De perfectione Christiana ad Olympium monachum
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΠΡΟΣ ΟΛΥΜΠΙΟΝ ΠΕΡΙ ΤΕΛΕΙΟΤΗΤΟΣ
Πρεπουσα τηι προαιρεσει σου η σπουδη η περι του γνωναι πως α ν τις δια του
κατ' αρετην βιου τελειωθειη, ω στε δια παντων κατορθωθηναι σου τηι ζωηι το
αμωμητον. εγω δε περι παντος μεν α ν εποιησαμην εν τωι εμωι βιωι των σοι
σπουδαζομενων ευρεθηναι τα υποδειγματα, ω στε τοις ε ργοις προ των λογων την
επιζητουμενην υπο σου παρασχειν διδασκαλιαν. ου τω γαρ α ν αξιοπιστος η ν των
αγαθων η υφηγησις, του βιου τοις λογοις συμφθεγγομενου. επειδη δε τουτο μεν
ευ χομαι γενεσθαι ποτε, νυν δε ου πω τοιουτον εμαυτον βλεπω, ως αντι του λογου
προδεικνυειν τον βιον, ι να μη καθολου δοκοιην ασυντελης ει ναι σοι τις προς τον
σκοπον και ανονητος, εφ' ο δει συντειναι τον ακριβη βιον υποθεσθαι διενοηθην,
εντευθεν του λογου την αρχην ποιησαμενος. Του αγαθου δεσποτου ημων ̓Ιησου
Χριστου χαρισα 8,1.174 μενου την κοινωνιαν ημιν του προσκυνουμενου ονοματος,
ω στε ημας εκ μηδενος α λλου των περι ημας ονομαζεσθαι, κα ν πλουσιος τις ω ν
τυχηι και ευπατριδης κα ν δυσγενης ηι η πενης, κα ν εξ επιτηδευματων τινων η
αξιωματων το γνωριμον ε χηι, παντων <δε> των τοιουτων ονοματων αργουντων
μιαν ει ναι κυριαν κλησιν τοις εις αυτον πεπι στευκοσι το Χριστιανους ονομαζεσθαι·
ταυτης τοινυν α νωθεν ημιν επικυρωθεισης της χαριτος αναγκαιον α ν ει η πρωτον
μεν της δωρεας νοησαι το μεγεθος, ω στε κατ' αξιαν ευχαριστησαι τωι τα τηλικαυτα
δωρησαμενωι θεωι, ε πειτα δε τοιουτους εαυτους δια του βιου δειξαι, οι ους επιζητει η
του μεγαλου τουτου ονοματος δυναμις. το μεν ου ν μεγεθος της δωρεας, η ς δια του
συνονομασθηναι τωι δεσποτηι της ζωης ημων ηξιωθημεν, ου τως α ν γενοιτο δηλον
ημιν, ει αυτο το σημαινομενον του κατα τον Χριστον ονοματος επιγνοιημεν, ω στε
συνειναι, ο ταν δια ταυτης της φωνης τον του παντος κυριον εν ταις ευχαις προσκα
λωμεθα, ποιαν ταις ψυχαις ημων αναλαμβανομεν ε ννοιαν η τι δια του ονοματος
τουτου κατανοουντες ευσεβως αυτον επικαλεισθαι πιστευομεν. επειδαν δε τουτο
νοησωμεν, τοτε δι' ακολουθου και οι ους προσηκει ημας δια της περι τον βιον
σπουδης επιδειχθηναι σαφως μαθησομεθα, διδα σκαλωι και οδηγωι προς τον βιον τωι
ονοματι χρωμενοι. ουκουν τον α γιον Παυλον προς τα δυο ταυτα καθηγεμονα
8,1.175 ποιουμενοι ασφαλεστατην ε ξομεν οδηγιαν προς την των ζητουμενων
σαφηνειαν. ου τος γαρ μαλιστα παντων ακρι βως και τι εστιν ο Χριστος κατενοησε
και οι ον ει ναι χρη τον επονομαζομενον αυτωι δι' ω ν εποιησεν υφηγησατο, ου τως
εναργως αυτον μιμησαμενος, ως εν εαυτωι δειξαι τον εαυτου δεσποτην
μεμορφωμενον, δια της ακριβεστατης μιμησεως μεταβληθεντος του της ψυχης
αυτου ει δους προς το πρωτοτυπον, ως μηκετι Παυλον ει ναι δοκειν τον ζωντα τε και
φθεγγομενον, αλλ' αυτον τον Χριστον εν αυτωι ζην· καθως φησιν ο καλως των ιδιων
αγαθων επαισθομενος ο τι ̓Επει δοκιμην ζητειτε του εν εμοι λα λουντος Χριστου, και
ο τι Ζω δε ουκετι εγω, ζηι δε εν εμοι Χριστος.
Ου τος ου ν και του κατα Χριστον ονοματος εγνωρισεν ημιν το σημαινομενον
ειπων ο τι Χριστος εστι θεου δυναμις και θεου σοφια· αλλα και ειρηνην αυτον
εκαλεσε και φως απροσιτον, εν ωι οικει ο θεος, αγιασμον τε και απολυτρωσιν
αρχιερεα τε μεγαν και πασχα, ιλαστηριον ψυχων, απαυγα σμα δοξης, χαρακτηρα
υποστασεως και ποιητην αιωνων, βρωμα πνευματικον και πομα, πετραν και υ δωρ,
θεμελιον 8,1.176 πιστεως και γωνιας κεφαλην και θεου του αορατου εικονα και
μεγαν θεον κεφαλην τε του της εκκλησιας σωματος και της καινης κτισεως
πρωτοτοκον και απαρχην των κεκοιμημενων, πρωτοτοκον εκ νεκρων και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

πρωτοτοκον εν πολλοις αδελφοις και μεσιτην θεου και ανθρωπων και υιον
μονογενη δοξηι και τιμηι εστεφανωμενον και κυριον της δοξης και αρχην των
ο ντων, ου τως ειπων περι αυτου· Ος εστιν αρχη, βασιλεα τε δικαιοσυνης προς
τουτοις και βασιλεα ειρηνης και βασιλεα των απαντων απεριγραπτον ε χοντα της
βασιλειας το κρατος και α λλα τοιαυτα πολλα, ω ν ουκ ε στι το πληθος ραιδιως
εξαριθμησασθαι· α περ παντα συντεθεντα προς α λληλα, της εκαστης των επωνυ
μιων διανοιας το παρ' εαυτης εις ε νδειξιν του σημαινο μενου συνεισφερουσης,
ε μφασιν τινα της σημασιας του κατα Χριστον ονοματος ημιν εμποιει, ο σον
χωρουμεν τηι ψυχηι κατανοησαι, τοσουτον της αφραστου μεγαλειο τητος ημιν
ενδεικνυμενα. επειδη τοινυν πασης αξιας τε και εξουσιας και δυναστειας υπερκειται
το της βασιλειας αξιωμα, τηι δε του Χριστου προσηγοριαι κυριως και πρω 8,1.177 τως
το βασιλικον διασημαινεται κρατος (προηγειτο γαρ, καθως εν ταις ιστοριαις
εμαθομεν, της βασιλειας η χρισις), τηι δε βασιλειαι πασα η των λοιπων ονοματων
εμπεριεχεται δυναμις, τουτου χαριν ο τα εμπεριεχομενα κατανοησας και την
περιεκτικην των κατα μερος συγκατενοησε δυ ναμιν, αυ τη δε εστιν η βασιλεια, η ς
ενδεικτικον ο νομα η του Χριστου κλησις εστιν. ουκουν επειδη του μεγιστου τε και
θειοτατου και πρωτου των ονοματων γεγονε παρα του αγαθου δεσποτου ημιν η
κοινωνια, ω στε τους τηι επωνυμιαι του Χριστου τιμηθεντας Χριστιανους
ονομαζεσθαι, αναγκαιον α ν ει η παντα τα ερμηνευτικα της τοιαυτης φωνης
ονοματα και εν ημιν καθορασθαι, ως μη ψευδωνυμον εφ' ημων ει ναι την κλησιν,
αλλ' εκ του βιου την μαρτυ ριαν ε χειν. ου γαρ εκ του καλεισθαι τι το ει ναι γινεται,
αλλ' η υποκειμενη φυσις, οι α δ' α ν ου σα τυχηι, δια της προσφυους του ονοματος
σημασιας γνωριζεται. οι ον τι λεγω· ει δενδρωι τις η πετραι προσηγοριαν ανθρωπου
χαρισαι το, α ρα α νθρωπος ε σται δια την κλησιν η το φυτον η ο λιθος; ουκ ε στι
ταυτα· αλλα χρη πρωτον ει ναι α νθρωπον, ει θ' ου τως ονομασθηναι τηι προσηγοριαι
της φυσεως. ουδε γαρ επι των ομοιωματων αι κλησεις το κυριον ε χουσι, ως ει τις
α νθρωπον λεγοι τον ανδριαντα η ι ππον το μι μημα· αλλ' ει μελλοι τι κυριως και
αψευδως ονομαζεσθαι, αληθη δειξει παντως την προσηγοριαν η φυσις. η δε
αναδεξαμενη την μιμησιν υ λη, ο περ α ν ου σα τυχηι, τουτο και ονομαζεται, χαλκος
η λιθος η τι τοιουτον ε τερον, 8,1.178 ωι επεβαλεν η τεχνη το ει δος προς το δοκουν
σχηματισασα. Ουκουν τους απο του Χριστου εαυτους ονομαζοντας πρωτον γενεσθαι
