Chronicon sive Maius (partim sub auctore Macario Melisseno)
ΧΡΟΝΙΚΟΝ ΤΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΦΡΑΝΤΖΗ ΤΟΥ ΧΡΗΜΑΤΙΣΑΝΤΟΣ
ΠΡΩΤΟΒΕΣΤΙΑΡΙΤΟΥ ΚΑΙ ΜΕΤΕΠΕΙΤΑ ΜΕΓΑΛΟΥ ΛΟΓΟΘΕΤΟΥ, ∆ΙΑ ∆Ε
ΤΟΥ ΘΕΙΟΥ ΚΑΙ ΑΓΓΕΛΙΚΟΥ ΣΧΗΜΑΤΟΣ ΜΕΤΟΝΟΜΑΣΘΕΝΤΟΣ
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ
Το της ιστοριας χρησιμον και προ ημων οι πολλοι συγγραψαμενοι
διωρισαντο και απερ αν εκεινοις επηλθεν ειπειν, ταυτα αν και ημεις ερειν εχωμεν· τι
γαρ αν ευ ροιμεν καινοτερον νοημα τοσουτων ιστορησαντων και συμπαν της
ιστοριας αποφηνα μενων εν τοις σφετεροις συγγραμμασι; ταχα δε ο πλεον εκεινων
εν τοις νυν προκειμε νοις ημιν λεξειν αξιον, τουτο γε αν της ημετερας συγγραφης
προβαλλωμεθα· το δε εστιν οτι, καινοτερων ημιν προκειμενων πραγματων, α μηπω
τις γραφηι παρεδωκε, και νοτερον συμβαινει ειναι και το ωφελιμον, εκεινων εν
γνωσει των ανθρωπων γεγενη μενων, απερ ο ρεων χυδην λογος ουκ αληθως
αποφαινεται. Οι μεν ουν τα καθ' ημας ιστορικως συγγραψαμενοι αλλην αλλως
πεποιηνται την αρχην· οι μεν γαρ αυτων απο της του κοσμου γενεσεως ηρξαντο, οι
δε εξ αξιολογου της αρχης, η Περσων η Ἑλληνων η Ῥωμαιων η αλλου ουτινοσουν
εθνων, εκαστος προς τον εαυτου σκοπον το οι κειον καταρτιζομενος συγγραμμα. Και
ημιν ουχ ηκιστα ουτω τα της συγγραφης τελεσθησεται. Τα μεν γαρ απαντα
γεγενημενα της του κοσμου γενεσεως πολλοις τε και πολλακις εξιστορηθη, ουχι
λεγειν με. Και προς αλληλους οι πλειους ου συνεφωνησαν τα των βασιλεων
συγγραφοντες, αλλοιωσεις τε χωρων και πολεων στασεις και πολε μων συῤρηξεις
και ανδραποδισμους και νικας και ηττας και οσα τοιαυτα συμβαινει τοις καθ' ημας.
Πολυσχιδων γαρ τουτωνι τελουντων και μηδε παρ' αυτων ισως των ενερ γουντων
γινωσκομενων, σχοληι γε αν τοις εξιστορουσι του αληθους πανταπασι γενησε ται η
επιτευξις· εκ του μαλλον δε και οσα τηι κοινηι φημηι γνωριζεται, ταυτα παρα
ληψασθαι δεον, ει μη αδικειν ουτος εθελησειε την αληθειαν ως οι τους οβολους κερ
ματιοις ελλυμαινομενοι η και παραχαραττειν βουλομενοι. Ουτε γουν προς χαριν
ουτε 152 προς φθονον, αλλ' ουδε προς μισος η και προς ευνοιαν συγγραφειν χρεων
εστι τον συγγραφοντα, αλλ' ιστοριας μονον χαριν και του μη ληθης βυθωι, ην ο
χρονος οιδε γενναν, παραδοθηναι την ιστοριαν, μενειν δε ζωσαν τε και λαλουσαν
φωνην και εμψυ χον και διαπρυσιον κηρυκα δι' απεραντων αιωνων. Ουτως τοινυν
καγω Γεωργιος Φραντζης ο χρηματισας πρωτοβεστια ριτης και Γρηγοριος ταχα
μοναχος, 20ο και μεγας λογοθετης γεγονως, πριν του το μοναχικον σχημα λαβειν,
ταυτα εγραψα περι των καθ' εαυτων και τινων μερικων αναγκαιων γεγο νοτων εν
τωι της ζωης μου χρονωι 20πριν της αιχμαλωσιας και μετα την αιχμαλωσιαν και
αλλων τινων, α ειδον εγγραφως και ηκουσα. Και πρωτον μεν διηγησομεθα περι των
αιτιων και αφορμων της των Παλαιολο γων βασιλειας και τις ο πρωτος εξ αυτων
βασιλευς εκ του εκεινων γενους και τις αυ των ο βιος κατ' επιτομην αχρι της
αλωσεως της Κωνσταντινουπολεως υπο των Τουρ κων και ποσοι υιοι και θυγατερες
και δεσποται εγεννωντο αυτοις· και ποθεν καταγοντα οι τωι γενει εκ Τολεδου της
των εσπεριων Ἰβηριας ευγενεις αρχοντες· ετι δε και περι της των Ὀτθουμανων
γενεαλογιας ποθεν ηρξαντο καταγεσθαι και πως εμεγαλυνθησαν και ηυξυνθη αυτων
η αρχη. Ταυτα ουν διηγησομαι αχρι του αμηρα Μεχεμετη του την Πολιν αλωσαντος·
και ποθεν και πως ο αυτων ψευδοπροφητης Μωαμεθ καταγεται και τι εληρησατο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

φληναφων και εδιδαξεν αυτους, καθ' ων των αυτου ρηματων και ληρη ματων
αντιῤρησομεθα ευλογως· και περι της εις Ἰταλιαν ελευσεως του βασιλεως κυρ
Ἰωαννου του Παλαιολογου ενεκεν της εν Φλωρεντιαι συνοδου και πως η Ἑνετων γερουσια εδεχθη αυτον, ομοιως και ο Φεῤραριας μαρκιων, απελθοντος του βασιλεως
εις Φεῤραριαν. Ειτα διηγησομεθα και περι ων ευεργεσιων και προνομιων, α το περιω
νυμον της Μονεμβασιας αστυ ευηργετηθη παρα των βασιλεων, και περι των γεγονο
των πολεμων εν τηι Πελοποννησωι ανα των δεσποτων και αδελφων, λεγω κυρ ∆ημη
τριου και κυρ Θωμα· και περι της του δεσποτου κυρ Θωμα μετα ετερων αρχοντων
ελευ σεως εν Κερκυραις, ειτα εν Ῥωμηι και πως εδεχθη αυτους ο ακρος αρχιερευς της
πρε σβυτερας Ῥωμης και αυτωι ευηργετησε σιτηρεσιων και μετα την τουτου
τελευτην της των υιων αυτου ελευσεως εν Ῥωμηι και ετερων τινων αναγκαιων,
μνημης αξιων. ∆ιη γησομαι ετι δε και περι τινων ιστοριων, μερος περι της Κρητης
πως υπο των της Ἱσπανιας Ἀγαρηνων εκυριευθη και αυθις υπο των Ῥωμαιων
βασιλεων και τις η αιτιαοτι υπο της των Ἑνετων γερουσιας κυριευεται, και αλλα
πολλα, α εν τωι πινακι των κεφαλαιων συντομως ευρεθησονται τοις
αναγινωσκουσιν. 154
ΒΙΒΛΙΟΝ ΠΡΩΤΟΝ
I. Περι των αιτιων της των Παλαιολογων βασιλειασ Ὁ της αρχης επιβητωρ
Ἀλεξιος Ἄγγελος ο Κομνηνος ο τυφλωσας τον αδελ-φον Ἰσαακιον Ἄγγελον και την
βασιλειαν λαβων και τοσαυτα και τοιαυτα κακα τωι Ῥωμαΐδι αρχηι εγινε παρα των
Ἰταλων δι' αυτου, αῤρεν μεν ουκ ην αυτωι, θυγατερας δε ειχε δυο. Και την μεν
πρωτογενη, Ειρηνην τουνομα, ερυθροις πεδιλοις υποδεδεσθαι εταξεν, ινα αυτη τε
και ο ταυτηι μνηστευθησομενος διαδοχοι και κληρονομοι της βα σιλειας ωσι μετα το
τεθναναι αυτον. Ὅθεν και εις λεχος δεδωκεν αυτην Ἀλεξιωι τωι Παλαιολογωι και
ευθυς αυτον δεσποτην τετιμηκε· και ει μη εκ του βιου τουτου εγε νετο, αυτος
εβασιλευσεν αν μετα τον πενθερον αυτου. Ἐπειδη δε θανων ο Παλαιολο γος
Ἀλεξιος, θυγατερα μονην κατελιπεν, ελθον δε εις νομον ηλικιας το κορασιον,
Ειρηνη η μητηρ αυτης συνεζευξεν αυτην Ἀνδρονικωι τωι Παλαιολογωι ον και ο βασιλευς Θεοδωρος ο Λασκαρις, ο την ετεραν θυγατερα του βασιλεως Ἀλεξιου εις γυναι
κα λαβων, μεγαν δομεστικον εποιησε και τετιμηκεν υστερον· εξ ου εγεννηθησαν υιοι
τρεις· Μιχαηλ ο Κομνηνος, Κωνσταντινος ο Παλαιολογος και Ἰωαννης, διπλοπαλαιο
λογοι οντες πατροθεν και μητροθεν· ειχε μεν ενταυθα αφορμην, ως ειρηται, εις την
αυτην υποθεσιν· Ἁδρυνθεις δε ο Μιχαηλ, πρωτος υιος ων τωι Ἀνδρονικωι κατα
γεννη-σιν, μεταξυ των εν τελει των αλλων επεκεινα εις ην, πολλην εχων του
προσωπου την ιλαροτητα, τηι ομιλιαι χρηστος, αστειος το ηθος προς τοις αλλοις και
την χειρα εχων φιλοτιμον. Και δια ταυτας γουν τας αρετας και χαριτας πολλοι αυτον
ηγαπουν και ηθελον· και εν ευκολιαι παντας ειλκιζε· στρατηγους, ταξιαρχας,
δημοτας και της συγ κλητου πολλους. ∆ια τουτο γουν διαβολαι τινες ανεφυησαν
κατ' αυτου, οτι βασιλειας ορεγεται· ην γαρ τοτε ο βασιλεων Ῥωμαιων Ἰωαννης ο
Βατατζης· και ταυτα ψιθυρι-σαντες ησαν τινες των φιλων αυτου λεγω του
Κομνηνου. Ὅθεν προσταγματι βασιλι κωι αγουσιν αυτον εις εξετασιν. Ἦσαν δε οι
εξεταζοντες ο αρχιεπισκοπος Ἀρσενιος, ος και πολλα δυναμενος τοτε παρα τωι
βασιλει και ετεροι των ελλογιμων. Παραστας δε Μιχαηλ ο Κομνηνος και πολλα
ερωτηθεις και ειποντες αυτωι, ειτα λεγει αυτωι ο αρχιεπισκοπος· Μη γαρ τοις
αμαρτανουσιν απολειπεται συγγνωμη το σιγαν και μη δεν υπερ των γεγενημενων
φθεγγεσθαι· ευγενης ων και εξ ευγενων καταγομενος, τι μιωτατε ανερ, ερωτω σε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

δηλον μοι ποιησον την αληθειαν· Τινες υπαρχουσιν οι συνωμοται και συνιστορες
και συνηγοροι της βουλης ταυτης και οι συμβουλευοντες εν τουτωι; Φρασον μοι το
αληθες και ομνυω σοι εν τωι σωτηρι μου Χριστωι, οτι αυτοι μεν κολασθωσι ταις του
νομου ποιναις, συ δε ελευθερος εσηι απο παντος πειρατηριου. Ἀπελογησατο ουτος·
Ἐγω ειπον σοι και λεγω οτι ουτε ενεθυμηθην περι τουτου πω-ποτε, ουτε εν τηι
διανοιαι μου ο αυτος σκοπος ηλθεν, ουτε τις μικρος η μεγας περι τοιαυτης υποθεσεως
ανεφερε μοι· Εις τον αιωνα μη γενοιτο· Μαρτυρα χρωμαι τον 156 Θεον και παντας
τους αγγελους τους αορατως παρισταμενους μοι. Ει δε και οι συ κοφαντησαντες με
τοις ωσι του βασιλεως εβαρυναν ψευδει κατ' εμου του δουλου αυ του και ου
πιστευετε μοι αν, ουκ εχω τι λεγειν η τις εσεται μοι μαρτυς της αληθειας μου· Ει μη,
ω δεσποτα, δεομαι σου, ποιησον μοι χαριν· βαλον σιδηρον εν τηι φλογι της καμινου
και εασον αυτον υπερ μετρον εκκαηναι και φερετε μοι αυτον και πιασω ταις χερσι
μου και ανθρακας πυρος επι το στηθος μου φλεξομαι. Και ελπιζω εις τον Θεον τον
λυτρωσαντα τους τρεις παιδας εκ της καμινου της φλογος, και ο αλαθητος και
ακοιμητος εκεινος οφθαλμος ο ερευνων καρδιας και νεφρους, ειδως οτι ουτε ενε
θυμηθην, ουτε ελογισαμην, περι ων με επερωταις, ει τυχηι, φυλαξει με αβλαβη εκ του
πυρος του καιομενου. Λεγει δε αυτωι ο αρχιεπισκοπος· Τοις Ῥωμαιοις και τοις σο
φοις Ἕλλησιν ουκ εστι νομος, ουδε εθος, ινα βασανιζωσι τους εξεταζομενους και
μαλιστα τους ευγενεις ως αυτος, αλλα βαρβαρικον εστι το πραγμα και ατοπον και
εθνικος ο νομος. Λεγει δε αυτωι ο Κομνηνος· Ἐπει, δεσποτα αγιε, ουκ εστιν εθος ουτε
νομος Ῥωμαιοις, α ειπον σοι, καθως λεγεις, αλλα των βαρβαρων και των εθνων,
καγω τηι χαριτι του Χριστου ταπεινος Ῥωμαιος ειμι, και ανακρινατε με και εξετασατε
με, ει τηι υμετεραι βουληι αρεστον εστι, κατα νομους Ῥωμαικους και εθη. Και ει μεν
νομιμως αιτιος ευρεθω καταδικης, ιλεως μη εστω μοι· ει δε και αναιτιος, κατα
νομους παλιν μη μοι το κριτηριον. Ουχ ορα τους λογους των συκοφαντουντων με
αδικως και παραλογως ενεκεν φθονου και εριδος. Ἀκουσας δε ταυτα ο
αρχιεπισκοπος αναφοραν τους λογους παντας τωι βασιλει πεποιηκε. Και παλιν
αντελεγον, οι ελεγχειν ετερωθεν προυτεινον, αλλ' ουκ εφανησαν εν αληθειαι,
εδοκει, και ως ψευδεις αι διαβολαι εδειξαν, ει και σχεδιασαντος του και ρου. Και
ουτως ην, ομως ο βασιλευς προσταξας, ινα ενορκως βεβαιωσηι, οτι αι διαβο λαι
ψευδεις ειναι και ουποτε εβουληθη ποιησαι, α εσυκοφαντηθη· ο και εγενετο. Και
κελευσας ο βασιλευς ελευθερον ειναι τουτον του λοιπου της καταδικης και υποψιας
απασης και της προτερας απολαμβανειν τιμης· και την ηγεμονιαν Νικαεων
επετρεψεν αυτον εχειν. ∆ιαβαντι δε τωι βασιλει εν τηι εωι και προς Νικαιαν
διατριβοντι νοσος ενσκηπτει δεινη και, ως νεκρος επι τρεις διατελεσας ημερας, ειτα,
<οτι> ανεφερεν, εδοξεν, αυθις και περι το Νυμφαιον ασθενης ελθων εποιει τας
διατριβας. Και πασης ιατρικης επι στημης γενομενης προς θεραπειαν, εξ ανθρωπων
επεποιηκει γενεσθαι, αυτοκρατορη σας ετη τριακοντα και τρια· και ο υιος αυτου
Θεοδωρος Λασκαρις ο νεος την βασι λειαν διεδεξατο, ος κατα κληρον πατρικον
διαδοχος εμελλεν ειναι. Μετα δε τον θανατον του ρηθεντος Ἰωαννου βασιλεως, ο
Μιχαηλ ο Κομνηνος. ποιησας τινα καιρον εν τηι Βιθυνιαι, ειτα φυγων αναχωρησας
διεβη εν τωι Ἰκονιωι προς τον σουλτανον. Ἡ δε αιτια της φυγης αυτου ην, οτι εωρα
ουκ ολιγους καθ' εκαστην ημεραν παλιν εκ δευτερου πολλας μηχανας πολυτροπως
συρραπτειν περι αυτου προς 158 τον νεον βασιλεα ενεκεν φθονου και ψιθυρισμους
πολλους και λογους φθονου μεστους λαθρα την ακοην αυτου περικλυζοντας, και
παντοτε κολασεις μελετουμενας εμανθα νεν, εφ' ησυχιας μενειν ολως ουκ εδυνατο·
αλλα μεστος λογισμων υπαρχων, φοβου μενος γαρ και εδεδιει το οξυῤροπον και
αποτομον και απηνες του αυτοκρατορος και ουδεν ημερον ουδε συμπαθες ενενοει
γενησομενον. Ἐπει και μεγαλας συκοφαντιας και μηχανας εις τελος κορυφωθεισας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

μακρον οι αντικειμενοι, ητοι οι αντιδικοι αυ του, εποιησαν και τας του νεου ανακτος
ενεπλησαν ακοας, δια τουτο προ του παθειν τηι σωτηριαι εχρησατο. Ἀπελθοντος δε
αυτου εν τωι Ἰκονιωι ευρε τον σουλτανον σπου-δηι τας εαυτου αθροιζοντα δυναμεις,
ινα εξελθηι κατα των μαχομενων αυτωι Σκυθων. Ἐδεξατο ουν αυτον ο σουλτανος
μετα χαρας μεγαλης, και καταλεξας στρατον εκ των Χριστιανων, ησαν γαρ υπ' αυτωι
παλαι δεδουλωμενοι τινες Ῥωμαιοι, και υπο στρα-τηγον τον Παλαιολογον εταξεν
αυτους, και ρωμαικην και ξενην στολην κελευσας ινα φορεσωσιν, οπως καταπληξηι
τους εναντιους, ως και εγενετο. Ἰδοντες γαρ οι Σκυθες· εξαιφνης στρατον
επαγομενον, ον ουκ ηλπιζον, φευγοντες ᾤχοντο. Και ουτως τα εν τωι Ἰκονιωι
γεγονασιν. Οι δε Νικαεις γραφουσι τωι βασιλει, ενθα ην, περι της φυγης του
Παλαιολογου και ως ηκουσεν ο βασιλευς, περιλυπος εγεγονει και εις ταραχην
λογισμων ουκ ολι γην ενεπεσε. Και ολιγος παρελθων καιρος, γραφει προς τον
Παλαιολογον, ανακα λουμενος αυτον και πολλην υπισχνουμενος την στοργην, και
ενορκον εχοντα ασφα λειαν ην διελαμβανον. Και ουτως παλιν τον Κομνηνον η
Ῥωμαιων γη ελαβεν. Ὁμοιως πρωτον και αυτος μετα ορκων φρικτων και μαλλον
ειπειν φρικωδεστατων δεδωκε την ασφαλειαν προς τον ανακτορα, ωστε εμμενειν
αει πιστος και υποτεταγμενος και μη ζητειν η θελειν βασιλευσαι ποτε, αλλα εχειν
την ευνοιαν και την στοργην προς τον βασιλεα και τον υιον αυτου Ἰωαννην και
τους ετερους διαδοχους της βασιλειας. Και επι τουτο παλιν ο βασιλευς μεγαν
κοντοσταβλον ετιμησε, καθως αυτος ειχε και προ τερον. Ἐν τουτωι γαρ
ασχολουμενος ο βασιλευς, ασθενειαι περιπεσων βαρυτατηι, εξ αν θρωπων εγεγονει.
Και πριν της τελευτης αυτου, μοναχος γενομενος, καταλιπων επι τροπον των
βασιλικων πραγματων Ἀρσενιον τον πατριαρχην και Γεωργιον τον Μου ζαλωνα,
πρωτοβεστιαριον οντα, μεχρις ο υιος αυτου Ἰωαννης φθασηι εις την ανηκου σαν
ηλικιαν, ην γαρ τηι ηλικιαι εκτου ετους ο παις. Και εν τουτοις ο πατριαρχης την
συγκλητον πασαν συναξας και δημηγορησας, και παντες ορκους εποιησαν φρικτους·
ινα φυλασσωσι την πρεπουσαν ευνοιαν και πιστιν προς τον του βασιλεως υιον και
υποταγην εις τον Μουζαλωνα, ως επιτροπον αυτου. Ὀλιγαι ουν παρελθουσαι
ημεραι, και τινες των εν αξιωματι και λαμπροτητι ταχεως ενεωτερισαν,
φθονησαντες τον Μου ζαλωνα. Ἔννατος ημερα ην μετα την θανην του βασιλεως και
απασαι των ενδοξων συνηχθησαν γυναικες επι την μονην των Σωσανδρων, οπου
τεθαπται ο βασιλευς, ινα 160 ποιησωσι το νενομισμενον πενθος και τα μνημοσυνα,
παροντες δε οι αρχοντες και αρχομενοι. Και ετι της ιερας τελουμενης λειτουργιας, τα
ξιφη γυμνωσαντες εν τωι ναωι, και εν τηι θειαι και ιεραι τραπεζηι φυγων ο Μουζαλωνας
και εκει αυτον εσφαξαν απη νως. Και ουτως αι γυναικες και ο λοιπος λαος το πενθος
ειασαν και εφυγον· και πο λυς θρους και θορυβος εγενετο. Φευ των χθες και
προτριτα τελεσθεντων φρικτων ορ κων εις εκεινους και παλαμναιοταταις αραις· και
σημερον αντ' ουδενος ελογισθησαν. Ὢ της ευσπλαγχνιας σου, Χριστε βασιλευ, και
της μακροθυμιας σου! Ὁ δε πατριαρχης μονος εναπολειφθεις και ου τοσουτον
εμπειρος ων περι τοι αυτης διοικησεως εις λογισμους και φροντιδας μεγαλας
ενεπεσε· φανταζομενος τον κινδυνον του παιδος και των ολων πραγματων,
θλιβομενος και στενοχωρουμενος υ πηρχε και κατα νουν εθορυβειτο, τις αν ειη εκ
της συγκλητου ο δυναμενος τοσου τους και τοιουτους κλυδωνας και θαλασσας
κυβερνησαι και τας νηας και τους πλεον τας ου βλαψαι η καταποντισαι. Ἐφανη
αυτωι περι του ειρημενου Κομνηνου Μιχαηλ, ινα δια συνδρομης αυτου τωι πατριαρχηι
βοηθησηι. Ἦν δε ο ανηρ τοις πασιν επισημος και περιβλεπτος, και η φημη αυτου τας
των απαντων ακοας ενηχιζουσα, φιλουμενος υπο πολλων, ως ειρηται· ομοιως και ο
πατριαρχης των εκεινον αγαπωντων ου μακραν διεκειτο, αλλα κρειττον και πλεον
των αλλων και αυτος εφιλει τον τοιουτον. Καιτοι γε και τας κλεις των βασιλικων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

θησαυρων αυτωι μονωι ενεμπιστευε· και οιωι δη καιρωι χρηματων τα στρατιωτικα
εδεοντο πραγματα και η των κοινων χρεια, αυτωι απηιτουν· ο εις τα μελετουμενα
ποτε καιρωι περι αυτου ανυσιμωτατον, και τοις θρυλλουμενοις εκ πολλου περας
οξυτατον. Λαβομενος γαρ αδειας εις το τοσαυτα μεταχειριζεσθαι χρηματα, και
παντας τους εν γενει και των στρατιωτων ουκ ολιγους ενεπλησεν, αλ λα και των
οσων την γλωσσαν ραδιαν ειχον, δημαγωγειν τον οχλον εδυνατο. Ἦν δε και αυτος ο
Κομνηνος ικανος εν γνωσει τε και πραξει, και εν τωι λεγειν επιτηδειο τατος και
εμπειρος πραγματων παντοιων και βασιλειας και λαων διοικησεως. Τι χρη λεγειν; οι
παντες αυτον εψηφισαντο, ουτω και ο πατριαρχης αυτον εβεβαιωσε και συμψηφον
εποιειτο, εως ου ο του βασιλεως υιος φθασηι εν ηλικιαι τηι προσηκουσηι και ην επι των
κοινων πραγματων πασαν εξουσιαν διεζωσμενος ο Παλαιολογος ο Μι χαηλ. Και
αυτη η αιτια γινεται πρωτη προς τον Μιχαηλ της εις βασιλειαν αναγωγης και
καταστασεως. Μετα δε τινας ημερας, παλιν ετερας μηχανας ραπτουσιν οι σπου
δαζοντες αναβιβασαι αυτον εις την της βασιλειας περιωπην. Βουλην καινην
αναμεσον αυτων ποιησαντες ελεγον εν τε πλατειαις και ρυμαις. Ουκ εστι πρεπον
ουδε δικαιον τον τα κοινα διοικουντα πραγματα και πρεσβεις πολλων εθνων
αναδεχομενον μη ε χειν και τι αξιωμα μεγα εγγυς της βασιλειας, ινα πρωτον εσηται
φημη και μεγαλοπρε πεια τωι γενει τωιν Ῥωμαιων και βεβαιωσις των γινομενων
καταστασεων τοις εθνεσι. ∆ι' ην αιτιαν και υποκεκρυμενην εννοιαν και το
δεσποτικον αξιωμα δεχεται γνωμηι 162 του λαου και του πατριαρχου και του
δυστυχους κληρονομου της βασιλειας. Ἐν εκει νοις δε τοις καιροις τα βασιλεια και ο
πατριαρχης εν Νικαιαι της Βιθυνιας υπηρχε δια το κρατεισθαι την των πολεων
βασιλευουσαν υπο των Ἰταλων. II. Καιρου δε παρελθοντος πανυ ολιγου και οι τα
παντοια κακα συῤραπτοντες και τινες των εν δοξηι και γενους και λαμπροτητος
υπερεχοντες καθισαντες αυτον επι ασπιδος βασιλεα αυτον αναγορευουσιν. Ἀκουσας
δε ο πατριαρχης Ἀρσενιος την τοι-αυτην παρανομον αναγορευσιν ξιφος ως ειπειν
χαλεπον εδεξατο κατα της καρδιας και εν αφορισμωι φρικωδει καθυπεβαλε τους
αναγορευσαντας και τον ανηγορευμενον ως επιορκους και παρανομους και επιβατας
και δυναστας. Ἔπειτα βουλευσαμενος εν τηι διανοιαι και μετα τινων της συγκλητου
ιερωμενων και λαικων και βελτιον ηγησατο ορκοις ασφαλισασθαι φρικωδεστατοις
την του παιδος ζωην, μη χειρα επιβαληι επι βουλης, μητε παρευδοκιμησιν της
βασιλειας αυτου η υστερησιν τινα ενθυμηθηι· και ουτως εγεγονει. Και Μιχαηλ τον
Κομνηνον οικειαις χερσιν ο πατριαρχης διαδηματι εστεψε τωι βασιλικωι και ου την
αυτοκρατορικην διηνεκως χαριζεται, αλλα δια τα συμ βαντα του καιρου και των
πραγματων ηναγκαζοντο· και διοικητην αυτον ποιει μετα εξουσιας βασιλικης,
μεχρις ο της βασιλειας κληρονομος ο γνησιος και διαδοχος φθα σηι εν τωι προσηκοντι
καιρωι. Τοτε δε παρεχωρησε των αυτοκρατορικων θρονων και των ετερων απαντων
βασιλικων συμβολων. Και αναμεσον τουτων παλιν αυθις ορκοι φρικωδεστατοι των
προτερων ετελουντο. Ἀναζωσαμενος δε την ολην βασιλειαν και πολεμου μεγαλου
συμβεβηκοτος ανα των Ῥωμαιων και του της Αιτωλιας και της Ἠπειρου κρατουντος
Μιχαηλ του δε-σποτου εχοντος και συμμαχους τους δυο γαμβρους αυτου, τον της
Σικελιας ρηγα Μαφ φρε και τον της Πελοποννησου και Ἀχαΐας πριγκιπα, και κατα
κρατος νικησαντες αυτον οι Ῥωμαιοι, και πολλους ηιχμαλωτισαν· εν οις ην εις των
αιχμαλωτων ο της Πελοποννησου και Ἀχαΐας πριγκιψ. Και εις ωνησιν της
ελευθεριας αυτου ο πριγκιψ εδωρησατο χωρας τρεις της Πελοποννησου τας
ισχυροτερας τωι βασιλει Ῥωμαιων την τε Μονεμβασιαν, τα Λευκτρα Μαΐνης, τα και
Νεταρια ποτε καλουμενα και την της Λακονικης Σπαρτην. Και ουτως παλιν οι
Ῥωμαιοι εν τοις της Πελοποννησου χειρα επε βαλον· και εξ αυτων των τριων και
απασα η λοιπη νησος Ῥωμαιοις εγεγονει, ως και το προτερον, πλην ολιγων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

φρουριων και χωρων η αριστοκρατια των Ἑνετων εγκρα της εγενετο. Και παλιν
ετερα νικη περιφανης και μεγαλη και αξια μνημης αιωνιου εν τωι κοσμωι κατ'
εκεινους τους καιρους εγενετο. Τον γαρ καισαρα Ἀλεξιον τον επικλην
Στρατηγοπουλον, ος και τα ρηθεντα νικητηρια Ῥωμαιοις εποιησε κατα του της Αιτωλιας και Ἠπειρου δεσποζοντος, στειλας παλιν εκ δευτερου ο βασιλευς κατα των
γαμβρων αυτου, δους αυτωι τινας των Βιθυνιων, μερος ωσει οκτακοσιους ιπποτας
και ετερους στρατιωτας ολιγους Θραικας και Μακεδονας, ο δε καισαρ θελων περασαι
164 νυκτος μετα του στρατου εκ του μερους της Πολεως ολιγον εγγυς, κατα
συγκυριαν εσυνηντησεν αυτους γηραιος τις ανηρ. Ὡς δε ειδον αυτον οι στρατιωται,
ηγαγον αυ τον προς καισαρα. Λεγει δε αυτωι ο καισαρ· Ποθεν ερχηι και που πορευηι;
Ειπε δε ο γερων· Ἐκ της πολεως. Λεγει αυτωι ο καισαρ· Ουκ εστιν αληθη α λεγεις·
νυκτος ουσης, πως εξηλθες των τειχων; Ὁ δε γερων δειλιασας εφη· Ἔστιν οπη
υποκεκρυμμενη, κυριε μου, τηι γηι, ην ουδεις οιδεν ει μη εγω, ην και εκπαλαι
γινωσκω και δι' αυτης εξερχομαι και εισερχομαι, οταν βουλωμαι ανεμποδιστως. Ὡς
δε ηκουσεν ο καισαρ περι του τοιουτου πραγματος χαριεις εγενετο και λεγει τωι
γεροντι πολλων δωρεων επαγγελιας, ινα δειξηι αυτωι τον τοπον, οπως και ο καισαρ
εισιηι μετα του στρατευματος ενδον της πολεως· ο και εποιησε. Και προ σταξας πυρ
βαλειν εν τοις οικοις, ευθυς ενεπρηζε την πολιν κατα τοπους ουκ ολιγους το
στρατευμα· ην γαρ και πνευμα ανεμου βορεως πνεον πολυ κατα της πολεως και
ανηψεν η φλοξ. Και αλαλαξαντες οι στρατιωται Ῥωμαιοι· Νικη Ῥωμαιοις ε-κραζον.
Οι δε Ἰταλοι τον θορυβον ακουσαντες αφνω μεγας ενεπεσε θορυβος επ' αυ τους εκ τε
του πυρος και των πολεμιων, και γυμνοι εκ των κοιτωνων εξηρχοντο και φονος
πολυς κατ' αυτων εγενετο και απωλεια, και η νικη τοις Ῥωμαιοις περιφανης. Και
ουτως η βασιλευουσα παντοκρατορικηι βοηθειαι και δια στρατιωτικης εμπειριας και
μηχανης του καισαρος Ῥωμαιοις εγενετο και εκ των Ἰταλων χειρων ηλευθερωτο η
μεγαλοπολις, κρατουμενη υπ' αυτων ετη πεντηκοντα εννεα, μηνας τρεις και ημερας
τεσσαρας. Ἀγγελθεισα δε εν Νικαιαι η τοιαυτη μεγαλη νικη τωι βασιλει, εθαυμασε και
ουκ επιστευε, πως μετ' ολιγου πανυ στρατου ο καισαρ εγινε εγκρατης της τοιαυτης
και τηλικαυτης πολεως. Και εκ δευτερου ετερος ελθων δρομευς, τας αγγελιας κομι
ζων τωι βασιλει και εκ των χειρων του καισαρος γραμματα, ος ιδων, επιστευσε και
τωι Θεωι χαριστηρια διδωσι, και προσταξας ο βασιλευς μετα γνωμης του πατριαρχου
και της συγκλητου πασης δια την νικην την θαυμαστην και εργα μεγαλα, α εποιησεν
ο καισαρ εις αυξησιν της αρχης Ῥωμαιων, ινα εις πασαν την αρχην των Ῥωμαιων ο
πατριαρχης, αρχιεπισκοποι, επισκοποι και πασα η εκκλησια μετα την του αυτοκρα
τορος φημην εμφημησωσι και μνημονευσωσι τον καισαρα εν ταις θειαις και ιεραις
λειτουργιαις και εν πασηι ετεραι ιεροτελετηι και ακολουθιαι των αγιων εκκλησιων με
γαλοφωνως· ομοιως και τα παρασημα του καισαρος φερειν καθ' εκαστην ημεραν εν
παντι τοπωι και ωραι εφ' ολης της ζωης αυτου και θριαμβους μεγαλους ποιησαντες
αυτωι, ως εθος ην ποιειν τοις νικηταις εν ταις τοιαυταις νικαις. Ειτα εξογκωθεις ταις
της τυχης νικαις ο βασιλευς, γνωρισας και της συγκλητου τινας και του δημου
πολλους διαφυλαττοντας προς αυτον ευνοιαν και αγαπην και πι στιν, και επαρθεις
τηι διανοιαι, μη φοβουμενος τους φρικωδεις και φοβερους ορκους, ους κατενωπιον
του βηματος του Χριστου εποιησεν, αλλ' εξαποστειλας ελεινως εστε ρησε των
οφθαλμων τον διαδοχον και κληρονομον της βασιλειας Ἰωαννην τον Λα σκαριν και
ανυποπτον φοβου παντος ουτος την βασιλειαν ελευθεραν εαυτωι κατεστη 166 σατο.
Ὡς δε ηκουσεν ο πατριαρχης την του ταλαιπωρου κληρονομου της βασιλειας
τυφλωσιν, χερσι μεν ετυπτε τα στερνα, ξιφει ως ειπειν τετρωτο την καρδιαν, γηι και
ηλιωι την αδικιαν εβοα και τα στοιχεια προς επικουριαν επεκαλειτο, κλαιων και στε
ναζων και τον πωγωνα χερσι εκριζων και μετα λιθων αγριων το στηθος και τα γο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

νατα οδυρομενος ετυπτε και την κεφαλην επι του στηθους εῤριπτε, κραζων γοερως·
Ὦ φριξον, ηλιε, ω στεναξον, γη, και κλονουμενη βοησον την αδικιαν και επιβουλην
και ωμοτητα και απανθρωποτητα! Ὡς δε ο πατριαρχης μη εχων τι ετερον πραξαι, εν
αφορισμωι αλυτωι τον βασιλεα και τους συνιστορας και συνηγορους καθυπεβαλε και
την εκκλησιαν παραιτησαμενος και τον θρονον εν τωι υπ' αυτωι ασκητηριωι ωχετο.
Και τοιουτοτροπως ηλθεν η βασιλεια, ως ειρηκαμεν, επι Μιχαηλ τον πρωτον των
Παλαιο λογων, ως μη ωφελεν. III. Ουτος μεν ο βασιλευς Μιχαηλ μετα το κερδησαι
την Πολιν και εισελθειν εν αυτηι, τον διαδρασαντα βασιλεα Βαλδουινον ακουσας εις
Ἰταλιαν ελθειν αφικομε νον και μετα Καρουλου του ρηγος της Ἰταλιας και ετερων
αυθεντων ομονοησαντα και συνθηκας ανα αυτων ποιησαντες, ινα κατα της
βασιλευουσης των πολεων δια ξηρας και θαλασσης παρασκευαζωνται ελθειν, ινα
παλιν τον Βαλδουινον εις την αρχην, ρν απωλεσεν, αποκαταστησωσι, και το της
πολεως ασθενες θεωρων και ουχ ετερον εχων τι πραξαι, διαπρεσβευεται προς τον
παπαν*** περι της των εκκλησιων ενωσεως, ει μη μονον εμποδισηι την τοιαυτην
επιχειρισιν. Και ο παπας ασμενως την πρεσβειαν δε χεται και υποσχεται εκτελεσαι
οποσα τωι βασιλει αρεστα. Και η ενωσις εγεγονει εφ' ορων τριων κεφαλαιων·
πρωτον εν ταις ιεραις υμνωδιαις τον παπαν μνημονευεσθαι μετα των ετερων
τεσσαρων πατριαρχων, δευτερον δε της εκκλητου, τον βουλομενον εξιεναι καθαπερ
ως μειζον ανατρεχηι δικαστηριον, τριτον το πρωτευειν εν πασι· περι δε των οσα
αυτοι καινοτομουσιν, ουδεν εῤρεθη. Ἐπι τουτοις ο ιερος της εκκλησιας καταλογος
ουκ ηρεμησαν και τον οχλον ανεσειον, ως μεγαν εντευθεν εγειρεσθαι θο ρυβον και
επι μεγιστον κορυφουσθαι τα πραγματα κλυδωνα. Και ο βασιλευς οικονο μιαι λεγων
γενεσθαι το πραγμα, ουχι καινοτομιαι, και τους μη πειθομενους πολλους εμαστιγωσε
και εκακωσε και εξωρισε. Και ταυτα παντα μεθοδευοντος του βασιλεως ουδε
ωφεληθη ηι εκατωρθωσεν, αλλα του Καρουλου και Βαλδουινου μετα στρατου
πολλου κατα της Ῥωμαιων αρχης ελθοντων και πολεμου γεγονοτος, η αμαχος δυνα
μις τας βουλας και δυναμεις των Ἰταλων απρακτους και ζημιωμενας μετα αισχυνης
απεπεμψε και το του ∆αβιδ θειον ρητον επληρωθη το επικαταρατος πας ο ελπιζων
επ' ανθρωπον. Και εκ της θαλασσης παλιν ο στολος των Ῥωμαιων τον του Καρου
λου στολον ετροπωσεν. Ειτα εξελθων προσεληφει και τας εν Αιγαιωι πελαγει νησους
μικρον 168 πασας· Ῥοδον τε και Κωον, Χιον και Λημνον και οσας ετερας, αι τοις
Λατινοις εδουλευον!
Ἀρσενιος δε ο πατριαρχης τον θρονον καταλιπων,
χειροτονειται Γερμανος ο αρχιεπισκοπος Ἀνδριανουπολεως. Ειτα δε παλιν ο
Γερμανος ακουων υβριζομενος ως παρανομως τον θρονον εχων, και τε του
Ἀρσενιου ετι ζωντος, παρεχωρει τοις βου λομενοις τον θρονον και χειροτονειται
αντ' αυτου Ἰωσηφ πατριαρχησας ετη***, ειτα ο Βεκκος ο της Μεγαλης Ἐκκλησιας
χαρτοφυλαξ. Ἐπι της βασιλειας τουδε του αυτοκρατορος, δια τους πολεμους τους εν
Ευρω πηι παρα των Ἰταλων, αρχη των δεινων της εν Ἀσιαι Ῥωμαικης αρχης παρα
των Τουρκωνεγεγονει. Ἐν τηι Παμφλαγονιαι γαρ πολεμον εχων μετα των Τουρκων,
τα των Ῥωμαιων εις ακρον εσφαλισαν και εις φυγην ετραπησαν. Και εν τωι φευγειν
πολλους απεκτει νον και ηιχμαλωτιζον· αυτοι δε παντοτε εφευγον παρα τον ποταμον
αμεταστρεπτοι. Και οσην αιχμαλωτον εσχον γην οι σατραπαι αυτων, αυτην
διελομενοι διεζωσαν πασαν απο θαλασσης της περι τον Ποντον και Γαλατιαν εως
θαλασσης της περι Λυκιας και Καριαν και τον ποταμον Ευρυμεδοντα. Και ουτος ο
πολεμος αρχη ην και αιτια και αφορμη της των Ῥωμαιων βασιλειας καταστροφης.
Και ο βασιλευς απηγορηκως, πο λιχνοις συχνοις τον ποταμον Σαγγαριον ωχυρωσεν,
ινα μη αποβαντες κυριευσωσι και την Βιθυνιαν. Ἐγεννησε δε υιους δυο· Ἀνδρονικον
τον βασιλεα και Κωνσταντινον τον Πορφυρο γεννητον και θυγατερας ***. Και εν τωι
Θετταλικωι πολεμωι ερχομενος και εν τινι χωρωι ευρισκομενος λεγομενωι Παχουμιου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

και Ἀλλαγης, νοσος ενσκηπτει δεινη περι την καρδιαν, θανατον συντομον
απαγγελουσα. Και εν τωι τοπωι εκεινωι δια ημερων δυο το ζην εξεμετρησεν, επι ετους
#22 ψ αʹ, ινδικτιωνος ιδ-ης, ετων υπαρχων εξηκοντα και οκτω, εξ ων βασιλευσεν ετη
τριακοντα πεντε. Ὁ δε υιος και βασιλευς Ἀνδρονικος τηνικαυτα παρων, της
νενομισμενης τοις βασιλευσι ταφης τον πατερα ουκ ηξιωσεν, αλλ' ουδ' οποια
δημοταις και αποροις εφειται. Μονον δε κελευσας νυκτος τινας ολι γους ανδρας
ποῤρω του στρατοπεδου το πτωμα αγαγειν, πλειστην επεσωρευσαν γην, ινα μη
θηριων στομασι το βασιλικον σωμα διαμερισθηι· το δε αιτιον η του ορθου της
εκκλησιας δογματος παρατροπη, ηι ζων μεν εκεινος, ως ειρηκαμεν, εχρησατο.
Βασιλεια Ἀνδρονικου του Παλαιολογου του πρωτου
IV. Ἐπειδη λοιπον προς τον υιον Ἀνδρονικον η του κρατους και των βασιλικων σκηπτρων μετεβη διαδοχη, εις ταραχην ουκ ολιγην ηλθον τα πραγματα. Ἵνα
μητε νεωτερισις γενηται, ητοι αποστασις, η αφηνιασμος, αυτος δε συνετος ων και
170 τα ερχομενα, ητοι μελλοντα, παντα σαλον και σκανδαλον φρονιμως εκυβερνησε
και τα οσα αρεστα τοις επηκοοις εποιησε. Και πρωτον μεν την της εκκλησιας
καταστασιν και διορθωσιν επρομηθευσατο και εποιησε· ζωντος γαρ του πατρος, ως
εφημεν, εκρυ βε. Και θεσπισματα βασιλικα και δογματα διεπεμποντο, την της
εκκλησιας διορθωσιν ευαγγελιζομενα και αμα τους δια τον της εκκλησιας ζηλον
υπεροριους καταγοντα. Και τον πατριαρχην Βεκκον ευθυς εκ του θρονου
καταβιβασαντες, ως τα Λατινων φρο νουντα, διαδεχεται δε τον πατριαρχικον
θρονον μοναχος τις Ἀθανασιος τουνομα, παι διοθεν τοις ασκητικοις γεγυμνασμενος
πονοις, διατριβων δε εν τοις του Γανου ορε σιν, 20ορμωμενος εκ Πελοποννησου εκ
χωρας λεγομενης Ἀν δρουσης· και δια τουτο μεν προσταξει βασιλικηι και ψηφωι
συνοδικηι την εαυτου πατριδα Ἀνδρουσαν επισκοπην ετιμησε και τηι μητροπολει
Μονεμβασιας υποτασσεσθαι.20 Μετα δε την καθαι ρεσιν και εξοριαν του πατριαρχου
Βεκκου, παντας τους ετερους αρχιερεις τους οντας συγκοινωνους τηι γνωμηι του
βασιλεως και του πατριαρχου μετα αισχυνης παντας της αρχιερωσυνης εγυμνωσαν·
και ετερα σκανδαλα αξια θρηνου εν τηι εκκλησιαι γεγονασι παρα των τοτε αρχιερεων.
Και το φιλοτιμον τοις στρατιωταις επειτα μεν ασμενως εδωρησατο· και το υπηκοον
παν χαρας ενεπλησθησαν. Ἐλθων δε εν τηι πολει και εις μνημην εληλυθως, ων ο
πατηρ επραξε κατα του νεου Ἰωαννου του Λασκαρεως, καιπερ η της βασιλειας
μαλλον προσηκε διαδοχη, και της συνειδησεως κεντρωι πληττομενος, και μειζονα
παντων των αρετων την διακρισιν ελεγεν· ηκε παρα τον τυφλωθεντα δι' αυτον παρα
του πατρος, εν τινι πολιχνιωι της Βι θυνιας ευρισκομενον, και ιδων αυτον και τα
ηκοντα παραμυθουμενος και μεγαλου σχη ματος ταπεινωσεως συγχωρησιν αιτων
παρ' αυτου, ουκ ειδως α ο πατηρ εποιησε· και εαν και ην δυνατον, και αρεστον
υπαρχηι, ινα την βασιλειαν παλιν μερισωσι και πα σα εξουσια εις χειρας αυτου
εσηται. Και τα προς την χρειαν αφθονα παντα πλουσιως παρεσχεν αυτωι δια του
βιου, ο δη και πεπραχως και πραττεσθαι και προστεταχως ασμενως ποιει παντοτε.
Ἀνεφυησαν δε τινες διαβολαι κατα του Πορφυρογεννητου, αυταδελφου του βα
σιλεως, οτι βασιλειας ερωτι τρεφεται· και στειλας επιασεν αυτον και παντας τους
συνομιλουντας γνησιους. 20Ἐν οις ην ο προυχων, υπηρχε τα μαλιστα και πλουτων
και γενους λαμπροτητι και εν στρατηγιαις περιβοητος, Μιχαηλ Στρατηγοπουλος ο
Μελισσηνος· και εν δεσμωτηριοις καθειρ γνυται και πολλα, ων εκεκτητο αγαθων
εδημοσιευσεν.20 172 Ἐγεννησε δε υιους ο βασιλευς και αυτοκρατωρ Ἀνδρονικος
τουσδε· Μιχαηλ τον βασιλεα και Κωνσταντινον τον δεσποτην εκ της των Ουγγρων
πρωτης αυτου συ ζυγου. Ἐκ δε της δευτερας Ειρηνης της απο Λογγοβαρδιας, της επ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

αδελφης θυγατρος του ρηγος Ἰσπανιας, απογονης δε μαρκιωνος Μοντεφεῤρατου,
του κληρωσαμενου την Θεσσαλονικην, ως προεφημεν, και ρηξ Θετταλιας εγεγονει,
οτε οι Ἰταλοι της Ῥωμαιων γης ολιγον καιρον τινα εγκρατεις εγενοντο, εγεννησεν
ουν Ἰωαννην, Θεο-δωρον και ∆ημητριον και θυγατερα ονοματι Σιμωνιδα, ην ελαβεν
εις γυναικα ο δε σποτης Σερβιας. Και ο μεν Ἰωαννης γυναικι συζευχθεις, απαις
τεθνηκεν. Ἡ δε βασι-λις και δεσποινα Ειρηνη ενηγε δε εις τουτο μαλιστα· ζηλοτυπος
ην ως μητρυια και περι τον προγονον ετρεφεν· ου διελιπεν οθεν νυκτα τε και
ημεραν ενοχλουσα τον βασι λεα και συζυγον, ινα και τους υιους αυτης κοινωνους
και συμμεριστας καταστησηι του κρατους. Ὁ δε βασιλευς αδυνατον ειναι ελεγεν την
μοναρχιαν Ῥωμαιων πολυαρχιαν ποιησηι. Πολλα δε πραξασης και ειπουσης και των
ελπιδων ψευσθεισα, θυμωι ληφθει σα και λυπηι, πλειστα χρηματα τωι εαυτης υιωι
Θεοδωρωι δωσασα εις Λογγοβαρδιαν απε στειλε και μαρκιωνα τουτον κατεστησεν εν
τηι εαυτης πατριδι. Ἐκεισε δε γυναικι συ ζευχθεις το γενος Σπινουλα και υιους και
θυγατερας εγεννησεν.
V. Ἐν δε τηι βασιλειαι του ειρημενου αυτοκρατορος εκ της Ἀσιας τα μεγιστα
των κακων ανεῤραγησαν πελαγη. Συνασπισμον οι των Τουρκων σατραπαι ποιησαν
τες παλιν, νεωστι παντα τοπον κατεδραμον αχρι θαλαττης ακτων. Ἐν οις σατραπαις
υπηρχε και ο Ὀτθμανης, εις αυτων. Τηι νικηι εκεινηι θρασυθεντες, δια του
Ἑλλησποντου εν τηι Χεῤρονησωι της Θραικης περασαντες, παν κακον και δεινον εν
εκεινοις τοις μερεσι διεπραξαν και πολυν τοπον διηρχοντο ληΐζοντες, ωστε μητε
αροτριαν, μητε σπειρειν, ουτε των πολεων εξιεναι εδυναντο επι ετος εν και μηνας
δεκα. Ἔτυχε δε και τουτο εν τοις καιροις εκεινοις εμπεσειν Λατινον τινα
Καταλανον, Ῥογεριον τουνομα, αθροισαι εκ της κατω Ἰβηριας στρατοπεδον. Και
τριηρεις τεσσαρας πληρωσας, και ληιστρικον αδεως μετηιει βιον, δεινοτατος εν τουτωι
γενομενος· ου μονον ναυσι φορτιοις επετιθετο, αλλα και αυτας δη τας μεγαλας των
νησων εσκυ λευε και φοβερος εν τηι κατω θαλασσηι εδοκει ειναι. Ἔδοξε τοινυν
τουτωι τωι αρχοντι, διαπρεσβευσαμενωι προς τον βασιλεα Ἀνδρονικον συμμαχησαι
αυτωι κατα των Τουρκων. Και ο βασιλευς την πρεσβειαν δεξαμενος, αρας εκεινος εκ
των εσπεριων προς το Βυζαντιον ερχεται, εχων μεθ' εαυτου δισχιλιους ανδρας
μαχικους· και ο βασιλευς τωι του μεγαλου δουκος οφφικιωι τουτον ετιμησε. Μετ'
ολιγον δε ηκει και ετερος Κα ταλανος τουνομα Μπιγκεριο Τεντξας, συγγενης του
Ῥογεριου. Και ο βασιλευς μεν την 174 των χρηματων δαπανην την αρκουσαν περι
τα εκεινων ενδυματα και τας δωρεας και τα επιλοιπα σιτηρεσια εις πλησμονην
εδωσεν. Ὀλιγου δη καιρου παρελθοντος διεβη σαν εις την Ἀσιαν μετα στρατου του
πολεμειν τους εχθρους. Περι των εχθρων ολι γα αυτοις εμελεν, αλλα το υπηκοον
πλειστα ελυπουν. Και τι χρη λεγειν οποσα ειρ γασαντο κακα παροντες και δεινα τοις
Χριστιανοις; ανδρασι τε και γυναιξιν ουδεν αμεινον οιωι ανδραποδισμωι εχρησαντο·
και ουκ ηλεουν τινα δακρυοντα, αλλα τοις υπηκοοις εποιουν κακα υπερ ασεβεις και
εχθρους. Και ην ιδειν ου μονον τας ουσιας αρπαζειν των ταλαιπορων Χριστιανων,
αλλα θυγατερας τε και γυναικας υβριζοντες. Πρεσβυται και ιερεις εδεσμευοντο και
εμαστιγουντο. Ταυτα μαθων ο βασιλευς, θυμωι ετηκετο και τινος μηχανης
βοηθουσης εδεετο. ∆ιαβαινειν προς την Θραικην τον Ῥο γεριον μετα του
στρατοπεδου εκελευσε προς το της Καλιουπολεως φρουριον. Και το στρατοπεδον
εκει κατελιπον και προς τον βασιλεα ο Ῥογεριος μετα τινων εις προ σκυνησιν
ερχεται, ου γενομενου, ο βασιλευς τους περιστατας ξιφηρεις προσταξας του τους
κατακοπτειν. Μαθοντες δε οι ετεροι Λατινοι, οι εν τηι Καλιουπολει, τα γενομενα, εις
αποστασιαν ετραπησαν και το φρουριον οχυρωσαντες, ως ορμητηριον ειχον. Και
μετα των Τουρκων ομονοησαντες εις φανεραν ληιστειαν και αρπαγην εξηλθον. Ὁ δε
βασιλευς Μιχαηλ τας Θραικικας και Μακεδονικας δυναμεις λαβων ηλθε κατ' αυτων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

και συμβαλων αυτοις, ουδεν εποιησεν, αλλα μαλιστα και ζημιωμενος επανεστρεψεν.
Ειτα οι αρχηγοι αυτων διαφερομενοι εμερισθησαν· και τινες μεν προς τον βασιλεα
ηλθον, ετεροι δε μετα των Τουρκων εστρατευον, ετεροι δε ληιστευοντες του ζηιν επο
ριζοντο, εως και εις τελος εξουθενηθησαν. Ὁ δε βασιλευς Μιχαηλ στρατον παλιν
συναθροισας, ερχεται προς την Χεῤρο νησον κατα των Τουρκων και τοσουτον
εσφαλη· και αιφνιδιως τον στρατον οι εναν τιοι περικυκλωσαντες, εις φυγην
ετραπησαν οι Ῥωμαιοι, καταλιποντες τας σκηνας τας βασιλικας και τα βασιλικα
χρηματα και παντα τα βασιλικα παρασημα. Και εκ τρι του ετερον στρατον
οικονομησας, αλλ' ο βασιλευς ου παραγινεται, ει μη καταστησας εξαρχον της
στρατιωτικης δυναμεως Φιλην τον Παλαιολογον, τον τοτε την πρωτο στρατορικην
αρχην διεζωσμενον. Και στρατευσας κατα των Ἀγαρηνων και συμβαλων αυτοις εις
τελος ενικησε και πολλους εθανατωσε και ηιχμαλωτευσε. Και οι εναπολει φθεντες
ολιγοι ζωντες εν εκεινωι τωι καιρωι κακως εκ της Χεῤρονησου Θραικης εδιω χθησαν.
Ἀθανασιος δε ο πατριαρχης επι ετη τεσσαρα τον θρονον διοικων, ειτα εγγρα φως
παραιτησαμενος εν τωι ασκητηριωι τωι υπ' αυτου κτισθεντι ελθων ησυχαζε· και αντι
αυτου χειροτονειται Ἰωαννης ο εκ Σωζοπολεως, οστις γυναικα και τεκνα εχων, ε
πειτα θανατωι την γυναικα αποβαλων, το μοναδικον υποδυς τριβωνιον και ο χρονος
και η αρετη προβιβασαντες αυτον, πατριαρχης Κωνσταντινουπολεως εχρηματισε.
Και 176 ρωι δε τινι τον θρονον διαπρεψας, ειτα παραιτησαμενος και παλιν
Ἀθανασιος εκ δευ τερου τον θρονον ανελαβε, κρατησας τας οιακας της εκκλησιας
ετη οκτω. Ειτα πα λιν σκανδαλα τινα ανεφυησαν, και ουτος την ησυχιαν παντοτε ην
ασπαζομενος, αυθις τον θρονον παρηιτησατο. Και αντ' αυτου χειροτονειται Νηφων ο
της Κυζι κου προεδρος και καιρον ολιγον τον θρονον διαπρεψας, ειτα καταβιβαζεται
και ανα γεται αντ' αυτου εις την πατριαρχικην περιωπην Ἰωαννης ο Γλυκυς,
λογοθετης ων του δρομου, εχων και αυτος τεκνα τε και γυναικα Ἦν δε ο ανηρ πανυ
σοφωτατος· ελαχε δε φιλασθενης ειναι και ουκ εδυνατο την αυτην υπηρεσιαν
τελειως εκπληρειν και δια τουτο παρηιτησατο και χειροτονειται αντ' αυτου μοναχος
τις εκ της μονης των Μαγγανων, τουνομα Γερασιμος, πολιος μεν την τριχα,
ανωφελης δε τον τροπον· και πα τριαρχησας ολιγον, εκων και ακων και μη
αρεσκοντι αυτωι τον θρονον αφησας και αντ' αυτου χειροτονειται Ἡσαΐας, ανηρ
γηραιος και τιμιος εκ του ορους Ἄθωνος· κατα συγκυριαν εν Κωνσταντινουπολει
λαχων, εγεγονει πατριαρχης. Ἐν εκεινωι τωι χρονωι συνεβη γενεσθαι σεισμον τον
παμμεγιστον και πολλοι οικοι περιφανεις και των αγιων ναοι, οι μεν πεπτωκασιν, οι
δε εῤραγησαν· και πολλοι στυλοι των ισταμενων εις τους κιονας ανωθεν επεσον.
Ἐπι της βασιλειας τουδε του βασιλεως και αυτοκρατορος τας τριηρεις αυξησεν εις
πληθος. Και τινες μεν της συγκλητου βουληι τωι κρατουντι βουλευουσιν ουκουν
ετοιμαζειν και διορθωνειν και κρατειν· ματαιως των νηων η δαπανη, ελεγον, μικρου
των αλλων παντων επεκεινα το βασιλικον επιτριβουσα ταμειον. Ὁ βασιλευς τοις λο
γοις αυτων πεισθεις, τας τριηρεις ανεπιμελητους καταλειψας, τωι χρονωι
διεφθαρησαν· και αι μεν διεῤραγησαν, αι δε κατεδυσαν εις πυθμενας θαλασσης.
Ὕστερον δε χρειας και αναγκης ουσης, ουκ ησαν κυβερνηται και αι τριηρεις, ως
προειπομεν, γεγονασι· και τοις Ῥωμαιοις το βουλευμα πολλα κακα και δεινα
προεξενησεν. Ὁ ουν Μιχαηλ βασιλευς εγεννησε θυγατερας δυο Ἄνναν και
Θεοδωραν, αῤρε νας δε δυο Ἀνδρονικον τον βασιλεα και Μανουηλ τον δεσποτην· και
ην πλειστα φι λουμενος ο Ἀνδρονικος υπο του παππου και βασιλεως και εν τοις
ανακτοροις εκε λευσε τρεφεσθαι. Ἀνδρυνθεις δε νυκτωρ εκωμαζε προς γυναικα τινα
εταιραν ωραιαν πανυ και ταυτης ερασθεις ην και ερωμενος· και ζηλοτυπια γαρ τις
επυρπολει την εαυτου ψυχην και ξυφοφορους και τοξοτας ηναγκαζε προσμενειν και
προσλοχιζειν περι την της εταιριδος οικιαν. Ἐν μιαι δε νυκτι ο αδελφος και δεσποτης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

Μιχαηλ τον βασι λεα και αδελφον ζητων ετυχε παριεναι την της εταιριδος οικιαν,
ον οι του αδελφου σκοποι θεασαμενοι και δια το σκοτος μη γνοντες τις ην, αλλ'
υποτοπησαντες τινα των ερωμενων της γυναικος ειναι, βελη συνεχως κατ' αυτου
ριπτουσι, και πληξαντες αυτον, απεθανε. Μαθων δε τουτο εν τηι Θεσσαλονικηι ο
Μιχαηλ βασιλευς, ο πατηρ αυτου, 178 εκ της χολης και της πολλης λυπης ασθενιαι
βαρυτατηι περιπεσων εξ ανθρωπων εγε γονει. Ὡς δε αι ημεραι του πενθους
επαρηλθον, ο παππος και βασιλευς τον βασιλεα Ἀνδρονικον προσκαλεσαμενος μετα
κλαυθμου νουθετων αυτον και ονειδισας, ως εθος τοις πατρασι ποιειν προς τους
φιλτατους, ουτος μεν κατηφης γενομενος ουδεν απεκρινατο, αλλα θυμωι ληφθεις
και φοβηθεις, ινα μη δια τον θανατον του αδελφου και τας ετερας της νεοτητος
ακαταστασιας, ας εποιει, της βασιλειας γυμνωσηι αυτον ο παππος και τωι θειωι
Κωνσταντινωι δωσηι, μετα τινων συνηλικιωτων και συνωμοτων φυ γοντες εν τωι
∆ιδυμοτειχωι απηλθον· και στρατον συναθροισαντες εις μαχην εξηλθον κατα
βασιλεως και παππου αυτου. Και πολλων πολεμων εμφυλιων γεγονοτων και φο
νων και παλιν εις συνηβασεις ηλθον· και μετ' ολιγον δια μικρης αιτιας αυθις τας συ
νηβασεις και συνθηκας ηθετουν· και ην τα σκανδαλα πλειστα και πολλα.
VI. Κατ' εκεινον τον καιρον ο του βασιλεως υιος Θεοδωρος ο μαρκιων, ο προ
ετων συχνων εις την μητερος πατριδα πεμφθεις, ως ειρηκαμεν, και μετα τον τουτης
θα νατον επανηκε προς τον πατερα, παιδας και γυναικα εκεισε καταλιπων. Ἴδε οτι
και γνωμηι και πιστει και σχηματι και γενειων κουραι Λατινος ην ακραιφνης. Και
κηδε μονιας απασης και ευμενειας και χορηγιας χρηματων ο πατηρ εχαρισατο· αυτος
δε τον Ἰουδα εκεινον μιμησαμενος, προδοτης ειλετο γενεσθαι του βασιλεως και
πατρος και θερμοτερος παντων εχθρος εγενετο. Και πασαν αιδω πατρικην οπισω
λιπων, προς τον νεον βασιλεα και ανεψιον αυτομολος παραγινεται και πλειον το
σκανδαλον ηυ ξησε. Τοτε μεν δια τους εμφυλιους πολεμους και τας ακαταστασιας ο
Ὀτθμανης ο της Βιθυνιας κρατων, ευκαιριαν ευρων, εκ του εναπολειφθεντος μερους
τοις Ῥωμαιοις ουκ ολιγον ελαβεν. Ἡ δε εισοδος του νεου βασιλεως εντος της
Πολεως ουτως εγε νετο· προδοται δε δυο ελθοντες εις το στρατοπεδον, τουνομα ο εις
Καστελανος και ο ετερος Καμαρις, οι ησαν φυλακες εν τινι τοπωι της πολεως εγγυς
της πυλης της λεγομενης της Ἀνδριανουπολεως και συνηβασεις μετα του νεου
βασιλεως ποιησαντες, και ελθων ο στρατος νυκτος εν τοπωι εκεινωι, τας κλιμακας
εβαλον και εσω της πολεως μερος εξ αυτων γενομενοι και την πυλην
αναπετασαντες, ο εναπολειφθεις στρατος μετα του νεου βασιλεως ενδον γεγονε. Και
ευθυς συγκαλεσας παντα υφ' εαυτον στρατον, παρεκελευετο μαλλον σφοδρως, μητε
χειρα φονευτριαν, μητε γλωσσαν υβριστριαν επε νεγκειν μητε τωι παππωι και
βασιλει, μητ' ουδενι των αλλων απαντων· ου γαρ φησιν ημεις, αλλ' ο θεος ταυτην
παρεσχε την νικην. Και περι της του παππου και βασιλεως ζωης εφροντισεν.
Ἐγκρατης δε της πολεως και βασιλειας γενομενος του παππου ετι ζωντος,
ληιστρικως και δυναστικωι τροπωι βασιλειας τουτον εξεωσεν. Ἐβασιλευσε μετα του
υιου Μιχαηλ ο γηραιος Ἀνδρονικος, εως ου εξωσθη υπο του εγγονου αυτου και νεου
Ἀνδρονικου, ετη με, ετει απο του Χριστου γεννησεως #22ατκηʹ, απο δε κτισεως
κοσμου #22 ωλ ʹ.
Βασιλεια Ἀνδρονικου του νεου
VII. Και παραλαβων την βασιλειαν και την πολιν ο νεος Ἀνδρονικος, καθ' ον
τροπον ειρηκαμεν, και κυριος και δεσποτης εις πασαν εξουσιαν γενομενος, τον
παππον και βασιλεα προμηθειας ικανης του βιου και του ζην ηξιωσε· τον δε θειον
αυτου Κων 180 σταντινον πιασας εν ειρκτηι εζοφωμενηι εθετο. Και του μεγαλου
λογοθετου του Μετο χιτου, του ποτε ανακαινισαντος και οικοδομησαντος την μονην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

του Ζωοδοτου την καλουμενην της Χωρας, τα κτηματα παντα και χρηματα
εδημοσιευσεν. Ειτα υστερον παλιν, συμπαθης ων ο βασιλευς, τους παντας
επρομηθευσατο. Ἄρτι δε της ωρας επιστασης του εαρος, τας των Ῥωμαιων δυναμεις
συναθροι σας κατα του Ὀρχανου του της Βιθυνιας αμηρευοντος περασας εστρατευσε
και την προκαθεζομενην της Βιθυνιας πολιν Νικαιαν διπλωι πολεμωι
πολιορκουμενην και κιν δυνευουσαν εις ακρον ορων βοηθησαι, τα των Ῥωμαιων
εσφαλησαν τροπωι τοιωιδε. Ἐλθων ουν ο βασιλευς και συμβαλων τοις εχθροις και
ακροβολισμων γενομενων και συμπλοκης, το των Ῥωμαιων στρατευμα εκ της εκτης
ωρας της ημερας εως της εσπε ρας καλως και ανδρειως αντελεγοντο τοις Ἀγαρηνοις·
και οι Τουρκοι σχεδον προς το κλιναι ολιγον αρχην εποιουν και ο αμηρας εις δειλιαν
ενεπεσε. Του δε πολεμου λυθεντος δια το σκοτος της νυκτος εγγυζειν, ευρεθη
τετρωμενος τον ποδα ο βασι λευς ελαφρωι τινι βελει· και θελοντος εισελθειν εις το
της Φιλοκρινης πολιχνιον, πλει στα εγγυς ον, θεραπειας ενεκα του ποδος, ουκ οιδα
πως, εξ αμαρτιων, μικρον εψιθυρι σθη εν τωι στρατωι, την αιτιαν μη ειδοτες, αλλα
φευγειν ενομιζον τουτον απο δειλιας αυτου. Και ο στρατος πας ασυντακτως και μετα
βιας φευγειν ωρμησαν υπο τινος μη διωκομενοι. Και εν τωι φευγειν δια το σκοτος
υπ' αλληλων κατεπατηθησαν, και πολλοι τινες αναμεσον ετρωθησαν· και εν τοις
ορυγμασι του πολιχνιου μερος φθασαντες ασυν τακτως κατεγκρεμιζοντο· αλλοι δε
εν τωι αιγιαλωι φθασαντες, πολλοι απεπνιγησαν δια το εμβαν πληθος επι τοις
ακατιοις. Οι δε σκοποι του Ὀρχανου, ωσει τριακοσιοι εφιπ ποι στρατιωται οντες, την
ασυντακτον φυγην και θυρυβον ορωντες, μετα φονων μονον αυτους εδιωχνον· και
εγκρατεις πασης της σκηνης της βασιλικης και πασης παρασκε υης και ιππων
βασιλικων και εφεστριδων πολυτιμων παρ' ελπιδα κυριοι γεγονασι· και νικην
μεγαλην χωρις πολεμου εκερδησαν. Ὁ δε βασιλευς εν τωι πολιχνιωι εκεινωι προ
σμεινας ημερας τρεις, μετα λυπης μεγαλης και δακρυων απαραμυθητων την των Ῥω
μαιων δυστυχιαν κλαιων επι την Κωνσταντινου επανεστρεψε. Και ο αμηρας μετ' ολι
γας ημερας εγκρατης και της πολεως Νικαιας γεγονε.
VIII. Του δε φθινοπωρου ισταμενου συλλεξαμενος οσας αν ησαν τριηρεις Ῥω
μαιοις κατα Μαρτινου του την Χιον επιτροπευοντος τον πλουν ποιησαμενος, την τε
νησον κατεσχε ξυν ουδενι κοπωι και πονωι· και αυτον τον Μαρτινον χειρωσαμενος,
δεσμοτην τοις Βυζαντιοις παρεπεμψεν. Ειτα κατα των Φωκαιων Λατινων πλευσας
υπο τελεις της βασιλειας αυτου εποιησε και ενεχυρον τους αυτων υιους τωι βασιλει
εδωσαν. Ἐπι της βασιλειας τουδε του αυτοκρατορος και η Νικομηδεια, των Βιθυνων
μητροπολις, εαλω υπο του Ὀρχανου, τωι πολλωι λιμωι καταπονηθεισα. Ὁ δε βασιλευς
στρατευει κατα των Ἀκαρνων και Αιτωλων και Ἠπειριων και Ἰλλυριων και αυτους
εδουλωσε· και τινα φρουρια, τα υπο των Βουλγαρων, ελαβεν. 182 Ἐν τουτωι τωι
χρονωι εγεννηθη εν τηι πολει Κωνσταντινου παιδιον συμφυες μεν απο ποδων αχρις
ομφαλου, τα δε εξης διαιρουμενον, ωμους και στερνα και ραχιν, και δυο μεν εχον
κεφαλας, χειρας δε τεσσαρας· και μετ' ολιγας ημερας εξεπεπνευκει. Ἐν τωι καιρωι
εκεινωι ηλθε και εκ της Ἰταλιας εις Κωνσταντινουπολιν μοναχος τις Καλαβρος,
τουνομα Βαρλααμ, ος μεγας και πολυς εδοκει ειναι αυτον εν τωι λε γειν και
διαλεγεσθαι, περι ωιν οι Λατινοι καινοτομουσι, και το φως το εν Θαβοριωι λε γων
ειναι κτιστον. Ὅθεν και εις διαλεξιν τινα εκαλει και ο βασιλευς προσταξας τον κυρ
Γρηγοριον τον Παλαμαν, τον τοτε τον της Θεσσαλονικης θρονον περιεποντα, ινα
μετα του Καλαβρου διαλεχθηι. Και πολλας διαλεξεις αναμεσον αυτων ποιησαντες τας
πιθανολογιας και φληναφιας του Καλαβρου Βαρλααμ ως ιστον αραχνης ο Παλαμας
εξετιναξε. Και του Χρυσολωρα Ἰωαννου τα ομοια δοξαζοντος και δεινου εν τωι
λεγειν και διαλεγεσθαι και αυτου οντος, τα ομοια επαθεν. Ουτος δε ο βασιλευς εκ
της δεσποινης Ειρηνης της εξ Ἀλαμανων απαις ων, αποθανουσης δε αυτης, δευτεραν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

γυναικα ελαβεν, Ἄνναν τουνομα, μεθ' ης εγεννησε θυγατερας μεν δυο, ων την
πρωτοτοκον των Μυσων αρχηγου υιωι εις γυναικα εδωκε και ειρηνη μεγαλη
αναμεταξυ Μυσων και Ῥωμαιων γεγονε. Την ετεραν υστερον ο αμηρας Ὀρχανης εις
γυναικα ελαβεν· αρρεν μεν εν τωι βασιλει, κυρ Ἰωαννης εγεννη-θη. Ἐν δε τωι καιρωι
της τελευτης αυτου τον βασιλεαν Ἰωαννην, τον υιον αυτου, θεωρων εν νεαραι
ηλικιαι οντα και μη την βασιλειαν διοικειν ειναι επιτηδειον, ειασεν επιτρο πον αυτου
τον μεγαν δομεστικον Ἰωαννην τον Καντακουζηνον και οικονομον της βα σιλειας,
ος και επι πολλα δυναμενος ην τοτε εγγυς του βασιλεως, αρχι καιρου ηλι κιας του
υιου αυτου Ἰωαννου, και τηι θυγατρι αυτου προσταξας συζευχθηναι τον παιδα.
Ὑπηρχε δε ουτος ο βασιλευς χαριεις τωι ειδει και τηι γνωμηι φιλανθρωπος, τωι ηθει
ιλαρος, συμπαθης τοις πασιν· εμισει γαρ περι αυτον πληθος ανθρωπων ορων, η γαπα
δε πλειστα τα κυνηγια· διο και ετρεφε κυνας πλεον των χιλιων και τετρακοσιων·
ορνεα δε ητοι ιερακας πλεον των χιλιων και τους αυτα επιμελουντας εγγυς
τοσουτους ειχεν. Ἐτεθνηκει δε κατα το ʹ ωμθ-ωι ετει· ο δε της ζωης αυτου απας
χρονος πεντε και τεσσαρακοντα ετη ετυγχανεν, εξ ων εβασιλευσεν ετη εικοσιν.
Πως εβασιλευσεν ο Καντακουζηνος και η βασιλεια επι τας χειρας αυτου
ηλθεν;
IX. Ἤδη δε αποθανοντος του βασιλεως ο Καντακουζηνος την βασιλειαν και
πασαν την διοικησιν και εξουσιαν αναζωσαμενος, ευθυς βασιλευς ανηγορευθη και
την γυναικα αυτου δεσποιναν εστεψε και τωι πρωτωι υιωι αυτου ερυθρου πεδιλου
μετεδωκε· τον δε ετερον δεσποτην εν τηι Σπαρτηι εποιησε, βουλομενος δε πασαν
εξουσιαν και αρχην υφ' εαυτωι και τοις υιοις αυτου κληρον ποιησαι. Περι δε του
βασιλεως Ἰωαν 184 νου του και γαμβρου αυτου ουκετι αυτωι εμελεν. Ἀνδρυνθεις
ουν τηι ηλικιαι ο Ἰωαννης απητει την βασιλειαν λαβειν ως γνησιος διαδοχος και
κληρονομος εκ των του πεν θερου χειρων. Ἐκεινος μεν ουκ εβουλετο, αλλ' εαυτωι
και τοις υιοις αυτου θελων κλη ρον ποιησαι, πολλαι μαχαι και πολεμοι εμφυλιοι
αναμεταξυ τοιουτων διαφορων εγε νοντο και κακωσις και φθορα μεγαλη και ουαι
και κλαυθμοι εις το υπηκοον το τα λαιπωρον. Και ο Ὀρχανης τοτε αδειαν τελειαν
και ευκαιριαν δραξαμενος, τα εναπο μειναντα υποτελη Ῥωμαιων εν τηι Βιθυνιαι υφ'
εαυτον εποιησατο και αυθις την της Θραικης Χεῤρονησον περασας πολιχνια τινα και
φρουρια ελαβε. Και τινες μεν των ενδοξων και ευγενων και του δημου τον
Παλαιολογον ως διαδοχον γνησιον και κληρονομον της αρχης βασιλεα ηθελον
βοηθουντες και συμπο νουντες αυτωι. Τινες δε παλιν τα εναντια φρονουντες ελεγον·
τα οσα ο Μιχαηλ ο βα σιλευς ο προπαππος αυτου εποιησε τωι Ἰωαννηι τωι Λασκαρει,
τυφλωσας αυτον και την βασιλειαν λαβων, και αυτος ο εγγονος αυτου τα νυν υπο
ετερων ανταποδιδοται. Και τωι μετρωι ωι εμετρησαν οι προ αυτου και την βασιλειαν
ελαβον, και ουτος τα νυν αντιμετρηθησεται. Και ο Παλαιολογος απορηθεις και εις
απογνωσιν ελθων και ουκ εχων τι ετερον πραξαι προς τον Τουρκον αμηραν
Ὀρχανην διεδραμεν βοηθειαν αι των, ινα της βασιλειας της πατρικης εγκρατης
γενηται, και την αδελφην αυτου εις γυναικα εδωσε τωι Ὀρχανηι. Και αυτος μετα
χαρας την αιτησιν δεξαμενος, και μαλιστα δια την συγγενειαν, και τα φρουρια, α εν
τηι Θραικηι διερχομενος ελαβεν, αυθις τωι βασιλει Ἰωαννηι, τωι εαυτου γυναικαδελφωι
εχαρισατο, και χειρα δωσας αυτωι, οιαν εβουλετο. Και εν τηι πολει περασας τον
Καντακουζηνον και πενθερον εκ της βασι λειας εξεωσε και εγκρατης πασης της
πατρικης αρχης εγενετο. Ὁ δε Καντακουζηνος ως φυγας εν τηι Σερβιαι προς τον
γαμβρον αυτου τον ταυτης κρατουντα ελθων, τα δια τριβας εποιειτο, ησυχαζων δια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

τον φοβον του Ὀρχανου· και εζητει παντοτε καιρον επιτηδειον, ινα, ει δυνατον,
παλιν δοκιμασηι και την βασιλειαν υφ' εαυτον ποιησηι ελ θειν. Ἀκουσας δε τον του
Ὀρχανου θανατον και πως ο υιος αυτου Ἀμουρατης τηναρχην διεδεξατο, στρατον
οικονομησας εκ τε της Σερβιας και Βουλγαριας, ινα παλιν κατα του γαμβρου και
βασιλεως Ἰωαννου ελθηι· ο δε βασιλευς Ἰωαννης ταυτα μαθων εστειλε πρεσβυν προς
τον πενθερον μετ' επιστολης περιεχουσης ουτως.
Ἐπιστολη Ἰωαννου του βασιλεως προς τον Καντακουζηνον τον πενθερον
αυτου
χ. Ἐγω μεν πολλακις και τα νυν συλλογιζομενος, εθαυμασα πως η συνειδησις
και η διακρισις και το γηρας ουκ ελεγχει σε, ινα κατα νουν ενθυμηθηις τον θανατον
και την κρισιν του απροσωποληπτου εκεινου κριτου, εν ηι μελλομεν παντες γυμνοι
και 186 τετραχηλισμενοι παριστασθαι, και κατα τας πραξεις και εργα αυτου εκαστος
την αν ταμειψιν ληψεται. Ἔδει γαρ σε ως συνετον και πρακτικον και τας Γραφας
καλως ει δοτα και εις παντα επιτηδειον, ως συ λεγεις και μεγαλαυχεις και επαιρεσαι,
ινα εις αισθησιν ελθηις τοσουτον καιρον τι αν ειη το παρ' εμου αιτεις, και τι το σον
δικαιον νομιμως και κανονικως κατα ταξιν Ῥωμαιων και συνηθειαν εστι. Και ουκ
αρκεσθης εως του νυν τοσαυτα σκανδαλα και τοσουτους εμφυλιους πολεμους και
φονους και αιματοχυσιας και ανδραποδισμους των ομοφυλων και Χριστιανων ημων
αδελφων και τοσουτην φθοραν και κακον εις παν το υπηκοον; Ἔασον, εασον δια
τους οικτιρμους του παναγαθου Θεου, ινα ανεσιν λαβωσι και αναπαυσιν μικραν των
κακων και οδυνων οι ταπεινοι και ελεεινοι και δυστυχεις Χριστιανοι. Ἐν μεν Ἀσιαι,
ως οιδας, το με-γιστον κακον και θηριον, η του Ὀτθμανου γονη τους παντας
διεφθειρε και απωλεσε και ηφανισε· τους δε φυγοντας εκ των εκειθεν χειμωνων και
συμφορων και αμφω τους εναπομειναντας ενταυθα και αναψυχην αφησωμεν ινα
λαβωσι. Και εαν περι τα εθνη τα μη νομον εχοντα ο θειος ∆αβιδ παρακαλων φησιν,
ινα διασκορπισθωσι τα τους πολε μους θελοντα, ποσον μαλλον κριμα εξομεν ημεις,
ους ο Χριστος και Θεος ημων δι' αφατον ελεος αυτου τωι οικειωι αιματι εξηγορασε
και νομον και εντολας εχαρισατο η μιν, την τε ειρηνην και αγαπην ενομοθετησε
σημειον πρωτον και κεφαλαιον τοις αυ του μαθηταις "3θελω ειναι"3 εφησεν. Οιδας
γαρ καλως και τουτο, και τοις πασι φανερον εστι, ως ο εμος αειμνηστος πατηρ και
βασιλευς εκ μικρου οντα σε εις μεγα αξιωμα και οφφικιον ανεβιβασε και εως και
βασιλειας ονομα εν τωι θανατωι αυτου ηξιωσε σε. Ἐν θυμηθητι καλως την αγαπην
και την διαθεσιν πνευματικην, ην ειχε προς σε. Και εμε τον ταλαιπωρον και δυστυχη
εις χειρας σου επαρεδωκε, και την συγγενειαν προστα ξας, ωστε και εν υστεραις
ωραις της ζωης αυτου ανα ημων και υμων γενεσθαι ωρισε, και την πασαν εξουσιαν
του διοικειν και ποιμαινειν και εμε και την βασιλειαν Ῥω μαιων εις χειρας σου
ενεμπιστευσε. Συ μεν ουχ ως ποιμην αληθινος εις απαντα εποιη σας και ου παυεσαι
ποιειν, αλλ' ως αντικρυς λυκος και ληιστης και κλεπτης, και κα τα πασαν αναγκην, ει
δυνατον, θελεις και βουλεσαι, ινα εμε τον κληρονομον της αρχης και διαδοχον και
τεσσαρων βασιλεων απογονον της βασιλειας γυμνωσης και ιδιωτευ σηις και σε τον
ιδιωτην οντα βασιλεα ποιησηις. Ἐγω δε τηι αμαχωι δυναμει την αδι κιαν, ην εποιησας
εις εμε και ποιεις, και τον τα παντα τα σκανδαλα ποιουντα και αρχην τουτων οντα
ανατιθημι και το ευθες ενωπιον κυριου γενησεται.
Πως ο Καντακουζηνος ελαβε την επιστολην;
XI. Λαβων δε την επιστολην ο Καντακουζηνος και τα γεγραμμενα ιδων, την
συ νειδησιν ουκ εκαμφθη και την καρδιαν ου εμαλαχθη, αλλα την παρασκευην και
το εργον του πολεμου παντοτε ητοιμαζεν ελπιζων ινα και βοηθειαν εξηι παρα του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

