De oratione dominica orationes v
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΕΙΣ
ΤΗΝ ΠΡΟΣΕΥΧΗΝ ΛΟΓΟΙ εʹ.
ΛΟΓΟΣ αʹ.
Προς ευχης ημιν διδασκαλιαν ο θειος υφηγειται λογος, δι' ης τοις αξιοις αυτου
μαθηταις, τοις εν σπουδηι την γνωσιν της προςευχης επιζητουσιν, οπως οικειουσθαι
προςηκει την θειαν ακοην δια των ρηματων της προς ευχης υποτιθεται. Ἐγω δε
τολμησας μικρον αν τι προς θειην τοις γεγραμμενοις, οτι ου το πως δει
προσευχεσθαι τον παροντα συλλογον διδασκεσθαι χρη, αλλ' ο τι δει παντως
προσευχεσθαι, οπερ ουπω ταχα δεδεκται η των πολλων ακοη· ημεληται γαρ εν τωι
βιωι και παρεωραται τοις πολλοις το ιερον τουτο και ενθεον εργον, η προςευχη. Περι
τουτου τοινυν δοκει μοι καλως εχειν πρωτον ως εστι δυνατον λογωι διαμαρτυρασθαι
το δειν παντως τηι προςευχηι προςκαρτερειν, καθως φησιν ο αποστολος, ειθ' ουτως
ακουσαι της θειας φωνης της υποτιθεμενης ημιν τον τροπον οπως χρη προςαγειν τωι
κυριωι την δεησιν· ορω γαρ οτι παντα μαλλον εν τωι παροντι σπουδαζεται βιωι, αλλου
προς αλλο τι τηι ψυχηι τετραμμενου, το δε της 204 ευχης αγαθον δια σπουδης τοις
ανθρωποις ουκ εστιν. Ἐπορθριζει ταις εμποριαις ο καπηλος, προ των ομοτεχνων το
οικειον επιδειξαι τοις ωνουμενοις φιλονεικων, ως αν προ λαβοι του δεομενου την
χρειαν, υποφθασας τους αλλους, και το οικειον απεμπολησειεν. Ὡςαυτως και ο
ωνουμενος το μη διαμαρτειν του προς την χρειαν εν τωι προληφθηναι παρ' ετερου
προ οφθαλμων εχων ουκ επι το ευκτηριον, αλλ' επι το πρατηριον τρεχει, και παντων
την ισην προς το κερδος εχοντων επιθυμιαν, και φθασαι τον πελας φιλο
νεικουντων, εξεκλαπη δια των σπουδαζομενων η της προς ευχης ωρα, εις την
εμποριαν μετατεθεισα. Ουτως ο χει ροτεχνης, ουτως ο περι λογους ησχολημενος,
ουτως ο δικαζομενος, ουτως ο δικαζειν λαχων, περι τα εν χερσιν εκαστος ολος τηι
σπουδηι ρεπων, εκλελησται της κατα την ευχην εργασιας, ζημιαν κρινων προς το
προκειμενον εαυ τωι την περι τον θεον ασχολιαν. Οιεται γαρ ο μεν την τεχνην
μετιων αργον τι χρημα και απρακτον ειναι την θειαν προς το προκειμενον
συμμαχιαν· διο καταλιπων την ευχην εν ταις χερσι τας ελπιδας τιθεται, αμνημονων
του δεδωκοτος τας χειρας. Ὡςαυτως και ο τον λογον δι' επιμελειας κατορθων εαυτωι
ου λογιζεται τον δεδωκοτα τον λογον, αλλ' ως εαυτον εις την φυσιν ταυτην παραγα
γων προς εαυτον βλεπει και ταις των μαθηματων προς ανεχει σπουδαις, ουδεν εκ
της του θεου συνεργιας αυτωι γενησεσθαι των αγαθων νομιζων προτιμοτεραν
ποιειται της προςευχης την σπουδην. Τον αυτον τροπον και τα λοιπα των
επιτηδευματων εκκρουει την περι τα μειζω και ουρανια της ψυχης ασχολιαν τηι των
σωματικων τε και γηΐνων φροντιδι. ∆ια τουτο πολλη κατα τον βιον η αμαρτια, αει
ταις προςθηκαις επι το μειζον αυξουσα, πασαις ταις ανθρωπιναις σπουδαις
εμπεπλεγμενη, διοτι ληθη του θεου κατακρατει των παντων, και το της ευ χης
αγαθον τοις ανθρωποις των σπουδαζομενων ου συνε φαπτεται. Τηι εμποριαι
συνειςερχεται η πλεονεξια· πλεον 206 εξια δε εστιν ειδωλολατρεια. Ουτως ο γεωργος
ου ταις αναγκαιαις χρειαις συμμετρει την γεωπονιαν, αλλ' αει προς τα πλειω την
σπουδην επεκτεινων πολλην διδωσι τηι αμαρτιαι κατα του επιτηδευματος ειςοδον,
τοις αλ λοτριοις οροις εμπλατυνομενος. Ὅθεν αι δυσθεραπευτοι φυονται
φιλονεικιαι, περι των της γης ορων αντεγει ρομενων αλληλοις των τηι ομοιαι νοσωι
της πλεονεξιας κεκρατημενων. Ἐντευθεν οι θυμοι και αι προς το κακον ορμαι και αι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

κατ' αλληλων επιχειρησεις αιματι και φονωι πολλακις καθιστανται. Ὡςαυτως αι περι
τα δικαστηρια σπουδαι ταις πολυτροποις αμαρτιαις υπηρετουσιν, μυριας της αδικιας
συνηγοριας ευρισκουσαι. Ὁ δικαστης η εκων προς το λημμα τον του δικαιου ζυγον
απεκλινεν, η ακου σιως τηι περιεργιαι των την αληθειαν συγχεοντων παρα κρουσθεις
την αδικιαν εκυρωσεν.
Και τι αν τις τα καθ' εκαστον λεγοι δι' ων η αμαρτια πολυσχιδως και πολυτρο
πως τηι ανθρωπινηι ζωηι καταμιγνυται, ης αιτιον ουδεν ετερον εστιν η το μη
συμπαραλαμβανεσθαι παρα των αν θρωπων την του θεου συμμαχιαν προς τα εν
χερσι σπουδαζομενα; Ἐαν ευχη της σπουδης προηγησηται, η αμαρ τια παροδον κατα
της ψυχης ουχ ευρησει· της γαρ του θεου μνημης εν τηι καρδιαι καθιδρυμενης
απρακτοιμενουσιν αι του αντικειμενου επινοιαι, πανταχου της δικαιοσυνης εν τοις
αμφιςβητουμενοις μεσιτευουσης. Ἐπεχει και τον γεωργον της αμαρτιας η προσευχη,
εν ολιγωι πο νωι της γης τους καρπους πλεοναζουσα, ως μηκετι τηι του πλειονος
επιθυμιαι συνειςιεναι την αμαρτιαν. Ουτως ο οδοιπορος, ουτως ο επι στρατειαν η
γαμον στελλομενος, ουτως πας οστιςουν των προς τι την ορμην εχοντων, ει μετ'
ευχης εκαστον πραττοι, τηι προς το σπουδαζομενον ευοδιαι του αμαρτανειν
αποτραπησεται, ουδενος εναντιου την ψυχην προς παθος καθελκοντος. Ει δε
αποστας του θεου ολος γενοιτο της σπουδης, αναγκη πασα τον εξω 208 θεου οντα εν
τωι εναντιωι παντως ειναι. Χωριζεται δε του θεου ο μη συναπτων εαυτον δια
προςευχης τωι θεωι. Ουκουν τουτο χρη προτερον ημας διδαχθηναι τωι λογωι οτι δει
παντοτε προσευχεσθαι, και μη εκκακειν. Ἐκ γαρ του προςευχεσθαι περιγινεται το
μετα θεου ει ναι· ο δε μετα θεου ων του αντικειμενου κεχωρισται. Προσευχη
σωφροσυνης εστι φυλακτηριον, θυμου παιδαγω για, τυφου καταστολη, μνησικακιας
καθαρσιον, φθονου καθαιρεσις, αδικιας αναιρεσις, ασεβειας επανορθωσις. Προς ευχη
σωματων εστιν ισχυς, οικιας ευθηνια, πολεως ευνο μια, βασιλειας κρατος, πολεμου
τροπαιον, ειρηνης ασφαλεια, των διεστωτων συναγωγη, των συνεστωτων διαμονη·
Προσευχη παρθενιας εστι σφραγις, γαμου πιστις, οδοιποροις οπλον, κοιμωμενων
φυλαξ, εγρηγοροτων θαρσος, γεωργων ευφορια, ναυτιλλομενων σωτηρια. Προσευχη
κρινομενων συνηγορος, δεδεμενων ανεσις, κεκμηκοτων ανα παυσις, λυπουμενων
παραμυθια, χαιροντων θυμηδια, πεν θουντων παρακλησις, γαμουντων στεφανος,
γενεθλιων εορτη, αποθνησκοντων ενταφιον. Προσευχη θεου ομιλια, των αορατων
θεωρια, των επιθυμουμενων πληροφορια, των αγγελων ομοτιμια, των καλων
προκοπη, των κακων αποτροπη, των αμαρτανομενων διορθωσις, των παρον των
απολαυσις, των ελπιζομενων υποστασις.
Προσευχη τωι μεν Ἰωναι το κητος οικον εποιησεν, τον δε Ἐζεκιαν εκ των
πυλων του θανατου προς την ζωην επανηγαγεν, τοις δε τρισι νεοις εις πνευμα
δροσωδες την φλογα ετρε ψεν, και τοις Ἰσραηλιταις κατα των Ἀμαληκιτων
ανεστησε τροπαιον, και τας εκατον ογδοηκοντα και πεντε των Ἀσσυριων χιλιαδας
μιαι νυκτι τηι αορατωι ρομφαιαι κατεστρωσεν. Και μυρια προς τουτοις εστιν ευρειν εκ
των ηδη γεγενημενων τα υποδειγματα δι' ων φανερον γινεται το μηδεν της
προςευχης ειναι των κατα την ζωην τιμιων ανωτερον. Ἀλλα καιρος αν ειη προς
αυτην ηδη την προς ευχην ασχοληθηναι· μαλλον δε μικρον ετι προσθωμεν τωι 210
λογωι, οτι πολλων και παντοδαπων αγαθων παρα της θειας χαριτος ημιν
υπαρξαντων εν τουτο προς αντιδοσιν ων ειληφαμεν εχομεν, το δια προςευχης τε και
ευχαριστιας τον ευεργετην αμειβεσθαι. Λογιζομαι τοινυν οτι, καν πασηι τηι ζωηι την
προς τον θεον ομιλιαν συμπαρατεινωμεν ευχα ριστουντες και προςευχομενοι,
τοσουτον της κατα την αντι δοσιν αξιας απολειπομεθα οσον ει μηδε την αρχην
αντιδου ναι τωι ευεργετηι προεθυμηθημεν. Ἐν τρισι τμημασι το χρο νικον μετρειται
διαστημα, τωι παρωιχηκοτι, τωι ενεστωτι και τωι μελλοντι. Ἐν τοις τρισι τουτοις η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

ευεργεσια του κυ ριου καταλαμβανεται. Ἐαν το ενεστως λογισηι, εν αυτωι ζηις· εαν το
μελλον, εκεινος σοι η των προςδοκωμενων εστιν ελπις· εαν το παρελθον, ουκ αν ης
πριν αν παρ' εκεινου γενεσθαι. Ευηργετηθης αυτο το γενεσθαι παρ' εκεινου λαβων,
και γενομενος ευηργετησαι εν αυτωι ζων και κινουμενος, καθως φησιν ο αποστολος.
Αι των μελλοντων ελπιδες της αυτης ευεργεσιας ηρτηνται. Συ δε μονου του
ενεστωτος ει κυριος. Ὥστε, καν δια παντος ευ χαριστων τωι θεωι μη διαλιπηις, μογις
του ενεστωτος απο πληρωσεις την χαριν, ουτε του μελλοντος, ουτε του
παρωιχηκοτος επινοιαν εξευρισκων τινα προς την των χρεωστουμενων αντιδοσιν.
Ἡμεις δε, τοσουτον της κατα δυναμιν ευχαριστιας απολειπομενοι, ουδε περι το
δυνατον ευ γνωμονουμεν, ου λεγω πασαν ημεραν, αλλ' ουδε πολλοστον της ημερας
τηι κατα θεον αποκληρουντες σχοληι. Τις μοι την γην υπεστορεσεν; τις βασιμον δι'
επινοιας την υγραν φυσιν εποιησεν; τις επηξεν μοι τον ουρανον ως καμαραν; τις
δαιδουχει μοι την του ηλιου λαμπαδα; τις αποστελλει πηγας εν φαραγξιν; τις
ητοιμασεν τοις ποταμοις τας διοδους; τις μοι την των αλογων ζωων υπηρεσιαν
υπεζευξεν; τις με κονιν αψυχον οντα ζωης τε και διανοιας 212 μετεχειν εποιησεν; τις
τον πηλον τουτον κατ' εικονα του θειου χαρακτηρος εμορφωσεν; τις συγχεθεισαν εν
εμοι δια της αμαρτιας την θειαν εικονα παλιν εις την αρχαι αν επανηγαγε χαριν; τις
εξοικισθεντα με του παραδεισου, και του ξυλου της ζωης εξω γενομενον, και τωι
βαραθρωι της υλικης ζωης συγκαλυφθεντα επι την πρωτην ελκει μακαριοτητα; Ουκ
εστιν ο συνιων, φησιν η γραφη. Ἦ γαρ αν προς ταυτα ορωντες αληκτον αν και
ακαταπαυστον εν παντι τωι της ζωης διαστηματι την ευχαριστιαν απεπλη ρουμεν.
Νυνι δε προς μονον το υλικον πασα σχεδον εγρηγορεν η ανθρωπινη φυσις, προς
τουτο η σπουδη, εν τουτωι η προθυμια περι ταυτα και η μνημη και η ελπις
καταγινεται· αυπνος εστι και ακοιμητος προς την του πλει ονος επιθυμιαν η
ανθρωπινη φυσις εν παντι πραγματι εν ωι δυνατον εστιν εξευρεθηναι το πλεον, ειτε
κατα τιμην τε και δοξαν, ειτε κατα την των χρηματων περιουσιαν, ειτε κατα την του
θυμου νοσον, πανταχου προς το πλεον εν του τοις η φυσις βλεπει. Των δε αληθινων
του θεου αγαθων λογος ουδεις, ουτε των φαινομενων, ουτε των επηγγελμενων.
Ἀλλα καιρος αν ειη και των της προςευχης ρηματων κατιδειν, ως εστι δυνατον, την
διανοιαν· δηλον γαρ οτι το τυχειν ων βουλομεθα δια του μαθειν οπως προςηκει ποι
εισθαι την αιτησιν περιγινεται.
Τις ουν η διδαχη; Προςευχομενοι, φησιν, μη βαττολογειτε, ωςπερ οι εθνικοι·
δοκουσι γαρ οτι εν τηι πολυλογιαι αυτων εις ακουσθησονται. Ταχα μεν ουν αυτοθεν
εχει το σαφες η της διδασκαλιας διανοια, γυμνοτερον ημιν εκτεθει σα, και ουδεν
δεομενη της λεπτοτερας κατανοησεως· πλην αξιον εξετασαι τι σημαινει της
βαττολογιας το ρημα, ως αν μαθοντες την διανοιαν εξω του απηγορευ μενου
γενοιμεθα. ∆οκει τοινυν μοι σωφρονιζειν τε και συστελλειν την χαυνοτητα της
διανοιας των ταις ματαιαις επιθυμιαις εμβαθυνοντων, και δια τουτο την ξενην ταυ
214 την της λεξεως καινοτομιαν εξευρηκεναι επι ελεγχωι της ανοιας των περι τα
ανωφελη τε και ματαια ταις επιθυ μιαις διαχεομενων. Ὁ γαρ εμφρων τε και συνετος
και προς το χρησιμον βλεπων λογος κυριως λεγεται λογος, ο δε ταις ανυπαρκτοις
επιθυμιαις δια της ανυποστατου ηδονης επιχεομενος ουκ εστι λογος, αλλα
βαττολογος, ως αν τις Ἑλληνικωτερον ερμηνευων ειποι τον νουν, φλυαρια, και
ληρος, και φληναφος, και ει τι αλλο της τοιαυτης σημασιας εστιν. Τι ουν ημιν
συμβουλευει ο λογος; Μη ταυτον πασχειν εν τωι καιρωι των προςευχων οιον εν τηι
των νηπιων διανοιαι συνισταται παθος. Ὥςπερ γαρ οι ατε λεις την διανοιαν ουχ οπως
αν τι γενοιτο των κατα γνω μην αυτοις επινοουσιν, αλλα κατ' εξουσιαν ευκληριας τι
νας εαυτοις αναπλαττουσιν, θησαυρους, και γαμους, και βασιλειας, και πολεις
μεγαλας ταις προςηγοριαις αυτων επονομαζομενας υποτιθεμενοι εις εκεινο ειναι τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

διανοιαι φανταζονται οπερ αν αυτοις η ματαιοτης των λογισμων υπογραψηι, εισι δε
τινες οι και νεανικωτερον της μαοτητος ταυτης αντιλαμβανονται, και υπερβαντες
τα μετρα της φυσεως η πτηνοι γινονται, η κατα τους αστερας λαμπουσιν, η ορη δια
χειρος φερουσιν, η τον ουρανον εαυ τοις οδοποιουσιν, η προς μυριοστον διαρκουσιν
ετος, νεοι εκ παλαιων γινομενοι, η οσα αλλα τοιαυτα τοις νηπιω δεστεροις τικτει
πομφολυγωδη και διακενα η καρδια ποι ηματαωςπερ τοινυν εν τοις πραγμασιν ο μη
τοιαυτα λογιζομενος δι' ων αν γενοιτο τι αγαθον τωι βουλευομενωι, αλλ'
εμματαιαζων ταις ανυπαρκτοις επιθυμιαις ανοη τος τις εστι και αθλιος, τον του
πραξαι τι των λυσιτελουντων βουλευσασθαι καιρον τοις ενυπνιοις τουτοις προς
αναλισκων, ουτως ο εν καιρωι προςευχης προς τα συμφε ροντα τηι ψυχηι μη
τεταμενος, αλλα προς τας εμπαθεις της διανοιας κινησεις συνδιατιθεσθαι τον θεον
αξιων, λη ρος τις εστιν ως αληθως και βαττολογος, των ιδιων μαοτητων συνεργον
τε και υπηρετην τον θεον γινεσθαι 216 προςευχομενος. Οιον τι λεγω· προςεισι τις δια
προςευ χης τωι θεωι, και μη κατανοησας τηι διανοιαι το υψος της δυναμεως ηι
προςερχεται, λανθανει καθυβριζων το μεγεθος ταις αισχραις και ταπειναις των
αιτησεων. Ὥςπερ αν, ει τις τα εκ πηλου σκευη δι' υπερβολην πενιας η αγροικιας
τιμια νομιζων, επειτα βασιλει προςελθων, πλου τους ολους και αξιωματα διανεμειν
προαιρουμενωι, ο δε καταλιπων τας βασιλικας αιτησεις αξιοι τον τοσουτον τωι
αξιωματι πηλον διαπλασαντα ποιησαι τι των εκεινωι κα ταθυμιων, ουτως και ο
απαιδευτως τηι ευχηι χρωμενος ου προς το υψος του διδοντος εαυτον επαιρει, αλλα
προς το ταπεινον τε και γηινον της ιδιας επιθυμιας την θειαν δυναμιν καταβηναι
ποθει, και τουτου χαριν τας εμπαθεις ορμας προτεινει τωι τας καρδιας βλεποντι, ουχ
οπως αν θεραπευσειεν τα ατοπα της διανοιας κινηματα, αλλ' οπως αν χειρω γενοιτο,
εις εργον της πονηρας ορμης δια της συνεργιας του θεου προελθουσης.
Ἐπειδη γαρ ο δεινα λυπει, και μοι διακειται προς εκεινον δυςμενως η καρ
δια, παταξον αυτον, τωι θεωι λεγει, μονον ουκ εκεινο βο ων οτι, Το εμον παθος εν σοι
γενεσθω, και η εμη κα κια επι σε διαβητω. Ὡς γαρ εν ταις ανθρωπιναις μαχαις ουκ
εστι συμμαχησαι τινα τωι ενι μερει, μη συμπαροξυνθεν τα τωι οργιζομενωι κατα του
προςπαλαιοντος, ουτω δηλον οτι ο κατα του εχθρου τον θεον κινων συνοργισθηναι
πα ρακαλει, και του θυμου κοινωνον γενεσθαι. Τουτο δε εστι το εις παθος πεσειν τον
θεον, και κατα ανθρωπον διατεθηναι, και εις θηριωδη απηνειαν εκ της αγαθης φυ
σεως μεταποιηθηναι. Ουτως ο δοξομανων, ουτως ο εν υπερηφανιαι το πλεον εχειν
επιθυμων, ο εν τηι διαδικασιαι προς την νικην σπευδων, ο εν τοις γυμνικοις αγωσι
προς τον στεφανον επειγομενος, ο εν θεατροις της ευφημιας αν τιποιουμενος,
πολλακις δε και ο προς το λυσσωδες της νεοτητος παθος εκτετηκως· παντες ουτοι
ουχ οπως αν εξω του επικρατουντος αῤρωστηματος γενοιντο προςαγουσιν 218 τωι
θεωι τας δεησεις, αλλ' οπως αν εις περας αυτοις η νοσος ελθοι, και το διαμαρτειν
τουτων αντι συμφορας εκαστος κρινοντες βαττολογουσιν οντως, συνεργον της κατα
τον νουν αυτων αῤρωστιας γενεσθαι τον θεον ικετευοντες. Και το παντων
χαλεπωτατον, οτι προς τας εναντιας ορ μας κινεισθαι το θειον αυτοις επιθυμουσιν,
εις αγριοτη τα και φιλανθρωπιαν μεριζοντες του θεου την ενεργειαν· ον γαρ ιλεων
και πραον επιζητουσιν εαυτοις ειναι, του τον πικρον τε και απηνη τοις εχθροις
αυτων επιδειχθη ναι παρακαλουσιν. Ὢ της ανοιας των βαττολογουντων. Ει γαρ
εκεινοις απηνης ο θεος, ουδε σοι παντως ημερος. Ει δε επι σου προς ελεον ρεπει κατα
γε την σην ελπιδα, πως αν μεταβαλοιτο προς τουναντιον, εις πικριαν μεθαρ μοζων
τον ελεον; Ἀλλα προχειρος των εριστικων η προς το τοιουτον αντιθεσις. Ευθυς γαρ
εις συνηγοριαν της εαυτων πικριας τας εκ της προφητειας φωνας παρατιθεν, τον
∆αυιδ εκλιπειν τους αμαρτωλους ποθουντα, και αισχυνην και εντροπην των εχθρων
κατευχομενον, τον Ἱερεμιαν ιδειν την παρα θεου εκδικησιν εκ των εναντιων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

