Ad Ablabium quod non sint tres dei
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΜΗ ΟΙΕΣΘΑΙ ΛΕΓΕΙΝ ΤΡΕΙΣ
ΘΕΟΥΣ ΠΡΟΣ ΑΒΛΑΒΙΟΝ
Ὑμας μεν δικαιον εστι, τους ακμαζοντας εν πασηι δυναμει κατα τον εσω
ανθρωπον, προς τους εναντιους της αληθειας διαγωνιζεσθαι και μη κατοκνειν προς
τους πονους, οπως αν ημεις οι πατερες τοις γενναιοις ιδρωσι των τεκνων επευ
φραινωμεθα· τουτο γαρ ο της φυσεως υποτιθεται νομος· επει δε αναστρεψας την
ταξιν εφ' ημας τρεπεις τας προσ βολας των ακιδων, αις οι αντικειμενοι τηι αληθειαι
βαλλουσι, και κελευεις τωι θυρεωι της πιστεως παρ' ημων των γεροντων
κατασβεννυσθαι τους ερημικους ανθρακας και αποπεμπεσθαι τα ηκονημενα της
ψευδωνυμου γνωσεως βελη, δεχομεθα το επιταγμα, σοι τυπος της ευπειθειας
γινομενοι, ως αν και αυτος ημιν αντιπαρεχοις την ισην επι των ομοιων επιταγ
ματων αντιδοσιν, ει ποτε σε προς τους τοιουτους αθλους διαναστησαιμεν, ω γενναιε
του Χριστου στρατιωτα Ἀβλαβιε. 3,1.38 Ἔστι δε ου μικρος ουτος ο λογος ον
προετεινας ημιν ουδε τοιουτος ως ολιγην φερειν ζημιαν, ει μη της προσηκουσης
εξετασεως τυχοι. αναγκη γαρ εκ της βιας του ερωτηματος ενι παντως των
απεμφαινοντων συνενεχθηναι κατα τον προχει ρον νουν και η τρεις λεγειν θεους,
οπερ αθεμιτον, η μη προσ μαρτυρειν τωι υιωι και τωι πνευματι την θεοτητα, οπερ
ασεβες τε και ατοπον. το δε λεγομενον παρα σου τοιουτον εστιν· Πετρος και
Ἰακωβος και Ἰωαννης, εν μιαι οντες τηι ανθρωποτητι, τρεις ανθρωποι λεγονται· και
ουδεν ατοπον τους συνημμενους κατα την φυσιν, ει πλειους ειεν, εκ του της φυσεως
ονοματος πληθυντικως αριθμεισθαι. ει ουν εκει τουτο διδωσιν η συνηθεια και ο
απαγορευων ουκ εστι δυο λεγειν τους δυο και τρεις τους υπερ δυο, πως, επι των
μυστικων δογματων τας τρεις υποστασεις ομολογουντες και ουδεμιαν επ' αυτων την
κατα φυσιν διαφοραν εννοουντες, μαχομεθα τροπον τινα τηι ομολογιαι, μιαν μεν την
θεοτητα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος λεγοντες, τρεις δε θεους
λεγειν απαγορευοντες; Ὁ μεν ουν λογος, καθα προεφην, πολυ το δυσμεταχει ριστον
εχει· ημεις δε, ει μεν τι τοιουτον ευροιμεν, δι' ου το αμφιβολον της διανοιας ημων
ερεισθησεται, μηκετι προς το διλημματον της ατοπιας επιδισταζον και
κραδαινομενον, 3,1.39 ευ αν εχοι· ει δε και ατονωτερος ελεγχθειη του προβληματος
ο ημετερος λογος, την μεν παραδοσιν ην παρα των πατερων διεδεξαμεθα φυλαξομεν
εις αει βεβαιαν τε και ακινητον, τον δε συνηγορον της πιστεως λογον παρα του
κυριου ζητησομεν· ος ει μεν ευρεθειη παρα τινος των εχοντων την χαριν,
ευχαριστησομεν τωι δεδωκοτι την χαριν· ει δε μη, ουδεν ηττον επι των εγνωσμενων
την πιστιν αμεταθετον εξομεν. Τι δηποτε τοινυν εν τηι καθ' ημας συνηθειαι καθ' ενα
τους εν τηι φυσει τηι αυτηι δεικνυμενους απαριθμησαντες πληθυντι κως ονομαζομεν,
τοσουσδε λεγοντες τους ανθρωπους και ουχι ενα τους παντας, επι δε της θειας
φυσεως εκβαλλει το πληθος των θεων ο του δογματος λογος, και αριθμων τας
υποστασεις και την πληθυντικην σημασιαν ου προσδεχομενος;
Ἔστι μεν ουν κατα το προχειρον τουτο τοις απλουστεροις ειποντα δοξαι τι
λεγειν, οτι φευγων ο λογος της Ἑλληνικης πολυθεΐας την ομοιοτητα θεους εν
πληθει αριθμειν παρηιτη σατο, ως αν μη τις και των δογματων νομισθειη κοινοτης, ει