αμηρα.
188 Ὁ δε βασιλευς Ἰωαννης ως ειδε και ηκουσε τον στρατον του
Καντακουζηνου και πενθερου ερχομενον και ετοιμαζομενον και μη εχων
αντιστηναι, προς τον αμηραν Ἀ μουρατην διεπρεσβευσατο, ινα ελθηι και συμμαχησηι
αυτωι. Ὁ δε αμηρας δεινος ων και τας εννοιας αυτου υποκεκρυμμενας διπλως εχων,
μετα χαρας δεξαμενος την πρεσβειαν και δωδεκα χιλιαδας στρατον στειλας
ενεμπροσθεν εις βοηθειαν τωι βασιλει Ἰωαννηι, ειτα και αυτος μετα πληθους στρατου
περασας εκ της Ἀβυδου, ηλθεν εν τηι Θραικηι κατα το φαινομενον μεν ινα τον βασιλεα
βοηθησηι, υποκεκρυμμενως δε ινα, εαν τον καιρον ευρηι αρεσκοντα τι, ο και εγενετο,
τοπους και χωρας εαυτωι περιποιησηται εν τηι Ευ ρωπηι και την αρχην αυτου αυξησηι.
Ὁ δε Καντακουζηνος μετα των Σερβων και των Βουλγαρων ελθων κατα του
Παλαιολογου και ειδως τον αμηραν, οτι διπλως διεκει το, και ουδεν κατορθωσαντες,
τα παντα καταλιπων, μοναχος εγενετο και αντι Ἰωαννου Ἰωασαφ ωνομασθη,
κρατησας της βασιλειας, εως ου και εξωσθη υπο του γαμβρου πολεμων, ετη εξ και
μηνα επτα. Ὁ δε Ἀμουρατης τον καιρον ευρων επιτηδειον και εν τηι Θραικηι
ευρισκομε νος ετοιμος και παρασκευασμενος μετα τοσουτου στρατου καλως, και τα
των Ῥωμαιων βλεπων εις ακρον τεταπεινωμενα δια τους εμφυλιους πολεμους και
συγχυσεις, και ουκ ειχον αντιστηναι ταις δυναμεσιν αυτου, τοτε πρωτον εν τηι
Ευρωπηι το των Ὀτθου μαλιδων γενος αυθεντες χειρα εν τηι Θραικηι εβαλον, και την
Καλλιουπολιν ελαβε και ετερους ουκ ολιγους τοπους και χωρας και φρουρια εκ τε
της των Ῥωμαιων αρχης και εκ των ετερων αυθεντων Χριστιανων, καθως εν ολιγωι
εν τηι της ζωης αυτου διηγησει ρηθησεται. Ἦσαν γαρ περασαντες, ως προεφημεν, και
εν ετεροις καιροις οι Τουρκοι εν τηι Ευρωπηι εις την Χεῤρονησον της Θραικης, αλλ'
ουκ ηδυνηθησαν στηναι, ουτε κυριευσαι τοσουτους τοπους και φρουρια και πολεις
ως τα νυν, δια τι μεν πολλακις νομωι πολεμου εδιωχθησαν, πολλακις ως ληισται
περασαντες παλιν εφυγον. Λοιπον ο Ἀμουρατης και της Ἀνδριανουπολεως εγκρατης
γενομενος και πολυμερως εκ της Μακεδονιας και Βουλγαριας και Σερβιας, τελος
παντων δε αγα πην μετα του βασιλεως εως τελους ζωης αυτων ποιησαντες και
ορκους αναμεσον, ινα τας συνθηκας και την αγαπην φυλαξωσι και εις υπερ ετερου
εσται βοηθος. Ουτος δε ο βασιλευς Ἰωαννης εσχε τουσδε υιους· Ἀνδρονικον τον
δεσποτην, Μανουηλ τον βασιλεα, Θεοδωρον τον πορφυρογεννητον και Μιχαηλ τον
δεσποτην. Ὃς τωι μεν πρωτογενει Ἀνδρονικωι, ως διαδοχωι της βασιλειας εν τηι πολει
προστα-ξας ειναι, τον δε βασιλεα κυρ Μανουηλ του διοικειν και κυβερναν την
Θεσσαλονικην, τον δε Θεοδωρον τον πορφυρογεννητον μετα το αποθανειν τον του
Καντακουζηνου υιον εν τηι Σπαρτηι κυριον και αυθεντην απεστειλεν. Ἐλθων δε εν τηι
Θεσσαλονικηι ο βασιλευς κυρ Μανουηλ, και αγαπην και φιλιαν ειχον μετα των
αρχοντων και πρω των της πολεως Σεῤρων, βουλην ποιησαντες, ινα τους φυλακας
Τουρκους τους φρου 190 ρουντας το φρουριον αποκτεινωσι και το αστυ τωι κυρ
Μανουηλ δωσωσιν. Αυτη δε η βουλη ουκ ελαθε τον αμηραν και στειλας τον
Καραλιμπασια μετα στρατου πληθους πολλου κατα της Θεσσαλονικης ελθειν και του
Μανουηλ, παραγγειλας αυτωι μη οπι σθεν ελθειν, εως ου την Θεσσαλονικην αλωσηι
και τον Μανουηλ δεσμιον αγαγηι. Ἀκου σας δε ταυτα ο κυρ Μανουηλ και θεωρων,
οτι ουκ εδυνατο αντιστηναι τοσουτωι στρα τωι, εις δειλιαν και φοβον ενεπεσε και μη
εχων τι ετερον πραξαι, φυγειν τηι σωτηριαι εχρησατο, θελων ελθειν προς τον πατερα
και βασιλεα εν τηι Πολει. Ὁ δε πατηρ δια τον φοβον του αμηρα ουκ ηθελε δεχθηναι
αυτον, δεικνυων αυτωι, αλλα μαλλον απειλη σας σφοδρως. Ἐλπιζων δε δεχθηναι
αυτον οι της Λεσβου δεσποζοντες, ελθων εκεισε, αυτοι αληθως και φανερως ουκ
ανεσχοντο ιδειν η συνομιλησαι αυτωι δια τον του Ἀμουρατου φοβον, ινα μη και
αυτοι κινδυνευσωσιν. Ἀποτυχων δε και τας εκειθεν ελπιδας και θεωρων, οτι ουδεις
ηθελε δεχθηναι αυτον, ταυτα λογιζεται, ινα αυτοθελης εν τηι Προυσηι προς τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

αμηραν υπαγηι και συγχωρησιν αιτησηι. Ἐλθων δε ενεμπρο σθεν του αμηρα,
ωμολογει τα οσα αγνοων επραξεν· ουτος δε ο ασεβης φρονιμος ων και ιδων την
υποταγην, ην εδειξεν ο κυρ Μανουηλ και αυτοθελως αυτου ενεμπροσθεν ελθοντος,
μετα ευσπλαγχνιας μεγαλης ενηγκαλισατο, καταφιλησας αυτον και χαρας εμπλεος
γεγονως. Και ημεραις τισι καθισαντες τρωγοντες και πινοντες και ευθυμησαντες και
πολλα ειποντες και χαριτας επηγγειλατο και σιτηρεσια δωσας εχειν εκ της αυλης αυ
του. Ειτα εν τωι επανιεναι μελλοντος, ειπεν αυτωι. Κυρ Μανουηλ τζελεπη, γινωσκε
τουτο εκ του νυν και εμπροσθεν δια την υποταγην, ην εδειξας ελθων προς με και
ομο λογησας ενωπιον μου και του Θεου του τα παντα τα κρυφια των ανθρωπων
γινωσκοντος, τα εσφαλμενα σοι, πληροφορηθητι τουτο αληθως· ως υιον εχω
αγαπην προς σε. Πλην προσεχε εκ του νυν και εμπροσθεν, ινα μη τοιουτων εργων
επιχειρισθηις, οτι μεγα σκαν δαλον εστιν· οιδας γαρ, οτι φιλοι και αδελφοι εσμεν και
ανα ημων ουκ εστι δικαιον διαφορα και μαχη ειναι, αλλα μαλλον φιλια και αγαπη.
Συ δε νεος φρονιμος και κα λος εις τα παντα και επιτηδειος υπαρχεις και οιδας τι
ποιειν και λεγειν. Ἄρχου των σων εν ειρηνηι και μη ζηταις τα αλοτρια. Και εαν
αναγκη εστι σοι τις υπερ χρηματων η ετερας συνδρομης χρηιζεις, εγω παντοτε
ετοιμος εσομαι μετα χαρας πληρωσαι σου την αιτησιν. Και ετερα πολλα ειποντες,
απελυσεν αυτον, φιλοδωρησας τα μεγιστα και προς τον βασιλεα και πατερα γραψας,
ινα ασπασιως δεξηται αυτον παρακαλων και φιλειν μαλλον υπερ αυτον και
συγχωρησαι περι ων κατα αγνοιαν επραξε. Περασαντος δε του Ἀμουρατου ηλθεν εν
τηι Ἀνδριανουπολει, βουλομενος πο-λεμον ποιησαι κατα των Ουγγρων. Τινας δε των
σατραπων αυτου εν τηι Ἀσιαι απο 192 στατησαντας μαθων, την παρασκευην εκεινην
αφεις, μετα του βασιλεως κυρ Ἰωαννου ως φιλοι, κατα τας συνηβασεις αυτων,
περασαντες ηλθον κατ' αυτων μετα πληθους στρα των, παρων και ο κυρ Μανουηλ
εγγυς του πατρος.
XII. Και εν τωι απερχεσθαι αυτους, λεγω δη τον αμηραν και τον βασιλεα κα
τα των αποστατησαντων σατραπων εν τηι Ἀσιαι, και ο μεν αμηρας τον υιον αυτου Μω
σην τζελεπην κατελιπεν, ινα παντα τα υποτελη αυτωι εν τηι Ευρωπηι φυλαττηι, ο δε
βασιλευς τον δεσποτην κυρ Ἀνδρονικον τον πρωτογενη υιον αυτου τα των
Ῥωμαιων κυβερναν ειασεν και ενεμπιστευσεν αυτωι. Αυτοι δε οι νεοι αυθεντοπουλοι
ευκαιριαν ευροντες και εις ακρον φιλιωθεντες και ομιλησαντες συχνως, ωμονοησαν
μετα ορκων αναμεταξυ αυτων, ινα ως αδελφοι ωσιν απο της ωρας εκεινης και εις τωι
ετερωι βοη θος εσηται κατα παν· και ουτως απεστατησαν κατα των πατερων αυτων.
Περιερχομενοι τας χωρας και πολεις και τας μη υποκυπτουσας τωι θεληματι αυτων,
αλλα φυλαττου σας την πρεπουσαν ευνοιαν εις τους πατερας, ηιχμαλωτιζον
σκυλευοντες και ανδραπο διζοντες. Μαθοντες δε τουτο εν τηι Ἀσιαι ο αμηρας και ο
βασιλευς λιαν ελυπηθη σαν και ηγανακτησαν. Ὁ ουν αμηρας υποψιαν εχων εν τηι
καρδιαι μη δια θελησεως και βουλης του βασιλεως ουτοι απεστατησαν, αποστειλας
μηνυων αυτωι μετα θυμου ειπεν, ινα τροπον τινα ποιησηι, οπως τον Ἀνδρονικον
παιδευσηι, και πληροφορηθη σεται, ει ο βασιλευς ουκ ην αιτιος της τοιαυτης βουλης·
ει δε αλλως γενησεται, αυτος και ο οικος αυτου και πασα η αρχη των Ῥωμαιων
οψεται. Ὁ δε βασιλευς απεκρινατο λεγων, οτι ουκ οιδεν ουτε επιστατο, μετα ορκων
μεγαλων, το γεγονος· και εαν εις χειρας τον υιον τυχον ειχεν, ανευ τινος
ελεημοσυνης ειχε παιδευσαι αυτον. Ὡς δε τα της Ἀσιας εδιωρθωσαν και ειρηνευσαν,
περασαντες ηλθον εν τηι Ευρωπηι και στρατον ευθεως οικονομησαντες εστειλαν κατα
των αποστατησαντων υιων. Και πολεμου γεγονοτος, τον των αποστατων στρατον ο
αμηρας χρημασι και λογοις απατησας, επιβουλην τοιαυ την εποιησαν· αφεντες
αυτους εφυγον και τους αυθεντοπουλους εν τινι φρουριωι του ∆ιδυμοτειχου
καταφυγοντας επιασαν και τους πατρασι δωρον τουτους προσεφερον. Και ο αμηρας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

ευθυς τον υιον αυτου απεκεφαλισεν· ο δε βασιλευς θελων και μη θε λων δια τον
φοβον του αμηρα τον δεσποτην κυρ Ἀνδρονικον, τον υιον αυτου, των οφθαλμων
εστερησε και εν τοις πυργοις τοις λεγομενοις Ἀνεμαδες πλησιον Βλαχερνων
απεκλεισε. Τυχοντες μεν και ετεροι τινες συν αυτοις νεοι συνηλικιωται
επλανηθησαν, παιδες ενδοξων και ευγενων Χριστιανων τε και Τουρκων και αυτοι
σαγηνευθεντες τωι αμηραι εδοθησαν· και οι πατερες αυτων παροντες μετα δακρυων
εκελευσθησαν, ινα εκαστος αυτων τον υιον αυτου οικειοχειρως θανατωσηι· και τους
μη πειθομενους πα τερας πραξαι κατα το προσταχθεν αυτοις εν τωι αμα κατα τον
ποταμον δεδημενους εβυ θιζεν ομοθυμαδον, πατερα τε λεγω και υιον, ταυτην την
ωμοτητα και απανθρωπιαν ο Ἀμουρατης ποιησας, αει εις τα παντα καλως
πολιτευομενος. Καιρου δε τινος πα ρελθοντος, τινες των ενδοξων και ευγενων
Χριστιανων και Ἀγαρηνων του αμηρα δεηθεντες γραψαι προς τον βασιλεα κυρ
Ἰωαννην, ινα τον δεσποτην κυρ Ἀνδρονικον του αποκλεισμου ελευθερωσηι· ο και
εγενετο. 194 Και των πραγματων ουτως εχοντων, θεωρων ο βασιλευς τα των
Ῥωμαιων πραγ ματα παντοιοτροπως υποκοριζεσθαι, ταπεινουμενα και εις
αφανισμον παντελη ημεραι τηι ημεραι ερχομενα, τα δε των Τουρκων εις ακρον
προκοπτοντα, τριηρεις τινας ητοι μασεν, εμβας εν τηι Ἰταλιαι ελθειν αιτησαι
βοηθειαν παρα των εκεισε αυθεντων, ινα μη η βασιλεια Ῥωμαιων κατακρατος εις
τελος εκπεσηι. Και εν τωι μελλειν απερχεσθαι τον δεσποτην κυρ Ἀνδρονικον παλιν
ειασε διοικειν και κυβερναν την πολιν και την βασιλειαν. Πλευσαντος δε του
βασιλεως, εφθασεν εν τηι Ἰταλιαι, εν τηι των Ἑνετων ωραιαι πολει και η γερουσια
απασα τησδε της πολεως ασμενως τουτον εδεξαντο· περι δε του βοηθησαι αυτωι ουκ
ην φωνη και ουκ ην ακροασις. Κακειθεν εξελθων, προς τον ρηγα Φραγκιας
Καρουλον ελθων, ουδεν εκατωρθωσε δια το περισπωμενους ειναι αυτους, λεγω,
αναμεταξυ και μαχας και σκανδαλα εχοντας. Και χρηματων μονον πλη θος
αναλωσας και δανεια πολλα λαβων δια το ειναι μεγαλην την εν Ἰταλιαι δαπανην και
εις Ἑνετιαν επαναστρεψας, εγραψε δια ταχυδρομου τωι υιωι αυτου Ἀνδρονικωι, ινα
ποιησηι τροπον στειλαι αυτωι χρηματα, οπως τα δανεια, α ελαβεν, αποδωσηι και
αναλωσηι ετι και εν τηι οδωι. Αυτος δε παντοτε τωι της αρχης τρεφομενος ερωτι, και
εις χειρας ταυτην λαχων ειχεν, ουδεν εφροντιζε, περι ων ο βασιλευς και πατηρ εγρα
φεν, αλλα μαλλον, ως ειπηι τις, τας του πατρος προσταξεις και γραφας ως εν υδατι
γεγραμμενας ελογισατο. Ἀκουσας δε ταυτα εν τηι Θεσσαλονικηι κυρ Μανουηλ ο νεω
τερος υιος, μετα σπουδης και προθυμιας συναξας χρηματα πολλα τον αριθμον,
χρυσιου και αργυριου, ως ενην ουν τριηρεις ετοιμασας, εμβας εν τηι Ἰταλιαι τον
πλουν, οπου ην ο πατηρ, εποιησε. Και προσκυνησας αυτον και καταφιλησας χειρας
και ποδας και τοις δανεισταις το δανειον δωσας, τον πατερα και βασιλεα λαβων, εν
τηι Κωνσταν τινουπολει επανεστρεψε. ∆ια ταυτην ουν την αιτιαν και υποταγην ο
Μανουηλ τα με γιστα υπο του πατρος και πασης της συγκλητου ην φιλουμενος, ο δε
Ἀνδρονικος υπο του πατρος και υπο παντων ην μισουμενος. Και ο πατηρ συν τηι
συγκλητωι πασηι τον Μανουηλ εις βασιλεα εψηφισαντο, τον δε Ἀνδρονικον
απωσαντο. Και προσμενειν εν τηι πολει προσταξας ο πατηρ και ερυθρου πεδιλου
μετεδωκεν και διαδοχος της βασι λειας υπο παντων ελεγετο ειναι. Ὁ δε δεσποτης
κυρ Ἀνδρονικος ο τυφλος μαινομε-νος ην θυμωι και ζηλωι και την αδικιαν βοων, και
εκ της περιφρονησεως περιαλγης εγενετο. ∆ιισχυριζομενος ελεγεν, οτι κατα τους
νομους Ῥωμαιων ταξιν τε και συνη θειαν η βασιλεια εαυτωι και τωι υιωι αρμοζει ως
πρωτοτοκοις, ο δε πατηρ και βασι λευς τον Μανουηλ υστερογενη οντα προτιμησαι
θελει και διαδοχον της βασιλειας αφησαι. Και ην παντοτε εστηκως και
διαλογιζομενος, ζητων καιρον επιτηδειον, τρο πον ποιησαι, οπως η βασιλεια αυτωι
και τωι υιωι αυτου Ἰωαννηι παλιν γενησηται.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

XIII. Ἀποθανοντος δε του αμηρα Ἀμουρατη, ο υιος αυτου Μπαγιαζητης
Ἀλευτορης την αρχην εδεξατο. Ὁ ουν κυρ Ἀνδρονικος ο και τυφλος καιρον ευρων
εκρινε και εφανη αυτωι, ινα του ποθουμενου τυχηι. Και μετα τινων των φιλων αυτου
συμβου λευσαμενος και των της γυναικος αυτου συγγενων και του πενθερου αυτου
Μαρκου του της Βουλγαριας ετι μερος δεσποζοντος και μετα του υιου αυτου
Ἰωαννου φυγων, 196 προς τον αμηραν Μπαγιαζητην ηλθον δεομενοι, οπως αυτοις
βοηθησηι και της βασι λειας γενωνται εγκρατεις, ως κατα κληρονομιαν και νομους
Ῥωμαιων και συννηθειαν αυτοις αρμοζει ως πρωτοτοκοις· ο δε πατηρ και παππος
θελει και βουλεται αδικησαι αυτους και τωι υστερογενει, ως ειπομεν, δωσαι.
Ἐπηγγειλαντο ετι τελειν τωι αμηρα κατ' ετος χρυσιου και αργυριου κεντηναρια ου
ολιγα και προνομια τινα εχειν εκ της Πο λεως. Ὁ ουν αμηρας τας διχονοιας και
μαχας αυτων θεωρων ηγαλλετο κατα τον λο γον τον επιχωριον τον λεγοντα· ο
λυκος το του ανεμου σφοδρον μετα κονιορτου ιδων ηγαλλετο και πηδων, ειπεν·
Ἀγαθος καιρος δι' εμε. Και μετα χαρας την αιτησιν δεξαμενος και δωσας αυτοις
στρατον ιππεων χιλιαδας εξ και πεζων τεσσαρας ηλθον κατα της πολεως και
εξαιφνης εξω της πολεως νυκτος φθασαντες, ευρον εν τοις παλα τιοις της Πηγης τον
πατερα και βασιλεα μετα του υιου Μανουηλ και αδελφου. Και πιασας απεκλεισεν
αυτους εν οικωι τινι και φυλαττεσθαι προσεταξατο μετα μεγαλης φυ λακης. Και
ουτως ο δεσποτης κυρ Ἀνδρονικος μετα του υιου Ἰωαννου εγκρατει της πολεως
εγενοντο και μερους της αρχης επι ετη δυο και μηνας εξ. Και τον υιον Ἰωαν νην
ελογισατο πολλακις αναγορευσαι εις βασιλεα· πλην αδυνατον ην δια τον βασι λεα
και πατερα ετι ζωντα. Και ο αμηρας πολλακις μηνυσας αυτωι, ινα αυτους απο κτεινηι
και εκποδων εκτιναξηι, εαν θεληι και εν τηι αρχηι ανενοχλητος εσηται, ο δε
ευβλαβουμενος ουκ ηθελησε ποτε πατροκτονος και αδελφοκτονος γενησηται. Ἐν
μιαι ουν των ημερων απατησαντες οι βασιλεις τους φυλασσοντας Βουλγα ρους
εφυγον και περασαντες και ουτοι προς τον αμηραν Μπαγιαζητην ηλθον. Και ο
γηραιος βασιλευς αναμιμνησκων την συγγενειαν του παππου Ὀρχανου και την
φιλιαν Ἀμουρατου του πατρος και οτι ουκ εστι δικαιον ουδε τις νομος συγχωρει τοις
πατρα σιν ουτως οι φιλτατοι πραττειν και ποιειν. Ὁ δε βασιλευς Μανουηλ υπεσχετο
δουναι τελος υπερ τον αδελφον· εξοχως δε υπεσχετο και τουτο, ινα κατ' ετος επι την
ωραν του εαρος εσηται ετοιμος μετα στρατων χιλιαδων δυο και δεκα, πεζων τε και
ιππεων, εις συνδρομην, οπου δ' αν ο αμηρας βουλησηται απελθειν, και εσηται τοις
φιλοις φι λος και τοις εχθροις εχθρος εις υπερ ετερου, και μετα ορκων ταυτα
ασφαλισαντες. Και ο αμηρας ταυτα ακουσας εστειλε πρεσβυν τινα εκ της αυλης
αυτου εις την Πο λιν, ινα γνωρισηι τας γνωμας και τας θελησεις τε και βουλας των
αρχοντων και του δημου, ποιον μεν εκ των δυο αδελφων εις βασιλεα ηγαπουν.
Ἐλθων δε ο πρεσβυς και καταλεπτως μαθων κατελαβε τας γνωμας και τας βουλας
σχεδον παντων των πολιτων, οτι δια πολλας αιτιας τον κυρ Μανουηλ ηθελον
βασιλευειν αυτοις. Και ποιησας ταυτα παντα αναφοραν τωι αμηρα, ευθυς στρατον
δωσας αυτοις ηλθον εν τηι πολει. Του ουν δεσποτου κυρ Ἀνδρονικου και του υιου
αυτου μη εχοντων τι πραξαι η πως αντιστα θωσιν, ο κυρ Μανουηλ μετα του πατρος
και βασιλεως εγκρατεις γεγονασι της βασι λειας και της πολεως και ευθυς προσταξει
του πατρος ο βασιλευς κυρ Μανουηλ τωι διαδηματι τωι βασιλικωι υπο του πατριαρχου
εν τωι σεπτωι Ἀποστολειωι ταινιουται. Ἐ-βασιλευσε λοιπον ο βασιλευς κυρ Ἰωαννης
μετα το εξωσαι τον πενθερον αυτου της βασιλειας, εως ου το σκηπτρον και την
πασαν εξουσιαν της βασιλειας εδωκε τωι υιωι 198 κυρ Μανουηλ και βασιλεα εστεψεν
επι ετους #22 ω< ηʹ> *** Τωι δε δεσποτηι κυρ Ἀνδρο νικωι την Θεσσαλονικην μετα
συνηβασεως δεδωκε του κατοικειν εν αυτηι· και ουτως τα παντα των Ῥωμαιων
ειρηνευσαν. Ευρισκομενου δε τινι καιρωι του αμηρα Μπαγιαζητου εν τηι Μακεδονιαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

εγγυς των Σεῤρων μητροπολεως, παρων και ο βασιλευς κυρ Μανουηλ κατα τας
υποσχεσεις και συνηβασεις, ας ειχον, και ο αδελφος αυτου ο δεσποτης κυρ Θεοδωρος
και ο κυρ Κωνσταντινος ο ∆ραγασης και ο της Σερβιας δεσποτης κυρ Στεφανος·
ελθοντος Παυ λου του Μαμωνα εκ της Πελοποννησου, ου την Μονεμβασιαν
κυβερνων ην εκ πολλου ο πατηρ, ειτα και αυτος την διοικησιν την του πατρος
προσταξει του βασιλεως διεδε ξατο, δια δε το μακρος του χρονου, αφορμην ευρων,
περιεποιειτο το αστυ ως κτημα ιδιον· <και> ενεκαλει τον του βασιλεως αδελφον
προς αμηραν αδικεισθαι λεγων υπ' αυτου και την Μονεμβασιαν εκ των χειρων
αυτου δυναστικως εξεωσε και μετα υβρεως και ατιμιας και αισχυνης εκ των εκειθεν
εδιωξεν. Ὁ δε Μαμωνας ουτος γνωριμος ην εκ Πολλου τωι αμηρα· λυπηθεις μετα
θυμου ο αμηρας μηνυσας ειπεν τωι βασιλει ουτως οτι· ουκ αρκει υμιν ειρηνευειν,
αλλα ουτως θελετε πραττειν κατα των εμων υποχειριων; εγω γαρ ομνυω σοι εις τον
Θεον, παιδευσαι εχω τους τοιαυτα τολμωντας, και ετερους λογους σκληρους φησας
κατα του βασιλεως και των ετερων αυθεντων Χριστιανων, ων ειρηκαμεν. Οι δε
ακουσαντες εως καρδιας ελυπηθησαν και εκτοτε εζητουν καιρον επιτηδειον και
ευλογον αιτιαν, ινα τας υποσχεσεις και συνηβασεις και υποταγην, ην ειχον μετα του
αμηρα, φυγωσι. Και συνηβασεις και ορκους φρικτους λαθρα αναμεσον αυτων
ποιησαντες του ειναι γνωμηι και ψυχηι μιαι εως θανατου, και δια βεβαιοτερον της
αγαπης και του συνδεσμου τουτου εστησαν, ινα ο βασιλευς κυρ Μανουηλ εις νο
μιμον γυναικα λαβηι την θυγατερα του κυρ Κωνσταντινου του ∆ραγαση. Του δε
αμηρα Μπαγιαζητου ελθοντος και πολυν της Βουλγαριας τοπον αλωσαν τος ετι και
δουλωσαντος, ο της Γερμανιας βασιλευς Σιγισμονδος εμαθε τα γενομενα.
Πως ο της Γερμανιας βασιλευς προς τον αμηραν πρεσβυν στειλασ
1 XIV. Ὁ ουν Σιγισμονδος της Γερμανιας ο βασιλευς πρεσβυν στειλας προς
αυ τον, ητοι τον αμηραν, λεγων οτι ουκ ην δικαιον, φιλοι οντες, εν τηι Βουλγαριαι επι
βαλειν χειρα τον αμηραν, οτι κατα το προνομιον της βασιλειας αυτου ο τοιουτος το
πος εστιν· ελθοντος δε του πρεσβεως και ταυτα ειποντος τωι Μπαγιαζητηι, ουδεν ετε
ρον απεκριθη αυτωι, ει μη μονον εκ της χειρος παραλαβων αυτον, δειξας οικον τινα
τουτωι μεγαν γεμοντα εσωθεν απο παντοιων οργανων, ρομφαιων τε και ξιφων
πολεμι κων, α καλως ητοιμασμενα και παρασκευασμενα υπηρχον. Ειτα λεγει τωι
πρεσβει· Λε ξον ταυτα τωι αυθεντηι σου τωι βασιλει, οτι το εμον δικαιον, ο εχω εν τηι
Βουλγαριαι, 200 ταυτα τα οπλα και αι παρασκευαι εισιν, ας ειδας. Και του πρεσβεως
αναφοραν ποιη σαντος τωι βασιλει Σιγισμονδωι εν τωι επανελθειν προς αυτον περι
τουτων, και ελυπη θη λιαν δια την του αμηρα υπερηφανειαν και ευθυς στρατον
μισθοφορικον πολυν συνα ξας και τον αυτου ετοιμασας και πολλους ετερους
αυθεντας προσκαλεσαμενος εις βοη θειαν, ανευ τινος μισθου η οψωνιου και μετα
πλειστης χαρας και γενναιας ψυχης και ανδρικου φρονηματος διηρχετο ο λαμπρος
ουτος στρατος και παντα τοις ποσιν υπετασσον, τα των Τουρκων φρουρια αλων και
σκυλευων και αφανιζων, εως και της Νικοπολεως πε ρασαντες εφθασαν, καθαπερ
υλη επιτυχουσα φλογι ισχυραι. Ειτα ο βασιλευς Σιγισμονδος και ετερους θελων
στρατηγησαι κατα του Μπαγιαζητου πρεσβυν στειλας λαθρα προς τον βασιλεα κυρ
Μανουηλ και τους ετερους αυθεντας, ων εφημεν, ινα ετοιμοι και
προπαρασκευασμενοι ουτοι ωσι και τον εχθρον της πιστεως, ει δυνατον, αφανισωσι,
αυτοι τον καιρον ως γη διψωσα τον ομβρον εξ ουρανου αναμενοντες, τον πρεσβυν
μετα χαρας δεξαμενοι, τα προς αναγκην του πολεμου και αυτοι λαθραιως ητοιμαζον.
Ὁ Μπαγιαζητης ουν ακουσας την Σιγισμονδου βασιλεως εφοδον, εις λογισμους ουκ
ολι γους και φοβον ενεπεσε, τον στρατον αυτου ετοιμως και μετα βιας συναθροισας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

και καλως ετοιμασας προς τους αντιπαλους ωδευε. Φθασαντων δε των στρατων
εγγυς, τον πολεμον ανηψαν οι Γερμανοι πρωτον και οι Γαλαται και συμπλοκης
γενομενης δια κακοβουλιαν τα των Χριστιανων εσφαλησαν, και το παν απωλεσαν
στρατευμα και φευγοντες ησαν αμεταστρεπτοι. Και εν τωι φευγειν οι Τουρκοι
πολλους απεκτειναν και ηιχμαλωτιζον, ου μονον ασημου και στρατου κοινου, αλλα
και εξ αυτων των περι φανων και ενδοξων και ευγενων αυθεντων, εν οις ησαν ο
δουξ της Μπουργουνδιας, ο κομης της Ἀβερσας και ο μεγας αρχιτρικλινος του της
Φραγκιας ρηγος και ετεροι ουκ ολιγοι περιφανεις και ενδοξοι. Μολις μετα βιας και
αυτος ο βασιλευς Σιγισμονδος μετα του πρωτευοντος τον σταυρον φορουντος της
αδελφοτητος Ῥοδου ακατιον μι κρον τυχοντες ευρειν και εμβαντες, τον Ἴστρον
επερασαν και την σωτηριαν επορισαν το. Ὁ δε αμηρας, πασαν την αποσκευην αυτων
κερδησας και της τοιαυτης θαυμαστης νικης περιτυχων ανελπιστως και δοξης
εμπλεος και χαρας γενομενος και ιδων, οτι ο βασιλευς κυρ Μανουηλ και οι ετεροι
αυθεντες, περι ων εφημεν, ου κατα τας υποσχε σεις και συνηβασεις, ας ειχον
αναμεταξυ αυτων, εποιησαν, ινα αυτωι ακολουθησωσι, και ενωτισθεις τα οσα ουτοι
εβουλευοντο κατ' αυτου, μαχην μεγαλην κατα του βα σιλεως εκηρυξε και ελθων την
Πολιν δια ξηρας και θαλασσης απεκλεισεν εν ετει ʹ ʹ <εʹ>, πολιορκων αυτην
παντοιοτροπως καιρον και χρονον πολυν. 202 χηι. Ἐν τωι του καιρου εκεινου
διαλειμματι ο Ἰωαννης, ο του δεσποτου κυρ Ἀνδρονικου υιος και ανεψιος του
βασιλεως κυρ Μανουηλ, περι ου πολλακις εφημεν, εγγυς υπαρχων παντοτε εκ
πολλου τωι αμηρα, και σιτηρεσια μεγαλα ειχεν εξ αυ του, ακολουθων και συνοδευων
αυτωι και οικιακος ην παντοτε και φιλουμενος, μαθων οτι τινες διεβαλον αυτον
προς τον αμηραν, λεγοντες οτι ουκ ορθως φρονει προς σε, ω αμηρα, ο Ἰωαννης, αλλ'
επιβουλος εστι· και ει ουτως ουκ ειχεν η Πο λις και ο βασιλευς ο θειος αυτου
υπεκυπτεν αν και εδουλωνετο, ενωτισθεις τα γε νομενα και τα περι αυτου
θρυλλουμενα, φοβηθεις το οξυ και αποτομον του Μπαγια ζητου, ινα μην την ζωην
κινδυνευσηι, εν μιαι των νυκτων εφυγε και προς τον θειον και αυτοκρατορα ερχεται.
Ὃν ο βασιλευς και θειος ασμενως εδεξατο, ωσπερ τι δωρον πο λυτελες, και
καταφιλησας και αγκαλισας αυτον και τα πρεποντα σιτηρεσια σημειω σαμενος
εδωσεν αυτωι. Ἡμερων ουν παρελθουσων, ο βασιλευς εβουληθη, ινα εν τηι Ἰταλιαι
ελθηι και τινα βοηθειαν αιτησηι, λογιζομενος ως απολαυσειεν της βοηθειας, επειδη οι
αυτοι αυθεντες υπηρχον η αιτια του αραι τον αμηραν την μαχην κατα της Πολεως,
ην εποιησε και ποιει ενεκεν του απεσταλμενου παρ' αυτων πρεσβεως, ως ει πομεν,
δι' ου την ομοφωνιαν εποιησαν, ινα ωσι παντοτε κατα του αμηρα και εις υπερ του
ετερου βοηθος εσηται και αλληλοις συναρωγειν. Και εν τωι μελλειν εξιεναι τον
βασιλεα εκ της πολεως, τον ανεψιον αυτου κυρ Ἰωαννην καταλιπων, ινα διοικηι και
κυβερναι την πολιν και αντιμαχηται τοις εναντιοις, ο δε βασιλευς την δεσποιναν και
συζυγον λαβων και εις Πελοποννησον ελθων, εν τηι Σπαρτηι εγγυς του αδελφου κυρ
Θεοδωρου τουτην ειασεν· ο δε εν Ἰταλιαι οδευει. Φθασαντος ουν του βασιλεως εν
Ἑνετιαι κακειθεν προς τον δουκα Μεδιολανων ελθων, μετα τιμης μεγαλης και
δαψιλειας, ετι δε και δορυφοριας εδεχθη και ιππους και στρατιωτας πολλους δωσας
αυτωι, ινα προς τον ρηγα Φραγκιας απελθηι, επαγγειλαμενος ο δουξ τωι βασιλει, εαν
και ετεροι ομοφωνησωσι, και αυτος ο δουξ ιδιως και αυτοματως ελθηι και τωι βασιλει
και τηι Ῥωμαιων αρχηι βοηθησηι και μη εασηι κινδυνευουσαν την περιφανη και
ωραιαν των πολεων βασιλευουσαν. Ἐλθων ουν ο βασιλευς και προς τον ρηγα
Φραγκων, ευρεν αυ τον εν ασθενειαι βαρυτατηι και εξω φρενων υπαρχοντα και οι
συμβουλοι αυτου ουκ ειχον τι αποκριθηναι μονοι και απρακτος επι την
Κωνσταντινουπολιν επανεστρεψεν. χηιι. Ἐπι ουν ετους ʹαυεʹ Σεπτεμβριου εις τας ιγʹ.
Ἐν τουτωι τωι ετει και ο αμη-ρας Μπαγιαζητης κατα της Πελοποννησου τον Γιακουπ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

μπασιαν και τον Βρενεζην στειλας μετα στρατου χιλιαδων πεντηκοντα, και εν τωι
επανερχεσθαι αυτους εν οδωι και ενδον της Πελοποννησου φθασαντες πολλα κακα
και δεινα και ανδραποδισμους τοις Χριστιανοις επεθηκαν, καθως εν ολιγωι επι της
ζωης του Μπαγια ζητου ρηθησεται. 204 Ὁ δε δεσποτης κυρ Θεοδωρος, θεωρων τα
των Ῥωμαιων πραγματα, οτι ουτως κακως διεκειντο, και την πολιν τοσουτον
καιρον αποκεκλεισμενην, και στενοχωρου μενοι υπο λιμου πολλου, ομοιως και τον
της Πελοποννησου πολεμον και το κακον, οτι ουδεις των Χριστιανων αυθεντης
ηθελεν αυτοις βοηθησαι, και απορηθεις ολως, περασας εν τηι Ῥοδωι μετα τριηρεως
την της Σπαρτης αρχην επεπωληκει τηι αδελφο τητι του προφητου και βαπτιστου
Ἰωαννου. Στειλαντες ουν η αδελφοτης τινας των σταυροφορων εν τηι Σπαρτηι, ινα
εγκρατεις της αρχης, ως κυριοι και δεσποται, γενησων ται, ο λαος ως ειδεν αυτους
και ηκουσε τα γενομενα, ωρμησαν μετα ξυλων και πετρων, ινα τους απεσταλμενους
σταυροφορους αποκτεινωσιν. Ὁ δε αρχιερευς του τοπου στα θεις και ομιλησας, ινα
μη τοιαυτη αταξια γενησηται, εδυσωπει τον λαον και πειθομε νοι τοις τουτου
λογοις, τοις σταυροφοροις τριων ημερων διοριαν εδωσαν, ινα εκ των οριων της
Σπαρτης μετα ειρηνης αναχωρησωσιν· ει δε αλλως πραξωσιν, αυτοι οψον ται.
Ἰδοντες ουν ουτοι, οτι ουδεν εκατωρθουν, αλλα μαλλον θορυβος και σκανδαλα
εγινοντο και την ζωην μαλιστα εκινδυνευον εγερθεντες επανεστρεψαν οικαδε. Οι δε
Σπαρτιωται τον προεδρον αυτων και δουκα εψηφισαν ειναι και πολιτικως και εκκλη
σιαστικως ηθελον κρινεσθαι και κυβερνασθαι υπ' αυτου. Ὁ δε δεσποτης κυρ Θεοδω
ρος, ως ειδε τας ελπιδας ψευσθηναι, τα χρηματα, α ελαβεν, εκτινας οπισθεν τηι αδελ
φοτητι και εις Σπαρτην εν τηι αυτου αρχηι θελων ελθειν, ουκ ηθελον δεχθηναι αυτον
ο δημος, αλλα μαλιστα και υβρεσιν ενεπλυνον. Και πολλων λογων γενομενων και
σκαν δαλων, τελος εμεσιτευσεν ο αρχιερευς και παλιν εδεχθησαν και εστερξαν
αυτον ειναι ως και το προτερον. Πλην πριν του την κατοχην λαβειν αυτον,
συνθηκας μετα ορκων συνεστησαν, ινα μηκετι εις τον αιωνα ενθυμηθηι ταδε ποιησαι.
XVII. Ἡ δε ελευθερια της Πολεως εκ του αποκλεισμου ουτως γεγονεν·
ακουσας ο αμηρας, οτι ο Ντεμηρης, ο βασιλευς Σκυθων και Μασσαγετων, ερχεται
κατ' αυτου, ινα πολεμον συναρηι μετα στρατου μυριαριθμητου πολλου, θελων και μη
βουλομενος την πολιορκιαν και τον πολεμον και αποκλεισμον της Πολεως ελυσε
και αγαπην με τα του βασιλεως εποιησε μεθ' ορκων και, εν τηι Ἀσιαι περασας του
δεχθηναι την του Ντεμηρη εφοδον, τον στρατον ετοιμαζων. 206 Πως εγεννηθη ο
Φραντζης ο και συγγραφευς του παροντος βιβλιου 20Ἐπι της βασιλειας λοιπον
τουδε του αυτοκρα τορος κυρ Μανουηλ, εν τωι αποκλεισμωι της πολεωσ, τωι τοτε
καιρωι εγεννηθην εγω, της βασιλειας αυτου20 ετει, 20απο δε του κοσμου γενεσεωσ,
θ-ωι Αυγουστου λ-ηι. Ἀναγεννηθην δε δια του θειου βαπτισματος υπο της οσιωτατης
μητρος αγιας Θωμαΐ δος, περι ης εν τωι προσηκοντι τοπωι και αρμοζοντι διηγησομεθα
ταλε θες. Ἀφ' ου δε δεκατου20 ετους μεχρι και του 20ογδοηκοστου εκ του20 πολλων
γενομενων αναγκαιων και μνημης αξιων βουλομαι διη γησασθαι. Λεγω δη εν
πρωτοις περι20 της εις την δυσιν αφι ξεως των πεντε υιων του αμηρα Μπαγιαζητου,
ηγουν του Μουσουλμα νου, του Μωση, του Ἰεσσαι, του Μεεμετη και του Ἰωσουφ, ος
εγεγονει και Χριστιανος και ∆ημητριος επωνομασθη, και περι του θανατου του
βασιλεως κυρ Ἰωαννου εν τηι Θεσσαλονικηι και της ελευσεως εκεισε του βασιλεως
κυρ Μανουηλ και θειου αυτου και της του υιου αυτου δεσπο του κυρ Ἀνδρονικου
εκει αποκαταστασεως και του θανατου του αυτον δεσπο του κυρ Θεοδωρου του
πορφυρογεννητου εις την Λακεδαιμονιαν, ηγουν εν τηι Σπαρτηι και του βασιλεως και
αδελφου αυτου κυρ Μανουηλ εν τηι Πελοποννησωι ελευσεως. Και τον θανατον του
αμηρα Μουσουλμανου παρα του αδελφου αυτου Μωση διηγησομαι και περι της
τριετους μαχης αυτου δη του Μωση μετα του βασιλεως κυρ Μανουηλ και της περι τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

μερη της Λαρισσης εκτυφλωσεως Ὀρχανου, του υιου του Μουσου λμανου, 20παρα
του θειου αυτου Μωση20 και της ελευσεως απο της ανατολης εις την δυσιν του
αδελφου αυτου Μεεμετη του και Κυριτζη και της αποστροφης εις την ανατολην και
παλιν ελευσεως αυτου δια της Πο λεως 20εν τηι Θρακηι, ητοι εν τηι Ευρωπη, και της
νικης αυ του. Και τον θανατον του Μωση ειπω, ετι δε και του δευτερου υιου του
βασιλεως κυρ Μανουηλ, του πρωτου Κωνσταντινου20 τον θα νατον εν τηι
Μονεμβασιαι· αλλα και περι δυο θυγατερων αυτου και της γεννησεως του
αυθεντοπουλου κυρ Μιχαηλ και του θανατου αυτου υπο λοιμωδους νοσηματος
ομοιως και του θανατου του τζελεπη κυρ ∆ημητριου, του υιου του σουλταν
Μπαγιαζητου, του αδελφου του αμηρα Μεεμετη· αυτος δε γενομενος Χριστιανος, ως
προ ολι γου εφημεν, και τωι θειωι βαπτισματι αναγεννηθεις, ο βασιλευς και ο αμηρας
Μεεμετης, ο αδελφος αυτου, πλειστα σιτηρεσια εδωσαν αυτωι, ζησας μετα το
βαπτισθηναι ετη επτα προς κυριον εξεδημησε. Και περι της γεννησεως των
αυθεντοπουλων κυρ ∆ημητριου και κυρ Θωμα, ταυτα δε δια το της ηλικιας μου
ατελες ου καλως και ακρι βως ειδοτος μου· 208 και τα πριν της γεννησεως της εμης
οσα ειρηκαμεν, υπο αξιοπιστων και σοφων συγγραφεων γεγραμμενα μερος ειδο μεν,
τα δε υπο αρχοντων της βασιλικης αυλης και βουλης και της συγκλητου σοφων και
συνετων και γηραιων ηκουσαμεν, και πως σιωπηι παραλειπω.
XVIII. Τηι δε εικοστηι ογδοηι του Ἰουλιου μηνος του ʹ ι-ου ετους ο Ντε μηρης, ο
βασιλευς Μασσαγετων και Περσων και βορειων Σκυθων, τον αμηραν Μπαγιαζητην
ηιχμαλωτισε και την γυναικα αυτου και τον υιον αυτου Μωσην και ετερους ουκ
ολιγους αρχοντας της αυλης αυτου και παντα τον στρατον αυτου διε σκεδασεν.
Ἀλλα ποιος ην αυτος και που ο βασιλευς Ντεμηρης, ουκ αφησωμεν ειπειν και
διηγησασθαι. Ουτος μεν ουν ο βασιλευς και το εθνος τουτο των Μασσαγετων και
Σκυθων Τουρκων περαν Ἀραξου του ποταμου προς ανατολας την οικησιν εχουσιν.
Εισι δε γενος τοξικωτατοι και κακοξενωτατοι· εθνος δε μεγα και πολυ και αλκιμον,
παρ' οις Κυρος εκεινος ο μεγας βασιλευς ποτε καιρωι κακει ετελευτησε βασιλευουσης
Ντεμηριδος. Αυτη δε η βασιλις Ντεμηρις μετα το αποκεφαλισαι τον Κυρον, ου την
κεφαλην εις ασκον οινου, αιματος γεμοντα, ενεβαλε και καταπατουσα τον ασκον και
την του Κυρου κεφαλην ελεγεν· Ἀκορεστε Κυρε, κορεσθητι. Εισι δε ουτοι οι Μασ
σαγεται γενος πολλα αγριωτατον και εν τωι ιππευειν αγαθωτατοι και πεζοι ληιστρικω
τατοι. Ἐν ταις μαχαις και εν τωι πολεμωι τοις τοιουτοις χρωνται οπλοις, ηγουν μαχαι
ραις και θωραξι και τοξοις και σαγαρεσι και σαγαις χαλκοις. Τα δε ενδυματα αυτων
και αι ζωναι υπαρχουσι χρυσαι και διαδηματα εν ταις μαχαις φορουσι, οι τε ιπποι αυ
των χρυσοχαλινοι· μασχαλιστηρες δε χρυσοι και τα πληκτρα. Και ο συμπας βιος αυ
των αυθεκαστος μεν, σκαιος δε και αγριος και πολεμικος υπαρχει παντοτε. Και
ουτως τα των Μασσαγετων και του Ντεμηρη αυτου βασιλεως η πολιτεια και ο βιος
εχει. Και τουτους αφεντες προς τον αμηραν Μπαγιαζητην και τους προγονους αυτου
επανελθωμεν· ποθεν καταγονται και τι τα εργα και ανδραγαθηματα αυτων κατ'
επιτο μην διηγησωμεθα. Ουτος ο αμηρας Μπαγιαζητης ην πεμπτος αυθεντης τοις
κυριευσασιν εκ του των Ὀτθουμαλιδων γενους· ο Ἐρτογρουλης γαρ ην ο πρωτος,
υιος του Γου ***, περι ων μεν πολλοις και ετεροις εξιστορηθη και διαφορας
ειληφασιν αλληλως. Ὅμως ουτως και ημιν καλως εφανη και εκριναμεν ιστορησαι
ετι τα οσα εκ μακρας ακοης υπο σοφων ανδρων εμαθομεν και οσα εγγραφως περι
της γενεαλογιας ταυτης ειδομεν.
∆ιαφοραι ιστοριαι περι του των Ὀτθουμαλιδων γενους ποθεν καταγεται
ποικιλοτροπωσ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

XIX. Ὁ αναξ Ἰωαννης ο Κομνηνος τινι καιρωι εν τηι εωαι ευρισκομενος κατα
τα μερη της επαρχιας της Νεοκαισαρεων πολεως, μαχομενος μετα των Περσων και
του του Ἰκονιου σουλτανου και πολλα φρουρια των Περσων υφ' εαυτον εποιησατο,
ειχε δε μεθ' εαυτου Ἰωαννην τον ανεψιον αυτου, υιον Ἰσαακιου του
σεβαστοκρατορος 210 και αδελφου. Ἡμερας δε πολλαις διατριβον το στρατοπεδον
εν εκεινοις τοις μερεσι και τα αναγκαια περι ιππων εσπανιζον δια το τον τοπον
λυπρον και κρημνωδη ειναι και το κλιμα εκεινο ψυχεινον και δριμυτατον ην. Τοτε
δε και χειμωνος επιγενομενου οι ιπποι πλειστα εσαθρωσαντο. Ὁ δε βασιλευς την
των ιππων μεθοδευων κυλλοτητα, περιιων το στρατευμα, τα ευγενη των οχηματων
συνελεγε και ταυτα διδους Ῥωμαιοις τε και Ἰταλοις, οποσοι κοντοφορειν ᾔδεσαν και
τοις δεξιοστροφειν επισταμενοις δορα τια ανθιστα τους τοις πολεμιοις και παρειχε
αντιμαχεσθαι. Και ταυτα του βασιλεως μεθοδευοντος και συμπλοκης μελλουσης
γενεσθαι, ιπποτην επισημον εξ Ἰταλιας ωρμη μενον εφιππον, θεασαμενος
παρεστωτα πεζον, Ἰωαννην τον τον ανεψιον εκελευσεν απο βηναι του αραβικου
ιππου, εφ' ου ην εποχουμενος, και δουναι αυτον τωι Ἰταλωι. Ὁ δε φρονηματιας ων
και γαυρος πλεον του δεοντος, τωι του βασιλεως και θειου αντεστη κελευσματι και
αναιδεστεραν την αντιῤρησιν ποιησαμενος, μη επι πολυ δε εχων ανθι στασθαι τωι
θειωι και βασιλει, εωρα προς την οργην γαρ επιφραζοντα, ακων και μη βουλομενος
τον ιππον τωι Ἰταλωι διδωσι, μετακελητισας εις ετερον οχημα. Αυτος αθυ μιας
πληρης και βραττων θυμου αντικρυς γενομενος, φυγων προς Περσας αυτομολος
γινεται, ον και ασμενως και ασπασιως προσεδεξατο ο αμηρας και παντες οι βαρβα
ροι και την εν Χριστωι πιστιν εξομοσαμενος αντι Ἰωαννου *** τζελεπης ωνομασται
και τινα ονοματι Καμερω, την του αμηρα θυγατερα, εις γυναικα ελαβε, και προικα
δωσας αυτωι τοπους και χωρας και πολεις και χρηματα πολλα. Ἦν δε ο ανηρ της
ελληνι κης σοφιας ουκ αμεθεκτος και εν τωι λεγειν τηι αραβικηι διαλεκτωι
ικανωτατος. Ἦν γαρ και φιλοδωροτατος και δαψιλης ο νεος, ο πασιν αρεστον εστι
και μαλλον τοις βαρβαροις και αλλως κοινωνικως το ηθος τοις υπ' αυτον
παρεχομενος, ηδη κρατι στον τοις στρατηγουσιν, εν οις και τροπαια, οθεν και αιρειν
ευθυ του σκοπου· και ως κοινα τα υπ' αυτου εχομενα εποιει και ελεγεν ειναι. Τοις
πασιν ην συμπονων εν ταις αναγκαις αυτων και εβοηθει και εθεραπευε και τας
διαφορας τας φυομενας ανα μεσον αυτων εδιωρθωνε και ειρηνευε και ουδεις
αντελεγετο τοις λογοις και θελημασιν αυ του. Και υπο του πενθερου τοσουτον
ηγαπηθη και των ετερων παντων, ωστε, τα οσα ηθελεν, επραττε και οι βαρβαροι ως
δευτερον Μωαμεθ εδοξαζον. Ουτος δε γενναι υιον ονοματι *** εκ της Καμερω και
παιδευσας αυτον ελληνικηι και αραβικηι σοφιαι εις παντα εοικε τωι πατρι και πλειστα
ηυλαβουντο αυτον οι βαρβαροι και εν τωι το πωι και πασηι τηι επαρχιαι, ενθα την
κατοικησιν εποιειτο, αυθεντης καθισταται και η φημη αυτου εις πασαν την Ἀσιαν
διεδραμε και διεῤρεε· και πλειστας νεαρας των βασιλεων Ῥωμαιων μεταγλωττισας
αραβιστι τους Τουρκους του κρινειν ουτος εδιδαξεν. Ευρων δε και ευκαιριαν τινα
δια τας συγχυσεις, ας εποιουν οι Ἰταλοι κατα της Ῥωμαιων αρχης, τα οσα εγγυς της
δεσποτειας αυτου Ῥωμαιων υπηκοα υφ' εαυτου εποιησατο·
212 και ουδενα
Χριστιανον αδικειν ποτε ηθελεν, αλλα μαλλον τους τυχοντας υποτεταγμε νους
αυτως πολλας χαριτας και ευεργεσιας εποιει και εχαριζετο· και ην αυξενων ολι γον
τε προς ολιγον την αυτου αρχην. Αυτος γενναι τον Ἐρτογρουλην πατερα του Ὀτθμανου. Ἕτεροι μεν υπερ τουτων συγγραψαντες ετεραν εννοιαν εχουσιν, οτι ουκ αυτος
ο ∆ου *** τζελεπης, ουχ ουτος ην ο του ανακτος Ἰωαννου του Κομνηνου ανεψιος,
αλλ' ετερος συνωνυμος και αυτος το ομοιον ονομα εχων, οστις ην ουτος λεγουσιν.
Ἑτερα διηγησις περι ποθεν καταγεται το των Ὀτθουμαλιδων γενοσ XX. Ὁ σουλταν
Ἀζατινης χριστιανων γονεων υπηρχεν υιος και τωι θειωι τε-λεσμενος βαπτισματι·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

τυχης δε φοραι χρησαμενος και αυτος, οια παρ' ελπιδα συμβαι νει, σουλταν και
αμηρας και αρχηγος εγεγονει των Τουρκων. Ὃς και εν τωι κρυπτωι ετηρει τα της
ευσεβειας κυριωτερα. Και εν τηι Πολει ελθων συμμαχιαν ᾔτησε τωι βα σιλει δια τον
πολεμον, ον ειχον ανα μεσον Σκυθων και Τουρκων· αυτος και τας θειας εικονας
ησπαζετο, και παντα εις προυπτον τα των Χριστιανων εργαζομενος. Ἐν δε τωι
επαναστρεφεσθαι εν τηι αρχηι αυτου, ο και υιος αυτου Μεληκ παρων, και διαβας τον
Ἴστρον εκει το κοινον χρεος επληρωσεν. Ὁ ουν υιος αυτου Μεληκ, διαβας προς τους
εν Ἀσιαι Σκυθας, αφ' ων το ενδοσιμον ειληφως, ηκε ζητων τοις Τουρκοις την
πατρικην αρχην. Των μεν ουν αλλων σατραπων παντως ως δεσποτην και αυθεντην
και αμηραν αυτων προσκυνησαντων, τις δε τουνομα Ἀμουριος ουχ υπεσχετο, αλλα
δημον αθροισας, ληιστρικον πολεμον ηρατο κατ' αυτου και τελος τρεψαμενος
εδιωξεν αχρι θαλαττης· και εις την κατα Ποντον Ἡρακλειαν διεσωθη καταφυγων.
Ἔαρος δε επισταντος παρα τους Τουρκους αυθις ελθων, την πατρικην ελαβεν αρχην,
αλλ' ουκ εις μακρος και αυτος τον βιον απολιμπανει, λαθραιως παρα τινων των της
βουλης και της αυλης αυτου φονευθεις. Της δε των Τουρκων αρχης ουτως
φθαρεισης και των πραγ ματων εκεινων εξ ευταξιας και τυχης λαμπρας εις αταξιαν
μεγιστην κεχωρηκοτων, ου μονον σατραπαι και οσοι τωι γενει και δοξηι διαφεροντες
εις πλειστα ετεμον, την ολην διελαχον επικρατειαν, αλλα και πολλοι των αδοξων
και ανωνυμων, οχλους τινας συρ φετωδεις προσεταιρισαμενοι προς ληιστρικον
απεκλιναν βιον και τας ομορους χωρας και πολεις των Ῥωμαιων κακως διετεθησαν.
Ἐκ τουτων των αρχοντων εις υπηρχεν ως ιστορουσι, και ο*** καταγομενος μεν εκ
γενους ου τοσουτον περιφανους, ως φα σιν, εν δε αρεταις και ανδρειαις περιβοητος,
ην γαρ συνετος και επιδεξιος και εν τωι λεγειν και πραττειν πανυ καλος και
επιτηδειος. Ὥρμητο δε ο οχλος ο ων μετ' αυτου εκ τινος επαρχιας της καλουμενης
*** και δια την συνεσιν και αρετην και δικαιο συνην αυτου παν το των Τουρκων
γενος ιδοντες και ακουσαντες, αυτοι και συναθροι 214 σθεις εκεινος λαος πλειστα
ηγαπουν και υπετασσοντο και ηκουον αυτου ευλαβως. Ου τος γεννα τον *** και την
πατρικην αρχην διαδεξαμενος, εις τα παντα ομοιος ην τωι πατρι και κατα πασαν την
Ἀσιαν η φημη αυτου εδραμε· και οι υπ' αυτον υποτεταγ μενοι και ετεροι πολλοι
ηγαπουν και ευλαβουντο και την αρχην αυτου καλως διοι κουν και παντοιοτροπως
καθ' εκαστην ημεραν ην αυξενων. Αυτος γενναι τον Ἐρ τογρουλην. Ὅμως μεν ειτε
ουτως ην ειτε ουτως, εασωμεν ταυτα και τοις φιλομαθεσι και τοις αναγιγνωσκουσι
την κρισιν αφιημι δια την αμφιβολιαν της διηγησεως και των ιστορησαντων τας
εννοιας και επι τον Ἐρτογρουλλην επανελθωμεν.
Περι του Ἐρτογρουλη
XXI. Ὑπηρχε ουτος ο Ἐρτογρουλης δεινος εις τα παντα και μεγαλοψυχος
υπερ των παππον αυτου και πατερα και εν πολεμοις εν ολιγωι καιρωι δοκιμος εγεγο
νει και τινας τοπους και χωρας υποτελεις Ῥωμαιων αιφνιδιως ηρπασε και δια την
συγχυσιν του καιρου και υπο των ετερων των σατραπων των ομοφυλων αυτου
πολλα τινα φρουρια ουτος υφ' εαυτον εποιησατο και ην φοβερος τοις πασιν.
Ἱστορουσι δε τινες οραμα ιδειν τουτον τοιονδε· Ἐρχομενου εν μιαι των ημερων εν τηι
οδωι, και καυσων ην πολυς, εδοξεν αυτωι αναπαυθηναι μικρον, κεκοπιακως γαρ
υπηρχεν εκ της οδοιποριας, και αναπεσων υπο την σκιαν τινος δενδρου εκοιμηθη.
Ἔνθα εφα νη αυτωι ουρειν μετα πονου μεγαλου αιμα εκ της κοιλιας αυτου. Και οπου
το ουρον επεσε, δενδρον πανυ ωραιον μικρον ανεφυσεν εχον κλαδους ως χρυσους
και απαλους και τρυφερους, και η ριζα αυτου στερεα· και δι' ολιγου καιρου τοσουτον
οι του δεν δρου κλαδοι ηυξυνθησαν, ωστε φαινεσθαι σκεπειν τον κοσμον απαντα.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

Και υποκατω θεν του δενδρου σκεπης καθημενα ησαν παν πετεινον πτερωτον και
μεσον των πτη νων τουτων των πολλων και αναριθμητων και τινες αετοι υπηρχον
μικροι τε και μεγα λοι. Μακροθεν δε εξ εναντιας του δενδρου, ετεροι αετοι τινες
ησαν καθημενοι, σκο πευοντες την του δενδρου καλλονην, και τους αετους και τα
πτηνα τα υποκατωθεν ως ταχα μεμφομενοι κατεγελουν. Και αηρ μεν τις εκ της του
δενδρου ριζης ενεφυσησε πανυ σφοδρως και αστραπαι και βρονται και χειμων
πολυς. Οι δε αετοι εκ μακρου ισταμενοι, μη δυναμενοι υποφερειν την του πνευματος
καταιγιδα και του χειμωνος το ισχυρον, θελοντες και μη θελοντες υπο την σκεπην
και αυτοι του δενδρου του θαυμα στου και ευσκιοφυλλου ηλθον, ων, τινων οι
ονυχες εκ του χειμωνος του πολλου εκλασ θησαν, τινων δε αι πτερυγες επεσον και
ουκετι εδυναντο πετεσθαι, τινες δε αυτων και το καθολου ενεκρωθησαν. Ἔξυπνος
δε γενομενος μετα φοβου το οραμα τινι ονειρο κριτηι τωι την αστρολογιαν εις ακρον
γευσαμενωι προσελθων διηγησατο. Αυτος δε εκ της 216 των πλανητων και ζωδιων
και αστερων κινησεως γνωρισας, ειπεν αυτωι ουτως· Οι υπο σου καταγομενοι
βασιλεις μεγαλοι δι' ολιγου γενησονται και η βασιλεια αυτων λιαν αυξυνθησεται εν
τωι κοσμωι και αυθεντας και βασιλεις ετερους δουλωσουσι και εξωσουσι της αρχης
και αποκτενουσι και πολλα εθνη υποτελη ποιησουσι· και δου λευσουσιν αυτοις. Και
εσονται ευλαβουμενοι και φοβεροι εις παν εθνος και γενος και γλωσσαν και φυλην.
Ἀκουσας δε ο Ἐρτογρουλης περιχαρης γενομενος και εις τα παντα, α εποιει
ισχυροτερως και μετα ελπιδων μεγαλων και αγερωχου γνωμης ην αγωνιζομενος.
Μετα τινας ημερας νηας ληιστρικας, ως ενι, οικονομησας, διηρεις και μονηρεις ευθυς
ετοιμασας και μετα ανδρων μαχιμων καλως παρασκευασας, πολλας των Κυκλαδων
νησους τας εν τωι Αιγαιωι πελαγει της Ἀσιας ελεηλατησε και ανδραποδισατο. Περα
σας δε και προς την Θραικην εν τηι επαρχιαι Αινον και Περιθεωριον πολλους Χριστια
νους ηιχμαλωτισε και εως της Ευβοιας ελθων και την Ἑλλαδα κατα τινας τοπους εζη
μιωσε. Φθασας δε αχρι και της νησου του Πελοπος και πολλα σκυλα ποιησας, τον
πλουν τρεψας εν τηι Ἀσιαι επανεστρεψε μετα πληθους αιχμαλωτων και πλουτου και
υπο παντων των ετερων σατραπων και του κοινου λαου ασπασιως εδεχθη και μετα
φωνων ετιμουν αυτον οι βαρβαροι και εκ των ετερων σατραπων εκτοτε μαλιστα ην
ευλαβουμενος και προτιμητεος ην εκ παντων δια το ειναι ικανοπλοον και
θαλαττουρ γον, διατι μεν ουκ εισιν αγαθοι το γενος τουτο των Τουρκων εν τηι
θαλασσηι πλεειν· αυτος δε τοτε δια το πλεειν ην θαυμαζομενος. Ουτος δε γενναι τον
Ὀτθμανον εξ ου Ὀτθμαλιδες απαν το γενος εκληθησαν.
Περι Ὀτθμανου
XXII. Ἀποβιωσαντος ουν του Ἐρτογρουλη, σταθεις εν τηι αρχηι ο υιος αυτου
Ὀτθμανης, ως ειπομεν, την αρχην την πατρικην εις χειρας λαβων ετει εκ του κοσμου
γενεσεως ʹ ψογ-ωι, εν ολιγωι καιρωι ομοφωνησας μετα των ετερων σατραπων και
πολε μους τινας ποιησας κατα των υπηκοων Ῥωμαιων, και ην τα παντα του
πολεμου διοι κων και κυβερνων ο Ὀτθαμης. Ειτα ουκ ηρεσεν αυτωι κοινως οι παντες
ωσιν εν και ουδεις αει διαφερειν του ετερου. Μετα μικρας τινος αφορμης αιτιαν
ευρον και δια φορας αναμεσον γενομενης εις συνηβασιν ηλθον, ινα τα οσα εκ της
αρχης Ῥωμαιων εκερδησαν μερισωσιν, ινα εκαστος εις το τυχον κυριος και δεσποτης
μονος γνωρι ζηται. Και πρωτον μεν οι του Ἀμοριου παιδες ο Χασαν και ο Μαχουμετ
διελαβον τα απο του ποταμου του Σαγγαρεως μεχρι Παφλαγονιας· τα δε περι
Μαγνησιαν και Πριη νην και Ἔφεσον, ο Σασαν· τα δε εκειθεν μεχρι Σμυρνης και των
παραλιων της Ἰω-νιας ο Σαρχανης· τα δε πλειονα της Μασοφρυγιας και ετι μεχρι
Φιλαδελφειας και
218 των εγγιστα παντων απο της Μαιανδρου ποταμου
Ἀντιοχειας, ο Καραμανος Ἀλισσου-ριος· τα δε απο της Λυδιας και Αιολιδος αχρι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

Μυσιας της προς τον Ἑλλησποντον ο Καλαμης και ο υιος αυτου Καρασης· τα δε περι
τον Ὄλυμπον και οσα της Βιθυνιας εξης ο Ὀτθμανης. Και ουτως την αιχμαλωτον
γην εκεινην μερισαντες και ορια επιτι θεντες, ο Ὀτθμανης φιλαρχος ων και
πλεονεκτης ουκ ηρεμησεν, αλλα αποπηδων τα ορια των ετερων, αδικων αυτους,
πολυν τοπον εξ αυτων περιεποιησατο και πολλα ελυ πει αυτους, και θελων
παντοιοτροπως ινα αυξησηι την εαυτου μεριδα και αρχην. Ειτα πολεμον ποιησας
κατα Ῥωμαιων, μερος της Βιθυνιας υφ' εαυτον εποιησατο. Και μετα της περιφημου
πολεως Σεβαστειας αμηρευοντος πολεμον ποιησας και πιασας αυτον απεκτεινε και
εγκρατης και κυριος εγενετο της τοιαυτης πολεως και επαρχιας και πα σαν την
αρχην εκεινην υπεταξεν. Ἐκειθεν η βασιλεια αυτου αρχην λαβουσα, εφημι σθη και
εμεγαλυνεν. Ειτα παλιν στραφεις, τα οσα εδυνηθη υπο των ετερων ομοφυλων
σατραπων και συντροφων της εκεινων μοιρας ληιστρικως και δυναστικως και μετα
συ νηβασεως τινας τοπους και φρουρια ελαβεν. Ειτα αποθανων, εβασιλευσε γαρ ετη
κη, και ο υιος αυτου Ὀρχανης εγκρατης της πατρικης αρχης εγενετο επι ετους ʹ ωαου ινδικτιωνος ια-ης. Περι της βασιλειας Ὀρχανου Ὁ Ὀρχανης δε, ως ειπομεν,
κυριος της βασιλειας γενομενος του πατρος, τωι πατρι εις παντα ην μιμουμενος και
ᾔτει τροπον και αφορμας, ινα πλουσιως αυξησηι τον κληρον και την βασιλειαν
αυτου, και ημεραν τε και νυκτα ουχ ησυχαζεν, αει πολεμους εχειν και αγωνιζεσθαι.
Και μαχην εγειρας κατα των ομοφυλων αυτου αμη ραδων και πολλας νικας ηρατο
και πασαν την Μυσιαν νομωι πολεμου εκερδησε και Λυκαονιαν και Φρυγιαν και
Καριαν και εως θαλαττης της περι τον Ευρυμεδοντα πο ταμον και το εναπολειφθεν
μερος της Βιθυνιας, Νικομηδειαν και Νικαιαν και ετερα πολιχνια ουκ ολιγα και
αστυα. Και την περιφημον και ωραιαν πολιν της Προυσης, η κειται υπο τους ποδας
του Ὀλυμπου υπο των Ῥωμαιων αρχομενην εκερδησεν. Ἐν εκεινωι τωι πολεμωι της
Προυσης και τον ποδα τον δεξιον επληγη. Περασας δε και εν τηι Χεῤρονησωι της
Θραικης πολιχνια τινα πολεμησας επηρεν. Ὕστερον δε την αδελφην του βασιλεως.
Ἰωαννου εις γυναικα λαβων, και δια την συγγενειαν τωι βασιλει τωι και
γυναικαδελφωι τα εν τηι Χεῤρονησωι φρουρια εχαρισατο, 20ως αλλαχου εφημεν, και
τωι γυναικαδελφωι βοηθησας εις την βασιλειαν την πατρικην απεκατεστησεν. Ἀπο
θανων γαρ, ος εβασιλευσεν ετη πεντηκοντα και επτα και μηνας εννεα και ημερας ιβʹ,
και ο υιος αυτου Ἀμουρατης την αρχην διεδεξατο.
220 Περι της βασιλειας
Ἀμουρατη Μετα ουν τον του Ὀρχανου θανατον ο Ἀμουρατης εις χειρας λαβων την
της βασιλειας εξουσιαν εν ετει ʹ ωνη-ωι ινδικτιωνος ιβ-ης· ος ην εις τα παντα
επιτηδειος, ανδρειος και αγχινους, υπηρχε και πολυτροπος και εν πολεμοις δεξιος
υπερ παντας τους προγονους αυτου, και πολλα κατορθωσας εργα μνημης αξια εις
αυξησιν της αυ του αρχης και βασιλειας. Ουτος πρωτος, 20ως ειρηκαμεν, εν τοις της
Ευρωπης με ρεσι περασας την Καλλιουπολιν κατελαβεν, ειτα και την
Ἀνδριανουπολιν, ομοιως και ετερον ουκ ολιγον μερος της Θραικης και Μακεδονιας.
Ὕστερον δε αγαπην και ορκωμοτικα μετα του βασιλεως κυρ Ἰωαννου εποιησεν.
Ἀποστατησαντων δε τινων των σατραπων αυτου εν τηι Ἑωαι, μετα του βασιλεως
περασας, ομοθυμαδον τουτους ετροπωσατο. Και μαχην ποιησας μετα του Ἀμοριου
των απογονων, και πασαν Παφλαγονιαν και εως του ποταμου του Σαγγαρεως,
αυτους νικησας και διωξας, εκυριευσε. Και εν τωι μελλειν περασαι αυθις εν τηι
Ευρωπηι, μαθων, οτι ο υιος αυτου Μωσης μετα του βασιλεως υιου κυρ Ἀνδρονικου
απεστατησαν, λιαν λυπηθεις, και περασαντες ταχεως ηλθον. Και στρατον στειλαντες
κατ' αυτων, νικησαντες αυτους, εφυγον. Ὕστε ρον πιασαντες αυτους, ο μεν αμηρας
τον υιον αυτου εθανατωσεν, ο δε βασιλευς Ἀν δρονικον τον υιον αυτου ετυφλωσεν.
Ειτα μαχην κατα της Βουλγαριας και Σερβιας ποιη σας πολυ μερος υφ' εαυτον
εποιησατο και νικας μεγαλας ηρατο. Καιρου δε τινος πα ρελθοντος, παλιν κατα του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

δεσποτου Λαζαρου του της Σερβιας κρατουντος πολεμον εποιησατο· τρεψας και
νικησας αυτον εδιωξε και τον στρατον αυτου διεσκορπισε και πολλας πολεις και
χωρας της Σερβιας αυθις εκρατησε. Τριακοντα και επτα μαχας ποιησας μεγαλας,
παντοτε ην τροπαιουχος και νικητης. Ὕστερον δε υπο του προῤρη θεντος δεσποτου
Λαζαρου εφονευθη δολωι, βασιλευσας ετη τρια και εικοσι. Οι δε βιζηριδες αυτου, μη
ειδοτος τινος, στειλαντες τον υιον αυτου Μπαγιαζητην ηγαγον και εγκρατης του
στρατοπεδου και πασης αρχης εν Ευρωπηι τε και Ἀσιαι εγενετο. Ἦν δε ουτος ο
Ἀμουρατης λιαν τοις πασι φιλοδωροτατος και δαψιλης και τους αυθεντας και
αρχοντας Χριστιανους τους υποτεταγμενους και δουλωμενους αυτωι και ευρισκομε
νους εν τηι αυληι αυτου πλειστα σιτηρεσια και ετερας ευεργεσιας καθ' εκαστην εχαρι
ζετο, συνεσθιων και συνομιλων αυτοις μετα πλειστης χαρας και ιλαρου προσωπου
ου διελειπε ποιειν. Περι της βασιλειας Μπαγιαζητου Ἄρξας της βασιλειας ο
Μπαγιαζητης, ο λεγομενος Ἀλευτορης εν ετει ʹ ωπα-ωι ινδικτιωνος -ης, εν δε τηι των
Τουρκων διαλεκτωι αλευτορης αστραπη και αρκον λεγε ται· και δια το ειναι αυτον
οξυν εις παντα και ορμητικον, και το παν ταχεως και μετα 222 βιας θελων ποιειν,
ως αστραπην επωνομασαν. Φοβηθεις δε, ινα μη ο αδελφος αυτου Μουσουλμανος
ενωτισθηι τον του πατρος θανατον και τι εναντιον συμβηι, μηχανηι ελο γισατο·
στειλας ευθυς ως εκ προσωπου του πατρος προσεκαλεσατο. Ουτος δε μη ει δως τα
γενομενα, εν ακακιαι ελθων και πιασθεις υπ' αυτου απεπνιγη και ουτως αμερι μνως
διηγεν. Ὡς δε το εαρ ηγγικε, παντα τον στρατον συναθροισας και εν τηι Ἀσιαι
περασας, εις την Ἀρμενιαν ελθων, πολεμησας πασαν εκυριευσε και τους Κολχους
ετροπωσατο και την Ἄμαστριν και τον αμηραν αυτης Ἔδ ∆ινουν. Ειτα στρατευει
κατα του αμηρα Σαρκανου, νικαι αυτον τε και τον αμηραν Μααδες. Του δε
φθινοπωρου επι σταντος, δια του χειμωνος ελθων κατα του Θεχοει αμηρα και
Μεθηνου, νικησας αυ τους και διωξας και κυριος της αυτων αρχης πασης εγενετο
και τας γυναικας και τεκνα αυτων ηιχμαλωτισεν. Ειτα εν τηι Ευρωπηι αυθις
επιστρεψας εκστρατευει κατα των Ουγ γρων και απαξ και δις αυτους ενικησε· και
της Ἀλβανιτιας μερος εδουλωσε. Και κατα του Μιλτζα, του της Βλαχιας αρχοντος,
στρατευει, πολυν τε τοπον ζημιωσας. Ειτα ο Μιλτζας ελθων εις μαχην φανεραν εν
τινι τοπωι δυσκολωι, ο αμηρας δε μεθοδευων το του τοπου ατυχημα την μαχην
καταλιπων ανεχωρησεν· υστερον εις συνηβασεις ελθοντες, τελος εταξεν ο Μιλτζας
διδοναι αυτωι και ειρηνευσαν. Και εκ των εναπολειφθεντων της Βουλγαριας και
Σερβιας πολυν τοπον ελαβε· και μετα του βασιλεως της Γερμανιας Σιγισμονδου
πολεμον ποιησαντες, και εως της Νικοπολεως ο Σιγισμονδος εφθασε· και τα
στρατευματα συνηντηθη και κακοβουλιας ενεκεν τα των Χριστιανων εις ακρον
εσφαλησαν, και τρεψαντες αυτους μετα φονου πολλου και αιχμαλωσιας εδιωξαν.
Ειτα την Κωνσταντινουπολιν και ημετεραν πατριδα ελθων απεκλεισε, πολιορκων
αυτην. Και τοσουτον οξυς εις τα παντα ην, ωστε ουκ αρκειτο μονον την Πολιν
πολιορκειν, αλλα τον Γιακουμπον μπα σιαν και τον Βρενεζην στειλας μετα στρατου,
χιλιαδας πεντηκοντα εξ, ηλθον κατα της Πελοποννησου και εισελθοντες εν τηι νησωι,
τα οσα εδυναντο, κακα εποιησαν. εφθασαν δε και εως εγγυς της Κορωνης και
Μεθωνης. Ειτα στραφεντες, την παλαιαν και ονομαστην πολιν του Ἄργους
πολεμησαντες ελαβον. Και τριακοντα χιλιαδας αιχμαλωτους λαβοντες εν τηι Ἀσιαι
αποικους εποιησαν· και τα τειχη αυτης χαλασαν τες, ερημον κατελιπον, εν ετει ʹ γ-ωι
ινδικτιωνος ε-ης. Ἔδ ∆ινος δε ο αμηρας και οι ετεροι οι της αρχης εξωσθεντες παρα
του Μπαγια ζητου, ελθοντες προς τον βασιλεα Ντεμηρην κλαιοντες την αδικιαν, ην
ηδικηθησαν, και ο Ντεμηρης θελων αυτοις βοηθησαι, στειλας πρεσβυν τινα εις τον
Μπαγιαζη την, λεγων οτι ουκ εστι δικαιον κατα των ομοφυλων και ομοπιστων
πραττειν ουτως, και παρηινει αυτον, ινα την αρχην ενος εκαστω αυθις δωσηι, ει θελει,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

