ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ................................................................................................................. 1
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ ΤΟΜΟΣ Β’ ......................................................................... 3
ΥΠΕΡ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ. (Σελ. 56) ............................................................................... 3
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΠΡΩΤΗ ....................................................................................................... 3
ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ ΠΡΩΤΗ ..................................................................................................... 3
ΛΟΓΟΣ ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ .............................................................. 3
ΚΑΤΑ ΤΙ ΚΑΙ ΜΕΧΡΙ ΤΙΝΟΣ ΛΥΣΙΤΕΛΗΣ.................................................................. 3
Η ΠΕΡΙ ΛΟΓΟΥΣ ΤΡΙΒΗ. (Σελ. 60) .............................................................................. 3
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ∆ΕΥΤΕΡΑ (Σελ. 116) .............................................................................. 15
ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ ∆ΕΥΤΕΡΑ (Σελ. 120)............................................................................ 16
ΛΟΓΟΣ ......................................................................................................................... 16
ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ ......................................................................... 16
ΤΩΝ ΠΡΟΤΕΡΩΝ Ο ∆ΕΥΤΕΡΟΣ ................................................................................. 16
ΟΤΙ ΤΟΙ ΠΡΟΗΡΗΜΕΝΟΙΣ ΕΝ ΗΣΥΧΙΑ ΠΡΟΣΕΧΕΙΝ ............................................. 16
ΕΑΥΤΟΙΣ ΟΥΚ ΑΣΥΝΤΕΛΕΣ ΕΝ∆ΟΝ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ ............................................ 16
ΠΕΙΡΑΣΘΑΙ ΚΑΤΕΧΕΙΝ ΤΟΝ ΟΙΚΕΙΟΝ ΝΟΥΝ......................................................... 16
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΡΙΤΗ (Σελ. 146)................................................................................... 21
ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ ΤΡΙΤΗ ..................................................................................................... 22
ΛΟΓΟΣ ......................................................................................................................... 22
ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ ......................................................................... 22
ΤΩΝ ΠΡΟΤΕΡΩΝ Ο ΤΡΙΤΟΣ....................................................................................... 22
ΠΕΡΙ ΦΩΤΟΣ ΚΑΙ ΦΩΤΙΣΜΟΥ ΘΕΙΟΥ ΚΑΙ ΙΕΡΑΣ ΕΥ∆ΑΙΜΟΝΙΑΣ ................... 22
ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΝ ΧΡΙΣΤΩ ΤΕΛΕΙΟΤΗΤΟΣ................................................................... 22
ΛΟΓΟΣ ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ ............................................................ 48
ΤΩΝ ΥΣΤΕΡΩΝ Ο ΠΡΩΤΟΣ (Σελ. 260).................................................................... 48
∆ΙΗΓΗΣΙΣ ΚΑΙ ΑΝΑΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΥΠΟ ΤΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ................................. 48
ΒΑΡΛΑΑΜ ΣΥΓΓΡΑΦΕΝΤΩΝ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ................... 48
ΤΙΣ Η ΟΝΤΩΣ ΣΩΤΗΡΙΟΣ ΓΝΩΣΙΣ ΚΑΙ ΤΟΙΣ ΟΝΤΩΣ ........................................ 48
ΜΟΝΑΧΟΙΣ ΠΕΡΙΣΠΟΥ∆ΑΣΤΟΣ Η ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΛΕΓΟΝΤΩΝ ............................. 48
ΤΗΝ ΕΚ ΤΗΣ ΕΞΩ ΠΑΙ∆ΕΙΑΣ ΓΝΩΣΙΝ ΟΝΤΩΣ ΣΩΤΗΡΙΟΝ ............................... 48
ΛΟΓΟΣ ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ ............................................................ 68
ΤΩΝ ΥΣΤΕΡΩΝ Ο ∆ΕΥΤΕΡΟΣ (Σελ. 348).................................................................. 68
ΠΕΡΙ ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ ................................................................................................. 68
ΛΟΓΟΣ ......................................................................................................................... 82
ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ ......................................................................... 82
ΤΩΝ ΥΣΤΕΡΩΝ Ο ΤΡΙΤΟΣ. Σελ. (410) .................................................................... 82
ΠΕΡΙ ΦΩΤΟΣ ΙΕΡΟΥ............................................................................................... 82
ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ∆ΕΥΤΕΡΩΝ (Σελ. 568)............................................ 119
ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΩΝ ΣΥΜΒΑΙΝΟΝΤΩΝ ΑΤΟΠΩΝ ......................................................... 119
ΕΚ ΤΩΝ ∆ΕΥΤΕΡΩΝ ΤΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ ΒΑΡΛΑΑΜ ΣΥΓΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Ἤ ΠΕΡΙ
ΘΕΩΣΕΩΣ.......................................................................................................................... 119
ΛΟΓΟΣ ∆ΕΥΤΕΡΟΣ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ∆ΕΥΤΕΡΩΝ (σελ. 646) ....................................... 137
ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΤΩΝ ΕΚΒΑΙΝΟΝΤΩΝ ΑΤΟΠΩΝ ....................................................... 137
ΕΚ ΤΩΝ ΤΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ ΒΑΡΛΑΑΜ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ ........................................... 137
ΚΑΤΑ ΤΩΝ ∆ΕΥΤΕΡΩΝ Ο ΤΡΙΤΟΣ (Σελ. 694)....................................................... 148
ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΤΩΝ ΕΚΒΑΙΝΟΝΤΩΝ ΑΤΟΠΩΝ ....................................................... 148
1

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ΕΚ ΤΩΝ ΤΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ ΒΑΡΛΑΑΜ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΩΝ ............................... 148

2

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ ΤΟΜΟΣ Β’
ΥΠΕΡ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ. (Σελ. 56)
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΠΡΩΤΗ
Ἐπειδη τινων ηκουσα λεγοντων δειν μεταδιωκειν την εξω σοφιαν και τους
μοναζοντας, ως ανευ ταυτης ουκ ενον αγνοιας και ψευδων απαλλαγηναι
δοξασματων, καν εις απαθειαν αφικηται τις ακραν, ουδε τελειοτητος τε και
αγιοτητος επιλαβεσθαι, ει μη πανταχοθεν το ειδεναι συλλεξει, μαλιστα δε της καθ᾿
Ἕλληνας παιδειας, θεου γαρ και αυτη δωρον των προφηταις και αποστολοις δι᾿
αποκαλυψεως δεδομενων ομοιως, και γνωσις δι᾿ αυτης των οντων τηι ψυχηι
προσγινεται και το γνωστικον κρειττον ον απασων των της ψυχης δυναμεων
κοσμει, πασαν τε αλλην κακιαν εξοριζει της ψυχης, και γαρ παν παθος εξ αγνοιας
φυεται τε και κρατυνεται, αλλα και εις την του Θεου γνωσιν ποδηγει τον ανθρωπον˙
αλλως γαρ ουκ ενι γνωναι τον Θεον, ει μη δια των αυτου κτισματων επειδη ταυτ᾿
ηκουσα λεγοντων, ηκιστα μεν επεισθην, της μικρας εν τηι μοναχικηι πολιτειαι μοι
πειρας παν τουναντιον προδειξασης, απολογησασθαι δε προς αυτους ουκ ηδυνηθην,
επει και λογον υψηλοτερον τινα φασιν, ως «ουχ απλως της τε φυσεως
πολυπραγμονουμεν τα μυστηρια και τον ουρανου καταμετρουμεν κυκλον και τας
αντιτεταγμενας των αστρων κινησεις ερευνωμεθα, συνοδους τε και αποστασεις και
επιτολας τας τουτων και τα εκ τουτων συμβαινοντα θηρωμεθα και μεγα φρονουμεν
επι τουτοις, αλλ᾿ επει τουτων μεν οι λογοι εν τωι θειωι και πρωτωι και δημιουργικωι
νωι, των δ᾿ εν εκεινωι (σελ. 58) λογων αι εικονες ενεισι τηι καθ᾿ ημας ψυχηι˙ τουτων
ουν εν επιγνωσει σπευδομεν γενεσθαι και διαιρετικαις και συλλογιστικαις και
αναλυτικαις μεθοδοις των της αγνοιας εαυτους τυπων απαλλαξαι και ουτω καθ᾿
ομοιωσιν, ζωντες τε και μετα θανατον, ειναι του ποιησαντος». Ἐπει ουν προς ταυτα
ουχ ικανος ειναι αντιπειν ενομισα, σιωπησας προς εκεινους τοτε, παρα σου νυν
αξιω, πατερ, διδαχθηναι τους υπερ της αληθειας λογους, ως ετοιμος γενοιμην κατα
τον αποστολον «λογον διδοναι περι της εν ημιν ελπιδος».

ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ ΠΡΩΤΗ
ΛΟΓΟΣ ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ
ΚΑΤΑ ΤΙ ΚΑΙ ΜΕΧΡΙ ΤΙΝΟΣ ΛΥΣΙΤΕΛΗΣ
Η ΠΕΡΙ ΛΟΓΟΥΣ ΤΡΙΒΗ. (Σελ. 60)
Ἀδελφε, «καλον χαριτι βεβαιουσθαι την καρδιαν», αποστολικως ειπειν˙ λογωι δε
πως αν ενδειξατο τις το υπερ λογον αγαθον; Χρη τοινυν και κατα τουτο σε χαριτας
ομολογειν Θεωι χαριν παρασχοντι τοιαυτην, η τοις τα παντα οιομενοις ειδεναι
περιουσιαι σοφιας ουδ᾿ επι νουν ερχεται, Καν μη τουτοις αντιλεγειν εχηις, καιτοι της
αληθειας μη καταστοχαζομενους ειδως, δυσχεραινειν ου δει. Συ μεν γαρ εργωι
πεπεισμενος, παντηι τε και παντως εις το διηνεκες εστηριγμενος εσηι και
απεριτρεπτος, μονιμον εχων παρα σεαυτωι την της αληθειας ιδρυσιν. Οι δε λογικαις
3

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αποδειξεσιν επερειδομενοι περιτραπησονται παντως καν μη νυν υπο σου˙ και γαρ
«λογωι παλαιει πας λογος», δηλαδη και αντιπαλαιεται, και τον νικωντα λογον δια
τελους ευρειν αμηχανον, ως ειναι της οικειας ηττης ανελπιδα˙ και τουτ᾿ εδειξαν
Ἑλληνων παιδες και οι κατ᾿ εκεινους σοφοι, κρειττονι τωι δοκειν δειξει λογου
διηνεκως αλληλους ανατρεποντες και υπ᾿ αλληλων ανατρεπομενοι.
Προς ουν τους εκεινοις προσεχοντας δια βιου και θηρωμενους γνωσιν εκ της
εξω παιδειας και ταυτην επι τοσουτον εγκωμιαζοντας ταυτ᾿ ειπων, αποχρωντως τε
και πρεποντως, εμοι γε δοκειν, ερεις, ως «ου μαλλον γνωσιν (σελ. 62) η αγνωσιαν εκ
τουτων υμιν αυτοις περιποιεισθε, ω βελτιστοι». Καθαπερ γαρ οι της παρ᾿ ανθρωπων
εφιεμενοι δοξης και πανθ᾿ υπερ αυτης πραττοντες αδοξιας μαλλον η δοξης
επιτυγχανουσιν, επειπερ αλλοις αλλα αρεσκει, τον αυτον τροπον και οι παρα των
εξω σοφων την γνωσιν θηρωμενοι μαλλον αγνωσιαν κατ᾿ αυτους εκεινους η γνωσιν
καρπουνται˙ διαφερουσι γαρ αλληλων αι δοξαι και διαφερονται προς αλληλας και οι
αντικειμενοι πλειους των ομολογουντων εκαστηι. Το δε πιστευειν ειρηκεναι τινα
τουτων δυνηθηναι τους εν τωι δημιουργικωι νωι λογους, μη και λιαν πλημμελες ηι˙
«τις γαρ εγνω νουν Κυριου;» φησιν ο αποστολος˙ ει δε μη τουτους, ουδε τας εν τηι
ψυχηι τουτων εικονας εκ της εξω σοφιας συνιδειν εστι. Ψευδογνωσια τοινυν εστιν η
εκ ταυτης της σοφιας το κατ᾿ εικονα θειαν θηρωμενη γνωσις. Ουκουν, ουκ εσται δι᾿
αυτην τηι αυτοαληθειαι εμφερης η ταυτην εχουσα ψυχη, αλλ᾿ ουδε ποδηγοιτο αν προς
την αληθειαν εκ ταυτης˙ και η καυχησις λοιπον ματαια των επ᾿ αυτηι τουτου γε ενεκα
σεμνυνομενων. Ἀκουετωσαν Παυλου σαρκικην σοφιαν καλουντος την θυραθεν, ος
και «νουν σαρκος» λεγει την «φυσιουσαν γνωσιν». Ἡ τοινυν της σαρκος σοφια πως
τηι ψυχηι το κατ᾿ εικονα παρεξεται; «Βλεπετε», φησι, «την κλησιν ημων˙ ου πολλοι
σοφοι κατα σαρκα, ου πολλοι δυνατοι, ου πολλοι ευγενεις». Ὡς ουν η της σαρκος
ευγενεια τε και δυναμις την ψυχην ουκ ενδυναμωσειεν αν ουδ᾿ εξευγενισειεν, ουτως
ουδ᾿ η της σαρκος (σελ. 64) σοφια σοφην απεργασεται την διανοιαν. Και οντως αρχη
σοφιας γνωναι σοφιαν, ωστε διελεσθαι και προελεσθαι της χαμερπους και γηινης και
ανονητου την μεγαλωφελη και ουρανιαν και πνευματικην και παρα Θεου και προς
Θεον ερχομενην και Θεωι τους κτησαμενους συμμορφους αποδεικνυσαν.
Ου μην, αλλ᾿ επει, καθαπερ κακεινοι λεγουσι, των εν τηι δημιουργικωι νωι λογων
αι εικονες εν ημιν εισι, τι το ταυτας την αρχην αχρειωσαν τας εικονας; Ουχ η
αμαρτια και η του πρακτεου ειτε αγνοια ειτε περιφρονησις; ∆ιατι μη αδιδακτως
ενορωμεν ταυτας, εν ημιν αυτοις ουσας εντετυπωμενας; Ουχ οτι το παθητικον μερος
της ψυχης κακως επανασταν αυτας τε διεστρεψε και το διορατικον αυτης συνεχεε
και μακραν εποιησε της αρχετυπου καλλονης; Ουκουν τουτου παντος μαλλον
επιμελητεον και της αμαρτιας αφεκτεον και τον νομον των εντολων δια πραξεως
αναγνωστεον και αρετης πασης ανθεκτεον και δι᾿ ευχης και θεωριας αληθους
επανιτεον προς Θεον, τον βουλομενον το τε κατ᾿ εικονα σων και την αληθογνωσιαν
σχειν. Καθαροτητος γαρ ανευ, καν μαθηις την απο Ἀδαμ μεχρι συντελειας φυσικην
φιλοσοφιαν, μωρος ουδεν ηττον, οτι μη και μαλλον, εσηι η σοφος˙ εκεινης δε ανευ,
καθαρθεις και των πονηρων ηθων και δογματων απαλλαξας την ψυχην, την
νικωσαν τον κοσμον του Θεου σοφιαν κτησηι και «τωι μονωι σοφωι Θεωι»
συνδιαιωνισεις αγαλλομενος. ∆ογματων δε λεγω, ου των περι μεγεθους κινησεως
ουρανου και των κατ᾿ ουρανον σωματων και οσα δια ταυτα γινεται, ουδε γης και
των περι γην και των εντεθησαυρισμενων ταυτηι μεταλλων και λιθων διαυγων,
(σελ. 66) ουδε των εκ της διπλης αναθυμιασεως κατα τον αερα συμβαινοντων. Προς
γαρ επιστημην των τοιουτων βλεποντες πασαν απαυθυνειν σπουδην τε και ζητησιν
αιρεσις εστιν ελληνικη˙ οι γαρ Στωικοι παντες τελος της θεωριας την επιστημην
οριζονται.σ
4
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Νυν δη τινες, ως συ φηις, του τοις χριστιανοις προκειμενου τελους, των
επηγγελμενων ημιν επι του μελλοντος αιωνος αρρητων αγαθων, ως ελαχιστου
περιφρονησαντες και την επιστημην εις γνωσιν μεταλαβοντες, τηι των κατα Χριστον
φιλοσοφουντων επεισαγουσιν εκκλησιαι. Τους γαρ ουκ ειδοτας τας μαθηματικας
επιστημας αναγνους αποφαινονται και ατελεις˙ εντευθεν δ᾿ αναγκη παντας των μεν
ελληνικων απριξ αντεχεσθαι μαθηματων, των δ᾿ ευαγγελικων κατολιγωρειν
διδαγματων (παρ᾿ αυτων γαρ ουδεποτε γενοιτ᾿ αν της των κατ᾿ αυτους επιστημων
αγνοιας απαλλαγη) και του λεγοντος «γινεσθι τελειοι» και «ει τις εν Χριστωι
τελειος» και «ημεις δε λαλουμεν εν τοις τελειοις» καταμωκωμενους αναχωρειν, ως
απειρου πενταπασιν επιστημης τοιαυτης. Ου ταυτης ουν εγω της αγνοιας απαλλαγην
υποτιθεμενος, καθαροτητα σωτηριον εκαλεσα ταυτην (οιδα γαρ και ανεγκλητον
αγνοιαν και γνωσιν εγκεκλημενην) ˙ ουκουν ταυτης, αλλα της περι Θεου και των
θειων δογματων αγνοιας απαλλαγεις, οσην οι καθ᾿ ημας απηγορευσαν θεολογοι, και
παν ηθος κατα τας αυτων βελτιωσας υποθηκας, γενησηι Θεου σοφιας αναπλεως,
εικων οντως και ομοιωμα Θεου, δια μονης της των ευαγγελικων εντολων τηρησεως
τετελεσμενος. Ὅ και ο της Ἐκκλησιαστικης ιεραρχιας υποφητης ∆ιονυσιος κατ᾿
αυτην απεφηνατο σαφως˙ «η γαρ προς τον Θεον αφομοιωσις τε και ενωσις, ως τα
θεια», φησι, «διδασκει λογια, ταις των σεβασμιωτατων εντολων αγαπησεσι και
ιερουργιαις μονως τελειται». (σελ. 68) Ει δ᾿ ουκ αληθης ο λογος ουτος, αλλ᾿ εκ της
εξω παιδειας το κατ᾿ εικονα τον ανθρωπον ευρειν και ιδειν εστιν, ως τους
χαρακτηρας επι το κρειττον μεταρρυθμιζουσης και το σκοτος της αγνοιας
εξαιρουσης της ψυχης, οι καθ᾿ Ἕλληνας σοφοι θεοειδεστεροι αν ειεν και
θεοπτικωτεροι των προ νομου πατερων και των εν τωι νομωι προφητευσαντων, ων
οι πλειους εξ αγροικικου βιου προς ταυτην την αξιαν εκληθησαν. Ἰωαννης δε, η των
προφητων υστατη κορωνις, ουκ εξ απαλων ονυχων επ᾿ ερημιας διετελει τον βιον
ανυων; Ου τοινυν προς αυτον ως προς αρχετυπον αφορωσιν εκαστος οπως εχει
δυναμεως των αποταττομενων τωι κοσμωι; Παντι που δηλον. Που τοινυν εν ερημιαι
διδασκαλεια της ματαιας ως δ᾿ αυτοι λεγουσι, σωτηριαν φιλοσοφιας; Που
πολυπτυχοι βιβλοι και οι ταυταις δια βιου προστετηκοτες και τους αλλους
πειθοντες; Που δε των βιβλιων τουτων υπουηκαι βιων τοιουτων ερημικων τε και
παρθενικων και αγων αναγραπτος, προς μιμησιν επαιρων τους εντυγχανοντας;
Και ινα τουτον αφω τον εν γεννητοις γυναικων υψηλοτερον, ωι προς τοσουτον
υψος αναβεβηκοτι της, ως αυτοι φασιν, οδηγουσης προς Θεον παιδειας ουδεν
εμελησε (και γαρ ουδ᾿ ιεραις ουτος εντετυχηκε βιβλοις)˙ ινα τοινυν τουτον αφωμεν,
ο προ των αιωνων ων και μετ᾿ αυτων φανεις και δια τουτο ελθων εις τον κοσμον,
ινα μαρτυρησηι τηι αληθειαι και ανακαινισηι το κατ᾿ εικονα και προς το αρχετυπον
επαναγαγηι, πως ου παρεσχε ταυτην την δια των εξω μεθοδων ανοδον; Πως δ᾿ ουκ
ειπεν, « “ει θελεις τελειος ειναι, της εξω παιδειας επιλαβου, σπευσον προς την των
μαθηματων αναληψην, (σελ. 70) περιποιησαι σεαυτωι την επιστημην των οντων” »,
αλλα «τα υπαρχοντα πωλησον, διαδος πτωχοις, τον σταυρον αρον, ακολουθειν εμοι
προθυμηθητι»; Πως δ᾿ ουκ εδιδαξεν και σχηματισμους και ποσοτητας και τας
πολυπλανεις των πλανητων αποστασεις τε και συνοδους, και των φυσικων
προβληματων τας αποριας διελυσεν, ως αν απο της ημετερας ψυχης το της αγνοιας
σκοτος εξεληται; Τι δε και μαθητας αλιεις, αγραμματους, αγροικους, αλλα μη
σοφους, συνεκαλει, και ταυθ᾿ ινα καταισχυνηι τους εξω σοφους, ως ο Παυλος φησι;
Πως ουν καταισχυνει τους προς αυτον, ως ουτοι λεγουσιν, οδηγουντας; ∆ιατι δε και
την σοφιαν αυτων εμωρανε; Τινος δε χαριν και δια της μωριας του κηρυγματος
ευδοκησε σωσαι τους πιστευοντας; Ουκ επειδη δια της σοφιας ο κοσμος ουκ εγνω τον
Θεον; Τι δε και μαθοντες ους φηις; Λογου Θεου σωματικως ενδημησαντος, ος
5
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εγενηθη ημιν σοφια απο Θεου, και του φωτος ανασχοντος, ο φωτιζει παντα
ανθρωπον ερχομενον εις τον κοσμον, ημερας τε διαυγασασης και φωσφορου
ανατειλαντος εν ταις καρδιαις ημων των πιστων, κατα το των αποστολων
κορυφαιον, αυτοι τε δεονται θρυαλλιδος επισκευαστης, της απο των εξω φιλοσοφων
γνωσεως προς θεογνωσιαν οδηγουσης, και τους αλλους παραινουσιν, αφεμενοις του
καθ᾿ ησυχιαν δια της των λογισμων επιστασιας καθαιρειν εαυτους και δι᾿
αδιαλειπτου προσευχης προσανεχειν τωι Θεωι, καταγηραν ματην, λυχνωι τυφομενωι
παρακαθημενους.
Ἆρ᾿ ουδ᾿ εκεινο ποτ᾿ επηλθεν επι νουν αυτοις, ως εφεσει τε και μεταληψει του
φυτου της γνωσεως εκπεπτωκαμεν εκεινου του θειου χωριου της τρυφης;
Ἐργαζεσθαι γαρ αυτο και φυλαττειν κατα την εντολην ουκ εθελησαντες, (σελ. 72)
ειξαμεν τωι πονηρωι συμβουλωι την εισοδον κλεψαντι και τωι καλλει θελξαντι της
γωσεως του καλου και του πονηρου. Ταχα δη και νυν ουτος τοις μη βουλομενοις
εργαζεσθαι και φυλαττειν την εαυτων καρδιαν, κατα την των πατερων υφηγησιν,
ουρανιων σφαιρων τε και των κατ᾿ αυτας ακριβη γνωσιν επαγγελλεται,
πολυκινητων τε και αντιρροπων, γνωσιν ουσαν καλου και πονηρου, τωι μη εν τηι
εαυτης φυσει κεκτησθαι το καλον, αλλ᾿ εν τηι των χρωμενων προαιρεσει,
συμμεταβαλλουσαν ταυτηι προς εκατερον. Προ δε τουτων, μικρου και δια ταυτ᾿ ισως,
εμπειριας τε και χαριτας πολυγλωσσων διαλεκτων, δυναμιν ρητορειας, ειδησιν
ιστοριας, μυστηριων φυσεως ευρεσιν, πολυειδεις μεθοδους λογικης πραγματειας,
πολυμερεις σκεψεις λογιστικης επιστημης, σχηματισμον αυλων πολυσχημονας
αναμετρησεις, α παντα καλα τε και πονρα φαιην αν εγωγε, μη μονον προς το δοκουν
τοις χρωμενοις μεταγινομενα και συμμεταμορφουμενα ραιδιως τωι σκοπωι των
εχοντων, αλλ᾿ οτι και καλον μεν η προς ταυτα σχολη, γνμναζουσα προς οξυωπιαν
τον της ψυχης οφθαλμον˙ παραμενειν δ᾿ αχρι γηρως ταυτηι προσανεχοντα πονηρον,
προς αγαθου δ᾿ αν ειη μετριως εκγυμνασαμενον προς τα μακρωι κρειττω και
μονιμωτερα μετασκευασασθαι τον αγωνα, πολλην αυτωι και της των λογων
περιφρονησεως φερουσης την εκ Θεου αμοιβην. ∆ιο φησιν ο θεολογος ο δευτερος
περι Ἀθανασιου του πανυ τουτ᾿ εκ των εξω κερδησαι λογων, το συνιδειν ων
υπεριδειν εδοκιμασεν˙ αυτος τε τουτων, ως αυτος (σελ. 74) αυθις λεγει, τουτ᾿
απηλαυσε μονον, το παριδειν και εσχηκεναι ων Χριστον προετιμησεν.
Ἀλλ᾿ ο πονηρος, πονηρως υποσπαν ημας των κρειττονων αει γλιχομενος, ιυγγας
εντικτει ταις ημετεραις ψυχαις και δεσμοις αγαπωμενοις τοις ανοητοις σχεδον
αδιαλυτως συνδει, το πολυ τε και μακρον υποτιθεται μηκος και πληθος τουτων των
γνωσεων, ωσπερ ετεροις πλουτον η δοξαν αδοξον και σαρκικας ηδονας, ως αν, τηι
τουτων ζητησει δια βιου παντος απασχολησαντες εαυτους, απριξ επιλαβεσθαι της
καθαιρουσης την ψυχην παιδειας ουκ εξισχυσωμεν, ης αρχη μεν ο φοβος του Θεου,
παρ᾿ ου δεησις εν κατανυξει συνεχης προς τον Θεον γενναται και η των ευαγγελικων
θεσπισματων φυλακη, δια τουτων δε καταλλαγης γεγονυιας προς θεον, ο φοβος εις
αγαπην μεταβαλλει και το της ευχης οδυνηρον εις τερπνον μετενεχθεν του
φωτισμου το ανθος ανατελλει˙ τουτου δ᾿ οιον οσμη διαδιδομενη προς τον φεροντα η
των του Θεου γνωσις μυστηριων. Αυτη παιδεια και γνωσις αληθης, ης ουδε την
αρχην, τον του Θεου φοβον δηλαδη, δυναται χωρησαι τις ενεσχημενος τηι της
ματαιας αγαπηι φιλοσοφιας και ταις στροφαις αυτης και θεωριαις ενειλουμενος τε
και συστρεφομενος. Πως γαρ αν εις ψυχην ολως εισελθοι, πως δ᾿ εισελθων
παραμειναι δυνηθειη, προκατειλημμενην και ενηδυνομενην και οιον
στενοχωρουμενην παντοδαποις και πολυτροποις διαλογισμοις, ει μη πασι χαιρειν
ειπουσα της κατα Θεον ολη γενοιτο σχολης, ινα και της αγαπης ολη τουτου γενηται
κατα την εντολην; ∆ια τουτο γαρ της θειας σοφιας και θεωριας αρχη εστι τουτου ο
6
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

φοβος, επει μεθ᾿ ετερων παραμενειν ουκ εχω, παντων απαλλαξας (σελ. 76) την
ψυχην και τηι προσευχηι καταλεανας, επιτηδειον οιον πυξιον ποιει προς καταγραφην
των χαρισματων του πνευματος.
Ταυτ᾿ αρα και ο μεγας Βασιλειος, προθεις το του Φαραω προς τον Ἰσραηλ οτι
«σχολαζετε, σχολασται εστε, λεγετε Κυριωι τωι Θεωι ημων προσευξωμεθα, επιφερει˙
«αυτη μεν ουν η αγαθη σχολη και ωφελιμος τωι σχολαζοντι˙ πονηρα δε σχολη η των
Ἀθηναιων, οι εις ουδεν αλλο ευκαιρουν η λεγειν τι και ακουειν καινοτερον, ην και
νυν τινες μιμουνται τηι του βιου σχοληι, φιλην ουσαν πονηροις πνευμασιν». Ὡς αν δε
μη τις ειπηι προς τας ρητορικας μονας λογολεσχιας αποτεινομενον ταυτα λεγειν τον
μεγαν, εκεινο προσθησομεν, ο φησιν αυθις αυτος, διευκρινων το σολομωντειον
εκεινο παραγγελμα, «γνωναι σοφιαν και παιδειαν και νοησαι λογους φρονησεως»˙
«ηδη γαρ τινες», φησι, «γεωμετριαι σχολαζοντες ην εξευρον Αιγυπτιοι η αστρολογιαι
τηι παρα των Χαλδαιων τετιμημενη η ολως περι σχηματα και σκιας και
μετεωρολογιαν εχοντες, της των θειων λογιων παιδευσεως υπερειδον˙ επειδη ουν
πολλοι τηι περι ταυτα σπουδηι κατεγηρασαν εν τηι των ματαιων ερευνηι, δια τουτο
αναγκαια η της παιδειας επιγνωσις προς τε την αιρεσιν της ωφελιμου παιδειας και
προς αποταγην της ανοητου και βλαβερας». Ὁραις πως ματαιαν, βλαβεραν,
ανονητον, την εξω παιδειαν και αυτην την των μαθηματων και την εξ αυτων
προσαγορευει γνωσιν, ην τινες, ως συ φηις, τελος θεωριας και σωτηριον
αποφαινωνται; Ἐκεινος δε και την οικειαν απολοφυρεται ζωην, προς τον Σεβαστειας
Ευσταθιον γραφων, οσην τηι περι τα μαθηματα ταυτα μελετηι τον νουν προσεχων
διηνυσεν˙ «εγω» γαρ, φησι, «πολυν χρονον προσαναλωσας τηι ματαιοτητι (σελ. 78)
και πασαν σχεδον την εμαυτου νεοτητα εναφανισας τηι ματαιοπονιαι, ην ειχον
προσδιατριβων τηι αναληψει των μαθηματων της παρα του Θεου μωρανθεισης
σοφιας, επειδη ποτε, ωσπερ εξ υπνου βαθεος διαναστας, κατειδον το αχρηστον της
σοφιας των αρχοντων του αιωνος των καταργουμενων, πολλα την ελεεινην μου
ζωην απολαυσας, ευχομην δοθηναι μοι τινα χειραγωγιαν». Ἤκουσας τινα της
παιδειας και της γνωσεως, ην νυν εξαιρειν ματην σπευδουσι τινες, τα προσρηματα;
Ματαιοτης, ματαιοπονια κατανομαζεται, σοφια μωρανεισα, σοφια καταργουμενη,
σοφια του αιωνος τουτου και των αρχοντων αυτου, σοφια της κατα Θεον ζωης τε
και πολιτειας αφανιστικη. ∆ιο και ο της αληθινης σοφιας εραστης πολυν μεταμελον
εσχεν ενδιατριψας αυτηι και μηδεμιαν χειραγωγιαν προς την αληθινην σοφιαν
ευρομενος.
Νυν δ᾿ εισιν, απηρυθριασμενως ουκ οιδ᾿οπως, οι λεγουσιν, ως αυτος λεγεις,
μηδεν εμποδιον ειναι προς τελειοτητα βιου το δια βιου την ελληνικην παιδειαν
εκμελεταν, μηδε των του Κυριου λογων ακουοντες αντικρυς προς αυτους
λεγομενων, «υποκριται, τα μεν σημεια του ουρανου οιδατε διακρινειν, τον δε καιρον
της βασιλειας πως ου διακρινετε;». Του γαρ καιρου της αιωνιου βασιλειας
επισταντος και του διδοντος αυτην Θεου επιδεδημηκοτος, πως, ειγε αληθως
εφιενται της του νου ανακαινισεως, ου δι᾿ ευχης αυτωι προσερχονται το της
ελευθεριας αρχαιον αξιωμα ληψομενοι, αλλα προς τους μηδε εαυτους ελευθερωσαι
δυνηθεντας τρεχουσι, και ταυτα του αδελφοθεου τρανως περιαγγελλοντος, «ει τις
λειπεται σοφιας, αιτειτω παρα του διδοντος Θεου και ληψεται»; Πως δε και η παρα
της εξω σοφιας γνωσις κακια πασαν ως εξ αγνοιας τικτομενην εξοριζει της ψυχης,
(σελ. 80) μηδ᾿ αυτης της απο της ευαγγελικης διδασκαλιας γνωσεως μονης ποιησαι
τουτο δυναμενης; Ου γαρ οι ακροαται του νομου σωθησονται, φησιν ο Παυλος, αλλ᾿
οι ποιηται αυτου, τον δε γνοντα το θελημα του Θεου και μη ποιησαντα δαρρησεσθαι
φησιν ο Κυριος πολλα και του μη ειδοτος πλεον. Ὁραις ως ουδενα ονινησιν η γνωσις
μονη; Και τι λεγω την περι τα πρακτεα η την του ορατου κοσμου η την του αορατου;
7
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Ουδ᾿ αυτη η γνωσις του κτισαντος αυτα Θεου δυνησεται τινα ονιναι μονη. «Τι γαρ
οφελος δογματων, θεοφιλους αποντος βιου», ον ηλθε φυτευσαι επι γης ο Κυριος, ο
χρυσους θεολογος Ἰωαννης φησι. Μαλλον δε ου μονον ουκ εστι ταυτης οφελος,
αλλα και μεγιστη βλαβη, ην και ουτοι πεπονθασι, παρ᾿ ων ηκουσας ους ανηγγελας
μοι λογους. Τι γαρ, ο μη καθ᾿ υπεροχην ελθων λογου, ινα μη κενωθηι το μυστηριον
του σταυρου, ο μη «εν πειθοις λαλων ανθρωπινης σοφιας λογοις», ο μηδεν ειδως ει
μη Κυριον Ἰησουν, και τουτον εσταυρωμενον, - τι ουν ουτος γραφει προς τους
Κορινθιους; «Ἡ γνωσις φυσιοι». Ειδες τον κολοφωνα της κακιας, το ιδιαιτατον του
διαβολου κριμα, τον τυφον εκ της γνωσεως τικτομενον; Πως ουν παν παθος εξ
αγνοιας φυεται; Πως δ᾿ η γνωσις καθαιρει την ψυχην; «Ἡ γνωσις ουν φυσιοι»,
φησιν, «η δε αγαπη οικοδομει». Ειδες ο τι εστι χωρις αγαπης γνωσις, μηδαμως
καθαιρουσα την ψυχην, αγαπης της κορυφης και της ριζης και μεσοτητος πασης
αρετης; Πως ουν η μηδεν αγαθον οικοδομουσα γνωσις – της γαρ αγαπης τουτο – πως
ουν η γνωσις αυτη το κατ᾿ εικονα παρεξεται του αγαθου; Καιτοι το ειδος τουτο της
γνωσεως το κατα τον του αποστολου λογον φυσιουν, ου της φυσεως αλλα της
πιστεως εστιν˙ (σελ. 62) ει δε αυτη φυσιοι, ποσωι μαλλον εκεινη, περι ης ημιν ο
λογος˙ φυσικη γαρ εστιν αυτη και του παλαιου ανθρωπου. Τηι γαρ φυσικηι ταυτηι η
εξω παιδειαι βοηθει, πνευματικη δ᾿ ουποτε γενοιτ᾿ αν, ει μη μετα της πιστεως και τηι
του Θεου συγγενοιτο αγαπηι, μαλλον δε ει μη προς της αγαπης και της εξ αυτης
εγγινομενης χαριτος αναγεννηθειη και αλλη παρα την προτεραν γενοιτο, καινη τε
και θεοειδης, αγνη, ειρηνικη, επιεικης, ευπειθης, μεστη τε λογων τους ακουοντας
οικοδομουντων και καρπων αγαθων, ητις δη και ανωθεν σοφια και Θεου σοφια
κατονομαζεται, και ως πνευματικη πως, ατε τηι του πνευματος υποτεταγμενη σοφιαι,
τα του πνευματος χαρισματα και γινωσκει και αποδεχεται. Ἡ δε μη τοιαυτη,
κατωθεν, ψυχικη, δαιμονιωδης, καθαπερ ο των αποστολων αδελφοθεος λεγει, διο
και τα του Πνευματος ου προσιεται κατα το γεγραμμενον, «ψυχικος δε ανθρωπος ου
δεχεται τα του Πνευματος», αλλα μωριαν αυτα και πλανην και ψευδοδοξιαν
λογιζεται, και τα πλειω μεν τουτων τελεως ανατρεπειν πειραται και φανερον αγωνα
ποιειται διαστρεφειν τε και μεταδιδασκειν οποση δυναμις, εστι δ᾿ α και πανουργως
προσιεται, συγχρωμενη τουτοις, οια περ φαρμακοι τοις γλυκεσι των εδωδιμων.
Ουτως ουκ αλλη μονον η παρα της εξω παιδειας γνωσις, αλλα και εναντιως προς
την αληθη και πνευματικην διακειται γνωσιν, ει και τινες αυτοι τε παρ᾿ αυτης ως
εοικε παρηγμενοι και τους αυτων ακροωμενους παραγειν εγχειρουντες, ως περι
μιας και της αυτης διαλεγονται, τελος της θεωριας αποφαινομενοι ταυτην. Ἵνα δε
και τι του δεινου βαθους της των εξω φιλοσοφων ποηριας ανακαλυψω σοι, κεκλοφε
μεν ο πονηρος και οι παρ᾿ αυτου πονηρως σοφισθεντες εκεινοι (σελ. 84) παραγγελμα
τι των ημετερων λυσιτελεστατον και καθαπερ τι πονηρον προβαλλονται δελεαρ τηι
των ρηματων ταυτοτητι, το «σαυτωι προσεχε» και «γνωθι σαυτον», αλλ᾿ αν ζητησηις
τι το τελος εκεινοις τουτου του παραγγελματος, κακοδοξιας ευρησεις χαρυβδιν˙
μετεμψυχωσεις γαρ δογματιζοντες, τοτ᾿ οιονται τινα σχειν εαυτον γνωναι και του
παραγγελματος ικανως εφικεσθαι, ηνικ᾿ αν τινι προσυνηπτο σωματι γνοιη και που
ποτε ην οικων και τι πραττων και τις ηκουε˙ μανθανει δε ταυτα, πειθηνιον εαυτον
παρασχων τωι τα τοιαυθ᾿ υποψιθυρισαντι δολιως πονηρωι πνευματι. Προς τουτο
τοινυν εναγοντες δια του γνωθι σαυτον τοις ουχ ικανως εχουσιν επαιειν του δολου
συνωιδα τοις ημετεροις πατρασι λεγειν νομιζονται. ∆ιο Παυλος και Βαρναβας, τα του
πονηρου νοηματα μη αγνοουντες και των επ᾿ εκεινου μεμυημενων, την λεγουσαν
περι αυτων ως «ουτοι οι ανθρωποι δουλοι του Θεου του υψιστου εισιν» ηκιστα
παρεδεξαντο, καιτοι τι τουτου του ρηματος ευσεβεστερον ειποι τις αν; Ἀλλ᾿ ηδεισαν
εκεινοι τον εις αγγελον φωτος μετασχηματιζομενον και τους διακονους αυτου
8
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

δικαιοσυνης διακονους υποκρινομενους˙ ως ουν ουκ εμπρεπουσαν τωι ψευδηγορωι
στοματι παραιτουνται την αληθινην φωνην.
Ταυτ᾿ αρα και ημεις θεοσεβους ρηματα παρ᾿ Ἑλληλων ακουοντες, ουτ᾿ οιομεθα
θεοσεβεις εκεινους, ουτε εν διδασκαλων ταττομεν αυτους μοιραι˙ και γαρ ισμεν εκ
των (σελ. 86) ημετερων μεν υφελπομενους αυτα (διο και τις εκεινων περι Πλατωνος
εφη, «τι γαρ εστι Πλατων η Μωσης αττικιζων»;)˙ ισμεν μεν ουν, ει τι χρηστον αυτοις,
εκειθεν εκ παρακρουσματων μετειλημμενον, αλλα και συνηκαμεν επισκεψαμενοι μη
προς την ομοιαν διανοιαν εξειλημμενον. Καν τις των πατερων τα αυτα τοις εξω
φθεγγηται, αλλ᾿ επι των ρηματων μονον˙ επι δε των νοηματων, πολυ το μεταξυ˙
νουν γαρ ουτοι, κατα Παυλον, εχουσι Χριστου, εκεινοι δε, ει μη τι και χειρον, εξ
ανθρωπινης διανοιας φθεγγονται. «Καθοσον δε απεχει ο ουρανος απο της γης, κατα
τοσουτον απεχει η διανοια μου απο των διανοιων υμων», λεγει Κυριος. Ου μην αλλ᾿
ει και της διανοιας εστιν ου κοινωνειεν εκεινοι Μωυσει τε και Σολομωντι και τοις
κατ᾿ αυτους, τι τουτοις εκ τουτου το οφελος η τις αυτους παρα του Θεου δεδιδαχθαι
ταυτ᾿ ειποι νουν εχων υγια και μεθ᾿ ημων τεταγμενος, ει μη και τους μετα Χριστον
κακοδοξους θεοδιδακτους φαιη τις, επει παρα της εκκλησιας ακηκοοτες μη πασαν
παρεσαλευσαν την αληθειαν; «Παν δωρημα τελειον ανωθεν ειναι παρα του πατρος
των φωτων», ο του φωτος απεφηνατο μαθητης˙ κολοβα δ᾿ ει μη εκεινος ζωα δωρα
προσιεται, πως αν αυτος παρασχοι; Καιτοι ζωον κολοβον ουδεν ηττον ζωον εστι.
Θεος δε, ος ουκ εκ μη οντων δημιουργει, μηδε των ημετερων προυπηρχε ψυχων,
μηδε της κατ᾿ εκεινους ανειδεου υλης, μαλλον δε και της οικοθεν ταλαντευομενης
ειδοπεποιημενης, ακοσμου δ᾿ ομως, πως αν ειη Θεος; Και ινα κατα το προφητικον
μικρον προσθεις ειπω, «θεοι οι τον ουρανον (σελ. 88) και την γην» εκ μη οντων «ουκ
εποιησαν απολεσθωσαν» και προς τουτοις οι τουτους θεολογησαντες. Περι δε των
τουτους θεολογους και τοις παρ᾿ ημιν θεολογοις ομοφωνους η και διδασκαλους
λεγοντων, οιομενων παρ᾿ εκεινων τας θεολογικας παρειληφεναι φωνας, τι χρη
λεγειν, η δεισθαι του φωτος του φωτιζοντος παντα ανθρωπον ερχομενον εις τον
κοσμον απαλλαξαι και αυτους του δεινου τουτου της αγνοιας σκοτους και φωτισαι
συνιδειν, ως και παρα των οφεων εστι τι χρησιμον ημιν, αλλ᾿ ανελουσι και διελουσι
και συσκευασαμενοις και χρησαμενοις συν λογωι κατα των εκεινων δογματων; Εις
τουτο τοινυν χρησιμα τακεινων ημιν, ως κατ᾿ εκεινων χρησθαι καθαιρουντας, οιονει
τηι εαυτου ρομφαιαι Γολιαθ αλλον, επανισταμενον και ανθισταμενον και
«ονειδιζοντα παραταξιν Θεου ζωντος» εξ αλιεων και αγραμματων τα θεια
πεπαιδευμενην.
Ταυτ᾿ αρα και την εξω παιδειαν μετιεναι τους βουλομενους των μη τον μονηρην
βιον επανελομενων ουκ αν απειρξαμεν, δια τελους δε ταυτηι προσεσχηκεναι
παραινουμεν ηκιστα των απαντων ουδεν. Προσδοκαν δε τι των θειων ακριβως παρ᾿
αυτης εισεσθαι και τελεως απαγορευομεν˙ ου γαρ εστιν εξ αυτης διδαχθηναι τι περι
Θεου ασφαλες. «Ἐμωρανε γαρ αυτην ο Θεος», ουκ αυτος τοιαυτην ποιησας (πως γαρ
αν σκοτισαι το φως;), αλλα μωραν ουσαν απελεγξας, ου προς την αυτου
παραβληθεισαν, απαγε˙ ει γαρ τις τουτ᾿ ειποι, και τον δια Μωσεως δεδομενον νομον
καταργηθηναι τε και μωρανθηναι φησει, του νομου φανερωθεντος (σελ. 90) της
χαριτος˙ ει δε μη τουτον (και γαρ εκ θεου), κατα τουτο παντως η των Ἑλληνων
εμωρανθη σοφια, καθοτι ουκ εκ Θεου˙ παν δ᾿ ο μη θεοθεν, ουκ ον˙ δια τουτο η σοφια
των Ἑλληνων ψευδωνυμος. Ὁ μεν γαρ ταυτην ευρηκως νους, ηι νους, εκ Θεου˙
ταυτην δε του προσηκοντος τελους της θεογνωσιας εκπεσουσαν, εκπτωσιν σοφιας
και σοφιαν ηλογημενην, ταυτον δ᾿ ειπειν μεμωραμενην, δικαιοτερον αν τις η σοφιαν
προσειποι. ∆ιο και ο αποστολος ουχ ως συγκρινομενην ειπε μωραινεσθαι, αλλ᾿ ως τα
του αιωνος τουτου ζητουσαν και τον προαιωνιον Θεον μη γνουσαν μηδε γνωναι
9
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

βουλομενην˙ ειπων γαρ που συζητητης του αιωνος τουτου;», ευθυς επηγαγεν οτι
«εμωρανε ο Θεος την σοφιαν του κοσμου τουτου», τουτεστιν εφανερωσε φανεις της
αληθινης γνωσεως εκπεπτωκυιαν και μη ουσαν σοφιαν, αλλα καλουμενην μονον. Ει
δ᾿ ην σοφια, πως αν εγενετο μωρια και ταυθ᾿ υπο Θεου και της αυτου σοφιας επι γης
φανερωθεισης; Κατα γαρ τον μεγαν ∆ιονυσιον καλωι καλον ουκ εναντιουται, τωι
ηττονι το κρειττον, εγω δ᾿ αν φαιην ως ουδε αμβλυνεται ποθ᾿ υπ᾿ αλληλων τα γε
νοητα, προσθειην δ᾿ αν οτι και της εαυτου καλλονης εκαστον επιδοσιν λαμβανει τηι
του κρειττονος επιφανειαι. Τι δ᾿ αν ειποι τις, αυτης της καλλοποιου δυνεμως
επιφανεισης; Ουδε γαρ τα «δευτερα φωτα», τας υπερκοσμιους λεγω φυσεις, υπο του
πρωτου φωτος αχρειουσθαι φαιη τις επιλαμποντος αυτοις˙ ουδε το πολυ τουτων
αποδεον, φως δ᾿ ομως ον, το καθ᾿ ημας λεγω λογικον και νοερον, σκοτος γεγονε, του
θειου φωτος επιφανεντος, και ταυτ᾿ εις το φωτισαι παντα ανθρωπον ερχομενον, εις
τον κοσμον. Ὁ δ᾿ αντιταττομενος τουτωι, (σελ. 92) ειτ᾿ αγγελος, ειτ᾿ ανθρωπος, ως
εαυτον εκων στερησας του φωτος, εγκαταλειφθεις σκοτος αναπεφηνεν.
Ουτω τοινυν και η σοφια εκεινη, αντιταξαμενηι τηι σοφιαι του Θεου, μωρια
γεγονεν. Ει δ᾿ ην διορατικη και εξαγγελτικη της του Θεου εν τοις κτισμασι σοφιας,
φανερωσις ουσα του αφανους, οργανον αληθειας αφανιστικον αγνοιας, εκεινο κατα
μεθεξιν ο κατ᾿ αιτιαν το αγγελλομενον, πως αν εμωρανθη, και ταυθ᾿ υπο του την
σοφιαν ταυτην εκβαλλοντος τηι κτισει; Πως δ᾿ ουκ αν εις αυτην την εμφαινομενην
τωι παντι του Θεου σοφιαν το βλαβος αναφερετο τουτο; Πως δ᾿ αν ουχ εαυτωι
μαχοιτο σαφως ο της ειρηνης της τε ολης και της καθ᾿ εκαστον υποστατης, δια μεν
της εγκαταβληθεισης τωι κοσμωι σοφιας διδους σοφιαν, δια δε της εαυτου παρουσιας
τους τε ειληφοτας και την δεδομενην ταυτην μωραινων σοφιαν; Ἔδει δε και ταυτην,
ουκ εις το μωραναι, αλλ᾿ εις το πληρωσαι παραγενεσθαι, καθαπερ εις τον παλαι
νομον, περι ου ο Παυλος βοαι, «νομον ουν καταργουμεν; μη γενοιτο, αλλα νομον
ιστωμεν», ον και ο Κυριος ερευναν προτρεπεται, ως αντεθησαυρισμενην εχοντα την
ζωην την αιωνιον, και παλιν «ει επιστευετε» φησι, «Μωσηι, επιστευετε αν εμοι».
Βλεπεις υπερβαλλουσαν ομολογιαν του νομου και της χαριτος; ∆ια τουτο, του
αληθινου φωτος επιφανεντος, βελτιων εαυτου γεγονεν ο νομος, τρανωθεντος αυτωι
του αποθετου καλλους, αλλ᾿ ουχ η καθ᾿ Ἕλληνας σοφια˙ μωριαν δ᾿ υποκαθεζομενην
εχουσα κομψειαι τινι και ευεπειαι και πιθανοτητι λογων, του αισχους
ανακαλυφθεντος αισχιων εγενετο και της μωριας δικαιως επωνυμος, ου της καθ᾿
υπεροχην, ως υπερ εννοιαν ουσα (τουτο γαρ επωνυμια της του Θεου σοφιας
απορρητος), αλλα της κατ᾿ ελλειψιν αληθειας εχομενης (σελ. 94) γνωσεως, ως και
του προσηκοντος απολειφθεισα τηι κατ᾿ ανθρωπον σοφιαι τελους, ουκ απολειφθεισα
και του μεν ψευδους ως αληθειας αντεχομενη, της δ᾿ αληθειας ως ψευδους
καταψευδεσθαι πειρωμενη, και επανιστασα την κτισιν κατα του κτισαντος, ησπερ
και νυν εργον επανισταναι κατα τε του Πνευματος και των πνευματικων εργων και
ανδρων τας του Πνευματος γραφας.σ
Ουκουν διορατικη και εξαγγελτικη εστι της του Θεου σοφιας η των εξω σοφων
μεμωραμενη φιλοσοφια. Πως γαρ, δι᾿ ης ουκ εγνω ο κοσμος τον Θεον; Ει δ᾿ αλλαχου
φησιν ο Παυλος οτι «γνοντες τον Θεον, ουχ ως Θεον εδοξασαν», ουχ εαυτωι μαχεται
ο της ειρηνης μαθητης, της δ᾿ εν ημιν αυτοις παρα Χριστου μονου διδομενης
υπερκοσμιου ειρηνης κληρονομος. Ἀλλ᾿ ηλθον μεν, φησιν, εις εννοιαν Θεου, αλλ᾿
ουχι την πρεπουσαν Θεωι˙ ουδε γαρ πανουργον, ου παντοδυναμον, ου
παντεπισκοπον, ου μονον αναρχον τε και ακτιστον εδοξασαν αυτον. ∆ιοπερ απο των
κατ᾿ αυτους εκεινων χρονων εγκαταλειφθεντες υπο του Θεου, ως και τουτ᾿ εδειξεν ο
Παυλος, εις αδοκιμον οι σοφοι παρεδοθησαν νουν, λατρευοντες τηι κτισει παρα τον
κτισαντα και τωι βορβορωι των αισχρων και πονηρων εγκαλινδουμενοι παθων˙ ου
10
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

μονον δε, αλλα και νομους εθεντο και λογους συνεγραψαντο (φευ του παθους, φευ
της απατης) ομολογους τοις δαιμοσι και συνηγορους τοις παθεσιν. Ὁραις ως αρχηθεν
εχει και αυτοθεν την μωριαν η φιλοσοφια των κοσμικων φιλοσοφων, αλλ᾿ ουχ υπο
συγκρισεως ελαβεν αυτην; Ὁ τοινυν αποδοκιμασας αυτην εξ ουρανου τοτε, της
αληθειας διαπεσουσαν, και νυν ελθων εις την γην, ως τηι του ευαγγελικου
κηρυγματος αντιταττομενη απλοτητι δικαιως εμωρανε˙ διοπερ ει τις αυθις ταυτηι
προσεχει τον νουν, (σελ. 96) ως παρ᾿ αυτης θεογνωσιαν οδηγεισθαι μελλων η ψυχης
σχησειν καθαρσιν, τουτ᾿ αυτο πασχει και μωραινεται σοφος ων. Και του παθειν
τουτο δειγμα σαφες, εν μεν και πρωτον, το μη προσιεσθαι πιστει τας παραδοσεις ας
παρα των αγιων πατερων εν απλοτητι παρειληφαμεν, ειδοτες κρειττους ουσας και
σοφωτερας η κατ᾿ ανθρωπινην ετασιν και επινοιαν, και δι᾿ εργων φανερουμενας,
αλλ᾿ ουχι δια λογων αποδεικνυμενας˙ και τουτ᾿ ισασι και συμμαρτυρησουσι παντες,
οι μη προσεμενοι μονον, αλλα και πειραι καρπωσαμενοι την εκ τουτων ωφελειαν και
παρ᾿ εαυτων εργωι γνοντες οτι το «μωρον του Θεου σοφωτερον των ανθρωπων
εστιν». σ
Ἀλλ᾿ εν μεν δη τουτο και πρωτον ικανον τεκμηριον των μεμωραμενων σοφων.
∆ευτερον δε και μειζον, κατα των εν αφελοτητι καρδιας παραδεχομενων εκεινας
επιστρατευειν του μεμωραμενου και κατηλογημενου λογου την δυναμιν και κατα
τους παραθεωρησαντας εκεινους και τωι κτιστηι την κτισιν επαναστησαντας
παραθεωρειν τα του Πνευματος λογια και ταις μυστικαις του Πνευματος ενεργειας,
κρειττον η λογος εν τοις κατα πνευμα ζωσιν ενεργουμεναις δι᾿ αυτων επιτιθεσθαι.
Τριτον δε και σαφεστερον, εκ θεου καθαπερ και τους προφητας σεσοφισθαι λεγειν
τους ασοφους εκεινους σοφους, καιτοι σαφως ο Πλατων, τους κατ᾿ αυτους
διαφεροντας επαινων, εν εγκωμιου μεγιστη μοιραι τιθεται δειξαι μεμηνοτας αυτους.
«Και ος αν», φησιν, «ανευ δαιμονων επιπνοιας επι ποιητικους λογους αφικηται,
ατελης αυτος τε και η ποιησις, και υπο της των μαινομενων η του σωφρονουντος
ηφανισθη». Και αυτος δε δια Τιμαιου μελλων περι κοσμου φυσεως φιλοσοφειν,
ευχεται μηδεν ειπειν ο τι μη τοις θεοις φιλον. Ἡ δε τοις δαιμοσι φιλη φιλοσοφια,
πως αν ειη Θεου (σελ. 98) τε και εκ Θεου; Τωι δε Σωκρατει συνην δαιμονιον, ωι δηπου
και μεμυηται, ταχα δε και την σοφιαν αριστος υπ᾿ αυτου μεμαρτυρηται. Θεον δ᾿
Ὅμηρος αδειν δι᾿ αυτου την Ἀχιλλεως ανδροφονον μηνιν προτρεπεται, παρεχων
εαυτον ως οργανωι χρησθαι τωι δαιμονι και της αυτου σοφιας και ευεπειας την αιτιαν
επ᾿ αυτην αναφερων. Ἡσιοδωι δ᾿ ουκ απεχρησεν υφ᾿ ενος ενεργεισθαι δαιμονος, ατε
της θεογνωσιας οντι ποιητηι, διοπερ εννεα κατα ταυτο προς εαυτον επισπαται, νυν
μεν εκ Πιεριας νυν δ᾿ εξ Ἑλικωνος, δικαιοτατα˙ και γαρ υπ᾿ αυτων αυτωι δοθεισης,
υας βοσκοντι κατ᾿ ουρος, δαφνης φαγων ελικωνιτιδος, σοφιης εμπεπληστο
παντοιης. Ἄλλωι δ᾿ αλλος θεων «εης ενεκαρπισεν αλκης». Ἕτερος δ᾿ εαυτου μαρτυς
γινεται, «παντ᾿ εδαην» λεγων «μουσαι θεοφραδι». Ἄλλος δ᾿ επι της εαυτου ψυχης,
παντα φευ χορευσαι τον μουσων επευχεται χορον, ως υπο μεν Ἑπταπορης ταχα της
Πιερου τας επτα μαθοι ζωνας και τους επτα αστερας τους πλανητας και οσα κατ᾿
αυτους, υπο δ᾿ Ουρανιας της ∆ιος την αλλην πασαν αστρολογιαν, υπο δε των
υπολοιπων και κατ᾿ αυτους εφορων των κατω τα επι γης.
Τι δη φηις, σοφιαν ερουμεν εχειν Θεου τους τοιαυτα περι σφων αυτων λεγοντας
αριδηλως; Ουχ, εως αν ημων αυτων ωμεν και της οντως σοφιας θεραπευται, ητις εις
κακοτεχνον και δαιμοσι φιλην ουκ εισερχεται ψυχην˙ καν εισελθουσα φθασηι,
μεταβαλουσης επι το χειρον αφιπταται. «Πνευμα γαρ αγιον παιδειας επαναστησεται
απο λογισμων ασυνετων», κατα Σολομωντα τον Θεου σοφιας ευμοιρηκοτα και (σελ.
100) και περι αυτης συγγραψαμενον. Τι δε ασυνετωτερον των μεγα φρονουντων επι
τωι δαιμοσι τελεισθαι και προσμαρτυρουντων εκεινοις την χορηγιαν της σφετερας
11
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

σοφιας; Ου γαρ περι φιλοσοφιας ημεις απλως λεγομεν αττα λεγομεν νυν, αλλα περι
της των τοιουτων φιλοσοφιας. Ει γαρ και κατα Παυλον ου δυναται τις «ποτηριον
Κυριου πινειν και ποτηριον δαιμονιων», πως αν δυνηθειη τις Θεου σοφιαν εχειν και
υπο δαιμονων εμπνεισθαι; Ουκ εστι τουτο, ουκ εστιν. Ει γαρ και Παυλος εστιν ου
φησιν ως «εν σοφιαι του Θεου ουκ εγνω ο κοσμος τον Θεον», ου την εν τοις ασοφοις
εκεινοις εγγεγενημενην σοφοις «Θεου σοφιαν» εκαλεσεν, απαγε, την δ᾿
εγκαταβεβλημενην υπο του κτιστου τοις κτισμασιν, ην ο γνους αγγελον ουσαν Θεου,
Θεον επεγνω τον δι᾿ αυτης αγγελλομενον και γνωσιν εχει των οντων αληθη και
Θεου σοφιαν τροπον ετερον, Θεου σοφιας επιγνωμων γενομενος. «Ἐχρην γαρ»,
φησιν ο μεγας ∆ιονυσιος, «δια της γνωσεως των οντων προς τον αιτιον των οντων
αναγεσθαι τους γε αληθεις φιλοσοφους».
Ει γουν ο αληθης φιλοσοφος αναγεται προς τον αιτιον, ο μη αναγομενος ουκ
αληθης, ουδ᾿ εχων σοφιαν, αλλ᾿ οιον σοφιας αληθινης απατηλον ειδωλον και
στερησιν σοφιας, αλλ᾿ ου σοφιαν. Την γουν της σοφιας στερησιν, πως αν ειη «Θεου
σοφιαν» προσεπειν; Ἄλλως τε και ο δαιμονιος νους, ηι νους, καλον, ηι δ᾿ εαυτωι
κακως χρηται, πονηρον˙ καιτοι μετρα κοσμου, διεξοδους τε και συνοδους και
διορισμους των κινουμενων κρειττον οιδεν η καθ᾿ ημας, μη θεοφιλως δε τηι γνωσει
χρωμενος, νους εστιν ανους και εσκοτισμενος. Τον ισον αρα τροπον και η καθ᾿
Ἕλληνας σοφια δια της εν τοις (σελ. 102) κτισμασι Θεου σοφιας, καθ᾿ ην την ετερου
φθοραν γενεσιν εποιησεν ετερου, πειρωμενη δειξαι τον Θεον ου των ολων Κυριον,
ουδε κτιστην του παντος, τωι μη συνοραν μηδεν εκ μηδαμηι μηδαμως γινομενον και
ουτω το του οντως Θεου αποσαμενη σεβας και τοις θειοις ουχ οσιως, κατ᾿ αυτον τον
μεγαν ∆ιονυσιον επι τα θεια χρησαμενη και παρα τουτο μωρα και ασοφος γεγονυια,
πως αν ειη Θεου σοφια. ∆ιο και ο Παυλος διττον ημιν ενταυθοι δεικνυς το της
σοφιας ειδος, «εν σοφιαι», φησι, «Θεου, δια της σοφιας ουκ εγνω ο κοσμος τον Θεον».
Ὁραις οτι την μεν σοφιαν ειπε του Θεου, την δε ψιλην σοφιαν και αιτιαν του μη
γνωναι τον Θεον; Αυτη δε εστιν η τοις Ἕλλησιν εξευρημενη, παρα την του Θεου
ετερα, τωι διπλασιασμωι του της «σοφιας» ονοματος φανερωθεισα. Τι γαρ και προιων
φησιν ουτος ο θεοσοφος; «Ἡμεις δε λαλουμεν Θεου σοφιαν»˙ αρ᾿ ουν η εκεινοι κατα
τουτον η ουτος κατ᾿ αυτους; Ουμενουν˙ διο και αυτος τουτ᾿ απαγορευων, «σοφιαν»
φησιν, «Θεου λαλουμεν εν τοις τελειος, σοφιαν δε ου του αιωνος τουτου, ουδε των
αρχοντων του αιωνος τουτου των καταργουμενων» και «ην ουδεις των αρχοντων
του αιωνος τουτου εγνωκεν». Αυτη δ᾿ η σοφια εν ημιν εστινεν Χριστωι Ἰησου, «ος
εγενηθη ημιν σοφια απο Θεου». Ἐκεινη δ᾿ εν εκεινοις ουκ ην, αλλ᾿ εν τοις υπ᾿
εκεινων ερευνωμενοις κτισμασιν, ων τους λογους εζητηκοτες δια βιου, ηλθον μεν
πως εις εννοιαν Θεου, της μεν φυσεως και της κτισεως αφορμας χορηγουσης ου
μικρας, των δε δαιμονων δαιμονιως ουκ απειργοντων˙ πως γαρ αν θεοι ενομισθησαν
μηδαμως Θεου εννοιας την ανθρωπινην εισελθουσης διανοιαν;
Ουκουν ηλθον μεν εις εννοιαν εκεινοι Θεου την των αισθητων φυσιν
εξητακοτες, αλλ᾿ ουχι την αξιαν και τηι (σελ. 104) μακαριαι φυσει προσηκουσαν˙
«εσκοτισθη γαρ η ασυνετος αυτων καρδια» υπο των κακομηχανως μυουντων
πονηρων δαιμονων˙ πως γαρ αν ουτοι θεοι ενομισθησαν, πως δ᾿ αν επιστευθησαν
πολυθειαν διδασκοντες, αξιας Θεου εννοιας επιφαινομενης τηι διανοιαι; ∆ια τουτο οι
της ανοητου και μωρας σοφιας εκεινης και απαιδευτου παιδειας επειλημμενοι και
Θεου και φυσεως κατεψευσαντο, την μεν εις δεσποτειαν αναγαγοντες, τον δε της
δεσποτειας, το γε εις αυτους ηκον, κατενεγκοντες, δαιμοσι τε το θειον
επιφημισαντες ονομα και την των οντων γνωσιν ευρειν, ο προυργου και δια
σπουδης ην αυτοις, τοσουτου δεησαντες, ως εμψυχα μεν ειπειν τα αψυχα, προς δε
και κρειττονος η της καθ᾿ ημας μετειληχεναι ψυχης, λογικα δε τα αλογα, της γαρ
12
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ανθρωπινης δεκτικα ψυχης, κρειττους δ᾿ η καθ᾿ ημας τους δαιμονας και κτιστας, ω
της ασεβειας ημων, συναιδια δε τωι Θεωι και ακτιστα τε και αναρχα, ου την υλην
μονον και την του κοσμου παντος, ως αυτοι λεγουσι, ψυχην, και τα των νοερων μη
ενημμενα παχος σωματος, αλλα και αυτας τας ημετερας ψυχας. Τι ουν; Θεου σοφιαν
εχειν τους ταυτα τυτηι φιλοσοφησαντας ερουμεν; Ἤ σοφιαν ολως ανθρωπινην γουν;
Μη ποθ᾿ ουτω μανειη τις των καθ᾿ ημας. «∆ενδρον γαρ αγαθον καρπους πονηρους ου
ποιει», κατα τον του Κυριου λογον. Ἐγω γαρ επ᾿ εμαυτου λογιζομενος, ουδ᾿
ανθρωπινην δικαιαν ειναι προσειρησθαι νομιζω την σοφιαν εκεινην, επι τοσουτον
ουσαν εαυτηι ανακολουθον ως τα αυτα λεγειν εμψυχα τε και αψυχα, λογικα τε και
αλογα και τα μηδε προς αισθησιν οπωσουν πεφυκοτα, μηδ᾿ οργανον ολως εσχηκοτα
τοιαυτης δυναμεως, χωρητικα λεγειν των ημετερων ψυχων. Ει δε ο Παυλος
ανθρωπινην σοφιαν εστιν ου λεγει ταυτην («το γαρ κηρυγμα μου», φησιν, «ουκ εν
πειθοις ανθρωπινης˙ σοφιας λογοις», και παλιν «λαλουμεν ουκ εν διδακτοις (σελ.
106) ανθρωπινης σοφιας λογοις») αλλα και σοφους κατα σαρκα, μωρανθεντας,
συζητητας του αιωνος τουτου τους κεκτημενους ταυτην αξιοι καλειν και την σοφιαν
αυτων παραπλησιως των προσρηματων, σοφιαν γαρ και ταυτην μεμωραμενην,
σοφιαν καταργουμενην και κενην απατην, σοφιαν του αιωνος τουτου και των
αρχοντων του αιωνος τουτου των καταργουμενων.
Ἐγω δε και του λεγοντος ακουω πατρος «ουαι σωματι, οταν μη την εξωθεν
προσενεγκηται τροφην, και ουαι ψυχηι, οταν μη της ανωθεν επιδεξηται χαριν».
Εικοτως. Το μεν γαρ εις τα αψυχα μεταχωρησαν οιχησεται, η δε του καθηκοντος
παρατραπεισα ταις δαιμονικαις και ζωαις και φρονημασι συναπαχθησεται. Ει δε τις
τωι φυσικην ειναι την φιλοσοφιαν εκ Θεου δεδοσθαι λεγει ταυτην, αληθη μεν λεγει
και ημιν ουκ αντιλεγει και τους κακως ταυτηι χρησαμενους και προς το παρα φυσιν
τελος καταστησαντας ουκ εξαιρειται της αιτιας ιστω δε και την καταδικην τουτων
επι μαλλον αυξων, οτι τοις εκ Θεου θεοφιλως ουκ εχρησαντο. Ἄλλως τε και ο
δαιμονιος νους εκ Θεου πεποιημενος φυσικως εχει το φρονειν, αλλα την αυτου
ενεργειαν ουκ ερουμεν εκ Θεου, ει και το δυνασθαι ενεργειν εχει εκ Θεου˙ διο και
παραφροσυνη μαλλον η φρονησις αυτη δικαιως αν προσρηθειη. Ουτω τοινυν και ο
των εξω φιλοσοφων νους δομα θειον, εμφυτον εχων την εμφρονα σοφιαν,
παρατραπεις δε τοις υποβολαις του πονηρου εις μωραν και πονηραν και ανουν ως
προισταμενην τοιοουτων δογματων, μετεποιησε σοφιαν. Ει δε τις αυθις φαιη μηδε
την των δαιμονων εφεσιν και γνωσιν ειναι πανταπασι κακον, εφιενται γαρ του ειναι
και ζην και νοειν πρωτον μεν (σελ. 108) εκεινο δικαιως παρ᾿ ημων αυθις
αντακουσεται μη δικαιως δυσχεραινειν δαιμονιωδη μετα του αδελφοθεου, ως εριδος
γεμουσαν και παν σχεδον φαυλον δογμα περιεχουσαν, την εν τοις Ἕλλησι σοφιαν
ημων αποκαλουντων, ατε δη και του οικειου τελους εκπτωτον, της θεογνωσιας
δηλαδη˙ μεθεξει γαρ και ουτω του αγαθου κατ᾿ εσχατον και αμυδρον απηχημα.
Ἔπειτα και τουτο διανοεισθαι τουτον αξιουμεν, ως ουδεν κακον, ηι εστι, κακον εστι,
αλλ᾿ η της καταλληλου τε και προσηκουσης ενεργειας και του της ενεργειας τελους
αποπεπτωκε.
Τι τοινυν εργον τε και τελος των ζητουντων την εν τοις κτισμασι Θεου σοφιαν;
Ουχ η της αληθειας εμπορια και η προς τον κτισαντα δοξολογια; Παντι που δηλον.
Ἀλλ᾿ αμφοτερων διαπεπτωκεν η των εξω φιλοσοφων γνωσις. Ἀλλ᾿ ενεστι και τι
χρησιμον ημιν εν ταυτηι; Πανυ γε. Και γαρ εν τοις των οφειων σαρκων
απειλημμενοις πολυ το δραστικον και θεραπευτικον και ιατρων παιδες αντιδοτων
αριστην και χρησιμωτατην την εκ τουτων συνεσκευασμενην ηγηνται˙ καν τοις προς
απατην συνεσκευασμενοις των δηλητηριων των εδωδιμων τα ηδιστα
παραλαμβανεται, συγκαλυψαι δυναμενα την περιεργον κατασκευην. Ἔστι τοινυν
13
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

χρησιμον εν τουτοις και πολυ γ᾿ ισως ως μελι κωνειωι παραμιχθεν˙ αλλα και πολυ το
δεος μη διακρινουσιν εκειθεν λαθηι τι συναποληφθεν λειψανον θανατηγορον. Καν
εξετασηις, ιδοις αν πασας η τας πλειστας των δεινων αιρεσεων εντευθεν λαβουσας
τας αρχας, και τους εικονογνωστας τουτους, οι φασιν εκ της γνωσεως το κατ᾿ εικονα
τον ανθρωπον λαμβανειν και δι᾿ αυτης κατα Θεον μορφουσθαι την ψυχην. Κατα γαρ
το προς τον (σελ. 110) Καιν ειρημενην «ουκ αν ορθως προσενεγκοις, ορθως δε μη
διεληις». Το δε διελειν ορθως επιεικως ολιγων, κακεινων μονων, οσοι τα αισθητηρια
της ψυχης εχουσι γεγυμνασμενα προς διακρισιν καλου τε και κακου. Τις τοινυν
χρεια παρακινδυνευειν ματην, και ταυτ᾿ ενον ουχ οπως ακινδυνως, αλλα και
λυσιτελως, την εν τοις κτισμασι Θεου σοφιαν κατιδειν; Ἄφροντις γαρ βιος δια την
εις Θεον ελπιδα φυσικως κινει την ψυχην προς κατανοησιν των κτισματων του
Θεου˙ εκπληττεται τε ταυτηι προσανεχουσα και εμβαθυνουσα, και παραμενει
δοξαζουσα τον κτιστην, και δια του θαυματος τουτου χειραγωγειται προς τα μειζω˙
κατα γαρ τον αγιον Ἰσαακ θησαυροις εντυγχανει δια γλωττης φρασθηναι μη
δυναμενοις και οια τινι κλειθρωι χρησαμενη τηι ευχηι, δι᾿ αυτης εισδυεται προς τα
μυστηρια εκεινα «α οφθαλμος ουκ οιδε, και ους ουκ ηκουσε, και επι καρδιαν
ανθρωπου ουκ ανεβη», δια μονου του Πνευματος, καθα φησιν ο Παυλος,
φανερουμενα τοις αξιοις.
Ὁραις επιτομωτατην και πολυωφελη και ακινδυνον οδον προς αυτους φερουσαν
τους υπερφυεις και ουρανιους θησαυρους; Ἐπι δε της θυραθεν σοφιας, δει μεν
πρωτον τον οφιν αποκτειναι, καθελοντα σε το παρ᾿ αυτης προσγενομενον σοι
φυσημα (ποσης δε τουτο δυσχερειας˙ «ταπεινωσει» γαρ, φασιν, «εκφυλον το της
φιλοσοφιας φρυαγμα)˙ καθελοντα δ᾿ ομως, επειτα διελειν και διαρριψαι κεφαλην τε
και ουραν, ως ακρα και ακρατα κακα, την περι των νοερων και θειων και αρχων
δηλαδη σαφως πεπλανημενην δοξαν και την εν τοις κτισμασι μυθολογιαν. Το δε
μεταξυ, τους περι φυσεως τουτεστι λογους, ως οι φαρμακοποιοι πυρι και υδατι τας
των οφεων σαρκας αποκαθαιρουσιν εψοντες, ουτω δε τωι της ψυχης εξεταστικωι και
θεωρητικωι των βλαβερων (σελ. 112) διακριναι νοηματων. Ου μην αλλ᾿ ει και ταυθ᾿
απαντα ποιησεις και καλως χρησηι τωι καλως διακριθεντι (οσον δε και τουτ᾿ εργον
και οσης δειται διακρισεως), ομως ει και καλως χρησηι τωι καλως απειλημμενωι
μοριωι της εξωθεν σοφιας, κακον μεν ουκ αν ειη τουτο, και γαρ οργανον πεφυκε
γινεσθαι προς τι καλον˙ αλλ᾿ ουδ᾿ ουτως αν κληθειη Θεου κυριως δωρον και
πνευματικον, ατε φυσικον και μη ανωθεν καταπεμφθεν. ∆ιο και ο σοφος ειπερ τις τα
θεια Παυλος σαρκικον αυτο καλει, «βλεπετε, λεγων, την κλησιν ημων, ως ου πολλοι
σοφοι κατα σαρκα». Καιτοι τις αν χρησαιτο καλλιον τηι σοφιαι ταυτηι των υπο Παυλου
κεκλημενων εξωθεν σοφων; Ἀλλ᾿ ομως κατα σαρκα τουτους, το γε εις ταυτην ηκον,
ονομαζει σοφους˙ εικοτως.
Ὡς γαρ η επι παιδοποιιαι κατα τους νομιμους των γαμων ηδονη θειον Θεου
δωρον, ηκιστ᾿ αν κληθειη, σαρκικον γαρ και φυσεως, αλλ᾿ ου χαριτος δωρον, καιτοι
την φυσιν ο Θεος εποιησεν˙ ουτω και η παρα της εξω παιδειας γνωσις, ει και καλως
τις ταυτηι χρωιτο, φυσεως εστιν, αλλ᾿ ου χαριτος το δομα, δια της φυσεως παρα Θεου
κοινηι πασι δεδομενον και μελετηι προς επιδοσιν αγομενον˙ ο και τουτο τεκμηριον
εναργες ως φυσικον αλλ᾿ ου πνευματικον αρα δωρον, το μη σπουδης και μελετης
ανευ μηδενι των απαντων παραγινεσθαι. Θεου γαρ κυριως δωρον, αλλ᾿ ου φυσικον,
η καθ᾿ ημας θεοσοφια, η καν αλιευσιν ανωθεν επιπτηι βροντης υιους, κατα τον
θεολογον Γρηγοριον, απεργαζεται, περιηχουντας, τωι λογωι της οικουμενης τα
περατα, καν τελωναις, ψυχων εμπορους δημιουργει, καν διωκταις θερμοις τον
ζηλον, μετατιθησι και ποιει Παυλους αντι Σαυλων, απο γης μεχρι ουρανου τριτου
φθανοντας και ακουοντας αρρητα˙ δι᾿ αυτης τοινυν ενι και ημας κατ᾿ εικονα Θεου
14
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

γενεσθαι τε και μετα θα
ειναι. (σελ. 114) Της δε φυσικης σοφιας και τωι Ἀδαμ
ειπερ τινι των μετ᾿ αυτον περιειναι λεγεται, καιτοι το κατ᾿ εικονα πρωτωι παντων μη
φυλαξαντι. Και η ταυτηι δ᾿ αυθις βοηθουσα των εξω φιλοσοφια προ του κατελθειν
τον δι᾿ εαυτου προς το αρχαιον καλλος την ψυχην επανακαλεσαμενον ευρηται. Πως
ουν ου προ Χριστου δι᾿ αυτης ανεκαινισθημεν, αλλ᾿ εδεηθημεν εκεινοι τε και παντες,
ου του διδασκοντος φιλοσοφιαν, τεχνην τωι αιωνι τουτωι συγκαταλυομενην, διο και
του αιωνος τουτου λεγεται, αλλ᾿ αυτου του την αμαρτιαν αιροντος του κοσμου και
παρεχοντος σοφιαν αληθη τε και διαιωνιζουσαν, ει και μωρια τοις προσκαιροις και
απολλυμενοις εστι σοφοις, ου δοκουσα μονον, αλλα και μωραινουσα τηι εαυτης
απουσιαι τους μη ταυτηι προσεχοντας τον νουν; Ὁραις σαφως ως ουχ η της εξω
παιδειας μαθησις εστιν η σωζουσα και το της ψυχης γνωστικον καθαιρουσα και προς
το θειον αρχετυπον αφομοιουσα;
Τοιγαρουν τοις περι αυτης λογοις προσηκον εποισω τελος. Ει τις προς τας
νομικας παρατηρησεις ως καταρθησομενος εκ τουτων επιστρεφεται, Χριστος αυτον
ουδεν ωφελησει, καιτοι παρα του Θεου ποτε νενομοθετηνται σαφως εκειναι, αλλ᾿
ουχι και η των εξω μαθηματων αναληψις˙ ωι δη και πολλωι μαλλον, ει τις προς την
αποδεδοκιμασμενην των εξω φιλοσοφιαν ως εξ αυτης την ψυχην καθαρθησομενος
αυθις επιστρεφει, Χριστος αυτον ουδεν ωφελησει. Το του Χριστου στομα Παυλος
εστιν ο λεγων εκει και ημιν ενταυθοι συμμαρτυρων.
Ταυτα προς τους την εξω σοφιαν πλεον η δεον εξαιροντας, αδελφε, ειπε. Και
προς τουτοις δειξον αυτοις δια των υπογεγραμμενων κεφαλαιων, πως ματαια και
περιφρονητεα τοις αγιοις ημων πατρασιν ενομισθη και μαλιστα τοις εν πειραι
γεγονοσιν αυτης.

ΕΡΩΤΗΣΙΣ ∆ΕΥΤΕΡΑ (Σελ. 116)
Καλως εποιησας, Πατερ, και τους των αγιων περι του ζητηθεντος μοι λογους
προθεμενος. Σου γαρ ακουων λυοντος μοι τα διηπορημενα, εθευμαζον μεν της
αληθειας το εμφανες, εκεινο δε μου υπεισηει την διανοιαν, ως επειπερ «λογωι
παλαιει πας λογος», ως και αυτος ειρηκας, μη και τοις υπο σου λεγομενοις αυθις ειη
τις αντιλογια. Ἐπει δε την δια των εργων μαρτυριαν μονην εγνων ουσαν
αναμφιλεκτον και τους αγιους τα αυτα σοι λεγοντας ακηκοα, ουδεν τοιουτον ετι
δεδοικα. Ὁ γαρ τουτοις μη πειθομενος, πως αν αυτος αξιοπιστος ειη; Πως δ᾿ ουκ αν
αθετοιη τον των αγιων Θεον; Αυτου γαρ εστι λογος προς τους αποστολους και δι᾿
αυτων προς τους μετ᾿ αυτους αγιους ειρημενος, οτι «ο αθετων υμας εμε αθετει»,
ταυτον δ᾿ ειπειν, αυτην την αληθειαν. Πως ουν αν αποδεχθειη παρα των ζητουντων
την αληθειαν ο αντικειμενος τηι αληθειαι; ∆ιο παρακαλω σε, πατερ, ακουσαι μοι και
των αλλων εκαστον διεξιοντος, ων παρα των δια βιου την ελληνικην παιδειαν
μετιοντων ανδρων ακηκοα εκεινων και ειπειν μεν μοι και τι των δοκουντων παρα
σεαυτου προς ταυτα, προσθειναι δε και τας των αγιων περι τουτων δοξας. Λεγουσι
γαρ ημας κακως ποιειν ενδον του σωματος σπευδοντας τον ημετερον εμπερικλειειν
νουν˙ εξω γαρ του σωματος φασι μαλλον χρηναι παντι τροπωι τουτον εξωθειν. ∆ιο
και διασυρουσι σφοδρα τινας των ημετερων, κατ᾿ αυτων γραφοντες, ως τοις
αρχαριοις παραινουντας εφ᾿ εαυτους βλεπειν και δια της αναπνοης εισω πεμπειν τον
οικειον νουν, (σελ. 118) φασκοντες μη κεχωρισμενον ειναι της ψυχης τον νουν. Τον
ουν μη κεχωρισμενον, αλλ᾿ ενοντα, πως αν αυθις εισω πεμποι τις; Φασι δε και την
θειαν χαριν δια των μυκτηρων εισοικιζειν λεγειν. Ἀλλ᾿ ειδως εγω συκοφαντικως
τουτο λεγοντας αυτους, παρ᾿ ουδενος γαρ τουτ᾿ ηκουσα των ημετερων, εκ τουτου και
15

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τοις αλλοις υπενοησα κακουργως επιτιθεσθαι˙ των γαρ αυτων εστι τα τε μη οντα
κατ᾿ ανθρωπων πλαττειν και τα οντα κακουργειν. Συ δε διδαξον με, πατερ, πως εισω
πεμπειν σπουδηι πασηι προαιρουμεθα και μη κακον οιομεθα τωι σωματι και τον νουν
εμπερικλειειν.

ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ ∆ΕΥΤΕΡΑ (Σελ. 120)
ΛΟΓΟΣ
ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ
ΤΩΝ ΠΡΟΤΕΡΩΝ Ο ∆ΕΥΤΕΡΟΣ
ΟΤΙ ΤΟΙ ΠΡΟΗΡΗΜΕΝΟΙΣ ΕΝ ΗΣΥΧΙΑ ΠΡΟΣΕΧΕΙΝ
ΕΑΥΤΟΙΣ ΟΥΚ ΑΣΥΝΤΕΛΕΣ ΕΝ∆ΟΝ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ
ΠΕΙΡΑΣΘΑΙ ΚΑΤΕΧΕΙΝ ΤΟΝ ΟΙΚΕΙΟΝ ΝΟΥΝ.
Ἀδελφε, ουκ ακουεις του αποστολου λεγοντος οτι «τα σωματα ημων ναος του εν
ημιν αγιου Πνευματος εστι», και παλιν οτι «οικος του Θεου ημεις εσμεν», ως και ο
Θεος λεγει, οτι «ενοικησω εν αυτοις και εμπεριπατησω και εσομαι αυτων Θεος»; Ὅ
τοινυν οικητηριον πεφυκε γινεσθαι Θεου, πως αν αναξιοπαθησαι τις νουν εχων
ενοικισαι τον οικειον νουν αυτωι; Πως δε και ο Θεος την αρχην ενυκισε τωι σωματι
τον νουν; Ἆρα και αυτος κακως εποιησε; Τους τοιουτους λογους, αδελφε, τοις
αιρετικοις αρμοσει λεγειν, οι πονηρον και του πονηρου πλασμα το σωμα λεγουσιν.
Ἡμεις δε εν τοις σωματικοις φρονημασιν ειναι τον νουν οιομεθα κακον, εν τωι
σωματι δε ουχι κακον, επει μηδε το σωμα πονηρον. ∆ιο μετα του ∆αβιδ των δια βιου
τωι Θεωι προσανεχοντων εκαστος βοαι προς τον Θεον˙ «εδιψησε σε η ψυχη μου,
ποσαπλως σοι η σαρξ μου» και «η καρδια μου και η σαρξ ηγαλλιασαντο επι Θεον
ζωντα»˙ και μετα του Ἠσαιου, «η κοιλιαν μου ηχησει ως κιθαρα και τα εντος μου
ωσει τειχος χαλκουν, ο ενεκαινισας» και «δια τον φοβον σου, Κυριε, εν γαστρι
ελαβομεν Πνευμα σωτηριου σου», ωι θαρρουντες ου πεσουμεθα, αλλα πεσουνται οι
απο της γης φωνουντες και ως γηινων των επουρανιων ρηματων και πολιτειων
καταψευδομενοι.
(σελ. 122) Ει γαρ και ο αποστολος θανατον το σωμα λεγει, «τις γαρ με», φησι,
«ρυσεται εκ του σωματος του θανατου τουτου;», αλλ᾿ ως του προσυλου και
σωματικου φρονηματος σωματοειδους οντος ατεχνως˙ διο, προς το πνευματικον και
θειον παραβαλλων τουτο, σωμα δικαιως εκαλεσε, και ουχ απλως σωμα, αλλα
θανατον σωματος, και τουτο μικρον ανωτερω τρανοτερον δηλων ως ουχι την σαρκα
αιτιαται, αλα την επεισελθουσαν αμαρτητικην ορμην εκ παραβασεως˙ πεπραμενος»,
φησιν, «ειμι υπο την αμαρτιαν»˙ ο πεπραμενος δε ου φυσει δουλος. Και παλιν˙ «οιδα
οτι ουκ οικει εν εμοι, τουτεστιν εν τηι σαρκι μου, αγαθον». Ὁραις οτι ου την σαρκα
αλλα το ενοικουν αυτηι φησι κακον; τουτον τοινυν, τον οντα εν τοις μελεσιν ημων
και τωι νομωι του νοος αντιστρατευομενον νομον, ενοικειν τωι σωματι κακον, αλλ᾿
ουχι τον νουν.
16

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

∆ια τουθ᾿ ημεις, αντιπαραταττομενοι τουτωι τωι νομωι της αμαρτιας, εξοικιζομεν
αυτον του σωματος και ενοικιζομεν την επισκοπην του νου και νομοθετουμεν δι᾿
αυτης εκαστηι τε δυναμει της ψυχης και τοις του σωματος μελεσιν εκαστωι το
προσηκον˙ ταις μεν αισθησεσιν, ων τε και εφ᾿ οσον εστιν αντιληπτεον, το εργον δε
του νομου τουτο προσαγορευεται εγκρατεια˙ τωι δε παθητικωι μερει της ψυχης την
αριστην εμποιουμεν εξιν, αγαπην δ᾿ εσχεν αυτη την επωνυμιαν˙ αλλα και το
λογιστικον δια τουτου βελτιουμεν, αποπεμπομενοι παν ο τι προσισταται τηι διανοιαι
προς την εις Θεον ανανευσιν, καλουμεν δε τουτι το μοριον του νομου τουτου νηψιν.
Ἐγκρατειαι δε τις το σωμα καθαρας εαυτου, θυμον τε και επιθυμιαν αφορμην αρετων
δι᾿ αγαπης θειας ποιησαμενος και νουν απειλικρινημενον δι᾿ ευχης παραστησας τωι
Θεωι, κταται και οραι εν εαυτωι την επηγγελμενην χαριν τοις κεκαθαρμενοις την
καρδιαν. Και τοτ᾿ αν δυνηθειη και τουτο μετα Παυλου λεγειν, οτι «ο Θεος ο ειπων εκ
σκοτους φως λαμψαι, (σελ. 124) ος ελαμψεν εν ταις καρδιαις ημων, προς φωτισμον
της γνωσεως της δοξης του Θεου, εν προσωπωι Ἰησου Χριστου˙ «εχομεν δε», φησι,
«τον θησαυρον τουτον εν οστρακινοις σκευεσιν». Το γουν πατρικον φως, εν
προσωπωι Ἰησου Χριστου, εις το γνωναι την δοξαν του αγιου Πνευματος εχοντες
ημεις ως εν οστρακινοις σκευεσι, τοις σωμασιν, εις τον νουν ημων αυτων ενδον του
σωματος καθεξομεν, αναξιως της μεγαλοφυιας πραξομεν του νου; Και τις αν τουτ᾿
ειποι, μη οτι πνευματικος, αλλα και νουν γεγυμνωμενον θειας χαριτος, ανθρωπου δ᾿
ομως εχων;
Ἐπει δε και ενεστι πολυδυναμον πραγμα η καθ᾿ ημας ψυχη, χρηται δ᾿ ως οργανωι
τωι ζην κατ᾿ αυτην πεφυκοτι σωματι, τισιν ως οργανοις χρωμενη ενεργει η δυναμις
αυτης αυτη, ην καλουμεν νουν; Ἀλλα γαρ ουδεις ποθ᾿ υπενοησεν, ουτε επι τοις
ονυξιν, ουτ᾿ εν τοις βλεφαροις, ουδε μενουν εν τοις μυκτηρσιν η τοις χειλεσιν
ενωικισμενην ειναι την διανοιαν˙ εντος δ᾿ ημιν ενειναι πασιν αυτη συνδοκει,
διηνεχθησαν δε τινες, τινι πρωτωι ως οργανωι χρηται των εντος. Οι μεν γαρ ως επ᾿
ακροπολει τινι τωι εγκεφαλωι ταυτην ενιδρυουσιν, οι δε της καρδιας το μεσαιτατον
και το κατ᾿ αυτο του ψυχικου πνευματος επειλικρινημενον οχημα διδοασιν αυτηι.
Ἡμεις δε και αυτοι, ει και μητε ενδον ως εν αγγειωι, και γαρ ασωματον, μητε εξω, και
γαρ συνημμενον, αλλ᾿ εν τηι καρδιαι ως εν οργανωι το λογιστικον ημων ειναι
επισταμεθ᾿ ακριβως, ου παρ᾿ ανθρωπου τουτο διδαχθεντες, αλλα παρ᾿ αυτου του
πλασαντος τον ανθρωπον, ος, δεικνυς οπως «ου τα εισερχομενα, αλλα τα
εξερχομενα δια του στοματος κοινοι τον ανθρωπον», «εκ γαρ της καρδιας
εξερχονται», φησιν, «οι λογισμοι». Ταυτ᾿ αρα και ο μεγας Μακαριος, (σελ. 126) «η
καρδια», φησιν, «ηγεμονευει ολου του οργανου και, επαν κατασχηι τας νομας της
καρδιας η χαρις, βασιλευει ολων των λογισμων και των μελων˙ εκει γαρ εστιν ο
νους και παντες οι λογισμοι της ψυχης». Ουκουν η καρδια ημων εστι το του
λογιστικου ταμειον και πρωτον σαρκικον οργανον λογιστικον. Το τοινυν λογιστικον
ημων εν ακριβει νηψει σπευδοντες επισκεπτεσθαι και διορθουν, τινι γ᾿ αν
επισκεψαιμεθα, ει μη τον εγκεχυμενον δια των αισθησεων νουν ημων εξωθεν
συναγαγοντες προς τα εντος επαναγαγοιμεν και προς αυτην ταυτην την καρδιαν, το
των λογισμων ταμειον; ∆ια τουτο και ο φερωνυμος Μακαριος εφεξης τοις ανωτερω
μικρον ειρημενοις παρ᾿ αυτου φησιν˙ «εκει τοινυν δει σκοπειν, ει ενεγραψεν η χαρις
τους του Πνευματος νομους». Ἐκει που; Ἐν τωι ηγεμονικωι οργανωι, εν τωι της
χαριτος θρονωι, οπου ο νους και οι λογισμοι παντες της ψυχης, εν τηι καρδιαι δηλαδη.
Ὁραις πως αναγκαιοτατον τοις προηρημενοις εν ησυχιαι προσεχειν εαυτοις επαναγειν
και εμπερικλειειν τωι σωματι τον νουν, και μαλιστα τωι εν τωι σωματι ενδοτατωι
σωματι, ο καρδιαν ονομαζομεν;
17

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Ει δε και κατα τον ψαλμωιδον «πασα η δοξα της θυγατρος του βασιλεως
εσωθεν», πως ημεις αυτην εξω που ζητησομεν; Ει δε και κατα τον αποστολον ο Θεος
εδωκεν αυτου το Πνευμα κραζον εν ταις καρδιαις ημων, αββα ο πατηρ, πως ημεις
ουκ εν αυταις συνευξομεθα τωι Πνευματι; Ει δε και κατα τον προφητων και
αποστολον Κυριον «η βασιλεια των ουρανων εντος ημων εστι», πως ουκ εξω και της
ουρανων βασιλειας γενοιτ᾿ αν ο των εντος εαυτου τον νουν εξαγειν δια σπουδης
ποιουμενος; «Καρδια ορθη», φησιν ο Σολομων, «ζητει αισθησιν», ην ο αυτος νοεραν
και θειαν αλλαχου προσειρηκε, προς ην οι πατερες παντας (σελ. 128) προτρεπομενοι,
«νους, φασι, νοερος παντως και νοεραν αισθησιν περιβεβληται, ην εν ημιν και ουκ
εν ημιν ουσαν εκζητουντες μη παυσωμεθα». Ὁραις οτι καν προς την αμαρτιαν
αντικαταστηναι τις προθυμηθηι, καν την αρετην προσκτησασθαι, καν του κατ᾿
αρετην αθλου το βραβειον, μαλλον δε τον αρραβωνα του κατ᾿αρετην βραβειου, την
αισθησιν την νοεραν ευρειν, εντος του τε σωματος και εαυτου τον νουν επαναγαγειν
αναγκη; Το δ᾿εξω τον νουν, ου του σωματικου φρονηματος, αλλ᾿ αυτου του σωματος
ποιειν, ως εκει νοεροις θεαμασιν εντυχοι, της ελληνικης εστι πλανης αυτο το
κρατιστον και πασης κακοδοξιας ριζα και πηγη, δαιμονων ευρημα και παιδευμα,
γεννητικον ανοιας και γεννημα της απονοιας. ∆ιο και οι λαλουντες εκ της των
δαιμονων επιπνοιας εξεστηκοτες εαυτων εισι, μηδ᾿ αυτο τουτο συνιεντες ο τι
λεγουσιν. Ἡμεις δε, μη μονον εισω του σωματος και της καρδιας, αλλα και τον
αυτον αυτου παλιν εισω πεμπομεν τον νουν.
Κατηγορειτωσαν ουκουν οι λεγοντες, «μη κεχωρισμενον, αλλ᾿ ενοντα τηι ψυχηι,
πως αν αυθις εισω πεμποι τις τον νουν;». Ἀγνοουσι γαρ, ως εοικεν, οτι αλλο μεν
ουσια νου, αλλο δε ενεργεια, μαλλον δε ειδοτες τοις απατεωσιν εαυτους συνεταξαν
εκοντες, δια της ομωνυμιας σοφιζομενοι. «Μη καταδεχομενοι γαρ το της
πνευματικης διδασκαλιας απλουν, οι εκ της διαλεκτικης προς τας αντιλογιας
ηκονημενοι», κατα τον μεγαν Βασιλειον, «περιτρεπουσι την ισχυν της αληθειας εκ
των αντιθεσεων της ψευδωνυμου γνωσεως τηι πιθανολογιαι των σοφισματων.
Τοιουτους γαρ δει ειναι τους μη πνευματικους και τα πνευματικα κρινειν και
διδασκειν αξιουντας εαυτους. Ου γαρ δη τουτο λελεθεν αυτους, οτι ουχ ως η οψις
ταλλα μεν οραι των ορατων, εαυτην δε ουχ οραι, ουτω και ο νους, αλλ᾿ ενεργει μεν
και ταλλα, ων αν δεοιτο (σελ. 130) περισκοπων, ο φησι κατ᾿ ευθειαν κινησιν του νου
∆ιονυσιος ο μεγας, εις εαυτον δ᾿ επανεισι και ενεργει καθ᾿ εαυτον, οταν εαυτον ο
νους οραι˙ τουτο δ᾿ αυθις κυκλικην ειναι κινησιν ο αυτος αυτου φησιν. Αυτη δ᾿ η του
νου εστιν ενεργεια κρειττων και ιδιαιτατη, δι᾿ ης και υπερ εαυτον γινομενος εσθ᾿ οτε
τωι Θεωι συγγινεται. «Νους γαρ», φησι, «μη σκεδαννυμενος επι τα εξω» (οραις οτι
εξεισι; εξιων ουν, επανοδου δειται˙ διο φησιν) «επανεισι προς εαυτον, δι᾿ εαυτου δε
προς τον Θεον» ως δι᾿ απλανους αναβαινει της οδου. Την τοιαυτην γαρ κινησιν του
νου και ο των νοερων απλανης εποπτης εκεινος ∆ιονυσις αδυνατον ειναι φησι
πλανηι τινι περιπεσειν.
Ταυτης ουν απαγειν ο της πλανης πατηρ επιθυμων αει τον ανθρωπον και προς
την χωρουσαν αυτου τας πλανας αγειν, ουδεπω και τημερον, οσα γε ημεις ισμεν,
ευρε συνεργον δια χρηστολογιας αγωνιζομενον εφελκυσασθαι προς ταυτην. Νυν δ᾿
ως εοικεν ευρε τους συλλαμβανομενους, ειπερ, ως αυτος ειπες, εισιν οι και λογους
συντιθεασιν εναγοντας προς ταυτα και τους πολλους πειθειν εγχειρουσιν ως
καλλιον εξω κατεχειν του σωματος προσευχομενον τον νουν και αυτους τους τον
υπεραναβεβηκοτα και ησυχιον ασπαζομενους βιον, μηδ᾿ εκεινο αιδεσθεντς οπερ
Ἰωαννης, ο την προς ουρανον φερουσαν κλιμακα δια λογων τεκτηναμενος ημιν,
οριστικως και αποφαντικως εξειπεν ως «ησυχαστης εστιν ο των ασωματον εν
σωματι περιοριζειν σπευδων», ωι συνωδαι και οι πνμευματικοι πατερς ημων εδιδαξαν
18
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ημας. Εικοτως ει γαρ μη ενδον του σωματος περιορισειε, πως αν εαυτωι ποιησειε τον
το σωμα ενημμενον και ως ειδος φυσικον δια πασης χωρουντα της μεμορφωμενης
υλης, ης το εξω και διωρισμενον (σελ. 132) ουκ αν επιδειξαιτο ουσιαν νου, μεχρις αν
εκεινη ζωηι ζωης ειδος καταλληλος τηι συναφειαι σπωσα;
Βλεπεις, αδελφε, πως ου πνευματικως μονον αλλα και ανθρωπινως εξεταζουσιν,
εισω του σωματος πεμπειν η κατεχειν τον νουν αναπεφηνεν αναγκαιοτατον τους
προηιρημενους εαυτων ως αληθως γενεσθαι και κατα τον εσω ανθρωπον
φερωνυμως μοναχους; Το δ᾿ εις εαυτους μαλιστα τους εισαγομενους βλεπειν
εισηγεισθαι και δια της αναπνοης εισω πεμπειν τον οικειον νουν ουκ απο τροπου.
Τον γαρ μηπω θεωρηττικον εαυτου μηχανοις τισι προς εαυτον επισυναγειν νουν ουκ
αποτρεψειε τις ευ φρονων. Ἐπει ουν τοις αρτι προς τον αγωνα τουτον
αποδυσαμενοις και συναγομενος συνεχως αποπηδαι, δει δε και συνεχως αυτους αυθις
τουτον επαναγειν, λανθανει δ᾿ αγυμναστους οντας δυσθεωρητοτατος και
ευκινητοτατος απαντων ων, δια τουτο τηι πυκνα διαχεομενηι και επαναγομενη
εισπνοηι προσεχειν εισιν οι παραινουσι και επεχειν τι μικρον, ως κακεινον
συνεπισχοιεν τηρουντες εν αυτηι μεχρις αν συν Θεωι επι το κρειττον προιοντες,
απροσιτον προς τα περι αυτον και αμιγη τον οικειον νουν ποιησαντες δυνηθωσιν
ακριβως εις «ενοειδη συνελιξιν» συναγαγειν. Τουτο δ᾿ ισοι τις αν και αυτοματως
επομενον τηι προσοχηι του νου. Ἡρεμα γαρ εισεσι τε και εξεισι τουτι το Πνευμα καπι
πασης εναγωνιου σκεψεως, μαλιστα δε επι των ησυχαζοντων σωματι και διανοιαι.
Πνευματικως γαρ ουτοι σαββατιζοντες και απο παντων των οικειων εργων
καταπαυοντες, ως εφικτον, παν μεν το μεταβατικον και διεξοδικον και
πεποικιλμενον περι τας γνωσεις των ψυχικων δυναμεων περιαιρουσιν εργον και τας
αισθητικας πασας αντιληψεις και πασαν απλως σωματος ενεργειαν, ητις εφ᾿ ημιν, η
δ᾿ ουκ εφ᾿ ημιν τελεως ωσπερ και το αναπνειν, εφ᾿ οσον εφ᾿ ημιν.
(σελ. 134) Ταυτα δε παντα τοις προκοψασι καθ᾿ ησυχιαν απονως και
απεριμεριμνως επεται˙ τηι γαρ τελεα προς εαυτην εισοδωι της ψυχης αυτοματα ταυτι
παντα επιγινεσθαι αναγκη. Τοις δ᾿ αρχομενοις εν ουδεν των ειρημενων ιδοις αν
αμογητι περιγινομενον. Ὡς ουν τηι αγαπηι επεται το υπομενειν («η γαρ αγαπη παντα
στεγει», ημεις δε διδασκομεθα κατορθουν βιαι την υπομονην, ως δ᾿ αυτης προς την
αγαπην φθασωμεν), ουτω καπι τουτων εχει. Και τι δει πλειω περι τουτων λεγειν;
Παντες γαρ οι πεπειραμενοι γελωσι τους εξ απειριας αντινομοθετουντας˙ των γαρ
τοιουτων ου λογος αλλα πονος και η δια πονων πειρα διδασκαλος, αυτη τε
καρπουμενη το συμφερον και των φιλονεικων τε και φιλενδεικτων τους ακαρπους
αποστρεφομενη. Ἐπει δε και, καθαπερ τις των μεγαλων περι ταυτα λεγει, τοις εξω
σχημασι πεφυκεν ο εσω ανθρωπος συνεξομοιουσθαι μετα την παραβασιν, πως ουκ
αν συντελεσειε τι μεγα τωι σπευδοντι συστρεφειν τον νουν εις εαυτον, ως μη την
κατ᾿ ευθειαν αλλα την κυκλικην και απλανη κινεισθαι κινησιν, τωι μη τον οφθαλμον
ωδε κακεισε περιαγειν, αλλ᾿ οιον ερεισματι τινι τουτον προσερειδειν τωι οικειωι
στηθει η τωι ομφαλωι; Προς γαρ τωι εις κυκλον ωσπερ εξωθεν, εφ᾿ οσον εφικτον,
συνελιττειν εαυτον, παραπλησιως τηι σπουδαζομενη εν αυτωι του νου κινησει και
την δι᾿ οψεως εξω χεομενην δυναμιν του νου της καρδιας εισω πεμψει δια του
τοιουτου σχηματος του σωματος. Ει δε και η του νοητου θηρος δυναμις επ᾿ ομφαλου
γαστρος, ως του νομου της αμαρτιας εκει το κρατος εχοντος και νομην αυτωι
διδοντος, διατι μη των αντιστρατευομενον εκεινωι του νου νομον, αυτου δι᾿ ευχης
ωπλισμενον επιστησομεν, ως αν μη το δια του λουτρου της παλιγγενεσιας πνευμα
πονηρον απελαθεν, μεθ᾿ ετερων επτα (σελ.136)
πονηροτερων πνευματων
επιστρεψαν, αυθις εγκατοικισθηι και γενηται τα εσχατα χειρονα των πρωτων;
19

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

«Προσεχε σεαυτωι», φησιν ο Μωυσης˙ παντι δηλονοτι, ου τινι μεν των σων, τινι
δ᾿ ου. ∆ια τινος; Του νου παντως. Ουδενι γαρ αλλωι δυνατον προσεχειν εαυτωι παντι.
Ταυτην ουν επιστησιν και ψυχηι σωματι την φυλακην˙ δι᾿ αυτης γαρ και σωματικων
και ψυχικων πονηρων παθηματων απαλλαγησηι ραιδιως. Σεαυτου τοινυν προστηθι,
σεαυτωι επιστηθι, σεαυτον επισκεψαι, μαλλον δε προιστασο και επισκεπτου και
εταζε˙ και γαρ ουτω την σαρκα αφηνιαζουσαν υποταξεις τωι πνευματι και «ρημα
κρυπτον εν τηι καρδιαι σου ου μηποτε γενηται». Ἐαν πνευμα του εξουσιαζοντος», των
πονηρων δηλονοτι και πνευματων και παθηματων, «αναβηι επι σε», φησιν ο
Ἐκκλησιαστης, «τοπον σου μη αφηις», τουτεστι μη ψυχης μερος, μη μελος σωματος
ανεπισκοπον εασηις. Ουτω γαρ και των κατωθεν επηρεαζοντων πνευματων
ανωτερον διαγενησηι και «τωι εταζοντι καρδιας και νεφρους», ως αυτος ταυτα
προετασας, ανεξεταστως παραστησηι μετα παρρησιας. «Ει γαρ εαυτους εκρινομεν,
ουκ αν εκρινομεθα». Παυλος εστιν ο λεγων. Και το του ∆αυιδ παθων μακαριον
εκεινο παθος, και αυτος προς τον Θεον ερεις οτι «σκοτος ου σκοτισθησεται απο σου
και νυξ ως ημερα φωτισθησεται μοι οτι συ εκτησω τους νεφρους μου». Ου το της
εμης, φησι, ψυχης μονον επιθυμητικον ολον σον ειργασω, αλλα και ει τι εν τωι
σωματι ταυτης της επιθυμιας ζωπυρον προς την εμποιουσαν επιστρεψαν, δι᾿ αυτης
προς σε ανεπτη και σου εξηρτηται και σοι κολλαται. Ὡς γαρ τοις των αισθητων και
φθαρτων ηδονων ανεχομενοις το της ψυχης επιθυμουν ολον κενουται προς την
σαρκα και δια τουτο ολοι σαρκες γινονται και το Πνευμα (σελ. 138) του Θεου κατα το
γεγραμμενον ουκ ενι καταμενειν εν αυτοις, ουτω τοις ανυψωσασι τον νουν προς τον
Θεον και του θειου ποθου την ψυχην εξηρτημενοις, και η σαρξ μετασκευαζομενη
συνανυψουται τε και συναπολαυει της θειας κοινωνιας και κτημα και αυτη γινεται
και οικημα Θεου, μηκετ᾿ ενοικουρουσαν εχουσα την προς Θεον εχθραν, μηδε κατα
του πνευματος επιθυμουσα.
Τις δε και ο μαλλον επιτηδειος τοπος τωι κατωθεν εφ᾿ ημας ανιοντι πνευματι
σαρκος και νου; Ουχ η σαρξ, εν ηι και ο αποστολος φησι μηδεν αγαθον προ του
εγκατοικισθηναι τον νομον της ζωης οικειν; Ταυτην ουκουν και μαλλον δει
μηδεποτ᾿ αφεισθαι προσοχης. Πως γαρ αν ημων ειη, πως δ᾿ αν μη αφωμεν ταυτην,
πως δ᾿ αν αποκρουσαιμεθα την προς αυτην ανοδον του πονηρου, και μαλισθ᾿ οι
μηπω πνευματικως ειδοτες αντεπιεναι τοις πνευματικοις της πονηριας, ει μη και δια
του εξω σχηματος ημας αυτους παιδευσομεν προσεχειν εαυτοις; Και τι λεγω τους
αρτι επιβαλλομενους, οτε και των τελεωτερων εισιν οι τουτωι χρησαμενοι τωι
σχηματι κατα την προσευχην ευηκοον το θειον εσχον, ου μονον των μετα Χριστον,
αλλα και των προ της αυτου προς ημας επιδημιας. Και αυτος γαρ ο την θεοπτιαν
τελεωτατος Ἠλιας, την κεφαλην τοις γονασιν ερεισας και ουτω τον νουν εις εαυτον
και τον Θεον φιλοπονωτερον συναγαγων, τον πολυετη εκεινον ελυσεν αυχμον.
Ουτοι δε μοι δοκουσιν, αδελφε, παρ᾿ ων ακηκοεναι ταυτα λεγεις, νοσειν την των
φαρισαιων νοσον, διο και το εσωθεν του ποτηριου, δηλαδη την εαυτων καρδιαν,
επισκεπτεσθαι και καθαιρειν ουκ εθελωσι και ταις πατερικαις μη στοιχουντες
παραδοσεσι σπευδουσιν αυτοι προκαθησθαι παντων ως κοινοι νομοδιδασκαλοι˙ το τε
σχημα της δεδικαιωμενης τελωνικης ευχης εκεινης αυτοι τε απαξιουσι και τους
(σελ. 140) αλλους των ευχομενων παραινουσι μη προσιεσθαι. Καθαπερ γαρ εν
ευαγγελιοις φησιν ο Κυριος, «εκεινος ουκ ηθελεν ουδε τους οφθαλμους εις τον
ουρανον αραι»˙ τουτον δη ζηλουσι οι εαυτοις εν τωι ευχεσθαι προσεχοντες την οψιν.
Οι δ᾿ ομφαλοψυχους τουτους ονομαζοντες, προς τωι συκοφαντειν σαφως ων
κατηγορουσι (τις γαρ ποτε τουτων επ᾿ ομφαλου λεγειν την ψυχην;) προς γουν τωι
γενεσθαι δηλους συκοφαντικως επιθεμενους, και υβριστας των επαινουμενων σφας
αυτους εδειξαν οντας, αλλ᾿ ου διορθωτας των σφαλλομενων, ουδ᾿ ησυχιους ενεκεν
20
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

και αληθειας, αλλα κενοδοξιας χαριν γραφοντας, ουδ᾿ ινα προς νηψιν εναγαγωσιν,
αλλ᾿ ινα της νηψεως επαγαγωσιν. Αυτο γαρ το εργον και τους εμμελως
επειλημμενους τουτου παντι τροπωι σπευδουσιν εξ αυτης της καταλληλου πραξεως
εξουθενειν. Οι τοιουτοι δε ραιδιως και τον ειποντα ως «ο νομος του Θεου εν μεσωι
κοιλιας μου» και τον ειρηκοτα προς Θεον οτι «η κοιλια μου ηχησει ως κιθαρα και τα
εντος μου ωσει τειχος χαλκουν ο ενεκαινισας» κοιλιοψυχους αν προσαγορευσεται
και κοινηι παντας διαβαλοιεν τους δια σωματικων συμβολων τα νοερα και θεια και
πνευματικα τυπουντας και καλουντας και ανιχνευοντας. Ἀλλ᾿ εκεινοις μεν παρα
τουτο βλαβος εποισουσιν ουδεν, μαλλον μεν ουν και μακαρισμων προξενοι
γενησονται και μειζονος προσθηκης των εν ουρανοις στεφανων, αυτοι δε και των
ιερων παραπετασματων εξω μενουσι και ουδε προς τας σκιας εξουσιν ατενιζειν της
αληθειας, πολυ δε το δεος μη και δικην τισωσιν αιωνιον, ουκ αποδιαστειλαντες
μονον εαυτους των αγιων, αλλα και κατ᾿ αυτων τωι λογωι χωρησαντες.
(σελ. 142) Συμεωνος γαρ του νεου θεολογου τον βιον οισθα θαυμα τε οντα παντα
σχεδον και δι᾿ υπερφυων θαυματων υπο Θεου δεδοξασμενον, τα τε συγγραμματα
αυτου συγγραμματα ζωης ειπων τις, ουκ αν αμαρτοι του προσηκοντος, και
Νικηφορον δε τον οσιον εκεινον ος, πολυετη χρονον εν ηρεμιαι και ησυχιαι
διενεγκων, επειτα τοις ερημικωτεροις μερεσι του Ἁγιου Ὄρους εμφιλοχωρησας και
απασχολησας εαυτον, εκ πασων των πατερικων φωνων συνειλοχως, την νηπτικην
ημιν αυτων παραδεδωκε πραξιν. Ουτοι τοινυν τουθ᾿ οπερ ανατρεπειν φης τινας
σαφως τοις προαιρουμενοις εισηγουνται. Και τι λεγω τους παλαιους των αγιων;
Ἄνδρες γαρ μικρωι προ ημων μεμαρτυρημενοι και αποδεδειγμενοι εν δυναμει
πνευματος αγιου τουθ᾿ ημιν δια στοματος οικειου παρεδωκαν, τον τε θεολογον
τουτον ως αληθως θεολογον και της αληθειας του Θεου μυστηριων εποπτην
ασφαλεστατον εφ᾿ ημων ανεκηρυττον τον φερωνυμως Θεοληπτον εκεινον ακουεις,
τον Φιλαδελφειας προεδρον, μαλλον δ᾿ απο ταυτης ως απο λυχνιας τον κοσμον
φωτισαντα, τον Ἀθανασιον εκεινον, ος επ᾿ ενιαυτους ουκ ολιγους τον πατριαρχικον
εκοσμησε θρονον, ου και την σορον ο Θεος ετιμησε, Νειλον εκεινον τον εξ Ἰταλων,
τον του μεγαλου ζηλωτην Νειλου, τον Σελιωτην και τον Ἠλιαν, τους μηδεν
αποδεοντας εκεινου, Γαβριηλ και Ἀθανασιον, τους και προφητικου χαρισματος
ηξιωμενους. Τουτους παντας παντως ακουεις και πολλους αλλους προ αυτων τε και
συν αυτοις και μετ᾿ αυτους γεγονοτας, επαινουντας και παραινουντας, κατεχειν τους
βουλομενους την παραδοσιν ταυτην, ην οι νεοι διδασκαλοι της ησυχιας, οι μηδ᾿
ιχνος ησυχιας ειδοτες, μηδ᾿ απο πειρας, αλλ᾿ απο λογολεσχιας νουθετουντες, αθετειν
και μεταδιδασκειν και εξουθενειν πειρωνται, προς ουδεν χρησιμον των ακουοντων.
Ἡμεις δε και των αγιων εκεινων εστιν οις αυτοπροσωπως ωμιλησαμεν (σελ. 144) και
διδασκαλοις εχρησαμεθα. Πως ουν, τουτους παρ᾿ ουδεν θεμενοι, τους και πειραι και
χαριτι δεδιδαγμενους, τοις απο τυφου και λογομαχιας επι το διδασκειν χωρησασιν
ειξομεν; Ουκ εσται τουτο, ουκ εσται.
Και συ τοινυν τους τοιουτους αποτρεπου μετα του ∆αυιδ συνετως σεαυτωι
προσλαλων «ευλογει η ψυχη μου τον Κυριον και παντα τα εντος μου το ονομα το
αγιον αυτου»˙ σεαυτον τε πειθηνιον παρεχω τοις πατρασιν, ακουε πως εισω πεμπειν
αει τον νουν προτρεπονται.

ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΡΙΤΗ (Σελ. 146)
Ἄρτι, πατερ, ακριβεστερον εγνων μη μονον την απο των εργων ουκ εχοντας
ειδησιν, μηδε της απο του βιου πειρας, η και μονη βεβαια και ανεξελεγκτος
21

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ανεπιγνωμονας οντας τους κατα των ησυχαζοντων γραφοντας, αλλα και των
πατερικων λογων ανηκοους πανταπασιν. Εικηι δη φυσιουμενοι, κατα τον αποστολον,
και α μη εωρακασιν εμβατευοντες, υπο του νοος της σαρκος αυτων, εις τοσουτον
εξετραπησαν της ευθειας, ως εκεινους μεν συκοφαντειν φανερως, εαυτοις δε μηδ᾿
οπωσουν συμφωνειν˙ διο και περι φωτισμου λεγειν επιχειρουντες απαγορευουσι μεν
ως πλανην παντα φωτισμον αισθησει ληπτον, οι αυτοι δε και παντα φωτισμον θειον
αισθησει λεγουσι ληπτον, συμβολικους μεν φασκοντες τους εν τωι παλαι νομωι προ
της Χριστου παρουσιας εν Ἰουδαιοις και τοις εξ αυτων προφηταις γενομενους,
αισθητον δε σαφως τον εν Θαβωριωι επι τηι μεταμορφωσει του Σωτηρος και τον επι
της του αγιου Πνευματος καθοδου και οσοι κατ᾿ αυτους. Ὑπερ αισθησιν δε φωτισμον
την γνωσιν μονην λεγουσι, διο και ταυτην κρειττω του φωτος και τελος πασης
αποφαινονται θεωριας. Ἅ δε φασι παρα τινων ακουσαι, νυν ως εν βραχει σοι
διηγησομαι. Παρακαλω δ᾿ ανεχεσθαι μου και διανοεισθαι ως, παρ᾿ ουδενος εγω ποτε
τοιαυτ᾿ ακουσας των ησυχαζοντων, ου δυναμαι πειθειν εμαυτον ως εκεινοι τοιουτο
τι παρα τινος ακηκοασιν των ημετερων. Λεγουσι δ᾿ ομως (σελ. 148) υποκριθηναι μεν
μαθητιωντας, αλλ᾿ ουκ ευμαθεις, διο γραφηι διδοναι τα παρα των διδασκαλων προς
αυτους λεγομενα λιπαρησαι τε και πεισαι. Γραφουσιν τοινυν φαναι τους
διδασκοντας αυτους πασης μεν Γραφης ιερας ως πονηρας αφεισθαι, προσανεχειν δε
μονηι τηι ευχηι, δι᾿ ης απελαυνεσθαι μεν τα πονηρα πνευματα, συνουσιωμενα οντα
τοις ανθρωποις, εκπυρουσθαι δε τους αυτους αισθητως και σκιρταν και ηδεσθαι,
μηδεν αλλοιουμενης της ψυχης, βλεπειν δε φωτα τουτους αισθητα σημειον δ᾿
ηγεισθαι των μεν θειων την επικεχρωσμενην λευκοτητα, των δε πονηρων το οιον
πυρωδες και ξανθον. Τους μεν ουν διδασκοντας αυτους φαναι ταυτα γραφουσιν,
αυτοι δε δαιμονιωδη τουτ᾿ ειναι παντα αποφαινονται˙ καν τις επι τινος των
ειρημενων αντιλεγηι τουτοις, σημειον με τουτο τιθενται της εμπαθειας, την δ᾿ αυθις
δειγμα τιθενται της πλανης˙ και δια πολλων αν τις επισκεψαιτο περιπιπτονας οις
κατηγορουσι και μαλιστα το πολυελικτον και δολερον του οφεως εν τοις εαυτων
μιμουμενους γραμμασι, πολλας τε στροφας στρεφομενους και πολλας εξελιττοντας
πλοκας και αλλοτε αλλως και εναντιως τα σφων αυτων εξηγουμενους. Το γαρ
εδραιον και απλουν ουκ εχοντες της αληθειας ευεπιτρεπτοι εισιν εις ταναντια, και
τωι ελεγχωι του οικειου συνειδοτος αισχυνομενοι κρυπτειν εαυτους ως και ο Ἀδαμ
επιχειρουσι τωι ποικιλωι και γραφοειδει και αμφιρρεπει προς διαφορα νοηματα των
λογων. Σε δ᾿ οπως ημεις εχομεν δοξης περι των υπ᾿εκεινων ειρημενων αξιω, πατερ,
σαφηνισαι.

ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ ΤΡΙΤΗ
ΛΟΓΟΣΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ ΤΩΝ ΠΡΟΤΕΡΩΝ Ο ΤΡΙΤΟΣ
ΠΕΡΙ ΦΩΤΟΣ ΚΑΙ ΦΩΤΙΣΜΟΥ ΘΕΙΟΥ ΚΑΙ ΙΕΡΑΣ ΕΥ∆ΑΙΜΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ
ΕΝ ΧΡΙΣΤΩ ΤΕΛΕΙΟΤΗΤΟΣ
Ουκ αρα μονον ταις αρεταις αι κακιαι παραπεπηγασιν, αλλα και τοις ευσεβεσι
λογοις επι τοσουτον οι δυσσεβεις εν γειτονων ειναι δοκουσιν, ως δια μικρας πανυ
προσθηκης η αφαιρεσεως μεταβαλλειν εις αλληλους ραιδιως και προς παν
τουναντιον μεταχωρειν την των ρηματων διανοιαν˙ εντευθεν ψευδοδοξια σχεδον
πασα προσωπειον φερει της αληθειας τοις μη την μικραν ελλειψιν η προσθηκην
22

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

συνοραν δυναμενοις. Τεχνη δε και τουτο δεινη του προς απατην ευμηχανου
πονηρου δαιμονος. Μη μακραν γαρ αποστησας το ψευδος της αληθειας διπλην
συνεσκεασατο την απατην˙ τηι γαρ βραχυτητι της διαφορας τους πολλους
λανθανουσης, η το ψευδος ηγησεται τις αληθειαν η και την αληθειαν, ως
παραπλησιαν τωι ψευδει, ψευδος˙ εκατερωθεν δε παντως εκπεσειται της αληθειας.
Ταυτην μυηθεντας την τεχνην οι τα Ἀρειου πρεσβευοντες, την εν Νικηι τηι πολει
πιστιν αντι της εν Νικαιαι προυβαλλοντο, τον ορθοτομουντα της αληθειας
λυμαινομενοι λογον. Ταυτηι κεχρημενος αυτος Ἅρειος τηι απατηι, μικρου κοινωνους
αν εσχε και συλλειτουργους τους αυτον επ᾿ εκκλησιας αποκηρυξαντας, ει μη, τον
δολιον φωρασαι μεν δυνηθεις, αλλ᾿ ουκ εξελεγξαι σαφως ο μεγας Ἀλεξανδρος, Θεωι
δι᾿ ευχης προσεδραμε και δι᾿ αυτης μυσαρωι θανατωι δικαιως τον μυσαρον εκεινον και
φερωνυμως μεμηνοτα παρεπεμψε.
(σελ. 152) Ταυτηι και νυν, αδελφε, χρησθαι δια παντων μοι δοκουσιν οι λεγοντες
α διηγησαι. Ἀφεισθαι μεν γαρ τους αρχομενους ησυχαζειν μακρας αναγνωσεως και
προσανεχειν τηι μονολογιστωι προσευχηι, μεχρις αν εξιν τινα σχοιεν του ταυτης
αδιαλειπτως εχεσθαι κατα διανοιαν, καν αλλο τι το σωμα πραττηι, ο τε αγιος
∆ιαδοχος και Φιλημων ο μεγας και ο πολυς τα θεια Νειλος και ο της Κλιμακος
Ἰωαννης και πολλοι των ζωντων εισηγουνται πατερων, αλλ᾿ ουχ ως ανονητου και
πονηρας˙ προστιθεντες δ᾿ ουτοι το «πονηρας», πονηρας εποιησαν τας αγαθας
εισηγησεις. Και των πονηρων δε πνευματων και παθηματων ειναι την προσευχην
ελατειραν τους αγιους παντας σχεδον εργωι τε και λογωι δειξαντας γινωσκομεν, και
πας τις ευ φρονων ουτω και δοξαζει και διδασκει˙ συνουσιωμενα δε ταυθ᾿ ημιν
ουδεις˙ τουτο δε προσθεντες ους φηις παρ᾿ εαυτων, φευκτον εποιησαν το διωκτον.
Σκιρταν δε την καρδιαν οιονει πηδωσαν τωι ενθουσιασμωι της αγαπης του αγαθου
και ο μεγας ειρηκε Βασιλειος, και ο μεγας Ἀθανασιος σημειον τουτο τιθεται της
χαριτος˙ εξερχεσθαι τε απο της ευχης οιονει πεπυρωμενον, οταν ανεπιθολοτωι νωι
την προς τον Θεον εντευξιν ποιησεται τις, η τε πειρα και ο της Κλιμακος σαφως
διδασκει, τουτου τε χωρις και της κατα την ευχην επιδημιας του φωτος και της εξ
αυτης εγγινομενης τηι ψυχηι πραιοτητος, σωματικην η και ιουδαικην την προσευχην
ηγειται˙ ηδονης τε εμφασιν εγγινεσθαι τωι των ευχομενων στοματι ουκ απο της
προσευχης μονον, αλλα και της εν συνεσει ψαλμωιδιας, πολλοι τε αλλοι και ο αγιος
Ἰσαακ δεικνυσι σαφως. Ἀλλα ταυτα παντα την της λογικης ψυχης βελτιωσιν
εχουσιν αρχην. Τουτο δε νυν οι συκοφανται των (σελ. 154) αγιων ους λεγεις
αφελοντες, τα αξιεπαινα μεμπτεα πεποιηκεσαν και του ιερου και θειου φωτισμου
ταλλα μεν περικοψαντες οσαπερ ασφαλη τεκμηρια, μικρον δε τι και τουτο το
χωρουν τας διαβολας αυτων προσθεντες, δαιμονιωδες φευ το θειον ηγεισθαι πειθειν
επιχειρουσι τους απειρους. Το δε το μειζον οτι τον μεν υπο ζοφον αιωνιον
τετηρημενον φωτιζειν πειθονται, ει και απατηλως, τον δ᾿ υπερφαη και αρχιφωτον
και πασαν λογικην φυσιν επιτηδειως προς καταλληλον φωτοληψιαν εχουσαν
εμπιπλωντα νοερου φωτος Θεον φωτιζειν νοητως ουκ οιονται.
Ἐγω δε και την γνωσιν ην φηις φωτισμον μονον λεγειν νοητον αυτους, δια τουτ᾿
οιομαι φως αυτην καλεισθαι, διοτι τωι φωτι εκεινωι χορηγειται, καθα και ο μεγας
λεγει Παυλος˙ «ο Θεος ο ειπων εκ σκοτους φως λαμψαι, ος ελαμψεν εν ταις καρδιαις
ημων προς φωτισμον της γνωσεως της δοξης του Θεου». Συνωιδα δε τουτωι και ο
μεγας ∆ιονυσιος, «η του νοητου», φησι, «φωτος παρουσια ενωτικη των
φωτιζομενων εστιν εις μιαν και αληθη συναγουσα γνωσιν». Ὁραις το της γνωσεως
φως υπο της παρουσιας του φωτος της χαριτος χορηγουμενον και της διαιρετικης
αγνοιας απαλλαττον; Ουτος μεν ουν νοητον αυτο προειπεν, ο δε μεγας Μακαριος,
εντρεπων αριδηλως τους γνωσιν οιομενους το της χαριτος φως, νοερον
23
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

προσηγορευσεν αυτο˙ «εισηι» γαρ, φησιν «εκ των ενεργηματων το ελλαμφθεν εν τηι
ψυχηι σου νοερον φως, ειτε του Θεου, ειτε του σατανα πεφυκεν ον». Ἀλλαχου δε την
επι του προσωπου Μωυσεως δοξαν αθανασιαν προσειπων, ει και τωι θνητωι
περιηστραψε προσωπωι τοτε, και δεικνυς οπως ταις ψυχαις αρτιως εμφανιζεται των
εν αληθειαι τον Θεον ηγαπηκοτων, «ως οι της αισθητης», φησιν, «οψεως οφθαλμοι
ορωσι τον αισθητον ηλιον ουτως εκεινοι δια των της ψυχης οφθαλμων το νοερον
ορωσι φως, ο κατα τον (σελ. 156) καιρον της αναστασεως προκυψαν και επιχυθεν
τοις σωμασιν ωραισμενα και ταυτα δειξει τωι αινιωι φωτι». Το γουν φως της
γνωσεως νοερον ουδεποτ᾿ αν τις φαιη, το δε φως εκεινο και ως νοερον εστιν οτε
ενεργει και ως νοητον δια νοερας αισθησεως υπο του νου οραται και ταις λογικαις
εγγινομενον ψυχαις της κατα διαθεσιν αγνοιας απαλλαττει ταυτας, εις μονοειδη
γνωσιν απο των πολλων επιστρεφον δοξασματων. ∆ιο και ο των θειων ονοματων
υμνωιδος εκεινος, την του αγαθου φωτωνυμικην επωνυμιαν επιβαλλομενος υμνειν,
ρητεον, φησιν, οτι «φως νοητον ο αγαθος λεγεται δια το παντα μεν υπερουρανιον
νουν εμπιπλαναι νοητου φωτος, πασαν δε αγνοιαν και πλανην ελαυνειν εκ πασων
αις αν εγγενηται ψυχαις». Ουκουν αλλο μεν η γνωσις, η και της αγνοιας
απελαυνομενης επιγινομενη, αλλο δε το νοητον φως, ο παρεκτικον εστιν αυτης. ∆ιο
και το μεν νοητον φως τωι υπερουρανιωι νωι εμφανως εγγινεται τουτεστι τωι
υπεραναβαντι εαυτον. Πως δ᾿ αν κληθειη γνωσις, ει μη μεταφορικως, το
υπερουρανιον και υπερ νουν εκεινο φως; Ἡ δε της κατα διαθεσιν αγνοιας
αποκαθαρσις, ην αγνοιαν και πλανην ωνομασεν ο μεγας ουτος, επι μονης της
λογικης ψυχης τελεισθαι πεφυκεν.
Ὑπεραναβαινει δε εαυτον ουκ αγγελων μονον, αλλα και ανθρωπινος νους,
αγγελοειδης δι᾿ απαθειας γεγονως˙ ουκουν και του φωτος εκεινου τευξεται και
θεοφανειας υπερφυους αξιωθησετγαι, την μεν του Θεου ουσιαν ουχ ορων, Θεον δε
ορων δια θεοπρεπους εκφαντοριας αναλογου εαυτωι˙ κατα αποφασιν μεν, ου (οραι
γαρ τι) κρειττον δ᾿ η κατα αποφασιν, του Θεου μη μονον υπερ γνωσιν αλλα και
υπεραγνωστου οντος και ως αληθως κρυφιον και την εκφανσιν (σελ. 158) εχοντος,
το θειοτατον και παντων καινοτατον, επει και αι θεοειδεις οψεις, καν συμβολικαι
ωσιν, υπεροχικως εχουσι το αγνωστον˙ ετερωι γαρ παρα την φυσιν την τε θειαν και
ανθρωπινην θεσμωι διαφαινονται και, ως ειπειν, καθ᾿ ημας υπερ ημας, ως μηδε
ονομα δηλωτικον αυτων κυριως ειναι. Και τουτ᾿ εδειξεν ο τωι Μανωε πυθομενωι τι
το ονομα σου; Φαμενος οτι και αυτο θαυμαστον, ως και της ορασεως ουχ ηττον
ουσης θαυμαστης και προς τωι αληπτωι και το ανωνυμον εχουσης.
Ου μην αλλ᾿ ει και η ορασις κρειττον η κατα αποφασιν, αλλ᾿ ο ερμηνευς εκεινης
λογος αποδει της κατα αποφασιν ανοδου, παραδειγματικως η κατα αναλογιαν
προαγομενος, διο και το ως, ομοιωματικην φερον σημασιαν, συνηρμενον ως επι το
πλειστον εχει τοις ονομασιν, ως αρρητου και υπερωνυμου της ορασεως ουσης. Ὅταν
δ᾿ εν εαυτοις οι ιεροι ανδρες το θεοπρεπες εκεινο θεωρωσι φως, ορωσι δ᾿ ηνικα
τυχωσι της θεουργου κοινωνιας του πνευματος κατα την απορρητον των
τελεσιουργων ελλαμψεων επιφοιτησιν, το της θεσεως αυτων ορωσιν ενδυμα, του
νου δοξαζομενου και της υπερκαλου πληρουμενου αγλαιας υπο της του λογου
χαριτος, καθαπερ υπο της του λογου θεοτητος θεοπρεπει φωτι το συνημμενον επι
του ορους εδοξασθη σωμα. Την γαρ δοξαν ην ο πατηρ εδωκεν αυτωι δεδωκεν αυτος
τοις υπηκοοις, κατα τον εν ευαγγελιοις λογον, και ηθελησεν ινα ωσιν ουτοι μετ᾿
αυτου και θεωρωσι την δοξαν αυτου. Τουτο δε πως αν γιγνοιτο σωματικως, μηκετι
σωματικως αυτου παροντος μετα την εις ουρανους αναληψιν; Τελειται τοινυν κατα
πασαν αναγκην νοερως, οπηνικα γεγονως ο νους επουρανιος και οιον οπαδος
χρηματισας του υπεραναβεβηκοτος δι᾿ ημας τους ουρανους, εμφανως και απορρητως
24
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ενωθειη τωι (σελ. 160) Θεωι εκει και των υπερφυων και απορρητων επιτυγχανοι
θεαματων, πασης αυλου γνωσεως υψηλοτερου φωτος αναπιμπλαμενος, ουχ ως
αισθητων συμβολων ιερων θεωρος, ουδ᾿ ως ιερογραφικης ποικιλιας επιγνωμων,
αλλ᾿ ως τωι καλοποιωι και αρχικωι καλλωπιζομενος καλλει και τηι του Θεου
λαμπρυνομενος λαμπροτητι. Τον αυτον γαρ τροπον και αι ανωτατω ταξεις των
υπερκοσμιων νοων αναλογως εαυταις, κατα τον ουρανοφαντορα και υποφητην της
κατ᾿ αυτας Ἱεραρχιας, ου μονον πρωτοδοτου γνωσεως καιεπικστημης, αλλα και
πρωτου φωτος, προς της ανωτατω τριαδικης τελεταρχιας ιεραρχουμεναι
πληρουνται και ουχι της τριαδικης μονης δοξης μετοχοι γινονται και θεωροι, αλλα
και της Ἰησου φωτοφανειας, η και τοις μαθηταις εν Θαβωρ απεκαλυφθη. Μυουνται
γαρ της θεωριας κατηξιωμεναι ταυτης, θεωργον φως οντα και αυτον, ως αληθως
αυτωι πλησιαζουσαι και των θεουργικων αυτου φωτων εν πρωτηι μετουσιαι
γινομεναι. ∆ιο και ο φερωνυμος Μακαριος βρωμα των επουρανιων τουτι καλει το
φως. Ἕτερος δε τις των θεολογων, «τουτο», φησι, «πασα των υπερκοσμιων η νοητη
διακοσμησις αυλως εστιωμενη τεκμηριον εναργεστατον τιθεται της περι ημας του
λογου φιλανθρωπιας». Ταυτ᾿ αρα και ο μεγας Παυλος, τοις αορατοις και επουρανιοις
εν αυτωι θεαμασι μελλων εντυγχανειν, αρπαγεις γεγονεν υπερουρανιος, ουχ ως
τοπικως υπεραναβηναι δεομενου του νου τους ουρανους, ει και μυστηριον αλλο τι η
αρπαγη δηλοι, μονοις τοις παθουσιν εγνωσμενον, περι ου νυν λεγειν ουκ επαναγκες,
α παρα των πεπειραμενων πατερων εσμεν ακηκοοτες, μη και ταυτα προθωμεθα προς
κακουργιαν. Ὡς δ᾿ εστι φωτισμος νοερος τοις κεκαθαρμενοις την καρδιαν
ενορωμενος, αλλος πανταπασι παρα την γνωσιν, ος και παρεκτικος εστιν αυτης και
απ᾿ αυτων των ειρημενων τοις μη πειθομενοις ευχερεστατα γε δειξομεν.
(σελ. 162) Φασι γαρ, ως αυτος ειπες, συμβολικους ειναι τους εν τωι παλαι νομωι
φωτισμους. Ἐκεινοι τοινυν τουτ᾿ αυτο δεικνυουσιν ως εστιν ιερος φωτισμος ου
γεγονασιν αυτοι συμβολον. Ὅτι δε τουτου ησαν οι πλειους εκεινων συμβολα και
παρα του αγιου μεμαθηκαμεν Νειλου λεγοντος, «οταν ο νους, τον παλαιον
ανθρωπος αποδυσαμενος, τον εκ της χαριτος επενδυσηται, τοτε και την εαυτου
καταστασιν οψεται κατα τον καιρον της προσευχης σαπφειρωι η ουρανιωι χρωματι
παρεμφερη, ηντινα και τοπον Θεου η Γραφη ονομαζει, υπο των πρεσβυτερων
οφθεντα υπο το ορος Σινα». Ὡσαυτως δε και του αγιου Ἰσαακ ακουομεν λεγοντος˙
«κατα τον καιρον της προσευχης οραν την εαυτου καθαροτητα τον κεχαριτωμενον
νουν, ομοιαν τηι επουρανιωι χροιαι, ητις Θεου υπο της γερουσιας του Ἰσραηλ
ωνομασται τοπος, ηνικα ωφθη αυτοις εν τωι ορει». Βλεπεις πως των εν ταις
καθαραις καρδιαις αρτιως τελουμενων εκεινα συμβολα; Ἰωαννης δε ο χρυσους και
την γλωτταν και την διανοιαν, το αποστολικον εκεινο διευκρινων, «ο Θεος ο ειπων
εκ σκοτους φως λαμψαι, ος ελαμψεν εν ταις καρδιαις ημων», «δεινυσι», φησι, «μετα
προσθηκης την Μωσεως δοξαν εν ημιν αστραπτουσαν˙ καθαπερ γαρ εις το προσωπον
Μωσεως, ουτως εις τας ημετερας καρδιας ελαμψε», και παρακατιων, «εν αρχηι μεν»,
φησι, «της κτισεως ειπε, και εγενετο φως˙ νυν δε ουκ ειπεν, αλλ᾿ αυτος ημιν γεγονεν
φως. Ει μεν ουν το φως εν αρχηι της κτισεως η το εν τωι προσωπωι Μωσεως γνωσις ην
μετρι και η εν ταις καρδιαις ημων ελλαμψις γνωσις αν ην υψηλοτερα, ως
προσθηκην δεξαμενη. Ἐπει δ᾿εκεινη ου γνωσις ην, αλλα λαμπροτης επιφαινομενη
τωι προσωπωι και η εν υμιν ελλαμψις ου γνωσις αλλα λαμπροτης εστι ψυχης,
επιφαινομενη τωι κεκαθαρμενωι νωι. Ἐκεινην μεν ουν αισθητοις οφθαλμοις
υποκειμενην αισθητην αναγκη λεγειν, (σελ. 164) καθαπερ ταυτην νοητην, νοητοις
υποκειμενην ομμασι και εντος ημων ενεργουμενην.
Ἀλλ᾿ ουδ᾿ εκεινη αισθητη απλως υπηρχεν, ει και τωι προφητικωι επεφαινετο
προσωπωι, ειπερ την δοξαν του φωτος του προσωπου Μωυσεως νυν εν τηι ψυχηι,
25
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

κατα τον αγιον Μακαριον, δεχονται οι αγιοι. Το αυτο δ᾿ ουτος και δοξαν του Χριστου
καλει και υπερ αισθησιν ηγειται, ει και κατ᾿ αισθησιν εφανη, το αποστολικον εκεινο
προβαλλομενος μετα μικρας προσθηκης˙ «”ημεις δε παντες ανακεκαλυμμενωι
προσωπωι την δοξαν Κυριου”», τουτεστι το νοερον φως αυτου, ” κατοπριζομεθα την
αυτην εικονα μεταμορφουμενοι απο δοξης εις δοξαν”, τηι περιουσιαι δηλαδη της εν
ημιν λαμπροτητος, υπο του θεικου φωτος προιουσης επι το τηλαυγεστερον αει». Τι
γαρ και ο αγιος ∆ιαδοχος λεγει; «Ου δει αμφιβαλλειν ως, οταν ο νους αρξηται
πυκνως υπο του θειου φωτος ενεργεισθαι, διαφανης τις ολος γινεται, ωστε το
εαυτου φως αυτον πλουσιως οραν˙ τουτο γαρ ολως γινεται, οταν η δυναμις της
ψυχης κατακυριευσηι των παθων». Τι δ᾿ αυθις ο θειος Μαξιμος; «Ουκ αν τοσουτον
ισχυσεν αναδραμειν ανθρωπινος νους ως αντιλαβεσθαι θειας ελλαμψεως, ει μη
αυτος ο Θεος ανεσπασεν αυτον και ταις θειαις αυγαις κατεφωτισε». Τι δ᾿ αυθις συν
τωι μεγαλωι Βασιλειωι Νειλος ο περιβοητος της αληθειας φησιν ο στυλος; «Ὁ
καππαδοκης Βασιλειος, φησι, την μεν ανθρωπινην γνωσιν μελετη και γυμνασια
κρατυνει, την δε εκ Θεου χαριτος εγγινομενην, δικαιοσυνη και ελεος˙ και την μεν
προτεραν δυνατον και τους εμπαθεις υποδεξασθαι, της δε δευτερας οι απαθεις μονοι
εισι δεκτικοι, οι και παρα τον καιρον της προσευχης το οικειον φεγγος του νου
περιλαμπον αυτους θεωρουσι». Συνηκας, αδελφε, σαφως οτι νους παθων
απαλλαγεις ως φως αυτος εαυτον κατα την προσευχην οραι και θειωι περιλαμπεται
φωτι; Νυν ουν πειθηνιον υπεχων ους αυθις ακουε και (σελ. 166) του φερωνυμως
Μακαριου, ον σκευος εκλογης ο πολυς τα θεια Νειλος προσηγορευσεν, ος φησιν εν
τοις υπο του Μεταφραστου μεταφρασθεισι Κεφαλαιοις˙ «η τελεια του πνευματος
ελλαμψις ουχ οιον νοηματων μονον αποκαλυψις εστιν, αλλ᾿ υποστατικου φωτος εν
ταις ψυχαις βεβαια και διηνεκης ελλαμψις˙ το γαρ, “ο ειπων εκ σκοτους φως
λαμψαι, ος ελαμψεν εν ταις καρδιαις ημων”, και το, “ φωτισον τους οφθαλμους μου
μηποτε υπνωσω εις θανατον”, και το, “εξαποστειλον το φως σου και την αληθειαν
σου, αυτα με οδηγησουσιν εις ορος αγιον σου”, και το εσημειωθη εφ᾿ ημας το φως
του προσωπου σου”, και πανθ᾿ οσα τουτοις παραπλησια, το αυτο παριστησιν».
Ὑποστατικον δε ειπεν, ιν᾿ εμφραξηι τα στοματα των την γνωσιν μονον οιομενων
φωτισμον και περιτρεποντων την των πολλων διανοιαν, και προ των αλλων την
οικειαν, τωι μεταλαμβανειν εις την γνωσιν παρεξηγουμενους παν ο,τιπερ αν ειποι τις
περι εκεινου του φωτος. Ἐγω δε και την γνωσιν παρωνυμως απ᾿ εκεινου λεγομενην
οιδα φως, ως υπ᾿ αυτου χορηγουμενην, ο και ανωτερω ειπον.
∆ιοπερ ουδε την απο των αισθησεων προσγινομενην ειδησιν, καιτοι γνωσιν
ουσαν εστιν οπου και ασφαλεστατην, φως πωποτε τις προσηγορευσεν, αλλα μονην
την απο του νου και λογικην. Ουδεν γαρ ορωμεν λογου δυναμιν εχον, ο μη νοερον
εστι φως. Οι τε γαρ αγγελοι, πυρ οιον αυλον και ασωματον˙ τι δ᾿ αλλο τουτο εστιν η
φως νοερον; Ὅ τε νους αυτος εαυτον ορων, ως φως οραι˙ τι τοινυν και ουτος, ει μη
νοερον εαυτον βλεπει φως; Και αυτος δε ο παντος νοερου φωτος επεκεινα Θεος και
πασης ουσιας υπερουσιως εκβεβηκως, πυρ παρα των ιερων θεολογων ωνομασμενος,
εχει μεν, ως κατα την του πυρος αμυδραν εν αισθητοις εικονα, το κρυφιον τε και
αθεωρητον καθ᾿ εαυτον, μη προκειμενης υλης (σελ. 168) της χωρουσης την θειαν
εμφανειαν˙ ηνικα δ᾿ αν επιτηδειας υλης απερικαλυπτως εχουσης επιλαβηται,
τοιαυτη δε εστι πασα νοερα κεκαθαρμενη φυσις, το της κακιας ουκ επιφερομενη
καλυμμα, τηνικαυτα και αυτος ως φως οραται νοερον, ως δι᾿ αυτων των και
παθοντων και ιδοντων λαμπροτητα Θεου εδειξαμεν τε και δειξομεν αγιων.
Ὥσπερ δε το πυρ, αν επικαλυφθηι δι᾿ υλης ου διαφανους, θερμαινειν μεν αυτην
δυναται, φωτιζει δε ουχι, ουτω και ο νους, οταν επικειμενον εχηι το ζοφωδες
καλυμμα των πονηρων παθων, γνωσιν μεν παρεχειν δυναιτ᾿ αν, αλλ᾿ ουχι και φως.
26
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Ἐπει δε μη μονον φως εστιν ο νους νωι θεωρητον, ει και εσχατον των τουτον τον
τροπον ορωμενων, αλλα και θεωρητικον, οιον οφθαλμος υπαρχων της ψυχης,
«οψις» γαρ, φησι, «τηι ψυχηι ο συμφυης αυτηι νους», ωσπερ η κατ᾿ αισθησιν οψις ουκ
αν ενεργειαι γιγνοιτο, μη εξωθεν επιλαμψαντος αυτηι φωτος, ουτω και ο νους ουκ αν
ηι νοεραν εχων αισθησιν ορυη και καθ᾿ εαυτον ενεργειαι γιγνοιτο, μη του θειου
περιλαμψαντος αυτον φωτος. Ὥσπερ δε η οψις, οταν ενεργηι, φως αυτη τε γινεται
και μετα του φωτος συγγινεται και τουτ᾿ αυτο πρωτον οραι πασι τοις ορωμενοις
περικεχυμενον, τον αυτον τροπον και ο νους, ηνικ᾿ αν εις εντελεχειαν αφικοιτο της
νοερας αισθησεως, αυτον ολος οιον φως εστι και μετα του φωτος εστι και συν τωι
φωτι γνωστως οραι το φως, ουχ υπερ τας σωματικας αισθησεις μονον, αλλα και υπερ
παν ο τι των ημιν γνωριμων και απλως των οντων παντων. Θεον γαρ ορωσιν οι
κεκαθαρμενοι την καρδιαν, κατα τον υπο του Κυριου αψευδη μακαρισμον, ος φως
ων, κατα την θεολογικωτατην Ἰωαννου του της βροντης υιου φωνην, οικιζει τε και
εμφανιζει εαυτον τοις αγαπωσιν αυτον και αγαπηθεισιν υπ᾿ αυτου κατα την προς
αυτους εαυτου επαγγελιαν˙ εμφανιζει δε ως εν εσοπτρωι τωι κεκαθαρμενωι νωι, το
καθ᾿ εαυτον αορατος υπαρχων. Τοιουτον γαρ η εν (σελ. 170) εσοπτρωι μορφη˙
φαινομενη ουχ οραται και σχεδον αδυνατον εστιν οραν τε εν εσοπτρωι και αυτο κατα
ταυτο το μορφουν το εσοπτρον οραν.
Νυν μεν ουτω τοις εν αγαπηι καθαρθεισιν ο Θεος οραται, τοτε δε, φησι,
«προσωπον προς προσωπον». Οι δε τωι μη παθειν τα θεια μηδ᾿ ιδειν μηδαμως
πιστευοντες ως φως υπερ φως ορασθαι τον Θεον, αλλα λογικως μονον θεωρεισθαι,
τυφλοις εοικασιν, οι της του ηλιου θερμης μονης αντιλαμβανομενοι τοις ορωσιν
απιστουσιν οτι και φαιδρος εστιν ο ηλιος. Ει δε και τους ορωντας οι τυφλοι
μεταδιδασκειν εγχειρουσιν, ως ου φως εστιν ο εν αισθητοις φανοτατος απαντων
ηλιος, καταγελαστοι μεν ουτοι τοις αισθητως ορωσιν εσονται. Ἐκεινοι δ᾿ οι τα
παραπλησια πασχοντες περι τον του παντος υπερανιδρυμενον της δικαιοσυνης
ηλιον, ου παρα των νοερως ως αληθως ορωντων μονον, αλλα και παρα των
πιστευοντων τοις ορωσι θρηνηθησονται, μη μονον οτι του Θεου δι᾿ υπερβολην της
περι ημας αγαθοτητος, εκ του παντων εξηιρημενου και αληπτου και αφθεγκτου, προ
το νωι μεθεκτον τε και θεωρητον αορατως συγκαταβαινοντος καθ᾿ υπερουσιον
εαυτου δυναμιν ανεκφοιτητον, αυτοι μενουσιν ανεραστοι προς τον αυτοπτικον και
αυτονοητον εκεινον ερωτα, αλλ᾿ οτι και τοις προς το φως εκεινο χειραγωγουσι δια
των λογων υπο φιλανθρωπιας αγιοις ουκ εθελοντες επεσθαι, κατα κρημνων
φερουσιν εαυτους και συγκατασπαν επιχειρουσι τους πειθομενους, ως αν δηπου
κοινωνους σχοιεν οταν «ως πυρ ιδωσι» κατα τον θεολογον Γρηγοριον «ον ως φως
ουκ εγνωρισαν», ουδε επιστευσαν. Ἀλλα γαρ και το πυρ εκεινο σκοτεινον, μαλλον δε
τωι ηπειλημενωι σκοτει ταυτον. Ταυτα δε τωι διαβολωι και τοις αγγελοις αυτου (σελ.
172) προητοιμασται κατα τον του Κυριου λογον. Ουκουν ουτε αισθητον απλως,
αμοιρουσι γαρ αισθησεως προητοιμασται τοις πονηροις αγγελοις, ουθ᾿ απλως αγνοια
τουτι το σκοτος, ου γαρ αγνοησουσι τοτε μαλλον τον Θεον η νυν οι νυν τοις
κληρονομοις του σκοτους εκεινου πεπεισμενοι, μαλλον μεν ουν και βελτιον
εισονται˙ «πασα» γαρ, φησι, «σαρξ εξομολογησεται οτι Κυριος Ἰησους Χριστος εις
δοξαν Θεου Πατρος», αμην. Ουκ αρ᾿ ουδε το φως εκεινο αισθητον κυριως, ουδε μεν
ουν γνωσις, ειπερ μηδε αγνοια το αντιδιαστελλομενον προς τουτο σκοτος. Ει δε μη
το φως εκεινο γνωσις, παρεκτικον δε μαλλον της μυστικης και απορρητου γνωσεως
των μυστηριων του Θεου, και ο αρραβων νυν τοις κεκαθαρμενοις την καρδιαν
ενορωμενος, ου γνωσις εστιν απλως, αλλ᾿ αναλογου μεν γνωσεως χορηγος, αυτος δε
φως νοητον και νοερον μαλλον δε πνευματικον, πνευματικως εγγινομενος τε και
ορωμενος, υπεροχικως εξηρημενος πασης γνωσεως και αρετης και της ενταυθα κατα
27
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

χριστιανους τελειοτητος παρεκτικος μονωτατος, ουκ απο μιμησεως η φρονησεως
προσγινομενης, αλλ᾿ αποκαλυψει και χαριτι του Πνευματος.
∆ιο φησιν ο μεγας Μακαριος, συνεπιμαρτυρουντα τε και συμφθεγγομενον εχων
Συμεωνην τον ακουειν ηδιστον εν ερμηνευσιν˙ «Ὁ θειος αποστολος Παυλος
ακριβεστερον τε και τηλαυγεστερον το εντελες του χριστιανισμου μυστηριον εκαστηι
ψυχηι δεδηλωκεν, οπερ εστιν η του επουρανιου φωτος εν αποκαλυψει και δυναμει
του Πνευματος ελλαμψις, ινα μη τις, τον δια γνωσεως νοηματων φωτισμον μονον
του Πνευματος ειναι νομισας κινδυνευσηι δι᾿ αγνοιαν τε και ραιθυμιαν του τελειου
της χαριτος αποτυχειν μυστηριου. ∆ια τουτο και το υποδειγμα της τωι προσωπωι
Μωυσεως περικειμενης του Πνευματος δοξης εις παραστασιν ωμολογημενης
προηνεγκεν (” ει γαρ το καταργουμενον, φησι, δια δοξης, πολλων μαλλον το μενον
εν δοξηι” ), (σελ. 174) καταργουμενον ειρηκως δια το θνητωι σωματι Μωυσεως
περικεισθαι την δοξαν˙ εδειξε δε την αθανατον εκεινην του Πνευματος εν
αποκαλυψει δοξαν νυν εν τωι αθανατωι του εσω ανθρωπου προσωπωι τοις αξιοις
ακαταργητως ελλαμπεσθαι. Φησι γουν˙ “ημεις δε παντες, τουτεστιν οι κατα τελειαν
πιστιν εκ του Πνευματος γεννηθεντες, ανακεκαλυμμενωι προσωπωι την δοξαν
Κυριου κατοπτριζομεθα, την αυτην εικονα μεταμορφουμενοι απο δοξης εις δοξαν,
καθαπερ απο Κυριου Πνευματος”˙ανακεκαλυμμενωι προσωπωι, τωι της ψυχης δηλαδη,
και γαρ ηνικ᾿ αν επιστρεψηι τις προς Κυριον, “περιαιρειται, φησι, το καλυμμα”, “ο δε
Κυριος το Πνευμα εστι”. Φανερως ουν δια τουτων εδειξε καλυμμα σκοτους
επιβεβλησθαι την ψυχην, οπερ απο της του Ἀδαμ παραβασεως χωραν εσχεν εις την
ανθρωποτητα παραδυναι, νυνι δε, απο της ελλαμψεως του Πνευματος, περιαιρεισθαι
τουτο των πιστων τε και αξιων τωι οντι ψυχων, δι᾿ ην αιτιαν και η ελευσις η του
Χριστου γεγενηται».
Βλεπεις, αδελφε, πως τον εν ταις ψυχαις των εργωι και αληθειαι πιστευοντων εις
Χριστον φωτισμον του Πνευματος οι εν τωι παλαιωι προυπεγραψαν αισθητοι εκεινοι
φωτισμοι; Τους ουν αισθητους και συμβολικους εκεινους λεγοντας εχρην δι᾿
εκεινων προς την τουτου πιστιν τε και ζητησιν εναγεσθαι. Ουτοι δε και τους
πιστευοντας, μαλλον δε ει δυνατον και τους της χαριτος εμφανως ευμοιρηκοτας και
αληστον την επι ταυτηι γνωσιν εσχηκοτας, προς απιστιαν εκκαλεσασθαι παντα
τροπον σπευδουσι, μεταδιδασκειν τολμηρως και ανοητως εγχειρουντες τους υπο του
Θεου και της αυτου μυστικης εμφανειας τε και ενεργειας τα απορρητα
δεδιδαγμενους, ουδ᾿ υπο του μεγαλου Παυλου εντρεπομενοι, ος φησιν οτι «ο μεν
πνευματικος ανακρινει παντα, αυτος δε υπ᾿ ουδενος ανακρινεται, νουν γαρ εχει
Χριστου˙ τις δε εγνω νουν Κυριου, (σελ. 176) ος συμβιβασει αυτον» τουτεστι πιστα
ποιησει, λογισμοις ανακρινων, τα του Πνευματος; Και γαρ ουδε γνωναι ολως η
πιστευσαι δυναται τα του πνευματικου ανθρωπου ο τοις οικειοις λογισμοις και ταις
δι᾿ αυτων συζητησεσι πιστευων, διαιρεσεσι τε και συλλογισμοις και αναλυσεσι πασαν
αληθειαν ευρισκεσθαι οιομενος˙ ψυχικος γαρ εστιν ο τοιουτος, «ο δε ψυχικος»,
φησιν, «ου δεχεται τα του Πνευματος», ουδε δυναται˙ ο γουν μη γινωσκων μηδε
πιστευων, πως τοις αλλοις συμβιβασας γνωστα τε και πιστα ποιησειε; ∆ια τουτο ει
τις ανευ ησυχιας τε και νηψεως της κατα νουν και της εν αυτηι πνευματικως και
απορρητως τελουμενων πειρας περι νηψεως διδασκει, στοιχων τοις οικειοις
διαλογισμοις και δια λογου δειξαι ζητων το υπερ λογον αγαθον, εις εσχατον
απονοιας δηλος εστι κατενεχθεις και την σοφιαν οντως μωρανθεις, οτι αφρονως
υπενοησε φυσικηι γνωσει τα υπερ φυσιν κατοπτευσαι και τα βαθη του Θεου, α
γνωστα μονωι τωι Πνευματι, και τα χαρισματα του Πνευματος, α γνωστα μονοις τοις
πνευματικοις και νυν εχουσι Χριστου, φυσικηι διανοιαι και σαρκικηι φιλοσοφιαι
ερευνησαι τε και δειξαι˙ προς δε τηι αφροσυνηι, και θεομαχος ευρεθησεται,
28
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

παραγνωριζων εις την του Βελιαρ, ω της συμφορας, την του αγαθου Πνευματος
ενεργειαν και χαριν και αντιταττομενος τοις λαβουσι το εκ Θεου Πνευμα, ινα δι᾿
αυτου ειδωσι τα εκ Θεου χαρισθεντα ημιν, αλλα και του «ουαι» εσται κληρονομος
δια την των ακουοντων βλαβην˙ «ουαι» γαρ, φησιν ο προφητης, «τωι ποτιζοντι τον
αδελφον αυτου ανατροπην θολεραν».
∆εον ουν τοις παντα ανακρινειν δυναμενοις, δηλονοτι τοις πνευματικοις («ο
γαρ πνευματικος παντα ανακρινει» κατα τον αποστολον), δεον ουν τουτοις τους μη
τοιουτους φεροντας υποτασσειν εαυτους, ως τηι τουτων ανακρισει και τα (σελ. 178)
καθ᾿ εαυτους εισομενους ασφαλως, αυτοι τους υπ᾿ ουδενος τουτους ανακρινομενους
(«ο γαρ πνευματικος» κατα τον αυτον αποστολον «υπ᾿ ουδενος ανακρινεται»)
κρινειν και διορθουν επιχειρουσι προς καταστροφην εαυτων τε και των τουτοις
πειθομενων. Φασι γαρ μηδενα δυνατον ειναι τελειοτητος τε και αγιοτητος μετεχειν
την αληθη περι των οντων ουχ ευρηκοτα δοξαν, ευρηκεναι δε αυτην ανευ διαρεσεως
και συλλογισμου και αναλυσεως αδυνατον υπαρχειν. Ουκουν τον επειληφθαι
τελειοτητος και αγιοτητος επιθυμουντα τας διαιρετικας και συλλογιστικας και
αναλυτικας μεθοδους αναγκαιοτατον παρα της εξω παιδειας διδαχθηναι τε και
μετιεναι συμπεραινειν οιονται και δια τοιουτων λογων την καταργηθεισαν παλιν
ενεργον αυτοι δειξαι σπευδουσι σοφιαν. Ει δε παρα των παντα ανακρινειν
δυναμενων εν ταπεινωσει προσελθοντες ηθελησαν την αληθειαν μαθειν, ηκουσαν
αν ως τουτο το δογμα φρονηματος εστιν ελληνικου. Στωικων τε και Πυθαγορειων
αιρεσις, οι την επιστημην τελος λεγουσι της θεωριας προσγινομενην δια της των
μαθηματων αναληψεως. Ἡμεις δε ου την δια λογων και συλλογισμων ευρισκομενην
γνωσιν δοξαν αληθη νομιζομεν, αλλα την δι᾿ εργων τε και βιου αποδεικνυμενη η και
μη μονον αληθης, αλλα και ασφαλης εστι και απεριτρεπτος. «Λογωι» γαρ, φησι,
«παλαιει πας λογος», βιωι δε τις; Και μην ουδε εαυτον γνωναι δυνηθηναι τινα
οιομεθα διαιρετικαις και συλλογιστικαις και αναλυτικαις μεθοδοις, αν μη δι᾿
επιπονου μετανοιας και ασκησεως συντονου, ατυφον και απονηρον ποιησηι τον
οικειον νουν. Ὁ γαρ μη τοιουτον και ουτω τον εαυτου κατασκευσας νουν, ουδε την
οικειαν κατα γνωσιν εισεται πενιαν, ο του γνωναι τινα εαυτον εστιν αρχη
λυσιτελης.
Ἀλλ᾿ ουδε πασαν αγνωσιαν υπ᾿ εγκλημα θοιτ᾿ αν τις ευ φρονων, ουδε πασαν
γνωσιν οιομεθα μακαριστον. Πως ουν προς αυτην ως προς τελος αφορωντες παντα
πραξομεν; (σελ. 180) ∆ιπλουν δε φησι και ο μεγας Βασιλειος το ειδος της αληθειας,
ων το μεν εχειν τε και παρεχειν αναγκαιοτατον, ως συνεργον της σωτηριας
υπαρχον˙ περι δε γης και θαλασσης, ουρανου τε και των κατ᾿ ουρανον, εαν μη
ειδωμεν την εν τοις τοιουτοις αληθειαν, ουδεν ημιν εμποδισει προς την εν
επαγγελιαις μακαριοτητα. Και τελος δε το προκειμενον ημιν, αι παρα του Θεου
επαγγελιαι των μελλοντων αγαθων, η υιοθεσια, η εκθεωσις, η των ουρανιων
θησαυρων αποκαλυψις και κτησις και απολαυσις˙ την δ᾿ εκ της εξω παιδειας γνωσιν
τωι αιωνι τουτωι συναπαρτιζομενην ισμεν. Ει γαρ αισθητοι λογοι εν τωι μελλοντι
παριστωσι τα πραγματα, οι σοφοι του αιωνος τουτου γενοιτ᾿ αν κληρονομοι της των
ουρανων βασιλειας˙ «ει δε καθαροτης ψυχης οραι, μακραν οι σοφοι γενησονται της
γνωσεως του Θεου», κατα τον αληθη φιλοσοφον Μαξιμον. Τις ουν ημιν χρεια
γνωσεως της μη εγγιζουσης Θεωι; Πως δε χωρις αυτης τελειοτητος και αγιοτητος
μεταλαχειν ουκ ενι;
Και ινα ταλλα νυν παρω των οιομενων ειναι τε και φρεναπατωντων εαυτους επι
τοσουτον, ως και τας γραφας του πνευματος κατα των πνευματικων
παρεξηγουμενους εργων χρησθαι και ανδρων, εκεινα δη προθησω, α και νυν
υποθεσις ημιν εστι του ανα χειρας λογου. Φασι γαρ αορατον ειναι τον Θεον και
29
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

απερινοητον˙ «Θεον γουν ουδεις εωρακε πωποτε˙ ο μονογενης Υιος του Θεου, ο ων
εις τον κολπον του Πατρος, εκεινος εξηγησατο». Πως ουν, φασιν, ουχι σαφως
πλανωνται οι τον Θεον ως φως νεορως εν εαυτοις οραν ισχυριζομενοι; Καν τις
αυτων αυθις τον μονογενη του Θεου λογον προσενεγκηι λεγοντα οτι «οι καθαροι τηι
καρδιαι τον Θεον οψονται» και «εγω εμφανισω αυτοις εμαυτον, μετα του Πατρος
τουτοις ενσκηνωσας», ευθυς θεωριαν την γνωσιν (σελ. 182) λεγουσι και ουκ ισασιν
εαυτοις ανακολουθα λεγοντες˙ ως γαρ αορατον, ουτω και απερινοητον το θειον.
Τους γουν την εν φωτι νοεραν ορασιν Θεου δια το του Θεου αορατον φαντασιαν
εψευσμενην και δαιμονικην δογματιζοντας ενεργειαν εδει και την γνωσιν δια το του
Θεου απερινοητον προς τας ομοιας κατασπαν ερεσχελιας. Ἀλλ᾿ ημεις περι μεν της
γνωσεως ουδεν αντιπειν προς αυτους αιρουμεθα˙ συνωιδα γαρ λεγουσιν ημιν, ει και
μη συντασιν ο τι λεγουσιν. Ἔστι γαρ και η περι Θεου και των κατ᾿ αυτον δογματων
γνωσις, θεωρια, ο θεολογιαν ονομαζομεν, και η των της ψυχης δυναμεων και των
του σωματος μελων κατα φυσιν χρησις τε και κινησις αναμορφωσιν ποιειται της
λογικης εικονος˙ αλλ᾿ ου τουτο εστιν η τελεια της ανωθεν ημιν ευγενειας ευπρεπεια
και η προς το υπερφαες φως υπερφυης ενωσις, παρ᾿ ης μονης εγγινεται και το
θεολογειν ασφαλως και το κατα φυσιν εσταναι τε και κινεισθαι τας εν ημιν δυναμεις
της ψυχης και του σωματος˙ ταυτην ουν αναιρουντες συνανειλον πασαν αρετην και
αληθειαν.
Περι του μη ειναι τοινυν της γνωσεως ης αυτοι λεγουσι μυστικωτεραν και
υψηλοτεραν θεωριαν, μηδ᾿ ειναι ολως τοιαυτην θεωριαν του Θεου δια το του Θεου
αορατον, παρα των εν αληθει θεωριαι γεγονοτων μυηθεντες, ερωτησομεν αυτους˙ τι
ημιν δοκει, ουδε το Πνευμα το αγιον οραι τα του Θεου; Ἀλλα μην αυτο «ερευναι και
τα βαθη του Θεου». Ει μεν ουν χωρις Πνευματος αγιου οραν ελεγε τις το ακηρατον
φως, καλως αν αντιπιπτοντες ελεγετε˙ «πως αν οραθειη ο αορατος»; Ει δε τις
αποθεμενος το πνευμα του κοσμου (ο σκοτος νοητον επικειμενον ταις μη
κεκαθαρμεναις καρδιαις οι πατερες ονομαζουσιν) ει τις ουν αποθεμενος τουτο και
καθαρευσας παντος οικειου θεληματος και απαναστας πασης παραδοσεως
ανθρωπινης και προς ολιγον αναβολην (σελ. 184) εμποιουσης τηι οφειλομενηι
σπουδηι, καν ευπροσωπος ηι κατα τον μεγαν Βασιλειον, και τας της ψυχης δυναμεις
ως ενον συναθροισας και νηφαλιον επιστησας την της διανοιας επισκοπην, πρωτον
μεν εν τοις κατα φυσιν και θεαρεστοις διαζηι κατα νουν θεωρημασιν, ειθ᾿ εαυτον
υπεραναβας εν εαυτωι λαβοι το εκ Θεου Πνευμα, ο οιδε τα του Θεου ως το πνευμα
του ανθρωπου τα εν αυτωι και ταυτα δια τουτο λαβων, καθαπερ ο μεγας κηρυττει
Παυλος, ιν᾿ ειδηι τα υπο του Θεου χαρισθεντα μυστικως αυτωι, «α οφθαλμος ουκ ειδε
και ους ουκ ηκουσε και επι καρδιαν ανθρωπου ουκ ανεβη», πως ουκ αν ορυη ουτος
δια του πνευματος το αορατον φως; Πως δ᾿ ουκ αν ειη παλιν αορατον και
ανηκουστον και απερινοητον τουτο, καιπερ ορωμενον, το φως; Ὁραται γαρ υπο των
βλεποντων «α οφαλμος ουκ ειδε και ους ουκ ηκουσε και επι καρδιαν ανθρωπου ουκ
ανεβη». Πνευματικους γαρ λαμβανουσιν ουτοι οφθαλμους και νουν εχουσι Χριστου,
δι᾿ ων και βλεπουσι τον αορατον και νοουσι τον απερινοητον˙ ου γαρ εαυτωι αορατος
εστιν, αλλα τοις δια κτιστων και φυσικων οφθαλμων και λογισμων νοουσι και
ορωσιν. Οις δ᾿ ο Θεος εαυτον ενηρμοσεν ως μελος ηγεμονικον, πως ουχι δι᾿ εαυτου
και την της χαριτος εμφανως παρασχοι θεωριαν;
Πως δ᾿ ουκ αν των της ασματικης θεολογιας αξιωσαι προσρηματων, εγκωμιαζων
την εγγεγενημενην πνευματικην δυναμιν τοις ομμασιν αυτων, «ιδου ει καλη»,
λεγων προς αυτους, «η πλησιον μου˙ οφθαλμοι σου περιστεραι»; δι᾿ ων και αυτοι, της
ωραιοτητος αισθομενοι του νοητου νυμφιου, δαψιλη τον των εγκωμιων αντιδιδοασι
λογον. Ουκ αδηλον δ᾿ αρα τοις μεμυημενοις τις αυτη η περιστερα ην η νυμφη σχουσα
30
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εν τοις ομμασι και αυτη τωι του νυμφιου Θεου τοτε πρωτον τρανως ενατενιζει
καλλει και εις επηκοον των (σελ. 186) πιστως περιεστωτων αφηγειται
διεξοδικωτερον την καλοποιον ευπρεπειαν εκεινην. Ὡς γαρ η εν οφθαλμοις αυγη,
ενωθεισα ταις ηλιακαις αυγαις, φως εντελεχειαι γινεται και ουτως οραι τα αισθητα,
τον αυτον τροπον και ο νους, εν Πνευμα μετα του Κυριου γεγονως, ουτω τα
πενυματικα τρανως οραι. Μενει δ᾿ ομως και εκει τροπον ετερον, υψηλοτερον η κατα
τους χαμερπεις λογισμους των τοις πνευματικοις ανδρασιν αντιλεγειν
εγχειρουντων, αορατος ο δεσποτης˙ ου γαρ εωρακε ποτε τις το παν της καλλονης
εκεινης, διο και κατα τον Νυσσης Γρηγοριον «οφθαλμος τουθ᾿ εωρακεν ουδεις, ει και
αει βλεπει»˙ ουδε γαρ οσον εστιν εκεινο, αλλα καθοσον εαυτον εποιησε δεκτικον της
του θειου Πνευματος δυναμεως, κατα τοσουτον βλεπει. Προς δε τηι ακαταληψιαι
ταυτηι, και ην εχουσι καταληψιν ακαταληπτως εχουσι, το θειοτατον απαντων και
καινοτατον˙ ου γαρ ωι ταυτα βεπουσι τουτ᾿ ισασιν οι βλεποντες, ουδ᾿ωι ακουουσι τε
και μυουνται, η την των μηπω γεγονοτων γνωσιν η την των αει οντων επιστημην,
δια το ακαταληπτον του Πνευματος, δι᾿ ου ορωσι˙ «κατα γαρ αποπαυσιν πασης
νοερας ενεργειας η τοιαδε γινεται των εκθεουμενων προς το υπερθεν φως ενωσις»,
ως ο μεγας λεγει ∆ιονυσιος, κατ᾿ αιτιαν μεν ουκ ουσα η κατα αναλογιαν, επει ταυτα
κατ᾿ ενεργειαν εστι του νου, κατα δε αφαιρεσιν ουσα, αλλ᾿ ουκ αυτο τουτο ουσα
αφαιρεσις˙ ει γαρ αφαιρεσις ην μονον, εφ᾿ ημιν αν ην - αλλα τουτο των
Μασσαλιανων εστι το δογμα - , ηνικ᾿ αν τις εθελησηι ανερχεσθαι εις τα του Θεου
απορρητα μυστηρια, καθαπερ και ο αγιος Ἰσαακ περι αυτων φησιν. Ουκουν
αφαιρεσις και αποφασις μονη εστιν η θεωρια, αλλ᾿ ενωσις και εκθεωσις, μετα την
αφαιρεσιν παντων των κατωθεν τυπουντων τον νουν, μυστικως και απορρητως
χαριτι γινομενη του Θεου, μαλλον δε μετα την αποπαυσιν η μειζον εστι της
αφαιρεσεως˙ απεικονισμα γαρ εστιν η (σελ. 188) αφαιρεσις της αποπαυσεως εκεινης.
∆ιο και το χωριζειν παντων των κτισματων τον Θεον παντος εστι πιστου˙ η δε
νοερας ενεργειας αποπαυσις και η μετ᾿ αυτην προς το υπερθεν φως ενωσις, οιον τε
παθος ουσα και τελος θεουργον, μονων εστι των κεκαθαρμενων και κεχαριτωμενων
την καρδιαν. Και τι λεγω την ενωσιν, οτε και η προς βραχυ θεα των εκκριτων τεως
εδειτο μαθητων, και τουτων κατ᾿ εκστασιν γεγονοτων πασης αισθητης και νοερας
αντιληψεως και τωι μηδολως οραν το οντως οραν εισδεδεγμενων και τωι πασχειν
αγνωστως των υπερ φυσιν την αισθησιν προσιεμενων; Ἀλλ᾿ οτι μεν ουτοι και ειδον
και ουχι κατ᾿ αισθησιν η νουν κυριως ειδον, συν Θεωι προιοντος του λογου δειξομεν.
Νυν δ᾿ αρα συνοραις οτι το ακαταληπτον αντι νου και οφθαλμου και ωτων
ευμοιρουσι πνευμα, δι᾿ ου ορωσι και ακουουσι και συνιασι; Νοερας γαρ πασης
καταπαυσαμενης ενεργειας, τινι ορωσιν αγγελοι τε και ανθρωποι ισαγγελοι Θεον, ει
μη τηι του Πνευματος δυναμει; ∆ιο και η ορασις αυτοις αυτη αισθησις μεν ουκ εστιν,
επει μη δια των αισθητηριων αυτης αντιλαμβανονται, νοησις δε ουκ εστιν, επει μη
δια λογισμων η της δι᾿ αυτων γνωσεως, αλλα κατα αποπαυσιν πασης νοερας
ενεργειας ευρισκουσιν αυτην˙ ουκουν, ουδε φαντασια εστιν, ουδε διανοια, ουδε
δοξα, ουθ᾿ οιον συμπερασμα συλλογισμων˙ ουδε δια της κατα αποφασιν ανοδου
μονης ο νους επιτυγχανει ταυτης. Πασα μεν γαρ θεια εντολη και πας νομος ιερος
μεχρι της καθαροτητος της καρδιας οριζεται, κατα τον λογον των πατερων, και πας
τροπος και παν ειδος προσευχης μεχρι της καθαρας ληγει προσευχης, και πας λογος
κατωθεν ανιων εις τον υπερανιδρυμενον και απολελυμενον του παντος μεχρι της
αφαιρεσεως των οτων παντων ισταται. Ου μη δια τουτο μετα τας θειας εντολας
ουδεν εστιν αλλο πλην η της καρδιας καθαροτης, αλλ᾿ εισι και πλειστα εισιν˙ ο κατα
τον νουν νυν αιωνα των επηγγελμενων αρραβων και τα του μελλοντος αιωνος
αγαθα (σελ. 190) δι᾿ αυτης ορωμενα τε και τρυφωμενα˙ ουτω και μετα την
31
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

προσευχην, θεα ανεκλαλητος και εκστασις εν τηι θεαι και απορρητα μυστηρια˙ τον
αυτον τροπον και μετα την αφαιρεσιν των οντων, μαλλον δε και μετα την
αποπαυσιν, ου λογος μονον, αλλα και εργοις τελουμενην εν ημιν, και μετα ταυτην
τοινυν, ει και αγνωσια εστιν, αλλ᾿ υπερ γνωσιν, και ει γνοφος εστιν, αλλ᾿ υπερφαης˙
και εν τωι υπερφαει εκεινωι γνοφωι δοτα γινεται, κατα τον μεγαν ∆ιονυσιον, τα θεια
τοις αγιοις. Ὥστε ουκ αφαιρεσις εστιν απλως η περι Θεου και των θειων τελεωτατη
θεωρια, αλλ᾿ η μετα την αφαιρεσιν μεθεξις των θειων και δοσις τε και ληψις
μαλλον η αφαιρεσις. Ἄρρητα δε εστι τα λημματα και τα δοματα εκεινα, διο καν
λεγωσι περι αυτων, αλλα παραδειγματικως και κατα αναλογιαν, ουχ ως ορωμενων
εκεινοις τουτων ουτως, αλλ᾿ ως μη πεφυκοτων αλλως δειχθηναι των εκεινοις
ορωμενων. Οι τοινυν των παραδειγματικως ουτω τουτων λεγομενων μη μετ᾿
ευλαβειας ως αρρητων επαιοντες μωριαν ηγουνται την υπερσοφον γνωσιν και τους
νοητους τωι διασυρειν καταπατουντες μαργαριτας, τους ως ενεστι προδειξαντας
αυτους τηι λογομαχιαι διαρρησουσιν.
Ἐκεινοι δ᾿ ομως υπο φιλανθρωπιας κατα το εγχωρουν, ως εφην, λεγουσι τα
αρρητα, την πλανην αφαιρουντες των μετα την αφαιρεσιν των οντων αργιαν ειναι
τελειαν αμυητως οιομενων, αλλ᾿ ουχ υπερ ενεργειαν αργιαν. Ἀλλ᾿ εκεινα παλιν
αρρητα τηι εαυτων φυσει διαμενει. ∆ια τουτο ο μεγας ∆ιονυσιος μετα την αφαιρεσιν
των οντων ουκ ειναι φησι λογον αλλα αλογιαν και μετα πασαν ανοδον
ενωθησομεθα, φησι, τωι αφθεγκτωι. Ἀλλ᾿ ουχ, οτι αφθεγκτα, δι᾿ αποφασεως μονης
επιτευξεται ο νους των υπερ νουν˙ και η τοιαυτη γαρ ανοδος νοησις τις εστι των
απεμφαινοντων τωι Θεωι και εικονα μεν φερει της ανειδεου εκεινης θεωριας (σελ.
192) και της κατα νουν θεωρητικης αποπληρωσεως, αλλ᾿ ουκ αυτη εστιν εκεινη. ∆ι᾿
αυτης δε της παντων αφαιρεσεως υμνουσιν εκεινο το φως οι τουτωι αγγελομιμητως
ενωθεντες, απο της προς αυτο μυστικης ενωσεως μεμυημενοι, οτι παντων εστιν
υπερουσιως εξηιρημενον. Και οσοι περ αν απο των τοιουτων δι᾿ ακοης πιστης και
ευγνωμονος παραδεξασθαι καταξιωθωσι το μυστηριον, δυνανται μεν και ουτοι εκ
της των παντων αφαιρεσεως υμνειν το θειον και απερινοητον εκεινο φως˙ ενουσθαι
δε αυτωι και οραν ου δυνανται, αν μη, δια της των εντολων φυλακης εαυτους
καθαραντες, τηι απειλικρινημενηι και αυλωι προσευχηι τον νουν απασχολησαντες, την
υπερφυα δυναμιν της θεωριας δεξωνται.
Πως ουν ταυτην, η μητ᾿ αισθησις εστι μηδ᾿ ολως νοησις, ημεις καλεσομεν;
Παντως ουκ αλλως η ως ο υπερ παντας τους προ αυτου σεσοφισμενος Σολομων,
αισθησιν δηλονοτι νοεραν και θειαν. Τηι γαρ αμφοτερων συζυγιαι πειθει τον
ακουοντα μηδετερον νομισαι ταυτην, μητ᾿ αισθησιν, μητε νοησιν˙ ουτε γαρ η νοησις
αισθησις ποτε, ουθ᾿ η αισθησις νοησις˙ ουκουν η νοερα αισθησις αλλο παρ᾿ εκατερον
αυτων. Ἤ ουν ουτω προσρητεον ταυτην, η, ως ο μεγας ∆ιονυσιος, ενωσιν αλλ᾿ ουχι
γνωσιν. «∆εον» γαρ, φησιν, «ειδεναι τον καθ᾿ ημας νουν, την μεν εχειν δυναμιν εις
το νοειν, δι᾿ ης τα νοητα βλεπει, την δε ενωσιν υπεραιρουσαν την του νου φυσιν, δι᾿
ης συναπτεται προς τα επεκεινα εαυτου»˙ και παλιν, «περιτται μετα των αισθησεων
και αι νοεραι δυναμεις, οταν η ψυχη θεοειδης γενομενη δι᾿ ενωσεως αγνωστου ταις
του απροσιτου φωτος ακτισιν επιβαλληι ταις ανομματοις επιβολαις», καθ᾿ ην και,
κατα τον πολυν τα θεια Μαξιμον, «το φως της αφανους και υπεραρρητου δοξης οι
αγιοι εποπτευοντες, της μακαριας μετα των ανω δυναμεων και αυτοι δεκτικοι
γινονται καθαροτητος».
(σελ. 194) Και μη τις υπολαβηι την δια των αποφασεων ανοδον ενταυθα λεγειν
τους μεγαλους. Ἐκεινη γαρ παντος εστι του βουλομενου και την ψυχην ου
μεταταττει προς την των αγγελων αξιαν και χωριζει μεν απο των αλλων την
διανοιαν, ενωσιν δε ου δυναται μονη προς τα επεκεινα ποιειν. Ἡ δε καθαροτης του
32
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

παθητικου μερους της ψυχης, παντων δια της απαθειας ενεργως χωρισασα τον νουν,
ενοι δια της προσευχης τηι του Πνευματος χαριτι, δι᾿ ης εν απολαυσει γινεται των
θειων μαρμαρυγων, εξ ων αγγελοειδης τε και θεοειδης καθισταται. ∆ιο οι μετα τον
μεγαν ∆ιονυσιον πατερες αισθησιν πνευματικην προσηγορευσαν αυτην, ο και αυτο
καταλληλον εστι και εμφανικωτερον πως της μυστικης εκεινης και απορρητου
θεωριας. Τοτε γαρ ως αληθως ο ανθρωπος πνευματι, αλλ᾿ ουχι νωι, ουδε σωματι ορα.
Και οτι μεν οραι φως υπερ φως υπερφυως οιδεν ακριβως˙ τινι δε τουθ᾿ οραι, ουκ οιδε
τοτε, αλλ᾿ ουδ᾿ εξεταζειν δυναται την τουτου φυσιν, δια το ανεξιχνιαστον του
πνευματος δι᾿ ου οραι. Και τουτο εστιν ο και Παυλος ειπεν, ηνικα ηκουε τα αρρητα
και εωρα τα αορατα˙ «εωρων» γαρ, φησιν, «ειτε εκτος του σωματος ουκ οιδα, ειτε
εντος του σωματος ουκ οιδα»˙ τουτεστιν ουκ ηδειν ειτε νους ην, ειτε σωμα το ορων.
Ὁραι γαρ, ουκ αισθησει μεν, ως η αισθησις δε, τα αισθητα τρανως και τρανοτερον η
αυτη. Ὁραι δ᾿ εαυτον υπο της του ορωμενου γλυκυθυμιας απορρητου εκσταντα τε και
αρπαγεντα ου μονον παντος πραγματος τε και νοηματος πραγματων, αλλα και
εαυτου. Και αυτης υπο της εκστασεως επιλανθανεται της προς Θεον δεησεως˙ και
τουτο εστιν ο ειπεν ο αγιος Ἰσαακ, συνεπιμαρτυρουντα τον μεγας και θειον εχων
Γρηγοριον, οτι «προσευχη εστι καθαροτης νοος, ητις μονη εκ του φωτος της αγιας
Τριαδος μετ᾿ εκπληξεως τεμνεται˙ και παλιν, «καθαροτης εστι νοος εφ᾿ ηι διαυγαζει
εν τωι καιρωι της προσευχης το φως της αγιας Τριαδος, και τοτε ο νους υπερανω της
προσευχης γινεται, (σελ. 196) και ου δει καλειν ταυτην προσευχην, αλλα τοκετον της
καθαρας προσευχης, της δια του Πνευματος καταπεμπομενης˙ ουδε προσευχηι τοτε
προσευχεται ο νους, αλλ᾿ εν εκστασει γινεται εν τοις ακαταληπτοις πραγμασι˙ και
αυτη εστιν η αγνοια η υπερτερα της γνωσεως». Το γουν αρπασαν εκεινο και τον
νουν εκστησαν παντων και προς εαυτο ολον επιστρεψαν θυμηρεστατον τι χρημα,
φως οιον οραι, αποκαλυπτικον μεν, αλλ᾿ ουκ αισθητων σωματων, μητε μεντοι προς
τα κατω περαινομενον, μητε προς τα ανω, μητ᾿ επι τα πλαγια, και περας ολως ουχ
οραι του ορωμενου και περιλαμποντος αυτον φωτος, αλλ᾿ ωσπερ αν ει τις ην ηλιος
απειροπλασιως λαμπροτερος τε και μειζων του παντος˙ μεσον δ᾿ εστηκεν αυτος, ων
ολος οφθαλμος˙ τοιουτον τι εστιν εκεινο.
∆ιο απειρον μεν ο μεγας Μακαριος και υπερουρανιον τουτι φησι το φως. Παντα
δε τα οντα, ωσπερ υπο μιαν τινα περιεχομενα ακτινα του νοητου ηλιου τουτου, των
τελεωτερων τις ετερος εωρακε αγιων, καιτοι κακεινος, ουχ οπερ και οσον εστιν
εκεινο, αλλ᾿ οσον εαυτον εκεινου δεκτικον εποιησεν ιδων, και μαθων απο της
θεωριας ταυτης και της προς αυτο υπερ νουν ενωσεως, ουχ οπερ εστιν αυτο την
φυσιν, αλλ᾿ ο,τι εστιν ως αληθως, και υπερφυες και υπερουσιον εστιν, αλλο τι παρα
τα οντα παντα ον, ον δε κυριως τε και μονον και παν ον απορρητως εν εαυτωι
συνειληφος. Παντοτε δ᾿ ενι η πασι το απειρον τουτο ουχ οραται. Ὁ δε μη ορων
συνιησιν ως αυτος οραν αδυνατει μη τελειως δι᾿ εντελεστερας καθαροτητος
εναρμοσθεις τωι πνευματι, αλλ᾿ ουχι το ορωμενον λαμβανει περας. Ὅτε τοινυν τα
της θεωριας υποβεβηκεν, εκ της πηγαζομενης ομοιας απαθους τωι ορωντι θυμηδιας
και γαληνης νοερας και του ανακαιομενου πυρος της προς τον Θεον αγαπης,
ακριβως οιδεν ο ορων οτι (σελ. 198) τουτο εστιν εκεινο το φως, ει και αμυδροτερον
οραι˙ και κατ᾿ αναλογιαν δε της θεαρεστου πραξεως, της τε των αλλων παντων
αποχης και της προσοχης της προσευχης και της προς τον Θεον εκ ψυχης ολης
ανανευσεως επι τα προσω φερομενος αει και διαυγεστερας πειρωμενος της θεωριας,
καντευθεν το απειρον συνιησι του ορωμενου οτι απειρον και της μεν λαμπροτητος
εκεινου περας ουχ οραι, της δ᾿ εαυτου προς φωτοληψιαν επιτηδειοτητος επι μαλλον
οραι το αδρανες.
33

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Ἀλλ᾿ ουδε αυτο οιεται ειναι απλως την φυσιν του Θεου, ο κατηξιωθη βλεπειν,
αλλ᾿ ωσπερ υπο της ψυχης η ζωη εγγινεται τωι εμψυχωι σωματι, λεγομεν δε και την
ζωην αυτην ψυχην, αλλ᾿ ισμεν αλλο τι παρα ταυτην ουσαν την εν ημειν ουσαν και
παρεκτικην ζωης ψυχην, ουτω και τηι θεοφορωι ψυχηι υπο του ενοικουντος Θεου
εγγινεται το φως. Ἀλλα και υπερ τουτο εστιν η του παναιτιου Θεου προς τους
ηξιωμενους ενωσις, καθ᾿ υπερουσιον δυναμιν και ολου μενοντος εν εαυτωι και
ολικως οικουντος εν ημιν και μεταδιδοντος ημιν ου της οικειας φυσεως, αλλα της
οικειας δοξης τε και λαμπροτητος. Θειον ουν εστι τουτι το φως και θεοτης υπο των
αγιων ονομαζεται δικαιως, θεοποιει γαρ˙ ουκουν ου τουτο μονον, αλλα και
αυτοθεωσις και θεαρχια, και «δοκει μεν ειναι του ενος Θεου διακρισις και
πολυπλασιασμος, εστι δε ουδεν ηττον ο αρχιθεος και υπερθεος και υπεραρχιος», εις
εν μιαι Θεοτητι, και δια τουτο αρχιθεος και υπερθεος και υπεραρχιος, επειδη ταυτης
της θεοτητος εστιν υποστατης, ως οι της εκκλησιας διδασκαλοι κατα τον
αρεοπαγιτην μεγαν ∆ιονυσιον εφασαν, θεοτητα λεγοντες την θεοποιον εκ Θεου
προεληλυθυιαν δωρεαν. Και τοινυν ο αυτος Γαιωι γραφων, πως υπερ θεαρχιαν ο
Θεος εστιν ερωτησαντι, «ει θεοτητα», φησι, «νοησας το χρημα του θεοποιου δωρου
καθ᾿ ο θεουμεθα και ει τουτο γινεται αρχη του θεουσθαι, της ουτω λεγομενης
θεοτητος ο πασης αρχης υπεραρχιος εστιν επεκεινα». (σελ. 200) Θεολογειται
τοιγαρουν υπο των πατερων η θεια χαρις του υπερ αισθησιν φωτος, αλλ᾿ ου τουθ᾿
απλως εστι την φυσιν ο Θεος, ου φωτιζειν μονον και θεουν δυναμενος τον νουν,
αλλα και παραγειν εκ μη οντων πασαν νοεραν ουσιαν.
Ειδες πως και ορωντες αυτον αορατον ηγουνται κρειττον η κατα τους την εξω
σοφιαν περιττους; Ἴσασι μεν ουν οι προς τουτο θεωριας αναβεβηκοτες οτι φως
ορωσιν αισθησει νοεραι και οτι το φως τουτο ο Θεος εστι, τηι ενωσει χαριτι
λαμπρυνων απορρητως τους μετεχοντας. Ἄν δ᾿ ερωταις αυτους πως ο αορατος
οραται, αποκριθησονται σοι˙ «ουκ εν διδακτοις ανθρωπινης σοφιας λογοις, αλλ᾿ εν
διδακτοις Πνευματος αγιου». Ἀνενδεεις γαρ εισι και της ανθρωπινης σοφιας ου
δεονται, την διδασκαλιαν εχοντες του Πνευματος και μετα του αποστολου ταυτην
εχοντες την καυχησιν «οτι εν απλοτητι και ειλικρινειαι και χαριτι Θεου, αλλ᾿ ουκ εν
σοφιαι σαρκικηι ανεστραφησαν εν τωι κοσμωι». Ἀποκριθησονται σοι τοινυν ευλαβως
ως «ουκ εν τηι καθ᾿ ημας γνωσει περιγραφεται τα θεια, ω ανθρωπε, πολλα δε των υφ᾿
ημων αγνοουμενων αιτιας εχει θεοπρεπεις˙ πνευματικοις ουν πνευματικα
συγκρινοντες, κατα τον αυτον αποστολον, εκ της παλαιας διαθηκης τας της καινης
βεβαιωσομεθα χαριτας». ∆ια τουτο δε συγκρισιν την εκ των παλαιων αποδειξιν ο
αποστολος ωνομασεν, επει μετα της εκειθεν βεβαιωσεως και μειζω δεικνυται των
νομικων τα της χαριτος δοματα. Και τοινυν ερουσιν οι πνευματι και ζωντες και
ορωντες προς τους ερωτωντας πως οραται το αορατον φως˙ «ως και ο θεοπτης
εκεινος εωρακεν Ἠλιας˙ οτι γαρ ουκ αισθητως εκεινος ειδεν εδειξεν η επιτεθειμενη
τωι προσωπωι μηλωτη˙ οτι δε τον Θεον εωρακε, τηι μηλωτηι τους αισθητους
επηλυγασας οφθαλμους, μαρτυς τε και κηρυξ αξιολογος το παρα πασι τουτου της
επωνυμιας γνωρισμα˙ θεοπτης γαρ, μαλλον δε και μεθ᾿ υπερβολης θεοπτικωτατος,
ακουει παρα παντων».
(σελ. 202) Καν αυθις ερηται τις τους τοιουτους, «τι δ᾿ ο φατε μυστικως ενηχειν
ημιν την ευχην εν τοις εγκατοις και τι το την καρδιαν συγκινουν», τον αυτου παλιν
του Ἠλιου προβαλουνται συσσεισμον, προοιμιον οντα της εμφανους νοερας Θεου
επιφανειας, και την ηχουσαν κοιλιαν Ἠσιου. Τωι δε προσερομενωι, «τις δε και η απο
της ευχης εγγινομενη θερμη», το πυρ υποδειξουσιν, ο φησιν αυτος αυθις ο Ἠλιας,
σημειον μεν Θεου, οσον ουπω εμφανιζομενου, δεομενον δ᾿ ετι της προς αυραν
λεπτην μεταποιησεως, ει μελλει εν εαυτωι την θειαν δεξαμενον ακτινα τωι
34
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

προσορωντι δειξειν τον αορατον, και αυτον δε τον Ἠλιαν ως πυρ τε οντα και
φαινομενον και πυρινον αναβαινοντα αρμα μετα σωματος, αλλα και τον ως υπο
πυρος καιομενον τα σπλαγχνα ετερον προφητην, και ταυτα του λογου του Θεου ως
πυρ γενομενου εν αυτωι. Καν αλλο τι των εν αυτοις μυστικως ενεργουμενων
εξεταζηις, εκεινοι τοις ομοιοις πνευματικοις συγκρινοντες, ως εφημεν, τα
παραπλησια σοι δειξουσι και κοινηι προς παντα φησουσι˙ ουκ ακουεις, ανθρωπε, οτι
«αρτον αγγελων εφαγεν ανθρωπος»; Ουκ ακουεις του Κυριου λεγοντος οτι δωσει
Πνευμα αγιον τοις αιτουσιν αυτον ημερας και νυκτος; Τις ουν ο των αγγελων αρτος;
Ου το θειον και υπερουρανιον φως ωι ειτε κατ᾿ επιβολην ειτε κατα παραδοχην υπερ
νουν οι νοες ενουνται, κατα τον μεγαν ∆ιονυσιον; Τουτου τοινυν του φωτος την εις
ανθρωπους ελλαμψιν προυπεγραψεν μεν ο Θεος επι τεσσαρακονταετη χρονον
ανωθεν το μαννα καθιεις, επληρωσε δε ο Χριστος, τοις βεβαιως εις αυτον πιστευουσι
και δι᾿ εργων την πιστιν επιδεικνυμενοις ενιεις τον φωτισμον του Πνευματος και το
φωτιστικον αυτου σωμα προτιθεμενος εις βρωσιν˙ και τουτο γαρ αρραβων εστι της
απορρητου κατα το μελλον Ἰησου κοινωνιας. Ει δε και αλλο τι των ημιν απο
Χριστου δεδωρημενων προυπεγραψαν εκεινα, θαυμαστον (σελ. 204) ουδεν. Ἀλλ᾿
οραις οτι και απο των συμβολικων εκεινων φωτισμων αναφαινεται φωτισμος τις
νοερος και μυστηρια ετερα παρα την γνωσιν;
Ἐπει δε αισθητον εφης λεγειν φως το φανεν εν Θαβωριωι τους το θειον της
χαριτος απωθουμενους φως, πρωτον μεν ερωτησομεν αυτους ει θεολογουσι το
περιαστραψαν τηνικαυτα φως εν Θαβοριωι τους των μαθητων εκκριτους. Ει γαρ μη
θεολογουσιν, ελεγξει μεν αυτους ο Πετρος, εν μεν τωι ορει κατα Μαρκον
διαγρηγορησας και ιδων την δοξαν Χριστου, εν δε τηι δευτεραι των επιστολων αυτος
γραφων εποπτευσαι την μεγαλειοτητα αυτου, συν αυτωι ων εν τωι ορει τωι αγιωι˙
επιστομισει δε αυτους λαμπρως ο χρυσηι γλωττηι τα ευαγγελικα κηρυγματα
διασαφων˙ φησι γαρ, «λαμπροτερος εαυτου εφαινετο ο Κυριος, Του μεν σωματος
μενοντος επι του σχηματος, της δε θεοτητος παραδειξασης τας ακτινας αυτης»˙
εμφραξει δε αυτων τελεως τα στοματα ∆ιονυσιος ο μεγας, θεοφανειαν αυτο και
θεοπτιαν σαφως αποκαλων, προς δε και Γρηγοριος ο της θεολογιας επωνυμος,
«φως» λεγων «η παραδειχθεισα θεοτης επι του ορους τοις μαθηταις», συν πολλοις
δε ετεροις και Συμεων, ο τας πολιτειας παντως σχεδον αγιων καλλιπειαι κοσμησας,
γραφων τον διαφεροντως ηγαπημενον τωι Χριστωι θεολογον «αυτην την του λογου
θεοτητα παραγυμνωθεισαν» επ᾿ ορους «ιδειν». Ει δε τηι αληθειαι και τοις της
αληθειας υποφηταις συνωιδα θειον και Θεου φως προσαγορευουσι το οφθεν εκεινο
φως, συνομολογησουσιν εξ αναγκης ως φως ειναι την του Θεου τελεωτατην θεαν.
∆ιο και Μωυσης ουτως εωρακεν αυτον και μικρου των προφητων απαντων εκαστος,
και μαλιστα οις υπαρ αλλ᾿ ουκ οναρ ωφθη. Συμβολικα δ᾿ ομως απαντ᾿ εστω τα ιερα
θεαματα εκεινων και τοιαυτα οια περ βουλοιντ᾿ αν οι αντιλεγοντες ημιν˙ αλλ᾿ ουχι
και η τοις αποστολοις εν (σελ. 206) Θαβωρ αποκαλυφθεισα οψις τοιουτο συμβολικον
υπηρχε φως, ως γινεσθαι και απογινεσθαι˙ της γαρ μελλουσης δευτερας του Χριστου
Παρουσιας εχει το αξιωμα και τουτ᾿ αυτο περιαυγαζον διηνεκως εσται τους αξιους
κατα τον αληκτον αιωνα, ως ο θεσπεσιος εφη ∆ιονυσιος, διο και προοιμιον εκεινης
ταυτην ο μεγας ειρηκε Βασιλειος, ο δε Κυριος βασιλειαν ταυτην εν ευαγγελιοις
ονομαζει του Θεου.
Τι τοινυν εγκαλουσι τοις λεγουσιν οτι ως φως απορρητως ορωσι τον Θεον οι
αγιοι, ει ως φως η θεα αυτου και νυν καν τωι μελλοντι αιωνι; Ἆρ᾿ οτι μη αισθητον
τουτο λεγουσιν, αλλα νοερον, ως και Σολομων το αγιον ονομαζει Πνευμα; Και μην
αυτοι εισιν οι συκοφαντουντες λεγειν τους τοιουτους αισθητον φως κατα την
προσευχην θεασθαι και κατηγορουντες παντων των αισθητων τι των θειων
35
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

λεγοντων χαρισματων. Πως ουν, εαυτων επιλαθομενοι, τους μη αισθητον το φως το
θειον λεγοντας κατηγορεισθαι οιονται αξιους; Ὁραις το αβεβαιον και ευπεριστατον
αυτων; ∆εινοι γαρ εισιν ως εοικε κακως λεγειν, αλλ᾿ ουχι καλον τι συνοραν. Ου μην
αλλα τουτ᾿ ειποντων οι της παλαιας και κοινης φωτοφανειας ακριβεις εξηγηται, ει
ζωον αλογον ετυγχανε τοτε παρον επι του ορους, αρ᾿ αν ησθετο του τον ηλιον
υπερλαμψαντος εκεινου φεγγους; Ουκ εγωγε οιμαι˙ και γαρ ουδε της περιλαμψασης
δοξης Κυριου τους ποιμενας επι τηι του Χριστου γεννησει αισθεσθαι γεγραπται τα
ποιμνια. Πως τοινυν αισθητον φως ο τοις τα αισθητα ορωσι των αλογων ζωων ουχ
οραται ομμασι, παρουσι και ανεωιγμενους επιλαμπον; Ει δε τοις ανθρωπινοις
αισθητοις ομμασιν ωραθη, κατα τουτ᾿ αρ᾿ εωρακασιν αυτο, καθ᾿ ο των αλογων
οψεων διενηνοχασι. Τι δη τουτο εστι; Τι γε αλλο η το δι᾿ ανθρωπινων οψεων τον
νουν οραν; Ει δε μη τηι αισθητικηι δυναμει, ταχα γαρ αν και τα αλογα εωρων, αλλα τηι
δια της αισθησεως (σελ. 208) αντιλαμβανομενηι νοητικηι δυναμει, μαλλον δε ουδε
ταυτηι, πας γαρ αν ειδεν οφθαλμος, μαλιστα οι πλησιοχωροι, λαμψαν υπερ ηλιον. Ει
τοινυν μηδε ταυτηι κυριως το φως εκεινο ειδον, ουκ αρ᾿ ουδε το φως τουτο κυριως
αισθητον. Και μην ουδεν αισθητον αιδιον˙ το δε της θεοτητος φως, ο και δοξα του
Θεου καλειται πολλαχου, προαιωνιον τε και ατελευτητον εστιν. Ουκ αρα αισθητον.
Ει δε μη αισθητον, ει και οφθαλμος λαβειν αυτο οι αποστολοι κατηξιωθησαν,
αλλ᾿ ετεραι τινι δυναμει, και ουχι τηι αισθητικηι˙ διο και την λαμπροτητα του
προσωπου Ἰησου αρρητον και απροσιτον και αχρονον οι θεολογοι παντες λεγουσιν,
ως απορρητον τι ουσαν, αλλ᾿ ουκ αισθητην κυριως, ωσπερ και το φως, ο και των
αγιων εστι τοπος μετα την ενθενδε εκδημιαν κατα τας εν ουρανωι ληξεις, οπου το
φως, ου και προοιμιον αυτη η λαμπροτης ην και εν αρραβωνος μερει τοις αγιοις
δεδοται ενταυθα. Ει γαρ και φωτωνυμικως καλειται ταυτα παντα και δοκει αισθησει
υποπιπτειν παραδοξως εστιν οτε, αλλα και νου υψηλοτερα εστι και της καθ᾿ εαυτα
αληθειας αποδεουσας εχει τας επωνυμιας, πως ουν αισθητα κυριως; Και μη, υπερ
των κεκοιμημενων ευχας ιερας ποιουμενοι, «καταταξον αυτων τας ψυχας» προς την
θεαρχικην εκτενως βοωμεν αγαθοτητα «εν τοπωι φωτεινωι». Τις ουν χρεια ταις
ψυχαις του αισθητου φωτος; Τις δ᾿ αρ᾿ ανια ταυταις κακ του εναντιου μεν, αισθητου
δ᾿ ομοιως σκοτους; Ὁραις ως ουδεν των τοιουτων κυριως αισθητον; Ὅτι δ᾿ ουδε
απλως αγνοια η γνωσις ταυτα, προτερον εδειξαμεν, ηνικα και περι του
ητοιμασμενου σκοτεινου πυρος τωι δαιμονιωι φυλωι υπεμνησαμεν. Ἐχρην ουν και
περι της εν Θαβωρ απορρητου Ἰησου φωτοφανειας, μη λογισμοις δειλοις,
ανθρωπινοις δηλονοτι, και επισφαλεσιν επινοιαις αποφαινεσθαι, αλλα πειθαρχειν
ταις πατερικαις φωναις και την εν καθαροτητι (σελ. 210) καρδιας ακριβη δια της
πειρας αναμενειν ειδησιν. Αυτη γαρ την προς το φως εκεινον ενωσιν ιερουργουσα,
μυστικως εκδιδασκει τους ευμοιρηκοτας οτι το φως τουτο των οντων εστιν ουδεν,
ως τα οντα παντα υπερεχον. Πως ουν το υπερ τα οντα παντα αισθητον; Τι δε των
αισθητων ου κτισμα; Πως δε το κτισμα η λαμπροτης του Θεου; Ουκ αρα αισθητη
κυριως.
Ὁ μεγας Μακαριος, «οταν η ψυχη», φησι, «φοβωι και αγαπηι και αισχυνηι, ως και
ο ασωτος υιος, επιστρεψηι προς τον ιδιον δεσποτην και Πατερα και Θεον,
προσδεχεται αυτην, μη λογιζομενος τα παραπτωματα αυτης, και διδωσιν αυτηι
σχολην δοξης, του φωτος του Χριστου». Τις δ᾿ αλλη δοξα και φως εστι Χριστου η
ηνπερ διαγρηγορησας ειδεν ο Πετρος «συν αυτωι ων εν τωι ορει τωι αγιωι»; Πως ουν
στολη ψυχης τουτο γενοιτ᾿ αν, ειπερ αισθητον; Ἀλλαχου δ᾿ ο αυτος θεολογος
«επουρανιον» φησι «τουτι το φως». Τι τοινυν επουρανιον των αισθητων; Ἀλλαχου
δ᾿ αυ «το φυραμα της ανθρωπινης φυσεως, οπερ ο Κυριος ανελαβεν, εκαθησε»,
φησιν, «εν δεξιαι της μεγαλωσυνης εν ουρανοις, πληρες δοξης, ουκετι μονωι τωι
36
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

προσωπωι, ως ο Μωυσης, αλλ᾿ ολωι το σωματι». Ἆρ᾿ ουν εκει ματην φαινει, μηδενος
αντιλαμβανομενου του φωτος εκεινου; Ματην γαρ, ειπερ αισθητον. Ἤ τουτο εστιν
ως αληθως η των πνευματων τροφη, των τε αγγελων και των δικαιων; ∆ιο και
προσευχομενοι φαμεν υπερ των κεκοιμημενων προς Χριστον καταταξαι τας ψυχας
αυτων ενθα επισκοπει το φως του προσωπου αυτου. Πως ουν απολαυσονται ψυχαι,
πως δε και ολως ενσκηνωσουσιν αισθητως επιλαμποντι φωτει; Ὁ δε μεγας Βασιλειος
τους τηνικαυτα καθαρους την καρδιαν, κατα την δια σαρκος δεσποτικην (σελ. 212)
επιφανειαν, οραν φησι διηνεκως την δυναμιν ταυτην εκ του προσκυνητου
διαυγαζουσαν σωματος. Πως ουν αισθητον φως, το δια καθαροτητος της καρδιας
ορωμενον; «Χριστος δ᾿ ενι σκοπιηι σελας απλετον ειδεος ηκεν», κατα τον θειον
ωδικον Κοσμαν. Πως ουν απλετον ειπερ αισθητον;
Στεφανος δε ο μετα Χριστον υπερ Χριστου μαρτυρησας ατενισας ειδε τους
ουρανους ανεωιγμενους και δοξαν εν αυτοις Θεου και τον Χριστον εστωτα εκ δεξιων
του Θεου. Ἔστι τοινυν αισθητικην δυναμιν μεχρις αυτων φθανειν των
υπερουρανιων; Ἀλλα μην ουτος κατωθεν εκεισε απο γης εωρα, και το μειζον ως ου
τον Χριστον μονον, αλλα και τον αυτου Πατερα. Πως γαρ αν εκ δεξιων αυτου εωρα
τον υιον, ει μη και αυτον εκεινον εβλεπεν; Ὁραις οτι οραται ο αορατος υπο των
κεκαθαρμενων την καρδιαν, αλλ᾿ ουκ αισθητως, ουδε νοητως, ουδε αφαιρεματικως,
αλλ᾿ αρρητωι τινι δυναμει; Το μεν γαρ του υψους υπερβαλλον και η δοξα του Πατρος
ουδαμως προσιεται την αισθησιν. Συμβολικη δ᾿ η στασις ην, αλλ᾿ ουχ η ορασις. Ἀλλα
και αυτη η εκ δεξιων στασις, καιτοι συμβολον ουσα του παγιου και αναλλοιωτου και
της μονιμωτατης της θειας φυσεως ιδρυσεως, ο ην εκεινη, τουτο και αρρητως
εωρατο. Ου γαρ υπεκρινετο την εκ δεξιων στασιν ο μονογενης, ινα τι δειξηι δια
τουτου ετερον, αλλ᾿ αει ων του πατρος εκ δεξιων, την οικειαν δοξαν ευδοκησεν, ετι
οντι εν σαρκι, τωι και την ψυχην αυτου υπερ της εκεινου δοξης προεμενωι.
Ἀφαιρεματικως δε ουκ ενι τι οραν, ουδε νοειν˙ εκεινος δε εωρα δοξαν Θεου. Νοητη δ᾿
ειπερ ην η ορασις εκεινη, η κατ᾿ αιτιαν η κατα αναλογιαν, και ημεις λοιπον ομοιως
βλεπομεν εκεινωι, και γαρ και ημεις αναλογιζομεθα την εν ουρανοις εκ δεξιων της
μεγαλειοτητος στασιν και καθεδραν του ενανθρωπησαντος Θεου. Πως δε και μη
προτερον και αει διενοειτο τουτο ο του ευαγγελιου μαθητης, αλλα τοτ᾿ ενοησεν
αυτο; «Ἰδου φαρ, φησι, «βλεπω τους ουρανους ανεωιγοτας και τον υιον του
ανθρωπου (σελ. 214) εκ δεξιων εστωτα του Θεου». Τις δε και χρεια ην αυτον τε
ατενισαι εις τον ουρανον και τους ουρανους διανοιγηναι, ει γνωσις ην η ορασις
μονη, νοητως προσγινομενη;
Πως ουν εωρακε τουθ᾿ ο πρωτομαρτυς εκεινος, ει μητε νοητως ειδε, μητε
αισθητως, μητ᾿ εξ αποφασεως, μητε κατ᾿ αιτιαν η αναλογιαν διανοουμενος τα θεια;
Ἐγω σοι παρρησιαι ερω˙ πνευματικως, ως και τους το ακηρατον φως δι᾿
αποκαλυψεως ορωντας ειπον, ο και πολλοι των πατερων προτερον εξειπον. Τουτο
γουν και αυτος ο θειος εδιδαξε Λουκας ειπων˙ «υπαρχων δε Στεφανος πληρης
πιστεως και Πνευματος αγιου, ατενισας εις τους ουρανους ειδε δοξαν Θεου». Και συ
τοινυν, αν πληρης πιστεως και Πνευματος αγιου καταστηις, τα και νωι αορατα
πνευματικως θεασηι˙ ει δε κενος ει πανταπασι της πιστεως, ουδε τοις μαρτυρουσιν ο
εωρακασι πιστευσεις. Πιστιν γαρ εχων μετριαν γουν, ευλαβως ακουσηι των
διηγουμενων κατα το εκχωρουν εκ της πειρας τα απορρητα, μητε προς τα αισθητα
ταυτα κατασπων η τα νοητα, ει και ομωνυμως λεγονται, και ουτω κατα της
αληθειας αγωνιζομενος ως πλανης, μητε την ημιν δεδομενην αθετων απορρητον
χαριν του Θεου.
Τοιουτον γαρ τι εστι και η εξαιρετως αληθης υπο των πατερων ονομαζομενη
θεωρια και η της ευχης εγκαρδιος ενεργεια και η εξ αυτης πνευματικη θερμη τε και
37
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ηδονη και το εκ της χαριτος θυμηρες δακρυον. Τα γαρ τουτων αιτια νοεραι κυριως
καταλαμβανεται αισθησει. Λεγω δε αισθησει, δια το τρανον και εναργες και απλανες
παντηι και αφανταστον της καταληψεως, και προς τουτοις οτι και το σωμα
μεταλαμβανει πως της κατα νουν ενεργουμενης χαριτος και μεταρρυθμιζεται προς
ταυτην και λαμβανει τινα συναισθησιν αυτο του κατα ψυχην απορρητου μυστηριου,
και τοις κεκτημενους αισθησιν τινα παρεχει των εν αυτοις ενεργουμενων, εξωθεν
αισθητως κατα τον καιρον εκεινον βλεπουσι τους κε- . Ουτως Μωσεως ελαμψε το
προσωπον, της εντος λαμπροτητος (σελ. 216) του νου καπι το σωμα περικεχυμενης,
και τοσουτον ελαμψεν ως μηδε τους αισθητως προσβλεποντας αυτωι προς την
περιουσιαν της αυγης εκεινης ατενιζειν εχειν. Ουτως ωφθη το αισθητον προσωπον
Στεφανου ωσει προσωπον αγγελου˙ και γαρ ενδοθεν αυτωι ο νους αγγελομιμητως
και αγγελοπρεπως, ειτε κατ᾿ επιβολην ειτε κατα παραδοχην, ενουμενος τωι
υπερανωικισμενωι του παντος φωτι κατα μεθεξιν απορρητον, αγγελοειδης εγιγνετο.
Ουτως η αιγυπτια, μαλλον δ᾿ ουρανια, Μαρια μετεωρος γεγονε και το σωμα
ευχομενη τοπικως και αισθητως, και γαρ, υψουμενου του νου, συνανυψωθη και το
σωμα και της γης απανασταν ωφθην εναεριον.
Ουτω της ψυχης ενθουσιωσης και οιονει συγκινουμενης τωι ασχετωι ερωτι του
μονου εφετου, και η καρδια συγκινειται, σκιρτημασι πνευματικοις την κοινωνιαν
της χαριτος ενδεικνυμενη και ωσπερ ενθενδε ορμωμενη προς την μετα σωματος εν
νεφελαις κατα το επηγγελμενον του Κυριου υπαντην. Ουτως εν τηι συντονωι
προσευχηι, του νοητου πυρος αναφανεντος και της νοητης λαμπαδος αναφθεισης και
εις μετεωρον φλογα δια πνευματικης θεωριας του νου τον ποθον ανεγειραντος, και
το σωμα παραδοξως κουφιζεται τε και διαθερμαινεται, ως απο πυρος αισθητης
καμινου τοις ορωσιν εξειεναι δοκειν, κατα τον συγγραφεα της πνευματικης
αναβασεως. Ἐμε δε και ο κατα την προσευχην ιδρως Χριστου την εγγινομενην
αισθητην τωι σωματι διδασκει θερμην εκ μονης της εκτενους προς τον Θεον δεησεως.
Τι δη προς ταυτην φησουσιν οι δαιμονιωδη την εκ προσευχης αποφαινομενοι
θερμην; Ἤ και τουτο διδαξουσι, μη εναγωνιως, μηδ᾿ εκτενως προσευχεσθαι, ινα μη,
κατα λογον του κατα ψυχην αγωνος, και το σωμα την απηγορευμενην αυτοις
επιδεξηται (σελ. 218) θερμην; Ἀλλ᾿ ουτοι μεν εστωσαν διδασκαλοι της μη προς Θεον
η το θεομιμητον φερουσης, μηδε μετασκευαζουσης προς το κρειττον τον ανθρωπον
ευχης. Ἡμεις δ᾿ ισμεν ως και την ηδονην, προς ην φευ ηυτομολησαμεν της εντολης
αφηνιασαντες δια της εκουσιου κατα την εγκρατειαν οδυνης απωθουμενοι, κατα την
προσευχην αισθησει νοεραι γευομεθα της θειας και αμιγους οδυνης ηδονης, ης
θαυμασιως και το σωμα προς τον απαθη και θειον ερωτα μετασκευασαμενης ο εν
πειραι γεγονως βοαι προς τον Θεον «ως γλυκεα τωι λαρυγγι μου τα λογια σου, υπερ
μελι τωι στοματι μου» και «ως εκ στεατος και πιοτητος εμπλησθειηι η ψυχη μου και
χειλει αγαλλιασεως αινεσει το στομα μου». Μεθ᾿ ην και δι᾿ ης οι αναβασεις εν καρδιαι
διατιθεμενοι της θεοειδους ραιστωνης και αγγελικης ευπαθειας εν μεθεξει γινονται,
«κατα τας θεουργους των θειων ελλαμψεων εποφοιτησεις» ως ∆ιονυσιος ο μεγας
ειπεν.
Ει δε και το κατα Θεον καθαρσιον πενθος ουκ επι την ψυχην μονον τελειται των
αγωνιζομενων, αλλ᾿ απο ταυτης και επι το σωμα και την κατα σωμα διαβαινει
αισθησιν (και δειγμα τουτου εναργες το κατωδυνον τοις εφ᾿ αμαρτησασι πενθουσι
δακρυον), διατι μη και τα γης κατα πνευμα θειας ηδονης τεκμηρια, ταις χωρουσαις
του σωματος αισθησεσιν ενσημαινομενα, ευλαβως παραδεξαιμεθα; Τι δε και ο
Κυριος, ου δια τουτο μακαριζει τους πενθουντας, επειδη παρακληθησονται, τουτεστι
την χαραν, τον καρπον εν εαυτοις εξουσι του πνευματος; Ἀλλα της παρακλησεως
ταυτης και το σωμα μεταλαγχανει πολυτροπως. Ὧν τους μεν ισασιν οι εν πειραι
38
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

γεγονοτες, οι δε και τοις εξωθεν ορωσι δηλοι, το προσηνες ηθος, το γλυκυ δακρυον,
η χαριτων γεμουσα τοις προσιουσιν εντευξις, κατα τον εν Ἆσμασιν ειποντα, (σελ.
220) «κηρια μελιτος απο στοματος σου σταζουσι, νυμφη». Λαμβανει γαρ ουχ η ψυχη
μονον τον αρραβωνα των μελλοντων αγαθων, αλλα και το σωμα το συνδιανυον τον
προς ταυτα του ευαγγελιου δρομον. Ὁ δε μη τουτο λεγων, και την εν τωι μελλοντι
αιωνι συμμεθεξει τοτε των απορρητων εκεινων αγαθων, και νυν δηπου συμμεθεξει
καταλληλως εαυτωι της ενδιδομενης προς Θεου χαριτος τωι νωι. ∆ια ταυτα γουν
αισθησει καταλαμβανεσθαι φαμεν αυτα, προστιθεμεν δε «το νοεραι» δια τε το υπερ
αισθησιν ειναι ταυτα φυσικην και δια το πρωτως τον νουν ειναι τουτων δεκτικον
και δια την προς τον πρωτον νουν ανατασιν του ημετερου νου, ου κατα το εγχωρουν
μεταλαγχανων θειως, αυτος τε και δι᾿ αυτου το συνημμενον σωμα προς το θειοτερον
μετασκευαζεται, δεικνυς εντευθεν και προοιμιαζομενος την υπο του πνευματος επι
του μελλοντος αιωνος της σαρκος καταποσιν. Ου γαρ οι οφθαλμοι του σωματος, αλλ᾿
οι της ψυχης την ορωσαν ταυτα δυναμιν του πνευματος λαμβανουσι˙ δια ταυτα
νοεραν αυτην καλουμεν, υπερ νοεραν ουσαν.
Προς δε τουτοις, ως αν και των ακουοντων την διανοιαν απειρξωμεν του μη
προσυλους και σωματικας οιεσθαι τας πνευματικας και απορρητους ενεργειας
ταυτας, οπερ και ουτοι πεπονθασιν αρτιως, οι βεβηλοις και αντεροις ακοαις και
διανοιαι πιστευειν ουκ ειδυιαι και στοιχειν ταις πατερικαις φωναις ανοσιως τα των
οσιων εκλαβομενοι, κατεπατησαν τε ταυτα και τους ταυτα τουτοις προδειξαντας
διερρηξαν, ου πειθομενοι τωι μεγαλωι Μακαριωι, ισως δε μηδε πυθομενοι αυτου
λεγοντος˙ «αψαυστα εστι τοις απειροις τα πνευματικα˙ ψυχηι δε αγιαι και πιστηι προς
καταληψιν ερχεται η του αγιου Πνευματος κοινωνια, και οι επουρανιοι του
Πνευματος θησαυροι τωι πειραι παραλαβοντι μονωι γινονται καταφανεις, (σελ. 222)
αμυητωι δε ουδε εννοησαι δυνατον το παραπαν». Ευλαβως τοινυν περι αυτων˙
ακουε, μεχρις αν και σοι γενοιτο πιστευοντι καταξιωθηναι τουτων τυχειν˙ τοτε γαρ
εισηι αυτηι πειραι των της ψυχης οφθαλμων οιων αγαθων και μυστηριων ψυχαι
χριστιανων κανταυθα κοινωνειν δυνανται. Ὀφαλμους δε ψυχης ακουων αυτηι πειραι
γινωσκοντας τους επουρανιους θησαυρους, μη την διανοιαν νομισηις. Αυτη γαρ και
τα αισθητα και τα νοερα επισης διανοητα δι᾿ εαυτης ποιει. Καθαπερ δε ην ουπω ειδες
πολιν, ει διανοηι περι αυτης, ου τωι διανοεισθαι ταυτην εν πειραι γεγονας αυτης, ουτω
και περι Θεου και των θειων, ου τωι διανοεισθαι ταυτα και θεολογειν εν πειραι
τουτων γινηι. Και καθαπερ χρυσον, ει μη αισθητως κτησηι και αισθητως εχεις ταις
χεροιν και αισθητως οραις, καν μυριακις νοημα χρυσου εν διανοιαι λαβηις, ηκιστα
κατεχεις η οραις η κεκτησαι χρυσον, ουτω καν μυριακις περι των θειων θησαυρων
διανοησηι, μη παθης δε τα θεια, μηδε ιδηις τοις νοεροις και υπερανω της διανοιας
οφθαλμοις, ουτε οραις, ουτε εχεις ουτε κεκτησαι τι των θειων αληθως. Νοεροις δε
ειπον οφθαλμοις, ως αυτοις εγγινομενης της του Πνευματος δυναμεως, δι᾿ ης οραται
ταυτα, επει και υπερ τους νοερους οφθαλμους εστι το πανιερον εκεινο θεαμα του
θειοτατου και υπερφαους φωτος.
∆ιο και ο Κυριος ου παντας, αλλα τους εκκριτους προς την εν Θαβωρ
γεγεννημενην αρρητον και αορατον αισθητικηι δυναμει πνευματικην εκεινην
συνεκαλεσεν οψιν. Ει γαρ και ο εξ Ἀρειου Παγου ∆ιονυσιος ο μεγας εν τωι μελλοντι
αιωνι «τηι μεν ορατηι» φησι «Χριστου θεοφανειαι» περιαυγαζεσθαι ημας, «ως τους
μαθητας εν τηι μεταμορφωσει, της δε νοητης φωτοδοσιας εν απαθει και αυλωι τωι νωι
μετεχειν, και της υπερ νουν ενωσεως εν θειοτεραι μιμησει των υπερουρανιων νοων»,
αλλ᾿ ουδ᾿ ουτως ημεις ουτως αισθητην (σελ. 224) υποληψομεθα την εκ του
προσκυνητου εκεινου σωματος απαστραπτουσαν αυγην ως αισθητηριοις αντιληπτην
ειναι μη δυναμει λογικης ψυχης αντιλαμβανομενοις, η μονη δυναμις δεκτικη εστι
39
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

της του Πνευματος δυναμεως, δι᾿ ης το φως της χαριτος οραται. Ἡ δε μη δια
τοιουτων αισθητηριων αισθητη, ουδε αισθητη κυριως˙ και αυτος δε ο αγιος τουτ᾿
εκει τοις νουν εχουσιν υπεδειξεν. Ἐπει γαρ εν τωι μελλοντι αιωνι περιαυγαζεσθαι
φησιν ημας τουτωι τωι φωτι, οπου μητε φωτος μητ᾿ αερος μητε τινος ετερου χρεια
των κατα τον παροντα βιον, ως εκ των θεοπνευστων διδασκομεθα Γραφων, «εσται
γαρ τοτε ο Θεος τα παντα εν πασι» κατα τον αποστολον, ουδε γουν αισθητου τοτ᾿ αρα
δεησομεθα φωτος˙ ει γαρ πανθ᾿ ημιν εσται τοτε ο Θεος, θειον αρα και το φως εκεινο.
Πως ουν αισθητον κυριως; Ἀλλα και το κατα την των αγγελων θειοτεραν μιμησιν
προσκειμενον και κατα των τριων τροπων λεγεσθαι δυναμενον, και τους αγγελους
δεικνυσιν εκεινου του φωτος αντιλαμβανομενους. Πως ουν, ειπερ αισθητον; Και
μην, ειπερ αισθητον, δι᾿αερος ορατον˙ ουκουν ου κατα το μετρον εκαστος της οικειας
αρετης και της απο ταυτης καθαροτητος, αλλα κατα το μετρον της περι τον αερα
καθαροτητος, τηλαυγεστερον η αμυδροτερον οψονται το φως. Ει δε και «οι δικαιοι
λαμψουσιν ως ο ηλιος», αναλογως και τουτων εκαστος, ταις μεν αγαθοεργιαις ου, τηι
δε του περιεχοντος αερος καθαροτητι, λαμπροτερος η αμαυροτερος φανειται. Προς
δε και οφθαλμοις αισθητοις εσται ληπτα νυν και εις επειτα τα του μελλοντος
αιωνος, α μη μονον «οφθαλμος ουκ ειδεν ουδε ους ηκουσεν», αλλ᾿ ουδ᾿ «επι καρδιαν
αναβεβηκεν ανθρωπου», λογισμων εφοδοις τοις ακαταληπτοις εμβατευοντος. Πως
δε και τοις αμαρτωλοις αορατον, ειπερ αισθητον; Ἤ και το διαφραττον εσται τοτε
και σκιαι και κωνοι, τουτοις επομενως εκλειπτικοι τε συνδεσμοι και φωτισμων
κυκλοι πολυσχημονες, ως και της πολυασχολου δειν των αστρολογων καταιοτητος
κατα την ενθεωρουμενην τωι ακαταληκτωι των αιωνων ζωην;
(σελ. 226) Ἀλλα πως αισθησις σωματικη φωτος αντιληψεται μη κυριως
αισθητου; Τηι του παντοδυναμου Πνευματος δυναμει, καθ᾿ ην και οι προκριτοι των
αποστολων τουτο κατειδον εν Θαβωρ, ουκ απο της εν εαυτηι φερουσης τον υιον
σαρκος μονον αποστραπτον, αλλα και απο της εν εαυτηι φερουσης τον Πατερα του
Χριστου νεφελης. Ἄλλως τε και το σωμα τοτε πνευματικον, αλλ᾿ ου ψυχικον εσται,
κατα τον αποστολον˙ «σπειρεται» γαρ, φησι, «σωμα ψυχικον, εγειρεται σωμα
πνευματικον˙ πνευματικον δ᾿ ον και πνευματικως ορων της θειας εικοτως
αντιληψεται αυγης. Και ωσπερ νυν εργον εστιν ιδειν ως εχομεν νοεραν ψυχην, καθ᾿
εαυτην υφεσταναι δυναμενην δια την παχειαν ταυτην σαρκα και θνητην και
αντιτυπον επηλυγαζουσαν και κατασπωσαν, σωματοειδη τε και φανταστικην
μαλιστα καθιστωσαν την ψυχην, διο και την κατα νουν νοεραν αγνοουμεν αισθησιν,
ουτως εν τηι του μελλοντος αιωνος εκεινηι μακαριωτατηι διαγωγηι τοις υιοις της
αναστασεως ωσανει το σωμα κρυβησεται εις αγγελων κατα το ευαγγελιον του
Χριστου μεταποιηθεισιν αξιαν˙ διαλεπτυνθησεται γαρ, ως μηδ᾿ υλην ολως ειναι
δοκειν, μηδ᾿ επιπροσθειν ταις νοεραις ενεργειαις, εκνικησαντος του νου. ∆ια τουτο
και σωματικαις αισθησεσιν απολαυσονται του θεικου φωτος.
Και τι λεγω το συγγενες προς την νοεραν φυσιν του τοτε σωματος; Ὁ γαρ αγιος
Μαξιμος, «η ψυχη», φησι, «γινεται Θεος τηι μεθεξει της θεικης χαριτος, πασων των
κατα νουν τε και αισθησιν αυτη τε παυσαμενη και τας του σωματος συναποπαυσασα
φυσικας ενεργειας, συνθεωθεντος αυτηι κατα την αναλογουσαν αυτωι μεθεξιν της
θεωσεως, ωστε μονον τον Θεον δια τε της ψυχης και του σωματος τοτε φαινεσθαι,
νικηθεντων αυτων τηι υπερβοληι της δοξης των φυσικων (σελ. 228) γνωρισματων».
Ἐπει τοινυν, ο και την αρχην ειπον, τοις κτιστοις αορατος ο Θεος, εαυτωι δε ουκ
αορατος, τοτε δε ου μονον δια της καθ᾿ ημας ψυχης αλλα και δια του σωματος, ω του
θαυματος, ο Θεος ο βλεπων εσται, δια τουτο και δια σωματικων οργανων τοτε το
θεικον και απροσιτον φως τηλαυγως οψομεθα και της εσομενης εις ημας
μεγαλοδωρεας ταυτης του Θεου τον αρραβωνα και το προοιμιον εν Θαβωρ τοις
40
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αποστολοις ο Χριστος υπεδειξε αρρητως. Ἡ γουν υπερ παντα λογον και πασαν
ορασιν της θεοτητος ακτις, πως αν ειη αισθητη; Συνηκας οτι το περιαστραψαν φως
εν Θαβωρ τους αποστολους ουκ αισθητον κυριως ην;
Ου μην αλλ᾿ ειπερ αισθητοις ωφθη οφθαλμοις το θειον και υπερ πασαν αισθησιν
υπαρχον φως (ωσπερ ουν και ωφθη, καθαπερ και οι τοις πνευματικοις εκεινοις
ανδρασιν αντιλεγοντες φασι, κατα τουτ᾿ εκεινοις και ημιν ομολογουντες)˙ ειπερ ουν
το φως το θειον σωματικοις ωφθη οφθαλμοις, διατι μη και νοεροις οφθαλμοις
οφθησεται; Ἤ πονηρον τι πραγμα η ψυχη και ασυνδυαστον τωι αγαθωι και
ανεπαισθητον αυτου, ο μηδε των παντολμων κακοδοξων πωποτε τις ειρηκεν; Ἤ
καλον μεν, κρειττον δε το σωμα ταυτης; Πως γαρ ουχ ηττον η ψυχη του σωματος
ειπερ το μεν σωμα μεταληπτικον και αντιληπτικον εστι φωτος Θεου, η ψυχη δ᾿ ουχι;
Πως δ᾿ ου της ψυχης συγγενεστερον τε και προσεχεστερον και μαλλον εγγιζον Θεωι
το σωμα τουτι το υλικον τε και θνητον, ειπερ δι᾿ αυτου μεν αυτη μεσιτευοντος εν
φωτι Θεον οραι, αλλ᾿ ουχι τουτο δι᾿ αυτης; Ει δε και προοιμιον της εν δοξηι μελλουσης
ορατης Θεου θεοφανειας η εν Θαβωριωι του Κυριου μεταμορφωσις, και ταυτην οι
αποστολοι οφαλμοις σωματος λαβειν κατηξιωθησαν, διατι μη και το προοιμιον και
τον αρραβωνα της κατα νουν αυτου θεοφανειας οφθαλμοις νυν ληψονται ψυχης οι
κεκαθαρμενοι την καρδιαν; Ἐπει δε μη μονον την εαυτου θεικην υποστασιν ο του
Θεου Υιος, βαβαι της ανεικαστου φιλανθρωπιας, ηνωσε τηι καθ᾿ ημας φυσει, και
σωμα λαβων εμψυχον και (σελ. 230) ψυχην εννουν «επι γης ωφθη και τοις
ανθρωποις συνανεστραφη», αλλ᾿ ω θαυματος ουδεμιαν απολειποντος υπερβολην,
και αυταις ταις ανθρωπιναις υποστασεσιν ενουται, των πιστευοντων εκαστωι
συνανακιρνων εαυτον δια της του αγιου σωματος αυτου μεταληψεως, και συσσωμος
ημιν γινεται και ναον της ολης θεοτητος ημας απεργαζεται (και γαρ εν αυτωι τωι του
Χριστου σωματι «κατοικει παν το πληρωμα της θεοτητος σωματικως» πως ουχι δια
της θεικης αυγης του εν ημιν σωματος αυτου τας ψυχας περιαστραψας φωτισει των
αξιως μετεχοντων, ως των μαθητων εν Θαβωρ και τα σωματα εφωτισε; Τοτε γαρ
μηπω φυραθεν ημων τοις σωμασι το την πηγην εχον του φωτος της χαριτος εκεινο
σωμα των εγγιζοντων τους αξιους εξωθεν εφωτιζε και δια των αισθητων ομματων
επι την ψυχην εισεπεμπε τον φωτισμον˙ νυν δ᾿ ανακραθεν ημιν και εν ημιν υπαρχον
εικοτως ενδοθεν περιαυγαζει την ψυχην.
Τι δε; Ου προσωπον προς προσωπον επι του μελλοντος αιωνος οψομεθα τον
αορατον κατα το γεγραμμενον; Ουκουν και νυν τουτου λαμβανοντες τον αρραβωνα
τε και το προοιμιον οι κεκαθαρμενοι την καρδιαν ορωσι την αυτοις εγγινομενην
νοεραν αυτου και αορατον αισθησει μορφωσιν. Φυσις γαρ ων αυλος ο νους και φως
συγγενες, ει χρη λεγειν τωι πρωτωι και ανωτατωι και μεθεκτωι πασι και απολελυμενωι
του παντος φωτι, και δια της προς το οντως φως ολικης ανατασεως, τηι αυλωι και
αδιαλειπτωι και απειλικρινημενηι προσευχηι, προς αυτον τον Θεον ανεπιστροφως
ανανευσας και ουτω προς αγγελικην ηδη μετασκευασθεις αξιαν, αγγελοπρεπως υπ᾿
αυτου του πρωτου φωτος καταλαμφθεις, αυτο φαινεται κατα μεθεξιν, ο το
αρχετυπον κατ᾿ αιτιαν εστι, και δι᾿ εαυτου φαινει του κρυφιου καλλους εκεινου την
ωραιοτητα και την φανοτατην και απροσιτον αυγην, ην και ο θειος ωιδικος ∆αυιδ
(σελ. 232) νοερως αισθομενος εν εαυτωι, γηθομενος τους πιστους το μεγα τουτο
χρημα και απορρητον εδιδασκε λεγων˙ «η λαμπροτης του Θεου ημων εφ᾿ ημας». Τις
γαρ μη λαμπροτητα Θεου εν εαυτωι παθων τε και ιδων, ειτα διαιρεσεσι και
συλλογισμοις και αναλυσεσιν αυτην ζητων, αλλα μη εν απλοτητι καρδιας πιστευων
τοις πατρασιν, ακοηι γουν ανασχοιτο ποτε παραδεξασθαι λαμπροτητα Θεου σχειν
τινα ανθρωπων; Καλως αρα Ἰωαννης δια της Ἀποκαλυψεως απεκαλυψεν ημιν οτι
τα εν τηι ψηφωι τηι λευκηι, ην ο νικων παρα Θεου λαμβανει, γνωναι δυναται ουδεις, ει
41
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

