De infantibus praemature abreptis
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΠΡΟΣ ΙΕΡΙΟΝ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΡΟ ΩΡΑΣ
ΑΝΑΡΠΑΖΟΜΕΝΩΝ ΝΗΠΙΩΝ
Σοι μεν, ω αριστε, παντες σοφισται τε και λογογραφοι την του λεγειν παντως
επιδειξονται δυναμιν, οιον τινι σταδιωι τωι πλατει των σων θαυματων ενδιαθεοντες·
και γαρ πως οιδεν μεγαλοφωνοτερον ποιειν τον λογον γενναια τις και αμ φιλαφης
προτεθεισα τοις δυναμενοις υποθεσις, περι ην υψουται ο λογος τωι μεγεθει των
πραγματων συνεπαιρομενος· ημεις δε κατα τους γηραιους των ιππων εξω του
σταδιου της υποθεσεως μενοντες το ους μονον ταις επι σοι των λογων αμιλλαις
διαναστησομεν, ει που τις και μεχρις ημων φθασειεν ηχος σφοδρωι τε και
συντεταμενωι τωι αλματι δια των σων θαυματων τον λογον ελαυνων. επει δε
συμβαινει, καν υπο γηρως εξω μενηι των αγωνων ο ιππος, πολλακις αυτον τωι κτυπωι
των κατακροαινοντων εις προθυμιαν διεγειρομενον την τε κεφαλην ανεχειν και
οραν εναγωνιον πνεειν τε θυμωδες και υποκινειν τους ποδας κοινηι, πυκνως τωι
εδαφει τας οπλας επαρασσοντα, ωι προθυμια μονη προς τους αγωνας εστιν, η δε 68
του τρεχειν δυναμις προανηλωθη τωι χρονωι· τον αυτον τροπον και ο ημετερος λογος
εξαγωνιος μενων δια το γηρας και παραχωρων του σταδιου τοις ακμαιοις κατα την
παιδευσιν μονην σοι δεικνυσι την προθυμιαν του εθελειν αν και επι σου
αγωνισασθαι, ειπερ ηβυη κατα τους νυν τοις λογοις ακμαζον τας. οση δε μοι της
προθυμιας εστιν η επιδειξις, ουκ εν τωι διηγησασθαι τι των σων. τουτου γαρ μογις αν
και ο σφριγων τε και συντεταμενος τυχοι λογος, ως μη πολυ κατοπιν της αξιας
απολειφθηναι, ο την αμηχανον ταυτην αρμονιαν του ηθους διερμηνευων εκ των
εναντιων συγκεκραμενην πως. καθαπερ γαρ ταις των βλεφαρων προβολαις το των
ακτινων ακρατον η φυσις υποσκιαζουσα κεκραμενον προσαγει το φεγ γος τοις
ομμασιν, ως αν προσηνης ο ηλιος γενοιτο προς την εκ των βλεφαριδων σκιαν
συμμετρως τηι χρειαι κατακιρναμενος· ουτως το σεμνον τε και μεγαλοφυες του ηθους
τηι εμμετρωι τα πεινοφροσυνηι καταμιγνυμενον ουκ αποστρεφει τας οψεις των
προσορωντων, αλλα δι' ηδονης βλεπειν παρασκευαζει, ως μητε της σεμνοτητος την
μαρμαρυγην αμαυρουσθαι μητε δια ταπεινοτητος καταφρονεισθαι το ενδιαθετον,
αλλα κατα το ισον εν εκατερωι θεωρεισθαι το ετερον, εν τε τωι υψηλωι την κοινοτητα
και εν τωι ταπεινωι το εμπαλιν την σεμνοτητα. αλλος ταυτα διεξερχεσθω και το
πολυομματον της ψυχης ανυμνειτω, ως ισαριθμοι ταις θριξι ταχα της κεφαλης οι
της ψυχης οφθαλμοι, πανταχοθεν επ' ισης οξυ τε και απλανες δεδορκοτες, ωστε
πορρωθεν τε προιδειν και μη αγνοειν εκ του 69 συνεγγυς μηδε την πειραν αναμενειν
του λυσιτελουντος διδασκαλον, αλλα το μεν τοις των ελπιδων οφθαλμοις προοραν,
το δε θεωρειν δια της μνημης, αλλο δε κατα το ενεστως εν κυκλωι περιαθρειν, παντα
δε κατα ταυτον ενεργειν ασυγχυτως πασαις ταις τοιαυταις ενεργειαις τον νουν
καταλληλως επιμεριζοντα. τον τε σεμνον της πενιας πλουτον θαυμαζετω παλιν
εκεινος, ει τις εστιν εν τωι καθ' ημας βιωι ειδως το τοιουτον εν επαινωι ποιεισθαι και
θαυματι. ταχα δε ει και μη προτερον ην, αλλα νυν δια σε και πενιας ανθησει ποθος
και προ των πολυταλαντων του Κροισου πλινθων η ση λιτοτης μακαρισθησεται.
τινα γαρ μακαριστον ουτως απεδειξε γη τε και θαλασσα, ταις ιδιαις εκατερα
προσοδοις δεξιουμενη, ως τον σον βιον η προς την υλικην περιουσιαν αποδιαθεσις;
ως γαρ οι του σιδηρου τον ιον αποξεοντες στιλπνον αυτον και αργυροειδη
κατεργαζονται, ουτως σοι φανοτερα γεγονεν η του βιου ακτις αει δι' επιμελειας του
ιου των χρηματων καθαιρομενη. και ταυτα παρεισθω τοις ειπειν δυναμενοις και οτι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

καλως επιστασαι, εν τισιν εστι το λαβειν του καθαρευσαι λημματος ενδοξοτερον· δος
γαρ μοι μετα παρρησιας ειπειν, οτι ου παντων υπεροραις των λημματων, αλλ' ων
ουπω τις αψασθαι των προλαβοντων δεδυνηται, μονος περιεδραξω διπληι τηι χειρι·
αντι γαρ εσθητος τινος η χρηματων η ανδραποδων αυτας των ανθρωπων τας ψυχας
λαβων εχεις τωι θησαυρωι της αγαπης εναποθεμενος. 70
Ταυτα λογογραφοι και σοφισται διεξιτωσαν, οις κοσμος καλως τα τοιαυτα
γραφειν, ο δε γηραιος ημων λογος τοσουτον εαυτον υποκινειτω, οσον βαδην
επεξελθειν τωι προ τεθεντι ημιν παρα της σης σοφιας προβληματι, τι χρη γινωσκειν
περι των προ ωρας αναρπαζομενων, εφ' ων μικρου δειν η γενεσις τωι θανατωι
συναπτεται· α και ο σοφος εν τοις εξω Πλατων πολλα εκ προσωπου του
αναβεβιωκοτος περι των εκειθεν δικαστηριων φιλοσοφησας αφηκεν απορρητα, ως
κρειττονα οντα δηλαδη η ωστε υπο λογισμον ανθρωπων ελθειν. ει μεν ουν τι
τοιουτον εν τοις εξητασμενοις εστιν, ως λυειν τας του προβληματος αμφιβολιας,
δεξηι δηλαδη τον ευρεθεντα λογον, ει δε μη, συγγνωσηι παντως τωι γηραι, μονην την
προθυμιαν ημων εις το παρασχειν τι σοι των κεχαρισμενων αποδεξαμενος. και γαρ
τον Ξερξην, εκεινον τον πασαν την υφ' ηλιωι μικρου δειν εν στρατοπεδον
ποιησαμενον και πασαν εαυτωι συγκινουντα την οικουμενην, οτε κατα των
Ἑλληνων εστρατευσε, μεθ' ηδονης δεξασθαι φησιν ο λογος πενητος τινος δωρον.