επιθυμουντα, τον Ὠσηε μητραν ατεκνουσαν και μαστους ξηρους δοθηναι τοις
εχθροις δεομενον, και πολλα τοιαυτα σποραδην εγκειμενα ταις αγιαις γραφαις
αναλεγονται, συνισταμενοι το δειν των εναντιων κατευχεσθαι, και της εαυτων
πικριας συνεργον ποιεισθαι του θεου την αγαθο τητα. Ἀλλ' ημεις, ως αν εκ παροδου
τους εκ της τοι αυτης αφορμης προς το εναντιον οδηγουμενους παυσαιμεν
βαττολογουντας, τουτο περι εκαστου των μνημονευθεντων παραθησομεθα. Ουδεις
των αληθως αγιων, των τωι αγιωι πνευματι θεωφορουμενων, ων αι ρησεις κατα
θειαν οικο νομιαν εις νουθεσιαν των εφεξης ανεγραφησαν, επι τινι κακωι την
σπουδην εχων επιδειχθησεται, αλλα πας αυτοις ο σκοπος των λογων προς διορθωσιν
της εμπολιτευομενης τηι φυσει κακιας βλεπει.
Ὥςπερ τοινυν ο ευχομενος μη ειναι νοσουντας, μη ειναι πτωχευοντας, ου
των ανθρω πων αναιρεσιν, αλλα της νοσου και της πτωχειας αφανισ 220 μον
επιθυμει γενεσθαι, ουτω και των αγιων εκαστος, το τηι φυσει εχθρον και πολεμιον
εις αφανισμον ελθειν δι' ευχης εχοντες, υπονοιαν τοις απαιδευτοτεροις παρεχουσιν,
ως κατα ανθρωπων πικραινομενοι τε και χαλεπαινοντες. Ὅ τε γαρ ψαλμωιδος ειπων
οτι εκλιποιεν αμαρτωλοι απο της γης και ανομοι, ωςτε μη υπαρχειν αυτους, την
αμαρ τιαν εκλειπειν και την ανομιαν ευχεται· ου γαρ ανθρω πος ανθρωπωι πολεμιος,
αλλ' η κατα κακιαν της προ αιρεσεως κινησις εις εχθρου ταξιν το τηι φυσει συνημμε
νον κατεστησεν. Το κακον τοινυν εκλειπειν ευχεται. Ὁ δε ανθρωπος κακον ουκ
εστιν· πως γαρ αν ειη κακον του αγαθου το ομοιωμα; Ουτως, καν αισχυνην και
εντροπην των εχθρων κατευχηται, δεικνυσιν σοι το στιφος των εναν τιων των εκ
του αορατου εχθρου τηι ανθρωπινηι προςπο λεμουντων ζωηι, περι ων και ο Παυλος
γυμνοτερον διεξερ χεται, την παλην ειναι λεγων ημιν προς τας αρχας και εξουσιας
και τους κοσμοκρατορας του κοσμου του του, προς τα πνευματικα της πονηριας εν
τοις επουρανιοις. Τας γαρ δαιμονιωδεις επιβουλας, δι' ων επαγεται τοις ανθρωποις
τα πονηρα προς αμαρτιαν συμπτωματα, συν τυχιαι θυμωδεις, επιθυμιων αφορμαι,
φθονου και μισους και υπερηφανιας και των τοιουτων κακων υποθεσεις, ταυτα
ορων ο μεγας προφητης την εκαστου ψυχην δι' επι βουλης περιτρεχοντα εις
αισχυνην ελθειν ευχεται ο κατα των εχθρων τουτων ευχομενος. Τουτο δε εστι το
αυτον διασωθηναι· κατα φυσιν γαρ επεται τωι ηττηθεντι κατα την παλην το
επαισχυνθηναι τωι πτωματι αυτου, ωςπερ κεκρατηκοτι το επι τηι νικηι αγαλλεσθαι.
Και οτι ταυτα ουτως εχει, δηλοι της ευχης το ειδος. Αισχυνθητω σαν γαρ, φησιν, και
εντραπητωσαν οι ζητουντες μου την ψυχην. Ου γαρ κατευχεται των εις χρηματων
ζημιαν επιβουλευοντων, η περι γης ορων διαμφιςβητουντων, η των κατα του
σωματος αυτου κακιαν επιδεικνυμε νων τινα, αλλα των εις ψυχην επιβουλευοντων.
Τις 222 δε ψυχης επιβουλη, τις αλλη, ει μη θεου αλλοτριωσις; Ἀλλοτριουται δε απο
θεου ανθρωπινη ψυχη ουκ αλλως η δια της εμπαθους διαθεσεως. Ἐπει ουν απαθες
το θειον, παν το εν παθει γινομενον της προς το θειον συναφειας αποσχοινιζεται. Ὡς
αν ουν μη τουτο παθοι, αισχυνην των αντιπαλαιοντων ευχεται. Τουτο δε ουδεν
αλλο εστιν η εαυτωι νικην κατα των πολεμιων επευξασθαι. Οι δε πολεμιοι τα παθη
εισιν. Ουτως ο Ἱερεμιας ζηλον της θεοσεβειας εχων, ειδωλομανουντος τηνικαυτα
του βα σιλεως, και των υποχειριων αυτωι συνδιαστραφεντων, ουκ ιδιον τι θεραπευει
παθος, αλλ' υπερ του κοινου των αν θρωπων προςαγει την δεησιν, τηι κατα των
ασεβησαντων ορμηι απαν σωφρονισθηναι αξιων το ανθρωπινον. Ὡςαυ τως δε και ο
προφητης Ὠσηε και πολυγονουσαν τοτε την κακιαν εν τοις Ἰσραηλιταις ορων
ατεκνιαι καταδικα ζει, και τας πικρας θηλας της αμαρτιας ξηρανθηναι βου λεται, ως
αν μητε τικτοιτο εν τοις ανθρωποις το κα κον, μητε τρεφοιτο. ∆ια τουτο ο προφητης,
∆ος αυ τοις, φησι, κυριε, μητραν ατεκνουσαν και μαστους ξη ρους. Και ει τις αλλος
εν τοις αγιοις ευρεθειη τοιου τος λογος, θυμου τινα κατηγοριαν και εμφασιν εχων,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

προς την τοιαυτην παντως διανοιαν βλεπει, ητις εξο ριζει το κακον, ουκ επιτριβει
τον ανθρωπον. Θεος θανατον ουκ εποιησεν (ακουεις της αποφασεως;). Πως ουν εις
τον κατα των ιδιων αυτου εχθρων θανατον πα ρακαλειν εμελλεν τον θεον τον της
του θανατου ενεργειας αλλοτριον; Ου τερπεται επ' απωλειαι ζωντων. Ἀλλ' ο
βαττολογων, και κατα των ιδιων εχθρων την του θεου φιλανθρωπιαν παρακινων,
επιτερφθηναι ταις ανθρωπι ναις αυτον συμφοραις εγκελευεται. Ἀλλ' ηδη τινες,
φησιν, και αρχων και τιμων και πλουτου ηξιωθησαν, ευχηι προς τουτο χρησαμενοι,
και θεοφιλεις ειναι δια της τοιαυτης ευκληριας υπενοηθησαν. Πως ουν απειργεις
ημας, ειποι τις αν, του περι των τοιουτων προςαγειν τωι θεωι τας 224 δεησεις; Ἀλλα
το μεν παντα θειας εξηφθαι βουλης και ανωθεν οικονομεισθαι τον τηιδε βιον παντι
δηλον εστιν, και ουκ αν τις αντειποι τωι λογωι· των δε τοιουτων της ευχης
κατορθωματων αλλας αιτιας εμαθομεν, ουχ ως αγα θα παντως του θεου ταυτα τοις
αιτουσι νεμοντος, αλλ' ως αν δια τουτων βεβαιωθηι τοις επιπολαιοτεροις η προς τον
θεον πιστις, και κατ' ολιγον εν ταις μικροτεραις των αιτησεων το επακουειν τον
θεον των ικεσιων τηι πειραι μανθανοντες ανελθοιμεν ποτε προς την των υψηλων τε
και θεοπρεπων δωρηματων επιθυμιαν.
Καθαπερ επι των ημετερων τεκνων ορωμεν, α τεως μεν τηι μητρυαι θηληι
προςφυεται, οσον χωρει η φυσις, τοσουτον παρα της γεν νησαμενης επιζητουντα, ει
δε υφαδρυνθειη το νηπιον και τινα προςλαβοι του φθεγγεσθαι δυναμιν, καταφρονει
μεν της θηλης, ζητει δε τι τοιουτον, η προκοσμιον, η ιματιον, η τινα τοιαυτα οις ο
των νηπιων οφθαλμος επιτερπεται, επειδαν δε εις ηλικιαν ελθηι και συναυξηθηι τωι
σωματι η διανοια, τοτε πασας τας παιδικας επιθυμιας καταλιπων τα τωι τελειωι
πρεποντα βιωι παρα των γονεων αιτησεται, ουτω και ο θεος, εθιζων τον ανθρωπον
δια παντων προς αυτον βλεπειν, δια τουτο πολλακις ουδε των μικρο τερων
αιτησεων ανηκοος γινεται, ως αν επι την των υψηλοτερων επιθυμιαν δια της εν τοις
μικροις ευεργεσιας τον τετυχηκοτα της χαριτος προςκαλεσαιτο. Και συ τοι νυν, ει ο
δεινα γεγονε θειαι προνοιαι γνωριμος τε και πε ριβλεπτος εξ αφανεστερων, η αλλο τι
των κατα τον βιον τουτον επιζητουμενων εκτησατο, αρχην η πλουτον η πε
ριφανειαν, νοει τον σκοπον, οτι σοι αποδειξις της εν τοις μεγαλοις δυναμεως του
θεου η περι ταυτα φιλανθρωπια γινεται, ινα δια του τυχειν των παιδικων
αθυρματων περι των μειζονων τε και τελειοτερων προςαγαγηις τωι πατρι τας
αιτησεις. Ταυτα δε εστιν οσα εις ψυχην φερει το κερδος. Και γαρ αν ειη των
αλογωτατων, προςελθοντα τωι θεωι ζητειν παρα του αιδιου τα προςκαιρα, παρα του
226 επουρανιου τα επιγεια, παρα του υψηλου τα χαμαιζηλα, παρα του βασιλειαν
ουρανων δωρουμενου την γηΐνην ταυ την και ταπεινην ευκληριαν, παρα του τα
αναφαιρετα χαριζομενου την εν ολιγωι των αλλοτριων χρησιν, ων αναγκαια μεν η
αφαιρεσις, προςκαιρος δε η απολαυσις, επικινδυνος δε η οικονομια. Καλως δε
παριστησι τηι προςθηκηι το ατοπον, ειπων, Ὥςπερ οι εθνικοι· το γαρ περι τα
φαινομενα την σπουδην εχειν ιδιον εστι των μηδεμιαν του μελλοντος αιωνος
εαυτοις υποτιθεμενων ελπιδα, μη κρισεως φοβον, μη γεεννης απειλην, μη αγαθων
προςδοκιαν, μη αλλο τι των κατα την αναστα σιν ελπιζομενων, οι βοσκηματων
δικην προς τον παρον τα ορωντες βιον, οπερ αν λαιμωι και κοιλιαι και ταις λοιπαις
του σωματος ηδυπαθειαις χαριζωνται, τουτο εν αγαθων κρινουσι μοιραι, η το
πρωτευσαι τινων, και το υπερ τους λοιπους νομισθηναι, η πολλοις επικαθευδησαι
ταλαντοις, η ει τι αλλο της βιωτικης απατης εστιν, οις ει τις αν λεγοι περι της
μελλουσης ελπιδος, ληρος αν τικρυς ειναι δοκει, παραδεισον και βασιλειαν και ουρα
νων διαγωγην, και τα τοιαυτα διεξερχομενος. Ἐπει τοι νυν ιδιον εστι των μη
εχοντων ελπιδα το προςτετηκεναι τηι παρουσηι ζωηι, καλως τα περιττα και ματαια της
επι θυμιας, α δι' ευχης οιονται κατορθουν εαυτοις οι φιλη δονοι, των εθνικων ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

λογος ειναι φησι, των νομιζοντων εκ του προςλιπαρειν περι των ατοπων συνεργον
επι τα μη δεοντα το θειον εξειν· δοκουσι γαρ, φησιν, οτι εν τηι πολυλογιαι αυτων
ειςακουσθησονται. Ἀλλα ταυτα μεν, α δει μη αιτειν, δι' ων εξητα σαμεν
εδιδαχθημεν. Οιαν δε προςηκει τωι θεωι προςαγειν την δεησιν, εν τοις εφεξης
ακουσωμεθα χαριτι του κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος εις
τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην. 228
{1ΛΟΓΟΣ βʹ.}
1 {1Πατερ ημων ο εν τοις ουρανοις.}1 Ὅτε προςηγεν ο μεγας Μωυσης τηι κατα
το ορος μυ σταγωγιαι τον Ἰσραηλιτην λαον, ου προτερον αυτους της θεοφανειας
ηξιωσεν, πριν αγνειαι τε και περιῤραντισμωι νομοθετησαι τωι λαωι το καθαρσιον. Και
ουδε ουτως εθαρσησαν της θειας δυναμεως την εμφανειαν, αλλα προς παν
κατεπλαγησαν το φαινομενον, το πυρ, τον γνοφον, τον καπνον, τας σαλπιγγας· και
προς εαυτους παλιν αποστραφεντες ηξιουν τον νομοθετην αυτοις μεσιτην γενε σθαι
του θειου βουληματος, ως ουχ ικανης ουσης της δυ ναμεως αυτων προςεγγισαι τωι
θεωι και θειαν εμφανειαν δεξασθαι. Ὁ δε ημετερος νομοθετης, ο κυριος ημων Ἰησους
Χριστος, προςαγειν ημας τηι θειαι χαριτι μελλων, ουχι Σιναιον ημιν ορος τωι λογωι
προδεικνυσι γνοφωι κε καλυμμενον, και πυρι καπνιζομενον, ουδε σαλπιγγων φω νας
ασημον τι και καταπληκτικον απηχουσας, ουδε τριη μεροις αγνειαις και υδατι ρυπον
εκπλυνοντι την ψυχην εκκαθαιρει, ουδε πασαν την εκκλησιαν εν τηι υπωρειαι κα
ταλιπων ενι μονωι την ανοδον επι την κορυφην του ορους χαριζεται, την
κεκαλυμμενην τωι γνοφωι τωι την δοξαν θεου περικρυπτοντι, αλλα πρωτον μεν αντι
του ορους επ' αυτον αναγει τον ουρανον, βατον τοις ανθρωποις αυτον δια της
αρετης καταστησας, επειτα δε ου θεατας μονον της θειας δυναμεως, αλλα και
κοινωνους απεργαζεται, και εις συγγενειαν τροπον τινα της υπερκειμενης φυσεως
τους προςιοντας αγει, ουδε γνοφωι κατακρυπτει την υπερ εχουσαν δοξαν, ως
δυςθεωρητον τοις αναζητουσιν ειναι, αλλα τωι τηλαυγει φωτι της διδασκαλιας τον
γνοφον κα ταφωτισας επι λαμπρας αιθριας τοις καθαροις την καρ διαν την
αφραστον δοξαν καθορασθαι εποιησεν. Ὕδωρ δε περιῤραινειν ουκ εξ αλλοτριων
ναματων, αλλα το εν ημιν αυτοις αναβρυον χαριζεται, ειτε τας των οφθαλμων τις
λεγοι πηγας, ειτε την καθαραν της καρδιας συνειδη σιν, μηδεμιαν ιλυν απο κακιας
επαγομενην. Ἁγνειαν δε 230 ου μονον απο της εννομου των γαμετων ομιλιας, αλλ'
απο πασης υλικης τε και εμπαθους διαθεσεως νομοθε τησας, ουτως προςαγει δια της
προςευχης τωι θεωι.
Αυτη γαρ των ρηματων η δυναμις, δι' ων ουχι φωνας τινας εν συλλαβαις
εκφωνουμενας μανθανομεν δια του λογου, αλλ' επινοιαν της προς τον θεον
αναβασεως δι' υψηλης πολι τειας κατωρθωμενην. Ἔξεστι δε δι' αυτων των της προς
ευχης λογων την θειαν μυσταγωγιαν κατανοησαι. Ὅταν προςευχησθε, φησιν· ουκ
ειπεν, Ὅταν ευχησθε, αλλ', Ὅταν προςευχησθε, ως του κατα την ευχην ηδη προκα
τορθωθηναι προςηκοντος, πριν δια της προςευχης τωι θεωι προςεγγισαι. Τις δε η των
ονοματων τουτων κατα το σημαινομενον εστι διαφορα; Ὅτι ευχη μεν εστιν
επαγγελια τινος των κατ' ευσεβειαν αφιερουμενων, προσευχη δε αιτη σις αγαθων
μετα ικετηριας προςαγομενη θεωι. Ἐπει ουν παῤρησιας ημιν χρεια οταν προςιωμεν
θεωι τας υπερ των λυσιτελουντων ικετηριας ποιουμενοι, αναγκαιως το κατα την
ευχην προηγησεται, ινα το παρ' εαυτων εκτελεσαντες, ουτως θαρσουντες το παρα
του θεου αντιλαβειν αξιω σωμεν. ∆ιο φησιν ο προφητης οτι, Τας ευχας μου
αποδωσω σοι, ας διεστειλε τα χειλη μου, και, Ευξασθε και αποδοτε κυριωι τωι θεωι
ημων. Και πολλαχου της γραφης την τοιαυτην εστιν της ευχης σημασιαν ευρειν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