μη μοναδικως αλλα πληθυντικως και παρ' ημων αριθμοιτο το θειον καθ' ομοιοτητα
της παρ' αυτοις συνηθειας. τουτο δε τοις μεν ακεραιοτεροις λεγομενον ισως αν τι
δοξειε λεγεσθαι, επι δε γε των το ετερον αυτοις της προτασεως στηναι ζητουντων η
μη ομολογειν επι των τριων την θεοτητα η τρεις παντως ονομαζειν τους της αυτης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

κοινωνουντας 3,1.40 θεοτητος, ουπω τοιουτον εστι το ειρημενον, οιον εμποιησαι
λυσιν τινα του ζητηματος. ουκουν επαναγκες δια πλειονων ποιησασθαι την
αποκρισιν, οπως αν οιον τε ηι, το αληθες ανιχνευοντας· ου γαρ περι των τυχοντων ο
λογος. Φαμεν τοινυν πρωτον μεν καταχρησιν τινα συνηθειας ειναι το τους μη
διηιρημενους τηι φυσει κατ' αυτο το της φυ σεως ονομα πληθυντικως ονομαζειν και
λεγειν οτι πολλοι ανθρωποι, οπερ ομοιον εστι τωι λεγειν οτι πολλαι φυσεις
ανθρωπιναι. και οτι ταυτα ουτως εχει, δηλον αν ημιν εντευθεν γενοιτο·
προσκαλουμενοι γαρ τινα, ουκ εκ της φυσεως αυτον ονομαζομεν, ως αν μη τινα
πλανην η κοινοτης του ονοματος εμποιησειεν, εκαστου των ακουοντων εαυτον
ειναι τον προσκληθεντα νομιζοντος, οτι μη τηι ιδιαζουσηι προση γοριαι αλλ' εκ του
κοινου της φυσεως ονοματος η κλησις γινεται· αλλα την ιδιως επικειμενην αυτωι
(την σημαντικην λεγω του υποκειμενου) φωνην ειποντες, ουτως αυτον των πολλων
αποκρινομεν, ωστε πολλους μεν ειναι τους μετεσχη κοτας της φυσεως, φερε ειπειν
μαθητας η αποστολους η μαρτυρας, ενα δε εν πασι τον ανθρωπον, ειπερ, καθως
ειρηται, ουχι του καθ' εκαστον, αλλα του κοινου της φυσεως εστιν ο ανθρωπος·
ανθρωπος γαρ ο Λουκας η ο Στεφανος, ου μην, ει τις ανθρωπος, παντως και Λουκας
εστιν η Στεφανος. Ἀλλ' ο μεν των υποστασεων λογος δια τας ενθεωρουμενας 3,1.41
ιδιοτητας εκαστωι τον διαμερισμον επιδεχεται και κατα συν θεσιν εν αριθμωι
θεωρειται· η δε φυσις μια εστιν, αυτη προς εαυτην ηνωμενη και αδιατμητος ακριβως
μονας, ουκ αυ ξανομενη δια προσθηκης, ου μειουμενη δι' υφαιρεσεως, αλλ' οπερ
εστιν εν ουσα και εν διαμενουσα καν εν πληθει φαινηται, ασχιστος και συνεχης και
ολοκληρος και τοις μετεχουσιν αυτης τοις καθ' εκαστον ου συνδιαιρουμενη. και
ωσπερ λεγεται λαος και δημος και στρατευμα και εκκλη σια μοναχως παντα,
εκαστον δε τουτων εν πληθει νοειται· ουτω κατα τον ακριβεστερον λογον και
ανθρωπος εις κυριως αν ρηθειη, καν οι εν τηι φυσει τηι αυτηι δεικνυμενοι πληθος
ωσιν, ως πολυ μαλλον καλως εχειν την εσφαλμενην εφ' ημων επανορθουσθαι
συνηθειαν εις το μηκετι το της φυσεως ονομα προς πληθος εκτεινειν η ταυτηι
δουλευοντας την ωδε πλανην και επι το θειον δογμα μεταβιβαζειν. αλλ' επειδη
αμηχανος της συνηθειας η επανορθωσις (πως γαρ αν τις πεισθειη μη πολλους λεγειν
ανθρωπους τους εν τηι φυσει τηι αυτηι δεικνυ μενους; δυσμεταθετον γαρ επι παντος η
συνηθεια), επι μεν της κατω φυσεως τηι κρατουσηι συνηθειαι μη αντιβαινοντες ουδεν
αν τοσουτον αμαρτοιμεν, μηδεμιας ουσης ζημιας εκ 3,1.42 της ημαρτημενης των
ονοματων χρησεως· επι δε του θειου δογματος ουκετι ομοιως ακινδυνος η
αδιαφορος χρησις των ονοματων· ου γαρ μικρον ενταυθα το παρα μικρον. Ουκουν
εις ημιν ομολογητεος θεος κατα την γραφικην μαρτυριαν Ἄκουε, Ἰσραηλ· κυριος ο
θεος σου κυριος εις εστι, καν η φωνη της θεοτητος διηκηι δια της αγιας τριαδος.