χρη ο περ το ο νομα βουλεται, ει θ' ου τως εαυτοις εφαρμοσαι την κλησιν. και ω σπερ
ει τις διακρινοι απο του ο ντως ανθρωπου τον ομωνυμως επι της εικονος
λεγομενον, εκ των ιδιωματων ποιησεται την διακρισιν (το μεν γαρ ζωον λογικον
διανοητικον ονομασει, το δε ε τερον υ λην α ψυχον δια μιμησεως υπελθουσαν το
ει δος)· ου τω και τον Χριστιανον τον τε ο ντως ο ντα και τον δοκουντα δια των
επιφαινομενων τοις χαρακτηρσιν ιδιωματων επιγνωσομεθα. χαρακτηρες δε του
ο ντως Χριστιανου παντα εκεινα εστιν, ο σα περι τον Χριστον ενοησαμεν. ω ν ο σα
μεν χωρουμεν, μιμουμεθα· ο σα δε ου χωρει η φυσις προς μιμησιν, σεβομεθα τε και
προσκυνουμεν. ουκουν παντα τα ερμηνευτικα της του Χριστου σημασιας ονοματα
επιλαμπειν χρη τωι του Χριστιανου βιωι, τα μεν δια μιμησεως, τα δε δια
προσκυνησεως, ει μελλοι α ρτιος ει ναι ο του θεου α νθρωπος, καθως φησιν ο αποστο
λος, μηδαμου δια της κακιας ακρωτηριαζων την αρτιοτητα. ω σπερ γαρ οι τας
μυθικας τερατειας η δια των λογων η δια της γραφικης πλασσοντες τεχνης
βουκεφαλους τινας η ιπποκενταυρους η δρακοντοποδας η α λλο τι τοιουτον εξ
8,1.179 ετερογενων συντιθεντες ου προς το της φυσεως αρχετυπον την μιμησιν
α γουσιν, αλλα δια της παραλογου ταυτης επινοιας την φυσιν εκβαινοντες α λλο τι
πλασσουσι και ουκ α νθρωπον, σχηματιζοντες προς το δοκουν το ανυπαρ κτον, και
ουκ α ν τις α νθρωπον ει ποι το πεπλασμενον δια της αλλοκοτου ταυτης συνθεσεως,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

κα ν μερει τινι του ανθρωπινου σωματος προσεοικος τυχηι το μερος του πλασματος·
ου τως ουδ' α ν Χριστιανος ακριβως ονομασθειη ο την κεφαλην α λογον ε χων,
τουτεστιν ο την του παντος κεφαλην η τις ο λογος εστιν εν τηι πιστει μη ε χων, κα ν
εν τοις α λλοις α ρτιος ηι , η ο τηι κεφαληι της πιστεως μη καταλληλον ενδεικνυμενος
της πολιτειας το σωμα, η δρα κοντων θυμοις συμφυομενος και καθ' ομοιοτητα των
ερπετων τουτων εκθηριουμενος η το θηλυμανες των ι ππων τωι ανθρωπινωι
χαρακτηρι συμβαλλων και διφυης τις ιπποκενταυρος εκ λογικου τε και αλογου
γινομενος. τοιουτους δε πολλους ε στιν ιδειν η εν μοσχου κεφαληι, τουτεστιν εν τωι
της ειδωλολατριας δογματι, τον ευσχημονα κατορθουντας βιον, οι ον τον
Μινωταυρον γραφουσιν, η Χριστιανωι προσωπωι θηριωδες υφαρμοζοντας τωι βιωι το
σωμα, οι ους τους κενταυρους η τους δρακοντοποδας πλατ τουσιν. ως α ν τοινυν
καθαπερ επι σωματος ανθρωπινου ο Χριστιανος δι' ο λου γνωριζοιτο, παντων
προσηκει των 8,1.180 κατα τον Χριστον νοουμενων αγαθων τον πιστον ενσημαι
νεσθαι τωι βιωι τους χαρακτηρας. το γαρ ε ν τινι μεν ει ναι τοιουτον οι ον το ο νομα
βουλεται, εν ετεροις δε προς τα εναντια ρεπειν ουδεν εστιν ε τερον η εις πολεμιου
ταξιν αυτον προς εαυτον διατεμνεσθαι, δι' αρετης και κακιας εν εαυτωι στασιαζοντα,
α σπονδον αυτον εαυτωι και ασυμ βατον τωι βιωι γινομενον.
Τις γαρ κοινωνια φωτι προς σκοτος; φησιν ο αποστολος. ̓Επειδη γαρ α μικτος
τωι φωτι προς το σκοτος και αμεσιτευτος εστιν η εναντιωσις, ο αμφοτερων εχομενος
και μη θατερον αυτων μεθιεις τηι των αντιστοιχουντων αλληλοις εναντιοτητι και
αυτος κατ' αναγκην συνδιασχιζε ται και φως κατα ταυτον και σκοτος εν τωι
συμμικτωι βιωι γινομενος, της μεν πιστεως τον φωτισμον ενιεισης, του δε σκοτεινου
βιου την εκ του λογου λαμπηδονα κατα μελαινοντος. επει ου ν αμηχανος εστι και
ασυμβατος τωι φωτι προς το σκοτος η κοινωνια, ο εκατερου των εναντιων
περιεχομενος αυτος εαυτωι πολεμιος γινεται, διχηι μερισθεις προς αρετην και κακιαν
και εαυτωι προς αντιπαλον ταξιν αντικαθισταμενος. ω σπερ δε ουκ ε στιν εν δυσι
πολεμιοις αμφοτερους νικητας κατ' αλληλων γενεσθαι (η γαρ του ενος νικη
θανατον του αντικειμενου παντως εργαζεται), ου τω και επι ταυτης της εμφυλιου
μαχης της δια του 8,1.181 συμμικτου βιου συνισταμενης ουκ ε στι νικησαι την
κρειττω παραταξιν, μη πανωλεθριαι της α λλης διαφθαρεισης. πως γαρ ο της
ευσεβειας στρατος κρειττων της κακιας γενησε ται, της πονηρας φαλαγγος των
εναντιων αντιβαινουσης; αλλ' ει μελλοι νικαν το κρειττον, φονευθησεται παντως το
αντικειμενον. και ου τως η αρετη κατα της κακιας ε ξει τα νικητηρια, ο ταν παν το
πολεμιον αυτηι δια της των λογισμων σομμαχιας μεταχωρησηι προς το ανυπαρκτον.
και τοτε πληρουται το εκ προσωπου του θεου δια της προφητειας λεγομενον ο τι
̓Εγω αποκτενω και ζην ποιησω. ου γαρ ε στιν α λλως το εν εμοι αγαθον ζησαι, μη τωι
θανατωι του πολεμιου ζωοποιουμενον. ε ως δ' α ν των δυο περιεχω μεθα εκατεραι
χειρι των εναντιων απτομενοι, αδυνατον κατα ταυτον αμφοτερων ε χειν την
μετουσιαν. του γαρ περι δραξαμενου της κακιας η αρετη της λαβης εξωλισθησεν.
Ουκουν παλιν τον εξ αρχης αναλαβωμεν λογον, ο τι μια προς την καθαραν τε και
θειαν ζωην εστι τοις φιλαρετοις οδος το γνωναι τι σημαινει το του Χριστου ο νομα,
ωι χρη και τον ημετερον συμμορφωθηναι βιον, δια της των λοιπων ονοματων
εμφασεως εις αρετην ρυθμιζομενον. ο σα τοινυν εν τοις προοιμιοις του λογου
ρηματα τε και ονοματα παρα της αγιας του Παυλου φωνης ερμηνευτικα της του
Χριστου σημασιας συνελεξαμεθα, ταυτα προθεντες εις την προκει μενην ημιν
σπουδην ασφαλεστατην οδηγιαν εις τον βιον τον κατ' αρετην ποιησομεθα, τα μεν
μιμουμενοι, καθως 8,1.182 εν τοις φθασασιν ει ρηται, τα δε προσκυνουντες και σε
βαζομενοι. γενεσθω δε ημιν ταξις των ειρημενων η απ αριθμησις. ουκουν απο των
πρωτων αρξωμεθα· Χριστος, φησι, θεου δυναμις και θεου σοφια. δια τουτων πρωτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

μεν τας θεοπρεπεις εννοιας δια της του Χριστου προση γοριας μανθανομεν, δι' ω ν
σεβασμιον ημιν το ο νομα γι νεται. επειδη γαρ πασα η κτισις ο ση τε τηι αισθησει γινω
σκεται και η της αισθητικης υπερκειμενη κατανοησεως δι' αυτου γεγονε και εν αυτωι
συνεστηκεν, αναγκαιως προς τον ορισμον της του Χριστου σημασιας του τα παντα
ποιησαντος η σοφια τηι δυναμει συμπλεκεται, τουτο νοουν των ημων δια της των
δυο τουτων φωνων συζυγιας, της δυναμεως τε λεγω και της σοφιας, ο τι ουκ α ν η ν
τα με γαλα ταυτα και α φραστα της κτισεως θαυματα, μη σοφιας μεν την γενεσιν
αυτων επινοουσης, δυναμεως δε τηι σοφιαι παρομαρτουσης προς την των νοηθεντων
τελειωσιν, δι' η ς ε ργα τα νοηματα γινεται.