ωστε γνωναι ημας οτι ευχη μεν εστι, καθως ειρηται, χαριστηριος δωροφοριας
επαγγελια· η δε προσευχη την μετα την εκπληρωσιν της επαγγελιας τωι θεωι
γινομενην προςοδον διερμηνευει. ∆ιδασκει ουν ημας ο λογος μη προτερον αιτεισθαι
τι παρα του θεου, πριν αυτωι τι των κεχαρισμενων δωροφορησαι· ευξασθαι γαρ χρη
προτερον, ειτα προςευξασθαι, ως ει τις λεγοι προηγει σθαι την σποραν της
επικαρπιας. Ουκουν χρη προτερον ημας καταβαλειν της ευχης τα σπερματα, και
ουτως αυ ξηθεισαν την καταβολην των σπερματων καρπωσασθαι, δια της προςευχης
την χαριν αντιλαμβανοντας. Ὡς ουν ουκ εσομενης εν παῤρησιαι της εντευξεως ει μη
επι προ 232 ληφθεισηι ευχηι τινι και δωροφοριαι η προςοδος γενοιτο, αναγκαιως η
ευχη της προςευχης προηγησεται. Ὡς ουν ηδη τουτου κατορθωθεντος φησι προς
τους μαθητας ο κυριος, Ὅταν προςευχησθε, λεγετε, Πατερ ημων ο εν τοις ουρανοις.
Τις δωσει μοι πτερυγας, ωςει περιστε ρας, φησι που της ψαλμωιδιας ο μεγας ∆αυιδ·
ειποιμι δ' αν και αυτος, τολμησας την ισην φωνην, Τις δωσει μοι τας πτερυγας
εκεινας προς το δυνηθηναι τωι υψει της των ρηματων μεγαλοφυΐας συναναπτηναι
κατα δια νοιαν, ωστε καταλιπειν μεν την γην πασαν, διαπερασαι τε παντα τον εν
μεσωι κεχυμενον αερα, καταλαβειν δε το αιθεριον καλλος, και επι τα αστρα φθασαι,
και πασαν την εν αυτοις διακοσμησιν κατιδειν, στηναι δε μηδε εν τουτοις, αλλα
διεξελθειν και δια τουτων, και παντων των κινουμενων τε και μεθισταμενων εκτος
γενεσθαι, και κα ταλαβειν την εστωσαν φυσιν, την αμετακινητον δυναμιν, την εφ'
εαυτης καθιδρυμενην, την παντα αγουσαν τε και φερουσαν οσα εν τωι ειναι εστιν,
παντα τα του αφραστου θεληματος της θειας σοφιας εξηρτημενα, ωστε παντων των
αλλοιουμενων τε και μεθισταμενων ποῤρω τηι διανοιαι γενο μενος εν ατρεπτωι τε και
ακλινει τηι της ψυχης καταστα σει τον ατρεπτον τε και αναλλοιωτον δια της γνωμης
προτερον οικειωσασθαι, ειθ' ουτω τηι οικειοτατηι προςη γοριαι επικαλεσασθαι και
ειπειν, Πατερ; Οιας γαρ τωι λεγοντι χρεια ψυχης, οσης της παῤρησιας, οιας της συνει
δησεως, ινα θεον νοησας, ως εστι δυνατον, εκ των επινο ουμενων αυτωι
προςηγοριων προς την συνεσιν του αφρα στου δοξης χειραγωγουμενος, και μαθων
οτι η θεια φυσις, ο τι ποτε εστιν, αυτοαγαθοτης εστιν, αγιασμος, αγαλλιαμα, δυναμις,
δοξα, καθαροτης, αιδιοτης, αει κατα τα αυτα και ωςαυτως εχουσα, και οσα τοιαυτα
νενοηται περι την θειαν φυσιν, δια τε της θειας γραφης και των οικειων λογισμων
κατανοησας, ειτα τολμησει την τοιαυτην προε σθαι φωνην, και τον τοιουτον εαυτου
κατονομασαι πατερα; ∆ηλον γαρ οτι, ει μετεχοι τινος διανοιας, ουκ αν θαρσησειεν,
μη τα αυτα και εν εαυτωι βλεπων, εκεινην 234 προεσθαι προς τον θεον την φωνην,
και ειπειν, Πατερ. Της γαρ πονηρας προαιρεσεως ο αγαθος κατ' ουσιαν πα τηρ
γενεσθαι φυσιν ουκ εχει, ουτε του κατα τον βιον βε βηλωθεντος ο αγιος, ουτε του
περιτρεπομενου ο αναλ λοιωτος, ουτε του νεκρωθεντος εξ αμαρτιας ο πατηρ της
ζωης, ουτε των εν τοις παθεσι της ατιμιας ασχημονουν των ο καθαρος και ακηρατος,
ουτε του πλεονεκτου ο ευ εργετης, ουτε ολως των εν τινι κακωι ευρισκομενων ο εν
παντι αγαθωι θεωρουμενος. Ει γαρ τις προς εαυτον βλε πων ετι καθαρσιου δεομενον,
και την μοχθηραν εαυτου συνειδησιν επιγινωσκων πληρη κηλιδων και πονηρων εγ
καυματων, πριν καθαρθηναι των τοιουτων κακων προς την του θεου συγγενειαν
εαυτον ειςποιοι και λεγοι, Πα τερ, τωι δικαιωι ο αδικος, και τωι καθαρωι ο ακαθαρτος,
υβρις αντικρυς αν ειη και λοιδοριας τα ρηματα, ειπερ της ιδιας μοχθηριας πατερα
τον θεον ονομαζοι· η γαρ του πατρος φωνη την αιτιαν του εξ αυτου υποσταντος δια
σημαινει. Ουκουν ο μοχθηρος την συνειδησιν, ει πατερα εαυτου τον θεον λεγοι,
ουδεν ετερον η των ιδιων κακων αρχηγον τε και αιτιον αυτον ειναι κατηγορησει.
Ἀλλ' ου τις κοινωνια φωτι προς σκοτος, φησιν ο αποστολος, αλλα τωι φωτι φως
προςωικειωται, και τωι δικαιωι το δικαιον, και τωι καλωι το καλον, και τωι αφθαρτωι το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

α φθαρτον. Τα δε εναντια προς τα ομογενη παντως την συγγενειαν εχει. Ου γαρ
δυναται δενδρον καλον καρ πους πονηρους ποιειν.
Ει τοινυν βαρυκαρδιος τις ων, καθως φησιν η γραφη, και το ψευδος ζητων
κατατολμαι των της προςευχης ρηματων, γινωσκετω οτι ου τον ουρανιον ο τοιουτος
πατερα καλει, αλλα τον καταχθονιον, ος αυτος τε ψευστης εστιν και του εν εκαστωι
συνισταμενου ψευδους πατηρ γινεται, Ἐκεινος αμαρτια και αμαρτιας πατηρ. ∆ια
τουτο οι εμπαθεις 236 την ψυχην οργης τεκνα παρα του αποστολου προςαγο
ρευονται, και ο της ζωης αποστας απωλειας υιος ονο μαζεται, και τις βλακωδης και
θηλυδριας υιος κορα σιων αυτομολουντων προςηγορευθη. Ὡςαυτως και εκ του
εναντιου οι λαμπροι την συνειδησιν υιοι φωτος και ημερας προςαγορευονται, και
δυναμεως υιοι ετεροι οι προς την θειαν ισχυν εαυτους τονωσαντες. Ὅταν τοι νυν
πατερα τον θεον λεγειν ημας εν τηι προςευχηι διδασκηι ο κυριος, ουδεν ετερον μοι
δοκει ποιειν η τον υψηλον τε και επηρμενον ημιν νομοθετειν βιον· ου γαρ δη ψευδε
σθαι διδασκει ημας η αληθεια, ωστε λεγειν ο μη εσμεν και ονομαζειν ο μη
πεφυκαμεν, αλλα πατερα λεγοντας εαυτων τον αφθαρτον τε και δικαιον και αγαθον,
επα ληθευειν τωι βιωι την αγχιστειαν. Ὁραις οσης ημιν παρα σκευης εστι χρεια, οιου
βιου, ποσης και ποταπης σπου δης, ωστε ποτε προς τουτο το μετρον της παῤρησιας
υψω θεισης ημων της συνειδησεως τολμησαι ειπειν τωι θεωι οτι, Πατερ. Ει γαρ περι
τα χρηματα βλεποις, ει περι την βιωτικην απατην ησχολημενος ειης, η την εξ ανθρω
πων δοξαν αναζητοιης, η των επιθυμιων ταις εμπαθε στεραις δουλευοις, επειτα την
τοιαυτην προσευχην δια στο ματος λαβοις, τι οιει ερειν τον εις τον βιον σου
βλεποντα και της ευχης επαΐοντα; Ἐγω μεν γαρ τοιουτων τινων ρηματων ακουειν
δοκω, ωςανει του θεου προς τον τοιου τον λεγοντος, Πατερα καλεις, ο
κατεφθαρμενος τωι βιωι τον της αφθαρσιας πατερα; τι μολυνεις τηι ρυπαραι σου φωνηι
το ακηρατον ονομα; τι καταψευδηι του ρηματος; τι καθυβριζεις την αμολυντον
φυσιν; Ει τεκνον ης εμον, εκ των εμων αγαθων εδει παντως και τον σον βιον χα
ρακτηριζεσθαι. Ουκ επιγινωσκω της εμης φυσεως εν σοι την εικονα· εκ των
εναντιων οι χαρακτηρες. Τις κοινω νια φωτι προς σκοτος; τις ζωης και θανατου
συγγενεια; τις οικειοτης τωι καθαρωι την φυσιν προς τον ακαθαρ 238 τον; Πολυ του
ευεργετουντος προς τον πλεονεκτην το με σον. Ἄμικτος η του ελεημονος και του
απηνους εναντιω σις. Ἄλλος πατηρ των εν σοι κακων. Τα γαρ εμα γεννηματα τοις
πατρυοις αγαθοις καλλωπιζεται· τεκνον του ελεημονος ο ελεημων, και του καθαρου
ο καθαρος, ο φθορας αλλοτριος του αφθαρτου, και το ολον εξ αγα θου αγαθος και εκ
δικαιου δικαιος. Ὑμας δε ουκ οιδα ποθεν εστε.
Ουκουν επικινδυνον πριν καθαρθηναι τωι βιωι της προςευχης ταυτης
κατατολμησαι, και πατερα εαυτου τον θεον ονομασαι. Ἀλλα ακουσωμεν των της
προςευχης ρηματων παλιν, ει τις αρα γενοιτο ημιν των κρυφιων του νου κατανοησις
δια της συνεχεστερας επαναληψεως. Πα τερ ημων ο εν τοις ουρανοις. Ὅτι μεν ουν
χρη τωι κατ' αρετην βιωι τον θεον οικειωσασθαι, μετριως ημιν δια των προλαβοντων
εξητασται λογων. ∆οκει δε μοι και βαθυ τεραν τινα διανοιαν υποσημαινειν ο λογος·
ταυτα γαρ υπομνησιν ημιν εμποιει της τε πατριδος ης εκπεπτωκα μεν, και της
ευγενειας ης απεβληθημεν. Και γαρ εν τωι κατα τον νεον διηγηματι τον αποσταντα
της πατρυας εστιας και προς τον χοιρωδη βιον αυτομολησαντα την αν θρωπινην
αθλιοτητα δεικνυσιν ο λογος, ιστορικως διηγου μενος την αποφοιτησιν αυτου και
την ασωτιαν, ου προ τερον δε αυτον επαναγει προς την εξ αρχης ευκληριαν, πριν
αισθησιν αυτον της παρουσης αναλαβειν συμφορας, και εις εαυτον ελθειν και
μελετησαι τα της μεταμελειας ρηματα. Ταυτα δε ην συμβαινοντα πως τοις της προς
ευχης λογοις· φησιν γαρ εκει, Πατερ, ημαρτον εις τον ουρανον και ενωπιον σου· ουκ
αν προςθεις τηι εξομολο γησει την εις τον ουρανον αμαρτιαν, μη πεπεισμενος εαυ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

του πατριδα ειναι τον ουρανον, ον καταλιπων επλημμε λησεν. ∆ια τουτο και
ευπροςιτον αυτωι τον πατερα η μελετη της τοιαυτης εξομολογησεως απεργαζεται,
ωστε και προςδραμειν αυτωι και φιληματι τον τραχηλον δεξιωσα σθαι, οπερ σημαινει
τον λογικον ζυγον τον δια στοματος 240 επιβληθεντα τωι ανθρωπωι δια της
ευαγγελικης παραδο σεως, τωι εκδυντι την πρωτην της εντολης ζευγλην και
αποσεισαμενωι τον φυλασσοντα νομον, περιθειναι δε αυ τωι και την στολην, ουκ
αλλην, αλλα την πρωτην, ης εγυ μνωθη δια της παρακοης, ομου τηι γευσει των
απειρημε νων γυμνον εαυτον θεασαμενος· ο τε περι την χειρα δα κτυλιος δια της εν
τηι σφενδονηι γλυφης την της εικονος επαναληψιν υποσημαινει· ασφαλιζεται δε και
τους πο δας τοις υποδημασιν, ως αν μη γυμνηι τηι πτερνηι τηι κε φαληι του οφεως
προςεγγιζων εμπιπτοι τωι δηγματι. Ὥς περ τοινυν εκει της παρα του πατρος
φιλανθρωπιας αι τια γεγονε τωι νεωι η προς την πατρυαν εστιαν επιστροφη (αυτη δε
ην ο ουρανος, εις ον πεπλημμεληκεναι τωι πα τρι λεγει), ουτω και ενταυθα δοκει μοι
διδασκων ο κυ ριος τον εν τοις ουρανοις επικαλεισθαι πατερα μνημην σοι ποιεισθαι
της αγαθης πατριδος, ως αν επιθυμιαν σφοδροτεραν των καλων εμποιησας
επιστησειεν σε τηι οδωι τηι προς την πατριδα παλιν επαναγουσηι. Ὁδος δε η προς τον
ουρανον την ανθρωπινην φυσιν αναγουσα ουδεμια τις εστιν αλλη ει μη φυγη και
αποστασις των περιγειων κα κων· της δε φυγης των κακων επινοια ουκ αλλη μοι τις
ειναι δοκει πλην της προς τον θεον ομοιωσεως. Τωι δε ομοιωθηναι θεωι το δικαιον τε
και οσιον και αγαθον, και τα τοιαυτα εστι γενεσθαι· ων ει τις, ως εστι δυνατον, τους
χαρακτηρας εναργως εν εαυτωι τυπωσειεν, αμογητι κατα το αυτοματον προς τον
ουρανιον χωρον απο του περιγειου μεταναστησεται βιου. Ου γαρ τοπικη του θειου
προς το ανθρωπινον εστιν η διαστασις, ωστε τινος μηχανης ημιν και επινοιας
γενεσθαι χρειαν, το βαρυ τε και εμβριθες και γεωδες τουτο σαρκιον προς την
ασωματον τε και νοεραν διαγωγην μετοικιζειν, αλλα νοητως της αρετης του κακου
κεχωρισμενης εν μονηι τηι προαιρεσει του ανθρωπου κει προς οπερ αν επικλιθειη τηι
επιθυμιαι, εν εκεινωι ειναι. Ἐπει ουν ουδεις επεστι πονος ελεσθαι το αγαθον, τωι δε
ελεσθαι και το τυχειν επεται ων τις προειλετο, 242 εξεστι σοι ευθυς εν τωι ουρανωι
ειναι, τον θεον εν τηι δια νοιαι λαβοντι.
Ει γαρ, καθως φησιν ο εκκλησιαστης, ο θεος εν τωι ουρανωι ανω, συ δε τωι
θεωι, κατα τον προφητην, προςεκολληθης, αναγκη πασα τον τωι θεωι συνημμενον
εκει ειναι οπου εστιν ο θεος. Προςταξας τοινυν εν τηι προς ευχηι λεγειν πατερα
εαυτου τον θεον ουδεν ετερον η ομοι ουσθαι σε τηι θεοπρεπει πολιτειαι τωι ουρανιωι
κελευει πατρι, καθαπερ και φανερωτερον ετερωθι το τοιουτον παρεγγυαι λεγων,
Γινεσθε τελειοι, ως και ο πατηρ υμων ο ουρανιος τελειος εστιν. Ει ουν νενοηκαμεν
της τοιαυτης προςευχης την διανοιαν, καιρος αν ειη παρασκευαζειν εαυ των τας
ψυχας, ωστε ποτε θαρσησαι τας φωνας ταυτας αναλαβειν δια στοματος και ειπειν εν
παῤρησιαι, Πατερ ημων ο εν τοις ουρανοις. Ὥςπερ γαρ φανερα της προς τον θεον
ομοιοτητος εστι τα γνωρισματα, δι' ων εστι τε κνον θεου γενεσθαι τινα (οσοι γαρ
ελαβον αυτον, φησιν, εδωκεν αυτοις εξουσιαν τεκνα θεου γενεσθαι· λαμβανει δε τις
εν εαυτωι τον θεον ο την κατα το αγαθον αναλα βων τελειοτητα), ουτως εστι τινα
και του πονηρου χαρακ τηρος ιδια σημεια, εν οις ο γενομενος υιος θεου ειναι ου
δυναται, της εναντιας φυσεως την εικονα φερων. Βου λει γνωναι του πονηρου
χαρακτηρος τα ιδιωματα; Ὁ φθονος, το μισος, η διαβολη, ο τυφος, η πλεονεξια, η
εμπαθης επιθυμια, το κατα την δοξομανιαν αῤρωστημα, ταυτα εστι και τα τοιαυτα
οις η μορφη του εναντιου χα ρακτηριζεται. Ὁ τοινυν ταις τοιαυταις κηλισι την
ψυχην εγκεκαυμενος εαν πατερα καλεσηι, ποιος αυτωι πατηρ επα κουσεται; ∆ηλαδη ο
συγγενως προς τον κεκληκοτα εχων. Ουτος δε εστιν ουχ ο ουρανιος, αλλ' ο
καταχθονιος· ου γαρ τα σημεια φερει της αγχιστειας, εκεινος παντως την ιδιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