ταυτα δε λεγω κατα τον αποδοθεντα ημιν επι της ανθρωπινης φυσεως λογον, εν ωι
μεμαθηκαμεν μη δειν πληθυντικωι χαρα κτηρι την προσηγοριαν πλατυνειν της
φυσεως. ακριβεστερον δε ημιν αυτο το ονομα της θεοτητος εξεταστεον, οπως αν δια
της εγκειμενης τηι φωνηι σημασιας γενοιτο τις συνεργια προς την του προκειμενου
σαφηνειαν.
∆οκει μεν ουν τοις πολλοις ιδιαζοντως κατα της φυσεως η φωνη της
θεοτητος κεισθαι και ωσπερ ο ουρανος η ο ηλιος η αλλο τι των του κοσμου
στοιχειων ιδιαις φωναις διασημαι νεται ταις των υποκειμενων σημαντικαις, ουτω
φασι και επι της ανωτατω και θειας φυσεως ωσπερ τι κυριον ονομα προσφυως
εφηρμοσθαι τωι δηλουμενωι την φωνην της θεο τητος. ημεις δε ταις της γραφης
υποθηκαις επομενοι ακατονομαστον τε και αφραστον αυτην μεμαθηκαμεν· και παν
ονομα, ειτε παρα της ανθρωπινης συνηθειας εξηυρηται ειτε παρα των γραφων
παραδεδοται, των περι την θειαν 3,1.43 φυσιν νοουμενων ερμηνευτικον ειναι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

λεγομεν, ουκ αυτης της φυσεως περιεχειν την σημασιαν. Και ου πολλης αν τις
δεηθειη πραγματειας προς την αποδειξιν του ταυτα ουτως εχειν. τα μεν γαρ λοιπα
των ονοματων, οσα επι της κτισεως κειται, και διχα τινος ετυμολογιας ευροι τις αν
κατα το συμβαν εφηρμοσμενα τοις υποκειμενοις, αγαπωντων ημων οπωσουν τα
πραγματα δια της επ' αυτων φωνης σημειωσασθαι προς το ασυγχυτον ημιν γινεσθαι
των σεσημειωμενων την γνωσιν. οσα δε προς οδηγιαν της θειας κατανοησεως εστιν
ονοματα, ιδιαν εχει εκαστον εμπεριειλημμενην διανοιαν και ουκ αν χωρις νοη ματος
τινος ουδεμιαν ευροις φωνην εν τοις θεοπρεπεστεροις των ονοματων, ως εκ τουτου
δεικνυσθαι μη αυτην την θειαν φυσιν υπο τινος των ονοματων σεσημειωσθαι, αλλα
τι των περι αυτην δια των λεγομενων γνωριζεσθαι. λεγομεν γαρ ειναι το θειον
αφθαρτον, ει ουτω τυχοι, η δυνατον η οσα αλλα συνηθες εστι λεγειν. αλλ'
ευρισκομεν εκαστου των ονοματων ιδιαζουσαν εμφασιν πρεπουσαν περι της θειας
φυσεως νοεισθαι και λεγεσθαι, ου μην εκεινο σημαινουσαν, ο εστι κατ' ουσιαν η
φυσις· αυτο γαρ ο τι ποτε εστιν, αφθαρτον εστιν· η δε του αφθαρτου εννοια αυτη, το
μη εις φθοραν το ον διαλυεσθαι. ουκουν αφθαρτον ειποντες, ο μη πασχει η φυσις,
ειπομεν· τι δε εστι το την φθοραν μη πασχον, ου παρεστησαμεν. ουτω καν ζωοποιον
ειπωμεν, ο ποιει δια της 3,1.44 προσηγοριας σημαναντες το ποιουν τωι λογωι ουκ
εγνωρι σαμεν. και τα αλλα παντα κατα τον αυτον λογον εκ της εγκειμενης ταις
θεοπρεπεστεραις φωναις σημασιας ευρισ κομεν, η το μη δεον επι της θειας φυσεως
γινωσκειν απαγο ρευοντα η το δεον διδασκοντα, αυτης δε της φυσεως ερμηνειαν ου
περιεχοντα.