υδωρ δε το ξενιον ην και τουτο ουκ εν κεραμωι φερομενον, αλλ' εν τωι κοιλωι της
των χειρων παλαμης περιεχομενον. ουτως ουν και συ κατα την προσουσαν σοι
μεγαλοφυΐαν μιμησηι παντως εκεινον, ωι δωρον εγενετο η προαιρεσις, ειπερ ημων
βραχυ τε και υδατωδες ευρεθειη το δωρον. 71
Ὥσπερ επι των ουρανιων θαυματων οραι μεν επ' ισης τα φαινομενα καλλη
καν πεπαιδευμενος καν ιδιωτης τυχηι τις ων ο προς τον ουρανον αναβλεπων,
διανοειται δε τα περι αυτων ουχ ομοιως ο τε απο φιλοσοφιας ορμωμενος και ο
μοναις ταις αισθησεσι το φαινομενον επιτρεπων (ουτος μεν γαρ η ταις ακτισιν
ηδεται του ηλιου η το καλλος των αστρων θαυμα τος αξιον κρινει η τον αριθμον του
σεληναιου δρομου επι του μηνος παρετηρησεν, ο δε διορατικος την ψυχην και δια
παιδευσεως προς την κατανοησιν των ουρανιων κεκαθαρμενος, καταλιπων ταυτα
δι' ων ευφραινεται των αλογωτερων η αισθησις, προς την του παντος αρμονιαν
βλεπει και εκ της εγκυκλιου κινησεως την εκ των εναντιων ευαρμοστιαν επισκοπει·
πως τηι απλανει περιφοραι οι εντος κυκλοι προς το εμπαλιν ανελισσονται, πως τα εν
αυτοις θεωρουμενα των αστρων πολυειδως σχηματιζεται, εν προσεγγισμοις τε και
αποστασεσι και υποδρομαις τε και εκλειψεσι και ταις επι τα πλαγια παραδρομαις την
αδιαλειπτον εκεινην αρμονιαν αει κατα τα αυτα και ωσαυτως εξεργαζομενα· οις
ουδε του βραχυτατου των αστρων η θεσις αθεωρητος περιοραται, αλλα παντα την
ισην παρεχει φροντιδα τοις δια της σοφιας επι τα ανω τον νουν μετοικισασι)· τον
αυτον τροπον και συ, ω τιμια μοι κεφαλη, την εν τοις ουσι του θεου οικονομιαν
βλεπων, αφεις εκεινα περι α των πολλων ασχολος εστιν η διανοια (πλουτον λεγω
και τυφον και δοξης επιθυμιαν κενης, απερ αντικρυς ακτινων δικην
περιαστραπτοντα τους αλογωτερους εκπληττειν ειωθεν), ουδε τα δοκουντα 72
μικροτερα των εν τοις ουσι θεωρουμενων ανεξεταστα καταλειπεις ανερευνων τε και
διασκοπουμενος την ανωμαλιαν της ανθρωπινης ζωης, ου μονον την κατα πλουτον
και πενιαν θεωρουμενην η τας κατα τα αξιωματα και τα γενη διαφορας (οιδας γαρ
αντ' ουδενος ειναι ταυτα οις το ειναι ου καθ' υποστασιν οικειαν εστιν, αλλ' εν τηι
ματαιαι υποληψει των τοις μη ουσιν ως υφεστωσι προσκεχηνοτων· ει γουν τις
αφελοιτο του λαμπρυνομενου τηι δοξηι των εις αυτον βλεποντων την οιησιν, ουδεν
υπολειφθησεται τωι μεγαλοφρονουντι επι τωι διακενωι φυσηματι, καν πασα των
χρηματων η υλη παρ' αυτωι κατορωρυγμενη τυχηι), αλλα σοι δια φροντιδος εστι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

γνωναι τα τε αλλα της θειας οικονομιας, προς ο τι των γινομενων εκαστον βλεπει,
και τινος χαριν τωι μεν εις γηρας μακρον παρατεινεται η ζωη, ο δε τοσουτον μετεχει
του ζην, οσον δι' αναπνοης τον αερα σπασαι και ευθυς καταληξαι του βιου. ει γαρ
ουδεν αθεει των εν τωι κοσμωι γινομενων εστι, παντα δε της θειας εξηπται
βουλησεως, σοφον δε και προνοητικον το θειον, παντως τις επεστι και τουτοις
λογος, της σοφιας αμα του θεου και της προνοητικης επιμελειας τα γνωρισματα
φερων· το γαρ εικηι τι και αλογως γινομενον ουκ αν εργον ειη θεου· θεου γαρ ιδιον,
καθως φησιν η γραφη, το Παντα εν σοφιαι ποιειν. τι ουν το σοφον εν εκεινωι;
παρηλθε δια 73 γεννησεως εις τον βιον ο ανθρωπος, εσπασε τον αερα, απο οιμωγης
του ζην ηρξατο, ελειτουργησε τηι φυσει το δακρυον, απηρξατο τωι βιωι των θρηνων,
πριν τινος μετασχειν των κατα τον βιον ηδεων· πριν τονωθηναι την αισθησιν, ετι
λελυμενος τας των μελων αρμονιας, απαλος τε και διακεχυμενος και αδιαρθρωτος,
και το ολον ειπειν πριν γενεσθαι ανθρωπος (ειπερ ανθρωπου ιδιον η λογικη χαρις
εστιν, ο δε ουπω εν εαυτωι τον λογον εχωρησεν), ουτος ο μηδεν πλεον εχων του ετι
εν τηι μητρυαι νηδυι συνεχομενου πλην το εν αερι γενεσθαι εν τουτωι της ηλικιας ων
δια θανατου λυεται η εκτεθεις η καταπνιγεις η κατα το αυτοματον δι' αρρωστιας του
ζην παυσαμενος· τι χρη περι αυτου εννοειν; πως περι των ουτω τετελευτηκοτων
εχειν; οψεται αρα κακεινη η ψυχη τον κριτην; παραστησεται μετα των αλλων τωι
βηματι; υφεξει των βεβιωμενων την κρισιν; ληψεται την κατ' αξιαν αντιδοσιν η
πυρι καθαιρομενη κατα τας του ευαγγελιου φωνας η τηι δροσωι της ευλογιας
εναναψυχουσα; 74 Ἀλλ' ουκ οιδα, οπως χρη ταυτα περι της τοιαυτης εννοησαι
ψυχης· το γαρ της αντιδοσεως ονομα το χρηναι τι παντως προπαρασχεθηναι
σημαινει, του δε μη βεβιωκοτος ολως η υλη του τι παρασχειν προαφηιρηται· εφ' ων
δε δοσις ουκ εστιν, ουδε αντιδοσις κυριως ονομασθησεται. μη ουσης δε της
αντιδοσεως, ουτε αγαθον εστιν ουτε κακον το κατ' ελπιδα προκειμενον· το γαρ
ονομα τουτο των καθ' εκατερον νοουμενων την αμοιβην επαγγελλεται· το δε μητε
εν αγαθωι μητε εν κακωι ευρισκομενον εν ουδενι παντως εστιν· αμεσος γαρ η της
τοιαυτης αντιθεσεως εναντιοτης, η του αγαθου και του κακου λεγω, ων ουθετερον
εσται τωι μη θατερου καταρ ξαντι. το ουν εν μηδενι ον ουδ' αν ειναι τις ειποι ολως. ει
δε τις το τοιουτον και ειναι λεγοι και εν αγαθοις ειναι, διδοντος, ουκ αποδιδοντος
του θεου τα αγαθα τοις τοιουτοις, ποιαν λεγει της αποκληρωσεως ταυτης αιτιαν; που
το δικαιον συναποδειξει τωι λογωι; πως δε ταις ευαγγελικαις φωναις συμφωνον
δειξει το νοημα; εκει συναλλαγματικην τινα της βασιλειας την εμποριαν τοις
αξιουμενοις προσγινεσθαι λεγει· επειδη γαρ το και το, φησι, πεποιηκατε, την