Μεριζεται τοινυν καταλληλως εις διπλην ε μφασιν το του Χριστου
σημαινομενον, εις την σοφιαν τε και την δυναμιν, ι ν' ο ταν μεν προς το μεγεθος της
των ο ντων συστασεως αποβλεψωμεν, την α φραστον αυτου δυναμιν δια των
καταλαμβανομενων νοησωμεν, ο ταν δε λογισω 8,1.183 μεθα πως τα μη ο ντα
παρηλθεν εις γενεσιν, της πολυειδους εν τοις ου σι φυσεως δια θειου νευματος
ουσιωθεισης, τοτε την ακαταληπτον σοφιαν του ταυτα νοησαντος προσκυνη σωμεν,
η ς πραγματα εστι τα νοηματα. γινεται δε ουκ αργον και ανωφελες ημιν προς την
του αγαθου κτησιν το δυναμιν και σοφιαν τον Χριστον πιστευειν. ο γαρ τις
επικαλειται προσευχομενος και προς ο βλεπει τωι της ψυχης οφθαλμωι, τουτο προς
εαυτον δια της ευχης επισπα ται· και ου τω δυναμει τε κραταιουται προς τον ε σω
α νθρωπον, καθως φησιν ο αποστολος, ο προς την δυναμιν βλεπων (Χριστος δε εστιν
η δυναμις), και σοφος γινεται, καθως η παροιμια φησιν, ο την σοφιαν
επικαλουμενος, η τις παλιν νοειται ο κυριος. ουκουν ο τωι Χριστωι συνονο
μαζομενος, ο ς εστι δυναμις τε και σοφια, και τηι δυναμει συνονομαζεται δυναμωθεις
κατα της αμαρτιας, και την σοφιαν εν εαυτωι δειξει τηι εκλογηι του βελτιονος. σοφιας
δε και δυναμεως εν ημιν δεικνυμενων, της μεν το καλον αιρουμενης, της δε το
νοηθεν βεβαιουσης, κατορθουται του βιου το τελειον δι' αμφοιν συμπλεκομενον.
ου τω και ειρηνην τον Χριστον νοησαντες αληθη του Χριστιανου την κλησιν εφ'
εαυτων επιδειξομεν, εαν δια της εν ημιν ειρηνης τον Χριστον τωι βιωι επιδειξωμεθα.
εκεινος την ε χθραν απεκτεινε, καθως φησιν ο αποστολος. ουκουν μηδε ημεις εν
εαυτοις ταυτην ζωοποιησωμεν, αλλα νεκραν αυτην εν 8,1.184 τωι ημετερωι δειξωμεν
βιωι. μηποτε την καλως επι σωτηριαι ημων παρα του θεου νεκρωθεισαν ημεις επ'
ολεθρωι των ψυχων ημων δι' οργης και μνησικακιας καθ' εαυτων αναστησωμεν,
πονηραν αναστασιν της καλως αποθανουσης κατεργασαμενοι. αλλ' ει τον Χριστον
ε χομεν, ο ς εστιν η ειρηνη, και ημεις εν εαυτοις την ε χθραν νεκροποιησωμεν, ι ν'
ο περ εν εκεινωι πιστευομεν, τουτο και εν τωι ημετερωι κατορθωσωμεν βιωι. ως γαρ
εκεινος το μεσοτοιχον του φραγμου λυσας τους δυο ε κτισεν εν εαυτωι εις ε να
καινον α νθρωπον, ποιων ειρηνην, ου τω και ημεις εις καταλλαγας αγαγωμεν ου
μονον τους ε ξωθεν ημιν προσμαχομενους, αλλα και τους εν ημιν αυτοις
στασιαζοντας, ι να μηκετι η σαρξ επιθυμηι κατα του πνευματος, το δε πνευμα κατα
της σαρκος· αλλ' υποταγεντος του σαρκωδους φρονηματος τωι θειωι νομωι,
ειρηνευωμεν εν εαυτοις εις ε να τον καινον τε και ειρηνικον α νθρωπον
αναστοιχειωθεντες και ει ς οι δυο γενομενοι. ειρηνης γαρ ο ρος η των διεστηκοτων
εστιν ομοφωνια. ο ταν ου ν εξαιρεθηι της φυσεως ημων ο εμφυλιος πολεμος, τοτε
και ημεις εν εαυτοις ειρηνευ σαντες ειρηνη γινομεθα, αληθη και κυριαν εφ' ημων
του Χριστου την επωνυμιαν επιδεικνυοντες. φως δε αληθινον και τωι ψευδει
απροσιτον νοησαντες τον Χριστον τουτο μανθανομεν, ο τι χρη και τον ημετερον
βιον ταις του αλη θινου φωτος ακτισι καταφωτιζεσθαι. αρεται δε εισιν αι 8,1.185
ακτινες αι του ηλιου της δικαιοσυνης εις φωτισμον ημων απορρεουσαι, δι' ω ν
γινεται το αποθεσθαι τα ε ργα του σκοτους και ως εν ημεραι περιπατειν ευσχημονως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

και απειπαμενον τα κρυπτα της αισχυνης, και παντα εν φωτι ποιουντα και αυτον
φως γενεσθαι, ω στε και α λλοις λαμ πειν, ο περ φωτος εστιν ι διον. κα ν αγιασμον
τον Χριστον νοησωμεν, τωι πασης βεβηλου τε και ακαθαρτου πραξεως και εννοιας
εαυτους αποστησαι κοινωνους αληθως του ονοματος εαυτους αποδειξωμεν, ε ργω
και ουχι ρηματι του αγιασμου την δυναμιν ομολογουντες, τωι βιωι.
Απολυτρωσιν δε ει ναι τον Χριστον μαθοντες τον εαυτον δοντα λυτρον υπερ
̓
ημων τουτο δια της τοιαυτης φωνης παιδευομεθα, το μαθειν ο τι καθαπερ τιμην τινα
της εκαστου ψυχης παρασχομενος ημιν την αθανασιαν κτημα ι διον τους εκ του
θανατου παρ' αυτου δια της ζωης εξα γορασθεντας εποιησεν. ει τοινυν δουλοι του
λυτρωσαμενου γεγοναμεν, προς τον κυριευοντα παντως οψομεθα, ως μηκετι ημας
εαυτοις ζην, αλλα τωι κτησαμενωι ημας δια του της ζωης ανταλλαγματος. ουκετι γαρ
εαυτων εσμεν κυριοι, αλλ' ο ωνησαμενος εστι των ιδιων κτηματων δε σποτης, ημεις
δε αυτου τα κτηματα. ουκουν νομος ε σται της ημετερας ζωης το του κυριευοντος
θελημα. ω σπερ 8,1.186 γαρ του θανατου κατακρατουντος ημων ο της αμαρτιας εν
ημιν νομος επολιτευετο, ου τως επειδη της ζωης κτημα γεγοναμεν, αναγκαιον α ν
ει η προς την κρατουσαν μεθ αρμοσθηναι ημων την πολιτειαν, μη ποτε του της ζωης
παρατραπεντες θεληματος, παλιν προς τον πονηρον των ψυχων ημων τυραννον,
τον θανατον λεγω, δια της αμαρτιας αυτομολησωμεν. η δε αυτη διανοια
προσοικειωσει ημας τωι Χριστωι, κα ν πασχα αυτον ει ναι κα ν αρχιερεα παρα του
Παυλου ακουσωμεν. ετυθη γαρ ως αληθως υπερ ημων το πασχα Χριστος· αλλ' ο
ιερευς ο προσαγαγων τωι θεωι την θυσιαν ουκ α λλος τις εστι παρ' αυτον τον Χριστον.
̔Εαυτον γαρ, φησιν, ανηνεγκε προσφοραν και θυσιαν υπερ ημων. ουκουν τουτο δια
τουτων μανθανομεν, ο τι ο προς εκεινον βλεπων τον εαυτον προσαγαγοντα
προσφοραν και θυσιαν και πασχα γενομενον και αυτος εαυτον παρα στησει τωι θεωι
θυσιαν ζωσαν αγιαν ευαρεστον, λογικη λατρεια γενομενος· ο δε τροπος της
ιερουργιας εστι το Μη συσχηματιζεσθαι τωι αιωνι τουτωι, αλλα μεταμορφου σθαι τηι
ανακαινωσει του νοος αυτου εν τωι δοκιμαζειν, τι το θελημα του θεου το αγαθον και
ευαρεστον και τελειον. 8,1.187 ου γαρ ε στι ζωσης της σαρκος και μη κατα τον
πνευματικον ιερουργηθεισης νομον το αγαθον θελημα του θεου εν αυτηι δειχθηναι·
∆ιοτι το φρονημα της σαρκος ε χθρα εις θεον και τωι νομωι του θεου ουχ
υποτασσεται. ουδε γαρ δυναται, ε ως α ν ζηι η σαρξ, η ς δια της ζωοποιου θυσιας
ιερουργηθεισης δια του νεκρωσαι τα επι της γης μελη, δι' ω ν ενεργειται τα παθη,
ανεμποδιστως το ευαρεστον και τελειον θελημα του θεου εν τηι ζωηι των
πεπιστευκοτων κατορθωθησεται. ου τως και ιλαστηριον εν τωι ιδιωι αι ματι ο Χριστος
νοου μενος διδασκει τον ταυτα νοησαντα αυτον ε καστον γενε σθαι εαυτωι
ιλαστηριον, δια της των μελων νεκρωσεως την ψυχην αφαγνιζοντα. ο ταν δε δοξης
απαυγασμα και χαρακτηρ υποστασεως ο Χριστος λεγηται, της προσκυνου μενης
αυτου μεγαλωσυνης δια των ρηματων τουτων τας εννοιας αναλαμβανομεν. ο γαρ
θεοπνευστος ως αληθως και θεοδιδακτος Παυλος, ο εν τωι βαθει του πλουτου της
σοφιας και της γνωσεως του θεου τα α δηλα και τα κρυφια των θειων μυστηριων
διερευνωμενος, τας γινομενας αυτωι θεο θεν ελλαμψεις περι της των
ανεξερευνητων τε και ανεξιχνι αστων κατανοησεως, ατονωτεραν ε χων της