μη ο λαβων, μη οτι γαρ ο μη εσχηκως αυτην ουδε γνωναι δυναται αυτην, αλλ᾿ ει μη
πιστον υπεχοι τοις ευμοιρηκοσιν ους, ουδ᾿ ειναι ολως οιεται τι, την οντως ουσαν
θεωριαν αβλεψιαν λογιζομενος, ουχ ως υπερ αισθησιν και γνωσιν ουσαν, οιον τινα
γνοφον ιερον, αλλ᾿ ως μηδαμηι ουσαν μηδαμως. Ει δε προς τηι απειριαι τε και απιστιαι
και δεινος ηι κακουργειν, περιεργου γεμων φρονηματος, παντολμος τις και
καταφρονητης των σεβασμιωτατων, ουηκ ανυπαρξιαν μονον αυτης καταψηφιζεται,
αλλα και προς δαιμονιωδη φαντασιαν, φευ, την θεικην λαμπροτητα παραγνωριζει, ο
και νυν τινας λεγεις, αδελφε, παθειν.
Και η τελευταια προφασις αυτοις οτι ο μεν Θεος αορατος, αγγελον δε φωτος
υποκρινεται ο διαβολος˙ ουδε ταυτο συνιεντες, οτι πασης υποκρισεως προυφεστηκεν
η αληθεια. Ει τοινυν την ουσαν αληθειαν υποκρινομενος ο διαβολος αγγελον
υποκρινεται φωτος, λοιπον εστιν εν αληθειαι φωτος αγγελος, ο αγαθος αγγελος.
Ποιον δε φως εξαγγελλων αγγελος εστι φωτος, ει μη το του Θεου, ου και εστιν
αγγελος; Φως αρα ο Θεος, ου φωτος αγγελος εστιν ο του Θεου αγγελος˙ ου γαρ ειπεν
«υποκρινεται τον οντα φως αγγελον», αλλα «τον φωτος αγγελον». Ει μεν ουν
γνωσιν μονην η αρετην ο πονηρος αγγελος υπεκρινετο, ην αν εκ του συνιδειν ως και
(σελ. 234) ο παρα του Θεου φωτισμος εγγινομενος ημιν γνωσιν μονην παρεχει και
αρετην˙ επει δε και φως φαντασιωδες παρεχει παρα την αρετην και την γνωσιν
ετερον, εστιν αρα και φως νοερον αληθες θεικον παρα την αρετην και την γνωσιν
ετερον. Κακεινο μεν το φανταδιωδες φως αυτος εστιν ο πονηρος, ος σκοτος ων το
φως υποκρινεται˙ το δε φωτιστικον προς αληθειαν τουτο φως αγγελων και
ισαγγελων ανθρωπων αυτος εστιν ο Θεος, ος, φως ων αληθως απορρητον, και ως
φως οραται και φως ποιει τους καθαρους την καρδιαν, διο και φως καλειται, μη
μονον ως του σκοτους της αγνοιας διωκτης, αλλα και ως λαμπροτης ψυχων κατα
τον αγιον Μαξιμον και τον θεολογον Γρηγοριον. Ὅτι δε η λαμπροτης αυτη ου
γνωσις απλως ουδ᾿ αρετη, πασης δε ανθρωπινης αρετης και γνωσεως επεκεινα, παρα
του αγιου Νειλου μαθησηι σαφως˙ «εις εαυτον» γαρ, φησιν, «ο νους συναγομενος,
ουδεν ουτε των κατ᾿ αισθησιν ουτε των κατα λογισμον θεωρει, γυμνους δε νοας και
θειας αυγας, βλυζουσας ειρηνην τε και χαραν». Ειδες την υπερανωικισμενην εργον τε
και ηθους και λογισμου παντος θεωριαν; Ἤκουσας του προτερον ειποντος υφ᾿
εαυτου θεωρεισθαι τον νουν ουρανιωι χρωματι περεμφερη, νυν αυγηι θειαι
καταυγαζομενον φανερως σοι τουτο δειξαντος; Τουτωι πειθου και διδασκοντι την
προς μακαριστον τουτο παθος τε και θεαμα φερουσαν οδον˙ «προσευχη» γαρ, φησι,
«προσοχην επιζητουσα, προσευχην ευρησει, εφ᾿ ην σπουδαστεον νηφοντως»˙ ο γαρ
οντως προσευξαμενος τωι συναψαι τον νουν τηι θειαι προσευχηι, ουτος πεφωτισται τηι
αιγληι του Θεου. Θελεις πυθεσθαι και Μαξιμου του θειου παλιν; «Ὁ την καρδιαν»,
φησιν, «καθαραν εργασαμενος ου μονον των υποβεβηκοτων και μετα Θεον
γνωσεται τους λογους, αλλα και αυτον ενοραι τον Θεον».
Που εισιν οι δια της εξω και μωρανθεισης σοφιας (σελ. 236) την γνωσιν των
οντων και την προς Θεον ανοδον δογματιζοντες; «Ἐν γουν τηι καρδιαι ταυτηι
γεγονως», φησιν, «ο Θεος αξιοι τα ιδια γραμματα δια του πνευματος εγχαραττεσθαι,
καθαπερ τισι μωσαικαις πλαξι». Που εισιν οι την εντος καρδιαν ανεπιδεκτον Θεου
λογιζομενοι, και ταυτα Παυλου προ των αλλων δεξασθαι λεγοντος τον της χαριτος
νομον, «ουκ εν πλαξι λιθιναις, αλλ᾿εν πλαξι καρδιας σαρκιναις»; Καθα φησι και ο
μεγας Μακαριος, οτι «η καρδια ηγεμονευει ολου του οργανου, και, επαν κατασχηι τας
νομας της καρδιας η χαρις, βασιλευει ολων τωνλογισμων και των μελων˙ εκει γαρ
εστιν ο νους και παντες οι λογισμοι της ψυχης˙ εκει τοινυν δει σκοπειν, ει ενεγραψεν
η χαρις τους του Πνευματος νομους». Ἀλλ᾿ αυθις ακουστεον του και κατα γνωσιν και
υπερ γνωσιν δια καθαροτητα πεφωτισμενου Μαξιμου˙ «καρδια καθαρα», φησιν,
42
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

«εστιν η πανταπασιν ανειδεον παραστησεται τον νουν τωι Θεωι και μονοις τοις αυτου
ετοιμον ενσημαινεσθαι τυποις, δι᾿ ων εμφανης πεφυκε γινεσθαι». Που εισιν οι δια
μονης της των οντων γνωσεως τον Θεον ισχυριζομενοι γινωσκεσθαι, την δ᾿ απο της
ενωσεως εμφανειαν μητ᾿ ειδοτες μητε προσιεμενοι, και ταυτα του Θεου δια τινος
των θεοφορων λεγοντος, «μαθετε ουκ απ᾿ ανθρωπου, ουκ απο δελτου, αλλ᾿ απ᾿
αυτης της εμης εν υμιν ελλαμψεως και ηλιοβολιας»; Πως γαρ ο ανειδεος νους, ο και
τοις θειοις ενσημαιναμενος τυποις, ουχ υπερανω της απο των οντων γνωσεως;
Ἀλλα και της δι᾿ αποφασεων προς Θεον ανοδου της διανοιας το θειοις και
απορρητοις τον νουν ενσημαινεσθαι του πνευματος τυποις κατα πολυ διενηνοχε.
Θεολογια δε τοσουτο της εν φωτι θεοπτιας ταυτης απεχει και τοσουτο της προς Θεον
ομιλιας κεχωρισται, καθ᾿ οσον και το ειδεναι του (σελ. 238) κεκτησθαι διωρισται˙
περι Θεου γαρ τι λεγειν και Θεωι συντυγχανειν ουχι ταυτον. Ἐκεινο μεν γαρ και
λογου δειται, τουτου του προφερομενου δηλαδη, ισως δε και της κατα τουτον
τεχνης, ει μη μελλει τις εχειν μονον, αλλα και χρησθαι και διαδιδοναι την ειδησιν,
ετι δε συλλογισμων παντοδαπης υλης και των εξ αποδειξεως αναγκων και των κατα
κοσμον παραδειγματων, ων εκ του οραν και ακουειν το παν η πλειστον αθροιζεται
και σχεδον των εν τωι κοσμωι τουτωι στρεφομενων εστι και γενοιτ᾿ αν δηπου και τοις
του αιωνος τουτου σοφοις, καν μη κεκαθαρμενοι τον βιον ωσι και την ψυχην. Θεον
δ᾿ εν εαυτωι κτησασθαι και Θεωι καθαρως συγγενεσθαι και τωι ακραιφνεστατωι φωτι
κραθηναι, καθ᾿ οσον εφικτον ανθρωπινηι φυσει, των αδυνατων εστιν, ει μη προς τηι
δι᾿ αρετηςκαθαρσει και ημων αυτων εξω, μαλλον δε υπερανω, γενοιμεθα,
καταλιποντες μεν παν ο τι των αισθητων μετα της αισθησεως, υπεραρθεντες
λογισμων και διανοιων και της δια τουτων γνωσεως, ολοι δε γενομενοι της αυλου
και νοερας κατα την προσευχην ενεργειας και τυχοντες υπερ την γνωσιν αγνοιας
και πλησθεντες εν αυτηι τηι του πνευματος υπερφαους αγλαιας, ως αθανατου κοσμου
γερα φυσεως αορατως καθοραν. Συνοραις ου κατελειφθη κατω τα της πολυθρυλητου
των λογων φιλοσοφιας, ειπερ εκεινη μεν εξ αισθησεως εχει τας αρχας, τελος δε των
διαφορωτατων ταυτης ειδων η γνωσις εστι, και γνωσις μη δια καθαροτητος
ευρημενη, μηδε καθαιρουσα παθων; Της δε πνευματικης θεωριας αρχη μεν ταγαθον,
δια καθαροτητος βιου πεπορισμενον, και γωσις των οντων αληθης και γνησια των
εχοντων, ατε μη εκ παθηματων αλλ᾿ εκ καθαροτητος αναφανεισα, μονη δυναμενη
διακρινειν τι το ως αληθως καλον τε και λυσιτελες και τι το μη τοιουτον, τελος δε ο
αρραβων του μελλοντος αιωνος, η υπερ γνωσιν αγνοια και υπερ εννοιαν γνωσις, η
κρυφια του κρυφιου μετουσια και ορασις ανεκφραστος (σελ. 240) η μυστικη και
απορρητος του αιωνιου φωτος θεωρια τε και γευσις.
Ὅτι δε τουτο εστι το του μελλοντος αιωνος φως και ως αυτο το τους μαθητας
περιαστραψαν εν τηι του Χριστου μεταμορφωσει φως και τον δι᾿ αρετης και
προσευχης κεκαθαρμενον αρτιως καταυγαζει νουν, συνετως ακουων εισηι. ∆ιονυσιωι
μεν γαρ τωι Ἀρεοπαγιτηι τωι εν Θαβωριωι φανεντι του Χριστου φωτι τα σωματα των
αγιων επι του μελλοντος αιωνος κοσμεισθαι τε και περιαστραπτεσθαι σαφως
ειρηται. Μακαριος δε ο μεγας «η τωι της επουρανιου», φησιν, «εικονος ενωθεισα
φωτι ψυχη, και νυν μεν μυστηριων γνωσιν εν υποστασει μυειται, εν δε τηι μεγαληι
της αναστασεως ημεραι τηι αυτηι επουρανιωι της δοξης εικονι και το σωμα ταυτης
καταυγασθησεται»˙ «εν υποστασει» δε ειπεν, ως αν μη τις νομιςηι δια γνωσεως και
νοηματων ειναι τουτον τον φωτισμον. Ἄλλως τε και ο πνευματικος ανθρωπος εκ
τριων υφεστηκε˙ χαριτος Πνευματος επουρανιου, ψυχης λογικης και γηινου
σωματος. Ἄκουε δη παλιν του αυτου˙ «η θεοειδης του Πνευματος εικων νυν ενδον
ωσπερ εντυπωθεισα, και το σωμα θεοειδης εξω τοτε και ουρανιον απεργασεται». Και
παλιν˙ «τηι ανθρωποτητι καταλλαγεις ο Θεος, αποκαθιστησι την πιστευσασαν εν
43
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αληθειαι ψυχην, εν σαρκι ουσαν ετι, εις την των ουρανιων φωτων απολαυσιν και τα
νοερα αυτης αισθητηρια τωι θειωι παλιν φωτι της χαριτος ομματοι, υστερον δε και
αυτωι σωματι περιβαλει τηι δοξηι». Και παλιν˙ «οιων αγαθων και μυστηριων ψυχαι
χριστιανων ενταυθα κοινωνειν δυνανται, τωι πειραι παραλαβοντι μονωι τοις της
ψυχης οφθαλμοις καταφανες γινεται˙ εν δε τηι αναστασει και αυτωι τωι σωματι
τοιουτων παρεστι τυχειν, βλεπειν τε αυτα και οιονει κρατειν, οποταν και αυτο
πνευμα γενηται». (σελ. 242) Ἆρ᾿ ου γεγονε καταφανες ως εν και το αυτο εστι το θειον
φως, το τε τοις αποστολοις εν Θαβωρ εωραμενον και ταις κεκαθαρμεναις νυν
ενορωμενον ψυχαις και η των μελλοντων αιωνιων αγαθων υποστασις; ∆ιο και ο
μεγας Βασιλειος προοιμιον ειπε της εν τηι δευτεραι παρουσιαι του Χριστου δοξης το εν
Θαβωριωι λαμψαν εν τηι μεταμορφωσει του Κυριου φως, ος αλλαχου φησι σαφως οτι
«διαφαινετο οιον τι φως θειον δια υελινων υμενων, τουτεστι δια της εξ ημων
σαρκος του Κυριου, η θεια δυναμις αυτου διαυγαζουσα τοις εχουσι τους οφθαλμους
της καρδιας κεκαθαρμενους». Ἆρ᾿ ου τουτο εστιν εκεινο, το φανοτερον εν Θαβωριωι
διαυγασαν, ως και οφθαλμοις σωματος ληπτον γενεσθαι, ως ηθελησεν, ο και τοις
την καρδιαν εχουσι τοτε κεκαθαρμενην πασι δι᾿ αυτης εβλεπετο, του προσκυνητου
σωματος ως απο δισκου τινος φρικτως εξαστραπτον και την καρδιαν αυτων
περιαστραπτον; Μετα τουτων ειθε και ημεις ευρθειημεν, ανακεκαλυμενωι προσωπωι
την δοξαν Κυριου κατοπτριζομενοι». Καλον γαρ, επευξαμενωι τουτο εκει τωι μεγαλωι,
και ημας συνευξασθαι τους πιστευοντας.
Ἀλλα τοτε μεν εν σαρκι το μεγα φως επιδημησαν προς ημας, ουτω φαινον απο
της σαρκος εκεινης τοις κεκαθαρμενοις εωρατο˙ νυν δε πως αυτοις οραται και πως
ενεστιν ιδειν αυτο, πορευθεις, ει ποθεις, μαθε παρα των ορωντων˙ ων καγω
πυθομενος επιστευσα, το του ∆αβιδ ειπειν, διο ελαλησα˙ δει δε και προσθειναι το του
αποστολου˙ «και ημεις πιστευομεν, διο και λαλουμεν». Ὁ τηι των χρηματων κτησει
και τηι των ανθρωπων δοξηι και τηι των σωματων ηδονηι δια την ευαγγελικην
αποταξαμενος ζωην και δι᾿ υποταγης των εν τηι κατα Χριστον ηλικιαι προηκοντων
την αποταγην ταυτην βεβαιωσας, οραι εν εαυτωι σφοδροτερον ανακαιομενον τον
απαθη και ιερον και θειον ερωτα και Θεον (σελ. 244) υπερφυως ποθει και την
υπερκοσμιον προς τουτο ενωσιν. Κατ᾿ ακρας τοινυν τουτωι τωι ερωτι αλους,
διερευνασθαι και περισκοπειν αναπειθεται τας σωματικας ενεργειας και τας ψυχικας
δυναμεις, ει που περιτυχοι, δι᾿ ου συνουσιας επιτυχοι Θεου˙ ως ουν τας μεν αλογους
πανταπασιν ευρισκει η μυειται των εμπειρων πυνθανομενος, τας δ᾿ ει και συν λογωι
πραξεις, αλλα προς ολιγον των αισθητων ανανευουσας, δοξαν δε και την διανοιαν,
ει και λογικας δυναμεις, αλλ᾿ ουχι του ταμιειου των αισθησεων απεζευγμενας,
δηλαδη της φαντασιας, ετι δε και δια του ψυχικου πνευματος ως οργανου
τελουμενας, νουνεχως συνιεις, ο και ο αποστολος εξειπεν, ως «ψυχικος ανθρωπος
ου δεχεται τα του Πνευματος», την υπερ ταυτα και οντως νοεραν ζητει και των κατω
αμιγη ζωην, ακουων και του σοφου τα θεια Νειλου λεγοντος˙ «καν υπερ την
σωματικην θεωριαν ο νους γενηται, ουπω τελεον τον του Θεου τοπον εθεασατο˙
δυναται γαρ εν τηι των νοηματων ειναι γνωσει και ποικιλλεσθαι προς αυτην»˙ και
παλιν, «και εν ψιλοις νοημασιν ο νους ων μακραν απεχει απο του Θεου».
Μαθων δε και παρα του μεγαλου ∆ιονυσιου και Μαξιμου του πανυ, «τον καθ᾿
ημας νουν, την μεν εχειν δυναμιν εις το νοειν, δι᾿ ης τα νοητα βλεπει, την δε ενωσιν
υπερσιρουσαν την του νου φυσιν, δι᾿ ης συναπτεται προς τα επεκεινα εαυτου», τουτο
δη ζητει το ακροτατον των εν ημιν, την μονην τελειαν και ενιαιαν και πανηι αμερη
των καθ᾿ ημας, η και τους κατα διανοιαν ανελιγμους, εν οις και τα των επιστημων
εχει την ασφαλειαν, σχεδον κατα τα ερπυστικα των ζωων εν συναγωγηι και διαιρεσει
προιοντας, και οριζει και ενοποιει, ατε ειδος ουσα των ειδων. Ει γαρ και προς αυτους
44
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

και δι᾿ αυτων προς την πολυμερη κατειοι ζωην ο νους, προισχομενος τας ενεργειας
πασιν, αλλ᾿ εχει δηπου και τινα ετεραν κρειττονα ενεργειαν, ην αυτος αν ενεργοιη
και καθ᾿ εαυτον, ατε (σελ. 246) μενειν και καθ᾿ εαυτον δυναμενος, επειδαν μερισθηι
της ποικιλοτροπου ταυτης και πολυειδους και χαμερπους διαιτης, ωσπερ δητα και ο
εφιππος εχει τινα ενεργειαν του ηνιοχειν διαφεροντως κρειττω, και ουχ ηνικ᾿ αν
αποβαιη μονον, αλλα και εφ᾿ ιππου ων και αρματος, ενεργησειεν αν καθ᾿ εαυτον
αυτην, ει μη ολον εαυτον εκων ποιοιη της του ηνιοχειν επιμελειας. Και νους τοινυν,
ει μη ολος και αει περι τα κατω στρεφοιτο, γενοιτ᾿ αν και της κρειττονος τε και
υψηλοτερας ενεργειας, ει και μακρωι δυσχερεστερον εφιππου, ατε φυσει την μετα
σωματος εχων συμπλοκην και ταις σωματοειδεσι γνωσεσι συμπεφυρμενος και τοις
εκ του τηιδε βιου πολυτροποις και δυσαποβλητοις σχεσεσι. Της ουν καθ᾿ εαυτον
ενεργειας γενομενος ο νους, ητις εστιν η προς εαυτον στροφη και τηρησις, δι᾿ αυτης
υπεραναβαινων εαυτον, και Θεωι συγγενοιτ᾿ αν.
∆ια τουτο τοινυν τον υπαιτιον φευγει βιον ο της του Θεου συνουσιας εραστης
και την μοναχικην και ασυνδυαστον αιρειται πολιτειαν και τοις της ησυχιας αδυτοις
απραγμονως τε και απεριμεριμνως ενδιαιτασθαι προθυμειται, πασης σχεσεως
απηλλαγμενος, εν οις προσυλου παντος δεσμου, καθ᾿ οσον εφικτον, λυσας την
ψυχην, συναπτει τον νουν τηι αδιαλειπτωι προς Θεον ευχηι, και δι᾿ αυτης εαυτου ολος
γεγονως καινην και απορρητον ανοδον εις ουρανους ευρισκει, τον αναφη της
κρυφιομυστου σιγης, ως αν τις ειποι, γνοφον και τουτωι μεθ᾿ ηδονης απορρητου
προσεχων ακριβως τον νουν εν απλουστατηι και παντελει και γλυκεραι γαληνη και
οντως ησυχιαι τε και αφθεγξιαι παντων υπεριπταται κτιστων. Ὅλος δ᾿ ουτως εκστας
και ολος γενομενος Θεου, δοξαν οραι Θεου και φως εποπτευει θειον, ηκιστα αισθησει
ηι αισθησει υποπιπτον, ψυχων δε και νοων ασπιλων ευχαρι και ιερον θεαμα, ου
χωρις ουδ᾿ αν νους ηι νοεραν εχων αισθησιν (σελ. 248) ορυη τοις υπερ εαυτον
ενουμενος, καθαπερ ουδε οφθαλμος σωματος του κατ᾿ αισθησιν φωτος χωρις.
Ὁ μεν ουν ημετερος νους εξω εαυτου γινεται και ουτως ενουται τωι Θεωι, αλλ᾿
υπερ εαυτον γινομενος. Ὁ δε Θεος και αυτος εξω εαυτου γινεται και ουτω τωι καθ᾿
ημας «ενουται νωι, αλλα συγκαταβασει χρωμενος˙ ωσπερ γαρ ερωτι και αγαπησει
θελγομενος και δι᾿ υπερβολην αγαθοτητος εκ του υπερ παντα και παντων
εξηιρημενου εξω εαυτου ανεκφοιτητως γινομενος, και κατ᾿ αυτην την υπερ νουν
ενωσιν ημιν ενουται. Ὅτι δε ουχ ημιν μονον, αλλα και τοις επουρανιοις αγγελοις
συγκαταβαινων ενουται Θεος, ο αγιος Μακαριος παλιν ημας διδαξει, «δια
χρηστοτητα», λεγων, «απειρον συσμικρυνει εαυτον ο μεγας και υπερουσιος, του
δυνηθηναι τοις νοεροις αυτου κτισμασι συγκραθηναι, ψυχαις αγιων φημι και
αγγελοις, ινα και αυτοις γενοιτο ζωης αθανατου τηι αυτου θεοτητι μετασχειν». Πως
δ᾿ ουκ αν μεχρι τυτου συγκαταβαιη, ο μεχρι σαρκος συγκαταβας, και σαρκος θανατου
και θανατου σταυρου, ινα περιεληι το επιπεσον εκ παραβασεως τηι ψυχηι καλυμμα του
σκοτους και του οικειου μεταδωι φωτος, ως ο αυτος αγιος εν τωι την αρχην ειρημενωι
κεφαλαιωι εδιδαξεν;
Φριξατε τοινυν οι απιστουντες και προς απιστιαν τους αλλους εναγοντες, οι
τυφλοι και τους τυφλους οδηγειν προθυμουμενοι, οι πορρωτερω Θεου χωρουντες
και τους αλλους επαγοντες, οι τωι μη βλεπειν μηδε φως ειναι τον Θεον
δογματιζοντες, οι μη μονον αυτοι τας οψεις του φωτος αποστρεφοντες και τωι σκοτει
προστρεχοντες, αλλα και το φως σκοτος λεγοντες και τοσαυτην Θεου συγκαταβασιν
απρακτον το γε εις υμας ηκον αποτελουντες, ουκ αν τουτο παθοντες, ει τοις των
πατερων επιστευετε λογοις˙ οι γαρ τουτοις (σελ. 250) πειθομενοι, μη οτι προς τα των
χαρισματων υπερφυα, αλλα και προς τα τουτων αμφισβητησιμα πολλην την
ευλαβειαν επιδεικνυνται. «Ἔστι» φαρ, φησιν ο αγιος Μαρκος, «χαρις τωι νηπιωι
45
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αγνοουμενη, ην ουτε αναθεματιζειν δει δια την αληθειαν ουτε προσδεχεσθαι δια την
πλανην». Ὁραις ως εστι χαρις αληθης, ετερα παρα την των δογματων αληθειαν; Τι
γαρ της αληθειας των δογματων αμφισβητησιμον; Ἔστιν ουν υπερ γνωσιν ενεργος
χαρις εναργης, δι᾿ ην και την μηπω δοκιμασθεισαν πλανην λεγειν ουκ ευλαβες. ∆ιο
και ο θειος Νειλος παρα Θεου την δηλωσιν επι των τοιουτων εξαιτειν εισηγειται,
«ευχου», λεγων, «τηνικαυτα συντονως, ινα, ει μεν εκ Θεου εστι το οραμα, αυτος σε
φωτισηι, ει δε μη, θαττον την πλανην εκδιωξηι απο σου». Και μην ουδε τουτο οι
πατερες ηνεσχοντο μη εξειπειν ημιν, τινα τα της πλανης και τινα τα της αληθειας
γνωρισματα. «Ἡ γαρ πλανη, καν το του αγαθου προσωπον υποκρινηται καν ορασεις
λαμπρας περιβαλληται, ενεργειαν αγαθην παρασχειν ου δυνησεται˙ ου γαρ κοσμου
μισος, ου περιφρονησιν ανθρωπων δοξης, ουκ επιθυμιαν των ουρανιων, ου
καταστασιν λογισμων, ουκ αναπαυσιν πνευματικην, ου χαραν, ουκ ειρηνην, ου
ταπεινωσιν, ου καταπαυσιν ηδονων τε και παθων, ου διαθεσιν ψυχης αριστην˙ ταυτα
γαρ εισι τα της χαριτος ενεργηματα, ων ταναντια εισι τα της πλανης γεννηματα».
Ἤδη δε τινες εκ πολλης πειρας και της νοερας θεας αυτης ειρηκασιν ιδιοτητας, ως
αν εχοι τις και προ των ενεργηματων τεκμηριωσασθαι. «Και τοινυν εισηι», φησιν,
«εκ των ενεργηματων το ελαμφθεν εν τηι ψυχηι σου νοερον φως, ποτερον του Θεου η
του σατανα πεφυκεν ον, ινα μητε τον της πλανης αναιρετην πλανον ειναι νομισηις
μητε την πλανην αληθειαν».
Ἀλλ᾿ ουχι το απλανες φως το ατρεπτον εν τωι αιωνι τουτωι χαριζεται˙ «τουτο γαρ
ο λεγων», καθαπερ τις εφη των πατερων, «του μερους των λυκων εστι».
Σκοπειτωσαν (σελ. 252) δη ποσον της αληθειας αποπλανωνται οι εκ των
ανθρωπινων εν τισιν ελλειψεων τους κεχαριτωμενους πεπλανημενους
αποφαινομενοι, μηδε του της Κλιμακος ακουοντες λεγοντος˙ «ουκ ανθρωπου, αλλ᾿
αγγελου το μη κλεπτεσθαι εφ᾿ αμαρτημασιν ειναι»˙ και παλιν, «τινες εξ ελλειψεως
εαυτους ευτελιζουσι και εκ πταισματων την των χαρισματων μητερα ωικειωσαντο».
Ἀπαθεια γουν εν ανθρωποις ουκ αγγελων αλλ᾿ ανθρωπινη ζητειται, ην γνωσηι και
ουκ απατηθησηι εν σεαυτωι ουσαν κατα τον αυτον αγιον εν πληθει φωτος αρρητου
και προσευχης ερωτι αμυθητωι˙ και παλιν, «ψυχη προληψεως ελευθερωθεισα παντως
θειον φως εθεασατο˙ γνωσιν δε δογματων θειων, ποσοι μετα ποληρηψεων εχουσι;»˙
και παλιν, «εξ αλλων μεν οι τηι ψυχηι ασθενεις γνωριζουσι την προς εαυτους του
Κυριου επισκεψιν, οι δε τελειοι εκ της του Πνευματος παρουσιας»˙ και παλιν, «εν
μεν τοις εισαγωγικοις πληροφορια του κατα Θεον ειναι αυτων τα διαβηματα η της
ταπεινωσεως εστι προσθηκη˙ εν δε τοις μεσοις, η των πολεμων αναχωρησις˙ εν δε
τοις τελειοις, η του θειου φωτος προσθηκη και περιουσια».
Ει τοινυν μη νοερον τουτι το φως και γνωσες παρεκτικον, καθαπερ οι πατερες
λεγουσιν, αλλα γνωσις εστιν, η ταυτης δε περιουσια δειγμα θεοφιλους τελειοτητος.
Σολομωντος ο βιος τελεωτερος τε και θεοφιλεστερος αν ην των απ᾿ αιωνος αγιων,
ινα μη λεγω και των επι σοφιας περιουσιαι θαυματομενων Ἑλληνων. Ἐπει δε και
των εισαγωγικων εστιν οις και οτε, αλλ᾿ αμυδροτερον, το τοιουτον επιλαμπερι φως
και τοις τελειοις γινεται προσθηκη ταπεινωσεως, αλλ᾿ ετερα τωι ειδει παρα την των
εισαγομενων, δια τουτο επιφερει λεγων ο αυτος˙ «τα μεν μικρα παρα τοις τελειοις ου
μικρα, τα δε μεγαλα παρα τοις μικροις ου παντως τελεια». (σελ. 254) Ὅτι δε και
τουτοις η θεια χαρις επιφαινεται φιλανθρωπως, εισηι σαφως, ει πεισηι ∆ιαδοχωι τωι
θαυμασιωι˙ «η χαρις γαρ», «την αρχην εν αισθησει πολληι, την ψυχην τωι οικειωι
ειωθε περιαυγαζειν φωτι˙ περι δε τα μεσα των αγωνων αγνωστως τα πολλα
ενεργει». «Το γαρ αγιον Πνευμα», κατα τον εν Πνευματι λαλουντα Νειλον,
«συμπασχον τηι ημετεραι ασθενειαι, και ακαθαρτοις ουσιν ημιν επιφοιται και, ειπερ
ευρησει τον νουν μονον φιλαληθως αυτωι προσευχομενον, επιβαινει αυτωι και
46
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

πασαν την κυκλουσαν αυτον των λογισμων η νοηματων φαλαγγα εξαφανιζει». Ὁ δε
αγιος Μακαριος, «αγαθος ων ο Θεος», φησιν, «ορεγει τοις αιτουσι φιλανθρωποτερον
τα αιτηματα˙ τωι τοινυν εις προσευχην εαυτον εκπονουντι, καν ει η προς τας αλλας
των αρετων τον αυτον τροπον επιδεικνυται την σπουδην, ενιοτε μεν αυτωι η θεια
χαρις επιφοιται, και διδοται τουτωι χαριτος εκ μερους εν ευφροσυνηι κατα την αυτου
προς τον Θεον ζητησιν ευχη, αλλ᾿ ερημος ουτος των αλλων παντων μενει καλων˙ δει
δη μη ολιγωρως εχειν προς ταλλα, αλλα τριβηι και γυμνασιαι την καρδιαν
αντεριζουσαν ενδοτικην και πειθηνιον τωι Θεωι ποιειν την σπουδην τε και κτησιν
απασης αρετης˙ ουτω γαρ και το δοθεν υπο του Πνευματος της ευχης χαρισμα προς
επιδοσιν ηξει, συνεπαγομενον ταπεινοφροσυνην αληθη και αγαπην αψευδη και
παντα τον των αρετων καταλογον, ον και προβιασαμενος εξεζητησεν».
Ὁραις της πατερικης νουθεσιας τουπισημον; Προσεποικοδομει γαρ το λειπον,
αλλ᾿ ουκ εξορυττει τους θεμελιους δια το μηπω τους τοιχους επεγερθηναι, ουδε
καθαιρει τουτους δια το μη τουτοις επικεισθαι τον οροφον. Και γαρ οιδε, τηι πειραι
συνεις, ως κοκκον μεν συναπεως σπειρομενην την εν ημιν των ουρανων βασιλειαν,
ο μικροτερον παντων των σπερματων εστιν, υστερον δ᾿ επι τοσουτον αυξομενην και
τας (σελ. 256) της ψυχης πασας υπεραναβαινουσαν δυναμεις, ως και των ουρανιων
πτηνων επιτερπες ειναι σκηνωμα. Ουτοι δ᾿ ους φηις, υπ᾿ ακρισιας εις το κρινειν
χωρουντες, υπ᾿ απειριας αφαιρουνται, καν τι προσηι τοις αδελφοις λυσιτελειν
δυναμενον, και την του Θεου κρισιν υπ᾿ αναιδειας αρπαζοντες, τον μεν αξιον
αποφαινονται χαριτος, ος αν δηπου τουτοις δοκηι, τον δ᾿ ου˙ Θεου γαρ μονον τους
αξιους οικειας χαριτος κρινειν. Ει τοινυν αυτος τινα προσελαβετο, «συ τις ει ο
κρινων αλλοτριον οικετην;» φησιν ο αποστολος. Ἀλλ᾿ ημεις επανελθοντες οθεν
εξεβημεν και μικρα προσειποντες επισχωμεν το νυν εχον τον λογον εις πολυ μηκος
αποτεινομενον.
Ὁ τουτο το μεγα της καινης χαριτος μη πιστευων μυστηριον, μηδε προς την
ελπιδα της θεωσεως βλεπων, ουδε σαρκος ηδονης και χρηματων και κτηματων και
της προς ανθρωπων δοξης καταφρονειν δυναιτ᾿ αν. Ει δ᾿ αρα και δυνηθειη καν προς
βραχυ, φυσιωσις αυτον ως το τελειον ηδη κτησαμενον διαδεχεται, δι᾿ ης αυθις προς
τον των ακαθαρτων ηδη κτησαμενον διαδεχεται, δι᾿ ης αυθις προς τον των
ακαθαρτων κατασπαται καταλογον. Ὁ δε προς εκεινο βλεπων, καν απαν εργον
αγαθον κτησηται, προκειμενον εχων την υπερτελη και ατελεστον τελειοτητα,
εαυτον ουπω λογιζεται κατειληφεναι τι και ουτω τηι ταπεινωσει προστιθησι˙
διανοουμενος δε τουτο μεν την των προωδευκοτων αγιων υπεροχην, τουτο δε την
της θειας φιλανθρωπιας υπερβολην, πενθων, το του Ἠσαιου βοαι, «οιμοι οτι
ακαθαρτος ων και ακαθαρτα χειλη εχων, Κυριον Σαβαωθ ειδον τοις οφθαλμοις
μου». Το δε πενθος τουτο τηι καθαρσει προστιθησιν˙ επιδαψιλευεται δε ταυτηι
παρακλησιν τε και ελλαμψιν ο της χαριτος Κυριος. Ἔνθεν τοι και ο τηι πειραι
διδασκων Ἰωαννης φησιν˙ «αβυσσος μεν πενθους παρακλησιν εθεασατο˙ καθαροτης
δε καρδιας εδεξατο ελλαμψιν. ∆εκτικη τοινυν της ελλαμψεως ταυτης καρδια
κεκαθαρμενη˙ οσα δε περι θεου λεγεται (σελ. 258) και γινωσκεται, και καρδια
ακαθαρτος δεχεται. Φανερον τοινυν ως υπερ λογον τε και γνωσιν αυτη η ελλαμψις.
Καν γνωσιν τις ταυτην ειποι και νοησιν, ως τωι νωι χορηγουμενην υπο του
Πνευματος, ετερον ειδος λεγει νοησεως, πνευματικον τι και αυταις ταις πισταις
καρδιαις, ει μη δι᾿ εργων καθαρθειεν, αχωρητον. ∆ιο και το παρεχον το οραν και
ορωμενον, ταυτο δ᾿ ειπειν το καθαρας καρδιας φως, ο Θεος, «μακαριοι» φησιν «οι
καθαροι τηι καρδιαι, οτι αυτοι τον Θεον οψονται». Πως ουν ουτοι δια τουτο μακαριοι,
ειπερ η ορασις αυτη γνωσις, την δε και ημεις εχομεν οι ακαθαρτοι; Καλως αρ᾿ ειπεν ο
ελλαμφθεις και την ελλαμψιν οριζομενος οτι ελλαμψις εστιν ου γνωσις αλλ᾿
47
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

«αρρητος ενεργεια ορωμενη αορατως», ου γαρ αισθητως, και «νοουμενη
αγνωστως», ου γαρ λογιστικως.
Ἦν μεν ουν προσθειναι και ετερα˙ δεδοικα δε μη και ταυτα ματην προεθηκα.
Κατα γαρ τον αυτον αγιον «ο ελλαμψεως Θεου αισθησιν και ενεργειαν τοις
αγευστοις δια λογου διηγεισθαι βουλομενος, ομοιος εστι τωι τοις μη γευσαμενοις
μελιτος την αυτου γλυκυτητα δια λογων διδασκειν εθελοντι». Προς σε δ᾿ ομως ημιν
οι λογοι γεγονασιν, ως αν και συ ταληθες ακριβως ειδειης και ημας ομολογουντας
ταις των πατερων φωναις, ων τας υπολοιπους υπογεγραμμενας ουσας, διεξιθι.

ΛΟΓΟΣ ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ ΤΩΝ ΥΣΤΕΡΩΝ Ο ΠΡΩΤΟΣ (Σελ.
260)
∆ΙΗΓΗΣΙΣ ΚΑΙ ΑΝΑΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΥΠΟ ΤΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ ΒΑΡΛΑΑΜ
ΣΥΓΓΡΑΦΕΝΤΩΝ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ ΤΙΣ Η ΟΝΤΩΣ
ΣΩΤΗΡΙΟΣ ΓΝΩΣΙΣ ΚΑΙ ΤΟΙΣ ΟΝΤΩΣ ΜΟΝΑΧΟΙΣ ΠΕΡΙΣΠΟΥ∆ΑΣΤΟΣ Η
ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΛΕΓΟΝΤΩΝ ΤΗΝ ΕΚ ΤΗΣ ΕΞΩ ΠΑΙ∆ΕΙΑΣ ΓΝΩΣΙΝ ΟΝΤΩΣ
ΣΩΤΗΡΙΟΝ
Ουδεν ψευδους δεινοτερον, ουδεν συκοφαντιας αχθους βαρυτερον τοις
ενεργουσιν αλλ᾿ ου τοις πασχουσιν. Οι μεν γαρ εσθ᾿ οτε και δοκιμωτεροι γινονται και
δι᾿ υπομονης των ουρανιων βραβειων επιτυγχανουσιν, «απολει δε Κυριος παντας
τους λαλουντας το ψευδος». Ει δε και αποστερητης τις ων, ως αποστερηθεις βοαι, και
ο συκοφαντης ως συκοφαντηθεις κατα του πεπονθοτος και μηδεν ειργασμενου
δεινον αποδυρεται, τινα καταλειπει κακιας υπερβολην; Τινος δε καταδικης ουκ
αξιος; Ει δε και μη ταυτυης πειρωιτο νυν, αλλ᾿ «εαυτωι θησαυριζει την οργην εν
ημεραι δικαιοκρισιας και αποκαλυψεως Θεου». Ταυτ᾿ αρ᾿ εγω τον εκ Σικελιας ηκοντα
και φιλοσοφειν την εξω παιδειαν επαγγελλομενον επι νουν λαμβανων θρηνω.
Τουτον γαρ κατα μοναχους εσταλμενον ορων, εχαιρον επ᾿ εμαυτου λογιζομενος ως
και τα θεια προιων σοφος εσται, συνελθων τοις εκκριτοις των παρ᾿ ημιν μοναχων, οι
τοις αλλοις πασι χαιρειν ειποντες, δια βιου μεθ᾿ ησυχιας τωι Θεωι προσανεχουσι.
Γενοιτο γαρ αν ημιν, ουτως ελεγον, γραμματευς ομοιος θησαυρωι, κατα τον του
Κυριου λογον, εκφεροντι παλαια τε και νεα. Νυν δ᾿ απαν τουναντιον εξεβη και δι᾿ ον
επ᾿ ελπισιν αγαθοις εχαιρον, πενθος αρτιως καθικετο μου της ψυχης υπερ της
εκεινου ψυχης. Προσηλθε μεν γαρ τισι των ημετερων, και τουτων τοις (σελ. 262)
απλουστεροις, τον μαθητιωντα υποκρινομενος, απεστη δ᾿ επι τοσουτωι
κατεγνωκεναι δειξας αυτων, ως και συγγραμματα κατ᾿ αυτων ουδεν μικρον ουδε
μετριον επικαλουντα συνθειναι και μετα των συγγραμματων τουτων
παρρησιαζεσθαι κατ᾿ αυτων, αλλ᾿ επι των φοιτωντων αυτωι και περιβομβουντων
μειρακιων, και τουτων επειθεν εκεινους οσοι μη πρεσβυτικον επαγγελλονται
φρονημα και μοναχων τους μη πειραν εσχηκοτας ησυχιου διαγωγης. Ἤρξατο δη
διαδιδοσθαι πασιν ο λογος ως αποτροπαιου φρονηματος υπο των ησυχαζοντων
πρεσβευομενου˙ και ονομα γαρ αυτοις περιεθηκε των φαυλοτατων,
«ομφαλοψυχους» προσαγορευσας, και την ην αυτος ελεγεν αιρεσιν
«ομφαλοψυχιαν» προσειρηκως˙ ονομαστι δε μηδενα προβαλλομενος των παρ᾿ αυτου
κατεγνωσμενων εκεινων, τοις κρειττοσι τε των ημετερων εντετυχηκεναι λεγων,
παντας ουτω σαφως εποιειτο τοις εγκλημασιν υπευθυνους.

48

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Ἐζητουν τοινυν και αυτος παρ᾿ εκεινου ταυτι τα γραμματα. ∆ια τοσαυτης δ᾿
εκεινος εποιειτο σπουδης μηδενι ταυτα των καθ᾿ ημας εις οψιν ελθειν, ως και τοις
προ ολιγου ωμιληκοσιν ημιν και απαξ ποτε τεθεαμενοις ημας ου παρειχε, μη
προτερον εξορκισας μηδενι δειξαι των την ησυχιαν ασπαζομενων. Πλανωμενα δ᾿
ουτως εν σκοτει και το φως φευγοντα της παρρησιας τας εμας ομως χειρας εις τελος
ου διαπεφευγε. Λαβων ουν και αυτος εστιν α διηλθον και ειδον ως επος ουδεν υγιες,
αλλα παντα ψευδος και συκοφαντιαν δεινην. Ἔλεγε γαρ ως εδιδαχθη παρ᾿ εκεινων
ων κατηγορει, την μεν θειαν πασαν Γραφην ανωφελη πασι πανταπασιν ειναι,
πονηραν δε την των οντων γνωσιν, την τε του (σελ. 264) του Θεου ουσιαν αισθητως
ειναι θεωρητην και προς ταυτην αγειν την θεωριαν ετερα τινα αισθητα τηρηματα τε
και ενεργηματα και επιτηδευματα. Ταυτα δε απαντα ομφαλοψυχιαν ουκ οιδ᾿ οπως
καλεσας και δαιμονιωδη απελεγξας, ως αυτος ᾤετο, και καταστησας εαυτον μονον
ασφαλη διδασκαλον, τουντευθεν περι προσευχης νοερας και φωτος ιερου διεξηιει,
και αναβασεις και μετρα προετιθει θεωρηματων και γνωσεων, και το πλειστον της
εν αυταις τελειοτητος εμαρτυρειτο οι προσγινεσθαι παρα της εξω παιδειας και της
περι ταυτην σπουδης, δωρον ουσαν Θεου, των προφηταις και αποστολοις δεδομενων
ομοιως.
Ειχε μεν ουτω τα των συγγραμματων αυτωι, και τουτων ου μικρωι χειρω
διενοειτο και συνεσκευαζε, μεχρις ου πυθομενος τας ημετερας προς αυτον
αντιρρησεις επι τοσουτον απεδειλιασεν, ως τα γραμματα οι ταυτα συγκλεισαι σκοπει
και ως σκανδαλων αιτια καταλιπειν τε και αφανισαι πανταπασιν επ᾿ εκκλησιας
ομολογησαι. ˙Ως δε δια τους λογους τουτους αφειθη καταδικης δικαιας, ενετυχε δε
και τισι των αντιλεγοντων ημετερων βιβλιων προς τα τοιαυτα και το αφυκτον
κατενοησε των ελεγχων, την αισχυνην ου φερων, καθισας αυθις, τα μεν απαλειφει
των οικειων γραμματων, τα δε αμειβει, και το μεν της ομφαλοψυχιας ονομα
εξαλειφει πανταπασιν, ονομα μονον εξεληλεγμενον, πραγματος εστερημενον και
κατα μηδενος υποκειμενου λεγεσθαι δυναμενον, ωσπερ ο τραγελαφος και
ιππανθρωπος και οσα της ψιλης επινοιας εστιν. Ἅ δε δαιμονιωδη προτερον
απεφαινετο, φυσικα προσαγορευει νυν, ουκ οιδα και τουτο πως. Οις δ᾿ ενετυχε των
εμων, τα μεν ως μηδ᾿ ιδων παραλειπει, μηδ᾿ αντιβλεψαι προς εκεινα τολμων, εστι δ᾿
α συκοφαντικως αμειψας, επειτα κατ᾿ εκεινων χωρει, και τουθ᾿ ουτω πραττων, αυτος
ως συκοφαντουμενος αποδυρεται. (σελ. 266) Πιστευει δε ταυτα ουδε τοις φιλοις
εταιροις εαυτου πασιν, αλλ᾿ ολιγοις πανυ των οικειοτατων, ων εις ως εμε,
διακομισαι ταυτα δικαιον εγνω, παρ᾿ εαυτου την απατην φωρασας καμε ικετευσας
εμαυτωι και τοις λογοις χρησασθαι, προς εκαστον εν μερει των οχυρωματων του
ψευδους αντικαθισταμενωι και το της αληθειας φεγγος νοθοις διδασκαλιαις
ανεπισκοπητον, εφ᾿ οσον αρα δυναιμην, κατασκευαζοντι. ∆ειν ουν κρινας υπακουσαι
τηι καληι αξιωσει και συνηγορον εμαυτον αυθις της αληθειας ποιησαι προς δυναμιν,
αρξομαι και νυν απο του Περι λογων εκεινωι λογου, καθαπερ και προτερον.
Ἔστι δη αυτωι το προοιμιον τουτο˙ «Ὥσπερ επι της υγειας ουτως εχει και επι της
φιλοσοφιας˙ αυτοθεν μεν γαρ διδοται παρα Θεου και δι᾿ επιμελειας ευρισκεται˙ και
ωσπερ ουκ αλλο μεν ειδος υγειας διδοται παρα του Θεου, αλλο δε δια της ιατρικης
παραγινεται, αλλα το αυτο, ουτω καπι της σοφιας˙ διδωσι δε ημιν ταυτην προφηταις
και αποστολοις Θεος, δεδωκε δε ημιν τα τε δια των θεουργων λογια και τα κατα
φιλοσοφιαν μαθηματα, δι᾿ ων παλιν την σοφιαν ζητουντες ευρισκομεν». Ουπω
ταυτα πανυ δεινα, καιπερ εξισαζοντος τα μακρωι πανυ και οσον ουκ αν ειποι τις
διαφεροντα˙ και τα ανιατα γαρ ιαται Θεος και νεκρους εκ ταφων ανιστησι και σοφια
προφηταις και αποστολοις αυτος εστιν ο του Πατρος λογος, η προ αιωνων σοφια, ως
και Παυλος περι αυτου λεγει˙ «ος εγενηθη ημιν σοφια απο Θεου». Ἡ δ᾿ εκ των εξω
49
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

μαθηματων σοφια και η παρ᾿ ιατρων προσγινομενη υγιεια, παρα τοσουτον ουκ εστιν
εκειναις ταυτο, παρ᾿ οσον Ἑλληνων προφηται διενηνοχασι, και Γαληνων και
Ἱπποκρατων οι του Χριστου μαθηται, ει δε βουλει και Χριστος αυτος, ο Ἰησους δι᾿
ημας κληθηναι καταδεξαμενος. Ἴσον τοινυν εμοιγε δοκει ταυτα τε λεγειν ταυτα και
πυγολαμπιδι παραπλησιον ειναι τον ηλιον, επειδηπερ αμφω φως επ᾿ αερος
δεικνυουσιν.
(σελ. 268) Ἀλλα «τα των θεουργων», φησι, «λογις και η εν τουτοις σοφια τηι
παρα των εξω μαθηματων φιλοσοφιαι προς ενα σκοπον οραι και το αυτο κεκτηται
τελος, την της αληθειας ευρεσιν. Μια γαρ η δια παντων αληθεια, τοις μεν
αποστολοις αμεσως εκ Θεου δοθεισα την αρχην, παρ᾿ ημων δε δι᾿ επιμελειας
ευρισκομενη˙ προς δη ταυτην την θεοθεν τοις αποστολοις δεδομενην αληθειαν και
παρ᾿ εαυτων πεφυκε τα κατα φιλοσοφιαν μαθηματα καπι τας αυλους αρχετυπιας
αναγεσθαι των ιερων συμβολων απλανως τα μεγιστα συμβαλλεται». Τις ταυτ᾿
ακουων ου νεμεσησει των ευ φρονουντων και το διαφορον αυτων οσον
επισταμενων, οτι και συνταττεται γουν ολως η θεουργικη σοφια του Πνευματος τηι
παρα των εξω μαθηματων φιλοσοφιαι, και ταυτα παρα των ταυτα φρονειν
δοκουντων ημιν και τας αντιρρησεις αιτιωμενων ως προς ομοφρονας; Ουχ η μεν
«αγονος τε και ακαρπος», κατα τον Νυσσης θεηγορον Γρηγοριον, μηδεν δουσα των
μακρων ωδιων καρπον, μηδ᾿ εις το φως της θεογνωσιας προαγουσα, η δε του
Πνευματος γονιμωτατη τε και πολυτεκνος, ου συνδυο και συντρεις, κατα τα
πολυτοκα των ζωων, πεφυκυια τικτειν, αλλ᾿ ολας χιλιαδας εισαπαξ αναγεννωσα
κακ του δεινου σκοτους, εις το θαυμαστον του Θεου μετατιθεισα φως, ως εκ των
Ἀποστολικων πραξεως εδιδαχθημεν; Ὅ και ο προφητης προιδων και του θαυματος
γεγονως ολος ελεγεν˙ «ει ωδινεν η γη αιφνης, ει ετεχθη εθνος εισαπαξ;». Ουχι τηι μεν
αμφισβητησιμον ενεστι ταληθες και τωι ψευδει συμμιγες, διο και αει εντιλεγεσθαι
πεφυκεν, ως και οι καθηγεμονες αυτης συμμαρτυρησαιεν αν, τηι δε ουδεις, κατα την
θεσπεσιαν του ευαγγελιου φωνην, αντιστηναι δυναται, σαφες και του εναντιου
πανταπασιν αμικτον προβαλλομενηι το αληθες; Ουχι ταυτης μεν της των θειων
λογιων σοφιας το (σελ. 270) αληθες αναγκαιον ημιν εστι και λυσιτελες και
σωτηριον, εκεινης δε της εξωθεν προσγινομενης ουκ αναγκαιον, ουδε σωτηριον;
Ὅθεν δεικνυται και διπλουν ειναι το ειδος της αληθειας, ων το μεν τελος εστι της
θεοπνευστου διδασκαλιας, το δε μη αναγκαιον μηδε σωτηριον ζητει μεν η εξω
φιλοσοφια, επιτυγχανει δε ηττον. Πως ουν δι᾿ αμφοτερων τουτων μιαν ευρισκομεν
την αληθειαν;
Ἀλλα και ημεις επι την των αναγκαιων ζητησιν το εξεταστικον μεταφεροντες
της των εξω μαθηματων φιλοσοφιας και προς την των λογιων σαφηνειαν εστιν οις
της εκειθεν παιδειας χρωμενοι ραιστ᾿ αν εκτραπειημεν του ορθου, μη την μονην
ουσαν κλειν των ιερων γραφων εχοντες, την χαριν του Πνευματος, και αυτοις τοις
θεοπνευστοις λογιοις μη ποδηγουμενοι. ∆ηλον γουν ως εντευθεν κακεινα προς το
λυσιτελουν μεταποιειται τε και μεταταττεται˙ ανενδεης μεν γαρ η σοφια του
Πνευματος, εν δε τωι οντως αγαθωι και το μη οντως αγαθον αγαθυνεται, κατα την
του πυρος τε και φωτος φυσιν, ως εν αμυδρωι τυπωι, πυρωδη και φωτοειδη
δεικνυσαν τα πλησιασαντα. Πως ουν εν ειδος σοφιας εκ των ιερων διδαγματων και
των ελληνικων μαθηματων ημιν προσγενησεται και τηι αποστολικηι σοφιαι ταυτον,
ητις εν βραχει διαλαμψασα τοτε, περιεσχε της οικουμενης τα περατα, τους μεν εξω
σοφους ασοφους ελεγξασα, τους δε ιδιωτας της ιδιωτειας εκεινης ουκ απαλλαξασα,
σοφους δε και ιδιωτας εκ της αθεου πλανης μεταθεισα προς την ευσεβειαν; Πως ουν
μια η δια τουτων αληθεια; Γνοιη δ᾿ αν τις σαφως την ατοπιαν των τοιουτων
ρηματων, ει και κατα τους πατερας τα μαθηματα ταυτα προσαγορευσας, ειτα
50
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

πειρωιτο συναπτειν τηι διδασκαλιαι του Πνευματος και τωι καταλογωι των κατα
ταυτην θειων δωρων εγκρινειν, φασκων «εδωρησατο ημιν ο Θεος την θεοπνευστον
διδασκαλιαν και την (σελ. 272) πολυασχολον ματαιοτητα, ινα δια τουτων την των
προφητων και αποστολων σοφιαν κτησωμεθα». Τις κοινωνια θεοπνευστωι
διδασκαλιαι προς ματαιοτητας; Τι δε μελει τηι θεουργικηι σοφιαι πασης της εν
αστρασιν αληθειας; Καιτοι ο φιλοσοφος, ου ταυτην την αληθειαν απολεξαμενος ειτα
τοις πνευματικοις και θειοις οντως συνηψε δωροις, αλλα τα κατα φιλοσοφιαν
μαθηματα, περιττην την των πονηρων δογματων ακροβυστιαν, ως ειπειν,
περικειμενα.
Το μεντοι προς την των οντων γνωσιν εισαγειν αυτοθεν την εξω φιλοσοφιαν
ισως ου τελεως ψευδες, υπο τι γαρ αν ειη αληθες, αλλ᾿ ου τουτο εστιν η των οντων
γνωσις και η σοφια, ην ο Θεος προφηταις και αποστολοις αμεσως δεδωκε. Πνευμα
γαρ αγιον εκεινη˙ Πνευματος δε αγιου μετοχους Αιγυπτιους και Χαλδαιους και
Ἕλληνας ουδεπω και τημερον ακηκοαμεν˙ και «Πνευμα μεν αγιον παιδειας»
λογισμων και πραξεων υπαιτιων μακραν απυκισται και «ουτε εις κακοτεχνον
ψυχην εισελευσεται» κατα το γεγραμμενον «ουτε εν σωματι κατοικησει καταχρεωι
αμαρτιας». Της δε των κατα φιλοσοφιαν μαθηματων γνωσεως και η του
Ἀριστοτελους παντος μαλλον εξικετο ψυχη, ον κακοτεχνον οι θεηγοροι προσειπον˙
τι δε αυτωι και της του σωματος αγνειας τεκμηριον εχοι τις αν ειπειν; Ἀλλα καν τωι
πλατωνικωι σωματι η των μαθηματων γνωσις ενυκει, ος μητρι και θυγατρασιν
εκεινης συνυκει δυσι˙ και των προφητικων δε και αποστολικων λογιων ει τις εξ
επιμελειας την γνωσιν κτησαιτο, τοσουτον απεχει του την εκεινων εχειν σοφιαν,
οποσον οφθαλμος ηλιος η σεληνη τελεσαι, των ακτινων ηλιου τε και σεληνης
μεταλαχων˙ διο τα των προφητων ειδοτες προφηται τυγχανομεν οντες ουδαμως. Και
η μεν αποστολικη σοφια εξ ολιγων των κεκτημενων εν βραχει χρονωι κοσμον (σελ.
274) ολον υψου προς ουρανον ηιρε τοις του ευαγγελιου περιβαλουσα δεσμοις, νυν δ᾿
εις εν συνελθοντες οσοι νυν εισι σοφοι, καν επι πλειστον διακαρτερησωσι
σπουδαζοντες, ουδε κοσμου μικρον τι μερος του βυθου της ασεβειας ανασπασθε
δυνηθειεν αν.
Ἀλλ᾿ ουδ᾿ η παρα των λογιων ημιν προσγινομενη γνωσις, καιτοι πλειστον
αποδεουσα της των συγγραψαμενων εκεινα σοφιας, τηι παρα των εξω μαθηματων
χορηγουμενη γνωσει ταυτον αν ειη. ∆ιο και περι γενεσεως και συστασεως, λυσεως τε
και μεταποιησεως, αξιας τε της προσηκουσης εκαστωι των οντων και των αλλων
μεταξυ μικρου παντων προς την εξω σοφιαν διαφερομεθα. Και της μεν θειας σοφιας
το πλειστον εις τουτο τεινει, γνωναι τι το θελημα του Θεου, το αγαθον και τελειον
και ευαρεστον, ο ζητειν τοσουτον απεχει τα κατα την εξω φιλοσοφιαν μαθηματα,
οποσον οι πεφυκοτες αει προς γην νευειν χοιροι την αστερων ευκοσμον ειδεναι
θεσιν. Ὁ δε ζητητικος του θειου θεληματος και τουτ᾿ εγνωκως εφ᾿ εκαστου των
οντων, τινος ενεκα παρα του δημιουργου των ολων προηχθη, και κατα την θειαν
ταυτηνι βουλησιν αυτοις χρωμενος, ουτος εστιν ο τους αιτιωδεις λογους των οντων
ειδως, ουτος εστιν ο την γνωσιν εχων των οντων, ουτος εστιν ο αληθης φιλοσοφος
και τελειος ανθρωπος, κατα το σολομωντειον επος, «τον Θεον φοβου και τας
εντολας αυτου φυλασσε, οτι τουτο πας ανθρωπος». Ουτος δη σοφιαν εχει την
αναμφιλεκτον – μαρτυρει γαρ αυτου το φρονειν ο βιος -, ος αντιλογιαν ου
παραδεχεται και αυτος εν εαυτωι το μαρτυριον εχει της συνειδησεως, προς δε τουτωι
και την ανωθεν ψηφον δια της μυστικης επιδημιας τε και εμφανειας του Πνευματος.
Ὁ δ᾿ εκ της εξω σοφιας το φρονειν συνειλοχως, ει τινος και μετεσχηκεν
αληθους, λογωι μονον τας πιστεις προς λογον, ως λογος, αει παλαιοντι, παρεχομενος
αβεβαιου (σελ. 276) σοφιας επιγνωμων καθεστηκεν, εστιν οτε μηδ᾿ εαυτωι συναδων,
51
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

μαλλον μεν ουν μεγα φρονων και φιλοτιμουμενος, ει ταναντιας δυναιτο λεγων
πειθειν περι του αυτου πραγματος˙ ουτως εχει τε και παρεχει γνωμην αστατον τε και
ευμεταβολον, το μεταβατικον και μεριστον του φρονουντος της ψυχης αχρειουσαν,
ωστ᾿ ουδ᾿ ακριβως αν ειη λογικος ο τοιουτος, ποσωι γε μαλλον ου νοερος. Τις ουν
μηχανη τον εκ τοιαυτης διανοιας ορμωμενον τας αυλους αρχετυπιας των εν τηι του
Χριστου εκκλησιαι θειων εποπτευειν συμβολων, ως ο των ελληνικων μαθηματων
γενναιος ουτος υπασπιστης εξηγειται; Ὁ δε το του Θεου θελημα ζητων και ποιων
εκεινο φιλοσοφος, λογον εχων εμπρακτον και πραξιν ελλογιμον, δι᾿ αυτων των
πραγματων το απλανες του μεταβατικου των οικειων νοησεων αποδεικνυσι και ως
λογικος ων ηδη τελεως και προς το ενοειδες των αρχετυπων απο των μεριστων
ιερων συμβολων αναγεσθαι δυναται, τελειων δι᾿ εαυτου νοητως τα προκειμενα και
αυτος δι᾿ αυτων μυστικως τελειουμενος˙ ος εσθ᾿ οτε και της υπερτελους θεας και
αναβασεως δια της πνευματικης επιτυγχανει προσευχης.
Ἆρ᾿ αν εχοι τις ετι λεγειν ως ην αμεσως προφηταις και αποστολοις γνωσιν των
οντων Θεος εδωκε, ταυτην ημεις δια των εξω μαθηματων ευρισκομεν; Ου μην αλλ᾿
επει των εν ημιν αριστον η γνωσις των οντων, εισαγει δε δι᾿ εαυτων προς ταυτην τα
κατα φιλοσοφιαν μαθηματα, και η μεν ιερα Γραφη συμβολα προτιθεται ταυτης,
αναγει δε προς τας αυλους αρχετυπιας τα κατα φιλοσοφιαν μαθηματα, ως ο
φιλοσοφος λεγει, αριστα μεν ημιν μαθηματων ταυτα, τοσουτο δε κρειττω της θειας
Γραφης, οποσον συμβολων η των αρχετυπων αληθεια˙ ει δε μη κρειττω ταυτης, εξ
αναγκης ουδ᾿ ηττω, των εν ημιν αριστου της γνωσεως ουσης˙ των γαρ εισαγοντων
εις ταυτην και αναγοντων, τι ποτ᾿ αρ᾿ αλλο μειζον δρασειεν αν; Ἔστιν αρα τι των εκ
της θεοπνευστου (σελ. 178) Γραφης ημιν προσγινομενων της των οντων γνωσεως
ασυγκριτως κρειττον, δι᾿ ο τα θεουργικα λογια της φιλοσοφιας εκεινης ασυγκριτως
υπαρχει κρειττω, προς το της γνωσεως εκεινο κρειττον μητ᾿ εισαγοντων μητ᾿
αναγοντων παρ᾿ εαυτων των κατ᾿ αυτην μαθηματων. Ἰατρικη δε και Θεος, πως την
αυτην παρεχει υγιειαν, ει μη τις επι πολλοστημοριου τουτ᾿ ειποι ταυτης; Ουδε γαρ
εκεινο συνιδειν ισχυσεν ο φιλοσοφος, ως της μεν παρα Θεου ιατρειας τε και σοφιας
επι την ψυχην βλεπει το πλεον, τα δ᾿ εξ ανθρωπων ευρηματα ταυτα, τωι σωματι
μονωι μικραν επενεγκοντα την θεραπειαν, απρακτουσιν επειτα, διαλυσαντος του
θανατου το υποκειμενον.
Ἀλλ᾿ εκεινος ταυτηι ταληθες εχειν αποφηναμενος, «εισι», φησιν, «οι προς ταυτα
αμφισβητουσιν ημιν˙ ενιοι μεν γαρ την των λογιων αναγνωσιν συγχυσιν οιονται, οι
δε τα κατα φιλοσοφιαν μαθηματα και πασαν την περι λογους διατριβην μηδαμως
ειναι δοσιν Θεου». Ὁραις ανακεκαλυμμενας τας συκοφαντιας προβεβλημενας;
Τουτων γαρ το μεν κατα των ησυχαζοντων λεγει, το δε κατα των λογων των
ημετερων. Ἀλλα των μεν εφ᾿ ημων ησυχαζοντων λεγει, το δε κατα των λογων των
ημετερων. Ἀλλα των μεν εφ᾿ ημων ησυχαζοντων ουδενα εγνωμεν ος τοις λογιοις
ου προσανεχει, γραμματα μεμαθηκως, και τους μη γραμματα ειδοτας ιδοι τις αν
βιβλους αλλας εμψυχους απο στηθους τα πλειονα των λογιων ευφυως
απαγγελοντας. Ἐπει τοινυν ουτοι σαφως τοιουτοι, προς τους πατερας τεινειν εοικεν
ο λογος αυτωι˙ ο μεν γαρ αυτων, φησι, «κοπους και μη δελτους», ο δε «του εν
πολλοις φυλλοις αναγινωσκοντος ψιλως ψιλουται η καρδια», και ετερος «μοναχος
δια γνωσιν και μη δια κατανυξιν αναγινωσκων οιησιν κταται». Ειτε τοινυν προς
τουτους ειτε προς εκεινους ο λογος, συκοφαντια σαφης. Ου γαρ επι διαβοληι της
ιερας Γραφης (σελ. 280) τοιαυτ᾿ αττα παρ᾿ εκεινων ειρηται˙ την πραξιν δε ειδοτες,
αλλ᾿ ου την γνωσιν σωζουσαν, και του αποστολου πυθομενοι μη τους ακροατας του
νομου, τους δε ποιητας σωθησεσθαι λεγοντος, επι τουτο και αυτοι τους πυθμενους
δια των τοιουτων λογων προτρεπονται.
52
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Καγω δε ειπων διατελω μεμνημενος, μετα το «διελειν και διαρριψαι» παν ο τι
της θυραθεν σοφιας μυθωδες και κακοδοξον, ως η εκ της εξω παιδειας γνωσις
«πνευματικον μεν δωρον ουδ᾿ ουτως αν κληθειη, φυσικον δε, δια της φυσεως
δεδομενον ημιν παρα Θεου και μελετηι προς επιδοσιν αγομενον, ο και τεκμηριον
εναργες ως φυσικον, αλλ᾿ ου πνευματικον εστι δωρον, το μη μελετης ανευ μηδενι
των απαντων παραγινεσθαι˙ Θεου γαρ κυριως δωρον εν αγιωι Πνευματι δεδομενον,
αλλ᾿ ου φυσικον, η καθ᾿ ημας θεοσοφια, η καν αλιευσιν ανωθεν επιπτηι, βροντης
υιους απεργαζεται». Καθαπερ γαρ «του Κυριου μεν εστιν η γη και παντες οι
κατοικουντες εν αυτηι», ολιγοι δε οι του Θεου, ει και παντες πλασματα τον αυτον
δηπου τροπον και Θεος μεν εστιν ο παρεχων ανθρωπωι γνωσιν, ολιγοι δε εισιν οι την
σοφιαν κτησαμενοι του Πνευματος, ει και παντες υπ᾿ αυτου φυσει λογικοι και
επιστημης δεκτικοι γεγονασιν. Ἄρ᾿ ουν ου συκοφαντει περιφανως τον λεγοντα
φυσικον δωρον ο λεγων μηδεμως ειναι λεγειν δοσιν Θεου; Τινος γαρ η φυσις δομα;
Ουχι του Θεου; Τινος ουν ουδαμως εκ Θεου λεγει, ο δια της φυσεως φησιν εκ Θεου
δεδομενον;
Ἀλλ᾿ εκεινος επειτα πειραται δειξαι, μαλλον δε αποδεικτως αποφαινεται, ως
αυτος μεν τωι μεγαλωι ∆ιονυσιωι ομολογει, ημεις δ᾿ ου. Και η συκοφαντια ευθυς
εγγυς, παριστωσα αυτωι αττα παραστησαι ουδαμως ισχυσε˙ «δια τουτο γαρ ουχ
ομολογεις», φησι, «τωι θειωι ∆ιονυσιωι, επειδη την φιλοσοφιαν εκ δαιμονων τε
φανηναι και εις δαιμονας (σελ. 282) φερειν διισχυριζηι». Μετα τουτο δ᾿ αυθις, ωσπερ
επιλαθομενος αυτος εαυτου, «περι της φιλοσοφιας ταυτης», φησιν, «ην αυτοι
πρεσβευομεν, τας αυτας ημιν αφηκας φωνας». Πως αν τις μαλλον δειξειεν εαυτωι
αντικειμενος ων; Ἀλλ᾿ εκεινο ποθεν εχεις λαβων, ως εκ δαιμονων φανηναι και εις
δαιμονας φερειν την φιλοσοφιαν διισχυριζομαι; «Ὅτι», φησι, «των Ἑλληνων τους
ακρους παραγεις λεγοντας αριδηλως εκ δαιμονων επιπνοιας την γνωσιν δεξασθαι».
Τι ουν δια τουτου συμπεραινομεν εκει; Βουλει προθωμεν αυτα τα ρηματα; Ἆρ᾿ ουν
«Θεου σοφιαν ερουμεν εχεις τους τοιαυτα περι σφων αυτων λεγοντας; Ουχι, εως αν
ημων αυτων ωμεν και της οντως σοφιας θεραπευται, ητις εις κακοτεχνον και
δαιμοσι φιλην ουκ εισερχεται ψυχην˙ καν εισελθουσα φθασηι, μεταβαλουσης επι το
χειρον, αφιπταται˙ Πνευμα γαρ αγιον παιδειας επαναστησεται απο λογισμων
ασυνετων, κατα Σολομωντα τον Θεου σοφιαν ευμοιρηκοτα και περι αυτης
συγγραψαμενον. Τι δε ασυνετωτερον των μεγα φρονουντων επι τωι δαιμοσι
τελεισθαι και προσμαρτυρουντων εκεινοις την χορηγιαν της σφετερας αυτων
σοφιας; Ου γαρ περι φολοσοφιας απλως λεγομεν αττα λεγομεν νυν, αλλα περι της
των τοιουτων φιλοσοφιας˙ ει γαρ και κατα Παυλον ου δυναται τις ποτηριον Κυριου
πινειν και ποτηριον δαιμονιων, πως αν δυνηθειη τις Θεου σοφιαν εχειν και υπο
δαιμονων εμπνεισθαι;». Τι ουν εστιν ο φαμεν; Τους εκ δαιμονων την εαυτων σοφιαν
ειποντας δαιμονιωδεις παρα τουτο σοφους ειναι αποφαινομεθα. Συ δε δι᾿ ο των
ειρηκοτων κατεψηφισαμεθα, τουθ᾿ ημιν προφερεις. ∆εδοικα μη και σου τηι γλωττηι
βασκανος τις δαιμων το συκοφαντειν ενηχει. ∆αιμονιωδη μεν ουν ημεις την των
ασεβων σοφιαν δια τας εν αυτηι κακοδοξιας προσειπομεν, Γρηγοριος δε ο της
θεολογιας επωνυμος (σελ. 284) πλασματα του πονηρου τους κακοδοξους ωνομασεν˙
αρ᾿ ουν εκ του πονηρου την γενεσιν εσχηκεναι τουτους εδοξαζεν; Ουμενουν, αλλ᾿
αυτων την πονηραν δοξαν διασυρει δια του τοιουτου προσρηματος. Φανερον ουν
ουδεν ηττον, οτι μη και μαλλον, ως και ημεις την πονηραν χρησιν ουκ επαινουμεν,
αλλ᾿ ουκ αυτο το πραγμα κακιζομεν.
Συνειρει δε τουτοις εφεξης και δευτεραν συκοφαντιαν ομοιαν, εκ δαιμονων
ειναι με λεγων και την αστρονομικην μεθοδον, επειδηπερ εκ των αυτων τα αυτα,
των τε φιλοσοφων εκεινων και των αστρονομων, καταψηφιζομαι. Και πολλα
53
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ταυτην εγκωμιασας αυτος, ειθ᾿ ως ακουσας «εικονογνωστης» βαρεως ηνεγκεν,
ωσπερ αν ουκ αυτος ων ο προτερος τωι της εκκλησιας ακριβεστερωι μερει, καθαπερ
αιρεσιωταις, καινην και δεινην επωνυμιαν προς διαβολην επιθεις. Ἀλλ᾿ ου πολυ το
εν μεσωι, και μεταβαλων περι ταυτησι φησι της υβρεως δυσχεραινειν ουκ αξιον, ως
Χριστου μαθητης, ουδε τοις ισοις αμειβεσθαι της εντολης μεμνημενος, ο
πολλαπλασιως ανθυπενεγκων και ακρατως παςηι καθ᾿ ημων κεχρημενος διαβοληι.
Καιτοι τεινει μεν ημιν τα προτερα των συγγραμματων προς εκεινον ουδαμως, προς
δε τα υπο της φημης θρυλουμενα και προς τους λογους αντεπεξαγω τον λογον, ου
προς τον λεγοντα˙ και τοσουτον απεχω συκοφαντιαις χρησθαι περι τους εκεινου
λογους, ωσπερ εκεινος περι τους ημετερους, ωστε και τα χειρω των υπ᾿ εκεινου
λεγομενων παρηκα. Το δε μειζον ως ουχ υπερ εμαυτου γραφω, αλλ᾿ υπερ των
επηρεαζομενων απλουστερων αδελφων, το βαρος εκεινων αυτος βαστασας κατα την
αποστολικην εντολην. Ἐκεινος δ᾿ υπερ εαυτου γραφει και προς εμε σαφως
αποτεινεται και, των εμων ρητων εστιν α φανερως προβαλλομενος, πολυς γινεται
διαστρεφων και αντικειμενος. Το δε (σελ.286) χειρον οτι αυτος της επηρειας ταυτης
και αρξας και αμυνομενος, ειθ᾿ ως μητ᾿ αρξαντα μητ᾿ αμυνομενον δικαιοι αυτος
εαυτον ως Χριστου μαθητην, «ος λοιδορουμενος ουκ αντελοιδορει, πασχων ουκ
ηπειλει, παρεδιδου δε τωι κρινοντι δικαιως».
Ἀλλα γαρ ωσπερ αναβαθμοις κακων χρωμενος, επι τα χειρω προκοπτει και κατα
των αγιων χωρει, νυν μεν αναιδην αντιλεγων αυτος αυτοις, νυν δ᾿ αντιλεγοντας
εαυτοις και αλληλοις ελεγχων, εστι δ᾿ ου και τας αυτων ρησεις παραχαραττων και
προβαλλομενος. Του γαρ σοφου τα θεια Γρηγοριου του Νυσσης ουχ ομοιαν την
διαγωγην ειναι λεγοντος εν τωι μελλοντι του τε δια πασης αρετης ηκοντος και του
μηδε ολως μετεσχηκοτος του βιου, τωι νηπιον εντευθεν εκεισε μεταχωρησαι προς
ωρας αναρπαθεν («ο μεν γαρ δια πασης» φησιν, «αισθησεως και παντοιας
παιδευσεως εγνω και ευηρεστησε Θεον, το δε αγυμναστον και ατριβες την διανοιαν
διηλθε τον βιον»), αυτο το δια παιδευσεως τε και των μαθηματων ωφεληθηναι τινα
ο σοφος ουτος ωιηθη ερμαιον ευρειν κατα τε των του μεγαλου Βασιλειου και των
λογων των ημετερων. Του γαρ μεγαλου Βασιλειου προς μαρτυριαν υπ᾿ εμου
παρηγμενου και ματαιαν λεγοντος γεωμετριαν τε και την επι τηι γεωμετριαι σχολην,
ην εξευρον Αιγυπτιοι, σχηματα τε καισκιας και μετεωρολογιαν την παρα των
Χαλδαιων τετιμημενην, αυτος αντιτιθησιν ως μη αδελφα φρονουντα τουτωι τον
αδελφον, και συν εκεινωι και προς εμε αντιλεγοντα. Προς ον αν τις ειπεν˙ ω
θαυμασιε, ο δια πασης αρετης ηκων κακ των ματαιων ωφεληται, ως και Γρηγοριος
φησιν εκ της δεισιδαιμονος πλανης εν Ἀθηναις ωφεληθηναι, «καταγελασας
δαιμονων, ου θαυμαζονται δαιμονες». Ει τις ουν βλαβεραν την δεισιδαιμονιαν ερει,
ου τουτο αντιλεγειν ερεις τωι μεγαλωι; Παντως ηκιστα φαιης, ει μη και (σελ. 288)
δεισιδαιμων εθελεις ειναι. Τον αυτον αρα τροπον ουδε τωι λεγοντι και παρα
γεωμετριας και των αλλων μαθηματων ονησιν ειναι τινα γενεσθαι τωι δια πασης
αρετης ηκοντι ο λεγων εκεινην ματαιαν και βλαβεραν αντιλεγει. Συνεργει γαρ το
κακον τωι αγαθωι προαιρεσει ου καληι και σαρξ οφεως τροφη γινεται σωτηριος, αλα
θανατωθεντος αυτου και μετασκευασθεντος μεγαλοτεχνου μεθοδοις ιατρικης. Ουδε
γαρ επ᾿ εκεινων οι εξευροντες Αιγυπτιοι και οι τετιμηκοτες Χαλδαιοι ως προς
θεογνωσιαν λυσιτελουσας γεωμετριαν τε και αστρονομιαν εξευρον τε και ετιμησαν,
αλλ᾿ οιον τι δεινον διατειχισμα μεσον Θεου και ανθρωπων ανηγειραν και δια των
μαθηματων σεμνολογησαντες ανηγαγον μεν προς αστερας το παρ᾿ ανθρωπων τωι
θεωι οφειλομενον σεβας, κατεσπασαν δε την αιτιαν των τε οντων και γινομενων απο
του Θεου επι ταυτα.
54

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Ὁραις οπως οφις νοητος, το γε εις εκεινους ηκον, ταυτι τα μαθηματα χωριζοντα
του Θεου δι᾿ απατης τον ανθρωπον; Ει δ᾿ ο δια πασης αρετης ηκων και δι᾿ αυτων
ωνατο, αλλα καθελων τε και διελων και συσκευασαμενος και συν λογωι χρησαμενος,
ως αυτος εισηγουμαι προς ον αντιλεγειν κακως προηρησαι, προς δε μηδ᾿ εν τηι των
ματαιων ερευνηι καταγηρασας, αλλα συνιδων ων υπεροραν δεον, ως και Ἀθανασιος
ο μεγας, ελομενος τε την ωφελιμον παιδειαν και αποταγην ποιησαμενος της
ανονητου και βλαβερας, ως ο μεγας φησι Βασιλειος, Βασιλειος ο καλως τον
αιγυπτιον πλουτον, την εξω δηλαδη παιδευσιν, κατα τον της νεοτητος χρονον
εμπορευσαμενος, ειτα την ηλικιαν προηκων αποταξαμενος ταυτηι δηλος ων εν
αισχυνηι τιθεμενος της αγιου ταυτης παις τουτεστι μαθητης ονομαζεσθαι, κατα το
περι Μωσεως υπο του αδελφου ειρημενον˙ «ει γαρ η αγονος τε και (σελ. 290) στειρα
βασιλεως ουσα θυγατηρ, ην οιμαι», φησι, «την εξω κυριως νοεισθαι φιλοσοφιαν,
υποβαλλομενη τον νεον μητηρ του τοιουτου κληθηναι κατασκευασειεν, εως τοτε
συγχωρει ο λογος μη απωθεισθαι την της ψευδωνυμου μητρος οικειοτητα, εως αν
τις το ατελες της ηλικιας εν εαυτωι βλεπηι˙ο δε προς υψος αναδραμων, ως περι
Μωσεως εμαθομεν, αισχυνην ηγησεται της αγονου παις ονομαζεσθαι˙ αγονος γαρ ως
αληθως η εξωθεν παιδευσις, αει ωδινουσα και μηδεποτε ζωογονουσα τωι τοκετωι.
Τινα γαρ εδειξε καρπον των μακρων ωδινων η φιλοσοφια; Ου παντες υπηνεμιοι τε
και ατελεσφορητοι, πριν εις το φως ελθειν της θεογνωσιας αμβλισκονται, δυναμενοι
ισως γενεσθαι ανθρωποι, ει μη διολου τοις κολποις της αγονου σοφιας
ενεκαλυπτοντο;». Ουκουν τοσουτον τις ταυτηι συζησηι, οσον μη δοκειν αμοιρος ειναι
των παρα ταυτηι σεμνων.
Ουτω τα αυτα φρονουσιν αλληλοις οι αγιοι και ημεις εκεινοις ασφαλως
επομεθα. Σε δε τον σαφως και τας ρησεις των αγιων παραχαραττοντα, πως εξηγητην
εκεινων δεξαιμεθα; Τουτου γαρ του μηδ᾿ ανθρωπους αξιουντος τους καθ᾿ Ἕλληνας
σοφους καλειν και το δυνασθαι γενεσθαι τουτους κατ᾿ ανθρωπους επιδισταζοντος,
και ταυτα παρ᾿ ουδεν ετερον οτι μη τωι δια βιου τηι φιλοσοφιαι ταυτηι προσεχειν και
τοις κατα φιλοσοφιαν μαθημασι, τουτου τοινυν περι του μετασχοντος επι πολυ του
παροντος βιου διεξιοντος, ως «ειδεν», ηκουσεν, επαιδευθη γεωμετριαν τε και
αστρονομιαν και πασαν μεθοδον, και προ γε τουτων την της θεοπνευστου Γραφης
φιλοσοφιαν, τελειαν επαγουσαν τηι ψυχηι καθαρσιν», και δια της ενικης πτωσεως τηι
θεοπνευστωι Γραφηι μονηι προσμαρτυρουντος την τελειαν καθαρσιν, αυτος διαστησας
τον λογον των προ αυτου και αμειψας εις πληθυντικον ρημα την ενικην πτωσιν και
αντι του ”επαγουσαν” ”επαγουσιν” ειπων (σελ. 292) και προσγραψας το ” ταυτα” και
τας ανωτερω αιτιατικας στρεβληι γνωμηι προς ευθειαν μετενεγκων, ως τελειαν
ψυχης καθαρσιν την γεωμετριας και αστρονομιας ειδησιν ειποντα παραγει τον
αγιον. «Ἄκουσον δη», φησι, «και α λεγει περι των μαθηματων ο θειος Γρηγοριος ο
Νυσσης˙ γεωμετρια τε γαρ και αστρονομια και η δια του αριθμου κατανοησις και προ
γε τουτων η της θεοπνευστου Γραφης φιλοσοφια, τελειαν επαγουσι ταυτα καθαρσιν
ταις ψυχαις». Ὤ παντολμου και χειρος και γλωττης και διανοιας˙ καιτοι ο θεολογος
εκεινος και θεοπνευστον μονην προσειπε την της θειας Γραφης φιλοσοφιαν, ιν᾿
εκεινα μεν αισθησει δειξηι συνταττων και ταις απ᾿αυτης προς θεοσεβειαν
συντελειαις, την δ᾿ ιεραν Γραφην τοσουτο διαφερουσαν μαθηματων, οποσον και τα
θεια των ανθρωπινων διενηνοχεν, ο δε ουδε ουτως εδυνηθη, μαλλον δε εβουληθη,
συνιεναι, αλλ᾿ οπερ αυτος αρχομενος του λογους πεποιηκε, συναψας δοιως τα
ελληνικα μαθηματα και την θειαν Γραφην και εν και το αυτο τουτων αποφηναμενος
τελος, τουτο νυν ως ειρηκοτα διαβαλλει τον αγιον, καιτοι εκεινος ενταυθα ου την
ειδησιν των οντων λεγει καθαρσιν, αλλα την εξ ειδησεως των οντων του καθ᾿
υπεροχην οντος καταληψιν.
55
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Ει δη τις μη κατασαπεις εν τοις βιβλιοις μηδε καταγηρασας εν τηι τουτων ερευνηι
τοσουτον επεγνω Θεον, ως παντα εφεμενος τουτωι καθαρως προσχωρησαι, ποσωι
καθαρωτερος του παντα φυλοκρινουντος και την ειδησιν απαντων δοκουντος εχειν,
ειτα περι τον κοσμον τουτον επτοημενου και προς τουτον κενουντος το φιλουν της
ψυχης το παν η το πλεον και τον υπερ παντα μη εξ ολης ψυχης και καρδιας
ηγαπηκοτος Θεον; Ἄλλως τε, ει μεν την εν τοις ουσιν αληθειαν ευρηκασι Ἕλληνες,
καλως και συ τουτοις επομενος δια των κατ᾿ εκεινους μαθηματων ταυτην ευρειν
ισχυριζηι, επει δ᾿εκεινοι γνωσεως υψωματα κατα Θεου εγειρειν επιχειρησαντες, (σελ.
294) μαλλον των επι της Χαλανης τον πυργον οικοδομουντων διηιρεθησαν τας
γλωσσας, ως μη διαφωνειν μονον, αλλα και κατ᾿ αλληλων φωνειν, τινι των
αντιφωνουντων αυτος δωσεις την της αληθειας οικοδομην, οπως επομενοι τουτωι
δια της αληθειας ταυτης την πηγην της δια παντων αληθειας ευροιμεν; Ἡμεις
εκεινον μονον ισμεν οντα της αληθειας ευρετην και ρητορα, ος απο Θεου λαλει, ος
φησιν, «ημεις δε νουν Χριστου εχομεν»˙ και παλιν, «ημεις δε λαλουμεν Θεου
σοφιαν». Τουτωι τοινυν ημεις και τοις κατ᾿ αυτον μετα της προσηκουσης επομενοι
πιστεως, προς κτησιν θειας και σωτηριου σοφιας χειραγωγουμεθα˙ δειν δ᾿ ουτος ουκ
εγνω λογους εξαγγελλειν ημιν κτισματων και δια διαιρεσεως και αναλυσεως και
συλλογισμου και ορισμων παιδευειν και προαγειν ημας. ∆ιατι; Ὅτι «εαν μη ειδωμεν
την εν τοις τοιουτοις αληθειαν, ουδεν ημιν εμποδισει προς την εν επαγγελιαις
μακαριοτητα», κατα τον μεγαν Βασιλειον. Προς ον συ σαφως αντιλεγων φωραθεις,
εσκοτισμενους και αναγνους και ατελεις αποφαινομενος τους μη ειδοτας την εν τοις
τοιουτοις αληθειαν, ειτ᾿ ουκ εντρεπηι ουδε εγκαλυπτηι ουδε καταδυσει σαυτον, αλλ᾿
επαγωνιζηι τωι ψευδει και τηι κακιαι προστιθης, τας του Θεου εντολας των μαθηματων
ανευ μη δυνασθαι φασκων καθαραι και τελειωσαι τον ανθρωπον. Ἡμιν δ᾿ ει και
αναμφισβητως ακριβους ην αληθειας η των Ἑλληνων παιδεια, ουδ᾿ ουτως αν
διαφεροντως περισπουδαστος ετυγχανεν ουσα˙ και τουτου γαρ αποντος του μερους
της αληθειας, η αληθης μακαριοτης ανυσιμος. Ἐπει δε και την αληθειαν ταυτην
αμφισβητησιμον η των Ἑλληνων εχει παιδεια, πως αν σε παραδεξαιμεθα λεγοντα
προς εν και ταυτο φερειν ταυτην ειδος τε και τελος τηι παρα του Θεου δεδομενηι
σοφιαι, τηι οντως αληθει, τηι οντως σωτηριωι, τηι τωι αιωνι τουτωι μη συνδιαλυομενη;
(σελ. 298) Μετα δη το μεγαλορρημονησαι, ως υπευθυνους ημας λαβων, ατε τοις
παρακεχαραγμενοις υπ᾿ αυτου ρητοις αντιλεγοντας, προς αυτους διακηρυττεται τους
λογικους ουρανους, τους αποστολους λεγω. Του μεν γαρ αδελφοθεου δυο σαφως
λεγοντος σοφιας, την μεν ανωθεν, την δε κατωθεν, και την μεν αγνην και επιεικη,
την δε ψυχικην και δαιμονιωδη, και του Παυλου δυο σοφιας εμφηναντος τωι λεγειν
«επει εν τηι σοφιαι του Θεου ουκ εγνω ο κοσμος δια της σοφιας τον Θεον», αυτος
διαρρηδην μαχεται τοις δυο η και πλειους λεγουσι σοφιας, και το αιτιον οτι «μηδεις
πω», φησιν, «ωρισατο την του δεινος η του δεινος γνωσιν σοφιαν». Ἀλλα μην ο
αδελφοθεος, ω φιλοσοφε, την μεν γνωσιν του εκ της καλης αναστροφης δεικνυντος
τα εργα αυτου σοφιαν ωρισατο αγνην και ουρανιον, την δε γνωσιν του μη ζωντος εν
αναστροφηι καληι σοφιαν ωρισατο ψυχικην και δαιμονιωδη και επιγειον. Εικοτως˙ η
γαρ αυτη τοις τροποις των κεκτημενων συμμεταβαλλουσα, τας εναντιας σοφιας ταις
ψυχαις ενειργασατο˙ αλλως τε, ει μηδενος επιστημη φιλοσοφια εστιν, ουδε
φιλοσοφος εστιν ουδεις ουδαμου και απολωλεκας συ σαυτον δια τους σαυτου
λογους, ω φιλοσοφε, η ουκ οιδ᾿ οπως σε ονομασω, εν ουδεμιαι ψυχηι κατα σε της
φιλοσοφιας εχουσης ιδρυσιν, μηδ᾿ επωνυμου ταυτης των απαντων ουδενος οντος.
Τι δ᾿ ο λεγων «σοφια πρωτη σοφιας υπεροραν της εν λογωι κειμενης και ταις
κιβδηλοις και περιτταις αντιθεσεσιν», ην και επαινειν και «ασπαζεσθαι», φησιν, «ως
την καταργουμεην σοφιαν νικησασαν»; Ἆρ᾿ ου διαφορους ειναι σοφιας δεικνυσι; Την
56
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

μεν γαρ επαινειν φησι και ασπαζεσθαι πρωτην τε ουσαν και την ετεραν νικωσαν,
την δε υπεροπτεαν ηγειται και κατηργημενην και ηττημενην, ατε περιττας εχουσαν
και δια τουτο κιβδηλους τας αντιθεσεις, ην και ημεις (σελ. 298) Θεου καλειν σοφιαν
αξιουμεν ηκιστα˙ την δε, και κακοδοξιας αντεχομενην, ουκ αν απαξιωσαιμεν και
πονηραν προσειπειν, οποια εστιν η του Πλατωνος, μετα της ακτιστου υλης και των
αυθυπαρκτων ιδεων και των δημιουργων, των υστερογενων δαιμονων, ετσι και το
αυτο πειθουσι ειναι καλον τε και μη καλον, οσιον τε και μη, και απλως αυτη εαυτηι
δια περιττοτητα ματην εναντιουμενη, και λεγειν μεν περι παντος επιχειρουσα του
προτεθεντος, περαινουσα δε σχεδον συνετον ουδεν, οια εστι και τα σεβομενα παρ᾿
αυτων, α κατα τον εκ παιδος ιερον Σαμουηλ «περανουσιν ουθεν». Ει δε συ, τοις
ειρηνην αγουσι και ταις περιτταις αντιθεσεσιν αποταξαμενοις θελων πολεμειν,
προφασιζηι προφασεις εν αμαρτιαις, δογματα καινοτομων και ονοματα συναιρομενα
σοι προς το φιλερι και φιλομαχον, ημεις ετοιμως εψομεθα, των συντροφων ημιν και
κοινηι δοκουντων αριστων νοηματων τε και ρηματων ολιγορησαντες; Ουκ εσται
τουτο, ουκ εσται. Τις γαρ δη και των αλλων απαντων ανθρωπων και των εξ
ανθρωπων γενομενων απαντων, ει περιησαν, υπεσχεν αν σοι πειθηνιον ους λεγοντι
και κατασκευαζοντι οτι τελειος ανθρωπος και φιλοσοφος και κεκαθαρμενος εστιν ο
παντα ειδως, ιν᾿ εντευθεν συναγαγηις τα δειν ζητειν μανθανειν, ει τις επαγγελλεται
τι ειδεναι, καν θεοσεβης ηι καν μη, και ατελη και αναγνον αποφηνηις τον μη
μεμαθηκοτα παρ᾿ Ευκλειδου μεν την γεωμετριαν, αριθμητικην δε παρ᾿ αλλου, παρα
δε σου την λογιστικην, μουσικην δε και αστρονομιαν Πτολεμαιωι δια των κατ᾿ αυτον
βιβλιων συγγεγονοτα, διαλεκτικην τε και φυσιολογιαν τας αριστοτελικας
πραγματειας εκμελετησαντα; Τις γαρ ουκ οιδε των νυν η των πωποτε νουν εχοντων
Θεον ειναι μονον τον τα παντα ειδοτα;
Και ινα ταλλα των καινων ακουσματων νυν αφω και προς το προκειμενον
επαναγαγω τον λογον, τις ουκ οιδε και φιλοσοφιαν ετεραν μεν την εν λογοις,
ετεραν δε την εν (σελ. 300) πραξεσι, και τουτων εκατερας πολλας και ποικιλας
διαφορας, δι᾿ ων μωρα τε και μη, σαρκικη τε και πνευματικη, αντιλεγομενη και
αναντιρρητος, προσκαιρος και αιωνιος αναφαινεται σοφια, πλειστον εκατερα σχεδον
της ετερας διεστηκυια σαφως; «Ἀλλ᾿ εγω», φησι, «την αυτοσοφιαν αυτην επαινω,
την της αληθους γνωσεως ιδεαν, ητις μια εστιν». Ἀλλ᾿ ωγαθε μονη μεν αυτοσοφια
ισως αν αυτη κληθειη, μονη δε σοφια η φιλοσοφια, ου. Ὅταν μεντοι των υπερ
φιλοσοφιας λογων αυτος αρχομενος «δεδοσθαι», λεγηις «ημιν προς Θεου τα τε των
θεουργων λογια και τα φιλοσοφιαν μαθηματα», τα των θεουργων λογια παντως ουχ
υπο την φιλοσοφιαν ταττεις εκεινην. Πως γαρ αν ελεγες ταυτα και τα υπο ταυτην, ει
μη διηιρεις αυτης εκεινα; Τι τοινυν ονομαζεις φιλοσοφιαν εκει; ποτερον την
Ἑλληνων η την ιδεαν, ην ενταυθ᾿ ειπες; Ἀλλ᾿ ει μεν την των Ἑλληνων, ουκουν και
ταυτην εξυμνων τυγχανεις, αλλα και σαυτωι αντικειμενος, ενταυθ᾿ υπεναντιως
φασκων «ου ταυτα εστιν, εφ᾿ α το της φιλοσοφιας φεροντες ονομα εξυμνουμεν, οσα
ο δεινα η ο δεινα εδοξασεν η συνεγραψεν η εδιδαξεν, ουδε ταυτα φιλοσοφια ημιν
εστιν, αλλ᾿ αυτη η της γνωσεως ιδεαι», προσετι και οτι μιαν μεν ενταυθ᾿ ισχυριζηι
καλεισθαι φιλοσοφιαν, την ιδεαν αυτην, εκει και αλλην αυτος λεγων, την των
Ἑλληνων. Ει δε μη ταυτην, αλλα κακει την ιδεαν της γνωσεως λεγεις φιλοσοφιαν,
την γενικως δηλαδη πασαν περιεχουσαν γνωσιν, τα παρα σου ταυτης εκει σαφως
αποδιαιρουμενα θεουργικα λογια πασης γνωσεως εστερηται και παρεκτικα γνωσεως
ουδεμιας αν ειη, καθολου δε της γνωσεως αποδιεσταλμενα κατα σε και προς
φενακισμον μονον τηι φιλοσοφιαι προσετεθησαν εκει. Τις δ᾿ αν ειη και χρεια τουτων
αναγκαια, των κατα φιλοσοφιαν μαθηματων και εισαγοντων και αναγοντων εις την
γνωσιν των οντων, η δη πασης ιεραρχιας, ταυτον δ᾿ ειπειν πασης θειας οικονομιας
57
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

και ενεργειας, τελος εστιν, (σελ. 302) ως αυτος πολλαχου των λογων αποφαινηι
προιων; Τι τοινυν καθ᾿ ημων τους θυμους εγειρεις την των Ἑλληνων σοφιαν
κατηργημενην και μεμωραμενην μετα Παυλου λεγοντων; Ου γαρ η τινων σοφια
αυτοσοφια εστιν.
Ἀλλα γαρ ιδωμεν και τινα κανταυθα δηλος ει πρεσβευων αυτοσοφιαν. Ἆρα την
εν τοις ονομαζομενοις φιλοσοφοις καν τοις τουτων συγγραμμασιν εχουσαν το ειναι;
Και μην αυτος φης μη ειναι μηδε λεγεσθαι φιλοσοφιαν την γνωσιν των φιλοσοφων,
μηδε τα του δεινος η του δεινος συγγραμματα, αλλ᾿ εστιν α τουτων, ουκ αυτα
φιλοσοφιαν, αλλ᾿ αποτελεσμα φιλοσοφιας ειναι. Τουτο δ᾿ εις αναγκην περιεστης
ειπειν, ινα δειξηις μιαν μονην ην φης γνωσεως ιδεαν, αλλ᾿ ου πολλας λεγομενας
φιλοσοφιας. Ουκουν ει μηδεν εκεινων φιλοσοφια εστιν, ουδ᾿ εν αυτοις εχει το ειναι
κατα σε, ην λεγεις αυτοσοφιαν. Ἐν οις γαρ εχει το ειναι, απ᾿ αυτης αν εκεινα
κληθειεν, ωσπερ και ανθρωποι παντες ημεις απο του καθολου ειδους ακουομεν εν
ημιν εχοντος το ειναι. Ει τοινυν μη εν εκεινοις η αυτοσοφια σοι αυτη, που σχησει το
ειναι; Ἐν τωι Θεωι; και μην παλιν αυτος προιων λεγεις μωριαν ειναι παρα τωι Θεωι, ην
εξαιρεις φιλοσοφιαν˙ ουκουν η εν αυτωι το αφραστον ενουσα τροπον, ην αυτος
λεγεις αυτοσοφιαν, αλλ᾿ ουδ᾿ εν τοις υπ᾿ αυτου γεγενημενοις, επει μηδε φιλοσοφια
ποτ᾿ αν εκεινο κληθειη˙ σοι δ᾿ υπερ φιλοσοφιας ο λογος. Ει τοινυν αυτη μητ᾿ εν θεωι
μητ᾿ εν ανθρωποις εχει το ειναι, εστι δ᾿ ομως ιδεα ουσα, καθ᾿ εαυτην ουκουν εστιν
υφεστωσα˙ και Πλατων ημιν αυθις αναβιωσεται μετα των της κακοδοξιας
τερετισματων.
Τοιγαρουν ταυτηι ταληθες περι της εκ μαθηματων των εξω φιλοσοφιας απλως
και συντομως φαιη τις αν, ως φιλοσοφια μεν εκαστου καλοιτ᾿ αν η εν συγγραμμασιν
η λογοις εκαστου φιλοσοφοις πραγματεια, κοινη δε η πασι (σελ. 304) φιλοσοφοις
ενθεωρουμενη, μεμωραμενη δε η του προσηκοντος σοφια τελους της θεογνωσιας
εκπεσουσα. Ἡ δε μη τουτο πεπονθυια, ουδε μεμωραμενη˙ πως γαρ, του φυσει
γιγνομενου τελους επιτυγχανουσα και προς τον δοτηρα της φυσεως επιστρεφομενη
Θεον; Τοιαυτη δε εστιν η των εφ᾿ ημων ευσεβων και ελλογιμων ανδρων, ανδρικως
οντως αποτιναξαμενη το βλαπτον και το λυσιτελες απολεξαμενη και τηι του Θεου
εκκλησιαι συστησασα και εμμελως αρμοσαμενη τηι σοφιαι του Πνευματος. Ἐγω μεν
ουν ταυτηι ταληθες εχειν οιομαι. Ὁ δε της εξω και μεμωραμενης φιλοσοφιας ουτος
υπερμαχος, και το «εμωρανεν ο Θεος την σοφιαν του κοσμου τουτου» Παυλου
λεγοντος ακουσας, ως συγκρινομενην προς την του Θεου σοφιαν φησι μωραινεσθαι,
ωσπερ και πασαν ανθρωπινην αρετην και διανοιαν. Καμου μη τουτο παραδεχομενου,
δεικνυντος δε δια πολλων σαφως ταληθες, αυτος αντιλεγειν ουκ εχων σοφιστειας
καταψηφιζεται. Κεισθω μεν ουν εν τωι προτερωι μοι περι λυσιτελους φιλοσοφιας
εκεινα λογωι˙ και γαρ ανεπηρεαστως ετ᾿ εχει και αναντιρρητα μενει.
Και νυν δ᾿ αν εροιμην τον εκ συγκρισεως μωραινοντα την υπ᾿ αυτου
προεσβευομενην σοφιαν και πως ουδαμου γεγραπται οτι εμιανεν ο Θεος πασαν
ανθρωπινην αρετην και εμωρανε πασαν διανοιαν, ως και την του κοσμου τουτου
σοφιαν εμωρανε; Που γαρ συγκρισεως ειδος ενταυθα των αποστολικων αναφαινεται
ρηματων; Ἀλλ᾿ ωσπερ επωρωσεν ο Θεος τας καρδιας των Ἰουδαιων και εσκληρυνε
την καρδιαν Φαραω και παρεδωκε τους σοφους των Ἑλληνων εις αδοκιμον νουν, ου
συγκρισεως εστιν, αλλ᾿ εγκαταλειψεως, τον αυτον αρα τροπον και το εμωρανεν˙
επει, τι και το οτι κατησχυνεν ο Θεος τους σοφους εκεινους βουλεται, και οτι
κατηργησε, και οτι απεδοκιμασε, και αυτο τουτο οτι παρεδωκεν αυτους εις αδοκιμον
νουν; Μη και ταυτα συγκρινων ο αποστολος ειπε; Και τις αν νουν εχων παρεδεξαιτο
τουτο; (σελ. 306) Μαλλον δε τις αποστολικαις ρησεσιν ειδως επεσθαι, αφεις εκεινα
νοειν ανευ συγκρισεως, ως εκεινος εδιδαξε, σοι πεισθειη συγκρινοντι; «Τα γουν
58
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