βασιλειαν αν τιλαβειν εστε δικαιοι. ενταυθα δε μηδεμιας μητε πραξεως μητε
προαιρεσεως υπουσης, τινα καιρον εχει και τουτοις παρα του θεου γινεσθαι λεγειν
το εξ αμοιβης ελπιζομενον; ει δε τις αβασανιστως τον τοιουτον δεξεται λογον, ως
παντως εν 75 αγαθοις εσομενου του παρελθοντος ουτως επι τον βιον, εκ τουτου
μακαριστοτερον αναφανησεται της ζωης το μη μετ εχειν ζωης, ειπερ εκεινωι μεν
αναμφιβολος η των αγαθων μετουσια, καν βαρβαρων τυχηι γονεων και μη
νενομισμενωι κυηθηι γαμωι, τωι δε βεβιωκοτι τον χωρητον τε και νομιμον τηι φυσει
χρονον παντως η πλεον η ελαττον ο της κακιας μολυσμος τηι ζωηι καταμιγνυται, η, ει
μελλοι παντελως της προς το κακον κοινωνιας εκτος ειναι, πολλων αυτωι δει
ιδρωτων προς αυτο τουτο και πονων· ου γαρ ακμητι κατορθουται τοις μετιουσιν η
αρετη ουδε απονος εστι τοις ανθρωποις η των καθ' ηδονην αλλοτριωσις· ωστε ενι
των ανιαρων εξ αμφοτερων συνενεχθηναι δειν παντως τον μετασχοντα του
χρονιωτερου βιου, η νυν τωι επιπονωι της αρετης εναθλουντα η τοτε δια την εν κακιαι
ζωην τηι αντιδοσει των αλγεινων οδυνωμενον· επι δε των αωρων τοιουτον εστιν
ουδεν, αλλ' ευθυς η αγαθη ληξις τους εν αωριαι μετασταντας εκδεχεται, ειπερ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

αληθευει των ουτως υπειληφοτων ο λογος. ουκουν εκ του ακολουθου και του λογου
προτιμοτερα δειχθησεται η αλογια και η αρετη ουδενος αξια δια τουτων
αναφανησεται· ει γαρ μηδεμια γεγονε ζημια προς την των αγαθων μετουσιαν τωι μη
μετασχοντι της αρετης, ματαιον αν ειη το περι ταυτην πονειν και ανονητον, της
αλογου καταστασεως εν τηι του θεου κρισει προτερευουσης. Ταυτα συ παντα και τα
τοιαυτα διανοουμενος εξετασαι τον περι τουτου λογον διεκελευσω, ως αν ημιν δια
της ακολουθου 76 ζητησεως επι τινος βεβαιου νοηματος η περι αυτου ιδρυθειη
διανοια. εγω δε προς το δυσθεωρητον του προτεθεντος ημιν σκεμματος βλεπων
αρμοζειν μεν οιμαι και την του αποστολου φωνην τωι παροντι λογωι, ην επι των
ανεφικτων εκεινος πεποιηται λεγων Ὦ βαθος πλουτου και σοφιας και γνωσεως
θεου· ως ανεξερευνητα τα κριματα αυτου και ανεξιχνιαστοι αι οδοι αυτου. τις γαρ
εγνω νουν κυριου; επει δε παλιν ο αποστολος ιδιον του πνευματικου φησι το
ανακρινειν τα παντα και αποδεχεται τους παρα της θειας χαριτος πλουτισθεντας Ἐν
παντι λογωι και πασηι γνωσει, καλως εχειν φημι μη κατολιγωρησαι της δυνατης
εξετασεως μηδε περιιδειν το ζητουμενον εν τουτοις ανερευνητον τε και αθεωρητον,
ως αν μη καθ' ομοιοτητα της του προβληματος υποθεσεως και ο περι αυτου λογος
ατελης αφανισθειη και αωρος, καθαπερ τι νηπιον των αρτιτοκων πριν εις φως
προελθειν και αδρυνθηναι, οιον τινι θανατωι τηι ραθυμιαι των προς την ζητησιν της
αληθειας ατονουντων διαφθειρομενος. Φημι τοινυν καλως εχειν μη ρητορικως τε
και αγωνιστικως ευθυς κατα στομα προς τας αντιθεσεις συμπλεκεσθαι, αλλα τινα
ταξιν επιθεντας τωι λογωι δι' ακολουθου προαγειν την περι του προβληματος
θεωριαν. τις ουν η ταξις; το γνωναι πρωτον οθεν η ανθρωπινη φυσις και οτου χαριν
ηλθεν εις γενεσιν· ει γαρ τουτων μη διαμαρτοιμεν, ουδε της προκειμενης ημιν
θεωριας ημαρτηκοτες εσομεθα. το μεν ουν εκ θεου παν, ο τι περ εστι μετ' αυτον εν
τοις ουσιν 77 νοουμενον τε και ορωμενον, το ειναι εχειν περιττον αν ειη λογωι
κατασκευαζεσθαι, ουδενος, οιμαι, των οπωσουν επεσκεμμενων την των οντων
αληθειαν προς την τοιαυτην υποληψιν ενισταμενου· ομολογειται γαρ παρα παντων
μιας αιτιας εξηφθαι το παν και ουδεν των οντων αυτο εξ εαυτου το ειναι εχειν ουδε
εαυτου ειναι αρχην και αιτιαν, αλλα μιαν μεν φυσιν ειναι ακτιστον και αΐδιον, αει
κατα τα αυτα και ωσαυτως εχουσαν, παντος διαστηματικου νοηματος υπερκειμενην,
αναυξη τινα και αμειωτον και παντος ορου επεκεινα θεωρουμενην, ης εργον και
χρονος και τοπος και τα εν τουτοις παντα και ει τι προ τουτων καταλαμβανει η
εννοια νοητον τε και υπερκοσμιον. εν δε των γεγονοτων και την ανθρωπινην φυσιν
ειναι φαμεν, λογωι τινι της θεοπνευστου διδασκαλιας οδηγωι προς τουτο
συγχρωμενοι, ος φησι παντων παρα του θεου παραχθεντων εις γενεσιν και τον
ανθρωπον επι της γης αναδειχθηναι εξ ετερογενων συγκεκραμενον την φυσιν, της
θειας τε και νοερας ουσιας προς την αφ' εκαστου των στοιχειων αυτωι
συνερανισθεισαν μοιραν καταμιχθεισης, γενεσθαι δε τουτον παρα του πεποιηκοτος,
εφ' ωιτε ειναι της θειας τε και υπερκειμενης δυναμεως εμψυχον τι ομοιωμα. βελτιον
δ' αν ειη και αυτην παραθεσθαι την λεξιν εχουσαν ουτως· Και εποιησε, φησιν, ο θεος
τον ανθρωπον· κατ' εικονα θεου εποιησεν αυτον. την δε αιτιαν της του ζυου τουτου
78 κατασκευης των προ ημων τινες ταυτην αποδεδωκασιν, οτι διχηι διηιρημενης της
κτισεως πασης, καθως φησιν ο αποστολος, εις το ορατον τε και αορατον (σημαινεται
δε δια μεν του αορατου το νοητον και ασωματον, δια δε του ορατου το αισθητον τε
και σωματωδες)· εις δυο τοινυν ταυτα διηιρημενων παντων των οντων (εις τε το
αισθητον, λεγω, και εις το κατ' εννοιαν θεωρουμενον) και της μεν αγγελικης τε και
ασωματου φυσεως, ητις των αορατων εστιν, εν τοις υπερκοσμιοις τε και
υπερουρανιοις διαιτωμενης δια το καταλληλον ειναι τηι φυσει το ενδιαιτημα (η τε