συγγενειαν επιγνωσεται. Ουκουν η του πονηρου ανδρος προσευχη, εως αν εν τηι
πονηριαι ηι, του διαβολου επικλησις γινεται, του δε αφεστωτος της πονηριας και εν
αγαθοτητι ζωντος τον αγαθον πατερα η φωνη προςκαλε 244 σεται. Ὅταν τοινυν
προςιωμεν τωι θεωι, προτερον τον βιον επισκοπησωμεν, ει τι της θειας συγγενειας
αξιον εν εαυτοις φερομεν, ειθ' ουτω τον τοιουτον λογον ειπειν θαρσησωμεν· ο γαρ
λεγειν πατερα προςταξας το ψευδος λεγειν ου συνεχωρησεν. Ουκουν ο της θεικης
ευγενειας αξιως πολιτευσαμενος, ουτος καλως προς την ουρανιον πολιν οραι, πατερα
τε τον των ουρανων βασιλεα και πα τριδα εαυτου την ουρανιον ονομαζων
μακαριοτητα. Εις τι φερει της συμβουλης ο σκοπος, Τα ανω φρονειν; ου ο θεος, εκει
θεμελιους της οικησεως εαυτου καταβαλλε σθαι, εκει τους θησαυρους αποτιθεσθαι,
εκει μετοικιζειν εαυτου την καρδιαν· οπου γαρ εστιν ο θησαυρος, εκει εσται και η
καρδια· προς το πατρικον καλλος δια παντος βλε πειν, και κατ' εκεινο την ιδιαν
καλλωπιζειν ψυχην. Ουκ εστι προςωποληψια παρα θεωι, φησιν η γραφη. Ἀπεστω και
της σης μορφης ο τοιουτος ρυπος. Φθονου καθαρον το θειον και πασης εμπαθους
κηλιδος· μηδε σε καταστι ζετω τα τοιαυτα παθη, μη φθονος, μη τυφος, μη αλλο τι
των μολυνοντων το θεοειδες καλλος. Ἐαν τοιουτος ηις, θαρσησον τηι οικειαι φωνηι
τον θεον προςκαλεσασθαι, και πατερα εαυτου τον του παντος δεσποτην κατονομα
σαι. Ὄψεται σε πατρικοις οφθαλμοις, περιστελει σε τηι θειαι στολη, κατακοσμησει τωι
δακτυλιωι, καταρτισει τους ποδας προς την ανω πορειαν τοις ευαγγελικοις υποδη
μασιν, αποκαταστησει σε τηι ουρανιωι πατριδι εν Χριστωι Ἰησου τωι κυριωι ημων, ωι η
δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
{1ΛΟΓΟΣ γʹ.}
1 {1Ἁγιασθητω το ονομα σου, ελθετω η βασιλεια σου.}1 Ὁ την σκιαν των
μελλοντων αγαθων περιεχων νομος, και τισιν αινιγμασι τυπικοις προαναφωνων
την αληθειαν, 246 επειδαν εις το αδυτον ειςαγηι προςευξομενον τωι θεωι τον ιερεα,
πρωτον μεν καθαρσιοις τισι και περιῤραντισμοις αφαγνιζει τον ειςιοντα, ειτα τηι
ιερατικηι στοληι χρυσωι και πορφυραι και τοις λοιποις ανθεσι της βαφης εκπρεπως
εξησκημενηι κατακοσμησας, την τε περιστηθιον επιβαλων αυτωι μιτραν, και τους
κωδωνας των κρασπεδων μετα των ροΐσκων εξαψας, ανωθεν δε ταις επωμισι
διασφιγξας τον επενδυτην, και την κεφαλην καλλωπισας τωι διαδηματι, δαψιλως τε
της κομης καταχεας του μυρου, ουτως αυτον παραγει επι το αδυτον, τας αποῤρητους
ιερουργιας επι τελεσοντα. Ὁ δε πνευματικος νομοθετης, ο κυριος ημων Ἰησους
Χριστος, απογυμνων των σωματικων προκαλυμμα των τον νομον, και εις το
εμφανες αγων τα των τυπων αινιγματα, πρωτον μεν ουχ ενα του παντος αποκρινας
μονον εις ομιλιαν αγει θεωι, αλλα παντι κατα το ισον την αξιαν ταυτην χαριζεται,
κοινην προθεις τοις βουλο μενοις της ιερωσυνης την χαριν, επειτα δε ουκ αλλοτριωι
κοσμωι τωι εκ βαφης τινος και υφαντικης περιεργιας εξευ ρημενωι το καλλος του
ιερεως σοφιζεται, αλλ' οικειον αυ τωι και συμφυη περιβαλλει τον κοσμον, αντι της
ποικιλης αλουργιδος ταις των αρετων χαρισι περιανθιζων, κοσμει δε και το στηθος,
ου γηΐνωι χρυσωι, αλλ' εν ακηρατωι και καθαραι συνειδησει το της καρδιας ωραΐζων
καλλος, εναρ μοζει δε τηι μιτραι ταυτηι και πολυτελων λιθων αυγας· αυται δε εισιν αι
των αγιων εντολων λαμπηδονες, ως τωι αποστολωι δοκει.
Ἀλλα και τηι περισκελιδι το μερος εκεινο ωι κοσμος εστι το τοιουτον του
ενδυματος ειδος κατασφα λιζεται· παντως δε ουκ αγνοεις οτι το της σωφροσυνης
περιβολαιον κοσμος του τοιουτου μερους εστιν. Ἀπαρτη σας δε των κρασπεδων του
βιου τους νοητους ροΐσκους τε και τους κωδωνας, ταυτα δε εικοτως αν τις τα προ
φανη της κατ' αρετην πολιτειας νοησειεν, ως αν επι σημος η κατα την ζωην ταυτην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

πορεια γενοιτο· τουτων ουν των κρασπεδων εξαψας αντι μεν του κωδωνος τον 248
ευηχον λογον της πιστεως, αντι δε του ροΐσκου την κεκρυμ μενην της μελλουσης
ελπιδος ετοιμασιαν, την τωι στυφω τερωι βιωι κεκαλυμμενην, αντι δε των ανθινων
την ευανθη του παραδεισου χαριν, ουτω παραγει επι το αδυτον του ιερου και
ενδοτατον. Το δε αδυτον τουτο ουκ αψυχον εστιν, ουτε χειροκμητον, αλλα το
κρυπτον της καρδιας ημων ταμειον, εαν αληθως αδυτον ηι τηι κακιαι και τοις
πονηροις λογισμοις ανεπιβατον. Κοσμει δε την κεφαλην τωι ουρανιωι φρονηματι, ου
γραμματων τυπον ενσημηνα μενος πεταλωι χρυσωι, αλλ' αυτον τον θεον εντυπωσας
εν τωι ηγεμονικωι λογισμωι· μυρον δε καταχεει της κομης το παρ' αυτης ενδοθεν της
ψυχης δια των αρετων μυρε ψουμενον· θυμα δε και ιερειον προςαγειν αυτον τωι θεωι
παρασκευαζει δια της μυστικης ιερουργιας ουκ αλλο τι η εαυτον. Ὁ γαρ ουτως παρα
του κυριου προς την ιερω συνην ταυτην αγομενος το φρονημα της σαρκος νεκρωσας
εν τηι μαχαιραι του πνευματος, ο εστι ρημα θεου, ουτως ιλεουται τον θεον εν τοις
αδυτοις γενομενος, εαυτον δια της τοιαυτης θυσιας ιερουργησας, και παραστησας το
εαυ του σωμα θυσιαν ζωσαν, αγιαν, ευαρεστον τωι θεωι. Ἀλλ' ερει τις ισως μη ταυτα
κατα το προχειρον εχειν την της προςευχης διανοιαν της προκειμενης ημιν εις
εξηγησιν, περινοειν δε ημας τους τοιουτους λογους ουκ εκ των οι κειων τοις
υποκειμενοις αρμοζοντας. Ουκουν παλιν υπο μνησθητω των πρωτων της προςευχης
ρηματων. Ὁ γαρ ουτως εαυτον παρασκευασας ωστε εν παῤρησιαι τολμησαι πατερα
εαυτου τον θεον ονομασαι, ουτος ακριβως περι κειται την στολην εκεινην ην ο
λογος υπεγραψεν, και ηχει τοις κωδωσιν, και εξανθει τοις ροΐσκοις, και λαμπει περι
το στηθος ταις των εντολων αυγαις, και φερει τοις ωμοις τους πατριαρχας τε και
τους προφητας, αντι των ονομα των τας αρετας εκεινων εις τον ιδιον κοσμον
μετακοσμη σας, και την κεφαλην κοσμει τωι της δικαιοσυνης στεφανωι, και την
κομην εχει τωι ουρανιωι μυρωι διαβροχον, εντος τε 250 γινεται των επουρανιων
αδυτων, απερ παντι λογισμωι βεβηλωι αδυτα ως αληθως εστι και ανεπιβατα. Ἀλλ'
οπως μεν προςηκει παρεσκευασθαι τον ιερωμενον, μετριως εν τοις εξητασμενοις ο
λογος υπεδειξεν, λοιπον δ' αν ειη σκοπειν αυτην την αιτησιν ην προςαγειν
εκελευσεν τωι θεωι τον εντος των αδυτων γενομενον· ου γαρ μοι δοκει κατα το
προχειρον ευληπτον παρεχειν ημιν την διανοιαν ψιλως της προςευχης εκτεθεντα τα
ρηματα. Ἁγιασθητω, φησι, το ονομα σου, ελθετω η βασιλεια σου. Τι ταυτα προς την
εμην χρειαν; ειποι τις αν ανθρωπος, η επι αμαρτιαις εαυτον δια μετανοιας μαστιζων,
η οπως αν φυ γοι κατακρατουσαν την αμαρτιαν τον θεον εις συμμαχιαν καλων, εν
οφθαλμοις εχων αει τον δια των πειρασμων προςπαλαιοντα. Ἔνθεν οι θυμοι τον
λογισμον του κα θεστηκοτος παραγουσιν, εκειθεν αι των ατοπων επιθυμιαι τον
τονον της ψυχης εκνευριζουσιν, ετερωθεν η πλεονεξια πηρωσιν επαγει τωι
διορατικωι της καρδιας, ο τυφος, η υπερηφανια, το μισος, ο λοιπος των
αντιπαλαιοντων ημιν καταλογος οιον τι στιφος πολεμιων εν κυκλωι περιστοιχι
σαμενον τον περι των εσχατων επαγει τηι ψυχηι κινδυνον· ειτα ο εκδυναι τα κακα
ταυτα δια της κρειττονος συμ μαχιας σπουδαζων ποιοις αν κυριωτερον χρησαιτο
λογοις; ουχ οις ο μεγας ∆αυιδ, Ῥυσθειην εκ των μισουντων με, λεγων, και,
Ἀποστραφητωσαν οι εχθροι μου εις τα οπι σω, και, ∆ος ημιν βοηθειαν εκ θλιψεως,
και οσα τοιαυτα δι' ων εστι του θεου την συμμαχιαν κατα των εναντιων
διαναστησαι;
Νυνι δε τι φησιν ο της προςευχης νομος; Ἁγιασθητω το ονομα σου. Ει γαρ μη
λεγοιτο παρ' εμου τουτο, αρα δυνατον εστι μη αγιον ειναι του θεου το ονο μα;
Ἐλθετω η βασιλεια σου. Τι γαρ της εξουσιας του θεου ηλλοτριωται, του διειληφοτος
τηι σπιθαμηι τον ου ρανον ολον, καθως φησιν Ἡσαΐας, του περιδεδρα γμενου πασης
της γης, του περικρατουντος εν τηι χειρι την υγραν φυσιν, ος πασαν εγκοσμιον τε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

υπερκοσμιον 252 ενηγκαλισται κτισιν; Ει ουν αγιον αει του θεου το ονομα, και ουδεν
εκπεφευγε το κρατος της του θεου δεσποτειας, αλλα και κρατει παντων, και κατα
τον αγιασμον προς θηκης ουκ επιδεεται ο δια παντων ανελλιπης και τελειος, τι
βουλεται η ευχη, Ἁγιασθητω το ονομα σου, ελθετω η βασιλεια σου; Ἢ ταχα τι
τοιουτον ο λογος εν τωι ειδει της προςευχης δογματιζει, οτι ασθενης εστι προς
αγαθου τινος κτησιν η ανθρωπινη φυσις, και δια τουτο ουκ αν τι γενοιτο των
σπουδαζομενων ημιν, μη της θειας συμ μαχιας το αγαθον εν ημιν κατορθουσης;
Ἀγαθων δε παν των εστι το κεφαλαιον το τωι εμωι βιωι το ονομα του θεου
ενδοξαζεσθαι. Γενοιτο δ' αν ημιν εκ του εναντιου γνω ριμωτερα η εννοια. Ἤκουσα
που της αγιας γραφης κα τακρινουσης εκεινους οι της κατα του θεου βλασφημιας
αιτιοι γινονται. Ουαι γαρ, φησι, δι' ους το ονομα μου βλασφημειται εν τοις εθνεσιν.
Τουτο δε τοιουτον εστιν. Οι μηπω πεπιστευκοτες τωι λογωι της αληθειας προς τον
βιον των παραδεδεγμενων την του μυστηριου πιστιν απο σκοπουσιν. Ὅταν τοινυν
το μεν ονομα της πιστεως εν τισιν ηι, ο δε βιος αντιφθεγγηται τωι ονοματι, η δια πλε
ονεξιας ειδωλολατρων, η εν μεθαις και κωμοις ασχη μονων, και τωι βορβορωι της
ασωτιας υος δικην εγκα λινδουμενος, προχειρος ευθυς παρα των απιστων ο λογος,
ουκ εις την προαιρεσιν των κακως τωι βιωι κεχρημενων την κατηγοριαν τρεπων,
αλλ' ως τοιαυτα πραττειν του μυστηριου διδασκοντος· μη γαρ αν γενεσθαι τον δεινα
τον τα θεια μεμυημενον μυστηρια η λοιδορον, η πλεονεκτην, η αρπαγα, η αλλο τι
τοιουτον κακον, ει μη εννομον αυ τοις το αμαρτανειν ην. ∆ια τουτο χαλεπην τοις
τοιου τοις απειλην ο λογος επανατεινεται λεγων εκεινοις ειναι το, Ουαι δι' ους το
ονομα μου βλασφημειται εν τοις εθνεσιν. Ει δη τουτο νενοηται, καιρος αν ειη το εκ
του εναντιου λεγομενον κατανοησαι· ευχεσθαι γαρ προ γε παντων οιμαι χρηναι και
τουτο ποιεισθαι της προςευ χης το κεφαλαιον, το μη βλασφημεισθαι εν τωι εμωι βιωι
254 το ονομα του θεου, αλλα δοξαζεσθαι και αγιαζεσθαι. Ἐν εμοι ουν, φησιν,
αγιασθητω το επικληθεν μοι ονομα της σης δεσποτειας, οπως ιδωσιν οι ανθρωποι τα
καλα εργα και δοξασωσι τον πατερα τον εν τοις ουρανοις. Τις δε ουτω θηριωδης και
αλογος, ωστε ορων εν τοις πεπι στευκοσι θεωι βιον καθαρον δι' αρετης
κατωρθωμενον, παν των των εξ αμαρτιας μολυσμων καθαρευοντα, πασης της προς
το χειρον υπονοιας αλλοτριουμενον, λαμπρον τηι σωφροσυνηι, σεμνον τηι φρονησει,
ανδρειως εχοντα προς τας των παθων προςβολας, μηδαμου ταις σωματικαις
ηδυπαθειαις μαλακιζομενον, τρυφης και βλακειας και της κατα τον τυφον
χαυνοτητος ως οτι μαλιστα κεχωρισμενον, τοσουτον μετεχοντα του βιου οσον
επαναγκες, ακρωι τωι ποδι της γης επιψαυοντα, ου ταις καθ' ηδονην απολαυ σεσιν,
τωι γηΐνωι τουτωι βιωι καταχωννυμενον, αλλ' υπερα νεστωτα πασης της καθ' αισθησιν
γινομενης απατης, και προς την ασωματον ζωην δια σαρκος αμιλλωμενον, ενα
πλουτον νομιζοντα την της αρετης κτησιν, μιαν ευγενειαν την προς τον θεον
οικειοτητα, μιαν αξιαν και δυναστειαν μιαν το κρατειν εαυτου και αδουλωτον ειναι
τοις ανθρω πινοις παθημασιν, αχθομενον τηι παρατασει της του υλι κου βιου ζωης,
σπευδοντα δε, καθαπερ οι δια πελαγους κακοπαθουντες, προς τον λιμενα
καταντησαι της αναπαυ σεως, τις τοινυν τον τοιουτον ορων ου δοξαζει το ονομα το
επικεκλημενον τωι τοιουτωι βιωι; Ουκουν ο εν τηι προςευχηι λεγων, Ἁγιασθητω το
ονομα σου εν εμοι, ταυτα τηι δυναμει των λεγομενων προςευχεται, Γενοιμην τηι
συνεργιαι της σης βοηθειας αμεμπτος, δικαιος, θεοσεβης, απεχομενος απο παντος
πονηρου πραγματος, λαλων αληθειαν, εργαζομενος δικαιοσυνην, εν ευθυτητι
πορευομενος, τα ανω φρονων, των γηΐνων υπερορων, τηι σωφροσυνηι λαμπων, τηι
αφθαρσιαι κοσμουμενος, τηι σοφιαι και τηι φρονησει καλλωπιζομενος, ταις αγγελικαις
πολι 256 τειαις ελλαμπρυνομενος.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

Ταυτα και τα τοιαυτα περιε χει η βραχεια αιτησις αυτη η λεγουσα δια
προςευχης τωι θεωι οτι, Ἁγιασθητω το ονομα σου· ου γαρ εστιν αλλως δυνατον εν
ανθρωπωι δοξασθηναι θεον, μη της κατ' αυ τον αρετης τηι θειαι δυναμει την αιτιαν
των αγαθων μαρ τυρουσης. Ὁ δε εφεξης λογος την βασιλειαν του θεου ευχεται
ελθειν. Ἆρα νυν αξιοι γενεσθαι βασιλεα τον του παντος βασιλεα, τον αει οντα οπερ
εστιν, τον προς πασαν μεταβολην αμεταθετον, τον ουκ εχοντα ευρειν κρειττον εις ο
μεταβησεται; Τι ουν βουλεται η ευχη την του θεου βασιλειαν εκκαλουμενη; Ἀλλα
τον μεν αληθη περι του του λογον ειδειεν αν οις το πνευμα της αληθειας ανακα
λυπτει τα κεκρυμμενα μυστηρια· ημεις δε τοιαυτην εχομεν περι του ρητου την
διανοιαν. Μια των παντων υπερκει η αληθης εξουσια και δυναμις, η του παντος
αναδε δεγμενη το κρατος, και βασιλευουσα ου βιαιαι τινι και τυραννικηι δυναστειαι,
φοβοις και αναγκαις υποζευξασα τηι υποταγηι το υπηκοον. Ἐλευθεραν γαρ ειναι
προςηκει παν τος φοβου την αρετην και αδεσποτον, εκουσιαι γνωμηι το αγαθον
αιρουμενην· αγαθου δε παντος το κεφαλαιον το υπο την ζωοποιον εξουσιαν
τεταχθαι. Ἐπειδη τοινυν της του καλου κρισεως απεπλανηθη δι' απατης η
ανθρωπινη φυσις, και προς το εναντιον γεγονεν της προαιρεσεως ημων η ροπη, και
παντι τωι χειρονι η ζωη των ανθρω πων κατεκρατηθη, μυριαις οδοις του θανατου
καταμιχ θεντος τηι φυσει (πασα γαρ κακιας ιδεα οιον τις οδος τωι θανατωι καθ' ημων
γινεται), επειδη τοινυν τηι τοιαυ τηι τυραννιδι περιεσχεθημεν, καθαπερ δημιοις τισιν
η πο λεμιοις ταις προςβολαις των παθηματων τωι θανατωι δεδουλωμενοι, καλως
ευχομεθα του θεου την βασιλειαν εφ' ημας ελθειν· ου γαρ εστιν αλλως εκδυναι την
πονηραν της φθορας δυναστειαν, μη της ζωοποιου δυναμεως εφ' ημων
αντιλαβουσης το κρατος. Ἐαν ουν ελθειν εφ' ημας την βασιλειαν του θεου
αιτησωμεν, ταυτα τηι δυναμει τον 258 θεον ικετευομεν· απαλλαγειην της φθορας,
ελευθερωθειην του θανατου, ανετος γενοιμην των της αμαρτιας δεσμων, μηκετι
βασιλευοι κατ' εμου ο θανατος, μηκετι ενεργος εστω καθ' ημων η τυραννις της
κακιας, μη κατακρατειτω μου ο πολεμιος, μηδε αγετω με δι' αμαρτιας αιχμαλω τον,
αλλ' ελθετω επ' εμε η βασιλεια σου, ινα υποχωρησηι απ' εμου, μαλλον δε εις το μη ον
μεταχωρησηι τα νυν επικρατουντα και βασιλευοντα παθη· ως γαρ εκλειπει καπνος,
ουτως εκλειψουσιν, και, ως τηκεται κηρος, ου τως απολουνται. Ουτε γαρ καπνος
αναχεθεις εις τον αερα σημειον τι της ιδιας υπολειπεται φυσεως, ουτε κη ρος εν πυρι
γενομενος ετι ευρισκεται, αλλα και ουτος την φλογα δι' εαυτου θρεψας εις ατμον
και αερα μετεποιη θη, και ο καπνος εις παντελη αφανισμον μετεχωρησεν. Ουτως,
εαν η βασιλεια του θεου εφ' ημας ελθηι, παντα τα νυν επικρατουντα εις αφανισμον
περιστησεται· ου γαρ υπομενει το σκοτος την του φωτος παρουσιαν, ου νοσος υγειας
επιλαβουσης ισταται, ουκ ενεργει τα παθη της απαθειας παρουσης, φρουδος ο
θανατος, αφανης η φθο ρα, οταν η ζωη εν ημιν βασιλευηι και αφθαρσια το κρα τος
εχηι. Ἐλθετω η βασιλεια σου. Ἡ γλυκεια φωνη, δι' ης ταυτην αντικρυς προςαγομεν
τωι θεωι την δεησιν· κατα λυθητω η αντικειμενη παραταξις, αφανισθητω των αλλο
φυλων η φαλαγξ, αναιρεθητω της σαρκος ο κατα του πνευματος πολεμος, μη εστω
το σωμα του πολεμιου της ψυχης ορμητηριον, επιφανητω μοι η βασιλικη δυνα στεια,
η αγγελικη χειρ, αι χιλιαδες των ευθυνοντων, η μυ ριας των κατα το δεξιον
παρισταμενων, ινα πεσηι εκ του αντικειμενου κλιτους η χιλιας των πολεμουντων·
πολυς ο αντιπαλος, αλλα τοις ερημοις της σης συμμαχιας δεινος τε και
ακαταμαχητος, αλλ' εως αν μονος ο πολεμουμενος ηι· επειδαν δε η ση βασιλεια
φανηι, απεδρα οδυνη και λυπη και στεναγμος, αντειςερχεται δε ζωη και ειρηνη και
αγαλλιαμα. Ἢ ταχα, καθως ημιν υπο του Λουκα το 260 αυτο νοημα σαφεστερον
ερμηνευεται, ο την βασιλειαν ελ θειν αξιων την του αγιου πνευματος συμμαχιαν
επιβοα; ουτω γαρ εν εκεινωι τωι ευαγγελιωι φησιν, αντι του, Ἐλθετω η βασιλεια σου,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