φιλοι εσωνται. Ὁ δε αμηρας <εις> ακρον πλεονεκτης ων, και ουδεποτε ηρκειτο
πλουτου και τροπου. Ὁρ 224 μητικος και δεινος ων, του πρεσβυος τους λογους εις
ουδεν ελογισατο και τον Ντε μηρην, τον αυθεντην αυτου ως αγροικον λεγων
ενεπαιζεν. Ὁ δε Ντεμηρης ακουσας υπο του πρεσβυος, τα οσα εφθεγξατο κατα
τουτου ο αμηρας, και την κενοδοξιαν αυ του ειδως, εθυμωθη και, παντα τον στρατον
αυτου συναθροισας, κατ' αυτου βαδιζων ην. Ὡς δε ηκουσε, και ο Μπαγιαζητης τας
αυτου δυναμεις συνηθροισε μετα σπου δης, εις συναντησιν του Ντεμηρη ην
ερχομενος ανδρειως και θαρσαλεως μετα μεγαλης ψυχης. Ὑπηρχε δε ο στρατος του
αμηρα χιλιαδες πεντηκοντα και εκατον, του δε Ντε μηρη χιλιαδες ησαν οκτακοσιες
και εικοσι· και παλιν η μεγαλοψυχια του Μπαγια ζητου εις ουδεν τον Ντεμηρην
ελογιζετο. Φθασαντες δε τα στρατευματα εις τα μερη της Φρυγιας, συνηντησαν· και ο
πολεμος και η συμπλοκη και η συῤρηξις μεγαλη εγεγονει. Τελος οι του Μπαγιαζητου
εις φυγην ετραπησαν· και εν τωι φευγειν αυτους πολλους πιασαντες, οις ουδεν
ετερον ανιαρον εποιουν, ει μη μονον τα ιματια και τα οπλα αυτων ηρουν και
γυμνους απελυον. Και εν τωι φευγειν και τον Μπαγιαζητην πιασαντες και την
γυναικα αυτου και τον υιον ταυτου Μωσην και ετερους πολλους αρχοντας της
αυλης αυτου προς τον Ντεμηρην ηγαγον. Ὁ δε Ντεμηρης εμπλησθη χα ρας δια την
νικην και λεγει τωι Μπαγιαζητηι· Κακη κεφαλη, διατι τας ορεξεις τας κακας της σης
γνωμης ουκ εκυβερνησας, ινα μη εις τουτο ελθηις; Ουκ οιδας, οτι ουδεις δυναται τωι
εμωι στρατωι αντιστηναι; Ειτα θαυμαζων ο Ντεμηρης την βασιλικην αποσκευην του
Μπαγιαζητου και ωραιαν και τας σκηνας εκεινας τας θαυμαστας, τα το σουτα ορνεα
και κυνας κυνηγετικους, ους ειχε, λεγει παλιν αυτωι· Ειπε εμοι, ω σαλε και
παραφρον, τις η ωφελεια της μεγαλης σου κενοδοξιας μετα τοσουτης παρασκευης;
Ἀποκριθεις δε ο Μπαγιαζητης λεγει τωι Ντεμηρη· Οιδα καλως δια το ειναι σε αγροι
κον Σκυθαν και εκ ασημου γενους, οτι αι βασιλικαι παρασκευαι ουκ αρεσουσι σοι, διο
τι ουδεποτε ταυτα επρεπον σοι· εγω γαρ ως υιος του Ἀμουρατη και εγγονος του Ὀρχανου και δισεγγονος του Ὀτθμανου και τρισεγγονος του Ἐρτογρουλη και ταυτα και
πλειονα πρεπον μοι εστι ποιειν και λεγειν. Ὁ δε Ντεμηρης ακουσας τους αυθα θεις
λογους του Μπαγιαζητου, θυμωθεις, κουβουκλιον εκ σιδηρου ποιησας, εσω αυ τον
ενεβαλε και μετ' ολιγον αυτον απεκτεινε· βασιλευσας ετη εξ προς τοις εικοσι, ζησας
δε εν τηι αιχμαλωσιαι μηνας οκτω.
Περι των συγχυσεων των γινομενων δια τον του Μπαγιαζητου θανατον
αναμεσον των υιων αυτου, και αλλα τινα
XXIII. Τοιουτοτροπως ουν των πραγματων, ως ειρηκαμεν, ελθοντων και του
αμηρα Μπαγιαζητου αιχμαλωτισθεντος, εις αταξιαν και κινδυνον μεγαλον η των
Ὀτθ μανλιδων βασιλεια ενεπεσε δια τινας διαφορας και πολεμους των υιων του
Μπαγια ζητου· οι ως ηκουσαν περι του θανατου του πατρος αυτων, ηγωνιζοντο, ινα
εκαστος της βασιλειας της πατρικης κυριος γενηται. Και περασαντες εις την
Ευρωπην οι τεσ 226 σαρεις αυταδελφοι, δια τον Μωσην, ως ειρηκαμεν, αιχμαλωτον
μετα του πατρος ενα πομειναντα, Ἰωσουφ, 20ως ειπομεν, φωτισθεις τηι αιγληι του
πνευματος του αγιου Χριστιανος εγεγονει, οι δε ετεροι ανα μεσον διαφερομενοι και
μαχης γενομενης, Ἰεσ-σαι ολιγον καιρον υπερισχυσε. Και φιλιαν μεγαλην εχων μετα
του βασιλεως κυρ Μα νουηλ και στρατον συναθροισας κατα του ρηγος Ουγγαριας
ελθων, ουδεν εκατωρθωσε. Και κατα του δεσποτου Σερβιας ελθων, ουδεν αυτωι
χρησιμον εγεγονει Και περασας εν τηι Ἀσιαι, ινα ελθηι κατα του αδελφου
Μουσουλμανου, και εις τα μερη της Καππα δοκων επαρχιας συναντησαντος, Ἰεσσαι
ηττηθεις εφυγε· και εν τωι φευγειν πιασαντες αυτον και προσηγαγον τωι αδελφωι, ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

δε εναπεπνιξεν αυτον· σταθεις εν τηι αρχηι μη νας *** και ο Μουσουλμανος εγκρατης
γενομενος της αρχης, ο Ντεμηρης επειτα τον αδελφον αυτου Μωσην ελευθερωσεν,
ος περασας κρυφως ηλθεν εν τηι Ευρωπηι· και ο δεσποτης Σερβιας χειρα ικανην
δωσας και βοηθησας αυτωι, λεγω τωι Μωσηι, εγκρα της κατα τα της Ευρωπης
εγεγονει. Μαθων δε τουτο ο αδελφος Μουσουλμανος εν τηι Ἀσιαι, περασας δια της
Πολεως ελθειν κατα του αδελφου, και φιλιαν μεγαλην με τα του βασιλεως εχοντος,
και την θυγατερα του δεσποτου του κυρ Θεοδωρου δωσας αυ τωι εις γυναικα, ημερας
ολιγας εν τηι πολει διατριψας, εξηλθε κατα του Μωση. Και πολεμου γεγονοτος ο
Μουσουλμανος υπο του Μωση ενικηθη· και πιασας αυτον εθα νατωσε. Και ο Μωσης
γενομενος της ολης αρχης κυριος, στολον ητοιμασε δια θαλασ σης και στρατον δια
ξηρας ελθειν κατα της Πολεως. Μαθων δε ταυτα ο βασιλευς των Ῥωμαιων,
ετοιμασας στολον και οικονομησας και δρουγγαριον καταστησας Μα νουηλ τον
νοθον αδελφον και εγγυς της νησου της λεγομενης Πλατης οι στολοι συναντη
θεντες, ο του Μωση στολος εσφαλη και μερος μεντοι εκαταποντισθη και μερος εβυ
θισθη και τα εναπολειφθεντα πανυ ολιγα πλοιαρια κακως εφυγον και η νικη
Ῥωμαιοις ην. Και εκ τε ξηρας τα ομοια ο Μωσης επαθεν· ακων ανεχωρησε μετα
αισχυνης. Και αυθις ο βασιλευς μεθοδευων μηχανας, ινα παντελως νικησηι τον
Μωσην, στειλας εν τηι Ἀσιαι εφερε τον του Μουσουλμανου υιον Ὀρχανην και εν τηι
Ευρωπηι αυθεντην επε-βαλε. Και πολεμου γεγονοτος, τα του Ὀρχανου εσφαλησαν,
επιβουλευθεις παρα του κυβερνητου και πρωτου βιζηρη αυτου Σαμπανη και πιασας
αυτον ο Μωσης ο κα θειος ετυφλωσε. Μεεμετης δε ο υστερογενης υιος του
Μπαγιαζητου δια το ειναι εκ παντων νεω τερος και υπο των αδελφων παντων
φοβουμενος, φυγων ηλθεν εν τινι τοπωι μετα τι νος τεχνιτου τοξοποιου ***
μισθωτος εγενετο, ινα μη γνωσθηι τοις αδελφοις. Ἀν δρυνθεις δε τηι ηλικιαι ολιγον
μετα τοιαυτης κακουχιας, θεωρων ουτως εχειν τα πραγ ματα και αυτος τηι της τυχης
φοραι χρησαμενος ταυτα συλλογιζεται και προς τον αμη ραν Καραμανον εν τηι
Καππαδοκιαι ερχεται βοηθειαν αιτων. Και ο αμηρας Καραμα νος δεξαμενος αυτον
ηδεως και χειρα δωσας εξηλθε κατα του αδελφου Μωση. Και 228 πρωτης και
δευτερας μαχης γενομενης, ο του Μωση στρατος υπερισχυσε και ο Μεε μετης και ο
στρατος αυτου διεσκορπισθησαν. Ἐκ τριτου δε την τυχην λογισαμενος δοκιμασαι
προς τον της Σερβιας και Βουλγαριας αυθεντην και προς τον βασιλεα ελ θων
βοηθειαν αιτησαι παρ' αυτων, και δωσαντες αυτωι χειρα ικανην και στρατον, εξηλ
θεν αυθις κατα του Μωση· και μαχης γενομενης, ο Μεεμετης απατησας μετα χρημα
των πολλους των πρωτων στρατηγους και κυβερνητας του Μωση, αφεντες αυτον
εφυ γον προς τον Μεεμετην. Ὁ δε Μωσης ιδων και αυτος εις φυγην ετραπη και
ελθων εν τινι τοπωι υλωδει εκρυβη, ον ευρων τις στρατηγος του Μεεμετη εκει αυτον
εναπε πνιξε προσταξει του αυθεντου αυτου. Ἐσταθη ουν η αυτη βασιλεια
κινδυνευουσα δια τας διχονοιας εν αλληλοις τοις τεσσαρσιν αδελφοις ετη τρια
μηνας δυο. Περι της βασιλειας Μεεμετη Μεεμετης δε εγκρατης πασης της αρχης και
βασιλειας της πατρικης μετα το σουτων κοπων και οδυνων γενομενος εν ετει ʹ ζ-ωι
ινδικτιωνος τριτης, πρωτον μεν εργον μετα το λαβειν την αρχην εποιησε· τα τελη
της Μολδοβλαχιας και Μπογδανιας τα, οσον ην δυνατον, εβαρυνε. Και πασαν
χωραν και τοπον εν τηι Ἀσιαι, εν οις οι Σκυθαι εγενοντο εγκρατεις μετα την
αιχμαλωσιαν του πατρος, παλιν μετ' ολιγον καιρον υφ' εαυτον απεκατεστη σε και
τους ομοφυλους και ομοπιστους αυθεντας, ους ο πατηρ εξεωσε της αρχης και ο
Ντεμηρης ελθων παλιν μετεδωκεν αυτοις, ουτος νομωι πολεμωι αυθις εδιωξε· την Γα
λατιαν Καππαδοκιαν τε και Ποντον και οσα της ανωθεν Ἀσιας εκερδησε. Τον Ἰσμαηλ
αμηραν του Σινωπιου υποτελη εποιησε· και απο Λυδιας εως Αιολιδος και αχρι Μυ
σιας της προς τον Ἑλλησποντον κυριος εγενετο. Και μετα της γερουσιας των Ἑνε 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

των μαχην ποιησας, ο ουν των Ἑνετων στολος ειχε ναυαρχον τον Πετρον Λαουρε
δανον· και αμφω οι στολοι συναντηθεντες, λεγω των Ἑνετων και του αμηρα, αναμε
σον Προικοννησου και Καλλιουπολεως και, ναυμαχιας γενομενης, πολλαι τριηρεις
και νηες των Τουρκων κατεποντισθησαν· μετα δε ταυτα αγαπην εποιησαν. Ἠγαπαι δε
τον βασιλεα τον κυρ Μανουηλ ουτος ο αμηρας και τους ετερους αυθεντας
Χριστιανους, τους εγγυς των οριων αυτου, και εν τωι μελλειν αυτον τελευταν, τωι
υιωι Ἀμουρατηι πα ραγγειλας, ινα εσηται φιλος και βοηθος τωι βασιλει κυρ Μανουηλ.
Ουτος πρωτος εν τηι Ἀνδριανουπολει την καθεδραν εποιησεν, ην οι προ αυτου εν τηι
Προυσηι ειχον. Ὑπηρχε δε λιαν φιλοδωρος και τοις φιλοις αριστος· ομοιως δε τοις
εχθροις εως τε λους ζωης καμηλοειδως διεκειτο, και παντοτε νεα εφευρεματα και
μηχανας γυρευων, ινα βλαβηι και αφανιζηι τους κακως διακειμενους μετ' αυτου·
αποθανων δε βασιλευσας ετη δεκα και επτα. 230 Περι της βασιλειας Ἀμουρατη
Ἀποθανοντος ουν του αμηρα Μεεμετην του και Κυριτζη ονομαζομενου, ο υιος αυτου
Ἀμουρατης ελθων την αρχην διεδεξατο εν ετει ʹ κδ-ωι ινδικτιωνος η-ης. Και του
φθινοπωρου ισταμενου ουκ ηρεμησε δια τον χειμωνα, αλλα τον στρατον αυτου
συναξας ερχεται κατα του θειου αυτου Μουσταφα και νικησας αυτον εθανατωσε. Και
ευθυς μετα την νικην και τον Μιχαηλ μπεην στειλας, ελθων την Πολιν απεκλεισεν.
Ἡ αιτια ην, οτι τωι Μουσταφα, 20ως εμπροσθεν εις πλατος ρηθησεται, οι βασιλεις
εβοηθουν· ειτα και αυτος ελθων, ουδεν κατορθωσας, αγαπην μετα των βασι λεων
εποιησε, μεσιτευσασης της κυρας Μαρως της μητρυιας αυτου. Ειτα ερχεται κα τα της
Θεσσαλονικης κρατουμενης ουσης υπο των Ἑνετων, ην πολιορκησας και απο
κλεισας αυτην ελαβε· και εκ της Ουγγαριας μερος ουκ ολιγον εδουλωσε και μαχην
ποιησας μετα του ρηγος Λαδισλαου αυτον ενικησεν. Ἐλθων δε κατα των Βλαχων
και Μολδοβλαχων ουδεν εκατωρθωσεν, αλλα εζημιω μενος επανεστρεψεν. Ειτα
αυθις δευτερον στρατευει κατ' αυτων· και οι Βλαχοι εις βοηθειαν τους Ουγγρους
προσκαλεσαμενοι και του πολεμου γενομενου, η νικη τωι αμηρα ην και αυτοι
διεσκορπισθησαν φευγοντες. Λεγουσι δε οτι απεθανον εν εκεινηι τηι μαχηι πλειον η
τριακοντα χιλιαδες Ουγγροι τε και Βλαχοι, Τουρκοι δε πανυ ολιγοι. Της παλαιας
Ἠπειρου μερος και Αιτωλους και Ἀκαρνους Θηβαν τε και Ἀθηνανκαι πασαν
Βοιωτιαν και Ἑλλαδα και Ἰωαννινα εδουλωσε πολεμωι· και της Καισαρειας αμηραν
εις τελος ενικησε και ηφανισε και κυριος της αρχης ολης εκεινης εγενετο, αχρις δε
τινων φρουριων, α ησαν εν τισιν ορεσιν υψηλοτατοις, ενθα ηλθεν ο Καρα μανος και
την κατοικησιν εποιειτο. Και ο ρηξ Λαδισλαος, ομοφωνησας μετα τινων ετερων
αυθεντων Χριστιανων, ερχεται αυθις κατα του Ἀμουρατη και εως της πολεως Βαρ
νης φθασαντες και εκει μετα του αμηρα συναντηθεντες, εξ αγνωσιας ο Λαδισλαος
εσφα λη· και νικησας αυτον απεκτεινε και τον στρατον αυτου διεσκεδασεν. Ειτα
εξερχε ται κατα της ανω Μυσιας και πολυ μερος υποτελες εποιησε και την
Μποσσιναν και τον Καστριωτην Ἰωαννην εις ακρον εδουλωσεν. Ουτος πρωτος τοις
ιαννητζαροις τα προνομια, α εχουσιν, εχαρισατο και εις ταξιν, ην εως της σημερον
εταξε πορευεσθαι. Παλαιοθεν μεν το αυτο ταγμα ετερας συνηθειας και ταξεις και
ενδυματα ειχον. Και γυναικας μη λαμβανειν εταξεν, ινα μη ασχολουνται δια
γυναικων και παιδων φροντι δας, αλλα μετα προθυμιας εν τωι πολεμωι παντοτε
αμεριμνως εσωνται· και υιους αυτου καλεισθαι εκελευσεν. Ὑπηρχε εις τους
υπηκοους αυτου πανυ δικαιος προθεωρων τα ερχομενα. Ουδενα αδικειν ποτε τους
σατραπων και κριτων παντας μαλα σφοδρως επροσταττε και, εαν τις το πραγμα
μικρον παρεβαινε, χωρις τινος συμπαθειας κεφαλι 232 κως αυτους επαιδευεν. Ἦν δε
εν ταις μαχαις ριψοκινδυνος και η τυχη παντοτε αυτωι εβοηθησεν. Ὕστερον εφανη
αυτωι, δερβισης περασας εν τηι Προυσηι εγενετο, ηγουν μοναχος, και ζωντος αυτου τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

υιωι Μεεμετηι την πασαν εξουσιαν και βασιλειαν εδω σε, βασιλευσας ετη τριακοντα
και τεσσαρα.
Περι της βασιλειας Μεεμετη βασιλεως των Τουρκων του και την Πολιν
λαβοντοσ
Ἐλθουσης δε πασης της αρχης και εξουσιας επι τον Μεεμετην εν ετει ʹ νη-ωι
ινδικτιωνος ιδ-ης, δια το ειναι αυτον πανυ νεον, τινες των γηραιων βιζηριδων
ελεγον τωι Ἀμουρατηι, οτι ουκ εξεστιν εμπιστευθηναι την τοσουτην αρχην ετι τωι
υιωι, ινα μη οι της νεοτητος καπνοι την βασιλειαν κινδυνευσαι ποιησωσιν. Ὁ ουν
Μεεμετης ταυτα αισθανομενος, εμαινετο κατ' αυτων και πολλους υστερον
εθανατωσε· και παιδα ριογερων εν ταις μαχαις και ταις διοικησεσιν εις ακρον
εγενετο. Ἦν δε ο νεος δρα στηρος και δεινος κατα παντα, τους εναρετους και σοφους
ανδρας αγαπων και αυτος ουκ αμεθεκτος ην σοφιας και την τεχνην της αστρολογιας
ουκ ολιγον γευσαμενος ην Ἀναγινωσκειν αει ηγαπα τα τε κατορθωματα και βιους
του Ἀλεξανδρου του Μακεδο-νος και του Ὀκταβιου Καισαρος, Κωνσταντινου του
Μεγαλου του και Φλαβιου και
Θεοδοσιου του εξ Ἱσπανιας βασιλεως
Κωνσταντινουπολεως, αιτων και ερευνων μη-χανας, ινα τους παντας υπερβηι και τα
ορια της βασιλειας αυτωι εις ακρον αυξησηι. ο και εποιησεν. Ἀκουσας ουν περι του
θανατου του Ἀμουρατη ο Καραμανος Ἀλιςσουριος εκ των ορεων καταβας πολυν
τοπον εαυτωι περιποιησατο· ο δε νεος αυθεντης ο Μεεμετης στρατον ετοιμασας
ερχεται κατ' αυτου. Αυτος δε φυγων παλιν ταις κο ρυφαις των ορεων διηρχετο, εως
ου μετα τινα καιρον παντελως ηφανισθη. Μετα δε το διωχθηναι τον Καραμανον
περασας εν τηι Καλλιουπολει και εις Ἀνδριανουπολιν φθασας ητοιμασθη και ηλθε
κατα της Πολεως και Ῥωμαιων βασιλειας και της τοι αυτης περιφημου πολεως
κυριος εγενετο και ημας εκειθεν ηιχμαλωτευσε και ηφανισε και εξεωσεν. Ειτα
στρατευει κατα της βασιλειας Τραπεζουντος και εν ευκολιαι μετ' ολιγου πολεμου
πασαν εκεινην την αρχην ελαβε και τον βασιλεα αυτης ∆αβιδ τον Κομνηνον
αιχμαλωτον εν τηι πολει του Κωνσταντινου εφερον. Και την περιβοητον πολιν
Σινωπιου, ην υποτελη οι προ αυτου εποιησαν, ουτος πολεμωι τον αυτης αμηραν
νικησας κυριος τελειος εκεινης της αρχης εγενετο. Ειτα την αγαπην λυσας, ην ειχε
μετα των δεσποτων, στρατευει κατα της Πελοποννησου και τους δε σποτους διωξας
πασαν την Πελοποννησον ελαβε· και το εναπολειφθεν της Σερβιας μερος και τον
δεσποτην αυτης διωξας και την μητερα πολεμωι, εγκρατης εις παντα εγενετο. Χιον δε
την νησον και Λεσβον ανευ πολεμου υφ' εαυτον υποτελεις εποιη σεν· υστερον δε της
Λεσβου καθ' ολου εγκρατης πασης εγενετο. Ειτα ερχεται κατα 234 της νησου
Κυπρου και μετα του ρηγος εις συνηβασεις ελθοντες, τελος εταξε διδοναι αυτωι,
ανεχωρησεν. Ειτα στολον ετερον ετοιμασας, κατα της νησου Ῥοδου ελθων απρακτος
εκ των εκειθεν διεβη και πολλοι εκ του στρατου αυτου απεκτανθησαν, δια το ελθειν
στολον τινα εκ της Ἰταλιας εις βοηθειαν. Αυτος δε θυμου καχλαζων, ινα την
ανταμοιβην τοις Ἰταλοις ποιησηι, στολον βαρυν ετοιμασας μετα στρατου πολλου
ιππικου τε και πεζου εστειλε κατα της Καλαβριας και της Ἀπουλιας· και εν τωι
απερχεσθαι τον στολον Ζακυνθον και Κεφαλληνιαν υποτελεις εποιησε. Φθασας δε ο
στολος εν τηι Καλαβριαι, το φρουριον το εν τηι Ἀπουλιαι το λεγομενον Ὑδρους
αποκλεισας και πολιορκησας αυτο ελαβε. Και ετερα φρουρια τινα λαβων προσω
επορευετο. και εαν μη ο Θεος προειδε και αυτον εξ ανθρωπων εποιησε, τα ομοια ως
και ημεις, οι Ἰταλοι επαθον αν. Ἀκουσθεις δε ο θανατος αυτου εν τηι Ἰταλιαι, οι
σατραπαι και οι κυβερνηται του στολου και του στρατου, μετα συνηβασεως τα
φρουρια αφεντες, εκ της Ἰταλιας ανεχωρησαν· και ουτως τα εν τηι Καλαβριαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

γεγονασιν. Ἐβασιλευσε δε ετη δυο και τριακοντα· και δεκα βασιλειας υπεταξε και
εδου λωσε και διακοσιας πολεις εκ των Χριστιανων ελαβε. Πεντε διαλεκτους χωρις
της αυτου ορθως ωμιλει· ελληνικην, λατινικην, αραβικην, χαλδαικην και περσικην.
Λιαν ηιν ευφραινομενος ομιλειν και διαλεγεσθαι μετα σοφων και συνετων ανδρων·
δια τουτο και πατριαρχην κυρ Γενναδιον ηγαπα και ηκουεν αυτου και συχνακις
ωμιλει αυτωι. Ἔλεγε δε οτι εκ των αστρων κινησεως εγνωριζεν, οτι βασιλεις
εμελλεν υπο ταξαι και πολλους τοπους δουλωσαι, ως και εγενετο. και ουτως μεν,
καθως ιστορησαμεν κατ' επιτομην, η αρχη του γενους του αμηρα Ὀτθμανου και των
εξ αυτου απογονων αχρι και του Μεεμετη αμηρα· εν ταις ζωαις αυτων μαχας και
πολεμους και νικας επολιτευθησαν και εποιησαν. Ἡμεις δε την της ιστοριας οδον
κατα ταξιν αυθις αρξωμεθα.
Ἐντευθεν ανακαμπτει τα της ιστοριας περι των βασιλεων της Ῥωμαιων
αρχης ως εν τω πρωτωι κεφαλαιωι ειρηκαμεν
XXIV. Ἐν δε τωι Ἰουλιωι μηνι του #22 κα-ου ετους εξηλθεν απο της Πολεως
ο βασιλευς κυρ Μανουηλ απελθων εις την νησον Θασον και απηρεν αυτην εν μηνι
Σεπτεμβριωι του #22 κβ-ου ετους και αυθις εκειθεν απηλθεν εις την Θεσσαλονικην,
ειτα εις την Πελοποννησον, ενθα ωικο δομησε το Ἑξαμιλιον, 236 εν εκεινωι τωι
τοπωι, οπου και εν ετεροις καιροις ωικοδομητο, οταν ο Ἀρταξερ ξης ο βασιλευς
περασας εκ της Ἀσιας μετα του μυριαριθμητου εκεινου στρατου ηρχε το κατα
Λακεδαιμονων. Ειτα το μακρος του καιρου το τα παντα δαμαζον και ανεπι μελητον
αφεντες διεφθαρη. ∆ευτεραι δε κτισθεν ην παρα του εν βασιλευσι αειμνηστου
μεγαλου Ἰουστινιανου, ουχ υπερ αναγκης, οτι αυτος γαρ σχεδον, ειπειν, τον κοσμον
απαντα υπεταξεν, αλλα μονον εφανη αυτωι καλον, επει και αλλας ετερας κτισεις και
οικοδομας εποιει, και την Ῥωμαιων αρχην καλλωπιζων· εδοξεν αυτωι, και η κτισις
του Ἰσθμου προσταξας εγενετο εν τωι τοπωι ενθα εν τινι καιρωι και ο Πατρικιος
Νικητας ο επονομαζομενος Ὠορυφας τας νηας, ηγουν τας τριηρεις τας Ῥωμαικας δια
της ξη-ρας του Ἰσθμου εκ της Ἑλλαδικης θαλαττης εις την δυτικην περασας τους
Κρητης Ἀγαρηνους ετροπωσατο. Ἀλλα πως και διατι το αυτο μεγα στρατηγημα και
εργον περιφανες και αξιον μνημης εγεγονει, ουκ εγκαταλειψω, αλλα τηι ημετεραι
ενωσω διηγησει. Ἔτι δε και πως η νησος Κρητη και τινι τροπωι υπο την εξουσιαν των
Ἀγαρηνων ενετυχε γενεσθαι και αυθις πως υπο την εξουσιαν των Ῥωμαιων εγενετο
και πως υπο την εξουσιαν της γερουσιας των Ἑνετων ενεπεσε. Και παλιν το
ημετερον εργον αψωμεθα και τον πλουν της νεας ιστοριας ποιησωμεν.
Περι των του Μωαμεθ διαδοχων ενθα και που εβασιλευσαν
XXV. Οι του καταρατου Μωαμεθ διαδοχοι και κληρονομοι της αυτου αρχης,
πρωτον μεν της των Περσων αρχης εγκρατεις γενομενοι και Μηδιας και Βαβυλωνος
και Ἀσσυριων κυριευσαντες, ηδη δε και Αιγυπτου και Συριας και Ἀσιας και Παλαιστινης και Λιβυης και Ἀφρικης και μερους ουκ ολιγου εκ της Ευροπης, μετα δε τινα
καιρον αλληλοις συστασιασαντες, και η μια αυτη μεγαλη αρχη εις πολλα διε μερισθη
και αλλον μεν αρχηγον ειχεν η Περσια, αλλον δε η Βαβυλων, ετερον δε εις τα της
Ἀσιας ανω και κατω μερη. Ἕνα μεν αρχηγον ειχεν η Ταρσος, ετερον δε η Τυ-ρος,
αλλον το Ἰκονιον και ετερον η Μελιτηνη, η τα πολλα καλα και αγαθα ρεουσα·
ετερον δε το Χαλεπιον ειχε και αλλον η ∆αμασκος και ετερον η Αιγυπτος και αλλον
η Λιβυη, και η Ἀφρικη ετερον και ετερον εν τηι Ευρωπηι η Ἰβηρια ειχεν, η λεγεται
Ἱσπανια· και προς αλληλους οι γειτνιωντες, καθ' εκαστην διαφορας ανα μεσον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

αυτων φυομενας εμαχοντο. Οι δε της Ἱσπανιας οικουντες Ἀγαρηνοι εις
πολυανθρωπιαν ελ-θοντες, και ην εκατοικουν γην λυπραν και μετριως ευδαιμονα
ορωντες και δια τουτο τρεφειν αυτους μη δυναμενοι, προσηλθον τωι αρχοντι αυτων
Ἀποχαψ αμερμουνηι· με ταναστασιν απηιτουν γενεσθαι αυτοις, πολλα τε
στενοχωρουμενοι λεγοντες· και των 238 αναγκαιων εσπανιζον. Ὁ δε μετα χαρας
τον λογον δεξαμενος, νηας μακρας ευθυς επισκευασας και δυναμιν εξ αυτων
εμβιβασας επι ληιστειαν εχων την εννοιαν των προς την Ἡω κειμενων νησων
ετρεπον και πολλα εποιουν ταις νησοις, ουδενα ευρισκοντες αντι παραστασσομενον·
πασαι γαρ ητουν βοηθειας και ουκ ελαμβανον δια τον βα σιλεα Ῥωμαιων Μιχαηλ
τον Τραυλον περισπωμενον ευρισκομενον εν εμφυλιοις πο λεμοις· δια τουτο πολλα
κερδη εκ παντων των νησων εκαρπουντο. Ἔφθασε δε ποτε και εως της Κρητης και
ταυτην καταδραμων και ανδραποδισαμενος, ως ενην, και την της νησου καταμαθων
αρετην και χαριν εφη προς τους επηκοους· Ἰδου γη ρεουσα γαλα και μελι. Και ταυτα
ο βαρβαρος ειπε περι της Κρητης. Ὁ δε ποιητης ταυτην εγκω μιαζων φησι· Κρητη
τιμηεσσα, τιθηνη ∆ιος, ης το μεγεθος περιουσιον, πολλη τε, λιπαρα τε και ευβοτος.
Και ουτω τον στολον εμπλησας παντος αγαθου, προς την Ἱσπανιαν επανεστρεψεν.
Ὡς δε ο χειμων παρηλθε και το εαρ επελαμπε, τεσσαρακοντα νηας πληρωσας
ανδρων μαχιμων και ανεμον επιτηδειον τηρησας προς Κρητην τον πλουν εποιησε,
τας αλλας των νησων παρατρεχων. Φθασας δε εν τηι νησωι εν ακρωτηριωι τωι λεγο
μενωι Χαρακι προσορμιζεται και ουδεν ευρεν, ουτε κατα την αποβασιν, ουτε κατα
την αγωγην εφανη, πολεμιον. Ἐλθων δε ποῤρωτερω σταδιων ως εκατον και πυρ
εμβα λων, τας νηας πασας κατεφλεξεν, ουδε μιας φεισαμενος· ο δε στρατος
ταραχθεις επι το πραχθεν και καταπληγεντες την αιτιαν επηρωτουν, ελθοντες και
εις λογους νεω τερικους. Αυτος δε μανεις ακουων ειπεν· Ὑμεις τουτων αιτιοι εστε,
αποικιαν ζητουν τες μοι και γην αγαθην· εμοι δε ταυτης ετερα ου νενομισται
κρειττων. Και ενταυθα ηλθον, ινα τας υμετερας και ορεξεις πραξω. Τα νυν μη
ειδοτες, α εγω ποιω, φλυαρειτε. Οι δε ακου σαντες εσιγησαν. Ὡς δε γυναικων και
φιλτατων εμεμνηντο τινες, ειπεν αυτοις· Ὧδε ωραιαι γυναικες εισι και παιδας
ποιησατε. Ειτα ταφρον ωρυξαν βαθειαν και χαρακα περιεμ πηξαν· οθεν και ο τοπος
την επωνυμιαν λαβων σωζει την προσηγοριαν· Χανδαξ ονομαζεται κακεισε
διενυκτερευον. Μαθων δε ο βασιλευς Μιχαηλ μετ' ολιγον τα εν τηι Κρητηι
πραττομενα υπο των Σαρακηνων παρα Φωτεινου πρωτοσπαθαριου και στρατη γου
της Κρητης, και δυναμιν ηξιου αυτωι στειλαι, ινα τους εχθρους αποσοβησηι, και
∆αμιανον τινα κομητα του βασιλικου ιπποστασιου μετα πολλης δυναμεως και πα
ρασκευης απεστειλεν ο βασιλευς εις την Κρητην προς βοηθειαν του στρατηγου
Φωτει νου· και ενωθεντες μετα των Ἀγαρηνων ουδεν χρησιμον αυτοις τελος
εγεγονει. Προ σβολης δε γενομενης, ο ∆αμιανος καιριαι πληγεις και τοις λοιποις
τροπης γεγονεν αιτιος και ο Φωτεινος μολις εν δρυμωνι διασωζεται και τωι βασιλει
αγγελος γινεται. Ἐγεγο νει δε αυτος ο πολεμος και η προσβολη μακροθεν, ενθα η
πολις του Χανδακος ωικο 240 δομηται, ωσει σταδιους εικοσι, προς τα μερη του τοπου
του λεγομενου Ἁλμυρου εν ετει ʹ τμ-ωι. Και παλιν τοις Ἀγαρηνοις ου διελιπον
φροντιδες, ου λογισμοι και δει λια και ταραχη και μεριμνα. Και αυτων ουτως
εχοντων μοναχος τις εκ των ορεων της νησου επικαταβας αμαρτανειν εφησεν οι
ασφαλως υπολαμβανουσι κατοικησειν οικο δομησαντες εν τωιδε τωι τοπωι. Και εν τωι
λεγειν αμα τοπον δεξιον και ευφυη προς πασαν ευετηριαν υπεδειξε και εν τουτωι
φρουριον ιδρυσαντες και καλως ακροπολι σαντες, και Χανδακα ωνομασαν· και εκ
τουτου ορμωμενοι την ολην νησον κατετρε χον και τας λοιπας πασας πολεις της
νησου εδουλωσαν, πλην της Γορτυνης και Κυ δωνιας. Και ουτως μεν η Κρητη, η μια
των περιφημων επτα μεγαλων νησων εαλω υπο των Ἱσπανων Σαρακηνων. Και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

αυθις μετα ετος εν ο βασιλευς Μιχαηλ ετερον στολον εκπεμπει κατ' αυτων. Ουδεν
αξιον εργον εποιησαν και οι Σαρακηνοι του λοιπου αμε ριμνως διηγον και πασης της
νησου κληρονομοι και κυριοι γεγονασι· και πολλοι Χρι στιανοι υπερ της υγιους
ημων πιστεως τωι καιρωι εκεινωι εμαρτυρησαν. Ἔστι δε η νησος αυτη ορεινη και
δασεια, εχει δε αυλωνας ευκαρπους· τα δε ορη αυτης ουκ ελαττονα του Ταυγετου εν
τωι υψει. Ἔχει δε πολεις παλαιας πλειο νας [η] των εννενηκοντα, μεγιστας δε και
επιφανεστατας τρεις· Κνωσσον, Γορτυναν και Κυδωνιαν· ων ο Μινος, ο βασιλευς
Κρητης, θαλαττοκρατων ποτε, την νησον τρι χη διελων, εν εκαστωι μερει κτισας
πολιν, την Κνωσσον εν τωι καταντικρυ της Πελο ποννησου, και αυτη δε εστι
προσβορειος. Ουτος ο βασιλευς ο Μινος, ως ιστορειται, πρωτος την Κρητην
εξημερωσας και νομοθετης εγενετο σπουδαιος. ∆ιο λεγει και ο ποιητης περι αυτου·
∆ια την ακραν δικαιοσυνην Μινος και Ῥαδαμανθυς, Κρηται ον τες, υπο του ∆ιος
κριται κατεσταθησαν εν ταις των μακαρων νησοις. Και ταυτα πε ρι του Μινου. Ἡ δε
Γορτυνα κειται εν πεδιωι προς τον Λιβυης πελαγος, απεχει δε της θαλαττης σταδιους
εξηκοντα. Παλαιοθεν μεν τετειχισμενη, υστερον υπο του και ρου τα τειχη φθαρεντα,
η πολιτεια αυτην ηθελον παλιν τειχισαι και αρχην λαβουσα κτισαντες τειχος σταδια
ογδοηκοντα και στασεως γενομενης αναμεσον το εργον ατε λες διεμεινεν. Ἡ δε
Κυδωνια μεγιστη τις προσθηκην ην· κειται δε αυτη η πολις προς τοις εσπεριοις της
νησου περασι, τα δε ορη τα εγγυς αυτης τα υψηλα Τιτυρος κα λουνται· ιδρυται δε επι
θαλασσης βλεπουσα προς την Λακωνικην πεδιαδα, αγαθη και λιαν πανευμορφος και
πολλη κυκλωθεν εχουσα. Λοιπον εις τρια η νησος, ως προει πομεν, μεμερισται και το
μεν προς εωαν μερος εν τοις μερεσι της Γορτυνος ∆ωριεις εκαλουν, το δε νοτιον
Ἐτεοκρητας, ων ειναι και το πολιχνιον Πρασου, το δε δυτι κον μερος Κυδωνας. Και
αναμεσον αυτων πολλακις μαχαι και πολεμοι εγενοντο. Λε 242 γουσι δε και τουτο
περι της Κρητης, οτι δια το της νησου τραχυ ουκ εδυναντο μετα αμα ξων προσβολας
ποιειν και ακοντιζεσθαι· και πρωτοι δια τουτο εφιπποι οι Κρητες ε δειξαν μαχεσθαι.
Κυριοι δε γεγονοτες της τοιαυτης μεγαλης νησου τροπον, ον εφημεν, οι Ἀγα ρηνοι
και νηας μακρας ποιησαντες και θαλασσοκρατουντες, νεωστι τωι Μινωι μιμου μενοι
ληιστευοντες ησαν και τας Κυκλαδας νησους εληιζον· και πολλην φθοραν εις τους
Χριστιανους καθ' ημεραν εποιουν. Χρονων δε παραδραμοντων τεσσαρακοντα και
επτα, επι της βασιλειας Βασιλειου του Μακεδονος, Σαηλ Ἀποχαψ ο αρχηγος Κρη της,
υιον του αμερμουνη Ἀποχαψ του την Κρητην κερδησαντος, αυθις αυτος ληιστρι κας
νηας μακρας οικονομησας, ας ηδη γαλεας κατονομαζειν ειωθασιν, ητοι τριηρεις τον
αριθμον ωσει τριακοντα, κωπαριων εικοσι και δυο εκαστη αυτων, και ετερας νηας,
ληιστρικας, εξορμησας εκ της Κρητης τας εν τωι Αιγαιωι πελαγει νησους εληΐσατο·
ειτα και αυτην του Πελοπος νησον κατελαβε και τας κατωθεν αυτης νησους
ελυπουν, Ζακυνθον τε και Κεφαλληνιαν. Ἐμηνυθη δε τουτο τωι βασιλει δια
ταχυδρομιας· και εξαρτισας στολον ικανον στελλει κατ' αυτων, καταστησας
δρουγγαριον της αυτης ναυτικης δυναμεως τον πατρικιον Νικηταν, ανδρα δεινον
και δραστηρον και εμπειρον παντος πολεμου, υδραιου τε και χερσαιου, ος μηχανας
οιδεν ως ουχ ετερος. Πνευσαν τος δε ανεμου βορειου ηδιστου δι' ολιγων ημερων
καταλαμβανει την Πελοποννησον. και φθασας εν τωι λιμενι των Κεγχρεων, ως
ειρηται, μαθων δε, οτι αι των εχθρων τριηρεις τα δυτικωτερα μερη της
Πελοποννησου ληΐζουσι, Μεθωνης και Πυλου και Γλαρεντζας και Πατρας και τα
ετερα εκειθεν χωρια, βουλην βουλευεται εν τηι δια νοιαι συνετην και σοφην. Και ην η
βουλη και λογος και εργον ευθυς. Ἰλιγγιασας γαρ περιοδευσαι την Πελοποννησον
δια Μυρμιδονων και Ἐπιδαυρου και Μαλεου και Νεταρου δυσκολου πλου και
χιλιων μιλιων μηκος την αλω αναμετρησασθαι και προ σηκοντος υστερησαι καιρου,
ως ειχεν ευθυς τηι αυτηι νυκτι δια του Κορινθιακου Ἰσθμος πολυχειρια κτησαμενος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

προς την εκειθεν δυτικην θαλασσαν πλησιον του ορυγματος οπου το του Ἰσθμου
τειχος εγεγονει, κατα το ξηρον διαβιβαζει τας νηας. Ἐμβιβασας δε λαον και ανδρας
μαχιμους συντομως εν αυταις υπερ το αρκετον, οσον ην δυνατον, του εργου ειχετο.
Και μηδεν ελπιζοντες οι πολεμιοι Κρητες, επι Μαλεου γαρ ειχον ημεροσκοπους και
νυκτοσκοπους ταχεις νηας φυλαττειν, εαν τις στολος ρωμαι κος ελθηι κατ' αυτων,
και ουτως αιφνιδιως επιτιθεται αυτους και συγχυσας και συν ταραξας αυτους, εις
φυγην ετραπησαν. Τας μεν ουν πυρπολησας τωι υγρωι πυρι, τας δε καταποντισας, τας
δε ζωγρησας των πολεμιων νηων, τους δε βαρβαρους τους μεν ανελων τωι ξιφει,
τους δε υποβρυχιους ποιησαμενος και τον ναυαρχην και αυθεντην ανελων, τους
λοιπους διασκεδασθηναι κατα την νησον ηναγκασεν, αυτος μεν παντας ζωγρησας
και σαγηνευσας διαφοροις τιμωριαις ενεβαλε. Και ουτως οι Κρητες Ἀγα 244 ρηνοι
ιδοντες λιαν εφοβηθησαν, τας των Ῥωμαιων στρατηγιας και μηχανας θαυμαζον τες.
Και την τοιαυτην απωλειαν εξαιφνης παθοντες, φοβηθεντες και δειλιασαντες ηρε
μησαν του λοιπου καιρον τινα και φορους τωι βασιλει Βασιλειωι εστησαν δουναι. Και
ρου παρελθοντος ετων ωσει δεκα τα συνηθη αυτων οι βαρβαροι παλιν ουκ επαυον
πραττειν και ληΐζειν τας νησους και τους φορους τοις βασιλευσι κατα τας
υποσχεσεις ηθετησαν και ουκ επεμπον. Ἐτων δε παρελθοντων εβδομηκοντα, επι της
βασιλειας Ῥωμανου του παιδιου, τρισεγγονου του βασιλεως Βασιλειου του
Μακεδονος, ο βασιλευς Ῥωμανος στολον ικανον και αξιολογον οικονομησας και
προπαρασκευασας στελλει κατα των εν τηι Κρη τηι Σαρακηνων, καταστησας εξαρχον
και δεσποτην της αυτης δυναμεως υδραιας τε και χερσαιου τον μαγιστρον
Νικηφορον τον Φωκαν τον υστερον και βασιλευσαντα. Και ελθων εν τηι Κρητηι και
συμβαλων πολλακις τοις Ἀγαρηνοις και προσβολλης γενο μενης, παντοτε υπερειχεν
ο στρατος του Φωκα· και ου δυναμενοι αντιστηναι οι Κρητες φοβωι ληφθεντες
εφυγον· και των φρουριων εντος εισελθοντες εκλεισθησαν. Ὁ δε Φω κας πασαν
μηχανην πολιορκιας προς τειχομαχιαν επιτηδειον τοις αστεσιν επαγαγων και
φοβερος φανεις τοις εναντιοις, υφ' εαυτον παν φρουριον της νησου εποιησατο και
την μητροπολιν αυτων Χανδακα εξεπορθησε και ετερα πολιχνια τινα, α μη υπεκυπ
τον τωι αυτου θεληματι. Και τον αρχηγον Κρητης Κουρουπη καλουμενον εχειρωσατο
και τον μετ' αυτον αλλον πρωτευοντα Ἀνεμαν. Και ταυτα παντα κατορθωσας ο Φω
κας δια μηνας επτα και την νησον πασαν Ῥωμαιοις ποιησας ως και προτερον,
κρατου μενην υπο των Ἀγαρηνων ουσαν ετη ρκδʹ, απεκατεσταθη δε παλιν υπο την
εξουσιαν της αρχης των Ῥωμαιων δια τα ανδραγαθηματα του Φωκα εν ετει ʹ τξη-ωι
ινδικτιωνος *** Ὁ δε Φωκας στρατηγους και κυβερνητας εν τηι νησωι καταλιπων,
προσταξει βασι λικηι εν τηι Κωνσταντινουπολει επανεστρεψε, της νικης τους
θριαμβους αυτωι ποιησαν τες, σταθεισα δε η νησος αυτη υπο την εξουσιαν των
Ῥωμαιων εως και μεχρι της βασιλειας Ἀλεξιου του Ἀγγελου, του τυφλωσαντος τον
αδελφον και την βασιλειαν λα-βοντος, 20ως εν τηι αρχηι της ημετερας ιστοριας
εῤρεθη. Ἔπειτα μεν των Ἰταλων εις πολυμεριαν την μοναρχιαν Ῥωμαιων
κληρωσαμενων και του μεν κομητος Φλανδριας Βαλδουΐνου βασιλεως
αναγορευθεντος Κωνσταντινουπολεως, του δε Ἐνρι-κου ∆ανδουλου δουκος
Βενετιας, ως και αυτος αυτοτροπως παρην, μεριδα ου μικραν εχειν τε εξ ολου προς
το ολον, οσας χωρας και τοπους το των Ἰταλων εκτησατο γε νος, το τεταρτον και
του τεταρτου ημισυ, και δεσποτης παρα του βασιλεως τετιμηται, ο δε ∆αβαλος
πριγκηψ Πελοποννησου εγενετο. Ὁ δε Ῥωμανος ∆ελατζιολης, ο εκ Φλω-ρεντιας
ορμωμενος, χρηματα δανεισας τωι συνδεσμωι πολλα και αναλωσας και αυτο 246
προσωπως παρων ην, την της Ἀθηνας και Θηβας μεριδα ενετυχε. Και οι Λιγουριται,
ητοι Γενουβιται, ομοιως την της Ευβοιας νησον και ετερων τοπων μοιραν ενετυχον.
Ὕστερον δε και αυτοι τοις Ἑνετιοις την Ευβοιαν εδωσαν. Ἐπειδη και ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

Βονιφατιοςμαρκιων Μοντεφεῤρατου αξιολογωι μοιραι την συμμαχιαν ην
ενεγκαμενος και κυβερνη της παντος του χερσαιου στρατου εγνωριζετο, ρηξ
Θεσσαλονικης παρα του βασιλεως Βαλδουΐνου τετιμηται. Και η νησος αυτη της
Κρητης μετα των αλλων εν τηι ιδιαι μοιραι ενετυχε· μετα δε τινα καιρον επεπωληκει
αυτην τηι των Ἑνετων γερουσιαι· και ουτως αχρι της σημερον υπο τας χειρας αυτων
εστι. Και ταυτην την ιστοριαν τωι λογωι ηνωσαμεν τωι ημετερωι βιβλιωι ευρισκεσθαι
και επι την του Ἰσθμου οικοδομην επα νελθωμεν.
XXVI. Τωι ʹ κγ-ωι ετει, Μαρτιου ιγ-ηι, ο βασιλευς απεσωσεν εν τωι λιμενι των
Κεχρεων ονομαζομενωι και τηι η-ηι Ἀπριλιου ηρξατο ανα καθαιρειν και ανοικοδομειν
αυτον δη τον Ἰσθμον, ουπερ εστι το μηκος η μαλ λον ειπειν το ευρος εκ μιας
θαλαττης εις την ετεραν οργυιαις τρισχιλιες και οκτακοσιες· Το δε μακρος εκ της
χερσου της Ἑλλαδος, ητοι της Ἀττικης γης, μετα το καταβηναι την τραχειαν οδον
την λεγομενην Πλαγιον Κακον, εως της πεδιαδος κατωθεν φθασαι, εν ωι τοπωι ην
κτισθεντα τα τειχη ταυτα του Ἰσθμου, σταδια τριακοντα και ***, απο δε των τειχων
του Ἰσθμου εως της Κορινθου του υπερ νεφελας φρουριου βουνων και λοφων και
του Ἰσθμου τελος υπαρχουσι ***. Ἔοικε δε η Πελοποννησος πλατανου φυλλωι εις
παντα· του δε φυλλου το καυλος ο Ἰσθμος εστιν. Ἀνεστησε δε πυργους εν αυτωι
εκατον πεντηκοντα και τρεις. Και εν τινι μαρμαρωι ευρον γραμματα γεγραμμενα,
λεγοντα ουτως· Φως εκ φω τος, Θεος αληθινος εκ Θεου αληθινου φυλαξηι τον
αυτοκρατορα Ἰουστι νιανον και τον πιστον δουλον αυτου Βικτωρινον και παντας
τους εν τηι Ἑλλαδι οικουντας τους εκ θεου ζωντας. Τωι δε ʹ κδ-ωι ετει, μηνι Μαρτιωι
επανεστρεψεν εις την Κωνσταν τινουπολιν ο βασιλευς και η μετ' αυτου ουσα πασα
συγκλη τοσ· εν ωι μηνι μετα την αφιξιν αυτου δη του βασιλεως απεθανε και ο
πατιαρχης κυρ Ευθυμιος· και τηι κα-ηι του Μαΐου μηνος του αυτου ετους εγεγονει
πατριαρχης κυρ Ἰωσηφ ο Ἐφεσου μητροπολιτης. Και τωι ʹ κε-ωι ετει απηλθεν εις την
Πελοποννησον ο βασιλευς κυρ Ἰωαννης εν καιρωι φθινοπωρου· εν ωι δη καιρωι την
Θεσσαλονικην διερχομενος, τον πλαστον υιον του Μπαγιαζητου, εκεινον τον
Μουσταφαν, 248 διωκομενον οντα παρα του αμηρα, του ταχα αδελφου αυτου,
απηρε, και αποστειλας εις Λημνον, ειτα εις Λακεδαιμονιαν. 20Ἐν δε τωι χειμωνι του
αυτου ετους λοιμικης νοσου γενομε νης εν τωι Ευξεινωι Ποντωι ητοι εν τηι20 Μαυρηι
Θαλαττηι και πα νοικι οντες εν τινι αστει των εκεισε κεφαλατευοντες ο γαμβρος μου
Γρη γοριος Παλαιολογος Μαμωνας, ανηρ αριστος, υιος μεγαλου δουκος Μα μωνα
του κυριευοντος ποτε της Μονεμβασιας και των περι αυτην, και συν αυτωι η αδελφη
μου η γυνη αυτου ουσα· και εν παιδιον αυτων θηλυ, ο ειχον, απεθανε. Και μετα τας
επτα ημερας της θανης της παιδιου απε θανεν ο πατηρ, και παλιν μετα επτα ημερας
της τουτου τελευτης ετελευ τησε και η μητηρ, ετι δε και εξ των υποχειριων αυτων
ανδρων τε και γυναικων. Και δυο εξ αυτων μονοι εναπελειφθησαν και ελθοντες εις
Κων σταντινουπολιν ειπον εν μιαι φωνηι ταυτα τοις αθλιοις μου γονευσι και εκ της
τοσαυτης θλιψεως και απαραμυθητου λυπης εν ασθενιαι πεσοντες, και σχεδον εις
κινδυνον θανατου ηλθον. ∆ι' αυτην την αιτιαν ουκ ηλ θεν ο γεννησας με καγω εις
την Πελοποννησον συν τωι αυθεντοπουλωι κυρ Θωμα, εις την αυτου ταξιν ην εις
υπηρεσιαν επι τραπεζης και κελ λιωτης αυτου, ως ωρισθημεν παρα του βασιλεως και
πατρος αυτου και ητοιμαζομεθα, και αφ' ου ο μεν πρωτος μου αδελφος ην εις την
Πελο ποννησον μετα του βασιλεως· ο δε μετ' εμε ετερος, ως επηλθεν ο θανα τος των
αδελφων αυτου, αφεις πατερα και μητερα και αδελφους απηλθεν εις την μονην την
λεγομενην του Χαρσιανιτου, ου ην και ο κατα αλη θειαν οντως διδασκαλος ο κυρ
Ἰωσηφ, κακεισε εγινε μοναχος. Ἐν εκεινωι τωι εαρι και θερει λοιμου γεγονοτος εν τηι
Κωνσταντι νουπολει απεθανε και η δεσποινα κυρα Ἄννα η απο της Ῥωσσιας λοιμωδει νοσωι και εταφη εν τηι του Λιβος μονηι.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

XXVII. Ἐν δε τηι αρχηι του ʹ κ -ου ετους εσταλη εις Πελοπον νησον ο
αυθεντοπουλος κυρ Θωμας παρα του βασιλεως και πατρος αυτου· εν ω δη χρονωι
επανεστρεψεν εις Κωνσταντινουπολιν και ο βασιλευς και πατηρ αυτου καμε εις το
κελλιον αυτου προσηγαγετο Μαρτιου ιζ-ηι, υ παρχοντος μου ετων ι ʹ ʹʹ, εκεινου δε
του αειμνηστου και μακαριτου ετων εξηκοντα οκτω ημισυ. Και τωι ʹ κζ-ωι ετει μηνι
Νοεμβριωι ηλθεν εις την Κωνσταντι νουπολιν και η δεσποινα κυρα Σοφια η του
Μοντεφεῤρατου μαρκιωνος 250 θυγατηρ και τηι ιθ-ηι του Ἰαννουαριου ηυλογηθη
αυτην και εστεφθη ο βασιλευς κυρ Ἰωαννης εν τηι αγιαι Σοφιαι και μεγαλη εορτη
εγενετο εν τηιδε τηι στεψει και οντως εορτων εορτην και πανηγυριν πανηγυρεων ε
ποιησαν.
XXVIII. Και τωι κη-ωι ετει ηλθεν ο αμηρας ο και Κυριτζης και Μεε μετης, ινα
δια της Κωνσταντινουπολεως διελθηι εις την Ἀνατολην. Και επρομαθητευθη παρα
των κατασκοπων, οτι υπηγαινεν, ινα τα της Ἀνατολης διορθωσηι, και εν τωι
επανελθειν αυτον κατα νουν ελογιζετο ελθειν κατα της Πολεως, ως εμελετα. Παντες
ουν οι της βουλης του βα σιλεως, οι εμπιστευθεντες το μυστηριον αρχοντες και εκ
των ιερωμενων παροτρυνοντες εβουλευον τωι βασιλει, ινα πιασηι αυτον. Ἐκεινος δε
ουκετι κατεπεισθη λεγων· Ουκ αθετω τους ορκους, ους προς εκεινον εποιησα μην, ει
και εβεβαιουμην, οτι, εαν ελθηι καθ' ημων, μελλει νικησαι και αιχμα λωτευσαι ημας.
Ει παλιν εκεινος αθετησηι τους ορκους αυτου, προς Θεον τον περισσοτερως εκεινου
δυναμενον τα παντα ανατιθημι. ∆ι' ην δε την αιτιαν ουδε τινα των υιων αυτου
εστειλεν εις συναντησιν τωι ασεβει, ει μη τους αριστους ανδρας, ∆ημητριον τον
Λεονταριν, Ἰσαακιον τον Ἀ-σανην και Μανουηλ τον πρωτοστρατορα τον
Καντακουζηνον μετα πολ λων αρχοντων και στρατιωτων και δωρεων βασιλικων.
Και συναντησαν τες αυτωι περι τα Κουτουλου, και ηλθον μετ' εκεινου εως του
∆ιπλου Κιονος· Και δι' ολης της οδου ωμιλει ο αμηρας μετα του Λεονταρι. Ἐκεισε εις
τον ∆ιπλουν Κιονα ευρεθη και ο βασιλευς συν τοις υιοις αυ του εν τινι τριηρει,
εχοντες και ετεραν ητοιμασμενην βασιλικως, οπως δι' αυτης διελθηι ο αμηρας.
Ἐμβας ουν ο αμηρας εν τηιδε τηι τριηρει, προς αλληλους εν τηι θαλασσηι
χαιρετισθεντες ησπασθησαν, εκαστος εν τηι ιδιαι τριηρει ων. Και ομιλουντες ηλθον
αχρι της Ἀσιας, ητοι της Ἀ-νατολης περαν, οπου τα νυν Σκουταρις ονομαζεται,
προτερον δε Χρυσο πολις. Ἐκεινος μεν εξελθων της τριηρεως εισηλθεν εις τας
σκηνας ητοι παρεμβολας τας αυτωι προετοιμασθειας· ο δε βασιλευς και οι υιοι αυτου
ενδον τριηρεων ησθιον και επινον και αποστολας τροφιμων εις προς τον ετερον
απεστελλον. Περι ουν τον εσπερινον ο αμηρας εφιππος απηλθε και οι συν αυτωι δια
της οδου της περι την Νικομηδειαν φερουσης, ο δε βασιλευς και οι υιοι αυτου
απηλθον οικαδε.
XXIX. Τωι δε εαρι του αυτου ετους επαναστρεψαντος του αμηρα εις την ∆υσιν
δια της οδου της Καλλιουπολεως, απηλθεν εις την Ἀνδριανου πολιν· ο δε βασιλευς
ετοιμασας τον Λεονταριν ∆ημητριον, και προς εκει νον απεστειλεν, ινα περι των
προμελετωμενων μαθηι και αυτωι προμηνυ σηι· ον και ελεγξηι περι της καλης αγαπης
και τιμης, ην προς εκεινον επεδειξατο και περι του περαματος και δια του τοιουτου
πρεσβεως, και προσωπον λεγω και τα δωρα, α προσεκομισεν αυτωι. Ἰδων αυτον ο
αμη ρας μετα τιμης και αγαπης πολλης εδεξατο τον τοιουτον· και τελος ειπεν 252
αυτωι ο αμηρας, οτι ασθενων ειχε τινας ημερας και μετα το υγιαινειν αυτον ομου
συναυλισονται και συνομιλησουσιν. Ἐκεινος δε μετα τρεις ημερας το ζην εξεμετρησε
και οι του παλατιου αυτου βουληφοροι ουκ απεκαλυψαν το συμβαν τωι Λεονταρει,
αλλ' εν τηι σκευηι αυτου ων και ταχα θαυμαζων, πως ουκ επροσκαλειτο αυτον ο
αμηρας, οπως και τας δουλειας αυτου ακουσηι. Κατ' αυτην γαρ ωραν τουτου τον
θανατον μαθων, πολλους γραμματοκομιστας ο Λεονταρις απεστειλε προς τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

βασιλεα· και ουκ εδυνηθησαν απελθειν δια το ειναι κλεισμενας τας λαθρα φε ρουσας
οδους εις την Πολιν. Και ουτως ημεραι πλεισται παρηλθον, αφ' ου δη το κατα της
Πολεως απεκαλυφθη μυστηριον· και θρους μεγας εγε νετο και βουλη και μελετη· και
πολλους ελεγχους ο βασιλευς ελαβε παρα των βουλευοντων, ινα πασηι αυτον,
ευρισκομενος γαρ τοτε ο βασιλευς δι' αιτιαν λοιμου εν τηι μονηι της Περιβλεπτου.
Μολις ουν δι' αλλης οδου της προς την Μεσεμβριαν απαγουσης ποτε εστειλεν ο
Λεονταρις δρομεα· και εκειθεν δια θαλασσης ελθων εκομισατο γραφην περι του
θανατου του αμηρα· και εγενετο εν εκεινηι τηι ημεραι το Ἑσπερας αυλισθησεται
κλαυθμος και εις το πρωι αγαλλιασις. Και ιδου επεσον εις ετεραν βουλην και
μελετην· ποτερον, εχειν μετα του υιου αυτου Ἀμουρατη αγαπην και παραχωρησωσιν
ειναι αυτον αυθεντην, ως και τα ορκωμοτικα αυτου διε λαμβανον, η ινα φερωσιν
τον Μουσταφαν απο Λακεδαιμονιαν και κατα στησωσιν αυτον αυθεντην εις την
∆υσιν και ο Ἀμουρατη εσηται εν τηι Ἀσιαι αυθεντης. Του δε βασιλευς και πατρος το
πρωτον βουλευομε νου και κρινοντος δικαιως εκ πολλων αιτιων, ινα ο Ἀμουρατης
αυθεντης γενηται, του δε υιου αυτου και του Καντακουζηνου ∆ημητριου, ινα ποιη
σωσι τον Μουσταφαν, λεγοντες οτι εδιδεν αυτοις και την Καλλιουπολιν· μολις δε
ποτε οιονει ως κατα παραχωρησιν ο βασιλευς δεδωκεν εξουσιαν τωι υιωι αυτου
λεγων· Ἐγω γαρ ειμι, υιε μου, γερων και ασθενης και εγγυς του θανατου· την ουν
βασιλειαν και τα αυτης δεδωκα σοι και πρα ξον, ως βουλει. Ἐν δε τωι Σεπτεμβριωι
μηνι του ʹ κθ-ου ετους μετα πλειστων τρι ηρεων απηλθεν εις την Καλλιουπολιν ο
βασιλευς κυρ Ἰωαννης αγων συν αυτωι και τον αμηραν κυρ Μουσταφαν απο της
Πελοποννησου και αυθεν την εξεβαλεν εις την ∆υσιν· και η Καλλιουπολις
προσεκυνησεν αυτον. Και μετα τινας ημερας ζητηθεισα παρα του βασιλεως ταχα
κατα τας υπο σχεσεις, εν ωι απεκριναντο παντε οι Τουρκοι, λεγοντες οτι εγγυς της
πιστεως ημων η Καλλιουπολις εστι και μεγαλη τις ευλαβεια, επει ο πρω τος τοπος,
ον ελαβομεν εν τηι Ευρωπηι εστι τουτο το φρουριον, ενθα και τας της ημων πιστεως
προσκυνησεις και τα λοιπα πρωτον εποιησαμεν 254 εις τα της Ευρωπης μερη, και
ουκ εξεστιν ημιν κατα τον ημετερον κοραν δουναι αυτην, αλλα δωσωμεν υμιν
ετερους τοπους και χωρας αντ' αυτης. Ἔτι και ο Ἀμουρατης εκ της Ἀνατολης δια
πρεσβεων πολλα ετασσε τοιςῬωμαιοις, δεομενος, ινα μη γενεσθαι τον Μουσταφαν
αυθεντην βοηθη σωσιν· οι δε ημετεροι τα εναντια φρονουντες ουδεν απεκριναντο.
Περι δε τας αρχας του χειμωνος του αυτου ετους, διερχομενου του μπεγλερ μπεη
Μπαγιαζητου δια του επανου Στενου εις την ∆υσιν, ανηρ χρησι μος και πρακτικος εν
πολεμοις και βιζιρης ων του πατρος του Ἀμου ρατη, ος την Ἄγκυραν εκεκτητο εις
κεφαλατικον, βουλομενος, ει δυ νατον ην, κρατησαι εις την του Ἀμουρατη εξουσιαν
την ∆υσιν δηλονοτι, και του Μουσταφα παλιν εξελθοντος εκ της Καλλιουπολεως,
διηρχετο κατ' αυτου εις τα περι την Ἀδριανουπολιν· και συναντηθεντες πολεμος
γεγονεν. Ὁ Μπαγιαζητης υπο του Μουσταφα νικηθεις και πιασθεις απε κτανθη και
την εις την ∆υσιν πασαν αρχην των ασεβων εκυριευσε. Και παλιν επιστρεψας ο
Μουσταφας εις την Καλλιουπολιν τωι αυ τωι ετει και περασας εις την Ἀνατολην κατα
του ανεψιου αυτου Ἀμου-ρατη εις Προυσαν ευρισκομενου, ηττηθεις επανεστρεψεν
εις την ∆υσιν. Και τωι θερει του αυτου ετους διηλθε και αυτος δη ο Ἀμουρατης μετα
λιγουρικων, η τοι γενουβικων νηων και διωξας τον θειον αυτου και καταληψας
απεκτεινε. ψευσθεντες δε ταις ελπισιν, ας ελπιζον εχειν, δια τον θα νατον του
Μουσταφα οι βασιλεις, οι εις ταραχην λογισμων και φοβον ενεπεσον δια την
εχθραν, ην εδειξαν κατα του Ἀμουρα τη, ζητουντες τροπον και αιτιαν ινα, ει
δυνατον ην, ειρηνη και αγαπη αναμεσον των Τουρκων και των Ῥωμαιων
γενησηται. Και στειλαντες προς τον αμηραν πρεσβεις τον ∆ημητριον τον Καν
τακουζηνον, Ματθαιον τον Λασκαριν και τον γραμματικον Ἄγγελον τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

Φιλομματην, 20ο δε αμηρας μαινομενος ην τωι θυμωι κατα της Ῥωμαιων αρχης, δι'
αιτιας ας ειπομεν, και ευθυς, ως ειδεν αυτους, προσταξας εν ειρκτηι εζοφωμενηι δε
σμιους εθετο, και ασφαλως τηρεισθαι κελευσασ.
XXX. Περι δε τας αρχας του θερους τηι ογδοηι του Ἰουνιου τωι ʹ λ-ωι ετει,
αποστειλας ο Ἀμουρατης δια του Μιχαλμπεη, και απεκλεισε την
Κωνσταντινουπολιν, πολιορκων αυτην. Και τηι ιε-ηι του αυτου εφθα σε και αυτος ο
αμηρας μετα πληθους στρατου, εχων συν αυτωι και τους αποσταλεντας προς αυτον
πρεσβεις δεσμιους. Και τηι κβ-αι του Αυγου 256 στου μηνος επολεμησεν αυτην δη την
πολιν πολεμωι καθολικωι· και τηι εκτηι του Σεπτεμβριου μηνος του #22 λα-ου ετους
απηλθεν απρακτος απο της Πολεως θεου βοηθειαι. Και τηι λ-ηι του αυτου μηνος
ηλθεν ο Μουσταφοπουλος, ο του αυ του Ἀμουρατη αδελφος, και διελθων την πολιν
επεσεν εξω εις τον αυ θεντικον περιβολον· και επι την αυριον τηι α-ηι του Ὀκτωβριου
ηλθε προσκυνησαι τον βασιλεα και τους υιους αυτου. Και τηι αυτηι ημεραι μετα το
αριστον επηλθε τωι βασιλει το της ημιπληξιας νοσημα· ον ιδον τες οι απο της Ἀσιας
Τουρκοι ελεγον θαυμαζοντες, οτι ομοιος τωι της αυτων πιστεως Μαχουμετη εστι τηι
θεωριαι, ως ποτε και ο Μπαγιαζητης ο και εχθρος αυτου περι τουτου ειρηκε· Και οστις
ουκ οιδε τον βασι λεα, απο μονης της θεωριας αυτον λεξηι, ειναι βασιλεα. Ὁ δε
Μουστα φοπουλος πλημμελησας πλεισταις ημεραις εν τηι Πολει ενεκεν του τωι βα
σιλει συμβαντος, τελος απηλθε μεχρι της Σηλυμβριας και μικρον δια τριψας εκεισε,
επανεστρεψεν εις την Πολιν και διελθων απηλθεν εις την Προυσαν. Τωι δε εαρι του
αυτου ετους επηλθε και αδελφος αυτου κατ' αυτου εις την Ἀσιαν· απεκτεινεν αυτον
προδοσιαι των ιδιων αυτου.
XXXI. Τωι δε Μαΐωι μηνι του αυτου ετους εαλω το Ἑξαμιλιον, ητοι ο της
Πελοποννησου Ἰσθμος, υπο του Τουραχανη και πολλοι των Ἀλβα-νιτων
απεκτανθησαν. Και τωι θερει του αυτου ετους εφυγεν ο αυθεντοπουλος κυρ ∆ημη
τριος μετα Ἱλαριωνος ∆ορια και Γεωργιου Ἰζαουλ, γαμβρου του αυτου ∆ορια, και
απηλθον εις τον Γαλαταν, ινα υπαγωσι προς τους Τουρκους· και παλιν ουκ απηλθον,
αλλ' εις την Ουγγαριαν. Και τηι ιε-ηι του Νοεμβριου του #22 λβ-ου ετους, διεβη ο
βασι λευς κυρ Ἰωαννης εις την Ουγγαριαν, ποιησας δεσποτην τον αδελφον αυτου
τον αυθεντοπουλον τον κυρ Κονσταντινον και καταλειψας αυτον εις την Πολιν αντ'
αυτου. Τηι δε κβ-ηι του Φεβρουαριου μηνος του αυτου ετους εποιησαμεν
ορκωμοτικον αγαπης μετα του αμηρα Ἀμουρατη και τοτε τους πρε σβεις
ηλευθερωσε. Τοτε ουν αυθις απηλθομεν πρεσβεις, Λουκας ο Νοταρας ο και υστερον
μεγας δουξ γενομενος και ο Μελαχροινος Μα νουηλ και εγω, δι' αιτιας τοιαυτας, οτι
ο μεν Μελαχροινος Μανουηλ και ποτε προαπηλθε προς τον αμηραν και εγνω, οτι
εμελλε γενηθηναι η αγα πη, ο δε Νοταρας, ινα τελεσηι αυτην καλως, ως χρησιμος και
καλος, εγω δε ως παρα της αγιας δεσποινης της συγγενους του αμηρα εκ της μητρος
258 αυτου αποσταλεις· και ει τι αν δεησηι, γραψω και δια υφειλτων γραμματων προς
τε τον γηραιον βασιλεα και προς τον υιον αυτου, τον βασιλεα κυρ Ἰωαννην εις την
Ουγγαριαν ευρισκομενον. Ἐν δε τωι τελει του Ὀκτωμβριου του #22 λγ-ου ετους
επανηλθεν εις την Πολιν δια του μερους του εις τον Ἴστρον ποταμον κατερχομενου
εν χωραι τινι Κελλιωι επονομαζομενηι ο βασιλευς κυρ Ἰωαννης, απελθου σων
τριηρεων απο Κωνσταντινουπολεως εκεισε· προεπεμψε γαρ απο Ουγ γαριας
ανθρωπον αλλογλωσσον και αλλογενη του ελθειν δια ξηρας μετα πιττακιου
υφειλτου· ος ελθων εζητει ιδειν τον βασιλεα, λεγων οτι αναγκη αυτωι ιδειν αυτον
και ομιλησαι συν αυτωι. Τουτο λοιπον πως εδυνατο, τοιουτον ανθρωπον ιδειν
βασιλεα ασθενη, κατακοιτος γαρ ην· και μονος προς μονον ηθελε συναραι λογον.
Πολλων ουν λογων δαπανηθεντων εστα λησαν προς τον ανθρωπον δυο των
συγκρητων μοι και ειπον αυτωι· Ἢ ειπε, ο βουληι τωι παροντι, δειξαντες εμε, η απελθε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

ενθα βουληι. Ἡνικα παραλαβων με κατ' ιδιαν, δεδωκε μοι χαρτην υφειλτον, ος
δεδηλωκε μοι ετι δε οθεν και ποτε εξηλθεν. Ὡς δε διωρθωσα το υφειλτον και
απηλθον αναγνωναι τουτο, ανεφερον οτι ζητω ευεργεσιαν, επει χαριεντα εμελλον
μηνυεσθαι δια των υφειλτων, εκεισε και της δεσποινης καθεζομενης και της νυμφης
αυτης, του δεσποτου αποντος εις το κυνηγιον. Καγω αναγνω σας τον χαρτην και
ακουσαντες οτι υγιαινε και εμελλεν ελθειν καλως εις τα περι την Μεγαλην Βλαχιαν,
και οπως απελθωσι τριηρεις εις τον τοπον τον επονομαζομενον Κελλιον αραι αυτον
και φερωσι, περι ου εχαρησαν λιαν. Και μετα μικρον κελευσας ο βασιλευς τον
ιματιοφυλακα αυτου εδωκε μοι καβαδιον μολυβον χαμουχαν μετα βαρεοκοιλιας
ενδεδυ μενον και χρυσιου κεντηναριον· ετι δε τον και καλλιστον γλωσσοκομον, τον
μεγαν και ωραιον, ονπερ ποτε μου εζητει. Ειχε γαρ οδε ο γλωσσοκομος ενδον
λαφυρα αξια θεας πολλα και καλα και ετερα ειδη θαυμασια, απερ εδοθησαν υστερον
μετα την αποδημιαν αυτου εκ της ενθεν ζωης, τα μεν τοις υιοις αυτου, τα δε υπερ
της αγιας ψυχης αυτου. Τουτον γαρ τον ωραιον και θαυμαστον γλωσσοκομον απο
καιρου ωρεχθην αυτον· διο εδοξε μοι ζητησαι τουτον δεομενος τωι βασιλει. Ὁ δε
απεκρι νατο μοι οτι αυτος ο γλωσσοκομος υπηρχε του πατρος μου του βασι λεως και
εν αυτωι, ως οιδας, ειχε πολλα καλα λαφυρα και λιθους πολυτι μους και ετερα
πλειστα βασιλικα ειδη, πλειονα ων ειδες· εγω δε θελω παλιν δωρησαι αυτον τωι
βασιλει τωι υιωι μου, ινα εν αυτωι εχηι κακεινος μετα της ευχης του πατρος μου και
εμου τα εαυτου· και απεμψε με. Και τοτε δια τας χρηστας αγγελιας, ας εκομισα αυτωι,
προσεταξεν, ινα λαβω τον ειρημενον γλωσσοκομον, ον και εσχηκα μετα της αγιας
αυτου ευχης πληρη πολλων χρησιμων και τιμιων πραγματων τουτου του ματαιου
βιου 260 Κελευσασα ετι και η δεσποινα, ινα σηρικον ενδυμα προσφερωσι μοι καλον
προυσινον και νομισματα πεντηκοντα, η δε νεα δε σποινα μηνυσασα μοι, οτι το
δεινα αυτης ενδυμα εσεται τηι εμηι συνευνωι, οταν γυναικι συναρμοσθωι και χρυσινοι
τεσσαρα κοντα. Τηι δε κα-ηι του Ἰουλιου μηνος του αυτου ετους κεκοιμηται ο εν τηι
μακαριαι τηι ληξει αοιδιμος και ευσεβης, ο ειρημενος βασιλευς κυρ Μα νουηλ, ος δια
του θειου και αγγελικου σχηματος μετωνομασθη προ ημε ρων δυο της θανης αυτου
Ματθαιος μοναχος και εταφη εν τηι σεβασμιαι βασιλικηι και περικαλλει μονηι του
Παντοκρατορος μετα πενθους και συν δρομης, οια γεγονε πωποτε προς τινα των
αλλων. Ἦσαν δε πασαι αι ημεραι της ζωης αυτου ετη οζʹ και ημεραι εικοσι πεντε,
20εξ ων εβασι λευσεν ετη δυο και τεσσαρακοντα. Ουτος ουν ο βασιλευς κυρ
Μανουηλ εγεννησεν υιους τουσδε και θυγατερας· πρωτην θυγατερα την ***, ειτα
Κωνσταντινον, Ἰωαννην τον βασιλεα, Ἀνδρονικον τον δεσποτην, θυγατερα την ***,
Θεοδωρον τον δεσποτην και Πορφυρογεννητον, Μιχαηλ τον αυθεντοπουλον,
Κωνσταν τινον τον δευτερον τον και βασιλεα γενομενον, ∆ημητριον τον δεσποτην
και κυρ Θωμαν τον δεσποτην. Ζων δε ο βασιλευς και πατηρ αυτων διεμερισεν
εκαστωι τουτων τουσδε τους το πους, δι' ην αιτιαν μεγα κακον τηι Ῥωμαιων αρχηι
προεξενησε. Πρωτον μεν τον Ἰωαν-νην βασιλεα ειασε, τωι δε δεσποτηι κυρ
Ἀνδρονικωι την Θεσσαλονικην και τα εαυτης δεδωκεν. Ουτος δε βλαβεις υπο
βαρυτατης ασθενιας, εδοξεν αυτωι πωλησαι την Θεσσα λονικην τηι των Ἑνετων
γερουσιαι δια χρυσινους χιλιαδας πεντηκοντα. Ειτα περασας ηλθεν εν τηι
Πελοποννησωι εν χωραι λεγομενηι Μαντινιαι και μετα υιου αυτου Ἰωαννηι την
διατριβην εποιει, ενεκεν της του αερος ευκρασιας· υστερον δε μοναχος γεγονως
κατυκησεν εν τηι Κωνσταντινουπολει εν τηι μονηι τηι λεγομενηι του Παντοκρατορος.
Τωι δε δεσποτηι κυρ Θεοδωρωι την Λακεδαιμονιαν και τα εαυτης δεδωκε· τωι δε
βασιλει κυρ Κωνσταντινωι τα του Ευξεινου Ποντου μερη, λεγω Ἀγχιαλον και
Μεσεμβριαν και τα αυτων· τωι δε δεσποτηι κυρ ∆ημητριωι και τωι δεσποτηι κυρ Θωμαι
τα εναπομειναντα εν τηι Πελοποννησωι. Και τωι #22 λδ-ωι ετει, μηνι Αυγουστωι, η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

δεσποινα κυρα Σοφια φυ γουσα διεβη εις την εαυτης πατριδα, δι' αιτιαν οτι ο
βασιλευς κυρ Ἰωαννης, ο ανηρ αυτης ουκ ειχε τοσουτην ευνοιαν και αγαπην προς
αυτην και ειρηνη ανα αυτων ου διεκειτο, δια το ερασθαι τον βασι λεα ετεραις
γυναιξιν, ενεκα ουκ ην η δεσποινα εκ φυσεως εστολισμενη ωραιοτητα. Τελος του
πρωτου βιβλιου. 262