γαρ νοερα φυσις λεπτη τις και καθαρα και αβαρης και ευκινητος το τε ουρανιον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

σωμα λεπτον τε και κουφον και αεικινητον), της δε γης ο δη των αισθητων εστιν
εσχατον, οικειως τε και καταλληλως προς την των νοητων εν αυτηι διαγωγην ουκ
εχουσης (τις γαρ αν γενοιτο του ανωφερους τε και κουφου προς το βαρυ τε και
εμβριθες κοινωνια;), ως αν μη τελειως αμοιρος τε και αποκληρος η γη της νοερας τε
και ασωματου διαγωγης ειη, τουτου χαριν προμηθειαι κρειττονι την αν θρωπινην
συστηναι γενεσιν, τηι νοεραι τε και θειαι της ψυχης ουσιαι της γηΐνης μοιρας
περιπλασθεισης, ως αν τηι προς το εμ βριθες τε και σωματωδες συμφυΐαι καταλληλως
η ψυχη τωι στοιχειωι της γης εμβιοτευοι εχουσης τι προς την της σαρκος ουσιαν
συγγενες και ομοφυλον. σκοπος δε των γινομενων εστι το εν πασηι τηι κτισει δια της
νοερας φυσεως την του παντος υπερκειμενην δοξαζεσθαι δυναμιν, των τε
επουρανιων και των επιχθονιων δια της αυτης ενεργειας (λεγω δε δια του προς τον
79 θεον βλεπειν) αλληλοις προς τον αυτον σκοπον συν απτομενων. η δε του βλεπειν
προς τον θεον ενεργεια ουδεν αλλο εστιν η ζωη τηι νοεραι φυσει εοικυια τε και
καταλληλος. ωσπερ γαρ τα σωματα γηινα οντα ταις γηΐναις διακρατειται τροφαις
και τι σωματωδες ζωης ειδος εν τουτοις κατα λαμβανομεν, ομοιως εν αλογοις τε και
λογικοις ενεργου μενον· ουτως ειναι τινα χρη και νοητην ζωην υποτιθε σθαι, δι' ης
εν τωι οντι συντηρειται η φυσις. ει δε η της σαρκος τροφη, επιρρυτος τις ουσα και
απορρεουσα, δι' αυτης της παροδου δυναμιν τινα ζωτικην εναποτιθεται οις αν εγ
γενηται, ποσωι μαλλον η μετουσια του οντως οντος, του αει μενοντος και παντοτε
ωσαυτως εχοντος, εν τωι ειναι φυλασσει τον μετασχοντα. ει ουν αυτη εστιν η οικεια
τε και καταλληλος τηι νοεραι φυσει ζωη, το του θεου μετεχειν, ουκ αν δια των
εναντιων γενοιτο η μετουσια, ει μη τροπον τινα συγγενες ειη τωι ορεγομενωι το
μετεχομενον. ως γαρ οφθαλμωι γινεται της αυγης η απολαυσις τωι φυσικην αυγην εν
εαυτωι προς την του ομογενους αντιληψιν εχειν και ουτε δακτυλος ουτε αλλο τι των
μελων του σωματος ενεργει την ορασιν δια το μηδεμιαν εκ φυσεως αυγην εν αλλωι
τινι των μελων κατεσκευασθαι, ουτως αναγκη πασα και επι της του θεου μετουσιας
ειναι τι συγγενες προς το μετεχομενον εν τηι φυσει του απολαυοντος. δια τουτο
φησιν η γραφη Κατ' εικονα θεου γεγενησθαι τον ανθρωπον, ως αν, οιμαι, τωι ομοιωι
βλεποι το ομοιον. Το δε 80 βλεπειν τον θεον εστιν η ζωη της ψυχης, καθως εν τοις
φθασασιν ειρηται. επει δε πως η του αληθως αγαθου αγνοια καθαπερ τις ομιχλη τωι
διορατικωι της ψυχης επεσκοτισεν, παχυνθεισα δε η ομιχλη νεφος εγενετο, ωστε δια
του βαθους της αγνοιας την ακτινα της αληθειας μη διαδυεσθαι, αναγκαιως τωι
χωρισμωι του φωτος και η ζωη αυτης συνεξελιπεν· ειρηται γαρ την αληθη ζωην της
ψυχης εν τηι μετουσιαι του αγαθου ενεργεισθαι, της δε αγνοιας προς την θειαν
κατανοησιν εμποδιζουσης εκπεσειν της ζωης την ψυχην την του θεου μη
μετεχουσαν. Μηδεις δε γενεαλογειν ημας αναγκαζετω την αγνοιαν, ποθεν αυτη
λεγων και απο τινος, αλλ' εξ αυτης νοειτω της του ονοματος σημασιας, οτι η γνωσις
και η αγνοια το προς τι πως εχειν την ψυχην ενδεικνυται. ουδεν δε των προς τι
νοουμενων τε και λεγομενων ουσιαν παριστησιν· αλλος γαρ ο του προς τι και ετερος
ο της ουσιας λογος. ει ουν η γνωσις ουσια ουκ εστιν, αλλα περι τι της διανοιας
ενεργεια, πολυ μαλλον η αγνοια πορρω του κατ' ουσιαν ειναι ωμολογηται. το δε μη
κατ' ουσιαν ον ουδε εστιν ολως. ματαιον τοινυν αν ειη περι του μη οντος το οθεν
εστι περιεργαζεσθαι.
Ἐπειδη τοινυν ζωην μεν ψυχης την του θεου μετουσιαν ο λογος ειναι φησι,
γνωσις δε κατα το εγχωρουν εστιν η μετουσια, η δε αγνοια ουχι τινος εστιν υπαρξις,
αλλα της κατα την γνωσιν ενεργειας αναιρεσις, τωι δε μη ενεργεισθαι του θεου την
μετουσιαν η της ζωης αλλοτριωσις αναγκαιως επηκολουθησεν (τουτο δ' αν ειη των
κακων το εσχατον), 81 ακολουθως ο παντος αγαθου ποιητης την του κακου
θεραπειαν εν ημιν κατεργαζεται· αγαθον γαρ η θεραπεια. τον δε τροπον της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

θεραπειας αγνοει παντως ο μη προς το ευαγγελικον βλεπων μυστηριον. κακου
τοινυν αποδειχθεντος του αλλοτριωθηναι θεου, οστις εστιν η ζωη, η θεραπεια του
τοιουτου αρρωστηματος ην το παλιν οικειωθηναι θεωι και εν τηι ζωηι γενεσθαι.
ταυτης ουν της ζωης κατ' ελπιδα προκειμενης τηι ανθρωπινηι φυσει, ουκ εστιν ειπειν
κυριως αντιδοσιν των ευ βεβιωκοτων γενεσθαι την της ζωης μετουσιαν και
τιμωριαν το εμπαλιν· αλλ' ομοιον εστι τωι κατα τους οφθαλμους υποδειγματι το
λεγομενον· ουδε γαρ τωι κεκαθαρμενωι τας οψεις επαθλον τι φαμεν ειναι και
πρεσβειον την των ορατων κατανοησιν η τωι νοσουντι το εμπαλιν καταδικην τινα
και τιμωρητικην αποφασιν το μη μετεχειν της ορατικης ενεργειας. αλλ' ως
αναγκαιως επεται τωι κατα φυσιν διακειμενωι το βλεπειν τωι τε απο παθους
παρενεχθεντι της φυσεως το μη ενεργον εχειν την ορασιν, τον αυτον τροπον και η
μακαρια ζωη συμφυης εστι και οικεια τοις κεκαθαρμενοις τα της ψυχης αισθητηρια,
εφ' ων δε καθαπερ τις λημη το κατα την αγνοιαν παθος εμποδιον προς την
μετουσιαν του αληθινου φωτος γινεται, αναγκαιως επεται το μη μετεχειν εκεινου,
ου την μετουσιαν ζωην ειναι φαμεν του μετεχοντος.