Ἐλθετω το αγιον πνευμα σου εφ' ημας και καθαρισατω ημας. Τι ερουσιν προς ταυτα
οι θρασυστομουντες κατα του πνευματος του αγιου; τινι διανοιαι την της βασιλειας
αξιαν εις ταπεινοτητα δουλειας μετασκευαζουσιν; οπερ γαρ ο Λουκας πνευμα αγιον
λεγει, τουτο Ματθαιος βασιλειαν ωνομασεν. Πως εις την υποχειριον κτισιν
κατασπωσιν την φυσιν του πνευματος, αντι της βασιλευουσης τηι βασιλευομενηι
συγκατατασσοντες φυσει; Ἡ κτισις δουλευει, η δε δου λεια βασιλεια ουκ εστιν. Ἀλλα
μην βασιλεια το πνευμα το αγιον· ει δε βασιλεια εστιν, βασιλευει παντως, ου βα
σιλευεται· ει δε μη βασιλευεται, ουδε κτισις εστιν· ιδιον γαρ της κτισεως το
δουλευειν εστιν.
Ει ουν βασιλευει το πνευμα, πως τηι δουλευουσηι φυσει συναριθμουσιν αυτο
οι μηδεπω προςευχεσθαι μεμαθηκοτες, οι μη ειδοτες τις ο καθαριζων το
κεκοινωμενον, τις ο της βασι λειας αναδεδεγμενος το κρατος; Ἐλθετω το αγιον πνευ
μα σου, φησιν, και καθαρισατω ημας. Ουκουν ιδια και εξαιρετος του αγιου
πνευματος δυναμις τε και ενεργεια το καθαριζειν την αμαρτιαν εστιν· ου γαρ δη το
καθαρον τε και αμολυντον του καθαριζοντος δεεται. Ἀλλα μην το αυτο τουτο και τωι
μονογενει προςμαρτυρει ο αποστο λος. Καθαρισμον γαρ, φησι, των αμαρτιων ημων
ποιη σαμενος εκαθισεν εν δεξιαι της μεγαλοσυνης του πατρος. Ουκουν εν εκατερων
το εργον, του τε καθαριζοντος την αμαρτιαν πνευματος και του τον καθαρισμον
πεποιηκο τος. Ὧν δε η ενεργεια μια, και η δυναμις παντως η αυτη τουτων εστιν·
πασα γαρ ενεργεια δυναμεως εστιν απο τελεσμα. Ει ουν και ενεργεια και δυναμις
μια, πως εστιν 262 ετεροτητα φυσεως νοησαι εν οις ουδεμιαν κατα την δυ ναμιν τε
και ενεργειαν διαφοραν εξευρισκομεν; Ὡς γαρ ουκ εστιν εν τοις του πυρος
ιδιωμασιν, οταν τα δυο, το φωτιζον τε και το καιον, ισον και ομοιον ηι, νομισαι τινα
του υποκειμενου παραλλαγην ειναι, ουτως ουκ αν τις σω φρονων μιαν ενεργειαν εκ
της θειας γραφης διδαχθεις του υιου και του πνευματος διαφοραν τινα φυσεως υπο
νοειν εναχθειη. Ἀλλα μην προαποδεδεικται ταις των ευσεβουντων δοξαις την αυτην
επι πατρος τε και υιου φυσιν ειναι· μη γαρ ειναι δυνατον τα ετερογενη τηι του θεου
κλησει κατονομαζεσθαι. Ὡς ου λεγεται βαθρον ο υιος του τεκτονος, ουδ' αν τις ειποι
των ευ φρονουντων οτι ο οικοδομος την οικιαν ετεκνωσατο, αλλα τηι του υιου και
τηι του πατρος προςηγοριαι το κατα την φυσιν συνημ μενον σημαινεται, αναγκη
πασα, οταν τα δυο προς το εν οικειως εχηι, μηδε προς αλληλα διαφορως εχειν. Ὥστε,
ει τωι πατρι κατα την φυσιν ο υιος ηνωται, της δε του υιου φυσεως δια της των
ενεργειων ταυτοτητος ουκ αλ λοτριον απεδειχθη το πνευμα το αγιον, μια κατα το
ακολουθον αποδεδεικται της αγιας τριαδος η φυσις, ου συγχεομενης εφ' εκαστης
των υποστασεων της κατ' εξαιρε τον επιθεωρουμενης αυταις ιδιοτητος, ουδε των
γνωρισ ματων εν αλληλοις αλλασσομενων, ωστε το σημειον της πατρικης
υποστασεως επι τον υιον η το πνευμα μετενεχ θηναι, η του υιου παλιν ενι των
προκειμενων εφαρμοσ θηναι, η την του πνευματος ιδιοτητα τωι πατρι και τωι υιωι
επιφαινεσθαι. Ἀλλ' εν τηι κοινοτητι της φυσεως ακοινωνητος η των ιδιαζοντων
θεωρειται διακρισις. Ἴδιον του πατρος το μη εξ αιτιου ειναι.
Τουτο ουκ εστιν ιδειν επι του υιου και του πνευματος· ο τε γαρ υιος εκ του
πατρος εξηλθε, καθως φησιν η γραφη, και το πνευμα εκ του θεου και παρα του
πατρος εκπορευεται. Ἀλλ' ως περ το ανευ αιτιας ειναι, μονου του πατρος ον, τωι υιωι
264 και τωι πνευματι εφαρμοσθηναι ου δυναται, ουτω το εμπαλιν το εξ αιτιας ειναι,
οπερ ιδιον εστιν του υιου και του πνευματος, τωι πατρι επιθεωρηθηναι φυσιν ουκ
εχει. Κοινου δε οντος τωι υιωι και τωι πνευματι του μη αγεν νητως ειναι, ως αν μη τις
συγχυσις περι το υποκειμενον θεωρηθειη, παλιν εστιν αμικτον την εν τοις ιδιωμασιν
αυτων διαφοραν εξευρειν, ως αν και το κοινον φυλαχθειη, και το ιδιον μη
συγχεθειη. Ὁ γαρ μονογενης υιος εκ του πατρος παρα της αγιας γραφης ονομαζεται,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

και μεχρι τουτου ο λογος ιστησιν αυτωι το ιδιωμα. Το δε αγιον πνευμα και εκ του
πατρος λεγεται, και του υιου ειναι προςμαρτυρειται· ει γαρ τις, φησι, πνευμα Χριστου
ουκ εχει, ουτος ουκ εστιν αυτου. Ουκουν το μεν πνευμα το εκ του θεου ον και
Χριστου πνευμα εστιν· ο δε υιος εκ του θεου ων ουκετι και του πνευματος ουτε
εστιν, ουτε λεγεται· ουδε αντιστρεφει η σχετικη ακολουθια αυτη, ως δυνασθαι κατα
το ισον δι' αναλυσεως αντιστραφηναι τον λογον και, ωςπερ Χριστου το πνευμα
λεγομεν, ουτω και του πνευματος Χριστον ονομασαι. Ταυτης τοινυν της ιδι οτητος
τρανως και ασυγχυτως το ετερον του ετερου δια κρινουσης, της δε κατα την
ενεργειαν ταυτοτητος το κοι νον μαρτυρουσης της φυσεως, εῤρωται δι' εκατερων η
ευσεβης περι το θειον υποληψις, ως και αριθμεισθαι την τριαδα δια των
υποστασεων, και εις ετεροφυη τμημα τα μη διακοπτεσθαι. Τις ουν η μανια των
πνευματο μαχουντων δουλευειν τον κυριον δογματιζοντων, οις ουδε Παυλος
διαμαρτυρομενος εστιν αξιοπιστος, ος φησιν, Ὁ δε κυριος το πνευμα εστιν; Ἢ ταχα
το Ἐλθετω καθαιρετικον της αξιας νομιζουσιν; ειτα ουκ ακουουσι του μεγαλου
∆αυιδ, και τον πατερα προς εαυτον ελκοντος και, Ἐλθε εις το σωσαι ημας, βοωντος;
Ει ουν επι του πατρος το ελθειν σωτηριον, πως επι του πνευματος το ελθειν επο
νειδιστον; Ἢ το καθαιρειν των αμαρτιων σημειον ποιουν της κατα την αξιαν
υφεσεως; Και μην ακουε των απιστων Ἰουδαιων βοωντων οτι, Το αφιεναι αμαρτιας
μο νου εστι του θεου. Περι του πατρος λεγοντες, Τι ουτος, 266 φασιν, λαλει
βλασφημιας; τις δυναται αφιεναι αμαρτιας, 266 ει μη μονος ο θεος; Ει ουν αφιησι μεν
ο θεος αμαρ τιας, αιρει δε ο υιος του κοσμου την αμαρτιαν, καθαρι ζει δε το πνευμα
το αγιον εκ των της αμαρτιας μολυσ ματων, οις αν εγγενηται, τι ερουσιν οι τηι ιδιαι
προςπο λεμουντες ζωηι; Ἀλλ' ελθετω εφ' ημας το πνευμα το αγιον, και καθαρισατω
ημας, και ποιησειεν δεκτικους των υψηλων τε και θεοπρεπων νοηματων, των δια
της προς ευχης ημιν παρα της του σωτηρος υποδεικνυμενων φωνης, ωι η δοξα εις
τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
{1ΛΟΓΟΣ δʹ.}
1 {1Γενηθητω το θελημα σου, ως εν ουρανωι, και επι γης. Τον αρτον ημων τον
επιουσιον δος ημιν σημερον.}1 Ἤκουσα τινος ιατρικου τεχνικως περι της κατα την
υγειαν εξεως φυσιολογουντος· ισως δ' αν γενοιτο ημιν και προς την της ψυχης
ευεξιαν ουκ απο σκοπου το λεγομε νον. Την γαρ εκ του μετριου παρατροπην των εν
ημιν στοιχειων τινος αρχην και αιτιαν της κατα το παθος συστα σεως διωριζετο, και
εκ του εναντιου παλιν την επι το οικειον τε και κατα φυσιν των πλημμελως
παρακινηθεν των αποκαταστασιν θεραπειαν εφασκεν της νοσωδους αι τιας ειναι.
Και δια τουτο σκοπειν ᾤετο δειν τι μαλιστα των εν ημιν εν αταξιαι κινουμενων δια
της ιδιας επικρα τησεως ατονον ποιει του αντιστοιχουντος την προς την υγειαν
συνειςφοραν· ως ει μεν το θερμον επικρατοιη, συμμαχιαν τωι δυναστευομενωι
παρεχειν και υπονοτιζειν το ξηραινομενον, μη που της υλης επιλιπουσης μαρανθειη
τελειως και αποσβεσθειη εν εαυτωι το θερμον, αυτο περι 268 εαυτο δαπανωμενον,
ωςαυτως και, ει τι των αλλων των κατα το εναντιον εν ημιν θεωρουμενων εκβαινοι
τον ορον, προς το πλεοναζον ιστασθαι τωι ελαττουμενωι την απο της τεχνης
συμμαχιαν επαγοντας, τουτων δε γενομενων, και μηδενος τηι των στοιχειων
ισονομιαι εμποδιζοντος, επανα γεσθαι την υγειαν τωι σωματι, μηκετι της φυσεως
κατα την κρασιν ανωμαλουσης. Τι δη μοι βουλεται το μακρον τουτο του λογου
προοιμιον; Ταχα ουκ απο σκοπου το θεωρημα, ουδε ποῤρω που της προκειμενης
υποθεσεως απεσχοινισται· προκειται γαρ ημιν εις θεωριαν το, Γενη θητω το θελημα
σου. Ὅτου δε χαριν εμνησθημεν του κατα την ιατρικην θεωρηματος, δια των εφεξης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

σαφηνι σομεν. Ἦν εν υγειαι ποτε νοητηι το ανθρωπινον, οιον τινων στοιχειων, των
της ψυχης λεγω κινηματων, κατα τον της αρετης λογον ισοκρατως εν ημιν
κεκραμενων. Ἐπει δε του επιθυμητικου κατισχυσαντος η εκ του εναντιου νοου μενη
διαθεσις, η εγκρατεια, κατεκρατηθη τωι πλεοναζοντι, και την αμετρον της επιθυμιας
επι τα μη δεοντα κινη σιν το κωλυον ουκ ην, εκ τουτου το επιθανατιον νοσημα, η
αμαρτια, τηι ανθρωπινηι συνεστη φυσει.
Ὁ τοινυν ιατρος αληθης των της ψυχης παθηματων, ο δια τους κακως
εχοντας εν τηι ζωηι των ανθρωπων γενομενος, τοις εν τηι προςευχηι νοημασι το
νοσοποιον αιτιον υπεκλυων επανα γει ημας επι την νοητην υγιειαν. Ὑγεια δε της
ψυχης η του θειου θεληματος ευοδια, ωςπερ δη παλιν το εκ πεσειν του αγαθου
θεληματος νοσος εστι ψυχης τελευ τωσα εις θανατον. Ἐπει ουν ησθενησαμεν την
αγαθην εν τωι παραδεισωι διαιταν καταλιποντες, οτε του δηλητη ριου της παρακοης
αρδην ενεφορηθημεν, και δια τουτο τωι πονηρωι τουτωι και επιθανατιωι νοσηματι
κατεκρατηθη η φυσις, ηλθεν ο αληθινος ιατρος, κατα τον νομον της ιατρικης δια
των εναντιων το κακον εξιωμενος. Και τους δια τουτο τηι αῤρωστιαι συνενεχθεντας,
οτι του θειου θε 270 ληματος εχωρισθησαν, παλιν ελευθεροι του νοσηματος τηι προς
το βουλημα του θεου συναφειαι. Τα γαρ της προς ευχης ρηματα θεραπεια εστι της
εγγενομενης τηι ψυχηι αῤρωστιας· ευχεται γαρ οιον τισιν οδυναις την ψυχην συν
εχομενος ο λεγων, Γενηθητω το θελημα σου. Θελημα δε θεου η σωτηρια των
ανθρωπων εστιν. Ἐπειδαν τοινυν εις τουτο στωμεν ωστε ειπειν τωι θεωι οτι,
Γενηθητω και εν εμοι το θελημα σου, αναγκη πασα προτερον κατειπειν εκεινου του
βιου ος εξω του θειου βουληματος ην, και ταυτα εν τηι εξαγορευσει διεξελθειν οτι,
Ἐπειδη κακως ενηργησεν εν εμοι δια του φθασαντος βιου το αντικειμε νον θελημα,
και υπηρετης εγενομην του πονηρου τυραν νου, οιον τις δημιος την του εχθρου
ψηφον εις περας κατ' εμαυτου φερων, τουτου χαριν οικτον λαβων της α πωλειας
μου δος ποτε και το σον θελημα γενεσθαι εν εμοι. Ὥςπερ γαρ εν τοις ζοφωδεσι των
σπηλαιων φω τος ειςκομισθεντος ο ζοφος εξαφανιζεται, ουτω του σου θεληματος εν
εμοι γενομενου πασα πονηρα και ατοπος της προαιρεσεως κινησις εις το μη ον
περιΐσταται. Ἡ γαρ σωφρο συνη σβεσει την ακολαστον και εμπαθη της διανοιας
ορμην, η ταπεινοφροσυνη καταναλωσει τον τυφον, η μετριοτης ια σεται της
υπερηφανιας την νοσον, το δε της αγαπης αγα θον πολυν καταλογον των
αντικειμενων κακων της ψυχης απελασει· ταυτηι γαρ υποχωρει το μισος, ο φθονος, η
μηνις, η κατ' οργην κινησις, η θυμωδης διαθεσις, η επι βουλη, η υποκρισις, η
λυπηρων μνημη, η της αντιλυπη σεως ορεξις, η περικαρδιος του αιματος ζεσις, ο
πικρος οφθαλμος, πασα η των τοιουτων κακων αγελη τηι αγα πητικηι διαθεσει
εξαφανιζεται. Ουτως εκβαλλει την δι πλην ειδωλολατρειαν η ενεργεια του θεου
βουληματος· διπλην δε φημι την τε περι τα ειδωλα μανιαν και την περι το αργυριον
και χρυσιον επιθυμιαν, απερ ειδωλα των εθνων ο της προφητειας ωνομασε λογος.
Γενηθητω τοινυν το θελημα σου, ινα σβεσθηι του διαβολου το θελημα272. ∆ια τι δε
παρα του θεου γενεσθαι την αγαθην ημιν προαιρεσιν επευχομεθα; Ὅτι ασθενης η
ανθρωπινη φυσις προς το αγαθον εστιν, απαξ δια κακιας εκνευρισ θεισα. Ου γαρ
μετα της αυτης ευκολιας προς τε το κακον ο ανθρωπος ερχεται και απο τουτου παλιν
επι το αγαθον επανερχεται, ωςπερ και επι των σωματων εστι κατανοησαι τον
τοιουτον λογον, οτι ουχ ομοιως, ουδε μετα της ισης ραιστωνης το τε υγιαινον εν
νοσωι γινεται και το νενοσηκος υγιαζεται. Ὁ γαρ εν υγειαι τεως διαγων και δι' ενος
πολλακις τραυματος εις τον περι των εσχα των κινδυνον ηλθεν, και μια περιοδος η
καταβολη πυρε του παντα τον του σωματος τονον διελυσεν, και βραχεια δηλητηριου
γευσις η παντελως διεφθειρεν η παρ' ολιγον τουτο εποιησεν, και δηγματι ερπετου, η
κεντρωι τινι των ιοβολων, η ολισθηματι, η καταπτωματι, η πλειονι της δυναμεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