διανοιας την γλωτταν, καθως εχωρει η ακοη των δεχομενων την συν εσιν αυτου την
εν τωι μυστηριωι δι' εναυσματων τινων 8,1.188 υπεδειξεν, ο σον υπουργειν τηι
διαναιαι δυνατως ει χεν ο λογος, τοσουτον φθεγγομενος. παντα γαρ ο σα χωρει η
ανθρωπινη δυναμις περι της θειας φυσεως κατανοησας ανεφικτον τε και
ανεπιληπτον λογισμοις ανθρωπινοις τον της υπερκειμενης ουσιας αποφαινεται
λογον. ∆ιο τα περι αυτην θεωρουμενα λεγων, ειρηνην και δυναμιν και ζωην και
δικαιοσυνην και φως και αληθειαν και τα τοιαυτα, τον περι αυτης εκεινης λογον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

α ληπτον ει ναι παντελως διωρισατο, ειπων μητε εωρασθαι ποτε τον θεον μητε
οφθησεσθαι. Ον ει δε γαρ φησιν ανθρωπων ουδεις ουδε ιδειν δυναται. δια τουτο
αναζητων πως ονο μασει το μη δυναμενον λογισμοις ληφθηναι, ως ουχ ευ ρεν
εμφαντικον ο νομα της των ακαταληπτων ερμηνειας, δοξαν και υποστασιν ωνομασε
το υπερκειμενον παντος αγαθου το μητε νοουμενον αξιως μητε φραζομενον. την
μεν ου ν υπερκειμενην των ο ντων ουσιαν αφηκεν ακατονομαστον· το δε συναφες
τε και αδιαστατον του υιου προς τον πατερα διερμηνευων και το τωι αοριστωι τε και
αιδιωι πατρι αορι στως τε και αιδιως συνθεωρουμενον απαυγασμα δοξης και
χαρακτηρα <υποστασεως> προσαγορευει, τωι μεν απαυγασματι το συμφυες
ενδεικνυμενος, τωι δε χαρα 8,1.189 κτηρι το ισοστασιον. ου τε γαρ αυγης προς την
απαυγαζουσαν φυσιν επινοειται τι μεσον ου τε τις του χαρακτηρος ελαττω σις προς
την υπ' αυτου χαρακτηριζομενην υποστασιν, αλλα και ο την απαυγαζουσαν φυσιν
νοησας και το απαυ γασμα ταυτηι παντως συγκατενοησε και ο το μεγεθος της
υποστασεως εν νωι λαβων τωι επιφαινομενωι χαρακτηρι παντως εμμετρει και την
υποστατιν. διο και μορφην θεου λεγει τον κυριον, ου κατασμικρυνων τηι της μορφης
εννοιαι τον κυριον, αλλα το μεγεθος του θεου δια της μορφης ενδεικνυμενος, ηι
ενθεωρειται του πατρος η μεγαλειοτης, ουδαμου της ιδιας μορφης υπερπιπτουσα
ουδε ε ξω του περι αυτην χαρακτηρος ευρισκομενη. α μορφον γαρ και ακαλλες περι
τον πατερα ουδεν, ο μη τηι ωραιοτητι του μονογενους επαγαλλεται· διο φησιν ο
κυριος ο τι ̔Ο εωρακως εμε εωρακε τον πατερα, σημαινων δια τουτου το μητε
ε λλειψιν τινα ει ναι μητε υπερπτωσιν. αλλα και φερειν αυτον λεγων τα συμπαντα
τωι της δυναμεως ρηματι λυει των τα ανεξερευνητα πολυπραγμονουντων την
αμηχανιαν, οι τον περι της υ λης αναζητουντες λογον ουδαμου της πολυπραγ
μοσυνης ι στανται, ποθεν, λεγοντες, τωι αυλωι η υ λη, και πως το ποσον εκ του
αποσου και εκ του ασχηματιστου το σχημα, και εκ του αορατου το χρωμα και εκ του
αοριστου το τοις ιδιοις μετροις εμπερατουμενον; και ει μηδεμια 8,1.190 ποιοτης περι
το απλουν και ασυνθετον, ποθεν εμπλεκεται ταις περι αυτην ποιοτησιν η υ λη;
παντα γαρ ταυτα και τα τοιαυτα των ζητουμενων λυει ο ειπων, ο τι τα συμπαντα τωι
ρηματι της δυναμεως αυτου φερει ο λογος εκ του μη ο ντος εις γενεσιν. παντα γαρ,
ο σα περι την υ λην εστι και ο σα την α υλον ει ληχε φυσιν, μιαν αιτιαν ε χει της υπο
στασεως, το ρημα της αφραστου δυναμεως. εκ δε τουτων παιδευομεθα το προς αυτον
βλεπειν, αφ' ου των ο ντων εστιν η γενεσις. ει γαρ εκειθεν εις το ει ναι παρηχθημεν
και εν αυτωι συνεστηκαμεν, αναγκη πασα μηδεν ε ξω της γνωσεως πιστευειν ει ναι
του εν ωι εσμεν και αφ' ου γεγο ναμεν και εις ο ν αναλυομεν. ταυτηι δε τηι διανοιαι
συγκατορ θουται κατα το εικος το κατα την ζωην αναμαρτητον. τις γαρ εξ αυτου και
δι' αυτου και εν αυτωι ζην πιστευων μαρτυρα της απεμφαινουσης ζωης τολμησει
ποιησασθαι τον εν εαυτωι την εκαστου ζωην περιεχοντα; βρωμα δε και πομα
πνευματικον ονομαζων τον κυριον ο θειος αποστολος ταυτα δια των λεγομενων
νοειν υποτιθεται, ο τι ου μονοειδης εστιν η ανθρωπινη φυσις, αλλα του νοητου προς
το αισθητον συγκεκραμενου ιδιαζουσα καθ' εκατερον των εν ημιν θεωρουμενων
εστιν η τροφη, της μεν αισθητης βρωσεως το σωμα διακρατουσης, της δε
πνευματικης τροφης την ψυχικην εμποιουσης ημιν ευεξιαν. αλλ' ω σπερ επι του
σωματος το στερεον τε και υγρον της τροφης μετ' αλληλων μιγνυμενα συντηρητικα
της φυσεως 8,1.191 γινεται, δια της καταλληλου πεψεως εκαστωι των εν ημιν
στοιχειωδως συγκεκραμενων καταμιγνυμενα, κατα τον αυτον τροπον αναλογικως ο
Παυλος και την νοητην κατα μεριζει τροφην, βρωσιν ονομαζων και ποσιν το αυτο
πραγμα, προς την χρειαν των προσφερομενων οικειως μεθαρμοζομενον. τοις μεν
γαρ ατονουσι και εκλελυμενοις α ρτος γινεται, στηριζων καρδιαν ανθρωπου· τοις δε
κεκμηκοσι δια την προς τον βιον τουτον ταλαιπωριαν και δια τουτο γενομενοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

διψωδεσιν οι νος γινεται, την καρδιαν εις ευφροσυνην α γων. Νοειν δε χρη δια των
ειρημενων του λογου την δυναμιν, δι' ου τρεφεται η ψυχη καταλληλως τηι χρειαι
την απ' αυτου χαριν προσδεχομενη κατα το αι νιγμα του προφητου, ο ς τοπωι χλοης
και υ δατι αναπαυσεως την εκ του λογου γινομενην τοις κεκμηκοσι παραμυθιαν
διασημαινει. ει δε και προς το μυστηριον τις βλεπων βρωμα και πομα πνευ ματικον
κυριως ονομαζεσθαι λεγοι τον κυριον, ουδε τουτο της κυριας εμφασεως απεξενωται·
αληθως γαρ η σαρξ αυτου βρωσις εστι και το αι μα αυτου αληθως εστι ποσις. αλλ' επι
μεν της προρρηθεισης διανοιας πασι κατ' εξουσιαν εστιν η μετουσια του λογου, ο ς
γινεται βρωμα και πομα προσφερομενον αδιακριτως υπο των επιζητουντων αυτον
λαμβανομενος· επι δε της ετερας εννοιας ουκετι ανεξε 8,1.192 ταστος εστι και
αδιακριτος η της τοιαυτης τροφης τε και ποσεως μετουσια, ου τω του αποστολου
προσδιορισαντος ο τι ∆οκιμαζετω δε ε καστος εαυτον και ου τως εκ του α ρτου
εσθιετω και εκ του ποτηριου πινετω. ο δε αναξιως εσθιων και πινων κριμα εαυτωι
εσθιει και πινει. προς ο μοι δοκει και ο ευαγγελιστης βλεπων ησφαλισμενως το
τοιουτον παρασημηνασθαι, ο τε εν τωι καιρωι του μυστικου παθους ο ευσχημων
εκεινος βουλευτης ασπιλωι τε και καθαραι τηι σινδονι το σωμα του κυριου διαλαβων
καινωι τε και καθαρωι τωι μνηματι εναπεθετο· ω στε νομον πασιν ημιν το τε του
αποστολου παραγγελμα γενεσθαι και το του ευαγγελιστου παρατηρημα του καθαραι
τηι συνειδησει το α γιον υποδεχεσθαι σωμα· ει που τις εξ αμαρτιας ει η κηλις, τωι
υ δατι των δακρυων αυτην απορρυ ψαντας. αλλα και πετρα λεγομενος ο Χριστος
ωφελησει δια του ονοματος τουτου ημας, εν τωι παγιωι τε και αμεταθετωι της κατ'
αρετην ζωης και εν τωι στερρως ε χειν προς την των παθηματων υπομονην και δια
του προς πασαν προσ βολην αμαρτιας αντιτυπον και ανενδοτον την ψυχην επι
δεικνυσθαι· δια τουτων γαρ και των τοιουτων πετρα και ημεις εσομεθα, μιμουμενοι,
καθως εστι δυνατον, εν τηι τρεπτηι φυσει το α τρεπτον του δεσποτου και αμεταθετον.