Ἐπει τοινυν τας ποικιλας της υπερκειμενης δυναμεως ενεργειας
κατανοουντες αφ' εκαστης των ημιν γνωριμων ενεργειων τας προσηγοριας
αρμοζομεν, μιαν δε και ταυτην ειναι <λεγομεν του θεου> την ενεργειαν, την
εποπτικην και ορατικην και ως αν τις ειποι θεατικην, καθ' ην τα παντα εφοραι και
παντα επισκοπει, τας ενθυμησεις βλεπων και επι τα αθεατα τηι θεωρητικηι δυναμει
διαδυομενος, υπειληφαμεν εκ της θεας την θεοτητα παρωνομασθαι και τον θεωρον
ημων θεον υπο τε της συνηθειας και της των γραφων διδασκαλιας
προσαγορευεσθαι. Ει δε συγχωρει τις ταυτον ειναι το θεασθαι τωι βλεπειν και τον
εφορωντα παντα θεον εφορον του παντος και ειναι και λεγεσθαι, λογισασθω την
ενεργειαν ταυτην, ποτερον ενι προσεστι των εν τηι αγιαι τριαδι πεπιστευμενων
προσωπων η δια των τριων διηκει η δυναμις. ει γαρ αληθης η της θεο τητος
ερμηνεια και τα ορωμενα θεατα και το θεωμενον θεος 3,1.45 λεγεται, ουκετι αν
ευλογως αποκριθειη τι των εν τηι τριαδι προσωπων της τοιαυτης προσηγοριας δια
την εγκειμενην τηι φωνηι σημασιαν. το γαρ βλεπειν επισης μαρτυρει η γραφη και
πατρι και υιωι και αγιωι πνευματι. Ὑπερασπιστα ημων, ιδε, ο θεος, φησιν ο ∆αβιδ· εκ
δε τουτου μανθανομεν ιδιαν θεου, καθο θεος νοειται, ενεργειαν το οραν, εκ του
ειπειν Ἴδε, ο θεος. αλλα και ο Ἰησους οραι τας ενθυμησεις των καταγινωσκοντων,
διοτι συγχωρει τας αμαρτιας εξ αυθεντιας [των ανθρωπων]. Ἰδων γαρ, φησιν, ο
Ἰησους τας ενθυμησεις αυτων. και περι του πνευματος λεγει προς τον Ἀνανιαν ο
Πετρος Ἵνα τι επληρωσεν ο σατανας την καρδιαν σου ψευσασθαι σε το πνευμα το
αγιον; δεικνυς οτι των εν κρυπτωι τολμωμενων παρα του Ἀνανιου μαρτυς ην
αψευδης και επιΐ στωρ το πνευμα το αγιον, δι' ου και τωι Πετρωι των λανθα νοντων η
φανερωσις ην. ο μεν γαρ εγενετο κλεπτης αυτος εαυτου λανθανων, ως ᾤετο, παντας
και την αμαρτιαν επι κρυπτομενος· το δε πνευμα το αγιον ομου τε εν Πετρωι ην και
την εκεινου διανοιαν προς την φιλοχρηματιαν κατασυ ρεισαν εφωρασε και δι'
εαυτου διδωσι τωι Πετρωι διιδειν τα 3,1.46 λανθανοντα· ουκ αν δηλονοτι τουτο
ποιουν, ειπερ ην των κρυφιων αθεατον. Ἀλλ' ουπω τις ερει προς το ζητουμενον
βλεπειν την κατα σκευην του λογου. ουδε γαρ ει δοθειη κοινη της φυσεως η κλησις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

της θεοτητος ειναι, ηδη το μη δειν λεγειν θεους δια τουτου κατεσκευασθη.
τουναντιον μεν ουν εκ τουτων αναγκαζομεθα μαλλον λεγειν θεους. ευρισκομεν γαρ
επι της ανθρωπινης συνηθειας ου μονον τους της αυτης φυσεως κοινωνους αλλα,
καν τινες του αυτου ωσιν επιτηδευματος, ουχ ενικως τους πολλους
μνημονευομενους καθο φαμεν ρητορας τε πολλους και γεωμετρας γεωργους τε και
σκυτοτομους και τα αλλα παντα ωσαυτως. και ει μεν φυσεως ην η της θεοτητος
προσηγορια, μαλλον αν ειχε καιρον κατα τον προαποδοθεντα λογον ενικως τας
τρεις υποστασεις περι λαμβανειν και ενα θεον λεγειν δια το της φυσεως ατμητον τε
και αδιαιρετον· επει δε κατεσκευασθη δια των ειρημενων ενεργειαν σημαινειν και
ουχι φυσιν το της θεοτητος ονομα, περιτρεπεται πως προς τουναντιον εκ των
κατασκευαζο μενων ο λογος, ως δειν ταυτηι μαλλον λεγειν τρεις θεους τους εν τηι
αυτηι ενεργειαι θεωρουμενους· ως φασι τρεις λεγεσθαι φιλοσοφους η ρητορας η ει τι
εστιν ετερον εξ επιτηδευματος ονομα, οταν πλειους ωσιν οι του αυτου
συμμετεχοντες. ταυτα φιλοπονωτερον εξειργασαμην, τον 3,1.47 των υπεναντιων
ανθυποφερων λογον, ως αν βεβαιοτερον ημιν παγειη το δογμα ταις ευτονωτεραις
των αντιθεσεων κρα τυνομενον. ουκουν επαναληπτεος παλιν ο λογος.