μωρα του κοσμου εξελεξατο ο Θεος, ινα τους σοφους καταισχυνηι». Τι ουν, η μεν
σοφια των ανθρωπων συγκρινομενη προς την του Θεου καταισχυνεται και
μωραινεται, η δε μωρια παρρησιαζεται και σοφιζεται; Ἤ, α μεν βουλει, συγκριτικως
εκλαμβανεις, α δ᾿ ουκ ενι σοι βουλομενωι, μη λυσιτελουντα τηι παρασκευηι των σων
λογων, αφιεις ασυγκριτα; Και τις αν σοι πειθοιτο, ει μη τοις σοις λογοις ηπατημενος,
την εξω παιδειαν σωτηριον ηγηται;
Ἅ μεν ουν εφεξης μετα ταυτα λεγει, ως αυτοθεν εχοντα τον του ψευδους
ελεγχον, παρειναι μοι δοκω. Ψευδεσθαι δ᾿ ωσπερ ουκ αποχρων ειναι κρινας εαυτωι,
αλλα και καταψευδεσθαι των αλλων περι πλειστου ποιουμενος, εις το συκοφαντειν
αυθις καθηκεν εαυτον, καμου λεγοντος των δωρων του Θεου τα μεν ειναι φυσικα,
κοινηι πασι δεδομενα προ νομου και εν νομωι και μετα νομον, τα δ᾿ υπερφυα και
πνευματικα και διαφεροντως απορρητα, και υπερτιθεντος ταυτα εκεινων και τους
κατηξιωμενους της σοφιας του Πνευματος πασης ελληνικης συμμοριας, εν δε των
φυσικως δεδομενων υπο Θεου την φιλοσοφιαν και ανθρωπινης διανοιας ευρηματα
τα μαθηματα, αυτος ως απ᾿ εμου φησιν εκ Θεου δεδοσθαι, εκεινα μονα προσηκεν
οιεσθαι, οσων ανθρωπινος ουκ εξικνειται λογισμος, των δ᾿ αλλων ουδεν της
τοιαυτης αξιουν τιμης. Ἐμοι δε ουδετερον τουτων ειρηται εκει. Οιδα γαρ οτι
πολλων και των φυσει γινομενων ανθρωπινος ουκ εξικνειται λογισμος, τιμης δε
αξιω εκαστον της προσηκουσης˙ τας μεν πνευματικας χαριτας ως υπερφυεις και
μονοις αμεσως δια του Πνευματος τοις κατ᾿ αρετην διαφερουσι προσγινομενας, σελ.
308) τα δε φυσικα μακρωι μεν φασκων των πνευματικων χαριτων αποδειν, κοινηι δε
πασι προς Θεου δεδοσθαι δια της φυσεως.
Τηι δη συκοφαντιαι ταυτηι τον λογον ερεισας εκεινος θρυπτεται και διαχειται και
κατεπαιρεται των μη λεγοντων πνευματικον Θεου δωρον την Ἑλληνων σοφιαν και
πολλας προβαλλεται ρησεις Βασιλειου του θειου ως εκ Θεου πασης τεχνης
χαρισθεισης ανθρωποις, οπερ ουδεις ο αντιλεγων εστιν. Ειτα δια πολλων εις την
οικειαν εξεβη δοξαν και κατασκευασας συνεπερανε και απεφηνατο ταυτην λεγων˙
«και αι αρχαι των μαθηματων και η προφητεια και ητισουν αποκαλυψις τοιαυτα
εστιν, οια, μη δοθεντα μεν, υπερβαινειν ανθρωπινον λογισμον, δοθεντων δε,
εξικνεισθαι αυτων την ψυχην». Ὥστε η ουδεν, η πανθ᾿ ομοιως δωρα εστι Θεου και
δεοσδοτα. Ουκουν ειποι τις αν προς αυτον˙ και συ, ο της ελληνικης χαριτος
διαφεροντως, δια των μαθηματων καταξιωσαι σαυτον οιομενος, τωι την υπερβολην
των αποκαλυψεων εχοντι ομοιως κεχαριτωμενος υπαρχεις υπο Θεου, και οι τα
μαθηματα την αρχην ευροντες Αιγυπτιοι τοις προφηταις και αποστολοις εισιν
ομοτιμοι; Πως γαρ ουχ ομοτιμοι οι των ομοιως δεδομενων και ομοιως
γινωσκομενων δωρων εν μεθεξει γενομενοι;
«Ἀλλ᾿ ο Θεος», φησιν, «εμπεπληκεν αρτι δημιουργησας την ψυχην των κοινων
εννοιων και των οριστικων και διαιρετικων και συλλογιστικων δυναμεων εξ ων
συνεστηκε τα μαθηματα˙ ουκουν δωρα Θεου τα μαθηματα». Τι δ᾿ αρα τουτο
δικαιωμα τοις παραχρωμενοις η καταχρωμενοις και τοις το ευαγγελιον του Χριστου
ως ατελες τελειουσιν εκ μαθηματων; Ουδε γαρ τους πορνους και ακρατεις αιτιας
εξελοιτ᾿ αν τις οτι την αρχην ο Θεος το σωμα πλασας τε και ψυχωσας την
γεννητικην και θρεπτικην ενεποιησε τουτωι δυναμιν. Ταυτα δε εστιν α κωλυομεν δια
των λογων ημεις, την παραχρησιν και την καταχρησιν και το παρα το προσηκον
(σελ. 310) παρεχομενον τοις μαθημασι σεβας˙ και συ γε τουτο, ει συνετως ακουειν
εκεινων εθελεις, εισηι τε και ομολογησεις και το καταγηραν εν τοις τοιουτοις
αφησεις και σωτηριους και τελεστηριους καθαρτικους τε και φωτιστικους ψυχης
τους λογους ουκετ᾿ ερεις, τουτοις τε τοις λογοις και τοις του μεγαλου Βασιλειου
πεισθεις.
59
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Ου μην αλλ᾿ ει την αρχην ταυθ᾿ α λεγεις εδοθη τηι ψυχηι προς Θεου, κοινα πασιν
ανθρωποις και εμφυτα και φυσικα δηπου, κατα διαδοχην απο των πρωτων πατερων
διαδιδομενα. Πως ουν τοις υπερ φυσιν προς τους ευσεβεις μονους και των ευσεβων
τους ακρους και απολεκτους εν Πνευματι Θεου χαρισθεισιν ομοιως εδοθησαν;
«Ἀλλα τον αυτον», φησιν, «εχει λογον προς την ψυχην απαντα δοθεντα γαρ ουδε τα
πνευματικα τον ανθρωπινον υπερβαινει λογισμον». Ὄντως δηλος εγενου
πνευματικου δωρου πειραν ειληφως ουδαμως, συ σαυτον απελεγξας και φανεραν
ποιησαμενος, ο δε και τουτου χειρον οτι μηδε τοις δια πειρας ειρηκοσι πιστευεις, ο δ᾿
αυθις χειριστον οτι και αντιρρητορευεις αυτοις, φυχικος ολος, ως εοικεν, ων. Το γαρ
εκλεκτον δοχειον των πνευματικων χαρισματων, ο Παυλος, «ημεις», φησιν, «ου το
Πνευμα του κοσμου ελαβομεν, αλλα το Πνευμα το εκ του Θεου, ινα ειδωμεν τα εκ
του Θεου χαρισθεντα ημιν, α και λαλουμεν ουκ εν διδακτοις ανθρωπινης σοφιας
λογοις, αλλ᾿ εν διδακτοις Πνευματος αγιου, πνευματικοις πνευματικα συγκρινοντες˙
ψυχικος δε ανθρωπος ου δεχεται τα του Πνευματος μωρια γαρ αυτωι εστι και ου
δυναται γνωναι», λογισμων εφοδοις τοις ακαταληπτοις εμβατευων, διαιρεσεσι τε
και συλλογισμοις και αναλυσεσι πασαν αληθειαν ευρισκεσθαι τε και (σελ. 312)
διδασκεσθαι οιομενος. Τα γουν υπο του Θεου χαρισθεντα ημιν, ου δια λογισμων,
αλλα δια του εν ημιν αυτου γινωσκομεν Πνευματος, «α οφθαλμος ουκ ειδε και ους
ουκ ηκουσε και επι καρδιαν ανθρωπου ουκ ανεβη˙ ημιν δε απεκαλυψεν ο Θεος δια
του Πνευματος αυτου˙ το γαρ Πνευμα ερευνα και τα βαθη του Θεου».
Τεκμηριωσαιτο δ᾿ αν τις την αληθειαν των λεγομενων και απο της σης
αντιλογιας, ω φιλοσοφε. Συ γαρ ακουων, και συχνως ακουων, των μετιοντων εκ
πειρας εν λογοις, εν γραμμασιν, εν μαρτυριαις, εν υποδειγμασι περι φωτος ουκ
αισθησεως ουκ αισθησεως μονον, αλλα και διανοιας υψηλοτερου πανταπασιν, ου
τυγχανει νους και ο γινεται κρειττονως εκστας και υπεραναβας εαυτον και Θεωι
συγγενομενος, συ τουτων ακουων, νυν μεν, επαναστησαι την διανοιαν του
προσυλου φωτος ου δυναμενος, ως περι αισθητου λεγοντων φωτος κατηγορεις, νυν
δ᾿ εκ της ελλειψεως, ουκ εις το μεσον και αληθες αλλ᾿ εις υπερβολην και ψευδος
εκκλινων, καθ᾿ ετερου βαλλεις σεαυτον κρημνου, την του Θεου ουσιαν τουτ᾿ ειναι
και θεωρητην ε ιναι λεγειν εκεινους ισχυριζομενος˙ ουκ αν τουτο παθων, ει
λογισμοις ανθρωπινοις ανεφικτα τα θεια εδοξαζες και πιστιν μετ᾿ ευλαβειας
προσηγες ως μονην δεκτικην των τοιουτων και δι᾿ εργων την τελεωτεραν εζητεις
ειδησιν και τηι πιστει την πειραν επωικοδομεις, τον της χαριτος οροφον, την εν
αληθει θεωριαι Θεου αγαπην επιστεγαζουσαν˙ ουτως ανθρωπινον υπερβαινει
λογισμον και μετα το δεδοσθαι το ανθρωπινον υπερβαινει λογισμον και μετα το
δεδοσθαι τα του Πνευματος δοματα. Ὁ γουν εν ακριβει καταληψει των μαθηματων
γεγονως, μικρου και αδιδακτως, ως αυτος αν ειποις, των πνευματικων
ενεργηματων, ουδε μετριως γουν επαιοις και διδασκομενος˙ εικοτως˙ ο γαρ λογος
Κυριου αληθης, διαμενων εις αιωνα αιωνος, ος τωι Ἰωαννηι (σελ. 314) απεκαλυψεν
οτι τωι θεαρεστως ζωντι διδοται ψηφος λευκη, ην ουδεις δυναται γωναι, ει μη ο
λαβων˙ οπως δε κακεινος δυναται, παρα του Παυλους εδεδαχθημεν.
Μετα δη την των κατα φυσιν τε και υπερ φυσιν δωρων εξισωσιν, δια πλειοντων
επιτιθεται τηι περι προσευχης αποστολικηι εντοληι, λεγων αδυνατον ειναι το
αδιαλειπτως προσευχεσθαι, ει μη ως αυτος εξηγειται παραδεξαιμεθα˙ εξηγειται δε
προσευχεσθαι ενταυθα λεγειν τον αποστολον ου το ενεργειν την προσευχην, αλλα
το την εξιν εχειν αυτης˙ «εξις δε εστι», φησι, «προσευχης το μηδεν δυνασθαι
πραττειν οιεσθαι και εις περας αγειν, μη βουλομενου Θεου˙ ο τοινυν», φησι, «ταυτην
την εξιν εχων αδιαλειπτως προσευχεται». Τοιουτον δ᾿ ον το αδιαλειπτως
προσευχεσθαι, και των ελληνικων αρα βιβλιων ο φιλοσοφος ουκ ανακυψει και
60
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αδιαλειπτς προσευξεται. Τι ουν αν ειποι τις προς τον αδιαλειπτως και μηδεποτε
προσευχομενον τοιουτον φιλοσοφον; Ὅπερ ο αποστολος αλλαχου λεγων˙
«προσευχομενοι εν παντι καιρωι εν πνευματι και εις αυτο τουτο αγρυπνουντες». Ἆρα
καν τουτωι την εξιν ταυτην εισηγειται, ην αυτος λεγεις, η την ενεργειαν, καιτοι
ταυτον εστιν αδιαλειπτως τε ειπειν και εν παντι καιρωι; Προσεπισκηψας δε την επι
τωι προσευχεσθαι αγνυπνιαν, δηλος εστιν αδιαλειπτως εχεσθαι της ενεργειας
επιταττων. Ἔλεγε δε και ο Κυριος παραβολην τοις μαθηταις, κατα τον ευαγγελιστην
Λουκαν, «προς το δειν παντοτε προσευχεσθαι και μη εκκακειν». Ἆρ᾿ ουν κανταυθα
προς την εξιν ενηγεν; Ἀλλ᾿ ου τουτο η παραβολη δεικνυσιν, αλλα την επιμονον
αιτησιν˙ και το μη εκκακειν δε, τουτεστι μη εφιεσθαι της προσεδρειας υπο ραιθυμιας,
δεικνυσι την προτροπην ουσαν ου προς την εξιν, και ταυθ᾿ ην ο σοφος ουτος λεγει,
αλλα προς την αυτην την ενεργειαν της προσευχης, δηλαδη την δεησιν, ο και το
επιτελευτιον εν τηι παραβοληι ρημα του Κυριου δηλοι˙ (σελ. 316) «δωσει γαρ», φησιν,
«ο Θεος αγιον τοις αιτουσι αυτον ημερας και νυκτος», τουτεστι τοις αδιαλειπτως
ουτω προσευχομενοις. ∆εομεθα δε της αδιαλειπτου ταυτης δεησεως ουχ ωστε πεισαι
Θεον, αυτοπαρακλητος γαρ, ουδ᾿ ως εφελκυσομενοι τουτον πανταχου γαρ, αλλ᾿ ως
τηι προς αυτον επικλησει ημας αυτους αναγοντες προς εκεινον και επιστρεφοντες,
ως μεθεξοντες ουτω των περι αυτον αγαθοπρεπων δωρεων. «Τοτε γαρ» κατα τον
μεγαν ∆ιονυσιον «τωι Θεωι συνεσμεν, οτε παναγνοις μεν ευχαις, ανεπιθολοτωι δε νωι
τουτον επικαλωμεθα». ∆ια τουτο τοινυν αυτον αδιαλειπτως επικαλουμεθα, ως αν
αδιαλειπτως αυτωι συνωμεν.
Της δε αδιαλειπτου ταυτης προσευχης τε και εξεως, ην αρτι διενοηθη πρωτος ο
φιλοσοφος ουτος, ουδε ο διαβολος φαινεται αμοιρων καιτοι μηδεποτε
προσευχομενος˙ ηδει γαρ μηδε κατα χοιρων δυνησομενος τι, μη του Κυριου των
ολων ενδοντος, κατα δε του Πετρου μηδ᾿ επιχειρησεων γουν, και προ τουτων κατα
του Ἰωβ μηδεν ανυσων ταις πολυτροποις επιβουλαις˙ τοσουτον απεχει προσευχης,
ου της αδιαλειπτου μονον αλλα και της εκ διαλειμματων, το πεπεισθαι Κυριον ειναι
τον Θεον απαντων˙ οι μεν γαρ εκτος σωματος των λογικων ισασι μεν τουτο παντες,
ευχονται δ᾿ ου παντες˙ αντικειμενος γαρ εστι και τηι ευχηι ο τωι Θεωι αντικειμενος,
και ο του καλου φυγας και της προς τον Θεον ευχης φυγας εστιν. Οι δε σωμα
περικειμενοι, τον μεν του παντος Θεον ισασιν παντες, παντες δ᾿ ευχονται
καταλληλως εκαστος τηι δοξηι εαυτου. Τοις δε τον ενα και οντως γινωσκοντα Θεον,
συνεισερχεται τηι δοξηι ταυτηι και το χωρις αυτου μη δυνασθαι ποιειν μηδεν˙ των δη
τουτο πεπεισμενων οσους ερως θειος ειλεν ενωθειναι κυριως τωι Κυριωι του παντος,
ουτοι τροφης ανευ και πνοης εν ευχηι γενομενοι, κατα την των (σελ. 318) πατερων
υφηγησιν, επιστρεφουσι τον νουν εις εαυτον και ουτω τηι προς την θειαν ενωσιν
επιτηδειοτητι του μυστικου και απορρητου πνευματικου της προσευχης
καταξιουνται δωρου, ο και αδιαλειπτως συνεστιν αυτοις, νυν μεν αυτο παρ᾿ εαυτου
ελκον τον καταξιωμενον νουν προς την αρρητοτατην ενωσιν και πηγαζον
ευφροσυνην ιεραν, νυν δε τωι νωι δι᾿ ευχης ανατεινομενωι προς Θεον μυστικως
υπηχουν τε και συμπροσευχομενον, ωσπερ μουσικη τωι προς ταυτην συντιθεντι την
ωδην. Ουτω γαρ εν μεθεξει της αεικινητου τε και ακαματου γεγονοτες χαριτος
ενερριζωμενην εχουσι τηι ψυχηι την προσευχην και αδιαλειπτως ενεργουσαν κατα
τον ειποντα˙ «εγω κοιμωμαι και η καρδια μου αγρυπνειν». Ὁ τοινυν βουλομενος
επιτυχειν της αληθους ταυτης και αληθως αδιαλειπτου προσευχης παρα «του
διδοντος» προφητικως ειπειν «ευχην τωι ευχομενωι», πειθεσθω τωι θειωι Νειλωι και
Γρηγοριωι, ωστε ζην μηδεν των ανθρωπινων προσαπτομενον, ο,τι μη πασα αναγκη,
καν ταις ανθρωπιναις αναγκαις της μνημης του Θεου κατα το δυνατον μη
αφιστασθαι, αλλ᾿ ωσπερ σφραγιδα ανεξαλειπτον την του Θεου εννοιαν
61
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εντετυπωμενην τηι ψυχηι σπευδειν περιφερειν κατα τον μεγαν Βασιλειον. Ἔργοις τε
και γαρ λογοις και διανοημασιν την δυνατην ημιν τεως και αδιαλειπτον προσυχην
επιτηδευειν χρη, μεχρις αν επιτυχωμεν του δωρου˙ «ει μη γαρ», φησιν, «ελαβες
δωρον προσευχης ευκλεες, προσεδρευσον και ληψηι»˙ το γαρ Πνευμα εστι δι᾿ ου
προσκυνουμεν και δι᾿ ου προσευχομεθα, και «Πνευμα ο Θεος, και τους
προσκυνουντας αυτον εν πνευματι και αληθειαι δει προσκυνειν».
Ἀλλα μετα το διδαξαι περι προσευχης εκεινος και της κατ᾿ αυτην εξεως, καιτοι
προτερον ακουσας των υπ᾿ εμου προηγμενων του θεολογου ρητων, δι᾿ ων λεγει (σελ.
320) τουτ᾿ απολαυσαι μονον των λογων το δια Χριστον προετιμησεν, αντεπιφερει
εκεινα, δι᾿ ων φησι, παρηκα τα παντα τηι εντοληι˙ του λογου δε περιεχομαι μονου και
ουκ αν ποτε τουτου εκων αμελησαιμι»˙ και ουτως αυτον εαυτωι παντως
ανακολουθον δεικνυσι. Τι ουν προς ταυτα ημεις ερουμεν, συνισταμενοι τωι σοφωι
θεολογωι; Τι γε αλλο η οτι λογους μεν ους δια Χριστον καταλιπειν λεγει, την των
Ἑλληνων λεγει σοφιαν, λογον δ᾿ ου περιεχεται, το απ᾿ εκεινης εξειλεγμενον και τοις
ιεροις και θειοις μαθημασι συγκεκραμενον, ως ημεις εισηγουμεθα, προς ους
αντιλεγεις ακρατως, ω φιλοσοφε. Ἐναγει δε με προς ταυτα και τα του λογου τουτου
αποτελεσματα˙ ουτος γαρ με», φησι, «πειθει ασθενουντι συνασθενειν και ισχυοντι
συνευφραινεσθαι» (του δ᾿ αντικρυς αποστολικον εστι το παραγγελμα) «ουτος μοι
διαιρει κοσμους και του μεν απαγει, τωι δε προστιθησι»˙ που ταυτα της ελληνικης
παιδειας ευροι τις αν; «Ουτος και δια των δεξιων οπλων διεξαγει της δικαιοσυνης,
καν τοις αριστεροις συμφιλοσοφει, την ου καταισχυνουσαν ελπιδα παραζευγνυς και
το παρον κουφιζων τωι μελλοντι». Ταυτα και επι λεξεως των αποστολικων εχεται
φωνων. Ει δε τις τοις λογοις τουτοις μη συναινει, δοτω λογον ευλογον αλλον
ομολογιας και πεισομαι˙ τον γαρ θεολογον εαυτωι αντιλεγειν ου πειθομαι.
Ἀλα γαρ μετα τας αντιφθεγγομενας, ως ο φιλοσοφος οιεται ταυτας ρησεις,
«σκαιους και απαιδευτους» ονομασας ημας, και τωι Ἰουλιανωι συνταττειν ου
παραιτειται και μισεισθαι δικαιον ειναι μεν φησιν «ως αποστερουντα των (σελ. 322)
λογων τους μοναχους, καθαπερ εκεινος και τους εν κοσμωι χριστιανους». Ὥσπερ αν
ει τις ακουσας του ψαλμωιδου λεγοντος «ειπεν αφρων, ουκ εστι Θεος», τον εξ Ἀρειου
Παγου θεοφαντορα τωι αφρονι δειν οιεται συνταττειν τουτωι, λεγοντα περι Θεου, ως
ουτε ην, ουτε εστιν, ουτε εσται, των αφρονων αφρονεστατος αυτος ων και μη συνεις
το της διαφορας υπερβαλλον, ως ο μεν αγιος υπερ τα οντα γινωσκει και θεολογει
τον Θεον, η δε του αφρονος καρδια εν τοις μηδαμηι μηδαμως τιθεται το μονον οντως
ον. Τον αυτον γαρ τροπον ημεις μεν υπερ λογον ισμεν ουσαν την κατα μοναχους
πολιτειαν, ο δ᾿ αποστατης εκεινος, αλογον οιομενος την κατα χριστιανους, δια τουτ᾿
απειργε των λογων, ο μη δυνηθεις συνιδειν ο παντ᾿ επιστασθαι δοκων ουτος, της
αυτης ευθυνης αξιοι τους τιμης πασης υπερτιθεντας τα χριστιανων τοις ατιμαζειν εις
τα μαλιστα προηιρημενοις, και μισεισθαι δικαιους ειναι τοις ασεβεστατοις εξισου
τους ευσεβεις, διοτι παντος ουτινοσουν μαλλον περισπουδαστον αποφαινοντα την
προς Θεον εν προσευχηι προσεδρειαν.
«Καν ο Κυριος», φησιν, «ουκ επεταξεν εν ευαγγελιοις την περι λογους σπουδην,
αλλ᾿ ουδε εκωλυσε». Τι ουν οταν λεγηι, «γινεσθε φρονιμοι ως οι οφεις και ακεραιοι
ως αι περιστεραι»; Ου διαιρει και απολαμβανει της εξω σοφιας το χρησιμον και τηι
απλοτητι του ευαγγελιου συμμιγνυσιν, οπερ εν τοις λογοις εκεινοις και ημεις
λεγομεν, οι παρα σου δι᾿ αυτο τουτο νυν υβριζομενοι; Τι δ᾿ οταν αυθις λεγηι, «εγω
λογον και σοφιαν υμιν δωσω, ηι ουδεις αντιστηναι δυνησεται» και «οταν ελθηι ο
παρακλητος, εκεινος υμας διδαξει πασαν την αληθειαν»; Ἆρ᾿ ου σοφιαν επηγγειλατο
θειοτεραν και ταυτης της αει αντιλεγεσθαι πεφυκυιας, ην αυτος υπερμαχων
εξυμνεις υπερτεραν ουδ᾿ οσον ειπειν; Τι ουν εποιησαν οι της σοφιας ερασται ταυτης,
62
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

πριν εκεινης καθαρως τυχειν; (σελ. 324) Ἆρα περιηιεσαν ζητουντες ει τις
επαγγελλεται τι ειδεναι, Ἕλλην η Αιγυπτιος η Χαλδαιος, ως παρα τουτου και των
τουτου συγγραμματων μανθανειν και πανταχοθεν συλλεγειν το φρονειν, ως αυτος
ημας εκδιδασκεις λεγων επι λεξεως ουτως, «ουκ εκ της των εντολων φυλακης, ουδ᾿
εξ απαθειας μονης το ειδεναι τα οντα περιγινεται» και «ουκ εστιν αγιον ειναι μη την
γνωσιν ειληφοτα των οντων και της αγνοιας ταυτης κεκαθαρμενον»; Ἆρ᾿ ουν
περιηιρεσαν πανταχοθεν το φρονειν συλλεγοντες, ως αυτος μας εκδιδασκεις, η ησαν,
κατα το γεγραμμενον, «δια παντος εν τωι ιερωι, προσκαρτερουντες τηι προσευχηι και
τηι δεησει και προυπογραφοντες και πρακτικως ιερογραφουντες την κατα μοναχους
ταυτην οντως υπερανωικισμενην και πανιερον ζωην, καθ᾿ ην την εν μεσοτητι μεν
ουσαν ιεραν πολιτειαν υπεραναβηναι επαγγελλομεθα, πασηι δε διαιρετηι και ζωηι και
φαντασιαι αποταττομεθα και προς την πασης φιλοσοφιας υψηλοτεραν ενιαιαν
θεοσοφιαν δια των ενοποιων εντολων οντως μοναστικως αναγομεθα και εις
ιερωτατην ιερουργικως τελεσιουργουμεθα μοναδα; Ἑνας γαρ εν αληθειαι γινομεθα
εν τηι παντων υπεξηιρημενηι και μονηι παντως απερινοητως τρισυποστατωι μοναδι,
κατα την υπερ ημων αυχην και μυστικην εμφανειαν και συνεργιαν του δι᾿ ημας τηι
καθ᾿ ημας κοινωνησαντος δυαδι και της οικειας απορρητως μη αποφοιτησαντος
μοναδος καθ᾿ υπερουσιον εαυτου δυναμιν ανεκφοιτητον.
Τι ουν ατοπον ποιουμεν, ω φιλολογωτατε, ει τον προς την ενοειδη συνελιξιν
του νου κατα την επαγγελιαν επειγομενον, αφεμενον της κατα τα πολυειδη
μαθηματα μελετης, υπερβηναι αξιουμεν τας εν τουτοις μεριστας και μεταβατικας
νοησεις και τους αισθητους λογους και τας εξ αισθησεως εχουσας γνωσεις την
αρχην; Πως δ᾿ αν ο εσω ανθρωπος κατασταιη μοναχος κατα λογον της υπερκειμενης
ενιαιας ζωης, ει μη τον επικτητον κοσμον υπεραναβαιη και πασας τας ανθρωπικας
(σελ. 326) μαθησεις και ενιαιως και μοναχως προς Θεον ανατεινει συντομως εαυτον,
ο και ο της κεφαλης εκ τριχων κοσμος περιαιρουμενος τοις επαιειν ικανοις
συμβολικως εκδιδασκει; Ταχα δε και το μη αναβαθμισιν αναβαινειν επι το θειον
θυσιαστηριον και το λιθοις τουτο κτιζειν ατμητοις, εφ᾿ οις εγχειριδιον ουκ
επιβεβληται, τουτ᾿ αινιττομενον ην, ως αυτην χρη γυμνην την του νου φυσιν οικον
ειναι προσευχης, περινοιας παντιαις και ανθρωπιναις μεθοδοις ανεπιχειρητον; Ἀλλ᾿
ο Κυριος ου ρητως απειρξε την περι λογους σπουδην; Ἀλλ᾿ ουδε τον γαμον, ουδε το
κρεων απεχεσθαι, ουδε το μετα των εν συζυγιαι ζωντων συνοικειν. Ει γουν ημεις
ταυτα τουτους απαιτουμεν, κατηγορησει τις ημων λεγων κατα σε τον παντα
στρεφειν δοκουντα τοις των λογων στροφαις ως ουδεν ηττον, επει ουκ εκωλυσεν,
εχεσθαι δει η απεχεσθαι, επι ουκ επετρεψεν; Ουμενουν, ει μη κατηγορημενος αυτος
εθελει δικαιως ειναι˙ πολλα γαρ των ακατακριτως ενεργουμενων τωι χριστωνυμωι
πληρωματι, τροπωι παντι τοις μοναχοις ουκ εφειται δια το της πολιτειας
εξηλλαγμεονον. Εισι δ᾿ οι των πατερων και λουτρων θεραπειας απειργουσι και
νοσουσιν αυτοις ταις εξ ιατρικης χρησθαι βοηθειας ουκ επιτρεπουσιν, ως ολους
ανακειμενους Θεωι και το παν εξηρτημενους εκειθεν και το συνοισον ανενδοιαστως
προσδοκιμον θεοθεν εχοντας. Ου μην τους μη προς το μετρον τουτο της πιστεως
φθανοντας αποτροπαιους ηγουνται, καιτοι του Θεου πολλακις δι᾿ εξαισιων
θαυματων επιμαρτυρησαντος εκεινηι τηι γνωμηι. Πατρικως δ᾿ εσθ᾿ οτε και
συγκαταβαινουσι τοις ταπεινοις ημιν˙ τουτο δη και περι την του λογου παιδειαν
ευροι τις αν και ποιουντας και λεγοντας. Πως ουν τον ταυτα τοις πατρασι και
ποιουντα και λεγοντα τωι παραβατηι και αποστατηι συνταττειν υπεμεινας, ο μοναχος
και φιλοσοφος; Ἐκεινος χριστιανους ως αναξιους των λογων αποστερειν (σελ.328)
επεχειρησεν, εγω δ᾿ ουκ αποστερειν μοναχους. Ἱκανος γαρ ο προ του την πολιτειαν
ταυτην υπελθειν χρονος προς λογου κτησιν παντοιαν τοις ου ραιθυμοις. Ουτ᾿ ουν
63
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αποστερω, και παρακαλω προς το υπερ λογον αγαθον, ως επαγγειλαμενους προς
τουτο σπευδειν, ουκ ελλεπτικως αλλ᾿ υπεροχικως εξαγων των λογων τους
μακαριστως επομενους˙ της γαρ περι λογους τριβης καθ᾿ υπερβολην υψηλοτερα
εστιν η προς Θεον εν προσευχηι προσεδρεια.
Σε δ᾿ ημεις αντιλεγειν τοις πατρασι φαμεν και πασηι τηι εκκλησιαι του Θεου. Πως
γαρ αν τις εν τοις τοιουτοις υποσταλειη φαναι ταληθες; Συ τοινυν ταναντια τοις
πατρασι φρονεις, ουκ εφ᾿ οις μεταξυ των λογων εξ υπονοιας κατελεξας, αλλ᾿ οτι τας
ευαγγελικας εντολας ουχ ικανας ειναι λεγεις τελειως καθαραι την ψυχην του
ταυτας τηρησαντος, ουδ᾿ εξ απαθειας την τελεστικην και σωτηριον γωνσιν
περιγινεσθαι τωι ταυτην κτησαμενωι, ουδ᾿ ενον αγνοιας και ψευδων απαλλαγηναι
δοξασματων ανευ μαθηματων και της κατ᾿ αυτα μελετης, ουδε τελειοτητος τε και
αγιοτητος επιτυχειν τον μη απαλλαγεντα τουτων, και την ελληνικην παιδειαν
ομοιως ειναι δωρον Θεου τοις δι᾿ αποκαλυψεως προφηταις και αποστολοις
δεδομενοις, και ομοιως ταυτα τε κακεινην ανθρωπινοις λογισμοις μετα το δεδοσθαι
καταλαμβανεσθαι, και το παντα ειδεναι, ο Θεου μονου ισμεν, προσηκουσαν
ανθρωπωι τελειοτητα ειναι. Την ιεραν δε Γραφην, ει και αναμιγνυεις τοις λογοις και
πολλα δοκεις υπεραγωνιζεσθαι ταυτης, αλλ᾿ ουδ᾿ αυτην οιει τελειαν επαγειν τηι
ψυχηι καθαρσιν˙ ουδε γαρ αν εισηγες το δειν ζητειν μανθανειν, ει τις τι επαγγελλεται
(σελ. 330) ειδεναι, καν η ευσεβης ηι, τον καθαρσεως εφιεμενον. ∆ολωι τοιγαρουν
ταυτην συμπλεκεις τοις υπερ των μαθηματων σου λογοις εις εξαπατην των
απλουστερων. Ἐπει δε τοις ισχυριζομενοις δειν τας θειας εντολας τηρειν ως
απαθειας και σωτηριου καθαρσεως τε και γνωσεως παρεκτικας συ σαφως αντιλεγεις,
των εντολων δε εστι και το τας Γραφας ερευναν, οι μεν προς την των εντολων
τηρησιν προτρεποντες κατα πασαν αναγκην και προς την επιμονον αναγνωσιν των
Γραφων προτρεπονται, συ δε ουδε ταυτας οιει διδοναι τηι ψυχηι την καθαρσιν.
Ουκουν δελεαρ εκεινο το συναγεις εις εν την θειαν Γραφην και τα κατα φιλοσοφιαν
μαθηματα˙ το δε και εις εν τελος αγειν αμφοτερα τον μετιοντα λεγειν ου δολος
μονον, αλλα και σαφης αντιθεσις προς αυτην την ιεραν και θειαν Γραφην. Ουδενα
γαρ εκεινη των μακρων ωδινων εδωκε καρπον, αλλα παντες υπηνεμιοι τε και
ατελεσφορητοι, προς το φως της θεογνωσιας ου φθανοντες, καιτοι το κατα σε
μαλιστα σκοτος της ψυχης δια του φωτος των μαθηματων αποβαλλομενοι, την κατα
διαθεσιν αγνοιαν. Πως δε και των αγιων ουκ εσκοτισμενοι και ατελεις οι πλειστοι,
κατα τουτους τους λογους, οι μεν ελληνικης παιδειας ουκ επειλημμενοι συλληβδην
απαντες, των δε μετεσχηκοτων της εκειθεν παιδειας, οι κοσμον μεν ως σκηνην
πηγνυντες, ουρανον δε ωσει καμαραν ισταντες, ηλιον δε απο των βορειων μερων
της γης επαναγοντες, οθεν ανισχει, κοιλα δε τα ουρανια νωτα προς υποδοχην
υδατων δοξαζοντες και την κατα διαθεσιν ως αυτος λεγεις αγνοιαν, το μαλιστα κατα
σε σκοτος της ψυχης, αυτοι τε κεκτημενοι και τους αλλους πειθειν επιχειρουντες;
Ἵνα δε μη δοξωμεν αφ᾿ εαυτων τας του ανδρος ενταυθοι καταλεγειν δοξας,
αυτας εκεινου τας ρησεις προθωμεθα και των αγιων ενος η δυο παραθωμεθα προς
ους (σελ. 332) σαφως αντιφθεγγεται˙ παντως δε ουκ αδηλον τοις ευ φρονουσιν οτι
παντες εν εισι χειλος υπο του ενος κινουμενοι Πνευματος˙ εκεινας δ᾿ ομως ημεις
προθησομεν αι και την ομολογιαν επιδηλον εξουσι. Φησιν ουν ο μοναχος και
φιλοσοφος ουτος επι λεξεως ουτως˙ «∆ια της των εντολων φυλακης αγαπητον, ει
και μογις απαθεια περιγενοιτο μονη˙ ουκ αρκει δε μονον των παθων καθηρασθαι
προς το την αληθειαν κατιδειν˙ η γαρ απαθεια την κατα διαθεσιν αγνοιαν ου
θεραπευει της ψυχης˙ ουκ αν ουν οφελος αυτη γενοιτο τηι ψυχηι προς το τα νοητα
κατιδειν, μενουσης εν αυτηι της κατα διαθεσιν αγνοιας, η μαλιστα παντως σκοτος
εστι της ψυχης˙ ωστε τωι φιλοσοφουντι επιμελεισθαι δια βιου προσηκει, οπως και
64
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

των παθων και των ψευδων δοξων την εαυτου καθαριει ψυχην, και την ανωθεν μεν
αντιληψιν προς αμφοτερας τας καθαρσεις επικαλουμενον, πραττοντι δε και αυτωι
οσα προυργου προς το τελος υπαρχει. Ουκουν δια βιου μανθανειν βουλησεται και
ομιλειν πασιν οσοι ειδεναι τι επαγγελλονται. Ουδεν γαρ αυτωι διοισει τις ο
διδασκων, αν μονον προς γνωσιν αυτωι συμβαλληται˙ ουτος γαρ εστιν ο της
προσηκουσης ανθρωποις τελειοτητος επηβολος, ος τηι δια παντων αληθειαι τον
εαυτου ενηρμοσε νουν καθ᾿ ενωσιν μονιμον».
Ταυτα και πλειω τουτων εν τε τωι Περι τελειοτητος ανθρωπινης και Σοφιας
κτησεως σποραδην ειρηκει. ∆υο τοινυν φησι καθαρσεων την ψυχην ημων δεισθαι,
της των παθων και της κατα διαθεσιν αγνοιας, και την μεν καθαρσιν μονην των
παθων την τηρησιν των εντολων παρεχειν φησι, και ταυτην μογις, ως αυτος λεγει,
ταις εντολαις του Θεου συγχωρει, την δε της αγνοιας διδοναι λεγει την μαθησιν, ου
των θειων Γραφων, η γαρ τουτων μαθησις εμπεριειληπται τηι των εντολων τηρησει.
Ὅμως ει ταυτην ελεγεν, ουδεν αν επηκολουθει βλαβος, επει και ο μεγας Μαξιμος
λεγει τι τοιουτον την της αρετης πραξιν των θειων δογματων διαιρων, και ημεις
(σελ. 334) εστιν οτε λεγομεν δια μεν των θειων εντολων την ψυχην των παθων
καθαιρεσθαι, τηι δε καθαραι προσευχηι πασαν υπεροχικως γνωσιν αποτιθεσθαι. Τα
τοιαυτα δ᾿ ουτω λεγεται κατ᾿ εξοχην, ως και ο της δεσποτικης αναστασεως αγγελος
ελεγε ταις μυροφοροις˙ «ειπατε τοις μαθηταις αυτου και τωι Πετρωι οτι προαγει υμας
εις την Γαλιλαιαν». Ὡς ουν ο Πετρος του χορου των μαθητων εστιν, ει και εξοχως
καλουμενος εκεινων διαιρειται, τον αυτον τροπον και η προσευχη και η των ιερων
Γραφων αναγνωσις εντολαι εισι Θεου, ει και κατ᾿ εξοχην εκεινων διαιρουνται, αλλ᾿
ουχι και η των κατα φιλοσοφιαν μαθηματων αναληψις˙ ει δε και εξοχως λεγοιτο,
της ατοπιας.
Ουτος δε ου την των θειων Γραφων μαθησιν καθαιρειν λεγει τελειως την
ψυχην, αλλα την των ελληνικων μαθηματων˙ διο και το δειν μανθανειν τον
καθαρθησομενον, ει τις τι επαγγελλεται ειδεναι, καν θεοσεβης ηι καν μη, προστιθησι,
και ακαθαρτον αποφαινεται και ατελη τον μη την γνωσιν εσχηκοτα των οντων, ινα
δειξηι σωτηριωδη, καθαρτικην τε και τελεστικην ταυτην ουσαν την μαθησιν. Ὅτι μεν
ουν ο ταυτα λεγων ταναντιαν φρονει τοις πατρασι τε πασι και τωι των πατερων
Θεωι, φανερον οιμαι πασιν ειναι τοις ευ φρονουσιν˙ ημιν δε παρελθετω μαρτυς εις
μεσον υπερ απαντων ο εξ Ἀρειου Παγου θεοφαντωρ ∆ιονυσιος, ωι μαλιστα παντων
δια παντων ο τελεωτερον των θειων εντολων ουτος αυχει συμφωνειν. Φησι γουν εν
κεφαλαιωι πρωτωι της Ἐκκλησιαστικης ιεραρχιας˙ «η προς Θεον αφομοιωσις τε και
ενωσις, ως τα θεια διδασκει λογια, ταις των σεβασμιωτατων εντολων αγαπησεσι και
ιερουργιαις μονως τελειται». Ἆρ᾿ εστιν ευρειν της προς Θεον αφομοιωσεως
τελεωτερον; Ουμενουν, ουδ᾿ ειπειν, ουδ᾿ εννοησαι. Ἵνα δε ημιν και ο υπερτελης
ουτος κατα τουτο συνειποι, της αρχης των γεγραμμενων (σελ. 336) αυτωι Περι
τελειοτητος ανθρωπινης αναμνησομεν˙ εκει γαρ φησι, «τελειος ανθρωπος εστιν ο
την εαυτου ψυχην καθ᾿ οσον ανθρωπωι δυνατον, ομοιαν τωι Θεωι πεποιηκως».
Ει τοινυν η προς τον Θεον αφομοιωσις τελειωσις, αυτη δε μονηι τηι δι᾿ αγαπης
ιεραι εργασιαι των θειων εντολων τελειται, που η εκ γνωσεως και μαθηματων και του
δια βιου μανθανειν εθελειν και πασι σπευδειν ομιλειν οσοι ειδεναι τι επαγγελλονται
και προς γνωσιν συμβαλλονται, καν Αιγυπτιοι καν Σκυθαι καν Ἕλληνες ωσι,
καθαρσις και τελειωσις; Πως δ᾿ ο λεγων εκ τουτων την καθαρσιν, ου τοις θειοις
φανερως αντιλεγει λογιοις και τοις τουτων ομολογηταις πατρασι; Πως δ᾿ ο λεγων εκ
της τηρησεως των εντολων μονην την απαθειαν προσγινεσθαι, την μη καθαρτικην
ουσαν της αγνοιας μηδε φωτιστικην της εν τοις ουσιν αληθειας, ως αυτος αυθις
οιεται, και ταυτην μογις, την δε μη δια των εντολων του Θεου καθαιρομενην
65
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αγνοιαν μαλιστα σκοτος λεγων της ψυχης δια της εξω πεφυκος καθαιρεσθαι παιδεις,
πως ουν ουτος, ουδεν ηττον οτι μη και μαλλον, ιατρους και φωστηρας και σωτηρας
της ψυχης ημων Ἕλληνας και Αιγυπτιους και ουστινασουν λογικων μαθηματων
ευρετας, η τον Ἰησουν ηγειται; Ἀλλ᾿ η μεν επιγενομενη νοσος τωι φρονουντι της του
φιλογνωστου τουτου ψυχης εξεφανη τοσαυτη και ταυτα δι᾿ ολιγων των περι αυτης
λογων τουτωνι˙ του δε φρονουντος νοσουντος τωι φιλοσοφωι, ουδεν απεικος και ο τι
και οθεν αυτο νοσει μη νοειν. Πειρασομεθα ουν ημεις την αιτιαν της νοσου συνιδειν
τε και εξειπειν, αλλα και φαρμακον συν Θεωι κερασαι, ην αρα πεισθηι προσεσθαι,
προς υγιειαν επαναγον. Τις γαρ ουκ αν παθοι την ψυχην, ουτω καλον μελος της
εκκλησιας νοητως ορων ταυτης απορρηγνυμενον; Ἔγωγ᾿ ουν επι τοσουτον οιδα δι᾿
αυτο τουτο την ψυχην δηχθεις την αρχην, (σελ. 338) ως μη αν πιστευθηναι τισι
δοκειν εφ᾿ οσον ειποντα. Και τον πονον δ᾿ οσον υπεστην γραφων, ως και αυτος τοτε
τις συνουσιν ελεγον, ουχ υπερ των την ησυχιαν ασπαζομενων μαλλον υπηλθον η
τουτου προς ον αι αντιθεσεις εισι˙ καν ειπερ ηθελησεν, αξιουντι την αρχην, τοις προς
αλληλους δια στοματος λογοις καταλυσαι τας δοξας ταυτας και τας προς τους
απλουστερους των αδελφων επιθεσεις, φρουδα αν ην τα μακρα συγγραμματα. Νυν δ᾿
ουκ οιδ᾿ εις ο τι ταυτι τελευτησει˙ Θεωι δ᾿ ευχομαι και ελπιζω τα κρειττω.
Ἀλλα γαρ των της νοσου πρωτων και πορρωτερω αιτιων αφεισθαι μοι δοκω˙ το
προσεχεστατον δ᾿ απαντων, ο καν τοις του νοσουντος εμφαινεται λογοις, το της
υπερ ημας αληθειας εστι και πραγμα και ονομα. ∆εινον οντως ανδρα κλεψαι
φιλομαθη και ταις περι το ειδεναι λιχνως διακειμεναις ψυχαις εφεσιν ανεφικτον
εντεκειν˙ αυτη γαρ και τωι Ἀδαμ της ισοθειας τον ερωτα την αρχην ενεποιησεν.
Ὠηθη γαρ και ο φιλοσοφος ουτος τουτ᾿ ειναι σωτηριωδες και ανευ τουτου
τελειοτητα μη παρειναι τηι δια των κτισματων παντων του Θεου διηκουσηι αληθειαι
το γνωστικον ενηρμοσθαι της ψυχης καθ᾿ ενωσιν μονιμον. Τουτο δ᾿ εκ των θειων
λογιων και ενταλματων μη τελεως προσγινομενον ορων, προς τους δοκουντας τους
της κτισεως ευρηκεναι λογους εβλεψεν Ἕλληνας και τα κατ᾿ αυτους ως τελεστικα
ψυχης εσεβασθη μαθηματα˙ ου γαρ ενενοησεν ως αλυσιτελες τουτο κατα τον νυν
αιωνα τηι ψυχηι και αδυνατον˙ «ως γαρ οστα εν γαστρι της κυοφορουσης», φησιν ο
Σολομων, «ουτως ου γνωσηι τα ποιηματα του Θεου, α ποιησει τα συμπαντα». Ἀλλ᾿ α
μεν ποιησει ουκ εισηι, α δε πεποιηκεν εισηι; Και μην ο αυτος φησιν˙ «ου δυνησεται
ανθρωπος του ευρειν το ποιημα το πεποιημενον (σελ. 340) υπο τον ηλιον, οσα εαν
μοχθησηι του ζητησαι, και γε οσα αν ειποι ο σοφος του γνωναι, ου δυνησεται ευρειν.
∆ιο και διαφοροι περι κτισεως μεν εισιν οι των εξωθεν λογοι, παντες δ᾿ οτι μη
αληθεις, εισιν οι τουτων επιστημην συνεθεντο την δεικνυσαν˙ οτι δε εις τις των
διαφερομενων ταληθες αυχει, ουδεμια τουτων επιστημη δυναται δειξαι η ολως
επινενοηται. Και τοινυν ο μη τοις υπο των θεοπνευστων επι το συνοισον εκφανεισι
μονοις το αναμφιλεκτον της αληθειας προσμαρτυρων καν των προς τον Ἰωβ υπο
Θεου ειρημενων της εν τοις κτισμασι του Θεου σοφιας το ακαταληπτον συνιων, αλλ᾿
εκ της εξω σοφιας την δια παντων δεικνουμενην αληθειαν ακριβως κατανοησαι
οιομενος, ελαθεν εαυτον επι ψαμμου, μαλλον δε επ᾿ αλλεπαλληλων κυματων, τον
της γνωσεως οικον οικοδομων, τοσουτο πραγμα λογων στροφαις πιστευων, αει
στροφαις αλλων λογων πεφυκυιαις καταπαλαιεσθαι˙ μωρωι τοινυν ομοιωθησεται ο
τοιουτος σοφος και δεος ου τι μικρον μη και την πτωσιν παθηι μεγαλην κατα την του
Κυριου παραβολην. Το γουν αιτιον της απατης, ειπερ αρα καταστοχαζομαι της
αληθειας, τουτο το μερος της αληθειας εστιν. Ὑπολοιπον δ᾿ αρα κερασαι το
καθαρσιον πομα.
Προμηθευομενοι δε ωστε και προσενεγκασθαι τους νοσουντας αλυπως, δωμεν ο
απειπομεν προτερον, ως αδυνατον πανταπασιν ον. ∆ωμεν τοινυν τους των
66
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

κτισματων αληθεις λογους εκ των εξω μαθηματων ευρισκεσθαι, κακεινους
αξιωσωμεν τοις εκ των λογιων ημιν προαποδεδειγμενοις επεσθαι και μονον ειναι
πιστευειν ιατρον των πνευματων Χριστον, τον των πνευματων Θεον, και μονηι τηι
αγαπησει τε και τηρησει των αυτου εντολων την προς αυτον αφομοιωσιν τελεισθαι,
ταυτον δ᾿ ειπειν υγιειαν ψυχης και τελειωσιν. Ἐπει τοινυν ημεις μεν εκεινοις
συναπηχθημεν, ενδοντες εφ᾿ οσον ουδ᾿ εχρην, παρ᾿ εκεινων δε απηιτησαμεν ο ουκ αν
εχοιεν (σελ342) αρνησασθαι, φερ᾿ ιδωμεν τι το περαινομενον εκ της ομολογιας
ταυτης. Τι γε αλλο η οτι τουτο τελειοτης εστι σωτηριος εν τε γνωσει και δογμασι, το
ταυτα φρονειν προφηταις, αποστολοις, πατρασι, πασιν απλως, δι᾿ ων το αγιον
Πνευμα μαρτυρειται λαλησαν περι τε Θεου και των κτισματων αυτου. Τα δ᾿ υπ᾿
αυτου παρειμενα, παρ᾿ ετερων δε ευρημενα, ασυντελη προς γε ψυχης σωτηριαν, καν
αληθη˙ των γαρ λυσιτελουντων ουδεν παρειται τηι διδασκαλιαι του Πνευματος. ∆ιο
και τους διαφωνουντας επι τινος των παρεωραμενων ουδε μεμφομεθα και τους
κρειττον κατα τι τουτων ειδοτας ου μακαριζομεν.
Ἀλλα γαρ προς την τελειοτητα της σωτηριου εκεινης γνωσεως ημας ο Χριστος
εναγων ελεγεν, «ει επιστευετε Μωσει, επιστευετε αν εμοι», και τας ιερας Γραφας
ερευναν ενετειλατο, ως εν αυτοις ευρησοντας ζωην την αιωνιον. Αυτη μεν ουν η
γνωσις, τελεια ουσα και ουτω προσγινομενη, πραξεως προς τελειωσιν ου προσδειται,
ουδε πονων πολλων. ∆ιο και ο χρυσους θεολογος Ἰωαννης περι του Κυριου φησιν
οτι περι δογματων μεν ολιγακις διελεγετο, ουδε γαρ δειται πονου το πραγμα, περι δε
του βιου πολλακις μαλλον δε πανταχου˙ «τουτο γαρ», φησιν, «εστιν ο νομος και οι
προφηται, ινα, οσα αν θελωμεν γινεσθαι παρ᾿ ετερων ημιν, ταυτα και ημεις ποιωμεν
αυτοις». Ἐπει δ᾿ εστι γνωσις και η του πρακτεου διαγνωσις, και ταυτης εν τωι
πραττειν δεομεθα και ταυτης αναγκαιον επειληφθαι τον προς τον Θεον
εφωμοιωμενον και τελειον ανθρωπον˙ προς ταυτην ουν ημας εναγων την γνωσιν ο
Κυριος αυθις ενετειλατο λεγων, «γινεσθε φρονιμοι ως οι οφεις και ακεραιοι ως αι
περιστεραι», το του ηθους εισαγων μετα συνεσεως ακακον, και τας φρονιμους
παρθενους του νυμφωνος ηξιωσεν, ως τα της αγαπης εργα μη (σελ. 344)
διαζευγνυσας της εγκρατειας. Ἀλλ᾿ η γνωσις αυτη χωρις πραξεως ουδενι
λυσιτελησειεν αν˙ «αγαθη» γαρ «συνεσις τοις ποιουσιν αυτην». ∆ιο και ο Κυριος τον
φρονιμον δουλον εκεινον λεγει μακαριον, «ον ελθων ευρησει ποιουτα ουτως» ως
προσεταξεν αυτωι, και τον ειδοτα και μη ποιουντα δαρησεσθαι φησι πολλας,
κακεινον οντως συνταττει τοις φρονιμοις, τον ακουοντα και ποιουντα τους λογους
αυτου˙ αλλα γαρ ο τον του Κυριου λογον ακουων και ποιων, αυτος εν εαυτωι κταται
κατα την επαγγελιαν τον εντειλαμενον˙ ο δε εστιν αυτοσοφια και περιοχη πασης
γνωσεως αληθινης. Ουκουν ο τουτον δια της τηρησεως των θειων εντολων εν
εαυτωι κτησαμενος ουδε της μαθησεως των Γραφων δεησεται, αλλα και χωρις αυτης
πασας οιδεν ακριβως και των δια μαθησεως ιοντων διδασκαλος αν ειη ασφαλης, ως
ο Ἰωαννης και ο Ἀντωνιος.
Το μεν ουν τελεστικον ημιν οντως και σωτηριον, τουτο το ειδος της αληθειας
εστιν, ως εκ των θεουργων εντολων διδασκομεθα˙ το δ᾿ επι τουτωι βραβειον η
βραβειου αρραβωνα Παυλος μεν αρπαγην και ανοδον ωνομασεν υπερουρανιον, ο δε
Χριστος ελευσιν και μονην και εμφανειαν εαυτου και του Πατρος˙ οτι μεν γαρ εν
ταυτα, ει και διαφορως ειρηται, ουκ ασυμφανες τοις μεμυημενοις. Ου γαρ αλλοσε
αλλθεν ελευσεται η πανταχου παρουσα δυναμις, ουδε μενει που η μηδαμου, αλλα
τουτο ελευσις προς ημας εκεινου και μονη, η προς αυτον ημων δι᾿ αποκαλυψεως
ανοδος˙ τουτο τοινυν ως μη γνωσιν αλλ᾿ υπεροχικως αγνωσιαν υπαρχον δειξομεν
επειτα. Νυν δε προς τοις ειρημενοις δειν οιμαι και μαρτυρα παραγαγειν οτι της
γνωσεως και αληθειας των εν τοις κτισμασι λογων ου προσδεομεθα προς σωτηριας
67
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

και αγιωσυνης (346) τελειωσιν. Παριτω τοινυν ο και την των οντων γνωσιν
εκμελετησας ακριβως Βασιλειος ο μεγας˙ ουτος γαρ την δια του ψαλμωιδου
προσμαρτυρομενην εν τηι του τελειου καρδιαι διευκρινων αληθειαν, «δυο», φησι, «τα
σημαινομενα της αληθειας ευρομεν˙ εν μεν την καταληψιν των επι τον μακαριον
βιον φεροντων, ετερον δε την περι οιουσδηποτε των εν τωι κοσμωι ειδησιν υγια˙ η
μεν ουν συνεργος της σωτηριας αληθεια τηι καρδιαι ενεστι του τελειου, ος και
παραδιδωσι ταυτην τωι πλησιον αδολως˙ περι δε γης και θαλασσης, αστερων τε και
της τουτων κινησεως η ταχους, εαν μη ειδωμεν την εν τοις τοιουτοις αληθειαν,
ουδεν ημιν εμποδισει προς το επιτυχειν της εν επαγγελιαις μακαριοτητος».

ΛΟΓΟΣ ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ ΤΩΝ ΥΣΤΕΡΩΝ Ο ∆ΕΥΤΕΡΟΣ
(Σελ. 348)
ΠΕΡΙ ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ
Των μεν ουν ουδεν μεγα τιθεμενων την απο της εξω παιδειας ονησιν προς την
απο του ευαγγελιου τοις κατ᾿ αυτο ζωσι νυν τε προσγινομενην και κατα τας
αψευδεις επαγγελιας ελπιζομενην κατηγορειν ουτως αφειδως τον φιλοσοφον
τουτον ως και συγγραμμασι μακροις διδοναι τας κατ᾿ αυτων λοιδοριας, υπο του
φιλτρου της παιδειας ειποι τις αν επηρθαι και της προς το ειδεναι διαθεσεως ακρας.
Μονας γαρ εκεινων περι πλειστου ποιουμενων τας του Χριστου εντολας και προς
μονας ταυτας παντας προτρεπομενων ως μονας ιερουργουσας την προς Θεον
αφομοιωσιν και τελειουσας και θεουργουσας την ανθρωπινην ψυχην, λογους δε και
την εν λογοις φιλοσοφιαν μη πανυ των γηινων υπερτιθεντων, σαρκικην δε και του
αιωνος τουτου σοφιαν κατα Παυλον λεγοντων, των δ᾿ Ἑλληνων τους προστατας
αυτης, ως τωι παρα Θεου διδασκαλειωι της κτισεως κατα Θεου χρησαμενους,
αποτροπαιους δεικνυντων και ασοφους σοφους, υπερ των παιδικων, ως εοικεν, ο
φιλοσοφος ηνιαθη, μη της μεγιστης και αυτων αξιουμενων τιμης, και ταυθ᾿ ης
εμελλε και αυτος ειναι κοινωνος και δι᾿ ην επωνυμος της φιλοσοφιας εγενετο και ο
μονον φανερον επαθλον εκαρουντο της δια βιου σπουδης. Κατα δε της λογικης,
μαλλον δε της πνευματικης ημων λατρειας, δηλαδη της προσευχης, και των ταυτην
του παντος τιμωμενων και μεθ᾿ ησυχιας απεριμεριμνως δια βιου προσανεχοντων
αυτηι και τηι χειρα διδοντων τοις (σελ. 350) εισαγομενοις προς την αγγελικην και
υπερκοσμιον λειτουργιαν, τις επηγειρε τροπος; Τις αντιλεγει τοις σιωπαν
αιρουμενοις; Τις φθονει τοις τιμασθαι μηδαμως αιρουμενοις; Τις ως παρελθων μεγα
φρονει τους πορρω του σταδιου καθεζομενους; Κακει μεν, εν τοις υπερ φιλοσοφιας
αυτωι γεγενημενοις αγωσι, μοναχοις ην δηλος αντικειμενος ο μοναχος και
φιλοσοφος, αλλ᾿ ετι περιουσιν, ενταυθα δε, τας ρησεις σαφως των προς ουρανους
κετωικισμενων πατερων μεταξυ προβαλλομενος των λογων εις ανατροπην αυτων,
ουκ οιδ᾿ ο τι παθων ουτοι μικρον αγωνα πεποιηκε.
Μαλλον δ᾿ η πασι, τοις υπο του οσιου και ομολογητου Νικηφορου γεγραμμενοις
περι ευχης ανεδην αντεπεξαγει του λογου την δυναμιν, Νικηφορου του την καλην
ομολογιαν ομολογησαντος και δι᾿ αυτην υπεροριαι κατακριθεντος υπο του
βασιλευσαντος πρωτου Παλαιολογου και τα των Λατινων φρονησαντος Νικηφορου
του εξ Ἰταλων μεν ελκοντος το γενος, καταγνοντος δε της εκεινων κακοδοξιας και
τηι καθ᾿ ημας ορθοδοξωι προσχωρησαντος Ἐκκλησιαι, ος μετα των πατριων αρνειται
68

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

και τα πατρωια και την ημεδαπην της σφετερας φιλτεραν ηγειται δια τον παρ᾿ ημιν
«ορθοτομουντα λογον της αληθειας», καν ταυτηι γενομενος, βιον μεν αιρειται και
ακριβεστερον, δηλαδη τον μονηρη, τοπον δε προς κατοικιαν τον της αγιωσυνης
επωνυμον, εν μεθοριωι κοσμου και των υπερκοσμιων (Ἄθως ουτος εστιν, η της
αρετης εστια), ενδιαιτασθαι πριθυμηθεις. Κανταυθα πρωτον μεν εδειξεν ειδως
καλως αρχεσθαι τοις εκκριτοις πατερων υποταττομενος δους δε δια μακρου χρονου
της οικειας ταπεινωσεως εκεινοις την πειραν, αντιλαμβανει παρ᾿ εκεινων αυτος της
των τεχνων ειρηνης, δηλαδη της ησυχιας την πειραν και αρχηγος γινεται των εν τωι
κατα διανοιαν κοσμωι προς την παλην (σελ. 352) αποδυομενων των της πονηριας
πενυματικων, οις και πατερικων εισηγησεων εποιησατο συλλογην, επαλειφουσαν τε
προς τους αγωνας και διατιθεισαν τους τροπους των αθλων και προδεικνυσαν τα
επαθλα και υπογραφουσαν τους στεφανους της νικης˙ ειτ᾿ επι τουτοις, επειδη
πολλους των εισαγομενων εωρα της αστασιας του νου μηδε μετριως γουν κρατειν
δυναμενους, και τροπον υποτιθεται δι᾿ ου το πολυπορευτον και φαντασιωδες αυτου
μετριως συστειλειαν.
Τουτωι τοινυν ο φιλοσοφος ουτος την εαυτου φαντασιωδη πολυνοιαν επαφηκεν,
οιον τι πυρ, τωι κωλυοντι καθαπερ υλη χρησαμενον, ουκ αιδοι της μακαριας εκεινης
ομολογιας και της δι᾿ αυτην εξοριας, ουκ αιδοι των επι της εξοριας ωμιληκοτων
εκεινωι και παρ᾿ εκεινου τα θεια πεπαιδευμενων, οι της γης αλας και φως του κοσμου
και φωστηρων αναπεφηνασι τηι Ἐκκλησιαι φανοτεροι, «ζωης επεχοντες λογον»
(Θεοληπτον ακουεις εκεινον, τον επι της Φιλαδελφειας πολεως ως επι λυχνιας
αστραψαντα, Σελιωτην τον των μοναζοντων καθηγητην, Ἠλιαν τον την ερημιαν
κατα τον Ἠλιαν δια βιου σχεδον ασπαζομενον, τους αλλους δι᾿ ων ο Θεος την
οικειαν Ἐκκλησιαν επαναγαγων εκοσμησε και συνεστησεν), ουδε δια τουτους τοινυν
και τους υπ᾿εκεινων πεπαιδευμενους και της αυτης ετι και νυν αγωγης εχομενους
αναπεισθεις αφειναι τας κατα του ανδρος ουκ αγαθας υπονοιας ηγουν τους λογους,
ει δε μη, το γουν συγγραμμασι μακροις ατιμαζειν, ον εγκωμιαζων, ουκ αν ηδυνηθη
παντως αξιως˙ αλλ᾿ οτι περ απλοικως εκεινωι αφελως συνετεθη το συγγραμμα, τουτο
προς την αντιλογιαν αυτον εκινησεν, αφ᾿ ου και τας λαβας ευρειν εδυνηθη. Και
τοινυν, ινα το θεολογικον εκεινο νυν ειπωμεν, «ουχ ο εν λογοις σοφος, ουτος ημιν
σοφος, ουδ᾿ οστις γνωσσαν μεν ευστροφον εχει, ψυχην δε απαιδευτον, ωσπερ των
ταφων οσοι τα εξωθεν οντες ευπρεπεις (σελ. 254) μυδωσι νεκροις τα ενδον πολλην
δυσωδιαν περικαλυπτοντες, αλλ᾿ οστις το αξιοπιστον των λογων δια του βιου
προστιθησι και τοις εργοις ωραιζει το ακαλλες των ρηματων». Ἀλλα γαρ ουδε τοις
απλοικοις εκεινοις ρημασιν ο σοφος ουτος ισχυσεν επιθεσθαι, μη προτερον
διαστρεψας αυτα, καθαπερ σαφως μετα βραχυ δειξομεν.
Νυν δ᾿ επειπερ ουτος αρχομενος τε και τελευτων παρ᾿ εαυτου διδασκει περι
προσευχης νοερας, ταυτην και ημεις αυτου την διδασκαλιαν δια βραχεων
προθεωρησωμεν˙ τοιαυτη γαρ εστιν, οια δια χρηστολογιας απατησαι των απειρων
πολλους, των ευχης δ᾿ αληθους και μετριως γευσαμενων ουδενα. Τοσουτον ουν την
διδασκαλιαν ταυτην αυτου κατιδωμεν, οσον δειξαι το προς τους πατερας αυτης
ασυμφωνον. Ἄρχεται μεν γαρ απο των τοις πατρασιν ωμολογημενων, τελευται δε εις
την εναντιαν πανταπασιν εκεινοις οδον. Τουτο γαρ φησιν αρχομενος, ως ηρεμιαν
παρεχειν ταις αισθησεσι χρη τον προσευχης επιμελουμενον, και δια τουτου, κλεψας
τον ακουοντα ως συνωιδα λεγων τοις πατρασιν, ειτ᾿ εκ τουτου συμπεραινει δειν
νεκρουν τελεως το της ψυχης παθητικον ως κατα μηδεμιαν των εαυτου δυναμεων
ενεργειν, προς δε και πασαν ενεργειαν ψχης τε και σωματος κοινην˙ «τηι γαρ
προσευχηι», φησιν, «εμποδιον εκαστηι γινεται και μαλιστ᾿ εφ᾿ οσον βιας οπωσουν
μετεχει και ηδονην η αλγος εμποιει και ετι μαλιστα περι την παχυτατην και
69
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αλογωτατην των αισθησεων αφην». Ουκουν ειποι τις αν προς τον τα τοιαυτα
εισηγουμενον, ου νηστευειν, ουκ αγρυπνειν, ου κλεινειν, ου χαμευνειν, ουκ επι
πλεον ιστασθαι, ουδεν τοιουτον πραττειν δει τον προσευχης νοερας επιμελουμενον˙
αλγεινως γαρ ταυθ᾿ απαντα την αφην ενεργειν βιαζεται και οχλον, ως αν αυτος
φαιης, τηι ψυχηι προσευχομενηι προσφερει, δεον τον ανενοχλητον (σελ. 356)
πανταχοθεν αυτηι περιποιειν. «Και γαρ υπερφυες αν ειη», παλιν φησιν, «ει οψιν μεν
και ακοην, τας αυλοτερας των αισθησεων και απαθεστερας και λογικωτερας,
ατιμαζοιμεν εν προσευχαις, αφην δε την παχυτατην πασων και αλογωτατην
προσδεξαιμεθα και τας κατ᾿ αυτην ενεργειας συνεργειν υποληψομεθα». Και γαρ ου
συνεωρακε, καιτοι φιλοσοφος ων, την εν ταις αισθησεσι διαφοραν, οπως διαφορως
της εν αυταις σωματοειδους δυναμεως μεταλαγχανουσαι, μη προς μονων των
εξωθεν αυταις προσπιπτοντων απασαι κινουμεναι, διατελουσιν. Ἡμιν δε τα
συμβαινοντα ταις ενυλοις αισθησεσιν εκ της αυλου προσευχης εξηγεισθαι
βουλομενοις, και της κατ᾿ αυτην εξεως τελεωτατης εδει και πραγματειας προς εν
ορωσης, τουτο μονον˙ αλλ᾿ «ο διδους ευχην τοις ευχομενοις» και τοις υπερ αυτων
λαλουσι λογον την νυν προθεσει συμμετρον.
Ὅσαι μεν ουν των αισθησεων υπο των εξωθεν ενεργειων κινουνται, ταυτας
ηρεμειν αναγκη περι τα ενδον στρεφομενων ημων˙ οσαι δε ταις της ψυχης διαθεσεσι
συνδιατιθενται, και ταυτα ταις αγαθαις, τις χρεια; Τις δε μηχανη τουτων οικοθεν
αφεισθαι τον εν εαυτωι γενομενον; Τινος δε και χαριν αφιεσθαι τουτων δει ζητειν,
μηδαμως προσισταμενων, αλλα και συνεργουσων τηι συνδιαθεσει ο τι μαλιστα; Το
γαρ συζυγον ημιν τουτι σωμα υπο του Θεου ως συνεργον εσομενον συνεζευκται,
μαλλον δε υπεζευκται˙ ουκουν αφνιαζον μεν ειρξομεν, αποδεξομεθα δε αγομενον ηι
δεον. Ἀκοη μεν ουν και οψις αφης καθαρωτεραι τε και λογικωτεραι εισιν, αλλ᾿ ουκ
αν ολως αντιληψεται τις τουτων ουδενος, ουδ᾿ αν οδυνηθειη κατ᾿ αυτο, μη εξωθεν
προσπεσοντος του ορατου η του ακουστου, δυσηχους οντος η και δυσειδους˙ το δε
σωμα οδυναται μαλλον κατα την αφην, οταν νηστειαν ασκωμεν και (σελ. 458) μη
προσαγωμεν αυτωι την εξωθεν τροφην. ∆ια τουτο οι προς τα ενδον απο των εξω
εαυτους συστελλοντες τας μεν μη παροντων των εξωθεν ουκ ενεργουσας αισθησεις
της κατα ταυτα ενεργειας αποπαυουσιν, εφ᾿ οσον εισω μενουσι˙ τας δε και αποντων
των εξω ενεργουσας, πως αν αργειν παρασκευασωσι, και μαλισθ᾿ οταν τεινωσιν
αυται και προς το προκειμενον τελος; Ὅτι δε η αλγεινη κατα την αφην αυτη
αισθησις τοις νοερως προσευχομενοις ες τα μαλιστα λυσιτελεις, παντες μεν ισασιν
οσοι και μετριως ηψαντο του κατ᾿ αυτην αγωνος, και λογων τουτοις ηττον δι, δια
πειρας εγνωκοσιν, οι και τους λογωι μονωι τα τοιαυτα ζητουντας ουκ αποδεχονται,
ταυτην ειναι λεγοντες την φυσιουσαν γνωσιν.
Ου μην αλλ᾿ εις τους νοερως ως αληθως προσευχομενους απροσπαθεις αναγκη
ειναι και την προς τα μεσως πως εχοντα των πραγματων σχεσιν αποτιναξαμενους,
ουτω γαρ αν σχοιεν απαρενοχλητου και καθαρας τυγχανειν προσευχης, τους δε
μηπω προς τουτο το μετρον εφθακοτας, επειγομενους μεντοι προς αυτο, της μεν
ηδυπαθειας υπερκυπτειν, απηλλαχθαι δε τελειως εμπαθειας (δει γαρ το μεν
αμαρτητικον του σωματος νεκρωσαι, ο εστιν εμπαθειας απηλλαχθαι, τον δε
λογισμον επικρατεστερον εχειν των εν τωι κατα διανοιαν κοσμωι πονηρων
παθηματων κινουμενων, ο εστιν ηδυπαθειας υπερκυπτειν)˙ ει ταυθ᾿ ουτως εχει,
καθαπερ γουν εχει, και της εμπαθειας επικρατουσης, ουδ᾿ ακροις, το του λογου,
χειλεσι νοερας προσευχης γευσαιμεθ᾿ αν, δεομεθα παντως του κατα την αφην δια
νηστειας τε και αγρυπνιας και των αλλων των τοιουτων αλγους, προσευχης
επιμελουμενοι˙ δι᾿ αυτης γαρ μονης το αμαρτητικον του σωματος νεκρουται και οι
τα κτηνωδη παθη κινουντες λογισμοι μετριωτεροι τε και ασθενεστεροι καθιστανται˙
70
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ου μονον δε αλλα και την ιεραν κατανυξιν αυτο φερει την αρχην, δ᾿ ης και τους
προγεγονοτας (σελ. 360) ανιερους απαλειφει μολυσμους και το θειον ιλεω παντων
μαλιστα ποιειται και προς την δεησιν καταπειθες. «Καρδιαν» γαρ «συντετριμμενην ο
Θεος ουκ εξουδενωσει» κατα τον ∆αυδ και κατα τον Θεολογον Γρηγοριον «ουδενι
των παντων ουτως ως κακοπαθειαι Θεος θεραπευεται». ∆ιο και ο Κυριος μεγα
δυνασθαι την προσευχην μετα της νηστειας συνεζευγμενην εν ευαγγελιοις εδιδαξεν.
Ἀναλγησια τοιγαρουν εστι το καταργουν την προσευχην, ην και πωρωσιν οι
πατερες ονομαζουσιν, αλλ᾿ ουχι το αλγος της αφης, ως κατα των εργωι γινωσκοντων
πρωτος ουτος απρακτοις εφιλοσοφησε λογοις. Ταυτα αρα και των πατερων εισιν οι
την νηστειαν οιονει ουσιαν ειναι προσευχης απεφηνατο˙ «υλη» γαρ, φασι,
«προσευχης, πεινα». Ἕτεροι δε ποιοτητα τουτ᾿ εφησαν αυτης˙ αποιον γαρ ισασι την
ανευ κατανυξεως προσευχην. Τι δε ο λεγων, «διψα και αγρυπνια εξεθλιψαν καρδιαν˙
καρδιας δε θλιβεισης εξεπηδησαν δακρυα», «προσευχη» δ᾿ αυθις «δακρυων μητηρ
και παλιν θυγατηρ»; Ειδες πως το κατα την αφην αλγος τουτο μη μονον ουκ
εμποδιον γινεται τηι προσευχηι, αλλα και διαφεροντως συνεργει; Τι δε τα δακρυα
ταυτα, ων εστιν η προσευχη θυγατηρ τε και μητηρ; Ουκ οδυνηρα μεν εστι και πικρα
και δακνηρα φυσει τοις αρτι του μακαριου πενθους γευσαμενοις, τοις δε
καταπολαυσασιν αυτου προς ηδεα και ανωδυνα μεταποιειται; Πως ουν ου
λυμαινονται τηι προσευχηι, μαλλον δε πως και γεννωσιν αυτην και γεννωνται υπ᾿
αυτης τα σωματικως ενεργουμενα, τα και κατ᾿ αισθησιν ηδυνοντα τε και αλγυνοντα;
Πως δε αυτα χαριζεται Θεος, κατα τον λεγοντα, «ει δακρυον εκτησω εν τηι προσευχηι
σου, ο Θεος ηψατο σου των οφθαλμων της καρδιας και νοερως ανεβλεψας»;
(σελ. 362) «Ἀλλ᾿ ο Παυλος», φησιν, «αρπαγεις εως τριτου ουρανου ουκ οιδεν,
ειτε εν σωματι ην ειτε του σωματος εκτος, ως επιλελησμενος των κατα το σωμα
παντων˙ ει τοινυν προσηκον τον προς Θεον δια προσευχης επειγομενον των κατα το
σωμα αναισθητως εχειν, πως δωρα θεου, ων απαλλαττεσθαι προσηκει τον προς
αυτον επειγομενον;». Ἀλλ᾿ ουχι των σωματικων μονων ενεργειων απαλλαττεσθαι
προσηκει τον προς την θειαν ενωσιν επειγομενον, αλλα και τας νοερας ενεργειας
και παντα τα θεια φωτα και πασαν πασων αγιων ακροτητων αναβασιν απολιπειν
κατα τον μεγαν ∆ιονυσιον. Ουδεν ουν τουτων δωρον Θεου, ουδ᾿ η πασων αγιων
ακροτητων αναβασις, επει τουτων απαλλαττεσθαι προσηκει τον προς την θειαν
ενωσιν επειγομενον; «Και πως αν ειη», φησιν, «εκ της χαριτος ταυτα, ων ου μελλει
αισθανεσθαι κατα την τωι Θεωι τον ανθρωπον ενουσαν νοεραν προσευχην; Ματην
γαρ αν γενοιτο, ματαιον δε των εκ Θεου ουδεν». Ματαιολογιαι χαιρων, ανθρωπε, ο
και ημας εις τοιουτους λογους κατασπων, και ουτως ηγηι την θειαν ενωσιν μικρον
ως ουχι των μεγαλων και αναγκαιων υπεραιρειν, αλλα των ματαιων μονον, και ο αν
μη παρηι, ταυτης τελουμενης, ματαιον ηγηι. Ὄντως δηλος ει μη των ματαιων αυτος
ανωτερον καταστησας σεαυτον˙ ει γαρ υπερανεστηκας, εγνως αν οσωι και των
χρηοιμων η προς Θεον υπερανεστηκεν ενωσις.
Συ δε τοσουτο χαιρεις εμφιλοχωρων τοις ματαιοις, ως και περι προσευχης μηδεν
ειδως ολως τοσαυτα μηκυνεις ματαιολογων, ος και την εν καρδιαι πνευματικην
ταυτης χαριν «φαντασιαν» φευ καλεις «το ειδωλον εν εαυτηι της καρδιας
φερουσαν». Οι δε κατηξιωμενοι ταυτης ισασιν αυτην ου φαντασιωδη ανατυπωσιν,
ουδε των εφ᾿ ημιν ουσαν, ουδε νυν μεν ουσαν, νυν δ᾿ ουκ ουσαν, αλλ᾿ ακαματον τινα
ενεργειαν (σελ. 364) υπο της χαριτος εγγινομενην, συνουσαν και ενερριζωμενην τηι
ψυχηι, πηγην γεννωσαν ευφροσυνης ιερας εις εαυτην συνελκουσης τον νουν και
εξιστωσης των πολυειδων και προσυλων φαντασματων εχειν˙ σωματοειδες δε λεγω
το διικνουμενον απο των του σωματος ηδονων επι τους λογισμους και ηδυφανως
συγγινομενον και κατασπων αυτους˙ το δ᾿ εκ της ψυχης πνευματικως
71
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ευφραινομενης επι το σωμα διαβαινον, καν εν σωματι τυγχανηι ενεργουν, αλλα
πνευματικον εστι. Καθαπερ γαρ η απο σωματων επι τον νουν ιουσα ηδονη
σωματοειδη απεργαζεται αυτον, μηδεν τηι κοινωνιαι του κρειττονος βελτιωθεισα
αυτη, μεταδουσα δε μαλλον του χειρονος αυτωι, ως δι᾿ αυτην και σαρκα ολον
λεγεσθαι τον ανθρωπον, κατα το ειρημενον περι των οργηι κατακλυζομενων υπο του
Θεου ως «ου μη μεινηι το πνευμα μου εν τοις ανθρωποις τουτοις δια το ειναι αυτους
σαρκας», ουτως η απο του νου επι το σωμα πνευματικη ερχομενη ηδονη, μηδεν αυτη
τηι κοινωνιαι του σωματος αχρειωθεισα, μεταστοιχειοι το σωμα και πνευματικον
ποιει, τας σαρκικας πονηρας αποβαλλομενον ορεξεις και μηκετι καθελκον την
ψυχην, αλλα ταυτηι συναναφερομενον, ως και πνευμα τοτε ολον ειναι τον
ανθρωπον, κατα το γεγραμμενο, «ο γεγεννημενος εκ του Πνευματος Πνευμα εστιν».
Ταυτα δε παντα τηι πειραι δηλα γινεται.
Προς δε τον λογομαχουντα και φιλονεικως ενισταμενον απεχρησεν αν ειπειν ως
«ημεις τοιαυτην ουκ εχομεν, ουδε η Ἐκκλησια του Θεου», λογοις απρακτως αγεσθαι˙
λογον δε τιμωμεν εμπρακτον και πραξιν ελλογιμον. Ἐπει δε και Γραφηι τους
τοιουτους παραδεδωκε λογους, ινα μη τινα των πολλων εξαπατησηι και δοξηι τι
σεμνον λεγειν και προσαγαγηται τωι ψευδει, γραμμασι και ημεις ταληθες ποιουμεν
φανερον και το ψευδος ελεγχομεν, μικροις μεν προς ταυτα, (σελ. 366) μακροτεροις
δε προς τα τουτων αναγκαιοτερα χρωμενοι και τους πατερας πανταχου
προδεικνυντες, αντικειμενους τωι καινωι της απραξιας καθηγητηι, ος επει τας δια του
σωματος αγαθας πραξεις ως δυσχερεις αποσειεται και τας ενσημαινομενας
πνευματικας διαθεσεις τωι σωματι εικοτως ου καταδεχεται, καιτοι πληρης εστι των
τοιουτων πασα ιερα Γραφη και θεοπνευστος˙ «η καρδια μου» γαρ, φησι, «και η σαρξ
μου ηγαλλιασαντο επι Θεον ζωντα», και «επ᾿ αυτωι ηλπισα και εβοηθηθην και
ανεθαλεν η σαρξ μου», και παλιν «ως γλυκεα τωι λαρυγγι μου τα λογια σου, υπερ
μελι τωι στοματι μου». Ὅτι δε τωι αισθητωι στοματι φησι, και ο αγιος Ἰσαακ δεικνυσι
σαφως, σημειον ειναι λεγων προκοπτοντων το καθηδυνεσθαι εν τωι στοματι αυτων
τα ρηματα της προσευχης. Ὁ δε αγιος ∆ιαδοχος «μιαν ειναι», φησι, «την αισθησιν
της ψυχης, αυτη η του αγιου Πνευματος ημιν εγγινομενη διδασκει ενεργεια, ην
ουδεις δυναται ειδεναι, ει μη μονοι οι των του βιου καλων δια την ελπιδα των
μελλοντων αγαθων απηλλαγμενοι˙ επι γαρ τουτων ευρωστως ο νους δια την
αμεριμνιαν κινουμενος της θειας αρρητως χρηστοτητος αυτος επαισθανεται και τωι
σωματι κατα το μετρον της εαυτου προκοπης της οικειας χρηστοτητος μεταδιδωσιν,
ως και ο ∆αυιδ λεγει˙ ”επ᾿ αυτωι ηλπισεν η καρδια μου και εβοηθηθην, και ενεθαλεν
η σαρξ μου” . Ἡ δε τοιαυτη εγγινομενη χαρα τοτε τηι ψυχηι και τωι σωματι υπομνησις
εστιν απλανης της αφθαρτου βιοτητος».
Ἀλλ᾿ ο φιλοσοφος τον αρραβωνα τουτον του μελλοντος αιωνος, την υπομνησιν
της αφθαρσιας, την ενεργειαν του παναγιου Πνευματος, ουκ ενδεχεσθαι φησιν υπο
θειας τινος αιτιας γινεσθαι και παντων ηκιστα κατα την νοεραν προσευχην. ∆ι᾿ α δε
φησιν ουτος ουκ εκ Θεου ειναι τας και τωι σωματι εγγινομενας υπο της ενεργειας του
Πνευματος αλλοιωσεις, τετταρα σχεδον εστι ταυτα. Πρωτον μεν οτι «τα εκ Θεου
δωρα τελεωτατα˙ βελτιον δε το υπερ αισθησιν ειναι την (σελ. 368) ψυχην εν ταις
προσευχαις η κατ᾿ αισθησιν οπωσουν ενεργειν˙ επει τοινυν μη τελεωτατα εκεινα, και
γαρ εστιν αυτων τι βελτιον, ουδ᾿ εκ Θεου αρα». Τι ουν, επειδη το προφητευειν μειον
η το λαλειν γλωσσαις κατα τον αποστολον, αρα το χαρισμα των γλωσσων ου δωρον
Θεου; Και επειδη η αγαπη των χαρισματων το τελεωτατον, μονον τουτο και ουδεν
ετερον θειον εστι δωρημα; Ουχ η προφητεια αυτη, ουχ αι δυναμεις, αι αντιληψεις, αι
κυβερνησεις, ου τα χαρισματα των ιαματων, ουχ ο της σοφιας και γνωσεως εν
Πνευματι λογος, ουχ η των πνευματων διακρισις; Καν τοις προφητικοις δε και
72
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ιαματικοις
και
διακριτικοις
και
απλως τοις κεχαριτωμενοις υπο του θειου Πνευματος απασι, κατα τουτων εκαστον
των χαρισματων εστι μειζων τε και ελαττων˙ ως και ο Παυλος ευχαριστει τωι Θεωι,
παντων μαλλον γλωσσαις λαλων, αλλα και ο το ελαττον εχων, δωρον εχει Θεου.
«Ζηλουτε» γαρ, αυθις ο αυτος αποστολος, «τα χαρισματα τα κρειττονα», φησιν, ως
και ελαττονων οντων. Ει γαρ «και αστηρ αστερος διαφερει εν δοξηι», τουτεστι φωτος
περιουσιαι, αλλ᾿ ουδεις των αστερων αφωτιστος. Ουκ αληθες αρ᾿ εκεινο το παρα του
φιλοσοφου προτεταγμενον, αφ᾿ ου κατα των ησυχαζοντων ενταυθ᾿ εστιν
ωρμημενος, οτι τα του Θεου δωρα τελεωτατα. Και ο των αποστολων γαρ
αδελφοθεος «παν δωρημα τελειον ανωθεν» ειπεν, ου ”τελεωτατον”. Ουτος δε τοις
λογιοις παρ᾿ εαυτου προστιθεναι τολμων, εικοτως και κατα των δια πραξεως
αναγινωσκοντων εκεινα χωρει. Ἐρησομαι τοινυν αυτον˙ ουκ επ᾿ απειρον οι αγιοι
κατα την θεοπτιαν επι του μελλοντος προκοψουσιν αιωνος; Παντι που δηλον ως επ᾿
απειρον˙ και τους αγγελους γαρ ο των ουρανιων υποφητης ∆ιονυσιος επιδοσιν αει
κατ᾿ αυτην λαμβανειν παραδιδωσι, χωρητικωτεροις υπο της προλαβουσης
επιτελουμενους προς την τρανοτεραν (σελ. 370) ελλαμψιν. Ἀλλ᾿ ουδε των ταυτης
ευμοιρηκοτων επι γης εκ του παντος αιωνος ειδομεν τινα η ακηκοαμεν μη
τελεωτερας ετι ταυτης εφιεμενον. Ει τοινυν η μεν εφεσις των επιτυγχανοντων ουχ
ισταται, η δε προλαβουσα χαρις δυναμοποιος εστιν αυτοις προς την των μειζοντων
μεταληψιν, ο δ᾿ επιδιδους εαυτον απειρος εστι και δαψιλως και αφθονως χορηγει,
τις υπολελειπται τροπος μη ουχι προκοπτειν τους υιους του μελλοντος αιωνος κατ᾿
αυτην επ᾿ απειρον, χαριν εκ χαριτος κομιζομενους και την ακαματον επιτερπως
ανιοντας ανοδον; Ουκουν «παν δωρημα τελειον ανωθεν», αλλ᾿ ου τελεωτατον˙ το
γαρ τελεωτατον προσθηκην ουκ επιδεχεται.
Το μεν ουν πρωτον των επιχειρηματων ουτως εχει τωι φιλοσοφωι˙ δευτερον δε
αυτωι γενναιοτερον, οτι «τουτο προσηλοι την ψυχην τωι σωματι και σκοτους αυτην
αναπιμπλησι, το αγαπαν τας ενεργειας, οσαι κοιναι εισι του παθητικου αυτης και του
σωματος». Τι δ᾿ αλγος, ποια δ᾿ ηδονη, τις δε κινησις εν σωματι, ου κοινη ενεργεια
ψυχης εστι και σωματος; ∆οκει μοι τοινυν απερισκεπτως ο φιλοσοφος και ταυτην
την ψηφον ενεγκειν, καθολου περι των μη καθολου αποφηναμενος.Ἔστι γαρ και
παθη μακαρια και κοιναι ενεργειαι ψυχης και σωματος ου προσηλουται τηι σαρκι το
πνευμα, αλλ᾿ εγγυς της του Πνευματος αξιας ανελκουσαι την σαρκα και ανω νευειν
και αυτην αναπειθουσαι. Τινες αυται; Αι πνευματικαι, ουκ απο του σωματος επι τον
νουν ιουται, ο και προτερον ειπομεν, αλλ᾿ απο του νου επι το σωμα διαβαινουσαι και
τουτο δια των ενεργηματων τε και παθηματων τουτων επι το κρειττον
μετασκευαζουσαι και θεουργουσαι. Καθαπερ γαρ κοινη εστι σωματος και ψυχης η
του ενανθρωπησαντος λογου του Θεου θεοτης, δια μεσης ψυχης θεωσασα την σαρκα,
ως και Θεου εργα εκτελεισθαι δι᾿ αυτης, ουτως επι των πνευματικων ανδρων η του
Πνευματος χαρις, δια μεσης (σελ. 372) ψυχης προς το σωμα διαπορθμευομενη,
πασχειν και αυτωι τα θεια διδωσι και μακαριως συμπασχειν τηι ψυχηι τηι τα θεια
πεπονθυιαι, ητις, επει πασχει τα θεια, και παθητικον εχει τι δηπουθεν επαινετον και
θειον˙ μαλλον δε, εν ον το εν ημιν παθητικον, και τοιουτον εκτελεισθαι πεφυκε.
Προελθον ουν εις την μακαριαν ταυτην εντελεχειαν και το σωμα θεουργει, ουκ απο
των σωματικων και προσυλων παθηματων τοτ᾿ αυτο κινουμενον, ει και τοις μη
πειραν εσχηκοσι δοξειεν αν, αλλ᾿ αυτο μαλλον προς αυτο το σωμα επιστρεφον και
της προς τα χειρω σχεσεως απαγον και αγιασμον αυτο δι᾿ εαυτου και θεωσιν εμπνεον
αναφαιρετον, ου τεκμηριον εναργες αι των αγιων θαυματοποιοι σοροι. Του δε
πρωταγωνιστου Στεφανου και ετι περιοντος «το προσωπον εφανη ωσει προσωπον
αγγελου». Ἆρ᾿ ουν ουχι και τα θεια το σωμα επαθεν; Ουκουν και το παθος τουτο και
73
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

η κατ᾿ αυτο ενεργεια ψυχης και σωματος εστι κοινη. Και η συμπαθεια τουτων αυτη
ουχ ηλος γινεται τηι ψυχηι προς τα γηινα τε και σωματικα φρονηματα, και σκοτους
αυτην αναπιπλησιν, ως ο φιλοσοφος φησιν, αλλα συνδεσμος τις απορρητος και
ενωσις εστι προς τον Θεον και αυτο το σωμα θαυμασιως απανιστασα των πονηρων
και γηινων παθηματων˙ «οι γαρ κραταιοι του Θεου», προφητικως ειπειν, «της γης
σφοδρα επηρθησαν». Τοιαυται εισιν ας ακουεις απορρητους ενεργειας τελουμενας εν
σωματι των ιερως δια βιου την ιεραν ησυχιαν ασπαζομενων, και το δοκουν εν
αυταις αλογον λογου κρειττον εστι και του λογωι ταυτας ανεταζοντος, αλλα μη
πραξει και τηι δι᾿ αυτης πειραι την ειδησιν ζητουντος, υπερβαινον διαφευγει την
διανοιαν, και ουτος αν μη πιστιν προσαγαγηι, την μονην της υπερ λογον αληθειας
δεκτικην, ανιερως εκλαμβανων, φευ, τα ιερα, ουχ οσιως διασυρει τα οσια.
Μετα τουτο γαρ τον αποστολον, ο και προτερον ειπον, παρηγαγεν ημιν ουκ
ειδεναι λεγοντα κατα την εξαισιαν εκεινην αρπαγην «ειτε εν σωματι ην ειτε εκτος
του σωματος», (σελ. 374) ως του πνευματος ληθην ενιεντος των κατα το σωμα
παντων. «Ει δε των παντων εστι», φησιν ο φιλοσοφος, «και ας επυθομην εν τοις
ησυχασταις τελεισθαι απορρητους γλυκυτητας τε και θερμοτητας, και τουτων ληθην
εμποιησει το Πνευμα το αγιον επιδημησαν, αλλ᾿ ου ταυτα παρεξει˙ και γαρ εξ
αναγκης, ει μεν δωρα Θεου τα συμβαινοντα αυτοις, κακως λεγεται το παντων
επιλελησθαι δειν τον αληθως προσευχομενον˙ ουδενα γαρ λανθανειν δει τα προς
Θεου προς καλου αυτωι διδομενα˙ ει δε τουτων επιλελησθαι χρεων, πως ουκ ατοπον
τουτων προσεχως αιτιασθαι Θεον, ων η απουσια και ηρεμια βελτιω προς την
προσευχην;». Ὅτι μεν ουν τα πλειω των χαρισματων του Πνευματος και σχεδον
απαντα τοις αξιοις κατα τον καιρον της προσευχης εγγινεται, πας τις ευ φρονων
οιδεν ακριβως ( «αιτειτε» γαρ, φησιν ο Κυριος, «και δοθησεται υμιν») ουχ η αρπαγη
μονον, και ταυτα μεχρι τριτου ουρανου, αλλ᾿ εκαστον των χαρισματων του
Πνευματος. Ὅτι δ᾿ ενια τουτων και δια του σωματος ενεργειται, δηλουσι τα γενη
των γλωσσων και αι τουτων ερμηνειαι, ας και δια της προσευχης λαμβανειν
παραγγελλει ο Παυλος˙ «ο γαρ λαλων γλωσσαις», φησι, «προσευχεσθω ινα
διερμηνευηι»˙ ου ταυτα δε μονον, αλλα και ο της διδαχης λογος και τα χαρισματα
των ιαματων και τα ενεργηματα των δυναμεων και αι των του Παυλου χειρων
επιθεσεις, δι᾿ ων εδιδοτο το Πνευμα το αγιον. Ὁ μεν ουν της διδαχης λογος, η τε
χαρις και η ερμηνεια των γλωσσων, ει και δια της προσευχης εγγινονται, αλλ᾿ ισως
ενεργουσιν εκ της ψυχης της προσευχης απουσης. Τα δε ιαματα και αι δυναμεις
ουποτ᾿ αν εις ενεργειαν αφικοιντο, μη της ψυχης του ενεργουντος εκατερον αυτων,
μαλιστα μεν νοερως προσευχομενης, εστι δ᾿ οτε και του σωματος συνυπηχουντος. Ἡ
δε διαδοσις του Πνευματος, ου μονον της προσευχης εν τηι ψυχηι παρουσης
ενεργειται και (σελ. 376) προσευχης ενωσιν τελουσης του προσευχομενου μυστικως
προς την της μεγαλοδωρεας ταυτης ανεκλειπτον πηγην, ου μονον τοινυν ευχης
ενεργουμενης νοερως, επει μηδε λεγειν επι τουτου τι δια στοματος οι αποστολοι
ιστορηνται, ου μονον τοινυν της ψυχης νοερως προσευχομενης ενεργειται η
διαδοσις εκεινη, αλλ᾿ αμα και του σωματος ενεργουντος δια των χειρων τηι αφηι
διαπεμπουσων το Πνευμα επι τον υπ᾿ αυτων εχομενον. Τι ουν τα χαρισματα ταυτα;
ου του πνευματος δοματα ουδε τοις αιτιουσι και προσευχομενοις προς καλου
διδοται, διοτι τοις μεχρι τριτου ουρανου αρπαζομενοις παντων επιλελησθαι των δια
σωματος δει;
Μαλλον δε εκεινα αυτα του φιλοσοφου τα ρηματα προσπαραθωμεν ενταυθα˙ «ει
μεν δωρα Θεου τα συμβαινοντα αυτοις κατα την προσευχην, οιον αι δυναμεις αυται
και τα δοματα, κακως λεγεται το δειν επιλελησθαι παντων των νοερως
προσευχομενον˙ ουδενα γαρ λανθανει δει τα υπο Θεου προς καλου αυτωι διδομενα˙ ει
74
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

δε τουτων επιλελησθαι χρεων τον δια προσευχης αναγομενον, πως ουκ ατοπον
τουτων τον Θεον αιτιασθαι, ων η ηρεμια και απουσια βελτιων προς την
προσευχην;». Ἀλλ᾿ ω βελτιστε, τους ειλικρινως προσευχομενους ο Θεος ποτε μεν
εξιστησιν αυτων, υπερ εαυτους ποιων και αρπαζων απορρητως εις τα ουρανια, ποτε
δε εν εαυτοις ουσιν αυτος δια τε της ψυχης αυτων και του σωματος ενεργει τα
υπερφυα και απορρητα και τοις του αιωνος τουτου σοφοις ακαταληπτα. Και πασι γαρ
τοις αποστολοις, εν τωι ιερωι ποτε προσκαρτερουσι τηι προσευχηι και τηι δεησει, το
Πνευμα το αγιον επιδημησαν ουκ εκστασιν εδωκεν ουδ᾿ ηρπασεν εις ουρανον, αλλα
πυριναις γλωσσαις εστομωσεν αυτους και δι᾿ αυτων εκεινα ελαλει, ων παντων
επιλελησθαι τους εν εκστασει γενομενους επαναγκες, ειπερ και εαυτων. (σελ. 378)
Του δε Μωυσεως σιωπωντος, «τι βοαις προς με;» φησιν ο Θεος˙ η δε φωνη αυτη
προσευχομενον δεικνυσιν αυτον˙ επει δε σιωπων προσηυχετο, νοερως δηπουθεν
προσηυχετο˙ αρ᾿ ουν ουκ εν αισθησει ην εκεινος τοτε, ουδ᾿ επηισθανετο του τε λαου
και των κραυγων αυτων και του επηρτημενου κινδυνου, ουδε της επι της χειρος
αισθητης εκεινης ραβδου; Πως ουν ουχ ηρπασε τοτε αυτον ο Θεος, ουδ᾿ απελυσε της
αισθησεως (τουτο γαρ μονον αξιοις αυτος τοις προσευχομενοις υπο Θεου
προσγινεσθαι), αλλα προς την αισθητην εκεινην ηπειγε ραβδον και την μεγαλην
εκεινην ενετιθει δυναμιν, ου τηι ψυχηι μονον αλλα και τωι σωματι και τηι χειρι, ων
παντων επιλελησθαι δει τον νεορως προσευχομενον; Τι δ᾿ οτε σιωπων εκεινος δια
της εν τηι χειρι ραβδου τηι θαλαττηι την πληγην επεφερε, πρωτον μεν ως διαιρησων,
ειθ᾿ ως συναψων τουτην μετα την διαβασιν; Ἆρ᾿ ου μνημην ειχεν αρρεμβαστον του
Θεου εν τηι ψυχηι, ουδε δια νοερας προσευχης υπερηνωμενος ην τωι μονωι δυναμενωι
δι᾿ αυτου τοιαυτα ενεργειν, αμα και των δια του σωματος ενεργειων ουκ αναισθητως
εχων;
Ἀλλ᾿ επει και μαρτυριας απο των Γραφων προηνεγκεν, ιδωμεν ει μη και αυται
ταις αυτου περι προσευχης εναντιουνται δοξαις. Προ παντων ουν ο μεγας ∆ιονυσιος
συμμαρτυρησων, ως οιεται, τοις αυτωι δοκουσιν υπ᾿ αυτου προαγεται, προς τον ιερον
Τιμοθεον γραφων˙ «τηι περι τα μυστικα θεαματα συντονωι διατριβηι και τας αισθησεις
απολιπε και τας νοερας ενεργειας και παντα τα αισθητα και νοητα, και προς την
ενωσιν ως εφικτον αναταθητι του υπερ πασαν ουσιαν και γνωσιν». Αυτη τοινυν η
του θειου ∆ιονυσιου προτρεπτικη προς Τιμοθεον ρησις, ην ο σοφος προηγαγεν ουτος
ως μαρτυρησουσαν μονον αυτον ασφαλως περι νοερας διανοεισθαι προσευχης,
εξελεγχει αυτον, ως ο λογος δειξει (σελ. 380) προιων, την νοεραν τελεως
καταργουντα προσευχην, ο και δια των προτερων αυτου παντων λογων σχεδον ου
διελιπε ποιων. Ὁ γαρ την αρχην της προσευχης αποτροπαιον ηγουμενος, ο εστιν η εν
συντριβηι καρδιας εμφοβος τε και πολυαλγης και πολυστενακτος παραστασις νοερως
εν σιωπηι τον πλειω χρονον δια την κατα Θεον αθυμιαν τελουμενη και η δια του
κατα την νηστειαν τε και αγρυπνιαν κατα την αφην αλγους εν δακρυσι και
κατανυξει προσευχη και το εγχειρειν αναγειν τους εισαγομενους το του νου
μεριστον εις ενοειδεστεραν και καταλληλον τηνικαυτα προσευχην, ο τα τοιαυτα
παντ᾿ εξουθενων, ακολουθως και το της προσευχης τελος και πασαν απλως αυτην
προς κακου νομιει και αγωνιειται τελεως εκ μεσου ποιησασθαι των οντων. Ειπε γαρ
μοι τουτο πρωτον, ω φιλοσοφε˙ ουδε αι νοεραι ενεργειαι εκ Θεου εδοθησαν, ουδε
κατα την προσευχην απειλικρινημεναι μαλλον ειπερ ποτε διαδεικνυνται, διοτι και
ταυτας απολιπειν δει τον προς την θειαν ενωσιν δια προσευχης επειγομενον; Ἀλλα
μην η προσευχη εστι κατα τον ειποντα, «μητηρ εννοιων σοφωτατων». Ἔπειτα
κακεινο διανοητεον, ως παντος μαλλον νοερα ενεργεια η των τελειων προσευχη˙
μητε γαρ προς το σωμα μητε προς τα περι αυτο ο των τοιουτων νους επεστραμμενος,
μητε δι᾿ αισθησεως και της συζυγου ταυτηι φαντασιας ενεργων, μητε διανοιαι και
75
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

θεωριαι τοις λογοις των οντων εμφιλοχωρων, μονηι δε τηι προσευχηι προσκαρτερων,
πως ουκ ες τα μαλιστα καθ᾿ εαυτον αν ενεργοιη προσευχομενος; Ἀλλα και τας
νοερας ενεργειας απολιπειν προτρεπεται τωι Τιμοθεωι ο ∆ιονυσιος, και την
προσευχην αρα. Συ δε αποφαινηι μηδεν ειναι αγαθον, μηδ᾿ εκ Θεου κατα τας
προσευχας, οσα τε απολιμπανεται και ων αναισθητως εχειν αναγκη τον εξεστηκοτα
την κρειττω εκστασιν. Ουκουν κατα σε ουκ αγαθον ουδ᾿ εκ Θεου η προσευχη «του
διδοντος ευχην τωι ευχομενωι».
(σελ. 382) Παλιν γαρ αυτα σου τα ρηματα παραθησω τηι νοεραι προσευχηι
προσαρμοζομενος. «Παρα παντων ομολογουμενου τυγχανοντος, ως προσηκον τωι
προς την θειαν ενωσιν επειγομενωι προς παντα αναισθητως εχειν και εαυτου
επιλελησθαι, και Θεος τωι τοιουτωι προς το παντων απαλλαγηναι χειρα διδωσι και
παντων αφαρπαζει, ει μεν μηδεμιαν αισθησιν εχει της προσευχης ο προσευχομενος,
πως εκ Θεου η προσευχη, ης ουκ εχει αισθανεσθαι; Ματην γαρ αν γενοιτο, ματαιον
δε των εκ Θεου ουδεν. Ει δε αισθανεται της προσευχης ο προσευχομενος, πως ταυτην
ενιησι Θεος αυτωι, ης απαλλαττεσθαι παντες φασι δειν τον προς Θεον
επιστρεφομενον, του Θεου ον αν περιλαμπηι, ληθην παντων και των νοερων
ενεργειων δωρουμενου;». Ὁραις οπως οι Περι προσευχης σοι λογοι την προσευχην
τελεως καταργουσιν; Ὁ δε θεσπεσιος εκεινος αναβασεις εν τηι καρδιαι διατιθεναι τον
θειον Τιμοθεον προτρεπομενος, αφ᾿ υψηλων εφ᾿ υψηλοτερας αναβιβαζει και δια
τουτων επ᾿ αυτης φερων ιστησιν αυτον της ακροτατης περιωπης. Συ δ᾿ ουκ οιδ᾿ οπως
ο παντα σοφος ουρανιου ψαυειν υψους αμεσως οιει τους επι γης και τον θειον
Μαξιμον προσμαρτυρησοντα παραγεις φασκοντα, «οταν ερωτι της αγαπης προς Θεον
ο νους εκδημηι, τοτε ουτε εαυτου ουτε των οντων πανταπασιν επαισθανεται».
«Ουκουν», φησιν ο καινος ουτος καθηγητης, «ουδε των υπο της προσευχης
εγγινεσθαι λεγομενων εν τωι σωματι παθηματων αισθανεται˙ ματην αυτα τοινυν εξ
αναγκης συμβαινει». Φαιμεν δ᾿ αν ημεις, ουκουν ουδε της προσευχης, επει μηδε
ταυτης επαισθανεται τοτε˙ ματαιον αρα κατα τους τοιουτους λογους το
προσευχεσθαι. Ματαιον δ᾿ οντως και φρενοβλαβες το τοιαυτα εκ τοιουτων
κατασεκευαζειν. Τι μη φησι Μαξιμος, ειποι τις αν, ο της θειας αγαπης ειπερ τις
σοφος επαινετης και εραστης; «Ὅταν προς Θεον ο νους εκδημηι, τοτε ουθ᾿ εαυτου
(σελ. 384) ουτε των οντων αισθανεται»˙ “τοτε” , φησιν˙ οταν δε εν εαυτωι ηι νοερως
προσευχομενος, τοτε και εαυτου και των εν αυτωι και τωι συνημμενωι σωματι
τελουμενων υπο της ιερας προσευχης μακαριων παθηματων αισθησεται.
Τριτη προστιθεται αυτωι μαρτυριαι, ως «η της προσευχης ακροτατη καταστασις,
το εξω σαρκος και κοσμου γενεσθαι τον νουν και αυλον ειναι παντηι και ανειδεον εν
τωι προσευχεσθαι, ωστε των εν σωματι παθηματων ων φασιν εξω εσται, φησιν, εν τηι
τοιαυτηι καταστασει». Της ουν τοιαυτης καταστασεως αδιαλειπτως επιτυγχανει των
σωμα περικειμενων ουδεις, οσα γε ημας ειδεναι, ει μη αρα ο καινος ουτος της
υπερλιαν προσευχης διδασκαλος, αλλα και οι σπανιως αυτης επιτυγχανοντες
σπανιωτατοι εισιν˙ ουκουν τον πλειω χρονον εν σαρκι οντες απαντες προσευχονται,
αμα και των εν αυτοις παθηματων αισθανομενοι, ποσωι μαλλον των ιερων και υπο
της προσευχης εγγινομενων, α και τελειοι και αναγει και πνευματικα οις αν
ενυπαρξειεν αποτελει, αλλ᾿ ου κατασπαι και αχρειοι και φθειρει. Ἔστι γαρ και
τοιουτο γενος παθηματων, ουχ ιερον μονον, αλλα και φυσικον, ως και αυται αι
αισθησεις, ας εχομεν, ημας διδαξουσιν, εν τωι πασχειν υπο των εξω τελειουμεναι και
εικονες ημιν οιον ουσαι της ανωθεν υπο του Πνευματος εγγινομενης θεουργου
τελειωσεως, ης αρχη εστιν ο φοβος του Θεου, παρ᾿ ου το παθητικον της ψυχης ου
καθ᾿ εξιν νεκρωθεν, ως ο φιλοσοφος και εδοξασε και εδιδαξεν, αλλ᾿ εις θεοφιλη
προελθον ενεργειαν την σωτηριον κατανυξιν και το μακαριον αποτικτει πενθος, τον
76
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

λουτηρα της αφεσεως, την επανακλησιν της θεογενεσιας, δηλαδη τα της μετανοιας
δακρυα, φεροντα. Το τοινυν θεοφιλες τουτο και καθαρσιον δακρυον, το την
προσευχην πτερουν κατα τους των πατερων λογους, το τους νοερους οφθαλμους
φωτιζον, οταν συνημμενον ηι τηι προσευχηι, (σελ. 386) το παρουσαν μεν την εκ θειου
λουτρου χαριν συντηρουν, κατα τον θεολογον Γρηγοριον, απογενομενην δε
ανακαλουμενον και δια τουτο λουτρον ετερον παλιγγενεσιας ιερας και βαπτισμα
θειον ον και παρ᾿ αυτου καλουμενον, επιπονωτερον μεν, αλλα κατ᾿ ουδεν ηττον του
προτερου, μαλλον δε και μειζον, καθαπερ τις των πατερων απεφηνατο σαφως,
«μειζον» λεγων «του βαπτισματος μετα το βαπτισμα η των δακρυων καθεστηκε
πηγη»˙ το τοιουτο τοινυν δακρυον, το καθαιρον και αφαρπαζον των γηινων και
αναφερον και συναπτον τηι της θεογενεσιας χαριτι και δι᾿ αυτης τον εχοντα θεουν,
τουτο τοινυν αρ᾿ ουκ ενεργεια κοινη του τε σωματος και του παθητικου μερους της
ψυχης;
Πως ουν δεξομεθα τον λεγοντα οτι το την ψυχην αγαπαν τας κοινας ενεργειας
του παθητικου αυτης και του σωματος, τουτο εστι το σκοτους εμπιπλων αυτην και
κατω νευειν παρασκευαζον; Τα γαρ κοινα παντα ψυχης τε και σωματος εργα, οσο αν
σφοδροτεραν την εαυτων αντιληψιν παρεχηται τηι ψυχηι, τοσουτον αυτην εκτυφλοι˙
ωστε και γενομενας τας τοιαυτας κινησεις, οσαι κοιναι εισι ψυχης και σωματος, προς
κακου, φησι, γεγενησθαι ημιν νομιουμεν και επι βλαβηι της προς το αναντες του νου
ενεργειας; Ἆρ᾿ ου ταναντια τοις υπο των αγιων, μαλλον δε του αγιου Πνευματος,
ημιν δεδιδαγμενοις και φρονων και διδασκων δια τουτων δεικνυται των λογων; Οι
μεν γαρ φασιν ως εστι τις κοινη σωματος και ψυχης ενεργεια, δωρεα Θεου οντως
αγαθοπρεπης και θεια, η προξενος εστι τηι ψυχηι του θειου φωτισμου, απαλλαττουσα
των πονηρων παθων και αντεισαγουσα τον ιερον απαντα των αρετων χορον (ο γαρ
βουλομενος, φησιν, αποκτησασθαι κακιας κλαυθμωι αποκταται αυτας και ο
βουλομενος κτησασθαι αρετας κλαυθμωι κταται αυτας), οι μεν ουν φασιν ως εισιν
ενεργειαι κοιναι ψυχης και σωματος επι (σελ. 388) τοσουτο λυσιτελουσαι τηι ψυχηι, ο
δε φησιν, ως ουδεμια εστιν. «Πασαι» γαρ, φησι, «κατω νευειν την ψυχην
παρασκευαζουσι, και πασαι αι γινομεναι κινησεις, οσαι κοιναι εισι ψυχης και
σωματος προς κακου γινονται και επι βλαβηι της ψυχης». Ου γαρ τουτο της αιτιας
τουτον εξαιρησεται, οτι μη ταυτην ιδιως επιβλαβη την ενεργειαν ειπεν, αλλ᾿ οτι ταις
πονηραις συνεταξε και ταυτην υπαιτιος δικαιως εσται και μαλισθ᾿ οτι την των
ακροωμενων συγκαταθεσιν κλεψαι δια της τοιαυτης μηχανης επικεχειρηκεν, επειδη
τουτο φησιν ο Θεος δια του προφητου το ανομημα των κατακριτων εν Ἰουδαιοις
ιερεων, οτι «τα αγια των βεβηλων ου διεστελλον». Και ουτος τοινυν μετα και
πολλων αλλων κοινων ψυχης και σωματος αγαθων ενεργειων και το μακαριον
πενθος των βεβηλων ου διεστελεν ενεργηματων.
«Ἀλλ᾿ εγω», φησιν, «ου τουτο το πενθος ηγουμαι απαθες και μακαριον˙ πως γαρ
αν ειη απαθες ο τηι ενεργειαι του της ψυχης παθητικου τελειται; Πως δ᾿ αν ειη απαθης
ο το παθητικον τουτ᾿ εχων ενεργον, αλλα μη καθ᾿ εξιν νεκρωσιν αυτου τελεως
εξεργασαμενος;». Ἀλλ᾿ ημεις ου τουτ᾿ ειναι απαθειαν εδιδαχθημεν, ω φιλοσοφε, την
του παθητικου νεκρωσιν, αλλα την απο των χειρονων επι τα κρειττω μεταθεσιν
αυτου και την επι τα θεια καθ᾿ εξιν ενεργειαν, ολικως απεστραμμενου τα πονηρα και
επεστραμμενου προς τα καλα, και ουτος ημιν απαθης, ο τας πονηρας εξεις
αποκτησαμενος και εν ταις αγαθαις πλουτησας, ο «ουτω ποιωθεις ταις αρεταις ως οι
εμπαθεις ταις μη καλαις ηδοναις», ο ουτως υποταξας το θυμικον τε και
επιθυμητικον, α συναμφοτερα εστι το της ψυχης παθητικον, τωι γνωστικωι και
κριτικωι και λογιζομενωι της ψυχης, ως οι εμπαθεις τωι παθητικωι το λογιζομενον˙
παραχρησις γαρ εστι των δυναμεων της ψυχης η τα των παθων αποτροπαια φυουσα,
77
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

καθαπερ και την μεμωραμενην σοφιαν η της γνωσεως των οντων παραχρησις˙
(σελ.390) ει δε τις καλως ταυταις χρωιτο, δια μεν της γνωσεως των οντων
πνευματικων εκλαμβανομενων την θεογνωσιαν πορισεται, δια δε του της ψυχης
παθητικου, δι᾿ ο προς Θεου πεποιηται κινουμενου, τας καταλληλους αρετας
εργασεται, τωι μεν επιθυμητικωι την αγαπην ενστερνιζομενος, τωι δε θυμοειδει την
υπομονην κατακτωμενος. Ουχ ο νεκρωσας τοινυν, επει και προς τας θειας εξεις και
σχεσεις και διαθεσεις εσται ακινητος τε και ανενεργητος, αλλ᾿ ο τουθ᾿ υποταξας,
ωστε δια του πειθεσθαι τωι νωι, φυσει λαχοντι την ηγεμονιαν, προς Θεου αγομενον ηι
δεον, ανατεινεσθαι δια της αδιαλειπτου μνημης του Θεου προς τον Θεον και δι᾿
αυτης εις εξιν αφικνεισθαι της θειας διαθεσεως και εις αριστην εξιν προβιβαζειν
ταυτην, ητις εστιν η προς Θεον αγαπη, δι᾿ ην πληροι κατα το λογιον τας του
αγαπωμενου εντολας, εξ ων διδασκεται και ενεργει και κταται την ειλικρινη τε και
τελειαν προς τον πλησιον αγαπην, αις μη συνειναι την απαθειαν, των αδυνατων.
Αυτη μεν ουν η προς την τελειαν αγαπην δι᾿ απαθειας οδος εξηλλαγμενη τε εστι
και ανω βαινουσα και τοις ανακεχωρηκοσι του κοσμου μαλιστα αρμοσει˙
σχολασαντες γαρ Θεωι και ανεπιθολωτωι νωι τηι προς αυτον ομιλιαι διακαρτερησαντες,
δια της συνουσιας ταυτης ευχερως τον συρφετον των πονηρων παθηματων
αποτιθενται και την αγαπην σφισιν αυτοις ενθησαυριζουσι. Τοις δ᾿ εν τωι κοσμωι
στρεφομενοις εστι βιαζομενους εαυτους κατα τας εντολας του Θεου τοις του κοσμου
χρησθαι πραγμασιν. Ουκουν και το παθητικον της ψυχης της βιας ταυτης κοινωνουν
ενεργησει κατ᾿ εκεινας. Αυτη δε η βια εγχρονισασα τηι συνηθειαι ηδειαν την προς τας
εντολας του Θεου σχεσιν εμποιει και την διαθεσιν εις εξιν μετατιθησιν˙ η δε
χαριζεται το προς τας πονηρας εξεις τε και σχεσεις μονιμωτατον μισος, το δε προς τα
πονηρα τοιουτον μισος την απαθειαν καρποφορει, παρ᾿ ης η προς τον (σελ. 392) τον
μονον αγαθον αγαπη τικτεται. Ζων τοινυν και ενεργον παραστησαι δει τωι Θεωι το
της ψυχης παθητικον, ινα ηι θυσιαι ζωσα, οπερ ο αποστολος και περι του σωματος
ημων ειπε˙ «παρακαλω» γαρ, φησιν, «υμας δια των οικτιρμων του Θεου παραστησαι
τα σωματα υμων θυσιαν ζωσαν, αγιαν, ευαρεστον τωι Θεωι». Πως ουν το ημετερον
σωμα ζων αν παρασταιη θυσια τωι Θεωι ευαρεστος; Ὁποτε λεια μεν ορωσιν ημων οι
οφθαλμοι, κατα το γεγραμμενον, «ο βλεπων λεια ελεηθησεται», και τον ανωθεν
ελεον επισπωνται και ποριζουσιν ημιν, ωτα δ᾿ υποκειται τοις θειοις διδαγμασιν, ουχ
ωστε ακουσαι μονον αυτων, αλλ᾿ ωστε κατα το δαβιτικον μεμνησθαι των εντολων
του Θεου του ποιησαι αυτας, ουκ ακροατην επιλησμονης κατα το ειρημενον τωι
αδελφοθεωι των αποστολων γενομενον, αλλα «παρακυψαντα εις νομον τελειον της
ελευθεριας και παραμειναντα και μακαριον οντα εν τηι ποιησει αυτου», γλωσσα δε
χειρες τε και ποδες υπηρετωσι τοις θειοις θελημασι. Τι ουν αι ενεργειαι αυται των
εντολων του Θεου; Ου κοιναι εισιν ενεργειαι ψυχης και σωματος; Πως ουν αι κοιναι
ενεργειαι ψυχης και σωματος απασαι σκοτους εμπιπλωσι και εκτυφλουσι την
ψυχην;
Ὁ δε αποστολος, «τις ασθενει και ουκ ασθενω;» φησι, «τις σκανδαλιζεται και ουκ
εγω πυρουμαι;» Ἆρ᾿ ουν ου κοινη ενεργεια ταυτα του τε σωματος και του της ψυχης
παθητικου; Προς κακου τοινυν αυτην νομιουμεν και επι βλαβηι της ψυχης; Και μην
τουτο εστι δειγμα ακριβες του τον πλησιον αγαπαν ως εαυτον, ο δευτερα μεν εστιν
εντολη Θεου, ομοια δε κατα το θεοπαραδοτον λογιον τηι πρωτηι και μεγαλη εντοληι.
∆ιοπερ ο αυτος αποστολος Ρωμαιοις γραφων, «λυπη μοι εστι», φησι, «μεγαλη και
αδιαλειπτος οδυνη τηι καρδιαι μου υπερ των αδελφων μου, των συγγενων μου κατα
σαρκα». Ὁραις το παθητικον ζων και ενεργον της απαθους και θεοειδους εκεινης
ψυχης; Ει δε αδιαλειπτως εκεινηι προσηυχετο (σελ. 394) και αδιαλειπτως ωδυνατο,
συνυπαρχουσαν αρ᾿ ειχεν εν εαυτωι τηι προσευχηι την οδυνην της ψυχης˙ οτι δε ου
78
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