ΒΙΒΛΙΟΝ ∆ΕΥΤΕΡΟΝ ΑΡΧΟΜΕΝΟΝ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΘΑΝΗΝ ΤΟΥ
ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΚΥΡ ΜΑΝΟΥΗΛ ΤΟΥ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΥ. ΚΑΙ ΑΡΧΗ ΤΗΣ
ΒΑΣΙΛΕΙΑΣ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΥΙΟΥ ΑΥΤΟΥ
I. Ἐν τωι καιρωι ουν του ʹ λδ-ου ετους μηνι Αυγουστωι διεβη τα βασιλικα
σκηπτρα και πασα η της βασιλειας εξουσια προς Ἰωαννην τον υιον του εν μακαριαι
τηι ληξει και μνημηι ειρημενου κυρ Μανουηλ βασιλεως, ος και προεστεμμενος ην εις
βασιλεα. Και τωι, λε-ωι ετει, Αυγουστωι κθ-ηι, ηγαγον δια θαλασσης μετα τριη ρεων
την κυρα Μαριαν την Κομνηνην εκ Τραπεζουντος, θυγατερα Ἀλε ξιου του Κομνηνου
βασιλεως Τραπεζουντος. Ἐν δε τωι #22 λ -ωι ετει μηνι Σεπτεμβριωι ηυλογηθη αυτην ο
βασιλευς κυρ Ἰωαννης, ην και αυ γουσταν ανηγορευσε. Και τωι αυτωι ετει μηνι
Νοεμβριωι αυτος δη ο βασι λευς εξελθων της Πολεως απηλθεν εις Πελοπονησον τηι
κ -ηι ∆εκεμβριου συν τωι αυτου αυταδελφωι κυρ Κωνσταντινωι δι' αιτιαν τοιαυτην, οτι
ο εαυτων αυταδελφος ο δεσποτης κυρ Θεοδωρος εβουλετο μοναχος γενεσθαι, και ο
κυρ Κωνσταντινος εναπομεινηι αυθεντης εις πασαν την Πελοποννησον, ος
μεταμεληθεις υστερον ουκ εγενετο. Μεθ' ων καγω αρχηι εις την Πελο ποννησον
ηλθον, εις δουλοσυνην του βασιλεως ων, και ινα αποβλεπω και τον δεσποτην κυρ
Κωνσταντινον δι' αιτιαν τοιαυτην. Ὅτε ο μακαριος και αοιδιμος πατηρ αυτων ηγγιζε
προς το αποθανειν, προσεταξε με και εγραψα τοιαυτα οικειοχειρως, ουχι ως
διαθηκην αυτου, ου γαρ διατι θενται οι βασιλεις, αλλα προσταττουσιν. Ἐν ηι
προσταξει διωριζετο ταδε· ιν' εχηι εκαστος των υιων αυτου ο μεν τοδε, ο δε τοδε απο
των ιδιων αυτου λαφυρων και λιθων πολυτιμων και αξιολογων ειδων, και το
λοιπον της ουσιας αυτου, ηγουν της εσω του παλατιου, ιματισμοι και παρασκευαι
μερισθωσι εις τεσσαρα μερη· εις παραστασιμα και λειτουργιας υπερ αυτου
κατεπεκεινα των συνηθων, α πολυτελως και καλως ετεθησαν, τα δε ετερα μερη τρια
εις πτωχους, εις ιατρους και εις τους αυτου κελλιωτας· επιτρο ποι δε ωσιν ο
πνευματικος αυτου ο εντηι των Ξανθοπουλων μονηι Μακα ριος ο εξ Ἰουδαιων, ο
διδασκαλος Ἰωσηφ ο εν τηι του Χαρσιανιτου μο-νηι και εγω. Και αναγνωσθεισης
ταυτης δη της πραξεως παρ' εμου ε μπροσθεν αυτου και της δεσποινης και του
βασιλεως και υιου αυτων και μονον, τελος προσεταξε τωι υιωι αυτου λεγων· Υιε μου,
ηκουσας α προσε ταξαμην υμιν περι των υπηρετησαντων με ιδιων, εγραψε γαρ, οι δε
264 κελιωται μου οι υπηρετησαντες με καλως και ευνοικως διακεινται, ως εικος,
προς με, εχωσι παρα παντων των υιων αγαπην τε και αναδοχην και προμηθειαν
κατα το αναλογουν ενι εκαστωι αυτων. Ἐξαιρετως δε παλιν λεγω σοι περι τουτου δη
Φραντζη, ος εδουλευσε μοι εις παντα επι τηδειως και πιστως, ως και νυν αυθις εις τα
της ασθενειας μου πλειον των αλλων θεραπευει, ως ελπιζω, οτι και τα της ψυχης
μου μετα θανατον καλως οικονομησει. Ἡ νεοτης γαρ αυτου και το γηρας το εμον
ουκ ειασαν γενεσθαι τι προς αυτον ανταξιον της αγαπης και δουλοσυνης, ην εφυλα
ξεν εις εμε· δια τουτο αφιημι αυτον σοι· και οπως της ευχης και ευλογιας της εμης
τυχηις, ο δι' αιτιαν τοιαυτην παρ' εμου ουκ εγενετο αυτωι, αυτος ποιησον. Και ταυτα
ελεγε και επροσταττε περι εμου. Ἐπει δε και μετα του δεσποτου κυρ Κωνσταντινου
πολλην αγαπην ειχον καγω και πληροφοριαν, ην ο Θεος επεδεχετο, εξ αιτιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

τοιαυτης, οτι ο του πατρος μου αδελφος ην αυτου παιδαγωγος και οι υιοι αυτου οι
εμοι εξαδελφοι, συνανατροφοι αυτωι και φιλοι και δουλοι αυτωι, και εγω μετ' αυτων.
Ειτα του καιρου φεροντος οικειωσιν εμου προς τον μα καριτην και αιοιδιμον πατερα
αυτου και οσα αυτωι ην αναγκαια δι' εμου ηυρισκεν· ηγαπα γαρ εχειν με καθολου εις
την αυτου δουλοσυνην. Συ νηθεια γαρ ην και ταξις εν τοις των βασιλεων οικοις
χωρειν τους των πατερων κελλιωτας εν τοις των υιων κελλιοις, αλλ' ουχ οι των
υιων κελ λιωται εν τοις του πατρος· τουτο δε ετι ζωντων των πατερων, αλλ' ουχι
μετα θανατον. Ὡς ουν απεθανεν ο μακαριτης και αοιδιμος πατηρ αυτου, μετα το
πρωτον αυτου μνημοσυνον επεστρεψαμεν παντες οι κελλιωται αυτου εις το
παλατιον· εθος γαρ εστι και τουτο, οτι οι κελλιωται αυτου δη του βασιλεως
καταμενειν επι τον ταφον αυτου μεχρι του πρωτου μνη μοσυνου, και ουτως
απηλθομεν εις την οικιαν, ενθα κατεμενεν ο ρηθεις δεσποτης κυρ Κωνσταντινος,
καθισαντες εξω ως οι πολλοι. Μαθων δε τουτο ο δεσποτης απεστειλε τον θειον μου
και ειρηκε μοι δεσποτικωι προ σταγματι ταδε· Συ μεν τετηρηκας την ταξιν και ουκ
εισηλθες εις το κελλιον μου εξ ορθου, ως εθος σοι ην ετι ζωντος του αυθεντος μου
του βασιλεως και πατρος· πλην ημεις οφειλεται οντες της αγαπης και δου λοσυνης
της παρα σου προς αυτον και προς ημας, ευεργετουμεν σοι του δυνασθαι σε ερχεσθαι
εξ ορθου και εις το κελλιον μου, ως και προτερον εποιεις ετι ζωντος του πατρος μου.
Προσταχθεις δε παρα του βασιλεως και αδελφου αυτου, ινα συνακολουθω αυτωι
επερχομενωι εις Πελοποννη σον, δι' αιτιαν, ην εδηλωσαμεν, προσταξας ειρηκε μοι
εξοχως και ο ρη θεις δεσποτης κυρ Κωνσταντινος περι του μελλειν συνακολουθειν
και συν αυτωι ειναι με. Καγω αναφερας αυτωι ειπα· Και εγω μειζον τουτων 266
επιθυμω, σωζομενου μονον, ινα μετα αποδοχης και προσταγματος του ασιλεως και
αδελφου αυτου γενηται. Ὁ δε ζητησας με παρα του αδελ φου αυτου μετα λογων
παρακλητικων και αιτιων αναγκαιων, ων ηναγκα ζετο εχειν αυτον χρειαν εμου,
εκεινος δε απεκρινατο, ως το ζητουμενον αδυνατον ειναι, ου δι' αλλο ει μη ινα μη
αθετησηι το του πατρος προστα γμα και την προς εκεινον εμην δια στοματος
παραδοσιν. Ὁ δε παλιν εζητησε τουτο δια της δεσποινης και μητρος αυτου και μετα
αιτιων αναγ καιων· μολις προσεταξε τουτο ειπων, οτι ελθετω μεθ' ημων ο Φραντζης
εως της Πελοποννησου και, ει μεν ο αδελφος μου μεινηι εκεισε, μενετω και αυτος
μετ' αυτου, επει και η κυρια μου η δεσποινα προσεταξε μοι ουτως και συγχωρει αυτο.
Ει δε επαναστρεψει ενταυθα μετ' εμου ο αδελ φος μου, ου χρη ει μη ειναι αυτον συν
εμοι, ως παρα του βασιλεως του αυθεντος μου και πατρος προσεταχθη, ο και δικαιως
οφειλομεν ημεις ποιησαι αυτο. Ἐρχομενων ουν εις την Πελοποννησον, τωι μεν ημην
τε λειως υποχειριος, ως προειπον, τωι δε αγαπηι και ελπιδι προσαπεβλεπον.
Ἀποσωθεντες ουν εις Πελοποννησον και κατα του τοπου του εν Πελοποννησωι, ος
υπο του δεσποτου Καρουλου εκρατειτο, απελθοντες ουν οι αυθενται και αδελφοι και
βουλην ποιησαντες τοιαυτην, μη θαῤρουν τες γαρ ευκολως υποταξαι τον τοπον
αυτοις, ον ειχεν ο Καρουλος, ο μοιως και αυτος ουκ εθαῤρει δυνηθηναι φυλαξηι τον
τοπον ον εκεκτητο, επει τινας των τουτου τοπων ελαβον οι αυθενται ημων, εις
συμβασεις ηλ θον, και ευδοκησαντος του δεσποτου κυρ Κωνσταντινου, ινα λαβηι εις
νομιμον γυναικα την ανεψιαν τουδε του δεσποτου Καρουλου και τα εν τηι
Πελοποννησωι εναπομειναντα αυτωι καστρα λαβηι εις προικαν αυτης, ουτω
γενομενης της συμφωνιας.
II. Τηι ουν πρωτηι Μαΐου του αυτου ετους σταλεις εγω παρελαβον την
Γλαρεντζαν και αλλοι ετερα. Και επαναστρεψαντες εις Σπαρτην, ε νεργειτο ινα λαβηι
το μοναχικον σχημα ο δεσποτης κυρ Θεοδωρος, και τροπον και αναβολην ποιησωσι,
του παραλαβειν την Πατραν, αναγ καιον και χρησιμον τοπον, 20ινα την κατοικησιν
οι δεσπο ται και αδελφοι ποιησωσι και20 δια το μη εις λακεδαιμο νιαν, ηγουν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

Σπαρτην ομου ευρισκεσθαι τους αδελφους, ει μη ο προ ῤρηθεις δεσποτης κυρ
Θεοδωρος, οταν μοναχος γενησηται. Τωι δε πρωτηι Ἰουλιου του αυτου ετους
εξελθοντες ηλθον κατα της Πατρας οι τρεις 268 αυταδελφοι και περι τους μυλους
εξωθεν της πολεως σκηνωσαντες, εκει σε και την ανεψιαν του Καρουλου κυριαν
Θεοδωραν ηγαγον, ενθα και ο δεσποτης κυρ Κωνσταντινος συνεζευχθη αυτην και
ηυλογηθη· εις δε την Πατραν ουδεν εκατωρθουν προς αλωσιν. Ἀλλ' επει ως τι
αστειον ην τα παρα του δεσποτου κυρ Θεοδωρου μελετουμενα του γενεσθαι
μοναχον, αθετησαι γαρ εβουλετο, και ανα των αδελφων σκανδαλου ην αιτιον. Ὡς δε
εις τα της Πατρας συμπερασμα τι χρηστον ουδεν κατωρθουτο, ει μη μονον αστυα
τρια μικρα παρελαβον, συνηβασεις ποιησαντες μετα των ενδον οικουντων, ινα
τελωσι προς τον εμον αυθεντην και δεσποτην κυρ Κωνσταντινον χρυσινους κατ'
ετος πεντακοσιους, και ουτως εγεγονει τα των Πατρων. Ἐκ των εκειθεν
επανεστρεψαμεν, και ο μεν βασιλευς και ο δεσποτης κυρ Θεοδωρος απηλθον εις την
Σπαρτην, ο δε δεσποτης κυρ Κωνσταντινος εις το Χλουμουτζιν μετα της γυναικος
αυτου. Μετα δε τινα καιρον ολιγον βουληθεις επανελθειν ο βασιλευς οικαδε,
εμηνυθη ο αδελ φος αυτου, ο εμος αυθεντης, εις την Σπαρτην απελθειν· κακειθεν
διαβι βασαντες αμφοτεροι, οι τεσσαρεις αδελφοι20 ομου ημεραις ολι γαις, και τωι
Ὀκτωμβριωι μηνι του λζ-ου ετους αναβαντες απηλθομεν μεχρι και της Κορινθου.
Και ο μεν βασιλευς εμβας εις τας τριηρεις απηλ θεν εις την Κωνσταντινουπολιν· ο δε
δεσποτης κυρ Θεοδωρος επανεστρε ψεν εις την Σπαρτην και ο κυρ Θωμας ο
αυθεντοπουλος συν αυτωι μεχρι τινος απηλθεν εις τα Καλαβρυτα. Ἡμεις δε μετα του
αυθεντου ημων κυρ Κωνσταντινου του δεσποτου δι' αλλης οδου ηλθομεν ει
Βοστιτζαν. Και γαρ ει και μοναχος ουκ εγενετο ο δεσποτης κυρ Θεοδωρος, ινα απας ο
αυτου τοπος εναπομεινηι τωι κυρ Κωνσταντινωι τωι αυτου αυταδελφωι κα τα τας
συνθηκας τας αναμεταξυ αυτων γενομενασ, αλλ' ουν και ουτως δεδωκε αυτωι την
Βοστιτζαν και τα περιξ αυτης και εις το ετερον μερος τα οσα εν τοις ποσι τοις προς
δυσμας ηλιου εισι του υπερμεγεθους ορους του Ταυγετου· εξ ων ην τι βελτιον
φρουριον 270 και χωρα Πελοποννησου το Λευκτρον Μαΐνης, το και Νεκταρια παλαι
καλου μενον και παντα τον εκεινου ζυγον αχρι και της Πυλου του λεγομενου
Οιτυλου. Ἐκ δε του εξω ζυγου το καστρον Ζαρναδας και Γαστιτζα, το αδιασειστον
Μελε, ∆ιραχιον και Πολιανους, Γαρδικια και τα περι αυτα, ετι δε χορηγησας αυτωι
και τα οσα πολι σματα και φρουρια ην εις παντα τον Μεσσηνιακον κολπον, ενθα ρεει
δια μεσου και ο Παμισος εκεινος ποταμος. Ταυτα δε επιτροπικως ηρχετο, του
μεγαλου πρωτοστρα τορος Νικηφορου του Μελισσηνου οντα, ον δια την
ποικιλοτητα της φρονησεως και το οξυ της διανοιας και εις τα παντα δεξιωτατον
καινοτεροις πειθεσθαι πραγμασι και Μελισσουργον επωνομαζον· διστρισεγγονος γαρ
ην του παλαιου εκεινου Νικηφο ρου καισαρος του Μελισσηνου, αυθενται οντες
εκπαλαι και εξ αρχης της πολεως Αι νου και πασης εαυτης παροικιας και
Μεσσηνιακου του εν τηι Πελοποννησωι κολπου. Ὁ ουν ειρημενος καισαρ Νικηφορος,
ο επ' αδελφην γαμβρος του ανακτος κυρ Ἀλε-ξιου του Κομνηνου και απογονος
πατρικιου Μιχαηλ του Μελισσηνου, συγγενους εξ αιματος ποτε του αειμνηστου
βασιλεως Μιχαηλ του Ῥαγκαβελ και του μαγιστρου Λεον τος του Μελισσηνου
τρισεγγονος, εγεννησεν Ἀλεξιον, εις ονομα καλεσας αυτον του αυτοκρατορος και
γυναικαδελφου αυτου. Ὁ δε Ἀλεξιος εγεννησε Θεοπνεστον, ο δε Θεοπνευστος
Ἀλεξιον καισαρα, τον επονομαζομενον Σρτατηγοπουλον, και Μιχαηλ· ο δε Ἀλεξιος
καισαρ εγεννησεν Ἰωαννην· ο δε Ἰωαννης εγεννησε Θεοδωρον και Λεοντα· ο δε
Θεοδωρος εγεννησε Λεοντα τον σεβαστοκρατορα, ο δε Λεων τον μεγαν πρω
τοστρατορα Νικηφορον και Γεωργιον.
Ὃς γεγονε και μητροπολιτης
Ἀδριανουπολεως, αποθανουσης της γυναικος αυ του, δια πολλας και αναγκαιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

αιτιας εις κοινην ωφελειαν, ει και το αωρον του θα νατου ηρπαξεν αυτον και ατελες
το εργον απεμεινεν. Ειποντες ουν ετεροι πολοι τας αιτιας εις πλατος, εγω
εγκατελιπον. Ἡ δε αιτια της τοιαυτης επιτροπικης τοιουτοτροπως ειχεν, της προς
τον δεσπο την κυρ Θεοδωρον. Ὁ προῤρηθεις Νικηφορος ο Μελισσηνος εσχεν υιον
ονοματι Νι κολαον, ον ανεγεννησε δια του αγιου βαπτισματος ο δεσποτης κυρ
Θεοδωρος. Και εν τωι καιρωι της μεταστασεως αυτου εις τας αΰλους μονας, και ο υιος
αυτου τριετης νηπιος ων, διαθηκην ποιησας και εασας τον δεσποτην κυρ Θεοδωρον
κυριον και δεσπο την και επιτροπον του παιδος αυτου και παντων των αυτου
κτηματων τε και χρηματων, κινητων και ακινητων, και εαν ο υιος αυτου και
κληρονομος εμφυς αποθανηι, πασαν τον αυτου καταστασιν λαβηι ο δεσποτης κυρ
Θεοδωρος τα εκτος και εντος της Πελο ποννησου. Ἦσαν γαρ εντος του Μεσσηνιακου
κολπου, Ἀνδρουσα λεγω και Καλα-ματα, Μαντινια, Ἰανιτζα, Πηδημα και Μανη και
Νησιν και Σπιταλιν και Γρεμπενι και Καραντζα και Ἀετος και Λωι και Νεοκαστρον
και Ἰθωμη η νυν λεγομενη Μεσ-σηνη και Ἀρχαγγελος και Σαυλαυουρος και
Ἰωαννινα και Λιγουδιστα και Φιλατρια και Πυλος και τα εν τοις ποσι της κορυφης
του ορους της Νικης του ∆ημου λεγο μενου αρχι του πεδιου του Στενικλαρου και του
ρευματος της Βαλυρας· τα δε εκτος· η μεγαλη Αινος και η περι αυτην παροικια πασα
εως και Περιθεωριου, α και σταλεις εγω κατεσχον αντι του δεσποτου. 272 Ὡς επι το
πλειστον τινας εκ τουτου του γενους των Μελισσηνων και Στρατη γοπουλους
επωνομαζον και εν ταις χρονικαις ιστοριαις ουτως εγραφον δι' αιτιαν τοιου την· τον
Ἀλεξιον καισαρα τον Μελισσηνον, τον και την Κωνσταντινουπολιν ελευθερω σαντα
εκτης των Λατινων χειρων. Στρατηγοπουλον επωνομαζον δια την μαμμην αυτου·
και εκτοτε το επικλην τουτο εις τινας του γενους τουτου επεκρατησε, τοιουτως ως
και ον ειρημενον Νικηφορον και μεγαν πρωτοστρατορα και Μελισσουργον επωνο
μασαν. ∆ιηρχε δε την ειρημενην επιτροπικην και διοικησιν και ο πρωτοστρατωρ
Λεων ο Φραγκοπουλος καιρωι τινι προσταξει του δεσποτου κυρ Θεοδωρου· ειτα τωι
αδελφωι δεσποτηι κυρ Κωνσταντινωι εδωρησατο μετα παντων των προνομιων ων
ειχε, τουτε στιν, ως προειπομεν, εαν ο γνησιος εκεινος κληρονομος αποθανηι, πριν
του εις νομον ηλικιας φθασηι, παντα ταυτα τα της επιτροπικης κτηματα εσονται τωι
κυρ Κωνσταν τινωι.
III. Και τωι αυτωι ετει, Μαρτιου τεταρτηι τεθνηκεν ο δεσπο της κυρ
Ἀνδρονικος, ο δια θειου και αγγελικου σχηματος μετονο 274 μασθεις Ἀκακιος· και
εταφη εν τη του Παντοκρατορος μονηι, ενθα κατεμενε. 276 Βουλης δε αποκρυφου
εμοι γενομενης παρα του αυθεντος μου και δεσποτου, ινα κατα της Πατρας
απελθωμεν· και ει μεν παραλαβομεν αυ την, μεινωμεν εις την Πελοποννησον και ο
τοπος, ον ειχεν εν τωι Ευ ξεινωι Ποντωι, δηλονοτι τηι Μαυρηι θαλασσηι δοθειη προς τον
αδελφον αυτου τον βασιλεα, ει δε ου παραλαβομεν την Πατραν, επανα στρεψωμεν
αυθις εις την Κωνσταντινουπολιν και αυτος εχηι εις την Πε λοποννησον τα της
προικος αυτου καστρη και τα του Ευξεινου Ποντου, ητοι της Μαυρης Θαλασσης. Τα
δε δοθεντα παρα του δε σποτου κυρ Θεοδωρου καστρη και παντα τα της επιτροπικης
του Μελισσηνου Νικηφορου εν τωι Μεσσηνιακωι κολ πωι20 παλιν δοθωσιν, οπου δ'
αν ο βασιλευς διακρινηι. Παρηκολουθησε και τουτο, οπερ ην απο μερους βεβαιωσις
της αποκρυφου μελετης και βουλης. ∆ιερχομενοι την οδον της Πατρας εκ Βοστιτζας,
ινα εις την Γλα 278 ρεντζαν και το Χλουμουτζιν απελθωμεν, ενθα και η βασιλισσα
ην, στα λεις ουν Ἀνδρονικος Λασκαρις ο Παδιατης προς τους εν τηι Πατραι αρχοντας
περι τινων υποθεσεων κακεισε προσμεινας, συνετυχον αυτωι ιδιως και εξοχως ιερεις
τε και λαικοι λεγοντες εν μυστηριωι περι του, ει ο αυθεντης αυτου θελει, αυτοι
ευρησωσι τροπον, δι' ου παραλαβηι αυτος την Πατραν. Ἐλθοντος δε του Λασκαρεως
και ειποντος μετα των αλλων τα των Πατρηνων αποκρυφα, απεπεμφθη ως αδυνατα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

και περισσα, α η κουσε και ελεγε. Σταλεις ουν εις κεφαλην της 20Ἰθωμης και20
Ἀνδρου-σης ο αυτος Λασκαρις, ετι δε και οι αλλοι αρχοντες οι εις τα εκεισε κα στρη
κεφαλαδες, αλλα δη και ο πρωτος των αρχοντων του οικου αυτου ο Λασκαρις
Ἀλεξιος εληφθη εις κεφαλατικον την Βοστιτζαν και εναπε μεινεν εκεισε.
∆ιερχομενος ουν, ως δεδηλωκα, ο εμος δεσποτης και αυ θεντης, μετ' εμου μονου
ενεργουντος το περι της Πατρας, ευρισκο μενοι εις την Γλαρεντζαν, εγραψαμεν
πολλακις προς ους συνετυχον τωι Παδιατηι, οι δε και αντεγραψαν προς ημας, πλην
εκρινοντο παρ' ημων αδυνατα, ως και ο καιρος εδειξε. Τελος εστησαμεν, ινα δια
νυκτος βα δισαντες ευρεθωμεν εις τοπον πλησιον των οριων των Πατρηνων αμπε
λωνων, καλουμενον εις τας Τρεις Ἐκκλησιας, αι παλαιοθεν ησαν· εκει σε δε
ευρεθωσι και οι ανθρωποι και δηλησωσι πλατυναντες τα δια γραφης· και ει μεν ησαν
δυνατα, ενεργεθωσιν, ει δ' ου, απελθωμεν φανερως απο κλεισαι το καστρον και ως
φερηι το φερον. Και ιδου εγραψαμεν προσ ταγματα προς παντας τους εν τηι περιοχηι
της 20Ἰθωμης και20 Ἀνδρου-σης 20εν τωι Μεσσηνιακωι κολπωι και των εσω και εξω
ζυ 280 γων, ινα τηι πρωτηι του Μαρτιου μηνος του αυτου ετους ελθωσι μετα οπλων
και των πλειονων ανθρωπων της αρχης ενος εκαστου αυτων, και ουτως τακτικως
διελθειν τον τοπον του πριγκιπου, και δεχθωσι και συ ναπαντησωσι τον νεον
αυθεντην εισερχομενον εν τωι Μεσση νιακωι κολπωι και ζυγοισ· ομοιως εμηνυθη και
τωι Λασκαρει Ἀλε ξιωι τωι εκ Βοστιτζας. Ἐλθοντες ουν εκινηθημεν ου δια της οδου
της περι τον Ἀλφειον, αλλα δια της εξ ευωνυμων· και παντες εθαυμαζον λεγοντες
προς αλληλους και επυνθανοντο που απηρχοντο. Περι δε αλε κτοροφωνιας ηλθομεν
περι τον συμφωνηθεντα τοπον, ενθα ευρομεν τους ανθρωπους· και ιδοντες αυτους
απρακτους ειναι και απρακτα λεγοντας απεπεμψαμεν. Πρωΐας ουν γενομενης
συμβουλευθεντες, τι αρα πραχθειη, και διακριναντες, ινα το στρατοπεδον δραμηι
προς το αιχμαλωτευσαι τους εξω της πολεως οικουντας και πασαν την των Ἑβραιων
οικησιν, ως ουν εφανη απρακτον δια πολλας αιτιας, ιδου και οι εκ του καστρου
ιδοντες ημας και απορησαντες, τι αρα και ενι, ου γαρ προενομισαν το τυχον,
απεστειλαν ενα των αρχοντων και τινα κανονικον, Μαρκον τουνομα, με τα και
ανθρωπου τινος προς το μεταφραζειν και αλλων ανθρωπων, οπως μαθωσι, τινες οι
επερχομενοι και δια τι. Ὣς ουν ειδον ημας και πως ημεις εζητουμεν το καστρον η
μετα συνθηκης η, οιωι δη τροπων δυνη σωμεθα, παραλαβωμεν αυτο, επιστρεψαντες
μετα σπουδης εκρουσαν τας σαλπιγγας και παν οργανον πολεμικον· και ευθυς
παντες οι εντος και εκτος συνηχθησαν εις το οπλιζεσθαι, ημεις δε επι αυριον
ηρξαμεν του πολεμου.
Ἀποκλεισμος της Πατρας υπο του δεσποτου κυρ Κωνσταντινου
IV. Ἐπι την αυριον ουν, τυχουσα η εορτη των Βαΐων, εκοψαμεν βαια
μυρσινης· παν το στρατοπεδον φεροντες ανα χειρας και ελθοντες επε σαμεν περι τας
πυλας του καστρου. Ὡς δε εκειμεθα τηι κ -ηι του αυτου μηνος Μαρτιου, μετα την του
μεγαλου σαββατου ακολουθιαν, ητοι την θειαν μυσταγωγιαν, αριστησαντες ημεν
καθημενοι εν τηι παρεμβοληι, ητοι σκηνηι του αυθεντου ημων συνομιλουντες περι
πολλων, ιδου αφνω τινες ολιγοι εφιπποι εξηλθον εκ της πυλης της καλουμενης
Ἑβραικης η του Ζευγαλατειου, ουτω και ουτω γαρ ωνομαζετο. Και ως εφανησαν,
διωχθεντες εισηλθον δια της αιγιαλου πυλης· εκεισε κατασκευαστικως ησαν παντες
οι του καστρου μετα τζαγκρων και τοξων και σκολοπων. Ευρεθεις ουν ο δεσποτης
καγω προβαδιζοντες προ του διωγμου των ειρη 282 μενων, δια το τους ιππους ημων
ευρεθηναι κατα συγκυριαν ητοιμασμε νους πλησιον της γεφυρας της οδου της
απαγουσης εις το αγιον Ἀν δρεαν, τις των Πατρηνων τοξευσας τον του δεσποτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

ιππον, και ευθεως επεσεν επι της γης· και δραμοντες οι εχθροι, ινα αποκτεινωσιν
αυτον η πιασωσιν, ευρηθην εγω εκει υπερμαχος. Κακεινος μεν Θεου βοηθειαι
αποπλακεις του ιππου εφυγε πεζος. εγω δε κατ' αυτων μαχομενος επια σα τινα, υιον
Σταματελλου. Ἀλλ' εγωγε βαρεως ετραυματισθην αμα τωι ιππωι, ος ουκετι ισχυε· και
πεσων ο ιππος ο αριστος, ος παρα του αμηρα εδοθη τωι Ἀσανηι Ἰσαακιωι, ηνικα
συνηντησεν εκεινωι, ο δ' Ἀσανης τωιγαμβρωι αυτου τωι Φιλανθρωπηνωι Γεωργιωι
κακεινος τωι εαυτου ανεψιωι τωι Κομνηνωι τωι του πρωτοστρατορος Καντακουζηνου
γαμβρωι, ον φευγον τα προς Γαλαταν φθασας ο αδελφος μου, και επιασεν αυτον· και
ουτως ο αδελφος μου ευεργετηθη τον ιππον παρα του βασιλεως. Ἔγωγε λαβων παρ'
εκεινου τον ιππον απηλθον εις Πελοποννησον. Πεσων ουν ο ιππος, επιασθην
πολλαις πληγαις πεπληγμενος και απαγαγοντες με εμβλησαν εις τον γουλαν, ητοι
τον πυργον, εν οικωι σκοτεινωι, ενθα ησαν μυρμη κες και σιτοφθειρες και μυες δια το
ειναι ποτε σιτου αποθηκη· και χει ροπεδας σιδηρας περιεθηκαν τοις ποσι μου και
σειραν λιαν βαρυτατην και στερεαν μετα σκολοπος μεγαλου κατα γης πεπηγοτος.
Ἔνθα κακως εκοιτωμην εν τηι τοιαυτηι φρουραι, πικρως διαγων απο τε των πληγων
και των δεσμων και των αλλων, ως δεδηλωται, α εν τηιδε φρουραι υπηρχον.
Βιος και πολιτεια της οσιωτατης Θωμαΐδοσ
V. Ἐνταυθα δε χρη διηγησασθαι ημας και περι της οσιωτατης Θω μαΐδος.
Αυτη εκ γενους χρησιμου υπηρχεν εν τηι Ἀνατοληι της Ἀσιας και απορφανισθεισα, οι
εαυτης συγγενεις ηγαγον αυτην εις Κωνσταντι νουπολιν και εδωσαν αυτην τηι
αδελφηι των τριων αρχιερεων και αδελ φων Καβασιλαιων και μητρι του σοφωτατου
Καβασιλα Νικολαου και ειχεν αυτην και επαιδευε. Και μετα τινα καιρον απηλθεν εις
την Θεσ σαλονικην δια το εκεισε ειναι τον Καβασιλαν και αδελφον αυτης αρχι ερεα,
και ωκησαν εις την μονην της αγιας Θεοδωρας μετα Παλαιλογι νας, εναρετου και
λογιας γυναικος, περι ης πολλακις πολλους ηκουσα παρα του αοιδιμου βασιλεως
κυρ Μανουηλ επαινους, και πολλους κα νονας εις τε τον αγιον ∆ημητριον και αγιαν
Θεοδωραν και αλλους αγιους ανεγνωσα εγω εκεινης ποιηματα· αι ειχον συν αυταις
και την αγιαν Θω μαΐδα και επαιδευον εις τε αρετην και λογον. Ὡς δε ηλθεν το τελος
αυ 284 των, κατελιπον αυτηι παντα τα αυτων, αλλα δη και την του Κυπριανου
γυναικα, ητις αγανακτησασα το σκληρον του ανδρος αυτης και απελθου σα προς τας
ρηθεισας μοναχας μοναχη εγενετο. Ἐπει δε το τελος αυ των εγενετο, παλιν υπεταγη
τηι εκεινων κληρονομωι και του βιου, οπως δηποτε και της αρετης και καλως διηνυσε
τον της υποταγης δρομον με χρι θανατου, η Κυπριανου λεγω γυνη· ην αυτη του
ελθοντος εις Κων σταντινουπολιν και την μονην κτισαντος την εις ονομα των
αγιων εν δοξων μεγαλομαρτυρων Θεοδωρων, επονομαζομενην του Κυπριανου. Των
δε ασεβων την Θεσσαλονικην παραλαβοντων, εξελθουσα η οσια Θωμαις μετα της
υποτακτικης αυτης, της Κυπριανου, απηλθεν εις Λημνον, ινα εκειθεν παλιν εις την
Κωνσταντινου. Ἐν τηιδε τηι Λημνωι ο παππος μου ευρισκομενος μετα της γυναικος
αυτου και τεκνων, η ουν πρωτη των αυτου θυγατερων ιδουσα την οσιαν και της
αυτης αρετην και τον λογον, εγκατελιπε γονεις και αδελφους και αδελφας και ον
εμνηστευσατο εις ανδρα αμα τοις παισι και 20απελθουσα εις Θεσσαλονικην γε γονε
μοναχη και εν υποταγηι αυτης δη της οσιας κακεισε απομεινασα. Κακειθεν
εξελθουσαι αι τρεις μοναι εν τηι Κωνσταντινουπολει, κατηντησαν αρχηι εν τηι μονηι
τηι επονομαζομενηι της Κλεραινας. ∆ιαδοθεισα δε η αρετη της οσιας και εις την θειαν
Γραφην αυτης εμπειρια εις τε τον βασιλεα και πατριαρχην και παντας τους της
πολεως, ο μεν βασιλευς εζητει λαβειν αλλο των μοναστηριων μειζοτερον και
εισοδωτερον δου ναι αυτηι· ο δε πατριαρχης το δουναι αυτηι ενταλμα πνευματικης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

εξου σιας εις τας βουλομενας της πολεως γυναικας, οι δε της πολεως ηθελον δουναι
αυταις παν αναγκαιον εις το επισκεπτειν και θεραπευειν τα προς χρειαν αυτων. Ουχ
υπηρχε γαρ εκειναις ουτε χρυσιον ουτε αργυριον, ουκ αλλο τι, ει μη το εργοχειρον
και η του Θεου δια των αρχοντων προμηθεια. Λαβουσα δε μικρον τι καθισμα,
συνεδραμον εις υποταγην αυτης τοσαυται, οσαι ουκ εχωρησαν εις τε την του Λιβος
μονην και της Κυραμαρθας. Ἡ δε ου πλειους ηι δυο και δεκα προσελαβετο. Και ησαν
τοιαυται εις τε ακτημοσυνην και υπακοην και σωφροσυνην και παν ει τι εις Θεον
ευαποδεκτον, οτι κατελιπον οι της πολεως λεγειν η αγια, αλλ' αι αγιαι· και αυτο δη
το ονομα ειχον εις τας αγιας. Και το μεν των μοναχων εκεινων γυναικων το κοινον
της τροφης και ενδυματων και το μη εχειν ιδιον και το μη ποιησαι το μικροτερον η
προς κοινην η προς ιδιαν χρειαν ει μη μετα συγχωρησεως υπηρχεν αυταις· και το
ανυ ποδητον και ολιγοτροφον και χαμαι κεισθαι και εν ευτελειαι και ταλλα οσα
αρετων εισιν εκμαρτυριας των περισσων εστι διηγεισθαι. Ὀμοιως 286 δε παλιν και
της αυτων οσιας και πνευματικης μητρος, της εκεινων, συν δρομης και επισκεψεως
των βασιλεων και δεσποινων και αρχοντων και αρχοντισσων, αι μεν χαριν
εξομολογησεως, αι δε ευχης και επισκε ψεως, τις αν ακριβως ταυτα τε και την
εκεινης αρετην δυνηθειη διηγη σασθαι; Ἓν δε μονον διηγησαμενοι δειξωμεν παντα
αληθη. Τωι ρηθεντι μεγαλωι σαββατωι, ωιπερ μοι συμβεβεκεν, απερ διηγησαμην,
καθημενης της οσιας μετα την της λειτουργιας τελετην εν τηι εκκλησιαι και συν αυτηι
πασαι αι μοναχαι αυτης και προσμενουσαι, ινα μικρον τι και απογευσων ται δια την
του αντιδωρου μεταληψιν, ειτα εις τας πραξεις των Ἀποστο λων τεθηναι
αναγνωσιν, λεγει ουν η οσια· Μοναχαι, εγειρεσθε. Αι δε· Τι σοι εστι χρεια, κυρια
ημων αγια; Ἡ δε· Τωι κυριωι Γεωργιωι επηλ θε πειρασμος και δεηθωμεν της Θεοτοκου
υπερ εκεινου. Το δε ακου σασαι πασαι προσεδραμον αυτηι μετα δακρυων, εξαιρετως
δε αι της μη τρος μου αδελφαι. Και γαρ ετερα αδελφη 20η υστερον γεγονυια κα κεινη
μοναχη και υποτακτικη αυτης καλη, 20προσεδραμε καυτη μετα δακρυων,
πυνθανομενη· Τι τουτο, ο λεγεις, κυρια ημων αγια; Ἡ δε προς αυτας εφη· Μη
θροεισθε· Ὁ Θεος ο συγχωρησας τον πειρασμον χορηγησει και την βοηθειαν και
διαλυσιν αυτου δη του πειρασμου. Και ισταμεναι εψαλλον εις την Θεοτοκον
παρακλησιν δακρυουσαι. Του του τι κρειττον εις μαρτυριον της εις Θεον αυτης
αρετης και οικειω σεως; Ζησασα ουν ουτω καλως και πολλα εις μαρτυριαν της
αρετης αυτης επιδειξας ο Θεος, τελος και ο θανατος αυτης τιμιος εναντιον Κυ ριου
εγενετο και των ανθρωπων προεβη. Ἡμεραις γαρ τισιν ασθενησα σα μικρον και
πασας τας μοναχας κοινως νουθετησασα και καταλειψασα εις την υποδοχην της
αδελφης της εμης μητρος, η και πρωτα εις αρετην και υποταγην αυτης ην και παντα
τα του κελλιου αυτων εκεινη διοι κει, η τε ως εθος γενομενη εκαθητο, τους μεν
οφθαλμους εχουσα κεκα λυμμενουσ, το δε στομα αει κινουσα προς υμνους και
ευχαριστιας προς Θεον. 20Ἐμιμειτο γαρ παντοτε η αγια τωι του θειου χρυσοῤρημονος
πατρος ρητωι τωι λεγοντι· μη τασιν φωνης νοησηις και μεγεθος, χρημα γαρ
αναρμοστον αγιοις η κραυγη, αλλα το νοερον της διανοιας και την θερμοτητα της
ψυχης και την συντονιαν της δεησεως, καθ' ην και σιωπουντων ακουει ο Θεοσ. Ἡ
ουν αγια μητε τι προλαμβανου σα τροφιμου η ποσιμου, μητε ομιλουσα το τυχον,
ανευ τωι καθ' ημεραν ερχομενωι ιερει εις το μεταλαμβανειν αυτην των θειων
μυστηριων, τοτε και τας χειρας και τους οφθαλμους εις τον ουρανον αιρουσα και
συγχω ρησιν αιτουσα μετελαμβανεν. Ἀλλα και του βασιλεως κυρ Ἰωαννου και των
δεσποινων και αλλων πολλων πολλακις προσερχομενων αυτηι, αλλα δη και τοτε δια
τελευταιαν ευχην, αρχοντων και αρχοντισσων και εγκρι 288 των ιερομοναχων και
μοναχων, ανενευε και συγχωρησιν και ευχην εχο ρηγει. Και ουτω διαρκεσασα
ημερας επτα προς Κυριον εξεδημεσε· και εταφη φιλοτιμως, συνδραμοντων σχεδον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

παντων των ιερεων, ιερομονα χων, κλητων και ακλητων, αρχοντων και
αρχοντισσων. Και ταυτα μεν δη ουτως εχει και αληθως.
VI. Κειμενου μου ουν εν τηι φρουραι ημερας τεσσαρακοντα, ως ηλθεν η εορτη
της μνημης του ελευθερωτου των αιχμαλωτων αγιου μεγαλομαρ τυρος και
τροπαιοφορου Γεωργιου, εδεηθην τουδε, ως καγω Γεωργιος και παιδιοθεν δουλος
αυτου, ινα λυτρωσηι με των δεσμων. Και αφυπνια σθεις εδοξε μοι ευρεθηναι με εις το
περικαλλες αγιον τεμενος το εις το ονομα αυτου, των Μαγγανων επονομαζομενον,
εις την φιαλην ιστα μενος, εχων και τους σιδηρους τοις ποσι· διερχομενου ταχα του
βασι λεως, ινα εις την ακολουθιαν της εκκλησιας απελθηι, εδεηθην αυτου, ινα με
των αλυσεων ελευθερωσηι. Και ο μεν βασιλευς εισελθων εις την εκκλησιαν, αρχων
τις επιστρεψας προς με ειπε μοι ταδε· Προσεταξεν ο βασιλευς ο αυθεντης ημων, ινα
εξαρωσι σου τους σιδηρους, ο και η κυρια ημων η δεσποινα εζητησεν αυτου και
απαντες ημεις. Και περι τον ορθρον αυτης της νυκτος ιδου εν τηι συνηθει ωραι οι του
πυρ γου αρχοντες και ετεροι μετα σιδηρων οργανων εκβαλοντες με των αλυ σεων
και εξαιτιωνται και λεγουσιν, ουχ οτι εχθρωδως εχουσι κατ' εμου, και ου τρεφουσι
με, ει μη εστι δια το μη κεκτηκεναι αυτους. Και μετα δυο ημερας ελθοντες παλιν
ζητουσι με και εδεηθην του αυθεντος μου δια γραφης, ινα εξαποστειληι αρχοντας
συλλαλησαι τοις αιχμαλωτευσασι με προς συμβιβασιν περι της εμης ελευθεριας,
οπερ και γεγονε. Και συμβιβασθεντες δεδωκασιν αυτωι το Σαραβαλε φρουριον
τοιουτοτροπως, ινα εγερθηι και απελθηι εις τον οικον αυτου εν τηι Γλαρεντζαι· και
μεχρις ολου Μαΐου, ει μεν ελθηι ο μητροπολιτης και αυθεντης αυτων, ποιη σατω
εκεινος, ως θελει, ει δ' ου, παραδωσωσιν αυτωι το καστρον. Και γεγονοτων ορκων
και παραλαβομενου και του Σαραβαλε, τηι πεμπτηι Μαΐου απηλθε μεχρι της
Σκλαβιτζας και του Τεριολου των οριων, δι' εμε δε επαφηκεν Ἰωαννην τον
Ῥωσαταν, ινα με αρηι, σωζομενου γαρ με-τα το ελευθερωθηναι με εξωσι το βεβαιον
τα πραχθεντα. Και ελευθερω θεις ημιθνης σχεδον, απεσωσα ενθα ην ο αυθεντης μου,
ος ιδων με με τα χαρας πολλης και λυπης, το μεν οτι ημην ουτως ημιθνης, το δε οτι
ηλευθερωθην, και πολλα ειπε προς επαινον και παραμυθιαν μου. Ἀπελ θοντος μου
ουν εις την σκηνην την εμην, προσεφερον μοι ευεργεσιαν τοιανδε· ιματιον
επανωφορον διπλουν χαμουχαν πρασινον απο Λουκκας αξιοτιμον μετα και
πρασινου υφασματος και καλου ενδεδυμενον, σκου φιαν Θεσσαλονικαιαν μετα
χρυσοκοκκινου χασδιου ενδεδυμενην, καβα 290 διον κερμεζην χαμουχαν μετα
βαρεων καταρουχων ενδεδυμενον, κουρτζου βρακαν χαμουχαν χρυσον προυσινον
και φωταν προυσινον και σπαθην εγκοσμημενην και φλωρια, ητοι νουμια χρυσα,
χιλιαδας τρεισ.
VII. Ἐπι την αυριον ουν απελθοντες εις Γλαρεντζαν, ιδου τις αρχων του
αμηρα μετα τινας ολιγας ημερας λεγων, οτι η Πατρα τελει τωι αμηραι τελη και
διαβαινει αυτωι ειναι. Ἄπεχε διο αυτης και μη πολιορκει αυ την· ει δ' ου, πεμψωμεν
στρατον κατα σου. Ὁ δ' αυθεντης μου αποκρι θεις αυτωι ειπεν· Ἡμεις ηκουσαμεν, οτι
θελουσι παραδουναι αυτην τοις Καταλανοις· ουκ ουν δοκει μοι πρεπον ειναι εασαι
ημας τους γε και εχθρους του αδελφου μου του μεγαλου αμηρα και ημων
παραλαβειν αυ τους το τοιουτον καστρον, ητοι πτολιεθρον, το εν μεσωι των οριων
ημων κειμενον. ∆ια τουτο απηλθομεν εκει και εξετασαντες το πραγμα εστη σαμεν,
ινα μη γενηται· και ιδου, ως βλεπεις, ηγερθημεν επανελθοντες οικαδε. Ου μετα
πολλας ημερας εχω κατα νουν, ινα αποστειλω προς τον αδελφον μου τον μεγαν
αμηραν τουτον δη τον αρχοντα, δεικνυων εμε, ος δηλοποιησει αυτωι και πλειονα
αλλα, α αναμεταξυ ημων δει ενερ γεισθαι. Ὁ ουν Τουρκος ακουσας τουτους τους
λογους, ετι δε και φι λοδωρηθεις καλως, απηλθε χαιρων. Ἐκεινου δε
αναχωρησαντος, προ σεταξε μοι λεγων· Ἰδου προετοιμαζε τα προς χρειαν της οδου.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

Και μη ειδως εγω το τυχον, ανεφερον αυτωι, οτι ει μη ελθηι ο μητροπολιτης, Θεου
ευδοκουντος, και δωσωσιν ημιν το καστρον, καγω αναῤρωσθησω ολιγον, αλλ' ομως
ετοιμασω παντα τα εις εκπληρωσιν της προσταξεως σου.
VIII. Της δε προθεσμιας ελθουσης και μη ελθοντος του μητροπολι του, τηι αηι Ἰουνιου του αυτου ετους απηρχομεθα κινησαντες εις Πα τραν. Ἐν ταυταις ουν ταις
ημεραις και ο αυθεντοπουλος ο κυρ Θωμας το του πριγκιπου Κεντυριωνος
πτολιεθρον την Χαλαντριτζαν, του και μετεπειτα γεγονοτος πενθερου αυτου,
επολιορκει. Ὁ δε αυθεντης μου αμα τωι αδελφωι αυτου διηρχοντο δια της οδου της
φερουσης εις Πατραν. Κατελ θοντες ουν εμειναμεν ομου εις την Καμενιτζαν.
Ἰωαννικιος Βαλοτας ουν ο του πριγκιπου εκεισε αρχων, ως εμαθε τουτο, αιτησας
αφιρωσιν, ινα αμφοτερους τους αυθεντας ελθηι προσκυνησαι, και ελθων, ευθυς τας
του πτολιεθρου κλεις εκβαλων, δεδωκε ταυτας τωι αυθεντηι μου τωι δεσποτηι ειπων·
Τουτο εστι πτολιεθρον ιδιως του αυθεντου μου και συγγαμβρου της βασιλειας σου,
και γαρ ο του πριγκιπου υιος προελαβεν εις νο μιμον γυναικα την αδελφην της
βασιλισσης κυριας Θεοδωρας, ος μοι προσεταξεν, ινα παραδωσω τουτο τηι βασιλειαι
σου. Ὁ δε αποκριθεις ειπεν αυτωι· Ουτως εχει, οτι συγγενους μου εστιν ο τοιουτος
τοπος, αλλ' ου γνησιεστερου του αδελφου μου. Λοιπον ει προγενεστερον εποιει του
292 το, ο αδελφος μου κατ' εμου ουκ εγχειριζετο ουδεν ο εγω ειχον, και αυ 292 τος
και αυθεντης σου αλλοτροπως ειχον αυτο. Τα νυν ουν ει παραλαβω αυτο, αναγκη
εστιν, ινα διαφερωμεθα μετα του αδελφου μου· και ου τυγχανει δια πολυ τι, πολλωι
μαλλον δια τοσουτον, αλλ' απελθε εν αυ τωι και, ως δυνασαι, ποιησον. Ὡς ουν
ηκουσε ταυτα, ᾔτησεν, ινα ακακως εισελθηι εν τωι αυτου πτολιεθρωι. Προσταχθεις
εγω συνωδευσα αυτωι μετα στρατιωτων. Και περι την οδον ευρεθεις Ῥαουλ ο Θωμας
και νομισας ευκολον ειναι, ινα αρηι αυτον απ' εμου, και εις κινδυνον ηλθε του φυε
ναι ανα των αδελφων τι μαχιμον και λυπερον. Ὅμως ουν Θεου ευδοκουν τος,
εκεινον μεν σωον απεκατεστησα οικαδε, καγω επιστρεψας ευρον τον αυθεντην μου
εν τωι του αγιου Ἀνδρεου του πρωτοκλητου ναωι και ταφωι αποσωθεντα τηι δ-ηι
Ἰουνιου εσπερας. Τηι ε-ηι πρωι του αυτου, ημε ραι πρωτηι της εβδομαδος, εξελθοντες
παντες οι του καστρου εγκριτοι με τα παντος του λαου και ελθοντες μεχρι και του
ρηθεντος ναου του αγιου Ἀνδρεου, τωι δεσποτηι και αυθεντηι μου προσεκυνησαν και
τας κλεις του καστρου παρεδωκαν αυτωι. Και ουτως κινησαντες μετα πλειστης χαρας
αμφοτερα τα μερη, λεγω του αυθεντου μου και του πτολιεθρου, τινες εφιπποι και
τινες πεζοι, εκαστος κατα την εαυτου πηλικοτητα, και εισελ θοντες εν τωι καστρωι
μεχρι και των κατα τον ναον του αγιου Νικολαου δωματιων απηλθομεν, της μεν
οδου πασης κατεστρωμενης ουσης παντων ανθεων και ευκοσμιας, εκ δεξιων τε και
εξ ευωνυμων δομων παντοθεν ραι νομενων ροδοσταμματων και ροδων και
τριακονταφυλλων. Ἀπο δ' ανω θεν του φρουριου, ητοι πυργου, δια σκευων και
τζαγκρων κακως εδεξιουν το ημας, αλλ' ουδεν εβλαψαν. Οι γαρ του μητροπολιτου
κρατησαντες το φρουριον, ετι δε και τα αυθεντικα παλατια, τα πλησιον αυτου
οικηματα, σιταρχησαντες και αφιρωσαντες κατεσχον ελπιζοντες, οτι ελθοντος του
μητροπολιτου δια τουτου εξειν παλιν λαβωσι το πτολιεθρον, οπερ και προτερον
ειχεν. Ἡμων δε επι την αυριον συναχθεντων εν τωι του αγιου Νικολαου ναωι και
παντος του των πολιτων δημου, ωμοσαν μετα ορκων, ιν' ωσι πιστοι δουλοι και
υποτακτικοι του αυθεντου ημων του δεσποτου. Ειτα εζητησαν καμε του κρινειν εν
αυτοις και ιθυνειν· ο δε αυθεντης μου απεκρινατο λεγων· Και μαλλον τουτου αυτωι
οφειλομεν και χαριν της υμων αιτησεως εσεται αυτος εις κεφαλην εν υμιν. Τηι δε
ογδοηι του αυτου Ἰουνιου μηνος, διερχομενου μου εις Ναυπα κτον, ινα προς τον
βασιλεα πρωτον απελθω ακουστον ποιησαι αυτωι τα εν τηι Πατραι
παρακολουθησαντα, ειτ' απ' εκεισε μετ' αρχοντος αυτου 294 προς τον αμηραν, κατα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

την τεταρτην του αυτου μηνος φθασαντες εμει ναμεν εν εντωι του αγιου Ἀνδρεου
ναωι, ιδου και δυο Τουρκοι διερχο μενοι την Ναυπακτον, ο μεν του αμηρα, ο δε του
Τουραχανη, προσαγ γελοντες εν προσταγματι, ινα μη την Πατραν παραλαβωμεν·
οιτινες δε παλιν υπεστρεψαν μετ' εμου απολογιαν λαβοντες τοιανδε, οτι επει ο
παρων ημων αρχων απερχεται προς τον αδελφον μου τον μεγαν αμηραν (δεικνυων
εμε εφη αυτοις ο δεσποτης ο αυθεντης μου) και ως εκεινος προσταξει, ου τω και
ποιησομεν, αναχωρησαντων ουν ημων εν Ναυπακτωι εμειναμεν. Πρωι σκοτιας ετι
ουσης ιδου εκεισε και ο Παλαιοπατρων μητροπολιτης τουνομα Παντουλφος
Μαλατεστας μετα τριηρεως Καταλανικης εφθασε, ∆ιερχομενος γαρ περι τα
νησυδρια τα μεσον της οδου, ως εμαθεν, οτι εδοθη το πτολιεθρον τωι δεσποτηι, τον
πλουν εποιησατο δια του εκεισε κολπου παρα την Αιτωλικην χερσον εγγιστα και
απεσωθη εις Ναυπακτον πολιν της Αιτωλιας, οπως καλως μαθηι περι του γεγονοτος.
20Ἐδεηθη ουν επιμειναι καμε εκεισε και επι την αυριον. 20Ἔγωγε υπεσχεθην τουτο
ενεκεν δυο αιτιων, της μεν ινα μηνυσω τωι αυθεντηι μου περι του γεγονοτος, ο και
παρ' εμου εμαθε πρωτον, της δε ινα μαθω, τις ο σκο πος αυτου δη του μητροπολιτου.
∆ια ταυτας ουν τας δυο αιτιας απεμεινα παρ' αυτω. Μεσον δε γενομενου και του
Βηραρδου Μαρκελλου ηγεμο νος Ναυπακτου και ειδομεν αλληλους, ον καγων
βλεψας, εθαυμασα, οτι εοικεν εις παντα τωι του Σιδης μητροπολιτηι. Συνανακειμενος
ουν εγω αυτωι και συνομιλων, εν τωι διαλεγεσθαι αει μηχανουμενος ην, οπως γνω
ρισηι, τινος ενεκεν ηθελον εγω απελθειν προς τον αμηραν, καγω εκεινωι
πυνθανομενος, τις ο σκοπος αυτου περι των κατα της Πατρας συμβαν των. Και μη
δυναμενοι εις του ετερου τα κρυφια γνωρισαι εοικαμεν γαρ ως τινες κερδαλεοι
εποιησαν εμποριας· 20ο μεν φορτιον ειχεν αντι σηρικης μεταξης τας της θα λασσης
βρυνας, ο δε αντι πεπερεως σχοινου σπορον ξηρον· και συναπαντηθεντες ομου
επυνθανοντο αλληλως τι το φορ τιον; Ὁ μεν μεταξα εφη εστι το εμον, ο δε πεπερι.
Και εκα στος αυτων ενομιζε μηπως τον ετερον συμπαιξηι και ουτως εις συνθηκην
ηλθον, ινα ανταλλαξωσι τα φορτια· και μη γινωσκων ο εις τα του ετερου ελαβον
φορτια και σπουδαιως επορευετο εκαστος, ινα ποῤρω μακρυνηι απο του αλλου,
μηπως η μεχανη φανερωθειη. Και παραγενομενοι ο εις ενθεν και ο ετερος εκει θεν
πολλωι διαστηματι της οδου και ανοιξαντες ουχ ευρον ου δεν.20 296 Ουτως
επαθομεν καμεις. Λοιπον ο μητροπολιτης δεδωκως τοις απε σταλμενοις Τουρκοις
παρα του αμηρα και του Τουραχανη τοις μετ' εμου ουσι γραμματα προς τους εαυτων
ρηθεντας αυθεντας, τους αυτους απο στειλαντας, καμοι δε πολυς συνεβη λογισμος,
μηποτε υποσχεται δουναι αστεα τινα της Πατρας, ειπερ αυτωι βοηθησηι παραλαβειν
αυτην, η πλη θος τι χρηματων. Και μη παυομενος τωι λογισμωι εως ου μαθειν το τι πε
ριειχον τα γραμματα, και πολλα κοπιασας και συνεσθιων αυτοις, εμε θυσα αυτους τα
μεγιστα· ακουσιως δια το συγκοινωνειν καμε συν αυ τοις προς το πιειν, και σχεδον
εμεθυσθην. Και τοσουτον μεθυσαντες, ωστε απηρα απ' αυτων τας επιστολας και
ανεγνωκως αυτας και μεταγραψας, παλιν σφραγισας ειασα αυτας. Ὡς δε εφθασα εις
την Πολιν, εδοθη μοι συμπρεσβυς Μαρκος Παλαιολογος ο Ἴαγρος, ο και υστερον
πρωτοστρα τωρ, τοτε δε πρωτοβεστιαριτης· και αντι του συμβοηθειν μοι εναντιος ην
κατα της υποθεσεως, δι' ην επηρχομην· και ουκ οιδα το αιτιον, αλλ' η το ο φθονος
ουκ οιδε προτιμαν το συμφερον. Ἀπελθοντες δ' ομου προς τον αμηραν ελαβομεν
απολογιαν, ινα αυθις αποδωσωμεν την Πα τραν, οις προειχον αυτην. Ἀπελογησαμην
ουν καγω τωι πρωτωι της βου λης του αμηρα τουνομα Ἰβραημ-πασια, οτι τοιαυτην
αποκρισιν εγω ου τολμω ειπειν τωι αυθεντηι μου· ομως, επει εκεινος απεστειλεν εμε
προς τον μεγαν αμηραν, προσταξατω και αυτος τινα των αυτου, ινα μετ' εμου ελθηι
και απαγγειληι τωι αυθεντηι μου το του μεγαλου αμηρα δογμα. Και στερεωσας τουτο
λεγει φρονιμως και χρηστως ειρηκας. Ὁ δε Ἴαγρος μεμφομενος εμε, ως απρακτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

ελογιζετο και μη δυναμενον εκτελεσαι τι χρηστον, ει μη επιζημιον. Ἐγω δε, Θεου
ευδοκιαι, επραξα τουτο και ηλθε συν εμοι τις παρα του αμηρα πρεσβυς. Και τουτο ην
το πρωτον αιτιον του λαβειν την διορθωσιν το περι της Πατρας.
IX. Τωι δ' αυτωι Ἰουλιωι μηνι του αυτου ετους απεθανε και ο δεσπο της
Καρουλος εις τα Ἰωαννινα. Και τωι ʹ λη-ωι, εν μηνι Σεπτεμβριωι εις τους Κρατικους
επραξαν το συνοικεσιον του αυθεντοπουλου κυρ Θωμα οι αυταδελφοι αυτου οι
δεσποται μετα της θυγατρος του πριγκιπου Ἀσανη Ζαχαρια του Κεντυ ριωνος. Ἐν ωι
δη μηνι καγω παλιν επανεστρεψα εις Λαρισσαν προς τον Τουραχανην και το περι
της Πατρας τελειως εδιωρθωσα. Και τωι αυτωι ετει εν μηνι Νοεμβριωι η βασιλισσα
κυρια Θεοδωρα ευρι σκομενη εν τωι Σταμηρωι απεθανε, καταλειψασα λυπην πολλην
εις τε τον ανδρα αυτης και παντας ημας τους αυτου οικειους δια το ειναι αυτην
καλλιστην. Ἐταφη δε μεχρι τινος εν μιαι των εκκλησιων της Γλαρεντζας· και μετα
ταυτα ανεκομισαν αυτην εις την εν τηι Σπαρτηι του Ζωοδοτου μονην. 298 Και τωι
Ἰανουαριωι μηνι του αυτου ετους ευλογηθη ο αυθεντοπουλος κυρ Θωμας την κυριαν
Αικατεριναν, θυγατερα του ρηθεντος πριγκιπου εν τηι Σπαρτηι. Τηι δε κ -ηι Μαρτιου
του αυτου ετους, ημεραι και ωραι, οιαι οι Πατρηνοι με επιασαν, ερχομενου μου εις το
δεσποτατον ως πρεσβυς ζητησει του Καρου λου δεσποτου ανεψιου, και
γυναιαδελφου του αυθεντος μου, και των φυ σικων υιων αυτου δη Καρουλου,
Ἑρκουλου και Μενωνου, ινα ειρηνο ποιησω τουτους εις τα διαφερομενα αυτων·
εποιησαν γαρ εν ορκοις συμ φωνιας, λεγοντες οτι ει τι αρα γε διακρινηι ο ζητησει
ημων σταλεις αρχων του δεσποτου κυρ Κωνσταντινου, δηλονοτι εγω, περι των δια
φορων αυτων, ων ειχον, στερεωσομεν αμφοτερα τα μερη· ερχομενος ουν κατα τα
πλησιον της Ἁγιας Μαυρας νησυδρια ηχμαλωτισθην υπο των Καταλανων μετα και
αλλων πολλων ανθρωπων και σκευων πολυτιμων· και κρατησαντες με μεχρι τινος
απηγαγον με αχρι της Κεφαλληνιας, ως δηθεν διελθοντες εις τα περι την Νεαπολιν.
Τελος επιστρεψαμεν εις την Γλαρεντζαν· καμε δε επωλησαν και τους συν εμοι δια
χρυσινους χιλιαδας πεντε. Ἐν ωι δη καιρωι μηνι Μαρτιωι και ο αμηρας Ἀμουρατης
επολιορκει την Θεσσαλονικην, κρατουμενην υπο των Ἑνετων. Και αποστειλας ο
βασιλευς πρεσβυν τον πρωτοσεβαστον Νικολαον τον Χωνια την και Φραγκοπουλον
τον πρωτοστρατορα προς τον αμηραν, λεγων· Ουκ εξεστι με νουσης της ημων φιλιας
και αγαπης πολιορκειν σε τα ημετερα, ο δε αμηρας απε κρινατο· Ἀληθως λεγετε· ει
ητο εκ των του βασιλεως, εγω ουκ επιχειριζομην τι ει δε και επιχειριζομην,
εγκατελειπον αν. Πλην τοις πασι δηλον εστι και γνωστον ο μοιως και τωι αδελφωι
μου τωι βασιλει και υμιν, οτι εκ πολλου επωλησε την Θεσσα λονικην και τα περιξ
αυτης παντα ως ιδιον αυτου κτημα ο δεσποτης κυρ Ἀνδρο νικος τοις Ἑνετιοις. Νυν
δε ουκ εξεστιν εασω αυτην εν μεσωι του τοπου ημων και υμων αρχεσθαι υπο των
Ἑνετων. Και ουτω τωι Ἀπριλιωι μηνι του αυτου ετους παρελαβε την θαυμαστην
Θεσσαλονικην ο αμηρας πολεμωι. Ὁ δε δεσποτης και αυθεντης μου κυρ
Κωνσταντινος Μαΐωι του αυτου ετους παρελαβε το της Πατρας πολιχνιον λιμου αιτιαι
και αλλης κακο παθειας των ενδον αυτου. Και τηι δεκατηι εβδομηι Ἰουλιου του αυτου
ετους παρελαβον οι Κα ταλανοι την Γλαρεντζαν και, κρατησαντες τινι καιρωι, ειτα
επωλησαν αυτην δια 20χρυσινων νουμιων χιλιαδας δυο και δεκα τωι αυθεντηι μου·
και μετ' ολιγον προσταξας παντα τα τει χη αυτης επορθησε.20 300 Και τωι
Αυγουστωι μηνι του αυτου ετους επαναστρεψαντες οι απο του βασιλεως κυρ
Ἰωαννου προς τον παπαν Μαρτινον πρεσβεις, Μαρκος λε γω ο Ἴαγρος και μεγας
στρατοπεδαρχης και ο μεγας πρωτοσυγκελλος και ηγουμενος της σεβασμιας
βασιλικης μονης του Παντοκρατορος και ο ιερομοναχος και πνευματικος Μακαριος
ο Μακρης ονομαζομενος, ανηρ αριστος κατα τε λογον και αρετην και συνεσιν και
διερχομενοι την Πελοποννησον εποιησαν δι' ορισμου του βασιλεως δεσπο την τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

αυθεντοπουλον κυρ Θωμαν. Και τωι #22 λθ-ωι ετει μηνι Σεπτεμβριωι ευηργετηθην
εγω, την της Πατρας ηγεμονιαν. Και τωι αυτωι ετει εν μηνι Ὀκτωμβριωι απηρεν ο
μπεγλαρμπεης των Τουρκων τουνομα Σινανης τα Ἰωαννινα και την αυτων
περιοχην. Και τηι κ -ηι Μαρτιου του αυτου ετους, εν ημεραι και ωραι τηι αυτηι, εν ηι και
τα προγεγονοτα μοι συνεβη, εδεξαμην και το λυπηρον εμοι μηνυμα παρα του
αυθεντος μου δια γραμματος εκ της Βοστιτζας, οτι του παρελ θοντος Ἰανουαριου ζ-ηι
τεθνηκε λοιμωδει νοσωι ο αριστος καμου φιλος Μακα ριος ο και Μακρης
καλουμενος, ο παρ' οφθαλμωι μεν πατριαρχικωι υπερηφανωι και απληστωι αγαρικη
καρδιαι αιρετικος, παρα δε οφθαλμωι παντοκρατο ρικωι ακοιμητωι και αληθειαι
δικαζουσηι ορθοδοξος ων. Ὅς τινι καιρωι και εις Κωνσταντινουπολιν επανηλθεν απο
του Ἁγιου Ὄρους και την μονην του Παντοκρατορος ελαβε παρακινησει και
συνεργιαι εμηι, ως οι παντες επισταντο· και συναρσει μεν πρωτον του παντοκρατορος
θεου, επειτα δε σπουδηι τε και επιμελειαι εμου τε κακεινου, και παν καλον προς
συστασιν και ευκοσμιαν εις την αυτην μονην προεχωρησε. Και τωι τελει του εαρος
αυτου δη του ετους ηλθεν ο Τουραχανης και κατεχαλασεν αυθις τα του Ἰσθμου τειχη
και πολλη λοιμικη νοσος γε γονεν εν τηι Πατραι.
X. Και τηι λα-ηι Ἰανουαριου του #22 μ-ου ετους σταλθεις εγω απηλ θον
πρεσβυς προς τον βασιλεα και προς τον αμηραν, αφ' ου δη του βα σιλεως και το του
πρωτοβεστιαριτου οφφικιον τοτε ευηργετηθην. Ἐν ωι ετει και τωι Μαρτιωι μηνι και η
εναλλαγη των τοπων αμφοτερων των αδελφων και δεσποτων κυρ Κωνσταντινου
και κυρ Θωμα εγενετο· ο μεν απηρεν τα Καλαβρυτα και παντα τα εκεισε, ο δε την
Γλαρεντζαν και τα περιξ αυτης παντα. Και τωι #22 μα-ωι ετει τεθνηκεν η του
Μαλατεστα θυγατηρ, γυνη του δεσποτου κυρ Θεοδωρου του πορφυρογεννητου, η
κυρια Κλεωπα τουνομα, και εταφη εν τηι του Ζωοδοτου μονηι. 302 Και τωι #22 μβ-ωι
ετει Ἰαννουαριου ζ-ηι παλιν απηλθον πρεσβυς προς τον κυρ Ἀντωνιον τον Κομνηνον
∆ελατζιολην τον των Ἀ-θηνων αυθεντην και προς τον αμηραν και προς τον
βασιλεα. Ἐν ωι δη Ἰαννουαριωι τηι κθ-ηι αυτου, νυκτος ωραι τριτηι επυρπολησαν
20παιδες τινες αρχοντοπουλοι τον εν Βλαχερναις εις ονομα της Θεομητορος ναον
τον περικαλλη τε και θειον και θαυματουργον, θελοντες πιασαι τινας νεοττους
περιστερων. Ὃς ναος εκειτο εντηι Κωνσταντινουπολει πλησιον του Κερατιου
κολπου20 εν τωι αιγιαλω20. Και τουτο ακηκοαμεν εν τηι Κονσταντινουπο λει
απερχομενοι τηι πρωτηι Φεβρουαριου, ωραι μετα τον εσπερινον της δεσποτικης εορτης
της υπαπαντης. Και επει ο ειρηκως ουκ εγνωσθη, ελογισαμεθα ψευδος ειναι, και
διελθοντες παρεμπροσθεν μονας πεντε ουδεν περι τουτου ηκουσαμεν· και εις την εν
τωι Ῥαιδεστωι εκτην μονην ημων εμαθομεν τουτο ακριβως, πως και ποτε εγενετο,
οπερ και παραδοξον. Και κατ' αρχας του θερους του #22 μγ-ου, απεθανε και ο των Ἀ
θηνων αυθεντης και Θηβων ο προῤρηθεις κυρ Ἀντωνιος ∆ελατζιολης ο κομνηνοσ
και ζητησει της εκεινου γυναικος 20Μαριας Μελισ σηνης, θυγατρος Λεοντος του
Μελισσηνου, πρωτου εξαδελφου Νικηφορου του Μελισσηνου, ον προεδη λωσαμεν,
εσταλην εγω μετα ενορκου αργυροβουλλου και πολλων στρατιωτων, ινα παραλαβω
την Ἀθηναν και Θηβαν και αλλον αντ' αυτων εις την Πελοποννησον αυτηι δωσω
τοπον κατα τα μερη της Λακω νικης πλησιον ωνπερ ειχε της αυτης πατρικης κλη
ρονομιας και προικος, αι εισιν αι κατω γεγραμμεναι χωραι και πολεις και κωμαι·
Ἄστρον, Ἅγιος Πετρος, Ἅγιος Ἰωαννης, Πλαταμονας, Μελιγον, Προαστειον,
Λεωνιδης, Κυπαρισσια, Ῥεοντας και Σιτανας· και ου-τως εγγυς αυτων δωσω αυτηι
τοπον, οποσον και οιον φανη σεται μοι εις γνωμην και βουλην αυτησ. Προλαβοντος
δε του Τουραχανη και την Θηβαν αποκλεισαντος, ην και παρελαβε μετα τινας
ημερας, απρακτος εγω επανεστρεψα απο του Ἰσθμου, τουτο παραγγελιαν γαρ
εχοντος μου. Εις δε τα Στυλαρια ευρισκομενου του δεσποτου και αυθεντος μου και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

τας των Ἑνετων εμπορικας τριηρεις προσδοκουντος, ινα εμβας εις την Πολιν
απελθηι, ιδου εγω απρακτος εφθασα. χι. Και εμβαντες εις τας των Ἑνετων τριηρεις
και φθασαντες εις Ευ βοιαν, εδοξε τωι αυθεντηι μου καλον ειναι αποστειλαι με προς
τον Του ραχανην εν Θηβηι ευρισκομενον, ινα τα περι της Ἀθηνας αυτωι δηλο 304
ποιησω. Και παραγενομενου μου εδεχθη με μετα χαρας και επληροφο ρησε μοι μεθ'
ορκου λεγων οτι· Ει εγνωκα τουτο, πριν οικοθεν εξελ θειν με ενταυθα, ενεκεν της
προς τον δεσποτην αγαπης και προς σε γνω ριμιας χαριεντως, ο αιτεις, πληρωσαι
ειχον, επει ανευ προσταγματος του μεγαλου αυθεντου εποιησα τουτο, διοτι οτε ημην
εν τωι οικωι μου πλει στας προφασεις εδυναμην ευρειν, νυν δε προφασιν ουκ εχω
ουδεμιαν. Φιλοφρονηθεις δε φιλοτιμως εγω παρ' εκεινου, και τους υιους αυτου προ
σεφερε μοι εις προσκυνησιν μου. Και παρετιθετο αυτους εμοι και τωι αυ θεντηι μου, εξ
ων ην εις ο νυν πολυς και μεγας Ἀμαρης, και ουτως των εκειθεν επανεστρεψα
απρακτος. Και επει προλαβοντες οι εν τηι Ευβοια ηραν την γεφυραν, ακουσιωςκθ-ηι
ην Αυγουστουημεις εμειναμεν εν εκεινηι τηι νυκτι εις τας εξωθεν της γεφυρας
πετρας, εν ηι και πολλα εναντια επαθομεν απο τε ψυχους και πεινας και απο της
ξηροτητος των πετρων, απο τε φοβου ληιστων και των απο του Τουραχανη στρατου,
δια το ξενους τους ιππους ειναι, ους εκ του πτολιεθρου εδανεισαμεθα οτι και
παροιμια εγενετο επι κακωι τοις μετ' εμου τοτε ουσιν εις τον μετεπει τα, ητοι επιοντα
χρονον. Ἀναβαντες ουν εις τας τριηρεις επι την αυριον, τηι κγ-ηι του Σεπτεμ βριου
μηνος του #22 μδ-ου ετους εις την Κωνσταντινουπολιν εφθασαμεν.
XII. Τηι δε κε-ηι Μαρτιου του αυτου ετους ηλθεν εις την Πολιν η του
Παρασπονδυλου μεγαλου δουκος θυγατηρ ονοματι Ζωη μετα βασιλικης τριηρεως,
εσταλμενη μετα Παλαιολογου του Μανουηλ, ινα κομισωσιν αυτην, ην δη και μετα
τινας ημερας ηυλογηθη αυτην ο δεσποτης κυρ ∆η μητριος. Μεθ' ης δη τριηρεως
παρεγενετο εις την Πολιν και ο δεσποτης κυρ Θεοδωρος δια το ειναι αυτον εν τηι
πολει διαδοχον, ως δευτερος αδελ φος, της βασιλειας· ο και ο βασιλευς επεκυρει
αυτο ακουσιως, οτι τον κυρ Κωνσταντινον τον αυθεντην μου και αδελφον αυτου
πλειον ωρεγετο εχειν αυτον εγγυς αυτου εν τηι πολει, ως και ο λογος προιων
δηλωσει. Ἐπει δε ουτως παρηκολουθησε το πραγμα, εσπουδαζεν, ινα εις Πελοπον
νησον και τους τρεις αδελφους εγκατοικισηι. Ὁ γουν αυθεντης μου πα λιν ο δεσποτης
κυρ Κωνσταντινος μετα του αδελφου αυτου κυρ Θωμα του δεσποτου, ην γαρ μεθ'
ημων εν τηι πολει ο πρωτος αρχων του οικου εκεινου ονοματι Ῥαουλ Μιχαηλ,
εσπουδαζον, ινα οι δυο μεν συν τωι βασιλει μεινωσιν εν τηι πολει· ουτοι δε οι δυο
αυθενται εις την Πελο ποννησον. ∆ια ταυτην δη την αιτιαν και τωι Ἰουνιωι μηνι του
αυτου ετους διεβη απο της Πολεως εις την Πελοποννησον ο δεσποτης κυρ
Κωνσταντινος, ως φευγων, μετα ακατιου τινος, καγω δε παρ' αυτου στα 306 λεις
προς τον αμηραν δια ταυτην την αιτιαν, ινα αυτον υπερ εαυτων ε χωσι. Και ουτως
απελθων τα ανατεθειμενα μοι καλως ωικονομησα και δια ξηρας εις Πελοποννησον
εφθασα. Ευρον δε τους αδελφους και αυ θεντας εχοντας οχλησιν μαχης μεγαλης·
οπισθεν γαρ του κυρ Κωνσταντι νου του αυθεντος μου, σταλεις μετα τριηρεως ο κυρ
Θεοδωρος, ινα κατα των δυο αδελφων αυτου μαχηται και στρατου πλειστου
συναθροισθεντος αμφω τοις μερεσι και πολεμος τις ανα αυτων γεγονε. Τωι #22 με-ωι
ετει και απεσταλησαν παρα του βασιλεως πρεσβεις προς τους αδελφους αυτου, ο
αγαν χρηστος ∆ιονυσιος ιερομοναχος ο χρημα τισας και μητροπολιτης Σαρδεων και
ο ∆ισυπατος Γεωργιος· και ουτοι την μαχην μικρον τι κατεπραυναν. Τελος δε παλιν
αλλων ελθοντων πρεσ βεων, του 20Μελισσηνου λεγω Γρηγοριου ιερομοναχου και
πνευμα τικου του και χρηματισαντος υστερον πατριαρχου Κωνσταντινουπολεως,
20ος και παρ' αλλοις Στρατηγοπουλος επωνομαζετο και συν αυτωι δη και του
Γρηγοριου20, παλιν του ∆ισυπατου, και εμου20, συμβιβασαντων και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