Ἐπειδη μετριως ημιν εκ της κατασκευης απεδειχθη ου φυσεως αλλ'
ενεργειας ειναι την φωνην της θεοτητος, ταχα ταυτην αν τις αιτιαν ευλογως ειποι
του πληθυντικως μεν επ' ανθρωπων τους των αυτων επιτηδευματων κοινω νουντας
αλληλοις αριθμεισθαι και ονομαζεσθαι, μοναδικως δε το θειον ως ενα θεον και μιαν
θεοτητα λεγεσθαι, καν αι τρεις υποστασεις της εμφαινομενης τηι θεοτητι σημασιας
μη αποκρινοιντο, οτι ανθρωποι μεν, καν μιας ωσιν ενεργειας οι πλειονες, καθ'
εαυτον εκαστος αποτεταγμενως ενεργει το προκειμενον, ουδεν επικοινωνων εν τηι
καθ' εαυτον ενεργειαι προς τους το ισον επιτηδευοντας· ει γαρ και πλειονες ειεν οι
ρητορες, το μεν επιτηδευμα εν ον το αυτο εν τοις πλειοσιν ονομα εχει, οι δε
μετιοντες καθ' εαυτον εκαστον ενεργουσιν ιδιως ρητορευων ο δεινα και ιδιως ο
ετερος· ουκουν εν μεν τοις ανθρωποις, επειδη διακεκριμενη εστιν η εν τοις αυτοις
επιτηδευμασιν εκαστου ενεργεια, κυριως πολλοι ονομαζονται, εκαστου αυτων εις
ιδιαν περιγραφην κατα το ιδιοτροπον της ενεργειας αποτεμνομενου των αλλων· επι
δε της θειας φυσεως ουχ ουτως εμαθομεν οτι ο πατηρ ποιει τι καθ' εαυτον, ου μη
συνεφαπτεται ο υιος, η παλιν ο υιος ιδιαζοντως ενεργει τι χωρις του πνευματος,
αλλα πασα ενεργεια η θεοθεν επι την κτισιν διηκουσα και κατα τας πολυτροπους
3,1.48 εννοιας ονομαζομενη εκ πατρος αφορμαται και δια του υιου προεισι και εν τωι
πνευματι τωι αγιωι τελειουται. δια τουτο εις το πληθος των ενεργουντων το ονομα
της ενεργειας ου διασχιζεται, οτι ουκ αποτεταγμενη εκαστου και ιδιαζουσα εστιν η
περι τι σπουδη· αλλ' οπερ αν γινηται των ειτε εις την ημετεραν προνοιαν
φθανοντων ειτε προς την του παντος οικονομιαν και συστασιν, δια των τριων μεν
γινεται, ου μην τρια εστι τα γινομενα.
Νοησωμεν δε το λεγομενον αφ' ενος τινος πραγματος, απ' αυτου λεγω του
κεφαλαιου των χαρισματων. ζωης τετυχηκεν, οσα μετειληφε της χαριτος ταυτης.
εξεταζοντες ουν ποθεν ημιν το τοιουτον γεγονεν αγαθον, ευρισκομεν δια της των
γραφων οδηγιας, οτι εκ πατρος και υιου και πνευματος αγιου. αλλ' ουκ, επειδη τρια
υποτιθεμεθα προσωπα τε και ονοματα, τρεις και ζωας (ιδιως μιαν παρ' εκαστου
αυτων) δεδωρησθαι ημιν λογιζομεθα, αλλ' η αυτη ζωη και παρα του αγιου
πνευματος ενεργειται και παρα του υιου ετοιμαζεται και της του πατρος εξηπται
βουλησεως. Ἐπειδη τοινυν καθ' ομοιοτητα του ειρημενου πασαν ενεργειαν ου
διηιρημενως ενεργει κατα τον των υποστασεων αριθμον η αγια τριας, αλλα μια τις
γινεται του αγαθου θεληματος κινησις τε και διαδοσις, εκ του πατρος δια του 3,1.49
υιου προς το πνευμα διεξαγομενη, ως ου λεγομεν τρεις ζωοποιους τους την μιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

ενεργουντας ζωην ουδε τρεις αγαθους τους εν τηι αυτηι αγαθοτητι θεωρουμενους
ουδε τα αλλα παντα πληθυντικως εξαγγελλομεν, ουτως ουδε τρεις ονομαζειν
δυναμεθα τους την θεικην ταυτην ητοι εποπτικην δυναμιν τε και ενεργειαν
συνημμενως και αδιακριτως δι' αλληλων εφ' ημων τε και πασης της κτισεως
ενεργουντας. ωσπερ γαρ μαθοντες περι του θεου των ολων της γραφης λεγουσης
κρινειν αυτον πασαν την γην κριτην του παντος αυτον ειναι δια τουτο φαμεν και
παλιν ακουσαντες οτι Ὁ πατηρ κρινει ουδενα ουχ ηγουμεθα μαχεσθαι προς εαυτην
την γραφην· ο γαρ κρινων πασαν την γην δια του υιου, ωι πασαν δεδωκε την κρισιν,
τουτο ποιει· και παν το παρα του μονογενους γινομενον εις τον πατερα την
αναφοραν εχει, ωστε και κριτην αυτον του παντος ειναι και κρινειν μηδενα δια το
πασαν, ως ειρηται, την κρισιν τωι υιωι δεδωκεναι και πασαν την του υιου κρισιν του
πατρικου μη απηλλοτριωσθαι βουληματος· και ουκ αν τις ευλογως η δυο κριτας
ειποι η τον ετερον ηλλοτριωσθαι της κατα την κρισιν εξουσιας τε και δυναμεως·
ουτω και επι του της θεοτητος λογου 3,1.50 Χριστος θεου δυναμις και θεου σοφια και
την εποπτικην τε και θεατικην δυναμιν, ηνπερ δη θεοτητα λεγομεν, δια του
μονογενους ο πατηρ ενεργει, <ο παντα εν σοφιαι ποιων θεος>, του δε υιου πασαν
δυναμιν εν τωι αγιωι πνευματι τελειουντος και κρινοντος μεν, καθως Ἠσαΐας φησιν,
εν πνευματι κρισεως και πνευματι καυσεως, ευεργετουντος δε κατα την του
ευαγγελιου φωνην, ην προς τους Ἰουδαιους πεποιηται, εν πνευματι θεου· λεγει γαρ
Ει δε εγω εν πνευματι θεου εκβαλλω τα δαιμονια· απο μερους παν ειδος ευεργεσιας
περιλαμβανων δια της κατα την ενεργειαν ενοτητος· οις γαρ δι' αλληλων ενεργειται
το εν, εις πολλους καταμεμερισθαι το ονομα της ενεργειας ου δυναται.