συνυπαρχουσαν μονον αλλα και συνεργουσαν, εδειξεν ο αυτος δια της κατασκευης
εκει˙ «ηυχομην γαρ», φησιν, «αυτος εγω αναθεμα ειναι απο Χριστου υπερ των
αδελφων μου»˙ και αλλαχου, «η ευδοκια της καρδιας μου και η δεησις η προς τον
Θεον υπερ του Ἰσραηλ εστιν εις σωτηριαν»˙ παντως δια την υπερ αυτων μεγαλην
εκεινην λυπην και αδιαλειπτον οδυνην της ψυχης. Πως ουν απαθειαν ηγησομεθα
την του παθητικου καθ᾿ εξιν νεκρωσιν;
Ἀλλ᾿ ως εοικεν, ο φιλοσοφος περι μεν απαθειας ηκουσε τε και εφαντασθη, την
δε αναλγησιαν ουκ ακηκοε προς κακου τε ουσαν και προς των πατερων
κακιζομενην. Ἔστιν ουν αλγος αγαθον, το τηι αναλγησιαι ταυτηι αντικειμενον, και
κοιναι ψυχης και σωματος ενεργειαι λυσιτελουσαι, μαλλον δε τελειουσαι την
ψυχην, ειπερ δια τηρησεως των θειων εντολων η τελειωσις αυτηι προσγινεται. Ει δε
του σωματος εστι τοιαυτα εργα, ποσωι μαλλον του της ψυχης παθητικου, ο αμεσως
συναπτεται τωι νωι˙ το γαρ σωμα δια μεσου τουτου την προς τον νουν ισχει συναφην.
Ὁ δε φιλοσοφος ομοιον τι ποιει, ωσπερ αν ει τις ακουσας του Θεου προσταττοντος
«σχολασατε και γνωτε οτι εγω ειμι Θεος», ειτα τους σχολασαντας τοις θειοις τα θεια
και πνευματικα εργαζομενους θεωμενος, μεμφοιτο λεγων “σχολασατε, ειπεν ο Θεος,
υμεις δε, ενεργειν σπευδοντες, πλανασθε”. «Νεκρωσατε» γαρ, φησι και ο αποστολος,
«τα μελη τα επι της γης, πορνειαν, ακαθαρσιαν παθος κακον και την πλεονεξιαν».
Ἀκουεις τινας δει των σωματικων ενεργειων νεκρουν; Πορνειαν, ακαθαρσιαν και
απλως πασας τας γηινας. Ποιον δε παθος; Το κακον, αλλ᾿ ουχι τας δια του σωματος
τελουμενας ενεργειας του Πνευματος, ουδε τα θεια και μακαρια παθη, ουδε τας προς
ταυτα πεφυκυιας δυναμεις της ψυχης˙ «το επιθυμητικον» γαρ, φησι, «τετασθω σοι
παν (σελ. 396) προς Θεον, ο θυμος εστω σοι κατα μονου του οφεως». Πως ουν
νενεκρωμεναι αι δυναμεις αυται της ψυχης, ει κινηθειη τις τουτων προς την θειαν
ανατασιν εν ταις προς τον Θεον ευχαις η διεγερθειη κατα του οφεως εν ταις ατοποις
προσβολαις;
Πως δε ασφαλως εσται λεγων ο φιλοσοφος; «Τι δαι; Αισθησιν μεν και φαντασιαν
ατιμασομεν προσευχομενοι, το δε παθητικον της ψυχης ενεργειν κατα τινα των
εαυτου δυναμεων δεξομεθα; Ἤ πολλωι μαλλον ουδε τουτο; Αι γαρ τουτου ενεργειαι
μαλιστα παντων εκτυφλουσι και κατορυττουσι το θειον ομμα». Βαβαι˙ πως
κατορυττει το θειον ομμα το προς τα πονηρα μισος και η προς Θεον και τον πλησιον
αγαπη; Και ταυτα γαρ του παθητικου εισιν ενεργειαι˙ ταυτηι γαρ τηι δυναμει της
ψυχης αγαπωμεν τε και αποτρεπομεθα, οικειουμεθα τε και αλλοτριουμεθα, καθαπερ
και τωι λογιζομενωι της ψυχης, κατα τον σοφον Συνεσιον, απαινουμεν τε και
μεμφομεθα. Νεκρωσις αρ᾿ ουν εστι του λογιστικου θειοις θεωρημασιν ενασχολεισθαι
και Θεωι τον υμνον και την ευχαριστιαν αναπεμπειν και τουτωι δια της συνεχους
κολλασθαι μνημης; Ἤ τουτο εστιν η οντως ζωη και αληθης ενεργεια του νου; Τον
αυτον αρα τροπον ουδε το παθητικον νεκρουσιν οι ερασται των καλων,
κατακλεισαντες αργον και ακινητον εν εαυτοις, ουδε γαρ αν σχοιεν οτωι αν ερωιεν
του αγαθου και μισοιεν τον πονηρον, ουδε δι᾿ ου του μεν αλλοτριωθειεν,
οικειωθειεν δε τωι Θεωι. Τουτο δε νεκρουσι, την προς τα πονηρα σχεσιν της
δυναμεως ταυτης ολην μετατιθεντες επι την προς Θεον αγαπην, κατα την πρωτην
και μεγαλην εντολην˙ «αγαπησεις» γαρ, φησι, «Κυριον τον Θεον σου εξ ολης της
ισχυος σου», ταυτον δ᾿ ειπειν την δυναμεως σου˙ ποιας δυναμεως ολης; ∆ηλον οτι
του παθητικου˙ τουτο γαρ εστι το της ψυχης φιλουν. Τουτο δη διατεθεν ουτω και τας
αλλας της ψυχης (σελ. 398) δυναμεις των γηινων απανιστησι και ανατεινει προς
Θεον˙ τουτο διατεθεν ουτω και τηι προσευχηι το ειλικρινες ποριζει και τον νουν ουκ
ειργει, αλλα και συμπραττει δια της μνημης ενιδρυμενον εχειν εν εαυτωι τον Θεον˙
τουτο διατεθεν ουτω και σαρκος υπερφρονειν και τα κατ᾿ αυτην αλγη ραιον φερειν
79
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τοις υπερ του οντως εφετου πασχουσι παρεχει˙ δι᾿ αυτου γαρ εκεινωι τωι φιλτρωι κατ᾿
ακρας αλοντες και οιον επανασταντες της σαρκος, τηι δι᾿ ευχης και αγαπης προς το
θειον Πνευμα κοινωνια, τα σαρκος ταυτα παθη κατα μονον το κρινειν αισθανομενοι,
διαγινονται.
Και τι δει πλειω τουτων γραφειν; ∆ηλον γαρ εστι πασιν, ει μη και τωι σοφωι
τουτωι γεγονε σαφες, ως «σταυρωσαι την σαρκα συν τοις παθημασι και ταις
επιθυμιαις» προσεταγημεν, ουχ᾿ ιν᾿ ημας αυτους διαχειρισωμεθα, πασαν σωματος
ενεργειαν και ψυχης δυναμιν νεκρωσαντες, αλλ᾿ ως αν των μεν φαυλων ορεξεων τε
και πραξεων αποσχωμεθα και την απ᾿ αυτων φυγην ανεπιστροφον επιδειξωμεθα,
γενωμεθα δε των επιθυμιων του πνευματος ανδρες, κατα τον ∆ανιηλ, τελειωι
φρονημασι ζωντες εν αυταις και κινουμενοι και ανδρικως αει χωρουντες εις το
προσωι, κατα τον απο Σοδομων εξιοντα Λωτ, ος αει προβαινων και ακινητος προς τα
οπισω μενων ζωντα εαυτον διετηρησε, της εις τουπισω στραφεισης συζυγου
νεκρωθεισης. Ὅτι μεν ουν ζων εχουσι και τα κρειττω ενεργουν, αλλ᾿ ου νεκρουσιν οι
απαθεις το της ψυχης παθητικον, ικανως οιμαι δεδειγμενον ειναι.
Νυν δ᾿ ιδωμεν πως ο φιλοσοφος ουτος, καιτοι την εαυτου πολυνοιαν πασαν
επαφεις ταις εισαγωγικαις εις προσευχην εισηγησεσι του σεπτου Νικηφορου, ομως
του συκοφαντησαι διαστρεψαι και διαβαλειν πλεον ισχυσεν ουδεν, εαυτον και τους
οικειους λογους, αλλ᾿ ουχι τον οσιον εκεινον, δια των συκοφαντιων τουτων
λυμηναμενος. Πρωτον μεν ουν αρχομενος τουτο του ανδρος καταψευδεται, το
πρωτον αυτον (σελ. 400) παραδεδωκεναι λεγειν τας τοιαυτας των εισηγησεων, ας
υβριζων εισπνοας εκαλεσε˙ πολλοις γαρ χρονοις προτερον ταυτα προεισηγησαντο
πνευματικοι ανδρες ετεροι και ρημασι και νοημασι σχεδον τοις αυτοις, καν τοις των
πατερων απαντων λογοις πολλας αν ευροι τις φωνας συμμαρτυρουσας αυταις,
οιαπερ εστι και η δια λογων ημιν την πνευματικην Κλιμακα τεκντηναμενου˙
«Ἰησου» γαρ, φησι, «μνημη κολληθητω τηι πνοηι σου και τοτε γνωσηι ησυχιας
ωφελειαν». Μετα τουτο, «βιαζε τον νουν σου» λεγοντος του οσιου εκεινου «μετα
του εισπνεομενου πνευματος εις την καρδιαν εισελθειν» (τουτεστι κολληθηναι
τουτωι και τα εν καρδιαι σκοπειν, κατα τον μεγαν Μακαριον˙ «η καρδια» γαρ, φησιν,
«ηγεμονευει ολου του οργανου και, επειδαν κατασχηι τας νομας της καρδιας η χαρις,
ηγεμονευει παντων των μελων και των λογισμων˙ εκει τοινυν χρη σκοπειν, ει
ενεγραψεν η χαρις τους του Πνευματος νομους»), εκεινου τοινυν τοις μεγαλοις
τουτοις πανταπασι συμφθεγγομενου, παλιν ουτος δια συκοφαντιας επηρεαζει και,
διελων απο του ”νου” το “βιαζε” τωι εισπνεομενωι συνειρει Πνευματι, και
συκοφαντικως ουτω διαφθειρας μετα των ρηματων και την διανοιαν, ειτα κατα των
βιαιων εισπνοων πολυς αυτος πνει, των ατοπωτατων ουσας αποδεικνυς. Ἀλλα και
νουν εκεινου λεγοντος τας ενεργειας του νου και χρην ειναι δια των αισθησεων
ταυτας εξω χεομενας επαναγειν και παρασκευαζειν εισω νευειν τους προσευχης
επιμελουμενους, ο φιλοσοφος νουν αυτον αυθις συκοφαντει λεγειν την ουσιαν του
νου˙ και γαρ ουτω πολλων ευπορησαι τοπων κατα των οσιων φωνων υπενοησεν.
Ἡμων δ᾿ αυθις ταληθες διευκρινουντων, αυτος αντιπειν ουκ εχων, «εστωσαν»,
φησιν, «οι ημετεροι λογοι διδασκαλια προς τους υπο του φαινομενου ατοπου
παρακρουσθεντας αν». Και συ τοινυν ο διδασκων α μη συνηκας, φαιη τις αν προς τον
τοιουτον διδασκαλον, παρεκρουσθης η ου; (σελ. 402) Παρακρουσθεις μεν γαρ, πως
αξιοις κατ᾿ αυτο διδασκαλος ειναι του διδαξοντος δεηθεις και μαθων παρ᾿ ημων την
αληθειαν, μη παρακρουσθεις δε, πως υβριζεις απο του κατα σε φαινομενου τον
μηδεν ατοπον διανοουμενον, και ταυτ᾿ ουχ οτι κακως εξειπεν, αλλα κακως
ενενοησεν; Ει γαρ αμφω κακως εκεινος, πως αν συ, κατηγορος ων, το νοουμενον
παραδραμων, κατα μονου του φαινομενου εχωρησας; Ἔδει τοινυν, ειπερ εφυλαξω
80
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

την απο των ρηματων απατην αυτος και τοις αλλοις φυλαττεσθαι παρηγγυας, την τε
διανοιαν και τον πατερα της διανοιας εν επαινωι τιθεσθαι και των ρηματων εκεινων
ου κατηγορον, αλλ᾿ εξηγητην ποιειν σαυτον. Ει γαρ τουτο τις υπολογιζομενος, οτι
προς το φαινομενον απανται, καταλογογραφησειε του εντελλομενου την του
σωματος νεκρωσιν, ως αυτοχειρας γινεσθαι τους ανθρωπους διδασκοντος, αρ᾿ αν
αυτος εξαιρησηι τουτον, ει μη μεταβουλευσαιτο της μετα των αντιθεων καταδικης;
Ουκ εγωγε οιμαι. Τι δ᾿ οτε Βασιλειος ο μεγας (ινα παραπλησιωι τοις υπο σου
κατηγορουμενοις παραδειγματι χρησωμαι), τι τοινυν οθ᾿ ουτος ειπε τον νουν εξω
διαχεισθαι και επαναγεσθαι παλιν, κακως ερουμεν αυτον ως την του νου
αμεταβατον ουσιαν διαχεισθαι λεγοντα και την μηδεποτε εαυτον απολειπουσαν
επαναγεσθαι, η νουν νοησομεν αυτον λεγειν τας μεταβατικας αυτου ενεργειας, αι δη
ποτε εισιν αυται;
Ἀλλ᾿ ο φιλοσοφος απο του φαινομενου κατηγορειν υπο των εμων λογων
εξελεγχοντων ειρχθεις και κατα του νοουμενου ολος χωρησαι προθυμηθεις, κατα τε
των υπερ του σεπτου ανδρος εκεινου γεγραμμενων ημιν τον αγωνα μετασκευασας
αυτωι, της συκοφαντικης αυτου κανταυθα τεχνης ουκ επιλεληστο, μαλλον δ᾿
επιλελησθαι πως ουκ εδυνηθη. Πως γαρ αντειπειν τοις δια την ενουσαν αληθειαν
αντιρρητοις ουσιν εσχεν αν και δυσσεβειας εγκλημα προστριψαι τοις ευσεβεσι, μη
την συκοφαντιαν τουτοις ενειρας; Ἡμων τοινυν πρωτον σαρκικον λογιστικον
οργανον την καρδιαν ειποντων, (σελ. 404) κατα τον μεγαν Μακαριον, ου και τας
τουτο δηλουσας ρησεις εκει προυθεμεθα, το “σαρκικον” απαλειψας ουτος και τον
Νυσσης θειον Γρηγοριοιν παραγαγων λεγοντα τωι λεπτωι και φωτοειδει της
αισθητικης φυσεως ανακιρνασθαι την νοεραν ουσιαν, ακολουθως μεν συναγει
τουτωι και ως οργανωι πρωτωι χρησθαι φαναι τον αγιον, ανακολουθως δε τοις υφ᾿
ημων λεγομενοις επιτιθεται, λεγων εναντιως εχειν ταυτα τοις του αγιου ρημασι,
φασκοντα την καρδιαν, αλλ᾿ ου το φωτοειδες εκεινο, πρωτον οργανον λογιστικον.
Ἀλλ᾿ ει το “σαρκικον” προσθειης, ω σοφιστα, καθαπερ ειρηκαμεν ημεις, μακραν
ποιησεις την διαβεβλημενην εναντιοτητα και συμφωνως οψει τους αγιους αλληλοις
και ημας αυτοις υπ᾿ αυτων δεδιδαγμενους˙ ου γαρ εστι σαρξ το της ανθρωπινης
αισθησεως φωτοειδες.
Ἀλλα και ετεραν επενοησε των ημετερων ρηματων προς τον Νυσσης
εναντιωσιν, ως, επει φαμεν οργανον μεν οργανων την καρδιαν εν σωματι, χρησθαι
δε τον νουν δι᾿ αυτης τουτωι τωι οργανωι, γνωστην δεικνυμεν ουσαν την του νου και
του σωματος ενωσιν, παρ᾿ εκεινου λεγομενην απερινοητον. Τι γουν εκεινος, οταν
λεγηι προσφυηναι μεν τωι αυξητικωι το το αισθητικον, μεσως εχοντι της τε νοερας και
υλωδεστερας ουσιας, ειτα προς το του αισθητικου λεπτομερεστερον την ανακρασιν
γινεσθαι του νου και τουτωι ως οργανωι πρωτωι χρησθαι και δι᾿ αυτου τωι σωματι; Ἆρ᾿
ου μαλλον ημων και πολλωι μαλλον γνωστον και ρητον εποιησατο τον τροπον της
του νου προς το σωμα συναφειας; Πως ουν λεγει ταυτην ανεπινοητον και
ανεκφραστον; Ἄρα και αυτος αντιλεγειν εαυτωι τηι σηι σοφιαι δοκει. Και πως ου κατα
σε, ειπερ σεαυτωι γουν επεσθαι γινωσκεις; Ἀλλ᾿ εγᾦμαι ως επαφην μεν επι (σελ. 406)
των τοιουτων και χρησιν και ανακρασιν, τις δε αυτη και πως αν τελεσθειη νοερας
φυσεως προς σωματοειδες η σωμα, νοησαι τε και φρασαι κοινηι πασιν αμηχανον
ανθρωποις. Ουτω σφισι τε αυτοις και αλληλοις ομολογουσιν οι πατερες και ημεις
αυτοις. Συ δ᾿ ο ταις αντιθεσεσι χαιρων, ως εοικε, κακεινους αντικεισθαι δοκειν
εφιεσαι, διο και ημιν αντικεισαι, συμφθεγγομενους αυτους αλληλοις δεικνυσι.
Του γαρ μεγαλου Μακαριου τηι της χαριτος ενεργειαι διαδαχθεντος και ημας
διδασκοντος ειναι τον νουν εν τηι καρδιαι και τους λογισμους παντας της ψυχης, ως
εν οργανωι, του δε Νυσσης μη ειναι εντος του σωματος τουτον, ως ασωματον, ημεις
81
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εις εν τα δοκουντα διαφερειν ταυτα συναγοντες αμφοτερα και μη εναντιως εχοντα
δεικνυντες, ει και μη ενδον εστι, φαμεν, κατα τον Νυσσης Γρηγοριον ως ασωματος ο
νους, αλλα και εντος εστιν, αλλ᾿ ουκ εκτος του σωματος, ως συννημενος τουτωι και
πρωτωι σαρκικωι οργανωι τηι καρδιαι χρωμενος αφραστως κατα τον μεγαν Μακαριον.
Ἐπει τοινυν κατ᾿ αλλο μεν εκεινος ουκ ενδον ειναι λεγει, κατ᾿ αλλο δε ουτος ενδον,
ηκιστα προς αλληλους διαφερονται˙ και γαρ ουδ᾿ ο λεγων μη εν τοπωι το θειον ειναι,
ηι ασωματον, αντικειται τωι ενδον γενεσθαι ποτε τον του Θεου λογον λεγοντι
παρθενικης και παναμωμου μητρας, ως εκει συνημμενον υπερ λογον τωι καθ᾿ ημας
φυραματι δια φιλανθρωπιαν αφατον.
Συ δ᾿ ημας τους μη διαφερεσθαι δειξαι σπευδοντας εκεινους, προς εκεινους
σπευδεις δειξαι διαφερομενους, καιτοι περι των τοιουτων, πως ισχει την προς σωμα
συναφην ο νους, και που κειται το φανταστικον τε και δοξαστικον, και τινα το
μνημονευτικον ελαχε την ιδρυσιν, καν τωι σωματι τι (σελ. 408) των μερων το
καιριωτατον και οιον καθοδηγουμενον των αλλων, και οθεν εχει την αρχην της
γενεσεως το αιμα, και ει αμιγης των χυμων εκαστος εστι, και ποιωι των σπλαγχνων
ως αγγειωι χρηται, περι των τοιουτων τοινυν εξεστι παντι λεγειν το δοκουν, επει
παντες εν τοις τοιουτοις τα εικοτα λεγουσιν, ωσπερ και περι ακινησιας αστρων και
αστερων κινησεως, μεγεθους τε και φυσεως εκαστου και των αλλων των τοιουτων,
οσα μη σαφως απεκαλυψεν ημιν το Πνευμα, μονον γινωσκον ακριβως την δια
παντων διικνουμενην αληθειαν˙ ωστ᾿ ει και αντιλεγοντας τωι Νυσσης θειωι και σοφωι
Γρηγοριωι κατα τουτ᾿ εφωρασας ημας, ουκ εδει σε καθ᾿ ημων χωρησαι δια τουτο˙
ποσους γαρ οιει τους σφαιραν λεγοντας τον ουρανον και πολους τοις πλανωμενοις
ισαριθμους αστρασι, μη τουτο λεγοντος του μεγαλου Βασιλειου, ποσους δ᾿
αεικινητον, εστιν ων ισταντων, ποσοις δ᾿ ο ηλιος κυκλωι περιερχεσθαι δοκει, μη
τουτο του αγιου Ἰσαακ νομιζοντος; Παντας ουν τουτου συ γ᾿ αν, ως εοικεν,
αποφηναιο τοις πατρασιν αντιλεγειν, ωσπερ και ημας, αλλ᾿ αυτος εξελεγχθησηι μη
ειδως την αληθειαν, καθ᾿ ην επεσθαι παντας ημας εκεινοις αναγκαιον, και εοικας
μοι μηδ᾿ ενθυμηθηναι ποτε ταυτην η διακριναι της μη αναγκαιας˙ διο εν τοις προς
τον μακαριον βιον φερουσιν αντικειμενος αυτοις, τους αλλους ακριβη την
ομολογιαν απαιτεις επι των μη φεροντων εις εκεινην την μακαριοτητα.
Ταυτ᾿ αρα και ημεις υπεριδοντες των εφεξης τοις ειρημενοις καθ᾿ ημων αυτου
διαβολων, επι ταναγκαιοτερα τρεψωμεν τον λογον.

ΛΟΓΟΣ ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ ΤΩΝ ΥΣΤΕΡΩΝ Ο ΤΡΙΤΟΣ. Σελ. (410)
ΠΕΡΙ ΦΩΤΟΣ ΙΕΡΟΥ
Ὁ δη της νοερας προσευχης κατα των δια βιου ταυτηι προσανεχοντων τοιουτος
υφηγητης και περι φωτος ιερου διδασκειν αξιοι τους ορωντας, και ταυτα τυφλος ων
αυτος, ως και αυτος αρνεισθαι ουκ εχει, αμαρτανειν αυτους ισχυριζομενος οτι τουθ᾿
ο μη βλεπει, τυφλος ων ουτος, φως αυτοι λεγουσι, και ταυθ᾿ ου τον δεινα η τον δεινα
των εφ᾿ ημων οντων η των μικρωι προ ημων επι καθαροτητι βιου και θεοπτιας υψει
βεβοημενων αμαρτανειν περι το φως αποφαινομενος τουτο, αλλ᾿ αυτους τους εκ
παλαιου προσκυνητους ημιν αγιους, ως ο λογος δειξει προιων. Ἐπει δ᾿ ηκουσε παρα
των τοιαυτα διεξιοντος ακουσαντων αυτου (κατεπληγμενων, ως εοικε, της
καινοφωνιας την υπερβολην και σιωπηι την ουτω σαφη κατα των αγιων πατερων
παρελθειν βλασφημιαν ουκ ενεγκοντων, αμα δε και δεδοικοτων περι σφισιν αυτοις
μη του τοιουτου μυσους κοινωνοι γενωνται σιωπηι παρελθοντες, ο και ημας αρτιως
82

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

προς το γραφειν μαλιστα των αλλων επηρεν), επει τοινυν εκεινος των τοιουτων
ακηκοε λεγοντων προς αυτον ως, «αμυητος ων και τυφλος αντικρυς προς τα
τοιαυτα τι ποτε παθων περι μυστικων ιερων θεαματων εγχειρεις λεγειν, ων ουδ᾿ αν
ευχερως επαιοις των πεπειραμενων ακουων;», αρνεισθαι την επι τουτοις αμαθιαν
και απειριαν ουκ εχων, πασι φανεραν προκειμενην, «ου θαυμαστον», φησιν, «ει
τυφλος ων αυτος βλεποντος τινος εχοιτο και ουτω των αλλων τυφλων εχομενων
αυτου ηγεμων απλανης κατασταιη», τηι (σελ. 412) περιουσιαι της περι το λεγειν
δυναμεως και τηι πιθανολογιαι των διαλεκτικων σοφισματων ευρηκεναι οιομενος,
οθεν και της ευαγγελικης φωνης περιγενοιτο, ταναντια τουτωι σαφως λεγουσης˙
«τυφλος γαρ τυφλον εαν οδηγηι, φησιν, «αμφοτεροι εις βοθυνον εμπεσουνται». Ἀλλ᾿
εγω, φησιν ο τυφλος ουτος και των τυφλων οδηγος, εχομενος επεσθαι τοις ορωσι
δυναμαι. Και τις των τυφλων, ος ου τουτο δυναται; Κυλλος μεν γαρ ων αμφοτερω
τω ποδε και τω χειρε και παρειμενος πανταπασιν, ουδ᾿ αν σου γε εχοιτο, ουδ᾿ αν
εποιτο, ουδ᾿ αν οδηγου το παραπαν δεοιτο, κλινοπετης ων˙ χειρας δ᾿ υγιαινων και
ποδας, του χαριν, τυφλων κρατιστε, μη του ορωντος μαλλον η σου εχομενος εποιτο;
Κλεπτων τοινυν εοικας παρεχειν σαυτωι το της αναβλεψεως αμυδρον, μαλλον δε την
οικειαν αυτος περι τα τοιαυτα πασαν ουκ αισθανεσθαι τυφλωσιν, ει και τουτο λεγεις,
αντιλεγειν τοις σε τυφλον ορωσιν ουκ εχων. Πως γαρ αν, ει μη τουτ᾿ ην, οδηγος των
αλλων ειναι τυφλων ηξιους; Ἴσθι τοινυν, κατα τον εν ευαγγελιοις δια πιστεως
ελλειψιν μηπω τελειως αναβλεψαντα τυφλον, ος, «τους ανθρωπους ως δενδρα
περιπατουντας» ελεγεν οραν. Ει τοινυν τοιουτος ου τας οψεις ων, αλλα μη τελειως
εκκεκομμενος, ειτα προς τον ηλιου δισκον ατενες ορυης, ως τους αλλους διδαξων τι
ποτε εστιν εκεινος, ουκ αν ηκουσαν παρα σου σκοτον ατεχνως οντα τον μεγαν
φωστηρα, τον ολολαμπηι, τον οφθαλμον της ημερας; Ει γαρ την των καθαρως
ορωντων συμμετριαν οφθαλμων υπερβαινων ουκ αμικτους σκοτους επιχειν δοκει
τας ακτινας τοις και μεθ᾿ υγιους οψεως ατενιζουσι, πως ουκ αν φωτος αμικτον
σκοτος ειδεν ο δι᾿ αμυδρου φεγγους προσοραν εγχειρων; Ουτω μη οτι γελοιον, αλλα
και καταγελαστον τον τυφλον περι φωτος επιχειρειν διδασκειν.
(σελ. 414) Ἀλλα γαρ εκκαλυψωμεν της φιλοσοφου διανοιας το βαθος, ο περιστειλας
τωι παραδειγματι ου μαλλον εκρυψεν η ενεφηνε. Φησι τοινυν ο φιλοσοφος τυφλους
μεν ειναι, τουτεστιν ανοητους, παντας πανταπασιν ημας τε και των αγιων προς ους
προιων αντιλεγει φανερως, εαυτον δε τουτο διαφερειν των τυφλων τουτων,
δηλονοτι των ανοητων, το φιλοσοφον ειναι, τουτεστιν ανοητους, παντας
πανταπασιν ημας τε και των αγιων προς ους προιων αντιλεγειν φανερως, εαυτον δε
τουτο διαφερειν των τυφλων τουτων, δηλονοτι των ανοητων, το φιλοσοφον ειναι
και δια τουτο συνοραν μονον δυνασθαι τους τε λογους των οντων και των λογιων
τον νουν επεσθαι τε τουτοις ουτω και τους εχομενους οδηγειν. Ἀλλ᾿ ο τοιουτος, ω
φιλοσοφε, ουκετι τυφλος˙ τοις γαρ προς αναβλεψιν ηγησαμενοις, δηλαδη την αληθη
γνωσιν, ως συ φηις, ηκολουθησεν˙ ουκουν ανεβλεψεν. Ει δε μη ανεβλεψεν
ακολουθησας, πως εγγυαται τοις αλλοις δι᾿ακολουθησεως την αναβλεψιν; Ουτως
ανακολουθος ει σαυτωι συ σαυτον και τυφλον και βλεποντα μαρτυρων. Ει γαρ η
γνωσις μονον κατα σε νοητον εστι φως, υπερ ου και τους τοσουτους υπηλθες
αγωνας, συ δ᾿ εχεις των λογιων την γνωσιν, ως αυτος μαρτυρεις, πως και συ τυφλος
και αφωτιστος; Ει δ᾿ αλλως ουκ ενι φωτισθηναι, ει μη ως αν αυτος εφωτισθης τε και
φωτιζεις, ως αυτος και τουτο πολλαχου φηις, ουδ᾿ ο μεγας ∆ιονυσιος, ωι νομιζεις
ειδεναι επεσθαι, αλλως εφωτισθη τε και φωτιζει˙ τοιγαρουν και αυτος κατα σε τουτο
μονον οιδεν, επεσθαι τοις ειδοσιν˙ αλλα κακεινοι τον ομοιον εχοντες τροπον και σοι
παραπλησιως εχοιεν αν. Τις ουτος ο των τυφλων ορμαθος, ον ημιν δια των σων
λογων συναθροιζεις αρτιως, αλληλους προς αναβλεψιν οδηγουντων και μενοντων
83
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τυφλων; Τουτο δ᾿ οτι ταις ιεραις εποιντο Γραφαις και πολλους αλλους
ισχυρισαμενους ευρησεις, οι καταψευδομενοι σφων τε αυτων και των Γραφων
εξηλεχθησαν υπο των προς αληθειαν επομενων αυταις.
Σε δ᾿ ει τις εξετασειεν, οπως και αυτος επηι τοις (σελ. 416) αγιοις, ου μονον τυφλον
αν σε ειποι αλλα και κωφον˙ του γαρ μεγαλου ∆ιονυσιου, καθαπερ εν τωι Περι
σωτηριου γνωσεως λογωι προεξεθεμεθα, λεγοντος αριδηλως «εκ μονων των θειων
εντολων τελεισθαι την προς Θεον αφομοιωσιν τε και ενωσιν, αυτος επισης
αριδηλως ουκ εκ μονων φηις˙ εξ ημισειας γαρ ταυτας τον τηρουντα καθαιρειν διδως,
και τουτο μογις˙ ουτως επηι κατ᾿ ιχνος. Και Γρηγοριου του Νυσσης˙ αγονον και ατελη
την εξω σοφιαν ειναι διδασκοντος και μεχρι τουτου αξιουντος ημας μη απωθεισθαι
την της ψευδωνυμου ταυτης μητρος οικειοτητα, «μεχρις αν το της ηλικιας ατελες εν
εαυτοις βλεποιμεν», μετα τουτο δ᾿ αισχυνην ηγεισθαι της κατα φυσιν αγονου ταυτης
ονομαζεσθαι παιδας», αυτος δια βιου ταυτηι προσεχειν ημας χρησιμωτατον τε και
αναγκαιοτατον ειναι διδασκεις καπι ταυτηι σεμνυνεσθαι,και παραχαραττειν ουκ
οκνεις ετερας ρησεις αυτου , μονον ιν᾿ εχηις προβαλλομενος πειθειν ως τελειας εστι
και σωτηριου καθαρσεως ποιητικα τα μαθηματα˙ ουτω και μονος αυτος υπερ παντας
των αγιων ασφαλως εχηι. Και του μεγαλου Βασιλειου σαφως ειποντος μηδεν
εμποδιον ειναι προς την εν επαγγελιαις μακαριοτητα το μη ειδεναι την δι᾿ ουρανου
και γης και των μεταξυ στοιχειων διικνουμενην αληθειαν, συ τουτο σωτηριωδες
αποφαινηι, και ανευ τουτου τελειοτητα μη παρειναι τηι δια παντων αληθειαι τον
εαυου τινα εναρμοσαι νουν˙ και ειθε τηι αληθειαι γουν, ει δει και υπερ των
ανεφικτων ευξασθαι˙ και γαρ εν Θεωι μονωι παντων η γνωσις, ος φησι προς τον Ἰωβ,
«απαγγειλον μοι, ει επιστασαι συνεσιν, που οι στυλοι της γης πεπηγασι, τινες δε
πηγαι θαλασσης, ποσον δε το ευρος της υπ᾿ ουρανον». Συ δε ου ταυτηι τηι αληθειαι
ζητων εναρμοζειν σου τον νουν οιει μονος ειδεναι τε και εχειν την τελειοτητα, αλλα
τοις Ἀριστοτελει και Πλατωνι. Ευκλειδηι τε και (σελ418) Πτολεμαιωι και οσοι κατ᾿
αυτους˙ διο και αστρολογους και φυσιολογους θεοπτας μαλλον των μη τοιουτων
ηγηι, ως περι την των οντων αληθειαν υγιως το λογικον σφισι περιπορευομενον
εχοντας, ης τηι συνελιξει και των ισαγγελων αυτους καταξιοις νοησεων˙ και ταυτα
λεγων οιει σωτηριως και ασφαλως επεσθαι τωι θεοφαντορι ∆ιονυσιωι και οδηγος
ημων απλανης ειναι δια τουτο παρρησιαζηι.
Ἀλλα μη καυχασθω ο κυρτος ως ορθος˙ τους γαρ ορωντας αυτον ου πεισει ουδ᾿
απατησει, καν εαυτον απαται˙ μηδε καταψευδεσθω των ορθα φρονουντων και τοις
θεηγοροις ασφαλως επομενων, και ταυτ᾿ εφ᾿ ων ουδεις ουδαμου γης, ουδε των μη
στοιχουντων τωι της χαριτος ευαγγελιωι, ελεγχθειη αν αρτιως τελεως σφαλλομενος.
Τις γαρ μη οτι των απο Χριστου καλουμενων, αλλα καν Σκυθης καν Περσης καν
Ἰνδος ηι, ος νυν ουκ οιδε τον Θεον μηδεν οντα των κτιστων η των αισθητων; Ὡς γαρ
επι της μελλουσης Χριστου παρουσιας ου τοις εις αυτον πεπιστευκοσι μονοις η της
αναστασεως και της αθανασιας περικλειεται χαρις, αλλα κατα τα λογια κοινηι παντες
αναστησονται, ει και μη κοινηι παντες των μετα την αναστασιν επηγγελμενων
τευξονται, ουτω και νυν κατα την επι γης αυτου προτεραν παρουσιαν, ει και μη
παντες υπηκουσαν τωι ευαγγελιωι του Χριστου, αλλα κοινηι παντες, τωι περιοντι της
του παραγενομενου χαριτος ανεπιγνωστως μετασκευασθεντες, ενα Θεον
ομολογουσιν ακτιστον, κτιστην του παντος˙ καν ερωτησηις τον Παρθον, τον Περσην,
την Σαυροματην, ακουσειας αν ευθυς την αβραμιαιαν εκεινην παρ᾿ αυτου φωνην,
οτι «τον Θεον του ουρανου εγω σεβομαι», ο Πτολεμαιος ουκ αν ειπε και Ἵππαρχος
και Μαρινος ο Τυριος, οι κατα σε σοφοι και τηι μεν δια των ουρανιων κυκλων (σελ.
420) και επικυκλων και σφαιρων αληθειαι τον εαυτων εναρμοσαντες νουν, θειον δ᾿
ομως λεγοντες τον ουρανον και παναιτιον, ουδ᾿ Ἀριστοτελεις και Πλατωνες, οι θεων
84
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

σωματα τους αστερας δοξαζοντες, ουδ᾿ οι τοσον λεγοντες τους θεων πηδαν ιππους,
οσον απο σκοπιας οφθαλμος οραι επι οινωπα ποντον.
Παντων ουν αρτιως δια του εν σκοτιαι λαμψαντος φωτος κρειττον η κατα τους επι
σοφιαι ποτε θαυμαζομενους εκεινους υπερ αισθησιν εγνωκοτων τον Θεον, ως μηδ᾿
απο των οντων ετι διαπλαττοντας χαρακτηριζειν ολως ανεχεσθαι, πως ου τοις του
ευαγγελιου μαθηταις, τοις εις ακοην ωτιου δεξαμενοις τα θεοπαραδοτα λογια, τοις
δια στοματων μεμυημενοις πυριναις γλωσσαις του Πνευματος εστομωμενων, ους
ουκ αγγελος, ουκ ανθρωπος, αλλ᾿ αυτος ο Κυριος δια του προσκυνητου στοματος
εδιδαξεν («ο γαρ μονογενης Υιος, ο ων εις τον κολπον του Πατρος, εκεινος
εξηγησατο»), πως ου τουτοις τοις εκ παντος εθνους απολεκτοις, τωι εθνει τωι αγιωι,
τηι Ἐκκλησιαι του Θεου, τοιαυτην ετολμησας προστριψασθαι μεμψιν, οτι αισθητην
οιονται την ουσιαν του Θεου, σχημα τε εχουσαν και ογκον και ποιοτητα, και ως φως
τοιουτον κιρνασθαι τωι αερι, δεκτικωι οντι της εκειθεν απορροιας και περιγραφοντι
αυτο τοπικως και αισθητως; Ἆρ᾿ ουκ επηλθε σοι τουτ᾿ αναλογισαμενωι συνιδειν, ως τι
μη τον ηλιον λεγει τις Θεον, ει τοιαυτην περι Θεου την δοξαν εχει; Πως δε
διαφευγειν οιεται την των αλλων αισθησιν, ειπερ αισθητον ηγηται το θειον; Του δ᾿
ενεκεν τας κατ᾿ αισθησιν ατιμαζει ηδονας, ο μαλιστα παντων ποιουσιν οι παρα σου
τοιαυτα συκοφαντουμενοι; Θεος μεν γαρ αισθητος η κοιλια, κατα τον Παυλον, τοις
γαστρος ουσι δουλοις, και δευτεραν ιστασιν ειδωλολατριαν οι φιλαργυροι και
πλεονεκται˙ πιστευειν δε εις Χριστον ου δυνανται, κατα την ευαγγελικην ψηφον,
(σελ. 422) οι δοξαν παρα ανθρωπων λαμβανοντες, την δε παρα του μονου Θεου
δοξαν ου ζητουντες. Οι δε παντων τουτων υπερφρονησαντες, και ταυτα δια τον υπερ
παντα Θεον, αρ᾿ ου δι᾿ εργων δεικνυουσι Θεον οντως σεβοντες τον επεκεινα παντων;
Ἤ διοτι και τοις αλλοις τουτων αποσχεσθαι συμβουλευουσιν, α την παρα του μονου
Θεου δοξαν αφαιρει, μη μονον ου πεισεται τις τουτοις, αλλα και συκοφαντησειεν ως
ασφαλη δοξαν ουκ εχοντας περι το θειον;
Ὅ γαρ λεγεις τελευτων της κατα των ανδρων τουτων πολυρρημοσυνης φανεραν
εποιησε μου την εκουσιον κατ᾿ αυτων συκοφαντιαν˙ «νυν» γαρ, φησι, «περι του παρα
τισιν ενυποστατου λεγομενου φωτος λεγομεν, μη προτερον περι αυτου ιδιαν
αποφηναμενοι γνωμην, ως ο λεγουσιν οραν, νοητον και αυλον, εν ιδιαι υποστασει ον
φως». Κανταυθα τοινυν συμπλεκει τι συκοφαντιας˙ εν υποστασει μεν γαρ φως
ορασθαι φησιν ο μεγας Μακαριος και ο πολυς τα θεια Μαξιμος και οσοι κατ᾿ αυτους,
εν ιδιαι δε ου. Ὅμως γε μην, ει και μηδε τουτο συκοφαντιας αμιγες προηνεγκεν, αλλ᾿
ομολογει νοητον και αυλον αυτους λεγειν το τοιουτον φως˙ το δε νοητον και αυλον
ουκ αισθητον, ουδε, ως αισθητον, συμβολικον. Πως ουν αρχομενος εδεικνυ τουτους
αισθητον φως λεγοντα την ουσιαν του Θεου, κιρνωμενον αερι και υπ᾿ αυτου
περιεχομενον και σχημα και ποιοτητα και ογκον εχον, α παντα του αισθητου εστι
φωτος; Καιτοι εκεινοι, καν νοητον λεγωσι το της χαριτος φως, αλλ᾿ ου κυριως˙ και
υπερ νουν γαρ ισασιν αυτο, ως μονηι τηι του Πνευματος δυναμει κατα αποπαυσιν
πασης νοερας ενεργειας εγγινομενον τωι νωι. Ἀλλ᾿ ουδ᾿ ουτω τουτο τις εκεινων
ουσιαν ειπεν η απορροιαν, οιαν ουτος οιεται, Θεου˙ καν τις εκ των παραδειγματικως
περι τουτου του φωτος υπ᾿εκεινων ειρημενων κακουργων συναγηι τι (σελ. 424)
τοιουτον, αυτος φησιν, αλλ᾿ ουκ εκεινοι. Τους ουν μη μονον υπερ αισθησιν, αλλα και
υπερ νουν λεγοντας τουτι το φως, ειτα και υπερ τουτο δοξαζοντας την ουσιαν του
Θεου, αισθητον φως και ορατον οιεσθαι λεγειν την ουσιαν του Θεου, αρ᾿ ου πασης
επεκεινα συκοφαντιας;
Ἀλλα τι φησι προιων ο των υπερ εννοιαν πεφωτισμενων συκοφαντης ουτος; «Ει μεν
το νοητον και αυλον ο λεγουσι φως αυτον εκεινον τον υπερουσιον Θεον τουτ᾿ ειναι
βουλονται, φυλαττοντες αυτωι το πασαις αισθησεσιν αορατον και ανεπαφον, η οραν
85
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

λεγοντες αγγελον ειναι οιονται, η αυτην την ουσιαν του νου, οταν των παθων αμα
και της αγνοιας καθαρθεις οραι αυτος εαυτον και εν εαυτωι ως εν ιδιαι εικονι τον
Θεον˙ ει δη εν τι τουτων το παρ᾿ αυτων λεγομενον εστι, πανυ γε ορθως περι τουτου
φρονειν αυτους και συμβαινοντα τηι των χριστιανων παραδοσει οιεσθαι γε χρη˙ ει δε
μητε την υπερουσιον ουσιαν τουτ᾿ ειναι λεγουσι, μητ᾿ αγγελικην μητε τον νουν
αυτον, αλλ᾿ οραν τον νουν εις αυτο ως εις ετεραν υποστασιν, τουτο εγωγε το φως ο
τι μεν εστιν ουκ οιδα, οτι δε ουκ εστιν οιδα». Και τις ποτε ανθρωπων, ω κατα των
οντων ανθρωπων υψηγορε συ, φως αν εν ιδιαι υποστασει φαιη νοητον, ο μητε Θεος
εστι μητ᾿ αγγελος μητε νους ανθρωπινος; Ουδε γαρ φανταστικως γουν αναπλασαι
δυναιτ᾿ αν τις το τουτων εκτος νοητον εν ιδιαι υποστασει φως. Ἀλλα δωμεν τουτι το
αδυνατον, δωμεν τοινυν οτι τουτ᾿ εφη τις των ησυχαζοντων προς την σην
λογιοτητα˙ ουκ οιδα μεν οστις, ουδε γαρ αυτος υποδειξαι δυνασαι˙ των ουκ
ελλογιμων δ᾿ ομως ειναι λεγεις αυτον. Ει τοινυν εκεινος μη καλως ερμηνευσαι
εδυνατο, ο και μαλλον πειθομαι, η και μη διαγνωναι καλως - εστω γαρ και τουτο,
και γαρ ου παντων η γνωσις - , ουκ εδει σε παρα των εχοντων το της διακρισεως
χαρισμα πυθεσθαι (σελ426) και μαθειν, ως εφικτον, τι το μεγα θεαμα του φωτος
τουτου, αλλ᾿ ως μαινομενων ευθυς των θεοληπτων καταψηφιζεσθαι και το παρα του
θειου Παυλου λεγομενον φανρως παθειν; Ει γαρ εισελθοι τις, προς τους Κορινθιους,
εν υμιν, φησιν, ιδιωτης η απιστος και μη ακουσει και των διακρινειν δυναμενων,
ερει οτι μαινεσθε. Το των ιδιωτων τοινυν και απιστων, φευ, και αυτος επαθες, ο
μοναχος και φιλοσοφος. Ἔστω δε μη ενα, μηδ᾿ ενιους, αλλα πολλους και παντας
τουτο λεγειν ημας˙ ουκ ηρκει σοι τουτ᾿ ειπειν, ο μετα τους μακρους ειρηκας αγωνας,
οτι «τουτο το φως οιδα οτι ουκ εστι»; Παντες γαρ σοι συνειπον αν οτι φως εν
υποστασει ιδιαι, ο μητε Θεος εστι μητ᾿ αγγελος μητ᾿ ανθρωπος, ουκ εστιν ολως αλλα
και παντες αν ευθυς συνειδον ως, ει φως νοητον εν υποστασει φαιη τις οραν ιδιαι,
τουτων τι φησιν οραν, ο λεγοντα, πανυ και αυτος ορθως ειρηκας φρονειν. Κατα
τινων ουν αι δια τοσουτων σοι βιβλιων βλασφημιαι και μεμψεις και συκοφαντιαι;
Ἆρ᾿ ου κατα των τοιουτων, ους ορθως υστερον απεφηνω φρονειν, και της παρα σου
συκοφαντιας ουκ εξεληλεγμενης;
Ου γαρ τουτο λεγω, ως κατα σε φρονουσι περι του φωτος εκεινοι τουτου η κατα σε
θεολογουσιν, αλλα και υπερ σε τοσουτον υπεραναστηκασι των σων κατ᾿ αυτων
διαβολων και μεμψεων. Συ μεν γαρ φης περι αυτων˙ «ει νοητον λεγουσι φως τον
Θεον, φυλαττοντες αυτωι το πασαις αισθησεσειν αορατον και ανεπαφον, καλως
λεγουσιν»˙ εκεινοι δε και υπερ το πασαις αισθησεσιν ανεπαφον την ουσιαν του Θεου
γινωσκουσιν, επει μη μονον Θεος εστιν υπερ τα οντα ων, αλλα και υπερθεος, και μη
μονον υπερ πασαν θεσιν εστιν, αλλα και υπερ πασαν αφαιρεσιν η υπεροχη του
παντων επεκεινα και πασαν υπεροχην οπωσουν επι νουν γινομενην (σελ. 428)
υπερβεβηκεν. Ὅ μεντοι φως ενυποστατως οι αγιοι πνευματικως ορωσιν, ως αυτοι
φασιν, ον μεν και μη συμβολικον τουτον, οια τα διαπλαττομενα προς τας
συμβαινουσας περιστασεις φασματα, αυλον τε θειαν ελλαμψιν και χαριν ορωμενην
αορατως και νοουμενην αγνωστως, δι᾿ αυτης της πειρας ισασι˙ τι δε εστιν, εκεινοι
μεν ουκ ειδεναι λεγουσι.
Συ δε, προσαγαγων τας οριστικας και αναλυτικας και διαιρετικας μεθοδους, γνωθι
και τους αμαθεις ημας διδαξαι καταξιωσον. Ουσια μεν γαρ Θεου ουκ εστι, και γαρ
ανεπαφος εκεινη και αμεθεκτος˙ αγγελος ουκ εστι, δεσποτικους γαρ φερει
χαρακτηρας και ποτε μεν του σωματος απανισται η ουκ ανευ σωματος και εις υψος
αναφερει αρρητον, αλλοτ᾿ αυθις και το σωμα μεθαρμοσαμενον και της οικειας
μεταδεδωκος λαμπροτητος, οιος ποτε και ο μεγας Ἀρσενιος ωφθη καθ᾿ ησυχιαν
αγνωνιζομενος και ο Στεφανος λιθαζομενον και ο Μωυσης απο του ορους
86
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

κατερχομενος, ουτω τοινυν και το σωμα θεουργησαν σωματικοις οφθαλμοις, ω του
θαυματος, γινεται ληπτον εστι δ᾿ οτε και τωι ορωιντι τρανως δι᾿ αρρητων, ως ειπειν,
ρηματων ομιλει, καθαπερ και τωι θειωι Παυλωι, «καταβαινον της οικειας περιωπης,
ως αν μετριως γουν κτιστηι φυσει χωρηθηι», κατα τον θεολογον Γρηγοριον, ο κατα
την οικειαν φυσιν εξ αιωνων και επ᾿ αιωνας και ετι τοις πασιν ων αορατος τε και
αχωρητος. Τοτε τοινυν ην επωνυμιαν προσειπον Ἰουδαιων παιδες τωι ανωθεν επ᾿
ερημου κατιοντι αρτωι, μαννα προσαγορευοντες αυτο, τουτο συχνως στρεφει κατα
νουν. Τι τουτο; Και τουτ᾿ εστιν αυτοις το του φωτος εκεινου ονομα˙ συ δ᾿ ειπερ φαναι
τι πλεον. Ἀλλ᾿ επανιωμεν εις τα εξης.
Συ μεν καλως λεγειν αυθις φης εκεινους, ει και αγγελον τουτ᾿ οιονται το φως.
Ἐκεινοι δ᾿ αγγελον μεν τουτο (σελ. 430) το φως ουκ αν ποτε φαιεν˙ ισασι δε τοις
πατερικοις μεμυημενοι λογοις διαφορως και τοις ορωσι καταλληλως την αγγελικην
τελουμενην οπτασιαν˙ η γαρ εν παχυτητι ουσιας, ο και τηι αισθησει υποπιπτει και
ουδε τοις εμπαθεσιν η αμυητοις παντηι αορατον εστιν, η λεπτοτητι ουσιας, καθ᾿ ην
και η ψυχη μετριως πως καθοραι, η εν αληθει θεαι, ης οι δια κακθαροτητος
πενυματικως ορωντες αξιουνται μονοι, καν αυτος της διαφορας των τροπων τουτων
αμυητως εχων αυτους τε τους αγγελους αορατους αλληλοις δεικνυηις οιομενος, ου
κατα το ασωματον, αλλα κατα την ουσιαν φασκων αορατους, και μεταξυ των λογων
τους θεοπτας τηι του Βαρλααμ συνταττεις ονωι, δια το αγγελον και αυτην ιδειν
αναγεγραφθαι.
Και τον νουν αυθις, ει μη ως «εις ετεραν τινα υποστασιν οραι, αλλ᾿ αυτος εαυτον και
εν εαυτωι ως εν τηι ιδιαι εικονι τον Θεον, οταν των παθων αμα και της αγνοιας
καθαρθηι», θεοπτην ειναι τιθεσθαι και συμβαινειν οιει τηι των χριστιανων
μυστικωτατηι παραδοσει τους αυτην την του νου ουσιαν, ως φως ουτω λεγοντας
οραν. Ἐκεινοι δ᾿ ισασιν ως ο νους καθαρθεις και φωτισθεις και της του Θεου χαριτος
τρανως εν μεθεξει γεγονως, ματαλαγχανει μεν και μυστικων υπερφυων αλλων
θεαματων, ως μικρον ανωτερω παρεγυμνωσεν ο λογος, αλλα και εαυτον ορων ως
αλλο μεν οραι, αλλ᾿ ουκ εις αλλο και ου την ιδιαν απλως εικονα υπο της χαριτος του
Θεου λαμπροτητα, συμπληρουσαν την εις το υπερβαλλειν εαυτον δυναμιν του νου
και τελειουσαν την εις τα κρειττω και υπερ εννοιαν ενωσιν, δι᾿ ης ο νους κρειττον η
κατ᾿ ανθρωπον εν Πνευματι Θεον οραι. Καν αγνοηις συ τουτο, θαυμαστον ουδεν, επει
μηδ᾿ εκεινοι αν ησαν θαυμαστοι, σου τα κατ᾿ αυτους γινωσκοντος, του μηδεν υπερ
την γνωσιν τιθεμενου. (σελ. 432) ∆ιο και συ μεν τοτε λεγεις θεοπτην γινεσθαι τον
νουν, οταν μη μονον των παθων, αλλα και της αγνοιας καθαρθηι˙ εκεινοι δε της μεν
κατα σε καθαρσεως αγνοιας ουδενα ποιουνται λογον, των δε πονηρων παθων
εαυτους καθαραντες και δια της επιμονου και αυλου προσευχης πασαν γνωσιν
υπεραναβαντες, τυγχανουσι της θεοπτιας, ατε μη εξηπατημενοι τοις τοιουτοις
λογοις, μηδ᾿ αφειμενοι του προσεχειν εαυτοις, μηδε παριιοντες και σπουδαζοντες
συλλεγειν το φρονειν και μανθανειν, ει τις τι επαγγελλεται ειδεναι, καν Σκυθης καν
Περσης, καν Αιγυπτιος, ηι, δια την της αγνοιας ταυτην καθαρσιν, αλλ᾿ ακριβως
ειδοτες μηδαμως προς θεοπτιαν εμποδιζουσαν την τοιαυτην αγνοιαν. Ει γαρ και, ως
συ γε λεγεις αυτος, η των εντολων τηρησις μονην την των παθων παρεχει καθαρσιν,
εν δε τηι των εντολων τηρησει μονηι κατα την του Θεου επαγγελιαν η τουτου και
παρουσια και μονη και εμφανεια τελειται, αρ᾿ ου πλανη σαφης η προσθηκη της κατα
σε καθαρσεως ταυτης, ην αγνοιας λεγεις καθαρσιν; Ἀλλα την μεν της αγνοιας
ταυτης καθαρσιν καν τοις προτεροις λογοις δια πολλων της αληθους γνωσεως
καθαιρεσιν εδειξαμεν ουσαν.
Νυν δ᾿ επανελθειν δεον εις τα εφεξης αυτωι κατα των ησυχαζοντων ειρημενα. Ει γαρ
και συκοφαντειν αυτους εξηλεγξαμεν αυτον και δηλος γεγονε καθ᾿ εαυτου
87
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αγωνιζομενος και τα της οικειας διανοιας ανατρεπων αναπλασματα και
προσπαλαιων η καταπαλαιων εαυτον αυτος, αλλ᾿ επει κατα των ημετερων οιεται
γραφειν, ιδωμεν τινα ταυτα εστι. Πρωτον μεν ουν την αιτιαν φησιν, αφ᾿ ης
ωρμηνται οι κατηγορουμενοι φως αισθητον οιεσθαι την ουσιαν του Θεου η την απ᾿
αυτης απορροιαν˙ φησι τοινυν τοιαυθ᾿ υπολαβειν εκει΄νους κατιδοντας, ως αι
πλεισται των εν τοις λογιοις μυστικως γενομενων τοις αγιοις ορασεων τε και
αποκαλυψεων εν φωτι τε και δια φωτος εγιγνοντο τε και εφαινοντο και εφαινοντο˙
σημειον δε του τοιαυτην (σελ. 434) εκ των τοιουτων την ουσιαν του Θεου υπολαβειν
το θεωρητικην αρετην και θεωρητικον ανδρα τουτον τιθεσθαι αυτους, ος τοιουτοις
αει φωσιν εντυγχανει τε και ομιλει. Και πως, ω βελτιστε, ο τον θεωρητικον τοιουτον
τιθεμενος φως τοιουτον οιεται την ουσιαν του Θεου; Ου γαρ θεωρητικον των παρ᾿
ημιν ανδρων ωρισατο ποτε τις, ος αν ορυη την ουσιαν του Θεου. Ει τοινυν ο
θεωρητικος ουχ οραι την ουσιαν του Θεου, θεωρητικον δ᾿ εκεινοι κατα σε λεγουσι
τον φως οιονδηποτε βουλει βλεποντα, δηλοι γεγονασι δοξαζοντες ως ουκ εστιν η
ουσια του Θεου φως τοιουτον, οιον ισχυριζονται τον θεωρητικον ον φασιν οραν.
Ουτως ευεξελεγκτον η κακια, πολυτροπως εαυτην περιτρεπουσα και μηδ᾿ εαυτηις
ωσπερ φειδομενη αλλα καθ᾿ εαυτης αει χωρουσα τωι πανταπασιν υπαρχειν εαυτηι
ανακολουθος. Ουτω και Σωσανναν αθωιον ακοντες οι εν κακιαι γηραλεοι εδειξαν
πρεσβυτεροι, καιτοι τρεις οντες ουτοι, και παρα της υπο Θεου εγηγερμενης σοφιας
του τοτε παιδαριου ∆αλιηλ χωρις ετασθεντες εκαστος, ου θαυμαστον ει μη
συνεφωνησαν αλληλοις. Ουτος δε, ο μηδ᾿ εαυτωι ενι οντι επεσθαι δυναμενος, και
ταυτ᾿ εν σκεψει και δια γραμματων τας συκοφαντιας προτιθεις, οσον εκεινους
παρεληλυθεν.
Ου μην αλλ᾿ ει και το σημειον, ο προυβαλετο κατα των ησυχαζοντων την αρχην
ευθυς ως των πωποτε ανθρωπων κακοδοξοτατους ελεγξων, τεκμηριον της αυτων
ορθοδοξιας αναπεφηνεν, αλλ᾿ εαυτωι χαρισαμενος εστι, χωραν δους υπο του λογου
διαπνευσαι το οιδουν υπ᾿ ανιας της ψυχης. Τουτο γαρ ην, ως εοικεν, ο την σφοδραν
λυπην ενεποιησεν αυτωι και την κατα των ανδρων τουτων υπεκινησε μανιαν οτι μη
θεωρητικον καλειν αυτον ηξιουν, μηδ᾿ αλλον δη τινα (σελ. 436) των την μεν
ελληνικην παιδειαν δια βιου εκμελετωντων, προσευχηι δε και ψαλμωιδια και τηι των
παθων αποχηι και τηι των αρετων εργασιαι σχολασαντων μηδε προς βραχυ. Μανεις
τοινυν ουτω και δια ταυτα, κρυπτει μεν εν μυχοις καρδιας το παθος, υπερχεται δε
τους απλουστερους σαινων, ωσπερ ποτε τον οφιν φασι την Ευαν, και μανθανει μεν
πρωτον παρ᾿ ενιων εστιν ας των πατερικων παραδοσεων, διαστρεφει δ᾿ επειτα
κακουργησας˙ ως δ᾿ ουκ ειχε και αυτους πειθομενους, αλλα τον δι᾿ ημας νεον Ἀδαμ
μαλλον η τον παλαιον μιμουμενους, κατ᾿ εκεινων πρωτων χωρει και δι᾿ αυτων κατα
παντων των την ησυχιαν ασπαζομενων, ουδε τους προ ημων αφιεις αιτιας, ουδε
τους υπο της Ἐκκλησιας ως αγιους πρεσβευομενους, αλλα και κατ᾿ αυτων μαλλον,
οτι και Γραφαις εδωκαν τα μη τοις κατ᾿ αυτον μαρτυρουντα το παντων αριστον. Ἵνα
δε και πιστιν ικανην αι κατα των ανδρων εκεινων εχωσι διαβολαι, οις πρωτοις
ωμιλησεν ως μαθητιων και δι᾿ ων τοις αλλοις επεθετο, γεγραμμενα υπεδεικνυ, πριν
η χερσιν οικειαις ως ουκ αληθη κατακερματισαι τα υπ᾿ εκεινων αυτωι δεδιδαγμενα,
ως τοτε ελεγεν. Ἔδειξεν ουν τοτε ταυτα και ημιν. Ἤν ουν εν αυτοις ερμηνεια των
προφητικων αποκαλυψεων η μνημη ουδεμια, περι τε ουσιας Θεου ρημα ουδε εν, αλλ᾿
οτι ουχ ο πολυμαθης εστιν ο τωι Θεωι ωκειωμενος, αλλ᾿ ο δι᾿ αρετης κεκαθαρμενος
των παθων και δια προσευχης εκτενους και καθαρας τωι Θεωι κολλωμενος και δια
τουτων τυγχανων της πληροφοριας και γευομενος των μελλοντων αγαθων, ην ως
αρραβωνα μυστικον θειοτεροις ονομασι κατα το εγχωρουν ετιμων. Ουκ ηρκεσεν ουν
αυτωι η εν εκεινοις κακουργια˙ και γαρ αντι των μαθηματων την θειαν Γραφην
88
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αυτος ελεγεν ειπειν αυτους ανονητον πανταπασι και (σελ. 438) την γνωσιν των
οντων πονηρα και τα παθη δαιμονας συνουσιωμενους τηι ψυχηι και ετερ᾿ αττα
τοιαυτα ουκ ολιγα. Ἀλλ᾿ ουκ απεχρησε ταυτα τωι καινωι τουτωι κατηγορωι˙ προσεθηκε
δε, φευ, και τα περι της ουσιας του Θεου. Ἐπει δε και τουτο πλασασθαι κατα των
ανδρων εκεινων εγνω, διασκεψαμενος ποθεν αν σχοιη το ευπαραδεκτον το μεγα
τουτο και δεινον πλασμα της συκοφαντιας, τας δια φωτος προφητικας προηνεγκεν
αποκαλυψεις και τας εκ τουτων δηθεν αντιθεσεις, ας ουδεις ποτ᾿ ειπεν αλλος, οτι μη
ο ταυτας αντικειμενος ουτος. Ειτ᾿ ουν κρατει κατα ταυτας εαυτωι μαχομενος, ειτ᾿ ου,
λογος ημιν ουδεις˙ αφωμεν αυτον υφ᾿ εαυτου πληττομενον τε και κοπτομενον.
Ἀλλα μετα τον εκ συκοφαντιων αγωνα τουτον προς ετερον αποδυεται, δειξαι
σπευδων ως φως νωι θεωρητικον η γνωσις μονη των κτισματων εστιν, ινα, τουτου
δειχθεντος, εσκοτισμενος και αναγνος αποδειχθηι πας ο μη την Ἀριστοτελους
φυσιολογιαν και την Πλατωνος θολογιαν και την Πτολεμαιου αστρολογιαν
εκμελετησας. ∆ια τουτο και τους μη τον δια νοηματων μονον φωτισμον
πρεσβευοντας υβριστικως επεξερχεται και φαυλαις επωνυμιαις διασυρει, φασκων
επι λεξεως ουτως˙ «αλλ᾿ οι περι τας εισπνοας δυο λεγουσιν ειναι τα δεικνυμενα υπο
του Θεου τοις οσιοις φωτα νοητως˙ εν το της γνωσεως και ετερον ενυποστατον, ο
διαφεροντως τοις πορρω ελθουσι των εισπνοων φαινεσθαι». Ἴδωμεν ουν τινες ους
δι᾿ επωνυμιων τοιουτων εκφαυλιζει ως ετεροφρονας˙ τουτων γαρ δειχθεντων,
συναποδειχθησεται ως και της γνωσεως εστι τι μακρωι κρειττον και θεοειδεστερον
φως, μονοις τοις δια του Πνευματος ορωσιν αποκαλυπτομενον, ου τοις ετι περιουσι
μονον, αλλα και τοις εξ αιωνος απασιν αγιοις. Ὅτι δ᾿ ουτος και των εφ᾿ ημων ου τον
δεινα η τον δεινα, παντας δ᾿ απλως αιτιαται τους τον ιερον και ησυχιον
ασπαζομενους βιον, δεικνυσι τρανως το παραδοσιν εγγραφον (σελ. 440) απο των
πατερων ες ημας κατιουσαν, επαινουμενην τε παρα των επ᾿αρετηι προηκοντων και
των πρυην εξ ημων γεγονοτων, ως ισμεν, θειων ανδρων και το λυσιτελες επι των
εισαγομενων δια πειρας επιδεικνυμενην, διαστρεψαντα τε και διαβαλοντα προτερον
σοφιστικως αυτον, ειτ᾿ απ᾿ αυτης ονομαζειν απαντας και τον λογον επι διαβοληι
κοινηι προαγειν.
Ἐπει δε και των εκ παλαιου προσκυνητων ημιν αγιων πλειστοις εξεγενετο δια
πειρας μαθειν τε και διδαξαι περι του φωτος της χαριτος, ημεις, ωσπερ ταις
ευαγγελικαις συνηγορουντες εντολαις, εκεινας παρηγαγομεν προς μαρτυριαν τας
ρησεις, αι και την ομολογιαν συνεπεφωνουν των μη παραγομενων ως και τα λογια
ουτω διδασκει προσημαινουσαι˙ τον αυτον κανταυθα τροπον εκεινα των πατερικων
προθησομεν ρηματων, α και κατα την υφηγησιν των αλλων παντων γεγραφθαι ο
ταυτα εξαγγελλων ισχυριζεται. Φησι τοινυν Ἰσαακ, ο πιστος των τοιουτων και
ασφαλης εξηγητης, οτι «δυο οφθαλμους κεκτημεθα ψυχικους, καθως λεγουσιν οι
πατερες». Ἤκουσας οτι οι πατερες παντες τουτο λεγουσι; Λεγουσι γουν οτι «δυο
ψυχικους εχομεν οφθαλμους και ουχ η αυτη χρεια της δι᾿ εκατερου θεωριας˙ εν ενι
μεν γαρ οφθαλμωι τα κεκρυμμενα εν ταις φυσεσιν ορωμεν, ηγουν την δυναμιν του
Θεου και την σοφιαν αυτου και την περι ημας προνοιαν αυτου την
καταλαμβανομενην εκ της μεγαλειοτητος της κυβερνησεως αυτου εις ημας˙ και εν
τωι ετερωι οφθαλμωι θεωρουμεν την δοξαν της φυσεως αυτου της αγιας, οτε εις τα
μυστηρια τα πνευματικα ευδοκησει ο Θεος εισαξαι ημας.Ἧ μεν ουν οφθαλμοι, φως
το υπ᾿αυτων ορωμενον, ηι δε ουχ η αυτη χρεια της δι᾿ εκατερου θεωριας, διπλοη τις
φαινεται εν τηι του φωτος τουτου θεωριαι˙ εκατερωι γαρ των οφθαλμων αλλο φως
οραται, ο θατερωι ουχ οραται. Τουτων δ᾿ ο τι ποτε εστιν εκατερον εξηγησατο ημιν ο
θειος ουτος Ἰσαακ, το μεν καταληψιν ειπων της του Θεου δυναμεως και σοφιας (σελ.
442) και προνοιας και απλως την απο των κτισματων προσγινομενην γνωσιν του
89
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

κτισαντος αυτα, το δε θεωριαν ου της θειας φυσεως, μη παλιν σχοιεν αφορμην οι
συκοφανται, αλλα της δοξης της φυσεως αυτου, ην εδωκεν ο Κυριος τοις μαθηταις
και δι᾿ αυτων πασι τοις πιστευσασιν αυτωι και δι᾿ εργων την πιστιν επιδειξαμενοις,
ην και ηθελησεν οραν αυτους˙ «θελω» γαρ, φησι προς τον πατερα, «ινα θεωρωσιν
ουτοι την δοξαν την εμην, ην δεδωκας μοι, οτι ηγαπησας με προ καταβολης
κοσμου»˙ και παλιν, «δοξασον με συ, πατερ, παρα σεαυτωι τηι δοξηι ηι ειχον προ του
τον κοσμον ειναι παρα σοι». Ὥστε και τηι ανθρωπινηι φυσει την δοξαν εδωκε της
θεοτητος, την φυσιν δε ου˙ αλλο αρα φυσις Θεου και η δοξα ταυτης ετερον, ει και
αχωριστα εστιν αλληλων˙ αλλ᾿ ει και της θειας φυσεως ετερον εστι, τοις υπο χρονον
ουσιν ουκ αν ειη εναριθμιος, ουκ ουσα καθ᾿ υπεροχην, αυτηι δε τηι θειαι φυσει τον
αφραστον ενουσα τροπον. Ου μεντοι μονωι τωι καθ᾿ υποστασιν ηνωμενωι εαυτωι
φυραματι ταυτην εδωκε την υπερ τα οντα παντα δοξαν, αλλα και τοις μαθηταις˙
«εγω» γαρ, φησι, «την δοξαν ην εδωκας μοι, πατερ, δεδωκα αυτοις, ινα ωσιν εν,
καθως ημεις εν εσμεν, εγω εν αυτοις και συ εν εμοι˙ ινα ωσι τετελειωμενοι εις εν».
Ἀλλα και οραν αυτους ηθελησεν. Αυτη αρα εστιν η δοξα, δι᾿ ης κτωμεθα εν εαυτοις
και ορωμεν κυριως τον Θεον.
Πως ουν την δοξαν ταυτην της θειας φυσεως κτωμεθα τε και ορωμεν; Ἆρα τους
λογους των οντων εξεταζοντες και δι᾿ αυτων θηρωμενοι την γνωσιν της του Θεου
δυναμεως και σοφιας και προνοιας; Ἀλλ᾿ ετερος οφθαλμος εστι ψυχης ο ταυθ᾿ ορων,
ωι το θειον φως, η δοξα της φυσεως αυτου, κατα το υπο του αγιου Ἰσαακ και των
αλλων παντων πατερων ανωτερω ειρημενον, ουχ οραται˙ ετερον αρα τουτι εστι το
φως παρα το φως ο της γνωσεως επωνυμον εστιν. Ουκουν ου πας ο την των οντων
γνωσιν εχων η δι᾿ αυτης (σελ. 444) ορων ενοικον εχει τον Θεον, αλλ᾿ αυτην την
γνωσιν των κτισματων, εξ αυτης ως εξ εικοτος στοχαζομενος Θεον. Ὁ δε το φως
εκεινο εχων απορρητως και ορων ουκετ᾿ εκ του εικοτος, αλλ᾿αληθει και των
κτισματων παντων υπερανιδρυμενηι θεαι, γινωσκει τε και εν εαυτωι εχει τον Θεον˙ ου
γαρ χωριζεται ποτε της αιδιου δοξης. Ἀλλα μη δια το υπερβαλλον της ευεργεσιας
απειθησαντες αφηνιασωμεν, πιστευσαντες δε τωι μεταλαβοντι της φυσεως ημων και
μεταδοντι της δοξης της φυσεως αυτου ζητησωμεν πως κταται τις τουτο και οραι.
Πως ουν; Τηι των θειων εντολων τηρησει˙ τωι γαρ τηρουντι ταυτας την εαυτου
εμφανειαν επηγγειλατο ο κυριος, ην εφεξης προιων και «μονην εαυτου και του
Πατρος» ωνωμασεν ειπων, «εαν τις αγαπαι με, τον λογον μου τηρησει και ο Πατηρ
μου αγαπησει αυτον και ελευσομεθα προς αυτον και μονην παρ᾿ αυτου ποιησομεν»,
και «εμφανισω αυτωι εμαυτον». Ὅτι μεν ουν λογον αυτου τας εντολας αυτου λεγει
δηλον, επει και ανωτερω αντι του νυν ειρημενου “λογου” τεθεικεν αυτας˙ «ο εχων»
γαρ, φησι, «τας εντολας μου και τηρων αυτας, εκεινος εστιν ο αγαπων με».
Ὥστε και απο τουτου δεικνυται, και μαλιστα κατα τους του φιλοσοφου λογους
και τα κατ᾿εκεινον δογματα, μηδαμως ουσα γνωσις η θεωρια αυτη του Θεου, καν
εκεινος παντα μαλλον η τουτο βουληται. ∆ει δε και ημας ειδεναι ταυτην ουκ ειναι
γνωσιν λεγοντας την θεωριαν καθ᾿ υπεροχην, ως και τον Θεον μη οντα˙ και γαρ υπερ
τα οντα πεπιστευκαμεν αυτον. Ἀλλα πως και μη βουλομενου του φιλοσοφου απο
των εκεινου λογων δεικνυται το θειον τουτο φως ετερον παρα την γνωσιν; Την των
εντολων τηρησιν εκεινος ου φησι δυνασθαι το σκοτος της αγνοιας απελαυνειντης
ψυχης, αλλα την μαθησιν και την κατ᾿ αυτην επιμονον μελετην˙ το δε μη απελαυνον
την αγνοιαν γνωσιν ουποτ᾿ αν δυναιτο παρεχειν. Το τοινυν κατ᾿ εκεινο μη παρεχον
γνωσιν την θεωριαν ταυτην (σελ. 446) χορηγει, κατα τους του Κυριου λογους˙ ουκ
αρα γνωσις εστιν η θεωρια αυτη, μη οτι δε γνωσιν ηγεισθαι τε και λεγειν ταυτην ου
χρεων, αλλ᾿ ουδε γνωστην, ει μη αρα καταχρηστικως και ομωνυμως, η κυριως
μαλλον, αλλ᾿ υπεξηιρημενως. Μη οτι ουν γνωσιν ταυτην ουχ ηγεισθαι χρη, αλλα και
90
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

πασης γνωσεως και της κατα γνωσιν θεωριας διαφεροντων υπερτεραν, ειπερ της του
Θεου μονης εν ημιν και εμφανειας υψηλοτερον ουδεν, ουδ᾿ ισον, ουδ᾿ εγγυς. Ἡμεις
δε και γνωσεως και αληθους γνωσεως ισμεν παρεκτικην ουσαν την των εντολων
του Θεου εκπληρωσιν˙ δια γαρ ταυτην μονης υγιεια τηι ψυχηι προγινεται. Τις δ᾿ αν ειη
ψυχης υγιεια, το γνωστικον νοσουσης; Παρεκτικας μεν ουν επισταμεθα τας του Θεου
εντολας και γνωσεως, αλλ᾿ ουχι γνωσεως μονης, αλλα και θεωσεως˙ ταυτης δε
τυγχανομεν τελειως κτησαμενοι και ιδοντες εν εαυτοις την δοξαν του Θεου εν
Πνευματι, οπηνικα ευδοκησει ο Θεος εις τα Πνευματικα μυστηρια προαγαγειν ημας
κατα τον προειρημενον τουτον αγιον.
Ἐπει δε τους πατερας ουτος προυβαλετο τουτο λεγοντας, και ημεις τους μετ᾿
αυτον απαντας αφεντες ενιους ιδωμεν των προς αυτου, τινα λεγουσι δοξαν Θεου
τοις μυσταις μονοις μυστικως και απορρητως ορωμενην, και προ των αλλων τους
αυτοπτας και αποστολους του μονου Θεου Πατρος ημων Ἰησου Χριστου, δι᾿ ου πασα
πατρια εν τωι της ιερας Ἐκκλησιας ονομαζεται πληρωματι, και προ των απστολων
αυθις τον κορυφαιον εκεινων Πετρον, ος φησιν˙ «ου σεσοφισμενοις μυθοις
εξακολουθησαντες εγνωρισαμεν υμιν την του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου δυναμιν
και παρουσιαν, αλλ᾿ εποπται γενηθεντες της εκεινου μεγαλειοτητος». Τινα τοινυν
δοξαν ουτος επωπτευσε του Κυριου Ἰησου Χριστου, ετερος αποστολος παριτω
δειξων˙ «διαγρηγορησαντες» γαρ, φησιν, (σελ. 448) «ο Πετρος και οι συν αυτωι, ειδον
την δοξαν του Χριστου». Ποιαν δοξαν; Ἕτερος αυθις παρελθετω των ευαγγελιστων
συμμαρτυρησων˙ «ελαμψε», φησι, «το προσωπον αυτου ως ο ηλιος και τα ιματια
αυτου εγενοντο λευκα ως το φως»˙ και εδειξεν αυτοις οτι αυτος εστι κατα το
ψαλμικον «ο το φως ως ιματιον αναβαλλομενος» Θεος. ∆ιο και ο Πετρος μετα το
ειπειν οτι επωπτευσε την δοξαν του Χριστου «εν τωι ορει τωι αγιωι», το φως το και
τας ακοας, ει και θαυμαστον ειπειν, περιαυγαζον (και νεφελην γαρ φωτεινην λογους
ενηχουσαν εθεασαντο εκει), μετα το ιδειν τοινυν ταυτην την δοξαν του Χριστου, και
«εχομεν» φησι, «βεβαιοτερον τον προφητικον λογον». Ποιον προφητικον λογον
βεβαιοτερον απο της θεας του φωτος εχεται μαθοντες, ω θεοπται; Ποιον ετερον η οτι
ο Θεος «ως ιματιον το φως αναβαλλεται»; «Τουτωι δε», φησι, «καλως τωι λογωι τωι
προφητικωι ποιειτε προσεχοντες, ως λυχνωι φαινοντι εν αυχμηρωι τοπωι, εως ου
ημερα διαυγασει». Ποια ημερα; Παντως η διαυγασασα εν Θαβωριωι. «Και φωσφορος
ανατελει». Ποις φωσφορος; Παντως ο καταλαμψας αυτος εκει συν Ἰακωβωι και
Ἰωαννηι. Ἕως αν ανατειληι ο φωσφορος ουτος, που; «Ἐν ταις καρδιαις υμων». Ὁραις
οτι το φως τουτο εν ταις καρδιαις αρτιως φαινει των πιστων και τελειων; Ὁραις δ᾿
οσον υπερεχει του φωτος της γνωσεως; Ουχι της απο των ελληνικων μαθηματων
(εκεινη γαρ ουδε της φωτος επωνυμιας αξια, ψευδης ουσα πασα η τωι ψευδει
συμμιγης και σκοτει μαλλον η φωτι παραπλησια), ου ταυτης ουν, αλλα και της απο
των θειων Γραφων γνωσεως τοσουτο διενηνοχε το φως της θεωριας ταυτης, ως το
μεν κατ᾿ εκεινην φως λυχνωι παρεικαζεσθαι φαινοντι εν τοπωι αυχμηρωι, το δε κατα
την μυστικην ταυτην θεωριαν φως εν ημεραι λαμποντι φωσφορωι, ος εστιν ο ηλιος.
«Ἀλλα πως», φησι, «παραβλητον ηλιωι αισθητωι, ει και θεικον εστι τουτι το
φως;». Συ ο θεωρητικωτατος απαντων (σελ. 450) αγνοεις και ουχ εχεις
παραδειγματικως εκλαμβανειν, αλλ᾿ ου συγκριτικως, το τον Θεον λαμπειν ως τον
ηλιον η υπερ τον ηλιον; Καιτοι και φανεντος και δευτερου το ισον εχοντος
φωστηρος εν ημεραι, διπλασιον ταυτης γενησεται το φως και τοιν ηλιοιν εκατερος εν
τοσουτωι φαινομενος φωτι αλαμπεστερος φανειται. Ὁ τοινυν ως ηλιος τοτε λαμπων
τον ηλιον υπερλαμπων, ουχ ως ο ηλιος λαμπει, αλλ᾿ υπερ τον ηλιον˙ ουτω και
ομοιωματικως λεγομενος ουδεμιαν εχει την ισοτητα, και παραδειγματικως
συγκρινομενος ουδεμιαν εχει ομοιοτητα ομοτιμον. Ἀλλ᾿ οτι μεν ουκ αισθητον
91
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

κυριως ουδε νοητον το φανεν φως εν Θαβωριωι τοις των μαθητων του Κυριου
απολεκτοις, εν τωι Περι φωτισμου θειου και ιερας ευδαιμονιας λογωι κατ᾿ εμην
δυναμιν ικανως προαποδεδεικται.
Φασι δ᾿ οι κατα του τοιουτου φωτισμου και φωτος αγωνισαμενοι και συμβολικα
ειναι φασματα παντα τα παρα Θεου δειχθεντα τοις αγιοις φωτα, και αυλων δη τινων
και νοητων αινιγματα πραγματων, και οικιονομικως και φανταστικως, δεικνυμενα
προς τας συμβαινουσας περιστασεις, και του Ἀρεοπαγιτου αγιου καταψευδονται
∆ιονυσιου ως συμφθεγγομενου τουτοις, καιτοι σαφως ουτος το εν τηι θειοτατηι
μεταμορφωσει τους μαθητας περιαστραψαν φως φανοταταις μαρμαρυγαις επι του
μελλοντος αιωνος περιαυγαζειν φησιν ημας αδιαλειπτως και ατελευτητως, παντοτε
συν Κυριωι κατα την επαγγελιαν οντας. Των ουν συμβολων τε και αινιγματων
παντων, των προς τα συμβαινουσας περιστασεις διαπλαττομενων, γινομενων τε και
απογινομενων, και νυν μεν οντων, μαλλον δε φαιομενων μεν ποτε, κυριως δε
οντων σχεδον ουδεποτε, το αει ον και κυριως ον και αναλλοιωτως ον φανοτατον
τουτο και θειοτατον φως πως ουκ αφειμενον εσται; Ἤ τον μεν εν αισθητοις
φανοτατον απαντων ηλιον εκ τροπης ηργμενον και πολλαις ετησιοις υποκειμενον
τροπαις και πολλοις (σελ. 452) σωμασιν αντιφραττομενον, και νυν μεν εκλειποτα
νυν δε κρυπτομενον, εστι δ᾿ οτε και αγιων επιταγμασιν υποταττομενον, καντευθεν
και κινησεως ανακοπτομενον, αναποδιζοντα τε και ισταμενον, τουτον μεν και το
απο τουτου φως ο ερουμεν εν υποστασει, το δε φως εκεινο, «παρ᾿ ωι ουκ εστι
παραλλαγη η τροπης αποσκιασμα», το απαυγασμα της ομοθεου σαρκος της
πλουτουσης και διδουσης την δοξαν της θεοτητος τουτο τοινυν το φως, την
καλλονην του μελλοντος και μενοντος αιωνος, συμβολον και φασμα και
ανυποστατον ερουμεν; Ουχ, εως ωμεντου φωτος εκεινου αρασται.
Τουτο γαρ το φως και Γρηγοριος ο θεολογος και Ἰωαννης ο την γλωτταν
χρυσους και Βασιλειος ο μεγας θεοτητα σαφως καλουσι. «Φως», φησιν, «η
παραδειχθεισα θεοτης επι του ορους τοις μαθηταις»˙ και αυθις, «λαμπροτερος εαυτου
εφαινετο ο Κυριος, της θεοτητος παραδειξασης τας ακτινας αυτης»˙ και παλιν,
«εφαινετο τοις καθαροις την καρδιαν, ως δι᾿ υελινων λαμπτηρων, δια του
προσκυνητου σωματος η τοιαυτη διαυγαζουσα δυναμις». Ὥστε ου του σωματος ην
απλως η δοξα αυτη, αλλα της θειας φυσεως, ητις εν μιαι των εν αυτηι αγιων
υποστασεων τωι προσκυνητωι εκεινωι συνημμενη σωματι, πασαν την ιδιαν ταυτην
δοξαν και θεοπρεπη λαμπροτητα ενεθηκεν αυτωι. ∆ιο και ο μεγας Μακαριος δοξαν
τουτο προσηγορευσε του Πνευματος. Πως ουν η θεοτης, η λαμπροτης και δοξα της
υπερουσιοτητος εκεινης, νυν μεν εσται νυν δ᾿ ουκ εσται, γινομενη τε και
απογινομενη, φαινομενη τε και αφανιζομενη, ουκ απο των αναξιων κρυπτομεη,
αλλ᾿ εις το μη ον χωρουσα, οια τα φασματα και τα τοιαυτα συμβολα και αινιγματα
και οσα παρα των παντολμων ονομαζεται τουτων, οι και τους σφων ελεγχους ως
αυτοις συμμαρτυρουντας παρηγαγον, ∆ιονυσιον τε τον θειον και Μαξιμον, ου
συνορωντες ως αναλογικως τε και αναγωγικως (σελ. 454) θεολογιας συμβολον το εν
τηι μεταμορφωσει του Κυριου φως ο σοφος τα θεια προσηγορευσε Μαξιομος;
Συμβολων γαρ ομωνυμως και των υφεστωτων παντων γινομενων τε και
λεγομενων εν ταις κατ᾿ αναλογιαν και αναγωγην θεολογιαις, τοιουτο συμβολον και
αυτος εκει τουτι προσειπε, διο και θεωριαν σαφως επεγραψε τους εκει λογους, ως
και Γρηγοριος ο της θεολογιας επωνυμος θεωριαν ωνομασε το γνωστον καλου και
πονηρου ξυλον, συμβολον αυτης κατα την εαυτου θεωριαν αναγωγικως
ποιησαμενος, αλλ᾿ ου δια τουτο φασμα και ανυποστατον συμβολον εκεινο ην. Ἀλλα
και τον Μωυσην και τον Ἠλιαν, τον μεν κρισεως, τον δε προνοιας συμβολον, ο θειος
ποιειται Μαξιμος. Ἆρ᾿ ουν ου παρησαν αληθως, αλλα συμβολικως κακεινοι
92
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

διεπλασθησαν; Τι δε ο Πετρος, ουκ αν γενοιτο της πιστεως συμβολον τωι θεωρειν
κατα αναγωγην βουλομενωι και της ελπιδος Ἰακωβος και της αγαπης ο Ἰωαννης; Και
αυτο το ορος της κατ᾿αρετην απασαν αναβασεως, εφ᾿ ωι Χριστος ανελθων, τοις
ακολουθησαι δυνηθεισιν, ινα κατα τον αυτον ειπω Μαξιμον, εν μορφηι Θεου
επιφαινεται, εν ηι υπηρχε προ του τον κοσμον ειναι; Ὁραις οιον ην το εκει τους
μαθητας περιαστραψαν φως; Κατα τουτο γουν μεταμορφωθεντα τον Κυριον οι των
αποστολων εκκριτοι θεασαμενοι «απο της σαρκος εις το Πνευμα μετεβησαν, πριν
την δια σαρκος αποθεσθαι ζωην», καθαπερ αυτος αυθις λεγει, «τηι εναλλαγηι των
κατ᾿ αισθησιν ενεργειων, ην αυτοις το Πνευμα ενηργησεν». Ὁραις ως αθεατον ην
εκεινο το φως τηι αισθησει μη μετασκευασθεισηι δια του Πνευματος; ∆ιο και τοις
πλησιοχωροις ουκ επεφανη, καιτοι λαμψαν υπερ τον ηλιον. Ουτω μεν ουν ουτος.
∆ιονυσιος δε ο μεγας τουτι το φως απλουν φησιν, ασχηματιστον, υπερφυες,
υπερουσιον, τουτεστιν υπερ τα οντα παντα ον. Πως ουν αισθητον το τοιουτον η
συμβολικον τοιουτο; Μελλων γαρ ουτος περι του φωτος ιερογραφειν, ως (σελ. 456)
του φωτος ασφαλης και θεατης και μυστης και τελετης, «νυν μεν», φησιν, «οι ενθεοι
καθηγεμονες ημων αισθητοις τα νοητα και τοις ουσι τα υπερουσια, και τηι ποικιλιαι
των μεριστων συμβολων την υπερφυη και ασχηματιστον απλοτητα παρεδωκαν
ημιν˙ οταν δε αφθαρτοι και αθανατοι γενωμεθα και της χριστοειδους και
μακαριωτατης εφικωμεθα ληξεως, παντοτε συν Κυριωι, κατα το λογιον, εσομεθα, της
μεν ορατης αυτου θεοφανειας εν παναγνοις θεωριαις αποπληρουμενοι, φανοταταις
αστραπαις ημας περιαυγαζουσης, ως τους μαθητας εν εκεινηι τηι θειοτατηι
μεταμορφωσει». Ὁραις, οπως ουχ υπερ αισθησιν μονον, αλλα και υπερ τα οντα
παντα, τουτο εστι το φως και ως υπερφυης η θεωρια αυτη;
Νυν μεν γαρ αισθησει και δια των οντων και των μεριστων συμβολων, τοτε δε
υπερ ταυτα γεγονοτες, το αιδιον φως αμεσως, μηδενος μεσιτευοντος
παραπετασματος, οψομεθα, ως και ο των τοιουτων ιεροτελεστης θειοτατος
εκφαντορικως εξηγησατο˙ «νυν μεν» γαρ, «βλεπομεν δι᾿ εσοπτρου και εν αινιγματι,
τοτε δε προσωπον προς προσωπον». Το δε νυν ειπε την δυνατην και αναλογον τηι
καθ᾿ ημας φυσει θωριαν δεικνυς˙ αυτος γαρ ταυτην υπεραναβας, υπερ αισθησιν τε
γεγονως και νουν, ειδε τα αορατα και ηκουσε τα ανηκουστα, τον αρραβωνα της
παλιγγενεσιας εκεινης και της κατ᾿ αυτην θεας λαβων εν εαυτωι, διο και ελεγεν˙
«οιδα» ακουσας και ιδων. Ἰδου αισθησεως ενεργεια ταυτι δοκει˙ αλλ᾿ εκεινος αυθις
ειπεν, ως «ουκ οιδα ειτε νους ην, ειτε σωμα αισθομενον». Ὥστε η αισθησις αυτη
υπερ αισθησιν και νουν εστιν˙ ηνικα γαρ εκατερον τουτων ενεργει και οτι ενεργει,
αισθανεται τε και νοει˙ δια τουτο προσεθηκεν οτι «ο Θεος οιδεν», επει ο Θεος ην ο
τοτε ενεργων. Αυτος δε υπερ ανθρωπον τηι προς Θεον ενωσει γεγονως δια του
αορατου εωρα τα αορατα, μητε του υπερ αισθησιν εκσταντα και ορατα τουτωι
γεγονοτα.
Και ο μεγας τοινυν ∆ιονυσιος ουκ αισθητην εδειξε (σελ. 458) την του αιωνιου
φωτος θεαν, ορατην ειπων αυτην, επει τοις χριστοειδεσιν ειπεν ορατην. Ευρησεις δε
αυτον και αλλαχου σαφως ορατον λεγοντα το υπερ αισθησιν φως˙ «η γαρ των
νοερων», φησιν, «αυθαιρετος αυτοεξουσιοτης, ει του μετριως αυτηι δοθεντος ορατου
τους ορους υπερπηδησαι τολμηρως επιχειρησοι, το μεν φως ενεργησει παρα τας
φωτος ουδε εν, αυτη δε και του μετριου δι᾿ εαυτην αποτευξεται». Ει γουν των
νοερων η θεωρια των υπερ αισθησιν ουκ αποδιαστελλεται, καν ορατη, πως η των
της χριστοειδους εφικομενων ληξεως υπερ αισθησιν ουκ εσται, διοτι ορατη; Και μη
ου μονον υπερ αισθησιν η ορατη εκεινη θεοφανεια, αλλα και υπερ νουν, καθαπερ
και ο αγιος Μαξιμος διετρανωσε˙ «πασων» γαρ, φησι, «τοτε των κατα σωμα και νουν
φυσικων ενεργειων την αποπαυσιν ημιν χαριεισθαι το Πνευμα δια της θεωσεως,
93
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ωστε τον Θεον δια τε της ψυχης και του σωματος φαινεσθαι». Του αυτου αρα φωτος
και ο νους και η αισθησις αντιληψεται, εκατερον μεντοι αναλογως εαυτωι, αλλ᾿ υπερ
αισθησιν και νουν. Και ο φησιν ο μεγας ∆ιονυσιος ορατην θεοφανειαν εκει και υπερ
νουν ενωσιν ου πανυ διενηνοχασιν αλληλων˙ αλλως τε και αερος εκει και τοπου
κατα τους θεηγορους μη δεομενοι, πως αισθητου δεησομεθα φωτος;
Ἀλλ᾿ εν Θεωι γενομενος ο Παυλος και τα του Θεου αορατα τεθεαμενος εν
εκστασει την ουσιαν αρ᾿ ειδε του Θεου; Και τις αν τουτο ειποι; Τον αυτον ουν τροπον
και οι δι᾿ ησυχιας κεκαθαρμενοι των αορατων καταξιουνται θεαματων, ανεπαφου
μενουσης της ουσιας του Θεου, αλλα και μυουνται και διανοουνται περι της θεας
εκεινης οι καταξιωμενοι ταυτης και ουτω της νοητης του Θεου φωτοδοσιας εν
απαθει και αυλωι τωι νωι μετεχουσιν, αλλα και υπερ τας θεωριας ταυτας και τας κατ᾿
αυτας μυησεις ισασι το θειον˙ και ουτω την (σελ. 460) υπερ νουν ταυτην κρειττον η
καθ᾿ ημας εχουσιν επιβολην, ουκ απο του μη οραν, ως οι εξ αφαιρεσεως
θεολογουντες, αλλ᾿ αυτηι τηι ορασει το υπερ ορασιν ειδοτες, πασχοντες οιον την
αφαιρεσιν, αλλ᾿ ου διανοουμενοι. Ὡς ουν του καταφατικως θεολογειν το τα θεια
πασχειν και οραν ετερον και υπερτερον εστιν, ουτω του κατα αφαιρεσιν θεολογειν
το καν τηι πνευματικηι ορασει δια το του ορωμενου υπερβαλλον πασχειν την
αφαιρεσιν ετερον και υπερτερον εστιν. Ει γαρ τις ηλιου σκιαν εν κατοπτρωι καθορυη
του κατ᾿ ουρανον τουτου λαμπροτεραν, ως και υπο της σκιωδους αστραπης την
οικειαν οψιν ηττωμενην εχειν, παντως το δι᾿ υπεροχην αορατον του αρχετυπου
συνεωρακεν αν, αλλ᾿ ουκ εξ αορασιας, αλλ᾿ εκ της ορασεως˙ ουτω τοινυν και οι της
μακαριωτατης εκεινης θεας αξιουμενοι, ουκ εξ αποφασεως αλλ᾿ εκ της εν πνευματι
ορασεως της θεοποιου ταυτης ενεργειας το υπερ ορασιν γινωσκουσι, ποσωι γε
μαλλον του ταυτην ενεργουντος. Ὅσοι δ᾿ αν υπ᾿ εκεινων διδαχθειεν, της μεν νοητης
φωτοδοσιας μεταλαγχανουσι και προς την κατα αποφασιν θεολογιαν ανιεναι
δυνανται˙ τυχειν δε της ομοιας θεας και δι᾿ αυτης και μετ᾿ αυτης συνοραν το του
Θεου αθεατον, των αδυνατων, ει μη και της υπερφυους και πνευματικης και υπερ
νουν ενωσεως τευξονται.
Ουτω γαρ και ο Στεφανος, κατα τον Νυσσης θειον Γρηγοριον, «ουκ εν τηι
ανθρωπινηι φυσει τε και δυναμει μενων το θειον βλεπει, αλλα προς την του αγιου
Πνευματος χαριν ανακραθεις, οτι τωι ομοιωι καθορασθαι τα ομοια παρα της Γραφης
μεμαρτυρηται˙ ει γαρ ανθρωπινηι φυσει τε και δυναμει η του Πατρος και του Υιου
δοξα χωρητη κατεστη, ψευδης ο αχωρητον αποφηναμενος ειναι το θεαμα˙ αλλα μη
ουδε εκεινον ψευδεσθαι και την ιστοριαν αληθευειν επαναγκες». Καλως αρα και
προτερον ελεγομεν οτι η επι τηι μεταμορφωσει του Χριστου θεωρηθεισα δοξα του
Πατρος ην, (σελ. 462) επει Πατρος τε και Υιου δοξα μια˙ και νυν γαρ σαφως εν Θεωι
γενομενος ο Στεφανος, ου τον Θεον εν δοξηι ειδε μονον αλλα και αυτην την δοξαν,
δοξαν ουσαν του Πατρος. «Ἆρ᾿ ουν ανθρωπινης φυσεως ην το κατορθωμα; Ἆρα τινος
των αγγελων προς το υψος εκεινο την κατω κειμενην φυσιν αναβιβασαντος; Ουκ
εστι ταυτα˙ ου γαρ ουτω γεγραπται οτι Στεφανος τηι δυναμει πολυς η της αγγελικης
βοηθειας πληρης γενομενος ειδεν α ειδεν, αλλ᾿ οτι Στεφανος, πληρης ων Πνευματος
αγιου, ειδε την δοξαν του Θεου και τον μονογενη του Θεου˙ ου γαρ εστι, καθαπερ ο
προφητης ειπε, το φως οφθηναι μη εν φωτι καθορωμενον». Ει δε εν φωτι πατρικωι
τωι Πνευματι φως ορωμεν τον Υιον, εστιν αρ᾿ ημιν ενωσις τις αμεσος προς τον Θεον
και μεταδοσις φωτος εκειθεν, μη δια μεσων μετεχομενη των αγγελων, ει και ο
φιλοσοφος ουτος απαναινεται και τον μεγαν ∆ιονυσιον τουθ᾿ ουτως οιεται
διδασκειν, μη την δυναμιν ακριβως της του ιεροφαντορος τουτου θεολογιας συνιεις.
Την γαρ αιτιαν ουτος της αγγελικης εκκαλυπτων επωνυμιας, ορασεις μεν
πολλας δι᾿ αυτων ημιν εκφαινεσθαι φησιν, αλλ᾿ ουχι και τας αυτοφανεις απασας,
94
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ουδε πασαν ενωσιν, ουδε πασαν ελλαμψιν δι᾿ εκεινων γινεσθαι φησιν. Ειπων γαρ
την πολυυμνητον εκεινην δοξολογιαν υπο πληθους ουρανιου στρατιας επι τηι του
Χριστου γεννησει τοις επι γης παραδοθεισαν, και ως αγγελος ευηγγελισατο τοις
ποιμεσι ταυτην, ατε τηι των πολλων αναχωρησει και ησυχιαι κεκαθαρμενοις, την
περιλαμψασαν αυτους δοξαν του Θεου ουκ ειπε δι᾿ αγγελων γεγονεναι˙ αλλ᾿ ουδ᾿ υπο
της περιλαμφθεισης δοξης οι ποιμενες του σωτηριου την αποκαλυψιν εδεξαντο˙
φοβηθεντων δε αυτων – και γαρ αηθεις ησαν τοιουτων θεαματων - εξηγγειλλον οι
αγγελοι τι βουλεται του φωτος η παρουσια. Και η παρθενομητωρ, οτι τε και (σελ.
464) οπως εν γαστρι εξει τον Θεον και τεξεται σαρκι δι᾿ αγγελου εμυειτο, αλλ᾿ ουχι
δι᾿ αγγελου η του Θεου ενωσις προς αυτην εγιγνετο. Σκεπτεον δε κανταυθα ως ουδ᾿
εκεινη τηι ενωσει εμυειτο, αλλα του εξαγγελλοντος εδειτο. Και τι δει πλειονων,
αυτου λεγοντος αριδηλως οτι τηι προς το υπερθεν φως ενωσει, η μονοις ενυπαρχει
«τοις υπερ γνωσιν αγγελικην κατηξιωμενοις αγγελοις, ταυτηι και οι θεοειδεις
αγγελομιμητως ενουνται νοες κατα πασης νοερας ενεργειας αποπαυσιν»˙ και αυθις,
«καθαπερ οι δεινοι περι τας ιερας ημων τελετας τας αυτοφανεις φασι των θειων
αποπληρωσεις των δι᾿ ετερων μεθεξεων ειναι τελεωτερας, ουτως οιμαι και των
αγγελικων ταξεων την εμεσον μετουσιαν των πρωτως επι Θεον ανατεινομενων
ενεργεστεραν ειναι των δια μεσοτητος αποτελουμενων». Ὁ δε Ζαχαριας ενα των
πρωτων και περι Θεον αγγελων οραι, ως ο μεγας ∆ιονυσιος και τουτ᾿ εκδιδασκει˙
«Ἰεζεκιηλ δε και προς αυτης φησι τουτο πανιερως νομοθετηθηναι της τοις χερουβιμ
επιβεβηκυιας υπερενδοξου θεοτητος».
Ουτω μη μονον εν αγγελοις, αλλα και εν ημιν, ουχ οπως εμμεσως και δι᾿ ετερων,
αλλα και αμεσοι και αυτοφανεις θεοπτιαι τελουνται, ου δια των πρωτων
διαπορθμευτικως επι τα δευτερα ιουσαι˙ ο γαρ Κυριος των κυριων νομοις ουχ
υποκειται κτισεως. ∆ιο και κατα τας ιερας ημων παραδοσεις πρωτος και μονος ο
Γαβριηλ μυειται το της αφθεγκτου κενωσεως του λογου μυστηριον, καιτοι μη της
πρωτως και αμεσως περι Θεον ιδρυμενης αγγελικης ταξεως υπαρχων. Ἔδει δ᾿ αρα
καινην ειναι την της καινης κτισεως αρχην. Ὁ γαρ μεχρις ημων υπερ ημων
κενωσεως εαυτον τα παντα εποιησε καινα˙ διο και αναλαμβανομενος εις ουρανον
τους εν υποβεβηκυιαι ταξει και μαλλον περικοσμιους αγγελους καθα φησιν ο αγιος
Κυριλλος, φωτιστικους και τελεσιουργους (σελ. 466) ποιειται της ανωτερω
ταξιαρχιας, αιρειν πυλας αιωνιους τοις αρχουσιν αυτων διακελευομενους και
μυουντας, ως εισελευεται και ανελευσεται και πασης αρχης και εξουσιας επανω
καθιειται ο σαρκα περικειμενος δια φιλανθρωπιαν αφατον. Κυριος γαρ εστι των
δυναμεων και βασιλευς της δοξης, παντα δυναμενος, και τους εσχατους ποιειν υπερ
τους πρωτους οτε βουλοιτο. Προ δε της δια σαρκος του Θεου επιφανειας, εν μεν
αγγελοις ουδεν τοιουτον εδιδαχθημεν, καν τοις προφηταις καταλληλως, πλην των
την μελλουσαν χαριν προυπογραφοντων, ης νυν επιφανεισης, ουκ αναγκη παντα
τελεισθαι δια μεσοτητος. Ταυτ᾿ αρα και κατα τον μεγαν Παυλον, «νυν εγνωρισθη
τοις αρχαις και ταις εξουσιαις δια της Ἐκκλησιας η πολυποικιλος σοφια του Θεου»,
και κατα τον κορυφαιον του χορου των αποστολων Πετρον, «δια των
ευαγγελισαμενων ημας εν Πνευματι αγιωι αποσταλεντι απ᾿ ουρανων νυν ανηγγελη
ταυθ᾿ ημιν, εις α επιθυμουσιν αγγελοι παρακυψαι». Μειζονων δε κατα τουτο των
ελαττονων τελουμενων δια της χαριτος, παλιν η της ευκοσμιας ταξις ασφαλως αμα
συντηρειται και θαυμασιως.
Ὁ δε την αγγελικην εκκαλυπτων επωνυμιαν καλλιστα και ως ουκ αν ειη
βελτιον εξηγησατο και διετρανωσε και εδιδαξεν ημας, τινος ενεκεν ουτοι και
παρηχθησαν και εκληθησαν ουτω την αρχην. Ὅτι δε ο το μυστηριον αμεσως της
προς ημας καθοδου του λογου πιστευθεις, ει και αρχιστρατηγος ην, αλλ᾿ ου των περι
95
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Θεον αμεσως ιδρυμενων ην, ευροις αν τοις θειοις προφηταις εκπεφασμενον˙ και γαρ
παρ᾿ αλλου του των αξιωματι διαφεροντων αρχικως ουτος εστιν ου καλειται και
προστακτικως ακουει˙ «συνετισον εκεινον την ορασιν». Ἐπιστησαι δε καν τουτωι
χρη, ως ου «μεταδος» ειπεν «εκεινωι την ορασιν», αλλα «συνετισον»˙ την μεν γαρ
της (σελ. 468) γνωσεως χαριν δια μεσων ως επι το πλειστον τελουμενην ιδοις αν,
των δε θεοφανειων αυτοφανεις εισιν αι πλειους. ∆ιο και επι Μωυσεως την μεν
νομικην υποτυπωσιν δι᾿ αγγελων η θεολογια φησι δεδοσθαι, την δ᾿ ορασιν εκεινην
και θεοπτιαν ου, αλλα της ορασεως την μυησιν. Μυστικαι δ᾿ ορασεις διαφορων
γινονται πραγματων, οντων, μελλοντων, αισθητων, νοητων προσυλων, αυλων,
προβεβηκοτων, υποβεβηκοτων, και αλλοτε αλλως, και διαφορως τουτων εκαστον
αποκαλυπτονται τηι δυναμει των ορωντων αναλογως και τοις οικονομουμενοις
καταλληλως πραγμασι. Και αυτου δε η του παντων επεκεινα εμφανεια κατ᾿ αλλας
και αλλας αιτιας τε και δυναμεις εν τοις ιεροις ανακτοροις η αλλοθι που τοις
μυσταις η τοις προφηταις, ως ο μεγας ∆ιονυσιος φησιν, επελαμψε, καν ο τυφλον
εαυτον καλεσας ουτος και φερωνυμως αδιακριτως πασιν επιβαλλων, μαλλον δε μηδ᾿
επιβαλλων ολως, αξιοι τους το αιωνιον φως εφ᾿ οσον εικος πρεσβευοντας ημας και
τα φανενται αρματα και τους τροχους και τα ξιφη και αλλα δη τινα τοιαυτα τωι φωτι
του μελλοντος αιωνος ομοτιμα ηγεισθαι˙ και ουδ᾿ εκεινο παρα της θεολογιας
ηκουσεν, «ως αντι παντων τοθ᾿ ημιν η θεια γενησεται φυσις», ιν᾿ εντευθεν γουν
Θεου ειναι το φως τουτι πιστευσηι.
Καιτοι τον Θεον ουδεις ειδεν, ουδε οψεται, ουκ ανθρωπος, ουκ αγγελος, αλλ᾿ ηι
αγγελος και ανθρωπος αισθητως η νοητως ορων. Ὁ δε Πνευμα γεγονως και εν
Πνευματι ορων, πως ου τωι ομοιωι το ομοιον θεασεται, κατα τους των θεολογων
λογους; Ου μην αλλα και δι᾿ αυτης της εν Πνευματι ορασεως το υπερανιδρυμενον
θειον φως κρυφιον πανταπασιν ετι μαλιστα δηλουται. Τις γαρ των κτιστων χωρησαι
δυναιτ᾿ αν πασαν την απειροδυναμον δυναμιν του Πνευματος, (σελ.470) ινα δι᾿
αυτης το παν κατιδοι του Θεου; Και τι λεγω την κρυφιοτητα εκεινην; Αυτη η αγλαια
του φωτος εκεινου, η παραδοξως ως υλην εχει την θεαν του ορωντος, αυξουσα δια
της ενωσεως το πνευματικον εκεινο ομμα και χωρητικωτερον αει εαυτης
εργαζομενη, ουδεποτε ληξει δια του παντος αιωνος φανοτεραις ακτισι
περιαυγαζουσα αυτο και κρυφιωτερας ες το διηνεκες αιγλης εμπιπλωσα και
αναφαινουσα δι᾿ εαυτης, α μηδεπω προτερον. Ὅθεν και τουτ᾿ απειρον οι θεολογοις
λεγουσι το φως, δι᾿ ου κατα αποπαυσιν πασης γνωστικης δυναμεως, εν δυναμει
Πνευματος, ορατος γινεται τοις αγιοις ο Θεος, ως Θεος θεοις ενουμενος τε και
ορωμενος˙ τηι γαρ μεθεξει του κρειττονος επι το κρειττον μετασκευασθεντες και
προφητικως ειπειν αλλαξαντες ισχυν, πασαν αποπαυσουσιν ενεργειαν ψυχης και
σωματος, ωστε μονον αυτο δι᾿ αυτων φαινεσθαι και υπ᾿ αυτων ορασθαι, των
φυσικων γνωρισματων τηι υπερβοληι της δοξης νικηθεντων, «ινα ηι ο Θεος τα παντα
εν πασι» κατα τον αποστολον. Υιοι γαρ Θεου εσομεθα της αναστασεως υιοι οντες και
ως αγγελοι Θεου εν ουρανωι, οι δια παντος βλεπουσι το προσωπον του Πατρος ημων
του εν τοις ουρανοις, κατα τον του Κυριου λογον.
∆ιο και ο μεγας ∆ιονυσιος, ενταυθα μεν ειπων της ορατης θεοφανειας
αποπληρουσθαι τους της χριστοειδους και μακαριας εφικομενους ληξεως, επηγαγε
μετ᾿ ολιγον, «εν θειοτεραι μιμησει των υπερουρανιων νοων»˙ προιων δε και των
αγγελικων προς Θεον ενωσεων μνημονευσας, των μονοις ενυπαρχουσων τοις υπερ
γνωσιν αγγελικην αηξιωμενοις αυτων αγγελοις, δηλαδη τοις αγαθοις, επιβολην
ουσαν η παραδοχην της υπερφανους αγαθοτητος, επιφερει λεγων˙ «και τους
θεοειδεις των ανθρωπων παντως γενομενους νοας, αγγελομιμητως ενουσθαι τουτωι
τωι φωτι και υμνειν μεν αυτο δια της των παντων αφαιρεσεως», μαθειν δε ουκ εκ
96
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