συμφωνησαντων αυτους, ινα ο μεν αυθεντης μου και δεσποτης απελθων παροικησηι
εν τηι Κωνσταντινουπολει, ο δε κυρ Θεο δωρος και κυρ Θωμας οι δεσποται εν τηι
Πελοποννησωι, και τηι ε-ηι του Σεπτεμβριου του #22 μ -ου διεβη απο της Πατρας δια
ξηρας εις την Ευριπον απελθων ο αυθεντης μου, λεγω, συν ημιν. Και εμβαντες εις
τινα των Ἑνετων τριηρεα απο τινος αστεος της Ευριπου, ευβοιας λεγο μενησ εν ηι δη
τριηρει ην και ο ποτε εν τηι Πατραι κανονικος Μαρ κος, ηνικα απηλθομεν κατ' αυτης,
ος γεγονε και λεγατος παρα του πα πα Ευγενειου, του συγγενους αυτου, και παρ'
εκεινου ετι και προς τον βασιλεα πρεσβυς απεσταλη. Και τηι κδ-ηι του αυτου μηνος
Σεπτεμβριου απεσωθημεν εις την Πολιν. Ἀλλ' επει εν τωιδε τωι καιρωι διαλεξις τις
σεσημειωμενη εγενετο αναμεταξυ του βασιλεως κυρ Ἰωαννου και τινος Ἑβραιου
Ξενου τουνομα, του μετεπειτα δια της του αγιου βαπτισματος αναγεννησεως
μετονομασθεντος Ἐμμανουηλ, λοιπον ουκ αφησω του διηγεισθαι Ἐν πρωτοις
ερωτηθεις ο βασιλευς παρα του Ἑβραιου τοιαδε· ΕΡΩΤΗΣΙΣ· Ε ΒΡΑΙΟΣ· Πως ην
δυνατον τεκειν την Μαριαν τον Χριστον παρθενον ουσαν;
Ὁ ΒΑΣΙΛΕΥΣ
ΑΠΟΚΡΙΘΕΙΣ· Πως ετεκεν ο Ἀδαμ την Ευαν χωρις γυναι-κος; Και πως εξηνθησεν η γη
χωρις σπερματος; Πως εβλυσεν υδωρ η ακροτομος πε 308 τρα; Πως του Ἀαρων
εβλαστησεν η ραβδος; Πως ουρανοθεν κατεπεμφθη το μαννα; Πως επληθυνετο η
υδρια του αλευρου; Πως ο ελαιον Ἐλισσαιε εβλυσεν εις τους κε-ραμους; Πως η
ραβδος του Ἰεσσαι εβλαστησεν ανθος; Πως επι Γεδεων ο ποκος απεῤρυη δροσον; Πως
επι Σαμψων εβλυσεν υδωρ το οστουν; Πως εφυλαττε τους παι δας αφλεκτους η
καμινος; Πως επι Μανωε ανηφθη η πετρα διχα υλης; Πως εκαιετο η βατος επι
Μωυσεως και ου κατεκαιετο; Πως ου κατεφλεχθη Ἠλιας επι το αρμα το πυρινον
επιβας; Πως ο Ἡσαΐας ειδε τον Κυριον επι θρονου υψηλου και επηρμε νου
καθημενον; Πως ο ∆ανιηλ εφανερωσε το κεκρυμμενον ενυπνιον του Ναβουχοδο
νοσωρ; Πως ο ουρανος τους αστερας κατεχει μη βασταζομενος; Πως η νυξ εγεννησε
την ημεραν και γινεται; Πως το φως του ηλιου φωτιζει παντα κοσμον; Ει ταυτα συ
ερμηνευσηις με, ερωτω σε, οιδα οτι καταλαμβανεις και την γεννησιν της Παρθενου,
αλλα αλλοτριος κακεινων και τουτων. ΕΒΡΑΙΟΣ ΠΑΛΙΝ ΕΡΩΤΗΣΑΣ· Ει ουκ
αναγκαιως αλλ' εκων, ως αυτος φης, απεθανεν ο Χριστος, φονευς αρα εαυτου
νομιζοιτ' αν εικοτως και ψυχικης δια τουτο τιμωριας αξιος; Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ.
ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ· Πολυ τι, Ξενε, τοιν λογοιν αμφοιν μεταξυ το δια φορον· αλλα θαυμα γ'
ουδεν ομου τοις αλλοις αγνοειν σε και τουτο. Φονευς γαρ εαυ του λεγοιτ' αν δικαιως
ο εαυτον διαχειρισας, ουχ ο υπερ της των φιλουμενων αγα πης αφειδησας εαυτου
και θανατον υποστας. Ὁ γαρ τοιουτος ουκ αυτοχειρ, αλλα φιλος προσηκοντως
αληθης καλοιτ' αν ως εαυτον υπερ των φιλουμενων προδους, ιν' εκεινους, ει ουτως
τυχοι, των επικρεμαμενων θανατων εξεληται. Ταυτ' αρα φιλανθρω πιας, και ο
Χριστος αποισεται μαλλον χαριν η τοιουτοις εγκλημασιν υποκεισεται. ΞΕΝΟΣ
ΕΒΡΑΙΟΣ. ΕΡΩΤΗΣΙΣ· Ποσων αρα δεινων αιτιον αει το ψευδος κα θισταται· Ὁ γαρ
προφητης ουχ η παρθενος, αλλ' η νεανις φησιν εξει, δηλονοτι συ νελθουσα ανδρι·
υμεις δε τας εαυτων επερειδειν βουλομενοι τερατειας την παρθενον της νεανιδος
αντειληφατε. Τι γαρ αν τις και λεγοι, ποσον εντευθεν ιλιγγον και μο νον λεγομενον
εμποιει και την απιστιαν ηλικην καταγει των ακροωμενων; Τις γαρ των εκ του
παντος αιωνος παρθενον ηκουσε τετοκυιαν; Ει μοι μιαν εχει δεικνυναι τις, προς ουδ'
οτιουν αντερω περαιτερω. Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ· Ευ λεγεις· ∆ειξον μοι συ Θεον ετερον εξ
ουρανου κατεληλυ θοτα και σαρκα φορεσαντα, καγω σοι δειξω την, ως αυτος αξιοις,
παρθενον αυτον γεν νησασαν. Συ δ' αλλ' επει τοι τουτωι πιστευειν υπισχνηι, ει σοι τις
και αλλο τουτον εχει δεικνυναι γεγενημενον, δεκτεον αν ειη σοι και τουτο πρωτον
και μονον ον, επει κα κεινο προς ουδεν ετερον αφοραν εμελλεν, ειπερ πρωτον ην. Ει
δ' ουν, τουτο μεν εα τεον, δειξον δε συ μοι, πως Μωσης τους υμετερους πατερας την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

Ἐρυθραν περαιω θηναι πεποιηκε κακ της πετρας τοσουτον εβλυσεν υδωρ, ως
απαντα τον λαον κορε σθηναι, και η κιβωτος τοις ιερευσιν ανεχομενη και τον
Ἰορδανου διαστησασα ρουν επι του ξηρου διεβη και τα Ἱεριχουντια κατεσεισθη τειχη
και τηι μηλωτηι τον Ἰορ-δανην αυθις Ἐλισσαιος διεῤρηξε και διηιρεθη τα υδατα ενθεν
και ενθεν, αυτος δε επι ξηρου διεβη. Ἆρα κατα φυσιν τι γενεσθαι τουτων εστιν
ειπειν; Ουδαμως· Ει δ' εκει να υπερ φυσιν, ουδε το της παρθενου κατα φυσιν Ὑμων
δε καλως την απειθειαν ο 310 μεγαλοφωνοτατος εστηλιτευσεν Ἡσαΐας· Ὅλην την
ημεραν, λεγων, εξεπετασα τας χειρας μου προς λαον απειθουντα και αντιλεγοντα.
Και προς πασας μεν γαρ τας περι του Χριστου προφητειας εναργεις ουσας και
σαφεστατας μαινομενων τροπον διακεισθε, οι των οδων τας τετριμμενας
εκκλινοντες, κατα κρημνων πολλακις εαυτους ωσαν, μαλ λον δε των αλλων προς
την παρουσαν, σαφεστεραν ουσαν των ειρημενων. Ὅμως γε μην ανωτερω μικρον
αυτην αναλαβωμεν, ιν' ιδωμεν σαφεστερον, τις η των ειρημενων τωι προφητηι
διανοια και περι τινων εστιν. Προσεθετο, φησι Κυριος λαλησαι τωι Ἄχαζ λεγων·
αιτησαι σεαυτωι σημειον παρα Κυριου του Θεου σου εις βαθος η εις υψος. Και ειπεν
Ἄχαζ· ου μη αιτησω, ουδ' μη πειρασω κυριον. Και ειπεν Ἡσαΐας δια τουτο δωσει
Κυριος υμιν σημειον· ιδου η παρθενος εν γαστρι ληψεται και τεξε ται υιον και
καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ. Βουτυρον βοων και γαλα προβα των και
μελι φαγεται, πριν η γνωναι αυτον η προελεσθαι πονηρα, εκλεξεσθαι το αγα θον,
διοτι πριν η γνωναι το παιδιον αγαθον η κακον, απειθει πονηριαι εκλεξασθαι το
αγαθον. Ἀπ' αρχης τοινυν αυθις κατ' ολιγον εκτιθεντες σκοπωμεν. Προσεθετο Κυ
ριος λαλησαι τωι Ἄχαζ λεγων αιτησαι σεαυτωι σημειον παρα Κυριου του Θεου σου εις
βαθος η εις υψος. Και ειπεν Ἄχαζ· ου μη αιτησω, ουδ' ου μη πειρασω Κυριον.
Ἐξετασαι τοινυν πρωτον δικαιον, τις ην η αιτια της του Ἄχαζ παρακοης, ωστε μη
θελησαι ποιησαι τα προστεταγμενα παρα Θεου. Φαμεν δη ουν ως ανθρωπος ων
ματαιο τητι και απονοιαι συνεζηκως και επι ψευδοπροφητας χρησμολογους και
τοιουτους αγυρ τικους κεχηνως υπερφρονειν ουκ ωκνει των θειων επιταγματων.
Ὅθεν το καταφρονητικον οιονει και την αναιδειαν Ἡσαΐας ονειδιζων εκεινου, δια
τουτο, φησι, δωσει Κυ ριος αυτωι σημειον, ο αποστειλας με δηλονοτι προς σε τον
βεβηλον τε και δυσσε βη, τον κατορχησαμενον των θειων επιταγματων. Μη γαρ δη
νομισηις απεσταλθαι με προς σε ως αξιον οντα· ποῤρω γαρ ει συ του τοιουτος ειναι,
ωστε ου σου γε ενεκα, αλλα του οικου Ἰουδα και παντων απεσταλμαι των υιων
Ἰσραηλ· δια τουτο ουν δωσει Κυριος αυτος υμιν συμειον· ιδου η παρθενος εν γαστρι
ληψεται και τεξεται υιον και καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ. Ει μεν, ως συ
φηις, νεανιν ο προφητης πρου λεγεν εν γαστρι εξειν ωμηληκυιαν ανδρι, ματαιον ην
ατεχνως και λιαν αλογιστον το σημειον τουτο καλειν. Ἄνευ δε τουτου και το νεανις
αντι του παρθενος ευρησεις εφι στας εν τωι ∆ευτερονομιωι. Φησι γαρ ως εαν τις
βιασηται εν τωι πεδιωι νεανιδα, παρ θενον δηλαδη· αλλαχου δε εαν τις ευρηι την
παιδα την μεμνηστευμενην και βιασα μενος κοιμηθηι μετ' αυτης, αποκτενειτε τον
ανθρωπον μονον και τηι νεανιδι ου ποιη σετε ουδεν. Και ο Ἔσδρας δε νεανιδα καλει
την τωι βασιλει και προφητηι ∆αβιδ γε γηρακοτι συγκοιμωμενην παρθενον, η
περιθαλψεως αυτωι χαριν υπο γηρως κατεψυγμε νωι συνεκοιματο και ουδεν ετερον
τι. Φησι γαρ οτι και ουκ εγνω ταυτην ο βασιλευς. Ἐπει δ', ωσπερ ειπομεν, και
συλλαβειν γυναικα συγκοιμωμενην ανδρι καινον ουδεν ην, ουδε σημειον εικοτως
του Κυριου τουτ' αν εκαλεσεν ο προφητης, λειπεται τουτο νο μιζειν αυτον ειρηκεναι
σημειον δεδοσθαι παρα Θεου, το παρθενον ανευ ανδρος τε 312 κειν, ο δη και περας
εσχε, καν υμεις ταληθες σαθροις τισι λογοις και ασυστατοις οικειοτερον δε ειπειν
ανοητοις περιτρεπειν επιχειρειτε. Ἄξιον δε μηδε τουτο παρατρε χειν ως, ει μη εν τηι
παρθενωι Μαριαι το σημειον ειληφε περας, πως δε εξ αυτης ο γεγε νημενος ουκ εκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

θεληματος σαρκος ουδε εκ θεληματος ανδρος, αλλ' εκ πνευματος αγιου κατα το
προφητικον λογον Ἐμμανουηλ ωνομασθη, ηγουν μεθ' ημων ο Θεος, η δη λονοτι ο
Θεος εσται μεθ' ημων των ανθρωπων, ηγουν ομοιος ημιν ανθρωπος εσται και Θεος ο
αυτος υπαρχων. Ὡσαυτως δε και δια του καλεσουσι την πληθυν πα σαν ειρηκε των
ανθρωπων, ο και εγεγονει. Τουτοις δε και τα εν τωι Βαρουχ του Ἱερε μιου πανταπασι
συμφωνει, ουτος γαρ φησιν ο Θεος ημων ου λογισθησεται ετερος προς αυτον· εξευρε
πασαν οδον επιστημης, ωσανει ελεγεν οιδε πασαν επιστημην ως αυτοσοφια ων, και
παντας τους λογους αυτων ως δημιουργος αυτων ων· και εδω κεν αυτην Ἰακωβ τωι
παιδι αυτου, ητοι τωι δουλωι αυτου και Ἰσραηλ τωι ηγαπημενωι υπ' αυτου· μετα δε
ταυτα επι της γης ωφθη και τοις ανθρωποις συνανεστραφη. ΞΕΝΟΣ. ΕΡΩΤΗΣΙΣ·
Μηδενος πω των εξ αιωνος, ω βασιλευ, ανθρωπων υπερ τα χιλια ετη ζησαντος, πως
αυτον Μεσσιαν, τετρακοσιων εγγυς ηδη και χιλιων παρωι χηκοτων ενιαυτων, ετι ζην
υπειληφατε; Ἀδυνατον γαρ. Ει δ' αποθανειν φαιητε, ψευδος αυθις εσται περιφανες
αυτον ειναι τον Μεσσιαν· ουδε γαρ Ἠλιας ηλθεν, ως φασιν, αυτον γεννηθεντα
χρισαι. Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ· Πλανασθε, Ξενε, μη ειδοτες τας γραφας μηδε την
δυναμιν του Θεου· Ἥξειν μεν γαρ τον Θεσβιτην Ἠλιαν και λεγεται και πιστευεται,
ουκ επι το χρισαι γε μην τον Κυριον· αλλ' επειπερ αποκειται τινα γεννηθηναι
μυσαρον ανθρωπον εκ του γενους, ως φασι τινες, των Ἑβραιων, πασαν εν εαυτωι
δεξομενον του διαβολου την ενεργειαν, και ποιειν δι' αυτης σημεια και τερατα, Θεον
εαυτον και Χρι στον ονομαζοντα, ωστε μη μονον πολλους των τοτ' οντων
πλανηθηναι Χριστιανων, αλλα το καταλελειμμενον ολιγον μερος του γενους των
Ἰουδαιων, ητοι εθνους, τηι πλα νηι του αντιχριστου συναπαχθηναι, ηξειν φασι
τηνικαυτα τον τε Ἠλιαν και Ἑνωχ απεσταλμενους υπο Θεου σπλαγχνα οικτιρμων
λαβοντος, διδαξαι τε και επιστρεψαι τους τε αλλους και δη το ταλαιπωρον των
Ἑβραιων εθνος εις την του Χριστου, ταυτο δε ειπειν την της αγιας Τριαδος πιστιν,
ινα μη το συμπαν υπο του διαβολου καταπο θειη. Ει γαρ και δια τον εις τον Χριστον
φονον εχθρους εαυτους ειργασαντο του Θεου και του ευαγγελιου, αλλ' αγαπητοι εισι
δια την εις τους πατερας αυτων του Θεου α γαπην. Ους μεν ουν οιδεν η θεια προνοια
ανεπιστροφως εχοντας προς μετανοιαν κα ταλελοιπεν· ους δε ᾔδει το θειον
ευγνωμονως του ευαγγελιου κηιρυγμα δεξομενους, ου παρειδε. Τοτε τοινυν
πληρωθησεται η λεγουσα προφητεια του Ἡσαΐου εαν ηι ο α ριθμος των υιων Ἰσραηλ
υπερ το αμμον της θαλασσης, το κατελειμμα του Ἰσραηλ σωθησεται. Και δια ταυτα
γουν Ἠλιας υπο Θεου πεμφθησεται τοτε, ουχι δ' ως υμεις, χρισων τον Μεσσιαν· το
γαρ τοιαυτα λογοποιειν αμαθων εστιν, ως που γε ειρηκως εφθην, και της γραφης
πανταπασιν αμνητων. Ὁ δε Χριστος, καθο μεν θεος, και εν τωι ουρανωι και εν τηι γηι
εστι και εν τωι παντι και υπερ το παν, τον γαρ ουρανον 314 και την γην εγω πληρω,
λεγει Κυριος· καθο δε ανθρωπος, ουτε χιλια ετη εζησεν, ουτε ενταυθα ηγουν εν τηι γη
εστιν, αλλ' εζησε μεν υπερ τριακοντα ετη σταυρωθεις δε υπο των κακιστων πατερων
υμων τεθνηκε. Και το μεν αγιον αυτου σωμα ετεθη εν μνη μειωι, φθοραν μεν
δεξαμενον, ου διαφθοραν δε, η δε θεια υποστασις, αχωριστως τωι προ σλημματι
ηνωμενη κατηλθεν εις αδου συν τηι θειαι ψυχηι, παντας μεν των χρονιων ελευ
θερωσασα δεσμων, αναστησασα δε μετ' εξουσιας θεικης το σωμα, ο προσελαβετο, την
μεν φθοραν ηδη και τον θανατον αποβεβληκος, αφθαρσιαν δε και αθανασιαν ενδεδυ
κος. Χριστος μεν ουτω τριημερος αναστας και τον Ἀδαμ των δεσμων ανεις και την
πριν διαιταν τον παραδεισον αυτωι δους, τοις υπολειφθεισι των μαθητων ενδεκα
συγγενομενος, ο γαρ Ἰουδας απηλθεν, εις ον οι προφηται τοπον ειρηκεσαν, εις
κολασιν δηλονοτι την ατελευτητον, μεθ' ημερας τεσσαρακοντα της εκ νεκρων
αναστασεως ανεληφθη εις τους ουρανους, παντων αυτωι των μαθητων ομου τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

παναγιαι μητρι συμ παροντων τε και ορωντων· και νυν εστιν εν ουρανοις τωι Θεωι και
πατρι συγκαθημενος και συμπροσκυνουμενος υφ' απασης της ουρανιου ιεραρχιας.
Παρων και Ματθαιος ο ιερομοναχος και μεγας πρωτοσυγκελλος βασιλικηι
προσταξει ταυτα εφη και απελογησατο.
ΚΑΙ Ο ΜΕΝ ΞΕΝΟΣ ΕΡΩΤΩΝ ΕΙΠΕΝ ΟΥΤΩΣ· Πως ηδη τον Μεσσιαν ελη
λυθεναι φατε, τον Θεσβιτην μη ηκοντα κατα τας των προφητων ρησεις; Ο
ΜΑΤΘΑΙΟΣ ΑΠΟΚΡΙΘΕΙΣ· Ἄκουσον, ω Ξενε, και συνες· ∆υο τας του Χριστου
παρουσιας οι προφηται κηρυττουσι, ταυτην τε την ηδη γεγενημενην και την εις
επειτα τηι τελευτηι του κοσμου φανησομενην· και της μεν μιας, της δευτερας, προ
δρομον εσεσθαι τον Ἠλιαν λεγουσι, της δε γε προτερας Ἰωαννης εγενετο, ον
αγγελον μεν ο προφητης ωνομασε Μαλαχιας ου μονον ως την προτεραν αυτου
παρουσιαν εγγυς ουσαν μηνυοντα, αλλα και ως βιον ασπασομενον μικρου του των
αγγελων εξ εφαμιλλου χωρουντα. Ἠλιαν δε και τουτον ο Χριστος εκαλει, ουκ
επειδη Ἠλιας ην, αλλ' οτι την αυτην εκεινωι πληρων ετυγχανε διακονιαν· ωσπερ γαρ
εκεινος προδρομος εσται της δευτερας παρουσιας, ουτω και ουτος της προτερας
εγενετο. Ου παρα τουτο δε μονον, αλλ' οτι και βιον μετηιει κατακρας τωι εκεινου
συμβαινοντα. Ἀλλ' οι μεν προφηται και αμφοτερων μεμνηνται τουτων και τους
προωδευκοτας, εκατερας κηρυττουσιν· υμεις δε την μεν προτεραν σιγηι κακουργως
παρερχεσθε, ει γε και τωι νωι της γραφης ατεχνως επιβαλλετε, της δε δευτερας
μεμνησθε μονης, ης ο Θεσβιτης προδραμει τε παντως Ἠλιας. Ἀλλα γαρ και των
χρησμων αυτων ακουσωμεθα. Ὁ θεσπεσιος Μαλαχιας τηντου σωτηρος βουληθεις
παρουσιαν διδαξαι και ως ηξει της δικαιας ανταποδοσεως ο καιρος, πρωτον μεν την
προτεραν επιφανειαν αυτου προθεσπιζει και δεικνυσι τον μεν Ἰωαννην τον
βαπτιστην εκεινης προηγουμενον, ιδου γαρ εγω, λεγων, εξαποστελω τον αγγελον
μου προ προσωπου σου και επιβλεψεται οδον προ προσωπου μου και εξαιφνης ηξει
εις τον ναον αυτου Κυριος, παντων γαρ αγνοουντων ο σωτηριος τοκος 316 εγενετο·
ναον γαρ την ανθρωπειαν ωνομασε φυσιν, ην ο Θεος λογος ανελαβε. Προς δε τηι
προτεραι και την δευτεραν ελευσιν υπογραφει· Ἰδου ερχεται Κυριος παντο κρατωρ
και τις υπομενει ημεραν εισοδου αυτου η τις υποστησεται εν τηι οπτασιαι αυ του;
αδυσωπητος καθιειται κριτης αποδιδους εκαστωι κατα τα εργα αυτου. Ειτα δι δασκει
κατα την προτεραν αυθις παρουσιαν υπ' αυτου δρωμενα. ∆ιοτι αυτος πορευε ται ως
πυρ χωνευτηριου και ως ποα πλυνοντων· και καθιειται χωνευων και καθαριζων το
αργυριον και το χρυσιον. Σημαινει δια τουτων ο προφητης την δια του αγιου
πνευματος καθαρσιν, ην θεανδρικως ο λογος πολιτευσαμενος ημιν εχαρισατο· και
γαρ εν τουτωι μυστικως τους προσιοντας αναχωνευει και νεουργει, τωι πυρι του
πνευματος χρωμενος οια δημιουργος ο δεσποτης, καθαπερ τινι ποαι τωι υδατι του
βαπτισματος τον της αμαρτιας ρυπον αποσμηχει και τωι πυρι του πνευματος του
ταυτης ιου τας ημετε ρας ελευθεροι ψυχας. Μεθ' ην τοις μη φυλαξασιν εις τελος την
ψυχην ακηλιδωτον φοβερος οφθησεται και απαραιτητος κολαστης, το δευτερον
αυθις επανιων. Και μετα τινα, της δευτερας παλιν επιδημιας υπομιμνησκει· Ἰδου εγω
αποστελλω υμιν Ἠλιαν τον Θεσβιτην, και σημαινων τον καιρον επηγαγε· Πριν
ελθειν την ημεραν Κυριου την μεγαλην και επιφανη, την της δευτερας λεγων
επιφανειας. ∆ιδασκει δε, απερ ο μεγας Ἠλιας ποιησει παραγεγομενος Ὃς
αποκαταστησει καρδιαν πατρος προς υιον. Ἐπειδη οι πατερες των αποστολων οι
Ἰουδαιοι, τουτο εοικε λεγειν, οτι αποκαταστη-σει τοις δογμασι των υιων αυτων, ητοι
των αποστολων, τας των πατερων καρδιας, του τεστι του γενους των Ἰουδαιων την
διανοιαν· αποκαταστησει δε τους ευρηθησομενους τηνικαυτα προς την εις Χριστον
ευγνωμονα πιστιν ως εις πατρωον περι την ευσεβειαν κληρον, παλαι δι' απιστιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

εκπεπτωκοτας αυτου. Και καρδιαν ανθρωπου προς τον πλη σιον αυτου. Και τους
αδελφους γαρ αδελφα παρασκευασει φρονειν. Και δεικνυς τον σκοπον, δι' ον Ἠλιας
προτερος παραγινεται, επηγαγε· Μη ελθων παταξω την γην αρδην, ινα μη ευρων
υμας απαντας εν απιστιαι εις την ατελευτητον κολασιν παρα πεμψω. Ἐνταυθα
περιφανεστερον την δευτεραν και φοβεραν του Κυριου περιουσιαν ενεφηνε· τηι γαρ
προτεραι ουκ ηλθε την γην παταξαι, αλλα σωσαι. Ἆρ' ου φανερως και ηκριβομενως
και αμφοτερας τας του σωτηρος εδηλωσε παρουσιας; Ἡ μεν γαρ ηδη γεγενηται
θαυμασιοις ημας ομβροις επιβλυσασα χαρισματων· η δε προς τωι τε λει του παροντος
αιωνος γενησεται, ευθυνας των εκαστωι βεβιωμενων εισπραττουσα. Ει ουν την επι
το σωσαι μονον γεγενημενην παραφαυλον ηγεισθε, την δε επ' ευθυ νην αγουσαν του
Μεσσιου παρουσιαν επιζητειτε, σκοπειτε, μη προ εκεινης λαθητε λυκωι προσιοντες
αντι ποιμενος και τωι του αντιχριστου στοματι περιπεσητε και συν εκεινωι τωι πυρι
τωι αιωνιωι παραπεμπομενοι ανονητα μετακλαυσησθε. Ἢ ου και του τον μετα την
χρονου περιοδον και των ημερων αυτου εξαριθμησιν ο προφητης επι δημησειν
ειρηκε ∆ανιηλ, θηριον τροπικως ονομασας παρα το της γνωμης ατιθασον γεμον
απονοιας και δυσσεβειας και τωι του πυρος ποταμωι τωι υπ' οψιν ρεοντι του κρι του
προ των αλλων δοθησεσθαι; Ὥσπερ γαρ ο διαβολος παρα παντα τον νυν αιωνα της
ημετερας γνωμης αφειθη βασανος και του της ψυχης αυτεξουσιου γυμνασιον, ει
προαιρετικως εχομεν του καλου και της αρετης, τους γαρ αριστους η παλη δεικνυ
318 σιν, ουτω και ο αντιχριστος· ος και τον υπο του Ἐνωχ και Ἠλιου ελεγχον μη φερων ανελει ο τυραννος, τον του μαρτυριου στεφανον προξενησων αυτοις· και γαρ ου
πω πειραν θανατου εγνωσαν. Λοιπον ενεκεν της του παναγιου πνευματος αιγλης
και τοις σοφοις ρημασι του αυτοκρατορος και του ιερομοναχου Ματθαιου φωτισθεις
ο Ἑβραιος την αγιαν τριαδα φανερως ωμολογησε και παντα τα της ορθοδοξου
πιστεως δογματα· και τωι θειωι βα πτισματι αναγεννηθεις αντι Ξενου Ἐμμανουηλ
επωνομασθη.
XIII. λοιπον επι το προκειμενον επανελθωμεν. Τηι κζ-ηι του Νοεμβριου του
αυτου ετους διεβη ο βασιλευς κυρ Ἰωαννης μετα του πατριαρχου κυρ Ἰωσηφ και του
δεσποτου κυρ ∆ημητριου και πωλλων αρχοντων της συγκλητου και της εκκλησιας
και παντων σχεδον των μητροπολιτων και επισκοπων δια την μελετηθεισαν και μη
ωφεληθεισαν, ητοι μαλλον ειπειν μη ωφελησασαν συνοδον την εν Φλωρεντιαι
συναθροισθεισαν, ενθα και ου συνεπε ρασε τοις 20πασιν. Ου λεγω τουτο κατα των
της εκκλησιας δογματων· ταυτα γαρ παρ' αλλοις εδοθησαν κρινεσθαι, εμοι δε αρκει
η πατρικη μου διαδοχη της πιστεως, διοτι ου παρα τινος των εκεινων μερων των εξ
εναν τιας ηκουσα λεγειν τα ημετερα κακα ειναι, αλλα μαλλον καλα και αρχαια, και
τα εκεινων παλιν ου κακα, αλλα καλα. Και ως ειπειν εν παραδειγμα τι, οτι την
Μεσην οδον της πολεως την πλατειαν και ευρυχωρον διηρχο μεθα πολλους χρονους
μετα τινων, δι' ης κατηντωμεν εις την αγιαν Σο φιαν. Ειτα μετα τινας καιρους
ευρεθη παρα τινων και αλλη οδος καταν τωσα, ως λεγουσι, και αυτη εκει και
παροτρυνουσι με λεγοντες· Ἐλθε και συ δια της οδου ταυτης, ην ευρομεν· και γαρ ει
και εστιν αυτη, δι' ης απερχηι, καλη και αρχαια και ημιν αρχηθεν γνωστη και συν
υμιν διερ χομενη, αλλα και αυτη, ην ευρομεν νυν, καλη εστιν. Ἐγω δε ακουων παρα
μεν των, οτι καλη εστι, παρα δε των οτι ου καλη, και ασυμφω νια ουσα εν τωι
μεσωι20, δια τι μη ειπω· Μετ' ειρηνης απερχεσθε καλως εις την αγιαν Σοφιαν, οθεν
βουλεσθε εγω παλιν διελθω δια της οδου, ην μεθ' υμων πολυν χρονον διηρχομην,
και καλην αυτην και παρ' υμων και των προγονων μου μαρτυρουμενην και
διηρχομενην; Ου δια ταυτην ουν την αιτιαν ειπον το ως μη ωφελησασαν, 20αλλ'
ενεκεν της ασυμφωνιασ. Ειθε ενωσις ειη των εκκλησιων και στερησαι με ο Θεος των
οφθαλμων μου. Ἀλλα δια τι; Ὅτι και αυτη η της συνοδου υποθεσις ην αιτια πρωτη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

και μεγαλη, ινα γενηται η κατα της Κωνσταντινουπολεως των ασεβων εφοδος, και
απο ταυτης παλιν η πολιορ κια και αιχμαλωσια και τοιαυτη και τοσαυτη συμφορα
ημων. Και ακουσατε λογους αληθεις, την αυτοαληθειαν προβαλλομενου μου
μαρτυριαν. Ειπεν ο αοιδιμος βασιλευς κυρ Μανουηλ προς τον υιον αυτου, 320 τον
βασιλεα κυρ Ἰωαννην, μονος προς μονον, καμου μονου ισταμενου εμπροσθεν
αυτων· και εκπεσοντος λογου περι της συνοδου εφη· Υιε μου, βεβαιως και αληθως
επισταμεθα εκ μεσου της καρδιας αυτων δη των ασε βων, οτι λιαν δισταζουσι
φοβουμενοι, μηπως συμφωνησωμεν και ενωθω μεν τοις δυτικοις Χριστιανοις. ∆οκει
γαρ αυτοις οτι, ει τουτο γενηται, γενησεται τι κακον μεγα κατ' αυτων παρα των
ειρημενων δυτικων δι' ημας. Λοιπον το περι της συνοδου μελετα μεν αυτο και ζητει,
και μαλιστα οταν χρειαν εχηις φοβησαι τους ασεβεις, το δε ποιησαι αυτην μηκετι ε
πιχειρισθηις αυτο, διοτι ως βλεπω τους ημετερους, ουκ εισιν αρμοδιοι προς το ευρειν
μεθοδον και τροπον ενωσεως συμφωνιας τε και ειρηνης και αγαπης και ομονοιας, ει
μη φροντιζουσι προς το επιστρεψαι αυ τους, λεγω τους δυτικουσ, ως ημεν αρχηθεν.
Τουτο δε αδυ νατον οντως· σχεδον γαρ φοβουμαι, μη και χειρον σχισμα γενηται· και
ιδου απεκαλυφθημεν τοις ασεβεσι. Του δε βασιλεως, εδοξε, μη δεξαμε νου τον λογον
του πατρος αυτου, μηδεν ειπων αναστας απηλθε. Και μι κρον συννους γεγονως ο
μακαριτης και αοιδιμος πατηρ αυτου, εμβλεψας προς με ειπε· ∆οκει τωι βασιλει τωι
υιωι μου ειναι αυτον αρμοδιον βασι λεα, πλην ου του παροντος καιρου· βλεπει γαρ
και φρονει μεγαλα και τοιαυτα, οια οι καιροι εχρηιζον επι της ευημεριας των
προγονων ημων. Πλην τηι σημερον ως παρακολουθουσιν ημας τα πραγματα, ου
βασιλεα θελει ημων η αρχη, αλλ' οικονομον· φοβουμαι γαρ μη ποτε εκ των ποιη
ματων και επιχειρισματων αυτου γενηται χαλασμος του οικου τουτου· προειδον γαρ
και τας ενθυμησεις αυτου και οσα εδοξαζε κατορθωσαι μετα του Μουσταφα και
ειδον και τα τελη των δογματων, εν τινι κινδυνωι η μας ηγαγον. Ἕτερον βεβαιουν
την ποτε βουλην του αοιδιμου πατρος αυτου· ως εκρινεν, ινα απελθηι εις την
συνοδον, εσταλη προς τον αμηραν πρεσβυς Ἀνδρονικος ο Ἴαγρος, δηλωσαι τουτο
προς εκεινον ως ταχα φιλον και αδελφον. Κακεινος απεκρινατο, οτι ου φαινεται μοι
καλον ειναι, ινα υπαγηι και τοσουτον μοχθησηι και καταναλωσηι τον βιον αυτου και
μετε πειτα τι το κερδος; Ἰδου εγω υπερ αυτου, ει χρειαν εχει χρηματων δι' εξοδον
και εισοδον και αλλο τι προς θεραπειαν αυτου, ετοιμος ειμι θε ραπευσαι αυτον. Και
εγενετο πολυς λογος και βουλη, ποτερον γενηται το του αμηρα θελημα, η απελθειν
αυτους εις την συνοδον. Ὅμως εγενετο, οπερ ηθελεν ο βασιλευς η μαλλον η κακη
τυχη. Ἐξελθοντος ουν του βασιλεως απο της πολεως και απερχομενου, εβουλευσατο
ο αμηρας ποι ησαι μαχην κατα της Πολεως και στρατοπεδα πεμψαι κατ' αυτης και
του το παρα πασι τοις αυτου εβεβαιωθη και εστερεωθη ανευ μονου του Χαλιλ πασια,
οστις ανεστη λεγων οτι, ει κατα της Πολεως ποιησηις μαχην, μαλλον εστιν
επιβλαβες, μηπως ο βασιλευς εξ αναγκης, δεηθεις παρα των Λατινων βοηθειαν,
επικυρωσηι τα δογματα αυτων, και, ομονοησαν 322 τες ομου, γενησεται οπερ
ενδοιαζομεν. Ἀλλ' αφες αυτα τα νυν, εως αν 322 ιδηις, τι πραξει αυτος. και ει μεν
ομονοησωσι, συ αγαπην εχεις μετ' εκει νου και ορκους. Εις το προσω παλιν, ως ιδηις,
ουτω και πραξεις. Ει δ' ουχ ομονοησωσι, τοτε μαλλον εξερχεται ο λογισμος και μετα
πλειονος θαρσους ποιησεις, ο βουληι. Και αυτη η βουλη τον μεν αμηραν του σκο που
εκωλυσεν. Περι δε του Χαλιλ πασια την βουλην δοντος του καιρου μαθειν ημας
αλλα των αλλων, ο ουν αυθεντης μου ο δεσποτης και οι αρχοντες εξωρθωσαν τον
Παλαιολογον Θωμαν και προς τον βασιλεα α πεστειλαν· και λογισμος και τρικυμια
εν τηι Πολει περιεπεσε πλειστη, εως ου παλιν μαθωμεν την ισχυσασαν βουλην του
Χαλιλ πασια. Και ιδου ως εγω προειπον ενεκεν των τοιουτων σκανδαλων το ως μη
ωφελε γενε σθαι την συνοδον. και την μεν απο Κωνσταντινουπολεως εις Ἰταλιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

περιο δον, ως περισσον ουσαν γραφηι παραδουναι, δια το μηκος ταυ την εασω. Την δε
εις την Ἑνετιαν εισελευσιν του βασιλεως Ἰωαννου και των συν αυτωι, ως λαμπραν
και αιδεσιμον, ετι γε μην και αξιαν, ταυτην διηγησωμαι κατα το δηλοποιηθεν μοι
παρα του δεσποτου κυρ ∆ημητριου20.
Περι της του βασιλεως κυρ Ἰωαννου εις Ἰταλιαν ελευσεως ενεκεν της
συνοδου
XIV. Κατα την εβδομην του Φεβρουαριου μηνος ορμησασαι εκ του Παρεντιου
πασαι αι τριηρεις ομου, η δε βασιλικη τριηρης δια το ειναι αυτην ταχυτεραν των
αλλων προαπεσωσε των αλλων εις Ἑνετιαν και εφθασεν εις τον αγιον Νικολαον ***
τηι η-ηι του μηνος, ωραι β-αι της ημερας. Ἐξηλθον ουν εκ της Ἑνετιας πλειστα πλοιαρια εις συναντησιν τωι βασιλει· και τοσουτον ην το πληθος, οτι σχεδον ειπειν μη φαι
νεσθαι την θαλασσαν δυναμενην εκ του πληθους των ολκαδων. Ἐξηλθεν ουν ο
λογος εκ της των Ἑνετων γερουσιας ητοι αυθεντιας μη εξελθειν εκ της τριηρεως τον
βα σιλεα εως το πρωΐ, ινα συνεξελθηι ο δουξ συν πασηι τηι γερουσιαι ποιησαι την προ
σηκουσαν τιμην και ασπασμον τωι βασιλει· και εγενετο ουτως. Και μετ' ουκ ολιγην
ωραν παρεγενετο ο δουξ συν τοις μεγιστασιν αυτου και γερουσιαι και προσεκυνησε
τον βασιλεα καθημενον, ομοιως και οι αρχοντες και παντες ασκεπεις. Ἐκαθητο δε εκ
δεξιων αυτου ο δεσποτης, ο αδελφος αυτου κυρ ∆ημητριος, μικρον κατωτερω του βα
σιλικου θρονου· και εξ ευωνυμων του βασιλεως εκαθισεν ο των Ἑνετων δουξ. Και
συλλαλησαντες αλληλοις λογους χαιρετισμου και ετερα μυστηρια, ειπεν ο δουξ τωι
βασιλει οτι· Τωι πρωι ελευσομαι συν πασι ποιησαι την οφειλομενην τιμην τηι βα
σιλειαι σου εν Θεωι αγιωι και συναντησαι αυτηι μετα παῤρησιας και ελευσηι εντος Ἑνε
τιας. Και ουτως ανεχωρησεν ο δουξ μετα των αρχοντων αυτου. Πρωΐας δε
γενομενης, 324 επιφωσκουσης Κυριακης, Φεβρουαριωι θη-, ωραι πεμπτηι της ημερας,
ηλθεν ο δουξ μετα τιμης μεγαλης αμα τοις αρχουσι και συμβουλοις αυτου τοις της
γερουσιας και συγκλητου ετεροις αρχουσι πλειστοις εντος πορθμειου τινος, εν ωι
εθος ην τηι γε ρουσιαι εισιεναι αυτους, κατα την εκεινων διαλεκτον πουτζιδωρον
καλουμενον· ο ην ευτρεπισμενον και κεκαλυμμενον δια ερυθρων καλυμματων, και
χρυσους λεοντας ειχεν εν τηι πρυμνηι και χρυσα περιπλεγματα, και ολον
εζωγραφισμενον ποικιλων και ωραιοτατον ιστοριων, δηλονοτι το ειρημενον
πουτζιδωρον ην η κυμβη ητοι πλοιαριον αυθεντικον. Ἦλθον δε μετ' αυτου και
ετεραι ημιτριηρεις, αι κατα την των Λατινων διαλεκτον τετραηρεις επονομαζομεναι,
ωσει δυο επι δεκα, και αυται ευτρεπισμεναι και εζωγραφισμεναι εντος και εκτος,
κατα παντα ομοια του δουκος. Ἐν οις ηισαν αρχοντες πλειστοι και κυκλωθεν κυκλωι
σημαιας ειχον χρυσας και σαλπιγγας απειρους και παν ειδος οργανων. Ειχον δε και
τινα τετραηρη εξαιρετον πανυ, εις ονομα ταχα της βασιλικης τριηρεως, ην εποιησαν
ωραιοτατην και ποικιλην· κατωθεν γαρ οι ναυται εμβλεα εχοντες φορεματα
χρυσοπεταλινα και επι τας κεφαλας αυτων ειχον σημειον την εικονα του
πανευφημου Μαρκου του ευαγγελιστου και οπισθεν τουτου το βασιλικον σημειον·
ειτα οι τζαγκρατορες αλλης θεας ενδυματα και σημειας φεροντες· και κυκλωθεν του
αυτου πλοιου, ητοι τετραηρεως ολης, σημαιας βασιλικας, εις την πρυμναν χρυσας
σημειας και πλειστας και ανθρωπους τεσσαρεις εστολισμενους μεθ' ιματιων
χρυσοζωγραφιστων και τριχας κοκκινοχρυσας επι τας κεφαλας αυτων. Μεσον δε
τουτων των τεσ σαρων ανηρ τις ευειδης ποτε μεν εκαθεζετο ποτε δε ιστατο, φερων
ιματια χρυσοΰφαντα και λαμπρα, κρατων και εν τηι χειρι σκηπτρον, ωσπερ τριηρεως
κυριος δεικνυων ειναι. Και ετεροι αρχοντες ως εξ αλλοδαπους χωρας υπαρχοντες
εωρωντο φεροντες αλλης ιδεας ενδυματα πανυ ποικιλα, λατρευοντες αυτον μετ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

ευλαβειας ταχα. Ἔμπροσθεν δε της πρυμνης ιστατο ορθιον τι ως στυλος υψηλος.
Ἄνωθεν δε του στυλου ως τραπεζα τετραγωνος ολιγωτερον οργυιας μιας· επανω δε
της τραπεζης εκεινης ανηρ ιστατο ωπλι σμενος απο ποδων εως κεφαλης, αστραπτων
ως ηλιος, κρατων εν τηι χειρι αυτου οπλον φοβερον· δεξιαι δε και αριστεραι αυτου
εκαθηντο δυο παιδες αγγελικα φορουντες, και πτερωτοι ησαν ως αγγελοι. Και ουτοι
ουκ εν φαντασιαι, αλλ' αληθως ανθρωποι ησαν κινουμενοι. Και ως δυο λεοντες ησαν
εν τηι πρυμνηι χρυσοι και μεσον αυτων αετος δικε φαλος και αλλα πλειστα ως
φαντασματα. Και αλλα τινα, α ουδεις δυναται γραφηι πα ραδουναι, ην γαρ ωκυς πανυ
η τετραηρης, ως ποτε μεν εμπροσθεν της βασιλικης τριη ρεως, ποτε δε πλαγιως· και
επορευετο κυκλωθεν μετα αλαλαγμου και σαλπιγγων πολ λων. Ἕτερα δε πλοιαρια
και ολκαδες ηλθον, ων ουκ εστιν αριθμος. Ὡς αδυνατον τινα αριθμησαι αστρα
ουρανου και φυλλα δενδρων η αμμον θαλασσης η ψεκαδας υετου, ουτω κακεινα
αριθμησαι τις ου δυναται. Και ινα μη πολλα λεγω και διαλεγωμαι, ιδου προ 326
σηγγισεν ο δουξ τηι βασιλικηι τριηρει μετα της γερουσιας αυτων. Και ανελθων επροσ
κυνησε τον βασιλεα καθημενον επι θρονου, ων εκ δεξιων αυτου ο αδελφος αυτου,
ως ειρηται, καθημενος κατωτερον του βασιλικου θρονου. Καθισας ουν και ο δουξ εξ
αρι στερων αυτου, επι ομοιου σκαμνου τωι του δεσποτου, και κρατων αυτον τηι χειρι,
συνω μιλουν ασπασιως και ουτως κατα μικρον εισηρχοντο μετα παῤρησιας μεγαλης,
μετα σαλπιγγων και παντος γενους μουσικου, εν τηι λαμπραι και μεγαληι Ἑνετιαι και
οντως θαυμαστηι και θαυμαστοθατηι πλουσιαι και χρυσοειδει, τετορνευμενηι,
πεποικιλμενηι και μυριων επαινων αξιαι, τηι σοφηι και σοφωτατηι Ἑνετιαι· ει και
δευτεραν γην της επαγ γελιας ονομασηι τις, ουχ αμαρτανει. Περι αυτης, οιμαι, και ο
προφητης λεγει εν τωι εικοστωι τριτωι ψαλμωι· Ὁ Θεος επι θαλασσων εθεμελιωσεν
αυτην. Τι γαρ αν ζητη σηι τις και ουχ ευρησηι εν αυτηι; ∆ια τουτο πολλων επαινων και
μεγαλων αξια υπαρχει και εστιν. Ἦν δε ωσει ωρα εκτη της ημερας, οτε ηρξατο
εισερχεσθαι εν τηι Ἑνετιαι και επλεοπορουν εως δυσεως ηλιου και εκατηντησαν εν
τοις οικοις του της Φεῤραριας μαρκιωνος. Ἡ δε πολις πασα εσεισθη και εξηλθον εις
συναντησιν τωι βασιλει· και κροτος και αλαλαγμος μεγας εγενετο. Και ην ιδειν
εκστασιν φοβεραν τηι ημεραι εκεινηι, τον πολυθαυμαστον εκεινον του αγιου Μαρκου
ναον, τα παλατια του δουκος τα εξαι σια και τους αλλους των αρχοντων οικους
παμμεγεθεις οντας, ερυθρους και χρυσιωι πολλωι κεκοσμημενους, ωραιους και
ωραιων ωραιοτερους· οι μη ειδοτες επ' αληθειας ου πιστευσουσιν, αλλ' οι ειδοτες ου
δυνανται γραφηι παραδουναι την καλλονην και την θεσιν και των ανδρων ομου και
γυναικων την συνεσιν, το παμπληθες του λαου εστωτων παντων και χαιροντων
ομου και ευφραινομενων επι τηι εισοδωι του βασιλεως εξεστη γαρ η ψυχη παντων
βλεποντων την τοιαυτην παῤρησιαν, ωστε λεγειν και αυ τους εκστασει· Ὁ ουρανος
σημερον, η γη και η θαλασσα γεγονε, δηλον, ωσπερ τα εν τωι ουρανωι κτισματα και
ποιηματα του Θεου ου δυναται τις αυτων καταλαβειν, αλλα μονον εκπληττεται,
ουτω και τα της ημερας εκεινης εκπληττοντο θεαματα βλεποντες. αλλα πολλη η
μεταξυ εκατερων διαφορα. Ὅταν ουν ηλθον εις την μεγαλην γεφυραν εκει νην, ην
και Ῥεαλτον καλουσιν, και ηραν αυτην ανω, υφ' ης διεβη η τριηρης· ην δε κακεισε
πληθος λαου και σημεια χρυσοειδη και σαλπιγγες και κροτοι και αλαλαγμοι και
απλως ειπειν παν ειδος εξαισιου θεαματος. Ἔτι τους επαινους και τιμην, ην εδει ξαν
προς τον βασιλεα, τις διηγησεται; Ἀπηλθον ουν, ως προειπον, εν τοις οικοις του
μαρκιωνος. Ἐκεισε γουν εστησαν την τριηρην. Ἦν δε ωρα δυσεως ηλιου και
αποχαιρετισας ο δουξ και οι αρχοντες απηλθον οικαδε.
328 Περιοδος απο Ἑνετιας εις Φεῤραριαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

XV. Φεβρουαριου ουν τηι εικοστηι ογδοηι εξελθοντες της Ἑνετιας ο τε βασι
λευς και ο δεσποτης και πας ο κληρος και η συνοδια αυτων επλεον Φεῤραριας οδον,
ο δε πατριαρχης απεμεινεν εν Ἑνετιαι δι' ενδειαν των πλοιαριων. Ουτοι δε ηλθον,
ινα τα δια μεσου ως μη πανυ αναγκαια εασω, εις το καστελλι Φραγκουλη, ενθα
απεσω σαν και εστησαντο απαντα τα πλοια, τα εκ της Ἑνετιας εις Φεῤραριαν
ελθοντα. Ἦλ-θον ουν δια ξηρας αρχοντες εφιπποι ωσει πεντηκοντα και
προσεκυνησαν τον βασιλεα. Και ο λεγατος ηλθε μετ' αυτων, οστις ποτε ηλθε μετα
τριηρεως του παπα εν τηι Κρη τηι και εν Κωνσταντινουπολει· αυτον γαρ απεσταλκεν
ο παπας ιδειν την βουλην του βασιλεως. Τοτε γουν προσταξας ο βασιλευς του
αγαγειν αυτωι τωι πρωι ιππους εκατον πεντηκοντα, οπως πορευθηι δια ξηρας εις
Φεῤραριαν, ενθα ην ο παπας, εμειναν ουν εν εκεινωι τωι τοπωι εκεινηι τηι νυκτι. Τωι δε
πρωι κελευσαντος του βασιλεως, απηλθον τα πλοια δια του ποταμου εις Φεῤραριαν,
αυτος δε, ως ειρηται, επορευθη δια ξηρας, τα δε πλοια δια του ποταμου επορευθησαν.
Ὁ γαρ βασιλευς δια ξηρας απελθων ωραι εκτηι της ημερας εισηλθεν εφιππος εις
Φεῤραριαν μετα τιμης και παῤρησιας μεγαλης· ησαν γαρ μετ' αυτου πολλοι
μητροπολιται, δηλονοτι επισκοποι του παπα, και ο αυθεν της της χωρας ωσαυτως,
ηγουν ο μαρκιων, ετι δε και ιερεις του βασιλεως και ο πνευματικος αυτου, ο μεγας
πρωτοσυγκελλος κυρ Γρηγοριος, και ετεροι ωσει διακο σιοι τον αριθμον. Και ουτως
εισηλθον μετα σαλπιγγων και παντος γενους μουσικου. Ἡ δε πασα πολις της
Φεῤραριας συνεδραμεν ιδειν την του αγιου ημων αυθεντου και βασιλεως ελευσιν
μετα αιδους και τιμης και ευβλαβειας. Και ο μεν βασιλευς εκαθεζετο εφ' ιππου
ωραιοτατου μελανος και ευτρεπισμενου μετα ερυθρου και χρυσουφαντου χασδιου·
αρχοντες δε και τινες αλλοι συνηπειγοντο αυτωι, μετα ουρανιας λευκοειδους
επισκεπαζοντες αυτον, και αυτη επιμελανιζουσα ως ιδεα ουρανου. Και ετερος ιππος
λευκος ωραιοτατος ευτρεπισμενος και αυτος τα αυτα, και χρυσους αετους επι του
χασ διου εχων και ετερα χρυσα πλεγματα, επορευετο εμπροσθεν του βασιλεως, μη
εχων αναβατην. Ὁ δε μακαριωτατος παπας ην καθημενος επι του παλατιου αυτου
μετα παν τος του κληρου, καρδιναλιων δηλαδη μητροπολιτων, επισκοπων, ιερεων
και αλλων του ιερατικου καταλογου και αρχοντων και αυθεντων πολλων,
εκδεχομενος τον βα σιλεα. Και ελθοντες οι εμπροσθεν εφιπποι, τινες μεν των
αρχοντων επεζευσαν και αυτος ο δεσποτης και εισηλθον δια της μεγαλης πυλης
ενδον του παλατιου, ου ην ο παπας τον δε βασιλεα εισηγαγον εφιππον δι' ετερας
πυλης. Γνους ουν ο παπας, οτι εγγυς εστι της πυλης ο βασιλευς, ανεστη και
περιεπατει, ον και ευρεν ο βασιλευς ορθιον· και θελων γονυπετησαι, ουκ αφηκεν
αυτον ο παπας, αλλ' εδεξατο αυτον εις τους κολ πους αυτου· και δους την χειρα
ησπασατο αυτην ο βασιλευς, και εκαθισεν αυτον εξ αριστερων αυτου, οι δε
καρδιναλιοι παρα τους ποδας αυτων εποιησαν τον εν Χριστωι 330 ασπασμον. Και
ομιλησαντες λογους μυστικους της ειρηνης ανεχωρησαν απ' αλληλων. και ο μεν
παπας εμεινεν εν τωι παλατιωι αυτου, ο δε βασιλευς υπο των συνερχομενων αυ τωι
εφιππων ηχθη μετα σαλπιγγων εν ετερωι παλατιωι ευτρεπισμενωι πανυ καλως κακει
σε ανεπαυσατο μετα των αρχοντων αυτου και των υπηρετων βασιλικως, μηνι
Μαρτιωι τεταρτηι, ημεραι Τριτηι.
Περι της ελευσεως του πατριαρχου εις Φεῤραριαν
XVI. Πλησιασαντος τοινυν του πατριαρχου ημων εν τωι ερυματι Φραγκουλη,
ετι αυτου μακρας απεχοντος, ιδου προς συναντησιν αυτωι ναυς τις ερχομενη κατα
χρυσος και συρομενη εν τωι ποταμωι παρα της σκαφης αυτης, και εζητουν τον
πατριαρ χην εισελθειν εν αυτηι· ην γαρ διωροφος και τριωροφος, ως η παλαια εκεινη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

του Νωε κιβωτος. Και εκεινη ασφαλως ην περιησφαλισμενη. Αυτη μεν οσον μεν εν
τωι υδατι. πισσηι κεχρισμενη υπηρχεν, οσον δε το φαινομενον εν χρωμασι διαφοροις
ην κεκαλωπισμενον. Μικρον δε ανωτερω παραθυριδες τετορνευμεναι, ως αν τις
εικασαι, μετα κιονων λεπ των ησαν αυται και μετα μαρμαρων κοκκινων, και ανωθεν
τουτων προσκυψις ωραιο τατη, υπερανω δε πασης της νηος κυκλωθεν πολεμικα
οργανα και εν μεσωι μαγειρειον δια το ανωθεν ειναι του καπνου, και κλιμαξ τις παρα
τηι πρυμνηι, και ετερα τηι πρω ραι προς το ανερχεσθαι και κατερχεσθαι τους υπηρετας
αυτης. Ἔσωθεν δε παλατιον αλ λο, ωσαν τις ειπηι ναον περικαλλη, και κοιτωνες
διαφοροι περικεκαλυμμενοι βηλοις χρυσοις. Κυκλωθεν δε αναβαθμιδες και
προβαθμιδες και καταπετασματα και θρονοι κα τεστρωμενοι ταποις μακροις·
κυκλωθεν θεωρια λαμπρα και περιφανης και αξιεπαινος. Κατωθεν δε του παλατιου
αλλο ως κατωγαιον αυτου και υποθηκαι υπηρχον πολλαι, αι μεν οινου, αι δε
ιχθυων, αι δε τροφων αλλων. Ἡ δε καλαθωσις του οροφου αυτης και η θαυμαστη
αναπαυσις των κοιτωτων εν αυτηι υπηρχον ωραιοταται. Κατα ουν την των Ἰταλων
διαλεκτον εκαλειτο η ναυς εκεινη ορομπουρκιον. Εισηλθε γουν εν αυτηι ο
πατριαρχης μετα των αρχιερεων και παντος του κληρου· και ην ιδειν πλεουσαν την
νηα δια του ποταμου ωσει παλατιον και μηδολως εικαζουσαν ειναι εν υδατι, αλλ' ως
εν ξηραι. Πλευσαντες ουν δια του ποταμου ηλθον εις Φεῤραριαν, και πεμψαντες απο
Ἑνετιας προς τον παπαν πρεσβεις τον Ἡρακλειας μητροπολιτην κυρ Ἀντωνιον
καιτον Μονεμβασιας κυρ Θεοδοσιον. Τωι πρωι δε ωραι πρωτηι της ημερας
παρεγενοντο τεσσαρεις καρδιναλιοι και επισκοποι πεντε επι εικοσι και ο μαρκιων ο
της Φεῤρα ριας κυριος και συν αυτωι πληθος αρχοντων εφ' ιππων και ημιονων
οχουμενων συ 332 ναντησαι τωι πατριαρχηι. Ἦν δε ο πατριαρχης εφιππος ερχομενος
εν τωι μεσωι δυο 332 καρδιναλιων μετα τιμης μεγαλης. Και ευθυς απελθοντες εις το
του παπα παλατιον, ησπασαντο αλληλους τωι αγιωι φιληματι. 20Ἀφιεμεν ουν τα οσα
εν τηι συνοδωι συμβαντα και τα απο τουτου εις ημας παρακολουθησαντα. XVII. Τωι δε
μ -ωι ετει, τηι κ -ηι Ἰαννουαριου μηνος, ευλογηθην εγω Ἑλενην την θυγατερα του επι
κανικλειου Ἀλεξιου Παλαιολογου του Τζαμπλακωνος· και ην εν τωιδε τωι
συνοικεσιωι παρανυμφος ο αυθεντης μου ο δεσποτης κυρ Κωνσταντινος, ο κατα το
ημετερον εθος στεφανω σας ημας. Και Μαΐου πρωτηι του #22 μζ-ου ετους εγεννηθη
μοι υιος του νομα Ἰωαννης, ον και ο προῤρηθεις αυθεντης μου ο δεσποτης
ανεγεννησε δια του θειου βαπτισματος. Τηι δε ιζ-ηι του ∆εκεμβριου του #22 μη-ου
ετους του παροντος μα ταιου βιου μετεστη η δεσποινα η κυρια Μαρια η απο της
Τραπεζουντος· και τηι πρωτηι Ἰουνιου μηνος του αυτου ετους απεθανε και η δεσποινα
κυρια Ευγενεια η του Κατελιουτζη θυγατηρ του της Λεσβου αυθεντου· και εταφησαν
αυται εν τηι του Παντοκρατορος μονηι. Και σφοδρος ει περ ποτε χειμων τοτε εγενετο.
Και τηι ιζ-ηι του αυτου μηνος το κοινον χρεος επληρωσε και η κυρια Ζωη η βασιλισσα
και εταφη εν τηι της κυριας Μαρθας μονηι. Και τωι Φεβρουαριωι μηνι του αυτου ετους
επανεστρεψαν παντες εις Κωνσταντινουπολιν, οι εν τηι Ἰταλιαι απελθοντες ενεκεν
της συνοδου, ο βασιλευς λεγω και ο δεσποτης και οι λοιποι, ανευ των εκεισε εν Ἰτα
λιαι εναπολειφθεντων τριων, του πατριαρχου κυρ Ἰωσηφ εν Φλωρεντιαι προς Κυριον
εκδημησαντος και του Σαρδεων μητροπολιτου εν Φεῤρα ριαι. Και ο Νικαιας προεδρος
εν Ῥωμηι εναπεμεινε τουνομα Βησσαριων, ον μετα την του πατριαρχου απο των ωδε
αποδημιαν ο βασιλευς και η συνοδος αυτον εις πατριαρ χην εψηφισαντο. Ειτα
ενεκεν τινων συγχυσεων και σκανδαλων μη ελθων εις Κωνσταν τινουπολιν, αλλ'
εις Ῥωμην προσμεινας, ο ακρος αρχιερευς καρδιναλιον εποιησεν αυ τον και πλειστα
σιτηρεσια αυτωι εδωρησατο. Τηι δε κζ-ηι Μαρτιου του αυτου ετους, τηι της Χριστου
αναστασεως Κυριακηι, εγεννηθη μοι ο δευτερος υιος Ἀλεξιος, και ζησας τριακοντα
ημερας μονον.
Και τωι εαρι του αυτου ετους εγενετο πατριαρχης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

Κωνσταντινουπολεως κυρ Μητροφανης, ο πριν Κυζικου μητροπολιτης. 334 χηιιιι.
Και τηι εκτηι ∆εκεμβριου μηνος του #22 μθ-ου ετους προ σεταχθην απελθειν με εις
Λεσβον, ενθα και κατεστησα, ινα εις γυναι κα λαβηι ο δεσποτης κυρ Κωνσταντινος ο
αυθεντης μου την κυριαν Αικατεριναν, θυγατερα του της ειρημενης νησου
αυθεντου κυρ Ντορη Παλαιολογου του Γατελιουτζη, και την του γαμου μνηστειαν
εποιησα. Τηι δε ι ηι Ἀπριλιου του αυτου ετους, τηι του πασχα αγιαι Κυριακηι, εγεννηθη
μοι θυγατηρ τουνομα Θαμαρ, ην ανεδεξατο και αυτην εκ του αγιου βαπτισματος ο
ειρημενος δεσποτης κυρ Κωνσταντινος ο αυθεντης μου. Και αυτηι τηι ημεραι ο
Παυλος Ἀσανης παραλαβων την θυγατερα αυ του Ἀσανιναν εφυγεν εις Μεσεμβριαν,
δι' αιτιαν οτι ερωμενος αυτης ο δεσποτης κυρ ∆ημητριος, εις λεχος εζητει αυτην· ο
δε βασιλευς και κυρ Κωνσταντινος ο δεσπο της, οι αυταδελφοι αυτου αμα τηι
δεσποινηι και μητρι ουκ ηνεσχοντο ακουσαι. Αυτος δε εν τωι επανελθειν εις Μεσεμ
βριαν, και του δεσποτου κυρ ∆ημητριου 20εκει κρυφως παραγενο μενου20, εις
νομιμον γυναικα ελαβεν αυτην. Τηι δε κζ-ηι του Ἰουλιου μηνος του αυτου ετους
απηλθεν εις Λεσβον ο αυθεντης μου ο δεσποτης κυρ Κωνσταντινος μετα βασιλικων
τριηρεων και ελαβεν εις γυναικα την ειρημενην κυριαν Αικατεριναν την Κατελιου
τζεναν δρουγγαριου οντος εν ταισδε ταις τριηρεσι Νοταρα του μετα ταυτα
γενομενου μεγαλου δουκος. Και τωι Σεπτεμβριωι μηνι του #22 ν-ου ετους
καταλειψας εκεισε την δεσποιναν εις τον αυτης πατερα την και γυ ναικα αυτου ο
αυθεντης μου, και ηλθομεν εις την Πελοποννησον μετα των αυθεντικων τριηρεων
και ετερας αλλης τριηρεως της Λεσβου. Τηι δε κ-ηι Ὀκτωμβριου του αυτου ετους
προσταχθεις εγω διεβην πρεσβυς προς τον αμηραν και προς τον βασιλεα, εχων και
αποκρυφον μυστηριον, οτι εαν δωσηι τουτο ο βασιλευς, απελθειν με προς τον δεσ
ποτην κυρ ∆ημητριον ανω εις την Μεσεμβριαν και δωσω εκεινωι απαντα τον τοπον,
ον ο αυθεντης μου εν τηι Πελοποννησωι ειχεν· αυτος δε ελθηι παλιν εις την πολιν και
εχηι την Σηλυμβριαν και τα αλλα τα εκεισε της Μαυρης Θαλασσης, ητοι του
Ευξεινου20 Ποντου αχρι των ∆ερκων, δια το εγγυς ειναι της πολεως ενεκεν της
ελπιδος της βασι λειας, ως ηγαπα και ο βασιλευς, ος με καλως απεδεξατο. Και
αποσωσας εγω τωι Ἰαννουαριωι μηνι εις Μεσεμβριαν προς τον δεσποτην κυρ ∆ημη
336 τριον, αυτος δε ην ετοιμαζων, ινα κατα της Πολεως και του βασιλεως και
αδελφου αυτου ελθηι· και απεμψε με απρακτον ενεκεν τουτου. Και 20εν ταις ημεραις,
εν αις διετριβον εγω εκεισε, εν αποπλη ξιαι δεινηι περιπεσων ο Παυλος ο Ἀσανης
εναπεψυξεν. Ἐμου δε επα-ναστρεψαντος εις την Πολιν και προσμενοντος μου, οπως
ορισμωι του βασιλεως επανελθω προς τον αυθεντην μου εις Πελοποννησον, ιδου τηι
κγ-ηι του Ἀπριλιου μηνος του αυτου ετους επεδραμεν ο δεσποτης κυρ ∆ημητριος
μετα στρατου και απεκλεισε την πολιν, φθειρας και ζημιω σας, ους ευρεν εξωθεν,
εχων μεθ' εαυτου συμμαχους μερος ικα νον εκ του των Τουρκων στρατου· ωι δη μηνι
εγεννηθη αυτωι η θυγατηρ, 20ην ελαβεν υστερον εις γυναικα ο αμηρας Μεεμετησ.
Και τωι Ἰουλιωι μηνι του αυτου ετους ερχομενου του αυθεντου μου και δεσποτου κυρ
Κωνσταντινου εις βοηθειαν της Πολεως και δια της Λεσ βου διελθοντος, ελαβε και
την δεσποιναν την εαυτου συζυγον μεθ' εαυτου. Και εν τηι Λημνωι ελθοντος,
επολεμηθη υπο του στολου παντος των Τουρκων ημεραις πολλαις εκει ευρεθεντος·
τηι δε Θεου βοηθειαι α πελθεν απρακτος απ' αυτου ο στολος. Ἡ δε δεσποινα η τουτου
συ νευνος, απο της περιστασεως ασθενησασα και εκτρωθεισα, τωι Αυγουστωι μηνι του
αυτου ετους εις το Παλαιοκαστρον του αυτου της Λημνου νησιου απεθανε και
εταφη. Και τηι ιδ-ηι του Σεπτεμβριου μηνος του ʹ να-ου ετους εγεννηθη μοι ο ετερος
υιος Ἀλεξιος. Και τωι Νοεμβριωι μηνι του αυτου ετους ηλθεν εις την Πολιν ο δεσ
ποτης και αυθεντης μου. Και τηι α-ηι Μαρτιου ελαβεν απο την βασιλεα την Σηλυβριαν
και απεστειλεν εμε εκεισε διοικειν και ουτως προσεταξε μοι φυλαττειν αυτην μετ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

επιμελειας δια την υποψιαν, ην ειχο μεν εκ του αμηρα και του δεσποτου κυρ
∆ημητριου και αυτου δη του βασιλεως. XIX. Τωι δε Ἰουνιωι μηνι του αυτου ετους
ηλθεν εις Κωνσταντινουπολιν λεων ο20 Φραγκοπουλος ο πρωτοστρατωρ, 20ο επ'
αδελφηι υιος του παλαι μεγαλου πρωτοστρατορος Νικηφορου του Με λισσηνου, ον η
ιστορια αλλαχου εδηλωσε. ∆ια του το και την επιτροπικην του Μεσσηνιακου κολπου
διηρχεν, ως του ρηθεντος μεγαλου πρωτοστρατορος ανεψιος, προσταξει του
δεσποτου κυρ Θεοδωρου, εως ου επιτρεψηι αυτην τωι δεσποτηι κυρ Κωνσταντινωι, ως
προγεγραπται. Τοτε ορισθεις καγω εκ της Σηλυβριας ηλθον εις την
Κωνσταντινουπολιν. Και αναμεταξυ των αδελφων συμφωνιαι γεγονασι τοιαυται,
οτι ο μεν αυθεντης μου ο δεσποτης Κωνσταντινος απελθηι εις 338 Πελοποννησον
και τον τοπον απαντα του δεσποτου κυρ Θεοδωρου λαβηι, ο δε κυρ Θεοδωρος εις την
πολιν ελθηι και την Σηλυβριαν λαβηι, α δη και εγενετο. Και τηι δεκατηι Ὀκτωμβριου
του #22 νβ-ου ετους ο αυθεντης μου ο δεσποτης εξηλθε μετα νηος απο της Πολεως
και πλευσας εις Πελοπον νησον· και παλιν μετ' αυτης δη της νηος ο δεσποτης κυρ
Θεοδωρος τωι ∆εκεμβριωι μηνι του αυτου ετους απεσωσεν εις την Πολιν. Και τωι Μαρ
τιωι μηνι παρεδωκα αυτωι την Σηλυβριαν· και εμβαντος μου εις νηα την εκ Κρητης
Ὑαλινα Ἀντωνιου εις την της Ευριπου Καρυστον επαφηκε με. Και τηι τριτηι του
Ἰουνιου δια της ξηρας οδου εφθασα εις την Σπαρ την. Και ο δεσποτης κυρ Θεοδωρος
εζητει με τα πλειστα και παρωτρυνεν, ινα και την Σηλυβριαν εχω και των πρωτων
αυτου υποχειριων ευρησω μαι. ∆ιερχομενος ουν καγω ευρον και τον Ἰσθμον
οικοδομηθεντα παρα του αυθεντος μου του δεσποτου τωι παρελθοντι εαρι.
Φθασαντος μου ουν εις την Σπαρτην, μετα τινας ημερας ου πολλας ηλθεν εις την
Κωνσταντινουπολιν μετα πλειστων τριηρεων ο καρδινα λιος και βικεκαγκελλαριος
και καθολικος του παπα λεγατος δια την κατα των ασεβων του ρηγος της Ουγκριας
εξελευσιν. Ἐσταλην καγω αυθις πρεσβυς προς τε τον βασιλεα και τον αμηραν και
αυτον δη τον ρηγα, αλλα δη και προς τον πρεσβευτην ητοι λεγατον και προς τον
καπητα νιον Ἀλουΐσιον Λαουρεδανον δια τινας αναγκαιας δουλειας, προς ου
προβωσι τα πραγματα. Και διερχομενου μου την Κορινθον τηι λ-ηι του Αυγουστου
μηνος, ινα τας τριηρεις του στολου φθασω εις Ευριπον, ενθα ευρον τεθαμμενον τον
καλοκαγαθον Κορινθου Μαρκον· ος και εν τηι αυληι ημων εγεννηθη και
συνανετραφη ημιν και υπο του κακου της μητρυιας αυτου πολλα πιεζομενος
μεγαλας θεραπειας παρα των γεννητορων μου ευρισκεν, ος και αναγκασθεις εκ του
πολλου κακου εφυγε του πατρος αυτου και εις την των Ξανθοπουλων μονην απηλθε
και χρησιμωτατος κατεσταθη. Φθασας εγω εις Ευριπον και μη ευρων τας τριηρεις,
δι' αλλου πλευ σιμου εις Λημνον απεσωσα κακεισε ευρων τριηρην τινα βασιλικην
απε σωθην εις Κωνσταντινουπολιν κατα την αρχην του Νοεμβριου του #22 νγ-ου
ετους. Και τωι αυτωι μηνι ενδεκατηι, ο ρηξ της Ουγκαριας απεκτανθη παρα του αμηρα
εις την Βαρναν. τοιουτοτροπως· Συγκροτηθεντος του πολεμου ανα των Ουγκρων
και Τουρκων, ο του ρηγος στρατος υπερειχε κατα παντα, ο δε Τουρκων αμηρας και
πασα η συμ βουλη αυτου εζητουν ευκαιριαν αναχωρησαι, ει δυνατον ην· πολυς γαρ
φοβος και τρο 340 μος ενεπεσεν επι τους ασεβεις. Οι δε Ουγκροι εκ τουναντιου μετα
χαρας και τολ μης και ανδρειας θαρσαλεως εστηκεισαν ελπιζοντες, ινα της νικης
τυχωσι και τον αμηραν και παντας τους αυτου αιχμαλωτισωσιν. Ἐπι δε την αυριον
θελοντες οι Ουγκα ροι, ινα τον πολεμον κροτησωσι και, βουλης γενομενης ανα
αυτων, ο ρηξ και ετεροι τινες διεκρινον λεγοντες, ινα αυτοματως ο ρηξ τον πολεμον
συναψηι και εως της σκη νης του αμηρα, ει δυνατον, φθασηι, οπως η φημη της νικης
και της ανδρειας αυτου κηρυχθηι εν τωι κοσμωι· ραδιον γαρ και εν ευκολιαι ελογιζοντο
την νικην καθ' εαυτους· Ὁ δε Ἴαγκος ο και κυβερνητης αυτου, ως φρονιμος και
πρακτικος εν πολεμοις τα εναν-τια φρονων, ελεγε· Της τυχης το αστατον ουδεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

οιδε· διο η βασιλεια σου ουκ εστιν αναγκη, ινα τοιουτως επιχειρισθηις, επικινδυνον
εστι το πραγμα, αλλ' εγω πραξω, οσα παρα της βασιλειας σου προσταχθω. Και ει μεν
η τυχη εμοι βοηθησηι, εως της σκη νης του αμηρα εγω απελευσομαι, και ει μεν η νικη
εως τελους εσεται εις ημας και εγω επαναστρεψω, δοξα τωι Θεωι, η νικη της
βασιλειας σου εστι και εσεται· ει δε απο κτανθω, ουδεν εστι το εμποδιζον υμας.
Ἐμβλεψατε την γνωσιν του οφεως, ος παντοτε την κεφαλην σκεπων, ολον το σωμα
υγιαινει· ει δε πληγηι η κεφαλη, ολον το σωμα απολ λυται. Τοιουτως και ει η
βασιλεια σου επιχειρισθηις και τουναντιον συμβηι, ο δεομαι του Κυριου μη γενοιτο,
παντες ημεις προφανως απολλυμεθα. Ὁ δε ρηξ μη δεχθεις την του Ἰαγκου βουλην,
τωι πρωι συγκροτηθεντος του πολεμου ισχυρου και φοβερου, και πολλη αιματοχυσια
και σφαγη εκ του των Τουρκων μερους εγεγονει. Ὁ δε ρηξ φθασας αχρις εγγυς της
σκηνης του αμηρα, εβουλετο φευγειν ο αμηρας, οι δε ιαννι τζαρεοι ουκ ειασαν
αυτον, ει και εις δειλιαν επεσε, θεωρων τον ρηγα ανδρειως μαχο μενον, αλλα
χειροπεδαις σιδηραις κρατησαντες τον ιππον αυτου, και ουκ εδυνατο φευ γειν· οι και
ηγωνισαντο ισχυρως περι της του αμηρα σωτηριας. Ὁ δε ρηξ δι' αλλης ανδρειως
μαχομενος, ινα τον αμηραν και πασαν την αποσκευην αυτου κερδησηι, και τις των
ιαννιτζαρων τουνομα Χαμουζας, εκ της Πελοποννησου ορμωμενος, τον οπισθεν
ποδα του ιππου του ρηγος τρωσας αξινηι, ην ριψας κατα του ιππου, και εν τηι γηι πε
σων συν τωι αναβατηι, και ουτως δραμων αυτον απεκεφαλισε· και μετα αλαλαγμου,
ως συνηθες τοις ασεβεσι, την τουτου κεφαλην υψωσαν επι δορατος. Και ιδοντες οι
Ουγκροι διεσκορπισθησαν ενθεν κακειθεν και εν τωι φευγειν αυτους πολλοι
εαλωντο και εφο νευοντο· και τουτο εκ της κακης συμβουλης συνεβη. Τωι δε
ειρημενωι ιαννιτζαρηι Χαμου ζα ο αμηρας ανταμειψας την ανδριαν και τολμην αυτου
δρουγγαριον της αυτου βιγλας τετιμηκεν, ο λεγεται τηι αυτων διαλεκτωι
ιαννιτζαραγας, και μετ' ολιγον καιρον και βε ζιρην αυτου εποιησε. Τηι ουν ιζ-ηι του
Ἰουλιου μηνος του αυτου ετους γεγονε παγκοσμιος καυσων και αξιος μνημης. 342
Ἐν ωι δη θερει και ο πνευματικος κυρ Γρηγοριος ο 20Μελισσηνοσ πατριαρχης
εγενετο. Και τηι ιε-ηι του Αυγουστου μηνος εγεννηθη μοι υιος Ἀνδρονικος τουνομα,
ος εζησεν ημερας και μονον οκτω. Και τωι #22 νδ-ωι ετει, εν μηνι ∆εκεμβριωι
φθινοντι, ελθοντος μου εις την Πελοποννησον μετα των της Ἑνετιας εμπορικων
τριηρεων, και Σεπτεμβριου πρωτηι του #22 νε-ου ετους ευηργετηθην την ηγεμονιαν
της Σπαρτης και διοικησιν και παντων των περιξ αυτης, ηγουν Κουλα, Ἑ-βραικης,
Τριπης, Τζεραμιου, Παγκοτων, Σκλαβοχωριου και παντων των αλλων αυτου χωριων
και παντα τα εισοδηματα αυτων, ως ουκ ειχεν ου δεις αλλος πωποτε την τοιαυτην
διοικησιν, ειπων μοι δε και τουτο ο αυθεντης μου, οτι επει ενεκεν της σης χρηστης
δουλοσυνης και της εμης προς σε αναδοχης και αγαπης ευηργετησαμεν σοι την της
Σπαρτης διοικησιν, και ουτως θελω ειναι και αυτη ως της Κορινθου και Πατρας, ων
την μεν εχει ο Καντακουζηνος Ἰωαννης, την δε Ἀλεξιος ο Λασκαρις. Και γινωσκε,
οτι ετερον μεσαζοντα ου ποιησω παρεξ τον Σοφιανον Ευ δαιμονα Ἰωαννην, ον εχω.
Ἀλλ' ουδ' ενταυθα ευρησομαι αει, αλλα διε-ξομαι τον τοπον μου δια πολλα
ωφελιμα. Και οταν μεν ευρησωμαι εις την Κορινθον, προσταξω τας εμας υποθεσεις
γινεσθαι και θεωρεισθαι και τας του τοπου εκεινου μετα του Καντακουζηνου και του
Ευδαιμονος Ἰωαν νου· και οταν παλιν ευρησωμαι εν Πατραι, μετα του Λασκαρι και
του Ευδαιμονος Ἰωαννου, καταλιμπανων τον Καντακουζηνον εις την αρχην αυτου·
οταν δε ειμι ενταυθα, μετα σου και του Ευδαιμονος Ἰωαννου και αλλων, οτι, οταν
Θεου ευδοκιαι ληψωμαι και γυναικα, σηι γνωμηι εξω αυ την. Και ενταυθα τον πλειονα
χρονον διαβιβασω και συ εσηι ο γνωστο τερος εν πασιν εις τα θεραπειας αυτης. Νυν
δε εγω μεν απερχομαι προς κρειττονα οικοδομην του Ἰσθμου· συ δε ενταυθα
ευρισκομενος αρχου καλως την αρχην σου και παυσον τας αδικιας και τας ενταυθα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

πολλας αρχας και ποιησον παντας μη εχειν αλλην αρχην παρεξ σου ως εμε μο νον
αυθεντην, ηγουν αντι εμου. Και εαν θεληις του μη ποιειν αδικιας και φιλοπροσωπιας
και φυλαττηις μαλλον τους νομους εξεις τον μισθον εκ του Θεου και εξ ημων
ευχαριστιαν. Ἄπεχε των δωρων, δια τι μεν περι των δωροδεκτων ταδε φησιν ο
χρυσους την γλωτταν· πυρ κατακαυσει οικους δωροδεκτων και καρδιας, δια τι μεν η
δωροδοκια διαφθειρει το δικαιον και τοσουτον αποτυφλοι ως και αθωους υπο
καταδικην ποιει. Ἔτι δε και ταυτας τας τρεις αρετας δει εχειν τον κριτην, τον
κρινοντα λαον Κυριου και ομοφυλους Χριστιανους, 344 πιστιν ορθην εις Θεον και
εις τον προχειριζοντα αυτωι το αξιωμα και αληθειαν απο της γλωττης και
σωφροσυνην απο του σωματος· και ταυτα παντα καλως σε οιδα φυ λαττειν εκ
νεοτητος σου. Και εν ταις αποστολικαις διαταξεσιν ουτως φησιν· εστω ο κριτης
απροσωποληπτος, μητε πλουσιον εντρεπομενος η κολακευων παρα προσηκον, μητε
πενητος φειδομενος· ου ληψηι, γαρ φησι, προσωπον δυναστου, και πενητα ουκ
ελεησηις εν κρισει, οτι του Θεου η κρισις. ∆ικαιος το δικαιον διωξεται και ουκ αρε σει
τωι δικαιωι αδικον ποτε. Προσκυνησας ουν εγω αυτον και ευχαριστησας, απηλθεν εις
τον Ἰσθμον τηι κη-ηι του αυτου Σεπτεμβριου. Τωι δε Ὀκτωμβριωι μηνι του αυτου
ετους εξηλθεν απο της Γλαρεν τζας η κυρια Ἑλενη, η θυγατηρ του κυρ Θωμα του
δεσποτου, ινα απελ θηι εις την Σερβιαν και Λαζαρον, τον υιον κυρ Γεωργιου
δεσποτου, αν δρα λαβηι, οπερ και εγενετο· και δια τουτο και δεσποτην αυτον δη τον
Λαζαρον ο βασιλευς κυρ Ἰωαννης ενεκεν του Φιλανθρωπηνου Γεωργιου τετιμηκε.
Τηι δε κζ-ηι του Νοεμβριου μηνος του αυτου ετους ηλθεν ο αμηρας κατα του
Ἑξαμιλου Ἰσθμου και τηι δεκατηι του ∆εκεμβριου μηνος πα-ρελαβεν αυτον και
επορθησεν. Και απελθοντος αυτου εις Πατραν, την Πατρας πολιν μονην παρελαβε
και ενεπρησε και ηφανισε. Και τωι Αυγουστωι μηνι του αυτου ετους εσταλην παλιν
εγω εις την Κωνσταντινουπολιν υπερ πολλων τινων υποθεσεων και περι της Τρα
πεζουντος και της Γοτθιας και περι τινος συνοικεσιου δια τον αυθεντην μου, επει απ'
εκεισε προεσυντυχον· ενθα ιερομοναχους και εκ των ανθρω πων μου προεστειλα εν
εκεινοις τοις μερεσιν, εξαιρετως δε και τον ιερο μοναχον τον Ἰσιδωρον, τον και
υστερον χρηματισαντα μητροπολιτην Ἀθηνων, μεθ' ων εγραψα. Και προσμενοντος
μου εκει τωι 20Ἰουλιωι20 μηνι του #22 ν -ου ετους απεθανεν υπο λοιμωδους
νοσηματος ο δεσποτης κυρ Θεοδωρος εν τηι Σηλυβριαι και, κομισαντες το λειψανον
αυτου εν τηι Πολει, εθαψαν αυ τον εν τηι του Παντοκρατορος μονηι. Και τηι ιε-ηι του
Αυγουστου μηνος του αυτου ετους, απεθανε μοι ο υιος Ἀλεξιος, ζησας χρονους πεντε
και μηνας ενδεκα· ου ο θανατος σφο δρα μου καθηψατο, ουκ ειδοτος μου του αθλιου
τα μελλοντα μοι συμβη ναι λυπηροτερα. 346 Και τηι λα-ηι του Ὀκτωμβριου μηνος
του #22 νζ-ου ετους απεθανε και ο βασιλευς κυρ Ἰωαννης, ετων υπαρχων ν ʹ και
μηνων δεκα και η μερων ιεʹ, και εταφη τηι πρωτηι Νοεμβριου εν τηι μονηι του
Παντοκρα τορος, αυτοκρατορησας ετη εικοσι τρια, μηνας τρεις και ημερας δεκα.
Τελος της βασιλειας Ἰωαννου του Παλαιολογου και του δευτερου βιβλιου. 348