ει δε ο αυτος παρα του σοφου αρχιτεκτονος και θεμελιος πιστεως και γωνιας κεφαλη
ονομαζεται, ουδε τουτο προς την του κατ' αρετην βιου συνεισφοραν ασυντελες ημιν
επιδει χθησεται. διδασκομεθα γαρ δια τουτων, ο τι πασης αγαθης πολιτειας και
παντος αγαθου μαθηματος τε και επιτηδευ 8,1.193 ματος και αρχη και τελος εστιν ο
κυριος. η τε γαρ ελπις, η ν αντι της κεφαλης νοουμεν, προς η ν παντα βλεπει τα κατ'
αρετην σπουδαζομενα, εκεινος εστιν, ου τως ωνομα σμενος παρα του Παυλου, και η
αρχη της υψηλης ταυτης του βιου πυργοποιιας η εις αυτον γινεται πιστις, εφ' η ς
οι ον τινα θεμελιον τας αρχας του βιου καταβαλλομενων ημων και δια των
καθημερινων κατορθωματων τας κα θαρας εννοιας τε και ενεργειας
νομοθετουντων, ου τως η του παντος κεφαλη και ημετερα γινεται κεφαλη, τοις δυσι
της ζωης ημων τοιχοις, τοις τε κατα σωμα και ψυχην, δι' ευσχημοσυνης και
καθαροτητος εποικοδομου μενοις δια της διαγωνιου συμφυιας εαυτην εφαρμοζουσα.
ως εαν ελλειπηι το ε τερον των οικοδομηματων, η τοι της κατα το φαινομενον
ευσχημοσυνης τηι της ψυχης καθαρο τητι μη συνοικοδομουμενης η της ψυχικης
αρετης τωι φαινομενωι μη συμβαινουσης, ουκ α ν γενοιτο του ημιτελους τουτου βιου
κεφαλη ο Χριστος ο μονηι τηι διπληι τε και δια γωνιαι οικοδομιαι εαυτον εφαρμοζων·
ουδε γαρ εστι δυνατον χωρις της των δυο τοιχων συμβολης γωνιαν γενεσθαι. τοτε
ου ν επιτεθησεται τωι οικοδομηματι ημων του ακρο γωνιαιου το καλλος, ο ταν
αμφοτερωθεν κατα τον ορθον 8,1.194 του βιου κανονα τηι των αρετων σπαρτωι
αποταθηι εναρ μονιως ο διπλους βιος ορθος τε και αδιαστροφος και ουδεν ε χων εν
εαυτωι σκολιον η κατηγκυλωμενον.
Εικονα δε του θεου του αορατου τον Χριστον ονομαζων ο Παυλος τον επι
παντων θεον και μεγαν θεον (και ταυταις γαρ ταις φωναις ανακηρυσσει του
αληθινου δεσποτου το μεγαλειον λεγων· Του μεγαλου θεου και σωτηρος ημων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

̓Ιησου Χριστου· και ̓Εξ ω ν ο Χριστος το κατα σαρκα, ο ω ν επι παντων θεος
ευλογητος εις τους αιωνας)· ταυτα ου ν λεγων τουτο παιδευει δια των λεγομε νων
ημας, ο τι ο αει ω ν ο περ εστιν (ε στι δε εκεινο, ο περ ο ω ν επισταται μονος, της δε
ανθρωπινης καταληψεως, κα ν αει αυτωι δια προκοπης προσεγγιζηι ο τα α νω
φρονων, παντοτε τωι ι σωι μετρωι υπερανεστηκεν)· ου τος τοινυν ο υπερεκεινα πασης
γνωσεως τε και καταληψεως, ο α φραστος και ανεκλαλητος και ανεκδιηγητος, ι να
σε ποιησηι παλιν 8,1.195 εικονα θεου, και αυτος υπο φιλανθρωπιας εγενετο εικων
του θεου του αορατου, ω στε τηι ιδιαι μορφηι, η ν ανελαβεν, εν σοι μορφωθηναι και σε
παλιν δι' εαυτου προς τον χαρακτηρα του αρχετυπου συσχηματισθηναι καλλους, εις
το γενεσθαι ο περ η ς εξ αρχης. ουκουν ει μελλοιμεν γινεσθαι και ημεις εικων θεου
του αορατου, προς το εκκειμενον ημιν του βιου υποδειγμα τυπουσθαι προσηκει της
ζωης ημων το ει δος· τουτο δε εστι τι; το εν σαρκι ζωντας μη κατα σαρκα ζην. και γαρ
η πρωτοτυπος εκεινη του αορατου θεου εικων η δια της παρθενου επιδημησασα
επειραθη μεν κατα παντα καθ' ομοιοτητα της ανθρωπινης φυσεως, μονης δε ου
συμπαρεδεξατο της αμαρτιας την πειραν. Ος αμαρτιαν ουκ εποιησε, ουδε ευρεθη
δολος εν τωι στοματι αυτου. ω σπερ τοινυν, ει την ζωγραφικην επαιδευομεθα
τεχνην, προθεντος ημιν του διδασκαλου κεκαλλωπισμενην τινα μορφην επι
πινακος, ε δει παντως το εκεινης καλλος επι της ιδιας ε καστον ζωγραφιας
μιμησασθαι, ω στε τους 8,1.196 παντων πινακας κατα το εκκειμενον του καλλους
υπο δειγμα καλλωπισθηναι, κατα τον αυτον τροπον, επειδη της ιδιας ε καστος ζωης
εστι ζωγραφος, τεχνιτης δε της δημιουργιας ταυτης εστιν η προαιρεσις, χρωματα δε
προς την απεργασιαν της εικονος αι αρεται, κινδυνος ου μικρος μεταχαραξαι του
πρωτοτυπου καλλους την μιμησιν εις ειδεχθες τι και α μορφον προσωπον, δια των
ρυπαρων χρω ματων αντι του δεσποτικου ει δους τον της κακιας χαρα κτηρα
σκιαγραφησαντας. αλλ' ω ς εστι δυνατον, καθαρα <δει> των αρετων τα χρωματα
κατα τινα τεχνικην μιξιν προς α λληλα συγκεκραμενα προς την του καλλους
μιμησιν παραλαμβανειν, ω στε γενεσθαι ημας της εικονος εικονα, δι' ενεργους ως
οι ον τε μιμησεως εκμαξαμενους το πρω τοτυπον καλλος, ως εποιει ο Παυλος
μιμητης του Χριστου δια του κατ' αρετην βιου γινομενος. ει δε χρη και τα καθ'
ε καστον διευκρινησαι τωι λογωι, δι' ω ν η της εικονος μι μησις γινεται, ε ν χρωμα η
ταπεινοφροσυνη. Μαθετε γαρ, φησιν, απ' εμου, ο τι πραος ειμι και ταπεινος τηι
καρδιαι. ε τερον χρωμα η μακροθυμια η ποσως τηι εικονι του θεου του αορατου
επιφανεισα. μαχαιρα τε και ξυλα και δεσμα και μαστιγες, σιαγονες ραπιζομεναι,
προσωπον εμπτυο μενον, νωτον πληγαις εκδιδομενον, κριτηριον ασεβες, 8,1.197
αποφασις απηνης, στρατιωται της σκυθρωπης αποφασεως κατατρυφωντες, εν
χλευασμοις και ειρωνειαις και υ βρεσι και ταις εκ καλαμου πληγαις, η λοι και χολη
και ο ξος και παντα τα δεινοτατα α νευ αιτιας αυτωι προσαγομενα, μαλλον δε υπερ
της πολυτροπου ευεργεσιας αντιδιδομενα. τις ου ν κατα των ταυτα ποιουντων η
α μυνα; Πατερ, συγχωρησον αυτοις· ου γαρ οι δασι τι ποιουσι. μη ουκ η ν δυνατον
α νωθεν αυτοις αυτον επιρρηξαι τον ουρανον η χασματι γης εξαφα νισαι τους
υβριστας η επεκβαλειν ε ξω των ιδιων ο ρων την θαλασσαν και τοις βυθοις ποιησαι
την γην υποβρυχιον η την Σοδομιτικην αυτοις επιβαλειν του πυρος επομβριαν η
α λλο τι των σκυθρωπων ποιησαι δια προσταγματος; αλλα ταυτα παντα η νεγκεν εν
πραιοτητι και μακροθυμιαι ο τωι σωι βιωι δι' εαυτου νομοθετων το μακροθυμον. ου τω
και τα α λλα παντα περι την πρωτοτυπον του θεου εικονα ε στιν ιδειν, προς η ν ο
βλεπων και κατ' εκεινην εναργως την εαυτου καλλωπιζων μορφην εικων και αυτος
γινεται του θεου του αορατου δια της υπομονης ζωγραφουμενος.
̔Ο δε κεφαλην της εκκλησιας τον Χριστον ει ναι μαθων τουτο προ παντων
διανοεισθω, ο τι πασα κεφαλη τωι υποκειμενωι σωματι ομοφυης εστι και ομοουσιος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

και μια τις εστι των καθ' ε καστον μελων προς το ο λον η συμφυια, δια μιας
συμπνοιας κατεργαζομενη προς τα μερη τωι παντι την συμπαθειαν. ουκουν ει τι του
σωματος εστιν εκτος, τουτο παντως και προς την κεφαλην αλλοτριως ε χει. 8,1.198
παιδευει τοινυν δια τουτων ο λογος ημας, ο περ εστιν η κεφαλη κατα την φυσιν,
τουτο και τα καθ' ε καστον γινεσθαι μελη, ι να προς την κεφαλην οικειως ε χηι. ημεις
δε εσμεν τα μελη, οι εις το σωμα του Χριστου συντελουντες. ει τοινυν τις α ρας το
μελος του Χριστου ποιησει μελος πορνης, οι ον τινα μαχαιραν εμβαλων την
ακολαστον λυσσαν, δια του πονηρου τουτου παθους το μελος παντως της κεφαλης
ηλλοτριωσεν. ου τω δε και τα λοιπα της κακιας ο ργανα μαχαιραι γινονται, δι' ω ν
τα μελη του συμφυους αποτεμνε ται σωματος και της κεφαλης αφοριζεται παντα,
καθ' ω ν α ν την τομην ενεργησηι τα παθη. ι να τοινυν ο λον εν τωι κατα φυσιν
διαμενηι το σωμα, προς την κεφαλην οικειως ε χειν προσηκει και τα καθ' ε καστον
μελη, οι ον ει καθαροτητα τωι λογωι της ουσιας την κεφαλην ει ναι υποτιθεμεθα, κα
8,1.199 θαρα παντως ει ναι δει τα μελη τα υπο την τοιαυτην κεφαλην συντελουντα·
ει αφθαρσιαν νοουμεν την κεφαλην, εν αφθαρσιαι χρη παντως συνεσταναι τα μελη.