της αφαιρεσεως, (σελ. 472) αλλ᾿ εκ της προς το φως ενωσεως οτι «παντων εστιν
υπερουσιως εξηιρημενον». Τωι εξηιρημενωι τοινυν τουτωι των οντων ενουμενοι φωτι,
τουτ᾿ αυτο μανθανουσιν οτι των κτιστων εστιν εξηιρημενον, ουκ απο της εξαιρεσεως
αυτοι την ενωσιν εχοντες, αλλ᾿ υπο της ενωσεως μανθανοντες την αφαιρεσιν, ωστε
και η ενωσις αυτη των κτιστων εστιν εξηιρημενη και μη ον καθ᾿ υπεροχην εστιν˙ ο
γαρ ου χορητον εστιν αγγελοις, ει μη ως κατηξιωμενοις της υπερ αγγελους
γνωσεως, νοεραι τινι δυναμει χωρητον ειναι η κτητον αδυνατον, ως και ταυτην
υπεραιρον.
Το δε και ταυτην πασαν υπερβεβηκος, ως μη χωρεισθαι πεφυκος, υπερ τα οντα
παντ᾿ εστι, και υπερ γνωσιν αρα πασαν η τοιαυτη ενωσις, ει και γνωσις μεταφορικως
καλειται˙ ουδε νοητον εστιν ουκουν, ει και τουτο λεγεται˙ το γαρ υπερ παντα νουν
πως αν ειη νοητον; Κληθειη γουν τουτο και αγνοια καθ᾿ υπεροχην, και μαλλον η
γνωσις. Ου μερος τοιγαρουν γνωσεως ουδ᾿ ειδος εσται, καθαπερ ουδε το υπερουσιον
ουσιας ειδος˙ ουδε γουν εμπεριληφθειη αν υπ΄της καθολου γνωσεως, ουδ᾿ η καθολου
γνωσις διαιρουμενη και ταυτην υπ᾿ αυτην αν σχοιη˙ σχοιη γαρ αν μαλλον η αγνοια
ταυτην υπ᾿ αυτην, αλλ᾿ ουδ᾿ εκεινη˙ καθ᾿ υπεροχην γαρ και αγνοια εστι, δηλονοτι και
υπερ αγνοιαν. Μοναδικον αρ᾿ η ενωσις εστιν αυτη, και ην αν επωνυμιαν ειποι τις
αυτης, ειθ᾿ ενωσιν ειθ᾿ ορασιν, ειτ᾿ αισθησιν ειτε γνωσιν ειτε νοησιν ειτ᾿ ελλαμψιν, η
κυριως ταυτ᾿ ουκ εστιν, η μονηι κυριως ταυτα προσεστιν αυτηι.
Σαφης ουκουν αγνοια οι Περι γνωσεως του φιλοσοφου λογοι. Και γαρ εκει μερος
αυτην και ειδος ειναι λεγει της καθολου γνωσεως, επει γνωσις ονομαζεται, και
συγκρινει ταυτην προς εκεινην και συνεωρακεν, ως ειπερ εξει γενος την γνωσιν δια
την επωνυμιαν, σχησει και την αγνοιαν, (σελ. 474) επει και τουτο λεγεται και
μαλλον η εκεινο. Τοιγαρουν εσται το αυτο υπο ταναντια γενη, και το υπερεχον
υποκειμενον, και συντεταγμενον τηι πληθυι το μοναδικον και πασης πληθυος
υπερεξηιρημενον. Το δε μειζον εις ανοιας λογον, ως ουχ απλως την ενωσιν ειδος και
μερος και υποκειμενον φησιν, αλλ᾿ ο φησιν αυτος εκει υπερ γνωσιν, τουτ᾿ αυτο και
ως ειδος και μερος και υποκειμενον αυτηι χειρον ειναι λεγει της καθολου γνωσεως,
ωσπερ αν ει τις και το μονον υπερουσιον, επειπερ ουσια υπερουσιος εστι τε και
ονομαζεται, μερος και ειδος και υποκειμενον ουσιας λεγων δια την ομωνυμιαν, ειτα
συγκρινειν ετολμα τουτο προς το καθολου γενος της ουσιας. Και μην ιστω ο μιγνυς
τα αμικτα και το υπερ γνωσιν τηι γνωσει συνταττων και υπερ γνωσιν λεγων το υπερ
εννοιαν, ως και το συγκρισεως γουν σχημα δεξασθαι την γνωσιν προς αυτο αυτο το
υπερ γνωσιν προστεθεν εποιησεν, ωστε αυτο προς εαυτο εν ον αφρονως
παραβαλλεται. Ἔτι, ει δια την ομωνυμιαν η υπερ γνωσιν γνωσις της καθολου
γνωσεως ειδος, οι δεκα γενη των οντων λεγοντες ηπατηνται˙ και γαρ εν απαντων
γενος, το ον, και ο υπερ παντα ων εις υπ᾿ αυτο, και το ον του ενος τουτου κρειττον,
και συνημενα τουτωι τωι ενι τα αλλα ον ετερον ποιουσι κρειττον του ενος. Ἔτι, επει
και αφη εστιν υπερ αφην και ορασις υπερ ορασιν και απλως αισθησις υπερ αισθησιν
– λεγεται γαρ και ταυτα ομωνυμως η νοησις – ει το υπερ αισθησιν αισθησεως ειδος,
κρειττον εσται η αισθησις του υπερ αισθησιν και εφ᾿ εκαστου των λοιπων ωσαυτως.
Ἀλλ᾿ επανιωμεν˙ τι ουν η μηδεν των οντων καθ᾿ υπεροχην ενωσις εκεινη; Ἆρ᾿ η
κατα αποφασιν εστι θεολογια; Και μην ενωσις εκεινη αλλ᾿ ουκ αφαιρεσις εστιν. Ἔτι
ουδ᾿ εκστασεως κατ᾿ αυτην ουδ᾿ ημεις δεομεθα, επι δε της (σελ. 476) ενωσεως εκεινης
και οι αγγελοι˙ και προς τουτοις, ο μεν μη κατα αφαιρεσιν θεολογων ουδ᾿ ευσεβης,
της δ᾿ ενωσεως εκεινης των ευσεβων μονοι οι θεοειδεις τυγχανουσιν. Ἔτι η κατα
αποφασιν θεολογια νοειται παρ᾿ ημων και λεγεται, εκεινην δ᾿ αρρητον και
απερινοητον και αυτοις τοις ορωσιν ο μεγας ειπε ∆ιονυσιος. Ἔτι το μεν κατ᾿ εκεινην
την θεολογιαν φως γνωσις τις εστι και λογος, το δε κατα την θεωριαν ταυτην φως
97
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ενυποστατως θεωρειται, νοερως τε ενεργουν και πνευματικως απορρητως τωι
θεουμενωι ομιλουν. Και μεν δη τα απεμφαινοντα τωι Θεωι διανοειται ο νους κατα
αφαιρεσιν θεολογων˙ διεξοδικως αρα ενεργει˙ εκεινη δ᾿ ενωσις εστι˙ προς δε μετα
των αλλων και εαυτον εκειθεν αφαιρει, εκεινη δε του νου προς Θεον ενωσις εστι,
και τουτο εστιν, οπερ οι πατερες ειπον «τελος προσευχης, αρπαγη προς Κυριον». ∆ιο
και ο μεγας ∆ιονυσιος δι᾿ αυτης ημας ενουσθαι τωι Θεωι φησιν. Ἐν γαρ τηι προσευχηι
τας προς τα οντα σχεσεις κατα μικρον αποτιθεμενος ο νους, πρωτον μεν τας προς τα
αισχρα και πονηρα και τα φυλα πανθ᾿ απλως, ειτα τας προς τα μεσως εχοντα και
μεθαρμοζομενα προς το χειρον η το βελτιον τηι προθεσει των χρωμενων
καταλληλως, ων δηπου και πασα μαθησις εστι και η δια ταυτης γνωσις, διο και
πατερικον εστι παραγγελμα μη καταδεχεσθαι την γνωσιν εν τωι καιρωι της
προσευχης, αναδιδομενην υπο του εχθρου, ινα μη το κρειττον συληθωμεν˙ ταυτας
τοινυν και τας προς τα κρειττω τουτων σχεσεις κατα μικρον αποτιθεμενος ο νους
ολοσχερως κατα την ειλικρινη προσευχην εξισταται των οντων παντων. Αυτη δε η
εκστασις της μεν κατα αφαιρεσιν θεολογιας διαφεροντως υψηλοτερον εστι˙ μονων
γαρ εστιν των απαθειας επειλημμενων˙ ουπω δε ενωσις εστιν, εαν η ο παρακλητος
εν υπερυωι των φυσικων ακροτητων καθημενωι τωι προσευχομενωι και προσδοκωντι
την επαγγελιαν του Πατρος επιλαμψηι ανωθεν και δια της αποκαλυψεως προς την
(σελ. 478) του φωτος αρπασηι θεωριαν. Της δε θεωριας ταυτης εστι και αρχη και τα
μετα την αρχην, κατα τε το αμυδροτερον και τηλαυγεστερον διαφεροντα προς
αλληλα, τελος δ᾿ ουμενουν επ᾿ απειρον γαρ η προοδος αυτης, ωσδαυτως και της εν
αποκαλυψει αρπαγης˙ αλλο γαρ ελλαμψις και αλλο διαρκης φωτος θεα, και αλλο
των εν τωι φωτι πραγματων, εν ωι και τα μακραν γινεται υπ᾿ οφθαλμους και τα
μελλοντα ως οντα δεικνυται.
Ἀλλα ταυτα μεν υπερ εμε λεγειν και διατρανουν˙ ει δε και τα προ αυτων, αλλ᾿
εκεινα της προκειμενης υποθεσεως˙ επανειμι τοινυν. Ἡ γουν του φωτος τουτου
θεωρια ενωσις εστιν, ει και μη διαρκης τοις ατελεσιν˙ η δε του φωτος ενωσις τι γε
αλλο η ορασις εστιν; Ἐπει δε και μετα την των νοερων ενεργειων αποπαυσιν
τελειται, πως αν τελεσθειη, ει μη δια Πνευματος; Ἐν γαρ τωι φωτι το φως οραται και
εν τωι ομοιωι φωτι και το ορων, ει κατα μηδεν αλλο ενεργοιη, παντων των αλλων
εκχωρησαν, φως ολον και αυτο γινεται και τωι ορωμενωι ομοιουται, μαλλον δε και
αμιγως ενουται, φως ον και ορων φως δια φωτος˙ καν εαυτον βλεπηι, φως οραι, καν
προς εκεινο ο οραι, φως εστι και τουτο, καν το δι᾿ ου εχηι το οραν, και εκεινο φως
εστι, και τουτ᾿ εστιν η ενωσις, εν παντ᾿ εκεινα ειναι, ως μηδε εχειν διαγινωσκειν τον
ορωντα το δι᾿ ου και εις ο και τι αυτο εστιν, αλλ᾿ η τουτο μονον οτι φως εστι και φως
οραι των κτισματων παντων αλλο.
∆ιο και ο μεγας Παυλος κατα την εξουσιαν αρπαγην εκεινην αγνοειν εαυτον
φησι τι ην. Ἑωρα μεντοι εαυτον˙ πως; αισθητως η λογικως η νοερως; Ἀλλα τουτων
αρπαγεις απανεστη των δυναμεων. ∆ιο του την αρπαγην αρ᾿ εξειργασμεου
πνευματος εωρα εαυτον. Αυτος δε τι ην, αληπτος ων πασηι φυσικηι δυναμει, μαλλον
δ᾿ απολελυμενος πασης (σελ480) φυσικης δυναμεως; Παντως εκεινο ωι ηνωθη και δι᾿
ου εαυτον εγινωσκε και δι᾿ ο παντων αφειμενος ην. Ταυτην γαρ εσχε προς το φως
την ενωσιν, ης ουδ᾿ αγγελοι τυγχανοιεν αν, ει μη δια της ενουσης χαριτος υπερβαιεν
εαυτους. Πως αρα και Πνευμα ην εκεινος τοτε, ωι και ηνωται, εξ ου και το ηνωσθαι
ειχε, των οντων παντων εκστας και εκεινο κατα χαριν γεγονως και καθ᾿ υπεροχην
μη ων, ηγουν υπερ τα κτιστα, ως και ο θειος Μαξιμος φησιν˙ «ο γαρ εν Θεωι
γενομενος παντα τα μετα Θεον κατελιπε κατοπιν εαυτου»˙ και παλιν, «παντα τα
μετα Θεου πραγματα και ονοματα και αξιωματα υποκατω των εν τωι Θεωι δια της
χαριτος γενησομενων εσται». Τοιουτο δε γεγονως ο θειος τοτε Παυλος της θειας
98
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ουσιας μετεσχεν ουδαμως˙ και υπερ το καθ᾿ υπεροχην μη ον αρα η ουσια του Θεου,
καθαπερ και υπερθεος, και εστι καθ᾿ υπεροχην μη ον, δια νοερας αισθησεως
πνευματικως ορωμενον, ο ουσια του Θεου ηκιστα εστι, δοξα δε και λαμπροτης της
αυτου φυσεως αχωριστος, δι᾿ ης ενουται τοις αξιοις μονοις, και αγγελοις και
ανθρωποις. Ου μην αλλ᾿ επειπερ ως οι αγγελοι ουτω και οι ανθρωποι κατα τους
τροπους τουτους ορωσι τον Θεον και ενουνται τωι Θεωι και υμνουσι τον Θεον, ταχ᾿ αν
και αγγελος, ει την εαυτου υπερφυα εκεινην ορασιν εξειπε, τα του Παυλου αντικρυς
αν ειπεν, οτι «οιδα αγγελον ιδοντα, ουκ οιδα ειγε ην καν αγγελος, ο Θεος οιδεν». Τας
ουν ορασεις ταυτας των αγιων, ας οιδε μονος ο Θεος και οι κατ᾿ εκεινας
ενεργουμενοι, καθαπερ και Γρηγοριος ο θεολογος λεγει, ταυτας ουν αισθητας λεγειν
και φαντασιωδεις και συμβολικας ως αισθητας και προς την ανθρωπινην γνωσιν
παραβαλλειν, αρ᾿ ανδρος εστι συνορωντος την του θειου υψους απειριαν και προς τι
φιλανθρωπως ειλκυσε την ημων εσχατιαν;
(σελ. 482) Ἀλλ᾿ ιδου τρεις ημιν παρηχθησαν, εις αφ᾿ εκαστου των τριων εν τωι
χριστωνυμωι πληρωματι ταγματων, εκ των αποστολων Πετρος ο κορυφαιος, εκ των
ιεραρχων ∆ιονυσιος ο πασης ενθεου ιεραρχιας υποφητης, εκ των αναχωρητων
Ἰσαακ ο μυστης και τελετης της καθ᾿ ησυχιαν αγωγης, και κατα το γεγραμμενον επι
των κατα την Χριστου γεννησιν ποιμενων οτι ευθυς συν τωι λογωι του αγγελου
πληθος ουρανιου στρατιας επεστη συμμαρτυρουν, ουτω και συν τωι του αποστολου
λογωι πληθος επεστη αποστολων συμφωνουν, οσιων τε και ιερεων εφ᾿ εκατερου των
λοιπων. Τουτο τοινυν το πληθος ομολογον απαν ανεπεμψαν φωνην ως εστι φως
τοις αγιοις φαινομενον, αλλο μεν παρα την απο των κτιστων απαντων γνωσιν,
τοσουτωι δ᾿ ιερωτερον οσωι και δοξα εστι φυσεως Θεου, και τοις θεοειδεσι μονοις
γενομενοις καθοραται, τοσουτωι δ᾿ απεχον του φαντασιωδες ειναι η τοις αισθητοις
παραπλησιον φωσιν η συμβολικως κατ᾿ αυτα διαπεπλασθαι, ως και του μελλοντος
αιωνος τουθ᾿ υποστασιν και καλλονην υπαρχειν, μονον φως αληθινον, αιωνιον,
ατρεπτον, ανεσπερον, αναλλοιωτον, δι᾿ ου φως ημεις γενομεθα, τελειου φωτος
γεννηματα. Τουτους ουν τους τοσουτους «απορρεοντας τε και εισπνεοντας» καλων
διασυρεις και περι την του Θεου ουσιαν αμαρτανειν λεγεις, φιλοσοφε, τους θεοπτας,
τους θεοσοφους, τους θεοκηρυκας; ∆εδοικα μη του εν φωτι κληρου των αγιων
απορρυηις, μη, το στομα ανοιξας, ελκυσηις Πνευμα, αλλα το αντικειμενον τηι αληθειαι,
μη ουσιαν δογματισηις Θεου το ανυπαρκτον. Τι γαρ σοι βουλεται ο αγων εκεινος,
δειξαι τιθεμενωι δια σπουδης μεγιστης ως ουκ εστι θεωρια υπερ τας νοερας
ενεργειας, καιτοι δι᾿ αυτης μονης της υπερβαινουσης τας νοερας ενεργειας θεωριας
και το οντως ειναι τον Θεον τρανοτατα και ες τα μαλιστα διαφεροντως και το υπερ
τα οντα ειναι τον Θεον; Πως γαρ ουκ αν ειη η ουσια του Θεου, (σελ. 484) ειγε τοις δια
της ειλικρινους προσευχης υπεραναβασι παν ο τι περ αισθητον και νοητον εν αυτηι
τηι προσευχηι η δοξα της θειας εκεινης ενοραται φυσεως; Ποσωι δ᾿ αν ειη υπερ παν
αισθητον και νοητον η ουσια του Θεου, ειπερ υπερ ταυτην ειη την θεαν, την υπερ
πασαν αισθησιν και νοησιν ουσαν;
Τι δε του μελλοντος αιωνος αγαθα; Ουχ υπερ πασας εστι τας αισθητικας ημων
δυναμεις και τας νοερας; «Ἅ γαρ οφθαλμος ουκ ειδε και ους ουκ ηκουσε και επι
καρδιαν ανθρωπου ουκ ανεβη ητοιμασε», φησιν, «ο Θεος τοις αγαπωσιν αυτον»˙
αλλα μην ταυτα τοτε «η καθαροτης της καρδιας οψεται», κατα τον αγιον Μαξιμον.
Πως ουν ουκ εστιν ουδαμως ορασις υπερ πασας τας νοησεις; Μηδε γαρ σοφιστικως
αυθις δια της ομωνυμιας, ατε μηκεθ᾿ ημιν εχων αντιλεγειν, υποκριναιο τον
συμφθεγγομενον. Ουδε γαρ ο λεγων μεταφορικως και ομωνυμως νοησιν το υπερ
νοησιν, δια το και υπερωνυμον εκεινο ειναι, μεταβαλων αυθις αγωνιειται δειξαι μη
υπερ νοησιν εκεινο ειναι. Και μην ο μεν ειπων ουχ υπερ νοησιν το υπερ νοησιν, ως
99
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

νοησιν καλουμενον, εχει τι προσχημα και προσωπειον, την ομωνυμιαν, ο δε μηδ᾿
υπερ τας νοερας ενεργειας εκεινο τιθεμενος ουδε σοφισασθαι γουν εχει˙ νοερα γαρ
ενεργεια εκεινο ηκιστα κληθειη αν. Ἀλλα γαρ εν τηι μακαριωτατηι εκεινηι κατα τον
αληκτον αιωνα διαγωγηι τοις υιοις της αναστασεως ουδενος δεησει των κατα τον
αιωνα συνιστωντων τον βιον, ουκ αερος, ου φωτος, ου τοπου και των τοιουτων,
αλλ᾿ «αντι παντων ημιν η θεια γενησεται φυσις» κατα τον Νυσσης Γρηγοριον, και
κατα τον αγιον Μαξιμον η της ψυχης τοτε και του σωματος θεωσις «παςων των
κατα νουν τε και αισθησιν φυσικων ενεργειων χαρισεται την αποπαυσιν, ως τον
Θεον δια τε της ψυχης και του σωματος φαινεσθαι, νικηθεντων τηι υπερβοληι της
δοξης των φυσικων (σελ. 486) γνωρισματων». Τι τοινυν το δια των σωματικων
οφθαλμων, ανευ αερος και ουκ αισθητον, υπερ πασαν γνωσιν φυσικην ορωμενον
φως; Ουχ η περιαυγαζουσα τε και εναυγαζουσα δοξα του Θεου; Τι δε το υπερ πασαν
αισθησιν τε και νοησιν θεωρητικον ημας απεργαζομενον; Ου το Πνευμα του Θεου,
το μη τον νουν μονον, αλλα και το σωμα τοθ᾿ ημων πνευματικον ποιησον; Πως ουν
ουδεμια ορασις εστιν υπερ την νοησιν, ουδε φως της καρδιας ετερον, οτι μη η
γνωσις;
Ἐγω δε και την ιεραν ημων πιστιν υπερ πασας τας αισθησεις και πασας τας
νοησεις ορασιν της ημετερας ετερον τροπον τιθεμαι καρδιας, ως υπερβαινουσαν τας
νοερας πασας δυναμεις της ημων ψυχης˙ πιστιν δε λεγω ου την ευσεβη ομολογιαν,
αλλα την επ᾿ αυτηι και τοις υπο του θεου επηγγελμενοις αμεταπειστον ιδρυσιν. Πως
γαρ δι᾿ αυτης ορωμεν τα επηγγελμενα κατα τον μελλοντα εκεινον αληκτον αιωνα;
Ταις αισθησεσιν; Ἀλλα «πιστις εστι ελπιζομενων υποστασις», αισθησει δε το μελλον
τε και ελπιζομενον ουδ᾿ ιδειν γενοιτ᾿ αν τις μηχανη˙ διο και ο αποστολος προσεθηκε,
«πραγματων ελεγχος ου βλεπομενων». Ἆρ᾿ ουν νοερα τις δυναμις οψεται τα
ελπιζομενα; Και πως, α μηδαμως επι καρδιαν αναβεβηκεν ανθρωπου; Τι ουν, ουχ
ορωμεν δια της πιστεως τα επηγγελμενα ημιν παρα Θεου, επειδηπερ υπεραναβαινει
τας αισθητικας και νοερας πασας ενεργειας; Ἀλλα μη παντες οι απ᾿ αιωνος την
επουρανιον δι᾿ εργων επιζητησαντες πατριδα, κατα τον θειον αποστολον, απεθανον
μη κομισαμενοι τας επαγγελιας, αλλα πορρωθεν αυτας ιδοντες και ασπασαμενοι.
Ἔστιν αρα και ορασις και νοησις καρδιας υπερ πασας τας νοερας ενεργειας˙ το γαρ
υπερ νουν, ει μη καθ᾿ υπεροχην, ουκ ανοητον, επει τοιουτο το κατ᾿ ελλειψιν ανουν.
Ου μην αλλ᾿ επει παντες «οι μαρτυρηθεντες δια της (σελ. 488) πιστεως ουκ
εκομισαντο την επαγγελιαν, του Θεου περι ημων κρειττον τι προβλεψαμενου, ινα μη
χωρις ημων τελειωθωσι», τελειωθεντες αρ᾿ ουτοι τα επηγγελμενα ουκ οψονται; Ἤ
οψονται μεν, αλλ᾿ ουχ υπερ πασαν νοησιν οψονται; Ἤ και υπερ πασαν νοησιν, αλλ᾿
ως και πλιν η τελειωθηναι; και πως αν εχοι τουτο λογον; Ουκουν οψονται και υπερ
πασαν νοησιν οψονται και ουχ ως προτερον εωρων, αλλ᾿ ως απολαυσιν των
επηγγελμενων ειναι την ορασιν. Ἔστιν αρα ορασις υπερ πασαν νοησιν και ετι υπερ
τουτο˙ και γαρ η μεν πιστις αυτη υπερ νουν ορασις εστιν, η δε των πιστευθεντων
απολαυσις, ορασις υπερ την υπερ νουν ορασιν εκεινην. Ἔστι δη και το κατ᾿ αυτην
ορατον τε και απολαυστον, ο υπερ παντα τα αισθητα και νοητα υπαρχον ουσια του
Θεου ουκ εστιν, αλλ᾿ υπεροχικως και αυτου εξηρηται η ουσια του Θεου. Τοιαυτη γαρ
πασα η των μελλοντων αγαθων υποστασις. Συνηκας οσον της θεοπρεπους
μεγαλειοτητος περιαιρουνται οι ταυτην μη γινωσκοντες την υπερ νοησιν ορασιν,
οσον δ᾿ υπερ αυτους μεγαλυνουσι Θεον οι ταυτης η δια καθαροτητα καρδιας μετριως
γευσαμενοι και τον αρραβωνα σχοντες εν εαυτοις του μελλοντος αιωνος, η
παραδεξαμενοι πιστει τηι πολυτροπως προξενωι των απορρητων αγαθων; Ἀλλ᾿ ο
φιλοσοφος το υψος της διανοιας ταυτης ου χωρησας, ουτε τον Θεον προσεκυνησεν η
εδοξασεν αξιως εαυτου εν Πνευματι και τους εν Πνευματι Θεου δοξαζοντας παν
100
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ηγειται τουναντιον πραττειν και προς τον των βλασφημουντων κατασπαι καταλογον
τους μονους υψηλους και ασφαλεις θεολογους.
Ἀλλα γαρ ενδιατριψωμεν ετι περι την πιστιν και την κατ᾿ αυτην θειαν και
τερπνην χριστιανοις θεωριαν, πιστιν, το της ευαγγελικης δυναμεως οχημα, την
αποστολικην ζωην, το αβραμιαιον δικαιωμα, πιστιν, εξ ης νυν αρχται και εις ην
καταληγει πασα δικαιοσυνη και αφ᾿ ης δικαιος ζησεται, ο δ᾿ υποστελλομενος της
ευδοκιας εκπεσειται της θειας, (σελ. 490) και γαρ «χωρις πιστεως αδυνατον
ευαρεστησαι Θεωι», πιστιν, την παντοδαπης πλανης το γενος ημων ελευθερουσαν αει
και ενιδρυουσαν ημας τηι αληθειαι και ημιν την αληθειαν, ης ουδεις ημας των
απαντων αποκινησει, καν μαινομενους ηγησηται, δια της οντως πιστεως
εξεστηκοτας την υπερ εννοιαν εκστασιν, εργωι τε και λογωι μαρτυρουντας ως ου
«περιφερομεθα παντι ανεμωι της διδασκαλιας», αλλα της ενιαιας των χριστιανων
αληθογνωσιας εχομεθα και την απλουστεραν και θειοτεραν και ως αληθως απλανη
θεωριαν πρεσβευομεν. Ἵνα τοινυν, των μελλοντων αρτιως αφεμενοι, την εκ
πιστεως υπερ νουν θεωριαν απο των γεγονοτων εξ αρχης εποπτευσωμεν, «πιστει
νοουμεν κατηρτισθαι τους αιωνας ρηματι Θεου, εις το μη εκ φαινομενων τα
βλεπομενα γεγονεναι». Ποιος νους χωρησαι δυναιτ᾿ αν ως εκ μηδαμηι μηδαμως
οντος τοδε γεγονε το παν και ταυτα λογωι μονωι; Ἐκεινο γαρ παντως ουχ
υπεραναβαινει τας νοερας ενεργειας, ο καταληπτον εστι αυταις. Ταυ᾿ αρα και οι
σοφοι των Ἑλληνων, κατανοοησαντες ως μεταχωρει το μη ον των φθειρομενων
ουδεν, γινεται τε εκ μη οντος των γινομενων ουδεν, αγενητον και ατελευτητον τον
κοσμον εδοξασαν. Ἀλλ᾿ υπεραναβασα η πιστις τας απο της των κτισματων θεωριας
εγγινομενας εννοιας ηνωσεν ημας τωι παντων υπερανωικισμενωι λογωι και τηι
ακατασκευωι και απληι αληθειαι και κατενοησαμεν κρειττον η κατα αποδειξιν, ως ου
μονον εκ μη οντων αλλα και μονωι ρηματι Θεου απαντα παρηχθη. Τι ουν η πιστις
αυτη; Ἆρα φυσικη τις δυναμις η υπερφυης; Ὑπερφυης δηπου˙ διο ου δυναται τις
ελθειν προς τον Πατερα, ει μη δι᾿ Υιου, του υπερανω τιθεντος ημων αυτων ημας και
την θεοποιον απλοτητα διδοντος και προς την του συναγωγου Πατρος
επιστρεφοντος ενοτητα (σελ. 492) ∆ια τουτο Παυλος «ελαβε χαριν εις υπακοην
πιστεως», δια τουτο, «εαν ομολογησηις εν τωι στοματι σου Κυριον Ἰησουν και
πιστευσηις εν τηι καρδιαι σου οτι Θεος αυτον ηγειρεν εκ νεκρων, σωθησηι», δια τουτο
των ιδοντων και πιστευσαντων εις τον εκ νεκρων ζωντα και αρχηγον της αιωνιου
ζωης, οι μη ιδοντες και πιστευσαντες μακαριωτεροι˙ α γαρ και οφθαλμος βλεπων
εαυτωι απιστει και διανοια καταλαβειν ουκ εχει, ταυτα δια των της πιστεως
υπερκοσμιων οφθαλμων και ειδον και εσεβασθησαν.
«Αυτη εστιν η νικη η νικησασα τον κοσμον, η πιστις ημων»˙ αυτη εστιν, ει και
παραδοξον ειπειν, η και τον κατω προτερον κατα διαφορους τροπους και καιρους
συστησαμενη κοσμον, ειθ᾿ υστερον επι το θειοτερον μετασκευασασα και υψου των
ουρανων αυτον θεισα και την γην ουρανωσασα. Τις δευτερου κοσμου σπερματα
εφυλαξεν; Ουχ η του Νωε πιστις; Τις τον Ἀβραμ Ἀβρααμ και πολλων εθνων
πεποιηκε πατερα, των τε τηι ψαμμωι παρεικαζομενων και των τοις αστρασι
παραπλησιων; Ουχ η περι τας ακαταληπτους τοτε εκεινας υποσχεσεις πιστις; Τον γαρ
μονογενη διαδοχον προκειμενον ειχεν σφαγην και δι᾿ αυτου πολυτεκνιαν, ω του
θαυματος, ανενδοιαστως επιστευσε. Τι ουν, ουχι μωραινειν αν τοτ᾿ εδοξεν ο γερων
τοις λογισμωι τα πραγματα ορωσιν; Ἀλλ᾿ εδειξεν η δια της χαριτος του Θεου των
πραγματων εκβασις την πιστιν ουκ αφροσυνην ουσαν, αλλα γνωσιν παντα λογισμον
υπερεχουσαν. Νωε δ᾿ αυθις απο της κυρτης ουρανου περιφερειας αβυσσους
προσεδοκησεν υδατων. Που τα της παρα σοι σεπτης φιλοσοφιας ληρηματα; Ἐπι το
κατω και μεσον φυσει παντα φερεται τα βαρη˙ τα κουφα, καθ᾿ οσον κουφα, κατα
101
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τοσουτο απεχειν του μεσου. Που σοι το μανον και συμπεπιλημενον, το μεν ουκ εχον
στεγειν, το δε διαδυνον, και τα μη πανυ αραια την φυσιν; Που τα ακριβη
σφαιρωματα τε και (σελ. 494) κυρτωματα και αι πολυειδεις και ταχισται κινησεις, δι᾿
ων συ την εν τοις ουσιν αληθειαν ζητων σαυτον και τους σοι πειθομενους
αποβουκολησεις ταυτης και παραναλωμα κατακλυσμου ποιησεις, α δια της γνωσεως
κακως ηγνοησαν, ταυτα πικρως δια της πειρας μανθανοντας; Ἡ δε πιστις και προ της
εκβασεως δι᾿ αγνωσιας καλως προσαξει τηι αληθειαι και απειραστους πανταπασι και
απαθεις κακων δια της πειρας ποιησεται και δια των πραγματων αυτων μωραν
αποδειξει την εξω πασαν φιλοσοφιαν, μητε τοτε μητε νυν ειδυιαν το υπο του
μεγαλου Πετρου ειρημενον, οτι «ουρανοι ησαν εκπαλαι εξ υδατος και δι᾿ υδατος
συνεστωντες, δι᾿ ων ο παλαι κοσμος υδατι κατακλυσθεις απωλετο˙ οι δε νυν ουρανοι
τεθησαυρισμενοι εισι πυρι, τηρουμενοι εις ημεραν κρισεως και απωλειας των
ασεβων». Τι ουν; η τοις χριστιανοις ενυπαρχουσα θεογνωσια και η δι᾿ αυτην σωτηρια
δια γνωσεως φιλοσοφιας η δια πιστεως, ητις δι᾿ αγνωσιας την ταυτης γνωσιν
καταργει; Ἀλλ᾿ ει δια γνωσεως, κεκενωται η πιστις και κατηργηται η λεγουσα
επαγγελια οτι, «εαν πιστευσηις εν τηι καρδιαι σου Κυριον Ἰησουν σωθησηι». Ὥστε ουχ
ο την των οντων γνωσιν εχων εν καρδιαι δια ταυτην εχειν τον Θεον, αλλ᾿ ο
πιστευσας εν τηι καρδιαι Κυριον Ἰησουν δια της απεριεργου πιστεως εν εαυτωι
ενιδρυμενον εχει τον Θεον.
Και παρωμεν νυν τους δια της γνωσεως ταυτης αγνοησαντας Θεον και οτι μη
πασα αληθης εστιν η εκ φιλοσοφιας γνωσις. Ἀλλα θωμεν ειναι πασαν αληθη και
προθωμεν τους δι᾿αυτης της των κτισματων γνωσεως επιγνοντας τον Θεον. Ἡ γουν
δια τουτων θεωρια και επιγνωσις φυσικος καλειται νομος˙ διο και προ των
πατριαρχων και προφητων και του γραπτου νομου το γενος των ανθρωπων
ενεκαλειτο και επεστρεφε προς τον Θεον και υπεδεικνυ τον (σελ. 496) δημιουργον
τοις μη και της κατα φυσιν γνωσεως κατα τους Ἑλληνων σοφους εξεστηκοσι. Τις
γαρ νουν εχων και ιδων εμφανεις μεν ουσιων διαφοραν τοσαυτας, αφανων τε
δυναμεων εναντιοτητας και αντιρροπους κινησεως ορμας, ετι δε στασιν τροπον
ετερον αντιρροπον, διαδοχας τε ενεκλειπτους εξ εναντιοπαθειας και φιλιαν
ασυγχυτον εξ ασυμβατου νεικους, συνοχας τε των διακεκριμενων και ασυμμιξιας
των ηνωμενων, νων, ψυχων, σωματων, την δια τοσουτων αρμονιαν, τας μονιμους
σχεσεις τε και θεσεις, τας ουσιωδεις εξεις τε και ταξεις, το αδιαλυτον της συνοχης,
τις τα τοιαυτα παντα επι νουν λαβων τον εν εαυτωι εκαστον καλως ιδρυσαντα και
προς αλληλα θαυμασιως αρμοσαμενον ουκ εννοησειεν, ως απ᾿ εικονος και αιτιατου
γινωσκειν τον Θεον; Τις δ᾿ ουτω γνους Θεον εν τι των αιτιατων η των κατ᾿ εικονα
τουτου προκειμενων ηγησεται αυτον; Ὥστε και την εξ αποφασεως θεογνωσιαν εξει.
Ἐπεστρεφε τοινυν η των κτισματων γνωσις προς θεογνωσιαν το γενος των
ανθρωπων προ νομου τε και προφητων, και νυν αυθις επιστρεφει, και σχεδον παν το
πληρωμα της οικουμενης, οσοι μη τοις ευαγγελικοις θεσπισμασιν εικουσι, δι᾿ αυτης
μονης, ουχ ετερον αρτιως εχουσι Θεον, οτι μη τον ποιητην τουδε του παντος.
Ουτοι τοινυν εκ μονης της των κτιστων γνωσεως γινωσκουσι Θεον, οι μη δια
νομου νομωι αποθανοντες, ινα την εν Χριστωι ζησωσι ζωην, μαλλον δε οι νομου
Θεου μηδεποτε μηδενα προσεμενοι. Συ δε νυν ημας, ηνικα ο Θεος εφανερωθη εν
σαρκι, επιστευθη εν εθνεσιν, εκηρυχθη εν κοσμωι και ο της χαριτος νομος
ανεκαλυφθη τοις περασιν, ηνικα «το Πνευμα του Θεου ελαβομεν, ινα ειδωμεν τα εκ
του Θεου χαρισθεντα ημιν», ηνικα διδακτοι Θεου εγενομεθα και του παρακλητου
παιδευματα, κατα την σωτηριον επαγγελιαν («εκεινος» γαρ, φησι, «διδαξει υμας
πασαν την αληθειαν», ως μηδεπω δηπου εγνωσμενην), ηνικα νουν εχομεν Χριστου
και (σελ. 498) οφθαλμους πνευματικους, παλιν εις τουπισω στρεφεις υπο
102
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

διδασκαλου τοις του κοσμου ζην στοιχειοις, ανθρωπε; Τι λεγεις; «Καινον ουρανον
και καινην γην κατα το επαγγελμα αυτου προσδοκωμεν», και ουκ εκ εκεινου τον
Θεον υπερκοσμιως νοησομεν τε και δοξασομεν, αλλ᾿εκ του παλαιου τουτου μονου
και αλλοιωτου επιγνωσομεθα αυτον; Ουκ αλλοιωτου δε μονον αλλα και φθαρτου.
Και γαρ καινον ειπων εκεινον, παλαιον τουτον εδειξε˙ παν δε το παλαιουμενον και
γηρασκον εις αφανισμον.
Ἀλλα ποθεν τον καινον τουτον εδιδαχθημεν κοσμον και την μη παλαιουμενην
ζωην; Ἆρ᾿ απο της των κτισματων θεωριας η παρα του «ορισθεντος Υιου Θεου εν
δυναμει, κατα Πνευμα αγιωσυνης, εξ αναστασεως νεκρων, Ἰησου Χριστου του
Κυριου ημων»; Ουχ εις ημων και καθηγητης, ο Χριστος; Που τοινυν των αυτου
λογων περι της του φθειρομενου κοσμου φυσεως εδιδαχθημεν; Ου αυτος ενετειλατο
μη καλειν καθηγητην επι της γης; Πως ουν ημεις Ἕλλησι και Αιγυπτιοις ως
σωτηριον τι μαθησομενοι φοιτησομεν; Θεον αυχει διδασκαλον η καθ᾿ ημας
θεογνωσια˙ ουκ αγγελος, ουκ ανθρωπος, αλλ᾿ αυτος ο Κυριος εδιδαξε και εσωσεν
ημας. Ουκετι εκ του εικοτος γινωσκομεν Θεον˙ τοιαυτη γαρ η απο των κτισματων
γνωσις του Θεου˙ νυν δε «η ζωη εφανερωθη, ητις ην προς τον Πατερα και
εφανερωθη ημιν» και ανηγγειλεν ημιν οτι «ο Θεος φως εστι και σκοτια εν αυτωι
υπαρχει ουδεμια», και τους πιστευσαντας αυτωι τεκνα εποιησε φωτος, «και ουπω
εφανερωθη τι εσομεθα», οτι «εαν φανερωθηι, ομοιοι αυτωι εσομεθα, οτι και οψομεθα
αυτον καθως εστιν». Ἔχεις παλιν εφοδον συκοφαντιας˙ «καθως γαρ εστιν οψομεθα
αυτον». Ἀλλ᾿ ο ταυτα λεγων, τηι εν Σιων τεθεισηι πετραι προσεχως επωικοδομημενος,
ταυτηι παραπλησιος εστιν εν πασιν˙ «ο πεσων ουν επ᾿ αυτον συντριβησεται, και εφ᾿
ον αν πεσηι, λικμησει αυτον».
(σελ. 500) Ἡμεις δε σκεψωμεθα ποθεν ο φιλοσοφος κατασκευαζει ως υπερ πασας
τας νοερας ενεργειας ορασις ουκ εστιν, εκεινο προτερον ειποντες, ως ανωνυμον τε
και υπερωνυμον εκεινο ισμεν, περι ου ημιν ο λογος. Ει γουν και ορασιν αυτο φαμεν,
αλλα και υπερ ορασιν αυτο υπαρχον επισταμεθα, καν τις εθεληι νοησιν αυτο καλειν,
οτι και υπερ νοησιν εστιν εκεινο πιστευων η δια της πειρας επισταμενος, κατα τουθ᾿
ημιν ομολογει. Τα γουν συντεταγμενως καταφασκομενα τε και αποφασκομενα
νοηματα τε και οραματα αυτωι παρεισθω πανθ᾿ ως ματαια και μηδεν οντα προς ημας
και τον προκειμενον λογον. Ὅτι δε εστιν ορασις υπερ πασαν νοησιν, εκεινος μεν ουκ
ενοησεν ουδε επιστευσεν, ημεις δε και μη νοουντι συνεγνωμεν αν, επειδη το υπερ
νουν νοειν ουκ ενι φυσει τηι καθ᾿ ημας και ταις κατ᾿ αυτην μελεταις, και μη παντηι
πιστευοντα παρεδεξαμεθ᾿ αν, χρην ειδοτες κατα τον αποστολον «τον ασθενουντα τηι
πιστει προσλαμβανεσθαι». Το δε και τους πιστευοντας περιτρεπειν εγχειρειν και
συγγραμμασιν εναγωνιοις χρησθαι κατ᾿ αυτων τε και της αληθειας και παντι τροπωι
σκανδαλιζειν σπευδειν ου τους μικρους μονον, αλλα και τους προηκοντας αρετηι και
ευσεβειαι, τουτο δε τις αν ενεγκοι σιωπηι της αληθειας θεραπευτης ειναι
προαιρουμενος; Ἐκεινος μεν ουν ως εστιν ορασις και νοησις υπερ πασαν ορασιν και
νοησιν, υπερωμενος τε ουσα και αποδεουσας εαυτης κεκτημενη τας επωνυμιας ουκ
ενοησεν, ουδε επιστευσε, και ο δε υπερ νουν λεγειν τους θεολογους οιεται, την κατα
αποφασιν θεολογιαν, ουδε τουτ᾿ ειναι υπερ νουν και αυτος ομολογει. «Τα γαρ
εγνωσμενα», φησιν, «αποφασκουσιν, ου τα μη εγνωσμενα»˙ και ημεις ισμεν ως εν τηι
θεολογιαι ταυτηι τα απεφαινοντα τωι Θεωι διανοειται ο νους, ωστ᾿ ουδ᾿ αυτη η
θεολογια τας νοερας ενεργειας υπερβεβηκε.
Περι δε της υπερ νουν ορασεως τουτ᾿ αν ειποιμεν, ως, ει μεν ουκ ειχεν ο
ημετερος νους υπεραναβαινειν εαυτον, (σελ. 502) ουδ᾿ αν ην υπερ τας νοερας
ενεργειας ορασις και νοησις˙ επει δε και ταυτην εχει την δυναμιν και κατα ταυτην
μονην κυριως ενουται τωι Θεωι, δι᾿ αυτου κατα τον καιρον της προσευχης προιουσαν
103
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εις ενεργειαν, εστιν αρα υπερ τας νοερας πασας ενεργειας ορασις, ην ορασιν υπερ
νοησιν φαμεν˙ ο τοινυν ου μαλλον εστιν ανοησια η νοησις, πως μοριον εσται της
καθολου γνωσεως; Πως δ᾿ αντιδιαιρεθησεται τοις ειδεσιν αυτης; Ουδε γαρ την
ουσιαν διειλε ποτε τις των σοφων εις σωμα και ασωματον και υπερουσιον, ουδε την
αισθησιν εις τε τας πεντε αισθησεις και το υπερ αισθησιν˙ το γαρ υπερ την ουσιαν,
πως αν ειη υπο την ουσιαν και υπ᾿ αισθησιν το υπερ αισθησιν; Ουτως αρα ουδε το
υπερ την γνωσιν, γνωσεως ειδος. Ὅτι δε εχει δυναμιν υπερβαινειν εαυτον ο νους και
δι᾿ αυτης τοις εαυτου κρειττοσιν ενουσθαι και ο μεγας ∆ιονυσιος αριδηλοτατα φησι,
και ουχ απλως τουτο λεγει, αλλα και την τοιαυτην ειδησιν χριστιανοις των
αναγκαιοτατων ειναι προσημαινειν˙ «δεον» γαρ, φησιν, «ειδεναι τον καθ᾿ ημας
νουν, την μεν εχειν δυναμιν εις το νοειν, δι᾿ ης τα νοητα βλεπει, την δε ενωσιν
υπεραιρουσαν την του νου φυσιν, δι᾿ ης συναπτεται προς τα επεκεινα εαυτου». Ἧ
μεν ουν υπεραιρει την του νου φυσιν, υπερ πασας εστι τας νοερας ενεργειας και
γνωσις ουκ εστι καθ᾿ υπεροχην˙ηι δε συνδεσμος εστι νου τε και Θεου, κρειττον
ασυγκριτως της συνδουσης τον νουν προς τα κτιστα δυναμεως, δηλαδη της
γνωσεως.
Ἀλλα πως ο αντιλεγων ημιν κατασκευαζει ως ουκ εστιν υπερ πασας τας νοερας
ενεργειας ορασις; «Ἐπειδη», φησι, «της κατα αφαιρεσιν θεολογιας υψηλοτερον
ουδεν». Ἀλλ᾿ ετερον, ω βελτιστε, θεωρια θεολογιας, επει μηδε ταυτον λεγειν τι περι
Θεου και κεκτησθαι και οραν Θεον. Λογος μεν (σελ. 504) γαρ και η κατα αποφασιν
θεολογια, θεωριαι δε εισι και υπερ λογον, και τουτ᾿ εδειξεν ο αποκαλυφθεις τα
αρρητα. Ἐπει τοινυν λογος και η δι᾿ αποφασεως θεολογια, και υπερ αυτην αρα εστιν
η υπερ λογον θεωρια, και υπεραναβαινουσι ταυτην οι θεωρητικοι των υπερ λογον,
ου λογωι, εργωι δε και αληθειαι και χαριτι Θεου και του παντα δυναμενου Πνευματος,
ο διδωσιν ημιν οραν «α οφθαλμος ουκ ειδε και ους ουκ ηκουσεν».
Ἀλλ᾿ εκεινος ταυτα ουδε μετριως συνιεις, τον μεγαν οιεται συμμαρτυρειν αυτωι
∆ιονυσιον λεγοντα, «εν τωι θειωι γνοφωι γινεται πας ο Θεον γνωναι και ιδειν
αξιουμενος, αυτωι τωι μη οραν μηδε γινωσκειν, αληθως εν τωι υπερ ορασιν και
γνωσιν γινομενος»˙ και αλλαχου, «μονοις υπαρχει εισδυεσθαι εις τον γνοφον, ου
οντως εστιν ο παντων επεκεινα, τοις παντα και τα καθαρα και πασαν πασων αγιων
ακροτητων αναβασιν και παντα τα θεια φωτα υπερβασιν». «Εισερχεται δε τις»,
φησιν ο φιλοσοφος, «εις τουτον τον γνοφον δια της των παντων των οντων
αφαιρεσεως, και τουτο εστιν η τελεωτατη θεωρια, ο γνοφος ουτος, η δι᾿ αποφασεως
θεολογια μονη, και του μηδεν γινωσκειν ουδεν εστιν επεκεινα, ωστε και το θειον
φως εκεινο, ο τι ποτε εστιν, ο λεγεται υμεις, απολιπειν δει, ινα προς την κατα
αποφασιν θεολογιαν τε και θεωριαν αναδραμητε». Ἀλλα μην φως ημεις της χαριτος
εκεινο λεγομεν, ο φησιν αυτος ο μεγας ∆ιονυσιος παντοτε αιωνιως και αδιαλειπτως
περιαστραπτειν τους αγιους εν τηι μακαριωτατηι εκεινηι διαγωγη του μελλοντος
αιωνος, «ως και τους μαθητας εν τηι θειοτατηι μεταμορφωσει». Τις αν ουν γενοιτο
μηχανη του αιδιως περιλαμποντος και ανεκλειπτως ορωμενου τοτε (και ταυτ᾿ ου
μονον αισθητως αλλα και νοερως, μαλλον δε και υπερ ταυτα πενυματικως και
θεικως, ως πολλακις (σελ. 506) και δια πολλων εδειξαμεν), τις ουν μηχανη, τις δ᾿
ονησις απολελυσθαι, του κρειττον η καθ᾿ ημας τοις νου κρειττοσιν ενουντος
αιωνιως και διδοντος τα υπερ υμας οραν; Ὡς γαρ ο νους αφραστως τηι αισθησει
συνημενος οραι τα αισθητα και ως η αισθησις συμβολικως και αισθητως προτιθεται
τα νοητα δια της προς τον νουν συναφειας, εν καταληψει γενομενη τουτων, ουτω
και τωι Πνευματι ταυτ᾿ αμφω συνημμενα το αορατον φως πνευματικως θεασονται,
μαλλον δε συνδιαιωνισουσι θεωμενα. Τις ουν μηχανη του αιδιως ουτω
περιαυγαζοντος τοθ᾿ ημας φωτος αφεισθαι, ινα της σοι νομιζομενης τελεωτατης
104
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

θεωριας απολαυσωμεν; Ει δε νυν μεν αφιεναι τουτο το φως και υπερβαινειν
δυναμεθα, τοτε δ᾿ ου, κρειττων αρ᾿ ημιν ο παρων αιων του μελλοντος και εικοτως
επτοηνται περι αυτον οι τωι αιωνιωι πολεμουντες και αληθινωι φωτι.
Ἆρ᾿ ουν ∆ιονυσιος ο μεγας τουτοις συμφωνει; Και πως αρ᾿ ο το φως τουτο
εξυμνησας παντων μαλιστα; Τουτο μεν ουν και προαπεδειξαμεν δια πλειονων εν
τοις Περι φωτος και φωτισμου θειου προεξενηνεγμενος λογοις, ως ο γε μαλιστα
παντων αντικειμενος τοις τωι μεγαλωι φωτι αντικειμενοις, ουτος εστιν ο εξ Ἀρειου
Παγου της οικουμενης φανοτατος φωστηρ. Ἀλλα και νυν αναλαβοντες ιδωμεν
τακεινου υπ᾿ αυτων προβεβλημενα ρηματα. ∆ωροθεωι τοινυν ουτος επιστελλων
λειτουργωι, «ο θειος», φησι, «γνοφος εστι το απροσιτον φως δι᾿ υπερβολην
υπερουσιου φωτοχυσιας˙ εν τουτωι γινεται πας ο Θεον γνωναι και ιδειν αξιουμενος,
αυτωι τωι μη οραν μηδε γινωσκειν εν τωι υπερ ορασιν και γνωσιν γινομενος, τουτο
αυτο γινωσκων, οτι μετα παντα εστι τα αισθητα και νοητα». Ἐνταυθα τοινυν το
αυτο και γνοφον λεγει και φως, και οραν και μη οραν, και γινωσκειν και μη
γινωσκειν. Πως ουν και σκοτος τουτο το φως; «∆ι᾿ υπερβολην», (σελ. 508) φησι,
«φωτοχυσιας», ωστε φως μεν κυριως, σκοτος δε καθ᾿ υπεροχην, ως αορατον τοις δι᾿
αισθησεως η νου ενεργειων προσιεναι και οραν επιχειρουσιν.
Ἐπει δ᾿ εν αυτωι τωι απροσιτωι γινεται πας ο Θεον γνωναι και ιδειν αξιουμενος,
τις εστιν ουτος ο του τοιουτου αξιουμενος, προσελθειν τωι απροσιτωι και ιδειν τον
αορατον; Ἆρα πας θεοσεβης; Ἀλλα Μωσεως μονου και των κατ᾿ αυτον το γενεσθαι εν
τωι θειωι γνοφωι, η δε δι᾿ αποφασεως θεολογια παντος εστι θεοσεβους˙ νυν δε μετα
την δεσποτικην δια σαρκος επιδημιαν, και παντος ανθρωπου, ως προαποδεδεικται.
Ἄλλο αρα το κυριως τουτο φως και ο θειος αυτος γνοφος και ασυγκριτως υπερεχον
της κατα αποφασιν θεολογιας˙ εστω δ᾿ ομως οποσον ο Μωυσης υπερεχει κατα την
θεοπτιαν των πολλων. Ἀλλ᾿ ο εν τωι φωτι τουτωι γεγονος οραι, και ουχ οραι. Πως
ορων ουχ οραι; Ὅτι, φησιν, υπερ ορασιν οραι, ωστε κυριως μεν γινωσκει και οραι, ουχ
οραι δε υπεροχικως, μηδεμιαι ενεργειαι νου τε και αισθησεως ορων, αυτωι τωι μη οραν
μηδε γινωσκειν, τουτεστι τωι υπερβηναι τον τοιουτον πασαν γνωστικην ενεργειαν,
εν τωι υπερ ορασιν και γνωσιν γινομενος, δηλονοτι κρειττονως η καθ᾿ ημας και ορων
και ενεργων, ως κρειττον η κατ᾿ ανθρωπον γενομενος και Θεος ηδη κατα χαριν ων
και Θεωι υπαρχων ηνωμενος και δια Θεου Θεον ορων.
Οι τοινυν την κατα αποφασιν μονην θεωριαν πρεσβευοντες και περαιτερω
ταυτης μηδεμιαν ενεργειαν η ορασιν δοξαζοντες, και ταυτην μεν υπο την καθολου
γνωσιν ειναι λεγοντες, της δε γνωσεως μηδεμιαν υψηλοτεραν θεωριαν, τους κατ᾿
αυτους της κατα αποφασιν τελεωτατης ταυτης εφικνουμενους θεωριας κυριως μη
οραν μηδε γινωσκειν εοικασιν οιομενοι και στερησιν εχοντας γνωσεως τε και
ορασεως. Ουκουν ελαθον εαυτους την οντως αγνωσιαν, ταυτην δε κατα στερησιν,
κρειττον πασης γνωσεως (σελ. 510) αποφαινομενοι και σεμνυνομενοι τωι κατ᾿
ελλειψιν αγνωστως εχειν. Ουτως οι τωι μεγιστωι μη πιστευοντες φωτι και του φωτος
της γνωσεως εκπιπτουσι. Και μην, ει ταυτον η τε κατα αποφασιν θεωρια και ο θειος
γνοφος, αυτη δε η θεωρια στερησιν κυριως παρεχει του οραν, κατα τους λεγοντας ως
ουκ εστι περαιτερω θεια θεα, ουκουν και ο θειος γνοφος ουτος κυριως εστι και κατα
στερησιν σκοτος και τους εν αυτωι γινομενους αφρονας αποτελει και ποιει γε
τοιουτους ως αληθως τους περι αυτου τοιαυτα αποφαινομενους, οι πριν
αποταξασθαι τηι αιγυπτιαι και ψευδωνυμωι και αγονωι μητρι, ην καλως λεγουσιν οι
πατερες την εξω νοεισθαι παιδευσιν, πριν καθαρως γνωναι ως δυο πολεμιων μεταξυ
βιοτευομεν και προσθεσθαι τοις κρειττοσι, πριν δι᾿ αυτων επιθεσθαι τοις πονηροις
και τους μεν τρεψασθαι και φονευσαι και κατορυξαι, τους δε φυγειν (οσα δηλονοτι
των πονηρων παθων φυσικην εχοντα προς ημας οικειοτητα, των αιτιων και
105
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

συνεργουντων παροντων, ημων την αρχην επικρατεστερα γινεται), πριν την
πονηραν χρησιν εξελεγξαι των αδικως απο των φρεατων της κτισεως την του Θεου
σοφιαν αρυομενων, δηλαδη των καθ᾿ Ἕλληνας σοφων, πριν συνοικησαι τοις
ειρηνην προς αλληλους αγουσι και μη διαφωνουσι και αντιφωνουσιν αλληλοις, τοις
τα θεια δηληνοτι σοφοις, πριν δι᾿ αναχωρησεως και ησυχιας επιστησαι των οικειων
προβατων, ταυτον δ᾿ ειπειν νοηματων, πριν αναδραμειν εις το ορος, την ακροτητα
της καθ᾿ ημας ψυχης, πριν πορρωθεν ενατενισαι τωι καινωι φωτι, πριν προσεγγισαι,
πριν ακουσαι και τα υποδηματα των ποδων υπολυσασθαι, ως ουκ εξον ψαυειν της
αγιας γης, των νεκρων και μη οντως οντων μεσιτευοντων, πριν αλλοιωθηναι την
δεξιαν εγκολπιον γενομενην, τουτεστι τον νουν εις εαυτον καταδυντα, πριν δια της
παντα δυναμενης βακτηριας, δηλαδη της πιστεως, το του τυραννου κρατος (σελ.
512) καθελειν κατα κρατος και την αλμυραν του βιου θαλασσαν ποσιν αβροχοις
εμπεριπατησαι, πριν την πικρανθεισαν και σκληρυνθεισαν φυσιν ημων πηγην
υπερφυους ευφροσυνης δι᾿ ευχης και θεαρεστου πραξεως αποτελεσαι, πριν της
ανωθεν επιρρεουσης γευσασθαι τροφης και τους αντιπαλους ουκετι φευγειν αλλα
καταδιωκειν απαντας προθυμεισθαι τε και δυνασθαι, πριν δια της των τοιουτων
απαντων παρασκευης τελειως σαββατισαι την των κακων απραξιαν και ακουσαι και
υπερβηναι τας πολυφωνους σαλπιγγγας και ιδειν και παραλλαξαι τα πολυχυτα
φωτα (ταυτα δε εστιν η δια των πολυειδων κτισματων του Θεου εξαγγελλομενη
δοξα του Θεου, εστω δε και το δια προφητων και αποστολων και πατερων κηρυγμα
και πανα τα διεξοδικα των θειων παιδευματα), πριν προκατορθωσαι τοσαυτα και
μετα των εκκριτων καθιερωμενων τωι Θεωι προς την των θειων αναβασεων
ακροτητα φθασαι και τον τοπον του Θεου ιδειν, ειτα και αυτωι τωι Θεωι απερινοητως
ενωθηναι, τουτων παντων απολελυμενοι, τολμωσι λεγειν ως εις τον υπερφωτον
εισδυνουσι γνοφον δια της κατα αποφασιν θεολογιας. Ἡμεις δε ταυτην εν τοις
προτεροις Περι φωτος λογοις ικανως εξητακοτες, εικονα μεν εδειξαμεν της ανειδεου
εκεινης θεωριας και της κατα νουν υπερ νουν εν αγιωι Πνευματι θεωρητικης
αποπληρωσεως, αλλ᾿ ουκ αυτην εκεινην ουσαν. ∆ιο και παντες μεν οι πιστοι
παραδεξασθαι καταξιωθεντες το μυστηριον, υμνειν δι᾿ αποφασεως δυνανται Θεον,
ου μεντοι και ενουσθαι και οραν δια φωτος αυτον, ει μη και δια της των θειων
εντολων πληρωσεως την υπερφυα δυναμιν της θεωριας δεξονται.
«Ἀλλα και παντα τα θεια φωτα δειν απολιπειν», φησι, «κατα τον εξ Ἀρειου
Παγου ∆ιονυσιον εις τον μυστικον εισδυοντας γνοφον˙ ουκουν και αυτο το θειον
φως, ειγε και ολως τι ποτε εστιν α υμεις πρεσβευετε, χρην αφειναι κατω, (σελ. 514)
καντευθεν δεικνυται ως το μηδαμηι μηδεν οραν, τουτ᾿ εστιν ο μυστικος εκεινος
γνοφος». Τι φατε και ουτω πολλοις εναριθμιον τιθεσθε το φως εκεινο το
συνδιαιωνιζον τοις αγιοις, την δοξαν της φυσεως της θειας, την καλλονην του
μελλοντος και μενοντος αιωνος, την αναρχον και αδιαδοχον βασιλειαν του Θεου;
Ουτω γαρ τουτι το φως αυτος ο επι του ορους και αυτο λαμψας επωνομασε. Τι δ᾿ ο
θειος ∆ιονυσιος ουτος; Ουκ εν τηι Μυστικηι θεολογιαι φανερως φησιν, ως η αγαθη
παντων αιτια, παντων μεν υπερουσιως υπερκειται, μονοις δε απερικαλυπτως
εκφαινεται τοις και τα εναγη παντα και τα καθαρα διαβαινουσιν; Ει γουν εκεινοις
εκφαινεται, και ταυτα απερικαλυπτως, πως ουδαμως εκφαινεται; Ει δε η εκφανσις
αυτη η κατα αποφασιν εστι θεολογια και αυτη μονη η ακαταληψια, καθαπερ υμεις
διισχυριζεσθε, κατα ταυτην δε και Ἕλληνες θεολογουσιν, ως και τουθ᾿ υμεις φατε,
ουκουν κακεινοι πασαν καθαροτητα υπερεβησαν και αυτο το θειον φως, την των
μελλοντων αγαθων υποστασιν. Φευ, οτι των μεμωραμενων σοφων η γνωσις ου
μονον καταλαμβανει, αλλα και υπερβαινει τας επαγγελιας των μελλοντων αγαθων.
Ἀλλ᾿ ουχ ο Θεου λαλων σοφιαν ∆ιονυσιος τουτ᾿ αν ποτε φαιη˙ τα γαρ θεια φωτα και
106
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τους ουρανιους ηχους και τας πασων αγιων ακροτητας, α δειν απολιμπανειν εφεξης
ευθυς εκει κατελεξε, τας προ της υπωρειας εν Χωρηβ του Μωσεως καθαρσεις, τους
μετα την υπωρειαν απαντησαντας ηχους και τα προφανεντα των φωτων θεαματα,
τον απο των πολλων αφορισμον, την μετα ταυτα παντα ουχ ορασιν Θεου, αλλα του
τοπου εν ωι εστη τουτο σημαινοντος, οτι παν ο αισθησεως ενεργειαι η νοος οραται,
υποθετικοι τινες εισι λογοι των υποβεβλημενων τωι παντα υπερεχοντι, δι᾿ ων υπερ
πασαν επινοιαν ουκ αυτος μονον, αλλα και η παρουσια αυτου δεικνυται˙ ωστε (σελ.
516) η του τοπου εκεινη θεα και την κατα αποφασιν θεολογιαν υπερβεβηκεν, η
τουτο εδειξεν αυτο. Ει μεν ουν μεχρι της του τοπου τουτου θεας η του Μωυσεως ην
αναβασις, καλως αν ισως απο των τοιουτων μηδεμιαν θεωριαν ειναι μετα την κατα
αποφασιν θεολογιαν εδογματιζον. Ἐπει δε και της θεας του τοπου τουτου απολυεται
και τοτε εις τον γνοφον εισδυνει τον οντως μυστικον εν τηι πασης γνωστικης
ενεργειας υπεροχικως αποθεσει, «τωι αγνωστωι κατα το κρειττον ενουμενος και
ορων και γινωσκων τουτον υπερ νουν», πως μονον εν τηι κατα αποφασιν θεολογιαι
τε και θεωριαι περικλεισομεν την εν τωι θειωι γνοφωι θεαν; Ταυτην γαρ και προ του
εισελθειν εις τον υπερφωτον γνοφον δια του τοπου ο Μωυσης εθεασατο˙ ωστ᾿ αλλο
τι εστι σαφως η εν τωι γνοφωι ενωσις και θεα, της τοιαυτης θεολογιας διαφεροντως
υψηλοτερον.
Και τι δει λογοις ετι διδασκειν και μη πραγματι δεικνυναι την ασφαλη των υφ᾿
ημων λεγομενων αληθειαν; Ἆρα γαρ ο Μωυσης, παντων απολυθεις των τε
ορωμενων και των ορωντων πραγματων τε και νοηματων και την θεαν υπερβας του
τοπου και εις τον γνοφον εισελθων, εν αυτωι εωρακεν ουδεν; Ἀλλα μην εκει ειδε την
αυλον σκηνην , «ην δι᾿ υλικης μιμησεως τοις κατω υπεδειξεν»˙ αυτη δ᾿ αν ειη, κατα
τους των αγιων λογους, Χριστος η Θεου δυναμις και Θεου αυθυποστατος σοφια,
αυλος εν ουσα και ακτιστος τηι εαυτης φυσει, προδεικνυσα δε δια της μωσαικης
σκηνης οτι δεξεται ποτε κατασκευην και εις σχημα ηξει και ουσιαν ο υπερουσιος και
ασχηματιστος λογος, η παντα υπερεχουσα και προεχουσα και περιεχουσα σκηνη, εν η
εκστισται και συνεστηκεν οσα τε ορατα και οσα αορατα, και σωμα λαβων θεσει τουτο
υπερ ημων, αρχιερευς μεν ων αυτος προαιωνιος, υστερον δε και ως ιερειωι εαυτωι
χρωμενος υπερ ημων. ∆ια τουτο, εν τωι θειωι γνοφωι γεγονως ο Μωυσης, ου την
αυλον σκηνην ειδε μονον και δι᾿ υλης υπεγραψεν, αλλα και αυτην την της θεαρχιας
(σελ. 518) ιεραρχιαν και τα κατα την νομικην ιερωσυνην υλικως και ποικιλως
διεζωγραφησε. Συμβολα μεν ουν αισθητα η τε σκηνη και τα κατα την σκηνην παντα,
ιερωσυνη τε και τα καθ᾿ ιερωσυνην παραπετασματα των εν τωι γνοφωι Μωσεως
υπηρχε θεαματων. Ἐκεινα δε αυτα τα θεαματα συμβολα ουκ ην˙ τοις γαρ και τα
εναγη παντα και τα καθαρα διαβαινουσι και εις τον μυστικον εισδυνουσι γνοφον
απερικαλυπτως εκεινα εκφαινεται. Πως δ᾿ αν ειη συμβολα τα γυμνα παντος
περικαλυμματος εκφαινομενα; ∆ιο και ο της Μυστικης θεολογιας υποφητης
ευχομενος, αρχομενος, «τριας υπερουσιε», φησιν, «ιθυνον ημας επι την των
μυστικων ακροτατην κορυφην, ενθα τα απλα και απολυτα και ατρεπτα της
θεολογιας μυστηρια κατα τον υπερφωτον εγκεκαλυπται γνοφον». Ἔτ᾿ ουν εχει τις
ειπειν ως ουδεν οραται εν τωι θειωι γνοφωι και μετα την κατα αποφασιν θεολογιαν
υψηλοτερον θεαμα ουδεν; η τουτο γουν οτι συμβολικα παντα τα των αγιων
θεαματα; και συμβολικα τοιαυτα, ως φαινεσθαι μεν ποτε, ειναι δ᾿ ουδεποτε; Μωυσης
γαρ ειδεν α ειδεν «εν τεσσαρακοντα ημεραις και τοσαυταις νυξι», κατα τον Νυσσης
Γρηγοριον, της αειδους ζωης υπο τον γνοφον μετεχων», ωστε ανειδεα ην τα
θεαματα εκεινα. Πως ουν συμβολικα; Ἀλλα και εν τωι γνοφωι εωρατο˙ παντα δε τα εν
τωι γνοφωι απλα και απολυτα και ατρεπτα. Τι δε των κυριως συμβολων, των
 

107
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

μεριστων και αισθητων, ου τρεπτον, ου συνθετον, ου τοις ουσι συνημμενον
δηλονοτι τοις κτιστοις;
Ἐπει δ᾿ εωρα, ορατα ησαν τα προκειμενα˙ η ουν φως, εν φωτι αλλωι υπηρχον
ορατα˙ αλλα απλα παντα τα εκει˙ φως αρα παντ᾿ εκεινα. Ἐπει δ᾿ εαυτον υπεραναβας
και εν τωι γνοφωι γενομενος εωρα, ουτε κατ᾿ αισθησιν εωρα ουτε κατα νουν˙
αυτοπτικον αρα εστι το φως εκεινο και τους μεν μη ανομματους γενομενους νοας
υπεροχικως αποκρυπτεται (πως γαρ το αυτοπτικον και αυτονοητον δι᾿ ενεργειας νου
(σελ. 520) οραθειη οιασουν;), οταν δ᾿ υπεραναβας πασαν νοεραν ενεργειαν ο νους
ανομματος υπεροχικως τελεσηι, πληρουται της υπερκαλου ταυτης αγλαιας, εν Θεωι
χαριτι γενομενος και δια της υπερ νουν ενωσεως αυτο δι᾿ εαυτου το αυτοπτικον φως
εχων απορρητως και ορων. Τι ουν; Ουκετι λοιπον κρυφιον το θειον ειποι τις αν; Και
πως, ο γε ουκ εξισταται της κρυφιοτητος, αλλα και τοις αλλοις μεταδιδωσι, κρυπτον
αυτους υπο τον θειον γνοφον; Ου γαρ ετι Μωσης εωρατο τοτε μονος εν αυτωι
γενομενος, κατα το γεγραμενον˙ το δ᾿ ετι μειζον, οτι και αυτον εαυτου
υπεραναβιβασας και απολυσας απορρητως εαυτου και υπερ πασαν θεις αισθητικην
και νοεραν ενεργειαν, κρυφιον αυτον εαυτωι, ω του θαυματος, εποιησεν, ως και τον
θειον Παυλον, ωσθ᾿ ορωντας, αυτους μη ειδεναι αλλα διαπορειν, τι ην εκεινο το
ορων˙ το δ᾿ αυθις ετι πασαν παραδοξον υπερβολην υπερβολην καθ᾿ υπεροχην
εκβαινον, οτι και εν αυτηι τηι απορρητωι και υπερφυει εκφανσει κρυφιος εκεινος
μενει και αυτοις τοις απολυθεισι και κρυβεισιν, ου τους αλλους παντας μονον, αλλα
και εαυτους. Τεκμηριον δε της υπεραγνωστου ταυτης κρυφιοτητος, η του Μωσεως
επι την τρανοτεραν θεαν εφεσις τε και αιτησις και αναβασις, αλλα και η των
αγγελων και των αγιων εν απειρωι αιωνι διηνεκης επι τα φανοτερα των θεαματων
προκοπη, ωστε και ορωντες αυτηι τηι ορασει υπερ ορασιν γινωσκουσι το φως εκεινο,
ποσωι μαλλον τον δι᾿ αυτου επιφαινομενον Θεον. Και ο οφθαλμος γαρ ο ημετερος,
τωι ηλιακωι ενατενισας δισκωι, ορπων αυτον, υπερ ορασιν γινωσκει.
Και μηδεις παλιν τωι μη παντηι καταλληλωι του παραδειγματος επιφυεσθω˙ τουτο
δ᾿ ενοειτω μονον, οτι τοις εν αποκαλυψει το θειον θεωμενοις φως το υπερβαλλον
της κρυφιοτητος της θειας μηδεν ηττον οτι μη και μαλλον και (σελ. 522) και
διαφεροντως μαλλον η ημιν επιγινωσκεται, τοις δια συμβολων η των απο τουτων
νοηματων η δι᾿ αποφασεως επιχειρουσι το ακαταληπτον συνοραν της θειας φυσεως,
οτι ακαταληπτον. Οιδε γαρ και ο τυφλος, ακουσας και πιστευσας, οτι η φαιδροτης
του ηλιου την συμμετριαν υπερβαινει των αισθητων ομματων, αλλ᾿ ουχ ως ο ορων˙
και του ηλιου δ᾿ οντος υπο γην, νοητως εχομεν οραν αυτον, ου μονον οι δ᾿ υγιους
οψεως πεπειραμενοι, αλλα και οστις των πεπηρωμενων μεν, τοις δ᾿ ορωσι
πειθομενων. Και ου μονον, αλλ᾿ οτι και υπερ την οψιν εχει την λαμπροτητα ο του
ηλιου δισκος ειδειη αν και ο τους οφθαλμους εκκεκομμενος˙ μετεχειν δε και
απολαυειν τουτον του φωτος αμηχανον. Ουτω τοινυν και τον Θεον νοητως οραν και
υπερ νουν αυτον δι᾿ αποφασεως γινωσκειν γενοιτ᾿ αν και τοις προς βραχυ
πεπειραμενοις της εκεινου θεας και τοις μηπω διαρασι το υπερ νουν εκεινο της
ενωσεως ομμα προς αυτον, πειθομενοις δ᾿ ομως τοις διαροσιν, αλλ᾿ ουχ ενωσις εστιν
αυτη η ορασις˙ και ο μη πιστευων δε τοις δια της υπερ νουν ενωσεως ορωσιν υπερ
νουν και αυτος το θειον δοξασειεν αν, αλλ᾿ υπερ τας νοητικας αυτου δυναμεις
μονας. Ὁ δε πασαν την προς τα κατω σχεσιν της οικειας αφελων ψυχης και εκ
παντων απολυθεις δα της των εντολων τηρησεως και της εκ ταυτης απαθειας, και
υπερβας πασαν γνωστικην ενεργειαν δι᾿ εκτενους και ειλικρινου και αυλου
προσευχης, κακει δι᾿ ενωσεως αγνωστου καθ᾿ υπεροχην περιλαμφθεις τωι απροσιτωι
φεγγει, μονος ουτος, φως γεγονως και δια του φωτος θεωμενος και φως ορων εν τηι
του φωτος εκεινου θεαι τε και απολαυσει, και το υπερφαες και απερινοητον οντως
108
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

γινωσκει του Θεου, ουχ υπερ την νοητικην μονην δυναμιν του νου, την ανθρωπινην
ταυτην, δοξαζων τον Θεον – πολλα γαρ και των κτιστων υπερ αυτην εισιν -, αλλα
και υπερ την υπερφυεστατην ενωσιν εκεινην, (σελ. 524) δι᾿ ης μονης τοις των
νοητων επεκεινα ο νους ενουται «εν θειοτεραι μιμησει των υπερουρανιων νοων».
Ἀλλα τουτων μεν αλις. Ἐκεινο δ᾿ επαναλαβοντες λεγομεν, ως την υπερ θεαν
ορασιν ταυτην, ει τις νοησιν υπερ πασαν νοεραν ενεργειαν εθελει καλειν,
διαφερεται προς ημας ουδεν. Ὁ μεντοι φιλοσοφος ουτος, νομισας ορασιν ημας τουτι
μονον αφωρισμενως, αλλ᾿ ουχι και νοησιν απερινοητον καλειν, κατ᾿ αυτου του
ονοματος της ορασεως, εμανη, και μανεις ουμενουν επαινετην μανιαν,
εγκαταλειφθεις περι τους λογους τουτους, κατα της προφητικης χαριτος ημαρτεν ως
πλειστα. Τριων δ᾿ ημεις η τετταρων αμαρτηματων ελεγχου δια βραχεων ποιησαμενοι
των αλλων αφεξομεθα. ∆ειξαι τοινυν αυτος αγωνιζομενος ως η ορασις πολλωι
χειρων της νοησεως, «παντα τα τοις προφηταις δεδειγμενα, χειρους νοησεως»,
φησιν «ορασεις, ως διαπεπλασμενα και διαγεγραμμενα και κατα φαντασιαν
εκπεφασμενα». Ὅτι μεν ουν εν εκστασει γενομενον των προφητων οι πλειους τας
πλειους ειδον των ορασεων, ουδεις ος αμφιγνοει των κατ᾿ αυτους λογιων και
μετριων επακουσας. Τι ουν; την επι το χειρον εκστασιν πασχοντες Θεον εωρων οι
προφηται; Και τις αν τουτο ειποι, μη την επι το χειρον εκστασιν αυτος παθων; Τι δ᾿
οτε τωι Μωυσηι φανηναι ο Θεος αυτος φησιν «εν ειδει και ου δι᾿ αινιγματων»; Ἆρα
και τοτε την χειρω εκστασιν εξεστησεν αυτον; Τι δ᾿ οτε τεσσαρακοντα ημερας ολας
εαυτου εξεστηκως και της αειδους ζωης υπο τον γνοφον μετεχων, εωρα τε και
ηκουεν; Ἆρα την χειρω εκστασιν εξεστη; Ὄντως της αληθειας ως πορρωτατω
εξεστηκεν ο ταυτα γραφων.
∆ιπλασιαζεται δε αυτωι ενταυθα το αμαρτημα˙ του γαρ μεγαλου ∆ιονυσιου
κανταυθα, ως ταυτα φρονουντος και τας προφητικας ορασεις πασας ως χειρους
νοησεως ειποντος, καταψευδεται εκεινο˙ των αυτωι γεγραμμενων προβαλλομενος,
ως «απο τινων θειων φαντασματων τους μυστας η (σελ. 526) τους προφητας
καταλαμψαντων, κατ᾿ αλλας και αλλας αιτιας τε και δυναμεις, ο Θεος ονομαζεται».
Και μην ουτος σαφως κανταυθα «κατ᾿ αλλας και αλλας αιτιας τε και δυναμεις»
φησιν, ως και ο Θεος λεγει οτι τωι μεν οναρ, τωι δε υπαρ – δι᾿ αινιγματων μεντοι – τωι
δε Μωυσηι «εν ειδει και ου δι᾿ αινιγματων» ωφθη. Πως ουν παντες οι προφηται κατα
μονην την φανταστικην της ψυχης δυναμιν εωρων; Ἀλλα και η θεια φαντασια πολυ
διενηνοχε της καθ᾿ ημας ανθρωπιης φαντασιας˙ και γουν εκεινη μεν το καθ᾿ ημας
ηγεμονικον και οντως ασωματον τυποι, η δε καθ᾿ ημας φαντασια εν τωι σωματοειδει
γινεται της καθ᾿ ημας ψυχης˙ και το μεν τυπουμενον εκει της λογικης ψυχης εστι το
κορυφαιον τε και ακροτατον, εν ημιν δε το των ψυχικων δυναμεων σχεδον εσχατον˙
και τυπουται τουτο μεν υπο των απ᾿ αισθησεως κινηματων, εκει δε, τι εστι το τυπουν
το ηγεμονικον των προφητων, ει θελεις μαθειν, του μεγαλου Βασιλειου ακουσον˙
εωρων γαρ, φησιν, οι προφηται «τυπουμενοι τωι Πνευματι το ηγεμονικον»˙ ωστε το
Πνευμα εστι το αγιον το εφιζανον τωι νωι των προφητων και ως υληι χρωμενον τωι
ηγεμονικωι και εν αυτωι δι᾿ εαυτου τα μελλοντα προκαταγγελλον αυτοις και δι᾿
αυτων ημιν. Πως ουν τουτο φαντασια, τηι ημετεραι φαντασιαι καταλληλος τε και
ομοτιμος; Πως δε χειρων της καθ᾿ ημας νοησεως η φαντασια αυτη; Μαλλον δε πως
ουχι και απο τουτου δεικνυται φως ον, νωι θεωρητον, ετερον παρα την νοησιν, και
ορασεις ουτε αισθηται ουτε φαντασται, και αλλαι πανταπασι παρα την απο της
διανοιας γνωσιν;
Ἀλλ᾿ ο φιλοσοφος και αλλην χρησιν παραγει του μεγαλου λεγουσαν, «ο την
ορασιν διαπλασας αγγελος, εις το μυησαι τα θεια τον θεολογον, καν τουτοις φησι,
«τωι μεν ειπειν διαπλασας το κατα φαντασιαν δεδηλωκεν˙ ουδεις γαρ των (σελ. 528)
109
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

οσα ο νους δι᾿ εαυτου θεαται διαπεπλασται». Τουτωι τοινυν ει τις πεισθειη τωι
φιλοσοφωι, και τας ουρανιους υποληψεται κυριοτητας τε και δυναμεις εκστασιν
νοησεως, ω του θαυματος, επι το χειρον πασχειν και σωματοειδεις κατα φαντασιαν
αυτων ειναι τας ορασεις, και μη μονον τας ορασεις τουτων, αλλα και αυτας τας
υποστασεις αυτων και ουσιωδεις υπαρξεις φαντασιαι τυγχανειν εμφερεις. Φησι γαρ ο
αυτος αγιος εν ογδοωι της Ουρανιας Ἱεραρχιας, την των αγιων κυριοτητων
εκφαντορικην επωνυμιαν εξυμνων, ως της οντως κυριαρχιας η κυριοτης αυτων
εφιεται «προς την αυτης κυριαν εμφερειαν εαυτην τε και μεθ᾿ εαυτην αγαθοειδως
διαπλαττουσα». Ει τοινυν μηδεν οσα ο νους δι᾿ εαυτου θεαται διαπεπλασται και τα
διαπλαττομενα παντα φανταστα εστιν η και αισθητα και κατα τουτο πολλωι χειρωι
των νοουμενων υφ᾿ ημων, ου νοητην λοιπον εχουσιν αι κυριοτητες τε και δυναμεις
την προς τον Θεον εμφερειαν, αλλα σωματοειδη και φαντασιωδη και ανθρωπινης
χειρονα νοησεως, ως διαπεπλασμενην ουσαν. Ει δε την προς Θεον εμφερειαν
τοιαυτην εχουσι, πως αν ειεν εκειναι νοεραι την φυσιν;
Ὁ δε φιλοσοφος και εξ ετερας αυθις του αυτου ρησεως συναγειν το αυτο˙ του
τυπουντος γαρ ακουσας την ορασιν αγγελου, κατα δυναμιν τωι θεολογωι
μεταδιδοντος της οικειας ιερογνωσιας, «πως», φησιν, «η τυπωθεισα ορασις ουκ αν
ειη φανταστον»; Ἀλλ᾿ ημεις παλιν εκ της Ουρανιου χορειας εκτρεψομεν αυτον. «Αι
γαρ αγιαι», φησι, «των ουρανιων ουσιων διακοσμησεις, νοητως επι το θεομιμητον
εαυτας αποτυπουσαι και προς την θεαρχικην εμφερειαν μορφουν εφιεμεναι το
νοερον αυτων ειδος, αφθονωτερας εικοτως μετεχουσι της θειας κοινωνιας». Ὁραις
και τυπους νοητους; Πως ουν απο των ονοματων τουτων την χειρω πασχειν
εκστασιν ωηθης τους προφητας; Ἐγω γαρ απο των ονοματων τουτων ουκ
ανθρωπινης χειρω διανοιας τα προφητικα θεαματα εναγομαι (σελ. 530) νομιζειν,
αλλα νου του καθ᾿ ημας κρειττω, και ισαγγελους ειδεναι διδασκομαι τας αυτων
θεωριας. Προς γαρ αγγελικην ενωσιν επιτηδειους εαυτους εκεινοι δια καθαροτητα
ποιησαντες και τηι προς το θειον ανατασει συνημμενοι τουτοις, διαπλαττονται και
αυτοι τυπουνται υπ᾿ αυτων ως εκεινοι υπο των προβεβηκοτων αγγελων κατα ταξιν
και το νοερον αυτων ειδος προς θεοειδη μορφωσιν μετασκευαζονται και δια της
ιερας μορφωσεως ταυτης την ιερογνωσιαν ωσπερ εαυτοις εγγεωργουσιν εκειθεν
καταβεβλημενην. Και τι θαυμαστον, ει των ισαγγελων τυπων διαπλασεων η
προφητικη τυγχανει καθαροτης, συλλειτουργος κατα την θεολογιαν υπαρχουσα
αυτων, οτε και αυτους τους του Θεου τυπους αυτη δεχεσθαι μαρτυρειται δυνασθαι;
«Καρδιαι» γαρ, φησι, «καθαρα εστιν η πανταπασιν ανειδεον τωι Θεωι παραστησασα
τον νουν και τοις αυτου ετοιμον ενσημαινεσθαι τυποις, δι᾿ ων εμφανης πεφυκε
γινεσθαι».
Ζαχαριας δε ο Βαραχιου και αυτο το εν ημιν Πνευμα πλαττεσθαι υπο Θεου
εδιδαξεν, ειτε την εκ του μη οντος εις το ειναι προαγωγην εκ Θεου ειναι του καθ᾿
ημας Πνευματος δεικνυς, ειτε την επι το κρειττον αναπλασιν και εις το ευ ειναι
μεταποιησιν˙ «λημμα» γαρ, φησι, «λογου Κυριου επι τον Ἰσραηλ˙ λεγει Κυριος, ο
εκτεινων τον ουρανον και θεμελιων την γην και πλασσων πνευμα ανθρωπου εν
αυτωι». Τι ουν; Και το εν ημιν πνευμα σωμα, επειδη πλαττεται προαγομενον η
μετασκευαζομενον; Ὁ δε πλαστης μεν αγαθος αυτος ειναι και τοις ποθουσι
ευχομενος, διαπλασθηναι δε φασκων ετ᾿ οντα παιδα τον φιλον εταιρον υπο τωι
κοινωι παιδευτηι του Ποντου, «πλασιν την αριστην τε και καθαρωτατην», αρα την
πλαστικην των σωματων τεχνην εγκωμιαζει και ποθεινην ηγειται και ευχεται; Πως
δε και συνιησιν ο Θεος εις παντα τα εργα ημων κατα τον θειον ∆αυιδ δια το πλασαι
κατα μονας τας καρδιας ημων, ει μη καρδιαν ενταυθα (σελ. 532) παρ᾿ αυτου
πλασθεισαν τον εσω νοησομεν ανθρωπον; Και ο Μωυσης δε, διημερευων τε και
110
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

διανυκτερευων υπο τον γνοφον εν τηι ανειδεωι εκεινηι ζωηι, ου θειους τυπους ειδε;
«Ποιησεις» γαρ, φησι, παντα «κατα τον τυπον τον δειχθεντα σοι εν τωι ορει». Τι ουν;
κακεινος εν τωι θειωι γνοφωι γεγονως επι το χειρον εξεστη και φανταστικως εωρα,
επειδη τυπον αναγεγραπται ιδων;
Ἀλλ᾿ ο μηδεμιαν διαφοραν αισθητων και φανταστων και νοητων και θειων
τυπων επισταμενος φιλοσοφος, ακουων οτι εμανθανε τοις ορωμενις ο θεολογος τα
και τα και υπο της διαπλασθεισης υπο του αγγελου ορασεως εμυειτο και προς την
νοητην γνωσιν ανηγετο των οντων η ορωμενων, καντευθεν συναγει οτι «κρειττον
γνωσις θεωριας, επειδη απο ταυτης ο προφητης επι την γνωσιν ανηγετο, φησιν, αλλ᾿
ου κατηγετο». Ουκουν, ειποι τις αν, και παντες οι διεξοδικως ημων τον των λογιων
ερμηνευοντες νουν ως απο χειρονων επι το βελτιον ημας αναγουσι, και ο μεν Κυριος
λογον συντετμημενον το ευαγγελιον δους επι της γης, το χειρον δεδωκεν ημιν, οι δε
διευκρινουντες εξιστασι του ευαγγελιου και ως επι τι κρειττον την εκεινων ημας
αναγουσι διανοιαν; Ἄπαγε της κακονοιας˙ αλλα των μεν λογιων ουκ αφιστασιν, εξ
εκεινων δε, ως αιτιων γνωσεως οντων και πηγης φωτος αεναου λαβοντες και αυτοι
οι διδασκοντες την γνωσιν, εκ της προσουσης ημιν αμαθιας επι το κρειττον την
γνωσιν αναγουσιν. Ἐπι γαρ των τοιουτων αι προθεσεις αυται, που μεν κινησεως εισι
δηλωτικαι, που δε αιτιας. Ὅταν ουν λεγηι η Γραφη, ως εκ της θεωριας ο προφητης
εμυειτο η αγγελος αυτον ανηγεν εκ της θεωριας εις την μυησιν, ου τουτο φησιν, ως
απεκινει αυτον της θεωριας, αλλ᾿ ως εξ αιτιας εκεινης και χορηγου της γνωσεως τα
πριν μη γινωσκομενα ο προφητης εδιδασκετο, και ο αγγελος, καθαρωτερον συνιεις
τα της θεωριας οτε (σελ. 534) αγγελος, εξηγειτο τωι προφητηι και ανηγεν αυτον απο
της αμαθιας επι την συνεσιν. Ἡ μεν ουν αμαθια, εξ ης απεκινειτο, χειρον της
γνωσεως εις ην ανηγετο, η δε διδουσα την γνωσιν ορασις, και η θεομιμητως
συνεπτυγμενην εχουσα αυτην εν εαυτηι, πως ου κρειττον της παρ᾿ αυτης
χορηγουμενης γνωσεως; Ἔδει δ᾿ ομως τον κατα των πατερων χωρησαντα μηδε τους
προφητας ανεπηρεαστους καταλειψαι. Πρωτοι γαρ εισιν εκεινοι πατερες και των
πατερων πατερες εν Πνευματι˙ εδει τοινυν κοινωνησαι και της επηρειας.
Κορον δ᾿ ηδη λαβων της προς τους πατερας τε και προφητας αγωνιας ο προφασιν
τους ησυχιαν ασπαζομενους ευρομενος εις το πασιν, ως ειπεν, επιθεσθαι τοις θειοις,
των μυστικωτατων επειτα του ευαγγελιου ρηματων εξηγητην εαυτον προκαθιζει
και διδασκειν αξιοι, πως οι κεκαθαρμενοι την καρδιαν ορωσι τον Θεον και πως συν
τωι Πατρι ο Υιος ερχεται και μονην ποιειται παρ᾿ αυτοις. «Ὁρωσι τοινυν», φησιν, «οι
κεκαθαρμενοι την καρδιαν τον Θεον ουκ αλλως, αλλ᾿ η κατα αναλογιαν η κατ᾿
αιτιαν η κατα αποφασιν˙ θεοπτικωτερος δ᾿ εκεινος, ος πλειω οιδε των του κοσμου
μερων η τα κρειττω, και ετι μαλλον ο μαλλον ου γινωσκει την γνωσιν εχων,
θεοπτικωτατος δ᾿ απαντων ος τας τε εμφανεις εγνω του κοσμου μεριδας και τας
αφανεις δυναμεις, τας προς γην και ταλλα των στοιχειων συμπαθειας και τας προς
αλληλα ταυθ᾿ απαντα εναντιοπαθειας, τας διαφορας, τας ιδιοτητας, τας κοινωνιας,
τας ενεργειας, τας συναφειας, τας εφαρμογας, τας αρμονιας και απλως τ᾿ αρρητα και
τα ρητα του ολου τουδε συνθηματα˙ ωι γαρ αν», φησι, «καλως υπηρξε ταυτα παντα
θεωρειν, εκεινος και ως τουτων παντων αιτιον τον Θεον γινωσκειν δυναται και εκ
τουτων παντων αιτιον τον Θεον γινωσκει και τουτων παντων υπερτιθεις δι᾿
αποφασεως αυθις υπερ παντ᾿ επισταται αυτον. «Ἐπει γαρ», φησιν, «εκ των οντων
μονων ο Θεος γινωσκεται, ουκ εξ ων δηπου (σελ. 536) αγνοει τις, αλλ᾿ εξ ων μονων
γινωσκει γνωσεται Θεον. Ὥστε οσωι πλειω τις γινωσκει και σεμνοτερα και
ακριβεστερον, τοσουτωι διαφερει των αλλων προς το γινωσκειν τον Θεον˙ και αυτος
δε ο κατα αποφασιν της θεογνωσιας τροπος, ος δοκει μαλιστα την των οντων
ατιμαζειν επι Θεου γνωσιν, της των οντων απαντων γνωσεως χωρις παραγενεσθαι
111
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ου πεφυκεν˙ων γαρ τας υπαρξεις γινωσκομεν, τουτων μονων χωρει και τας
αναιρεσεις γινωσκειν».
Ὤ οιας αφηκε καθ᾿ εαυτου τας φωνας, ουδεν δ᾿ ομως απαιδουσας ταις αλλοθι
γνωμαις αυτου˙ τελειον γαρ ουτος ανθρωπον αλλαχου και σοφον οριζεται τον παντα
ειδοτα. Ει τοινυν, ως αρτι κανταυθ᾿ ουτος απεφηνατο, τουτων μονων ενι και τας
αναιρεσεις γινωσκειν και εκ τουτων μονων αποφασκειν το θειον, ων εχομεν την
καταληψιν, Θεον ειναι δεησει, βαβαι της ατοπιας, τον εκ της παντων αφαιρεσεως
Θεον γνωσομενον. Ἤ γαρ τα οντα παντα τις ειδειη αν, ως αν εκ της παντων
αφαιρεσεως ειδειη Θεον, και Θεον ημιν εαυτον εισαγει – Θεου γαρ μονου το ειδεναι
τα παντα - η, ει τι αγνοει, τουτο ηγηται Θεον˙ ο γαρ αγνοει, αφαιρειν αυτου το θειον,
ως ουτος εφησεν, αδυνατον. Και ει, ων αυθις γινωσκει τις, τουτων μονων αιτιον
γινωσκει Θεον, οσα την γνωσιν αυτου διαπεφευγε, τουτων ουκ αιτιον ηγειται Θεον˙
ουκουν, συμμετρησει τωι κοσμωι την θειαν δυναμιν, ου γαρ πλειω γνωσεται τουδε
του παντος ουτος. Ἀλλ᾿ ημεις, υπεραρθεντες της γνωσεως, μυριους αναπεπεισμεθα
κοσμους, ουχ ομοιους μονον αλλα και διαφορους, Θεωι προαγαγειν των
ευχερεστατων ον και εκ παντων ολικως αποφασκομεν το θειον, κακ των μηπω
εγνωσμενων γινωσκομεν την απειροδυναμον δυναμιν. Ουτως ο Παυλος φησι
καθησθαι τον Χριστον επανω παντος ονοματος ου μονον του ονομαζομενου,
τουτεστιν εγνωσμενου, εν τωι νυν αιωνι, αλλα και εν τωι μελλοντι γνωσθησομενου,
και απο (σελ. 538) των μη εγνωσμενων αυτωι την μεγαλωσυνην του Θεου εξαιρων
ουτως αλλαχου που των επιστολων, ειπων «τις ημας χωρησει απο της αγαπης του
Χριστου;» και απαριθμησας παντα τα αισθητα και νοητα, τα ενεστωτα και τα
μελλοντα, επηγαγεν, «ουτε τις κτισις ετερα δυνησεται ημας χωρισαι απο της αγαπης
του Θεου», εκ των οντων και τα μη οντα συνορων και κατ᾿ εκεινων ως οντων
αποφαινομενος. Οι δε εξ ενος μυριους και εκ του πεπερασμενου την απειρον
συνιεντες δυναμιν, πως ουκ εκ μετριων των κατ᾿ αυτον απαντα γνωσομεθα, ως εξ
ονυχων φασι τον λεοντα και εκ κρασπεδου το υφασμα, και ουτω παντων αιτιον
επιγνωσομεθα Θεον και απο παντων τουτων αφαιρησομεν και το την εκ των οντων
θεογνωσιαν υπερβαινον, ως εξ ουκ οντων λογωι μονωι απαντα παρηχθη, δια πιστεως
προσθησομεν;
Κοινη μεν ουν αυτη πασι τοις εις Χριστον πεπιστευκοσιν υπερ εννοιαν γνωσις˙
το δε δη της αληθους πιστεως ταυτης τελος, ο δια της των εντολων εργασιας
προσγινεται, ουκ εκ των οντων μονων και γνωστων και αγνωστων την θεογωσιαν
παρεχεται - οντα γαρ ενταυθα τα κτιστα παντως λεγομεν - αλλ᾿ εκ του ακτιστου
φωτος, ο Θεου εστι δοξα και Χριστου Θεου και των της χριστοειδους εφικομενου
ληξεως˙ εν τηι δοξηι του Πατρος ο Χριστος ελευσεται, εν τηι δοξηι του Πατρος αυτων
Χριστου «οι δικαιοι λαμψουσιν ως ο ηλιος» και φως εσονται και φως οψονται, το
μονης της κεκαθαρμενης καρδιας επιχαρι και πανιερον θεαμα, ο νυν μεν και τοις τα
εναγη παντα δι᾿ απαθειας και τα καθαρα δια της ειλικρινους και αυλου διαβεβηκοσι
προσευχης εν αρραβωνος μερει μετριως προφαινεται, τοτε δε τους υιους της
αναστασεως εμφανως θεοποιησει, συνδιαωνιζοντας και συνδοξαζομενους τωι
μεταδοντι τηι καθ᾿ ημας φυσει θειας δοξης τε και λαμπροτητος. ∆οξα δε και
λαμπροτης ουδ᾿ επι των (σελ. 540) κτιστων ουσια ποτ᾿ αν ειη˙ πως ουν Θεου
δοξασειεν αν τις ουσιαν ειναι την Θεου δοξαν, Θεου ος, αμεθεκτος ων και αορατος
και αναφης, καθ᾿ υπερουσιον δυναμιν μεθεκτος γινεται και χωρειται και
διαφαινεται και εν εν θεωριαι Πνευμα μετα των δια καθαρας καρδιας
εντυγχανοντων γινεται, κατα την προς τον ιδιον πατερα του κοινου Πατρος υπερ
ημων μυστικωτατην και απορρητον ευχην; «∆ος γαρ αυτοις», φησιν, «ινα καθαπερ
εγω, Πατερ, εν σοι και συ εν εμοι, και αυτοι εν ημιν εν ωσιν» εν αληθειαι. Τοιαυτης
112
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τοινυν ουσης θεας του Θεου, ην μονοι οι της μακαριας κατηξιωμενοι ληξεως
οψονται κατα τον αληκτον αιωνα, ην και νυν οι εκκριτοι των αποστολων εν Θαβωρ
κατειδον και ο Στεφανος λιθαζομενος και ο Ἀντωνιος καθ᾿ ησυχιαν αγωνιζομενος,
μαλλον δε παντες οι αγιοι, ταυτον δ᾿ ειπειν οι κεκαθαρμενοι την καρδιαν, ως εκ των
αναγεγραμμενων οικειων λογων και των κατ᾿ αυτους βιων εξεστι μανθανειν τωι
βουλομενωι (φαιην δ᾿ αν εγωγε και προφητας και πατριαρχας αγευστους ουκ ειναι
του φωτος τουτου, μαλλον δε πλην ολιγων τα παντα εκεινων θεαματα, και μαλιστα
τα θειοτατα, μη αμοιρειν τουτου του φωτος˙ τι γαρ αν και υποκρινοιτο φως
αλλοτριον ο φως αιωνιον οικειον εχων, τοις καθαροις την καρδιαν, ει και
απορρητως, ομως ορατον, νυν τε καπι του μελλοντος αιωνος, ως και ο ∆ιονυσιος ο
μεγας λεγει; -, τοιαυτης τοινυν ουσης θεας του Θεου, πως ου ταυτην επαγγελλεται
την αιωνιον ο μακαριζων τους καθαρους την καρδιαν, αλλα την απο των κτισματων
γνωσιν, η γενοιτ᾿ αν και τοις του αιωνος τουτου σοφοις;
Ὅτι δε την απο των κτισματων γνωσιν τελεωτατην θεοπτιαν ο φιλοσοφος
ηγειται, προλαβων εδιδαξεν ημας τουτο, ειπων μηδενι μηδεμιαν απολιπειν ταυτης
υπερβολη, ος εγνω πασας τας εμφανεις του κοσμου μεριδας και τας (σελ. 542)
αφανεις δυναμεις. Ἀλλ᾿ «εκ της ενεργειας τον ενεργουντα αναλογισασθαι και εκ της
του κοσμου ευαρμοστιας της υπερκειμενης σοφιας η κατανοησις γενοιτ᾿ αν και τοις
του αιωνος τουτου σοφοις», φησιν ο Νυσσης θειος Γρηγοριος˙ εγω δ᾿ αν φαιην και
τοις μη σοφοις και τοις μη πιστοις, ως νυν ορωμεν και τους βαρβαρους παντας ενα
Θεον ειδοτας του παντος ποιητην, ωι και η κατα αποφασιν θεολογια εξ αναγκης
επεται. Ὁ γαρ ποιητης του παντος των ποιηματων ουδεν. Τι δε, ουχι και των
κακοδοξων πολλοι την σοφιαν του αιωνος εχουσι τουτου και την απ᾿ αυτης του
Θεου κατανοησιν; Ἆρ᾿ ουν αυτους μακαριζει ο Κυριος; Τι δ᾿ αν των Ἑλληνων οι κατα
φιλοσοφιαν πολλωι των νυν χριστιανων διαφεροντες και απο της των κτισματων
γνωσεως φιλοσοφουντες; Ἆρα και του μακαριου και αιωνιου ετυχον επαθλου και
παντων, και αυτων «των μηδεν ειδοτων ει μη Κυριον Ἰησουν Χριστον και τουτον
εσταυρωμενον», ουχ ηττον οτι δη και μαλλον; Πως γαρ ουχι και διαφεροντως
μαλλον, ειγε απο των κτισματων μονον ο Θεος γινωσκεται, και θεοπτικωτεροι των
αλλων οι πλειω τουτων γινωσκοντες; Καιτοι παντες ημεις απο της πατρικης φωνης,
ανωθεν ημας διδασκουσης, τον Υιον εγνωκαμεν˙ και αυτο το Πνευμα το αγιον και
αυτο το φως το αρρητον τον εκ του Πατρος αγαπητον μαρτυρουμενον υπεδειξεν
ημιν˙ και αυτος ο Υιος το ονομα του οικειου Πατρος εφανερωσεν ημιν και το Πνευμα
το αγιον αναλαμβανομενος εις ουρανους επηγγειλατο πεμψειν προς ημας, «ινα μενηι
μαθ᾿ ημων εις τον αιωνα»˙ και αυτο το Πνευμα το αγιον, επελθον και μειναν εν ημιν,
ανηγγειλεν ημιν και εδιδαξε πασαν την αληθειαν. Πως ουν εκ των κτισματων
μονων γινωσκομεν Θεον, και ουκ εξ ων τουτον αγνοουμεν, αλλ᾿ εξ ων γινωσκομεν;
Ἆρ᾿ ει και μη γαμου τις λαβοι πειραν, ου την του Θεου προς την Ἐκκλησιαν οιδε
συναφειαν, επει την αναλογιαν εξ εκεινου συνοραν ουκ εχει, και συμβουλευσεις
παντας φευγειν (σελ. 544) την παρθενιαν, ινα την σην θεογνωσιαν ευρωσιν; Ἀλλ᾿
υπο Παυλου εξελεγθησηι, ος, αγαμος ων, «το μυστηριον τουτο μεγα εστι» πρωτος
εξεβοησεν, «αλλ᾿ εις Χριστον και εις την Ἐκκλησιαν».
Καιρος δη ειπειν την θεσπεσιαν εκεινην φωνην˙ «ευχαριστουμεν σοι, Πατερ,
Κυριε του ουρανου και της γης, οτι», ενωσας συ σαυτον ημιν και φανερωσας σαυτον
δια σαυτου ημιν, και φανερωσας σαυτον δια σαυτου ημιν, «απεκρυψας τουτο απο
σοφων και συνετων», οι συνετοι εισι καθ᾿ εαυτους και ενωπιον αυτων επιστημονες˙
διο και των αγιων σου λαλουντων ακουοντες, τους μεν αθετουσι, των δε
παρεξηγουνται τας ρησεις, εστι δ᾿ ας και τολμωσι παραχαραττειν ως παντας
λησοντες. Γρηγοριου μεν γαρ του Νυσσης εξηγουμενου τι εστιν η τοις την καρδιαν
113
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

κεκαθαρμενοις αποκαλυπτομενη Θεου θωρια και μετα το ειπειν οτι «γενοιτ᾿ αν και
τοις του αιωνος τουτου σοφοις εκ της ευαρμοστιας του κοσμου κατανοησαι Θεον»
επενεγκοντος, «αλλ᾿ ετερον μοι δοκει υφηγεισθαι η του μακαρισμου μεγαλοφυια»,
το εκεινωι μη δοκουν αυτοι σαφως διαβεβαιουνται. Του δε Ἀρεοπαγιτου μεγαλου
∆ιονυσιου λεγοντος, πως ημεις γινωσκομεν Θεον «ουτε νοητον οντα ουτε
αισθητον», και επιφεροντος, διαπορητικως μεντοι, «μηποτε ουν αληθες ειπειν, ως
ουκ εκ της αυτου φυσεως, αλλ᾿ εκ της των οντων διαταξεως γινωσκομεν αυτον»,
ειτα και την θειοτατηνγνωσιν εκκαλυψαντος ημιν, κατα την προς το υπερφαες φως
υπερφυα ενωσιν υπερ νουν και γνωσιν τελουμενην, αυτοι την μεν υπερ νουν
γνωσιν ως ουδεν ουσαν απολελοιπασι, την δε διαπορητικην φωνην εκεινην, ως
ματην προσκειμενην, ουδεμιας ζητησεως ηξιωσαν, αλλα προβαλλονται την του
αγιου φωνην περιηιρημενην των καιριωτατων εκατερωθεν, ως ισχυριζομενην εκ
των κτισματων μονων τον Θεον γινωσκεσθαι. Και ουδ᾿ εκεινο συνιδειν ισχυσεν ο
φιλοσοφος, οτι περι της ανθρωπινης (σελ. 546) γνωσεως ο λογος ενταυθα τωι αγιωι,
της φυσικως ενουσης πασιν, ου της υπο του Πνευματος χροηγουμενης. Ἐπειδη γαρ,
φησι, πας ανθρωπος αισθησιν και νουν εχει, φυσικας τας γνωστικας δυναμεις, πως
γνωσομεθα κατ᾿ αυτας τον μητε αισθητον οντα μητε νοητον Θεον; Ουκ αλλοθεν γε
παντως η εκ των οντων, αισθητων και νοητων˙ και γαρ αι γνωσεις, των οντων ουσαι
και εις τα οντα το περας εχουσαι, και το θειον εντευθεν δεικνυουσιν. Οι δε μη μονον
αισθητικας και νοητικας εχοντες δυναμεις, αλλα και της πνευματικης και υπερ
φυσιν χαριτος ευμοιρηκοτες, ουκετ᾿ εκ των οντων μονων αλλα και πνευματικως,
Πνευμα οντα τον Θεον, υπερ αισθησιν γνωσονται και νουν, ολοι Θεου γινομενοι και
εν Θεωι γινωσκοντες Θεον. Κατα ταυτην ουν τα θεια νοητεον, ως ο αυτος αγιος
προτρεπεται, αλλ᾿ ου καθ᾿ ημας, ολους δ᾿ εαυτους ολων εαυτων εξισταμενους και
ολους Θεου γεγομενους˙ κρειττον γαρ ειναι Θεου και μη εαυτων˙ ουτω γαρ εσται τα
θεια δοτα τοις μετα Θεου γενομενοις.
Ὁραις οπως απηγαγεν ημας του ζητειν εκ των οντων γινωσκειν τον Θεον,
ανακαλυψας γνωσιν ετεραν υπερφυα και θειαν και πνευματικην, ητις μετα την
αφαιρεσιν των οντων κατα την υπερ νουν ενωσιν ημιν προσγινεται, και ειπων οτι
κατα ταυτην γινεται δοτα τα θεια και κατα ταυτην δικαιον νοειν τα θεια, δηλαδη
πνευματικως αλλ᾿καθ᾿ ημας, ουδ᾿ αισθησει τε και νωι την εκ των οντων
ερανιζομενους γνωσιν του Θεου; Ἀτελης γαρ η γνωσις αυτη και ατελεσι πρεπουσα
φρονημασιν. Ἀλλα γαρ τι βουλεται τωι αγιωι επι της των οντων και καθ᾿ ημας του
θειου γνωσεως το «μηποτε» προσκειμενον, ο παρωπται τωι φιλοσοφωι ως παρελκον;
Ἐπει και αισθητοις ομμασι και αισθητοις ωσιν απορρητως φως ειδομεν και
ηκουσαμεν Θεου φωνην, δια τουτο τελεως αποφηνασθαι (σελ. 548) γινωσκειν εκ
των κτισματων μονων τον Θεον και κατ᾿ αυτας τας γνωστικας και κατ᾿ ανθρωπον
δυναμεις ευλαβητεον εδοξεν αυτωι. Και μην τοις εφικεσθαι δυναμενοις δι᾿ ακριβειας
των ρηματων εκεινων του αγιου κακει σαφως μονην την εισαγωγικην περι Θεου
γνωσιν εκ της των οντων γνωσεως προσγινομενην δηλος εστι διδασκων, διο
επηγαγεν˙ «απο ταυτης εις το επεκεινα παντων οδωι και ταξει κατα δυναμιν ανιμεν».
∆ια τουτο και προ νομου τοις νηπιοις ετι προς θεογνωσιαν καταλληλος ην, και
Ἀβρααμ την αρχην της θεογνωσιας απο ταυτης ειληφεναι λεγεται, αλλ᾿ υστερον ουκ
απο ταυτης ωμιλει τε και εγινωσκε Θεον. Τι δε ο Ἰωβ, ος και ανεβοησεν ιδων
τρανοτερον, ως «ακοηι μεν ωτος ηκουον σου το προτερον, νυν δε ο οφθαλμος μου
εωρακε σε»; Τι δε ο Μωυσης, ο εν τωι επεκεινα των οντων γνοφωι τεσσαρακοντα
ημερας ολας τον Θεον ορων; Και γαρ ην εικος προβεβλησθαι των αορατων του Θεου
και το του κοσμου φαινομενον τοις ατελεσι την γνωσιν, ωσπερ και τοις
ενειλουμενοις αισθησεσιν αι συμβολικαι νομικαι δι᾿ αισθητων παρεδοθησαν
114
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

θεολογιαι˙ αλλ᾿ ωσπερ αυθις εισιν οι των τελεωτερων και προκαλυμματων εκτος
θεολογιας σαφους ευμοιρησαν, ουτως εισιν οι και εις τα αορατα του Θεου
παρακυψαντες, ως Μωυσης τε και Παυλος και οι κατ᾿ αυτους, ει και απο των
ορωμενων ημιν οικειως προς την κατανοησιν εκεινων ημας χειραγωγουσι.
Τι δη σοι, ω φιλοσοφε, βουλεται τα πολυειδη εκεινα και λοξα της κακοτεχνιας
σοφισματα, οτι «ειδεναι δει το εστι, το τιεστι και το εν και την αρχην και την
δυναμιν τον εν τι ειδοτα και ον και αρχην και δυναμενον»; Ει μεν γαρ ελεγε τις
μηδαμως εκ των οντων γινωσκεσθαι Θεον, καλως αν ταυτα τα πασηι προσοντα φυσει
λογικηι προυφερες˙ επει δ᾿ ημεις την (σελ. 550) δια του Πνευματος γνωσιν των
μυστηριων του Πνευματος υπερτιθεμεν της φυσει και κοινηι πασι προσουσης
γνωσεως, τι σοι συμπραξει τωι προς ταυτ᾿ αντιλεγοντι το την εισαγωγικωτατην του
Θεου γνωσιν εκ των οντων προσγινεσθαι; Συ δ᾿ ομως ουτως αντιλεγειν ειωθας επει
και τοις πνευματικοις ανδρασι λεγουσιν ειναι φως νωι θεωρητον, ουχι την γνωσιν
μονην, συ δια πολλων δεικνυεις φως και την γνωσιν λεγομενην, και νικαν δια
τουτου κατα κρατος δοκεις αντιταττομενος. «Ἀλλα χωρις της εισαγωγικης ταυτης,
ουδε λογικος τις εσται», φησιν, «ουδ᾿ η προς τα τελεωτερα των λογικων προοδος».
Ουδ᾿ ανηρ εσται ποτε πριν γενεσθαι νηπιον˙ αλλ᾿ ανηρ γενομενος, τα του νηπιου
κατηργηκεν. Ει δ᾿ εν ανδρασι τα των νηπιων φρονει και τουτοις σεμνυνεται, πως ου
καταγελαστος εσται; Πως δ᾿ ου τοιουτος ο χριστιανος ειναι λεγων και τα ελληνικα
παιδευματα μετιων, ιν᾿ εκειθεν την θεογνωσιαν καρπωσηται;
Τι δ᾿ οτι «νοσουν ψυχης λογικον εξ επιμελειας νοερον ουκ αν γενοιτο»; Ὄντως
γαρ νοσει το λογικον της ψυχης του την οικειαν διανοιαν πιστοτεραν ηγουμενου
των λογιων του Πνευματος και μη μεγα και τελειον ιαμα ψυχης τ΄ς θειας εντολας
οιομενου. Πρυην μεν γαρ εξ ημισειας καθαιρειν εφασκε ταυτας δυνασθαι, νυν δε το
καθαρτικον αυτων απαν αφελων τηι γνωσει προσενειμεν, αρχην και μεσον και τελος
θεογνωσιας τε και υγιειας ψυχης και καθαρσεως εκ του πολλα και πλειω και πανα
ειδεναι λεγων προσγινεσθαι και δειν μηδαμως αγνοει τα πολλα, ινα και συνελειν εις
τι καθολου δυνηθειημεν και την κυκλικην περι τα οντα γνωσιν κατορθουν τουτεστι,
την εγκυκλιον μανθανειν παιδευσιν, ινα και των ισαγγελων καταξιωθειημεν
νοησεων, των ενιαιων και αμερων, ωσπερ αν ει τις ελεγε δειν τον σημειον (σελ. 552)
αμερες ιδειν βουλομενον, πολυμερες αυτο προτερον προσθεσθαι και την μοναδα μη
τηι αφαιρεσει των πολλων δυνασθαι γενεσθαι, αλλα τηι συναιρεσει μονηι, καιτοι παν
το εκ συναιρεσεως εν και μεριστον, εκει δε το ενιαιον και αμερες υποκειται. Ἐγω δε
οιδα παρα των πατερων μεμυημενος, ηδη δα και τινων αυτων ακουσας τε και
πιστευσας, ως και τα πολλα ταυτα και τον αισθητον απαντα τουτον κοσμον, ουκ κατ᾿
αισθησιν, ου κατα λογισμον, αλλα κατ᾿ οικειαν του θεοειδους νου δυναμιν και χαριν
εθεασαντο, η και τα μακραν ως υπ᾿ οφθαλμους ποιει και τα μελλοντα ως παροντα
υπερφυως παριστησι. Τον δ᾿ εξ Ἀρειου Παγου θεορρημονα ου θαυμαστον και εκ των
φυσικως ημιν ενυπαρχοντων εξυμνειν τον της φυσεως δημιουργον, επει και δι᾿
αψυχων και δι᾿ αναισθητων και δι᾿ αλογων και δια λογικων αυτος εστι μονος ο
δοξαζομενος, αλλα και αυτωι μονωι εξαιρετως πρεπει η εν Πνευματι λατρεια, ην και
μονην ποθεινην Θεωι ο Θεος αυτος προσειπεν.
Των δη του μεγαλου ∆ιονυσιου ρησεων, οσας ελαθεν ο φιλοσοφος καθ᾿ εαυτου
προβαλομενος, πολλας ετ᾿ ουσας καταλιπων, μιας μνημονευσω, της τελευταιας.
Φησι τοινυν εν τωι πρωτωι της Ἐκκλησιαστικης ιεραρχιας˙ «απασηι τουτο κοινον
ιεραρχιαι το περας, η προς Θεον και τα θεια προσεχης αγαπησις, ενθεως τε και
ενιαιως ιερουργουμενη, και προ γε τουτου η των εναντιων παντελης και
ανεπιστροφος αποφοιτησις, η γνωσις των οντων ηι οντα εστιν, η της ιερας αληθειας
ορασις τε και επιστημη, η της ενοειδους τελειωσεως ενθεος μεθεξις». Συλλογιζεται
115
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τοινυν εκ τουτων ο φιλοσοφος ουτως˙ «των ημιν υπο Θεου δεδομενων ιεραρχια το
κρατιστον˙ τελος δε ταυτης η γνωσις των οντων, ως η ρησις αυτη διδασκει˙ των εν
ημιν αρα το αριστον η γνωσις των οντων εστι, ταυτον δ᾿ ειπειν η φιλοσοφια».
Ρηματων οντως εοικεν (σελ. 554) ηχου, αλλ᾿ ου διανοιας επαιειν αγιας. Τουτο γαρ
φησιν ο αγιος, οτι η αληθης των οντων γνωσις, «η παντελης αποφοιτησις εστι των
εναντιων», τουτεστιν η αποχη και απραξια των κακων, προ της ιερας εργασιας ουσα,
της ενθεου και ενιαιας. Ἐπει γαρ και ο πονηραις επιθυμιαις αλισκομενος και
αγομενος των αυτωι δοκουντων εφιεται καλων και δι᾿ εργων αγνοιαν δεικνυσιν
εχων του οντος καλου, και ο θυμωι κρατουμενος τωι ανθισταμενωι προς τα δοκουντα
αυτωι καλα και αγαθα μαχεται, και απλως πας ο του χειρονος αντεχομενος βιου ως
αυτωι δοκουντι καλλιονι προσκειται, αλλ᾿ ουχ ως οντος οντι, μονος δε ο των
χειρονων αποφοιτησας, την ψευδοδοξιαν ταυτην αποβαλομενος, τα οντως οντα
χειρω και χειρω ηγειται και γνωσιν εχει των οντων αληθη την ουσαν, ου την
δοκουσαν, δια τουτο η των κακων αποφοιτησις «γνωσις» εστι «των οντων ηι οντα
εστι», προ της ιερας εργασιας ουσα, της ενθεου και ενιαιας˙ ιερα δε και ενιαια και
ενθεος εργασια η τηρησις εστι των εντολων του Θεου, τηι φυγηι των πονηρων και τηι
επιμονωι και προσεχει αγαπησει Θεου και των θειων εκτελουμενη. Τουτο τοινυν
εστι, φησι, πασηι κοινον ιεραρχιαι το περας, το μισησαι τα αντικειμενα ταις του Θεου
εντολαις και αγαπησαι ταυτας και τον δοντα Θεον και δια την προς αυτον αγαπην
υπο ταυταις ζην. Τουτο εστιν «η των οντων ηι οντα γνωσις», τουτο η της αληθειας
ορασις, τουτο η της τελειωσεως μεθεξις, τουτο η της πενυματικης εποψιας εστιασις,
αποκαλυπτομενης κατα την επαγγελιαν και φωτιζουσης και θεουσης και τρεφουσης
νοητως παντα τον δια της καθαρας καρδιας νοερως, μαλλον δε πνευματικως,
ενδιαιτωμενον αυτηι.
Τουτο δη και αυτος εαυτον δηλον ποιειται λεγοντα˙ μικρον γαρ προαγαγων τον
λογον, ειτ᾿ επαναλαβων, εξηγητης αυτος εαυτου γενομενος δια τους μη θελοντας
νοειν τα θεια θειως, αλλα και προς τας οικειας κακοδοξιας περιτρεπειν (σελ. 556)
εγχειρουντας, «ειρηται τοινυν ημιν ιερως», φησι, «ως ουτος εστι της καθ᾿ ημας
ιεραρχιας ο σκοπος, η προς Θεον ημων, ως εφικτον, αφομοιωσις τε και ενωσις˙
ταυτης δε, ως τα θεια διδασκει λογια, ταις των θειων εντολων αγαπησεσι και
ιερουργιαις μονως τευξομεθα˙ “τηρησει” γαρ, φησιν, “ο αγαπων με τους λογους μου,
και ο Πατηρ αγαπησει αυτον και ελευσομεθα προς αυτον και μονην παρ᾿ αυτωι
ποιησομεν”». Ὁραις ποιαν λεγει γνωσιν των οντων αληθη; Την εργασιαν των
αρετων. Τι δε το ταυτης τελος; Ἡ προς Θεον ενωσις τε και αφομοιωσις. Πως δε εκει
αγαπην ειπε ταυτην την αφομοιωσιν; Ὅτι η αγαπη εστι των αρετων το πληρωμα και
αυτη τηι εικονι προσχρωσθεισα τελειαν την προς Θεον αποσωζει εμφερειαν. ∆ια δε
του ενθεως και ενιαιως και της ιερας εργασιας την τηρησιν των θειων εντολων
ηνιξατο, την δια μονην την προς Θεον και τα θεια γινομενην διαθεσιν˙ το γαρ καλον
ου καλον, αν μη και δια το καλον μονον πραττηται˙ η δε διηνεκης των εναντιων
αποφοιτησις και η γνωσις των οντων και η ιερα της αληθειας ορασις και επιστημη
το προς τα πονηρα παθη παριστησι μισος και την της αμαρτιας καταγνωσιν και την
απο ταυτης ανεπιστροφον φυγην˙ τηι δε ενοειδη τελειωσει και ενθεωι μεθεξει του
ενος και τηι νοητως τρεφουσηι και θεουσηι εποψιαι την κατ᾿ επαγγελιαν θειαν
επιφοιτησιν και μονην υπεδειξε, τελειουσαν τηι ενωσει και τρεφουσαν τηι εποψιαι το
πνευματικον εκεινο ομμα.
Ει γουν δια μονης της των εντολων τηρησεως η αληθης προσγινεται γνωσις και
η προς τον Θεον ενωσις και ομοιωσις, οπερ ο φιλοσοφος φησι γνωσιν , ψευδογνωσια
εστιν. Ἀρχομενος γαρ και αυτος σαφως ειπεν «εκ της των εντολων τηρησεως μη
δυνατον ειναι ταυτην προσγινεσθαι την γνωσιν», και μικρον ανωτερω δεικνυς, οθεν
116
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

η γνωσις αυτη προσγινεσθαι πεφυκεν, «εκ του μη αγνοειν», φησι, «τα πολλα, (σελ.
558) μηδε τους λογους των οντων, μαλλον δε εκ του γινωσκειν παντα και παντα
σπευδειν μανθανειν, ο τι τις επαγγελλεται ειδεναι, καν Ἕλλην η καν Αιγυπτιος, ινα
μηδενος», φησι, «των περι κοσμου φυσεως ειρημενων τε καικ εγνωσμενων
λειπομενος, εξ εκεινου αγνοησηι Θεον», επει και κατ᾿ αυτον εκ των οντων μονων ο
Θεος γινωσκεται, ομοιον τι ποιων, ωσπερ αν ει τις ακουσας εκ των εδωδιμων μονων
τρεφεσθαι τε και συνιστασθαι το σωμα, δειν ελεγε μηδενος απολελειφθαι των
εδωδιμων, ει τις του ζην εφιεται, μηδε διαλιμπανειν σιτιζομενον οσημεραι τε και
ωραι, και ουτω την περι τας πολυτελεις τραπεζας αχρηστον μανιαν και το της
γαστριμαργιας παθος ως αναγκαιοτατα τωι βιωι των ανθρωπων επειθε δοξαζειν,
μηδενος των κρειττονων ορεγομενους. Ουτω γαρ και τωι διανοητικωι της ψυχης
υλην ο Θεος υπεθετο τους της φυσεως λογους, αλλ᾿ ως προς την υψηλοτεραν
γνωσιν χειραγωγειν δυναμενους. Ἡμεις ουν το αυταρκες εκ τουτων
απολαμβανοντες τα περιττα παραλειπομεν τοις μη χωρουσιν την τελεωτεραν
τροφην˙ καν, υπερηλικες οντες ουτοι, της νηπιοις καταλληλου τροφης ουκ
απανιστασθαι βουλωνται, επαλειφομεν και τινα Σκυλλαν τωι παγκοσμιωι τουτωι
μαστωι, το μη πανυ λυσιτελειν εστιν οτε μετριως εκτεινοντες ως απαναστησοντες
της ακαιρου τροφης. Οι δ᾿ ως ουκετι παιδες, αλλ᾿ ως τελειοι την κακιαν, ημιν
επανιστανται και φιλονεικουσιν ημας κατασπασαι μαλλον η αυτοι προς το προσηκον
μετρον αναδραμειν.
∆ιο και τον Υιον μετα του Πατρος ηκειν και την μονην ποιεισθαι εν εκεινωι
φασιν, «ος τους λογους οιδε της του κοσμου φυσεως˙ γινωσκει γαρ ουτος το αληθες.
Θεος δε η αληθεια και ο της αληθειας Πατηρ˙ αλλα και παν το γινωσκον εν τωι
γινωσκομενωι εστηρικται τε και μενει˙ ουκουν εν τωι Θεωι εσται μονιμως ιδρυμενος ο
την των οντων γνωσιν ειδως˙ τουτου δ᾿ εν Θεωι την μονην αμεταβλητον (σελ. 560)
εχοντος, ουκ απεικος εκεινον γε παρα τουτον ελθειν λεγεσθαι και την μονην
πεποιησθαι˙ «ουτος εστι», φησι, «και ο φωτος θειου και νοητου εμπλεων τον νουν
κεκτημενος». Αυτη εστιν η τελεωτατη του φιλοσοφου θεογνωσια. Ἐγω δε ακουω
του ευαγγελιου λεγοντος, οτι ο διαβολος «ψευστης εστι και ο πατηρ του ψευδους
αυτου». Οιδα δε και των εναντιων την αυτην ουσαν αισθησιν και γνωσιν και
επιστημην. Ὁ γουν ειδως την αληθειαν και το ψευδος επισταται. Ει γουν, κατα τους
του φιλοσοφου λογους, το γινωσκον εν τωι γινοσκομενωι εστηρικται τε και μενει και
δια τουτο κατ᾿ αυτον ο την γνωσιν εχων των οντων εν τωι Θεωι εστι και ο Θεος εν
αυτωι, ουκουν και το ψευδος και ο του ψευδους Πατηρ εν αυτωι πεποιηται την μονην,
και ο αυτος ουτος εστι λοιπον ο και σκοτους νοητου εμπλεων την ψυχην
κεκτημενος˙ και οντως πολυ σκοτος επηλυγαζει την ψυχην η τοιαυτα πρφερει
διανοηματα. Τι γαρ, ο λεγων, «οιδα σε τι ει, ο αγιος του Θεου», δια την γνωσιν
ταυτην εν εαυτωι ειχε τον Χριστον; Τι δε, ο γινωσκων και μη ποιων το θελημα του
Θεου εν εαυτωι εχει μονιμως ενιδρυμενον τον Θεον; Και πως «δαρησεται πολλας»;
Και μην ο μεν Χριστος εν ευαγγελιοις εκ μεν της των εντολων τηρησεως
προσγινεσθαι φησι την αυτου και του Πατρος ενοικησιν, εκ δε της ενοικησεως την
εμφανειαν. Ουτος δε αντεστραμμενος μεν εκεινωι εκ της αυτωι δοκουσης εμφανειας
φησι την ενοικησιν, υπεναντιως δε σαφως, ουκ εκ των εντολων, αλλ᾿ εκ γνωσεως
την εμφανειαν, και γνωσεως, ην εκ της τηρησεως των θειων εντολων μηδαμως
προσγινεσθαι προτερον απεφηνατο. Τοιουτου φωτος και αληθειας τον οικειον νουν
εμπλεων κατεσκευασεν. Ου μονον δε τας θειας εντολας αδυνατως εχειν την γνωσιν
ταυτην ποριζειν προτερον ειρηκε, αλλα και φιλοσοφιαν ταυτην εκαλει δια των κατα
φιλοσοφιαν μαθηματων χορηγουμενην και μωριαν ειναι παρα τωι Θεωι ταυτην
εφασκεν˙ ην ουν μωρια τοτε προσειπε, (σελ. 562) Θεον αυτην ειναι νυν αποφαινεται
117
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

και αυτον μετα του Πατρος τον του Πατρος μονογενη Λογον˙ τοιουτου φωτος και
αληθειας τον οικειον νουν εμπλεων κατεσκευασεν.
Ἀλλ᾿ επει και των εναντιων η αυτη εστιν αισθησις, συ, ω φιλοσοφε, ποτ᾿ αρ᾿ ει
θερμος, οταν κατα την ποιοτητα ταυτην διακεηται σου το σωμα, η οτε κατεψυγμενον
τουτ᾿ εχων την εναντιαν ειδειης θερμοτητα; Παντως τοτε και την θερμοτητα εν
σεαυτωι φερων αισθανηι, οτε κατα ταυτην διακεισαι. Τοτε τοινυν και τον Θεον εξεις
εν σεαυτωι αληθως, οτε την θειαν εξιν εν σεαυτωι κατα ψυχην εχεις˙ θεια δε οντως
εξις η προς τον Θεον αγαπη εστι˙ προσγινεται δ᾿ αυτη δια μονης της των θειων
εντολων ιερας εργασιας˙ ει γαρ και αρχη τουτων εστιν, αλλα και μεσηι και κορυφαια˙
ο Θεος γαρ αγαπη εστιν, ος εν τουτωι μονωι και την οικειαν ελευσιν και μονην και
εμφανειαν επηγγειλατο. Τοτε τοινυν και σαυτωι χρησηι προς διορθωσιν ετερων
αληθως, οτε την τοιαυτην σχησεις εκ των τοιουτων διαθεσιν˙ νυν γαρ, τον
διορθουντα υποκρινομενος, διαστρεφων και διασυρων δηλος ει. Ἀλλ᾿ ως μεν
διαστρεφεις διορθουν επαγγελομενος, εκδηλοτερον εσται προιοντος του λογου. Του
δ᾿ εν σχηματι διορθωσεως διασυρειν προθυμεισθαι δειγμα σαφες το δια μεγιστης σε
σπουδης ποιησασθαι μη ελθειν ημιν εις οψιν τα προς ημετεραν διορθωσιν
επιστρεπτικα σοι δοκουντα ταυτι συγγραμματα, ωσπερ αν ει τις ιατρων πομα μεν
σκευασαι τωι νοσουντι λυσιτελεστατον εφασκε, χρησασθαι δε πανταπασιν
απηγορευσεν. Ὅθεν και τουτο γεγονεν δηπου δηλον, ως και αυτος τουτ᾿ οισθα,
προτερον, ο νυν εξεφανη, δηλητηριων εχοντα δυναμιν τα κεκλημενα φαρμακα˙ και
τουτ᾿ αρα προσεγινωσκες ως ου λησηι κλεπτων, τουτων προφανεντων ημιν.
Ταυτ᾿ αρα και νυν ουχ εκοντος ειναι και προς τας ημετερας (σελ. 564) ηκει χειρας
ταυτι σου τα γραμματα, εν οις τελευτων φης ως ανεμεσητον επι διορθωει χρησασθαι
σαυτωι, ων ουκ ορθως περι θεογνωσιας ειρηκε τις των σων φιλων.Το δε μη ορθως
ειρημενον τωι φιλωι τουτο λεγεις ειναι˙ «ισασιν οι κεκαθαρμενοι την καρδιαν δια της
εγγινομενης αυτοις ιερας φωτοφανειας, οτι εστι Θεος και οιον φως εστι, μαλλον δε
πηγη φωτος νοερου τε και αυλου˙οι δε μη προς τουτο θεωριας αναβεβηκοτες εκ της
περι παντα προμηθειας τον κοινον προμηθεα συνορωσιν, εκ των αγαθυνομενων την
αυτοαγαθοτητα, εκ των ζωοποιουμενων την αυτοζωην, και απλως εκ παντων τον τα
παντα οντα και υπερανιδρυμενον παντων». Τουτο εστιν ο φησιν ο φιλοσοφος ουκ
ορθως εχειν. Οιδα δε αυτον και αλλοτε κακως προς αυτο διατεθεντα˙ ‘γνοησας γαρ
οτι το “οιον” παραδειγματικως τωι φωτι προσηρτηται, τον Θεον ελεγε φασκειν ημας
ειδεναι, οποιον φως υπαρχει. ∆ειξαντες δε ημεις προσπαρακειμενον το “πηγη
φωτος” , και συνημμενως αναγνοντες οτι «εστι Θεος οιον πηγη φωτος», ηρωτωμεν
αυτον, τι βουλεται λοιπον ενταυθοι το “οιον”˙ ο δ᾿ ακων ωμολογησε την αγνοιαν και
ητησε συγγνωμην˙ ουδε γαρ δυνατον αλλως η αντι του ωσανει παραληφθηναι. Νυν
δ᾿ αλλως επελαβετο˙ «φανερου γαρ οντος», φησιν, «ως και τοις θεωρητικωτατοις εκ
μονων των οντων ο Θεος γινωσκεται, η ενταυθα παραδιδομενη γνωσις Θεου δια
νοερας φωτοφανειας, ως ετερα της εκ των οντων ουσα, ουδαμως εστιν αληθης».
Ἀνθυπενεγκειν δη προς τουτο δει, ως φανερου γενομενου δια πλειστων των
ανωτερω ειρημενων, ως ουκ εκ των οντων μονων ο Θεος γινωσκεται, αλλα και εκ
των καθ᾿ υπεροχην μη οντων, τουτεστι των ακτιστων, προς δε και δια φωτος
αιωνιου και των οντων παντων υπερανωικισμενου, νυν τε εν αρραβωνος μερει τοις
αξιοις διδομενου και κατα τον αληκτον αιωνα περιαυγαζοντος αυτους αληκτως, εξ
αναγκης (σελ. 566) και η θεωρια αυτη αληθης εστι και ο μη αληθη λεγων ταυτην
Θεου θειας γνωσεως εκπεπτωκεν. «Ἀλλ᾿ εκ των περι αυτον», φησιν, «ουκ εκ των
κατ᾿ αυτον πασα γνωσις του Θεου». Και που εν τηι ρησει ταυτηι λεγομεν ως η
θεοφανεια αυτη των περι Θεον ουκ εστι; Παντων μεν γαρ των αλλως οντων
υπερτιθεμεν αυτην˙ ως δ᾿ εκ των κατ᾿ αυτον εστι Θεωι, ουδαμως εστι προσκειμενον.
118
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Ευροις δ᾿ αν τους θεολογους ου ταυτην μονην, αλλα και πολλας αλλας θεωριας της
απο των κτιστων θεογνωσιας υπερτιθεντας ες τα μαλιστα, ταυτην δε και των αλλων
πασων αποδιαστελλοντας και θεωνυμιας εξοχως αξιουντας, ως μονην Θεου
θεοποιον εμφανειαν.
∆ειν δ᾿ ημιν αρτιως εις πολυ μηκος εκεινομενωι δουναι τωι λογωι περας, εις το
εξης ταμιευσαμενους των Περι γνωσεως λογων του φιλοσοφου απελεγξαι την
αγνοιαν.

ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ∆ΕΥΤΕΡΩΝ (Σελ. 568)
ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΩΝ ΣΥΜΒΑΙΝΟΝΤΩΝ ΑΤΟΠΩΝ
ΕΚ ΤΩΝ ∆ΕΥΤΕΡΩΝ ΤΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ ΒΑΡΛΑΑΜ ΣΥΓΓΡΑΜΜΑΤΩΝ
Ἤ ΠΕΡΙ ΘΕΩΣΕΩΣ
Ἀλλ᾿ ει μεν Κατα Μασσαλιανων, καθαπερ και επιγεγραπται, το βιβλιον πεποιηται, τι
παθων τα των θειων ημων πατερων αναμιξ ταις εκεινων κακοδοξιαις προβαλλεται
και κατ᾿ αυτων επειτα πολυς ρει, των κατ᾿ εκεινους αφεμενος; Ει δε κατα των απ᾿
αιωνος αγιων και των αυτοις ομολογειν αιρουμενων ημων δειν εγνω πολεμον
αρασθαι, τι βουλονται Μασσαλιανοι και Βλαχερνιται και τα τοιαυτα προσρηματα; Ἤ
δηλον οτι σκηνη τα τοιαυτα και προσωπειον εστι, πολλην και ποικιλην, μαλλον δε
παντοδαπην, μετα της προς τους πολλους απατης και την υβριν προς παντας
επιφερομενα, ιν᾿ ωμεν απαντες υβρισμενοι και πολλαχως, οι μεν εξ ανθρωπων
γεγονοτες πατερες μετα των φωρασαντων τον δολον και μη πεισθεντων, τωι τε τοις
αιρετικοις συντεταχθαι και τωι κατ᾿ αυτων επειτα δια των λογων ελεγχωι και ταις
μεταξυ των δοκουντων τουτων ελεγχων αναισχυντοις και δεινοις παροινιαις, οσοι
δ᾿ αν παραχθεντες πεισθειεν, δυοιν θατερον εξ αναγκης παθοντες, η νυν η προτερον
φανεροι γεγονοτες των πεπλανημενων υπαρχοντες, τωι φανεροι γεγενησθαι σεπτους
πρυην ηγουμενοι τους νυν κακοδοξους γνωριζομενους, και απλως ιν᾿ ουτω παντες
τε ημεις και τα καθ᾿ ημας ιερα τε και σεμνα σχεδον απαντα γελως αναφανηι και χευη
και παιγνιον; Ει δ᾿ αρα παιζων εν ου παικτοις, κενας και περιττας και κιβδηλους
λογομαχιας τε και αντιθεσεις καινοτομει, και ως περιττος τις αυτος νομισθειη και
πολυς την σοφιστικην (σελ. 570) ανεδην υβριζει, φευ, εις τα φρικτα και σεβασμια, τι
μη παντες εκτρεπομεθα τουτον, η γουν εκτρεπομεν αυτον του τηλικουτου κακου
μετα της προσηκουσης σφοδροτητος;
Ἀλλα τοσουτον απεχει του τοιαυτα φαναι τολμας αυτος, ωστε και των λογων
αρχομενος ου μονον επαγγελλεται καινοτομησειν ουθεν, αλα και της του Θεου
Ἐκκλησιας υπεραγωνιεισθαι, φιλοσοφωι πρεποντα ζηλον κατα των ενδιαστροφοις
δογμασιν εντεθραμμενων επιδειξαμενος, αφ᾿ ου και τισιν εδωκεν υπονοιαν λογον
τινα ποιεισθαι της αληθειας, και ταυτ᾿ εν τηι προς τους ετεροδοξους υποκρισει κατα
των ευσεβως ζωντων αγωνιζομενος. Ουκουν ουδεις ημιν εγκαλεσει δικαιως υπερ
αυτων απολογουμενοις και τα προς εκεινου κατ᾿ αυτων ειρημενα προς δυναμιν
εξεταζουσι τε και διευθυνουσιν, επει μηδε προς εκεινους απλως αυτωι φαινται
τεινων ο των συγγραμματων αγων, η κατ᾿ εκεινων ων ως ανειμενως ζωντων η τι
περι των σφων αυτων βιον εχοντων ουκ εμμελως, αλλα σαφως προς αυτην την υπ᾿
αυτων πρσεβευομενην ευσεβειαν εστιν η αντιθεσις, μαλλον δε προς αυτα τα θεια της
του Θεου Ἐκκλησιας, καθα προαποδεδεικται, δογματα και τας εκ παλαιου
 

119
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

κεκρατηκυιας επ᾿ αυτης παραδοσεις και τα των αγιων συγγραμματα, υπερ ων ημεις
ου λογους μονον, οποιους αν οιοι τε ωμεν, ετοιμοι προεσθαι, προς δε τουτοις και τας
ημετερας, ει δεησει, ψυχας˙ μισθον δε των λογων τουτων και της προθεσεως ουτε
παρ᾿ ανθρωπων ζητουμεν, ον εχουσι διδοναι μονον επι των τοιουτων τον επαινον,
ουδε γαρ προς τουτον ορωμεν, ουτε παρα Θεου˙ μισθος γαρ αποδιδουσιν ου
χρεωστειται. Τουτο μεν ουν και αναγκην επιτιθησι γραφειν, το της οφειλης
απαραιτητον. Ἐκ πολλου μεντοι της περι λογους μελετης και φιλοτιμιας αφεμενος,
ουδεν οιον ει μη συν τεχνηι τουτους ποιουμαι, μηδε ροδωνιαν (σελ. 572) αποδεικνυμι
το βιβλιον, η λυραν η σαλπιγγα, τουτο μεν ευηχον τι φθεγγομενος και τορον, εκεινο
δ᾿ υπο της ευρυθμου συνθηκης και της των σχηματων υπαλλαγης δια ποικιλων των
του τονου κρουματων μιαν αρμονιαν εμμελη κεραννυς και δια παντων ωραιζων τον
λογον. Ἀττικαι γαρ χαριτες και ονοματων καλλη και παρισοτητες, οιον ανθη των
λειμωνα των λογων καταγλαιζουσιν˙ αις ει μη καταχρησθαι δυναιμην, καιτοι
καλληρρομονειν εφιεσθαι πεφυκως, εναργες αν ειη και τουτο δειγμα του προς
αναγκην, αλλα μη προς επιδειξιν ημας επι το λεγειν αφιχθαι. Της γε μην
εναποκειμενης διανοιας τοις ρημασι τουτ᾿ αν φαιην εγω πρωτον καλλος, ο και
ψυχης εφ᾿ οσον οιον τε προς τον Θεον και την αληθειαν βλεπειν˙ εκειθεν γαρ αυτηι
τα μετα τουτο καλα, καν η τι τουτου πρεσβυτερον τροπον ετερον.
Προσηκον δ᾿ ειναι νομιζω προ των κατα μερος ελεγχων εκεινο ποιησαι δηλον˙
τινος ενεκεν ουτος την του Πνευματος θεοποιον χαριν κτιστην αποφηναι δια
πλειστης οσης σπουδης εποιησατο, τουτ᾿ αυτος εαυτωι του λογογραφειν υποθεσιν
ενστησαμενος, καιτοι συνθεμενος και αυτος, ει και μη εκων ειναι, θεοτητα και
αυτοθεοτητα και θεαρχιαν υπο των αγιων την τοιαυτην προσειρησθαι χαριν; Τινος
ουν χαριν την του Πνευματος χαριν ακτιστον αυτος τε φαναι ου πειθεται και τους
πειθομενους δυσεβεις αποφαινεται και παντα λιθον, το του λογου, κινει πασι ταυτην
υποδειξαι κτιστην, μιμησιν αυτην ειναι φυσικην λεγων και της λογικης φυσεως εξιν
ωρισμενην τε και ορωμενην αισθησει ηι αισθησει; Τοις ομοφυλοις Λατινοις ηι
δυναμεως εχει χαριζεται, προς το εκεινων φρονημα δολιως αμα και βιαιως ημας
υφελκομενος. Ὅταν γαρ ακουσωμεν εκ του Υιου διδομενον το Πνευμα και δι᾿ Υιου
εφ᾿ ημας προχεομενον, ειτα και του μεγαλου Βασιλειου λεγοντος, «εξεχεεν εφ᾿ ημας
ο Θεος το Πνευμα πλουσιως δια (σελ. 574) του Υιου αυτου˙ εξεχεεν ουκ εκτισεν,
εχαρισατο ουκ εδημιουργησεν, εδωκεν ουκ εποιησεν», ωμεν δ᾿ αναπεπεισμενοι
κτιστην την χαριν ειναι, τι ερουμεν διδοσθαι και χαριζεσθαι και προχεισθαι δια του
Υιου; Ουκ αυτο το την χαριν ενεργουν, ειπερ εκεινο μονον αναρχον ειναι φαιμεν,
πασαν δε ενεργειαν αυτου κτιστην, καθαπερ ο νεος ουτος ισχυριζεται θεολογος; Ἆρ᾿
ουν ου τουτ᾿ αυτο εστιν αντικρυς το των Λατινων φρονημα, δι᾿ ο των της καθ᾿ ημας
Ἐκκλησιας απεληλανται περιβολων, οτι ουχ η χαρις, αλλ᾿ αυτο το Πνευμα το αγιον
κακ του Υιου πεμπεται και δια του Υιου προχειται; Ὁρατε την βαθειαν αυτου
συνεσκιασμενην βουλην και το δολερον και κακουργον του εγχειρηματος;
Τι δ᾿ ουκ εμελλεν επι τουτο παντι τροπωι σπευδειν και πασαν μηχανην κινειν και
περιεργως προσβαλλειν, επειδη φανερως ουκ ειχεν ο περυσι παρα του θειοτατου
βασιλεως ημων πρεσβευτης εις Ἰταλιαν και τας ανω Γαλλιας απεσταλμενος ως επι
Περσας εκεινου εγειραι στειλασθαι προσελαυνοντος ηρος, αυτος δε του μεν σκοπου
της πρεσβειας επιλαθομενος, ως υστερον εκ των εργων εφανη, προσχωρησας δε τωι
παπαι και τας ευχας εκεινου σωτηριους αυτωι γενεσθαι κατα την οδον επειπων, ας
αυτος φησιν, επ᾿ αυτου διετεινατο, ειτα και προσφυσας μεν εκεινωι τα χειλη και το
γονυ μεθ᾿ ηδονης, ως εοικε, και σεβασματος ασπασαμενος, την δε κεφαλην υποθεις
ταις εκεινου χερσι και την εκειθεν σφραγιδα χαιρων δεξαμενος; Ει γαρ μη χαιρων ως
αληθως αλλ᾿ υποκρινομενος, τινι πιστωσεται το προς ημας ανυποκριτον; Τοις προς
120
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εκεινους εξενηνεγμενοις λογοις, φαιη τις αν. Ἀλλ᾿ η προσγεγραμμενη τελευταια
τουτοις ευχη δεικνυσι αυτου (σελ. 576) το της ψυχης αβεβαιον˙ «παραδος» γαρ,
φησιν, «αφανισμωι παντελει τους τοιουτους λογους, λεγε προαναρχε, ειπερ και εκ
σου εστι το σον Πνευμα, εν αιτιον και μιαν αρχην σε τε και τον σον Πατερα
επαγομενον, οπως μηδενι δι᾿ αυτων τηλικουτου κακου αιτιος γενωμαι καμε της
τοιαυτης κακοδοξιας προ του τελους απαλλαξον». Ποιωι δε και νυν λογωι μετα την
απ᾿ εκεινων επανοδον ευθυς τα τοις Ἰταλοις, ως αποδεδεικται, συνηγορουντα
περιεργως συντεθεικει συγγραμματα, και ταυτ᾿ εξ Ἰταλιας, ως αυτος εν προοιμιωι
γραφει, προς το Κατα Μασσαλιανων γραφειν κεκινημενος, ει μη και τουτο
υποκρισις, ο και αυτος ισχυριζεται;
Τοιγαρουν σκηνη πας λογος αυτωι, κωμωιδουσα και παιζουσα τα ημετερα, και ην
Ἐκκλησιαν εκει και συνοδον ιεραν και αγιαν φησι, την των Λατινων εοικε λεγειν.
Ὅτι γαρ εν πασι μαλλον κατ᾿ εκεινην φρονειν, τεκμηριωσαιτ᾿ αν τις και τωι μηδ᾿
οντινουν σχεδον αγιασμον απο της ημετερας Ἐκκλησιας προσηκασθαι, τους εκειθεν
αποματτοντα σπιλους, και ινα ταλλα παρω, τοσουτον ηδη χρονον αφ᾿ ουπερ
επεδημησεν ημιν ουδεις εωρακεν αυτον της αγιωτατης ευχαριστιας εν μεθεξει
γενομενον˙ τι χρη λεγειν ευχην η επικλησιν ιεραν η την εν θριξι σταυροειδη
σφραγιδα και ταλλ᾿ οσα συμβολα μοναχικης τελειωσεως, ων ανευ μοναχον ειναι
παρ᾿ ημιν ου νομιζεται τοις των αγιων πατερων θεσμοθεσιας υπεικουσιν; Ουτος γαρ
ουδ᾿ επ᾿ εισαγωγηι μοναχικου μυστηριου ευχην γουν ιεραν επεζητησεν, αλλ᾿
αυτοπλαστος εστι μοναχος, ου πολυ δ᾿ ειπειν και επιπλαστος˙ «εκ των καρπων γαρ,
φησι, «το δενδρον επιγινωσκεται». Τους γε μην περι μελλουσης κολασεως
μυστικους αυτωι λογους λεγετωσαν οι αυτηκοσι. Ἐγω δ᾿ εκ των τουτων και των
τοιουτων ουχ επ᾿ αγνοιας, (σελ. 578) αλλ᾿ υπο κακονοιας, κτιστην αυτον
αποφαινεσθαι την θεοποιον υπενοησα χαριν του Πνευματος˙ ει δ᾿ αρ᾿ υπ᾿ αγνοιας,
επει καταλογογραφει των ειδοτων, απονοιαν τηι περι τα τοιαυτα συζευξας αγνοιαι,
χειρον, ως εγωμαι, το εγκλημα˙ δογμα γαρ αποτοπαιον απαν εκ τοιαυτης ανερραγη
πηγης, αφ᾿ ης και νυν ουτος προστατης πονηρων τε και πολλων αιρεσεων
αναπεφηκεν, ως ο λογος δειξει προιων.
Ὁ μεν γαρ σοφος τα θεια Μαξιμος, συνωιδα τωι μεγαλωι Μακαριωι και τοις αλλοις
απασιν αγιοις, καθαπερ εν τοις Περι φωτος θειου εξενηνεγμενοις ημιν λογοις
προεξεθεμεθα, τον αρραβωνα της μελλουσης επαγγελιας, την χαριν της υιοθεσιας,
τον θεοποιον δωρεαν του Πνευματος φως ειναι φησιν υπεραρητου δοξης τοις αγιοις
εποπτευομενον, φως ενυποστατον, ακτιστον, αει ον εκ του αει οντος και
ανεπινοητως, νυν μεν εκ μερους, επι δε του μελλοντος αιωνος τελεωτερως
φανερουμενον τοις αξιοις και τον Θεον αυτοις δι᾿ εαυτου φανερουν. Ὁ δε φιλοσοφος
ουτος ξενον εαυτον του τοιουτου συνορων φωτος, ως της προς αυτο φερουσης μηδε
προς ολιγον ημμενος, φερειν οιος τε ων ουδαμως ου τηι πιστει την πραξιν
προσεθηκεν, ινα δι᾿ αυτης προς εκεινην φθασηι την θεωριαν, αλλα και την πιστιν
απαρνησαμενος και τους μη ταυτην ηρνημενους, αλλα και δι᾿ αυτης ανηγμενους, ως
υπερ αυτους τοις πολλοις αυτο δοξαι, τοις λογοις εξουδενωσας, αθετει μεν την
χαριν, βλασφημει δε εις τον της χαριτος Κυριον, ατιμαζει δε κοινηι παντας τους
αγιους, οσοις εξεγενετο δια πειρας μαθειν τε και διδαξαι περι του φωτος της χαριτος.
Ἐπει δε τοιαυτα τολμησαι δειν εγνωκεν, ου Σκυθαις ενοικων, ουδ᾿ Ἀγαρηνοις
ενστρεφομενος, αλλ᾿ εν μεσηι τηι του Χριστου Ἐκκλησιαι, και ταυτα νυν ειπερ ποτε
τον λογον της αληθειας ορθοτομουσηι, πολλωι χρηται τωι δολωι και (σελ. 580)
συνεσκιασμενως αγαν και μετ᾿ επικρυψεως ο τι πλειστης τους κατα των αγιων
προτιθεται λογοις, ως υπερ αυτης της του Χριστου Ἐκκλησιας και των κατ᾿ αυτην
ευσεβων δογματων ο ταυτα περιτρεπων αγωνιζομενος. Ἀφεις τοινυν πασαν παντος
121
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αγιου επωνυμιαν, τραπεζουντιον τινα Θεοδωρον εις μεσον προηγαγεν, ος προεστι
μεν των Βλαχερνων, τα Μασσαλιανων δ᾿ εφωραθη νοσων˙ τουτον τοινυν
προηνεγκεν υπερ εαυτου δηθεν απολογουμενον και λεγοντα σαφως μη την
υπερουσιον κρυφιοτητα νυν καθαπερ προτερον ορατην δοξαζειν του Θεου, αλλα την
δοξαν δ᾿ ειναι φασκοντα Θεου φως ενυποστατον και αγενητον και θεοτητα και
θεαρχιαν ονομαζομενον, και απλως οσα περι της θεοποιου δωρεας του Πνευματος οι
αγιοι συνεγραψαντο.
Θεαρχιαν γαρ ταυτην και αγαθαρχιαν και θεοτητα, ως αρχην των θεουμενων
ουσαν, πολλαχου των λογων ο μεγας ∆ιονυσιος προσειπεν, ης επεκεινα, φησιν, ειναι
τον Θεον ως υπερθεον οντα και υπεραρχιον. Μαξιμος δε ο θειος θεωσιν την θεοτητα
προσηγορευσεν ταυτην˙ την δε θεωσιν οριζομενος, «ενυποστατον» ειπεν «ελλαμψιν,
μη εχουσαν γενεσιν, αλλ᾿ ανεπινοητον εν τοις αξιοις φανερωσιν», προσθεις και ταλ᾿
οσα μικρον ανωτερω προθεντες εφθημεν. Βασιλειου δε του μεγαλου ακηκοαμεν
ειποντος ακτιστον το δια του Υιου εφ᾿ ημας εκχεομενον. Ἰωαννης δε ο την γλωτταν
χρυσους, τωι Βασιλειου κρατει των λογων συναφθεις, τους τε Λατινους αισχυνει και
τα δολερα του κενοφρονος τουτου καταλυσει μηχανηματα, «μη τον Θεον», λεγων,
«αλλα την χαριν εκχεισθαι»˙ και προ του Χρυσορρημονος πατρος ο προφητης Ἰωηλ,
μαλλον δε δια του προφητου ο Θεος ειπων, ουκ “εκχεω το πνευμα μου”, αλλ᾿ «εκχεω
απο του Πνευματος μου». Ει τοινυν το Πνευμα μη κατακερματιζεται, τι το εκ του
(σελ. 582) Πνευματος του Θεου υπο Θεου κατ᾿ επαγγελιαν εφ᾿ ημας εκχεομενον
Πνευμα; Ἆρ᾿ ουχ η του Πνευματος χαρις τε και ενεργεια, ενεργεια ουσα της ουσιας
του Πνευματος; Ἀλλα το παρα του Θεου εφ᾿ ημας εκχεομενον Πνευμα ουκ εκτισται
κατα τον μεγαν Βασιλειον. Ἄκτιστος η χαρις αρα, και τουτ᾿ εστιν ο και διδοται και
πεμπεται και χαριζεται παρα του Υιου τοις μαθηταις, αλλ᾿ ουκ αυτο το Πνευμα, και
τουτ᾿ εστι το δωρον το θεοποιον, ενεργεια ον ουκ ακτιστος μονον αλλα και
αχωριστος του παναγιου Πνευματος. Ἄκουσον δη παλιν του μεγαλου Βασιλειου˙
«ην» γαρ, φησι, «προιεται ζωην εις αλλου υποστασιν το Πνευμα, ου χωριζεται
αυτου»˙ και ινα μη τινι δοξηι την καθ᾿ ημας φυσικην τουτον λεγειν ζωην, καιτοι
προεσθαι φαμενον, αλλ᾿ ουχι κτισαι, μαλλον δε προιεσθαι, ο μετα του ακτιστου και
του αναρχου πως εμφαντικωτερον εστιν, ομως ινα μη δοξηι φυσικον τι λεγειν,
επηνεγκε˙ και οι μετεχοντες αυτου ζωσι θεοπρεπως, ζωην θειαν και ουρανιον
κεκτημενοι».
Και τοινυν η τοιαυτη θεια και ουρανιος ζωη των θεοπρεπως ζωντων εν τωι
μετεχειν της αχωριστου του Πνευματος ζωης (ωσπερ και ο Παυλος εζη «την του
ενοικησαντος θειαν και αιδιον» κατα τον θειον Μαξιμον «ζωην»), η τοιαυτη
τοιγαρουν ζωη αει μεν εστι, φυσικως ενυπαρχουσα τωι Πνευματι θεοποιειν εξ αιδιου
πεφυκοτι, Πνευμα τε και θεοτης προσαγορευεται δικαιως παρα των αγιων, ατε
δωρεα θεοποιος του διδοντος Πνευματος ηκιστα χωριζομενη, φως δε εστι, δι᾿
απορρητου ελλαμψεως χορηγουμενη και τοις ηξιωμενοις εγνωσμενη μονοις,
ενυποστατος τε μην, ουχ ως αυθυποστατος, αλλ᾿ επει εις αλλου υποστασιν το
Πνευμα προιεται αυτην, εν ηι και θεωρειται˙ τοιουτον γαρ το κυριως ενυποστατον, ου
καθ᾿ εαυτο ουδ᾿ εν τηι ουσιαι, αλλ᾿ εν τηι υποστασει θεωρουμενον. Ει δε και ετερος ετι
τροπος, δι᾿ ον ενυποστατος (σελ. 584) καλειται παρα των αγιων, ερουμεν προιοντες.
Ὑπερκειται δε της εν αυτωι και εξ αυτου θεουργου ζωης το Πνευμα το αγιον, ως
οικειας εμφυτου ενεργειας, ητις και εμφερης εστιν εκεινωι, ει και μη ακριβως˙
«ουδεμιαν» γαρ, φησιν, ορωμεν θεωσιν η ζωην, ητις ακριβως εμφερης εστι τηι
παντων υπερκειμενηι κατα πασαν υπεροχην αιτιαι»˙ ωστε εμφερης μεν, αλλ᾿ ουκ
ακριβως. Ουχ ως αιτιον δε μονον υπερκειται το Πνευμα το αγιον, αλλα και δια το
πολλοστον του δοματος αει το λημμα ειναι, μη το παν της θειας ενεργειας
122
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

χωρουντος του λαμβανοντος. Ουτω πολυτροπως υπερ το τοιουτον φως και την
τοιαυτην ακτιστον ελλαμψιν τε και ζωην και τα παραπλησια υπαρχει ο Θεος. Ταυτα
μεν ουν ο μεγας Βασιλειος.
Συμεων δε ο ενθεος Μεταφραστης, εκ του πρωτου βιβλιου του μεγαλου
Μακαριου συνταξαμενος Κεφαλαιωδεις λογους, περι του φωτος τουτου και της
δοξης ταυτης εμμελως αμα και εναργως εξηγειται διεξοδικωτερον. Ουδεν δ᾿ οιον και
τινα εξ αυτων ως οιον τε συνελοντα και υποτεμομενον ενταυθοι προθειναι προς τωι
μεγα τι τωι προκειμενωι λογωι συντελειν, ουδεν ηττον λυσιτελουντα και προς την
των εντυγχανοντων ωφελειαν. Ἐν γουν τωι εξηκοστωι δευτερωι κεφαλαιωι φησι˙
«Μωσης ο μακαριος υπεδειξε τυπον δια της τωι προσωπωι αυτου επιλαμπουσης του
Πνευματος δοξης ηι ουδεις ανθρωπων ατενισαι ηδυνατο, πως εν τηι των δικαιων
αναστασει τα σωματα δοξασθησεται των αγιων, ην δοξαν απο του νυν εν τωι εσω
ανθρωπωι αι πισται των αγιων εχειν καταξιουνται ψυχαι˙ ημεις γαρ, φησιν,
“ανακεκαλυμμενωι προσωπωι”, τουτεστι τωι εσω ανθρωπωι, την δοξαν Κυριου
κατοπτριζομεθα, την αυτην εικονα μεταμορφουμενοι απο δοξης εις δοξαν». Και εν
τωι εξηκοστωι τριτωι˙ «την δοξαν ην εντευθεν, ως ειρηται, πλουτουσιν αι των αγιων
ψυχαι, (σελ. 586) εκεινη καλυψει και αμφιασει τα γυμνα σωματα εν τηι αναστασει και
εις ουρανους αναρπαστα ποιησει, περιβεβλημενα τωι των αγαθων εργων και τηι του
Πνευματος δοξηι, ην εντευθεν, ως εφην, αι των αγιων ελαχον εχειν ψυχαι˙ και ουτω
δοξασθεντες οι αγιοι θειωι φωτι συν τωι Κυριωι διαπαντος εσονται». Τουτ᾿ αρα το φως
εκεινο, κατα τον μεγαν ∆ιονυσιον, ο τους των αποστολων εκκριτους περιελαμψεν
επι του ορους˙ «οταν» γαρ, φησιν, «αφθαρτοι και αθανατοι γενωμεθα και της
χριστοειδους και μακαριωτατης εφικωμεθα ληξεως, παντοτε συν Κυριωι, κατα το
λογιον εσομεθα, της μεν ορατης αυτου θεοφανειας εν παναγνοις θεωριαις
αποπληρουμενοι φανοταταις μαρμαρυγαις ημας περιαυγαζουσης, ως τους μαθητας
εν εκεινηι τηι θειοτατηι μεταμορφωσει». Τουτ᾿ αρα θεικον εστι το φως ως και
Ἰωαννης εν τηι Ἀποκαλυψει εφη και τοις αγιοις πασι συνδοκει. Γρηγοριος δε ο της
θεολογιας επωνυμος, «ηξει μεν», φησι, «μετα σωματος, ως ο εμος λογος, τοιουτος δε
οιος ωφθη τοις μαθηταις εν τωι ορει, η παρεδειχθη, υπερνικωσης το σαρκιον της
θεοτητος».
«Ἀλλ᾿ αισθητον ην», φησι, «το φως εκεινο και δι᾿ αερος ορατον, τοτε γεγονος
προς εκπληξιν και ευθυς απογενομενον, και θεοτης λεγεται ως συμβολον θεοτητος».
Της καινοφωνιας ηκουσται και αυθημερινη θεοτης, αισθητη και γενητη, εφ᾿ ημεραν
γινομενη και εφ᾿ ημεραν φθειρομενη, κατα τα καλουμενα των ζωων εφημερα,
μαλλον δε και τουτων ολιγοχρονιωτερα, αυθωρον γινομενη τε και λυομενη, μαλλον
δε «γενομενη μεν ποτε, ουσα δε ουδεποτε»; Τοιαυτη ουν θεοτης λεγεται ως
συμβολον θεοτητος». Τοιαυτη ουν θεοτης υπερενικησε την προσκυνητην εκεινην
και ομοθεον σαρκα, η μη ουσα θεοτης ουδεποτε; Μαλλον δε ουχ υπερενικησε ποτε,
αλλ᾿ υπερνικαι διηνεκως˙ ου γαρ ειπεν υπερνικησασης, αλλ᾿ υπερνικωσης, και ουκ επι
του παροντος μονον, αλλα καπι του μελλοντος αιωνος. Τι φηις; Τοιαυτη θεοτητι
(σελ. 588) συνημμενος εσται και υπερνικωμενος εις απειρους αιωνας ο Κυριος; Και
αντι παντων μεν ημιν εκει, κατα τας αποστολικας και πατερικας φωνας, εσται ο
Θεος, τωι Χριστωι δε αντι θεοτητος φως προσεσται αισθητον; Και αερος μεν και τοπου
και των τοιουτων κατα τας αυτας φωνας ου δεησομεθα εκει, δι᾿ αερος δε οψομεθα
την θεοτητα; Πως δε και τοιαυτα συμβολα εκει; παλιν εσοπτρα, παλιν αινιγματα,
παλιν εν ελπισιν η προς προσωπον θεα; Μαλλον δε, ει και τοτε τοιαυτα συμβολα και
εσοπτρα και αινιγματα, φευ του δολου και της απατης, εψευσθημεν των ελπιδων,
κατεσοφισθημεν˙ θεοτητα δι᾿ επαγγελιας κτησεσθαι προσδοκησαντες, ουδ᾿ ιδειν
θεοτητα συγχωρουμεθα, φως δ᾿ αισθητον αντ᾿ εκεινης, φυσιν αλλοτριωτατην
123
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

θεοτητος. Πως δε και το τοιουτο συμβολον – ειγε και τοιουτον ην – θεοτης αν
κληθειη; Ουδε γαρ ανθρωποτης ο γεγραμμενος ανθρωπος, ουδ᾿ αγγελοτης το φανεν
συμβολον αγγελου.
Τις ποτε των αγιων συμβολων κτιστον το φως εκεινο ειπε; Γρηγοριος ο
θεολογος, «φως», φησιν, «η παραδειχθεισα θεοτης επι του ορους τοις μαθηταις». Ει
ουν μη αληθινον ην και αληθως θεοτης, αλλα κτιστον συμβολον αυτης, ουκ εδει
φαναι φως η παραδειχθεισα θεοτης, αλλα φως το παραδειξαν θεοτητα, και ουδε το
παραδειξαν, αλλα το δειξαν, επει το παρα συνηρτημενον αμυδραν εκφανσιν του
κρυφιου της θεοτητος σαφως επιδεικνυσιν. Ουτω μεν ουν ο την θεολογιαν οικειαν
επωνυμιαν κτησαμενος. Ὁ δε Χρυσοστομος θεολογος, «λαμπροτερος», φησιν,
«εαυτου εφαινετο ο Κυριος, της θεοτητος παραδειξασης τας ακτινας αυτης». Ὅρα
κανταυθα το παρα προσκειμενον και σαφως εκφαινον του κρυφιου την εκφανσιν,
αλλα μηδε την του αρθρου παραδραμηις προσθηκην˙ ου γαρ θεοτητος ειπεν, αλλα
της θεοτητος, (σελ. 590) εκεινης της αληθινης. Πως δε και το εξ αλλοτριας φυσεως
θεοτητος συμβολον υπαρχον˙ φως ακτινες αν ειεν της θεοτητος; Ὁ δε μεγας
Βασιλειος, δεικνυς εν φως τον εν τρισιν υποστασεσι προσκυνουμενον Θεον, «ο
Θεος», φησι, «φως οικων απροσιτον»˙ το γαρ απροσιτον παντως και αληθινον, και το
αληθινον απροσιτον˙ οποτε καιπεπτωκασιν οι αποστολοι τηι δοξηι του φωτος του
Υιου ατενισαι μη δυνηθεντες δια το ειναι αυτον απροσιτον φως. Φως δε και το
Πνευμα˙ «ος», φησιν, «ελαμψεν εν ταις καρδιαις ημων δια Πνευματος αγιου». Ει
τοινυν το απροσιτον αληθινον - απροσιτον δ᾿ εκεινο υν – ουχ υποκρισις ην θεοτητος
το φως εκειν ο, αλλ᾿ ως αληθως φως αληθινης θεοτητος, ου της του Υιου μονον,
αλλα και του Πνευματος και του Πατρος. ∆ιο κοινηι παντες τωι Κυριωι ψαλλομεν την
επετειον τελουντες εορτην˙
«εν τωι φανεντι φωτι σου,
σημερον εν Θαβωριωι,
φως ειδομεν τον Πατερα,
φως και το Πνευμα»˙
«της γαρ σης θεοτητος
αμυδραν παρεγυμνωσας αυτην».
Ἐνταυθα γουν ουχ η προθεσις μονη προσκειμενη, αλλα και η σημασια του
ονοματος του Κρυφιου την εκφανσιν εκφαινει. Κοινηι τοινυν παντων των αγιων
αληθινην θεοτητα το φως εκεινο προσαγορευοντων, πως αυτος επηρθης
αλλοτριωσαι τουτο της θεοτητος, κτιστον και αισθητον και τοιουτο συμβολον
προσειπων θεοτητος αυτο και χειρον της καθ᾿ ημας νοησεως αποφηναμενος;
Ὁ μεντοι σοφος τα θεια Μαξιμος, ετερον ετερου συμβολον ειωθος λεγειν
αναλογιας λογωι κατα τας αλληγοριας, ου το ελαττον του μειζονος αει ποιειται
συμβολον, ως αυτος ωηθης ο τα παντα σοφος, αλλ᾿ εσθ᾿ οτε και το μειζον του
ελαττονος, (σελ. 592) ωσπερ και το δεσποτικον εκεινο σωμα, απηιωρημενον επι του
σταυρου, συμβολον γενεσθαι λεγει του προσηλωμενου τοις παθεσι σωματος ημων,
τον δε Ἰωσηφ, προσθεσιν ερμηνευομενον, αρετης και πιστεως συμβολον. Ταυτα γαρ,
φησι, προστιθεμενα τοις παθεσι προτερον ενισχυμενοις, αποκαθηλουσιν αυτων
εκεινους, ως ο Ἰωσηφ του σταυρου τον Κυριον. Ουτος τοινυν καταφατικης και
αποφατικης θεολογιας συμβολον αλληγορων το φως εκεινο προσηγορευσεν, ως
μειζον ελαττονων και ως εν εαυτωι την της θεολογιας γνωσιν εχον και παρεκτικον
αυτης υπαρχον. Τι δε; ουχι και τον Μωυσην ουτος της προνοιας συμβολον ειπε και
τον Ἠλιαν της κρισεως; Ἆρ᾿ ουν ουδ᾿ ουτοι αληθως παρησαν, αλλα φασματα παντ᾿
εκεινα και υποκρισις ην; Και τις αν τουτ᾿ ειπειν τολμησαι των απαντων, οτι μη ο
καλος Βαρλααμ, ο και το φως εκεινο αλλοτριαν θεοτητος φυσιν ειρηκως
124
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

υποκρινομενην θεοτητα; Καιτοι σχεδον πας ο χορος των ενθεων θεολογων τουτου
χαριν συμβολον απλως εφυλαξαντο την του φωτος εκεινου χαριν προσειπειν, ινα μη
τις υπο του τοιουτου προσρηματος δια την ομωνυμιαν εκτραπεις κτιστον και
αλλοτριον νομισηι θεοτητος το θειοτατον εκεινο φως˙ εκει συμβολον θεοτητος
λεγομενον τε και νοουμενον συνετως και υγιως κατ᾿ ουδεν αν ιδοις τηι αληθειαι
προσισταμενον.
Ἔστω γαρ και συμβολον θεοτητος, καθαπερ δικαιοις αυτος. Ουδ᾿ ουτως ημας
αιρησεις, ουδ᾿ αποστησεις, ευ ισθι, της μακαριστης ελπιδος˙ παν γαρ συμβολον η εκ
της φυσεως εστιν ου συμβολον εστιν, η φυσεως ετερας πανταπασιν υπαρχει. Και
γαρ, ηλιου μελλοντος ανισχειν, του κατ᾿ αυτον φωτος φυσικον συμβολον εστιν ο
ορθρος, και της του πυρος καυστικης δυναμεως η θερμη φυσικον συμβολον εστι. Το
δε μη φυσικον η καθ᾿ εαυτο πεφυκος υφεστηκεναι γινεται ποτε παρα τους
χρωμενους συμβολον, ως ο πυρσος επιοντων πολεμιων, η κατ᾿ οικειαν μεν φυσιν
ουχ υφεστηκε, γινεται δ᾿ οιον (σελ. 594) τι φασμα κατα χρειαν της προνοιας, ο και
τουτ᾿ αυτο μονον συμβολον εστι. Τοιαυτα δε εστι τα τοις προφηταις αισθητως και εν
σχηματι δεικνυμενα, οιον το του Ζαχαριου δρεπανον και αι πελεκεις του Ἰεζεκιηλ
και ει τι τουτων παραπλησιον. Το μεν ουν φυσικον αει συνεστι τηι φυσει παρ᾿ ης το
ειναι εχει, φυσικον γαρ˙ το δ᾿ εξ ετερας φυσεως καθ᾿ εαυτην υφεστηκυιας αει
συνειναι τωι σημαινομενωι των αδυνατων πανταπασιν υπαρχει˙ κωλυει δε ουδεν
ειναι προτερον η υστερον εκεινο, ο τι ποτε καθ᾿ εαυτο εστι˙ το δε μη καθ᾿ εαυτο
υφεστηκος ουτε προτερον ουθ᾿ υστερον υπαρχει – τουτο γαρ αδυνατον - επ᾿ ολιγον
δε φανεν, ειτ᾿ ευθυς προς το μη ον χωρει και αφανιζεται πανταπασιν. Ἐπει τοινυν
συμβολον το εν τωι Θαβωριωι φως, η φυσικον εστιν η ου φυσικον˙ και ει μη φυσικον,
η καθ᾿ εαυτο υφεστηκος η φασμα μονον ανυποστατον˙ αλλ᾿ ει φασμα μονον
ανυποστατον, ουτε ην ουτε εστιν ουτε εσται εσαει τοιουτος ο Χριστος. Ὅτι δ᾿ εσται
εσαει τοιουτος ο Χριστος, και ο εξ Ἀρειου Παγου ∆ιονυσιος και Γρηγοριος ο θεολογος
και παντες οσοι τουτον εξ ουρανου μετα της δοξης ηξοντα προσδεχονται, καθαπερ
και μικρον ανωτερω δεδεικται, παριστασιν ενεργως˙ ουκ αρα φασμα μονον
ανυποστατον το φως εκεινο ην.
Και μην ου μονον επι του μελλοντος ες απειρον τοιουτος εσται, αλλα και προ
της επι το ορος αναβασεως τοιουτος υπηρχεν ο Χριστος. Ἄκουσον του τα θεια σοφου
∆αμασκηνου˙ «μεταμορφουται Χριστος, ουχ ο ουκ ην προσλαβομενος, ουδε εις οπερ
ουκ ην μεταβαλλομενος, αλλ᾿ οπερ ην τοις οικειοις μαθηταις εκφαινομενος,
διανοιγων τουτων τα ομματα και εκ τυφλων εργαζομενος βλεποντας˙ μενων γαρ
αυτος εν ταυτοτητι παρ᾿ ο το πριν, τοις μαθηταις εωρατο φαινομενος αυτος γαρ εστι
το φως το αληθινον, το της δοξης ωραισμα». (σελ. 596) Τουτο δεικνυσι και ο μεγας
Βασιλειος˙ «διεφαινετο» γαρ, φησιν, «οιον τι φως δια υελινων υμενων, τουτεστι δια
της εξ ημων σαρκος του Κυριου, η θεια δυναμις αυτου διαυγαζουσα τοις εχουσι τους
οφθαλμους της καρδιας κεκαθαρμενους». Ἀλλα και τα ετησιως επ᾿ Ἐκκλησιας
ᾀδομενα, «το γαρ υπο την σαρκα κεκρυφθαι το νυν παραδεικνυομενον» και «το
αρχετυπον και υπερφωτον καλλος το νυν παραγυμνουμενον», τι αλλο παριστησιν η
οτι προυπηρχε; Τι δε και η μεταστοιχειωσις του ημετερου φυραματος και η κατ᾿ αυτο
θεουργια και η θεικη αναμορφωσις; Ἆρ᾿ ουχ αμα τηι προσληψει την αρχην ευθυς
ετελεσιουργηθη; Τοιγαρουν εκεινος μεν τοιουτος ην και προτερον, τοις δε των
αποστολων ομμασι τοτε θειαν δυναμις ενθεις, αναβλεψαι και ιδειν αυτους
πεποιηκεν. Ουκ αρα φασμα ην το φως εκεινο, και γαρ εσαει τε εσται και ην εκ της
αρχης.
Ει δε ην και εσται εσαει, και νυν εστι τοιουτος αρα. Των γαρ ατοπωτατον μεχρι
μεν της θειοτατης εν Θαβωρ εκεινης θεας και εσαει τοιυτον ειναι κατα τον μελλοντα
125
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αιωνα, τον δε μεταξυ χρονον ηλλοιωσθαι την δοξαν ταυτην αποθεμενον. Ὅτι δε και
νυν «εν δεξιαι της μεγαλωσυνης εν υψηλοις» ουτω λαμπων καθηται, δει μεν παντας
επεσθαι τε και πειθεσθαι τωι λεγοντι, «δευτ᾿ επι το ορος αναβαντες το αγιον, το
επουρανιον, οψομεθα θεοτητα αυλον Πατρος και Πνευματος εν Υιωι μονογενει
απαστραπτουσαν». Ει δε τις ενι μη δειν εικειν οιεται, πειθαρχειτω τοις δυσι, μαλλον
δε πασι τοις αγιοις. Ὁ γαρ αντι λυχνιας τηι Κρητηι χρησαμενος, οια λυχνος λογικος
και ιερος, Ἀνδρεας ο Μακαριος, εξυμνων το εν Θαβωριωι λαμψαν φως, «τουτο»,
φησιν, «η νοητη διακοσμησις αυλως εστιωμενη τεκμηριον τιθεται της περι ημας του
λογου φιλανθρωπιας». Τουτ᾿ αυτο σχεδον και ο (σελ. 598) μεγας ∆ιονυσιος λεγει, τας
ανωτατω ταξεις των υπερκοσμιων νοων εξυμνων˙ ου γαρ της τριαδικης, φησι, δοξης
μονης μετοχοι γινονται και θεωροι, αλλα και της Ἰησου φωτοφανειας˙ μυουνται γαρ
της θεωριας κατηξιωμεναι ταυτης, θεουργον φως οντα και αυτον, «ως αληθως αυτωι
πλησιαζουσαι και της γνωσεως των θεουργων αυτου φωτων εν πρωτηι μετουσιαι
γινομενοι». Ὁ δε μεγας Μακαριος, οια γλωττηι χρωμενος τωι σοφωι Συμεωνηι, μαλλον
δε συγχρωμενος, ως αρα δυσι γλωτταις τρανοτερον ανακηρυξηι την αληθειαν, «το
φυραμα», φησι, «της ανθρωπινης φυσεως, οπερ ο Κυριος ανελαβεν, εκαθισεν εν
δεξιαι της μεγαλωσυνης εν ουρανοις, πληρες δοξης, ουκετι μονωι τωι προσωπωι, ως ο
Μωυσης, αλλ᾿ ολωι τωι σωματι». Τοιγαρουν αναλλοιωτον εχει το φως εκεινο ο
Χριστος, μαλλον δε και αει ειχε και αει εχει και αει εξει τουτο συν αυτωι. Ει δ᾿ ην και
εστι και εσται, ουκ ην αρα φασμα το φως καθ᾿ ο ελαμψεν επι του ορους ο Κυριος, ουδ᾿
αυτο τουτο μονον ανυποστατον συμβολον.
Ει δε τις φαιη των καθ᾿ εαυτο μεν υφεστηκοτων ειναι της του σημαινομενου
απεσχοινισμενον φυσεως, συμβολον δ᾿ εκεινου κατα χρησιν γεγονος, δειξατω που
και ποιον εστι τουτο, και ταυτα δι᾿ αυτης της πειρας πεφηνος απροσιτον, και ουχ
απλως ομμασιν απροσιτον, «πρηνεις» γαρ, φησιν, «εις γην επεσον οι μαθηται», και
μην ουδαμοθεν αλλοθεν, οτι μη εκ του προσκυνητου μονου τηλαυγως απηστραψε
προσωπου τε και σωματος˙ αλλως τε, ει των καθ᾿ εαυτο μεν υφεστηκοτων ειη,
συνεσται δε τωι Χριστωι διηνεκως εν τοις αιωσι τοις επερχομενοις, εκ τριων φυσεων
και ουσιων συνθετος εσται ο Χριστος εκει, ανθρωπινης τε και θειας και της του
φωτος εκεινου. Σαφες αρα γεγονε και αποδεδεικται λαμπρως ως ουτε των καθ᾿
εαυτο υφεστηκοτων και της θεοτητος ουκ αλλοτριον εστι το φως εκεινο. ∆ει μεντοι
νυν ειπειν, ενταυθα του λογου γενομενοις, πως την θεουργον (σελ.600) ταυτην
χαριν, το θειον τουτο δηλονοτι φως, ενυποστατον οι αγιοι φασιν.
Ὡς μεν ουν ουχι το αυθυποστατον δια του τοιουτου προσρηματος αυτωι
προσμαρτυρουσι, δηλον μεν και απο του μηδεποτε αυτους ειπειν εν ιδιαι υποστασει
τουτο, καθαπερ και προτεθειμενης ανεφανη διαιρεσεως. Ἐπει δε ανυποστατον ου το
μη ον μονον λεγεται, ουδε το φασμα μονον, αλλα και το ταχυ διαπιπτον και
παραρρεον, εν τωι φθειρεσθαι τε γινομενον και πεπαυμενον ευθυς γενομενον,
οποιον αστραπης τε και βροντης φυσις, αλλα δη και ο ημετερος λογος και το νοημα,
το μονιμον εκεινοι δεικνυντες του φωτος εκεινου και καθεστηκος, ενυποστατον
προσειρηκασιν αυτο καλως, οιον υπομενον και μη αστραπης δικην η λογου η
νοηματος παρατρεχον τους ορωντας. Ὁ δε σοφωτατος ουτος, πριν η γνωναι την του
ενυποστατου τουτου σημασιαν, τοις ειρηκοσιν ως ησεβηκοσιν επιτιθεται. Καιτοι των
καλως ειρηκοτων απεχομενος και μη τοις οικειοις αναπλασμοις τα εκεινων
κατ᾿εκεινων εξηγουμενος, ειπερ μη ενυποστατον τουθ᾿ ουτω λεγειν ουτος προηιρειτο
παρα το μη υποστασιν ιδιαν εχειν, η κατηγορει μεν αλλ᾿ ουχ ως αιρετικων, ουδεις
αν ημων ηξιωσεν αντιλεγειν προς αυτον. Ἀλλα τουτων μεν αλις. Ὅτι δε και
δευτερον ετερον σημαινομενον εστι του ενυποστατου τουτου, ευσεβως τε και καλως
 

126
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εχον, εφθημεν ειποντες. Νυν δ᾿ επανελθειν δεον εις τα εξης της προκειμενης
αποδειξεως.
Ει τοινυν φυσικον συμβολον εστι το φως εκεινο, το λαμψαν επ᾿ ορους απο του
σωτηρος, ουκ αμφοτερων των αυτωι φυσεων εστι φυσικον˙ διαφορα γαρ εκατερας
τουτων εστι τα φυσικα. Της γουν ανθρωπινης ειναι φυσεως αδυνατον˙ ου γαρ φως
ημιν η φυσις και ταυθ᾿ οιον ην εκεινο˙ και μην ουδ᾿ ανεβη τοτε το Θαβωριον τους
εκκριτους επαγομενος (σελ. 602) ο Κυριος των μαθητων, ινα δειξηι ανθρωπος
υπαρχων (τριετιαν γαρ ηδη εωρατο συνδιαιτωμενος και συμπολιτευομενος και, κατα
το λογιον ειπειν, συναλιζομενος αυτοις), αλλ᾿ ινα δειξηι, κατα το ᾀδομενον, οτι
αυτος εστι το του Πατρος απαυγασμα. Προς δε τουτοις ουδε συ αν αυτος, ουδ᾿ ει τις
τολμηροτερον αναφανειη σου, συμβολον τουτ᾿ αν της ανθρωποτητος φαιη, αλλα της
θεοτητος. Ει τοινυν φυσικον συμβολον εστι της δε φυσεως της ανθρωπινης ουκ εστι,
φυσικον αρα συμβολον το φως εκεινο της μονογενους θεοτητος υπαρχει, καθα και ο
εκ ∆αμασκου θειος Ἰωαννης αριδηλως εδιδαξεν ημας˙ «αναρχως» γαρ, φησιν, «ο
Υιος εκ του Πατρος γεννηθεις, την φυσικην ακτινα αναρχον κεκτηται της θεοτητος˙
η δε της θεοτητος δοξα, και δοξα του σωματος γινεται». Τοιγαρουν ου γεγονεν, ου᾿
ηρξατο, ουδ᾿εληξε˙ τα γαρ φυσικα συμβολα συνεστιν αει τηι φυσει ης συμβολα εστι,
ουκ αει μεν οντα συμβολα, συνοντα δε αει, επει και ο πολυς τα θεια Μαξιμος αναρχα
και ατελευτητα φησι παντα τα περι Θεον ουσιωδως θεωρουμενα. Πολλων δ᾿ οντων
κατ᾿ αυτον των περι Θεον ουσιωδως θεωρουμενων και τωι λογωι της απλοτητος
ηκιστα λυμαινομενων, πολλωι μαλλον το φωτοειδες εκεινο συμβολον, εν αυτων
υπαρχον, ουδεν εποισει βλαβος.
Ὅτι δε των περι Θεον ουσιωδως θεωρουμενων και τουτο εστι το φως, εκ
πολλων μεν και αλλων, μαλιστα δε εκ των επ᾿ Ἐκκλησιας επετειως ψαλλομενων
διδασκομεθα, ων εν εις παραστασιν αρκεσει.
«την κεκρυμμενην αστραπην υπο την σαρκα
της ουσιωδους σου, Χριστε, και θειας ευπρεπειας
εν αγιωι υπεδειξας ορει, ευεργετα,
τοις συμπαρουσιν εκλαμψας μαθηταις».
Ου μην αλλα και ο σοφος τα θεια Μαξιμος, αυτον εαυτου συμβολον γενεσθαι δια
φιλανθρωπιαν ειρηκως εκει, φυσικον (σελ. 604) εδειξε συμβολον τουτι το φως. Ἐπι
μεν γαρ του μη φυσικου, αλλου αλλο συμβολον εστιν, αλλ᾿ ουκ αυτο τι εαυτου˙ οτε
δε το συμβολον εξ εκεινου ον τυγχανει φυσικως ου συμβολον εστιν, αυτο εαυτου
συμβολον γινεσθαι φαμεν. Ἡ γαρ καυστικη του πυρος δυναμις, την αισθησει
μεθεκτην θερμην συμβολον εαυτης προβαλλομενη, γινεται συμβολον αυτη δηπου
εαυτης, εχουσα μεν ταυτην αει μεθ᾿ εαυτης, μια δ᾿ ομως ουσα και διπλοην ουδ᾿
ηντιναουν υφισταμενη δι᾿ αυτην, χρωμενη δ᾿ ως συμβολωι ταυτηι φυσικως, ηνικ᾿ αν
παρηι το δεκτικον. Ὡσαυτως και το του ηλιου φως μελλοντος ανισχειν, συμβολον
προβαλλομενον το κατα τον ορθρον τηλαυγες, αυτο εαυτου συμβολον εστι
γινομενον. Ἴσμεν δε και το ηλιου φως˙ κακεινο γαρ ληπτον εστι τηι οψει, δι᾿ ης και
του λυκαυγους αντιλαμβανεσθαι πεφυκαμεν˙ ο δε του ηλιου δισκος ουδε προσιδειν
ολως συγχωρει τινα και το λαμπρον αυτωι σχεδον αθεατον καθεστηκε. Της τε θερμης
του πυρος αντιλαμβανομενη η αφη, της καυστικης δυναμεως, ης συμβολον ειναι την
θερμην εφημεν, ταυτης ουν ειδησιν ουδ᾿ ηντινουν εχει η αφη, πλην οσον ειδεναι
ταυτην ουσαν, αλλ᾿ ουχ οια, ουδ᾿ οση τις εστι˙ φθασειε γαρ αν, πυρ ολη γενομενη και
το αφην ειναι αποβαλλομενη, πειρωμενη μαθειν δι᾿εαυτης τι το καυστικον εστιν ο
προβαλλεται την θερμην, διο και προσβολειν ποτε τολμησασα, παραυτα παλινδρομει
και προτροπαδην φευγει, της προς το μαθειν ορμης οξυ μεταμελον λαβουσα.
Μεθεκτη μεν ουν αφηι πυρος δυναμις, η θερμη, παντηι δ᾿ αμεθεκτος η καυσις.
127
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Ει γουν επι τουτων ουτω, πως αν τις φαιη γνωστην γινεσθαι την εν αποκρυφοις
υπερανιδρυμενην θεοτητα, γνωσθεντος του φυσικου συμβολου ταυτης; Τι γαρ; ει το
κατ᾿ ορθρον συμβολον ημερινου φωτος απροσιτον οψεσιν υπηρχεν ου ηττον η ο
ηλιος, μαλλον δε κακεινου μαλλον, ην αν (σελ. 606) αυταις την ημεραν εκεινην
θεασασθαι η θεασθαι γουν αλλο τι κατ᾿ αυτην; Πως ουν αν τον αναλογως
καταλληλον ηλιον εκεινης της ημερας γνωναι εδυνηθησαν οιον φως εστιν; Ουτω
και πολλωι μαλλον τα θεια μοναις ταις μετοχαις επιγινωσκεται, αυτα δε κατα την
εαυτων ιδρυσιν τε και αρχην οια ποτε εστιν ουδεις οιδεν, ουδε των εν τοις
υπερκοσμιοις ανωτατω νοων, ουκουν οσα γε ημας ειδεναι.
Ου μην ουδε το συμβολον τουθ᾿ απλως εωρακασιν οι του Κυριου μαθηται, μη
προτερον οφθαλμους λαβοντες, ους ου προτερον ειχον, ως εκ τυφλων γενεσθαι
βλεποντες, κατα τον εκ ∆αμασκου θειον Ἰωαννην, και ιδειν το ακτιστον εκεινο φως,
ωστε ει και οφθαλμοις εγενετο ληπτον, αλλ᾿ υπερ οφθαλμους γεγενημενοις και
πνευματικηι δυναμει του πνευματικου φωτος αντιλαμβανομενοις. Ουτω
κατ᾿αισθησιν και υπερ αισθησιν το φως εκεινο το απορρητον, το απροσιτον, το
αυλον, το ακτιστον, το θεοποιον, το αιδιον, η λαμπροτης της θειας φυσεως, η δοξα
της θεοτητος, η της ουρανιου βασιλειας ευπρεπεια. Το τοιουτο τοινυν αλλοτριον σοι
δοκει θεοτητος, αισθητον τε και κτιστον συμβολον και δι᾿ αερος ορατον; Ἀλλ᾿ ως μεν
ουκ αλλοτριον, αλλα φυσικον θεοτητος, αυθις ακουσον του τα θεια σοφου
∆αμασκηνου λεγοντος, «ουκ επικτητον, ως ο Μωυσης, εσχε το της θειας δοξης
ωραισμα, αλλ᾿εκ της εμφυτου θειας δοξης τε και λαμπροτητος»˙ και παλιν, «τους
κορυφαιους των αποστολων προσλαμβανεται μαρτυρας τοις οικειας δοξης τε και
θεοτητος, αποκαλυπτει δε αυτοις την οικειαν θεοτητα», την απαντων επεκεινα, την
μονην και υπερτελη και προτελειον. Ὅτι δε ουδε δι᾿αερος ορατον, δεικνυσιν ο μεγας
∆ιονυσιος και οσοι μετ᾿ αυτου του μελλοντος αιωνος φως τουτο ονομαζουσιν, οτε
ουκ αερος (σελ. 608) ημιν εσται χρεια κατ᾿ αυτους, προς δε τουτοις και ο μεγας
Βασιλειος τοις οφθαλμοις της καρδιας τουτο λεγων ορατον. Ὅτι δε ουδ᾿ αισθητον,
εστι συνιδειν και τωι μη δι᾿ αερος ειναι ορατον, αλλα καν τωι Θαβωριωι λαμψαν υπερ
ηλιον ουδε τοις πλησιοχωροις ωπται. Συ δε τοσουτοις και επι τοσουτον εξυμνουσι το
τοιουτο φως αντικειμενος αγιοις, αρ᾿ ου δηλος ει βλασφημων εκων εις τον Θεον;
Ου παυσηι τοιγαρουν, ω ανθρωπε, το φως της θειας και ουσιωδους ευπρεπειας,
ουκ αισθητον μονον και κτιστον, αλλα και χειρον της ημετερας νοησεως
αποφαινομενος; Χειρον νοησεως, ω γη και ουρανε, και παντες οι εν αυτοις το φως
ορωντες της θειας βασιλειας, την καλλονην του μελλοντος αιωνος, την δοξαν της
φυσεως της θειας; Φως, ο κατ᾿εκστασιν πασης αισθητης και νεορας αντιληψεως οι
αποστολοι, κατα τον Κρητης θεσπεσιον Ἀνδρεαν, ειδον, «τωι μηδολως οραν το οντως
οραν εισδεδεγμενοι και τωι πασχειν τα θεια των υπερ φυσιν την αισθησιν
προσιεμενοι»; Τι γαρ; Ου δαιμονιωδης η χειρων διανοιας επι των τοιουτων εκστασις;
∆αιμονιωδη τοινυν επαθαν εκστασιν, ω της ανηκουστου ακοης, οι του Κυριου
μυσται, καιτοι κοινηι λεγειν παρελαβομεν προς τον Χριστον οτι
«το ασχετον της σης φωτοχυσιας
και απροσιτον της θεοτητος θεασαμενοι
των αποστολων οι προκριτοι επι του ορους,
την θειαν ηλλοιωθησαν εκστασιν»;
Πως δ᾿ ουκ αν αλοιης και κτισμα λεγων τον Θεον, ο τας ουσιωδεις ενεργειας
αυτου κτιστας αποφαινομενος; Ου γαρ αν τουτο φαιη τις νουν εχων, οτι η ουσιωδης
αγαθοτης και ζωη η υπερουσιος ουσια του Θεου εστιν˙ ου γαρ το ουσιωδες η τα
ουσιωδη εχουσα˙ κατα δε τον μεγαν ∆ιονυσιον, «οταν την υπερουσιον κρυφιοτητα
Θεον η ζωην η ουσιαν ονομασωμεν, (σελ. 610) ουδεν ετερον νοουμεν η τας
128
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εκδιδομενας εκ Θεου του αμεθεκτου προνοητικας δυναμεις». ∆υναμεις μεν ουν
αυται ουσιωδεις, υπερουσιον δε, μαλλον δε και αυθυπερουσιως υπερουσιον, το
ταυτας τας δυναμεις συνειλημμενως τε και ενιαιως εχον˙ ουτω τοινυν και το
θεουργον εκεινο φως ουσιωδες εστιν, αλλ᾿ ουκ αυτο ουσια του Θεου.
Ὁ δε φιλοσοφος ουτος προιων, ου τουτο μονον αλλα και πασαν δυναμιν και
ενεργειαν Θεου κτιστην ειναι αποφαινεται, καιτοι των αγιων λεγοντων φανερως
οτι της ακτιστου φυσεως και τα φυσικα παντα και πασα δυναμις τε και ενεργεια
ακτιστος εστιν, ωσπερ και τα της κτιστης φυσεως κτιστα. «Ἀλλα πως», φησιν, «ουκ
εστιν η υπερουσιος ουσια του Θεου, ειπερ δεσποτικους φερει χαρακτηρας, ει πασης
ορωμενης τε και νοουμενης κτισεως επεκεινα, το υπερ αισθησιν, το υπερ νοησιν, το
κυριως ον, το αει ον, το αυλον, το αναλλοιωτον, και ταυτα παρ᾿ υμων ενυποστατον
λεγομενον; Πως δε του τοιουτου φωτος την ουσιαν του Θεου επεκεινα φατε;». Ταυτα
δε ου διαπορητικως εκεινος λεγει, ποθων παρα του των απαντων ευκρινειαν των
ασαφων η λυσιν των απορων, αλλ᾿ ημας εξελεγχει, ως νομιζει, μαλλον δε
προθεμενος ελεγχειν, ειθ᾿ ως μη δυναμενος, μανεις εξυβριζει καθ᾿ ημων, νυν μεν
αθλιως διεφθαρθαι το κριτικον της ψυχης ισχυριζομενος, νυν δε των πωποτε
αιρετικων εκεινων Μασσαλιανων ισους τε και χειρους λεγων, αλλοτε δυσσεβεις και
πολυθεους˙ αλλα γαρ ουδ᾿ασεβεις και αθεους και πανταπασιν αλιτηριως καλειν
παρηιτησατο. ∆ιθειται δε εστιν, ως αυτος και δια γραμματων και δια στοματος
ισχυριζεται και περιαγγελλει πασιν, η μαλλον των αλλων ημιν επωνυμια
προσηκουσα, καιτοι παρ᾿ αυτων των υπ᾿ αυτου λεγομενων πασης ημας ακων
εξαιρειται μεμψεως˙ επει γαρ φησιν εν ημας λεγειν το επεκεινα παντων, και τουτο
την υπερουσιον εκεινην ενα Θεον ημας λεγειν μαρτυρει, το δε φως εκεινο ουκ (σελ.
612) ουσιαν, αλλα της ουσιας εκεινης ενεργειαν, ην ουσιαν μιαν τε ουσαν ειπομεν
και επεκεινα παντων ως παντα ενεργουσαν. Ἀλλ᾿ ουδ᾿, εις την ενεργειαν ταυτην της
μιας εκεινης ουσιας φαιημεν αχωριστον, συνθετος η υπερουσιοτης εκεινη παρα
τουτο εσται˙ η γαρ αν ουδεμια ην απλη ουσια, ειγε τουτο ην˙ ουσιαν γαρ φυσικης
ανευ ενεργειας ουδ᾿ ηντινουν αν ιδοις. ∆εσποτικους δε πως ουκ αν φεροι
χαρακτηρας το θεοποιον φως, ο και αυτος υπο της των πραγματων αληθειας
συνωσθεις θεοτητος προσειπες συμβολον; Ἐνυποστατον δε ου το αυθυποστατον
ενταυθα λεγοντων των αγιων, πως αλλη τις ουσια καθ᾿ αυτην, η πως ετερος
δευτερος Θεος ο μη υπαρξιν ιδιαν εχων; Ει δε δια το αναρχον ειναι και ταυτην την
ενεργειαν, ακτιστον τε και απερινοητον, Θεον αλλον απαρτιζεις εν ταις συνεταις σου
υπονοιαις και το του Θεου θελημα Θεον ημιν αλλον απαρτισεις, του σεπτου Μαξιμου
λεγοντος, «ωσπερ η θεια φυσις η τρισυποστατος, αναρχος, ακτιστος, απερινοητος,
απλη και ασυνθετος ολοτητι υπαρχει, ουτω και το ταυτης θελημα»˙ το αυτο δ᾿ αν
ειποις και επι πασων των φυσικων ενεργειων αυτης.
«Ἀλλα θεοποιον», φησι, «δωρον εστιν η του Θεου μιμησις, εξις ουσα της νοερας
και λογικης φυσεως, απο της πρωτης διακοσμησεως αρχομενη και τοις εσχατοις των
λογικων περατουμενη, επει και ο μεγας ∆ιονυσιος, ερμηνευων πως υπερ θεαρχιαν ο
Θεος εστιν, ”ει θεοτητα”, φησι, ”νοησαις το χρημα του θεοποιου δωρου και τα
αμιμητον μιμημα του υπερθεου και υπεραγαθου”. Ἀλλ᾿ ωγαθε, πρωτον μεν ο αγιος
τωι μιμηματι το αμιμητον προσεθηκεν˙ ου μαλλον ουν μιμησις η αμιμησια˙ πως ουν
ευπαραδεκτος αυτος εσηι θατεραι μεριδι μονηι προσθεμενος; Ἔπειτ᾿ εκεινος δυο ειπε,
το τε θεοποιον δωρον και το αμιμητον μιμημα, εμοι δοκων (σελ. 614) τουθ᾿ ημας
διδασκων, ως ει και παρ᾿ εαυτου θεωθηναι ανθρωπον αδυνατον, αφωμοιωμενον τωι
αμιμητωι Θεωι δια μιμησεως, αλλα δει μιμεισθαι τον αμιμητον˙ ουτω γαρ αν τυχοι του
δωρου του θεοποιου και Θεος θεσει χρηματισειε. ∆υο τοινυν του μεγαλου τα
παρεκτικα φαμενου της θεωσεως, αυτος θατερον εξεκοψας, παραχαραξας, αλλ᾿ ουκ
129
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εξηγησαμενος˙ και αποξεσας μεν τον συνδεσμον, αντ᾿ αυτου δε προσγραψας την
αντωνυμιαν, ουτω το ρητον ημιν δηθεν διευκρινων ανεγνως, «ει θεοτητα και
αγαθοτητα νοησεις το χρημα του θεοποιου δωρου, αυτο το αμιμητον μιμημα του
υπερθεου».
Προς δε τουτοις και φυσικην εξιν λεγεις την χαριν της θεωσεως, τουτεστι
δυναμεως φυσικης εντελεχειαν τε και φανερωσιν, αφ᾿ ου τηι των Μασσαλιανων
οντως, ως ουκ οισθα, περιπεπτωκας απατηι˙ φυσει γαρ εσται κατα πασαν αναγκην
Θεος θεουμενος, ει κατα φυσικην δυναμιν η θεωσις εσται και τοις οροις της φυσεως
εμπεριλαμβανεσθαι πεφυκε. Μη τοινυν την σαυτου περιτροπην των ασφαλως
εστωτων λεγε, μηδε μωμον τοις αμωμητοις την πιστιν επιχειρει προστριψασθαι, τα
προς αληθειαν αισχη σα τοις αλλοις αποματτομενος, μαλλον δ᾿ αναιδως εκεινων ως
τοιουτων καταψευδομενος. Ἀλλα και αυτος διδασκου παρα των ειδοτων η παρα των
υπ᾿ εκεινων δεδιδαγμενων, ως ασχετος εστι πανταπασιν η της θεωσεως χαρις, ουκ
εχουσα την οιανουν δεκτικην εαυτης εν τηι φυσει δυναμιν˙ επει ουκετι χαρις εστιν,
αλλα της κατα την φυσικην δυναμιν ενεργειας φανερωσις, και ουδε παραδοξον
εσται το γενομενον, ει κατα δεκτικην δυναμιν φυσεως η θεωσις ειη˙ φυσεως γαρ αν
εικοτως εργον, αλλ᾿ ου Θεου δωρον η θεωσις ειη, και δυνησεται και φυσει Θεος ο
τοιουτος ειναι και κυριως προσαγορευεσθαι˙ ουδε γαρ αλλο τι καθεστηκεν η κατα
φυσιν των οντων εκαστου δυναμις η φυσεως προς ενεργειαν απαραβατος κινησις.
Πως δε και (σελ. 616) εξιστησιν εαυτου τον θεουμενον η θεωσις, ει τοις οροις της
φυσεως αυτη περιειληπται, συνιδειν ουκ εχω.
Ὑπερ φυσιν τοινυν και αρετην και γνωσιν η της θεωσεως χαρις και απειρως τα
τοιαυθ᾿ απαντα κατα τον αγιον Μαξιμον ταυτης αποδει˙ αρετη μεν γαρ πασα και η
εφ᾿ ημιν του Θεου μιμησις προς την θειαν ενωσιν επιτηδειον ποιειται τον
κεκτημενον, η δε χαρις αυτην τελετουργει την απορρητον ενωσιν˙ δι᾿ αυτης γαρ
ολος μεν ολοις τοις αξιοις ο Θεος περιχωρει, ολωι δε ολοι περιχωρουσιν ολικως οι
αγιοι τωι Θεωι, ολον αντιλαβοντες εαυτων τον Θεον και της προς αυτον αναβασεως
οιον επαθλον αυτον μονον κτησαμενοι τον Θεον, «ψυχης προς σωμα περιφυντα
τροπον, ως οικειοις μελεσι», και εν αυτωι ειναι καταξιωσαντα δια της ενυποστατου
κατα δωρεαν και χαριν του αγιου Πνευματος υιοθεσιας. Ὅταν ουν ακουσηις ενδημειν
ημιν δια των αρετων τον Θεον η δια της μνημης ενιδρυμενον εχειν τουτον εν
εαυτοις, μη τουθ᾿ απλως νομιζε θεωσιν, την των αρετων κτησιν, αλλα την δι᾿
αρετων προσγινομενην του Θεου λαμπροτητα και χαριν, καθαπερ και ο μεγας φησι
Βασιλειος, οτι ψυχη τας φυσικας ορμας οικειαι τε ασκησει και τηι βοηθειαι του
Πνευματος συναυξησασα, αξια γινεται εν τηι δικαιαι του Θεου κρισει της χαριτι του
Θεου διδομενης λαμπροτητος τοις αγιοις. Ὅτι δε φως η χαριτι του Θεου διδομενη
λαμπροτης, μαθησηι παρα του λεγοντος, «φως η εκειθεν λαμπροτης τοις ενταυθα
κεκαθαρμενοις, ηνικ᾿ αν εκλαμψωσιν οι δικαιοι ως ο ηλιος, ων ισταται ο Θεος εν
μεσωι, θεων οντων και βασιλεων, διαστελλων και διαιρων τας αξιας της εκειθεν
μακαριοτητος». Ὅτι δε υπερουρανιον εστι τουτο και υπερκοσμιον, ουδεις αντερει˙
ουκουν οστις, «το υπερουρανιον», φησι, «φως εν ταις των αγαθων επαγγελιαις
εκδεχεται, περι ου και Σολομων λεγει, (σελ. 618) φως δικαιοις διαπαντος»˙ και ο
αποστολος, «ευχαριστουντες τωι Θεωι τωι ικανωσαντι ημας εν τηι μεριδι του κληρου
των αγιων εν τωι φωτι».
Ου μην αλλα και δια σπουδης και μελετης εγγινεσθαι τωι σοφιαν λεγοντες, ουκ
αυτο τουτο την σπουδην η την μελετην σοφιαν φαμεν, αλλα το δι᾿ αυτων
προσγενομενον. Ἄλλως τε και διαφορως ενδημων εστι τοις ανθρωποις ο Κυριος,
κατα την αξιαν και τον τροπον των ζητουντων αυτον˙ ετερως μεν γαρ τωι πρακτικωι,
ετερως δε τωι θεωρητικωι και τωι εποπτικωι αλλως, και αλλως μεν ηι ανθρωποις
130
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

σπουδαιοις, ετερως δε θεοις ηδη γεγονοσιν. Ἀλλα και κατ᾿ αυτην την θειαν εποψιαν
πολλαι διαφοραι˙ και τοις προφηταις γαρ, τωι μεν οναρ, τωι δ᾿ υπαρ, δι᾿ αινιγματων
μεντοι και εσοπτρων, τωι δε Μωυσης «εν ειδει και ου δι᾿ αινιγματων» ωφθη. Θεου δε
ορασιν ακουων εν ειδει και ου δι᾿ αινιγματων αναμνησθητι του λεγοντος, «θεωσιν,
την κατ᾿ ειδος ενυποστατον ελλαμψιν, ητις ουκ εχει γενεσιν, αλλ᾿ ανεπινοητον εν
τοις αξιοις φανερωσιν, και την υπερ νουν και λογον εν τωι αφθαρτωι των οντων
αιωνι μυστικην ενωσιν προς τον Θεον, καθ᾿ ην το φως της αφανους και
υπεραρρητου δοξης οι αγιοι εποπτευοντες, της μακαριας μετα των ανω δυναμεων
και αυτοι δεκτικοι γινονται καθαροτητος, και την του μεγαλου Θεου και Πατρος
επικλησιν, συμβολον ουσαν της ενυποστατου τε και ενυπαρκτου κατα δωρεαν και
χαριν του αγιου Πνευματος υιοθεσιας, καθ᾿ ην τηι επιφοιτησει της χαριτος υιοι Θεου
χρηματιζουσι τε και εσονται παντες οι αγιοι».
Τουτο τοινυν ο μεγας ∆ιονυσιος, αλλαχου μεν αρχιφωτον ακτινα και
θεουργικον καλεσας φως, ενταυθα δε θεοποιον δωρον και αρχην θεοτητος, δηλαδη
θεωσεως, προς τον ερωτησαντα πως υπερ θεαρχιαν, τουτεστιν υπερ αρχην θεοτητος,
υπαρχει Θεος, αποκρινομενος φησιν, ως ει Θεον (σελ. 620) ακουων ορωμενον «εν
ειδει και ου δι᾿ αινιγματων», και ψυχης προς σωμα τροπον τοις αξιοις ως οικειοις
μελεσι περιφυομενον και κατα τοσουτον ενουμενον αυτοις ως ολον μεν αυτον
περιχωρειν εκεινοις ολοις, ολους δε αυτους αυθις ολικως εκεινωι, και Πνευμα δι᾿
υιου πλουσιως εφ᾿ ημας χεομενον, αλλ᾿ ου κτιζομενον, και ματαλαμβανομενον ημιν
και δι᾿ ημων λαλουν, ταυτα τοινυν ακουων, ει μη κατα την υπερουσιον ουσιαν
νομισεις ορασθαι τον Θεον, αλλα κατα την θεοποιον δωρεαν τε και ενεργειαν αυτου,
την χαριν της υιοθεσιας, την αγενητον θεωσιν, την κατ᾿ ειδος ενυποστατον
ελλαμψιν, ει τουτο νοησεις θεοτητος αρχην, το θεοποιον δωρον, το μετεχομενον και
ορωμενον υπερφυως, υπερ την αρχην ταυτην εστιν η υπεραρχιος ουσια του Θεου.
Ἐκεινη μεν γαρ σχεσις, ει και μη φυσικη, και ασχετος, ουχ ως υπερφυης μονον, αλλα
και ως σχεσις˙ πως γαρ η σχεσις σχεσιν αυθις εξει; Ἡ δε ουσια του Θεου ουχ ως σχεσις
ασχετος, αλλ᾿ ως και αυτων των υπερφυων σχεσεων επεκεινα. Κακεινης μεν εκαστωι
των ηξιωμενων οικειως τε και καταλληλως πασι μετεστιν˙ η δε ουσια του Θεου και
παντων των μεθεκτων υπερεξηιρηται.
Ὁ δε «το θεοποιον δωρον εξιν» λεγων «τελειωτικην της λογικης φυσεως απο
της πρωτης διακοσμησεως αρχομενην και τοις εσχατοις των λογικων
περατουμενην», και τωι του Χριστου ευγγελιωι δηλος εστιν αντιταττομενος. Ει γαρ η
θεωσις τελειοι την λογικην φυσιν, αλλ᾿ ουχ υπερ ταυτην ποιειται τους θεοειδεις, εξις
ουσα της λογικης φυσεως, ως εκ φυσικης δυναμεως προελθουσης εις ενεργειαν, ουχ
υπερ φυσιν γινονται οι αγιοι θεουμενοι, ουδ᾿ εκ Θεου γεννωνται, ουδε Πνευμα εισιν,
ως εκ Πνευματος γεγεννημενοι, ουδε μονοις «τοις πιστευουσιν εις το ονομα αυτου
τεκνα Θεου γεννεσθαι» ο Χριστος «εξουσιαν εδωκεν» επιδημησας˙ και προ της
επιδημιας γαρ αυτου πασιν ενυπηρχεν εθνεσιν, ειτε (σελ. 622) φυσικως ενεστι τηι
λογικηι ψυχηι, και νυν τοις νυν δυσσεβεσι τε και ασεβεσιν απασιν. Ἔτι, ειπερ η θεωσις
εξις ετι τελειωτικη της λογικης φυσεως, οι Ἕλληνες λογικοι τελειως ουκ ησαν, αλλ᾿
ουδ᾿ οι εκπεσοντες αγγελοι˙ τοιγαρουν ου κακως τηι γνωσει χρωνται, της δε κατ᾿
αυτην φυσικης εξεως εστερηνται. Πως ουν δικαιως υπευθυνοι; Και μην ουκ ε ιναι
μαλλον ουσιας ουσιαν και οι εξω φασι σοφοι. Πως ουν αγγελοι αγγελων λογικοι
μαλλον η ψυχη ψυχης; Οι γαρ ατελεις την ηλικιαν ουκ εν τηι φυσει της ψυχης, αλλ᾿
εν τηι του σωματος εχουσι το ατελες. Ἆρ᾿ ουν θεωσις η το φρονειν διδουσα ηλικια;
Και γνωστικωτερους δε μαλλον αλλους αλλων, ου παρα την της ψυχης φυσιν
πεφυκεναι λογιζομεθα, παρα δε την του σωματος κρασιν. Ἆρ᾿ ουν θεωσις η
τελεστικη προς αυφυιαν κρασις; Και την ευφυιαν δε δωρον ουσαν ισμεν Θεου, την δε
131
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

γνωσιν ου μονον Θεου δωρο, αλλα και τελειωτικην της λογικης φυσεως εξιν, ου
δωρον δε θεοποιον, ου γαρ υπερφυες, εκεινου οντος υπερ φυσιν. Ειεν δ᾿ αν και
παντες, οι μεν μαλλον οι δ᾿ ηττον, θεοι δ᾿ ομως απαξαπαντες ανθρωποι και αγγελοι˙
αει δε ατελεις θεοι και ημιθεοι το δαιμονιον φυλον. Ουκ αρα θεωσις η εξις αυτη˙ ητις
γαρ ποτ᾿ αν ειη τελιωτικη της λογικης φυσεως εξις, ειτε γνωσις, ειτε κρασις, ειτε
ευφυια σωματος τε και ψυχης, θυραθεν η οικοθεν προσγινομενη, λογικους ακριβως
οις αν επιγενοιτο τελεσειεν, αλλ᾿ ουχι και θεους.
Ἀλλα γαρ, οπερ ανωτερω δεδεικται, την μεν εκ πιστεως εις ενεργειαν προβασαν
υιοθεσιαν και την θεοποιον δωρεαν ταυτην οι αγιοι σαφως ενυποστατον φασιν˙
ουτος δε την θεομιμησιαν ην θεαρχιαν και θεοποιον δωρον μονος απαντων
υπενοησεν, ουκ ενυποστατον ειναι διισχυριζεται˙ τοιγαρουν ετερα εστι παρα την τοις
πατρασιν εγγεγενημενην τε (σελ. 624) και εγνωσμενην θεωσιν. Μαξιμος δε ο θειος
ουκ ανυποστατον μονον ειπε ταυτην, αλλα και αγενητον, και ουκ ακτιστον μονον,
αλλα και απεριγραπτον και υπερχρονον, ως και τους αυτης ευμοιρηκοτας δι᾿ αυτην
ακτιστους, αναρχους και απεριγραπτους τελεσαι, καιτοι δια την οικειαν φυσιν εξ
ουκ οντων γεγονοτας. Ουτος δε, «α μη εωρακεν εμβατευων», κτιστην και φυσικην
και υπο χρονον ισχυριζεται την θεωσιν ειναι, σαφως παρ᾿ εαυτου δημιουργων
αυτην, αφ᾿ ης και τον Θεον δηλος εστιν εις κτισμα κατασπων. Ἡ μεν γαρ θεωσις
κατα τους πατερας ουσιωδης εστιν ενεργεια Θεου˙ ης δε ουσιας αι ουσιωδεις
ενεργειαι κτισται, κτιστη και αυτη εξ αναγκης. Ταυτηι δε τηι ατοπιαι πολυτροπως αν
τις ιδοι και πολλακις τον ταλαιπωρον τουτο περιπιπτοντα˙ ουτ γαρ ερυθριαι πασας
τας εμφυτους του Θεου δυναμεις τε και ενεργειας κτιστας αποφαινομενος, καιτοι
ναον Θεου ζωντος των αγιων εκαστον ειναι πεπιστευκαμεν δια την ενοικουσαν
χαριν. Πως ουν ναος Θεου το του κτισματος οικητηριον; Πως δε τουτων εκαστος
ακτιστος δια την χαριν, ει κτιστη; Ἐκεινο δε μοι και λιαν θαυμαζειν επεισι, πως και
αυτος θεουργικον λεγων υπο των πατερων καλεισθαι το εν τωι Θαβωριωι λαμψαν
φως, ειτ᾿ αυτος θεοποιον δωρον τουτο λεγειν ουκ ανεχεται. Ου μην αλλ᾿ επειδη η
θεοποιος δωρεα του Πνευματος ενεργεια εστι Θεου, ο δε Θεος απο των ενεργειων
εχει τας επωνυμιας, (η γαρ υπερουσιοτης ανωνυμος εστιν αυτου, ειπερ εξ αρετης
μονης και σοφιας η θεωσις υπηρχεν) ουκ αν Θεος ως εχων θεοποιον ενεργειαν
εκαλειτο ο Θεος, της σοφιας και αρετης ταυτην αυτου δηλην ποιουσης την
ενεργειαν, αλλ᾿ ουδ᾿ αν υπερθεος ηκουεν, ως ταυτης της θεοτητος επεκεινα
υπαρχων˙ απεχρησε γαρ αν αυτωι υπερσοφον και υπεραγαθον και (σελ. 626) τα
τοιαυτα λεγεσθαι. Τοιγαρουν αλλο πρα την αρετην και την σοφιαν η χαρις και η
ενεργεια της θεωσεως εστι.
Των του καλου τοινυν Βαρλααμ εις ημας λοιδοριων αλογησαντες (ου γαρ εις
ημας, αλλ᾿ εις τους πατερας αναφερονται˙ τουτων γαρ εισι τα υβρισμενα δογματα,
μαλλον δε ουδε εκεινων απτεται˙ πτυων γαρ τις, ο φασιν, εις ουρανον, ου τον
ουρανον αλλ᾿ εαυτον ποιει καταπτυστον)˙ ουκουν ημεις παρ᾿ ουδεν τας βδελυρας
ταυτας βλασφημιας ηγησαμενοι, ωσανει διαπορητικως ηρετο, τι ποτ᾿ αρα θεωσις
εστιν, αποκρινουμεθα προς τουτο κατα την επιμετρηθεισαν ημιν παρα Κυριου
δυναμιν. Ἐνεργειαν Θεου θεοποιον, ω βελτιστε, ακουων και Πνευματος χαριν
θεουργον, μη πολυπραγμονει, μηδε ζητει, πως μεν τουτο, πως δ᾿ εκεινο, πως δε μη,
και ταυτα ταυτης ανευ μη γενησεσθαι μελλων εν Θεωι, κατα τους περι αυτης
ειποντας, αλλα των εργων εχου δι᾿ ων εκεινης τευξηι˙ τοτε γαρ και ταυτην εισηι κατα
το εγχωρουν˙ μονος γαρ ο πειραι μαθων οιδε τας ενεργειας του Πνευματος, κατα τον
μεγαν Βασιλειον. Ὁ δε προ των εργων την ειδησιν ζητων, τοις πεπειραμενοις μεν
πιστευων, λαμ βανει τι της αληθειας ινδαλμα, παρ᾿ εαυτου δε διανοουμενος και του
ινδαλματος διαπεσων, ειθ᾿ ως ευρηκως μεγα φυσαται και πολυς κατα των
132
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

πεπειραμενων ως πεπλανημενων πνει. Μη πολυπραγμονει τοινυν, αλλ᾿ επου τοις
πεπειραμενοις, μαλιστα μεν εργοις, ει δε μη τουτοις, τοις λογοις γουν, αρκουμενος
ταις παραδειγματικαις εκφανσεσιν αυτης˙ η γαρ θεωσις υπερωνυμος. ∆ιο και ημεις
πολλα περι ησυχιας συγγραψαμενοι, νυν μεν των πατερων προτρεψαμενων, νυν δε
των αδελφων αιτησαμενων, ουδαμου περι θεωσεως αναγραψαι τεθαρρηκαμεν˙ νυν
δ᾿ επειπερ αναγκη λεγειν, ερουμεν, ευσεβη μεν τηι ρου Κυριου χαριτι, παραστησαι δε
ουχ ικανα˙ και λεγομενη γαρ (σελ. 628) αρρητος εκεινη μενει, μονοις ενωνυμος,
κατα τους πατερας φαναι, τοις ευμοιρηκοσιν αυτης.
Ἡ φυσει τοιγαρουν θεοτης, η αρχη της θεωσεως, εξ ης ως αιτιας αμεθεκτου το
θεουσθαι τοις θεομενοις εστιν, αυτη τοινυν η παντων επεκεινα θεαρχικωτατη
μακαριοτης αορατος εστι καθ᾿ εαυτην αισθησει τε και νωι, ασωματωι τε και σωματι
συνδεδεμενωι˙ καν εκστηι εαυτου τι τουτων επι το κρειττον θεωθεν˙ μονωι γαρ τωι
καθ᾿ υποστασιν ηνωμενωι νωι και σωματι ειναι τε και γενεσθαι θεατη πιστευεται, ει
και μη κατα την οικειαν φυσιν εαυτων. Μονα γαρ εκεινα «παρουσιαι του χριοντος
ολου» εθεωθησαν και την ισην ενεργειαν τηι θεουσηι ουσιαι προσελαβοντο, πασαν
αυτην ενελλιπως χωρησαντα και δι᾿ εαυτων εκφηναντα˙ και γαρ «εν τωι Χριστωι παν
το πληρωμα της θεοτητος σωματικως» κατα τον αποστολον «οικει». ∆ιο και των
αγιων εισιν οι μετα την δια σαρκος του Θεου επιδημιαν οιον τι πελαγος
απεριοριστον το φως εκεινο ειδον, εξ ενος δισκου, του προσκυνητου δηλονοτι
σωματος, παραδοξως προχεομενον, ως και οι αποστολοι επι του ορους. Ουτω μεν
ουν η απαρχη τεθεωται του ημετερου φυραματος. Ἡ δε των τεθεωμενων αγγελων
και ανθρωπων θεωσις ουχ η υπερουσιος εστιν ουσια του Θεου, αλλα της υπερουσιας
ουσιας του Θεου ενεργεια, τοις τεθεωμενοις ενυπαρχουσα, ουχ ως η τεχνη εν τωι
τεχνητωι (ουτω γαρ τοις δημιουργικως προηγμενοις ενεστιν η προαγαγουσα ταυτα
δυναμις, επιφαινομενη πασιν η και εμφαινομενη), αλλ᾿ «ως η τεχνη εν τωι
αναλαβοντι αυτην», κατα τον μεγαν Βασιλειοιν˙ (διο και οργανα εισι του αγιου
Πνευματος οι αγιοι, την αυτην εκεινωι προσειληφοτες ενεργειαν), και η των
λεγομενων πιστις ετοιμη, τα χαρισματα των ιαματων, τα ενεργηματα των
δυναμεων, η προγνωσις, η μη αντιλεγομενη σοφια ην και (σελ. 630) Πνευμα του
Πατρος ημων ο Κυροις προσηγορευσεν, ου μονον δε, αλλα και η του Πνευματος
αγιαστικη μεταδοσις, εξ αυτων και δι᾿ αυτων χορηγουμενη τοις αγιαζομενοις μετ᾿
αυτους «ληψομαι γαρ απο του Πνευματος του επι σε και θησω επ᾿ αυτους», προς τον
Μωυσην ειπεν ο Θεος, και του Παυλου τας χειρας επιθεντος τοις δεκαδυο Ἐφεσιοις
«ηλθε το Πνευμα το αγιον επ᾿ αυτους, ελαλουν τε» παραυτα γλωσσαις και
προεφητευον». Ουκουν οταν μεν την οικειαν αξιαν του Πνευματος εννοωμεν, μετα
Πατρος αυτο και Υιου θεωρουμεν, οταν δε την εις τους μετοχους ενεργουμενην
χαριν ενθυμηθωμεν, εν ημιν ειναι το Πνευμα λεγομεν, «εκχεομενον προς ημας, ου
κτιζομενον, διδομενον ημιν, ου ποιουμενν, χαριζομενον, ου δημιουργουμενον»˙
ενυπαρχον τοις μεν ατελεσιν ετι, κατα τον μεγαν αυθις φαναι Βασιλειον, ωσπερ τις
διαθεσις «δια το της γνωμης ανιδρυτον», τοις δε τελειωτεροις ως εξις επικτητος,
εστι δ᾿ εφ᾿ ων ενερριζωμενη και ταυτης μαλλον˙ «ως γαρ η δυναμις», φησι, «του
οραν εν τωι υγιαινοντι οφθαλμωι, ουτως η ενεργεια του Πνευματος εν τηι
κεκαθαρμενηι ψυχηι».
Τοιγαρουν ουχ η υπερουσιος ουσια του Θεου εστιν η θεοποιος δωρεα του
Πνευματος, αλλ᾿ η της υπερουσιου ουσιας του Θεου θεοποιος ενεργεια, και ουδε αυτη
πασα, ει και καθ᾿ εαυτην αμεριστος εκεινη. Τις γαρ των κτιστων χωρησαι δυναιτ᾿ αν
ολην την απειροδυναμον δυναμιν του Πνευματος, πλην του κυηθεντος εν
παρθενικηι νηδυι, παρουσιαι Πνευματος αγιου και της του υψιστου δυναμεως
επισκιασει; ∆ιο και «παν» μεν ουτος εχωρησε «το πληρωμα της θεοτητος», εκ δε του
133
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

πληρωματος αυτου ημεις παντες ελαβομεν». Πανταχου μεν ουν η ουσια του Θεου˙ το
γαρ Πνευμα, φησι, πληροι παντα κατα την ουσιαν˙ πανταχου δε και η θεωσις, (σελ.
632) ενυπαρχουσα αφραστως ταυτηι και αχωριστος εκεινης ουσα, ατε φυσικη δυναμις
αυτης. Ἀλλ᾿ ωσπερ το πυρ αφανες εστι μη προκειμενης υλης η αισθητηριου του
χωρουντος την φωτιστικην ενεργειαν αυτου, ουτω δη και η θεωσις αθεωρητος εστι
μη προκειμενης υλης της χωρουσης την θειαν εμφανειαν˙ ηνικα δ᾿ αν επιτηδειας
υλης απερικαλυπτως εχουσης επιλαβηται, τοιαυτη δε εστι πασα λογικη κεκαθαρμενη
φυσις το της πολυειδους κακιας ουκ επιφερομενη καλυμμα, τηνικαυτα και αυτη φως
πνευματικον οραται, μαλλον δε κακεινους φως ποιει πνευματικον. «Ἆθλον» γαρ,
φησιν, «αρετης Θεον γενεσθαι και τωι καθαρωτατωι φωτι καταστραπτεσθαι, της
ημερας εκεινης Υιον γενομενον, η μη διακοπτεται ζοφωι˙ αλλος γαρ ταυτην ποιει
ηλιος, ο το αληθινον φως απαστραπτων, ος, επειδαν απαξ επιφαυσηι ημιν, ουκετι εν
δυσμαις κρυπτεται, αλλα παντα τηι φωτιστικηι εαυτου δυναμει περιπτυξαμενος,
διηνεκες και αδιαδοχον τοις αξιοις το φως εμποιει και αυτους τους μετεχοντας του
φωτος εκεινου αλλους ηλιους απεργαζομενος». Τοτε γαρ και «οι δικαιοι
εκλαμψουσιν ως ο ηλιος». Ὡς ποιος ηλιος; Ὡς εκεινος δηπουθεν ο τοτε και νυν τοις
αξιοις φαινομενος.
Ὁραις οπως αυτην προσκτωνται την ενεργειαν του ηλιου της δικαιοσυνης; ∆ιο
και θεοσημιαι διαφοροι και χορηγια Πνευματος αγιου τελειται δι᾿ αυτων. «Ὡς γαρ
και ο περιγειος», φησιν, «ουτος αηρ ανωσθεις υπο της βιας του Πνευματος
φωτοειδης γινεται, τωι καθαρωι του αιθερος εναλλοιουμενος, ουτω και ο νους ο
ανθρωπινος, καταλιπων τον θολερον τουτον και αυχμωδη βιον, επειδαν τηι δυναμει
του Πνευματος φωτοειδης γενηται και εμμιχθηι τηι αληθινηι και υψηληι καθαροτητι,
διαφαινεται πως και αυτος εν εκεινηι και ακτινων εμπιπλαται και φως γινεται κατα
την του Κυριου υποσχεσιν, ος τους δικαιους λαμψειν ως ο ηλιος επηγγειλατο». (σελ.
634) Τουτο και επι γης ορωμεν γινομενον επι κατοπτρου, η υδατος˙ δεξαμενα γαρ
την του ηλιου ακτινα, αλλην αφ᾿ εαυτων ακτινα ποιει. Και ημεις τοινυν, ειτε
καταλιποντες το περιγειον σκοτος ανω γενοιμεθα, φωτοειδεις γενησομεθα, τωι
αληθινωι φωτι του Χριστου εμπελασαντες, ειτε το φως το αληθινον, «το εν τηι σκοτιαι
λαμπον», και μεχρις ημων καταβαιη, και ημεις φως εσομεθα, καθα που φησι τοις
μαθηταις ο Κυριος. Ουτως η θεοποιος δωρεα του Πνευματος φως εστιν απορρητον
και φως ποιει θειον τους πλουτησαντας αυτην, ου φωτος μονον πληρωσασα τουτους
αιδιου, αλλα και γνωσιν και ζωην θεοπρεπη χαρισαμενη. Ουτως ο Παυλος ουκετι
την κτιστην ζωην, αλλα «την του ενοικησαντος αιδιον ζωην» κατα τον θειον εζη
Μαξιμον˙ ουτως οι προφηται ως οντα εωρων τα μηπω γεγονοτα˙ ουτως ειδε τον
Θεον οστις ουκ αλλοτριωι, αλλα φυσικωι συμβολωι πνευματικως εωρακεν αυτον˙ ου
φυσικον δε λεγω συμβολον Θεου - ο και τουτ᾿ αυτο μονον συμβολον εστιν - οπερ αν
αισθησει ηι αισθησει βλεπηται τε η ακουηται και δι᾿ αερος ενεργηται˙ επει, οταν
οφθαλμος ορων ουχ ως οφθαλμος οραι, αλλ᾿ ως τηι δυναμει του Πνευματος
διανοιχθεις, ουκ αλλοτριωι συμβολωι τον Θεον οραι, και τουθ᾿ ημεις αισθησιν υπερ
αισθησιν φαμεν.
Γνωρισον μεντοι του φωτος εκεινου, καταπαυσις των μη καλων ηδονων τε και
παθων εγγινομενη τηι ψυχηι, λογισμων ειρηνη και καταστασις, αναπαυσις και χαρα
πνευματικη, περιφρονησις ανθρωπων δοξης, ταπεινωσις αγαλλιασει απορρητωι
συνημμενη, κοσμου μισος ουρανιων ερως, μαλλον δε μονου του Θεου των ουρανων˙
προς δε τουτοις, ει και τους οφθαλμους του βλεποντος ου περικαλυψειε τις
τινηκαυτα μονον, αλλα και εξορυξειεν, ουδεν ηττον τηλαυγως οραι το φως. Πως αν
ουν πεισθειη τις τωι δι᾿ αερος ορατον τουτο αποφαινομενωι και μηδεν λογικηι ψυχηι
λυσιτελες, ως ταις (σελ. 636) σωματικαις αισθησεσι προσηκον; Ἀλλ᾿ ο θεατης
134
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εκεινος, νοων ως ου τηι αισθησει ηι αισθησει θεωμενος εστι, νωι οιεται οραν˙ εξεταζων
δε και ανασκοπουμενος, ουδ᾿ εκεινον ευρισκει περι το φως εκεινο ενεργουντα˙ και
τουτ᾿ εστιν ο νοησιν υπερ νοησιν φαμεν, τουτο δια τουτων λεγοντες, ως ο εχων νουν
και αισθησιν οραι, υπερ ταυτα δε αμφοτερα. Μη μεντοι του μεγαλου ∆ιονυσιου προς
Τιμοθεον λεγοντος ακουων, ως «τας αισθησεις καταλιπε και τας νοερας ενεργειας
και προς το οντως ον αναταθητι», μη δυνασθαι λογισηι τοτε τον ανθρωπον
διανοεισθαι η οραν (ου γαρ αποβολην πασχει τουτων των δυναμεων, ει μη
κατ᾿εκπληξιν), του δε κατα την ενωσιν φωτος και της κατα τουτο ενεργειας τας
νοερας ενεργειας πανταπασιν απολιμπανεσθαι διδασκου. Και τουτο δεικνυσι σαφως
ο κορυφαιος και θεμελιος της Ἐκκλησιας Πετρος. Κατα γαρ την ωραν της ιερας
Πεντηκοστης εκεινην, καθ᾿ ην της απορρητου και θειας ηξιουτο ενωσεως, και τους
συμπεφωτισμενους ηδει και τους συνειλεγμενους εωρα και των προ αυτων
λεγομενων ηκροατο και του διαστηματος της ημερας επηισθανετο˙ «τριτη» γαρ,
φησιν, «εστιν ωρα της ημερας». «Το γαρ επικαλυπτομενου του ανθρωπινου νου
παρα της ενεργειας του αγιου Πνευματος εξεστηκοτας τους ενεργομενους γινεσθαι
παρα την επαγγελιαν εστι της θειας επιδημιας. Ου γαρ εκφρων γινεται ο θεοληπτος˙
ολως δε, τινα λογον εχει εκ του της σοφιας Πνευματος μεμηνοτι παραπλησιον
γινεσθαι»; το φως γαρ τουτο σοφια εστι Θεου, εγγινομενη τωι τεθεωμενωι και μη
χωριζομενη του Θεου «δι᾿ αυτου» γαρ, φησι, «πασα γνωσις αποκαλυπτεται και Θεος
προς αληθειαν τηι φιλουμενηι ψυχηι γνωριζεται», αλλα και δικαιοσυνη και αγιοτης
και ελευθερια. Ἄκουσον Παυλου, «οπου το Πνευμα Κυριου, εκει ελευθερια»˙ και
παλιν, «ως εγενηθη ημιν σοφια απο Θεου και δικαιοσυνη και αγιασμος και (σελ. 638)
απολυτρωσις». Ἄκουσον του μεγαλου Βασιλειου, «το κινηθεν υπο Πνευματος αγιου
κινησιν αιδιον, ζωον αγιον εγενετο˙ εσχε δε αξιαν ανθρωπος, Πνευματος
εισοικισθεντος εν αυτωι, προφητου, αποστολου, αγγελου, Θεου, ων προτερον ” γη και
σποδος”». Ἄκουσον του χρυσου την γλωτταν Ἰωαννου, «το στομα δι᾿ ου ο Θεος
φθεγγεται στομα εστι Θεου˙ καθαπερ γαρ τουτο το στομα της ψυχης ημων εστι,
καιτοι ψυχης ουκ εχουσης στομα, ουτω και το στομα των προφητων στομα εστι
Θεου». Ἄκουσον επισφραγιζομενου ταυτα του Κυριου˙ μετα γαρ το ειπειν «δωσω
ημιν στομα και σοφιαν ηι ου δυνησονται αντειπειν ουδεν αντιστηναι παντες οι
αντικειμενοι υμιν», επηνεγκεν˙ «ου γαρ υμεις εστε οι λαλουντες, αλλα το Πνευμα
του Πατρος υμων το λαλουν εν υμιν».
Ταυτηι γουν τηι σοφιαι χρησασθαι κακως ουκ ενι. Και τι λεγω χρησασθαι; και γαρ
ουδε κτησασθαι ταυτην ενι την αρχην μη προκαθηραμενον δια πραξεως˙ και τουτο
εστι το παρα του σοφου Σολομωντος λεγομενον, οτι «εις κακοτεχνον ψυχην ουκ
εισελευσεται σοφια, ουδε κατοικησει εν σωματι καταχρεωι αμαρτιας»˙ ει γαρ και
φθασει την αρχην ημιν ενωικισμενη ταις εισαγωγικαις καλως κεχρημενοις αρεταις,
μεταβαλλοντων ημων επι το χειρον αφιπταται. «Πνευμα γαρ αγιον παιδειας
επαναστησεται απο λογισμων ασυνετων», κατα τον αυτον Σολομωντα. Την δ᾿ εκ
φυσεως τε και μαθησεως σοφιαν κτησαιτ᾿ αν τις και των τους τροπους πονηρων και
χρησαιτ᾿ αν ταυτηι καταλληλως τοις τροποις, ωσπερ και τηι φυσει. Τοσουτο γουν
αυτη της πνευματικης σοφιας αποδει, οποσον και του Πνευματος η φυσις. Που
τοιγαρουν εισιν οι λεγοντες οτι δια μαθησεως την των προφητων και αποστολων
σοφιαν κτωμεθα;
Ὅτι δε δια του φωτος εκεινου και η πνευματικη σοφια διδοται, (σελ. 640) συνδυο
κατα ταυτον λεγοντων ακουσον. «Τωι γαρ μακαριωι», φησι, «Παυλωι το ελλαμψαν εν
τηι οδωι φως, δι᾿ ου και εις τριτον ουρανον ηρται και μυστηριων αλαλητων ακουστης
εγενετο, ου νοηματων τις και γνωσεως φωτισμος ην, αλλα δυναμεως του αγαθου
Πνευματος καθ᾿ υποστασιν εν τηι ψυχηι ελλαμψις, ου την υπερβολην της
135
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

λαμπροτητος οι τοις σαρκος οφθαλμοι μη διηνεγκοτες απετυφλωθησαν, δι᾿ ου πασα
γε γνωσις αποκαλυπτεται και Θεος προς αληθειαν τηι αξιαι και φιλουμενηι ψυχηι
γνωριζεται». Τουτο το φως και ζωη εστιν αιδιος, ενιεμενη τωι τεθεωμενωι και μη
χωριζομενη του Θεου. Ουτως ο Παυλος ελεγε, «ζω δε ουκετι εγω, ζηι δε εν εμοι
Χριστος». Ουτω περι του Παυλου Μαξιμος φησιν, ως «την ενοικησαντος εζη θειαν
και αιδιον ζωην». Ουτω Βασιλειος ο μεγας ειπεν, «ην ζωην εις ετερου υποστασιν
προιεται το Πνευμα, ου χωριζεται αυτου, αλλ᾿ ωσπερ πυρος, το μεν εστιν η συνουσα
θερμοτης, το δε ην παρεχει τωι υδατι η ετερωι τινι των τοιουτων, ουτω και αυτο και
εν εαυτωι εχει την ζωην και οι μετεχοντες αυτου ζωσι θεοπρεπως, ζωην θειαν και
ουρανιον κεκτημενοι». Αυτη εστιν η ζωη ην ουτος αλλαχου «κινησιν» προσειπε
«πνευματικην και αιδιον», και τον μετασχοντα ταυτης αγιον τελεσαι, «γην οντα και
πηλον προτερον». Που εισιν οι λεγοντες κτιστην την θεουργον χαριν του Θεου και
μηδεν πλην της υπερουσιοτητος αυτου αιδιον;
Ἀλλ᾿ ερει τις ζωην λεγειν τουτον αιδιον, αλλ᾿ ουχι φως; Ἀλλ᾿ οι λεγοντες
ελλαμψιν αιδιον και δοξαν ορατην αιδιον φως δηπου λεγουσιν αιδιον τοις αγιοις
μονοις μεθεκτον. Ὅτι δε και ο μεγας Βασιλειος φως οιδε τοις τοιουτοις μεθεκτον,
νοερον, προκοσμιον τε και υπερκοσμιον, εισηι σαφως την Ἑξαημερον αυτου μετα
χειρας λαβων˙ «λογιζομεθα» γαρ, φησιν, «οτι, ειπερ τι ην προ της του αισθητου (σελ.
642) τουτου και φθαρτου κοσμου συστασεως, εν φωτι αν ην δηλονοτι˙ ουτε γαρ αι
των αγγελων αξιαι ουτε πασαι αι επουρανιαι στρατιαι ουτε ολως, ει τι εστιν
ωνομασμενον η ακατονομαστον των λογικων φυσεων και των λειτουργικων
πνευματων, εν σκοτωι διηγεν». ∆ιο και ημιν ο αυτος επευχεται εκει λεγων˙ «ο Πατηρ
του αληθινου φωτος, ο την ημεραν κοσμησας τωι ουρανιωι φωτι, ο την νυκτα
φαιδρυνας ταις αυγαις του πυρος, ο του μελλοντος αιωνος την αναπαυσιν
ευτρεπισας τωι νοερωι και απαυστωι φωτι, φωτισειεν ημων τας καρδιας εν επιγνωσει
της αληθειας».
Ὅτι δε το νοερον τουτο και προκοσμιον και απαυστον φως αυτος εστιν ο Θεος,
Γρηγοριος ο της θεολογιας επωνυμος σαφως εξειπε˙ «βουληθεις» γαρ, φησιν, «ο
Θεος τονδε τον κοσμον συστησασθαι, τοις μεν αιδιοις αυτος εστι φως, ουκ αλλο˙ τι
γαρ εδει φωτος ετερου τοις το μεγιστον εχουσι;». Τουτο δη το φως και πυρ εστι θειον
και αυλον, ψυχας φωτιζειν πεφυκος. Τουτο γαρ, κατα τον μεγαν αυθις φαναι
Βασιλειον, καν τοις αποστολοις ενηργησεν, ηνικα ελαλουν πυριναις γλωσσαις, ο και
Παυλον περιλαμψαν, την μεν αισθησιν της οψεως αυτου ημαυρωσε, τους δε
οφθαλμους της καρδιας εφωτισεν˙ ου γαρ χωρει σαρκος ορασις εκεινου του φωτος
την δυναμιν. Τουτο το πυρ ωφθη Μωυσηι εν τηι βατωι˙ τουτο εν ειδη οχηματος τον
Ἠλιαν εκ της γης ανηρπασε˙ τουτου του πυρος την ενεργειαν ζητων ο μακαριος
∆αυιδ ελεγε, «δοκιμασον με, Κυριε, και πειρασον με, πυρωσον τους νεφρους μου και
την καρδιαν μου». Τουτο το πυρ την καρδιαν Κλεοπα και του συν αυτωι εθερμανε,
λαλουντος του σωτηρος αυτοις μετα την εκ νεκρων αναστασιν. Και οι αγγελοι και τα
λειτουργικα πνευματα τουτου του πυρος μετεχουσι κατα το γεγραμμενον, «ο ποιων
τους αγγελους αυτου πνευματα και τους λειτουργους αυτου πυρος φλογα». (σελ.
644) Τουτο το πυρ την εν τωι οφθαλμωι δοκον κατακταιον, καθαρον τον νουν
αποκαθιστησιν, ινα το κατα φυσιν απολαβων διορατικον μη το εν τωι οφθαλμωι του
αδελφου καρφος οραι, αλλα διηνεκως τα του Θεου θαυμασια κατανοηι κατα τον
λεγοντα, «αποκαλυψον τους οφθαλμους μου και κατανοησω τα θαυμασια εκ του
νομου σου». Τουτο το πυρ δαιμονων εστι φυγαδευτηριον και κακιας πασης
αναλωτικον, αμαρτιας αναιρετικον, αναστασεως δυναμις και αθανασιας ενεργεια,
ψυχων αγιων φωτισμος και λογικων δυναμεων συστασις. Τουτο και ημεις ευξωμεθα
 

136
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

φθασαι και εις ημας, ινα παντοτε εν τωι φωτι περιπατουντες, μηδεποτε καν προς
βραχυ προσκοψωμεν.
Ὁ δε Χρυσοστομος θεολογος, διδασκων τι εστι το φως, ο ραγησεται πρωιμον τωι
ελεουντι, «ου τουτο», φησιν, «εστι το αισθητον, αλλ᾿ ετερον πολλωι βελτιον, ο τον
ουρανον ημιν δεικνυσι και τους αγγελους και τας αυλας τας βασιλικας˙ αν γαρ του
φωτος τουτου καταξιωθηις, και ταυτα οψει, και απαλλαγησηι γεεννης και απελευσηι
ενθα απεδρα οδυνη και λυπη, ενθα πολλη η χαρα και η ειρηνη και η αγαπη, ενθα
ζωη αιωνιος και δοξα αρρητος και καλλος αφραστον˙ παντα τοινυν φερωμεν
ευκολως, ινα του ενδυματος επιτυχωμεν της βασιλειας των ουρανων και της
απορρητου δοξης εκεινης».
Ἀλλα γαρ εις αρχην ετεραν αναγαγοντες τον λογον επανελθωμεν εις τα του
μεγαλου Μακαριου οις συνημμενως τας αρχας και προτασεις των του κενοφρονος
λογων, αφ᾿ ων οιεται τι καθ᾿ ημων και της αληθειας συμπεραινειν, προθεντες εις
μεσον απελεγξομεν.