Τουτων τοινυν ουτως ημιν διηιρημενων καιρος αν ειη διεξετασαι τωι λογωι το
προτεθεν ημιν προβλημα. τοιουτον δε τι το λεγομενον ην· ει κατα το δικαιον γινεται
των αγαθων η αντιδοσις, εν τισιν εσται ο εν νηπιωι τελευτησας τον βιον μητε 82
αγαθον τι μητε κακον εν τηι ζωηι ταυτηι καταβαλομενος, ωστε δια τουτων γενεσθαι
αυτωι την κατ' αξιαν αντιδοσιν; ωι προς την ακολουθιαν των εξητασμενων ορωντες
αποκρινουμεθα, οτι το προσδοκωμενον αγαθον οικειον μεν εστι κατα φυσιν τωι
ανθρωπινωι γενει, λεγεται δε κατα τινα διανοιαν το αυτο και αντιδοσις. τωι δε αυτωι
υποδειγματι παλιν το νοημα τουτο σαφηνισθησεται· δυο γαρ τινες υποκεισθωσαν τωι
λογωι αρ ρωστηματι τινι κατα τας οψεις συνενεχθεντες. τουτων δε ο μεν
σπουδαιοτερον εαυτον επιδιδοτω τηι θεραπειαι, παντα υπομενων τα παρα της
ιατρικης προσαγομενα, καν επιπονα ηι· ο δε προς λουτρα τε και οινοφλυγιας
ακρατεστερον διακεισθω, μηδεμιαν του ιατρευοντος συμβουλην προς την των
οφθαλμων υγιειαν παραδεξαμενος. φαμεν τοινυν προς το περας εκατερου βλεποντες
αξιως αντιλαβειν εκατερον της προαιρεσεως αυτου τους καρπους, τον μεν την
στερησιν του φωτος, τον δε την απολαυσιν. το γαρ αναγκαιως επομενον αντιδοσιν
εκ καταχρησεως ονομαζομεν. ταυτα και επι των κατα το νηπιον ζητουμενων εστιν
ειπειν, οτι η της ζωης εκεινης απολαυσις οικεια μεν εστι τηι ανθρωπινηι φυσει, της δε
κατα την αγνοιαν νοσου παντων σχεδον των εν τηι σαρκι ζωντων επικρατουσης, ο
μεν ταις καθηκουσαις θεραπειαις εαυτον εκκαθαρας και οιον τινα λημην του
διορατικου της ψυχης αποκλυσας την αγνοιαν αξιον της σπουδης εχει το κερδος εν
τηι ζωηι τηι κατα φυσιν γενομενος, ο δε τα δια της αρετης φευγων καθαρσια και
δυσιατον εαυτωι δια των απατηλων ηδονων κατασκευαζων της αγνοιας την νοσον,
παρα φυσιν διατεθεις ηλλοτριωται του κατα φυσιν και αμετοχος γινεται της οικειας
ημιν και καταλληλου ζωης· το δε απειροκακον νηπιον, μηδεμιας νοσου 83 των της
ψυχης ομματων προς την του φωτος μετουσιαν επιπροσθουσης, εν τωι κατα φυσιν
γινεται μη δεομενον της εκ του καθαρθηναι υγιειας, οτι μηδε την αρχην την νοσον
τηι ψυχηι παρεδεξατο. και μοι δοκει διο· τινος αναλογιας οικειως εχειν ο παρων του
βιου τροπος τηι προσδοκωμενηι ζωηι. καθαπερ γαρ θηληι και γαλακτι η πρωτη των
νηπιων ηλικια τιθηνουμενη εκτρεφεται, ειτα διαδεχεται ταυτην καταλληλος ετερα
τωι υποκειμενωι τροφη, οικειως τε και επιτηδειως προς το τρεφομενον εχουσα, εως
αν επι το τελειον φθασηι· ουτως οιμαι και την ψυχην δια των αει καταλληλων αυτηι
ταξει τινι και ακολουθιαι μετεχειν της κατα φυσιν ζωης, ως χωρει και δυναται των
εν τηι μακαριοτητι προκειμενων μεταλαμβανουσα, καθως και παρα του Παυλου το
τοιουτον εμαθομεν, αλλως τρεφοντος τον ηδη δια της αρετης αυξηθεν τα και ετερως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

τον νηπιον και ατελεστερον· προς μεν γαρ τους τοιουτους φησιν, οτι Γαλα υμας
εποτισα, ου βρωμα· ουπω γαρ ηδυνασθε· προς δε τους πεπληρωκοτας το μετρον της
νοητης ηλικιας
Τελειων δε εστι, φησιν, η στερεα τροφη, των δια την εξιν τα αισθητηρια
γεγυμνασμενα εχοντων. καθαπερ τοινυν ουκ εστιν εν τοις ομοιοις ειπειν ειναι τον
ανδρα τε και το νηπιον, καν μηδεμια νοσος εκατερωι τουτων προσαπτηται 84 (πως
γαρ αν εν τωι ισωι της τρυφης γενοιντο οι των αυτων μη μετεχοντες;), αλλα το μεν
μη κακουσθαι νοσωι τινι και επι τουτου και επ' εκεινου λεγεται παραπλησιως, εως αν
εξω παθους εκατερος ηι, των δε κατα τρυφην η απολαυσις ουκετι ομοιως παρα των
αυτων ενεργειται (τωι μεν γαρ υπαρχει και δια λογων ευφραινεσθαι και πραγματων
επιστατειν και ευδοκιμως αρχας μετιεναι και ταις των δεομενων ευεργεσιαις
λαμπρυνεσθαι γαμετηι τε συνοικειν, αν ουτω τυχηι καταθυμια, και οικου αρχειν και
οσα μετα τουτων εστιν ηδεα παρα τον βιον ευρειν· ακροαματα τε και θεαματα, θηραι
και λουτρα και γυμνασια και συμποτικαι θυμηδιαι και ει τι τοιουτον ετερον· τωι δε
νηπιωι η τρυφη το γαλα εστι και η της τιθηνης αγκαλη και ηρεμαια κινησις τον
υπνον εφελκομενη τε και ηδυνουσα· την γαρ υπερ τουτο ευφροσυνην το ατελες της
ηλικιας χωρησαι φυσιν ουκ εχει)· τον αυτον τροπον οι δια της αρετης εν τωι τηιδε βιωι
τας ψυχας θρεψαντες και, καθως φησιν ο αποστολος, καταγυμνασαντες εαυτων τα
νοητα αισθητηρια, ει προς την ασωματον εκεινην μετοικισθειεν ζωην, προς λογον
της ενυπαρχουσης αυτοις εξεως τε και δυναμεως της θειας τρυφης μεταληψονται, η
πλειονος η ελαττονος κατα την παρουσαν εκαστου δυναμιν των προκειμενων
μετεχοντες· η δε αγευστος της αρετης ψυχη των μεν εκ πονηριας κακων, ατε μηδε
την αρχην συνενεχθεισα τηι της κακιας νοσωι, διαμενει 85 αμετοχος, της δε ζωης
εκεινης, ην θεου γνωσιν τε και μετουσιαν ο προ τουτων λογος ωρισατο, τοσουτον
μετεχει παρα την πρωτην, οσον χωρει το τρεφομενον, εως αν καθαπερ τινι τροφηι
καταλληλωι τηι θεωριαι του οντος εναδρυνθεισα χωρητικη του πλειονος γενηται, εν
δαψιλειαι του οντος κατ' εξουσιαν μετεχουσα. Προς ταυτα βλεποντες εξω μεν των εκ
πονηριας κακων ομοιως ειναι φαμεν την ψυχην του τε δια πασης αρετης ηκον τος
και του μηδε ολως μετεσχηκοτος του βιου· ου μην εν τωι ομοιωι την εκατερου τουτων
διαγωγην εννοουμεν. ο μεν γαρ ηκουσε, καθως ο προφητης φησι, των ουρανιων
διηγηματων, δι' ων η δοξα του θεου καταγγελλεται, και δια της κτισεως προς την
κατανοησιν ωδηγηθη του δεσποτου της κτισεως και διδασκαλωι της οντως σοφιας
εχρησατο τηι εν τοις ουσι θεωρουμενηι σοφιαι το τε του φωτος τουτου καλλος
κατανοησας αναλογικως το του αληθινου φωτος καλλος ενοησε και εν τωι παγιωι
της γης το του πεποιηκοτος αυτην αμεταθετον επαιδευθη και το αμετρητον του
ουρανιου μεγεθους κατανοησας προς το απειρον τε και αοριστον της εμπεριεχουσης
το παν δυναμεως ωδηγηθη τας τε ακτινας ιδων του ηλιου εκ των τοσουτων
υψωματων μεχρις ημων διηκουσας το μη ατονειν τας προνοητικας του θεου
ενεργειας προς εκαστον ημων απο του της θεοτητος υψους κατιεναι δια των
φαινομενων επιστευσεν. ει γαρ εις ων ο φωστηρ κοινηι τε το υποκειμενον απαν τηι
φωτιστικηι δυναμει καταλαμβανει και πασι τοις μετεχουσιν εαυτον επινεμων ολος
εκαστωι και αδιαιρετος παρεστι, ποσωι μαλλον ο του φωστηρος δημιουργος και
Παντα εν πασι γινεται, καθως φησιν ο 86 αποστολος, και εκαστωι παρεστι τοσουτον
εαυτον διδους, οσον το υποκειμενον δεχεται. αλλα και σταχυν τις ιδων επι γης και
την εκ φυτου βλαστην και βοτρυν ωριμον και το της οπωρας καλλος η εν καρποις η
εν ανθεσι και την αυτοματον ποαν και ορος επι το αιθεριον υψος απο της ακρας
ανατεινομενον και τας εν υπωρειαις πηγας, μαζων δικην εκ των λαγονων του ορους