ΒΙΒΛΙΟΝ ΤΡΙΤΟΝ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΑΣ ΤΟΥ ΚΥΡ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ
ΤΟΥ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΟΛΕΩΣ ΑΛΩΣΕΩΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΩΝ ΤΙΝΩΝ
I. Νοεμβριου μηνος δεκατηι τριτηι του #22 νζ-ου ετους ηλθεν εις την
Κωνσταντινουπολιν μετα νηος ο δεσποτης κυρ Θωμας, μη ειδως τον του βασιλεως
θανατον· και διερχομενος την Καλλιουπολιν εμαθεν αυτο. Αυ του δε παραγενομενου
επαυσαν πολλωι πλεον τα οσα ο δεσποτης κυρ ∆ημητριος και οι αυτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

σφετεριζομενοι ενεργουσαν βασιλευσαι τουτον τον δεσποτην και πορφυρογεννητον.
Ἀλλα παρα των της Κωνσταντινου πολιτων ουκ αξιον ειναι εκρινετο, ζωντος του
πρωτου και τοιουτου αδελ φου του επι πασαις αρεταις πρωτευοντος, (ει και
δυστυχης ην)· ομως το προσηκον και δικαιον επραξαν. Προσταξει της αγιας
δεσποινης και των υιων αυτης των δεσποτων και των αρχοντων βουληι και γνωμηι
τωι αμη ρα εβουληθησαν ακουτισαι, οτι και αυτη η μητηρ και οι αδελφοι και το
πρωτειον του χρονου και η αρετη και αγαπη των εν τηι Πολει σχε δον παντων τον
κυρ Κωνσταντινον δια βασιλεα κρινουσιν, ινα κακεινος επι σταται τουτο. Και τηι -ηι
του ∆εκεμβριου απεσταλθην εγω πρεσβυς προς τον αμηραν αναγγειλαι τα ειρημενα.
Ὡς ουν ανηγγειλα αυτα τωι αμηρα, ακουσας επεκυρωσε και μετα τιμης και δωρων
απεπεμψε με. Ταις αυταις δε ημεραις και αρχοντες εκ Κωνσταντινουπολεως εις
Πελοποννησον εσταλησαν. Και Ἀλεξιος Φιλανθρωπηνος ο Λασκαρις εσταλη εις την
Πολιν παρα του αυθεντου ημων μετα του δεσποτου κυρ Θωμα υπερ τινων αυτων
υποθεσεων προς τον βασιλεα, μη ειδοτες τον του βασιλεως θανατον. Και φθασαντες
εις την βασιλευουσαν των πο λεων ευρον τεθνηκοτα τον ανακτα. Και συγχυσεως
πολλης ουσης περι του τινα στεφθηναι εις βασιλεα εκ των αδελφων, κατα το
διορισθεν υπο παντων, ως προειρηται, απεσταλθη ο ρηθεις Ἀλεξιος ο Φιλανθρωπη
νος μετα Μανουηλ του Παλαιολογου του λεγομενου Ἰαγρου εις Πελο ποννησον, ινα
εις βασιλεα στεψωσι τον δεσποτην κυρ Κωνσταντινον 350 τον αυθεντην μου, ο και
επραξαν εν τηι Σπαρτηι τηι εκτηι Ἰαννουαριου. Και τηι ιβ-ηι του Μαρτιου μηνος του
αυτου ετους εφθασαμεν εις την Πολιν μετα του αυθεντου ημων του νεου
εστεμμενου βασιλεως Κατα λανικων τριηρεων· και παρα παντων ασπασιως εδεχθη ο
νεος αναξ μετα χαρας, εμπλησμενοι απαντες αγαλλιασεως και ευφροσυνης και
θριαμ βους μεγαλους ποιησαντες, ως εθος εστι τοις νεωστι εστεμμενοις βασι λευσι
ποιειν. Μετα δε τινας ημερας τον αυταδελφον αυτου τον κυρ Θω μαν τον
αυθεντοπουλον εις δεσποτικον αξιωμα ανεβιβασε. Και τωι αυτωι ετει εν μηνι
αυγουστωι εξελθων της πολεως ο προῤρηθεις δεσ ποτης κυρ Θωμας απηλθεν εις
Πελοποννησον. Τηι δε πρωτηι Σεπτεμβριου του ʹ νη-ου ετους εξηλθε και ο δεσπο της
ο πορφυρογεννητος κυρ ∆ημητριος και απηλθε κακεινος εις Πελο ποννησον, και
συνηβασεις μεθ' ορκων φρικτων προ του εξελθειν αυτους της πολεως ενωπιον της
κυριας μητρος αυτων και βασιλισσης και του αυτοκρατορος και αδελφου και παντων
των της συγκλητου εγκριτων αρ χοντων ποιησαντες, ινα μηδεις του ετερου τους
τοπους και ορια υπερ πηδαι και αρπαζηι, αλλ' ειρηνικως διαγειν. Ουτοι δε μετα ταυτα
μη τη ρησαντες τους ορκους, και τας συνθηκας αθετησαν· δια τουτο εν υστε ροις, ὣς
καθως εφανη και ειδον καγω, κακως απελαβον και προς αλλη λους διετεθησαν,
20ως προσω διηγησομαι τα παρακολου θησαντα αναμεταξυ αυτων. Τηι δε τεταρτηι20
του Ὀκτωμβριου μηνος του αυτου ετους εσταλην εγω παρα του αυθεντου μου και
βασιλεως προς τον Ἰβεριας κυρ Γεωργιον μεμπεν, ο παρ' ημιν ρηξ λεγεται, και προς
τον βασιλεα Τραπεζουντος κυρ Ἰωαννην τον Κομνηνον μετα δωρων αγλαων και
πολλης παρασκευης, με τα αρχοντων και στρατιωτων και ιερομοναχων και
μοναχων και ψαλτων μουσικων και ιατρων και τινων κρουοντων οργανα και ετερα
ειδη μουσι κα. Και ελθοντες εις Ἰβεριαν υπο παντων εδεχθημεν μετα χαρας· και
κρουομενων των μουσικων ειδων και οργανων, παντες οι εκειθεν ετρε χον ιδειν και
εθαυμαζον λεγοντες, οτι ηκουομεν περι τουτων, αλλ' αισθη τως ως τα νυν ουκ
ειδομεν ουτε ηκουσαμεν. Ουχι μονον απο της Ἰβε ριας πολεως, αλλα και εκ των
περιξ αυτης και περατων ετρεχον ιδειν και ακουσαι, οτι το ονομα αυτων ηκουον, τι
δε εστιν, ουκ εγινωσκον. Και ελθοντων πολλων, εν αυτοις ην και τις γηραιος ωσει
ετων εκατον και ταδε μοι διηγησατο. Ἦν τουνομα τωι πρεσβυτηι Ἐφραιμ, ορμωμενος
εκ τινος της Ἰβεριας πολεως· ος εκ νεοτητος αυτου ηιχμαλωτισθη υπο βαρβαρων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

ασεβων των εκειθεν 352 εθνων, και επωλησαν αυτον εις τα ενδοτερα μερη Περσων.
Ὁ δε κυριος αυτου εμπο ρος ων και μετα ετερων πολλων εμπορων θελοντες ελθειν
κατα τα των Ἰνδων μερη ποιησαι την αυτων νενομισμενην εμποριαν και
περιπατουντες ημερας ουκ ολιγας, ηγ γισαν ενδον της των Ἰνδων χωρας. Ὁ αυτος
Ἐφραιμ επιθυμων φυγειν του ζυγου τηςαιχμαλωσιας εζητει ευκαιριαν. Και εν μιαι
νυκτι πανσεληνωι ο κυριος αυτου κεκοπια κως εκ της οδοιποριας και ετεροι
συνοδοιποροι, αυτος τηι τυχηι φοραι χρησαμενος, εγερθεις φυγας ᾤχετο εκ τοπου εις
τοπον, περιπατων ημερας πολλας εν ερημοις το ποις και αβατοις. Ἔφθασεν εις τινας
νησους, εν αις οικουσιν οι μακροβιοι· μακρο βιους δε ονομαζουσι δια το ζην πλειον η
εκατον πεντηκοντα ετη εκαστος αυτων. Και τουτο δε γινεται, λεγουσι, δια της του
αερος ευκρασιας και καθαροτητος, δια τι μεν εν εκεινοις τοις μερεσιν ου λειπονται
οπωρα παντοια δι' ολου ενιαυτου, ων τα μεν ανθουσι, τα δε ομφακιζουσι, τα δε
τρυγαται. Ἐκει δε και τα μεγαλα Ἰνδικα γινονται καρυα και δυσποριστα ημιν και
πανυ επιθυμητα αρωματα και ο μαγνητης λιθος. Οι τινες ανδρες εθνος εισιν ευσεβες
και ζωσι ζωην ακτημονα και τον Θεον δοξαζουσιν. Ἐκ των εκειθεν και ο ποταμος ο
Νειλος αρχην λαμβανει· ο δε τροπος, οπου ο πο ταμος ουτος τωι Ἰουλιωι και
Αυγουστωι μηνι πλημμυρει και ουχ ετερωι, ως οι αλλοι ποταμοι, λεγουσιν ειναι
ουτως, οτι οι δυο αυτοι μηνες εν εκεινοις τοις μερεσιν υπαρ χουσι ψυχροτεροι των
αλλων μηνων, διοτι ο ηλιος υπαρχει προς ημας και προς το βορειον. Ὑψωνεται δια
τουτο τοτε μεσουντος του θερους, την Αιγυπτον επικλυζει, ωστε παντος ηλιου την
βορειοτεραν διαθεοντος ζωνην και τοις αλλοις παρενοχλουντος ποταμοις. Ἐπερασε
δε και τινα αλλον ποταμον πανυ επικινδυνον, ινα υπαγηι αυτοθι εις τους
μακροβιους, δια τι ζωον αμφιβιον μεγα σφοδρα, ο κατοικει εν εκεινου του ποταμου
τωι υδατι καλουμενον τηι εκεινων διαλεκτωι οδοτυραννον, οιον και ελεφαντα
δυναται καταπιειν ολοκληρον. Ευρισκονται δε εν εκεινοις τοις ερημοις τοποις και
ετερα πολλα φοβερωτατα ζωα και θηρια, εξ ων εισι δρακοντες πλειστοι, μεγιστοι
σφο δρα ωσει πηχων εβδομηκοντα, το δε μεγεθος και το παχος πολυ και
φρικωδεστατον, σκορπιοι μεν πηχαιοι, οι δε μυρμηκες σπιθαμιαιοι και πλεον,
νυκτεριδες δε ως κο ρακες θερινοι, μυιαι δε ωσει στρουθια τα επι δωματος. ∆ια τουτο
και εκεινοι οι το ποι εισιν αοικητοι δια τα φοβερα θηρια και φαρμακωδη. Οι
ελεφαντες δε κατ' εκει νην την χωραν εισι το πληθος ωσπερ καθ' ημας οι βοες και
αγελαι προβατων, οι και αγεληδον πορευομενοι βοσκονται. ∆ιατριψας δε ουτος εν
εκεινηι τηι χωραι καιρον τινα, και την διαλεκτον του τοπου εκεινου καλως εμαθεν.
Και ενεθυμηθη, ινα εν τηι πατριδι επανελθηι· και τινι των εντοπιων την γνωμην
αυτου ειπων, παρελαβεν αυτον και ηγα γεν εν τοπωι τινι, ενθα εκ των εξωθεν Ἰνδων
ακατια ερχομενα και φορτον ποιουντα αρωματων ην. Ἐμβας ο Ἐφραιμ εν ενι των
ακατιων και ελθων, ευρε νηα παμμεγεθον Ἰβηρικην, και πλευσας δι' αυτης, ηλθεν
εις Ἰβηριαν, ητοι Ἱσπανιαν κατα την Πορ 354 τουγαλλιαν, κακειθεν δι' αλλης νηος
πλευσας κατα τας Βρεταννικας νησους και πλη σιον Γερμανιας περασας, εις Ἰβεριαν
παρεγενετο, ενθα καγω εφθασα. Και ουτως ταυ τα μοι εξηγησατο. Ἀπηλθον ουν εγω
εν εκεινωι τωι τοπωι ενεκεν συμπεθεριου, οπου δ' αρα μοι φανησεται εκ των δυο
γενων. Ἔδει ουν, ινα και μετα γραμ ματος, δια το αναιτιον μου πλεον, δηλωσω τωι
βασιλει τα καλα αμφο τερων των μερων. Και ερχομενοι περι την Ἀμισον
εναυαγησαν. Ἐκεισε προσδοκων εγω την απολογιαν, διετριψα εν εκεινοις τοις
μερεσιν ετη δυο και20 ημερας τριακοντα. Τωιδε καιρωι τηι κγ-ηι του Μαρτιου μηνος
του αυτου ετους τεθνηκεν η εν μακαριαι τηι ληξει, η αοιδιμος δεσποινα Ει ρηνη, η δια
του θειου και αγγελικου σχηματος μετονομασθεισα Ὑπομονη μοναχη. και εταφη εις
την μονην του Παντοκρατορος, πλησιον του μακαριτου και αοιδιμου βασιλεως του
συζυγου αυτης. Και τωι Φεβρουαριωι μηνι του #22 νθ-ου ετους απεθανεν ο αμη ρας ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

Ἀμουρατης, 20ο καγω εμαθον ετι ων εν τηι Ἰβεριαι20. Ὡςουν ηλθον εις Τραπεζουντα,
ειρηκε μοι ο βασιλευς τοιαδε· Κυριε πρε σβυ, ειπειν σοι θελω χρηστας αγγελιας, ει μη
δει αποδουνται σε ημιν τι δωρον χαριτος. Καγω αναστας προσεκυνησα αυτον ειπων·
Ὁ Θεος μακροημερευσηι την αγιαν σου βασιλειαν, ος πολυτροπως ευεργετεις ημας·
ουτως και δια τας νυν αγαθας αγγελιας αυθις ευεργετησει ημας, αλλ' ημιν ουκ εστιν
ανταξιον τι αποδουναι τηι βασιλειαι σου τηι αγιαι. Και ευθυς ειπε μοι περι του θανατου
του αμηρα και πως ο υιος αυτου εγε νετο αυθεντης και πλειστας χαριτας εποιησε τωι
ανακτι· και η ειρηνη επεκυρωθη, αναμεταξυ αυτων τηρειν αυτην, ως και πρωην
μετα του πα τρος αυτου ειχεν ο εκεινων οικος. Καγω ακουσας ουτως εγενομην αφω
νος και τοσουτη οδυνη μοι περιειχετο, ως ει περι του θανατου των φιλ τατων
ηκουκειν. Και μικρον κατηφιασας λεγω· ∆εσποτα μου, αυτη ου χαριεσσα επαγγελια
εστιν, αλλα και λιαν οδυνηρα. Ὁ δε λεγει· Και πως, χρηστε ανερ; Καγω· ∆ιοτι ο
τηθνηκως αμηρας ην γερων και το κατα της Πολεως απεπειρασθη αυτωι και ουκετι
εβουλετο εγχειρισθη ναι τι κατ' αυτης, αλλα μονον ηθελε μαλλον ειρηνευειν η
μαχεσθαι. Ὁ δε νυν γεγονως νεος ων, παιδιοθεν εχθρος ην των Χριστιανων προς το
υβριζειν και επαπειλειν αυτους, λεγων οτι, οταν καιρον ευρηι επιτηδειον και την της
βασιλειας εξουσιαν εις χειρας αυτου ληψηται, την αρχην 356 Ῥωμαιων και παντων
Χριστιανων ειχεν εξολοθρευσαι και αφανισαι. Τα νυν και η Πολις ηπορημενη εστι
δια τον αυθεντην μου και βασιλεα νεω στι τα σκηπτρα λαβοντα· ος και εκ των της
βασιλειας εισοδηματων πολ λα οφειλει δια τας εξοδους και τα φιλοδωρα, α
εχαρισατο τοις στρατιω ταις και πασηι τηι αυληι. ∆ιο δειται καιρου ειρηνικου προς το
εξοικονο μησαι τα της μαχης και του πολεμου αναγκαια και επιτηδεια. Και εαν δια
τας αμαρτιας ημων ο Θεος παραχωρησηι, αυτος ο αλιτηριος υπο της νεοτητος αυτου
και κακογνωμιας ορμησοι αν μαχην ποιησαι κατα της Πολεως, ουκ οιδα τι
γενησεται εις ημας. Ναι αληθως ευφροσυνος αγγε λια ην, ει απεθανε ο νυν γεγονως
νεος αμηρας, επει ο πατηρ αυτου ουκ ειχεν αλλον υιον· και τωι γηραιωι εκ της λυπης
εδιδοτο ασθενεια, εξ ης και ολιγοχρονια. Και τουτου ενεκεν εις κινδυνον και
διχοστασιαν μεγα λην ενεπιπτεν η των ασεβων αρχη· και εν τωι τουτου καιρου μεσωι
εδυ νατο αν ο αυθεντης μου διορθωσαι και οικονομησαι τα παντα· και η εαυτου
βασιλεια διεβαινεν εις κρειττονα προτιμησιν. Ὁ δε βασιλευς Τραπεζουντος ταυτα
μοι εφη· Αυτος υπαρχεις εις των φρονιμων αρχον των και πρακτικων της αυλης
εκεινης· και γινωσκεις κρειττον περι του των, ομως ο Θεος, ως δυνατος, ποιησηι
αυτον εις αγαθον. Καγω απο κριθεις ειπα· Λιαν ευχαριστω τηι καλοκαγαθιαι και
προαιρεσει του κρα τους σου, διοτι εγω ουκ ειμι τοσουτης ποιοτητος, ως η βασιλεια
σου εκελευσας. Ἀκουσας γαρ εγω ετι, οτι η του προῤρηθεντος αμηρα γυνη, η και του
της Σερβιας δεσποτου θυγατηρ, μετα την του αμηρα και ανδρος αυ της θανην
εντιμως και καλως απεστραφη προς τους γονεις αυτης εν τωι ιδιωι οικωι, εδει με γαρ
εναπομειναι εις Τραπεζουντα δια τινας ουκ ολιγας αιτιας και ευρων τινα νηα
μελλουσαν εις Κωνσταντινουπολιν αποπλευσαι, μεθ' ης εγω απεστειλα τινας ιππους
και παιδας δυο, ους ο βασιλευς Ἰβεριας μοι εδωρησατο εκ των υπ' αυτου
αιχμαλωτισθεντων, οτε το Σου μαχιν εσκυλευσε, και ετερα πολλα τινα ειδη
φιλοδωρηθεντα ημιν παρα τινων, και προς τον αυθεντην μου τον βασιλεα τοιαδε
εγραψα, περι ων εις Ἰβεριαν επραξα και ων εις Τραπεζουντα υποπτευω ποιησαι, και
παν τα τα συμβαντα αυτωι εδηλωσα. Και δους τας γραφας ενι των συν εμοι
αρχοντων, εστειλα αυτον και παρηγγειλα αυτωι, ινα την μεν μιαν των γραφων δωσηι
τωι βασιλει εν τωι προσκυνησαι αυτον· εφην αυτωι και δια στοματος, ινα τα καθ' ημας
παντα αναφερηι δια ζωσης φωνης, την δε 358 ετεραν γραφην επι την αυριον τωι
βασιλει αυθις δωσηι. Ειχε δε ουτως η γραφη. Ἐγω εν τωι αποσωθηναι με εις
Τραπεζουντα εμαθον τα περι του θανατου του αμηρα παρα του βασιλεως του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

ενταυθα και πως η αμηρισσα η τουτου εξαδελφη επανεστρεψεν εις την πατριδα
αυτης προς τους γονεις αυτης εντιμως και καλως. Ὡς δε ηκουσα, εσυλλογισαμην
κατα τον εμον σκοπον και το δοκουν μοι δηλοποιησαι τωι κρατει σου, οτι των δυο
συνοικεσιων, περι ων ενθαδε εληλυθα, συμφερον τηι βασι λειαι σου εσεται και λιαν
κρειττον και ωφελιμον εις παντα δια πολλας αιτιας, ει αρεστον εστι τωι κρατει σου
ποιησαι τροπον και αναβολην, ινα λαβηι την ειρημενην αμηρισσαν εις γυναικα.
Τεσσαρα γαρ μονα ευ ρισκω αιτια, δι' ων η βασιλεια σου αιτιωμενη ου πραξηι τουτο,
ει αυτηι δοξει· πρωτον μεν το ελαττον του γενους, δευτερον δε μηπως και η εκ
κλησια δια την συγγενειαν την του γαμου ιερολογιαν κωλυσηι, τριτον οτι ο ανηρ
αυτης ην Τουρκος, τεταρτον οτι πεντηκονταετης ουσα τηι ηλι κιαι, ει τυχηι και
συλληψηται εν γαστρι, εν τωι μελλειν τεκειν κινδυνευσηι, ως οι φυσικοι λεγουσιν, ως
επι το πλειστον επισυμβαινει, επει ην στει ρα μη τεκουσα ποτε. Των τεσσαρων ουν
τουτων αιτιων την διαλυσιν λε ξωμαι. Πρωτον μεν ουδεν εστι παραδοξον, ει ταυτην
λαβηις εις γυναικα, οτι ελαττονος γενους ουκ εστι της κυριας μου και αοιδιμου σου
μητρος. ∆ευτερον, ει και το συνοικεσιον μετα της του Τραπεζουντος βασιλεως
θυγατρος γενηται, ενεκεν της συγγενειας ελπιζομεν συγχωρηθηναι του το παρα της
εκκλησιας, ει εις πτωχους, ορφανους και εκκλησιας χρη ματα δοθησονται. Τοσουτον
μαλλον ευκοπωτερως συγχωρηθησεται και το του δεσποτου Σερβιας θυγατρος, λεγω
της ειρημενης αμηρισσας, δια τας τοσαυτας χαριτας και ευεργεσιας, ας οφειλωσιν
αυτοις καθ' εκαστην η εκκλησια τε και οι ιερομοναχοι και μοναχοι και πας ο της
εκκλησιας κληρος. Τριτον ουκ εσεται παραδοξον, ει Τουρκον εσχεν ανδρα, επει και η
δεσποινα η κυρια Ευδοκια, ην ο παππος σου ελαβεν εις γυναικα, ανδρα προεσχε
Τουρκον και μικρου και ολιγου τοπου αυθεντην και παιδια μετ' εκεινου ετεκεν· αυτη
δε τοσουτου μεγαλου αυθεντος και αμηρα γυνη ουσα και, ως ακουομεν, ουκ
εγνωρισεν αυτην, διο και ατεκνος εστι. Περι δε κατα το τεταρτον, ει και ετων
πλεονων υπαρχει, εαν συλλαβηι γαστρι, το του Κυριου θελημα γενησηται, επει
συμφερον τηι βασιλειαι σου εστι τα προειρημενα αιτια, εαν γενηται. Μαλλον και οι
γονεις αυτης περιχαρως και ασμενως δεξονται τουτο. Ἐξαποστειλον ευθυς τινα
πιστον των του 360 παλατιου σου αρχοντων η των ιερομοναχων η μοναχων και τα
περι του του διορθωσωσι και αναβολη ουδεμια γενησεται. Ἀποσωθεντων ουν των
γραμματοκομιστων μετα της νηος εν τηι Πολει τηι κη-ηι Μαΐου και ο βασιλευς ων εις
χοιραγραν, ως εμηνυθη αυτωι, οτι τινες εκ της Ἰβεριας εληλυθασιν, εασας το
συαγριον εν τοις ανακτο ροις ηλθε μετα χαρας. Ἐν ωι δε καιρωι εφθασαν οι
γραμματοκομισται τηι κη-ηι του Μαΐου, τηι αυτηι νυκτι υπνωττων εφανη μοι κατ'
οναρ, οτι και εγω εις Κωνσταν τινουπολιν εφθασα, και προσπευσας τωι βασιλει
ασπασθηναι με τους πο δας αυτου ουκ ειασε με, αλλ' επιλαβων ανεστησε με και
κατεφιλησε μου τους οφθαλμους. Ἔγωγε εξυπνος γενομενος ειπα τοις περι εμε
υπνουσι το οραμα και οπως της ημερας μνημονευσωσιν. Ἰδων ουν ο αυθεντης μου
και βασιλευς μη ελθειν με, αλλ' εκ των συν εμοι, και την πρωτην γραφην
αναγνωσας, περιλυπος εγενετο και εδυ σφορει, κατηγορων την εμην βραδυτητα. Ὡς
δε την ετεραν γραφην επι την αυριον ανεγνω και, 20μαθων μελλειν με ελθειν δια
της γραφησ, ιδου ηρκεσθη και χαριεις εναπεμεινε. Και ευθυς οικονομη σας Μανουηλ
τον Παλαιολογον τον της Καντακουζηνης της πρωτοστρα τορισσης ανεψιον,
εξαπεστειλεν αυτον προς τον της Σερβιας δεσποτην, ινα δοκιμασηι και ιδηι, περι ου εν
τηι εμηι επιστοληι γεγραφα συνοικεσιου. Και ακουσαντες οι γονεις ηδεως και
ασμενως τον λογον εδεξαντο και ετοιμως ειχον εκπληρωσαι και το εργον. Ἄλλον
γαρ ουκ εκωλυσε το τοιουτον συνοικεσιον, ει μη οτι η αμηρισσα εδεηθη του Θεου
ευχο μενη, ταξασα ετι ζωντος του αμηρα και ανδρος αυτης, ει ο Θεος οιωι δη ποτε
τροπωι ελευθερωσηι αυτην εκ τας των ασεβων χειρας, ετερωι αν δρι μηκετι εν τηι ζωηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

αυτης συζευχθειη, αλλα μενειν αυτην εν σοφρω συνηι παρθενευουσαν και κατα το
δυνατον θεραπευειν Θεωι τωι την ελευ θεριαν αυτης χορηγησαντι· δι' ην αιτιαν το
συνοικεσιον τουτο ουκ εγε νετο. Τωι δ' αυτου ετους Αυγουστωι μηνι διεβη απο της
Πολεως ως φυ γας και ο πατριαρχης κυρ Γρηγοριος. Και εγω τηι ιδ-ηι του
Σεπτεμβριου μηνος του #22 ξ-ου ετους εις Κων σταντινουπολιν απεσωσα μετα της
νηος του καλου Ἀντωνιου Ῥιτζου του και υστερον μαρτυρησαντος υπερ της εις
Χριστον αυτου πιστεως. II. Τελεσας ουν εγω το συνοικεσιον εν τηι Ἰβεριαι, ινα λαβηι ο
αυ θεντης μου την του εκεισε ρηγος θυγατερα, ειδως οτι κρειττον ην το εν τηι Ἰβεριαι
η του της Τραπεζουντος, ειπε μοι γαρ ο της Ἰβεριας προει 362 ρημενος ρηξ τοιαδε·
Ουκ εστι συνηθεια παρ' ημιν, ινα διδωσι χρηματα αι γυναικες τοις ανδρασιν, ους
μελλουσι λαβειν, αλλ' οι ανδρες ταις γυ ναιξιν. 2. 20Ἐγω δε αποκριθεις, αιτων
ιλασμον παρ' αυτου λεγων· Ουκ ηκουσα πωποτε τοιαυτην συνηθειαν και νομον, ως
η βασιλεια σου προσταττεις. Ὁ δε βασιλευς γελασας, ταχα θαυμαζων τους λογους
μου, ειπεν· Ουκ οιδας, τιμιωτατε ανερ, τι φησιν ο με γας Καισαρειοσ; ∆ιαφορων
εθνων και ηθων τροπον τε και νομον εξηγουμενος, εν επιτομηι τοιαδε φασκει. Ἐν
εκαστηι γαρ χωραι και εθνεσιν εν τοις μεν εγγραφως νο μος εστιν, εν τοις δε αγραφως
και συνηθεια. Νομος γαρ τα πατρια δωκει ειναι· ως πρωτον Σηρες οι το ακρον της
γης οικουντες νομους εχουσι τα πατρια εθη, μη πορνευειν η κλεπτειν η λοιδορειν η
φονευειν. Νομος δε παρα Βακτριανοις η εκ προγονων παιδεια και ευσεβεια, μη
κρεωφαγειν η οινοποτειν η λαγνευειν η παντοιαι κακιαι διαπραττεσθαι, καιτοι γε των
παρακειμενων αυτοις Ἴδων ταναντια διαπραττομενων αδεως. 3. Ἐν δε τοις
ενδοτεροις μερεσι τουτων ανθρωποφαγοι εισι και τους επιξενω μενους αναιρουντες
εσθιουσι. Νομος Χαλδαιοις και Βαβυλωνιοις ασελγειας και αι σχρουργιας αναμεστος.
Ἄλλος δε παρα Πηλεοις νομος γυναικας γεωργειν και οικο δομειν και τα ανδρων
πραττειν, αλλα και πορνευειν, ως βουλονται, μη κωλυομεναι υπο των ανδρων
αυτων παντελως· εν αις υπαρχουσι και πλεισται πολεμικωταται και θηρωσαι τα μη
λιαν ισχυροτατα των θηριων. Ἐν Βρεταννιαι δε πλειστοι των ανδρων μιαι
συγκαθευδουσι γυναικι και πολλαι γυναικες ενι εταιριζονται ανδρι. 4. Αι Ἀμαζοναι
μεν ποτε καιρωι ανδρας ουκ ειχασιν, αλλ' ως τα αλογα ζωα απαξ του ενιαυτου περι
την εαρινην ισημεριαν υπεροριοι γινονται και μιγνυμεναι τοις γειτνιωσιν ανδρασιν
ως πανηγυριν τινα μεγαλην εορτην τωι καιρωι εκεινωι ηγουνται· εξ ων και γαστρι
συλλαμβανουσι παλινδρομουσι οικαδε πασαι. Τωι δε καιρωι της απο κυησεως τα μεν
αῤρενα φθειρουσι, τα δε θηλυ ζωογονουσι και τιθηνουσιν επιμελως και
εκτρεφουσιν. 5. ουτως και τα ενταυθα, ως ειπον σοι, η ημετερα συνηθεια, ως καθως
και αυτος μελλεις μαθειν παρα αξιοπιστων ανδρων και μη θαυμαζε, τιμιωτατε ανερ
κυρ Γεωργιε. ∆ια τουτο ποιουμεν το παρον συνοικεσιον μετ' αιδους και ασυμβουλευ
τος των της βουλης μου και υποσχομαι δουναι τηι θυγατρι μου ανευ των πολυτεμων
σκευων αργυριου και χρυσιου και λιθων, πολυτιμων και μα νακιων διαμαργαρων
και χρυσιων και ετερων λιθων, χωρις των ενδυμα των και υφασματων πολυειδων
εις υπηρεσιαν αυτης, και παρεξ τουτων νουμια χιλιαδας 20πεντηκοντα και εξ. Ἔτι δε
και κατ' ετος εχηι ετε 364 ρας χιλιαδας τρεις του ποιειν αυτας ελεημοσυνας εις
πτωχους, και οπου δ' αν δοξηι αυτηι. 6. Συ δε, ακουω εχειν σε παιδια δυο· το μεν
αῤρεν, ο ο βασιλευς ανεγεν νησε δια του θειου βαπτισματος, και αυτο εκεινου εστι
και εστω και εσται, το δε θηλυ εστω εκ της σημερον τηι θυγατρι μου, η και οφειλε τω
του υπανδρευσαι αυτο, οπου δ' αν συ κρινηις ειναι αξιον τοπον. Και οταν ελθηις συν
Θεωι αραι αυτην, τοτε επιδωσω σοι φορτια σηρικου τετ ταρα· εστι γαρ η μεταξα
εκεινη εξιτηλος και, ως ηκουσαμεν, πραττεται το φορτιον δια χρυσων νουμιων
πεντακοσιων. 7. Ὡς ουν παντα τα εν τηι Ἰβεριαι και Τραπεζουντι καταλεπτως εδιηγησαμην τωι βασιλει και αυθεντι μου, ως ανωθεν, ηρωτησα μαθειν και περι του της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

Σερβιας συνοικεσιου. Και αποκριθεις ειπε μοι· Ἐγω σοι οφειλω πολλα δια την προς
με σην αγαπην και πιστιν παιδιοθεν και την τοσουτην δουλοσυνην, αλλα τουτο δη
πλειον σημερον το της Σερ βιας βεβαιωσις και ασφαλεια και εκσφραγισμα εστι της
εις εμε σου αγα πης και δουλοσυνης· και ανταμοιβην σοι οφειλω, εως εν τοις ζωσιν
ευρι σκομαι, επει τοσουτον κεκοπιακας αει υπερ εμου και μαλλον τα νυν
εγκατελιπες τον οικον σου τοσουτον δη καιρον ποῤρω της σης πατριδος ξενας χωρας
περιερχομενος. Ὅθεν οι εκεισε κυριευοντες μεγαλας ευερ γεσιας και τιμας
επηγγειλοντο σοι δουναι, λεγω οι της Ἰβεριας και Τρα πεζουντος βασιλεις, εκαστος
αυτων ζητων σοι υπερ αυτου, ινα συνοικε σιον μετ' εμου τελεσηις· αυτος δε ως
σωφρων και πιστος θεραπων διε κρινας το συμφερον μοι και το ωφελιμωτερον
εδρασας και, α νενοηκας, εγραψας μοι συμβουλευων. Τουτο ην μεγα τι εκμαρτυριον
της προς εμε σου ευνοιας και αγαπης· και πληροφορηθητι αληθως, οτι και παρ' εμου
εξεις αξιαν την ανταμειψιν, εως εν τοις ζωσιν υπαρχω. 8. Περι δε του εν Σερβιαι
συνοικεσιου, ουπερ ερωταις με, τοιουτο τροπως παρηκολουθησε. Μετα το θανειν τον
αμηραν και την τουτου συζυγον επαναστρεψασαν προς τον της Σερβιας δεσποτην
τον πατερα αυτης, προσηλθε μοι συλλαλησασα η πρωτοστρατορισσα η συγγενης
αυτης περι της τοιαυτης υποθεσεως· και πλειστας δοσεις και προικα επηγ γελλετο
μοι, και αλλα πολλα ωφελιμωτατα ετασσεν υποσχομενη εν τωι μελ λοντι, απερ καγω
απο πολλων αιτιων ενομισα ταυτα αληθη ειναι και συμ φεροντα. Ὅμως δε εν τουτωι
εδει και ετερα βουλη και σκεψις καγω ουκ ειχον μετα τινος συμβουλευθηναι δια το
παντας παθητικως διακεισθαι. Ἡ κυρια μου η δεσποινα και μητηρ του παροντος βιου
εξεδημησε· ο μεν Καντακουζηνος, ος απο των αλλων απροσπαθως εβου λευε, και
αυτος απεθανεν. Ὁ δε Λουκας ο Νοταρας φανερως και αφα 366 νως λεγει, οτι ουδεις
των αλλων παρεξ αυτου οιδε τι ποιει, ει μη τα παρ' αυτου λεγομενα και ποιουμενα
διισχυριζετο αληθη και καλα ειναι· και παντα λιθον κινει, ως ο λογος, ως και αυτος
καλως επιστασαι. Ὁ μεγας δομεστικος εχθρωδως διακειται εις τα της Σερβιας, και
ομονοησας μετα του Καντακουζηνου Ἰωανου, παροτρυνοντες με αει, ινα το της
Τραπε ζουντος συνοικεσιον γενηται. Τινι γαρ τοτε εδυναμην συμβουλευεσθαι; Μετα
μοναχων και των τοιουτων; Ἀπραγμονες εισι. Μετα αρχοντων; Και ουδεις εφροντιζε
μη προκειμενος τινι, μη πως δημοσιευσηι αυτα τοις αλλοις. Λοιπον εγω
εδεινοπαθουν εις την σην βραδυτητα. Ἐλθουσης δε της γραφης σου, ιδου και σε και
την γνωμην σου εγνωκα· και α ειχο μεν και ημεις προσυνισταμενα, φρονιμως και
καλως ελυσας. Και ευθυς τον Παλαιολογον και τον Ευδαιμονα Ἰωαννην απεστειλα,
δι' αλλα μεν το φαινομενον, ως απο της θειας αυτου της πρωτοστρατορισσης ειπηι
τουτο. Και ιδου ηκουσαμεν το αιτιον του κωλυματος και επαυσαμεν. 9. Λοιπον συν
Θεωι τελεσωμεν το του βασιλεως της Ἰβεριας. Και γεγονοτος χρυσοβουλλου και
υπογραφεντος, περιειχεν ουτως, οτι εκεινου μεν η θυγατηρ εστω γυνη αυτου και
δεσποινα της Κωνσταντινουπολεως και αυτος δη ο βασιλευς εστω ανηρ αυτης κατα
τας πασας συμφωνιας, ας μετ' εμου εστησεν ο ρηθεις ρηξ της Ἰβεριας. Και κληθεις
προσηλθε κατενωπιον του βασιλεως ο εκ της Ἰβεριας μετ' εμου εληλυθως πρεσβυς.
Και ο βασιλευς οικειοχειρως εμπροσθεν τουτου εποιησε σταυρους τρεις μετα
κινναβαρεως εις το ανωτερον του χρυσοβουλλου μετωπον εις βε βαιωσιν κατα την
εκεινων συνηθειαν· και εδωσε τον χρυσοβουλλον επι τας χειρας του πρεσβεως και
φησιν αυτωι· Ἰδου ουτος, εμε δεικνυων, συν Θεωι τωι ερχομενωι εαρι ελευσεται μετα
τριηρεων παραλαβειν την νεονυμφον την εμην συνευνον. Προσκυνησας ουν ο
πρεσβυς ανεχωρησεν. 10. Ἐπει δε απο της αρχης του αυτου ετους εψιθυριζετο, οτι ο
αμη ρας εβουλετο ελθειν κατα το Στενον εγγυς του ανωτερου μερους της του
Ἀσωματου κωμης οικοδομησαι τι φρουριον, και βουλης γενομενης, ινα ο βασιλευς
εις Πελοποννησον στειληι, μηνυων του ελθειν ενα των αυτα δελφων αυτου, οιος δ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

αν τις βουλησηται τουτων και ομοφωνησηι, εις οσα αι βασιλικαι γραφαι
διελαμβανον, ινα αναγκης επελθουσης ιδωσιν, ει ο αμηρας βουλεται πραξαι τι κατα
της βασιλειας, απελθηι προς τους δυτικους αυθεντας και συμαχιαν αιτησηι, εν τωιδε
τωι μεσωι παρηλθον ημε ραι τινες. 11. Ειτα προσταξας ελθειν με ενωπιον αυτου ειπε
μοι ταδε· Πρω τοβεστιαριτα, περι της βουλης, ης εστησαμεν, ετοιμασθητι του
απελθειν σε εις Πελοποννησον· και ως αν διορθωσηις την εκεισε υποθεσιν, ινα 368
τις των αδελφων μου ελευσηται ενθαδε, αναγκαιον εστιν απελθειν σε εκειθεν εις
Κυπρον προς την εμην αδελφοπαιδα την ρηγισσαν. Ἡμεις δε ενταυθα ετοιμασωμεν
σοι τα επιτηδεια της οδου. Μετα το ελθειν σε κακειθεν πορευσηι αυθις εις την
Ἰβεριαν, οπως αρηις την νεονυμφον την εμην συνευνον την μελλοκυριαν σου.
Ἔγωγε αποκριθεις ειπον αυτωι· Ου δυναμαι παραβηναι του προσταγματος σου του μη
τελεσαι, ως κελευ εις, αλλ' η συντεκνος και δουλη της βασιλειας σου, η γυνη μου,
υποπτευω μη ποτε δια το συχνακις με απουσιαζειν αυτης αγανακτωσα αποκαρη
σηται μοναχη η και εασας με αλλον λαβηι, χθες γαρ εληλυθα απο Ἰβε ριας, διατριψας
εκει ετη δυο, και ει αναχωρησω αυθις εν βραχημεριαι οικοθεν, ευλογον αιτιαν
ευρησει και δικαιαν προφασιν του πραξαι εν εξ ων ειρηκα. Ὁ δε βασιλευς γελασας
ειπε μοι· Ἀλλ' αυτος λεξον αυτηι, ινα ταυτην και μονην την οδοιποριαν συγχωρησηι
σοι ποιησαι, και ενορ κωι προσταγματι τασσω· μηκετι σε ενοχλησω του εξελθειν σε
πατριδοθεν. Και μαλλον καλως επιστασαι τα οσα σοι επηγγειλαμην ευεργετησαι σε
και τι τα ανα ημων συλλαληθεντα και τι βουλομεθα ποιησαι. Και τουτο βεβαιον εστι
και χωρις ενορκου προσταγματος, οτι αι πρεσβειαι και οδοιποριαι αι υπο σου
παυσωσι. 12. Μηνυσω δε και προς τον μεγαν δουκα τον Νοταραν οτι, επει το του
μεγαλου δουκος οφφικιον κτηται, ου δυναται εχειν και το μεσα στικον· και τουτο
λεγω, ινα σοι δωρησω. Ἀλλ' ομως ουκ εστι πρεπον, ινα αφαιρεσω αυτο εξ αυτου,
εστι γαρ ως καταφρονειν, ει μη ανα βολην και τροπον ποιησωμεν, ινα αυτοθελως
εγκαταλειψηι αυτο εκει νος. Και εχετω δη παλιν το πρωτειον της στασεως και της
βουλης και τι σιτηρεσιον δι' αλλου τροπου, επει χρη ποιησαι καμε δυο των αρχον
των συμβουλους, ως και ο βασιλευς ο αδελφος μου ειχεν, ιν' ωσι μετ' εμου δι' ολης
της ημερας εν τωι παλατιωι του προβλεπειν, διορθωνειν και πραττειν τας αναγκαιας
δουλειας και υποθεσεις της βασιλειας. 13. Και ουτως εμηνυθη ο μεγας δουξ δια του
εμου και αυτου συν τεκνου, του ιερομοναχου και πνευματικου πατρος Νεοφυτου του
εν τηι του Χαρσιανιτου μονηι. Και ακουσας ο Νοταρας περι τουδε του οφφικιου
εστερξε, πλην εκουσιως η ακουσιως ουκ οιδα· και μαλλον εδεικνυεν, οτι και πριν η
του ειπειν αυτωι περι τουτου ελογιζετο ποιησαι, οπως και ο βασιλευς αντιχαρισηται
τοις υιοις αυτου αλλην τινα τιμην. Ταυτα ουν περας ουκ ελαβον δια την ταχεως
επελθουσαν εις ημας κοινην συμφοραν. 14. Και παλιν ειπε μοι ο βασιλευς, οτι
ηθελεν ευεργετησαι μοι και τοιαυτην χαριν, ινα συζευξηι εις γυναικα την εμην
θυγατερα τωι νεανισκωι εκεινωι Νικολαωι τωι
370 Μελισσηνωι, τωι υιωι ποτε
Νικηφορου του Μελισσηνου, ον και Μελισσουργον επωνο μαζον, του και μεγαλου
πρωτοστρατορος, υστερον δε και μητροπολιτου γεγονοτος, ως εν τωι δευτερωι βιβλιωι
της ημων ιστοριας εμνησθημεν· και την επιτροπικην διοι κησιν, ην προειρηκαμεν,
των τουτου τοπων και χωρων δωσηι μοι του ιθυνειν και κυ βερναν, εως ου η εμη
θυγατηρ το δεκατον τεταρτον ετος φθασηι και ο γαμος τελειος γενηται. Και αυτη μεν
ην η υποθεσις, περι η ελεγεν ο βασιλευς, οτι αι δι' εμου πρε σβειαι και οδοιποριαι
παυσωσιν. 15. Ειρηκε μοι και τουτο, οτι εν τηι Πελοποννησωι ηθελεν αποστει λαι
ετερον τινα των γηραιων αρχοντων, ινα τα εκεισε, ως εφημεν, διορ θωσηι μετα των
αδελφων αυτου· και αναθεσιν δωσηι, πως δει πραξαι εν κεφαλαιοις πεντε· ει κατα
πρωτον κεφαλαιον ου δυνηθηι ποιησαι, πρα ξηι κατα το δευτερον και ουτω κατα
διαδοχην η το τριτον η το τεταρ τον η εξ αναγκης το πεμπτον. Και ειπε μοι περι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

τουτου παλιν· Ἀλλ' υποψιαν εχω, οτι, εαν ετερον τινα παρεξ σου αποστειλω, ου
φυλαξει μοι την πρεπουσαν ευνοιαν και πιστιν, μη πως απατησωσιν αυτον οι
δεσποται και αδελφοι μου, υποσχομενοι τουτωι δια 20χρυσοβουλλου20 τινα κω μην
η χωραν αυτωι και τοις κληρονομοις αυτου κατα διαδοχην, και πει σθεις
αποδοκιμασηι τα τετταρα ειρημενα κεφαλαια και πραξηι κατα το πεμπτον, οπερ
βαρυτατον μοι εσεται. 16. Αυτος οιδας και τον απο της Κυπρου ρηγισσας της εμης
ανε ψιας αποσταλεντα μοναχον λεγοντα μοι, οτι, επει η ρηγισσα ουκ ειχεν
ανθρωπον πιστον και επιτηδειον μηνυσαι μοι δι' αυτου, τα οσα ην αναγ καια, ουτε
δυνατον ην, ως εκεινη επεθυμει, συλλαλησαι μοι δια στοματος, εξαποστειλω εγω
προς αυτην ανθρωπον εκ της ημετερας αυλης δοκιμον και πιστον. ∆ια τουτο ετερον
τινα ουχ αρμοζει παρεξ σου ειδεναι τα μυ στηρια ημων· και ουδεις ο αρμοδιωτερος
σου, ει μη μονον συ, ο πραξας και στησας και ομιλησας και πληροφορησας τα παντα
μετ' αυτης και εν ετερωι καιρωι· διο ου δυναται δι' αλλου τινος η υποθεσις περας λα
βειν. 17. Ἐγω δε παλιν αποκριθεις ειπα τωι βασιλει· Ὡς κελευει η βα-σιλεια σου,
τοιουτως εχει. Ἕνεκεν τουτων των ευλογων αιτιων η εμη συνευνος η δουλη σου
αμα τοις εμοις συγγενεσιν ου κωλυσωσι με, ει τυχηι και ποιησω το προσταχθεν μοι·
ην ευμενισω, αναφερων αυτηι ετι περι ων δια της καλοκαγαθιας της βασιλειας σου
εταξας μοι περι της 20εμης θυγατρος υπανδριας και τοπων και20 τιμης δωρησεως
και αναδοχης πλεον των αλλων αρχοντισσων. Και ουτως καιρου δη οντος του
αριστηναι, προσκυνησας εγω απηλθον οικαδε. 18. Μετα δε τον αριστον ελθοντος
του μεγαλου δουκος εν τωι πα λατιωι, εφησατο αυτωι ο βασιλευς, τα οσα μετ' εμου
ελαλησε περι του 372 πρεσβυν με επελθειν, αλλ' ουκ απεκαλυψεν αυτωι δι' ην
αιτιαν. Και προσ εθηκε και τουτο, οτι αναγκαιον εστι τιμησωμεν και ημεις τον Φραν
τζην, διοτι το οφφικιον, ο κεκτηται, ουκ εστιν ευχαριστια ουδεμια προς ημας, επει
παρα του βασιλεως του αδελφου μου ευηργετηθη αυτο. ∆ιο λεξον αυτωι, ποιον αλλο
των οφφικιων ορεγεται· και ακουσωμεν. Και εξελ θων ο δουξ και ευρων με
επυνθανετο, τι οφφικιον ωρεγομην, ινα δωρη σηται μοι ο βασιλευς. Ἐγω δε
αποκριθεις ειπον, οτι κατα νουν ειχον και εγω αιτησαι μειζον οφφικιον, οπερ ου
κεκτηται αλλος και ουτε ζων τος μου ευεργετησηι τινι ετερωι πλην εμου· και το
πρεπον ουτως μοι δο κει ειναι, ο και ορεγομαι, επει και προ20 του απελθειν με εις
Τραπεζουντα τοσαυτα ονειδη και κατηγοριας ηκουσα και υπεφερα δια το ειναι και
ετε ρους δυο αρχοντας εν τωι οφφικιωι, ο εχω· ο ουκ ηθελα. Ἀλλ' ινα βεβαιω θηι ο
λογος μου, ως μοι ειρηκας καγω ορεγομαι, ει και αρεστον εστι τωι αυθεντηι μου τωι
βασιλει, ευεργετησαι μοι το οφφικιον του μεγαλου κοντοσταυλου. Και ουτως
απηλθεν ο Νοταρας και ανεφερε παντα τωι βασιλει. Ὁ δε αποκριθεις ειπεν αυτωι·
Αυτο γαρ το οφφικιον ου διδωμι ουδενι, οτι ο πρωην μου πενθερος εστι μεγας
κοντοσταυλος, γεγονως εν τηι Πελοποννησωι παρα του βασιλεως του πατρος μου, οτε
ωικοδομει τον Ἰσθμον. Πλην δωσω αυτωι ετερον μειζον οφφικιον, το του μεγαλου λο
γοθετου. Ὁ δε δουξ αποκριθεις ειπε· Και τι γενησεται μετα του Πα λαιολογου του
Μετοχιτου, οτι η βασιλεια σου ζητησει του δεσποτου του αδελφου σου εποιησας
στρατοπεδαρχην τον του Καντακουζηνου υιον δια την της συγγαμβριας συγγενειαν
και δια τον πρωτοστρατορα τον εαυ του πατερα; Και αν δωσηις τωι Φραντζηι το
τοιουτον οφφικιον, ο εστι πρωτον του μεγαλου στρατοπεδαρχου, τι γενησεται;
Ὅμως ει αρεστον εστι τηι βασιλειαι σου, ευεργετησον αυτωι το του μεγαλου
πριμικηριωι οφφικιον, ο εστι μετα το του μεγαλου στρατοπεδαρχου. Ὁ δε βασιλευς
ειπεν· Ἐγω σοι προειπον, οτι ο Φραντζης ουδεν οφφικιον δεχεται παρ' αλλου
κρατουμενον, ει και μειζοτερον ειη· Πως ουν καταδεξηται το του μεγαλου
πριμικηριου; Ὅμως εκ δευτερου λαλησον αυτωι και ιδωμεν την γνωμην αυτου.
Λοιπον αυθις ηλθε προς με ο μεγας δουξ λεγων· Ὁ βασιλευς εφη, οτι το του μεγαλου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

κοντοσταυλου οφφικιον, επει ο πενθερος, αυτου εχει τουτο, ουτε σοι ουτε αλλωι τινι
ευεργετησει αυτο, αλλα δω σει σοι το του μεγαλου πριμικηριου, οπερ και πρωτον
τουτου εστι. Κα γω ειπον αυτωι, οτι ει και πρωτον του μεγαλου δουκος οφφικιου ητο,
ου 374 θελω αφαιρεθηναι απο αλλου και20 δοθηναι εμοι. Και ουτως διελυθη ο
συλλογοσ. 19. Βουλευθεντος δε μου μετα των συγγενων μου και φιλων και οικειων,
περι ων ο βασιλευς μοι επηγγειλατο, και καλως πασιν εδοξεν, 20ινα το συνοικεσιον
της εμης θυγατρος γενηται. Περι δε του οφφικιου, ως το φερον φερηι· και απελθω
και εις Πελοποννησον και Κυπρον και συν εμοι αρω και τον αριστον μου υιον τον
και κρειτ τονα σχεδον ειπειν παντων των συνηλικιωτων αυτου και απο της κινητης
μου περιουσιας το πλεον μερος, και απελθειν ημας δια ξηρας, οπως κα κεινος ιδηι
τους τοπους και παιδευθησεται εις παν το χρησιμον εν τωι βιωι. Και ει ιδωμεν, οτι ο
αμηρας καθ' ημων βουλεται τι ποιησαι, εασω τον υιον μου εν τηι Πελοποννησωι μετα
της κινητης μου υπαρξεως παρα τοις μητρικοις 20μου20 γνησιοις συγγενεσι τοις
κατοικουσιν εν χωραις του μελλογαμβρου μου20· ει δε ουκ εσεται τι, επανα στρεψει
παλιν συν εμοι εν τηι πατριδι. 20. Ἕνεκεν λοιπον των ειρημενων πασων αιτιων,
δηλονοτι του συνοικεσιου της θυγατρος μου και20 της της μαχης υποψιας και των
λοιπων, ως προειπομεν, η συνευνος μου συνεχωρησε την παλιν εξελευσιν μου. 20Ὡς
ουν τα της θυγατρος μου συνοικεσιου εδιωρθωσαμεν ποιησαντες τα προικοσυμφωνα
και ιερολογιαν του αῤραβωνος, και χαρας δια τους γαμους ποιησαντεσ, παντα τα
αναγκαια δια την οδον ωικονομησαμεν, ει μη μονον τας βασιλικας προσταξεις δια
γραμματων προσεδοκουν λαβειν. 21. Και απελθων εις το παλατιον εισεληλυθα
ενδον του βασιλεως κελλιου, ως συνηθες μοι, και ουχ ευρον αυτον· περι ου ηρωτησα
και εῤρεθη μοι, οτι εν τωι τετρασσαρωι δωματιωι ετερωι πλησιον του κελλιου αυτου
συνελαλει τωι ιερει Ἀντωνιωι τωι Ῥοδαιωι. Καγω προσμεινας μικρον, ιδου ο βασιλευς
εξερχομενος θυμου πνεων και λεγει μοι· Ειδες τον μεσα ζοντα σου τον Νοταραν, τι
δια του ιερεως Ἀντωνιου μηνυει μοι; Ειτα παραλιπων την υβριν λεγει μοι παλιν· Συ
εζητησας το οφφικιον του μεγαλου κοντοσταυλου· εγω ειπον τωι Νοταραι, οτι ουτε
σοι ουτε αυτωι, ουτε αλλωι τινι δωσω δια τινας αιτιας, ως ειπον, αλλ' εφην αυτωι, ινα
δωσω σοι το οφφικιον του μεγαλου λογοθετου. Ὁ δε ειπε μοι οτι, ει Παλαιολογος ο
μεγας στρατοπεδαρχης ακουσηι τουτο, τι γενησεται, ει σοι ευεργετησω το τοιουτον
αξιωμα; Και σημερον εστειλεν, ον ειδες εξελθειν, τον εν σχηματι και θεωριαι
επιτηδειον, τωι δε τροπωι και νοι αγροικον και ανωφελεστατον Ἀντωνιον ιερεα,
αιτων μοι, ινα τιμησω τους σκαιοτατους και ασυνετους υιους αυτου, τον μεν πρωτον
μεγαν λο 376 γοθετην, τον δε δευτερον μεγαν κοντοσταυλον, επει και τους θητας
εκει νος αρχει, οπερ εστιν η υπηρεσια του αυτου οφφικιου. Λοιπον λεγω,
ευεργετησω αυτους αλλα οφφικια μετα καιρον, ου τοσουτης αξιας ομως, αλλ'
ελαττονα· συ δε εσηι απο του νυν μεγας λογοθετης. Τουτο δε και μονον παραγγελλω
σοι, οτι δια τα συμβαντα του καιρου και τας ποικι λωδεις γνωμας των αρχοντων και
αλλας αιτιας μη προσκυνησηις με εις παραστασιν εορτης, ως εξεστι τωι οφφικιωι σου,
ει μη ο νοταριος γραψει εν ταις προς τους αυταδελφους μου και την ανεψιαν μου
την ρηγισσαν επιστολαις και απλως προς παντας, ους μελλω γραψειν περι της εκεισε
αποδημιας, συ δε αντιγραψεις παλιν εκειθεν προς με και προς παντας του οικου σου.
Ει και εν τουτωι τωι μεσωι ακουσωσιν οι μη θελοντες και φανησεται αυτοις αυστηρον
η πικρον, θελοντες και μη θελοντες κατα πιωσιν αυτο. Ἐγω δε απεκριθην τωι βασιλει
λεγων· Κυριος ο Θεος μακροημερευσηι το κρατος σου. Ὅμως δεομενος παρακαλω την
αγιαν σου βασιλειαν, εαν μελληι συμβηναι δι' εμε τι σκανδαλον, δι' ου προ
ξενηθησεται λυπη τωι κρατει σου, μη γενοιτο εις τον αιωνα, αλλα μαλλον και το
δερμα μου αφαιρεσον, ει εις ειρηνην και ευφροσυνην τηι βασι λειαι σου ειη. Ὁ δε ειπε
μοι· Ὡς πιστος θεραπων ειρηκας. Ὅμως μηφροντιζε περι τουτου ουδεν· Λυπουμαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

γαρ πως, μη περισκεπτομενοι τας προς με τοσουτας παρα σου θεραπειας και φιλιας,
βουλονται κατα συγ κρισιν των σων ταις εαυτων υποληψεσιν αποπηδαν τους
προσηκοντας βαθμους των οφφικιων. Πλην προσκαλεσον ενταυθα τον τα ταυτης
υπη ρεσιας εμπιστευθεντα νοταριον. 22. Και ελθων ο νοταριος, προσταξας ο
βασιλευς ειπεν αυτωι· Προ ειπομεν σοι, προς τινα και τινα εδει σε γραφειν τας της
πιστωσεως επι στολας, οις γραψον, οτι μελλουσι μαθειν το παν υπο του μεγαλου
λογο θετου Γεωργιου του Φραντζη. Και ει μεν ζησωμεν και προσω, γραψεις αυτον
και συγγενη ημων. Και εαν τινι ουκ αρεσηι, ακοντες υπομει νωσι και αντι νεκταρος η
μυρεψικου ποτου την χλοην καταπιετωσαν· ει μη και συ, νοταριε, εχε τουτο ως
αποκρυφον μεχρι ημερων τινων. Και συγκατασκευασας τα προσταγματα ελαβα αυτα
και προσεδοκουν σημερον η αυριον προσκυνησαι τωι βασιλει, ηγουν λαβειν αδειαν,
ινα απελθω, ιδου εξηλθε της Ἀνδριανουπολεως ο αμηρας, βαδιζων καθ' ημων, και
προσ μειναντες ολιγον, ινα ιδωμεν, μη ποτε κατα την οδον συναντησηι ημιν τι
απευκταιον. 378
Ἀρχη των οδυνων και αφανισμου της βασιλευουσης των πολεων
1 III. Ἰδων και ακουσας ο αμηρας Μεεμετης τας του πατρος αυτου νικας και
πο λεμους περιφανεις και των ετερων αυτου τρισκαταρατων προγονων, εν εαυτωι
εφαντα ζετο, τι αρα και αυτος ποιησηι αξιον μνημης. Ταυτα ουν κατα νουν
λογιζομενος βου ληι κακηι καθ' ημων χρησαμενος ην, ινα πολεμον εγειρηι κατα της
πολεως· ελεγε γαρ εν εαυτωι· Ἐαν την Πολιν νικησω, υπερ παντας τους προ εμου ηδη
εποιησα, διοτι αυτοι μεν κατα τησδε της πολεως πολλακις πειρασθεντες ουδεν
εκατωρθωσαν. 2. ∆ια ταυτης ουν της υποκεκρυμμενης εννοιας καλον εφανη αυτωι,
ινα περι τον Ἀσωματον κατα το Στενον αστυ κτισηι, ως προειρηται, οπως καταφυγην
εχηι αυτο περι ων εμελετα ποιησαι, οπως ουδεν των πλοιαριων, μικρον η μεγα,
δυνηθειη κατελ θειν εκ του Ευξεινου Ποντου κατα την Πολιν και ινα ραιδιον εχωσι
το περαμα εκ της Ἀσιας εις Ευρωπην. Θελων δε και βιαζομενος ινα τα μελετουμενα
υπ' αυτου αρ χην λαβωσιν, ιδου τηι κ -ηι Μαρτιου του εξηκοστου ετους ελθων επεσεν
εις το Στενον, ινα οικοδομησηι το αστυ. 3. Ἰδων ουν ο βασιλευς τας πανουργιας
αυτου εβουληθη αποκαλυψαι αυτος πρωτος την μαχην, οπως αυτον εμποδισηι. Τινες
δε της συγκλητου ιερωμενων τε και λαικων εκωλυσαν την γνωμην και βουλην του
βασιλεως λεγοντες· Μη αποκαλυφθειη η μαχη παρα της βασιλειας σου, εως αν
ιδωμεν, τι βουλεται αυτος πραξαι. Ει και αστυ κτισηι, εν ευκολιαι παραλαμβανομεν
αυτο δια το εγγυτερον ειναι ημιν. Ὃ και εν υστεροις ειδον τελειως και αληθως, οτι
ελπιδες κεναι τρεφουσι τους ανοητους. 4. Ἐγω δε εναπεμεινα της πορειας ης
ητοιμασθην, λεγοντες σημερον και αυ ριον ιδωμεν και οτι δια ξηρας ουχ αρμοζει,
επει επικινδυνον εστι το πραγμα, αλλ' ευρησωμεν πλευσιμον ανα τουτου. 5. Τωι
Ἰουνιωι μηνι του αυτου ετους, ιδου εδημοσιευθη η μαχη· και του καθ' ημων
στρατοπεδου δραμοντος, ηιχμαλωτευσε παντας τους εξωθεν της πολεως οικουντας.
Ἐν ωι καιρωι ετελειωσε και το αστυ και εν αυτωι ωικοδομησε πυργους τρεις ισχυρους,
τους δυο μεν χερσαιους, τον δε ετερον κατα θαλασσαν, ος και ολιγον τι μειζων των
δυο υπηρχε. Το δε παχος των τειχων ην εικοσι και δυο ποδων, το δε εσωθεν αυτων
ευρυχωρον ην τριακοντα και δυο ποδων. Ειτα εν μολυβδωι σκεπασας τους πυργους
και το αστυ καλως ασφαλι σας και εν αυτωι φρουρους κατεστησε. 380 6. Και τηι κη-ηι
του Αυγουστου εγερθεις εκειθεν ελθων επεσεν επι τας σουδας της πολεως· και τηι
πρωτηι20 του Σεπτεμβριου μηνος του #22 ξα-ου ετους διεβη εις την Ἀνδριανουπολιν,
ως φαινεται, ινα ταις δυο αυταις ημεραις ιδηι τα τειχη της πολεως και ταφρους και ει
τι ετε ρον αυτος ελογιζετο. 7. Και τωι αυτωι φθινοπωρωι Ὀκτωμβριου πρωτηι στειλας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

τον Τουραχανην και τους δυο υιους αυτου Ἀχουματην και Ἀμαρην μετα πλειστου
στρατου εν τηι Πελοποννησωι, ινα μαχομενοι εμποδιζωσι τους δεσποτας και
αδελφους του βασιλεως δι' ολου του χειμωνος, ινα μη εχωσι καιρον επιτηδειον και
ευκαιριαν τωι αδελφωι και τηι πολει βοηθησαι και συμμαχη σαι. Ἐλθοντος ουν του
Τουραχανη και τα τειχη του Ἰσθμου αυθις αλωσαντος και προσβο-λης γενομενης,
αμφοτερων των μερων πλειστοι απεκτανθησαν· και δια το παμπληθεις ειναι τους
ασεβεις, οι ημετεροι εις φυγην ετραπησαν, ου δυναμενοι τοσουτον αντι στηναι.
Αυτος δε καταλιπων την Κορινθον και δια μεσου της νησου ερχομενος, αιχμα
λωτευων, αλων και σκυλευων και ανδραποδιζων, ους ευρε, και εφθασεν αχρι της Ἀρ
καδιας επαρχιας και του Μεσσηνιακου κολπου, και την οδον βαδιζων της Ἰθωμης
και παντα τον Μεσσηνιακον κολπον ληισαμενος αχρι της Μαντινιας εγγυς. 8. Ἰδων
δε το του τοπου στενον και δυσχωρον, δι' ου ο στρατος ουκ εδυνατο οδευειν ομου
παντες, τωι υιωι αυτου Ἀχουματηι μερος ουκ αγενους στρατου δωσας και την οδον
την ερχομενην εν τωι Λεονταρηι παρηγγειλεν οδευειν· ο δε δι' αλλης οδου ᾤχετο.
Μαθοντες δε τουτο οι δεσποται και αδελφοι στειλαντες τον Ματθαιον Ἀσα νην μετα
στρατου λαθραιως, και ηλθεν εν τωι τοπωι, ου εμελλον περασαι. Και αιφνι διως εις
αυτους συῤραξαντες πολλους απεκτειναν και ηιχμαλωτισαν· εν οις εις ην των
αιχμαλωτων και ο Ἀχουματης, ο του Τουραχανη υιος, ον απεστειλαν εν Σπαρτηι προς
τον δεσποτην κυρ ∆ημητριον. 9. Και τηι ιζ-ηι του Ἰαννουαριου μηνος του αυτου ετους
εγεννηθη και ο των Παλαιολογων γενους και της βασιλειας διαδοχος και του των
Ῥωμαιων μικρου τουτου σπινθηρος κληρονομος, ο κυρ Ἀνδρεας ο Πα-λαιολογος, ο
υιος του δεσποτου κυρ Θωμα του πορφυρογεννητου. Και ταυτα μεν δη ουτως εχει τα
της Πελοποννησου.
IV. Ὡς δε το εαρ επελαμψεν, ο αμηρας, ον ειχε κατασκευασμενον στολον,
οικο νομησας, τας ελεβολεις και ελεβολισκους και ετερας μηχανας, ας ειχε
προητοιμασμε 382 νας, ειτα εμπροσθεν στειλας τον Χαρατη μπασιαν μετα στρατου,
ελθων απεκλεισε την πολιν. Και προ του ελθειν τον αμηραν, τους εξωθεν πυργους
της πολεως τους εν α γροις και κωμαις, εν οις ησαν τινες ανθρωποι συναχθεντες δια
το αφνιδιον του στρα του, επολιορκησε και επηρεν. Ἐξ αυτων μερος εδουλωσαντο
και μερος εκ του λιμου και της αλλης κακοπαθειας επηρε και ουκ ολιγους
Χριστιανους ηιχμαλωτευσε. Τα δε του πολεμου αναγκαια επιτηδεια και μηχανιαι ανα
μεσου ηρχοντο πολλα· εφερον γαρ ελεβολεις πολλας. Ἐξ αυτων δε τινες τοσουτον
υπηρχον εις μεγεθος, ας ουκ εδυνοντο τεσσαρακοντα ζευγη βοων η και πεντηκοντα
συρειν εκαστην αυτων και πλεον η δυο χιλιαδες ανθρωποι. 2. Και τηι β-αι του
Ἀπριλλιου εφθασε και ο αμηρας μετα πληθους αναριθμητου στρατου ιππικου τε και
πεζικου. Και ελθων την σκηνην αυτου πηγνυσιν εξ εναντιας της πυλης του αγιου
Ῥωμανου και ο στρατος ωσει αμμος θαλασσης εκ της μιας θα λασσης και της ετερας.
Και ο της Ἀνατολης στρατος επηξατο τας σκηνας αυτων εν τοις δεξιοις μερεσι του
αμηρα και εως των ακτων της θαλασσης της Πυλης της Χρυ σης, ο δε της Ἐυρωπης
εν τηι αριστεραι και εως της Ξυλινης Πυλης των ακτων της θαλασσης του Κερατιου
Κολπου. Και ο αμηρας περιεκυκλουτο ορυκτοις χαρακωμασι και ξυλινοις
περισταυρωμασι· και εξωθεν του χαρακωματος περιισταντο οι ιαννιτζα ροι συν τοις
αλλοις ευγενεσι του παλατιου αυτου. Ὁ δε μπασιας ο του αμηρα συγ γενης ελθων
εσκηνωσεν αμα τωι εμπιστευθεντι αυτωι στρατωι ανωθεν του Γαλατα. Και τηι αυτηι
ημεραι εφθασε και μερος του αυτου στολου και επλησιασεν εν ταις ακταις της θα
λασσης της πολεως. Ἦσαν δε τριηρεις ωσει τριακοντα και τεσσαρακοντα δρομωνες,
νηες δε και πλοιαρια και μονηρεις τριακοντα και εκατον. Και ουτως παρεπεται τηι
πολει πολιορκων αυτην πασι τροποις και μηχαναις, δια ξηρας και θαλασσης
περικυκλωσας τα δεκα οκτω μιλια της πολεως. 3. Και ο βασιλευς προσεταξε την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

σειραν την σιδηραν την βαρυτατην εν τωι στοματι του λιμενος βαλειν, ινα του
στολου, λεγω των πολεμιων πλοιων κωλυσηι την εφοδον. Ἔσωθεν δε της αλυσου
τας παρατυχουσας νηας ενεβαλον, οπως ισχυροτερως κωλυσωσι την εφοδον και
κατα των εχθρων αντιμαχωνται. Ἦσαν δε νηες τοιαυται αι ενδον· εκ μεν Λιγουριας
τρεις, εκ δε Καστελλιας της Ἰβηριας των Ἱσπανων μια, εκ της Γαλλων Προβεντζιας
***, εκ δε της Κρητης τρεις, εκ της πολεως λεγομενης 384 Χανδαξ η μια, αι δε δυο
απο Κυδωνιας, πασαι εις παραταξιν πολεμικην καλως ητοι μασμεναι. Ἔτυχον δε και
εκ των Ἑνετων τριηρεις εμπορικαι μεγαλαι τρεις, ας παρ' Ἰταλοις ειωθε γροσσας
γαλερας καλειν η μαλλον ειπειν γαλεατζας, και ετεραι τριη ρεις ταχειαι προς
φυλαξιν και υπηρεσιαν των εμπορικων τεταγμεναι. Και προσταξας ο βασιλευς, ινα
και αυται εναπομεινωσιν εις συνδρομην της πολεως, και ουτω τα του λιμενος
ωικονομητο. 4. Ἐκ δε της χερσου εστησαν οι εναντιοι την μεγαλην εκεινην
ελεβολιν, πλα τος εχουσαν επι του στοματος σπιθαμας δυο και δεκα, και ετερας
πολλας ελεβολεις αξιας θεαματος· και στρατηγιον ορυκτον ποιησαντες υψηλον και
μετα ξυλων σταυρω σαντες, αυτας ανωθεν εβαλον και εν τοποις τεσσαρσι και δεκα
τα τειχη της πολεως σφοδρως ετυπτον. Και εκ πετροβολων μηχανηματων πολλαι
οικιαι περιφανεις εγγυς των τειχων ηχρειωθησαν και μαλιστα τα ανακτορα. Ἐκ δε
των ελεβολεων την πολιν εθορυβουν κροτουντες και κλονουντες τοις τειχεσι και
τοις πυργοις ενεδιδον· και διαμφις ουκ ελιπον θανατοι εκ τε των ελεβολεων και
ελεβολισκων και μπαλεστρων τε και τοξων και ετερων μηχανηματων. Και ο
πολεμος ουκ επαυε καθ' ημεραν τε και νυκτα και αι συμπλοκαι και αι συῤρηξεις και
οι ακροβολισμοι, ελπιζων ο αμηρας δια το ολιγους ειναι ημας και ισχυρως
κεκοπιακοτες ευκολως θηρευσαι την πολιν· και ουκ εια ημας ανεσιν λαβειν ουδ'
ολως. Ἡ δε μεγαλη εκεινη και ισχυρα ελεβολις δια το συνεχως σφενδονιζειν, και ου
τοσουτον το μεταλλον υπηρχε καθαρον, διεῤραγη εν τωι βαλλειν τον τεχνιτην το
πυρ και εις πολλα διεμερισθη κλασματα· και εκ τουτων πολλοι απεκτανθησαν και
επληγησαν. Και ακουσας ο αμηρας ελυπηθη λιαν· και προσεταξεν, ινα αντ' αυτης
ισχυροτεραν αλλην ποιησωσι. Και εως της αυτης ημερας ουδεν αξιον εργον καθ'
ημων εκατωρθωσε. 5. Και τηι ιε-ηι του αυτου εφθασε και ο εναπολειφθεις στολος
αυτου εκ τε του Ευξεινου Ποντου και Νικομηδειας και Ἀσιας, ων ο αριθμος εικοσι
και τριακοσια ιστια. εξ ων υπηρχον τριηρεις δεκα και οκτω, διηρεις τεσσαρακοντα
και οκτω, το δε λοιπον του στολου αχρι του αριθμου των τκʹ ιστιων υπηρχον νηες
μακραι και πλοια, των γε το φορτιον ην μαχιμων και τοξοτων ανδρων παμπολλων
τον αριθμον. υπηρχον γαρ εν τουτοις και δρομωνες φορτιοι πεντε και εικοσι, ας
ειχον πεφορτισμενας ξυλα, τιτανον, πετρας και ετερας υλας επιτηδειας προς
πολιορκιαν πολεως. Πλην εν τωι λι μενι ου ραδιως ειχον την εισοδον δι' αιτιαν, ην
ειπομεν. Ἐλθοντες εκ της ευων πε ραιας κατωθεν ολιγον τι του ∆ιπλου Κιονος και
μεχρι της εκκλησιας του αγιου Κων σταντινου εγγυς την στασιν μετα αγκυρων
εποιησαν. 6. Τηι δε δεκατηι εκτηι του αυτου αριθμησας τον στολον και τον της χερσου
στρατον ιππεων τε και πεζων, και ευρε τριηρεις και διηρεις, μονηρεις δρομωνας,
νηας και πλοια εικοσι και τετρακοσια ιστια· ο δε της χερσου στρατος ο θελων
μαχεσθαι
386 ην χιλιαδες οκτω επι πεντηκοντα διακοσιαι. Οι δε προς
αντιπαραταξιν ανδρες οντες ενδον της πολεως της τοσαυτης εις μεγεθος ησαν
χιλιαδες τεσσαρες και τρεις και εβδομηκοντα και εννακοσιοι ανευ των ξενων, μολις
οντες χιλιαδες δυο. 7. Ἔγνων γαρ εγω τουτο ουτως εχειν απο αιτιας τοιαυτης· Του
γαρ βασιλεως προσταξαντος τοις δημαρχοις και στρατηγοις, εγραψεν εκα στος
αυτων την δημαρχιαν αυτου ακριβως τους δυναμενους σταθηναι εν τωι καστρωι
κοσμικους τε και μοναχους και τινα τα οπλα, α εκαστος αυτων κεκτηται προς
αμυναν. Και ουτως εκαστος των δημαρχων δεδωκε τον καταλογον της δημαρχιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

αυτου τωι βασιλει. Ὁ δε κελευσας με ει πεν· Αυτη η διακονια προς σε αφορα, τα
φυλακης δεομενα και απο κρυφα. Ληψον ουν τα του καταλογου καταστιχα και
καθισον εν τωι οικωι σου· ψηφισον ακριβως ποσοι και τινες ανδρες και ποσα και τι τα
οπλα και ασπιδες και τοξα και ελεβολικα. Ἐκτελεσας δε εγω το παρα του βασιλεως
προσταχθεν μοι παρεστησα τωι αυθεντηι μου και βασιλει το καταστιχιδιον μετα λυπης
και σκυθρωποτητος πολλης· και εμεινε εν απο κρυφον ανα εμου και αυτου η
ποσοτης. 8. Πλην δε ησαν και τινες ολιγοι πανυ εκ τε των αρχοντων και των δημου
ανωφελεστατοι και δειλοκαρδιοι, οι δια τον φοβον του πολεμου και των ετερων
εναν τιων πανοικι προ καιρου εκ της πολεως εφευγον. Ὡς δε τουτο εν τοις ωσι του
βασι λεως εῤρεθη, στεναξας εκ καρδιας και ουδεν ετερον εποιησεν. 9. Ὑπηρχε δε τις
εκ της Λιγουριας εν ταις δυο ναυσιν, ος ην ναυαρχης και κυριος των νηων, ανηρ
πανυ δεξιος, ανδρειος και φρονιμος και επιτηδειος, τουνομα Ἰωαννης Ἰουστινιανος
ο γενναδας. Θεωρων δε αυτον ο βασιλευς εις τα παντα επιδε-ξιωτατον, δημαρχον
και στρατηγον επι τριακοσιους ανδρας προσεταξεν ειναι και προ βλεπτην και
διοικητην αυτον εις ετερα τινα αναγκαια του πολεμου εξουσιαν εδωσεν αυτωι
θαῤρησας μεγαλως εις αυτον, ως οντως και εν τηι αρχηι εργα αξια μνημης εποιησεν.
10. Ὡς δε ο αμηρας την κεκλασμενην ελεβολιν υγιη και σωαν εποιησεν, ημε ρας τε
και νυκτος μετα βιας τοις τειχεσιν ετυπτε· και θορυβον πολυν εν ημιν εποιουν μετα
πασης μηχανης πολεμικης, ακροβολισμους και συῤραξεις και συμπλοκας ισχυ
ροτατας και ην πολυειδες το κακον. Οι δε ημετεροι καθ' εκαστην ημεραν τας μηχα
νας τας πολεμικας μανθανοντες και τας των εναντιων θεωρουντες, πασαν δειλιαν
και φοβον εασαντες, και μηχανας και τεχνας καινας ευρισκον και τους αντιδικους
ουκ ολιγον εβλαπτον. Αι δε τεχναι μερικαι ουκ εις μακρος εστηκεισαν δια το μη
εχειν ημας τελειως ανεσιν και τα της μαχης και του αποκλεισμου επιτηδεια. 11.
Χαλασαντες δε εν τισι τοποις τα τειχη μετα των ελεβολεων και πετρο βολων
μηχανηματων, ηθελησαν πλησαι τους ταφρους, ινα ραιδιον ποιησωσι την εισο δον
και δια των χαλασματων εισελθωσιν. Ἀκροβολισμους εν πρωτοις εποιησαν και 388
συῤραξεις· μεσον δι' εκεινων ετερα χωματα εν τοις ταφροις εῤριπτον και κλαδους
δενδρων και ετερας υλας, τινες δε εκ της βιας και τας σκηνας αυτων. Και ην ιδειν
θεαμα, οτι πολλοι εξ αυτων εκ τε του πληθους και της στενοχωριας και βιας, ην ει
επιπτον εν τοις ταφροις. Και οι ερχομενοι οπισθεν, ανηλεως ριπτοντες τα ξυλα και
χωματα, αυτους οικτρως εσκεπαζον και εν τωι ᾅδηι ζωντας παρεπεμπον· ετεροι δε και
μετα προαιρεσεως οι πλεον ισχυροι και δυναμενοι εκ της ορμης και σπουδης τους
ασθενεστερους αντι κλαδων και χωματος εῤριπτον απηνως. Ἀλλα και ταυτα ποιουν
τες ουκ εδυναντο φευγειν αβλαβεις· εκ τε των ελεβολικων και τζαγκρατορων και εκ
των τειχων βαρεων λιθων αποσφενδονουμενοι οι εναντιοι αισχρως επιπτον και
πολλα κατεπληττοντο. Και εκ των ημετερων τινες αβλαβεις ουκ ενεμενον· συροντες
δε και τας ελεβολεις αυτων εως εκ γης των ταφρων, και η μαχη και ο πολεμος και η
συμ πλοκη φικαλεα εγενετο. Και εις αυτα ουκ αγενεις ησαν και τα ημετερα· και
θαυμα στον ην, χωρις εμπειριας πολεμου οντες, την νικην ειχον δια το
μεγαλοψυχως, και γενναιως εντυχοντες εποιησαντο υπερ δυναμιν. Και τους
ταφρους ενεγεμιζον δι' ολης της ημερας, ημεις δε δι' ολης της νυκτος τας υλας και
το χωμα και τα ξυλα εσωθεν ελκυζοντες, ωστε αι ορυξεις των ταφρων εναπεμειναν,
ως και ην το προτερον. Τους δε χαλασθεντας πυργους, χουν μετα σπυριδων
βασταζοντες και αγγειων ξυλινων οινου και ετεροις ξυλοις, αυθις ανεκαινιζομεν.
12. Ὁ δε αμηρας θεωρων ηισχυνετο και κατεφρονειτο δια το την βουλην αυτου
απρακτον μενειν· και ετεραν μηχανην πολεμικην θελων ποιησαι προσεταξεν, ινα ελ
θωσι τινες ανδρες οι δυναμενοι ορθως ιδειν και ποιειν οπας υποκεκρυμμενας
κατωθεν της γης, οπως το στρατοπεδον δι' αυτων ευκολως εισελθηι ενδον της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