ου τω και τα α λλα νοηματα, ο σα η κεφαλη νοειται, και επι των μελων ακολουθον
εστι καθορασθαι, την ειρηνην, τον αγιασμον, την αληθειαν και παντα τα τοιαυτα.
δια γαρ του ταυτα και τα τοιαυτα εν τοις μελεσι δεικνυσθαι το συμφυως ε χειν αυτα
προς την κεφαλην μαρτυρειται, ου τως ειποντος του αποστολου, ο τι εκεινος μεν
εστιν η κεφαλη, εξ αυτου δε παν το σωμα συναρμολογουμενον και συμβιβαζομενον
δια πασης αφης της επιχορηγιας της κατ' ενεργειαν εν μετρωι ενος εκαστου μερους
την αυ ξησιν του σωματος ποιειται. και τουτο δε προσηκει δια του της κεφαλης
ονοματος παιδευθηναι, ο τι ω σπερ επι των ζυων εκ της κεφαλης εστι τωι σωματι το
προς τας ενεργειας ενδοσιμον· οφθαλμωι γαρ και ακοηι τα καθ' ε καστον ευθυνεται η
τε δια ποδων κινησις και η δια χειρων ενεργεια· ου γαρ ε στιν η οφθαλμου μη
επιστατουντος των σπουδαζομενων η μη δεχομενης της ακοης την υφηγησιν
δεοντως τι των προκειμενων γε νεσθαι· ου τω χρη κατα την αληθινην κεφαλην και
ημας το σωμα καταλληλως κινεισθαι προς πασαν ορμην και ενεργειαν, ο πουπερ ο
πλασας τον οφθαλμον η ο φυτευσας το ου ς καθηγησεται. επει ου ν η κεφαλη τα
α νω βλεπει, 8,1.200 και τα μελη δει παντως τα υφηρμοσμενα τηι κεφαληι ε πεσθαι τηι
της κεφαλης οδηγιαι και προς τα α νω την ροπην ε χειν. Οταν δε πρωτοτοκον της
κτισεως αυτον ει ναι ακου σωμεν και πρωτοτοκον εκ των νεκρων και πρωτοτοκον
εν πολλοις αδελφοις, πρωτον μεν τας αιρετικας υπολη ψεις αποπεμπωμεθα, ως
ουδεμιαν συνηγοριαν της πονηρας αυτων δογματοποιιας εκ των προκειμενων
ρηματων εχου σης· μετα ταυτα δε και τα προς τον ηθικον βιον δια τουτων ημιν
συντελουντα κατανοησωμεν. επειδη γαρ τον μονογενη θεον τον του παντος
δημιουργον, τον εξ ου και δι' ου και εν ωι τα παντα, ε ργον ει ναι του θεου και
κτισμα και ποιημα λεγουσιν οι θεομαχοι και δια τουτο πασης κτισεως πρω τοτοκον
αυτον λεγεσθαι διοριζονται, ως αδελφον ο ντα της κτισεως, μονοις τοις του χρονου
πρεσβειοις αυτον προτε ρευοντα, ως τον ̔Ρουβιμ των ιδιων αδελφων, ου φυσει
προτεταγμενον, αλλα τοις εκ χρονου πρεσβειοις· πρωτον μεν τουτο προς εκεινους
ρητεον, ο τι ουκ ε στι τον αυτον και μονογενη και πρωτοτοκον ει ναι πιστευεσθαι.
ου τε γαρ ο μονογενης μετα αδελφων νοειται ου τε χωρις αδελφων 8,1.201 ο
πρωτοτοκος, αλλ' ει μονογενης εστιν, αδελφους ουκ ε χει, ει δε αδελφων
πρωτοτοκος, μονογενης παντως ου τε ε στιν ου τε λεγεται. ουκουν ασυμβατα εστι
και ακοινωνητα ταυτα προς α λληλα επι του αυτου τα ονοματα, ως αδυνατον ει ναι
τα δυο τον αυτον ονομαζεσθαι, και μονογενη και πρωτοτοκον. αλλα μην ει ρηται
παρα της γραφης περι του εν αρχηι ο ντος λογου, ο τι μονογενης θεος, και παλιν
παρα του Παυλου ο τι πρωτοτοκος πασης κτισεως. ουκουν επιμερισαι προσηκει τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

κριτηριωι της αληθειας, εκατερον τουτων των ονοματων ακριβως διαστειλαντα·
ω στε μο νογενη μεν ει ναι τον προαιωνιον λογον, της δε μετα ταυτα εν τωι Χριστωι
γενομενης κτισεως πασης πρωτοτοκον γενεσθαι τον λογον σαρκα γενομενον. και
ο περ α ν ημιν εγγενηται νοημα, πρωτοτοκον αυτον εκ νεκρων ει ναι μαθουσι και
πρωτοτοκον εν πολλοις αδελφοις, εκεινο και επι του πρωτοτοκου της κτισεως
ακολουθως νοησωμεν. 8,1.202 ουκουν εκ νεκρων μεν πρωτοτοκος γινεται ο απαρχη
των κεκοιμημενων γενομενος, ι να οδοποιησηι πασηι σαρκι την αναστασιν, και
μελλων ημας δια της α νωθεν γεννησεως της δι' υ δατος και πνευματος υιους
ημερας και υιους φωτος απεργαζεσθαι, τους προτερον ο ντας φυσει τεκνα οργης,
αυτος καθηγειται της τοιαυτης γεννησεως εν τωι ρειθρωι του Ιορδανου, επι την
̓
απαρχην της φυσεως ημων την του πνευματος χαριν επισπασαμενος, ω στε παντας
τους εκ της πνευματικης αναγεννησεως εις ζωην γεννωμενους αδελφους
χρηματισαι του προγεννηθεντος δια του υ δατος και του πνευματος. κατα τον αυτον
τροπον και της εν Χριστωι γενομενης κτισεως πρωτοτοκον αυτον νοουντες ουκ ε ξω
γινομεθα της ευσεβους υποληψεως. επειδη γαρ η αρχαια κτισις παρηλθε δια της
αμαρτιας αχρειωθεισα, αναγκαιως την των αφανισθεντων παροδον διεδεξατο η
καινη της ζωης κτισις η δια της αναγεννησεως και της εκ νεκρων αναστασεως
συνισταμενη, η ς ο αρχηγος της ζωης ηγησαμενος πρωτοτοκος της κτισεως γινεται
και ονο μαζεται. αλλ' ο πως μεν χρη προς τους αντιτεταγμενους ε χειν, δι' ολιγων
των ειρημενων ραιδιον α ν γενοιτο τοις φιλο πονωτεροις† αυταρκη συμμαχιαν προς
την αληθειαν ε χειν. 8,1.203 ο πως δ' α ν φανειη συντελουντα προς τον κατ' αρετην
βιον τα ρηματα ταυτα, δια βραχεων επελευσομεθα. πρωτο τοκος η ν των μετ' αυτον
δια γεννησεως παραχθεντων ο ̔Ρουβιμ, αλλ' εμαρτυρει τοις μετ' αυτον γεννηθεισι
την προς αυτον συγγενειαν και ο επιφαινομενος αυτοις χαρα κτηρ οικειως προς τον
πρωτοτοκον ε χων, ω στε μη αγνοει σθαι την αδελφοτητα δια της κατα την μορφην
ομοιοτητος μαρτυρουμενην. ουκουν ει δια της ομοτροπου αναγεννη σεως της δι'
υ δατος και πνευματος και ημεις αδελφοι του κυριου γεγοναμεν του δι' ημας
γενομενου πρωτοτοκου εν πολλοις αδελφοις, ακολουθον α ν ει η δια των του βιου
χαρα κτηρων επιδεικνυειν την προς αυτον αγχιστειαν, εμμορφου μενου τηι ζωηι
ημων του πρωτοτοκου της κτισεως. τινα δε χαρακτηρα της εκεινου μορφης παρα της
γραφης μεμαθηκαμεν; ο ν πολλακις ειρηκαμεν ο τι ̔Αμαρτιαν ουκ εποιησεν ουδε
ευρεθη δολος εν τωι στοματι αυτου. ουκουν ει μελλοιμεν αδελφοι χρηματιζειν του
καθηγησαμενου ημων της γεννησεως, το αναμαρτητον της ζωης ημων πι στωσεται
την προς εκεινον συγγενειαν, μηδενος ρυπου της προς την καθαροτητα συναφειας
ημας αφοριζοντος. αλλα και δικαιοσυνη και αγιασμος ο πρωτοτοκος εστι και αγαπη
και απολυτρωσις και τα τοιαυτα. ουκουν ει δια των τοιουτων και ο ημετερος
χαρακτηριζεται βιος,
8,1.204 εναργη παρεξομεθα της ευγενειας ημων τα
γνωρισματα, ω στε τον ταυτα καθορωντα εν τηι ζωηι τηι ημετεραι προσ μαρτυρειν ημιν
την προς τον Χριστον αδελφοτητα. αυτος γαρ εστιν ο ανοιξας ημιν την θυραν της
αναστασεως και δια τουτο απαρχη των κεκοιμημενων γενομενος. ο τι μεν ου ν
αναστησομεθα παντες εν ριπηι οφθαλμου εν τηι εσχατηι σαλπιγγι, τουτο ε δειξεν οι ς
τε εφ' εαυτου και οι ς επι των λοιπων των υπο του θανατου κρατηθεντων εποιησεν.