αδηφαγιαι, η αλλωι τινι τοιουτωι ευθεως επηκο λουθησεν η νοσος η θανατος· η δε του
αῤρωστηματος απαλλαγη πολλαις επινοιαις γινεται και δυςκολιαις και τεχναις
ιατρικαις, εαν αρα και γενηται. ∆ια τουτο προς μεν το κακον ημιν της ορμης
γινομενης ου χρεια του συν εργουντος, αυτοματως εν τωι θεληματι ημων της κακιας
εαυτην τελειουσης· ει δε προς το κρειττον γενοιτο η ροπη, του θεου χρεια του την
επιθυμιαν εις εργον αγοντος. ∆ια τουτο φαμεν οτι, Ἐπειδη θελημα σου εστιν η
σωφροσυνη, εγω δε σαρκινος ειμι, πεπραμενος υπο την αμαρ τιαν, τηι σηι δυναμει
κατορθωθειη μοι το αγαθον τουτο θελημα· ουτως η δικαιοσυνη, η ευσεβεια, η των
παθων αλλοτριωσις. Ἡ γαρ του θεληματος φωνη πασας γενι κως εμπεριλαμβανει
τας αρετας, και τα καθ' εκαστον των εν τωι αγαθωι νοουμενων εν τωι θεληματι του
θεου θεωρειται. Ἀλλα τι βουλεται η προςθηκη του λογου, Ὡς εν ουρανωι, και επι γης;
Ταχα μοι δοκει των βαθυτερων τι δογμα των υποσημαινειν ο λογος, και τινα
ποιεισθαι διδασκα λιαν θεοπρεπους διανοιας εν τηι θεωριαι της κτισεως. 274
Ὃ δε λεγω τοιουτον εστιν. Μεμερισται πασα η λογικη κτισις εις τε την
ασωματον και την ενσωματον φυσιν. Ἔστι δε αγγελικη μεν η ασωματος, το δε
ετερον ειδος ημεις οι ανθρωποι. Ἡ μεν ουν νοητη, ατε δη του βαρουντος
κεχωρισμενη σωματος, τουτου λεγω του αντιτυπου τε και εις γην βριθοντος, την
ανω ληξιν επιπορευεται, τοις κουφοις τε και αιθεριωδεσι τοποις ενδιατριβουσα εν
ελαφραι τε και ευκινητωι τηι φυσει· η δε ετερα δια την του σω ματος ημων προς το
γεωδες συγγενειαν οιον τινα ιλυος υποσταθμην κατ' αναγκην τον περιγειον τουτον
ειληχε βιον, ουκ οιδα μεν ο τι του θειου βουληματος δια τουτων οικονο μουντος,
ειτε πασαν προς εαυτην οικειουντος την κτισιν, ως αν μητε των ουρανιων
υψωματων η κατω ληξις αμοι ρησειε, μητε ο ουρανος καθ' ολου των κατα την γην
αμοιρησειεν, ως αν γενοιτο τις δια του ανθρωπινου πλασμα τος εκατερων των
στοιχειων μετουσια των εν θατερωι νοουμενων, του τε νοερου της ψυχης, οπερ δοκει
συγγενες τε και ομοφυλον των κατ' ουρανον ειναι δυναμεων, τοις γηΐνοις σωμασιν
ενοικουντος, της τε γεηρας ταυτης σαρ κος εν τηι αποκαταστασει των παντων εις τον
ουρανιον χωρον τηι ψυχηι συμμετοικιζομενης (αρπαγησομεθα γαρ, καθως φησιν ο
αποστολος, εν νεφελαις εις απαντησιν του κυριου εις αερα, και ουτως παντοτε συν
κυριωι εσομεθα), ειτε ουν τουτο, ειτε τι ετερον παρα τουτο της του θεου σοφιας
οικονομουσης, εν τηι διπληι ταυτηι ζωηι μερισθεισα πασα η λογικη διηιρηται φυσις, η
μεν ασωματος την ου ρανιον λαχουσα μακαριοτητα, η δε δια σαρκος εις την γην
επιστρεφομενη δια την προς αυτην οικειοτητα. Ἡ μεν τοι του καλου τε και αγαθου
επιθυμια ομοτιμως εκατε ραι συνουσιωθη τηι φυσει, και το αυτοκρατες τε και αυ
τεξουσιον και πασης αναγκης ελευθερον ισον επ' αμφοιν ο του παντος επιστατης
εποιησεν, ως αυτονομωι τινι προ αιρεσει οικονομεισθαι παν οσον λογωι τε και
διανοιαι τε τιμηται. Ἀλλ' η μεν ανω ζωη καθαρευει παντη κακιας, 276 και ουδεν
εκεινοις των εκ του εναντιου νοουμενων συμ πολιτευεται· πασα δε εμπαθης κινησις
τε και διαθεσις την κατω ζωην περιπολει, εν οις εστι το ανθρωπινον. ∆ια τουτο την
εν ουρανοις των αγιων δυναμεων πολιτειαν αμιγη κακιας και παντος του εξ
αμαρτιων μολυσμου κα θαρευουσαν ο θεοπνευστος επισταται λογος· παν δε οσον
εκτος του αγαθου δι' αυτης της αναχωρησεως αυτου πα ρυπεστη κακον, περι την
κοιλην ταυτην ζωην οιον τις τρυ για τε και ιλυς συνεῤρυη, ηι μολυνεται το
ανθρωπινον, προς το κατιδειν το θειον της αληθειας φως δια του τοιουτου σκοτους
εμποδιζομενον. Ει τοινυν απαθης μεν η υπερκειμενη ζωη και ακηρατος, παντοιοις δε
παθεσι και ταλαιπωριαις καταβεβαπτισται η αθλιοτης της ωδε ζωης, δηλον αν ειη
οτι η μεν ανω πολιτεια, ατε παντος κακου καθαρευουσα, εν τωι αγαθωι θεληματι του
θεου κατορθουται (ενθα γαρ κακον ουκ εστιν, αναγκη πασα αγα θον ειναι), η δε καθ'
ημας ζωη της των αγαθων μετου σιας εκπεπτωκυια συνεκπεπτωκεν και του θειου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

βουλημα τος. ∆ια τουτο εν τηι προςευχηι διδασκομεθα ουτως ημων του κακου την
ζωην εκκαθαρθηναι, ως καθ' ομοιοτητα της ουρανιας διαγωγης και εν ημιν
ανεμποδιστως το θελημα του θεου πολιτευσασθαι, ως αν τις λεγοι οτι, Κα θαπερ εν
θρονοις και αρχαις και εξουσιαις και κυριοτησι και πασηι τηι υπερκοσμιωι δυναμει
γινεται σου το θελημα, μηδαμου κακιας παρεμποδιζουσης του αγαθου την ενερ
γειαν, ουτω και εν ημιν το αγαθον τελειωθειη, ινα πα σης κακιας εκποδων
γενομενης δια παντων ηι το θελημα σου ταις ψυχαις ημων κατευοδουμενον. Ἀλλ' ως
ανθυ πενεγκοντος τινος, Και πως εστι δυνατον την εν ταις ασω ματοις δυναμεσι
καθαροτητα τοις δια σαρκος την ζωην ειληχοσι κατορθωθηναι, εν μυριαις φροντισι
δια τας σω ματικας χρειας της ψυχης εμβαθυνουσης; δια τουτο μοι δοκει, καθαπερ
λυων την τοιαυτην αμηχανιαν, τωι εξης λογωι το δοκουν δυςχερες προς την
προκειμενην σπουδην 278 υπεκλυσαι. ∆ογμα γαρ οιμαι δια τουτων των λογων ημιν
υποτιθεσθαι εν τωι τον εφημερον αρτον αιτειν προςτα ξαι, οτι τωι ανενδεει κατα την
φυσιν το ολιγαρκες τε και μετριον κατα τον της απαθειας λογον συνεξισουται· ου
γαρ αιτει τον θεον εν ταις προςευχαις ο αγγελος την χορηγιαν του αρτου, οτι
απροςδεη κεκτηται των τοιου των την φυσιν, αιτειν δε προςεταχθη ο ανθρωπος,
διοτι το κενουμενον επιδεες του αναπληρουντος παντως εστιν. Ῥοωδης δε και
παροδικη της ανθρωπινης ζωης εστιν η συστασις, αντι του εκποιηθεντος το
ανανεαζον επιζητουσα. Ὁ ουν προς την της φυσεως υπηρεσιαν βλεπων, και μηδεν
εξω του αναγκαιου δια των ματαιων φροντιδων επισυρο μενος, ου πολυ της
αγγελικης πολιτειας ελαττωθησεται, το ανενδεες εκεινων καθ' εαυτον τηι ολιγαρκιαι
μιμουμε νος. ∆ια τουτο ζητειν προςεταχθημεν το προς την συν τηρησιν εξαρκουν της
σωματικης ουσιας, Τον αρτον δος, τωι θεωι λεγοντες, ου τρυφην, ουδε πλουτον, ουκ
ευανθεις αλουργιδας, ου τον εκ χρυσιου κοσμον, ου τας των λιθων αυγας, ου τα εξ
αργυρου. σκευη, ου γης περιουσιαν, ου στρατοπεδων αρχην, ου πολεων τε και εθνων
ηγεμονιαν, ουχ ιππων τε και βοων αγελας και των αλλων βοσκημα των πληθη
πολλα, ουκ ανδραποδων περιουσιαν, ου την εν αγοραις περιφανειαν, ου στηλας, ουκ
εικονας, ου τα εκ σηρων υφασματα, ου τα εκ μουσικης ακροαματα, ουδε τι τοιουτον
ουδεν, δι' ων αφελκεται η ψυχη της θειας τε και προτιμοτερας φροντιδος, αλλα τον
αρτον.
Ὁραις το πλατος της φιλοσοφιας; οσα δογματα τηι βραχειαι ταυτηι φωνηι
περιειληπται; Μονονουχι φανερως εμβοαι δια του λογου τοις επαΐουσιν οτι,
Παυσασθε οι ανθρωποι περι τα ματαια ταις επιθυμιαις διαχεομενοι, παυσασθετας
των πονων αφορμας καθ' υμων πλεοναζοντες. Μικρον εστι σοι το της φυσεως
οφλημα· τροφην χρεωστεις τωι σαρκιωι σου, πραγμα μετριον τε και ευποριστον, ει
προς την χρειαν βλεπεις. ∆ια τι πολυπλασιαζεις κατα σεαυτου τους φορους; υπερ
τινος τοσουτοις οφλημασι 280 σεαυτον φερων υπεζευξας, αργυρον μεταλλευων, και
χρυ σιον ορυσσων, και την διαφαινουσαν υλην αναζητων, ως αν σοι δια των
τοιουτων ο διηνεκης ουτος φορολογος, η γαστηρ, τρυφυη, ης το χρεος αρτος εστιν ο
αναπληρων το ενδεον τωι σωματι; Συ δε εις Ἰνδους εμπορευηι, και βαρ βαρικηι
παρακινδυνευεις θαλασσηι, και ενιαυσιοις ναυτι λιαις σεαυτον διδως, ινα τοις
εκειθεν αγωγιμοις την τρο φην ηδυνηις, ου σκοπων οτι μεχρι της υπερυας η των
ηδυσματων αισθησις τον ορον εχει· ωςαυτως δε το ευφα νες, το ευπνουν, το
ευστομον ωκυμορον τινα και ακαριαιαν παρεχεται τηι αισθησει την χαριν· απο δε της
υπερυας αδιακριτος των εμβαλλομενων η διαφορα, ομοτιμως τα παντα της φυσεως
προς δυςωδιαν αλλοιουσης. Ὁραις το περας της οψοποιΐας; οραις το αποτελεσμα της
οψαρτυ τικης μαγγανειας; Τον αρτον αιτει δια την της ζωης χρειαν, τουτου σε
οφειλετην εποιησεν η φυσις τωι σω ματι. Τα δ' οσα παρευρηται ταις των τρυφωντων
επι νοιαις, ταυτα της των ζιζανιων εστι παρασπορας. Ὁ σπο ρος του οικοδεσποτου ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

σιτος εστιν, εκ δε του σιτου ο αρτος γινεται. Ἡ δε τρυφη το ζιζανιον, ο παρεσπαρη
παρα του εχθρου τωι σιτωι. Ἀλλ' αφεντες οι ανθρωποι δια των αναγκαιων
λειτουργειν τηι φυσει οντως συμπνι γονται, καθως φησι που ο λογος, ταις περι τα
ματαια σπουδαις, και ατελεςφορητοι μενουσι, προς ταυτα της ψυ χης εαυτην εις το
διηνεκες ασχολουσης. Ταχα μοι δοκει τοιουτον τι και ο Μωυσης δι' αινιγματων
φιλοσοφειν, της κατα την γευσιν ηδονης συμβουλον τον οφιν παραστη σας τηι Ευαι.
Φασι γαρ το θηριον τουτο, τον οφιν, ει την κεφαλην υπαγαγοι τηι αρμονιαι, εις ην
παραδυεται, μη αν εκ του ουραιου ραιδιως παρα των αντισπωντων ανελκυσθηναι,
της τραχειας φυσικως φολιδος εις το εμπαλιν προς την των εφελκομενων βιαν
αντιβαινουσης· και ου κατα το εμπροσθεν ακωλυτος εστιν η διαδυσις, τωι λειωι της
φολιδος ολισθαινουσης, τουτου αμηχανος η εκ 282 των κατοπιν αναλυσις ταις των
λεπιδων προςβολαις αν τισπωμενη, δεικνυντος, οιμαι, του λογου οτι την ηδονην
ειςιουσαν και παραδυομενην τηι της ψυχης ραχιαι φυλατ τεσθαι χρη, και
αποφραττειν, ως ενι μαλιστα, τας αρμονιας του βιου. Ουτω γαρ αν καθαρα
φυλαχθειη της των θηριων επιμιξιας η ανθρωπινη ζωη. Ει δε τινα παρο δον καθ'
ημων λαβοι, διαλυθεισης εν ημιν της εναρμο νιου ζωης, εμφωλευσει δια τουτων ο
της ηδονης οφις, τοις της διανοιας χωρημασι δυςεκβλητος δια των φολι δων
γινομενος. Φολιδας δε ακουων τας πολυτροπους των ηδονων αφορμας δια του
αινιγματος νοησον· εν γαρ θη ριον τωι γενικωι λογωι το καθ' ηδονην εστι παθος, αι δε
ποικιλαι και πολυτροποι των ηδονων ιδεαι, αι δια των αισθησεων εμμιχθεισαι τηι
ανθρωπινηι ζωηι, αυται εισιν αι περι τον οφιν φολιδες τηι ποικιλιαι των παθηματων
καταστικτοι. Ει ουν φευγεις την του θηριου συνοικησιν, φυλαξαι την κεφαλην, τουτ'
εστι την πρωτην του κακου προςβολην· εις τουτο γαρ φερει της εντολης του κυριου
το αινιγμα, Αυτος σου τηρησει κεφαλην, και συ τηρη σεις αυτου πτερναν. Μη δωις
παροδον τωι ερπυστηι προς το ενδοτερον ειςερποντι, και απο της πρωτης αρχης ολον
εαυτου τον ολκον συνειςφεροντι. Μεινον επι της χρειας. Ὅρος εστω σοι της του ζηιν
φροντιδος η δια των επιτυχον των του ενδεοντος πληρωσις. Ει δε και σοι ο της Ευας
συμβουλος διαλεγοιτο περι του κατα την οψιν καλου και την γευσιν ηδεος, και
ζητοιης επι τωι αρτωι τον οψον το τοιονδε και το δια των τοιωνδε ηδυσματων
οψοποιουμε νον, ειτα δια τουτων εξω των αναγκαιων ορων την επι θυμιαν αγοις,
τοτε οψει τον ερπυστην κατα το λεληθος προς πλεονεξιαν ακολουθως μεθερποντα.
Ἀπο γαρ της αναγκαιας τροφης επι την οψοφαγιαν ερψας, προς το εν οφθαλμοις ηδυ
μεταβησεται, σκευη λαμπρα ζητων, και υπηρετας αβρους, και κλινας αργυρας,
στρωμνας μαλακας, καλυμματα διαφανη 284 και χρυσοπαστα, θρονους, τριποδας,
πλυνους, κρατηρας, ρυτα, ψυκτηρας, οινοχοας, χερνιβα, λυχνιας, θυμιατηρια και τα
τοιαυτα επιζητων. ∆ια τουτων γαρ η επιθυμια της πλεονεξιας ειςερχεται· ινα γαρ η
προς τα τοιαυτα μη λιποι παρασκευη, προςοδων χρεια, δι' ων συμπορι σθησεται τα
ζητουμενα. Ουκουν κλαυσαι χρη τον δεινα, και οιμωξαι τον συνοικον, και πολλους
ελεεινους γενεσθαι των ιδιων εκπιπτοντας, ινα δια των δακρυων εκεινων η περι την
τραπεζαν τουτωι τραγωιδια λαμπρυνοιτο. Ἐπει δαν δε και τουτοις ο οφις εαυτον
επειλιξηι, και πλησηι την γαστερα των κατα γνωμην, ακολουθως μετα τας πλησ
μονας επι την ακολαστον λυσσαν ιλυσπωμενος κατασυρε.
Τουτο δε εστι το εσχατον των ανθρωπινων κακων. Ὡς αν ουν μηδεν γενοιτο
τουτων, τηι ευποριαι του αρτου την ζωην περιοριζε, οψον ζητων το παρ' αυτης οψο
ποιουμενον σοι της φυσεως. Τουτο δε εστι μαλιστα μεν η αγαθη συνειδησις, τηι
δικαιαι μεταληψει τον αρτον ηδυ νουσα. Ει δε και την κατα τον λαιμον αισθησιν
ηδεσθαι θελοις, οψον σοι γενεσθω η ενδεια, και το μη επιβαλειν κορον τωι κορωι,
μηδε απαμβλυνειν τηι κραιπαληι την ορε ξιν· αλλα προηγεισθωσαν σοι της τροφης
των εντολων οι ιδρωτες. Ἐν ιδρωτι και πονωι φαγηι τον αρτον σου. Ὁραις την πρωτην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