Ἐπειδη γαρ εις ο της εποπτικης τε και θεατικης δυνα μεως λογος εν πατρι
και υιωι και πνευματι αγιωι, καθως εν τοις εμπροσθεν ειρηται, εκ μεν του πατρος οιον
εκ πηγης τινος αφορμωμενος, υπο δε του υιου ενεργουμενος, εν δε τηι δυναμει του
πνευματος τελειων την χαριν, και ου διακρινεται προς τας υποστασεις ουδεμια
ενεργεια, ιδιαζοντως παρ' εκαστης και αποτεταγμενως διχα της συνθεωρουμενης
επιτελουμενη· αλλα πασα προνοια και κηδεμονια και του 3,1.51 παντος επιστασια,
των τε κατα την αισθητην κτισιν και των κατα την υπερκοσμιον φυσιν ητε
συντηρητικη των οντων και διορθωτικη των πλημμελουμενων και διδακτικη των
κατορθουμενων, μια εστι και ουχι τρεις, παρα μεν της αγιας τριαδος κατορθουμενη,
ου μην κατα τον αριθμον των εν τηι πιστει θεωρουμενων προσωπων τριχη
τεμνομενη, ως εκαστον των ενεργηματων εφ' εαυτου θεωρουμενον η του πατρος
ειναι μονου η του μονογενους ιδιαζοντως η του αγιου πνευματος κεχωρισμενως·
αλλα διαιρει μεν ιδιαι εκαστωι τα αγαθα, καθως φησιν ο αποστολος, το εν και το αυτο
πνευμα· ουκ αναρχος δε η του αγαθου κινησις εκ του πνευ ματος· αλλ' ευρισκομεν
οτι η προεπινοουμενη ταυτης δυναμις, ητις εστιν ο μονογενης θεος, παντα ποιει, ου
χωρις ουδεν των οντων εις γενεσιν ερχεται· αλλα και αυτη παλιν των αγαθων η
πηγη εκ του πατρικου βουληματος αφορμαται. Ει δη παν αγαθον πραγμα και ονομα
της αναρχου δυναμεως τε και βουλης εξημμενον εν τηι δυναμει του πνευματος δια
του μονογενους θεου αχρονως και αδιαστατως εις τελειωσιν αγεται, ουδεμιας
παρατασεως εν τηι του θειου βουληματος κινησει απο του πατρος δια του υιου επι το
πνευμα γινομενης η νοουμενης, εν δε των αγαθων ονοματων τε και νοηματων και η
θεοτης, ουκ αν εικοτως εις πληθος το 3,1.52 ονομα διαχεοιτο, της κατα την
ενεργειαν ενοτητος κωλυουσης την πληθυντικην απαριθμησιν. Και ωσπερ εις ο
πατηρ σωτηρ παντων ανθρωπων μαλιστα πιστων υπο του αποστολου ωνομασται και
ουδεις εκ της φωνης ταυτης η τον υιον λεγει μη συζειν τους πιστευοντας η διχα του
πνευματος την σωτηριαν τοις μετεχουσι γινεσθαι, αλλα γινεται παντων σωτηρ ο επι
παντων θεος ενεργουντος του υιου την σωτηριαν εν τηι του πνευματος χαριτι και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

ουδεν μαλλον δια τουτο τρεις σωτηρες υπο της γραφης ονομαζονται, ει και
ομολογειται παρα της αγιας τριαδος η σωτηρια, ουτως ουδε τρεις θεοι κατα την
αποδεδομενην της θεοτητος σημασιαν, καν εφαρμοζηι τηι αγιαι τριαδι η τοιαυτη
κλησις. μαχεσθαι δε προς τους αντιλεγοντας μη δειν ενεργειαν νοειν την θεοτητα ου
πανυ τι των αναγκαιων μοι δοκει, ως προς την παρουσαν του λογου κατασκευην.
ημεις μεν γαρ αοριστον και απεριληπτον την θειαν φυσιν ειναι πιστευοντες
ουδεμιαν αυτης επινοουμεν περιληψιν, αλλα κατα παντα τροπον εν απειριαι
νοεισθαι την φυσιν διοριζομεθα. το δε καθολου απειρον ου τινι μεν οριζεται, τινι δε
ουχι· αλλα κατα παντα λογον εκφευγει τον ορον η απειρια. ουκουν το εκτος ορου
ουδε ονοματι παντως οριζεται. ως αν ουν διαμενοι επι της θειας φυσεως του
αοριστου η εννοια, υπερ παν ονομα 3,1.53 φαμεν ειναι το θειον, η δε θεοτης εν των
ονοματων εστιν. ουκουν ου δυναται το αυτο και ονομα ειναι και υπερ παν ονομα
ειναι νομιζεσθαι.