πολεως· και κατα προσταχθεν υπ' αυτου ηρξαντο ορυσσειν. Ἰωαννης τις Γερμανος
ακρον ησκημενος τας του πολεμου μηχανας και τας του υγρου πυρος, ενωτισθεις
την μηχανην, ετεραν οπην εναντιαν ποιησας και μετα υγρου πυρος τεχνηεντως
σκευασας, ερχομενων ουν των Τουρκων μετα χαρας δια της οπης, αυτος το πυρ
αναψας το εις την εναντιαν ωρυγμενην παρ' αυτου οπην πολλους των Τουρκων
κατεκαυσε και τας τεχνας αυτων εις ουδεν απεδειξεν. Ὀπην δε μιαν εναντιων ο
γενναδας Γερμανος λαθων ουχ ευρεν· οι Τουρκοι και αυτηι το υγρον πυρ ανηψαν, ο
προητοιμασαν, ουδεν εκατωρθωσε. Πυρ γον δε τινα μονον παλαιον ολιγον μερος εκ
του κροτου του πυρος επεσεν, ον δε ημεις ευθυς ανεκαινισαμεν. Ἦσαν δε και τινες
γηραιοι, οι ελεγον ο και οι εναντιοι εν ετεραις μαχαις επραξαν και ουδεν
εκατωρθωσαν, δια το πλειον μερος της πολεως υποκατωθεν των τειχων πετρωδες
ειναι. 13. Σφαλεις δε ο αμηρας και ψευσθεις υπο τας αυτας ελπιδας ετερα νεα εφευ
ρεματα και μηχανας εις πολιορκιαν εποιει. Ἐλεπολιν γαρ μεγιστην εχουσαν τροχους
πολλους μετα ξυλων χοντρων κατεσκευασε, πλατος εχουσαν πολυ και υψος·
ενεδυσε δε αυτην εσωθεν και εξωθεν εκ τριτου μετα βουβαλων και βοων δορων· και
πυργους 390 ειχεν ανωθεν και παραπετασματα, αναβαθρας και καταβαθρας, οπως
ου δυνησωμεθα τους εσωθεν αυτης βλαπτειν. Ειχε δε το εξωθεν μερος ανεωιγμενον,
ινα ραιδιως εισερ χωνται και εξερχωνται οι βουλομενοι. Κατα δε το μερος, δι' ου
εμελλον ελθειν εν τωι ορυγματι, ειχε πυλας τρεις μεγαλας μετα παρασκευασματος
σφοδρως ενδεδυμενας Ειχον δε εσωθεν και κυκλοθεν παν οργανον και τεχνην
πολεμικην και πολλας υλας και ξυλα, ινα ριψωσιν εν τωι ορυγματι, ητοι τωι ταφρωι
εν τωι προσηκοντι καιρωι, οπως ραιδιως εισελθωσιν εν τηι πολει. Ειχον δε και
κλιμακας εχουσας τας βαθμιδας μηριν θωδεις υποχαλουμενας δια καλων και αυθις
αιρουμενας εις υψος. Προσδεδομενης τοις τειχεσι και πασης ετερας μηχανης, ην ουκ
εδυνηθη ανθρωπου νους νοησαι, ως, ουκ ελπιζω, βασιλευς ποτε ουκ εποιησε του
αλωσαι φρουριον. Ποιησαντες δε και εν ετεροις μερεσιν αμαξας μετα πλειστων
τροχων και ανωθεν ως πυργους, και αυτοι εν δεδυμενοι, ον τροπον ειπομεν, εχοντες
και αυτοι πλειστας μηχανας κατασκευασθεισας μετα του υγρου πυρος, και εν μιαι
ωραι ητοιμασαν, ινα παντες την συῤραξιν αμα ποιη σωσι. Και πρωτον μεν μετα της
φοβερας εκεινης ελεβολεως τυψαντες σφοδρως εῤρι ψαν εις εδαφος τον πυργον τον
πλησιον της πυλης του αγιου Ῥωμανου· και ευθυς την ελεπολιν εκεινην συραντες
εστησαν ανωθεν του ορυγματος. Και η μαχη και η συμ πλοκη νοσιαια και φρικαλεα
εγεγονει· ην δε πριν τον ηλιον ανατειλαι και δι' ολης της ημερας εκρατησε. Και ποτε
μεν εν μερει την συμπλοκην και την συῤραξιν ισχυ ρως ηγωνιζοντο, ποτε δε εν μερει
και τα ξυλα και τας υλας και χωματα τα εσωθεν της ελεπολεως εν τωι ταφρωι
εῤριπτον· και εκ του χαλασματος του πυργου υλην και εξ ων εκεινοι εῤριπτον, οδον
ευθειαν αυτοις ωικονομησαν. Και οι ημετεροι εξ εναντιας γενναιως απεμποδιζον
αυτους και εκ των κλιμακων πολλακις αυτους απεκρημνιζον και τινας κλιμακας
κατεκοψαν. Και καρτερως οι εναντιοι πολλακις τηι ημεραι εκεινηι απε κρουσθησαν
αχρι της πρωτης ωρας της νυκτος. 14. Οι δε ασεβεις εκ τε του κοπου του πολλου και
των πληγων ηγανακτησαν· και η συμπλοκη και ο πολεμος ελυθη, ελπιζοντες μεν τωι
πρωι μετα ολιγου κοπου την βασιν ευκολον ευρωσιν. Ἀλλα των ελπιδων
εψευσθησαν, δια τι μεν Ἰωαννης ο Ἰουστινιανος ως τις αδαμας δι' ολης της νυκτος
αναθαῤρυνας τους υπ' αυτον στρατιω τας και παραινεσας και ο βασιλευς παρων μεθ'
ετερων πολλων των ελθοντων εις εκει νον τον τοπον βοηθησαι, δι' ολης της νυκτος
πολλα κοπιασαντες τους ταφρους εκε νωσαν και τον πεσοντα πυργον μυριαις
μηχαναις ανωρθωσαν και την ελεπολιν των εναντιων υποκατωθεν, ου εκειτο
ενδεδυμενη, επυρπολησαν. Περι δε τριτης αλεκτρο φωνιας ελθοντες μετα χαρας,
ελπιζοντες ινα την βασιν, ως ειπομεν, ραιδιον ευρωσι, και ως ειδον τας ελπιδας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

αυτων κενας, εθαυμασαν. Και ο αμηρας λυπηθεις μαλλον και αισχυνθεις εθαυμασε
την επιδεξιοτητα των ημετερων και ελεγε, θαυμαζων ταχα· Ἐαν και αι τριακοντα
επτα χιλιαδες προφηται ειπον μοι αν, οτι αυτοι οι ασεβεις, λεγων ημας, δια μιας
νυκτος δυνωνται ποιησαι, α εποιησαν, ουκ επιστευον. Ἔπειτα μεν θεωρων μη εχειν
φοβον ημας ουτε δειλιαν εις τους ακροβολισμους και συῤρηξεις ας 392 εποιουν δι'
ολης της ημερας, και τους αναριθμητους ελεβολισκους βελητε και πετρας ανωθεν
ημων βρεχομενας ως υετος εξ ουρανου, και αντ' ουδενος κινδυνου παντα ελο
γιζομεθα, εις ταραχην και συγχυσιν λογισμου μεγαλην ενεπεσεν αυτος τε και πασα η
βουλη αυτου. Και ταυτα μεν δη ουτως ειχον.
V. Και τουτων γινομενων πολιορκουμενης της πολεως νηες τρεις Λιγουριται
εκ Χιου φορτον λαβοντες και ανεμον τηρησαντες επιτηδειον τον πλουν προς ημας
εποιουντο. ∆ιερχομενων δε αυτων ευρον καθ' οδον και ετεραν μιαν βασιλικην νηα
εκ Σικελιας μετα σιτου ερχομενην. Και φθασασαι εν μιαι των νυκτων εγγυς της πο
λεως, τωι πρωι αι ημεροσκοποι τριηρεις του αμηρα ιδοντες αυτας, ωρμησαν και εκ
του στολου μερος πολυ κατ' αυτων μετα πασης χαρας, μετα τυμπανων και
κερατινων σαλπιγγων κροτουντες, ελπιζοντες εν ευκολιαι τασδε τας νηας
σαγηνευσαι. Ὡς δε ηγ γισαν και τον πολεμον ανηψαν και ακροβολιζοντο, εν πρωτοις
ηλθον κατα της βασιλικης νηος μετα επηρμενης οφρυος. Ἡ δε ναυς εκ της πρωτης
προσβολης μετα ελεβολεων και ελεβολισκων και βελων και πετρων κακως
εδεξιωσατο αυτους. Και ελθοντες ταις πρωραις υποκατωθεν της νηος, αυτοι δε μετα
χυτρων κατασκευασμενων τεχνικως πυρι υγρωι και πετραις μακροθεν απεπεμπον δια
το γινεσθαι πολυν φονον κατ' αυτους. Ἡ μεις δε εκ των τειχων ανωθεν ταυτα
θεωρουντες, εδεομεθα του Θεου ελεησαι αυτους και ημας. Ὁ δε αμηρας εφιππος
εστως κατα τας ακτας της θαλασσης εθεωρει τα γε νομενα. Και παλιν εκ τριτου
εμακροβολιζοντο και αυθις θελοντες συῤρηξαι μετα επηρ μενης οφρυος και
μεγαλων αλαλαγμων, οι δε ναυκληροι και κυβερνηται και ναυαρχοι ανδρειως και
ρωμαλεως σταθεντες, τους ναυτιλους παρεθαῤρυναν αποθανειν μαλλον η ζην, και
μαλιστα ο ναυαρχης της βασιλικης νηος τουνομα Φλαντανελας εκ πρυμνης εις
πρωραν διερχομενος και φωναις τους ετερους διεγειρων, 20ωστε ου δυναμαι
γραφειν τας φωνας αυτου20 και τους των ετερων κροτους εως των ουρανων
αιρομενας. Και η συῤρηξις παλιν ισχυροτερα εγεγονει και πολλοι εκ των τριηρεων
απεκτανθησαν και επληγησαν και δυο των τριηρεων πυριαλωτους εποιησαν· και
θεω ρουντες τας νηας εδειλιασαν. Ὁ δε αμηρας θεωρων μηδεν αξιον εργον
ποιουντας, τον τοσουτον και τηλικουτον στολον, αλλα μαλλον ηττωντο, μανεις και
θυμωι ληφθεις βρυχωμενος, τους οδοντας τριζων, υβρεις ενεχεε και ελοιδορει τους
εαυτου, δειλο καρδιους και γυναικωδεις και ανωφελεις απεκαλει. Και τον ιππον
κεντρισας ηλθον εντος της θαλασσης, ησαν γαρ εγγυς της χερσου αι τριηρεις ωσει
λιθου βολην, και τα πλειονα των χιτονων αυτου εβαφησαν εκ των της αλμυρης
θαλασσης υδα των. Ὁ δε στρατος ο παρα την χερσον θεωρουντες αυτον ουτως
μαινομενον ηγανα κτουν λυπουμενοι και τους εν τωι στολωι εβλασφημουν· και
πλειστοι εκεινων εφιπποι 394 τωι αμηραι και αυτοι ακολουθουντες εως των νηων
ηγγισαν. Ἐκ δε του στολου ουτως θεωρουντες αυτον πραττοντα και αισχυνθεντες
τας υβρεις, ακοντες και εκοντες μετα θυμου μεγαλου μετεστρεψαν αυθις τας πρωρας
κατα των νηων και εμαχοντο ισχυρως. Και τι χρη λεγειν; Ου μονον εις ουδεν τας
νηας εβλαψαν, αλλα και τοσουτος φονος και πληγη εγεγονει κατ' αυτους, ωστε ουκ
εδυναντο αι τριηρεις επιστρεψαι. Ἐφο νευθησαν δε εν εκεινηι τηι ημεραι, 20ως εμαθον
εγω20, εξ αυτων πλειον η δυοκαιδεκα χιλιαδες Ἀγαρηνοι, μονον εν τηι θαλασσηι.
Ἐλθουσης δε της νυκτος, εξ αναγκης ο στολος μικρον ανεχωρησε και αι νηες
ευκαιριαν ευρουσαι εισηλθον εν τωι λιμενι ανευ ουδενος αποκτανθεντος, ει μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

τινων ολιγων πληγεντων· και μετ' ου πλειστας ημερας τινες ολιγοι εξ αυτων προς
Κυριον εξεδημησαν. Ὁ αμηρας δε τοσουτον μα νεις και λυπηθεις κατα του του
στολου δρουγγαριου ηθελεν αυτον ανασκολοπισαι, λεγων οτι ενεκεν της εκεινου
ανανδρειας και ολιγοψυχιας αι νηες εκειναι ουχ εαλοντο, αλλ' δι' απροσεξιας
τουτου και ανωφελειας τηι νυκτι εκεινηι εξαλυξασαι εισηλθον εν τωι λιμενι. Τινες δε
των αρχοντων της βουλης και αυλης του αμηρα εδεηθησαν και ουτως του ζην τωι
δρουγγαριωι εχαρισατο, πλην του αξιωματος αυτον εγυμνωσε και παντα τον βιον
αυτου τοις ιαννιτζαροις εχαρισατο. 2. Και παλιν κατηφης υπαρχων ο αμηρας και
περιλυπος και τας χειρας ως κυων δακνων και λαξ τωι ποδι κατα γης, θεωρων τους
τοιχους ριψας δις και τρις και τους ταφρους γεμισας, και ευθυς παλιν
ανωρθωμενους ευρισκε, και πως εκατον πεντη κοντα τριηρεις, διηρεις τε και
μονηρεις ουκ εδυνηθησαν αλωσαι τας τεσσαρας εκει νας νηας, αλλα μαλλον και
τοσουτον φονον εις αυτους εποιησαν, στεναζων εκ καρ διας και καπνος εκ του
στοματος αυτου ανεβαινε. Και ελογιζετο, τι εδει ποιησαι, ινα την πολιν πλειον
θλιψηι και στενοχωρησηι και δια θαλασσης και ξηρας την εμβολην ποιησηι· και
ελογιζετο τοιαυτα μηχανηι, ινα μερος του στολου εισφερηι εσω του λιμε νος. Και ην ο
λογος ευθυς και το εργον· και εκ του οπισθεν μερους του Γαλατα δια του λοφου οδον
ευθειαν ωικονομησε κατερχομενην αχρι του λιμενος και σανισι και ξυλοις πασαν
κατεστρωσε και μετα στεατος βοων και κριων ηλειψεν αυτας και οργανα πολυτροπα
ετερα ποιησας και μηχανας, ωστε τας τριηρεις και διηρεις εν ευκολιαι α νωθεν εν τωι
λοφωι συρας κατεβιβασεν αυτας ενδον του λιμενος. Και ην το εργον θαυ μαστον και
ναυμαχιας στρατηγημα αριστον. Ἐγω δε λογιζομαι, τωι Καισαρι Αυγουστωι
εμιμησατο, ηνικα μετα του Ἀντωνιου και Κλεοπατρας εμαχετο, ος δια τον σαλον της
θαλασσης και τους εναντιους ανεμους ουκ εδυνηθη περιοδευσαι κυκλωθεν της
νησου του Πελοπος και ελθων δια του Ἰσθμου, τας νηας συρας ετι, προς ευαν της
Ἑλλαδος θαλασσης, ταχεως εν τηι Ἀσιαι ωδευεν· η τωι Νικηται πατρικιωι, οτε και 396
αυτος εκ της Ἑλλαδικης θαλασσης τας τριηρεις εν τηι δυτικηι περασας δια του Ἰσθμου
τους Κρητας εν τηι Μεθωνηι και Πυλωι ετροπωσατο. 3. Λοιπον ο αμηρας τας τριηρεις
εισφερας εν μιαι νυκτι, ενδον του λιμενος πρωι ηυρεθησαν. Ειτα γεφυραν
κατασκευαζει τροπωι τοιωιδε· ακατια γαρ τινα και αγγεια μεγαλα ξυλοπυθους
συναξας πολλους και ξυλοις μακροις, ητοι δοκοις, και σιδηροις και σχοινιοις
ισχυρως και δυνατως συσφιγξας και δησας, ινα μη τα αλμυρα υδατα δυνηθωσιν
εκθλιψαι το εργον, ειτα ανωθεν των ακατιων και αγγειων και των ξυλων συνιδας
δυνατως δησας μετα σιδηρων σκολοπων και περονων, εξ ων γεφυρα εγεγονει
δυνατη και καλη, εχουσα το πλατος οργυιων πεντηκοντα, το δε μακρος εκατον, ωστε
εφαινετο την μεσην πασαν του λιμενος ως εν ξηραι περιπατειν. Ειτα και ελεβολιν
ανω θεν της γεφυρας βαλων και αι τριηρεις ομου τα της πολεως τειχη εν εκεινοις
τοις μερεσιν ετυπτον. 4. Ἰδων δε ταυτα ο βασιλευς και πασα η πολις εις ταραχην
λογισμων μεγαλων ενεπεσον· εδεδιει γαρ ο βασιλευς δια την ολιγοτητα 20ημων. Και
βουλης γενομενης, ινα οι στρατηγοι και δημαρχοι και οι ετεροι αριστοι ανδρες
Ἰταλοι τε και Ῥωμαιοι, οι ολιγοι πανυ ευρεθεντες, οπου δ' αν νεωστι προσταχθωσιν,
εν εκεινοις τοις τοποις εκαστος αυτων απελθηι και τους τοιχους φυλαττειν και τοις
εχθροις αντιμαχασθαι. Και πρωτον μεν τωι της Ἑνετιας μπαΐλωι τουνομα Ἱερωνυμωι
Μινοτωι ενεμπιστευθηφυλαττειν και οικονομειν τα ανακτορα και παντα τα εκεισε·
τωι δε των Καταλανων αστανδηι εδοθη, ινα φυλαττηι εν τοις μερεσι του
Βουκολεοντος αχρις εγγυς του Κον τοσκαλιου· τωι δε Ἰακωβωι Κονταρινωι, ινα
φυλαττηι τα μερη των τοιχων του εξωθεν λιμενος και εως εγγυς των Ὑψωμαθιων,
ος ου διελιπε ποιειν τα οσα εξεστι στρατιω ταις και μαλιστα τοις ευγενεσι· Μανουηλ
δε τωι εκ της Λιγουριας φυλαττειν τα μερη της πυλης της λεγομενης χρυσης μετα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

διακοσιων ανδρων τοξοτων τε και μπαλαιστρων· ειχον γαρ εν εκεινωι τωι μερει
ελεπολιν εναντιαν, και αυτη μετα βουβαλων και βοων δο ρων ενδεδυμενην· και τα
τειχη μετα μηχανων ετυπτον. Παυλωι μεν και Ἀντωνιωι και Τρωΐλωι τοις
αυταδελφοις ενεμπιστευθη, ινα φυλαττωσι το Μυριανδρον, οπου και εν εκεινοις
τοις μερεσιν η πολις ην επικινδυνος και νυκτος και ημερας πεζοι τε και ιππεοι του
πληθους των Τουρκων εμαχοντο γενναιως και ανδρειως και συχνακις και τα τειχη
χαλασαντες και θελοντες εισελθειν, κακως απεδιωχθησαν. Και φονον εις αυτους
ουκ ολιγον εποιουν και μερος μεν των κλιμακων αυτων εσω εσυρνον, μερος δε
εθλαζον· και τα των ανδρων αθλα και γερα μνημης αιωνιου υπηρχον αξια. 5.
Θεοφιλωι μεν τωι Παλαιολογωι, ανδρι εμπειρωι πασης πραγματειας και της ελ ληνικης
παιδειας τε και μαθηματικης εις ακρον γευσαμενωι επιστευθη φυλαττειν κατα τα
μερη της Πυλης της λεγομενης Σηλυβριας. Τωι δε Ἰωαννηι τωι Ἰουστινιανωι τωι αυ-του
στρατηγωι, τωι εις παν τε καλωι και επιτηδειωι, προς ον και ο βασιλευς πολλα 398
θαῤρων δια την γεναιοτητα και ανδρειαν και τολμην αυτου, εδοθη, ινα μετα τετρακο
σιων στρατιωτων Ἰταλων τε και Ῥωμαιων φυλαττηι εν τοις μερεσι της πυλης του
αγιου Ῥωμανου, ενθα οι Τουρκοι πλειον των αλλων μερων εμαχοντο και την
ελεβολιν την μεγαλην και ελεπολιν εν εκεινοις τοις μερεσιν εστησαν, δια το ειναι
τον τοπον επι τηδειον προς το πολεμειν τα τειχη και την πολιν και δια το ειναι και
τον αμηραν αντικρυς εκει εσκηνωμενον. Θεοδωρωι μεν τωι εκ Καρυστου, ανδρι
πολεμιστηι και δρα στικωτατωι και τοξοτηι ησκημενωι υπερ ανθρωπον, και Ἰωαννηι
Γερμανωι, ανδρι τας του πολεμου μηχανας καλως ειδοτι, εδοθη, ινα φυλαττωσιν εν
τοις μερεσι τοις Καλυ γαριοις, ο δε Ἱερωνυμος και Λεοναρδος οι Λιγουριται ινα
φυλαττωσιν εν τοις μερεσι της πυλης λεγομενης Ξυλινης. Τωι δε καρδηναλιωι
Ῥωσσιας εδοθη, ινα φυλαττηι εν τοις μερεσι του Κυνηγεσιου και εως του αγιου
∆ημητριου, ο δε μεγας δουξ ο Νοταρας ινα φυλαττηι εν τοις μερεσι του Πετριου και
εως της Πυλης της αγιας Θεοδοσιας. Ἐν δε τοις μερεσι της Πυλης της λεγομενης
Ὡραιας φυλαττειν ωρισθησαν οι ναυται και οι ναυκληροι και οι κυβερνηται, ους
ειχεν η ναυς η εκ της Κρητης. 6. Τωι δε Γαβριηλ Τριβιζανωι τωι των Ἑνετων τριηρεων
αρχοντι μετα και ετερων ανδρων πεντηκοντα εδοθη τηρειν τον πυργον τον εν μεσωι
του ρευματος τον φυλα σοντα την εισοδον του λιμενος και εως της αντικρυς Πυλης
της Βασιλικης· και το εμπιστευθεν αυτωι μερος ως ποιμην και ου μισθωτος καλως
εφυλαττε. Τωι δε Ἀντω νιωι ∆εδωι αρχοντι των εμπορικων τριηρεων εδοθη φυλαττειν
τας τριηρεις αυτου και τας νηας εντος αλυσεως, ως ειρηται· αι δε νηες εκειναι δια το
ειναι αυτας καλως ητοι μασμενας εις παραταξιν πολεμου, οι οντες εσωθεν μετα
σαλπιγγων και τυμπανων και φωνων αναριθμητων τας των Τουρκων τριηρεις και
νηας εις μαχην εκαλουν· και α κροβολισμοι ου διελιπον ανα μεσον αυτων καθ'
εκαστην ημεραν, πλην ου τελειαν συμπλοκην εποιουν. Οι δε ετεροι ευγενεις και
αριστοι ανδρες της πολεως εν τοποις αναγκαιοις διεμερισθησαν φυλαττειν· και παν
το δυναμενον ου διελιπον ποιειν. Τους δε μοναχους και ιερεις και κληρικους και του
λοιπου καταλογου της εκκλησιας αν δρας διεταξαν, ινα διαμερισθωσιν ενθεν
κακειθεν εν τωι περιβολωι της πολεως, ινα του Θεου δεομενοι και ημεροσκοποι και
νυκτοσκοποι ωσι και δεησεσιν εξιλεουσθαι το θειον υπερ της σωτηριας της πολεως.
Τον δε ∆ημητριον τον Καντακουζηνον και τον γαμβρον αυτου Παλαιολογον
Νικηφορον μετα και ετερων τινων κατεταξαν εν τωι σεπτωι αποστολειωι και εν
ετεροις τοποις περιπατειν μετα επτακοσιων ανδρων, ινα, εις 400 οιον δη τοπον
αναγκη υπαρχηι, βοηθησωσιν. 20Ὁ δε βασιλευς αμα τωι Φραγ κισκωι τωι Τολεδωι τωι
συγγενει αυτου, ος καταγεται, λεγουσιν, εκ του αιματος περιφανους βασιλεως
Ἀλεξιου του Κομνηνου, και μεθ' ημων εφιππος δι' ολης της ημερας και νυκτος
περιπα των ην γυρωθεν ενδον της πολεως και των τειχων· και τα εις αναγκην του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

πολεμου ητοιμαζομεν. 7. Ἐπειδη δε και χρηματων εσπανιζον τα βασιλεια δια τον
μισθον των στρα τιωτων, προσεταξεν ο βασιλευς λαβειν τα των εκκλησιων σκευη
αγια και αφιερωμε να τωι Θεωι και χρηματα 20εποιησαμεν. Και μη τις εγκαλεσειεν
ημας ως ιεροσυ λους ενεκεν του καιρου αναγκης, ως και ο ∆αβιδ πεπονθως πεινασας
τους αρτους της προθεσεως εφαγεν, α ουκ εξεστι φαγειν, ει μη τοις ιερευσι μονοις.
Ἔλεγε γαρ ο βα σιλευς· Ἂν ο Θεος λυτρωσηι την πολιν, τετραπλουν αποδωσω τωι
Κυριωι μου. 8. Και αυθις ετερας βουλης γενομενης, ινα τας εν τωι λιμενι φερομενας
τριη ρεις και γεφυραν εμπρησωσι μηχανηι τινι, διοτι μεγαλην ταραχην και κινδυνον
αι νηες αυται τηι πολει ενεδιδον και οτι μηχανην ευρον. Και την βουλην εκφωνησας
τωι βασιλει Ἰακωβος Κοκκος ο Ἑνετος, ανηρ οξυτερος του ποιειν η λεγειν, ος ενεμπιστευθη του περας δουναι τηι υποθεσει, και αρξαμενος του εργου πανυ επιτηδειως και
καλως τροπωι τοιυδε, ακατια τρια πανυ ταχεα και γοργα οικονομησας, και τεσσαρα
κοντα νεους θαρσαλεους και μεγαλοψυχους και ανδρειους εν αυτοις εβαλε,
Γραικους τε και Ἰταλους, και καλως παραγγειλας αυτοις και τας κατασκευασθεισας
μετα του υγρου πυρος τεχνας δωσας, ινα ελθωσι νυκτος και περασωσι προς τον
Γαλαταν και πλησιον της περας εκεινης γης ελθωσιν εως των τριηρεων και τα
ορισθεντα πραξωσι· και εγεγονει γαρ αν, ει μη και ει το αυτο η κακη τυχη 20ημων
εμποδισεν. Ἐλθοντες δε πανυ επιτηδειως και την γεφυραν περιπατησαντες και δυο
νεους αφεντες εκει μετα 402 κατασκευης, ινα, οταν οι ετεροι εις τας τριηρεις
εγγισωσι και σημειον τι ιδωσι, τοτε θεαφιωι ευθυς το υγρον πυρ αναψωσι, φθασαντες
δε και εως των τριηρεων εγγυς, ο Θεος η δια τας αμαρτιας 20ημων εκωλυσε το
εργον, η εξ απροσεξιας των νεων εκει νων τις το εργον, η εξ απροσεξιας των νεων
εκεινων τις το μυστηριον τοις εναντιοις εμηνυσε. Και φυλακας αγρυπνους και
νυκτοσκοπους εχοντες, ως ειδον αυτους, μετα σκευων και πετρων και μετα ετερων
ακατιων το εν ακατιον εβυθισαν και μερος των ανθρωπων εζωγρησαν και τα ετερα
δυο ολοκληρως επιασαν· και ουτως ουδεν ετερον οι ημετεροι εποιησαν, ει μη μιαν
των τριηρεων επυρπολησαν. Και το εν τηι γεφυραι πυρ πληθος των Τουρκων
δραμοντες εναπεσβεσαν. Τους δε νεους εκεινους τους θαυ μαστους και ωραιους ο
ασεβης αμηρας προσταξας τωι πρωι παντας ανιλεως εθανατωσεν ημων ορωντων
αυτους· και θρηνος εγεγονει εν τηι πολει υπερ αυτων αμετρητος. Ὁ δε βασιλευς
λυπηθεις προσεταξε και αυτος, ινα ανωθεν των πυργων κυκλωθεν τους
αιχμαλωτους Τουρκους θαντωσωσιν· ησαν γαρ τον αριθμον οι αναιρεθεντες
διακοσιοι εξηκοντα. Και δια ταυτα ουν σκανδαλα ανεφυησαν και στασις μεγαλη
εγεγονει ανα μεταξυ των Ἑνετων και Λιγουριων· ελεγον γαρ οι Λιγουριοι και
διισχυριζοντο του ειναι αυτους εμπειροτατους των Ἑνετων εν παντι πραγματι και
δια το μη ειδεναι τον Κοκκον Ἰακωβον α εποιει, ουτε εκεινος ουτε οι λοιποι των
Ἑνετων εν οις επιχειριζοντο· δι' ων αιτιαν τους τεσσαρακοντα εκεινους νεους
απωλεσαν, δι' ους τοσουτος οικτος εγενετο· και αι τριηρεις και η γεφυρα αι εν τωι
λιμενι ουκ επυρποληθησαν.
VI. Ὡς ουν ηκουσεν ο βασιλευς τα γενομενα, ελθων ωμιλησε τοις Ἑνετοις τε
και Λιγουριοις λιπουμενος λεγων· Παρακαλω υμας, αδελφοι, ειρηνευετε· Και αρκει
ημιν ο εξωθεν πολεμος· Και μη αναμεταξυ υμων μαχεσθε δια τους οικτυρμους του
Θεου. Και αλλα πολλα δημηγορησας ειρηνοποιησεν αυτους. 2. Ὁ δε αμηρας ιδων
γεγονεναι το ημετερον εργον εις ουδεν χρησιμον κατα των τριηρεων, αλλα μαλλον
και εζημιωθημεν, περιχαρης γεγονως μετα σοβαροτητος και αγερωχου γνωμης
ειπων· Τα οσα αυτοι ουκ εδυνηθησαν ημιν ποιησαι, εγω αν ταμειψομαι·, και ανωθεν
εν τωι λοφωι του αγιου Θεοδωρου περαν εν τωι Γαλαται ελεβο λεις μεγαλας στησας,
ινα τας ημετερας νηας τας εν τηι εισοδωι του λιμενος βυθισηι η, οθεν ησαν, ποιησηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

αναχωρησαι. Και ταυτα μεν εποιει ουχι μονον δια την εισοδον του λιμενος, αλλ' ινα
και τας των Λιγουρεων νηας ανταμειψηται, οπως δειξηι ημιν, οτι εις τα παντα
δυναται και αγχινους και πολυτροπος εστιν. Ἰδοντες δε οι εν τωι Γαλα ται, οτι τας
νηας εβουλετο ζημιωσαι, συναχθεντες ειπον αυτωι, οτι ουκ εστι δικαιον τας των
Λιγουρεων και ημων εμπορικας νηας ζημιωσηις, φιλοι οντες. Ὁ δε αποκρι θεις ειπεν·
Αυται αι νηες ουκ εισιν εμπορικαι, αλλα πειραται και ου χαριν ευποιιας ηλθον
ενταυθα, αλλ' ινα τωι βασιλει τωι ημετερωι εχθρωι βοηθησωσιν. Ἐγω δε ως προ φανεις
εχθρους, ει δυνατον, θελω παιδευσαι· υμεις δε απελθατε μετ' ειρηνης ως φι λοι.
Λοιπον το εργον αψαμενος και ην ιδειν σημειον, οτι τηι πρωτηι ελεβολει, ην ο
τεχνιτης ηψατο, την νηα την των αλλων αρχουσαν εβυθισεν. Αι δε λοιπαι ιδουσαι
404 τον κινδυνον και θελουσαι φυγειν, επι το μερος του Γαλατα ολιγον ελθουσαι
την στασιν εποιησαν, οπως δια των υψηλοτατων οικων σκεπωνται. Ὁ δε αμηρας μη
φει δομενος των οικων πολλους εχαλασεν, ινα ακολυτως καταμαχηται των νηων.
Και ην θαυμασαι, οτι πλειον η εκατον τριακοντακις τας ελεβολεις ριψας ουδεν τι
πλεον τας νηας εβλαψεν, ουτε ανθρωπον εθανατωσεν, ει μη γυναικα τινα πετρα
πεσουσα εκ των τειχων απεκτεινεν. 3. Ἡμερας δε τινας της τελειας συμπλοκης το
συνηθες παρελκυσας ο αμηρας, ακροβολισμους μακροθεν ενεδιδεν ημιν· και ταις
ελεβολεσιν ημεραι τε και νυκτι ουκ επαυον τα τειχη σφοδρως τυπτειν. Και τινες μεν
οι μη οντες εμπειροι τοσουτον του πολεμου, βλεποντες μη γινεσθαι συμπλοκην τους
διατεταγμενους αυτων τοπους αφι νοντες εν τοις οικοις αυτων ηρχοντο. Οι δε
Τουρκοι ευκαιριαν ευροντες μετα αγκιστρων σιδηρων εν τισι τοποις τας ουσας
σπυριδας χωματος μεστας εις των ανθρωπων σκεπην εν τηι συμπλοκηι κατω εσυρνον·
οι δε δημαρχοι αντ' αυτων ετερας εβαλον. Μαθων δε ο βασιλευς παρα του
στρατηγου, οτι, ωι τροπωι ειρηκαμεν, και δι' ην αιτιαν συνεβαινε τουτο, τους τους
τοπους αυτων αφεντας σφοδρως απειλησατο. Αυτοι δε απεκριναντο λεγοντες, οτι,
δια το μη εχειν αυτους τι φαγειν η τι πιειν, ομοιως και αι γυναικες αυτων και τεκνα,
τουτο εποιησαν. Ἀκουσας δε ο βασιλευς ωρισεν, ινα παντες οι μη δυναμενοι
μαχεσθαι ενεκεν γηρους η ετερας αιτιας τους αρτους και παν βρωσιμον διαμεριζειν
κατ' οικον και πυργον κατα την αναλογιαν ενος εκαστου. 4. Και ο πολεμος ημεραν
καθ' ημεραν ηυξανε δια το καθ' εκαστην εις τους εναντιους εκ του της Ἀσιας
κλιματος νεος στρατος ου διελιπεν ερχεσθαι· τα δε ημε τερα ολιγοστευον και
εταπεινουντο ωσπερ σεληνη λειψιφωτος δια τον καθημερινον θανατον. Τινες δε εκ
των ημετερων απειθεις και απανθρωποι τα ημων ταπεινουσθαι βλεποντες και
ευκαιριαν ευροντες κατα τας πονηρας αυτων ορεξεις, στασεις και ακα ταστασιας
καθ' ημεραν εποιουν και υβρεις και λοιδοριας εις τας πλατειας και ρυμας της πολεως
κατα του δυστυχους βασιλεως και των ετερων αρχοντων εκ του μιαρου αυτων
λαρυγγος εξεχεον, μητε τον Θεον φοβουμενοι μητε τον βασιλεα η τους ανθρω πους
εντρεπομενοι. Αυτος δε ο τρισμακαριστος τωι του ∆αβιδ ρητωι μιμουμενος, το· Ἐγω δε
ωσει κωφος ουκ ηκουον και ωσει αλαλος ουκ ανοιγων το στομα αυτου, και
εγενομην ωσει ανθρωπος ουκ ακουων και ουκ εχων εν τωι στοματι αυτου ελεγμους,
οτι οι εχθροι μου ζωσι και κεκραταιονται υπερ εμε, οτι επληθυνθησαν οι μισουντες
με αδικως. Και τινες μεν προσηρχοντο αυτωι λεγοντες, οτι ο δεινα και ο δεινα ταδε
εφη· τινων δε και περιπατων ηκουε. Και ιδου το ρητον εν ημιν επληρωθη το φασκον·
Των μεν ευτυχουντων παντες ανθρωποι φιλοι, των δε δυστυχουντων ουδ' αυτος ο
γε 406 νητωρ. Κατα τινας γνωμας διαφορων ποιητων περι δυστυχιας γραψαντων
ταδε· ∆ρυος πεσουσης πας ανης ξυλευεται. ∆ει τους μεν ειναι δυστυχεις, τους δε
ευτυχεις. Ἐπ' ανδρι δυστυχουντι μη πλασηις κακον. Ἐξ γαρ ηδονης φυεται το
δυστυχειν. Μη 'μβαι νε δυστυχουντι, κοινη γαρ τυχη. Μηδεποτε σαυτον δυστυχων
απελπισης. Νομιζε κοι να παντα δυστυχηματα. Οιμοι, το γαρ αφνω δυστυχειν μανιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

ποιει. Των δυστυχουν των ευτυχης ουδεις φιλος. VII. Τηι δε εικοστηι τεταρτηι του
Μαΐου εψιθυρισθη, οτι ο αμηρας βουλεται δια ξηρας και θαλασσης τηι εικοστηι
εννατηι του αυτου πολεμησαι ημας σφοδρως μετα συμβολης και συῤραξεως και
εμβολης. Οι δε στρατηγοι και δημαρχοι παντες και μα λιστα Ἰωαννης ο Ἰουστινιανος
ουκ επαυον πασαν μηχανην ποιειν εις αντιπαραταξιν των εναντιων· και δι' ολης
νυκτος τους τοιχους τους πεσοντας εν τωι τυπτεσθαι υπο των ελεβολεων
εδιωρθωνον μυριοτροπως. 2. Ειτα ο Ἰουστινιανος στειλας προς τον μεγαν δουκα τον
Νοταραν εξαποστει λαι αυτωι τινας των ελεβολεων, αι υπηρχον εν τοις μερεσιν, ου
εφυλαττεν αυτος, ο δε κυρ Λουκας ο Νοταρας ουκ ηθελησε δουναι αυτας, λεγων, οτι
και εν εκεινοις τοις μερεσιν αναγκη ην ειναι αυτας. Ὁ δε Ἰουστινιανος αντελεγεν,
οτι ουδεμια χρεια ην ελεβολεις τοσουτας εν εκεινοις τοις μερεσι τοις υδρειοις. ∆ια
ταυτα μεν ουν αιτια ηλθον και εις λογους νεωτερικους και υβρεις εξεχεον
εκατερωθεν των στοματων εις κατα του ετερου. Και ο Ἰουστινιανος τον Νοταραν
ανωφελη και αλαστορα και εχθρον της πατριδος εκαλει, αυτος δε αυτον εξ εναντιας
υβρεις ετερας ενεπλυνεν. 3. Ἀκουσας δε ο βασιλευς ταυτα, παραλαβων αυτους κατ'
ιδιαν λεγει· Ἀδελ-φοι, ουκ εστι καιρος αναμεσον ημων τοιουτως ποιειν λεγειν και
μαχεσθαι, αλλα και τοις μισουσιν ημας συγχωρησωμεν και τωι Θεωι δεηθωμεν, ινα
λυτρωθωμεν εκ του προφανους στοματος του αισθητου τουτου δρακοντος. Και
ετερους ουκ ολιγους λο γους αυτοις ειπων, ειρηνοποιησεν αυτους· και εκαστος
τουτων εν τωι εμπιστευθεντι αυτωι τοπωι επανεστρεψε, την υπηρεσιαν αυτου
εκπληρων. 4. Ὁ δε Ἰουστινιανος φοβερος εφανη τοις εναντιοις και μαλιστα εν
εκειναις ταις ημεραις εν τωι λεγειν και διορθωνειν και πραττειν· και ακροβολισμους
και πολε μους καθ' εκαστην κατα των εναντιων εποιει· και πολλους μεν εζωγρει,
ετερους δε μαχαιρας εποιει παραναλωμα. Και τα κατορθωματα και εργα του ανδρος
οι παντες εθαυμαζον και λυτρωτην και σωτηρα της πολεως ελεγον. Πλην ουκ εις
τελος ουτως ενεμεινε και την φημην, ην μετα ανδρειας εκερδησεν, υστερον η δειλια
διεφθειρεν. 5. Ἡμων δε ουτως εχοντων, ιδου τις φημη ψευδης εῤρεθη εις το
εναντιων στρα τοπεδον, οτι εκ της Ἰταλιας στολος εις βοηθειαν της πολεως ερχεται,
ομοιως και ο Ἰαγκος ο κυβερνητης των Ουγκρων μετα πλειστου στρατου ιππεων τε
και πεζων κα τερχεται τουτων. Ἀκουσαντες δε οι της Ἄγαρ φοβος πλειστος διεσχεν
αυτους· και κατα του αμηρα αρας ελεγον και διεγογγυζον λεγοντες, οτι αυτος εσεται
ο αφανισμος
408 του γενους αυτων δια το αδυνατα επιχειριζεσθαι αυτους.
Ὡσαυτως και ο αμηρας με στος υπαρχων διαλογισμων και ταραχης και δειλιας, και
πασα η βουλη αυτου περιλυπος υπηρχε, πρωτον μεν διοτι εῤρεθη αυτοις περι της
επιβοηθειας, δευτερον δε θεωρουν τες, πως τοσουτον στρατευμα φοβερον και
αναριθμητον δια ξηρας τε και θαλασσης τοσουταις ημεραις ουδεν εκατωρθωσαν και
πολλακις τοσουταις μηχαναις και δυναμεσι τας κλιμακας εν τοις τειχεσι βαλοντες
κακως απεπεμφθησαν και απεκρημνισθησαν και φονον πολυν κατ' αυτους εποιουν,
ωστε τους εν τοις τειχεσι Τουρκους δειλια προσηγ γισε· τριτον μεν οτι εθεωρουν
σημειον τι. 6. Φως καταβαινον εξ ουρανου αστραπτον και δι' ολης της νυκτος
ανωθεν της πολεως ισταν διεσκεπεν αυτην. Και ως ειδον αυτο το φως, εν πρωτοις
ελεγον, οτι ο Θεος ωργισθη τοις Χριστιανοις και ηθελεν αυτους κατακαυσαι και τοις
Τουρκοις πα ραδωσαι εις δουλους. Ἔπειτα μεν ως ειδον, οτι παντοτε μετα αισχυνης
εκ των τειχων και των κλιμακων απεκρημνιζοντο και τοσουτας μηχανας ποιουντες
και ουδεν ισχυ σαν, και ως ηκουσαν και την ψευδοφημην περι του της Ἰταλιας
στολου και του Ἰαγκου ελευσεως, παλιν περι του φωτος εκεινου ελεγον, οτι ο Θεος
περι των Χριστιανων πολεμει και σκεπει αυτους και αντιληπτωρ αυτων εστι, διο και
αυτοι (οι Τουρκοι ελεγον) ουκ εδυναντο πραξαι ουδεν. Και δια ταυτας τας αιτιας ο
αμηρας ως ειπομεν, και πας ο στρατος αυτου λυπουμενοι και κατηφεις υπηρχον, ως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

βουληθεις επι την αυριον εγερθηναι και την πολιορκιαν λυσαι. Τηι δε αυτηι εσπεραι,
εν ηι επι την αυριον εβουλετο, ινα απελθωσιν, ορωσι παλιν ως συνηθες το φως εκ
των ουρανων καταβαι νον· και ουχ ηπλωτο, ως συνηθες εως ανωθεν της πολεως δι'
ολης της νυκτος ιστα το, αλλ' εκ μακρου μονον εφανη και ευθυς διασκορπισαν
αφανες εγενετο. Ὡς ουν ειδον αυτο ο αμηρας και παντες οι αυτου χαρας πολλης
πλησθεντες ελεγον· Ὁ Θεος τα νυν εγκατελιπε τους Χριστιανους. Και αυτο εκριναν
οι της μιαρας αυτων θρη σκειας και πλανης σοφοι και γραμματεις, πως την πολιν
εμελλον κερδησαι το φως εδηλου· και ουτως παντες ελπιδας ειχον χρηστας, ων και
επετυχον δια τας αμαρ τιας ημων. 7. Ἀλι πασιας μεν ο πρωτος της βουλης αυτου, ο
υπερ παντας δοκιμος και πρακτικος, θεωρων τον αμηραν ουτως διαλογιζομενον και
τους ετερους παντας μεστους φοβου και δειλιας, εις το φαινομενον και αυτος
ελυπηθη, εσωθεν δε ηγαλλετο. Και η αιτια ην, οτι αυτος παντοτε τωι αμηραι εν ταις
βουλαις ελεγεν, ινα μη πολεμον εγειρηι κατα της Πολεως, οπως μη οι δυτικοι
αυθενται ακουσωσι και συναχθεντες ομονοησωσι και τους Τουρκους εξ της Ευρωπης
εξωσωσι. Και τοτε παλιν δεικνυων ως λυπουμενος ελεγε τωι αμηραι· Ἐγω εξ αρχης
ταυτα ενωτιζομην περι τουτων, πως εμελλον γενεσθαι και πολλακις ταυτα σοι
ειρηκα και ουκ ηκουσας μου. Τα νυν δε παλιν, εαν αρεστον σοι εσηι, εκ των εντευθεν
αναχωρησωμεν, καλον εστιν, ινα μη τι χειρον γενηται. Και ο αμηρας ακουων τους
λογους τουτους, ημιθανης εκ της λυπης 410 και της περιφρονησεως εναπεμεινε,
πως μετα αισχυνης τοσαυτης ως φευγων αναχω ρησηι. 8. Ἰδων δε αυτον ουτως
εστωτα και διαλογιζομενον Σογαν πασιας ο δευτερος βιζηρης αυτου, εσυμβουλευσε
τον αμηραν, ινα την μαχην κινησηι καθ' ημων, δια το φθονειν αλληλως τωι Ἀλι
πασιαι· κεκρυμμενην γαρ εχθραν ειχον αναμεταξυ. Και ουτως αναθαῤρυνας αυτον,
λεγει· Ἵνα τι, ω αμηρα, εστηκας σκυθρωπος και λυπου μενος και τι η δειλια η
εμπεσουσα σοι και τι οι αναβαινοντες διαλογισμοι επι την καρ διαν σου; Ὁ Θεος μετα
σου εστι· μη λυπησαι· Ουχ οραις δια του φωτος εκεινου ση μειον, οτι την πολιν
ταυτην εις χειρας σου ληψηι; Ουχ οραις τοσουτου μυριαριθμητου λαου τε και στρατου
πληθος, ο εχεις, και καλως ει ητοιμασμενος; Και πασα παρα σκευη καλη και πολλη
υπαρχει σοι. Ὁ στρατος του Μακεδονος Ἀλεξανδρου ουχ υπηρχε ποτε τοσουτος, ως
τον σον, ουδε τοσαυτας παρασκευας εκεινος ειχε· και τον κοσμον εκυριευσεν ομως.
Ἐγω μεν ου πιστευω, ουκ ελπιζω εκ της Ἰταλιας ενταυθα στολον ελθειν, ως τινες
λεγουσι και ο αδελφος μου ο Ἀλι πασιας ειρηκε, διοτι κα λως μεν οιδατε, οτι η
πολυαρχια των Ἰταλων αυθεντων και των λοιπων εσπεριων αναρχους ποιει αυτους
ειναι και εν αυτοις ουκ εστιν ομονοια. Και οταν παλιν τινες αυτων ομονοησωσι μετα
κοπου και συνηβασεων πολλων, εν ολιγωι καιρωι και ουκ εις μακρος λυεται ο τουτων
συνδεσμος· και εν συνδεσμωι οντες εις κατα του ετερου περιερ γαζεται, πως αρπαξαι
δυνησηται τα του ετερου, και αλληλως προσεχονται και φυλα τονται. Πολλα μεν
ουν βουλευονται και λογιζονται και λεγουσι και ολιγα πραττουσι· και η της εσπερας
βουλη τωι πρωι ουκ αρεστη εστι παλιν αυτοις. Και οταν η βουλη σταθηι, εν τοις εργοις
χρονιζουσι· και τουτο ποιουσιν, ινα κατα τας αυτων ορεξεις και γνωμας καιρον
επιτηδειον ευρωσι. Και οταν εργον τι επιχειρισθωσι και αρχην ποιησωσιν, ουδεν
κατορθωνουσι δια τας ασυμφωνιας αυτων. Και μαλιστα τα νυν, κα θως γινωσκετε,
νεας διαφορας αναμεσον μερος τι εξ αυτων εχουσιν. Ὅμως παλιν εγω ερω, οπερ εστι
αδυνατον, δι' ας αιτιας ειρηκα· ει στολος κατα αληθειαν εκ της Ἰτα λιας ελθηι, τις εξ
αυτων αναγκη ημιν, οτι ουδεποτε ελευσεται λαος, οσον τον αριθ μον το ημισυ του
ημετερου στρατου, αλλ' ουτε το τεταρτον μερος. ∆ιο, ω αμηρα ημε τερε αυθεντα,
θαρσει· ουκ αναγκη εστι προς το παρον φοβον εχειν σε ει μη μονον εκ του Θεου. Και
ανδριζου και αγαλλου και ισχυε και η τεχνη η του πυρος, ουκ οκνει σου, σημερον και
αυριον ινα μετα των ελεβολεων, οσον δυνατον, τα τειχη πλεον τα πεινωσωσιν· Οι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

τουτου γαρ λογοι και βουλη τωι αμηραι πλειστα ηρεσκον και χαριεις εναπεμεινε και
αναψυχην εκ της λυπης ελαβε. Και προσταξας λεγει· Ἀναθεωρησον τον στρατον εν
τηι νυκτι ταυτηι και γνωρισον αυτους, εν τινι γνωμηι εισιν. Αυτος δε ποιησας το
προσταχθεν και ελθων λεγει· Ειδον τον στρατον και εγνωρισα· το 412 σουτος εστιν ο
στρατος, οτι μαχου μετα χαρας και η νικη ημετερα εστιν. Ἀπεκριθη ουν ο αμηρας και
ειπε· Λοιπον, ω Σογαν, αρεστον σοι εστιν, ινα και ημεις τα νυν την τυχην
γνωρισωμεν, ει αρεστον αυτηι εστι και βοηθησηι ημιν ως και ετεροις πολλοις.
Στειλον ουν επι τον Γαλαταν φυλακην τινα, ινα μη λαθραιως εξ αυτου περασωσι και
τηι πολει βοηθησωσιν. 9. Ἀκουσας δε ταυτα ο Ἀλι πασιας ελυπηθη λιαν και
αισχυνθεις, οτι υπερι-σχυσαν οι λογοι του Σογαν πασια και εκ του φθονου ηθελεν, ει
δυνατον, ποιησαι μηχανην, ινα ουδεν πραξωσι κατα της πολεως. Ἐμηνυσε τωι
βασιλει τα συμβαντα και παραινει αυτον μη φοβεισθαι, διοτι εν τοις πολεμοις
αδηλος η τυχη εστι πολλακις· και δια τουτο οι φυλακες φυλαττουσιν αγρυπνως. Ἦν
δε τουτο τηι εβδομηι και εικο στηι του Μαΐου εσπερα, ο δε αμηρας προσταξας δι' ολης
εκεινης της νυκτος και της επιουσης ημερας φωτα και φανους ποιησωσι και νηστεις
δι' ολης της ημερας διατε λεσωσι και επτακις λουσθωσι και του Θεου νηστεις και
καθαροι δεηθωσιν, οπως την πολιν νικησωσιν, ο και εγενετο. 10. Τηι δε δευτεραι
εσπερας επι την ηλιου δυσιν μετα το δειπνησαι αυτους ο αμηρας σταθεις δημηγορων
ταυτα εφη· Ὡς τεκνα φιλτατα εκ Θεου και του αυτου προφητου Μωαμεθ και εμου
του δουλου αυτου, δεομαι και παρακαλω υμας, ινα επι την αυριον αξιον εργον
μνημης αιωνιου ποιησατε, ως και οι προ ημων πανταχου εως του νυν, ως δηλον
εστιν, εποιησαν, και μετα προθυμιας λοιπον και γενναιοτητος και μεγαλοψυχιας
τους τοιχους ανωθεν μετα των κλιμακων ως πτερωτοι διελθατε· και την φημην, ην
οι προ ημων, ως ειπομεν, εκερδησαν και ο Θεος εχαρισατο, μη γενοιτο, ινα ημεις
απολεσωμεν αυτην, αλλα μαλιστα νυν η ωρα ηγγικεν, ινα αυτην πολλυπλα σιως
αυξησωμεν. Και ετερους πολλους λογους στρατιωτικους ειπων αυτοις, διεγειρε
τουτους εις μεγαλοψυχιαν, ινα γενναιως πραξωσιν. Ειπε παλιν αυτοις· Ει και τις εξ
υμων αποκτανθηι, ως εθος εστιν εν τοις πολεμοις, γεγραμμενον εστιν επι της
κεφαλης αυτου, ως καλως οιδατε, εν τωι ημετερωι κοραν παρα του προφητου ημων
λεγοντος, οτι ο αποθανων εν καιρωι τοιουτωι ολοσωμος εν τωι παραδεισωι μετα του
Μωαμεθ' αρι στησει και πιει· και συν γυναιξι και παιδαριοις ωραιοις και παρθενοις
εν τοπωι χλοε ρωι και μυρισμενωι ανθεσιν αναπαυθησεται και εν λουτροις ωραιοις
λουσθησεται· και εν εκεινωι τωι τοπωι εκ του Θεου εξει ταυτα. Ἐνταυθα δε παλιν πας
ο εμος στρατος και αρχοντες της αυλης μου, εαν νικησωμεν, παρ' εμου απο του νυν
αχρι τελους ζωης αυτων εξουσι τον μισθον εκαστος τουτων διπλασιον, ου τα νυν
εχουσι. Και ημεραις
414 τρισιν η πολις πασα υμων εσεται· και, ει τι δ' αν
σκυλευσητε και ευρητε, χρυσιον η αργυριον σκευος και ιματισμον, αιχμαλωτους τε
ανδρας και γυναικας, μικρους τε και μεγαλους, ουδεις δυνηθειη αυτους υμιν αιτησαι
η ενοχλησαι εις ουδεν. Και τελειω σας του λεγειν ωμοσεν αυτοις φυλαξαι, τα οσα
διεταξατο αυτοις. Οι δε ακουσαντες, εχαρησαν λιαν, και εν μιαι φωνηι παντες
αλαλαξαντες, ειπον κατα την εκεινων γλωτταν· Ἀλλα, αλλα, Μεεμετη ρεσουλ αλλα,
τουτ' εστιν ο θεος των θεων και ο Μαχου μετ ο προφητης αυτου. Ἀκουσαντες δε
ημεις εν τηι πολει την τοσαυτην κραυγην ωσει ηχον μεγαν θαλασης, ελογιζομεθα τι
αρα ην η κραυγη. VIII. Μετ' ολιγον, ως ηκουσαμεν της κραυγης, εμαθομεν βεβαιως,
οτι εν αλη θειαι επι την αυριον ο αμηρας ητοιμασε χερσαιον τε και υδραιον πολεμον
σφοδρως, οσον αυτωι ην δυνατον, δωσαι τηι πολει. Ἡμεις δε θεωρουντες τοσουτον
πληθος των ασεβων, λεγω, ως εμοι δοκει, οντως αντι ενος εξ ημων πλειον η
πεντακοσιοι ησαν εξ αυτων, ημεις δε εις την ανω προνοιαν πασας ημων τας ελπιδας
ανεθεμεθα. 2. Και προσταξας ο βασιλευς, ινα μετα των αγιων και σεπτων εικονων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

και των θειων εκτυπωματων και σιγνων οι ιερεις αρχιερεις και μοναχοι, γυναικες τε
και παι δια, μετα δακρυων δια των τειχων της πολεως περιερχομενοι το Κυριε
ελεησον μετα δακρυων κραζωσι τον Θεον ικετευοντες, ινα μη δια τας αμαρτιας
ημων ημας παρα δωσηι εις χειρας εχθρων ανομων και αποστατων και πονηροτατων
παρα πασαν την γην, αλλ' ιλεως γενησεται ημιν, τηι αυτου κληρονομιαι, και μετα
κλαυθμου αλληλους ανεθαῤρυνοντο, ινα ανδρειως αντισταθωσι τοις εναντιοις εν τηι
ωραι της συμπλοκης. 3. Ὁμοιως και ο βασιλευς τηι αυτηι οδυνηραι εσπεραι της
δευτερας συναξας παν τας τους εν τελει αρχοντας και αρχομενους, δημαρχους και
εκατονταρχους και ετε ρους προκριτους στρατιωτας ταυτα εφη αυτοις. Ὑμεις μεν
ευγενεστατοι αρχοντες και εκλαμπροτατοι δημαρχοι και στρατηγοι και γενναιοτατοι
συστρατιωται και πας ο πιστος και τιμιος λαος, καλως οιδατε, οτι εφθασεν η ωρα και
ο εχθρος της πιστεως ημων βουλεται μετα πασης μεχανης ισχυροτερως και τεχνης
στενοχωρησαι ημας και εμβολην δια ξηρας και συῤραξιν δια θαλασσης μετα
συμπλοκης μεγαλης δωσαι ημιν μετα πασης δυναμεως, ινα, ει δυνατον, ως ο οφις
τον ιον εκχυσηι· και ως λεων ανημερος καταπιηι ημας βιαζεται. ∆ια τουτο λεγω και
παρακαλω υμας, ινα στητε ανδρειως και μετα γενναιας ψυ χης, ως εξ αρχης αχρι του
νυν εποιησατε, κατα των εχθρων της ημετερας πιστεως. Παραδιδωμι δε υμιν την
κλεινην τε περιφημον και ευκλεη ταυτην μεγαλοπρεπεστα την και ευγενη πολιν την
οντως εκλαμπροτατην και βασιλευουσαν των πολεων ημων πατριδα. 416 4. Καλως
ουν οιδατε, αδελφοι, οτι ενεκεν τινων τεσσαρων οφειλεται κοινως εσμεν παντες,
ινα προτιμησωμεν αποθανειν μαλλον η ζην, πρωτον μεν υπερ της πιστεως ημων και
ευσεβειας, δευτερον δε υπερ της πατριδος, τριτον μεν υπερ του βασιλεως, ως χριστον
Κυριου, και τεταρτον υπερ συγγενων και φιλων. Λοιπον, αδελφοι, εαν οφει λεται
εσμεν υπερ ενος εκ των τεσσαρων αυτων αγωνιζεσθαι εως θανατου, πολλωι μαλ λον
ημεις υπερ παντων τουτων, ως βλεπετε προφανως, και εκ παντων μελλομεν ζημιω
θηναι. Ἐαν δια τα εμα πλημμεληματα παραχωρησηι ο Θεος την νικην τοις ασεβεσιν,
υπερ της πιστεως ημων της αγιας, ην ο Χριστος τωι οικειωι αυτου αιματι ημιν εδωρη
σατο, κινδυνευομεν· ο εστι κεφαλαιον παντων. Και εαν τον κοσμον ολον κερδησηι
τις και ζημιωθηι την ψυχην, τι το οφελος; ∆ευτερον, πατριδα περιφημον τοιαυτην
υστε ρουμεθα και την ελευθεριαν ημων. Τριτον, την ποτε περιφανη, νυν δε
τεταπεινωμε νην και ωνειδισμενην και εξουθενημενην απολλυωμεν βασιλειαν και
υπο τυραννου και ασεβους αρχεται. Τεταρτον δε και φιλτατων τεκνων και συμβιων
και συγγενων στερουμεθα. 5. Αυτος δε ο αλιτηριος ο αμηρας πεντηκοντα και επτα
ημερας αγει σημερον, αφ' ου ημας ελθων απεκλεισε και μετα πασης μηχανης και
ισχυος καθ' ημεραν τε και νυκτα ουκ επαυσατο πολιορκων ημας. Και χαριτι του
παντεποπτου Χριστου Κυριου ημων εκ των τειχων μετα αισχυνης αχρι του νυν
πολλακις αισχρως απεπεμφθησαν. Τα νυν δε παλιν, αδελφοι, μη δειλιασητε, εαν και
τειχος μεροθεν ολιγον εκ των κρο των και των πτωματων των ελεπολεων επεσε,
διοτι, ως υμεις θεωρειτε, κατα το δυνατον εδιωρθωσαμεν παλιν αυτο. Ἡμεις πασαν
την ελπιδα εις την αμαχον δοξαν του Θεου αναθεμεθα· ουτοι εν αρμασι και ουτοι εν
ιπποις και εν δυναμει και πληθει, ημεις δε εν ονοματι του Κυριου και Θεου και
σωτηρος ημων πεποιθαμεν, δευτερον δε και εν ταις ημετεραις χερσι και
ρωμαλεοτητι, ην εδωρησατο ημιν η θεια δυναμις. 6. Γνωριζω, οτι αυτη η
μυριαριθμητος αγελη των ασεβων κατα την αυτων συ νηθειαν ελευσονται καθ'
ημων μετα βαναυσου και επηιρμενης οφρυος και θαρσους πολλου και βιας, ινα δια
την ολιγοτητα ημων θλιψωσι και εκ του κοπου στενοχω ρησωσι· και μετα φωνων
μεγαλων και αλαλαγμων αναριθμητων βουλονται ημας φοβη σαι. Τας τοιαυτας
αυτων φλυαριας καλως οιδατε και ου χρη λεγειν περι τουτων. Και ωραι ουκ ολιγηι
ταυτα ποιησωσι και αναριθμητους πετρας και ετερα βελη και ελεβολι σκους ωσει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

αμμον θαλασσων ανωθεν ημων πτησουσι. ∆ι' ων, ελπιζω γαρ, μη ημας βλαψωσι,
διοτι μεν θεωρω και λιαν αγαλλομαι και τοιαυταις ελπισι τωι λογισμωι τρε φομαι,
οτι, ει και ολιγοι πανυ εσμεν, αλλα παντες επιδεξιοι και επιτηδειοι, ρωμαλεοι τε και
ισχυροι και μεγαλητορες και ευπροπαρασκευασμενοι υπαρχετε. 417. Ταις ασπισιν
υμων καλως την κεφαλην σκεπεσθε επι τηι συμπλοκηι και συῤ ραξει. Ἡ δεξια υμων η
την ρομφαιαν εχουσα μακρα εστω παντοτε. Αι περικεφαλαιαι υμων και οι θωρακες
και οι σιδηροι ιματισμοι λιαν εισιν ικανοι αμα και τοις λοιποις οπλοις και εν τηι
συμπλοκηι εσονται παντα ωφελιμα λιαν· Οις οι εναντιοι ου χρωνται, αλλ' ουτε
κεκτηνται αυτα. Και υμεις εσωθεν των τειχων υπαρχετε σκεπομενοι, οι δε ασκεπεις
μετα κοπου ερχονται. 8. ∆ιο, ω συστρατιωται, γινεσθε ετοιμοι και στερεοι και
μεγαλοψυχοι δια τους οικτιρμους του Θεου, μιμουμενοι τους ποτε των Καρχηδονιων
ολιγους ελεφαντας, πως τοσουτον πληθος ιππων Ῥωμαιων τηι φωνηι και θεαι
εδιωξαν· και εαν ξωον αλογον αλογον εδιωξε, ποσον μαλλον ημεις οι των ζωων και
αλογων υπαρχοντες κυριοι και οι καθ' ημων ερχομενοι, ινα παραταξιν μεθ' ημων
ποιησωσιν, ως ζωα αλογα και χοιρων χειρονες εισιν. Αι πελται υμων και ρομφαιαι
και τα τοξα και ακοντια προς αυτους πεμπεσθωσαν παρ' υμων. Και ουτως λογισθητε
ως επι αγριων χοιρων πληθυν κυνηγιον, ινα γνωσωσιν οι ασεβεις, οτι ου μετα
αλογων ζωων ως αυτοι παρα ταξιν εχουσιν, αλλα μετα κυριων και αυθεντων αυτων
και απογονων Ἑλληνων και Ῥωμαιων. 9. Οιδατε καλως, οτι ο δυσσεβης αυτος
αμηρας και εχθρος της αγιας ημων πιστεως χωρις ευλογου αιτιας τινος την αγαπην,
ην ειχομεν, ελυσε και τους ορκους αυτου τους πολλους ηθετησεν αντ' ουδενος
λογιζομενος· και ελθων αιφνιδιως φρου ριον εποιησεν επι το Στενον του Ἀσωματου,
ινα καθ' εκαστην ημεραν δυνηται ημας βλαπτειν. Τους αγρους ημων και κηπους και
παραδεισους και οικους πυριαλωτους εποιησε· τους αδελφους ημων τους
χριστιανους, οσους ευρεν, εθανατωσε και ηιχμαλω τευσε, την φιλιαν ημων ελυσε.
10. Τους δε του Γαλατα εφιλιωσε· και αυτοι χαιροντες ουκ ειδον και αυτοι οι
ταλαιπωροι τον του γεωργου παιδος μυθον, του εψηνοντος τους κοχλιους και ειπον
τος ω ανοητα ζωα και τα εξης. 11. Λοιπον, αδελφοι, επει ημας πολιορκει και
απεκλεισε, και καθ' εκαστην το αχανες αυτου στομα χασκων και ευκαιριαν αιτει,
πως καταπιηι ημας και την πολιν ταυτην, ην ανηγειρεν ο τρισμακαριστος και μεγας
Κωνσταντινος ο βασιλευς εκεινος και τηι παναγνωι τε και υπεραγνωι δεσποινηι ημων
Θεοτοκωι και αειπαρθενωι Μαριαι αφιε ρωσε και εχαρισατο του κυριαν ειναι και
βοηθον και σκεπην τηι ημετεραι πατριδι και καταφυγιον των Χριστιανων, ελπιδα και
χαραν παντων Ἑλληνων, το καυχημα των υπο την ηλιου ανατολην οντων παντων.
Και ουτος ο ασεβεστατος την ποτε περιφανη και ομφακιζουσαν ως ροδον του αγρου
βουλετας αφανη ποιησαι, την δουλωσασαν σχεδον, δυναμαι ειπειν, πασαν την υφ'
ηλιον και υποταξασαν υπο τους ποδας αυτης Ποντον και Ἀρμενιαν, Περσιαν και
Παμφλαγονιαν, Ἀμαζονας και Καππαδοκιαν, Γα 420 λατιαν και Μηδιαν, Κολχους
Ἴβηρας, Βοσποριανους και Ἀλβανους, Σιριαν και Κιλικιαν και Μεσοποταμιαν,
Φοινικην και Παλαιστινην, Ἀραβιαν τε και Ἰουδαιαν, Βακ-τριανους και Σκυθας,
Μακεδονιαν και Θετταλιαν, Ἐλλαδα, Βοιωτιαν, Λοκρους και
Αιτωλους,
Ἀκαρνανιαν, Ἀχαιαν και Πελοποννησον, Ἤπειρον και το Ἰλλυρικο Λυχνιτας και το
Ἀνδριατικον, Ἰταλιαν, Τουσκινους Κελτους και Κελτογαλατας, Ἰβριαν τε και εως
των Γαδειρων, Λιβυαν και Μαυρητανιαν και Μαυρουσιαν, Αιθιοπιαν, Βελεδας
Σκουδην, Νουμιδιαν και Ἀφρικην και Αιγυπτον, αυτος τα νυν βουλεται ταυ-την
δουλωσαι αυτωι την κυριευουσαν των πολεων και ζυγωι υποβαλειν και δουλειαι και
τας αγιας εκκλησιας ημων, ενθα επροσκυνειτο η αγια τριας και εδοξολογειτο το
αγιον πνευμα και οπου αγγελοι ηκουοντο υμνειν το θειον και την ενσαρκον του
Θεου λο γου οικονομιαν, βουλεται ποιησαι προσκυνημα της αυτου βλασφημιας και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

του φλη ναφου αυτου ψευδοπροφητου Μωαμεθ και κατοικητηριον αλογων και
καμηλων. Λοι πον, αδελφοι και συστρατιωται, κατα νουν ενθυμηθητε, ινα το
μνημοσυνον ημων και η μνημη και φημη και η ελευθερια αιωνιως γενησηται. 12.
Και στραφεις προς τους Ἑνετους εν τοις δεξιοις μερεσιν ισταμενους εφη· Ἑνετοι
ευγενεις, αδελφοι ηγαπημενοι εν Χριστωι τωι Θεωι, ανδρες ισχυροι και στρα τιωται
δυνατοι και εν πολεμοις δοκιμωτατοι, οι δια των εστιλβωμενων υμων ρομφαιων και
χαριτος πολλακις πληθος των Ἀγαρηνων εθανατωσατε, και το αιμα αυτων ποτα
μοειδως εκ των χειρων υμων εῤρευσε, τηι σημερον παρακαλω υμας, ινα την πολιν
ταυ την την ευρισκομενην επι τοσαυτηι συμφοραι του πολεμου ολοψυχως και εκ
μεσου ψυ χης γενητε υπερασπισται. Οιδατε γαρ καλως και δευτεραν πατριδα και
μητερα αυτην αενναως ειχετε· διο και εκ δευτερου παλιν λεγω και παρακαλω, ινα εν
αυτηι τηι ωραι, ως φιλοπιστοι τε και ομοπιστοι και αδελφοι ποιησατε. 13. Ειτα
στραφεις εν τοις αριστεροις μερεσι λεγει τοις Λιγουριταις· Ὦ Λι γουριται,
εντιμωτατοι αδελφοι, ανδρες πολεμισται και μεγαλοκαρδιοι και φημιστοι, καλως
οιδατε και γινωσκετε, οτι η δυστυχης αυτη πολις παντοτε ουκ εμοι μονον υ πηρχεν,
αλλα και υμιν δια πολλα τινα αιτια. Ὑμεις μεν πολλακις μετα προθυμιας αυτηι
εβοηθησατε και συνδρομηι υμετεραι ελυτρωσατε απο των Ἀγαρηνων των αυτης
εναντιων. Τα νυν παλιν ο καιρος εστιν επιτηδειος, ινα δειξητε εις βοηθειαν αυτης
την εν Χριστωι αγαπην και ανδριαν και γενναιοτητα υμων. 14. Και πληθυντικως
στραφεις εις παντας ειπεν· Ουκ εχω καιρον ειπειν υμιν, μονον το τεταπεινωμενον
ημετερον σκηπτρον εις τας υμων χειρας ανατιθημι, ινα αυτο μετ' ευνοιας φυλαξητε.
Παρακαλω δε και τουτο και δεομαι της ημετερας αγαπης, ινα την πρεπουσαν τιμην
και υποταγην δωσητε τοις υμετεροις στρατηγοις και δημαρχοις και εκατονταρχοις,
εκαστος κατα την ταξιν αυτου και ταγμα και υπηρεσιαν. Γνωρι σατε δη τουτο· και
εαν εκ καρδιας φυλαξητε τα οσα ενετειλαμην υμιν, ελπιζω εις Θεον, 422 ως
λυτρωθειημεν ημεις της ενεστωσης αυτου δικαιας απειλης. ∆ευτερον δε και ο στε
φανος ο αδαμαντινος εν ουρανοις εναποκειται υμιν και μνημη αιωνιος και αξιος εν
τωι κοσμωι εσεται. 15. Και ταυτα ειπων και την δημηγοριαν τελεσας και μετα
δακρυων και στεναγ μων τον Θεον ευχαριστησας, οι παντες ως εξ ενος στοματος
απεκριναντο μετα κλαυ θμου λεγοντες· Ἀποθανωμεν υπερ της Χριστου πιστεως και
της πατριδος ημων. Ἀ-κουσας δε ο βασιλευς και πλειστα ευχαριστησας, πλειστας
δωρεων επαγγελιας αυτοις απαγγειλατο. Ειτα παλιν λεγει· Λοιπον, αδελφοι και
συστρατιωται, ετοιμοι εστε τωι πρωΐ. Χαριτι και αρετηι τηι παρα του Θεου υμιν
δωρηθεισηι, και συνεργουσης της αγιας τριαδος, εν ηι την ελπιδα πασαν ανεθεμεθα,
ποιησωμεν τους εναντιους μετα αισχυνης εκ των εντευθεν κακως αναχωρησαι.
IX. Ἀκουσαντες δε οι δυστυχεις Ῥωμαιοι καρδιαν ως λεοντες εποιησαν και
αλ-ληλως συγχωρηθεντες ᾔτουν εις του ετερου καταλλαγηναι και μετα κλαυθμου
ενηγκα λιζοντο, μητε φιλτατων μνημονευοντες ουτε γυναικων η πλουτου
φροντιζοντες, ει μη μονον του αποθανειν, ινα την πατριδα φυλαξωσι. Και εκαστος
εν τωι διατεταγμενωι τοπωι επανεστρεψε και ασφαλως εποιουν εν τοις τειχεσι την
φυλακην. Ὁ δε βασι λευς εν τωι πανσεπτωι ναωι της του Θεου λογου σοφιας ελθων
και προσευξαμενος μετα κλαυθμου τα αχραντα και θεια μυστηρια μετελαβεν.
Ὁμοιως και ετεροι πολλοι τηι αυτηι νυκτι εποιησαν. Ειτα ελθων εις τα ανακτορα,
ολιγον σταθεις και εκ παντων συγχωρησιν αιτησας, εν τηιδε τηι ωραι, τις διηγησεται
τους τοτε κλαυθμους και θρη νους τους εν τωι παλατιωι; Ἐαν απο ξυλου ανθρωπος η
εκ πετρας ην, ουκ εδυνατο μη θρηνησαι. 2. Και αναβας εφ' ιππου 20εξηλθομεν των
ανακτορων 20περιερχομενοι τα τειχη, ινα τους φυλακας διεγειρωμεν προς το
φυλαττειν αγρυπνως. Ἦσαν δε παντες επι τοις τειχεσι και πυργοις τηι νυκτι εκεινηι·
και πυλαι πασαι ησαν κεκλει σμεναι ασφαλεστατως, δι' ων δυνατον ην εξελθειν τινα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

η εισελθειν. Ὡς δε 20ηλθο μεν εν τοις Καλιγαριοις ωραι πρωτηι της αλεκτροφωνιας
και κατιοντες των ιπ πων ανηλθομεν εις τον πυργον και 20ηκουσαμεν συχνως
ομιλειν και θορυβον μεγαν ποιειν εξωθεν επιτηδειον, και ειπον 20ημιν οι φυλακες,
οτι δι' ολης της νυκ τος ουτως ποιουσιν· ησαν γαρ συρνοντες, τα οσα των οργανων
προς τειχομαχιαν ητοι μασται, φεροντες αυτα εγγυς του ορυγματος. Ἐπι τουτοις
σαλευονται και των ηιονιων τα μεγιστα των αντιπαλων σκαφη και αι τριηρεις και αι
γεφυραι αι εν τωι λιμενι τοις τειχεσι και ταις ακταις προσπελαζουσι. 3. Περι δε
δευτερας αλεκτροφωνιας ανευ σημειου τινος, καθως ταις αλλαις ημεραις
προεποιουν, τον πολεμον ανηψαν μετα μεγαλης σπουδης και βιας. Ἐπροωρι σεν ουν
ο αμηρας, ινα παντες οι μη οντες τοσουτον εμπειροι εν πολεμοις και τινες γεροντες
και νεοι εν πρωτοις τον πολεμον αναψωσι και την συμπλοκην ποιησωσιν, ινα ημας
ολιγον κοπιασωσι και οι πλεον ισχυροι και ανδρειοι και εμπειροι του πο λεμου μετα
πλειονος θαρσους και προθυμιας καθ' ημων ελθωσι. Και ταυτα εγενετο και ο
πολεμος και η συμπλοκη ως καμινος ανηψε. Και οι ημετεροι γενναιως αντελε 424
γον και κακως αυτους εδεξιουντο και εκ των τειχων απεκρημνιζον και τινα των πο
λεμικων οργανων και σκευων των εναντιων κατεσπασαν· και εξ αμφοτερων των με
ρων θανατος εγεγονει και μαλιστα εκ του των Τουρκων μερους. 4. Ὡς δε οι αστερες
του ουρανου αρχην εποιουν μη φαινεσθαι, του φωτος της ημερας αυγαζοντος, και εκ
των ανατολων τα ροδοειδη της πρωΐας ενεφαινον, παν το πληθος των εναντιων
πολεμιων ως σχοινισμα εν εγεγονει εκ του ενος μερους της πο λεως εως της ετερου.
Και τα οργανα τα πολεμικα, τυμπανα τε και αλλα κερατινα και παν ετερον
κρουσαντες και φωναις ισχυραις αλαλαξαντες, και εις τας ελεβολεις πα σας το πυρ
ενεβαλον και παντες ομοθυμαδον εν ενι καιρωι και ωραι δια τε χερσου και θαλασσης
την εμβολην και συῤραξιν του πολεμου και την συμπλοκην εποιησαν. Θαρσαλεοι δε
τινες πολεμητορες τας μηρινθωδεις κλιμακας επανιουσι, τα δε βελη παντοια κατα
των εν τοις πυργοις αφιετο. Και ωραις μεν δυο η μαχη ενεστηκει στε νουσα και
φρικαλεα, ην δε πως τα των Χριστιανων επικρατεστερα· και γαρ αι κλι μακοφοροι
τριηρεις συν τηι γεφυραι απρακτοι των τειχων των υδραιων απεκρουσθησαν· και τα
των λιθων εκ της πολεως αφετηρια πλειστους των εναντιων Ἀγαρηνων διεφθει
ραν· και εκ της χερσου μερος τα ομοια τους εναντιους και χειρον εδεξιωσαντο. 5.
Και ην ιδειν θεαμα ξενον, ωσπερ νεφελη σκοτεινη καλυπτουσα τον ηλιον και τον
ουρανον. Και τας κατασκευασθεισας μηχανας μετα του υγρου πυρος ριπτον τες τους
εναντιους εκαιον και τας αναβαθρας και κλιμακας μετα των αναβαινοντων λιθοις
βαρειοις ανωθεν ακοντιζοντες κατεκοπτον και μετα ελεβολισκων και τοξων απε
διωχνον· και ενθ' αν το πληθος εθεωρουν, εκεισε ταις ελεβολεσι πυρ ενεβαλλον και
πολλους επληττον και απεκτεινον. Οι δε εναντιοι εκ τε του κοπου του πολεμου και
της αντιστασεως τοσουτον αγανακτησαντες, ωστε οπισθεν ολιγον ηθελον στρεψαι,
ινα αναψυχην λαβωσιν, οι δε τζαουσιδες και ραβδουχοι της αυλης μετα ραβδων
σιδηρων και βουνευρων ενετυπτον, ινα μη διδωσι νωτα τας εχθροις. Τις διηγησεται
τας τοτε φωνας και τας κραυγας και των πληγεντων διαμφι το ουαι; Ὅθεν υπερ τον
ουρα νον ανεβαινον αι φωναι και ο κροτος. Και τινες μεν εκ των ημετερων
θεωρουντες αυτους ουτως πασχοντας μετα φωνων μεγαλων ελεγον· Ταυτα
πολλακις ποιησαντες κακως απεκρουσθητε. Αυτοι δε μετα βιας την ανδρειαν αυτων
θελοντες και μη θελον τες δειξαι επι τας κλιμακας παλιν ανεβαινον. Ἕτεροι δε τινες
τολμηροι και ισχυροι και δραστηροι επι των ωμων εις του ετερου ανεβαινε και
αλλος παλιν επι των ωμων του ετερου ανηρχετο, οπως, ει εδυνατο, ανω εν τοις
τειχεσιν ελθωσι. Και ταυτα παν τα ποιουντες σφοδρως και βιαιως, συῤρηγνυται περι
τας εισοδους και ανοδον μαχη καρτερα και τα ξιφη εσπασμενοι συνεπλεκοντο·
φονος δε πολυς ην εκατερωθεν. 6. Κλινομενης δε ηδη της ημων παραταξεως,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