οψοποιΐαν του λογου; Ἀρκει σοι το μεχρι της χρειας ταυτης ασχολειν την διανοιαν·
μαλλον δε μηδε μεχρι τουτου την ψυχην ταις περι του αρτου μεριμναις ενδησηις,
αλλ' ειπε τωι τον αρτον απο της γης εξαγοντι, ειπε τωι τους κορακας τρεφοντι, τωι
διδοντι τρο φην πασηι σαρκι, τωι ανοιγοντι την χειρα και πληρουντι παν ζωον
ευδοκιας οτι, Παρα σου μοι η ζωη, παρα σου γενεσθω και η προς την ζωην αφορμη·
συ δος τον αρτον, τουτ' εστιν εκ δικαιων πονων την τροφην σχοιην· ει γαρ ο θεος η
δικαιοσυνη εστιν, ουκ εχει παρα θεου τον αρτον ο εκ πλεονεξιας την τροφην εχων.
Αυτος κυριος ει της 286 ευχης, ει μη εξ αλλοτριων η ευπορια, ει μη εκ δακρυων η
προςοδος, ει ουδεις επι τωι σωι κορωι επεινασεν, ει ου δεις επι τηι πλησμονηι σου
εστεναξεν. Θεου αρτος μαλιστα ο τοιουτος εστιν, δικαιοσυνης ο καρπος, ειρηνης ο
σταχυς, αμικτος και αμολυντος των του ζιζανιου σπερματων. Ει δε γεωργων τα
αλλοτρια, και εν οφθαλμοις εχων την αδικιαν, και γραμματειοις κρατυνας την
αδικον κτησιν επειτα τωι θεωι λεγοις, ∆ος τον αρτον, αλλος ο ακου ων της φωνης σου
ταυτης εστιν, ουχ ο θεος· τον γαρ εξ αδικιας καρπον η αντικειμενη καρποφορει
φυσις. Ὁ σπουδαζων την δικαιοσυνην θεοθεν τον αρτον δεχεται· ο δε την αδικιαν
γεωργων παρα του ευεργετου της αδι κιας σιτιζεται. Προς ουν την συνειδησιν την
εαυτου βλε πων ουτω προςαγε την περι του αρτου αιτησιν τωι θεωι, ειδως οτι ουκ
εστι κοινωνια Χριστωι προς Βελιαρ. Καν δωροφορηις εξ αδικιας, αλλαγμα κυνος και
μισθωμα πορ νης το δωρον εστιν· καν λαμπρυνηις τηι φιλοτιμιαι τας επι δοσεις,
ακουσηι του προφητου βδελυσσομενου την απο των τοιουτων συνειςφοραν· Τι μοι
πληθος των θυσιων υμων; λεγει κυριος· πληρης ειμι ολοκαυτωματων κριων, και
στεαρ αρνων και αιμα ταυρων και τραγων ου βουλομαι· θυμια μα, φησι, βδελυγμα
μοι εστιν. Ἑτερωθι τον θυοντα μοσ χον αντι του αναιρουντος κυνα λελογισται. Ἐαν
ουν πα ρα κυριου τον αρτον εχηις, τουτ' εστιν εκ δικαιων πονων, εξεστι σοι και
απαρχεσθαι αυτωι απο των καρπων της δικαιοσυνης. Καλη δε και η προςθηκη του
σημερον· τον αρτον γαρ, φησιν, τον επιουσιον δος ημιν σημερον. Ἄλλη φιλοσοφια
ουτος ο λογος εστιν, ως αν μαθοις δι' ων λε γοις οτι εφημερος εστιν η ανθρωπινη
ζωη. Το παρον ιδιον εκαστωι μονον, η δε του μελλοντος ελπις εν αδηλωι μενει· ουκ
οιδαμεν γαρ τι τεξεται η επιουσα. Τι προς ταλαιπωρουμεν υπερ των αδηλων, τι
κακοπαθουμεν ταις υπερ των μελλοντων φροντισιν; Ἀρκετον, φησιν, τηι ημε ραι η
κακια αυτης, κακιαν την κακοπαθειαν λεγων. Τι 288 μεριμνωμεν περι της αυριον;
∆ια τουτο δι' ων το ση μερον κελευει, απαγορευει σοι την περι του αυριον
φρον τιδα, μονονουχι ταυτα σοι δια του ρηματος λεγων οτι, Ὁ την ημεραν σοι
διδους και τα εις την ημεραν σοι δι δωσιν. Τις ανατελλει τον ηλιον; τις εξαφανιζει
της νυκ τος το σκοτος; τις σοι δεικνυσι του φωτος την ακτινα; τις περιαγει τον
ουρανον, ωστε υπερ γης τον φωστηρα γε νεσθαι; Ὁ ταυτα σοι και τα τηλικαυτα
διδους της σης αρα χρηιζει συνεργιας προς το πληρωσαι τηι σαρκι σου το ενδεον της
χρειας; Ποιαν ειςφερεται σπουδην η των αλο γων φυσις προς την ιδιαν ζωην; ποιαι
των κορακων αρουραι; ποιαι των αετων εισιν αι αποθηκαι; Ου μια πασιν εστιν η του
ζηιν χορηγια το θειον βουλημα, ωι πε ρικρατειται τα παντα; Ειτα βους μεν, η ονος, η
αλλο τι των αλογων αυτοδιδακτον την εκ φυσεως εχει φιλοσο φιαν, και το παρον ευ
διατιθεται, των δε εις το εξης αυτωι φροντις ουδεμια· ημεις δε συμβουλων δεομεθα
προς το συνιεναι το επικηρον τουτο και εφημερον της κατα σαρκα ζωης. Ου
παιδευομεθα τοις αλλοτριοις συμπτω μασιν; ου προς τον ιδιον σωφρονιζομεθα βιον;
Τι απω νατο της πολλης παρασκευης εκεινος ο πλουσιος ο ταις ανυποστατοις
ελπισιν εμματαιαζων, καθαιρων, οικοδομων, συναγων, τρυφων, μακρας ετων
περιοδους εν τηι μαται οτητι των ελπιδων ταις αποθηκαις συναποκλειων; ουχι μια
νυξ πασαν εκεινην την ονειροπολουμενην ελπιδα διη λεγξεν, ως ματαιον τι
ενυπνιον επι ματαιωι συμπεπλασ μενον; Ἡ κατα το σωμα ζωη του ενεστωτος εστι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

μονου, η δε δι' ελπιδος αποκειμενη της ψυχης εστιν ιδια. Ἀλλ' η των ανθρωπων
ανοια διαμαρτανει περι την εκατερου χρησιν, την μεν σωματικην ζωην ταις ελπισι
παρατεινου σα, την δε της ψυχης προς την των παροντων απολαυ σιν εφελκομενη.
∆ια τουτο κατ' αναγκην της ουσης τε και υφεστωσης ελπιδος η ψυχη περι το
φαινομενον ασχο λουμενη αλλοτριουται, τοις δε αστατοις δια των ελπιδων 290
επερειδομενη ουτε τουτου περικρατης γινεται και εκεινο ουκ εχει. ∆ιδαχθωμεν
τοινυν δια της παρουσης συμβου λης, τι μεν σημερον αιτειν χρη, τι δε εις υστερον. Ὁ
αρ τος της σημερινης χρειας εστιν, η βασιλεια της ελπιζομε νης μακαριοτητος.
Ἄρτον δε ειπων πασαν την σωματικην περιλαμβανει χρειαν. Ἐαν ταυτα αιτωμεν,
δηλον εσται τηι διανοιαι του προςευχομενου οτι περι το εφημερον εστιν η ασχολια·
εαν δε τι των της ψυχης αγαθων, οτι προς το διηνεκες τε και ατελευτητον η αιτησις
βλεπει, προς ο μαλιστα κελευει τους ευχομενους οραιν, ως τωι μειζονι και της πρωτης
συγκατορθουμενης χρειας. Αιτειτε, φησι, την βασιλειαν και την δικαιοσυνην, και
ταυτα παντα προς τεθησεται υμιν, εν Χριστωι Ἰησου τωι κυριωι ημων, ωι η δοξα και το
κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
{1ΛΟΓΟΣ εʹ.}
1 {1Ἄφες ημιν τα οφειληματα ημων, καθως και ημεις αφι εμεν τοις
οφειλεταις ημων· και μη εισενεγκηις ημας εις πειρασμον, αλλα ρυσαι ημας απο του
πονηρου.}1 Ἦλθεν προιων ο λογος επ' αυτο της αρετης το ακρο τατον. Ὑπογραφει
γαρ δια των της προςευχης ρηματων οιον ειναι βουλεται τον τωι θεωι
προςερχομενον, τον ουκ ετι σχεδον εν τοις της ανθρωπινης φυσεως οροις δει
κνυμενον, αλλ' αυτωι τωι θεωι δια της αρετης ομοιουμενον. ωστε δοκειν αλλον
εκεινον ειναι εν τωι ταυτα ποιειν α του θεου μονου εστι ποιειν. Ἡ γαρ των
οφληματων αφε σις ιδιον εστι του θεου και εξαιρετον· ειρηται γαρ οτι, Ουδεις
δυναται αφιεναι αμαρτιας, ει μη μονος ο θεος. Ει τοινυν τις εν τωι ιδιωι βιωι
μιμησαιτο της θειας φυσεως τα γνωρισματα, εκεινος γινεται τροπον τινα ου την μι
μησιν δι' ακριβους ομοιοτητος επεδειξατο. Τι ουν δι δασκει ο λογος; Πρωτον εαυτοις
συγγνωναι τηι των βε βιωμενων παῤρησιαι την προς τον θεον ομοιοτητα, και 292
τοτε θαῤρειν πατερα εαυτων τον θεον λεγειν, και αμνη στιαν υπερ των ποτε
πλημμεληθεντων αιτειν, ως ουκ εν τωι αιτουντι οντος του τυχειν ων εφιεται, αλλ'
εν τωι δια των εργων εαυτωι χαριζομενωι της αιτησεως την παῤρη σιαν.
Ταυτα γαρ αντικρυς ημιν διαλεγεται τηι παρουσηι φωνηι, οτι ο τωι ευεργετηι
προςιων ευεργετης εστω, ο τωι αγαθωι αγαθος, ο τωι δικαιωι δικαιος, ανεξικακος τε τωι
ανεξικακωι, και τωι φιλανθρωπωι φιλανθρωπος, και τα αλλα παντα ωςαυτως τωι
χρηστωι τε και επιεικει και με ταδοτικωι των αγαθων, και παντι τον ελεον νεμοντι,
και ει τι περι το θειον οραται, προς εκαστον δια της προαι ρεσεως ομοιουμενος,
ουτως εαυτωι την της προςευχης παῤ ρησιαν περιποιειτω. Ὡς ουν ουκ εστιν ουτε
πονηρον αγαθωι προςοικειωθηναι, ουτε τον εν ακαθαρτοις μολυσ μασι ρυπαινομενον
προς τον καθαρον και ακηρατον κοι νωνιαν εχειν, ουτως χωριζει της φιλανθρωπιας
του θεου τον προςιοντα η απηνεια. Ὁ τοινυν εν πικριαι κατεχων υπερ των
οφληματων τον υποχειριον δια του ιδιου τρο που της θειας φιλανθρωπιας εαυτον
απεσχοινισεν. Τις γαρ κοινωνια φιλανθρωπιαι τε και ωμοτητι, και αγαπη τικηι
διαθεσει προς αγριοτητα, και τα λοιπα οσα εκ του εναντιου τηι προς το κακον
αντιθεσει νοειται, ων αμικτος η εναντιοτης, εφ' ων ο τωι ενι κατειλημμενος του εναν
τιου παντως αφωρισται; ως γαρ ο εν τωι θανατωι γενομε νος εν ζωηι ουκ εστιν, και ο
της ζωης μετεχων του θανα του κεχωρισται, ουτως αναγκη πασα τον τηι
φιλανθρωπιαι του θεου προςιοντα πασης απηνειας εκτος γενεσθαι. Ὁ δε εκτος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

παντων των εν κακιαι νοουμενων γενομενος θεος τροπον τινα δια της τοιαυτης
εξεως γινεται, εκεινο κα τορθωσας εαυτωι ο περι την θειαν φυσιν ο λογος βλεπει.
Ὁραις εις οσον μεγεθος υψοι τους ακουοντας δια των της προςευχης ρηματων ο
κυριος, μεταβαλων τροπον τινα την ανθρωπινην φυσιν προς το θειοτερον, και θεους
γι νεσθαι τους τωι θεωι προςιοντας νομοθετων; Τι δουλο 294 πρεπως, φησιν, εν φοβωι
κατεπτηχως, και τωι συνειδοτι τωι εαυτου μαστιζομενος προςερχηι θεωι; τι αποκλειεις
σε αυτωι την παῤρησιαν, την τηι ελευθεριαι της ψυχης ενυ παρχουσαν, την εξ αρχης
συνουσιωμενην τηι φυσει; τι κο λακευεις εν ρημασι τον αθωπευτον; τι προςαγεις
τους θεραπευτικους τε και θωπευτικους λογους τωι προς τα εργα βλεποντι; Ἔξεστι
σοι παν ο τι περ εστιν εκ θεου χρηστον κατ' εξουσιαν εχειν ελευθεριαζοντι τωι
φρονηματι. Αυτος γενου σεαυτωι δικαστης· δος σεαυτωι την σωζουσαν ψηφον.
Ἀφεθηναι σοι ζητεις παρα του θεου τα οφλη ματα· συ αφες, και ο θεος
εψηφισεν. Ἡ γαρ υπερ του ομοφυλου κρισις, ης συ κυριος, ση γινεται ψηφος, οια δ'
αν ηι· α γαρ επι σεαυτου γνωις, ταυτα σοι δια της θειας κρισεως επεκυρωθη. Ἀλλα πως
αν τις προς αξιαν το μεγαλοφυες της θειας φωνης εκκαλυψειεν; Ὑπερβαι νει την εκ
των λογων ερμηνειαν το νοημα. Ἄφες ημιν τα οφειληματα ημων, ως και ημεις
αφιεμεν τοις οφει ληταις ημων. α γαρ επερχεται μοι περι τουτου νοειν, τολμηρον
μεν εστι και τωι νωι λαβειν, τολμηρον δε και λο γωι διακαλυψαι το νοημα. Τι γαρ εστι
το λεγομενον; Ὥςπερ ο θεος προκειται τοις το αγαθον κατορθουσιν εις μιμησιν
(καθως ειπεν ο αποστολος, Μιμηται μου γι νεσθε, καθως καγω Χριστου), ουτως το
εμπαλιν την σην διαθεσιν υποδειγμα τωι θεωι προς το αγαθον γενεσθαι βουλεται, και
αντιμεθισταται τροπον τινα η ταξις, ωστε τολμησαι, καθαπερ εν ημιν το αγαθον
επιτελειται τηι προς το θειον μιμησει, ουτως ελπισαι μιμεισθαι τον θεον τα ημετερα,
οταν τι των αγαθων κατορθωσωμεν, ινα ειπηις και συ τωι θεωι οτι, Ὃ εγω πεποιηκα,
και συ ποιησον· μιμησαι τον δουλον σου ο κυριος, τον πτωχον και πενητα ο του
παντος βασιλευων· αφηκα τα οφειλη ματα, μηδε συ απαιτησηις· ηιδεσθην τον ικετην,
μηδε συ απωσηι τον ικετευοντα· φαιδρον απεπεμψα τον εμον οφει λετην, τοιουτος
και ο σος γενεσθω· μη ποιησηις σον τον 296 χρεωστην του εμου σκυθρωποτερον· ισως
οι δυο τοις απαι τουσιν ευχαριστειτωσαν· ιση παρ' αμφοτερων κυρωθητω τοις
συναλλακταις η αφεσις τωι εμωι και τωι σωι. Ὁ εμος οφει λετης ο δεινα, ο σος δε εγω·
ην εσχον επι τουτου γνω μην εγω, αυτη και παρα σοι κρατησατω· ελυσα, λυσον·
αφηκα, αφες· πολυν επεδειξαμην εγω τωι ομοφυλωι τον ελεον, μιμησαι την του
δουλου σου φιλανθρωπιαν ο κυ ριος. Ἀλλα βαρυτερα μου τα εις σε πλημμεληματα
των εις εμε παρα τουτου γεγενημενων. Φημι καγω, και του το λογισαι οσον
υπερεχεις εν παντι αγαθωι· δικαιος γαρ ει τηι υπερβοληι της σης δυναμεως
αναλογουντα ημιν τοις ημαρτηκοσι τον ελεον δωρεισθαι. Ὀλιγην την φιλανθρω
πιαν επεδειξαμην εγω, ου γαρ εχωρει το πλεον η φυσις, συ δε οσον εθελεις, ου
κωλυει την μεγαλοδωρεαν η δυ ναμις. Ἀλλα φιλοπονωτερον την προκειμενην της
προςευχης ρησιν κατανοησωμεν, ει πως γενοιτο τις και ημιν δια της του νοηματος
θεωριας προς τον υψηλον βιον χειραγωγια. Ἐξετασωμεν τοινυν ποια μεν εστιν
οφληματα οις υπο χρεως η ανθρωπινη φυσις, ποια δε παλιν εκεινα ων ημεις εσμεν
της αφεσεως κυριοι· εκ γαρ του ταυτα γνω ναι γενοιτ' αν ημιν της υπερβολης των
θειων αγαθων μετρια τις κατανοησις. Ουκουν εντευθεν ποιησωμεθα των
ανθρωπινων προς τον θεον πλημμεληματων την απαρι θμησιν. Πρωτην ωφλησεν
τωι θεωι τιμωριαν ο ανθρωπος οτι απεστησεν εαυτον του ποιησαντος, και προς τον
εναν τιον απηυτομολησεν, δραπετης του κατα φυσιν δεσποτου και αποστατης
γενομενος· δευτερον οτι την πονηραν της αμαρτιας δουλειαν αντι της αυτεξουσιου
ελευθεριας ηλ λαξατο, και προετιμησεν του συνειναι θεωι το τυραννεισ θαι παρα της
καταφθειρουσης δυναμεως.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

Ἀλλα και το μη προς το καλλος του πεποιηκοτος βλεπειν, προς δε το αισχος
της αμαρτιας επιστρεψαι το προςωπον, τινος αν δευτερον των κακων κριθειη; Ἥ τε
των θειων αγαθων 298 υπεροψια, και η των του πονηρου δελεασματων προτι μησις
εις ποιον μερος τιμωριας ταχθειη; ο τε της εικο νος αφανισμος και η λυμη του θειου
χαρακτηρος, του παρα την πρωτην κτισιν εν ημιν μορφωθεντος, και η της δραχμης
απωλεια, και η της τραπεζης του πατρος ανα χωρησις, και η προς τον δυςωδη των
χοιρων βιον οικει ωσις, και η του τιμιου πλουτου διαφθορα, και οσα τοι αυτα δια τε
της γραφης και των λογισμων ιδειν εστι πλημ μεληματα, τις αν εξαριθμησαιτο
λογος; Ἐπειδη τοινυν εν τοιουτοις και τοσουτοις υποδικον εστιν προς τιμωριας
εκτισιν το ανθρωπινον τωι θεωι, δια τουτο μοι δοκει παι δευειν ημας τηι διδασκαλιαι
της προςευχης ο λογος, μηδα μως εν τηι προς θεον εντευξει ως επι καθαρωι τωι συνει
δοτι παῤρησιαζεσθαι, καν οτι μαλιστα των ανθρωπινων πλημμεληματων
κεχωρισμενος τις ηι. Ἴσως γαρ τις κατα τον νεανιαν εκεινον τον πολυκτημονα ταις
εντολαις την ζωην εαυτου παιδαγωγησας εχει το τοιουτον επι του ιδιου
καυχησασθαι βιου και ειπειν τωι θεωι οτι, Ταυτα παντα εφυλαξαμην εκ νεοτητος μου,
και υπειληφεναι αυτωι δια το μηδεν εις τας εντολας πλημμελησαι μη λιαν αρμοζειν
την υπερ των οφληματων παραιτησιν, ως μονοις τοις εξημαρτηκοσιν αρμοζουσαν,
και φησιν τωι μολυνθεντι δια πορνειας την τοιαυτην πρεπειν φωνην, η τωι δια πλεον
εξιας ειδωλολατρησαντι αναγκαιαν την αιτησιν της συγ γνωμης ειναι, και παντι
ολως τωι δια τινος πλημμελειας το συνειδος της ψυχης καταστιξαντι καλον και
αρμοδιον ειναι το καταφυγειν προς ελεον· ει δε Ἡλιας εκεινος ο πολυς ειη, η ο εν
πνευματι και δυναμει Ἡλιου, ο μεγας εν γεννητοις γυναικων, η Πετρος, η Παυλος, η
Ἰωαννης, η τις αλλος των προς το κρειττον μεμαρτυρημενων υπο της θειας γραφης,
εις τι χρησαιτο τηι τοιαυτηι φωνηι, τηι παραιτουμενηι αυτον απο των οφληματων, ωι γε
ουδεν εξ αμαρτιας οφλημα; Ὡς αν μη τις προς τα τοιαυτα βλε πων απαυθαδιαζοιτο
κατα τον Φαρισαιον εκεινον, τον ουδ' ο τι ην κατα την φυσιν επιγινωσκοντα (ει γαρ
εγνω κει οτι ανθρωπος ην, παντως αν το μη καθαρευειν απο 300 ρυπου την φυσιν
παρα της αγιας εδιδαχθη γραφης, η φησιν μηδεμιας ημερας ζωην δυνατον ειναι διχα
κηλιδος επ' ανθρωπων ευρειν), ως αν ουν μηδεν τοιουτον περι την ψυχην του δια
προςευχης τωι θεωι προςιοντος παθος εγγενοιτο, μη προς τα κατορθωματα βλεπειν ο
λογος πα ρεγγυαι, αλλ' επαναλαμβανειν την μνημην των κοινων της ανθρωπινης
φυσεως οφληματων, ων παντως τις και αυτος μετεχει, το μερος συμμετεχων της
φυσεως, και παρακα λειν τον κριτην αμνηστιαν των πλημμεληματων χαρισασθαι.
Ὡς γαρ ζωντος εν ημιν του Ἀδαμ παντες οι καθ' εκαστον ανθρωποι, εως αν
τους δερματινους τουτους χιτωνας περι την εαυτων βλεπωμεν φυσιν, και τα
προςκαιρα ταυτα φυλλα της υλικης ταυτης ζωης, απερ των αιδιων τε και λαμπρων
ενδυματων γυμνωθεντες κακως εαυτοις συν εῤραψαμεν, τρυφας και δοξας και τας
εφημερους τιμας και τας ωκυμορους της σαρκος πληροφοριας αντι των θειων
περιβολαιων μετενδυσαμενοι, και μεχρις αν τον της κακωσεως βλεπωμεν τοπον, εν
ωι κατεδικασθημεν πα ροικειν, επειδαν προς ανατολην εαυτους τρεψωμεν (ουχ ως
μονον εκει του θεου θεωρουμενου, ο γαρ παντα χου ων κατ' ουδεν μερος ιδιαζοντως
καταλαμβανεται, επ' ισης γαρ περιεχει το παν, αλλ' ως εν ανατολαις της πρω της
ημιν πατριδος ουσης, λεγω δε της εν παραδεισωι δια γωγης ης εκπεπτωκαμεν,
Ἐφυτευσεν γαρ ο θεος παρα δεισον εν Ἐδεμ κατα ανατολας), οταν τοινυν προς τας
ανατολας αναβλεπωμεν, και της εκπτωσεως των φωτει νων τε και ανατολικων της
μακαριοτητος τοπων τηι δια νοιαι την μνημην λαβωμεν, εικοτως την τοιαυτην
φωνην προβαλλομεθα, οι υπο της πονηρας του βιου συκης σκια ζομενοι, οι εξ
οφθαλμων του θεου ριφεντες, οι προς τον οφιν αυτομολησαντες, τον εσθιοντα γην
και εις γην ιλυσ πωμενον, και επι το στηθος και την κοιλιαν εαυτου πο ρευομενον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