Πλην ει τουτο τοις εναντιοις αρεσκοι, το μη ενεργειας αλλα φυσεως ειναι
την σημασιαν, επαναδραμουμεθα προς τον εξ αρχης λογον, οτι το της φυσεως ονομα
ημαρτημενως η συ νηθεια εις πληθους σημασιαν αναγει, ουτε μειωσεως ουτε
αυξησεως κατα τον αληθη λογον προσγινομενης τηι φυσει, οταν εν πλειοσιν η
ελαττοσι θεωρηται. μονα γαρ κατα συν θεσιν αριθμειται, οσα κατ' ιδιαν περιγραφην
θεωρειται· η δε περιγραφη εν επιφανειαι σωματος και μεγεθει και τοπωι και τηι
διαφοραι τηι κατα το σχημα και χρωμα καταλαμβανεται· το δε εξω τουτων
θεωρουμενον εκφευγει την δια των τοιουτων περιγραφην. ο δε μη περιγραφεται ουκ
αριθμειται, το δε μη αριθμουμενον εν πληθει θεωρηθηναι ου δυναται. επει και τον
χρυσον φαμεν, καν εις πολλους διακερματιζηται τυπους, ενα και ειναι και λεγεσθαι·
πολλα δε νομισματα και πολλους στατηρας ονομαζομεν, ουδενα της φυσεως του
χρυσου πλεονασμον εν τωι πληθει των στατηρων ευρισκοντες. διο και πολυς ο
χρυσος λεγεται, οταν εν ογκωι πλειονι η σκευεσιν η νομισμασι θεωρηται, πολλοι δε
οι χρυσοι δια το πληθος της υλης ουκ ονομαζονται· ει μη τις ουτω λεγοι, χρυσους
πολλους, ως τους δαρεικους η τους στατηρας, εφ' ων ουχ η υλη αλλα τα κερματα την
του πληθους σημασιαν εδεξατο. κυριως γαρ εστιν ουχι χρυσους αλλα χρυσεους 3,1.54
τουτους ειπειν. ωσπερ τοινυν πολλοι μεν οι χρυσεοι στατηρες, χρυσος δε εις, ουτω
και πολλοι μεν οι καθ' εκαστον εν τηι φυσει του ανθρωπου δεικνυμενοι, οιον Πετρος
και Ἰακωβος και Ἰωαννης, εις δε εν τουτοις ο ανθρωπος. καν η γραφη πλατυνηι το
ονομα κατα πληθυντικην σημασιαν εν τωι λεγειν Ἄνθρωποι κατα του μειζονος
ομνυουσι και Υιοι ανθρωπων, και οσα τοιαυτα, γνωστεον οτι τηι συνηθειαι της επικρα
τουσης διαλεκτου κεχρημενη ουχι νομοθετει το δειν ουτως η ως ετερως κεχρησθαι
τοις ρημασιν ουδε τινα τεχνικην περι ρηματων διδασκαλιαν ποιουμενη ταυτα
διεξεισιν, αλλα κατα την επικρατουσαν συνηθειαν χρηται τωι λογωι, προς τουτο
βλεπουσα μονον, οπως αν επωφελης γενοιτο τοις δεχομενοις ο λογος, ουδεν
ακριβολογουμενη κατα την λεξιν, εν οις ουδεμια βλαβη κατα διανοιαν εκ των
ρηματων συν ισταται. Και μακρον αν ειη τας σολοικοφανεις του λογου συν ταξεις εκ
της γραφης καταλεγειν εις την των ειρημενων αποδειξιν· εν οις δε κινδυνος εστι
βλαβηναι τι της αληθειας, ουκετι το αβασανιστον τε και αδιαφορον εν τοις
γραφικοις ευρισκεται ρημασιν. δια τουτο ανθρωπους συγχωρει πληθυν τικως
ονομαζειν δια το μηδενα τωι τοιουτωι σχηματι της φωνης εις πληθος ανθρωποτητων
ταις υπονοιαις εκπιπτειν, μηδε νομιζειν πολλας ανθρωπινας φυσεις σημαινεσθαι δια
το πληθυντικως εξαγγελθηναι το της φυσεως ονομα· την δε θεος φωνην
παρατετηρημενως κατα τον ενικον εξαγγελλει 3,1.55 τυπον, τουτο προμηθουμενη,
το μη διαφορους φυσεις επι της θειας ουσιας εν τηι πληθυντικηι σημασιαι των θεων
παρεισα γεσθαι. διο φησι Κυριος ο θεος κυριος εις εστιν· αλλα και τον μονογενη θεον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

τηι της θεοτητος ανακηρυσσει φωνηι και ου διαλυει το εν εις δυικην σημασιαν, ωστε
δυο θεους τον πατερα και τον υιον ονομασαι, καν εκατερος θεος παρα των αγιων
κηρυσσηται· αλλα θεος μεν ο πατηρ, θεος δε ο υιος, εις δε εν τωι αυτωι κηρυγματι ο
θεος δια το μητε φυσεως μητε ενεργειας ενθεωρεισθαι τινα διαφοραν τηι θεο τητι. ει
γαρ παρηλλακτο κατα την των ηπατημενων υπονοιαν επι της αγιας τριαδος η φυσις,
ακολουθως αν εις πληθος θεων ο αριθμος επλατυνετο, τηι ετεροτητι της ουσιας των
υποκειμενων συνδιαιρουμενος. επει δε πασαν απωθειται την κατ' ουσιαν ετεροτητα
η θεια τε και απλη και αναλλοιω τος φυσις, εως αν μια ηι, πληθους σημασιαν εφ'
εαυτης ου προσιεται. αλλ' ωσπερ μια λεγεται φυσις, ουτω και τα αλλα παντα ενικως
ονομαζεται, θεος, αγαθος, αγιος, σωτηρ, δικαιος, κριτης, και ει τι αλλο των
θεοπρεπων ονοματων νοειται, ο ειτε προς φυσιν ειτε προς ενεργειαν βλεπειν τις
λεγει, ου διοισομεθα.