ΛΟΓΟΣ ∆ΕΥΤΕΡΟΣ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ∆ΕΥΤΕΡΩΝ (σελ. 646)
ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΤΩΝ ΕΚΒΑΙΝΟΝΤΩΝ ΑΤΟΠΩΝ ΕΚ ΤΩΝ ΤΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ
ΒΑΡΛΑΑΜ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ
Ἤρετο τις των εισαγομενων, ει δυνατον ανθρωπωι τηι προειρημενηι διαρκειν
καταστασει. Συμεωνης τοινυν ο περιδεξιος και πολυς αμφοτερον, ηδυς τε και ενθεος
μεταφραστης, ως εκ προσωπου του μεγαλου Μακαριου προς τον ερωτησαντα φησιν˙
«η μεν χαρις ουκ εστιν οτε μη συνεστι και ως φυσικον τι και πεπηγος εγγινεται τωι
ανθρωπωι ωι συνεστι μια δε ουσα, πολυτροπως, ως εθελει, προς το του ανθρωπου
συμφερον οικονομει και το φως εστι μεν οτε μαλλον εκλαμπει, εστι δ᾿ οτε και
συστελλεται, καιτοι γε της λαμπαδος ασβεστα καιομενης˙ οταν δε φαιδρυνθηι πλεον,
τοτε καθαπερ εν μεθηι πλειονι της του Θεου αγαπης και ο ανθρωπος εξεταζεται». Ἐν
δε τωι εβδομηκοστωι τεταρτωι κεφαλαιωι παλιν φησιν˙ η καθαραν την ιδιαν
απολαβουσα φυσιν ψυχη «τρανοις και ανεπικωλυτοις οφθαλμοις την δοξαν του
αληθινου φωτος κατοπτευει» και οι τοιουτοι ανθρωποι «καιτοι το βαρος
περικειμενοι της σαρκος, αλλ᾿ ουν δια τον αρραβωνα του Πνευματος εν τωι ασφαλει
αυτοις κειται τα των ελπιδων, και οτι συμβασιλευουσι τωι Χριστωι και εν πλεονασμωι
και περιουσιαι Πνευματος εσονται ουδεν αυτοις το ενδοιαζομενον˙ αυτοθεν γαρ ηδη
προς εκεινον αρπαζονται τον αιωνα και τα εκει καλλη και θαυματα καθορωσι˙
καθαπερ γαρ ο σωματικος αφθλαμος, απαθως τε και υγιως εχων, ταις ηλιακαις
αυγαις θαρρουντως ενατενιζει, ουτω και ουτοι φωτεινωι χρωμενοι και
διακεκαθαρμενωι τωι νωι, τας αδυτους αυγας Κυριου διαπαντος εποπτευουσι». Και
παλιν, «η τοιαυτη», φησι, «του Πνευματος ελλαμψις ουχ οιον νοηματων μονον
αποκαλυψις εστι (σελ. 648) και φωτισμος χαριτος, ωσπερ ειρηται, αλλ᾿ υποστατικου
φωτος εν ταις ψυχαις βεβαια και διηνεκης ελλαμψις˙ το γαρ ειπειν ”εκ σκοτους φως
λαμψει ος ελαμψεν εν ταις καρδιαις ημων προς φωτισμον της γνωσεως της δοξης
του Χριστου”, και το, “φωτισον τους οφθαλμους μου, μηποτε υπνωσω εις θανατον” ,
τουτεστιν, ινα μη λυομενης της σαρκος η ψυχη επισκοτηται τωι του θανατου της
κακιας καλυμματι, προς δε και το, “αποκαλυψον τους οφθαλμους μου και
κατανοησω τα θαυμασια εκ του νομου σου”, και το, «εξαποστειλον το φως σου και
την αληθειαν σου, αυτα με οδηγησουσι και αξουσιν εις ορος αγιον σου και εις τα
σκηνωματα σου», αλλα μην και το, “εσημειωθη εφ᾿ ημας το φως του προσωπου σου,
 

137
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Κυριε”, την αυτην ακολουθιαν του σκοπου παριστησι». Και, «τωι μακαριωι δε», φησι,
«Παυλωι το ελλαμψαν εν τηι οδωι φως, δι᾿ ου και εις τριτον ουρανον ηρται και
μυστηριων αλαλητων ακουστης εγενετο, ου νοηματων τις και γνωσεως φωτισμος
ην, αλλα δυναμεως του αγαθου Πνευματος καθ᾿ υποστασιν εν τηι ψυχηι ελλαμψις, ου
την υπερβολην της λαμπροτητος οι της σαρκος οφθαλμοι μη διενεγκοτες
απετυφλωθησαν, δι᾿ ου πασα τε γνωσις αποκαλυπτεται και Θεος προς αληθειαν τηι
αξιαι και φιλουμενηι ψυχηι γνωριζεται».
Ταυτα μεν ταυτη θαυμαστον δε ουδεν ει εν κρισει τους λογους οικονομουντες οι
αγιοι και τηι των ακροωμενων δυναμει συμμετρον την διδασκαλιαν αποδιδοντες
πολυτροπως τας ορασεις ταυτας διερμηνευουσιν. Ὁ μεντοι θειος και πιστος
ερμηνευς Συμεων, εκ του δια πειρας καλως ειδοτος τας μυστικας και τελεστικας
ενεργειας του Πνευματος μυηθεις, ως απ᾿ εκεινου παλιν φησιν, ακουοντες του λογου
της βασιλειας και προς δακρυα καταγομενοι, μη τοις ημετεροις τουτοις
εναπομεινωμεν δακρυσι, μηδε τηι ημων ακοηι, ως καλως ακουσαντες, μηδε τοις
οφθαλμοις, ως καλως ιδοντες, και αρκουντως εχειν εαυτους λογισωμεθα˙ «και γαρ
εισιν (σελ. 650) ετερα ωτα και ετεροι οφθαλμοι και κλαυθμοι ετεροι, ως δε και
διανοια και ψυχη ετερα, οπερ εστιν αυτο το θεικον Πνευμα και επουρανιον, το
ακουον τε και κλαιον, ευχομενον τε και γινωσκον και το του Θεου θελημα εν
αληθειαι ποιουν»˙ «τοις μεντοι την αρετην ακροις και ων ενεργως το νοερον φως
ταις καρδιαις ενελαμψεν επιδηλα ταυτα και καταφανη γινεται˙ “τελειων” γαρ, ο
μακαριος φησι Παυλος, “η στερεα τροφη, των δια την εξιν αισθητηρια
γεγυμνασμενων προς την του καλου τε κακου διακρισιν˙ αλλα και ο θειος Πετρος
φησι, “και υμεις εχοντες τον προφητικον λογον, ωι καλως ποιειτε προσεχοντες, ως
λυχνωι φαινοντι εν αυχμηρωι τοπωι, εως ου ημερα διαυγασηι και φωσφορος ανατελει
εν ταις καρδιαις υμων”».
Ὁ δε Βαρλααμ, τα τοιαυτα παντα παρ᾿ ουδεν θεμενος, αλλα και προθεμενος ως
του Μασσαλιανων υπαρχοντα δογματος, του προστατου τουτων Βλαχερνιτου
ποιειται συλληβδην απαντα και, ασεβεις αυτος φανερως αποφηναμενος ειναι τους
αιδιον αλλο τι παρα την ουσιαν του Θεου λεγοντος, το την αιδιον δοξαν του Θεου
οραν τωι Βλαχερνιτηι τουτωι φερων χαριζεται. Που γαρ εκεινος ευρηται μη την
ουσιαν ορατην λεγων του Θεου, αλλα την αιδιον δοξαν; Ει γαρ τουτ᾿ ειπεν, ως
μεταμαθοντα την ευσεβειαν, πασης αν ημεις τουτον απελυσαμεν αιτιας, επει και
Στεφανος την υπερουρανιον ειδε δοξαν του Θεου. Τις γαρ ην χρεια τους ουρανους
διανοιγηναι, ει μη την υπερ αυτους δοξαν ο θεατης αυτης εκεινος οραν; Ἀλλα και
τοις οφθαλμοις ειδεν˙ «ατενισας γαρ», φησιν, «ειδεν». Ἀλλα και υπερ αισθησιν
εωρακεν αυτην˙ ποια γαρ οψεως ισχυς μεχρις αυτων ελθειν των υπερουρανιων
δυνηθειη αν; Γρηγοριος δε ο της θεολογιας επωνυμος λεγων της αιδιου δοξης τους
αγγελους θεωρους, μη και αυτος τραπεζουντιος ο Βλαχερνιτης ην; Ραιδιως δ᾿ αν
αυτος οιμαι και τους εν ουρανοις αγγελους υπο της πλανης αλωναι φαιης, (σελ. 652)
ο τους κατ᾿ εκεινους εν γηι βιουν ηιρημενους εγκριναι τοις κακοδοξοις τολμησας,
τους γε μην εξυμνουντας την μοναρχικωτατην τριαδα, ως φυσικην συναιδιον δοξαν
προβαλλομενην και επιποθουντας την αφθεγκτον ιδειν αυγην˙ η μη και τουτους τοις
Μασσαλιανοις εναριθμησωμεν; Τους δ᾿ επευχομενους υπο της ουσιωδους αιγλης
καταυγασθηναι του Θεου και τυχειν ουτω της φωτοδοτιδος αυγης, ποιας ερουμεν
αυτους αιγλης και αυγης εραν; Ου γαρ η γνωσις, ην συ μονην λεγεις θειον φως,
ουσιωδης αιγλη του Θεου εστιν. Οι δ᾿ ιδοντες «την κεκρυμμενην αστραπην υπο την
σαρκα της ουσιωδους ευπρεπειας» του Χριστου, τινα σοι δοκουσιν αστραπην ιδειν;
Ου γαρ δη το αισθητον φως ουσιωδης εστιν ευπρεπεια Θεου. Πως δε και κτιστον το
της ανωτατω Τριαδος ουσιωδες φως; Τι τοινυν βουλομενος Μασσαλιανων τα
138
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τοιαυτα γραφεις ειναι και τοσουτοις τε και τηλικουτοις αντιλεγεις, ανθρωπε; Ἆρα
τους Μασσαλιανους ορθοδοξους η τους ορθοδοξους αποφηναι Μασσαλιανους και
μυσαρους; Και γαρ εκ των σων λογων εκατερον εκβαιη αν. Σε δη που χορου ταξομεν
ημεις;
«Οι μεν γαρ του Βλαχερνιτου λογου», φησιν, «ως εν κεφαλαιωι τοιουτοι˙
συμβαινει δε τουτους τοις φανερωτατοις σχεδον των της Ἐκκλησιας δογματων
εναντιως εχειν πρωτον μεν γαρ, οντος ομολογουμενου βεβαιως εν και μονον
αναρχον και ατελευτητον, την ουσιαν του τα παντα πεποιηκοτος Θεου, τα δε παρα
ταυτην παντα γενητης ειναι φυσεως, και μηδεμιαν αλλην οντοτητα ειναι μεταξυ της
ουσιας του Θεου και των γενητων, ουτος ετολμησε μεταξυ τι θειναι».
Ὤ της αμαθιας, ειπερ οιεται τουτ᾿ ειναι δογμα της Ἐκκλησιας βεβαιως
ομολογουμενον˙ ω της απονοιας, ειπερ ηλπισε τινα των νουν εχοντων δια των
τοιουτων απατησειν ρηματων, (σελ. 654) και ταυτα του μεγαλου ∆ιονυσιου
αναρχους και ατελευτητους διαρρηδην φασκοντος και τας υπο του Θεου
εγγινομενας ταις υπερκοσμιοις δυναμεσιν ελλαμψεις, ωι συνωιδα και Γρηγοριος ο
θεολογος την ορατην αγγελοις δοξαν του Θεου αιδιον προσειπεν. Ἀλλ᾿ ουτος ο
καινος θεολογος, ουκ οιδ᾿ οθεν μυηθεις, «εν», φησι, «μονον αναρχον και
ατελευτητον, η ουσια του Θεου˙ τα δε παρα ταυτην παντα γενητης εστι φυσεως»,
τουτεστι κτιστα εστι και αρχην εσχε και ην οτε ουκ ην. Τα γουν περι την ουσιαν
ταυτην, ω μακαριε, παρα ταυτην δηπουθεν˙ περι αυτην γαρ εισιν. Ουκουν ουδεν των
περι αυτην αναρχον κατα τους σους λογους, αλλ᾿ ην οτε ουκ ην τα τοιαυτα πανθ᾿
απαξαπλως˙ μονον γαρ αναρχον η ουσια κατα σε. Ουκουν ην οτε ουκ ην ο Θεος
Πατηρ˙ ουκ ουσια γαρ τουτο, αλλα παρα την ουσιαν, περι την ουσιαν ον. Ει δε εξ
αιδιου εστι Πατηρ και αναρχον εστιν αυτωι το αγεννητον, μονον δε κατα σε αναρχον
η ουσια του Θεου, τουτ᾿ αυτο εστι το αγεννητον, ουσια του Θεου, ο των Ευνομιου
κακοδοξων δογματων εστι το κεφαλαιον. Ἀλλα και το γεννητον η ουκ αναρχως εχει
ο Υιος και ην οτε ουκ ην γεννητως και εσται οτε μη, ως και Σαβελλιος αν ειπεν, η,
ειπερ αναρχον αυτωι γεννητον, τουτ᾿ αυτο εστιν αυτου ουσια, μονης αναρχου της
ουσιας ουσης˙ ου της αυτης αρ᾿ ουσιας ο Υιος υπαρχει τωι Πατρι, αλλα και της
αντικειμενης. Τους αυτους δ᾿ αν τις φαιη λογους και περι του αγιου Πνευματος, και
ωσπερ εκει τοις αθετουσι την του Υιου θεοτητα, ουτως ενταυθα τοις
πνευματομαχοις αναφανησηι συνισταμενος. Τουτο τοινυν φανερον και
ανωμολογημενον δογμα της Ἐκκλησιας, παρ᾿ ου πασα αιρεσις ανειται, καθαπερ απο
πονηρας τινος πηγης; Ουκ αρα εν μονον αναρχον, η ουσια του Θεου˙ και γαρ και τα
περι αυτην αφοριζομενα παντα αναρχα εστιν, οιον αι υποστασεις, αι σχεσεις, (σελ.
556) αι διακρισεις και απλως αι της υπερουσιου θεογονιας εκφανσεις απασαι˙ και
τουτο εστιν ομολογουμενον, αλλ᾿ ουκ εκεινο. Και τοσουτο τουθ᾿ ομολογουμενον
εστιν ως μετα την δια σαρκος θειαν επιφανειαν μηδενα πω τολμησαι αποφηνασθαι,
μηδε των αιρεσεσι περιπεσοντων πονηραις, ο δια του λεγειν ουτος εν μονον
αναρχον, την ουσιαν του Θεου, παρεισηγαγεν αρτιως, ως αι υποστασεις τε πασαι και
τα υποστατικα της ανωτατω Τριαδος απαντα κτιστα.
Και μην εροιμην αν ηδεως τον λεγοντα εν ειναι μονον αναρχον, την ουσιαν του
Θεου, τα δε παρα ταυτην γενητης φυσεως˙ παντοδυναμον ηγειται ταυτην η ου; Οιον
τι λεγω˙ εχει το γνωστικον, το προγνωστικον, το δημιουργικον, το συνεκτικον, το
προνοητικον, το θεουργικον και απλως παντα τα τοιαυτα, η ουκ εχει; Ει μεν γαρ ουκ
εχει, ουδε Θεος εστι λοιπον η μονη αυτη αναρχος ουσια. Ει δε εχει, ει μεν υστερον
ποτε ταυτας τας δυναμεις προσεκτησατο, λοιπον ην οτε ατελης ην, ταυτον δ᾿ ειπειν
ουδε Θεος˙ ει δ᾿ εξ αιδιου ειχε ταυτας τας δυναμεις, ουχ εν μονον αναρχον, η ουσια
του Θεου, αλλα και των ταυτης δυναμεων εκαστη τουτων. Μια δε αναρχος ουσια, η
139
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ουσια του Θεου˙ των γαρ εν αυτηι τοιουτων δυναμεων ουδεμια εστιν ουσια˙ πασαι δ᾿
εξ αναγκης ενεισιν αει τηι ουσιαι του Θεου, ως δι᾿ αμυδρας ειπειν, εικονος καθαπερ αι
των αισθησεων δυναμεις εν τηι λεγομενηι κοινηι κατα ψυχην αισθησει. Και τουτο εστι
το φανερον και ασφαλες και ανωμολογημενον δογμα της Ἐκκλησιας, αλλ᾿ ουκ
εκεινο, απαγε. Και γαρ ως μια αναρχος ουσια, η ουσια του Θεου, αι δε παρα ταυτην
ουσιαι γενητης εισι φυσεως, παρα της μονης αναρχου και μονης ουσιοποιου ουσιας
γεγονυιαι, τον ισον τροπον και μια προνοητικη δυναμις αναρχος, η του Θεου, αι δε
παρα ταυτην γενητης φυσεως υπαρχουσι, καπι (σελ. 658) των αλλων απασων του
Θεου φυσικων δυναμεων ωσαυτως. Ουχ εν αρα μονον αναρχον, η ουσια του Θεου, τα
δε παρα ταυτην γενητης φυσεως υπαρχει.
Βουλεται δε μοι ο λογος, υπο της αυτοτελους και παντα προειληφυιας εξ
απειρου φυσεως οδηγουμενος, ου δυναμεις μονον, ας και φυσικας ενεργειας
ευρησεις πολλαχου τοις αγιοις πατρασι καλουμενας, αλλα και εργα του Θεου αναρχα
διασαφησαι και τους πατερας αριστα και τουτ᾿ ειπειν ως εν βραχει τοις απειθουσι
δειξαι. Τι ουν; Ουκ εδει του εργου της προνοιας και προ κτισεως, ωστ᾿ εις καιρον
εκαστον των κτιστως οντων εκ του μη οντος προελθειν; Ουκ εδει δε γνωσεως
θεοπρεπους, ωστε γνοντα προτερον, επειτα ελεσθαι, καν μη χρονικως; Τι δε
αυτοπτικης εκεινης θεωριας εννοησειε τις αν αρχην και ην οτε ηρξατο ο Θεος
κινεισθαι τηι εαυτου θεωρια; Ουμενουν. Μια τοιγαρουν προνοια αναρχος, η του
Θεου, εργον ουσα του Θεου, αι δε παρα ταυτην προνοιαι, γενητης εισι φυσεως˙ ουκ
εστι δε η προνοια ουσια του Θεου˙ ουχ εν αρα μονον το αναρχον, η ουσια του Θεου.
Και μια προγνωσις αναρχος τε και ακτιστος, η του Θεου˙ αι δε παρα ταυτην κατα
φυσιν ημιν ενυπαρχουσαι προγνωσεις αρχην εσχον πασαι και κτισται εισι. Και μια
θελησις αναρχος, η του Θεου, αι δε παρα ταυτην θελησεις αρχην εσχον απασαι˙
θελησιν δε την ουσιαν του Θεου ουδ᾿ οι θελησεως Υιον ειποντες τον Λογον του Θεου
ετολμησαν ειπειν. Οι δε προορισμοι και απ᾿ αυτου του ονοματος εμφαινουσι την προ
των κτισματων υπαρξιν αυτων˙ ει δε τις εθελησει μη και προαιωνιους τουτους
λεγειν εξελεγχθησεται παρα του Παυλου λεγοντος, καθως «προωρισε προ των
αιωνων ο Θεος».
Ἀλλα ταυτα μεν σαφως αναρχα εργα του Θεου και προαιωνια, οιον η προγνωσις,
η θελησις, η προνοια, (σελ. 660) η αυτοψια και ει τι παραπλησιον˙ ει δ᾿ η θεωρια και
προνοια και προγνωσις, προορισμοι τε και θελησις αναρχα εργα του Θεου εστι, και η
αρετη αρα, και γαρ αρετη τουτων εκαστον εστιν, αλλα και η οντοτης, επει μη της
ουσιας μονης, αλλα και παντος οντος προηγειται η οντοτης, πρωτον γαρ εστιν˙ ειτα
αρετη εστιν η θελησις η προορισμος. Καλως αρ᾿ ο πολυς τα θεια Μαξιμος φησιν οτι
«η οντοτης και η ζωη και η αγιοτης και η αρετη εργα του Θεου εισιν ουκ ηργμενα
χρονικως» και ινα μη τις εν αιωνι ταυτ᾿ ειναι νομισηι, καν μη χρονικως, επηγαγεν,
«ουκ ην γαρ ποτε οτε ουκ ην αρετη και αγαθοτης και αγιοτης και αθανασια»˙ παλιν
δε ινα μη τις οιηθειη τα εν ημιν τουτον λεγειν αναρχα, επαγει οτι «τα ηργμενα τηι
μετοχηι των ουκ ηργμενων και εισι και λεγονται˙ πασης γαρ ζωης και αθανασιας,
αγιοτητος τε και αρετης», δηλαδη της φυσικως ημιν ενυπαρχουσης, «δημιουργος
εστιν ο Θεος». Ταυτα μεν ουν εν πεντηκοστωι κεφαλαιωι της πρωτης Ἑκατονταδος
ειρηκεν, εν δε τωι τεσσαρακοστωι ογδοωι της αυτης ουσιωδως περι τον Θεον αυτα
φησι θεωρεισθαι και αυτα ειναι τα μεθεκτα, ων μετεχουσι τα οντα μετεχοντα και
ηργμενα εργα χρονικως, αναρχων εργων εκεινων οντων, «ου γαρ ποτε», φησι,
«πρεσβυτερον αρετης το “ουκ ην”, ουδε τινος αλλου των ειρημενων», οια τον Θεον
εχοντα του ειναι μονωτατον αιδιως γεννητορα. Και ινα μη τινι δοξηι την
υπερουσιοτητα εκεινην λεγειν, ηι κατα την απολυσιν παντων τηι διανοιαι
επιβαλλομεν, εν τωι τεσσαρακοστωι ενατωι εφεξης ευθυς γραφων ειπεν οτι και «των
140
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

μεθεκτων απειρακις απειρως ο Θεος υπερεξηιρηται», της αναρχου δηλαδη, ταυτον δ᾿
ειπειν ακτιστου, εκεινης αγαθοτητος και αγιοτητος και αρετης. Ουκουν ταυθ᾿ απλως
η υπερουσιος ουσια του Θεου εστιν ουθ᾿ η ακτιστος αγαθοτης ουτε η αιδιος δοξα η
ζωη και τα τοιαυτα. Και τουτων γαρ (σελ. 662) ως αιτιος ο Θεος υπερεξηιρηται. Ζωην
δε λεγομεν αυτον και αγαθοτητα και τα τοιαυτα, καλουντες αυτον απο των
παραστατικων ενεργειων τε και δυναμεων της υπερουσιοτητος εκεινης, επει, κατα
τον μεγαν Βασιλειον, πιστωσις πασης ουσιας η κατα φυσιν καθεστηκε ταυτης
ενεργεια, τον νουν επι την φυσιν αναγουσα˙ κατα δε τον Νυσσης θειον Γρηγοριον
και τους αλλους πατερας απαντας, «ενεργεια εστι φυσικη η δηλωτικη πασης ουσιας
δυναμις, ης μονον εστερηται το μη ον˙ το γαρ ον, ουσιας τινος μετεχον, και της
δηλουσης αυτην φυσικως μεθεξει παντως δυναμεως». Ἀλλα και ως ολον εν εκαστηι
οντα των θεοπρεπων ενεργειων, αφ᾿ εκαστης ονομαζομεν αυτον, αφ᾿ ου
διαδεικνυται και το πασων τουτων υπερεξηιρησθαι. Πως γαρ πολλων ουσων
θεοπρεπων ενεργειων, ολος εν εκαστηι πανταπασιν αμεριστως ενυπηρχεν αν και αφ᾿
εκαστης ολος εωρατο τε και εκαλειτο δια το της αμερους απλοτητος υπερφυες ει μη
τουτων απασων υπερανεστηκε;
Και μην εισιν αι των του Θεου ενεργειων αρχην και ληξιν εσχον, ως και τουτο
παντες οι αγιοι συμμαρτυρησουσιν. Ει γαρ και ο παντα δοκων ακριβως γινωσκειν
ουτος την αρχην εχον απαν και κτιστον ηγειται, διο και εν ειναι φησας αναρχον, την
ουσιαν του Θεου, επηνεγκεν ως αντιδιηιρημενον, «τα δε παρα ταυτην γενητης
υπαρχει φυσεως», ει γουν εκεινος τα αρχην λαβοντα και κτιστα απαντα δοξαζειν,
αλλ᾿ ημεις πασας μεν τα του Θεου ενεργειας ακτιστους υπαρχουσας οιδαμεν, ου
πασας δε αναρχους. Ει γαρ και μη της δημιουργικης δυναμεως, αλλα της κατα
ταυτην πραξεως, δηλαδη της κατα τα δεδημιουργημενα ενεργειας, γεγονεν αρχη και
τελος, και τουτ᾿ εδειξεν ο Μωυσης ειπων «κατεπαυσεν ο Θεος απο παντων των
εργων, ων ηρξατο ποιησαι», πως ουν ουκ αλλο παρα τας οικειας ενεργειας η
υπερουσιοτης εκεινη ειη; Ἀλλ᾿ ερει τας αναρχους ενεργειας ταυτον εκεινηι ειναι;
(σελ. 664) Ἀλλ᾿ εισιν αι των τουτων τελος εσχον, ει και μη αρχην, ο και περι της του
Θεου προγνωσεως ο μεγας ειρηκε Βασιλειος. Ουκ αρα ταυτον ουδε τοις αναρχοις
ενεργειαις η υπερουσιος ουσια του Θεου, δι᾿ ων και οτι πασης ενεργειας οισδηποτουν
ου μονον υπερεξηιρημενη δεικνυται εκεινη, αλλα και «απειρακις απειρως» κατα τον
πολυν τα θεια Μαξιμον.
Ὁ δε μακαριος Κυριλλος, «ενεργεια» φησι, «θεοπρεπης και δυναμις εστι το ειναι
πανταχηι και χωρειν μεν δια παντων τον Θεον, χωρεισθαι δε υπ᾿ ουδενος». Ου τοινυν
τουτο φυσις Θεου, το ειναι πανταχου, ειπερ μηδε ημιν φυσις εστι τουτο μονον, το
ειναι που. Το γαρ μηδαμως ουσια ον, πως αν ημων ουσια ειη; Ουκ αρα ταυτον
πανταπασιν επι Θεου ουσια και ενεργεια, ει και ολος εν εκαστηι ενεργειαι δεικνυται
δια το της ουσιας αμερες. Ἰωαννης δε ο Χρυσορρημων «ουσιωδη ενεργειαν» φησι
«Θεου το μηδαμου ειναι, ου τωι μη ειναι, αλλα τωι υπερειναι τοπου και χρονου και
φυσεως». Συ τοινυν ταχα και το μηδαμου ειναι ου της ουσιας, αλλ᾿ ουσιαν του Θεου
ερεις, ο μηδεμιαν διαφοραν ειδως ουσιας τε και ενεργειας. Ὁ δε μεγας Βασιλειος,
«πως ου καταγελαστον», φησι, «το δημιουργικον ουσιαν ειναι λεγειν, το
προνοητικον παλιν ουσιαν, το προγνωστικον ωσαυτως και απαξαπλως πασαν
ενεργειαν ουσιαν τιθεσθαι;». Μαξιμος δε ο θειος, «η αγαθοτης» φησι, «και παν ει τι
αγαθοτητος εμπεριεχεται λογωι και απλως πασα ζωη και αθανασια και οσα περι τον
Θεον ουσιωδως θεωρειται εργα Θεου εισι και ουκ ηργμενα χρονικως˙ ου γαρ ποτε
πρεσβυτερον αρετης το ουκ ην, ουδε τινος αλλου των ειρημενων, καν τα μετεχοντα
αυτων κατ᾿ αυτα ηρκται του ειναι χρονικως». Ουδεν αρα των τοιουτων ουσια του
 

141
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Θεου εστιν, ουτε ακτιστος αγαθοτης, ουτε η αναρχος και αιδιος ζωη˙ ου γαρ εκ των
κατ᾿ αυτον, αλλ᾿ εκ των περι αυτον τοιαυτα παντ᾿ εστιν.
(σελ. 666) Ἔτι κοινηι παντες οι αγιοι πατερες επι της ακτιστου φασι Τριαδος ουκ
εστιν ευρειν ονομα της φυσεως δηλωτικον, των δε ενεργειων εστι τα ονοματα. Και
γαρ η θεοτης ενεργειας εστι δηλωτικον, το θεειν η το θεασθαι η το αιθειν η την
αυτοθεωσιν δηλουν. Ταυτο δε τωι ονομαζομενωι το υπερωνυμον ουκ εστιν˙ ου ταυτο
αρα ουσια και ενεργεια Θεου. Ει δε η του Θεου θεοτης κυριως την του Θεου
ενεργειαν δηλοι, κτισται δε εισιν αυται κατα σε, κτιστη εστι κατα σε και η θεοτης του
Θεου. Ἀλλ᾿ ου μονον ακτιστος αλλα και αναρχος˙ ου γαρ ηρξατο ποτε του θεασθαι τα
οντα ο ειδως τα παντα πριν γενεσεως αυτων υπερκειται δ᾿ ομως και της ενεργειας
ταυτης η υπερωνυμος ουσια του Θεου, καθ᾿ οσον το ουτως ενεργουν, του
ενεργουμενου, και το υπερωνυμον, του κατα τουτον τον τροπον ονομαζομενου.
Ἀλλα τα τοιαυτα Θεον ενα σεβειν και θεοτητα μιαν ουδαμως προσισταται, επει μηδ᾿
ηλιον ενα και φως εν αυτου νομιζειν, το και την ακτινα ηλιον καλεισθαι. Ὁραις οπως
ημεις ακριβως ομολογουμεν τοις αγιοις.
Συ δε ο τα μεθεκτα λεγων κτιστα και ουχι τα εργα παντα μονον, αλλα και τας
δυναμεις και ενεργειας πασας του Θεου αρχην εχειν χρονικην και τελος, ω της
παραπληξιας και της παντα τολμωσηις αδεως απονοιας, ασεβεις αποφαινουμενος και
αφορισμωι και αναθεματι καθυποβαλλων τους και των ακτιστων ενεργειων
επεκεινα κατ᾿ ουσιαν τον Θεον δοξαζοντας αγιους, επει κατ᾿ αυτην πασης υπερκειται
θεσεως τε και αφαιρεσεως, ου τοινυν τοιαυτα λεγων και φρονων εχεις οπως δειξηις
μη τοις απ᾿ αιωνος κακοδοξοις εναριθμιος ων, και ταυτ᾿ ουχι τας ενεργειας μονον
πασας και παντα τα εργα του Θεου, αλλα και τας δυναμεις της αυθυπερουσιου
φυσεως εκεινης κτιστας αποφαινομενος; Καιτοι τουνομα τουτο, “η ουσια”, μιας των
τοιουτων δυναμεων σημαντικον εστι επι Θεου. Φησι γαρ ο εξ Ἀρειου Παγου
∆ιονυσιος, (σελ. 668) «ει την υπερουσιον κρυφιοτητα Θεον η ζωην η ουσιαν η φως η
λογον ονομασομεν, ουδεν ετερον νοουμεν η τας εις ημας εξ αυτης προαγομενας
δυναμεις εκθεωτικας η ουσιοποιους η ζωογονους η σοφοδωρους». Ὅταν ουν αυτος
λεγηις εν ειναι μονον αναρχον, την ουσιαν του Θεου, μιαν μονην διδως ημιν νοειν
Θεου δυναμιν αναρχον, την ουσιοποιον, τας δε παρα ταυτην υπο χρονον. Πως ουν η
μεν ουσιοποιος του Θεου δυναμις αναρχος, η δε ζωοποιος εξει χρονικην αρχην, η τε
ζωογονος και η σοφοδοτις; Ἤ γαρ πασα αναρχος θεια δυναμις εστιν η ουδεμια. Συ
δε την μιαν μονην λεγων και κατασκευαζων ακτιστον, τας αλλας εκβαλλεις του
ακτιστου πασας δε κτιστας αποφαινομενος, συνεκβαλλεις και την μιαν. Τοιουτον
γαρ το ψευδος και εαυτωι ανακολουθον εστι και αυτεπιβουλον, εικοτως, ινα ηι και
προς αυτο ψευδες τε και λυμαντικον, αυτο εφ᾿ εαυτο χωρουν και αυτο εαυτου δι᾿
εαυτου καταψευδομενον.
Ἀλλ᾿ ερει δια της ουσιας εκεινο λεγειν, το μοναχως και ενιαιως εχον εν εαυτωι
πασας τας δυναμεις ταυτας; Ἀλλα πρωτον μεν Θεον εδει τουτο ονομασαι˙ ταυτην γαρ
την φωνην υπο της Ἐκκλησιας επ᾿ εκεινου παρελαβομεν. Και τωι Μωυσηι δε
χρηματιζων ο Θεος, ουκ ειπεν «εγω ειμι η ουσια», αλλ᾿ «εγω ειμι ο ων»˙ ου γαρ εκ
της ουσιας ο ων, αλλ᾿ εκ του οντος η ουσια˙ αυτος γαρ ο ων ολον εν εαυτωι
συνειληφε το ειναι. Ἔπειτα, ει και αντι της “ουσιας” τηι “Θεος” εχρησατο φωνηι, εδει
προσχρησασθαι τωι “φυσει”, και ταυτα περι της χαριτος και των χαριτι θεων, ους και
χαριτι αναρχους και ακτιστους οι αγιοι φασι, της υποθεσεως των λογων ουσης. Ἔδει
τοινυν λεγειν, «εις ο φυσει αναρχος Θεος». Ουτος δε και το Θεος αμειψας και το
φυσει καταλιπων, ως ενην κλεψαι τους ακουοντας προηνεγκε τον λογον, ουκ εκεινο
λεγων μονον αναρχον, το ενιαιως τα παντα συνεχον και (σελ. 670) προεχον˙ ει γαρ
τουτο ελεγε, πως αν τας εν αυτωι δυναμεις φυσικας δεικνυειν εσπουδαζε κτιστας;
142
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Ὅτι δ᾿ ουτος τας δυναμεις κτιστας ηγειται του Θεου, ακουσον φανερως αυτου
τουτο λεγοντος. Προενεγκων γαρ τον μεγαν ∆ιονυσιον φασκοντα «μεθεκτως
αυτοειναι και αυτοζωην και αυτοθεοτητα τας εκδιδομενας εκ Θεου του αμεθεκτου
προνοητικας δυναμεις, ων τα οντα οικειως εαυτοις μετεχοντα και ζωντα και ενθεα
και εστι και λεγεται, διο και πρωτως αυτων ο αγαθος υποστατης λεγεται ειναι»,
συλλογιζομενος εκ τουτων εφεξης ουτος, «ουκουν», φησιν, «η ενταυθα αυτοθεοτης
και ταλλα, α σαφως δυναμεις ο μεγας ωνομασεν, ουκ αει εισιν, αλλα και τουτων
υποστατης εστιν ο αγαθος»˙ και παλιν, «εφη μεν τις θεαρχιαν ειναι τινα και
θεοτητα, ης εξηιρησθαι την παντων αρχην, αει δε ουδαμως ειπεν αυτην˙ ειναι γαρ και
ταυτης υποστατιν την παντων αιτιαν»˙ και παλιν, «η μεν αμεθεκτος δοξα του Θεου
αιδιον μεν, ου μην ετερον της ουσιας, η δε μεθεκτη ετερον μεν της ουσιας του Θεου,
ου μην αιδιον˙ και ταυτης γαρ υποστατις εστιν η παντων αιτια». Ὅτι μεν ουν ψευδος
εστιν ως η αιδιος δοξα του Θεου η ουσια του Θεου εστιν η αμεθεκτος, εδειξεν ο
θεωρους δοξης αιδιου τους αγγελους ειρηκως, ο και ανωτερω ειπον, δι᾿ ου και ως η
αιδιος του Θεου δοξα μεθεκτη συναποδεικνυται˙ το γαρ του Θεου ορατον
οπωσδηποτε και μεθεκτον. Ἀλλα και ο μεγας ∆ιονυσιος, «κυκλικως», φησιν, «οι
θειοι κινουνται νοες, ενουμενοι ταις αναρχοις και ατελευτητοις ελλαμψεσι του
καλου και αγαθου». Πως ουν αι αναρχοι και ατελευτητοι ελλαμψεις αυται ουχ
ετεραι εισι της αμεθεκτου ουσιας του Θεου, διαφοραν προς ταυτην εχουσαι, ει και
αχωριστοι αυτης εισι; Πρωτον μεν γαρ εκεινη εν, αι δε ελλαμψεις αυται πλειους,
αναλογως και τοις μετεχουσιν οικειως ενιεμενοι και τηι διαφορωι τουτων δεκτικηι
(σελ. 672) δυναμει πληθυνομεναι˙ και γαρ ουτω και «Πνευματος αγιου μερισμοι»,
κατα τον Παυλον. Ἔπειτ᾿ εκεινη μεν υπερουσιος ουσια, ταυτης δ᾿ ειναι τας
ελλαμψεις ταυτας ενεργειας η ενεργειαν ουδενα οιμαι αντερειν, αλλ᾿ ουδ᾿ οτι
μεθεκται εισιν, εκεινης ουσης αμεθεκτου.
Και μην πασα ενωσις δι᾿ επαφης αισθητης μεν επι των αισθητων, νοερας δ᾿ επι
των νοερων˙ επει δ᾿ ενωσις εστι των ελλαμψεων εκεινων, και επαφη αρα, δηλονοτι
νοερα, μαλλον δε πνευματικη. Ἡ δε ουσια του Θεου ανεπαφος καθ᾿ εαυτην. Ἔτι η
προς τας ελλαμψεις ενωσις, τι γε αλλο η ορασις εστιν; Ὁραται αρ᾿ εισιν εκειναι αι
ελλαμψεις τοις ηξιωμενοις˙ η δε ουσια του Θεου αορατος εστι πανταπασι˙ και μεν δη
αι αναρχοι και ατελευτητοι ελλαμψεις φως εισιν αναρχον και ατελευτητον. Ἔστιν
αρα φως αιδιον αλλο παρα την ουσιαν του Θεου, ουχι ουσια και αυτο υπαρχον,
απαγε, αλλ᾿ ενεργεια της υπερουσιοτητος εκεινης. Ἐπει δ᾿ αναρχον εστι και
ατελευτητον τουτι το φως, ουτε αισθητον εστιν ουτε νοητον κυριως, αλλα
πνευματικον και θεικον, των κτιστων παντων υπεροχικως εξηιρημενον˙ το δε μητε
αισθητον μητε νοητον ουδ᾿ αισθησει ηι αισθησει υποπιπτει ουδε νοεραι δυναμει καθ᾿
αυτην. Ουκουν ου μονον το ορωμενον, αλλα και η ορωσα δυναμις το πνευματικον
εκεινο φως, ουτ᾿ αισθησις εστιν ουτε νοησις, αλλα πνευματικη τις δυναμις, των
κτιστων λογικαις καθαραις φυσεσιν εγγινομενη χαριτι.
∆ια τουτο και Γρηγοριος ο μεγας θεολογος ου μονον «θεωρους δοξης αιδιου»
τους αγαθους αγγελους ειρηκεν, αλλα και «αιδιως», δεικνυς ως ου κτιστηι, φυσικηι
και νοεραι δυναμει την αιδιον δοξαν οι αγγελοι θεωρουσι του Θεου, αλλα δυναμει
αιδιωι, πνευματικηι και θεικηι, «ουχ ινα δοξασθηι Θεος», φησιν, «ου γαρ εστιν ο
προστεθησεται τωι πληρει και (σελ. 674) τοις αλλοις χορηγωι των καλων, αλλ᾿ ινα μη
λειπηι το ευεργετεισθαι και ταις πρωταις μετα Θεον φυσεσιν». Ὁραις ως ουκ απο
φυσεως εχουσι την αιδιον δοξαν αιδιως οραν, αλλ᾿ υπο της αιδιου φυσεως
ευεργετουμενοι την δυναμιν ταυτην και την θεωριαν προσλαμβανονται, καθαπερ
και οι αγιοι; «Το γαρ κινηθεν υπο Πνευματος αγιου κινησιν αιδιον, ζωον αγιον
εγενετο» κατα τον μεγαν Βασιλειον˙ «εσχε δε ανθρωπος, πνευματος εισοικισθεντος
143
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εν αυτωι, αξιαν προφητου, αποστολου, αγγελου, Θεου, ων προτερον “γη και σποδος”.
Τοιαυτης δε δυναμεως οι νοες ευμοιρουντες, αυτοι λεγονται οραν, ουτω κατα νουν
και υπερ νουν εστι το φως εκεινο˙ αλλα και εαυτους λεγονται οραν, αυτοπτικον γαρ
εκεινο εστι το φως, επει γνωστικηι κτιστηι δυναμει αληπτον, ορατον δε τοις αξιοις.
∆ια τουτο ο μεγας ∆ιονυσιος «κυκλικως ειπε κινεισθαι τους νοας, ενουμενους
ταις αναρχοις και ατελευτητοις ελλαμψεσιν. Ἐπιστησαι δε και τουτο χρη, ως ουχ
απλως ο πανθ᾿ υπερ απαντας ηκριβωμενος ουτος κυκλικως τους νοας ειρηκε
κινεισθαι ταις αναρχοις ενουμενους ελλαμψεσιν, αλλα “λεγεσθαι” κινεισθαι,
υποσημαινων, ως εγᾦμαι, το μη φυσικην αυτοις ειναι την τοιαυτην ενωσιν, ει και
δια το μολυσμου πειραν ουδεποτε λαβειν συγκεκληρωμενοι τυγχανουσιν εξ αρχης
τηι χαριτι. Ὅτι δε το τοιουτο φως και η ορωσα τουτο δυναμις ου φυσικως τοις
υπερκοσμιοις εννεστιν αγγελοις και παρα του εχθιστου τουτοις ενι μαρτυριαν αυθις
αξιοπιστοτεραν, ο φασι παρισασθαι˙ το γαρ εκπτωσιν εκεινων και δαιμονιον φυλον
του μεν φωτος και της ορωσης τουτο δυναμεως εστερηται, ουδενος δε των φυσικων
ουκ αρα φυσικον ουτε το φως ουτε η ορασις εκεινη. Και μην ουδε νοησεως εστερηται
το δαιμονιον φυλον˙ νοες γαρ εισι και το ειναι ουκ αποβεβληκασι και, «οιδα σε τις
ει», φασιν, (σελ. 676) «ο αγιος του Θεου», ος «και ουκ ηφιει τα δαιμονια λαλειν, οτι
ηδεισαν τον Χριστον αυτον ειναι». ∆ιο και ο θεολογος ειπεν˙ «απιστεις τηι θεοτητι;
τουτο ουδε οι δαιμονες». Ει δε θεοτητα ισασι, και τουτ᾿ ειδεναι αυτους αναγκη, οτι
των κτιστων ουδεν εστιν εκεινη.
Ουκ αρα γνωσις εστι το φως εκεινο, ουτε η δια καταφασεων ουτε η δι᾿
αποφασεως προσγενομενη. Και μεν δη νους μεν εστι των πονηρων εκαστος
αγγελων, αλλ᾿ “ασσυριος”, προφητικως ειπειν, κακως χρωμενος τηι γνωσει˙ τωι δε
φωτι εκεινωι χρησθαι τιναν κακως ουκ ενι˙ προς γαρ τα χειρω νευσαντος ευθυς
αφιπταται, καταλιπων ερημον Θεου τον πονηραι χρησαμενον συγκαταθεσει.
Τοιγαρουν το φως εκεινο και η ελλαμψις νοησις ουκ εστιν, ει μη ομωνυμως λεγοιτο,
μαλιστα δια τον ευμοιρουντα νουν, ωσπερ και θεοτης δια τον ενεργουντα την
απορρητον χαριν˙ θεοποιος γαρ εστιν ενεργεια, του ενεργουντος Πνευματος ηκιστα
χωριζομενη, ηργμενου μεν του δια καθαροτητα πεφωτισμενου και κατ᾿ αυτο το
πεφωτισθαι, διο και καθαροτης τουτο παρα των πατερων ονομαζεται, του δε φωτος
και της ελλαμψεως αναρχου ουσης. Και τουτο δεικνυται μαλλον επι των ανθρωπων,
δηλαδη των αγγελικως πεφωτισμενων επιτυχοντων της θεωσεως, οι κατα τον
πολυν τα θεια Μαξιμον «της αφανους και υπεραρρητου δοξης το φως εποπτευοντες,
της μακαριας μετα των ανω δυναμεων και αυτοι δεκτικοι γινονται καθαροτητος».
Ει δε και την αιτιαν, εξετασομεν, δι᾿ ην ο καινοφανης ουτος την θεοποιον
δωρεαν του Πνευματος, μαλλον δε πασας τας δυναμεις του Θεου, κτιστας ειναι
κατεσκευασε, μετα την πονηραν εκεινην των αιρεσεων πηγην, ην ανωτερω
απηλεγξαμεν, ουδεμιαν ευρησομεν ετεραν η οτι τον Θεον υποστησαι ταυτας ο μεγας
εφη ∆ιονυσιος, τουτο δε υπαρξιν δηλοι μονον, αλλ᾿ ουχι και τον τροπον της
υπαρξεως˙ τοιγαρουν και επι των κτιστως οντων και επι των ακτιστως οντων (σελ.
678) εκ Θεου ρηθειη αν. Ὁ γαρ μεγας Βασιλειος επι τε του Υιου εχρησατο τηι λεξει
ταυτηι ειπων, «ο γαρ τετοκως βωλους δροσου ουχ ομοιως τας τε βωλους και τον Υιον
υπεστησατο;», καπι του αγιου Πνευματος, «Πνευμα» γαρ, φησι, «στοματος Θεου, ινα
μη των εξωθεν τι και των κτισματων αυτο κρινηις, αλλ᾿ ως εκ Θεου την υποστασιν
εχον δοξαζηις»˙ και παλιν, «τουτο της κατα την υποστασιν ιδιοτητος σημειον εχει, το
δια του Υιου γνωριζεσθαι και εκ του Πατρος υφεσταναι». Πολλαχου δε και
Γρηγοριος ο θεολογος υποστασιν ονομαζει την του Υιου προαιωνιον γεννησιν. Συ
τοινυν ταχ᾿ αν ημιν δια τα τοιαυτα προσρηματα και τον Υιον η και το Πνευμα το
αγιον αποδειξηις κτισμα, ο δι᾿ ουδεν ετερον τας θειας δυναμεις κτιστας ειναι
144
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αποφαινομενος η οτι και τουτων υποστατις εστιν η παντων αιτια. Και ουδε τουτο
συνεωρακας ως εκει ταυτας τας δυναμεις καθ᾿ υπεροχην μη ουσας εδειξεν ο μεγας
∆ιονυσιος˙ ειπων γαρ, «τας εκδιδομενας εκ Θεου του αμεθεκτου προνοητικας
δυναμεις», επηγαγεν, «ων τα οντα μετεχοντα και οντα λεγεται», παντως ως των
δυναμεων εκεινων ουσων υπερ τα οντα. Και μην ο σοφος τα θεια Μαξιμος ηργμενα
λεγων τα μετεχοντα, ουκ ηργμενα φησι τα μεθεκτα.
Τας γουν εκ της υπερουσιου κρυφιοτητος προιουσας δυναμεις εκθεωτικας η
ουσιοποιους η σοφοδωρους των μετεχοντων ειναι νομιζεις η των μεθεκτων; Ἀλλ᾿ ει
των μετεχοντων, δεησει δυναμεις ομοιας ζητειν ετερας, ων μεθεξουσιν. Ὁραις ως αι
δυναμεις εξ αναγκης των μεθεκτων, αλλ᾿ ου των μετεχοντων εισι; Προς δε, ειπερ η
εκθεωτικη δυναμις ετερας εκθεωτικης δειται, και γαρ ουτω μετεχον, αλλ᾿ ου
μεθεκτον αν ειη, κακεινηι δεησει αλλης και ταυτηι παλιν (σελ. 680) ετερας και τουτο
επ᾿ απειρον. Ἡ εκθεωτικη αρα δυναμις μεθεκτον, αλλ᾿ ου μετεχον εστιν. Ἔτι,
επειδηπερ εισι τα μετεχοντα Θεου, η της ουσιας αυτου μεθεξουσιν η της δυναμεως η
της ενεργειας. Ἀλλα της δυναμεως και ενεργειας ου μεθεξουσι˙ μετεχοντα γαρ και
ταυτα εισι και κτιστα κατα την σην σοφιαν˙ ουκουν της ουσιας του Θεου μεθεξουσιν,
οπερ ατοπον εστι. Προσετι και αυται αι δυναμεις, ει μη των μεθεκτων, αλλα των
μετεχοντων ειεν, τινος γε αλλου μεθεξουσιν η της υπερουσιου ουσιας του Θεου; Ου
γαρ δυναμεων ετερων παλιν ομοιων. ∆υο τοινυν τα ατοπα συμβησεται˙ το τε
μεθεκτην ειναι την ουσιαν του Θεου και το τας δυναμεις ουσιας γεγενησθαι και ουχ
απλως ουσιας, αλλ᾿ ουσιας Θεου˙ η μεν γαρ δυναμις προεισιν εις ενεργειαν και εκ της
ενεργειας το αποτελεσμα γινεται˙ η δε ουσια τουτ᾿ αυτο εστι μετεχομενη και της
αυτης ουσιας κατα μετοχην ποιειται τα μετεχοντα. Ὁραις την ατοπιαν οσην, και ως ο
λεγων των μετεχοντων ειναι τας δυναμεις και κτιστας, καθαπερ ουτος, οντως
πολυθεος εστιν, ουχι μιαν ειναι δεικνυς την ουσιαν του Θεου, αλλα πολλας και
διαφορους;
Ἡμεις ουν οι Θεον ενα προσκυνουντες παντοδυναμον, των μεθεκτων ειναι τας
δυναμεις ισμεν του Θεου, συμφωνως τοις αγιοις, και ουδεποτε ηργμενας πασας, ουχ
ως ενεργειν αλλ᾿ ως υπαρχειν, ει και μη καθ᾿ εαυτας˙ μεθεκτας μεν γαρ, ως εν Θεωι
προυπαρχουσας, ο μεγας εφη ∆ιονυσιος, τα δε μεθεκτα ουδεποτε ηρξατο, κατα τον
θειον Μαξιμον, του ειναι, ουδ᾿ εστι «πρεσβυτερον αυτων το “ουκ ην”», αλλ᾿ αει εισιν
εκ του αει οντος Θεου, περι αυτον αχωριστως αει οντα και εν αυτωι ενυπαρχοντα
συναιδιως. Ου γαρ δη φοβηθησομεθα σου τα της ματαιοτεχνιας σοφισματα και τας
διθειας και πολυθειας και τους συνθετους θεους, α συ καθαπερ τινα μορμολυκια καθ᾿
ημων και των αγιων προβαλληι, δεδιττομενος μη τους εν ηλικιαι, ευ ισθι, αλλα τα
νηπια, και δι᾿ ων (σελ. 682) α συ πασχεις ημων καταψευδηι τοις σεαυτου λογοις ως
πολλακις δεικνυται περιτρεπομενος και σαυτωι συγκατασπασαι τους αλλους, φευ,
επιχειρων, ως των ορθων δογματων συναπαγαγοις δολιως, περιβαλλων τοις εκ των
λογων τεχνασμασιν.
«Ἧ μεν γαρ», φησιν, «αιδια και ακτιστα πολλα φατε, υφειμενα τε και το τουτων
υπερκειμενον, πολλους λεγετε θεους, η δε μη διηιρημενως υπο του Θεου υφεστηκοτα
και του αυτου Θεου το μεν δοξαν ορατην, το δε ουσιαν αορατον, ως εχοντος αιδιως
και αμφοτερα, τους δυο Θεους εις ενα συναγετε συνθετον Θεον». Προς τινα οι
τοιουτοι λογοι και η ασχετος καταφορα και τα απηγορευμενα ταυτα εκγληματα,
μαλλον δε ληρηματα; Ἤ πασι δηλον, καν ημεις μη λεγωμεν; Ἀκηκοατε γαρ των
ειρηκοτων αγιων τα μεθεκτα πολλα τε και παντα αναρχα και τον Θεον απειρακις
απειρως υπεξηιρημενον τουτων και τους ειποντας την θεωρητικην δοξαν του Θεου
αιδιον και συναιδιον αυτωι. ∆ωμεν δ᾿ ομως ημεις δια βραχεων λογον οπως ταυτα
λεγεται˙ και γαρ και ημεις συναδομεν εκεινοις.
145
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Ἡμεις, ω βελτιστε, ταυτα παντα εχειν τον Θεον φαμεν, μαλλον δε, ινα κατα τον
μεγαν ∆ιονυσιον ειπωμεν, προεχειν και υπερεχειν ασχετως και συνειλημμενως και
ενιαιως, ως η ψχη εχει μονοειδως εν εαυτηι πασας τας προνοητικας του σωματος
δυναμεις. Ὡς ουν η ψυχη και των οφθαλμων εκκεκομμενων η των ωτων
εκκεκωφημενων εν εαυτηι εχει κατ᾿ ουδεν ηττον τας προνοητικας του σωματος
δυναμεις, ουτω και του κοσμου μηπω οντος τας προνοητικας του κοσμου δυναμεις
ειχεν ο Θεος˙ και ως η ψυχη ουκ εστιν απλως αι προνοητικαι δυναμεις, αλλα
δυναμεις εχει, ουτω δη και ο Θεος˙ και ως η ψυχη μια και απλη και ανυνθετος εστι,
μηδαμως δια τας εν αυτηι και εξ αυτης δυναμεις πολλαπλασιαζομενη (σελ. 684) η
συντιθεμενη, ουτω και ο Θεος, ου πολυδυναμος μονον αλλα και παντοδυναμος
υπαρχων, δια τας εν αυτωι δυναμεις του ενιαιου και της απλοτητος ουκ εκχωρει.
Πολλα δ᾿ αν της ψυχης και εργα και σεαυτον εξεταζων καταμαθοις, α και σωματος
διεζευγμενη εχει και τωι σωματι τουτων μεταδιδωσι συνεζευγμενη. Ου μην αλλα την
αυτοζωην και αυτοθεωσιν και τα τοιαυτα των οντων αρχας και παραδειγματα
λεγων ο μεγας ∆ιονυσιος, ου προεχειν τον Θεον αυτα φησι. Πως ουν α προεχει ο
Θεος αρκτα; Ει δε και ως δωρεας προβαλλεται, πως δωρειται τα αυτα ταυτα ο αυτος
φησι, πως οι προορισμοι και τα θεια θεληματα ουκ αναρχα και ακτιστα εστι; Πως ουν
ομολογουμενως «εν μονον αναρχον, η ουσια του Θεου, τα δε παρα ταυτην γενητης
εστι φυσεως και αρχην εσχε χρονικην»; Τις ποτε τουτο των αγιων ειπεν; ει δε
μηδεις, πως ομολογειται;
Συνειρει δε τουτωι και ετερον των ωσαυτως ομολογουμενων, «μηδεμιαν αλλην
ειναι οντοτητα μεταξυ της ουσιας του Θεου και των γενητων». Ει μεν ουν ουσιαν
κανταυθα λεγει την δυναμιν του Θεου την μεθεκτην και ουσιοποιον, ην και
αυτοουσιωσιν ο μεγας ονομαζει ∆ιονυσιος, ουκ εδει φαναι της ουσιας του Θεου και
των γενητων απλως παντων μηδεν ειναι μεταξυ, αλλα των γενητων μονον ουσιων,
επει των ζωντων ηι ζωντων , αισθητικως η λογικως η νοερως, ουχ η ουσιοποιος του
Θεου δυναμις ποιητικη αλλ᾿ η ζωοποιος, και των σοφιζομενων η σοφοποιος, και των
θεουμενων η θεοποιος, αφ᾿ ων και Θεον και σοφιαν και ζωην, αλλ᾿ ουκ ουσιαν
μονον νοουμεν τε και ονομαζομεν την υπερουσιον και ενιαιαν κρυφιοτητα εκεινην.
Ει δ᾿ εκεινην αυτην την υπερουσιον, κανταυθα και αμεθεκτον, κρυφιοτητα φησι, την
εν αποκρυφοις υπερανιδρυμενην˙ (ην και ανωτερω μονην αναρχον ειναι ισχυριζετο,
περιελων αυτης κακως τας συναιδιους (σελ. 686) αυτης δυναμεις τε και ενεργειας,
μαλλον δε τα θεοπρεπεστατα εκεινα εργα, τα μηδεποτε ηργμενα), ει τοινυν ταυτην
λεγει, και ταυτης και των γενητων μηδεμιαν αλλην ειναι μεταξυ οντοτητα φησιν,
αυτην λοιπον φησι την υπερουσιον ουσιαν του Θεου οντοτητα των γενητων ως
μεθεκτην υπαρχειν˙ τουτο δε αυτο καταφανες και δια του μηδεμιαν αλλην φαναι
πεποιηκεν˙ ει γαρ μη αλλη, αυτη εξ αναγκης. Μεθεξουσιν αρα τα γενητα παντα της
αμεθεκτου ουσιας του Θεου. Πως γαρ ου μεθεξει της οντοτητος εκαστον των
γενητων; Πως δε εσται η αιων η χρονος η τοπος και τα εν αυτοις, ει μη του ειναι,
ταυτον δε ειπειν οντοτητος, μετεχει; Μεθεξει τοινυν ειπερ εσται τουτων εκαστον,
οσα τε ουσιαι εισι και οσα μη, της ουσιας του Θεου˙ ουκ αλλη γαρ, αλλ᾿ αυτη μονη
κατα σε των γενητων εστιν οντοτης˙ και το παντων ατοπωτατον, οτι ουδε ουσιαι
εσονται τα ουσιας μετεχοντα, και ταυτα θειας.
Ει δε και αρχη εστι των οπωσδηποτε οντων η οντοτης, πως ουχι και υπερ αυτην
εστιν ο υπεραρχιος; Ει δ᾿ αρχη των εξ αυτης εξ αναγκης υπερεχει, πως ουχ υπερ τα
οντα η οντοτης; Ει δ᾿ αυτη μεν υπερ τα μετεχοντα, ο δ᾿ υπεραρχιος υπερ αυτην, πως
ου μεταξυ των μετεχοντων και της αμεθεκτου υπερουσιοτητος η μεθεκτη οντοτης;
Και μην αι τοιαυται απασαι αρχαι ουδεν ετερον εισιν η οι λογοι των οντων και τα
παραδειγματα, μεθεκτοι μεν τοις ουσιν, εξηιρημενοι δε των οντων, ως τωι
146
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

δημιουργικωι νωι ενυπαρχοντες και προυπαρχοντες, καθ᾿ ους γεγονε τα παντα. Πως
ουν ουκ εισιν ουτοι μεταξυ του αμεθεκτου και των μετεχοντων; Ου μην αλλ᾿
επειδηπερ εισι τα μετεχοντα Θεου, η δε υπερουσιος ουσια του Θεου πανταπασιν
αμεθεκτος, εστιν αρα τι μεταξυ της αμεθεκτου ουσιας και των μετεχοντων, δι᾿ ου
ταυτα του Θεου μετεχουσιν. Ἄν δε ου ανεληις το μεταξυ του αμεθεκτου και των
μετεχοντων, ω της ζημιας, διεστησας ημας Θεου, το συνδουν εκ μεσον ποιησαμενος
και χασμα και (σελ. 688) αδιαβατον μεταξυ θεμενος εκεινου και της γενεσεως και
διοικησεως των γενητων. ∆ει δη ζητειν ημας Θεον ετερον ουκ οντα μονον αυτοτελη,
αυτενεργητον, αυτον εαυτον δι᾿ εαυτου θεωμενον, αλλα και αγαθον, ουτω γαρ ουκ
αρκεσθησεται κινεισθαι μονον τηι εαυτου θεωρια˙ μηδ᾿ ανενδεη μονον, αλλα και
υπερπληρεστατον, ουτω γαρ βουλομενος ως αγαθος του ευ ποιειν ουκ αδυνατως
εξει˙ μηδ᾿ ακινητον μονον αλλα και κινουμενον, ουτω γαρ απασι παρεσται ταις
δημιουργικαις και προνοητικαις προοδοις τε και ενεργειαις. Και απλως δει ζητειν
ημας Θεον οντα πως μεθεκτον, ου μετεχοντες εκαστος οικειως εαυτου κατα την της
μεθεξεως αναλογιαν οντες και ζωντες και ενθεοι εσομεθα.
Ἔστιν αρα τι μεταξυ των γενητων και της αμεθεκτου υπερουσιοτητος εκεινης,
ουχ εν μονον, αλλα και πολλα και τοσαυτα, οποσα δη και τα μετεχοντα. Ταυτα δ᾿ ου
καθ᾿ εαυτα, τα μεσα εκεινα δηλαδη˙ δυναμεις γαρ εισι της υπερουσιοτητος εκεινης,
μοναχως και ενιαιως προειληφυιας και συνειληφυιας την των μεθεκτων απασαν
πληθυν, δι᾿ ην κατα τας προοδους πολυπλασιαζομενη και μετεχομενη παρα παντων
αν εκφοιτητως εχεται του αμεθεκτου και ενος. Ει γαρ και το του κυκλου κεντρον,
εχον την του αφιεναι παρ᾿ εαυτου πασας τας του κυκλου γραμμας δυναμιν εν εαυτωι,
ου δυο η πολλα εστι σημεια, πολλωι μαλλον ο Θεος πασαν διπλοην απαναινεται, τας
δυναμεις εν εαυτωι και τα παραδειγματα των γενητων προεχων. Ὑπαρχουσιν ουν αι
τοιαυται δυναμεις και τα παραδειγματα και προυπαρχουσιν, αλλ᾿ ουχ ως ουσιαι ουδ᾿
ως αυθυποστατα, ουδε τι ταυτα συντελουσιν εις το ειναι τον Θεον˙ υποστατης γαρ
εστιν αυτων, αλλ᾿ ουχ υπο τουτων υφεστηκεν αυτος˙ ου γαρ τα περι Θεον εστιν
ουσια του Θεου, αλλ᾿ αυτος εστιν ουσια των περι αυτον. Ἧ μεν εστιν αυτος
υπερουσιος ουσια, αρρητος τε και απερινοητος, ασχετος τε και (σελ. 690) αμεθεκτος,
ηι δε εστιν ουσια των οντων και ζωη των ζωντων και σοφια των σοφιζομενων και
απλως παντων των οπωσουν οντων οντοτης και δυναμις καλλοποιος, και νοειται
και λεγεται και μετεχεται παρα των γενητων. Ει γαρ κατα τον μεγαν ∆ιονυσιον «ου
δι᾿ αγνωσιας μονον, αλλα και δια γνωσεως ο Θεος γινωσκεται και εστιν αυτου και
νοησις και λογος και επιστημη και επαφη και αισθησις και δοξα και φαντασια και
ονομα και ταλλα παντα», τοιγαρουν και μεθεξις εστιν αυτου, τουτο μεν δια το
νοησιν αυτου υπαρχειν και αισθησιν και επαφην, τουτο δε δια τον υστερον
επενηνεγμενον συμπεριληπτικωτατον λογον. Ἀμεθεκτος αρα και μεθεκτος υπαρχει
ο αυτος Θεος, εκεινο μεν ως υπερουσιος, τουτο δε ως ουσιοποιον εχων δυναμιν τε
και ενεργειαν παραδειγματικην και τελικην των παντων.
Ἀλλα γαρ τα τοιαυτα παραδειγματα Πυθαγορας μεν και Πλατων και Σωκρατης
ταπεινως και αναξιως του Θεου αυθυπαρκτους εδοξασαν αρχας συναιτιους τωι Θεωι.
Τουτους ουν αιτιατεον ως πολυθεους, οιτινες μεταξυ της υπερουσιοτητος εκεινης
και των γενητων θειας ουσιας ετερας αρχικας των οντων αυτοσχεδιασαντες παρ᾿
εαυτων υπεστησαν, «ας ουτε αυτοι ᾔδεισαν» κατα το λογιον «ουτε οι πατερες
αυτων». Ἡμεις δε και οι πατερες ημων ουδεν τουτων αυθυπαρκτον δοξαζομεν, ουδ᾿
αναιτιον ουδε συναιτιον Θεωι, διο και προορισμους και προγνωσεις ταυτα φαμεν και
θεληματα Θεου, οντα μεν προ των κτισματων εν αυτωι - πως γαρ ου; - προηγμενων δ᾿
υστερον των κτισματων κατ᾿ αυτα. «Ειπε» γαρ, φησι, «ουκ εγενετο και το εννοημα
εργον ην και παντα οσα ηθελησεν εποιησεν». Ει γουν και μη πολλας φαμεν
147
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

υπερουσιως αρχικας τε και ποιητικας των γεγονοτων ουσιας, αλλ᾿ εν πασαν διπλοην
απαναινομενον και κατα μιαν ενοειδη και υπερηνωμενην απλοτητα τα πολυειδη και
μερικα προαγον, αλλα παντοδυναμον τουτ᾿ ισμεν και συνεκτικον απαντων, ως εν
εαυτωι (σελ. 692) τα παντα εχον και προ κτισεως.» Ει γαρ ο ηλιος», κατα τον μεγα
∆ιονυσιον φαναι, «τας των πολλων μετοχων αιτιας εν εαυτωι μονοειδως προειληφε,
πολλωι μαλλον επι της αυτου και παντων αιτιας προυφεσταναι τα παντων των
οντων παραδειγματα κατα μιαν υπερουσιον ενωσιν συγχωρητεον».
Ἔστι ουν και αει εστι και κυριως εστι προορισμος και προγνωσις και προνοια και
τα τοιαυτα, και αδιαιρετως ηνωνται τωι Θεωι και της υπερουσιοτητος εκεινης ετερα
εστι, και υπερ αυτα εστιν εκεινη˙ πως γαρ ου; Τι ουν; επει ταυτα κατα τινα υπαρξιν
εστιν αει, εστι δε και ο Θεος αει, δυο η πολλοι εσονται θεοι; ∆ιοτι δ᾿ αυτωι ταυτα
ηνωνται αδιαιρετως, συνθετος εσται ο Θεος ημιν; Ὅτι δ᾿ αυ κατ᾿ αυτα γεγοναμεν, ου
του Θεου, αλλ᾿ ετερων ποιηματα εσμεν; Ἦ που συ και τον επι γης εκ Θεου ημιν
επηργμενον βασιλεα δυο ποιησεις βασιλεας και εκ δυο βασιλειων συνθετον
αποδειξεις το βασιλειον αυτωι και αλλον δη τινα και ουκ αυτον ερεις των
αξιωματων πρυτανιν, οτι ορισμωι και θεληματι οικειωι τα σχηματα ποιειται και ο
ορισμος αυτωι γινεται σεπτον ονομα τε και αξιωμα εκαστωι των εν τελει; Κανταυθα
γαρ μεταξυ του επιταττοντος και των υπακουοντων εξ αναγκης τουπιταγμα εστιν.
Ἀλλ᾿ ουδε το δυνασθαι τις αν ειποι μη προεχειν ημιν τον βασιλεα, εστι δ᾿ οπη και το
προειδεναι, ει και μη επι πασι και δια παντος. Ἆρα δε και τον ορισμον αυτον μετα της
συγκλητου θησομεν, οτι μη βασιλεια εστιν ο ορισμος, καθαπερ εκει συ τα μεθεκτα
κτιστα, οτι μη ταυτ᾿ εστιν η ουσια του Θεου; Ἐκ τοιουτων αρχων και ουτως
ομολογουμενων διθειτας και πολυθειτας εδειξας τους ορθοδοξους.

ΚΑΤΑ ΤΩΝ ∆ΕΥΤΕΡΩΝ Ο ΤΡΙΤΟΣ (Σελ. 694)
ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΤΩΝ ΕΚΒΑΙΝΟΝΤΩΝ ΑΤΟΠΩΝ
ΕΚ ΤΩΝ ΤΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ ΒΑΡΛΑΑΜ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΩΝ
Ἅ μεν ουν προσκρουει τηι αληθειαι και τωι της αληθειας Θεωι δια των αυτωι
δοκουντων ανωμολογημενων αρχων και προτασεων, ας ουτος κατ᾿ αυτης της
αληθειας προυβαλλετο, τοσαυτα εστι και τοιαυτα και εις τουθ᾿ ηκοντα κακοδοξιας.
Ἅ δ᾿ εξ ων οιεται συμπεραινειν, ακων μεν, εαυτου δ᾿ ομως αυθις τυγχανει
καταμαρτυρων (εκεινου γαρ ουκ εκοντος ειναι προς τας ημετερας ηκει χειρας τα
εκεινου συγγραμματα και τον συγγραφεα σφων οια πονηρον ωσανει προηγγειλεν)˙ α
τοινυν αυθις εκ των μετα χειρας ημιν αυτου συγγραμματων αναφαινεται κακως
φρονων, κατ᾿ ουδεν απαδει των περι αυτου προειρημενων εκεινων. Ἔχει γαρ ως
συνελοντα φαναι τοσαυτην κακονοιας υπερβολην, ως τους μεν προφητας υπο
δαιμονων ενεργεισθαι δεικνυναι, τους δε κατα το του Θεου ευαγγελιον
πολιτευσαμενους αγιους τοις αιρετικοις συντεταχθαι, την δε προφητων και
αποστολων και των κατ᾿ αυτους αρετην κακιαν ειναι και ουκ αρετην αποφαινεσθαι.
Ἆρα τις γεγονεν εξ αιωνος του τοιουτους συντιθεντος λογους κακοδοξοτερος; Ἆρα
τις δυνησεται νεμεσησαι τωι προς τον τοιαυτα συγγραφομενον αντιλεγοντι; Ἆρα τινι
μετα των αγιων εσται μερις τα τοιαυτα συγγραμματα στεργοντι και κατηγορουντι
των μη ταυτα στεργοντων; Τι γαρ ει μη φανερως εστιν α λεγει τουτων, αλλ᾿ εξ ων
λεγει συναγεται; Τοιαυτα τα βαθεα του σατανα, τα του πονηρου μυστηρια, α τοις
υπεχουσιν αυτωι τα ωτα ψιθυριζει, (σελ. 696) ου χαλων και υπεκλυων τον τονον της
 

148
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

φωνης, αλλα το βλαβερον υποκρυπτων του νοηματος. Ἡμεις δ᾿ οπως εκαστον των
ειρημενων κατασκευασαι πειραται, δια βραχεων ενταυθα φανερωσομεν, και πρωτον
δια τινων δαιμονιωδεις, φευ, τους ενθεους προφητας δεικνυσιν ο λογος αυτωι.
Τας ορασεις τουτων χειρους ειναι νοησεως κατασκευαζει και αποφαινεται ως
φαντασιας ουσας, ει και αισθητας, ινα την γνωσιν υπερεχουσαν τουτων επιδειξηι˙
ειτα προιων αυτος φησι παλιν «εμπαθη τυγχανειν η δαιμονιωδη νουν, ος αν
ενεργοιη κατα χειρω νοησεως ενεργειαν». Ἐπει τοινυν οι προφηται νωι εωρων («ου
γαρ αισθητη τις», φησιν ο μεγας Βασιλειος, «η των προφητων ορασις, αλλ᾿ υπο του
νου κατανοουμενη, του Θεου φωτιζοντος αυτον»˙ και παλιν, «προεωρων οι
προφηται τα μελλοντα, τυπουμενοι τωι Πνευματι το ηγεμονικον»), ει γουν νωι εν
Πνευματι εωρων οι προφηται, «ενεργειαι δε χειρονι νοησεως», ως ουτος ειπεν, αυτη
δε δαιμονιωδης, οταν μη περι χρηματα και τας κατω ηδονας και δοξας ενεργηι, αρ᾿ ου
κατα τον τα τοιαυτα λεγοντα δαιμονιωδης η θεια ορασις εκεινη; Τι δε το θειον
Πνευμα και το φως εκεινο, το την ορασιν ταυτην εμποιουν; Ἀλλα τρεποιτο επι την
κεφαλην το τοιουτο βλασφημον του τοιουτους λογους συντιθεντος, μαλλον δε και
της αυτου κεφαλης διαπεσον ως πορρωτατω γενοιτο, προς το μη ον χωρησαν,
μεταμελον λαβοντος και μεταμαθοντος την αληθειαν.
Ποθεν δη τωι τηλικουτωι βοθρωι περιεπεσεν; εροιτο τις αν. Ἐπει λογωι και
φιλοσοφιαι φυσικηι τα υπερ λογον τε και φυσιν εξερευνησεν, απειθησας τοις πατρασι
λεγουσιν, «ου δυνατον ερμηνευθηναι λογωι τον τροπον της προφητικης οψεως, αλλ᾿
εκεινος μονον οιδε σαφως, ο τηι πειραι μαθων˙ ει γαρ φυσεως εργα και παθη πολλακις
ουδεις αν παραστησειε (σελ. 698) λογος, πολλωι μαλλον της του Πνευματος
ενεργειας», ο και τοις μετα Χριστον αγιοις ιδοι τις αν πολλαχου μαρτυρουμενον.
Τουτο τοινυν τουτων ουτω λεγοντων, αυτος φησι Μασσαλιανους ειναι τους πειραι
δειν γινωσκειν η πειραι εγνωκεναι τα τοιαυτα λεγοντας. Ουκουν αυτος ως εκ
γεωμετρικου πορισματος αναφαινεται, πειραν μυστηριου θειου η Πνευματος αγιου
ενεργειας ουδ᾿ ηστινοσουν λαβων˙ ου γαρ αν Μασσαλιανον εαυτον ανεκηρυττεν. Ει
γουν ο πειραι μαθων μονος οιδε τας ενεργειας του Πνευματος, αυτος δε πειραι ουκ
εγνωκε και τους πειραι γνοντας ουδαμως παραδεχεται, τις ετ᾿ αμφιγνοησει μη
ψευδολογιαν ειναι πασαν την περι της θεοποιου του Πνευματος ενεργειας αυτωι
γεγενημενην αδολεσχιαν, και ταυτα κατα των εν πειραι ταυτης γεγονοτων
εξενηνεγμενην αυτωι, μηδαμως ειδοτι μητε α λεγει, μητε περι τινων διαβεβαιουται;
«Γλυκυτητα γαρ μελιτος αναγγελει τοις μη γευσαμενοις;», η παροιμια φησιν˙ οι δε
μη γευσαμενοι, πως αναγγελουσιν; ειπε μοι˙ ει δε και τοις γευσαμενοις αντιλεγοιεν,
αρ᾿ ου μετα του ψευδομενοι δηλοι πεφηνεναι και γελωτα οφλησουσιν εσχατον;
Πολλωι μεντ᾿ αν ειη ψευδηγορος και καταγελαστος μαλλον ο περι τας υπερφυεις
ενεργειας του Πνευματος τοιαυτα τερατευομενος και κατα τον αποστολον «α μη
εωρακεν εμβατευων, εικηι φυσιουμενος υπο του νοος της σαρκος αυτου». Ἤρκει μεν
ου τουτι μονον, ου μονον ψευδογραφον αυτον απελεγξαι, προς δε τουτωι και τοις
αιρετικοις τους αγιους συνταττοντα (και γαρ εκεινων εστι λογος «μονον ειδεναι
σαφως τον πειραι μαθοντα» τας ενεργειας του Πνευματος, ο δε τους τουτο λεγοντας
αιρετικους ειναι διισχυριζεται)˙ τουτι μεν ουν ηρκει και των μετα Χριστον αγιων
κατηγορον αυτον απελεγξαι˙ τωι δε ουκ (σελ.700) απεχρησεν, αλλα και δευτεραι και
τριτηι και ετι πλειστοι κατ᾿ αυτων, μαλλον δε καθ᾿ εαυτου μεθοδοις εχρησατο.
Των γαρ αγιων εν τοις καθ᾿ εαυτους συγγραμμασιν εστιν ου προς αλληλους
δοκουντων διαφωνειν, αυτος ποτε μεν τουτου, ποτε δε εκεινου ρησει προσθεμενος,
δι᾿ εκεινης τοις αλλοις αναιδως επιτιθεται και εκκηρυκτους και αποβλητους ποιειται
πανταπασιν ως και αφορισμοις υποβαλλειν και αναθεμασιν. Ουτω τον Νυσσης θειον
Γρηγοριον μητ᾿ εκτος μητ᾿ εντος ειναι του σωματος λεγοντα τον νου δια το
149
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ασωματον τοις αλλοις επεστρατευσεν αγιοις, οσοι εν τηι καρδιαι τον νουν ειρηκασι,
και ως αντιτεταγμενους τηι αληθειαι τοις αιρετικοις ευθυς ενηριθμησεν. Ἡμεις δ᾿
αυτους συμφωνους αλληλοις καν τουτωι, και ημας αυτους αυτοις, εν τε τωι
Ἀγιορειτικωι κατα των φρονουντων τα τοιαυτα Τομωι καν τωι Περι Προσευχης
δευτερωι λογωι τρανως απεδειξαμεν. Ἀλλ᾿ αυθις αυτον τον Νυσσης οπως τοις
αιρετικοις συνεταξεν ακουσον˙ ειποντα γαρ περι του πρωτομαρτυρος Στεφανου ως
«ουκ εν τηι ανθρωπινηι φυσει τε και δυναμει μενων το θειον βλεπει, αλλα προς την
του αγιου Πνευματος χαριν ανακραθεις, οτι τωι ομοιωι καθορασθαι τα ομοια παρα της
Γραφης μεμαρτυρηται˙ ει γαρ ανθρωπινηι φυσει η του Πατρος και του Υιου δοξα
χωρητη κατεστη, ψευδης ο αχωρητον αποφηναμενος ειναι το θεαμα˙ αλλα μην ουδε
εκεινον ψευδεσθαι και την ιστοριαν αληθευειν επαναγκες»˙ ταυτα τουτον εν τωι
προς τον θειον Στεφανον εγκωμιωι σαφως ειποντα, πολυτροπως τοις αιρετικοις
εγκρινει τον αγιον δια τε την χαριν και την ανακρασιν (ου γαρ ασφαλως συνοραι των
λεγομενων την δυναμιν), μαλιστα δε παντων εξοστρακιζει του χορου των
ορθοδοξων τον ταυτ᾿ ειποντα, Μασσαλιανον και Βλαχερνιτην επι διαβοληι
προσαγορευσας δια την ορασιν, αντιταξας αυτωι τους αορατον ειναι τον Θεον
λεγοντας.
(σελ. 702) «Τι δε», φησιν, «οτι υπερ ανθρωπον ο ανθρωπος γεγονως, οραι τον
Θεον; αγγελος γαρ γενοιτ᾿ αν, αλλ᾿ ο κρατιστος των παρ᾿ ημιν θεολογων αποδει του
των αγγελων εσχατου˙ ει δε και αγγελον γενεσθαι δοιημεν», φησιν, «αλλ᾿ ουδε
αγγελοι την ουσιαν ορωσι του Θεου». Προς ον αν τις φαιη δικαιως, “αγγελων
πονηρων παιδευμα˙ και γαρ εκειθεν μυηθεις των αγιων κατηγορος γεγονας”. Ἀλλ᾿
ουδ᾿ οταν ο βασιλευς εθελησηι της κατα προσωπον ομιλιας αξιωσαι τον στρατιωτην,
στρατηγος αν ειη δι᾿ αυτο παραυτα, ουδ᾿ οτι εγγυτερος τοτε παρισταται, παρα τουτο
το του αρχισρατηγου σχημα παρηνεγκεν. «Ἀλλ᾿ ουκ ενι», φησιν, «ει μη δι᾿ αγγελου
τον Θεον ανθρωπωι συντυχειν˙ δι᾿ αγελλων γαρ ιεραρχουμεθα». Τι ποιεις, ανθρωπε;
Ἀναγκας επιτιθηις τωι και των αναγκων δεσποτηι, τωι και ταυτας ηνικ᾿ αν εθεληι
λυοντι, ενιοτε δε και μετασευαζοντι τελεως; Ειπε δη μοι˙ τις ην αγγελων ο τωι
Μωυσηι ειπων, «εγω ειμι ο ων, ο Θεος Ἀβρααμ και Ἰσαακ και Ἰακωβ», ει μη ο του
Θεου Υιος, ως και Βασιλειος ο μεγας λεγει; Τι δε εστι το εν τηι του Ἰσραηλ Ἐξοδωι
γεγραμμενον οτι «ελαλησε κυριος προς Μωσην ενωπιος ενωπιωι, ως ει τις λαλησει
προς τον εαυτου φιλον»; Τωι δε Ἀβρααμ ο ομιλων, ηνικα «ωμοσε καθ᾿ εαυτου», ειγε
αγγελος υπηρχε, πως ο αποστολος φησιν ως «ουκ ειχε κατ᾿ ουδενος μειζονος
ομοσαι»; Ει δ᾿ επι της νομικης σκιας αυτος ο Θεος ευδοκησεν ομιλησαι τοις πατρασι,
πως, της αληθειας εκφανεισης και του της χαριτος νομου τρανωθεντος, καθ᾿ ον ουκ
αγγελος, ουκ ανθρωπος, αλλ᾿ αυτος ο Κυριος εσωσεν ημας και αυτο το Πνευμα του
Θεου πασαν την αληθειαν εδιδαξεν ημας, ουκ εμφανισθησεται δι᾿ εαυτου τοις αγιοις
ο Θεος; Ἤ γενεσθαι μεν ανθρωπος δι᾿ ημας ουκ απηξιωσε και σταυρον υπεστη και
θανατον υπερ ημων, και ταυτα ασεβων (σελ. 704) οντων ετι κατα τον αποστολον,
ανθρωπωι δε αμεσως απαξιωσει και ενοικησαι και εμφανισθηναι και ομιλησαι, και
τουτ᾿ ουκ ευσεβει μονον, αλλα και ηγιασμενωι και δια της των θειων εντολων
τηρησεως προκαθηραμενωι σωμα τε και νουν, και του παντα δυναμενου Πνευματος
οχημα και ζευγος ευθυες ταυτ᾿ εξειργασμενωι; Τουτο δη και αυτος ο Νυσσης θειος
Γρηγοριος αποδεικνυς, μετα το μνησθηναι της ουρανιου και υπερφυους εκεινης του
Στεφανου θεωριας, «αρα», φησιν, «ανθρωπινης φυσεως ην το κατορθωμα; Ἆρα τινος
των αγγελων προς το υψος εκεινο την κατω κειμενην φυσιν αναβιβασαντος; Ουκ
εστι ταυτα˙ ου γαρ ουτω γεγραπται, οτι Στεφανος τηι δυναμει πολυς η της αγγελικης
βοηθειας πληρης γενομενος ειδεν α ειδεν, αλλ᾿ οτι Στεφανος πληρης ων Πνευματος
αγιου ειδε την δοξαν του Θεου και τον μονογενη του Θεου. Ου γαρ εστι, καθαπερ ο
150
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

προφητης ειπε, το φως οφθηναι μη εν φωτι καθορωμενον. Ὅρασιν ουν ενταυθ᾿ ειπε
χωρητην δια Πνευματος, αλλ᾿ ουχι γνωσιν, και το «ουδεις εωρακε Θεον»˙ επι ταυτης
της σημασιας εκλαβομενος και διαπορητικως αντιθεις τηι πνευματικηι του Στεφανου
θεωριαι, την λυσιν επηνεγκε καλλιστα τε και ευσεβεστατα. Προς δε τουτοις ουδε την
ουσιαν ειπε χωρητην η ορατην, αλλα την δοξαν του Πατρος και την χαριν του
Πνευματος.
«Ἀλλ᾿ εγω», φησι, «την χαριν και την δοξαν ταυτην υπερφυη και ομοιαν
ακουων τωι Θεωι, ”τωι γαρ ομοιωι”, φησι, “καθοραται τα ομοια”, διο και, ακτιστον
ουσαν και αναρχον, ουσιαν ταυτην ειναι λεγω του Θεου». Και ου δυναται ειναι, ω
των αγιων αντικειμενε θεολογε (λησεις γαρ ευ ισθι τους ειδοτας ουδαμως, ει και τα
ονοματα κρυπτων την αγιαν των αγιων διανοιαν ως αλλοτριοφρονος τινος
προτεινεις περιεργως), ου δυναται τοινυν ενεργεια Θεου υπερφυης, αναρχος τε και
ακτιστος υπαρχειν και δια το τον Θεον ολον φανερουν (σελ. 706) δι᾿ εαυτοις τοις
υπερφυως εν Πνευματι ορωσιν ομοια τωι Θεωι; «Ἄπαγε», φησιν˙ «εν γαρ ακτιστον τε
και αναρχον, η ουσια του Θεου˙ πασα δε ενεργεια αυτου κτιστη». Της ασεβειας η γαρ
ουκ εχει φυσικας και ουσιωδεις ενεργειας ο Θεος και αθεος εστιν ο τουτο λεγων
(τουτο γαρ αντικρυς, φησιν, οτι ουκ εστι ο Θεος, οι γαρ αγιοι πατερες φανερως
λεγουσι, κατα τον Θειον Μαξιμον, μητε ειναι μητε γινωσκεσθαι χωρις της
ουσιωδους αυτης ενεργειας την οιανδηποτε φυσιν), η ουν ουκ εισιν ουσιωδεις και
φυσικαι θειαι ερνεργεαι και ουδε Θεος εστι λοιπον, η ειπερ εισιν ενεργειαι θειαι,
φυσικαι και ουσιωδεις, κτισται δε εισιν αυται, κτιστην εσται και η ταυτας εχουσα
ουσια του Θεου˙ ης γαρ ουσιας τε και φυσεως αι φυσικαι και ουσιωδεις ενεργειαι
κτισται, και αυτη η ταυτας εχουσα φυσις και ουσια κτιστη και εστι και γινωσκεται.
Ειπε δη μοι˙ ποθεν εν δυσιν ενεργειαις και φυσεσιν εγνωμεν Χριστον, ει μη αι
του Θεου φυσικαι ενεργειαι ακτιστοι εισι; Ποθεν δε και εν δυσι θελησεσι γινωσκομεν
αυτον, ει μη και ο Θεος θελησιν ειχε φυσικην και θειαν; Τι ουν το του Θεου θελημα,
ουχι φυσεως εστιν ενεργεια Θεου; Ἆρ᾿ ουν κτιστον εστι το του ακτιστου θελημα; Ἆρα
δε και υπο χρονον και αρχην εστι και θελησιν εσχεν, ην ουκ ειχε προ αιωνων; Τι
ουν; Ἀναγκασθεις η μεταβουλευθεις; Ουτω ταις καινοφωνιαις ο ταλαιπωρος ουτος,
ου τηι θειαι φυσει μονον αλλα και τηι δια σαρκος επιδημιαι του σωτηρος επηρεαζει και
χριστιανοκατηγορος εθελων ειναι του χριστιανων ευσεβους πληρωματος εαυτον
εξεβαλε, μονοφυσιτης τε και μονοθελητης και των πωποτε αναφανεντων χειρων
υπο των οικειων λογων εξελεγχθεις. Ει γαρ πασα ενεργεια Θεου, χωρις της τα παντα
πρωτως ενεργουσης ουσιας του Θεου, κατα τους εκεινου λογους, χρονικην εσχεν
αρχην, και κτιστη εστιν εξ αναγκης πασα ενεργεια Θεου˙ λοιπον ουκ ειχεν ο Χριστος
κτιστας και ακτιστους ενεργειας φυσικως, (σελ. 708) αλλα κτιστας μονον, μιας αρα
ενεργειας ην και ταυτης ου θειας, ως οι κακοδοξοι εκεινοι ελεγον, υπο γαρ το
κτιστον απασαι εισιν˙ ει δε μιας ην ενεργειας και μιας φυσεως εξ αναγκης ην, και
ταυτης αυθις ου θειας, κατα τους παλαι ποτε μονοφυσιτας, αλλα κτιστης˙ ης γαρ
φυσεως η ενεργεια κτιστη, ακτιστος αυτη ουκ εστι.
Προς δε, ει μη αναρχους εχει ενεργειας ο Θεος, τουτων ων επεκεινα, καθ᾿ οσον
το ενεργουν ουτω των ενεργουμενων υπερεχει, πως προαναρχος και υπεραναρχος
εστιν; Ὡς γαρ υπερθεος ουκ αν ην, κατα τον μεγαν ∆ιονυσιον, ει μη θεοτης ελεγετο
το χρημα του θεοποιου δωρου, ο αει εστιν εκ του αει οντος Θεου κατα τον θειον
Μαξιμον (ει γαρ μη τουτο δοιη τις, της του Θεου φυσεως μεθεξουσιν οι θεουμενοι
και φυσει εσονται θεοι)˙ ως ουν, ει μη η χαρις της θεωσεως ην, ουκ αν υπερθεος
εκαλειτο ο Θεος, ουτως ουδε υπεραναρχος κληθει αν, ει μη, καθαπερ ο θειος
Μαξιμος φησιν, «αναρχα εργα του Θεου εστιν η αθανασια και η απειρια και η
οντοτης και οσα περι τον Θεον ουσιωδως θεωρειται». Πως δε και κατα μεθεξιν της
151
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τοιαυτης χαριτος, κατα τον αυτον αγιον, αναρχος γινεται ο ανθρωπος, καθαπερ ο
Μελχισεδεκ, «μητε αρχην ημερων μητε ζωης τελος» εσχηκεναι μαρτυρουμενος, και
πας ο κατα Παυλον την του ενοικησαντος λογου ζων θειαν και αιδιον ζωην, ει μη
αναρχος η χαρις ειη;
«Ἀλλ᾿ ει και τις δοιη», φησιν, «ακτιστους ειναι ενεργειας θειας, ουδεις εωρακεν
αυτας, ει μη κτισται γεγονασιν». Ὅτι μεν ουν ουδεποτε εκειναι γινονται κτισται,
αλλα μονα τα μετεχοντα εστι κτιστα, των μεθεκτων προοντων εν Θεωι, και ως, ει μη
τουτ᾿ ειη, της ουσιας του Θεου τα κτισματα μεθεξουσιν, ο παντος μαλλον ατοπον
εστι, τουτο μεν ουν αφωμεν νυν. Ἀλλ᾿ ουδε τα πορρω ως υπ᾿ οφθαλμους ημεις (σελ.
710) ορωμεν, ουδε τα μελλοντα ως ενεστωτα, ουδε το περι ημων θελημα του Θεου, ει
μη εκβαιη, γινωσκομεν ημεις, οι δε προφηται και την εν Θεωι προ των αιωνων
ενυπαρχουσαν εγνωκασι βουλην, μηπω αποτελεσθεισαν. Ουτω και οι εκκριτοι των
μαθητων, καθαπερ ακουεις ψαλλουσαν την Ἐκκλησιαν, ει μη εκκεκωφηται τα ωτα,
την ουσιωδη του Θεου και αιδιον ευπρεπειαν ειδον εν Θαβωρ, ου την απο των
κτισματων δοξαν του Θεου, ως αυτος χαμαιζηλως υπειληφας, αλλ᾿ αυτην την
υπερφωτον του αρχετυπου καλλους λαμρποτητα, αυτο το ανειδεον ειδος της θεικης
ωραιοτητος, δι᾿ ου θεουργειται και της προς προσωπον θειας ομιλιας καταξιουται ο
ανθρωπος, αυτην την αιδιον και αδιαδοχον βασιλειαν του Θεου, αυτο το υπερ νουν
και απροσιτον φως, φως ουρανιον, απλετον, αχρονον, αιδιον, φως απαστραπτον
αφθαρσιαν, φως θεουν τους θεουμενους˙ αυτην γαρ ειδον ην και ενοικον εσχηκασιν
υστερον την χαριν του Πνευματος˙ μια γαρ χαρις Πατρος Υιου και Πνευματος, ην ει
και σωματικοις ειδον οφθαλμοις, αλλα διανοιγεισιν, ως εκ τυφλων γενεσθαι
βλεποντας, κατα τον εκ ∆αμασκου θειον Ἰωαννην, και ιδειν το ακτιστον εκεινο φως,
ο καν τωι μελλοντι αιωνι τοις αγιοις μονοις ακαταληκτως εσται θεατον, κατα τους
αγιου ∆ιονυσιον τε και Μαξιμον.
Ὁραις οτι τας κτιστηι δυναμει αορατους εν τωι Θεωι θειας ενεργειας οι αγιοι δια
του Πνευματος, υπεραναβαντες εαυτους, ορωσιν; «Ὁ γαρ αξιωθεις», φησιν, «εν τωι
Θεωι γενεσθαι, παντας εισεται τους εν αυτωι των οντων προυφεστωτας λογους καθ᾿
απλην τινα και αδιαιρετον γνωσιν»˙ και παλιν, «την ψυχην προς εαυτην και τον
Θεον συναχθεισαν, ουκ εσται ο εις πολλα και κατ᾿ επινοιαν αυτην ετι διαιρων λογος,
τωι πρωτωι και μονωι και ενι λογωι τε και Θεωι κατεστεμμενην (σελ. 712) την
κεφαλην, εν ωι κατα μιαν απερινοητον απλοτητα παντες οι των οντων λογοι
ενοειδως προυφεστηκασιν, ωι ενατενιζουσα ουκ εκτος αυτης οντι, αλλ᾿ εν οληι ολωι
καθ᾿ απλην προσβολην, εισεται και αυτη τους των οντων λογους, δι᾿ ους τυχον πριν
νυμφευθηναι τωι Λογωι και Θεωι, ταις διαιρετικαις υπηγετο μεθοδοις». Ὁραις ως ου
καθ᾿ ημας ορωσιν οι εν Θεωι γενομενοι και θεωθεντες και προς αυτον ενθεως
ατενιζοντες; Αισθησει γαρ τα υπερ αισθησιν και νωι τα υπερ νουν ορωσι θαυμασιως,
ταις ανθρωπιναις εξεσιν εγγινομενης της του Πνευματος δυναμεως, δι᾿ ης ορωσι τα
υπερ ημας. Ἡμων ουν τηι αισθησει συναπτοντων αει το υπερ αισθησιν, ως μετα του
υπερφυους και το υπερωνυμον δειχθηναι της ορασεως εκεινης, διαιρων σοφιστικως
ο της κακιας σοφιστης οιεται τι καθ᾿ ημων λεγειν και τους παιδαριωδεις την
διανοιαν εξαπαται, καταφλυαρων των αισθητον ταχα το θειον οιομενων, ωσπερ αν
ει τις των ουσιαν εχειν τον Θεον φατε, η των καθολου τι εστι ψιληι μονηι επινοιαι
θεωρουμενον και ουκ εστιν αληθως, η τι των ατομων. Προς ον αν ειπον οπερ και
ημεις προς τον φερωνυμως λατινελληνα δικαιως τουτον, ως “εοικας ουτω των περι
Θεου λογων επαιειν ως βους και ονος των ᾀδοντων”. Ουτω γαρ το παρ᾿ ημων
πνευματικον και υπερ νουν λεγομενον ως αισθητον λεγοντων παρακουων ημων
κατηγορεις, και, διαφορωτατου οντος του κατ᾿ αυτον του καθ᾿ αυτο, ως ταυτου
αυτος ακουεις και των περι Θεον οσοι φυσικα κατ᾿ αυτον ηγηι.
152
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

«Ἀλλ᾿ ουδενος», φησιν, «εσται διαφερων ο Θεος των ορωμενων, ει εκ των περι
αυτον οραται˙ και γαρ εκαστον τουτων ουκ εκ των κατ᾿ αυτο, αλλ᾿ εκ των περι αυτο
εστιν (σελ. 714) ορωμενον˙ ηλιου γαρ ου της ουσιας αντιλαμβανεται η οψις, αλα των
περι αυτην». Πρωτον εν ουν απο του σοι προτεθεντος παραδειγματος συκοφαντης
εκων αναφαινηι του Θεου και των αγιων αυτου˙ ηλιος γαρ και η ακτις και οθεν η
ακτις καλειται, και ου δυο παρα τουτο ηλιοι˙ τοιγαρουν εις Θεος, ει και η εκ Θεου
θεοποιος θεολογειται χαρις, και των περι τον ηλιον εστι το φως, ουκουν ουσια του
ηλιου. Πως ουν ουσια Θεου το εκ Θεου τους αγιους επιλαμπον φως; Τι δε το του
ηλιου φως; Ὁρωμενον γινεται η και προ του ορασθαι ην; Πολλωι μαλλον δηπουθεν
το θεουργουν τους θεωμενους φως. Ἔπειτα, ει μηδεν παρα τουτο μηδενος των
ορωμενων διαφερει ο Θεος, πως αραι σοι τε και τοις κατα σε, μαλλον δε και τοις
πολλωι σου κρειττοσιν ανθρωποις, ουχ οραται; Οι σοι τοινυν οφθαλμοι, τυφλοι οντες
προς το τοις αγιοις φως εποπτευομενον, και το σον στομα εμφραξατωσαν, τοιαυτα
εις το θειον φως εκεινο βλασφημουν, διδαξαντες ως ου φυσικον, ουδε δι᾿ αερος
εκεινο ορατον. Ὅ διαβεβαιουμενος αυτος, ουδε τον μελλοντα αιωνα ανεπηρεαστον
αφηκας˙ των θεηγορων γαρ σαφως λεγοντων ως ουκ αερος και του δι᾿ αυτου φωτος
τοτε δεησομεθα, συ το μη ληπτον αισθητικηι δυναμει τουτο φως, την καλλονην του
μελλοντος και μενοντος αιωνος, αισθητον αποφαινηι και δι᾿ αερος και τοτ᾿ ειναι
ορατον.
«Ἀλλ᾿ ει και προς το τοιουτο φως ακρασιαν περικειμαι», φησιν, «αλλ᾿
ανεωιγμενα ωτα εχων, του λεγοντος ακουω ”ως εκ των περι αυτον νωι μονωι
σκιαγραφειται ο Θεος, τοσαυτα περιλαμπων ημων το ηγεμονικον, και ταυτα
κεκαθαρμενων, οσα και οψιν αστραπης ταχος ουχ ισταμενης”῾ Ὄντως εοικας τυφλωι
παρα του των ορωντων περι φωτος διδασκομενωι, ος, πριν διακουσαι του
διδασκοντος, υπο της υπερβεβαλουσης απονοιας, ως αυτος κρειττον ειδως τε και
διδαξων, (σελ. 716) επανισταται τωι διδασκαλωι. Τι γαρ προιων φησιν ο θεολογος
ουτος; «∆ια τουτο περιλαμπει λιαν αμυδρως τωι νωι μονωι την αρχην ο Θεος, ινα τωι
ληπτωι μεν ελκηι προς εαυτον, τωι δε αληπτωι θαυμαζηται, θαυμαζομενον δε ποθηται
πλεον, ποθουμενον δε καθαιρηι». Τι καθαιρει ποθουμενον; Τον νουν αρα μονον; Ου˙
και γαρ ουτος κατα τους πατερας ου πολλης σπουδης εις το καθηρασθαι δειται,
ραιδτα τε της καθαροτητος πεφυκεν εκπιπτειν, διο και χωρις του θειου ποθου
καθαρθειη αν ως ο θεολογος ουτος εδειξε, και τοις εισαγομενοις η τοιαυτη καθαρσις
εστι καταλληλος. Ὁ δε θειος ποθος, πασαν εξιν τε και δυναμιν ψυχης τε και σωματος
καθαιρων και τωι νωι μονιμωτεραν απεργασαμενος την καθαρσιν, δεκτικον της
θεοποιου χαριτος τον ανθρωπον ποιειται. ∆ια τουτο το θειον «παθουμενον καθαιρει,
καθαιρον δε θεοειδεις απεργαζεται˙ τοιουτοις δε γενομενοις, ως οικειους ηδη
προσομιλει - τολμαι τι νεανικον ο λογος - ο Θεος θεοις ενουμενος τε και
γνωριζομενος˙ και τοσουτον ισως, οσον ηδη γινωσκει τους γινωσκομενους». Που το
αμυδρον ενταυθα της ελλαμψεως; «καθ᾿ οσον γαρ», φησι, γινωσκει ο Θεος αυτους,
κατα τοσουτον ισως και αυτοι», φησι, «γινωσκουσι Θεον». Πως; Ου διανοιας
αμυδραις επιβολαις, καθαπερ αρχομενος του λογου ειρηκεν, ελλ᾿ εν Θεωι Θεον
ειδοτες και δια της προς αυτον ενωσεως θεοειδεις ηδη γεγονοτες και θεοειδει
δυναμει ταις θειοταταις επιβαλλοντες χαρισι του Πνευματος, αις ενατενιζειν τους
μη θεοειδεις και νωι μονωι ζητουντας τα περι Θεον αμηχανον. «
Ἀλλ᾿ ως μεν τηι θεοειδη τον ανθρωπον ποιουσηι χαριτι τον Θεον γινωσκει ο
παθων, ηδη γεγονε σαφες. Ποθεν δ᾿ οτι και φως αυτη εστιν εισομεθα; Παρα του
αυτου παλιν η και αλλου του των δια πειρας διδασκοντων. Παριτω τοινυν ετερος,
ως πλειους ειναι τους συμμαρτυρουντας. Ειπων γαρ (σελ.718) ο θειος Μαξιμος την
γενησομενην επι του μελλοντος αιωνος των αγιων ενωσιν προς το της θειας
153
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

απλοτητος κρυφιον, επαγει˙ «καθ᾿ ον της αφανους και υπεραρρητου δοξης το φως
εποπτευοντες, της μακαριας μετα των ανω δυναμεων και αυτοι δεκτικοι γινονται
καθαροτητος». Ἀλλα ποθεν οτι και θεωσις τουτι το φως; Του αυτου παλιν ακουσον˙
ειπων γαρ τον τροπον ως εφικτον της του Θεου προς τους θεοποιουμενους ενωσεως,
ως ψυχης προς σωμα γινεται τροπον, ιν᾿ ολος ανθρωπος θεωθηι, τηι του
ενανθρωπησαντος Θεου χαριτι θεουργουμενος, επαγει˙ «ολος ανθρωπος μενων κατα
ψυχην και σωμα δια την χαριν και την εμπρεπουσαν αυτωι διολου θειαν της
μακαριας δοξης λαμπροτητα». Ειδες ως λαμπροτης του Θεου εστι το φως εκεινο; Τι
ουν, η λαμπροτης του Θεου κτιστον; Ἀλλα των εξης ακουε˙ «μεθ᾿ ην ουκ εστιν
επινοησαι τι λαμπροτερον η υψηλοτερον˙ τι γαρ θεωσεως τοις αξιοις
ερασμιωτερον;». Ἤκουσας οτι η λαμπροτης αυτη θεωσις εστι και ως ουδεν τοις
αξιωθεισιν υψηλοτερον της θεωριας ταυτης; Ἀλλα θελεις μαθειν ως αυτη εστι δι᾿ ης
τοις αξιοις ο Θεος ενουται; Των εξης αυθις ακουσον˙ «καθ᾿ ην ο Θεος, θεοις
γενομενοις ενουμενος, το παν εαυτου ποιειται δι᾿ αγαθοτητα». Τουτ᾿ αρα το
θεοποιον εστι δωρον, ο θεοτητα καλεσας ο εξ Ἀρειου Παγου των Ἀθηνων φανοτατος
φωστηρ επεκεινα ταυτης ειναι λεγει τον Θεον. Που δη σοι η γνωσις και η μιμησις και
η αφαιρεσις, δι᾿ ων συ σπευδεις αφαιρεισθαι των πολλων και την εκ πιστεως γνωσιν
της υπερ ημας και οντως θεομιμησιας;
«Ἀλλ᾿ ουχι και υπερ το καθ᾿ υπεροχην μη ον τον Θεον ειρηκε», φησιν, «ει και
υπερ ταυτην την θεοτητα προσειπε τουτον». Σοι γε ουκ ειρηκεν, ευ οιδα˙ λαλει γαρ
ουκ εις (σελ. 720) τα σα, αλλ᾿ εις ωτα ακουοντων˙ εστι γαρ μακαριος. Ὅταν γαρ λεγηι
τον Θεον υπερουσιως εχειν το υπερουσιον, τι γε αλλο λεγει η οτι επει υπερουσιον ετι
το καθ᾿ υπεροχην μη ον, υπερ τουτο ο Θεος εστιν, υπερουσιως εχων το υπερουσιον;
Τι δε ο λεγων, μαλλον δε οι λεγοντες, “εν γαρ εισι” κατα την δεσποτικην ευχην και
δι᾿ ενος τους αγιους απαντας προαγομεν, τι ουν οι λεγοντες της καθ᾿ υπερουσιοτητα
θεωσεως απειρως εξηιρημενον ειναι τον Θεον; Τι δε ο ειπων πασης θεσεως και
αφαιρεσεως επεκεινα ειναι την του Θεου υπεροχην; Ἆρ᾿ ουχ υπερ το καθ᾿ υπεροχην
μη ον, και υπερ την ακτιστον αθανασιαν και ζωην και αγαθοτητα φασιν ειναι τον
Θεον, ει και συ τους τουτο λεγοντας, προς το της αυτων ασφαλους θεολογιας υψος
ατενιζειν ου δυναμενος, φευ της τολμης, φευ της απατης ην επεπονθεις, ασεβεις
τρανως προσειρηκας και απεκηρυξας απαντας; Ἀλλ᾿ εκεινοι σου και της σης
χαμαιζηλου γνωμης και της παντα τολμωσης γλωττης μηδενα λογον ποιουμενοι,
και το “απειρακις απειρως” επι των τοιουτων παντων τηι θειαι προσεθηκαν υπεροχηι,
κοινηι πασαις εννοιαις και πασι ρημασιν αφραστον ειδοτες αυτην. Ἀλλα τουτων μεν
αλις.
Ὅπως δε και την αρετην κακιαν ουτος εποιησεν, ως εν βραχει δεικτεον.
Ἀπαθειαν ειναι λεγει την του παθητικου καθ᾿ εξιν νεκρωσιν. «Αι γαρ τουτου»,
φησιν, «ενεργειαι μαλιστα παντων εκτυφλουσι και κατορυττουσι το θειον ομμα˙ δει
δη κατα μηδεμιαν εαυτου δυναμιν τουτο ενεργον εαν». Βαβαι˙ πως κατορυττει το
θειον ομμα τα προς τα πονηρα μισος και η προς τον Θεον και τον πλησιον αγαπη; Και
ταυτα γαρ του παθητικου εισιν ενεργειαι˙ ταυτηι γαρ τηι δυναμει της ψυχης
αγαπωμεν τε και αποτρεπομεθα, οικειουμεθα τε και αλλοτριουμεθα˙ μεταθεσιν
τοινυν οι ερασται των καλων (σελ. 722) ποιουται της δυναμεως ταυτης αλλ᾿ ουχι
νεκρωσιν, ουκ ακινητον κατακλεισαντες εν εαυτοις, αλλ᾿ ενεργον δειξαντες εν τηι
προς τον Θεον και τον πλησιον αγαπηι, αις δυσιν εντολαις κατα τον του Κυριου
λογον «απας ο νομος και οι προφηται κρεμανται». Ει δ᾿ αυται το θειον ομμα
κατορυττουσι και τον κατ᾿ αυτας ζωντα εμπαθη ποιουσι, τις των αλλων αρετων ου
κακια; Τουτων μεν ουν εκαστον δια τε των προτερων ημετερων λογων καν τοις νυν
ημιν προτεθειμενοις εδειξαμεν, καταλεξαντες και εξελεγξαντες και οσα καθ᾿ ημων
154
 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

και των εφ᾿ ημων πατερων εντεκων τοις οικειοις λογοις προυθηκεν,
εγκαλλωπιζομενοι τωι κοινωνοι γενεσθαι της προς τους αγιους υβρεως˙ παντως γαρ
και της ευλογιας κοινωνησομεν αυτοις.
Ἐκεινο μεντοι προσηκει συνιδειν, ως ει τις εθελησειε σατανικον οιον συγγραμμα
τας απ᾿ αιωνος αχρι νυν πονηρας αιρεσεις ονομασαι, κατα κεφαλαια διηιρημενον εις
τας αλλοτε αλλως υποβολαις εκεινου φυομενας, επιλογον ειναι τουτων απασων το
του λατινελληλος τουτι βιβλιον. Ουδε γαρ της παλαιας διαθηκης του Θεου
καταψευσαμενος, της καινης εφεισατο, ουδε εις την θειαν φυσιν αμαρτων, την δια
σαρκος του Θεου επιδημιαν ειασεν ανεπηρεαστον, ουδ᾿ εις την πνευματικην υβρισας
θεωριαν, την της αρετης πραξιν αδιαβλητον κατελιπεν, ουδε τωι των μακαριων
ανδρων κατα τον νυν αιωνα επιθεμενος ζωηι, τοις του μελλοντος αιωνος ουκ
επεβαλε τας χειρας, αλλα κατα παντος, ως ειπειν, εχωρησε καλου και ιερου και
θειου, παροντος τε και παρελθοντος, εφ᾿ ημιν τε οντος και ουκ εφ᾿ ημιν, ελπιζομενου
τε και αρτιως ως εν αρραβωνος μερει χορηγουμενου τοις αξιοις, τοις τε προ νομου
και τοις μετα νομον αγιοις˙ ων προς ολιγους (σελ. 724) εκαστος εν μερει των ταις
αιρεσεσι προισταμενων αντεταξατο, κοινηι πασιν ουτος αντιπαραταξαμενος νυν,
αναπλεων πασης δεινης αιρεσεως εξενηνοχε συγγραμμα, παντας τους αγιους και
πασας σχεδον τας τουτων δοξας πολυτροπως διαβαλλον, ως ευχερες ειναι
προθεμενους ημας συλλαβας ολιγας εκαστου των αγιων, ειτα, την πονηραν ταυτην
δελτον επαναγινωσκοντας, σαφε ευθυς ποιησαι πασιν, ως αιρετικους και δυσσεβεις,
αθεους τε και πολυθεους και αλιτηριους τους αυτας γραψαντας ου παραιτειται
καλειν. Ει μεν ουν απιστων τις ημιν ενεργως εθελει ταληθες ιδειν, ιτω παρ᾿ ημας και
μανθανετω, των τοιουτων συγγραμματων προτεθεντων φανερως˙ ει δ᾿ ευλογως τε
και μη, τον των αγιων κατηγορον στεργειν αποδεχεται, αυτος του εαυτου βαστασει
κριμα, οστις αν η.

 

155
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 