και ημιν τα ισα ποιειν συμβουλευοντα, περι την γηΐνην απολαυσιν εχειν και τοις
χαμαιζηλοις και χα 302 μερπεσιν την καρδιαν εαυτων επισυρειν νοημασιν, και επι
κοιλιαν πορευεσθαι, τουτ' εστι περι τον απολαυστικον ασχο λεισθαι βιον, εν τουτοις
ουν οντες κατα τον ασωτον εκει νον μετα την μακραν ταλαιπωριαν, ην τους χοιρους
ποι μαινων υπεμεινεν, επειδαν εις εαυτους επανελθωμεν, ως περ κακεινος, και του
ουρανιου πατρος εννοιαν λαβωμεν, καλως κεχρημεθα ταις τοιαυταις φωναις οτι,
Ἄφες ημιν τα οφειληματα ημων, ωστε, καν Μωυσης τις ηι και Σα μουηλ, καν ετερος
τις των δι' αρετης εξεχοντων, ουδεν ηττον αρμοζουσαν ηγειται ταυτην, καθα
ανθρωπος εστιν, εαυτωι την φωνην, ο κοινωνων της φυσεως του Ἀδαμ, κοι νωνων
δε και της εκπτωσεως. Ἐπειδη γαρ, καθως φησιν ο αποστολος, εν τωι Ἀδαμ παντες
αποθνησκομεν, κοινην ειναι προςηκει την τωι Ἀδαμ επι τηι μετανοιαι πρεπουσαν
φωνην παντων των εκεινωι συντεθνηκοτων, ως αν της αμνηστιας ημιν των
πλημμεληματων δοθεισης χαριτι πα λιν υπο του κυριου σωθειημεν, καθως φησιν ο
αποστολος. Ἀλλα ταυτα μεν ειρηται, ως αν τις τον κοινοτερον επι σκοπων λογον το
προκειμενον θεωρησειεν. Ει δε τις την αληθη του ρηματος ζητοιη διανοιαν, ουκ
οιμαι χρειαν εφ' ημων ειναι, προς το κοινον της φυσεως αναφερειν την εννοιαν·
ικανη γαρ η συνειδησις εκ των εκαστωι βεβιωμε νων αναγκαιαν ποιησασθαι του
ελεου την αιτησιν. Ἐγω γαρ οιμαι πολυειδως κατα τον βιον τουτον της ζωης ημιν
ενεργουμενης, της μεν κατα ψυχην και διανοιαν, της δε κατα τας αισθησεις του
σωματος, δυςκολον η και παν ταπασιν αμηχανον ειναι, μη ενι τινι προς αμαρτιαν πα
θει συνενεχθηναι· οιον τι λεγω, της απολαυστικης ταυτης της κατα το σωμα ζωης
επιμεριζομενης ημων ταις αισθη σεσι, της δε κατα ψυχην εν τηι της διανοιας ορμηι
θεω ρουμενης, και εν τηι κινησει της προαιρεσεως, τις ουτος υψηλος τε και
μεγαλοφυης τωι φρονηματι ως δι' αμφο τερων εξω γενεσθαι του κατα κακιαν
μολυσματος; τις κατα τον οφθαλμον αναμαρτητος; τις κατα την ακοην 304
ανυπευθυνος; τις της βοσκηματωδους ταυτης κατα τον λαιμον ηδονης αλλοτριος;
τις τηι αφηι της κατα την αμαρ τιαν λαβης καθαρευει; Τις ουκ οιδεν το αινιγμα της
γρα φης λεγουσης δια των θυριδων ειςεληλυθεναι τον θανα τον; Τας γαρ αισθησεις,
δι' ων εκκυπτουσα η ψυχη προς τα εξωθεν πραγματα των κατα γνωμην
αντιλαμβανεται, θυριδας η γραφη προςηγορευσεν, ας οδοποιειν τωι θανα τωι την
ειςοδον ο λογος φησιν. Τωι οντι γαρ πολλων θα νατων ειςοδος γινεται πολλακις ο
οφθαλμος, η θυμου μενον βλεπων και προς το ισον παθος αντεγειρομενος, η
ευημερουντα παρ' αξιαν και εις φθονον φλεγομενος, η υπερηφανουμενον και προς
μισος εκπιπτων, η τινα ευ χροουσαν υλην, η επι μορφης ευφυεστεραν διαπλασιν, και
ολος προς την του αρεσαντος επιθυμιαν κατολισθαινων. Ουτως ανοιγει τωι θανατωι
τας θυριδας το ους, δι' ων ακουει πολλα παθη επι την ψυχην παραδεχεται, φοβον,
λυπην, θυμον, ηδονην, επιθυμιαν, διαχυσιν γελωτος και τα τοιαυτα. Ἡ δε κατα την
γευσιν απολαυσις μητηρ, ως αν ειποι τις, των καθ' εκαστον εστι κακων. Τις γαρ ουκ
οιδεν οτι ριζα σχεδον εστι των περι τον βιον πλημ μεληματων η περι τον λαιμον
ασχολια; ταυτης γαρ εξηρ τηται η τρυφη, η μεθη, η γαστριμαργια, η περι την διαι ταν
ασωτια, η πληθωρα, ο κορος, ο κωμος, η κτηνωδης και αλογος περι τα παθη της
ατιμιας καταφορα. Ὁμοιως η κατα την αφην αισθησις παντων εσχατον των
αμαρτανομενων εστιν. Παντα γαρ οσα τωι σωματι παρα των φιληδονων
επιτηδευεται, της απτικης αντιληψεως εστιν αῤρωστηματα, ων τα καθ' εκαστον
διηγεισθαι μακρον αν ειη· και ουδε πρεπον αμα τοις σεμνοτεροις των λογων
παραμιγνυειν οσα της αφης εστι κατηγορηματα. Των δε κατα την ψυχην τε και
προαιρεσιν πλημμελουμενων τον εσμον τις αν εξαριθμησαιτο λογος; Ἔσωθεν,
φησιν, εκπορευονται δια λογισμοι πονηροι· και προςεθηκε των δι' ενθυμησεως
κοινουντων ημας τον καταλογον.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

Ει τοινυν ουτω παντα 306 χοθεν ημιν τα των αμαρτιων δικτυα περικεχυται
δια παν των των αισθητηριων, δια των εγκαρδιων της ψυχης κινη ματων, τις
καυχησεται, καθως η Σοφια φησιν, αγνην εχειν καρδιαν; τις κεκαθαρισται απο
ρυπου; ως ο Ἰωβ το τοιουτον μαρτυρεται. Ῥυπος εστι της κατα ψυχην καθα ροτητος
η ηδονη, η πολυμερως και πολυτροπως τωι αν θρωπινωι καταμιγνυμενη βιωι δια
ψυχης τε και σωματος, δι' ενθυμησεων, δι' αισθησεων, δια των κατα προθεσιν
κινηματων, δια των σωματικων ενεργηματων. Τις ουν καθαραν της κηλιδος ταυτης
την ψυχην εχει; πως ουκ επληγη τωι τυφωι; πως ουκ επατηθη τωι ποδι της υπερη
φανιας; ον η αμαρτωλη χειρ ουκ εσαλευσεν; ου ο πους εις κακιαν ουκ εδραμεν; ον
οφθαλμος ατακτων ουκ εμο λυνεν, και απαιδευτος ακοη ουκ εῤρυπωσεν, και η
γευσις προς εαυτην ουκ ησχολησεν, και η καρδια προς ματαιας κινησεις ανενεργητος
εμεινεν; Ἐπει ουν ταυτα περι ημας χειρω μεν και χαλεπωτερα τοις κτηνωδεστεροις,
μετριω τερα δε τοις επιμελεστεροις, παντη δε και παντως εν πασι τοις κοινωνουσι
της φυσεως εστι και η κοινωνια των πλημ μεληματων της φυσεως, δια τουτο
προςπιπτοντες δια προςευχης τωι θεωι αφεθηναι ημιν τα οφειληματα παρα καλουμεν.
Ἀλλ' απρακτος εστι η τοιαυτη φωνη, και εις ακοας θειας ου φθανουσα, μη της
συνειδησεως ημιν συμ βοωσης οτι καλον εστιν η του ελεους μεταδοσις. Ὁ γαρ θεωι
πρεπειν την φιλανθρωπιαν κρινων (ου γαρ αν, ει μη πρεπειν ᾤετο, προς το απρεπες
τε και αναρμοστον ελ θειν ηξιου), δικαιος αν ειη τοις ιδιοις εργοις την περι του
καλου βεβαιωσαι κρισιν, ως αν μη το τοιουτον ακου σειεν παρα του δικαιου κριτου
οτι, Ἰατρε, θεραπευσον σεαυτον· εμε προς φιλανθρωπιαν παρακαλεις, ης τοις πελας
αυτος ου μετεδωκας; Ἄφεσιν οφληματων αι τεις· πως ουν καταγχεις συ τον
υποχρεων; Ἐξαλειφθη ναι το κατα σου χειρογραφον ευχηι, ο δι' επιμελειας φυ
λασσων τα των υπευθυνων συμβολαια; χρεων αιτεις απο κοπας, ο τρεφων δια των
τοκων το δανειον; ο σος οφει λετης εν δεσμωτηριωι, και συ εν ευκτηριωι; εκεινος τοις
308 οφλημασιν οδυναται, και συ αφεθηναι σοι την οφειλην αξιοις; ανηκοος εστι σου
η προσευχη, υπερηχει γαρ η του οδυνωμενου φωνη. Ἐαν λυσηις το σωματικον χρεος,
λυ θησεται σοι της ψυχης τα δεσμα· εαν συγχωρησηις, συγχω ρηθησεται σοι, σεαυτωι
δικασεις, σεαυτωι νομοθετησεις, τηι προς τον υποκειμενον διαθεσει την ανωθεν
ψηφον επι σεαυτου φερων. Τοιουτον τι μοι δοκει και εν ετερωι λο γωι διδασκειν ο
κυριος, διηγηματικως το δογμα τουτο πα ρατιθεμενος, ενθα βασιλευς τις εστιν εν τωι
διηγηματι, φοβερως προκαθημενος, και τους οικετας εις κρισιν αγων, και των
οικονομηθεντων παρ' εκαστου την γνωσιν επιζη των. Προςαχθεντος δε τινος των
χρεωφειλετων, και φι λανθρωπιαν τετυχηκοτος, επειδη προςπεσων αντι της των
χρηματων εκτισεως την ικετηριαν προςηγαγεν, ειτα κατα του ομοδουλου επι μετριωι
οφληματι πικρως τε και απη νως διατεθεντος, οργιζομενον εποιησεν επι τηι προς τον
ομοδουλον απηνειαι τον βασιλεα, και προςταξαι τοις βασανισταις παγγενει αυτον της
του βασιλεως οικιας αλ λοτριωσαι, επι τοσουτον τε παρατειναι την κολασιν, εως αν
την αξιαν τιμωριαν αποπληρωσηι. Ἀληθως γαρ οβολοι τινες εισιν ατελεις τε και
ευαριθμητοι προς μυ ριαδας ταλαντων παρατιθεμενοι τα των αδελφων ημων εις
ημας οφληματα, συγκρισει προς τον θεον των ημε τερων πλημμεληματων. Ζημια
παντως εστιν η υβρεως αφορμη παρα τινος γεγενημενη, η οικετου κακια, η και εις
σωματικον θανατον επιβουλη· ειτα συ προς την αμυναν τουτων εν φλεγμονηι
καρδιας εξερεθιζηι, και πα σαν την επινοιαν εις την των προλελυπηκοτων τιμω ριαν
αναζητεις· ου λογιζηι, ει μεν προς οικετην ο θυμος φλεγμαινοι, οτι ου φυσις, αλλα
δυναστεια προς δουλειαν τε και κυριοτητα το ανθρωπινον εσχισεν· των γαρ ανθρω
πωι δουλευειν ο του παντος οικονομος την αλογον φυσιν μονην ενομοθετησεν,
καθως φησιν ο προφητης οτι, Παν τα υπεταξας υποκατω των ποδων αυτου, προβατα
και 310 βοας απασας, και τα πετεινα, και τα κτηνη, και τους ιχθυας. Ταυτα τε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

δουλα προςαγορευει, φησασης ετε ρωθι της προφητειας, ∆ιδοντι τοις κτηνεσι
τροφην αυτων, και χλοην τηι δουλειαι των ανθρωπων. Τον δε ανθρωπον τηι
αυτεξουσιωι χαριτι κατεκοσμησεν. Ὥστε το ισον εχει σοι τωι της φυσεως αξιωματι ο
υπεζευγμενος συνηθειαι και νομωι, ουτε παρα σου γεγονεν, ουτε εν σοι ζηι, ουτε τας
σωματικας τε και τας της ψυχης ενεργειας παρα σου λαβων εχει.
Τι ουν τοσουτον επιζεεις κατ' αυτου τωι θυμωι, ραιθυμησαντος τινος, η
αποστατησαντος, η ταχα καταφρονησιν ενδειξαμενου σοι κατα προςωπον, δεον προς
εαυτον βλεπειν, οιος συ γεγονας τωι δεσποτηι τωι πλασαντι σε και παραγαγοντι δια
γενεσεως, και κοινωνον σε των εν τωι κοσμωι θαυματων ποιησαντι, τωι προθεντι τον
ηλιον εις απολαυσιν, και πασας τας προς το ζηιν αφορμας εκ των στοιχειων
χαρισαμενωι, εκ γης τε και πυρος και αερος και υδατος, τωι παρασχομενωι την
διανοητικην χαριν, την αντιληπτικην αισθησιν, την διακριτικην καλου τε και του
χειρονος επιστημην; Πως, συ προς τον τοιουτον δεσποτην αρα καταπειθης και
απροςκοπος; ουκ εδραπετευσας προς την αμαρτιαν; ουκ αντηλλαξω την πονηραν
δεσποτειαν; ου το γε επι σοι ερημον την του δεσποτου κατελιπες οικιαν, εν ωι
εταχθης εργαζεσθαι και φυλασσειν, τουτου αποφοιτησας; τα δε κατειλεγμενα
πλημμεληματα ουχ υπο μαρτυρι τωι θεωι τωι πανταχου οντι και παντα εφορωντι η
πραττεις, η λεγεις, η φρονεις τα μη δεοντα; Ειτα τοιουτος ων και τοσουτοις
υποχρεως μεγα τι οιει τωι ομοδουλωι χαριζεσθαι, ει τι των εις σε πλημμεληθεντων
δια μακροθυμιας παριδοις; Ει τοινυν μελλοιμεν προςαγειν τωι θεωι την υπερ του
ελεου και της συγγνωμης παρακλησιν, παρασκευασωμεν τωι συνειδοτι την
παῤρησιαν, ως τον βιον συνηγορον της φωνης ταυτης προστησασθαι, και ειπειν
αληθως οτι και ημεις αφηκαμεν τοις οφειλουσιν ημιν. 312 Τι δε βουλεται το εφεξης
τοις ειρημενοις προςκειμενον; Ἀναγκαιως οιμαι μηδε τουτο παραδραμειν
αθεωρητον, ως αν ειδοτες ωι προςευχομεθα ψυχηι και μη σωματι την ικεσιαν
προςαγωμεν. Μη ειςενεγκηις ημας εις πειρασμον, αλλα ρυσαι ημας απο του πονηρου.
Τις, αδελφοι, των ειρημενων η δυναμις; ∆οκει μοι πολυτροπως τε και διαφορως ο
κυριος το κακον ονομαζειν, κατα τας των πονηρων ενεργειων διαφορας
πολυωνυμως αυτον αποκαλων διαβολον, Βεελζεβουλ, μαμωναν, αρχοντα του
κοσμου, ανθρωποκτονον, πονηρον, πατερα ψευδους, και αλλα τοιαυτα. Ταχα τοινυν
εν των περι αυτον νοουμενων ονομα τι εστι και ο πειρασμος, και βεβαιοι την
τοιαυτην ημιν υπονοιαν η των ειρημενων συμφρασις· ειπων γαρ, Μη ειςενεγκηις
ημας εις πειρασμον, επηγαγεν το ρυσθηναι απο του πονηρου, ως του αυτου δι'
εκατερων των ονοματων σημαινομενου. Ει γαρ ο μη ειςελθων εις πειρασμον εξω
παντως εστι του πονηρου, και ο εν τωι πειρασμωι γενομενος εν τωι πονηρωι κατ'
αναγκην γινεται, αρα ο πειρασμος τε και ο πονηρος εν τι κατα την σημασιαν εστιν. Τι
ουν ημιν η τοιαυτη διδασκαλια της προςευχης εγκελευεται; Το εξω γινεσθαι των
κατα τον κοσμον τουτον θεωρουμενων, καθως φησιν ετερωθι προς τους μαθητας οτι
ολος ο κοσμος εν τωι πονηρωι κειται. Ουκουν ο εκτος γενεσθαι του πονηρου θελων εξ
αναγκης του κοσμου εαυτον αποικισει· ου γαρ εχει χωραν ο πειρασμος της ψυχης
αψασθαι, ει μη καθαπερ τι δελεαρ την κοσμικην ταυτην ασχολιαν τωι πονηρωι
περιθεις αγκιστρωι τοις λιχνοτεροις προετεινεν. Μαλλον δε σαφεστερον αν ημιν δι'
ετερων υποδειγματων το νοημα γενοιτο. Χαλεπη πολλακις εκ τρικυμιας εστιν η
θαλασσα, αλλ' ουχι και τοις ποῤρωθεν απωικισμενοις αυτης. Φθαρτικον το πυρ, αλλα
της υποπεσουσης υλης. ∆εινος ο πολεμος, αλλα μονοις τοις κοινωνουσι της
παραταξεως. Ὥςπερ δε ο τας συμφορας των εκ του πολεμου κακων φευγων 314
ευχεται μη εμπεσειν πολεμωι, και ο το πυρ δεδοικως το μη εν αυτωι γενεσθαι, και ο
φριττων την θαλασσαν το μη εις αναγκην ναυτιλιας ελθειν, ουτω και ο του πονηρου
την προςβολην δεδοικως ευχεσθω το μη εν αυτωι γενεσθαι. Ἐπειδη δε, καθως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

προειρηκαμεν, εν τωι πονηρωι κεισθαι τον κοσμον ο λογος φησιν, εν δε τοις
κοσμικοις πραγμασιν αι των πειρασμων αφορμαι, καλως και προςηκοντως ο
ρυσθηναι απο του πονηρου ευχομενος εξω των πειρασμων γενεσθαι παρακαλει. Ου
γαρ αν τις καταπιηι το αγκιστρον, μη κατασπασας εν λιχνειαι το δελεαρ. Ἀλλ' ειπωμεν
και ημεις ανασταντες τωι θεωι οτι, Μη ειςενεγκηις ημας εις πειρασμον, τουτ' εστιν εις
τα του βιου κακα, αλλα ρυσαι ημας απο του πονηρου, του εν τωι κοσμωι τουτωι την
ισχυν κεκτημενου, ου ρυσθειημεν χαριτι του Χριστου του θεου, οτι αυτωι η δοξα και
το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
 

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28