επιρρεουσας, ποταμους τε δια των κοιλων ρεοντας και θαλασσαν υποδεχομενην τα
πανταχοθεν ρευματα και εν τωι μετρωι μενουσαν κυματα τε τοις αιγιαλοις οριζομενα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

και ουκ επεξιουσαν υπερ τους τεταγμενους ορους κατα της ηπειρου την θαλασσαν· ο
ταυτα και τα τοιαυτα βλεπων πως ουκ αν τα παντα διαλαβοι τωι λογωι, δι' ων γινεται
τοις θεολογουσιν η διδασκαλια του οντος, ου μικραν εαυτωι δυναμιν προς την
μετουσιαν της τρυφης εκεινης παρασκευασας τωι ειναι παρ' αυτωι τα νοηματα, δι' ων
οδηγειται προς αρετην η διανοια, γεωμετριαν τε και αστρονομιαν και την δια του
αριθμου κατανοησιν της αληθειας πασαν τε μεθοδον αποδεικτικην των
αγνοουμενων και βεβαιωτικην των κατειλημμενων και προ γε τουτων την της
θεοπνευστου γραφης φιλοσοφιαν, τελειαν επαγουσαν καθαρσιν τοις δι' αυτης τα
θεια πεπαιδευμενοις μυστηρια; ο δε μηδενος τουτων εν γνωσει γενομενος μηδε
χειραγωγηθεις δια του κοσμου προς την των υπερκοσμιων αγαθων κατανοησιν,
απαλος τις και αγυμναστος και ατριβης 87 την διανοιαν παρελθων τον βιον, εκεινος
ουκ αν εν τοις αυτοις ειη, εν οις ο λογος τον προλαβοντα απεδειξεν, ως μηκετι δια
τουτο μακαριστοτερον αποδεικνυσθαι κατα την προενεχθεισαν ημιν αντιθεσιν τον
μη μετασχοντα του βιου του μετασχον τος καλως. του μεν γαρ κακιαι συνεζηκοτος ου
μονον ο απειροκακος αν ειη μακαριστοτερος, αλλα ταχα και ο μηδε την αρχην
παρελθων εις τον βιον· τοιουτον γαρ και περι του Ἰουδα δια της ευαγγελικης φωνης
εδιδαχθημεν, οτι επι των τοιουτων κρειττον του κατα κακιαν υφεστωτος εστι το
παντελως ανυποστατον· τωι μεν γαρ δια το βαθος της εμφυεισης κακιας εις απειρον
παρατεινεται η δια της καθαρσεως κολασις, του δε μη οντος πως αν οδυνη
καθαψαιτο; ει δε τις προς τον κατ' αρετην βιον κρινοι τον νηπιωδη και αωρον,
οντως αωρος ο τοιουτος εστι τοιαυτηι κρισει περι των οντων χρωμενος. Ἐρωταις ουν,
οτου χαριν εν τουτωι της ηλικιας τις ων της ζωης υπεξαγεται, τι δια τουτου της θειας
σοφιας προ μηθουμενης. αλλ' ει μεν περι τουτων λεγοις, οσα της παρανομου
κυησεως ελεγχος γινεται και δια τουτο παρα των γεννησαμενων εξαφανιζεται, ουκ
εικοτως αν των της κακιας εργων τον θεον απαιτοιης τον λογον, τον τα μη καλως
επι τουτωι γεγενημενα εις κρισιν αγοντα· ει δε τις και ανατρεφομενων των
γεννητορων και δι' επιμελειας θεραπευοντων και δι' ευχης σπουδαζοντων ομως ου
μετεχει του βιου, κατακρατουντος μεχρι θανατου του αρρωστηματος (ο μονον της
αιτιας αναμφιβολως εστιν), ταυτα περι των 88 τοιουτων εικαζομεν, οτι τελειας εστι
προνοιας ου μονον γεγονοτα θεραπευειν τα παθη, αλλ' οπως αν μηδε την αρχην τις
τοις απηγορευμενοις εγγενοιτο προνοειν. τον γαρ εγνωκοτα επ' ισης τωι
παρεληλυθοτι το μελλον επικωλυειν εικος την επι το τελειον της ζωης του νηπιου
προοδον, ως αν μη τηι προγνωστικηι δυναμει το κατανοηθεν κακον επι του
μελλοντος ουτως βιωσεσθαι τελειωθειη και γενηται τωι τοιαυτηι προαιρεσει
συζησεσθαι μελλοντι υλη κακιας ο βιος. υποδειγματι δε τινι ραιδιον αν ειη
παραστησαι το νοημα· εστω γαρ καθ' υποθεσιν παντοδαπη τις ευωχια προκειμενη τωι
συμ ποσιωι, επιστατειτω δε τις τοιουτος των δαιτυμονων, οιος ακριβως ειδεναι τα
της εκαστου φυσεως ιδιωματα και τι μεν καταλληλον τηι τοιαυτηι κρασει, τι δε
επιβλαβες και ανοικειον· προσκεισθω δε τουτωι και αυθεντικη τις εξουσια του κατα
το ιδιον βουλημα τον μεν τινα μετεχειν των προκειμενων εαν, τον δε αποτρεπειν,
και παντα ποιειν, ως αν κατα την εαυτου κρασιν εκαστος των καταλληλων προσ
απτοιτο, ινα μητε ο νοσωδης επιτριβειη, προσθεις υλην δια των εδωδιμων τηι νοσωι,
μητε ο ευρωστοτερος καμοι, εις πληθωρικην αηδιαν εκπιπτων τηι ακαταλληλωι
τροφηι. εν τουτοις ει μεσουντος του συμποσιου τις των τηι οινοφλυ γιαι
προσκειμενων εξαγεται η εν αρχηι ων της μεθης η μεχρι τελους παραμενει τωι
δειπνωι, ταυτα του επιστατου 89 οικονομουντος, ως αν ευσχημονοιη διαρκως η
τραπεζα των εκ πληθωρας και μεθης και παραφορας κακων καθαρευουσα. ωσπερ
ουν ο της των ηδυσματων κνισης αποσπωμενος ουκ εν ηδονηι ποιειται των
καταθυμιων την στερησιν, αλλ' ακρισιαν τινα του επιστατουντος καταγινωσκει, ως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

φθονωι τινι και ου προνοιαι των προκειμενων απειργοντος, ει δε προς τους ετι
ασχημονουντας τηι παρατασει της μεθης βλεποι εν εμετοις και καρηβαριαις και τωι
παραφθεγγεσθαι τι των ου δεοντων, χαριν ομολογει τωι προ του τοιουτου παθους
της αμετρου πλησμονης αυτον αποστησαντι· ει δη νενοηται ημιν το υποδειγμα,
ραιδιον αν ειη προσαγαγειν το εν τουτωι καταληφθεν ημιν θεωρημα τωι προκειμενωι
νοηματι. τι γαρ το προκειμενον ην; οτου χαριν ο θεος, πολλης ουσης τοις πατρασι
σπουδης φυλαχθηναι εαυτοις τον του βιου διαδοχον, αωρον πολλακις εν τωι ατελει
της ηλικιας εαι το τεχθεν αναρπαζεσθαι; προς ους ερουμεν το συμποτικον εκεινο
υποδειγμα, οτι της του βιου τραπεζης πολλην τε και παν τοδαπην των εδωδιμων την
παρασκευην εχουσης (νοει δε μοι κατα την οψαρτυτικην εμπειριαν μη παντα τωι της
ηδονης μελιτι τα του βιου καταγλυκαινεσθαι, αλλ' εστιν οπου και τοις
αυστηροτεροις των συμπτωματων την ζωην επαρτυεσθαι, οια δη φιλοτεχνουσιν οι
των περι γαστερα και θοινην ηδονων τεχνιται τοις δριμυτεροις η αλμωσιν η
παραστυφουσιν τας ορεξεις των δαιτυμονων αναρριπιζοντες)· επει ουν ου δια
παντων εστι των πραγματων μελιηδης ο βιος, αλλ' εστιν εν οις αλμη το οψον εστιν
η στυψις [η] οξωδης, η δηκτικη τις και 90 δριμεια ποιοτης εντριβεισα τοις πραγμασι
δυσληπτον ποιει την καρυκειαν του βιου, πληρεις δε οι της απατης κρατηρες
παντοδαπου κραματος, ων οι μεν το φυσωδες παθος δια του τυφου της απατης τοις
εμπιουσιν εποιησαν, οι δε εις παραφοραν τους εμπιοντας εξεκαλεσαντο, αλλοις δε
των πονηρως κτηθεντων τον εμετον δια της αισχρας αποτισεως ανεκινησαν· ως αν
ουν μη επιχρονιζοι τηι τοιαυτηι της τραπεζης παρασκευηι ο μη δεοντως τωι συμποσιωι
χρησαμενος, θαττον υπεξαγεται του των δαιτυμονων πληρωματος, κερδαινων το μη
εν εκεινοις γενεσθαι, ων η αμετρια της απολαυσεως τοις λαιμαργουσι προξενος
γινεται. τουτο εστιν ο φημι τελειας ειναι προνοιας κατορθωμα, το μη μονον συσταν
τα θεραπευειν τα παθη, αλλα και κωλυειν προ της συστασεως. ο δη και περι του
θανατου των αρτιτοκων υπενοησαμεν, οτι ο λογωι τα παντα ποιων υπο
φιλανθρωπιας αφαιρειται της κακιας την υλην μη διδους καιρον τηι προαιρεσει τηι
δια της προγνωστικης δυναμεως γνωρισθεισηι δια των εργων εν κακιας εξοχηι
δειχθηναι οια εστιν, οταν προς το κακον την ορμην εχοι.