Ου μην ι ση καταστασις εν τωι μετα ταυτα βιωι παντας τους εκ του της γης
χωματος ανασταντας εκδεχεται, αλλα Πορευσονται, φησιν, οι μεν τα αγαθα
ποιησαντες εις αναστασιν ζωης, οι δε τα φαυλα πραξαντες εις αναστασιν κρισεως.
ω στε ει τινος προς την φοβεραν εκεινην κατα κρισιν ο βιος βλεπει, ου τος, κα ν δια
της α νωθεν γεννησεως τοις αδελφοις του κυριου συναριθμουμενος τυχηι, κατα
ψευδεται του ονοματος, εν τηι μορφηι της κακιας την προς τον πρωτοτοκον
αγχιστειαν αρνουμενος. ο δε μεσιτης θεου και ανθρωπων ο δι' εαυτου συναπτων τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

θεωι το ανθρωπινον εκεινο συναπτει μονον, ο περ α ν της προς τον θεον συμφυιας
α ξιον ηι . ω σπερ γαρ τον εαυτου α νθρωπον τηι δυναμει της θεοτητος <εν> εαυτωι
προσωικειωσε, μερος 8,1.205 μεν της κοινης φυσεως ο ντα, ου μην τοις παθεσιν
υποπεπτω κοτα της φυσεως τοις εις αμαρτιαν εκκαλουμενοις ( ̔Αμαρ τιαν γαρ,
φησιν, ουκ εποιησεν ουδε ευρεθη δολος εν τωι στοματι αυτου)· ου τω και τους καθ'
ε καστον προσαξει τηι συναφειαι της θεοτητος, ει μηδεν επαγοιντο της προς το θειον
συμφυιας αναξιον. αλλ' ει τις αληθως ει η θεου ναος μηδεν κακιας ει δωλον και
αφιδρυμα εν εαυτωι περιε χων, ου τος υπο του μεσιτου προς μετουσιαν της θεοτητος
παραληφθησεται, καθαρος γενομενος προς την υποδοχην της αυτου καθαροτητος.
ου τε γαρ εις κακοτεχνον ψυχην εισελευσεται σοφια, καθως ο λογος φησιν, ου τε ο
καθαρος τηι καρδιαι α λλο τι παρα τον θεον εν εαυτωι βλεπει, ωι δια της αφθαρσιας
προσκολληθεις εντος εαυτου πασαν την αγαθην βασιλειαν εδεξατο. μαλλον δ' α ν
γενοιτο ημιν καταφανες το λεγομενον, ει την του κυριου φωνην, η ν δια της Μαριας
προς τους αποστολους πεποιηται, προς την σαφηνειαν των ειρημενων
συμπαραλαβοιμεν· Πορευο μαι, φησι, προς τον πατερα μου και πατερα υμων, και
θεον μου και θεον υμων. ταυτα γαρ ο μεσιτης μεταξυ του πατρος και των
αποκηρυκτων φησιν ο δι' εαυτου τους εχθρους του θεου καταλλαξας τηι αληθινηι και
μονηι θεοτητι. επειδη γαρ κατα τον προφητικον λογον απηλλοτριωθησαν της
ζωοποιου μητρας δια της αμαρτιας οι α νθρωποι και απο της γαστρος επλανηθησαν,
εν ηι επλασθησαν, το ψευδος 8,1.206 αντι της αληθειας λαλησαντες, τουτου χαριν
την απαρχην της κοινης φυσεως αναλαβων δια ψυχης τε και σωματος αγιαν
εποιησε, πασης κακιας αμιγη τε και απαραδεκτον αυτην εν εαυτωι διασωσας, ι να
ταυτην αναθεις δια της αφθαρσιας τωι πατρι της αφθαρσιας συνεπισπασηται δι'
αυτης παν το συγγενες κατα την φυσιν αυτηι και ομοφυλον και προσδεξηται τους
αποκηρυκτους εις την υιοθεσιαν και τους εχθρους του θεου εις την της θεοτητος
αυτου μετουσιαν. ουκουν ω σπερ η απαρχη του φυραματος δια καθαροτητος τε και
απαθειας ωἰκειωθη τωι αληθινωι πατρι και θεωι, ου τω και ημεις το φυραμα δια των
ομοιων οδων τωι πατρι της αφθαρσιας κολληθησομεθα δια του μιμη σασθαι, καθως
α ν ηι δυνατον, του μεσιτου το απαθες τε και αναλλοιωτον. ου τω γαρ εσομεθα του
μονογενους θεου στεφανος εκ λιθων τιμιων, τιμη και δοξα δια του βιου γενομενοι.
φησι γαρ ο Παυλος ο τι βραχυ τι εαυτον ελατ τωσας παρα τους αγγελους δια το
παθημα του θανατου τους προτερον εις ακανθης φυσιν μετατεθεντας δια της
αμαρτιας στεφανον εαυτωι δια της κατα τον θανατον οικονομιας εποιησεν, εις τιμην
και δοξαν μεταστοιχειωσας δια του παθους την α κανθαν. κινδυνος ου ν ου μικρος
α παξ του αι ροντος την αμαρτιαν του κοσμου τον εξ ακανθων στεφανον
αναλαβοντος τηι κεφαληι, ι να ποιησηι τον εκ τιμης τε και δοξης συμπλεκομενον
στεφανον ευρε θηναι τινα τριβολον ο ντα δια του κακου βιου και α κανθαν, 8,1.207
ει τα εν μεσωι τωι δεσποτικωι στεφανωι δια της του σωματος αυτου κοινωνιας
παρενειρομενον. προς ο ν ερει παντως η δικαια φωνη· Πως εισηλθες ω δε μη ε χων
ε νδυμα γαμου; πως συνεπλακης τοις δια τιμης και δοξης τωι εμωι στεφανωι
ενηρμοσμενοις α κανθα ω ν; τις κοινωνια Χριστωι προς Βελιαρ; τις μερις πιστωι μετα
απιστου; τι κοινον τωι φωτι προς το σκοτος; ως α ν ου ν μη ταυτα ποτε τα ρηματα
καθ' ημων ο βιος ημων εγκαλεσαιτο, επιμελητεον α ν ει η του παν ακανθωδες ε ργον
τε και ρημα και νοημα δια πασης της ζωης [του βιου] ημων αποσκευαζεσθαι, ι να τηι
καθαραι τε και απαθει πολιτειαι τιμη και δοξα γενομενοι, την του παντος κεφαλην δι'
εαυτων στεφανωσωμεν, ω σπερ τι κειμηλιον και κτημα τωι δεσποτηι γενομενοι.
ουδενος γαρ ατιμου καταδεχεται κυριος ει ναι τε και λεγεσθαι ο της δοξης κυριος.
ουκουν ο πασης ασχημοσυνης τε και βδελυριας αλλοτριος, κατα τε τον κρυπτον και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

τον φαινομενον α νθρωπον δεσποτην εαυτου ποιει τον δοξης, ουκ ατιμιας, κυριον
ο ντα τε και λεγομενον.
Εστι δε και αρχη· αρχη δε παντος πραγματος ουκ αλλοτριως προς τα μεθ'
εαυτην ε χει. ει γαρ ζωην την αρχην ει ναι τις ορισαιτο, ζωη παντως και το μετα την
αρχην ε σται νοουμενον· και ει φως η αρχη, φως και το μετα την αρχην νοηθησεται.
τι ου ν δια του πιστευειν αυτον 8,1.208 ει ναι αρχην ωφελουμεθα; το γενεσθαι
τοιουτους ημας, οι αν ει ναι την αρχην ημων πεπιστευκαμεν. ου γαρ σκοτους αρχη
το φως ονομαζεται ουδε της ζωης εις αρχην τεταγ μενης τον θανατον το συνεχες της
αρχης εννοησομεν. αλλ' ει μη τις ομοφυως προς το καθηγουμενον ε χοι δι' απαθειας
και αρετης τηι αρχηι συναπτομενος, ουκ α ν γενοιτο τουτου αρχη η των ο ντων αρχη.