Ει δε τις συκοφαντοιη τον λογον ως εκ του μη δεχεσθαι την κατα φυσιν
διαφοραν μιξιν τινα των υποστασεων και ανακυκλησιν κατασκευαζοντα τουτο περι
της τοιαυτης απολογησομεθα μεμψεως, οτι το απαραλλακτον της φυσεως 3,1.56
ομολογουντες την κατα το αιτιον και αιτιατον διαφοραν ουκ αρνουμεθα, εν ωι μονωι
διακρινεσθαι το ετερον του ετερου καταλαμβανομεν, τωι το μεν αιτιον πιστευειν
ειναι το δε εκ του αιτιου· και του εξ αιτιας οντος παλιν αλλην διαφοραν εννοουμεν·
το μεν γαρ προσεχως εκ του πρωτου, το δε δια του προσεχως εκ του πρωτου, ωστε
και το μονογενες αναμφιβολον επι του υιου μενειν, και το εκ του πατρος ειναι το
πνευμα μη αμφιβαλλειν, της του υιου μεσιτειας και αυτωι το μονογενες
φυλαττουσης και το πνευμα της φυσικης προς τον πατερα σχεσεως μη απειργουσης.
Αιτιον δε και εξ αιτιου λεγοντες ουχι φυσιν δια τουτων των ονοματων σημαινομεν
(ουδε γαρ τον αυτον αν τις αιτιας και φυσεως αποδοιη λογον), αλλα την κατα το πως
ειναι διαφοραν ενδεικνυμεθα. ειποντες γαρ το μεν αιτιατως το δε ανευ αιτιας ειναι
ουχι την φυσιν τωι κατα το αιτιον λογωι διεχωρισαμεν, αλλα μονον το μητε τον υιον
αγεννητως ειναι μητε τον πατερα δια γεννησεως ενεδειξαμεθα. προτερον δε ημας
ειναι τι πιστευειν επαναγκες, και τοτε πως εστι το πεπιστευμενον περιεργασασθαι·
αλλος ουν ο του τι εστι και αλλος ο του πως εστι λογος. το ουν αγεννητως ειναι τι
λεγειν, πως μεν εστιν υποτιθεται, τι δε εστι τηι φωνηι ταυτηι ου συνενδεικνυται. και
γαρ ει περι δενδρου τινος ηρωτησας τον γεωργον, ειτε φυτευτον ειτε αυτοματως
εστιν, ο δε απεκρινατο η αφυτευτον ειναι το δενδρον η εκ φυτειας γενομενον, αρα
την φυσιν δια της αποκρισεως ενεδειξατο 3,1.57 ο μονον το πως εστιν ειπων η
αδηλον και ανερμηνευτον τον της φυσεως απελιπε λογον; ουτω και ενταυθα
αγεννητον μαθοντες οπως μεν αυτον ειναι προσηκει νοειν εδιδαχθημεν, ο, τι δε εστι
δια της φωνης ουκ ηκουσαμεν. την ουν τοιαυτην διαφοραν επι της αγιας τριαδος
λεγοντες, ως το μεν αιτιον το δε εξ αιτιου ειναι πιστευειν, ουκετ' αν εν τωι κοινωι της
φυσεως τον των υποστασεων λογον συντηκειν αιτιαθειημεν. Ἐπειδη τοινυν τας μεν
υποστασεις επι της αγιας τριαδος ο του αιτιου διακρινει λογος, το μεν αναιτιως ειναι
το δε εκ του αιτιου πρεσβευων, η δε θεια φυσις απαραλλακτος τε και αδιαιρετος δια
πασης εννοιας καταλαμβανεται, δια τουτο κυριως μια θεοτης και εις θεος και τα
αλλα παντα των θεοπρεπων ονοματων μοναδικως εξαγγελλεται.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7