Πολλακις δε την σεσοφισμενην της φιλαργυριας αναγκην δια των τοιουτων
ελεγχει ο συνιστων το του βιου συμποσιον, ως αν, οιμαι, γυμνον των ευπροσωπων
προκαλυμματων το της φιλαργυριας αρρωστημα φαινοιτο μηδενι παραπετασματι
πεπλανημενωι συσκιαζομενον. φασι γαρ οι πολλοι δια τουτο 91 ταις του πλειονος
επιθυμιαις επιπλατυνεσθαι, ως αν πλουσιωτερους τους εξ αυτων γεγονοτας
ποιησαιεν· ων ελεγχει την νοσον ιδιαν ουσαν, ουκ εξ αναγκης εγγινομενην η
απροφασιστος των ατεκνων πλεονεξια· πολλοι γαρ ουτε εχοντες διαδοχην επι
πολλοις οις εμοχθησαν ουτε εν ελπισι του σχειν οντες αντι μυριων τεκνων πολλας
επιθυμιας εν εαυτοις παιδοτροφουσιν, ουκ εχοντες που την αναγκην της αρ ρωστιας
ταυτης επανενεγκωσιν. Ει δε τινες κακως επιδημουντες τωι βιωι, τυραννικοι τε και
πικροι την προαιρεσιν, πασαις ακολασιαις δεδουλωμενοι, θυμωι παραπληγες,
φειδομενοι των ανηκεστων κακων ουδ ενος, ληισται και ανδροφονοι και πατριδων
προδοται η ει τι τουτων εστιν εναγεστερον οιον πατροφονοι τε και μητρολωιαι και
παιδοκτονοι και ταις παρανομοις μιξεσιν επιλυσσωντες, ει τοιουτοι τινες οντες εν τηι
κακιαι ταυτηι γηρασκουσιν, πως ερει τις συμβαινειν ταυτα τοις προεξητασμενοις; ει
γαρ το προ ωρας αναρπαστον, ως αν μη εις τελος κατα το υποδειγμα του συμποσιου
τοις παθεσι της ζωης ταυτης ελλαιμαργησειεν, προνοητικως υπεξαγεται του
βιωτικου συμποσιου, τινος χαριν ο τοιουτος μεχρι γηρως εμπαροινει τωι συμποσιωι,
πονηραν εαυτωι τε και τοις συμποταις την των κακων εωλοκρασιαν επισκεδαζων;
προς ους ερουμεν μηδεν ελαττον και επι τουτων την προνοητικην του θεου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

οικονομιαν διαφαινεσθαι· το μεν γαρ δυνασθαι και τον προς τουτο το μετρον της
πονηριας ελασαντα χρονων τισι μακρων περιοδοις δια της αιωνιας 92 καθαρσεως
παλιν αποδουναι τωι των σωιζομενων πληρωματι παντι προδηλον παντως τωι προς
την θειαν δυναμιν βλεποντι. τις γαρ ουτως της θειας φυσεως ανεπισκεπτος, ως τα
αλλα του θεου βλεπων, οσα τωι υπερεχοντι της δυναμεως εν μονηι τηι του θεληματος
ορμηι κατειργασατο, περι τουτο μονον ατονειν αυτον οιεσθαι; ει γαρ τις ανθρωπικως
εξεταζειν εθελοι, δυσκολωτερον ευρεθησεται τον ουρανον και την γην και παντα
τον εν τουτοις κοσμον μη οντα παραγαγειν εις το ειναι η δια κακιας πλανηθεισαν
ψυχην παλιν επαναγαγειν [αυτην] προς την κατα φυσιν ζωην, ωστε το
φιλανθρωπον θελημα ουδε επι τουτων αργον αν ειη. το δε διαρκες της εν κακιαι
τουτωι ζωης ου θεοθεν τας αφορμας εχει· του μεν γαρ ζην την δυναμιν παρα του την
ζωην πεποιηκοτος εδεξατο, του δε κακως ζην η οικεια καθηγειται προαιρεσις, ης μη
προς τουτο την ροπην εχουσης ουδ' αν ην ολως εν κακιαι ο ανθρω πος. κακον γαρ
κατ' οικειαν υποστασιν ουδεν, μη εν τηι προαιρεσει του κακως βιουντος
δημιουργουμενον. ει ουν της συνισταμενης εν τινι κακιας ο θεος αναιτιος, ουκετι αν
ευλογως εις εκεινον αναφεροιτο της εν κακιαι τουτων ζωης η αιτια. Ἀλλα δια τι,
παντως ερεις, τον μεν προνοητικως υπεξαγει του βιου πριν τελειωθηναι δια του
κακου την προαιρεσιν, τον 93 δε καταλειπει γενεσθαι τοιουτον, ως αμεινον αυτωι
ειναι το μη γενεσθαι ολως; προς δε τουτο τοιουτον τινα τοις ευγνωμονεστεροις
αποδωσομεν λογον, οτι πολλακις η ζωη των ευ βεβιωκοτων και τοις εξ αυτων αιτια
του βελτιονος γινεται. και μυριαι τουτων εκ της θεοπνευστου γραφης αι μαρτυριαι,
δι' ων σαφως διδασκομεθα της παρα του θεου γενομενης τοις αξιοις κηδεμονιας και
τους εξ αυτων συμμετεχειν. αγαθον δ' αν ειη κεφαλαιον και το εμποδων τινι προς
κακιαν γενεσθαι τωι μελλοντι παντως κατ' εκεινην βιωσεσθαι. επει δε των αδηλων ο
λογος ενταυθα καταστοχαζεται, παντως ουδεις αιτιασεται πολλαχηι του στοχασμου
την διανοιαν αγοντος. ου μονον γαρ τοις καθηγουμενοις του γενους ειποι τις αν τον
θεον χαριζομενον υπεξαγειν της κακης ζωης τον κατ' αυτην βιωσομενον, αλλ' ει και
μηδεν ειη τοιουτον επι των προ ωρας αναρπαζομενων, ουδεν απεικος οιεσθαι το
χαλεπωτερον αν εκεινους αντιλαμβανεσθαι του κατα κακιαν βιου η τουτων εκαστον
των επι πονηριαι γνωρισθεντων παρα τον βιον. το γαρ μηδεν αθεει γινεσθαι δια
πολλων επεγνωκαμεν, το δ' αυ παλιν μη τυχαια τε και αλογα ειναι τα θεοθεν
οικονομουμενα πας αν ομολογησειεν, ειδως οτι ο θεος λογος εστι και σοφια και
πασα αρετη και αληθεια, ουδεν δε του λογου αλογον ουδε του σοφου τι ασοφον, ουδ'
αν η αρετη τε και η αληθεια το μη εναρετον τε και εξω του αληθους καταδεξαιτο.