αρχη του σκοτεινου βιου ο κοσμοκρατωρ του σκοτους, της θανατηφορου αμαρ τιας ο
ε χων του θανατου το κρατος. ουκ ε στιν ου ν τον δια μοχθηρας ζωης υπο την του
σκοτους αρχην τεταγμενον την παντος αγαθου αρχην εαυτου ει ναι λεγειν αρχην·
της δε αυτης ε χεται διανοιας τοις προς το ι διον αγαθον τας θειας φωνας
εκλαμβανουσι το και βασιλεα δικαιο συνης τε και ειρηνης αυτον ονομαζεσθαι. ο γαρ
κατα την διδασκαλιαν της προσευχης ελθειν επ' αυτον την του θεου βασιλειαν
ευχομενος, μαθων ο τι δικαιοσυνης τε και ειρηνης εστι βασιλευς ο αληθινος
βασιλευς, κατορθωσει παντως τωι ιδιωι βιωι την δικαιοσυνην τε και ειρηνην, ι να
βασιλευσηι αυτου ο της δικαιοσυνης τε και της ειρηνης βασιλευς. ουκουν στρατος
εννοειται του βασιλεως πασα αρετη· δια γαρ της δικαιοσυνης τε και ειρηνης πασας
οι μαι δειν τας αρετας εννοειν. ει τις ου ν λειποτακτησας απο της 8,1.209 του θεου
στρατιας τηι παραταξει των αλλοφυλων εαυτον καταλεξειε, του ευρετου της κακιας
οπλιτης γενομενος και αποδυσαμενος τον θωρακα της δικαιοσυνης και πασαν την
ειρηνικην παντευχιαν, πως ου τος υπο τον βασιλεα της ειρηνης ταχθησεται,
ριψασπις της αληθειας γενομενος; δηλον γαρ ο τι το επισημον αυτου της οπλισεως
δειξει τον βασιλευοντα, αντι της ενσκιαγραφουμενης τοις ο πλοις εικονος εν τωι
χαρακτηρι του βιου δεικνυον τον καθηγου μενον. ως μακαριος εκεινος ο υπο την
θειαν στρατηγιαν τεταγμενος και τοις ταγμασι των εν μυριαις μυριασιν
αριθμουμενων κατειλεγμενος και κατα της κακιας δια των αρετων οπλιζομενος, αι
την εικονα του βασιλεως τωι ενδυσαμενωι αυτας ενσημαινονται! Και τι χρη
περαιτερω προαγειν τον λογον πασας τας φωνας, αι ς το του Χριστου διερμηνευεται
ο νομα, προτι θεντα τηι ακολουθιαι της εξετασεως, δι' ω ν ε στι προς τον κατ' αρετην
βιον οδηγηθηναι, εκαστου ονοματος δια της οικειας εμφασεως συνεργουντος τι
παντως ημιν προς την του βιου τελειωσιν; αλλα καλως ε χειν φημι την των
μνημονευθεντων ανακεφαλαιωσασθαι μνημην, ω στε τινα γενεσθαι χειραγωγιαν
ημιν προς τον του λογου σκοπον, ο ν εξ αρχης υπεθεμεθα ζητουντες, πως α ν τις το
τελειον εν εαυτωι κατορθωσειεν. οι μαι γαρ, ει τις αει τουτο λογιζοιτο, ο τι κοινωνος
εστι του προσκυνουμενου ονοματος κατα 8,1.210 το δογμα των αποστολων
Χριστιανος χρηματιζων, αναγκαι ως και των α λλων ονοματων, οι ς ο Χριστος
νοειται, και εφ' εαυτου δειξει την δυναμιν, κοινωνος εκαστης κλησεως δια του βιου
γινομενος. οι ον τι λεγω· τρια τα χαρακτηρι ζοντα του Χριστιανου τον βιον εστι·
πραξις, λογος, ενθυμιον. εκ τουτων αρχικωτερον των α λλων εστι το ενθυμιον. αρχη
γαρ γινεται λογου παντος η διανοια, δευτερον δε μετα την ενθυμησιν ο λογος εστι,
την εντυπω θεισαν τηι ψυχηι διανοιαν δια της φωνης εκκαλυπτων, τριτην δε ταξιν
επεχει μετα τον νουν και τον λογον η πραξις, το νοηθεν εις ενεργειαν α γουσα.
ουκουν ο ταν ει ς τι τουτων ημας η ακολουθια του βιου προαγαγη ται, καλως ε χει
παντος και λογου και ε ργου και εν θυμηματος τα θεια ταυτα νοηματα, δι' ω ν ο
Χριστος νοειται και ονομαζεται, δι' ακριβειας επισκοπεισθαι, μη ε ξω της δυναμεως
των υψηλων εκεινων ονοματων φερηται ημων η το ε ργον η ο λογος η το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

ενθυμιον. ως γαρ ο Παυλος φησιν, ο τι παν ο μη εκ πιστεως αμαρτια εστιν, ου τως
ε στιν εκ του ακολουθου νοησαντα σαφως αποφηνασθαι, ο τι παν 8,1.211 ο μη εις
Χριστον βλεπει η ρημα η ε ργον η νοημα εις το αντικειμενον τωι Χριστωι παντως
οραι. ου γαρ ε στι τον ε ξω φωτος η ζωης γενομενον μη εν σκοτει παντως η εν
θανατωι ει ναι. ει τοινυν το μη κατα Χριστον ενεργουμενον τε και λαλουμενον και
νοουμενον προς το τωι αγαθωι αντι-κειμενον οικειως ε χει, παντι δηλον α ν ει η το
δια τουτων αναφαινομενον, ο τι αφιησι τον Χριστον ο ε ξω εκεινου γενο-μενος, δι'
ω ν η νοει τι η πραττει η φθεγγεται. ουκουν αληθευει η θεια του προφητου φωνη,
η φησι· Παρα-βαινοντας ελογισαμην παντας τους αμαρτωλους της γης. ως γαρ ο τον
Χριστον εν τοις διωγμοις αρνησαμενος παρα-βατης εστι του προσκυνουμενου
ονοματος, ου τω και ει τις την αληθειαν η την δικαιοσυνην αρνησαιτο η τον
αγιασμον τε και την αφθαρσιαν, η ει τι α λλο των κατ' αρε-την νοουμενων εν
καιρωι της των παθηματων επικρατη-σεως αποβαλοι του βιου, παραβατης
ονομαζεται υπο της προφητειας, δι' εκαστου τουτων τον ταυτα ο ντα παρα-βαινων
τωι βιωι. τι ου ν χρη πραττειν τον της μεγαλης του Χριστου επωνυμιας αξιωθεντα; τι
α λλο η δια παντος φυλοκρινειν εν εαυτωι τα νοηματα τε και ρηματα και τα ε ργα,
ει τε προς Χριστον ε καστον τουτων βλεπει ει τε του Χριστου ηλλοτριωται· πολλη δε
της διακρισεως των τοιουτων εστιν η ευκολια. ο γαρ δια παθους τινος η ενεργει-ται
η νοειται η λεγεται, τουτο ουδεμιαν ε χει προς τον 8,1.212 Χριστον συμφωνιαν,
αλλα τον χαρακτηρα του αντικειμενου φερει, ο ς αντι βορβορου τα παθη τωι
μαργαριτηι της ψυχης προσαλειφων την λαμπηδονα του τιμιου λιθου διαλυμαινεται. το δε καθαρευον πασης εμπαθους διαθεσεως προς τον αρχηγον της απαθειας
βλεπει, ο ς εστιν ο Χριστος, εξ ου καθαπερ εκ καθαρας και αφθαρτου πηγης
αρυομενος τις εις εαυτον τα νοηματα τοιαυτην εαυτωι προς το πρω-τοτυπον δειξει
την ομοιοτητα, οι α εστι προς το υ δωρ τωι υ δατι τωι τε πηγαιωι τωι βρυοντι και τωι
εκειθεν εν τωι αμφορει γεγενημενωι. μια γαρ τηι φυσει η καθαροτης η τε εν τωι
Χριστωι και η εν τωι μετεχοντι θεωρουμενη, αλλ' ο μεν πηγαζει, ο δε μετεχων
αρυεται, μεταγων επι τον βιον το εν τοις νοημασι καλλος· ω στε συμφωνιαν ει ναι
του κρυπτου ανθρωπου προς τον φαινομενον, συμβαινουσης της του βιου
ευσχημοσυνης τοις κατα Χριστον κινουμενοις νοημασι.
Τουτο τοινυν εστι κατα γε την εμην κρισιν το εν τωι Χριστιανωι βιωι τελειον,
το παντων των ονοματων, οι ς το του Χριστου διασημαινεται ο νομα, την κοινωνιαν
ε χειν εν ψυχηι τε και λογωι και εν τοις του βιου επιτηδευμασιν, ω στε ολοτελη τον
αγιασμον κατα την ευλογιαν του Παυλου εφ' εαυτου αναδεξασθαι εν ολοκληρωι τωι
σωματι και τηι ψυχηι και τωι πνευματι ε ξω της προς το κακον επιμιξιας 8,1.213
διηνεκως φυλασσομενον. ει δε τις λεγοι δυσκατορθωτον ει ναι το αγαθον, επειδη
α τρεπτος μονος ο της κτισεως κυριος, τρεπτη δε η ανθρωπινη φυσις και προς τας
μετα-βολας επιτηδειως ε χει· πως ου ν εστι δυνατον το εν τωι αγαθωι παγιον τε και
αμεταπτωτον εν τηι τρεπτηι κατορ-θωθηναι φυσει; προς τοινυν τον τοιουτον λογον
εκεινο φαμεν, ο τι ουκ ε στι στεφανωθηναι τινα τον μη νομιμως αθλησαντα· ουκ α ν
δε γενοιτο νομιμος α θλησις μη ο ντος του προσπαλαιοντος. ει ου ν μη η ν ο
αντιπαλος, ουδ' α ν ο στεφανος η ν· νικη γαρ καθ' εαυτην ουκ ε στιν, εαν μη ηι το
ηττωμενον. ουκουν προς αυτο το τρεπτον της φυσεως ημων αγωνισωμεθα, οι ον τινι
αντιπαλωι δια των λογισμων συμπλεκομενοι, ου δια του καταβαλειν αυτην νικηται
γινομε-νοι, αλλα δια του μη συγχωρησαι πεσειν. ουδε γαρ μονον προς το κακον ο
α νθρωπος τηι τροπηι χρηται· η γαρ α ν αμηχανον η ν αυτον εν αγαθωι γενεσθαι, ει
προς το εναντιον μονον την ροπην ει χεν εκ φυσεως· νυνι δε το καλλιστον της
τροπης ε ργον η εν τοις αγαθοις εστιν αυ ξησις, παντοτε της προς το κρειττον
αλλοιωσεως επι το θειοτερον μετα-ποιουσης τον καλως αλλοιουμενον. ουκουν το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

φοβερον ει ναι δοκουν (λεγω δε το τρεπτην ημων ει ναι την φυσιν) οι ον τι πτερον
προς την επι τα μειζω πτησιν ο λογος υπεδειξεν, ως ζημιαν ει ναι ημιν το μη
δυνασθαι την προς το κρειττον αλλοιωσιν δεξασθαι. μη τοινυν λυπεισθω ο βλεπων
εν τηι φυσει το προς την μεταβολην επιτηδειον, αλλα προς το κρειττον δια παντος
αλλοιουμενος και απο 8,1.214 δοξης εις δοξαν μεταμορφουμενος ου τω τρεπεσθω,
δια της καθ' ημεραν αυξησεως παντοτε κρειττων γινομενος και αει τελειουμενος και
μηδεποτε προς το περας φθανων της τελειοτητος. αυ τη γαρ εστιν <η> ως αληθως
τελειοτης το μηδεποτε στηναι προς το κρειττον αυξανομενον μηδε τινι περατι
περιορισαι την τελειοτητα.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14