Ειτε ουν κατα τας ειρημενας αιτιας αωροι τινες αναρπαζονται ειτε τι και
ετερον παρα τα ειρημενα εστι, το παντως επι 94 σκοπωι τωι βελτιονι ταυτα γινεσθαι
συνομολογεισθαι προσηκει. οιδα δε τινα και λογον ετερον παρα της του αποστολου
σοφιας μαθων, δι' ον τινες των κατα κακιαν υπερβαλλοντων κατα την εαυτων
προαιρεσιν ζησαι αφειθησαν· γυμνασας γαρ επι πλεον την τοιαυτην διανοιαν εν τωι
προς Ῥωμαιους λογωι και ανθυπενεγκων εαυτωι το εκ του ακολουθου αντιτιθεμενον,
το μη αν ευλογως εν αιτιαι τον κακον ετι γενεσθαι, ειπερ θεοθεν εχει το κακος ειναι,
μη αν γενομενος παντως, ειπερ αβουλητον ην τωι επικρατουντι των οντων, ουτως
απανται τωι λογωι δια βαθυτερας τινος θεωριας την ανθυποφοραν υπεκλυων· φησι
γαρ τον θεον εκαστωι το κατ' αξιαν νεμοντα εστιν οπου και τηι κακιαι διδοναι χωραν
επι σκοπωι τωι βελτιονι· τουτου γαρ ενεκεν εασαι γενεσθαι και τοιουτον γενεσθαι τον
Αιγυπτιον τυραννον, ως αν τηι εκεινου πληγηι ο Ἰσραηλ παιδευθειη, ο πολυς εκεινος
λαος και πασαν την εξ αριθμου περιληψιν διαβαινων. ισως γαρ της θειας δυναμεως
δια παντων γνωριζομενης και προς το ευεργετειν τους αξιους ικανως εχουσης και
προς την κολασιν της κακιας ουκ ατονουσης, επει δε παντως εχρην αποικισθηναι της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

Αιγυπτου τον λαον εκεινον, ως αν μη τις αυτοις γενοιτο των Αιγυπτιων κακων κατα
την του βιου πλανην κοινωνια, τουτου χαριν ο θεομαχος εκεινος, ο επι παντι κακωι
95 ονομαστος Φαραω τηι ζωηι των ευεργετουμενων συνανεσχεν τε και συνηκμασεν,
ως αν της διπλης του θεου ενεργειας εφ' εκατερων μεριζομενης αξιως των δυο λαβηι
την γνωσιν ο Ἰσραηλ, το μεν κρειττον εφ' εαυτου διδασκομενος, το δε
σκυθρωποτερον επι των δια κακιαν μαστιγουμενων ορων, ως τωι υπερβαλλοντι της
σοφιας ειδοτος του θεου και το κακον επι τηι του αγαθου συνεργιαι μεταχειριζεσθαι.
χρεια γαρ τωι τεχνιτηι (ει χρη τον αποστολικον λογον και δια των ημετερων λογων
βεβαιωθηναι), χρεια τοινυν τωι δια της τεχνης προς τι των βιωφελων εργαλειων
τυπουντι τον σιδηρον ου μονον του ευκολως τηι τεχνηι εικοντος εκ τινος φυσικης
απαλοτητος, αλλα καν λιαν αντιτυπος ο σιδηρος ηι, καν μη ραιδιως δια πυρος
εκμαλασσηται και προς το σκευος των αναγκαιων του βιου τυπωθηναι τωι
ανυπεικτωι τε και στερρωι μη οιος τε ηι, και τουτου η τεχνη επιζητει την συνεργιαν·
ακμονι γαρ χρησεται τωι τοιουτωι, ως ταις επι τουτου πληγαις τον ευεργη τε και
απαλον προς τι των χρησιμων αποτυπουσθαι. Ἀλλ' ερει τις, οτι ου παντες παρα τον
βιον τουτον της εαυτων μοχθηριας απελαυσαν· ουδε γαρ οι κατ' αρετην βιοτευοντες
εν τηι ζωηι ταυτηι των της αρετης ιδρωτων απωναντο· τι ουν, φησι, τουτων ειναι το
χρησιμον επι των εν κακιαι ατιμωρητως βεβιωκοτων; παραθησομαι σοι και προς
τουτο λογον των ανθρωπινων λογισμων υψηλοτερον· φησι γαρ που της εαυτου
προφητειας ο μεγας ∆αβιδ μερος τι τοις εναρετοις ευφροσυνης και το τοιουτον ειναι,
οταν αντιπαραθεωρωσι τοις οικειοις αγαθοις την των κατακριτων 96 απωλειαν·
Ευφρανθησεται, γαρ φησι, δικαιος, οταν ιδηι εκδικησιν ασεβους· τας χειρας αυτου
νιψεται εν τωι αιματι του αμαρτωλου· ουχ ως επιχαιρων ταις των ανιωμενων
οδυναις, αλλ' ως τοτε μαλιστα γνωριζων το εξ αρετης τοις αξιοις παραγινομενον.
σημαινει γαρ δια των ειρημενων, οτι προσθηκη της ευφροσυνης και επιτασις τοις
εναρετοις γινεται η των εναντιων αντιπαραθεσις· το γαρ ειπειν, οτι Τας χειρας εν τωι
αιματι του αμαρτωλου νιπτεται, τοιαυτην παριστησι την διανοιαν, οτι το
καθαιρομενον αυτου της κατα την ζωην ενεργειας εν τηι απωλειαι των αμαρτωλων
διαδεικνυται· η γαρ του νιψασθαι λεξις καθαροτητος εμφασιν διερμηνευει, εν αιματι
δε ουχι νιπτεται τις αλλα μολυνεται, ωστε δια τουτου δηλον γενεσθαι, οτι η των
σκυθρωποτερων αντιπαραθεσις την της αρετης μακαριοτητα δεικνυσιν. Συναπτεον
τοινυν επι κεφαλαιωι τον λογον, ως αν ευμνημονευτα γενοιτο τα εξητασμενα
νοηματα. η γαρ αωρος τελευτη των νηπιων ουτε εν αλγεινοις ειναι τον ουτω του
ζην παυσαμενον νοειν υποτιθεται ουτε κατα το ισον τοις δια πασης αρετης κατα τον
τηιδε βιον κεκαθαρμενοις γινεται, προμηθειαι κρειττονι του θεου την των κακων
αμετριαν κωλυοντος επι των μελλοντων ουτω βιωσεσθαι. το δε επιβιωναι τινας των
κακων ουκ ανατρεπει την αποδοθεισαν διανοιαν· τηι γαρ προς τους γεννησαμενους
χαριτι το κακον επ' εκεινων ενεποδισθη· οις δε ουκ ην τις εκ γονεων προς τον θεον
παρρησια ουδε τοις εξ εκεινων το τοιουτον ετι της ευεργεσιας ειδος συμπαρεπεμφθη·
η πολλωι χαλεπωτερος των επι κακιαι γνωριμων ο κωλυθεις δια του θανατου
γενεσθαι κακος εφανη αν, ειπερ ακωλυτον εσχε την πονηριαν, η ει τινες και εις το
ακροτατον 97 της πονηριας μετρον προεληλυθασιν, η αποστολικη θεωρια
παραμυθειται το ζητημα, ως ειδοτος του παντα εν σοφιαι ποιουντος και δια του
κακου τι των αγαθων κατεργασασθαι. ει δε τις και εν πονηριαι το ακρον εχει και επ'
ουδενι χρησιμωι κατα το ρηθεν ημιν υποδειγμα παρα της του θεου τεχνης
κατεχαλκευθη, τουτο προσθηκη της ευφροσυνης των ευ βεβιωκοτων γινεται, καθως
η προφητεια νοειν υποτιθεται, οπερ ου μικρον εν αγαθοις αν τις λογισαιτο ουδε της
του θεου προμηθειας αναξιον.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11