Θεοφιλος μεν ο Παλαιολογος και ∆ημητριος ο Καντακουζηνος, ανδρες αριστοι
προπηδησαντες νικωσι τους Ἀγαρηνους και τρεπουσι και εκ των τειχων και των
κλιμακων κακως απεκρημνισαν και διεσκεδα σαν. Τοτε ουν και ετεροι οι
διατεταγμενοι εις βοηθειαν εφθασαν. Ἐκει δε ο βασι 426 λευς εφιππος ευρεθεις και
τους στρατιωτας αναθαῤρυνων και εγειρων, ινα προθυμως μαχωνται, ελεγεν αυτοις·
Ὦς συστρατιωται και αδελφοι, στητε ανδρειως, παρακαλω υμας δια τους οικτιρμους
του Θεου, οτι τα νυν θεωρω το πληθος των εναντιων αρχην λαμβανειν συγκοπην
ποιησαι· και ολιγον διασκεδαζονται και ου κατα την ταξιν αυ των και συνηθειαν
ερχονται. Και η νικη ελπιζω εις Θεον του ειναι ημετερα. Λοιπον, αδελφοι, χαιρετε,
οτι ο πολυτιμος στεφανος υμιν εσεται, ουχι μονον φθαρτος και γηινος, αλλα και
επουρανιος. Ὁ Θεος υπερ ημων πολεμει, δειλια κατεχει το πληθος των ασεβων. 7.
Και ταυτα του βασιλεως λεγοντος, Ἰωαννης ο Ἰουστινιανος ο στρατηγος επληγη
τοξου βελει εν τοις σκελεσιν επι τον δεξιον ποδα. Αυτος δε ου τοσουτον εμπει ρος ων
πολεμου και, ως ειδε το αιμα ρεειν εκ του σωματος αυτου, ολος ηλλοιωθη και, ην
προεδειξεν ανδρειαν, εκ του φοβου εχασε και ανωφελως μετα ταυτα επραξεν. Ὃς
ανεχωρησεν, οθεν ην και διηρχετο μετα σιωπης ζητων ιατρους, μη μνημονευων της
γενναιοτητος και επιδεξιοτητος και αρετης, ην αρχηθεν εδειξε. Και ουκ ειπε τοις
συνουσιν αυτωι ουδε, ουτε αντ' αυτου ειασε τινα ετερον, ινα μη γεγονυια συγχυσις γε
νηται και απωλεια. Στραφεντες δε οι στρατιωται και μη ιδοντες τον στρατηγον, και
εῤρεθη ο λογος, οτι εφυγεν, εις ταραχην και δειλιαν μεγαλην ενεπεσον. Ὁ ουν βα
σιλευς κατα συγκυριαν παλιν εκεισε ευρεθεις οραι τους στρατιωτας συγκεχυμενους
και μεστους φοβου ως προβατα διωκομενα· και μαθων το αιτιον και τον στρατηγον
αυτου Ἰουστινιανον ιδων φευγοντα, εγγισας αυτωι λεγει· Ἀδελφε, τι τουτο
πεποιηκας; Στρε-ψον εν τωι διατεταγμενωι σου τοπωι· η πληγη αυτη ολιγον τι εστι.
Στρεψον, οτι τα νυν η πλειον αναγκη εστιν· η πολις εις χειρας σου εστιν, ινα
λυτρωσηις, αυτην. Πολλα δε ειποντος του βασιλεως αυτωι, ουδεν δε απεκρινατο, αλλ'
εν τωι Γαλαται περασας αισχρως εκει τελευται εκ της πικριας και περιφρονησεως. 8. Οι
δε Τουρκοι ιδοντες την τοσουτην συγχυσιν των ημετερων θαρσος ελαβον. Ἐκει και
ο Σογαν πασιας παρων τοις ιανιτζαροις και τοις ετεροις διαλεχθεις επηγειρεν αυτων
τα φρονηματα. Και τις ιανιτζαρις τουνομα Χασανης, εκ του Λου παδιου ο
γιγαντωδης ωρμητο λενδρος, υπερ κεφαλης τηι αριστεραι χειρι τον θυρεον βαλων, τηι
δε δεξια το ξιφος ασπασαμενος, επι το τειχος, ου εθεωρει την συγχυσιν, εχωρησεν.
Ειποντο δε αυτωι και ετεροι ωσει τριακοντα την ανδρειαν ζηλωσαντες. Οι δε
εναπομειναντες ημετεροι εν τωι τειχει κατεκοντιζον αυτους και βελεσιν εβαλλον και
λιθους υπερμεγεθους εκυλιον κατ' αυτων· δεκα και οκτω εξ αυτων απεκρημνισαν. Ὁ
δε Χασανης ου προτερον επεσχε την ορμην η ανελθειν εν τοις τειχεσι και τρεψα σθαι
τους ημετερους. Ἡνικα γουν εκρατησε της επιχειρησεως, και ετεροι πολλοι ακο
λουθησαντες ανηρχοντο εις το τειχος. Και τους αναβαινοντας ουκ εφθανον κωλυειν
οι ημετεροι δια την ολιγοτητα· οι δε πολεμιοι πληθος ησαν, τοις δε αναβασι συμπε
σοντες εμαχοντο και ην ουκ ολιγος αυτων ο φονος. Και ο Χασανης μαχομενος προσ
παισθεις πετραι τινι κατεπεσεν. Ἐπιστραφεντες δε οι ημετεροι και ιδοντες αυτον 428
κειμενον εβαλλον παντοθεν, ο δε εις γονυ διαναστας ημυνετο· υπο δε του πληθους
των τραυματων παρειθη την δεξιαν και κατεχωσθη τοις βελεσι. Και ετεροι πολλοι
απε κτανθησαν και επληγησαν και ενεκεν των τραυματειων προς το στρατοπεδον
εκο μισθησαν. 9. Ειτα τοσουτου αναβαντος του των πολεμιων πληθους οι ημετεροι
διεσκεδα σθησαν και αφεντες τους εξωθεν τοιχους εσωθεν δια της πυλης εβαινον
καταπατων τες εις τον ετερον. Ταυτα δε ουτως εχοντα, και φωνη τις εῤρεθη εσωθεν
και εξω θεν και εκ του μερους του λιμενος εαλω το φρουριον και τα στρατηγεια και
τα ση μεια ανωθεν εν τοις πυργοις εστησαν. Και η φωνη τους ημετερους ετρεψατο,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

τους δε πολεμιους ανεθαῤρυνε· και αλαλαξαντες φωνας πολλας και προθυμως ανευ
φοβου οι παντες επι τους τοιχους ανεβαινον. 10. Ὡς ουν ειδεν ο δυστυχης βασιλευς
και ο αυθεντης μου20, δακρυχεων επαρεκαλει τον Θεον και τους στρατιωτας, ινα
μεγαλοψυχησωσι, προετρεπε· και ου ην συνδρομης και βοηθειας ελπις ουδεμια. Ὁ δε
τον ιππον κεντησας δραμων εφθα σεν, ενθα το πληθος των ασεβων ηρχετο, και
ωσπερ ο Σαμψων επι τους αλλοφυλους εποιησε· και τους ασεβεις εν τηι πρωτηι
συμπλοκηι εκ των τειχων απεκρημνισεν, ως ιδειν θαυμα ξενον οι εντυχοντες και
βλεποντες. Βρυχομενος ως λεων και την ρομφαιαν εσπασμενην εχων εν τηι δεξιαι
πολλους των πολεμιων απεσφαξε και το αιμα ποταμη δως εκ των ποδων και των
χειρων αυτου εῤρεε. 11. και ο προῤρηθεις δον Φραγκισκος ο Τολεδος υπερ τον
Ἀχιλεα εποιησεν· εν τοις δεξιοις του βασιλεως ετυχε και ως τις αετος μετα ονυχων
και στοματος τους εναντιους κατε κοπτεν. 12. Ὁμοιως και Θεοφιλος ο Παλαιολογος,
ως ειδε τον βασιλεα μαχομενον και την πολιν κινδυνευουσαν, μεγαλοφωνως μετα
κλαυθμου κραξας, ειπε· Θελω θανειν μαλλον η ζην· Και συῤραξας εαυτον εν μεσωι
μετα κραυγης, τους οσους ευρε, παντας διεσκεδασε και διεσκορπισε και εθανατωσεν.
Ἀλλα και Ἰωαννης ο ∆αλματης εκει παρων υπερ παντα στρατιωτην γενναιως τοις
πολεμιοις εσυμπλεκετο. Και οι εντυ χοντες και βλεποντες εθαυμαζον περι της ισχυος
και γενναιοτητος των αριστων αν δρων. Και δις και τρις της εμβολης και συῤραξεως
τε και συμπλοκης γενομενης με γαλης, τους ασεβεις ετρεψαντο και πληθος
απεκτειναν και ετερους εκ των τειχων απε κρημνιζον και αγωνιζομενοι σφοδρως
και συμπλεκομενοι απεκτανθησαν και πολυν φονον εις τους πολεμιους προ του
αποθανειν εποιησαν ουτοι. Και ετεροι τινες στρα τιωται ουκ αγενεις μαχομενοι εν
τωι τοπωι εκεινωι και αυτοι απεκτανθησαν πλησιον της πυλης του αγιου Ῥωμανου,
οπου την ελεπολιν εκεινην κατεσκευασαν και την μεγαλην ελεβολην εστησαν και
τα τειχη της πολεως χαλασαντες εκειθεν εν τηι πολει πρωτον εισηλθον. 430 Ἐμου
δε τηι ωραι εκεινηι μη ευρεθεντος πλησιον του αυθεντος μου του βασιλεως, αλλα
προσταξει εκεινου εις επισκεψιν δηθεν εν αλλωι με ρει της πολεως ημην.
X. Ἐλθοντων δε των Τουρκων και τους εν τοις εσωθεν τειχεσι Χριστιανους
μετα ελεβολισκων και βελων και τοξων και πετρων εναπολειφθεντας εδιωξαν· και
εγ κρατεις παντων εγενοντο, ανευ δε των πυργων των λεγομενων Βασιλειου,
Λεοντος και Ἀλεξιου, εν οις εστηκεισαν οι ναυται εκεινοι οι εκ της Κρητης. Αυτοι
γαρ γενναιως εμαχοντο μεχρι και της εκτης και εβδομης ωρας και πολλους
Τουρκους εθανατωσαν· και τοσουτον πληθος βλεποντες και την πολιν
δεδουλομενην πασαν, αυτοι ουκ ηθε λον δουλωθηναι, αλλα μαλλον ελεγον
αποθανειν κρειττον η ζην. Τουρκος δε τις τωι αμηραι αναφοραν ποιησας περι της
τουτων ανδρειας, προσεταξεν, ινα κατελθωσι μετα συνηβασεως και ωσιν ελευθεροι
αυτοι τε και η ναυς αυτων και πασα η αποσκευη, ην ειχον. Και ουτως γενομενον,
παλιν μολις εκ του πυργου τουτους επεισαν απελ θειν. 2. Και δυο μεν αυταδελφοι
Ἰταλοι, Παυλος και Τρωιλος τουνομα, εν τωι δια τεταγμενωι αυτοις τοπωι μετα και
ετερων πολλων γενναιως εμαχοντο και τους πολεμιους κακως απεδιωχνον και ουκ
αγενη συμπλοκην και συῤραξιν εποιουν· και φονος ην αναμεταξυ, λεγω των δυο
μερων των μαχομενων και υπερμαχουντων. Στραφεις δε ο Παυλος, και οραι τους
πολεμιους εσωθεν της πολεως και λεγει τωι αδελφωι αυτου· Ὢ φριξον ηλιε, ω
στεναξον γη· εαλω η πολις, ημας δε του πολεμειν παρηλθεν η ωρα, αλλ' υπερ της
σωτηριας ημων, ει δυνατον, φροντισωμεν. 3. Και ουτως εγκρατεις οι πολεμιοι πασης
της πολεως γεγονοτες ημεραι τριτηι, ωρα ην της ημερας βʹ και ημισυ του #22 ξα-ου
ετους, τηι κθ-ηι, μηνος Μαΐου. 4. Και των μεν προσπιπτοντων η αρπαγη και
αιχμαλωσια ην, των δε κατα λαμβανομενων και ανθισταμενων σφαγη· και ουδαμως
η γη εν τισι τοποις εκ των νε κρων διεφαινετο. Και ην ιδειν θεαμα ξενον και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

θρηνους πολλους και ποικιλους και αμετρητους ανδραποδισμους των ευγενων
αρχουσων και παρθενων και αφιερωμενων τωι Θεωι, συρομενων υπο των Τουρκων
δια των εθειρων και κομων και πλοκαμων της κεφαλης εξωθεν των εκκλησιων
μετα οδυρμων ανιλεων, την βοην και κλαυθμον των παιδων, τους ιερους και αγιους
οικους λεηλατισμενους. Το φρικωδες και ακουομενον· ην το θειον αιμα και σωμα
Χριστου κατα γης χεομενον και ριπτομενον και τα τιμαλ φη δοχεια τουτου
αρπαζοντες, τα μεν διεθραυνον, τα δε σωα ενεκολπιζοντο. Και τους
εγκεκοσμημενους κοσμους ομοιως εποιουν. και τας εγκεκοσμημενας αγιας εικονας
μετα χρυσου και αργυρου και λιθων πολυτιμων κατεπατουν και τους κοσμους
αιροντες, κλινας και τραπεζαν εποιουν· και μετα των των ιερεων ενδυματων των εκ
σηρικων και 432 χρυσουφαντων οντων τους ιππους εσκεπαζον· και αλλοι επ'
αυτοις ησθιον· και τους πολυτιμους μαργαρους των αγιων κειμηλιων αναρπαστους
εποιουν, τα αγια λειψανα καταπατουντες. Και ετερα ανοσιουργηματα πλειστα
εποιουν αξια θρηνου οι του αν τιχριστου προδρομοι. 5. Ὢ των σοφων σου
κριματων, Χριστε βασιλευ, ως ανερμηνευεται και ανεξι χνιαστα εισι· και ην ιδειν τον
παμμεγιστον εκεινον ναον και θειοτατον της Θεου Σο φιας, τον ουρανον τον
επιγειον, τον θρονον της δοξης του Θεου, το Χερουβικον οχη μα και στερεωμα
δευτερον, την Θεου χειρων ποιησιν, το θεαμα και εργον αξιον, το πασης της γης
αγαλιαμα, τον ωραιον και ωραιων ωραιοτερον· ου εσωθεν των αδυ των και ανωθεν
των αγιων τραπεζων ησθιον και επιον και τας ασελγεις γνωμας και ορεξεις αυτων
μετα γυναικων και παρθενων και παιδων επανωθεν εποιουν και επρα τον. Τις μη
θρνηνησηι σε, αγιε ναε; Και πανταχου παν κακον ην και πασα κεφαλη ηλγει. 6. Ἐν
οικοις θρηνοι και κλαυθμοι, εν τριοδοις οδυρμοι, εν ναοις ολοφυρμοι, ανδρων
οιμωγαι, γυναικων ολολυγαι, ελκυσμοι, ανδραποδισμοι, διασπασμοι τε και βιασμοι.
Οι σεμνοι τωι γενει ατιμως περιηισαν, οι πλουσιοι ανοσιοι· αι πλατειαι, αι γωνιαι κατα
παντα τοπον πανταχου πασων κακων ην εμπλεα· ου τοπος ανεξερευνητος η ασυλος
εμεινε. Ὦ Χριστε βασιλευ, της τοτε θλιψεως και στενοχωριας πασαν πολιν και
χωραν, ην οικουσιν οι χριστιανοι, ελευθερωσον. Και παντα κηπον και οικον οι
ασεβεις ουκ ειασαν ανωρυκτον, ινα τα κεκρυμμενα χρηματα ευρωσι· και πλειστων
μεν νεων θησαυρων και παλαιων και ετερων πολυτιμων πραγματων ευροντες
ενεπλησθησαν.
XI . ̔Ως ουν η πολις εαλω, ο αμηρας ενδον εισελθων ευθυς πασηι σπουδηι ζη
τησιν εποιει περι του βασιλεως, κατα νουν μη λογιζομενος αλλο, ει μη μονον μα
θειν, ει ζηι η τεθνηκεν ο βασιλευς. Και τινες μεν ελθοντες ελεγον, οτι εφυγεν, αλλοι
δε εν τηι πολει ελεγον ειναι κεκρυμμενον, αλλοι δε τεθναναι μαχομενον. Και θελων
πιστοθηναι αληθως εστειλεν, ενθα τα σωματα των αναιρεθεντων εκειτο σωροειδως
χριστιανων τε και ασεβων· και πλειστας κεφαλας των αναιρεθεντων επλυναν, ει τυ
χηι και την βασιλικην γνωρισωσι. Και ουκ εδυνηθησαν γνωρισαι αυτην, ει μη το τε
θνεος πτωμα του βασιλεως ευροντες, εγνωρισαν αυτο εκ των βασιλικων περικνημι
δων η και πεδιλων, ενθα χρυσοι αετοι ησαν γεγραμμενοι, ως εθος υπηρχε τοις βασι
λευσι. Και μαθων ο αμηρας περιχαρης και ευφραινομενος υπηρχε· και προσταξει αυ
του οι ευρεθεντες Χριστιανοι εθαψαν το βασιλικον πτωμα μετα βασιλικης τιμης. 2.
Ουαι, ουαι καμοι της προνοιας εν τινι καιρωι με φυλαττουσης· Ἦν δε πασα η ζωη του
αοιδιμου εν βασιλευσι και γαληνοτατου και μαρτυρος τουτου χρονοι τεσσαρακοντα
εννεα και μηνες τρεις και ημε ραι εικοσι. 3. Ὁ δε αμηρας τηι νικηι τηι μεγαληι επαρθεις
και πλειστης κενοδοξιας πλησθεις και την οφρυν επαρθεις ωμος και ανελεημων
εφανη. Προσελθων δε αυτωι ο μεγας δουξ
434 ο κυρ Λουκας ο Νοταρας
προσεκυνησεν αυτον και δειξας αυτωι θησαυρον πολυν, ον ειχε κεκρυμμενον, και
λιθους και μαργαρους και ετερα λαφυρα αξια βασιλευσιν, α ιδων ο αμηρας και πασα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

η βουλη αυτου εθαυμασαν. Ὁ δε Νοταρας ειπε τωι αμηραι· Ταυτα παντα εφυλαττον
δια την βασιλειαν σου· και ιδου τα νυν χαριζομαι σοι δω ρον και δεμαι δεξαι του
δουλου σου την δεησιν και παρακαλεσιν. Ἔλπιζεν ουν ου τος δι' αυτων ελευθεριας
τυχειν μετα του οικου αυτου. Ἀπελογισατο δε αυτωι ο αμη ρας και ειπεν. Ὦ ημικυον
και απανθρωπε μηχανορραφε και πολυτροπε, τοσουτον πλουτον ειχες και ουκ
εβοηθησας τωι βασιλει τωι αυθεντηι σου και τηι πολει τηι πα τριδι σου; Νυν δε μετα
τοιουτων πονηριων και πανουργιων, ας οιδας ποιειν και πρατ τειν εκ νεοτητος,
βουληι υποσκελισαι καμε και φυγηις του πρεποντος σοι; Ειπε μοι, ω ασεβες, τις ο
χαρισας μοι τον πλουτον τον σον και την πολιν ταυτην εις χειρας μου; Λεγει αυτωι ο
Νοταρας· Ὁ Θεος. Ὁ δε αμηρας ειπεν αυτωι· Ἐπει ο Θεοςταυτα μοι εχαρισατο, και σε
και παντας υπο τας χειρας μου δουλους εδωσε, τι συ λε γεις, πονηρε, και φλυαρεις;
Πως ουκ εστειλας μοι αυτα, πριν την μαχην κινησω καθ' υμων η πριν την πολιν
νικησω, ινα οφειλω σοι την χαριν και την ανταμοιβην; Νυν ουν ουκ ει συ ο χαρισας
μοι ταυτα, αλλα ο Θεος. Και ευθυς ωρισε τοις δημιοις, ινα εις φυλακην βαλωσιν
αυτον και ασφαλως τηρωσι. 4. Τηι δε επαυριον προσταξας ηνεγκαν παλιν αυτον
εμπροσθεν του βηματος αυτου· και λεγει αυτωι· Ἐπει ουκ ηθελησας βοηθησαι τωι
βασιλει και τηι πατριδι σου μετα τοσουτου θησαυρου αναριθμητου, ον ειχες, και δια
τι ουκ εβουλευσας τον βα σιλεα, οτε εμηνυσα αυτωι, ινα μετ' ειρηνης μοι δωσηι την
πολιν και αλλον αντ' αυ της τοπον δωσω μετ' αγαπης και φιλιας, ινα μη τοσουτοι
φονοι ανα μεσον ημων γε νησωνται; Ὁ δε αποκριθεις ειπεν· Ἐγω αναιτιος ειμι της
τοιαυτης υποθεσεως, αλλ' οι Ἑνετοι και οι εν τωι Γαλαται, οι ετασσον τωι βασιλει,
στειλαι εις βοηθειαν αυτωι στολον και στρατον. Ὁ δε αμηρας πολλα οιδας, λεγει,
ψευδους εφευρημα τα, τα νυν δε καιρος ψευδους ουκ εστιν, ινα σοι βοηθησωσι. Και
προσταξας επι την αυριον επι του Ξηρου Λοφου αγοραν κατενωπιον αυτου
θανατωσωσι τους δυο υιους αυτου, ους ποτε ᾔτει τωι βασιλει, ινα τον ενα αυτων
τιμησηι τωι του μεγαλου κοντοσταυλου αξιωματι και τον ετερον τωι του με γαλου
λογοθετου20, ειτα και αυτον θανατωσωσιν, ως και εγενετο· και ουτω τα του Λουκα
του Νοταρα περας ελαβον. 5. Ειτα προσταξας μετα ταυτα εθανατωσε πολλους
ευγενεις αρχοντας, των Ἑνε των αγγαρον και τον υιον αυτου, τον αστανδην της
Καταλονιας και δυο υιους αυτου. Ειτα ηθελε θανατωσαι και τον Κονταρινον και
ετερους ευγενεις των Ἑνετων, οι χρη-ματα αυτωι δωσαντες και επαγγειλαμενοι τωι
Σογαν πασιαι του ζην εχαρισθησαν. Και στειλας εν τωι Γαλαται και πολλους πιασας
εθανατωσε· και πασα αυτοις επαγγελια, ην υπεσχετο, εις ουδεν ελογισθη, αλλα και
αυτους υποτελεις ωρισεν ειναι. Τον δε Ἀλι 436 πασιαν στειλας απεκλεισεν εν
πυργωι τινι και μετα ολιγας ημερας και αυτον εθανα τωσε δι' αιτιαν, ην ειπομεν, δια
το λεγειν αυτον του μη εγειραι μαχην κατα της Πο λεως, ινα μη των εσπεριων
αυθενται συναχθωσιν επι το αυτο και της Ευρωπης αυτους διωξωσι και τα εξης, ως
προγεγραπται· Και ο θανατος αυτου λυπην αμετρητον παντι τωι στρατωι του αμηραι
ενεδωκε δια το ειναι αυτον υπο παντων φιλουμενον και εις παν τα καλως τον
αμηραν συμβουλευοντα.
Ἀριθμησις των ετων απο Ἀδαμ αχρι της πολεως της αλωσεως και αλλων
τινων περι του Μωαμεθ
XII. Απο Ἀδαμ εως του κατακλυσμου γινεται ετη, βσμβʹ, και απο του κατακλυσμου εως της πυργοποιιας ετη φʹ. Και απο της πυργοποιιας εως της ελευσεως του
Ἁβρααμ εις Χανααν γην, εξ ης και των Ἑλληνικων θεων λαμβανουσι τα ονοματα,
εισιν ετη χι ʹ. Και απο του Ἁβρααμ εως Ῥωμου και Ῥωμυλου ετη, #22ατμβʹ, και
αποτου Ῥωμου και Ῥωμυλου εως Αυγουστου Καισαρος ετη #22ψκεʹ. Και απο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

Αυγουστου Καισαρος εως του μεγαλου Κωνσταντινου Φλαβιου του τρισολβιου και
αοιδιμου τε και αειμνηστου του μεταθεσαντος τα βασιλεια απο της παλαιας Ῥωμης
εις Κωνσταν τινουπολιν την ποτε Βυζαντιον, ην αυτος ανωικοδομησε και νεαν
Ῥωμην ωνομασεν, εισιν ετη τλβʹ. Και απου Κωνσταντινου Φλαβιου του Χλωρου εως
Ἡρακλειου του μεγαλου ετη τεʹ. 2. Ἐν οις χρονοις ην και ο τρισκαταρατος και
ψευδοπροφητης Μωαμεθ, ο απο γονος του Ἰσμαηλ, ος υπηρχεν εκ της Κηδαρ της
φυλης του πρωτοτοκου υιου Ἰσμαηλ. Νιζαρος γαρ ο του Κηδαρ απογονος εγεννησεν
υιους δυο, Μουδαρον και Ῥαβιαν, ο δε Μουδαρος Κουσαρον και Καιτον και Θεμινην
και Ἄσαδον, ο δε Κουσαρος τον Ἀβεδουλαν, ο δε Ἀβεδουλας τον ψευδοπροφητην και
αντιχριστον Μωαμεθ. Γεννη-θεις δε και ανατραφεις πενιαι συζων και κτηνοτροφος
ων και μαλιστα σεληνιαζομε νος, φωτισθεις τα του σκοτους παρα του πατρος αυτου
του Σατανα, εκατωρθωσεν α ετεροι πολλα συνεγραψαν, περι ων ουκ εστιν ημιν
αναγκαιον διηγεισθαι. Πλην ολιγων τινων εκ των αυτου μιαρων εργων και
πονηρων μνειαν ποιησωμεν· Ουτος ο παμμιαρος εκ των Ἐθριβου ορεων ωρμητο, και
πρωτον μεν δουλος υπαρχων τινι γυναικι χηραι και ομοφυλωι αυτου πλουσιαι πανυ,
ονοματι Χαδιχα· ος μετα της πονη ριας και πανουργιας αυτου την εαυτου κυριαν εις
γυναικα ελαβεν και, δαιμονια εχων και πιπτων και τρεμων και αφριζων, αυτος το
παθος μετεσχηματιζεν, οπως μη αισχυ νηται η γυνη και κυρια αυτου, μεμφομενη
αυτον, πως συνεζευχθη τοιουτωι πενητι και δαιμονητηι, τον αγγελον Γαβριηλ ελεγεν,
οτι εωρα λεγοντα, αυτωι τα μελλοντα συμβαι νειν εν τωι κοσμωι και αποκαλυπτοντα,
ως εθος εστι πασι τοις μοναχοις και προφη ταις. ∆ια τουτο εκ του φοβου εξιστατο και
εδειλια. 3. Ἦν δε τις ψευδαββας ονοματι Σεργιος δια κακοπιστιαν εκ της Κωνσταντι
νουπολεως εξοριστος και φιλος ων τωι Μωαμεθ· ον ο Μωαμεθ επαρεκαλει τηι αυτου
438 κυριαι τηι και γυναικι ταυτα λεγειν και βεβαιωνειν και παραινειν, ινα μη
λυπηται, αλλ' ινα χαιρηται. Ἡ δε γυνη επιστευε τωι ψευδαββαι πλειον η τωι ανδρι. ∆ια
τουτο λεγουσι και οι παντες, οτι ο Μωαμεθ ωρισε τους μοναχους παντας ατελεις
ειναι και αφορολο γητους δια την του ψευδαββα Σεργιου φιλιαν· και ουτως
παρηγγειλεν. Ἔλεγεν ουν ταις γυναιξιν αυτη, οτι ο ανηρ αυτης προφητης ην. Και δια
των γυναικων εις τους ανδρας αυτων κηρυχθεις, και ουτως εν τωι κοσμωι παρα των
αφρονων ψευδοπροφη της ωνομασται και εως του νυν το αυτο μεγα ψευδος παρα
των Ἰσμαηλιτων αιδεται. Ἀ-ποθανουσης δε της γυναικος αυτου, κληρονομος του
βιου και πλουτου του τοσουτου γενομενος, ως φυλαρχος των Ἰσμαηλιτων των εκει
εχρηματιζεν. 4. Ειτα ερχομενου του βασιλεως Ἡρακλειου τωι τοτε καιρωι εκ της
Περσιδος μετα νικης μεγαλης και θελων περασαι πλησιον ωσει ημερων τινων οδον
εν εκεινοις τοις μερεσιν, ενθα διετριβε και κατυκει ο αλιτηριος, ως ηκουσε τουτο ο
πονηρος, προεισιν εις προσκυνησιν και προυπαντησιν τωι βασιλει μετα δωρων
πολυτιμων πολλων αξιων βασιλευσι και τινων ουκ ολιγων εκ της αυτης φυλης.
Ἐδεξατο ουν αυτον ο βασιλευς δια την υποταγην και μεγαλην δουλοσυνην, ην
εδειξε· και χωραν αιτησας τωι βασιλει εις κατοικησιν, και εδωρησατο ο βασιλευς
μετα γραμματος βασιλικου. Ἀ ναζωσαμενος ουν και την βασιλικην εξουσιαν και εις
την φιλιαν θαῤρων και πλεον επαρθεις τηι διανοιαι, ευθυς εθετο και προσταγματα·
και τους μεν λογοις απατων, τοις δε μη πειθομενοις ευχερως το ξιφος
ανατεινομενος και υποκλινεσθαι τουτους εκβιαζο μενος, αρχων τελειος των
Σαρακηνων εγενετο. Και μετ' ολιγον τινα καιρον ευκαι ριαν ευρων δια το τους
βασιλεις περισπωμενους υπαρχειν εν πολεμοις της Ἰταλιας, την αιρεσιν αυτου
επαῤρησιασατο, ην ειχεν υποκεκρυμμενην χρονους ικανους, και νο μοθετης αυτων
και διδασκαλος εγενετο· και τα εν τωι κοραν, τουτεστι του εκτεθεντος νομου,
κεφαλαια ποιησας και εν τεσσαρσι λογοις ταυτα τα κεφαλαια διαμερισας αυτοις
επαρεδωκεν· α εισι ταυτα.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

Περι των εν τωι του Μωαμεθ κοραν κεφαλαιων και τι εν αυτοις περιεχει·
πρωτον μεν εν τωι πρωτωι λογωι και εν τωι πρωτωι κεφαλαιωι.
Ἐν τωι πρωτωι κεφαλαιωι του πρωτου λογου λεγει, οτι ο Μωαμεθ τηι ωραι της
επιληψιας, εν ηι εκυλιετο αφριζων, τον αρχαγγελον Γαβριηλ ερχομενον προς αυτον
ελε γεν οραν, ως ειρηται. ∆ευτερον, οτι συνεγραψατο το βιβλιον, αραβιστι κοραν
ονομασας, ο λεγεται ελληνιστι νομος θεου σωτηριος. Τριτον, οτι προφητην θεου και
αποστολον εαυτον εκαλεσεν. Τεταρτον οτι τα Μωσαικα παντα, το τε ψαλτηριον και
τα προφητικα δικαια και αγια και αληθη ωνομασε· κατ' εξαιρετον δε των αλλων το
ευαγγελιον αγιον και δικαιον και ευθες και αληθινον και τελειον απεφηνατο, ωστε
και εν τωι κεφαλαιωι του Ἰωνα θεου υπομνησεις ταυτα ωνομασε. 440 Πεμπτον, οτι
μη μονον παρα του Μωαμεθ εξετεθη ο νομος, αλλα και παρ' ετερων. Ἕκτον, οτι ο
παρα του Μωαμεθ εκτεθεις νομος στοματι προς ους εξετεθη πα ρα του δαιμονος.
Ἕβδομον, οτι εις χαλιφας το αξιωμα, τουτεστιν ακρον διδασκαλος, εγενετο χρι
στιανος. Ὄγδοον, οτι ο Μωαμεθ εντυχων αιρετικοις τισι Νεστοριανοις και
Ἀρειανοις, αλλα δε και Ἰουδαιοις τισι, την τουτων κακιαν εσωρευσεν. Ἔννατον, οτι
μεγαλοῤρημονων περι αυτου ελεγεν, ως, ει παντες ανθρωποι συνα χθειεν και παντα
τα πνευματα και παντες οι αγγελοι, ουκ αν δυναιντο ποιησαι τοιουτο κοραν ως εγω.
∆εκατον, οτι εν τωι ανωτερωι μερει, ηγουν εν τοις δεξιοις μερεσι του δεσποτι κου
θρονου εστι γεγραμμενον το του Μωαμεθ ονομα. Ἑνδεκατον, οτι ουκ ηλθε δια
θαυματων, αλλα δια ξιφους δουναι τον νομον και τοις μη πειθομενοις αυτωι
θανατος εσται η τιμωρια η φορους διδοναι. ∆ωδεκατον, οτι ο Νωε και Ἁβρααμ, αλλα
δη και οι αποστολοι του αυτου δογ ματος, φησιν, ησαν, ουπερ ουτος εθετο υστερον.
Του δευτερου λογου κεφαλαια εισι ταυτα
Πρωτον, οτι τα εν ταις μωσαικαις παραδοσεσι, τοις προφηταις τε και τωι ψαλ
τηριωι και τωι ευαγγελιωι γεγραμμενα αγια και δικαια και απο θεου δεδομενα καλει,
στεργει τε και φυλασσει αυτα, και ουδ' ολως εισιν οι τουτου ακολουθοι, ει μη ταυ τα
πληρωσαιεν. ∆ευτερον, οτι εις εβδομηκοντα προς ταις τρισι μοιρας μελλουσι
σχισθηναι οι τωι νομωι αυτου ακολουθησαντες και η μεν μια και μονη εκ τουτων
σωθησεται, αι δε αλλαι τωι πυρι παραδοθησονται. Τριτον, οτι ει μη παρα θεου ην το
κοραν, πολλαι εναντιοτητες ευρισκοντο εν αυτωι. Τεταρτον, οτι μετα του Γαβριηλ
ανελθειν, λεγει, εις τον ουρανον και εντυχειν αγγελωι μυριακις μειζονι του κοσμου
παντος θρηνουντι τας αυτου αμαρτιας και τυ χειν παρα του θεου συγγνωμης δι'
αυτου. Πεμπτον, οτι τελος και σφραγις των προφητων εστιν ουτος. Ἕκτον, οτι
αρπαγας και φονους κωλυει και επιορκιας και παλιν ταυτα ενδιδωσιν. Ἕβδομον, οτι
ο θεος ενεδωκε τουτωι επιορκησαι. Ὄγδοον, οτι διαλεγομενος αυτωι ο θεος ειπεν, ως
παιδιας χαριν εποιησε τον κοσμον. Ἔννατον, οτι εν τωι κεφαλαιωι τωι λεγομενωι
Μπακαρα, οπερ ερμηνευεται δα μαλις, ως Ἰουδαιοι και Χριστιανοι σωθηναι
μελλουσιν, εν δε τωι κεφαλαιωι τωι Ἀμραμ αυθις φησιν, οτι ουδεις δυναται σωθηναι
ανευ των εν τωι νομωι των Ἰσμαηλιτων. 442 ∆εκατον, οτι προ αυτου ου δυναται τις
εισελθειν εις τον παραδεισον· και αυθις φησιν, οτι εδειξεν αυτωι ο θεος γυναικας τε
και ανδρας πολλους εισελθοντας προ αυτου εις τον παραδεισον. Ἑνδεκατον, οτι ο
θεος μετα την αναστασιν οικους περικαλλεις και λουτρα και παραδεισους και
γυναικας οτι πολλας υπισχνειται δουναι τοις του Μωαμεθ νομοις ακολουθουσιν.
∆ωδεκατον, οτι εν τωι κεφαλαιωι τωι Σαδ φησιν, ως οι μεν αγγελοι εκ πυρος
εδημιουργηθησαν, οι δε ανθρωποι εκ χοος. ∆εκατον τριτον, οτι εν τωι κεφαλαιωι τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

Νεμελι, οπερ ερμηνευεται μυια, φησι περι του Σολομωντος και των μυιων ψευδος τι
ευηθες, οπερ και φησι. ∆εκατον τεταρτον, οτι εν τωι κεφαλαιωι τωι Ῥουβεπαι φησι
περι του Σολομωντος και του σκωληκος ομοιως τωι ανωτερωι ψευδει. ∆εκατον
πεμπτον, οτι εν τωι βιβλιωι των διηγησεων αποδιδωσι την αιτιαν, δι' ης ο οινος
κεκωλυται αυτοις. ∆εκατον εκτον, οτι ο κτιστος ουρανος ουτος γεγονεν εκ καπνου,
η δε θαλασσα εξ ορους τινος Καφ ονομαζομενου. ∆εκατον εβδομον, οτι τον ηλιον
και την σεληνην ισα φωτος και δυναμεως φησι γενεσθαι. ∆εκατον ογδοον, οτι
προσκληθεντος τουτου παρα του Γαβριηλ ανελθειν εις τον ουρανον και του θεου
θεντος την χειρα αυτου επ' αυτωι και τοσαυτης ψυξεως αισθε σιν λαβειν αυτον, ως
διελθειν ταυτην μεχρι και νωτιαιου μυελου. Ἔννατον δεκατον, οτι εν τωι κεφαλαιωι
Σαδ, ως αγγελοι οντες δαιμονες και προ σταχθεντες παρα του θεου προσκυνησαι τον
Ἀδαμ ουκ ηθελησαν ποιησαι τουτο, κα θως και παντες οι αγγελοι προσεκυνησαν
αυτον, και δια τουτο εγενοντο δαιμονες. Εικοστον, οτι αποδιδωσι την αιτιαν, δι' ην
κεκωλυται αυτοις εσθιειν τα υεια κρεα. Εικοστον πρωτον, οτι προς τωι τελει του
κοσμου αποκτενει ο θεος πασαν την φυσιν αγγελων και ανθρωπων. Εικοστον
δευτερον, οτι συνεγραψατο βιβλια δυο και δεκα χιλιαδας λογους ε χοντα
θαυμαστους και απο τουτων οι μεν τρισχιλιοι εισιν αληθεις, οι δε ετεροι ψευδεις.
Εικοστον τριτον, οτι εν τωι βιβλιωι τωι Κεραμαρ φησιν, ως εσχισε την σεληνην εις δυο
τμηματα· και το μεν ημισυ απο τουτων εισηλθον εις τον χιτωνα αυτου, το δε ετερον
ημισυ επεσεν εις την γην· και αυθις αποκατεστησεν αυτην συαν. Εικοστον τεταρτον,
οτι ο θεος και οι αγγελοι ευχονται υπερ του Μωαμεθ. Εικοστον πεμπτον, οτι εν τωι
κεφαλαιωι τωι Ἐλμαιδα, οπερ ερμηνευεται τραπε ζα, μη ειναι τους Ἑβραιους και τους
χριστιανους υιους θεου η φιλους δια το παι δευεσθαι αυτους. Τα του τριτου λογου
κεφαλαια εισι ταυτα Πρωτον, οτι ουκ εστι δυνατον τον θεον υιον ανευ γυναικος
εχειν. ∆ευτερον, οτι, ει υιον ειχεν ο θεος, σχισματα αν εγενοντο μεσον αυτων. 444
Τριτον, οτι εν τωι κεφαλαιωι τωι Ἐλνεσα, οπερ ερμηνευεται γυναικες, λογον θεου και
ψυχην θεου και πνοην θεου λεγει ειναι τον Χριστον. Τεταρτον, οτι εκ της παρθενου
ομολογει γεγεννησθαι τον Χριστον ανευ αν δρος. Πεμπτον, οτι αρνειται το τον
Χριστον ειναι υιον θεου και θεον, αλλα και την τουτου σαρκωσιν· ψιλον δε μονον
ανθρωπον λεγει τουτον κατα Νεστοριον, αγιον δε και υπερ παντας ανθρωπους.
Ἕκτον, οτι μη εσταυρωσθαι τον Χριστον, αλλ' ετερον αντ' εκεινου. Ἕβδομον, οτι ο
θεος τον Χριστον προς εαυτον προσεκαλεσατο εις τους ουρα νους, περι δε τα τελη
του κοσμου μελλει ελευσεσθαι και θανατωσειν τον αντιχριστον, μετα δε ταυτα και
αυτον τον Χριστον αποθανειν. Ὄγδοον, οτι θεοποιουνται οι Χριστιανοι την
θεοτοκον· και οτι εστιν αδελ φη του Μωυσεως και Ἀαρων.
Τα του τεταρτου λογου κεφαλαια εισι ταυτα
Πρωτον, οτι αναληφθεις εις τους ουρανους ο Μωαμεθ εστη εμπροσθεν του
θεου και ακηκοεν, οσα και ακηκοε, και αυθις κατηλθεν εν τηι γηι. ∆ευτερον, οτι οι
δαιμονες σωθηναι μελλουσι. Τριτον, οτι του κοραν εξηγησιν ουδεις των ανθρωπων
αναγινωσκει, ουδ' αυ τος ο Μωαμεθ, αλλ' η μονος ο θεος. 5. Ταυτα ουν ποιησας και
αυτους τους αθλιους και ταλαιπωρους βαρβαρους διδαξας και αμαθης και αγροικος
ων, διδασκαλος εγεγονει. Και το ρητον επληρωθη εν αυτοις το λεγον· Τυφλος
τυφλον οδηγει και αμφοτεροι εις βοθρον επεσον. Και ετερα τρια και δεκα και εκατον
συνεγραψατο μυθαρια, εκαστωι τουτων ονομα επι θεις αξιον της απαιδευσιας αυτου
και μωρολογιας, ων απ' αυτων την ακαθαρσιαν και προδηλον φλυαριαν το
διηγησασθαι αυτα ισον εστι την του Αυγειου κοπρον εκκομι σαι κατα τον Ἡρακλεα.
Και το εθνος απαν κακως σοφισαμενος και υφ' εαυτον ποιη σαμενος και νομοθετης
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτων γεγονως, ειτα και εαυτωι συνηγαγεν δυναμιν ικανην, την τε Συριαν πασαν
κατεδραμε και εληΐσατο και πολλας χωρας Ῥωμαικας εκακωσε και ηφανισε. 6. Και
εν τωι μελλειν αυτον τελευταν και προς τον πατερα αυτου τον Σαταναν αναχωρησαι,
Ἀβουβακαρ, τον αυτου αδελφιδον, προεχειρισατο αντ' αυτου. Ἀμηρευ-σας δε ουτος
ετη δυο ημισυ και τελευτα και αντ' αυτου κρατει Ουμαρος. Αυτος την ∆αμασκον
ελαβε και τας χωρας πασας της Φοινικης· και κατοικουσιν εν αυταις. Ειτα λαμβανει
την Αιγυπτον και εις αυτην οικουσιν. Ειτα ερχονται κατα Περσων και νικα 446
αυτους. Ειτα παραλαμβανει την Βοστραν και αλλας πολλας πολεις και εφθασε και
μεχρι του Γαβαθα. Ἔπειτα στρατευει κατα της Παλαιστινης και λαμβανει την αγιαν
πολιν μετα συνηβασεως. και εκτοτε ουκ επαυσατο το των Ἰσμαηλι των γενος την
Ῥωμαιων γην κατατρεχειν και ληιζεσθαι εως της σημερον, οπου και παντελως το
σκηπτρον κατελυσε και την βασιλειαν ηφανισεν. 7. Ὑπηρχε δε και ετερος Ουμαρος
νεος, οστις ηναγκαζε ρυπαινειν και βεβη λουν οι Σαρακηνοι τους Χριστιανους και
τους πειθομενους ατελεις εποιει. Ἔγραψε δε και προς τον βασιλεα Λεοντα τον
Ἀρμενιον του βεβηλωσαι αυτον, οταν αποκεκλει σμενην την πολιν ειχε και
επολιορκει αυτην· και λυσαι την πολιορκιαν αυτος μονος εθεσπισε, χριστιανους
κατα Τουρκων μη μαρτυρειν. 8. Ὀνομαζονται δε τρισσως, Σαρακηνοι, Ἰσμαηλιται
και Ἀγαρηνοι· Σαρακηνοιμεν, οτι η Σαῤρα εξαπεστειλε την Ἄγαρ και τον Ἰσμαηλ
κενους κληρονομιας, Ἰσμαηλιται δε ως εκ του Ἰσμαηλ καταγομενοι, Ἀγαρηνοι δε δια
την προμητορα αυτων Ἄγαρ.
XIII. 20Ἀλλ' επι το προκειμενον επανελθωμεν. Ἀπο δε Ἡρακλειουτου
μεγαλου και του ψευδοπροφητου Μωαμεθ εως της βασιλειας Κωνσταντινου του
Παλαιολογου. του ογδοου βασιλευσαντος εκ του γενους των Παλαιολογων, ος
εβασιλευσεν ετη δʹ και μηνας δʹ, εισιν ετη ωνζʹ. 2. Ἐβασιλευσε δε το των
Παλαιολογων γενος εν τηιδε τηι βασι λευουσηι των πολεων ετη ρ δʹ και μηνας δεκα
και ημερας τεσσαρας. Και υπο Κωνσταντινου Φλαβιου ηρξατο η βασιλεια εν
Κωνσταντινοπολει και επι Κωνσταντινου του Παλαιολογου περας ελαβεν. Ἐν τηιδε
τηι τριταλαιναι πολει επεκρατησεν η των Ῥωμαιων βασιλεια ετη #22αρμγʹ μηνας ιʹ
και ημερας δ.ʹ 3. Ποιησας ουν τηι τριτηι ημεραι της αλωσεως ο αμηρας θριαμβον και
χαραν μεγαλην δια την νικην την κατα της πολεως και κελευσας, ινα εξελθωσι
παντες αν θρωποι, μικροι τε και μεγαλοι, οι οντες κεκρυμμενοι εν τισι τοποις
κρυφοις της πο λεως, και ελευθεροι και ανενοχλητοι ωσιν, ομοιως και παντες, οσοι
εκ της πολεως εφυγον, ως προειπομεν, δια τον φοβον του πολεμου, εκαστος αυτων
επιστρεψηι εις τον οικον αυτου και βιωναι εκαστος κατ' αυτην ταξιν και θρησκειαν
αυτου, ως και προτερον ην, ομοιως προσταξας, ινα ποιωσι και πατριαρχην, ως
συνηθες και ταξις αυτων· ην γαρ προαποθανων ο πατριαρχης, και εκλεξαντες οι
εντυχοντες αρχιερεις και οι ολιγοι πανυ ετεροι ιερωμενοι και λαικοι τον σοφωτατον
και λογιωτατον κυρ Γεωρ γιον τον Σχολαριον, λαικον ετι οντα εις πατριαρχην
εχειροτονησαν, ον και Γεννα διον επωνομασαν. 448 4. Προυπηρχε δε και ταξις και
συνηθεια τοις βασιλευσι Χριστιανοις, ινα δω 448 ροποιωσι τωι χειροτονηθεντι
πατριαρχηι νεωστι δεκανικιον χρυσουν μετα λιθων πο λυτιμων και μαργαρων
εγκεκοσμημενον και ιππον εκλεκτον εκ των βασιλικων μετα εφιππιου και
εφεστριδος βασιλικης εγκεκοσμημενον πολυτελως· και μετα χασδιου λευ κου και
χρυσου σκεπομενος ην ο ιππος. Και εκ του παλατιου του βασιλικου μετα πασης της
συγκλητου εξερχομενος ο πατριαρχης και ευφημουμενος εν τωι πατριαρ χειωι
επανεστρεφεν. Και η χειροτονεια εγενετο παρα των αρχιερεων, ως ταξις και νο μος
ην. Ἐλαμβανε δε ο μελλων γενεσθαι πατριαρχης εκ των του βασιλεως χειρων το
δεκανικιον τοιουτοτροπως· καθεζομενου του βασιλεως επι του βασιλικου διφρου
και πασα η συγκλητος ισταμενοι ασκεπεις και ορθοι, και ο μεγας πρωτοπαπας του
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παλατιου εποιει Ευλογητον, ειτα και μικραν εκτενην· και ο μεγας δομεστικος εψαλ
λε το οπου γαρ βασιλεως παρουσια και τα εξης, ειτα το δοξα ο λαμπαδαριος εκ του
ετερου χορου και νυν το ο βασιλευς των ουρανων και τα εξης. Μετα δε τε λος του
τροπαριου, ο βασιλευς ανισταμενος, εχων επι την δεξιαν το δεκανικιον, ο δε
υποψηφιος ερχομενος και εκ του ενος μερους αυτου ο Καισαρειας, εκ δε του δευτε
ρου ο Ἡρακλειας μητροπολιτης, και ποιει προς παντας μετανοιας τρεις, ειτα προ
σερχεται τωι βασιλει και ενωπιον τουτου ποιει την προσηκουσαν αυτωι προσκυνησιν.
Και ο βασιλευς το δεκανικιον ολιγον υψων ελεγεν· Ἡ αγια τριας η την εμοι βασιλειαν δωρησαμενη προχειριζεται σε εις πατριαρχην νεας Ῥωμης. Και ουτως εκ των
βασιλικων χειρων ο πατριαρχης ελαμβανε την εξουσιαν και την ευχαριστιαν τωι βα
σιλει εδιδου. Ειτα οι χοροι εψαλλον το εις πολλα ετη δεσποτα εκ τριτου και απο
λυσιν. Και ο πατριαρχης κατερχομενος μετα λαμπαδων επι τα διβαβουλα, ευρισκων
τον ιππον ητοιμασμενον ανεβαινεν επ' αυτον. 5. Ουτως δε και αυτος ο αλιτηριος
θελων ποιησαι ως βασιλευς της πολεως καθως εποιουν και οι χριστιανοι βασιλεις,
τον πατριαρχην προσεκαλεσατο, ινα συγ καθισηι μετ' αυτου του αριστησαι και
ομιλησαι. Και ελθοντος του πατριαρχου, εδε ξατο αυτον ο τυραννος μετα μεγαλης
τιμης· και πολλα ομιλησαντες αναμεταξυ, και
456 επαγγελιας αμετρητους
επηγγειλατο δουναι τωι πατριαρχηι. Ὡς δε ηγγικεν ο καιρος του εξελθειν τον
πατριαρχην εκ του παλατιου, εκβαλων ο αμηρας δεδωκεν αυτωι δω ρον το
πολυτιμον εκεινο το δεκανικιον και επαρεκαλεσεν αυτον δεχθηναι τουτο. Και
κατηλθε μετα πατριαρχου εως κατωθεν της αυλης, θελων και μη θελων ο
πατριαρχης και τον ιππον ευτρεπισμενον εχων ανεβιβασεν αυτον· και προσεταξεν,
ινα παντες οι αρχοντες της αυλης αυτου εξελθωσιν εις συνοδιαν τωι πατριαρχηι. Και
ουτως αχρι του σεπτου αποστολειου συνωδευσαν αυτον τινες προπορευμενοι και
τινες επομενοι αυτωι· αυτο γαρ το των αποστολων τεμενος δεδωκεν ο αμηρας εις
πατριαρχειον. 6. Τον δε περικαλλη και θειον ναον της Θεου σοφιας, το περιβοητον
κειμη λιον, τον ουρανον τον επιγειον και το ξενον ακουσμα εποιησεν ο αλιτηριος
ιδιον αυ του προσκυνημα. Ὁ δε εν Βλαχερναις θαυματουργος ναος πυρπωλουμενος
ην, ως προεγραφη. 7. Ποιησας δε ο πατριαρχης εν τωι σεπτωι αποστολειωι καιρον
ολιγον, επειτα θεωρων, οτι εν εκεινοις τοις μερεσι της πολεως ουδεις ταλαιπορος
Χριστιανος εναπε μεινε, και φοβηθεις μη τι εναντιον συμβηι δια την ερημιαν, διοτι
εν μιαι των ημερων ευρεθη τις Ἀγαρηνος πεφονευμενος εν τωι του ναου περιαυλειου,
και δια ταυτας τας αι τιας, ο πατριαρχης ᾔτησε την μονην της Παμμακαριστου και
εδωρηθη αυτωι του ειναι εις κατοικησιν. Ἐν εκεινοις γαρ τοις μερεσιν εναπεμειναν
τινες ολιγοι Χριστιανοι. Τας δε ουσας μοναχας εν τηι Παμμακαριστωι προσεταξεν
απελθειν εν τηι μονηι του α γιου προφητου προδρομου του εν τωι Τρουλλωι, οπου επι
της βασιλειας Ἰουστινιανου του Ῥινοτμητου η πενθεκτη αγια συνοδος συνηθροισθη.
Παλατιον γαρ τουτο, περι φανες τωι τοτε καιρωι, υπηρχεν εκει εγγυς της
Παμμακαριστου κατα το βορειον με ρος. 8. Ουτος ουν ο παμμιαρος και φθορευς των
Χριστιανων, πονηρος ων και πο λυτροπος και τηι αλωπεκι υποκρινομενος, ταυτα ουχ
υπερ ευλαβειας η καλοκαγαθιας αυτου εποιει, αλλ' ινα οι Χριστιανοι ακουσωσι τας
επαγγελιας, συναχθωσιν εν τηι πολει και κατοικησωσιν αυτην· η εκ του καθημερινου
πολεμου ηρημωθη γαρ και μαλιστα εν τηι αλωσει. Και ουτως εγενετο· και τινες
Χριστιανοι συνηχθησαν. Μετ' ολιγον δε και τινας αποικους εισηνεγκε, κατ' εκεινην
την διαλεκτον λεγομενους σουρ γουνιδες, εκ τε του Καφα και Τραπεζουντος και
Σινωπιου και Ἀσπροκαστρου· και ουτως την πολιν κατυκισεν. 9. Ἔδωκε δε και
προσταγματα εγγραφως τωι πατριαρχηι μετα εξουσιας βασι λικης υπογεγραμμενα
κατωθεν, ινα μηδεις αυτον ενοχλησηι η αντιτεινηι, αλλα ειναι αναιτητον και
αφορολογητον και αδιασειστον τε απο παντος εναντιου, και τελους και δωσεως
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελευθερος εσηται αυτος και οι μετ' αυτον πατριαρχαι εις τον αιωνα, ομοιως και
παντες οι υποτεταγμενοι αυτωι αρχιερεις. 458

ΒΙΒΛΙΟΝ ΤΕΤΑΡΤΟΝ ΑΡΧΟΜΕΝΟΝ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΛΩΣΙΝ ΤΗΣ
ΒΑΣΙΛΕΥΟΥΣΗΣ ΤΩΝ ΠΟΛΕΩΝ, ΠΕΡΙΕΧΟΝ ΤΑΣ ΕΝ ΤΗ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΩ
ΣΥΓΧΥΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΕΜΟΥΣ ΑΝΑΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ Α∆ΕΛΦΩΝ ΚΑΙ
∆ΕΣΠΟΤΩΝ ΚΑΙ ΠΩΣ Ο ΑΜΗΡΑΣ Ε∆ΙΩΞΕΝ ΑΥΤΟΥΣ, ΥΠΕΤΑΞΕ ΤΗΝ∆Ε
ΤΗΝ ΝΗΣΟΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΩΝ ΕΠΑΘΕΝ Ο ΣΥΓΓΡΑΦΕΥΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑΣ ΤΙ ΝΑΣ
ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ, ΩΣ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΕΥΡΗΣΟΝΤΑΙ
1 I. Ἁλωθεις ουν καγω και παντα τα δυσχερη και κακα της αιχμα λωσιας
υπενεγκων ο αθλιος, τελος εξηγορασθην· τηι πρωτηι του Σεπτεμ βριου του #22 ξβ-ου
ετους απεσωσα εις την Πελοποννησον εν τηι Σπαρ τηι. Της δε γυναικος μου και των
τεκνων μου αλωθεντων υπο τινων γε ροντων Τουρκων, καλογνωμων οντων, και
παρ' αυτων παλιν πραθεντων τωι πρωτωι ιπποκομωι του αμηρα, ος λεγεται τηι
εκεινων διαλεκτωι μερα χουρης, ος και αλλας πολλας των αρχοντισσων ηγορασε και
πολλου ερανου επετυχε δι' αυτων, του δε καλλους και αλλων χρηστων ηθων των
τεκνων μου μη δυναμενων κρυβηναι, μαθων περι αυτων ο αμηρας, απηρεν αυτα,
δους τωι ειρημενωι αυτου πρωτοιπποκομωι χρηματα πολλα. Ἐναπεμεινε δε η αθλια
αυτων μητηρ μονη μετα μιας και μονης 20ανα τραφεισης αυτησ, αι δε αλλαι
διεμερισθησαν. 2. Καταφρονουντες μεμφονται και κατηγορουντες ελεγχουσιν ημας
οι Λατι νοι και λεγουσιν, οτι δια τας αμαρτιας ημων και δια το μη ορθως φρονειν
ημας το της πιστεως απωλεσαμεν την βασιλειαν. Ἡμεις δε λεγομεν, οτι αμαρτωλοι
υπαρχομεν και ουδεις αναμαρτητος ει μη εις ο Θεος. Περι δε του ορθως φρονειν
γινωσκετε, οτι ημεις καινοτομιαν ουδεμιαν εποιησαμεν εις τα του ευαγγελιου ρητα,
ει μη πιστευο μεν και δοξαζομεν, τα οσα οι αυτοπται του λογου και υπηρεται ημας
εδιδαξαν· και ο αι αγιαι και οικουμενικαι επτα συνοδοι και αι κατα καιρον τοπικαι
ημιν οντως παρεδωσαν, αληθως και βεβαιως κρατουμεν, ως εδιδαξεν ο αγιωτατος
Σιλβεστρος εν τηι πρωτηι συνοδωι και ο αγιωτατος παπας ∆αμασος εν τηι δευτεραι
συνοδωι και ο αγιω τατος παπας Καιλεστινος εν τηι τριτηι συνοδωι και ο αγιωτατος
παπας Λεων εν τηι τε ταρτηι συνοδωι και ο αγιωτατος παπας Βιγιλιος εν τηι πεμπτηι
συνοδωι και ο αγιωτατος παπας Ἀγαθων εν τηι εκτηι συνοδωι και ο αγιωτατος παπας
Ἀδριανος εν τηι εβδομηι συνοδωι· ως ιστε παντες, οτι εθεντο και αναθεματισμους και
αφορισμους αλυτους, μη τις τολμησηι προσθειναι η εκλειψαι η ολως παρασαλευσαι
απερ εκεινοι ευαγγελι κως και αποστολικως και ακριβως εξακολουθουντες δια
πνευματος αγιου εσφραγι σαντο. Μαρτυρες των αυτων αι συνοδικαι βιβλοι και τα
συνοδικα συγγραμματα των κατα καιρον ακρων αρχιερεων, ητοι παπων, και των
αγιων μεγαλων εκεινων συνο 460 δων, ως ηριθμησαμεν, εκ της υμετερας οντες και
αυτοι της φυλης των Λατινων, αν δρες θεοφρουρουμενοι εργωι και λογωι
τετιμημενοι. Ταυτην την παραδοσιν ημεις ασφα λως κρατουμεν, ινα μη εις
αφορισμον των αγιωτατων αποστολων και των αγιων οικου μενικων επτα συνοδων
και των αγιωτατων εκεινων οντως ακρων αρχιερεων πεσωμεν. Και ημεις
ευαγγελικως και αποστολικως κρατουμεν την παραδοσιν της πρεσβυτερας Ῥωμης,
το γαρ ημετερον δογμα παρ' αμφοτερων ευ παντοτε ωμολογειτο, το δε εξ αυτων
καινοτομηθεν αυτοις μονοις ακαταγορητον ειναι δοκει· και ημας εδει κριτας αυτων
ειναι και κατηγορους, και ουκ αυτους ημων. 3. Τα νυν δε νεωστι τινες αυτων
θεολογοι η και μαλλον ειπειν καινολογοι ουκ αισχυνονται επ' οκριβαντος
αναβαινειν διδασκοντες λεγειν εῤρορουμ Γραικορουμ, τουτεστι σφαλματα ημετερα,
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειτα μη εχοντες τι ετερον ειπειν ει μη μονον, ως προει πομεν, δια το μη ημας ορθως
φρονειν την βασιλειαν απωλεσαμεν, και αυτοι ταχα, ως δηθεν ορθοδοξοι ισως οντες
αυτοι, εαυτων την βασιλειαν κρατουσιν, ουκ ειδο τες οτι ου παντες οι κρατουντες
παντως ορθοδοξοι, ουδ' αυθις οι κρατουμενοι αιρε τικοι, ως εστιν ιδειν εφ' ημιν· μη
γαρ ορθοδοξοι εισιν οι Ἰσμαηλιται, οτι κρατουσιν ημων, και προ τουτων οι
ειδωλολατραι, οι τους Χριστιανους εδιωκον, η παλιν οι Αι γυπτιοι η Βαβυλωνιοι οι
ποτε εξουσιαζοντες των Ἰσραηλιτων. Ἀλλ' ουκ εχουσι τι ειπειν. δηλον γαρ, οτι οι
μεν κυριευσαντες ασεβεις, οι δε κυριευομενοι ευσεβεις. ∆ια τουτο ου δει αυτους
κομπαζειν επι της αυτοκρατιας. Και επι τουτοις αντερουμεν αυ τοις, πως οι κατα την
Μυσιαν και Ῥωσιαν και Ἰβηριαν την ευαν και Ἀβασγιαν οικουντες και εν λοιποις
τοποις αρχουσι και αρχονται αφ' εαυτων, καιτοι γε τοις ημετε ροις δογμασιν
ακολουθουσι. 4. Και αλλως το σχισμα των εκκλησιων εποιησεν ο παπας Στεφανος ο
Συρφρων, ος και πρωτος τοις Ἰταλοις μετα αζυμων παρεδωκεν επιτελειν την αγιαν
ιερουργιαν και την προσθηκην εις το συμβολον το αγιον φανερως εκυρηξε και τας
τριχας του πωγωνος πρωτος απεθριξε και τοις υπ' αυτον πασιν ουτως εξεδωκε,
βασιλευοντος μεν της νεας Ῥωμης τωι τοτε καιρωι του αειμνηστου βασιλεως
Κωνσταντινου του Μονο μαχου, πατριαρχευοντος δε Μιχαηλ, τηι επωνυμιαι
Κηρουλαριος. Ουτος ουν ο πατριαρ χης γνωμηι του βασιλεως και των τριων
πατριαρχων και του Βουλγαριας αρχιεπισκο που και Κυπρου και πασης της υπ' αυτον
συνοδου τον ειρημενον παπαν Στεφανον των διπτυχων εξεβαλον, ζητουντες την
των αζυμων και της προσθηκης της εκβολης αιτιον, κοσμου ετει, #22 φ-ωι,
ινδικτιωνος ια-ης. 5. Ἡ δε εκκλησια της Ἀλεξανδρειας και Ἀντιοχειας και
Ἱεροσολυμων, η Θβαις η πιστη, η Λιβυη η οσια η τους πολιτας θρεψασα της
βασιλειας των ουρανων, καθως φησιν ο θειος Κοσμας, εν ποιωι καιρωι εδουλωθησαν
υπο του αμηρα Ουμαρου, οστις ην ο τριτος μετα τον τρισκαταρατον Μωαμεθ, και
ηιχμαλωτισθησαν; Και τουτο φανερον εστι και εγεγονει επι της βασιλειας
Κωνσταντινου του Πωγωνατου, κοσμου ετει #22 ρλδ-ωι, πριν την αγιαν και
οικουμενικην εκτην συνοδον συναθροισθηναι, οπου ουτε σχισματα εν ταις
εκκλησιας υπηρχεν ουτε διαφοραι. Μετα δε τινα καιρον 462 οι βασιλεις μετα κοπου
ουκ ολιγου την αγιαν πολιν εκ των χειρων των ασεβων ηλευ θερωσαν και υπο την
εξουσιαν Ῥωμαιοις εποιησαν. Και παλιν εκ δευτερου επι της βα σιλειου του
πορφυρογεννητου του λεγομενου Βουλγαροκτονου ο της Αιγυπτου αμη ρας Ἀζιζιος
την αγιαν πολιν παλιν ελαβε πολεμωι και τον ταφον του σωτηρος ημων Ἰησου
Χριστου εγηγερμενον πολυτελως θειον ναον κατεστρεψατο και τα ευαγη ελυ
μηνατο μοναστηρια και τους ασκουμενους απανταχου της γης εκεινης μοναχους,
Ἰτα λους το πλεον και Ῥωμαιους και εξ ετερων φυλων, εφονευσε και εφυγαδευσε.
Πανυ θαυμαστον εστιν, ως λεγουσιν, ηνωμενων ουσων των εκκλησιων τωι τοτε
καιρωι, πως ο Θεος επαρεδωκεν αυτους εις χειρας ασεβων, ωστε εκ παντων τουτων
ην ιδειν, οτι ου δια παρανομιαν τινα παρεδοθημεν τοις εχθροις ημων, αλλα προς
μερικην παιδειαν ως και οι προ υμων αγιοι. Και παντα γαρ ον αγαπαι κυριος,
παιδευει, μαστιγει δε υιον, ον παραδεχεται, και τα εξης. Πιστος γαρ, φησιν, ο Θεος, ος
ουκ αφησει υμας εις τελος πειρασθηναι, υπερ ο δυνασθε. Και ο ∆αβιδ· Παιδευων
επαιδευσε με ο κυριος, τωι δε θανατωι ου παρεδωκε με. 6. Και τουτο ακουσον· ωσπερ
τοινυν η των Ἀσσυριων βασιλεια κατελυθη υπο των Βαβυλωνιων, των δε
Βαβυλωνιων υπο των Περσων, η δε Περσων υπο των Μακεδονων, η δε Μακεδονων
υπο Ῥωμαιων, ουτως και η των Ῥωμαιων κατελυθηυπο των Ὀτθουμαλιδων. Των δε
Ὀσμανλιδων, ητοι Ὀτθουμαλιδων των καιἈγαρηνων τελος εξει εν τωι προσηκοντι
και ωρισμενωι καιρωι και καταλυθησεται υπο του ξανθου γενους· αμα μετα των
πρακτορων ολον Ἰσμαηλ τροπωσουν κατα τους χρησμους των θειων ανδρων. 464
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7. Και δια μεν ουν των τεσσαρων ανεμων τας μεγαλας τεσσαρας βασιλειας ο
μεγιστος διδασκει Ζαχαριας και ∆ανιηλ ο θειος, την Χαλδαιων λεγω, την Περσων
και την των Μακεδονων και Ῥωμαιων. Τα δε δυο ορη τα χαλκα τα δυο κλιματα της
οι κουμενης ειναι φασιν· εις δυο γαρ τεμνεται, εις τε Ἀσιαν και Ευρωπην. Και οι μεν
πυῤροι ιπποι το μιαιφονον των Χαλδαιων σημαινουσιν, οι δε μελανες τον επενεχθεν
τα παρα Περσων και Μηδων τοις Βαβυλωνιοις θανατον, οι δε λευκοι το σαφες της
δοξης των Μακεδονων· ου γαρ ωσπερ αι αλλαι βασιλειαι και αυτη. Οι δε ψαροι και
ποικιλοι το ισχυρον και ευτονον της των Ῥωμαιων βασιλειας δηλουσι. Το δε προ
σταχθεν αυτους περιοδευσαι την γην διδασκει παλιν, ως δια του Θεου πασα βασιλεια
συνισταται. Φησι γαρ ο Ευσεβιος ο Παμφιλου, επι του Αυγουστου Ὀκταβιου Και
σαρος αρχην η τεταρτη βασιλεια λαμβανει, ην ο ∆ανιηλ τεταρτον θηριον φοβερον
ονο μαζει, διατι τοτε πρωτος αυτος εμοναρχησε και τον κοσμον ολον σχεδον ειπειν
κα θυπεταξεν. 8. Ουτος εν μιαι των ημερων απελθων εις ∆ελφους τους νυν
ονομαζομενους ∆αυ λια, ηρωτησε το μαντειον, τις μετ' αυτον βασιλευσει. Του δε
Πυθιου μηδεν αποκρι νομενου, ο δ' αυθις ηρωτησε, δια τι σιγαι το μαντειον, τοθ' η
Πυθια ταυτα εφη· πως Ἑβραιος κελεται με θεος μακαρεσσι ανασσων τονδε δομον
προλιπειν και οδον αυθις ικεσθαι· απελθε λοιπον εκ δομων ημετερων. Ἐλθοντος ουν
τουτου εν Ῥωμηι, και εν τωι μελλειν αποβιωναι παρεγγυησε τους εν τελει αυτου
χειρας κροτησαι και γελασαι ως επι μιμου τελευτης. Τουτο δε ποιησαι διωρισατο,
αποσκοπων εις τον ανθρωπινον βιον ως γελωτος αξιον. 9. Και περι μεν ουν των
προειρημενων βασιλειων ∆ανιηλ ο θειος προφητης και ο θειος Ζαχαριας και ετεροι,
ως προειπομεν, την τε ανορθωσιν και καταλυσιν και τα συμβαντα παντα δια
πνευματος αγιου λεγουσι. Περι δε της Ἰσμαηλ βασιλειας ο θεο πτης Μωσης εν τηι
Γενεσει ταδε διεξεισιν. Ὁ πατριαρχης ημων Ἁβρααμ υιους εγεν-νησεν οκτω, πρωτον
μεν Ἰσμαηλ τον νοθον εκ της Ἄγαρ, δευτερον Ἰσαακ εξ επαγγελιας εκ της γυναικος
αυτου Σαῤρας, ος και ευλογηθη παρα θεου. Μετα δε αποθα νειν Σαῤραν ελαβε την
Χετουραν εις γυναικα, εξ ης εγεννησεν υιους εξ· τον Ζομ βραν και τον Ἰεζαι και τον
Μαδαι, τον Μαδιαμ και τον Ἐβοει και τον Σοιαι. Ἀλλ'επι τον Ἰσμαηλ τον νοθον
επανελθωμεν. Μετα το συγγενεσθαι Ἁβρααμ τηι Ἄγαρ,ευρεθη εν γαστρι εχουσα· και
ιδουσα Σαῤρα εζηλοτυπει αυτης και ωνειδιζε τον Ἁβρααμ και εθλιβε και ελυπει την
Ἄγαρ. Ἡ δε Ἄγαρ μη δυναμενη τοσουτον θλιβεσθαι καικακουχεισθαι υπο της κυριας
απεδρα· και εν τωι αποδιδρασκειν αυτην εκ της κυριας αυτης της Σαῤρας, απηντησεν
αυτην αγγελος Κυριου λεγων· Ἀποστραφηθι προς την κυριαν σου και ταπεινωθητι
υπο τας χειρας αυτης. Και ειπεν αυτηι ο αγγελος Κυ ριου· Ἰδου εν γαστρι εχεις και
τεξηι υιον και καλεσεις το ονομα αυτου Ἰσμαηλ, οτι 466 ηκουσε Κυριος την
ταπεινωσιν σου. Ουτος εσται αγροικος ανθρωπος και αι χειρες αυτου επι παντας και
αι χειρες παντων επ' αυτον· και κατα προσωπον παντων των αδελφων αυτου
κατοικησει. Και παλιν επι κεφ. ιζʹ ειπεν ο θεος τωι Ἁβρααμ περι της Σαῤρας της
γυναικος αυτου· Σαῤραν την γυναικα σου ευλογησω και δωσω σοι εξ αυτης τεκνον
και ευλογησω αυτον και εσται εις εθνη και βασιλειαι εθνων εξ αυ του εσονται. Και
επεσεν Ἁβρααμ επι προσωπον αυτου και εγελασε και ειπεν εν τηι διανοιαι αυτου
λεγων. Ει τωι εκατονταετει υιος και Σαῤρα ενενηκοντα ετων ουσα τε ξεται· ειπε δε
Ἁβρααμ προς τον θεον· Ἰσμαηλ ουτος ζητω εναντιον σου· Ειπε δε ο θεος προς
Ἁβρααμ· Ναι, ιδου Σαῤρα η γυνη σου τεξεται σοι υιον και καλεσεις το ονομα αυτου
Ἰσαακ και στησω την διαθηκην μου προς αυτον εις διαθηκην αιω νιον, ειναι αυτωι
θεος ως και τωι σπερματι αυτου μετ' αυτον. Περι δε Ἰσμαηλ ιδου επηκουσα σου και
ιδου ευλογησα αυτον και πληθυνω αυτον σφοδρα· δωδεκα εθνη γεν νησει και δωσω
αυτον εις εθνος μεγα. Την δε διαθηκην μου στησω προς Ἰσαακ, ον τεξεται σοι Σαῤρα
εις τον καιρον. 10. Ὧδε δυναμεθα καταλαβειν το μεγα μυστηριον της ευσεβους και
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υγιους ημων πιστεως και αγιας και την ασεβειαν, ην εχουσιν οι Ἀγαρηνοι. Και ουκ
ειπεν αυτωι ο θεος απαξ, αλλα και δις. Ἐν πρωτοις μεν ειπε· Τεξεις υιον και καλεσεις
το ονομα αυτου Ἰσαακ και στησω την διαθηκην μου προς αυτον εις διαθηκην
αιωνιον και τωι σπερματι αυτου μετ' αυτον. Ὁ δε Ἁβρααμ αιτησας τωι θεωι ουτως
ποιησαι και τον Ἰσμαηλ και ευλογησαι αυτον, ο δε θεος αποκριθεις ειπεν· Ἰδου
ευλογησα αυτον και πληθυνω αυτον σφοδρα και δωδεκα εθνη γεννησει και εις
εθνος μεγα εσται· την δε διαθηκην μου ποιησω προς Ἰσαακ. Και ουκ ηθελησεν ο θεος
δωσαι και εμπιστευ σαι την διαθηκην αυτου τωι Ἰσμαηλ και τωι σπερματι αυτου,
αλλα μονον τωι Ἰσαακ και τοις εξ αυτου εις τον αιωνα. Και ην θαυμασαι, τις μη
καταλαβειν την εννοιαν των τοιουτων ρητων. Οι δε Ἀγαρηνοι βαρβαροι και
αγροικοι οντες, και ουκ οιδασιν ορθως την εννοιαν των ρητων και κλαυσωσι, πως ο
θεος εξ αρχης εξενωσε τον πα τριαρχην αυτων και αυτους της διαθηκης αυτου και
της χαριτος, αλλα ουτοι κομπα ζουσι, πως και αυτοι απογονοι εισι του Ἁβρααμ και ο
θεος ευλογησε και τον Ἰσμαηλ ως και τον Ἰσαακ. Και εν τουτωι πλανωνται, ως και εν
πασι λανθανονται, διατι μεν ο θεος ευλογησε τον Ἰσαακ και την διαθηκην αυτου
ενεμπιστευσεν αυτωι, τον δε Ἰ-σμαηλ ουχ ουτως, αλλ' ευλογησεν αυτον απλως και
πληθυνω αυτον σφοδρα. Και τα αλογα ζωα ο θεος τετραποδα και ερπετα ιχθυας τε
και πετεινα ευλογησεν ειπων· Αυξανεσθε και πληθυνεσθε και πληρωσατε την γην.
Τον δε Ἀδαμ ου τοιουτως ευ λογησε μονον αυξανεσθε και πληθυνεσθε και
πληρωσατε την γην, αλλα και κα τακυριευσηι αυτης. Και παντα υπο τας χειρας αυτου
εδωκε, τα οσα εν τηι γηι εστι, κατεξουσιαζειν και δεσποζειν, ωστε ην ιδειν και αι
ευλογιαι του θεου διαφοροι εισι, και ουχι ως αυτοι λεγουσι, διατι μεν αι θειαι και
ιεραι γραφαι καλως δηλοποιουσι τοις ευφρονουσιν, εκαστου υιου του Ἁβρααμ,
Ἰσαακ λεγω και Ἰσμαηλ, πως διαφερουσιν αι ευλογιαι, τα γενη και αι κληρονομιαι
ενος εκαστου αυτων. 468 11. Ἐν δε τωι κεφ. τωι κ-ωι και κα-ωι ταδε φησι περι του
Ἰσμαηλ. Ειπε δε τωι Ἁβρααμ η Σαῤρα· Ἔκβαλε την παιδισκην ταυτην μετα του υιου
αυτης· ου γαρ κλη-ρονομησει ο υιος της παιδισκης μετα του υιου μου Ἰσαακ.
Σκληρον δε εφανη το ρημα σφοδρα εναντιον Ἀβρααμ περι υιου αυτου Ἰσμαηλ. Ειπε
δε ο θεος τωι Ἁβρααμ·Μη σκληρον εστω εναντιον σου περι του παιδιου και της
παιδισκης. Παντα οσα αν ειπηι σοι Σαῤρα, ακουε της φωνης αυτης, οτι εν Ἰσαακ
κληθησεται σοι σπερμα· και τον υιον δε της παιδισκης ταυτης εις εθνος μεγα ποιησω
αυτον, οτι σπερμα σου εστιν. Ἀνεστη δε Ἁβρααμ τωι πρωι και ελαβεν αρτους και
ασκον υδατος και εδωκε τηι Ἄγαρκαι επεθηκεν επι τον ωμον αυτης και το παιδιον,
και απεστειλεν αυτην. Ἀπελθουσα δε επλανατο την ερημον κατα το φρεαρ του
ορκου· εξελιπε δε το υδωρ εκ του ασκου και εκ της διψης ελειποθυμει ο Ἰσμαηλ. Και
εῤριψε το παιδιον και εκκλαυσεν. Ειση κουσε δε ο θεος του παιδιου εκ του τοπου, ου
ην. Και εκαλεσεν αγγελος θεου την Ἄγαρ εκ του ουρανου και ειπεν αυτηι· Τι εστιν,
Ἄγαρ; μη φοβου, επακηκοε γαρ ο θεος την φωνην του παιδιου σου εκ του τοπου, ου
εστιν. Ἀναστηθι και λαβε το παιδιον και κρατησον τηι χειρι σου αυτο· εις γαρ εθνος
μεγα ποιησω αυτο. Και ανεωι ξεν ο θεος τους οφθαλμους αυτης και ειδε φρεαρ
υδατος ζωντος· και επορευθη και εμπλησε τον ασκον του υδατος και εποτισε το
παιδιον. Και ην ο θεος μετα του παι διου· και ηυξυνθη και εκατωκησεν εν τηι ερημωι
τηι Φαραηι· εγενετο δε τοξοτης δυ νατος. 12. Ὧδε δυναμεθα καταλαβειν τον Ἰσμαηλ·
καθως επηγγειλατο ο θεος τωι Ἁβρααμ, εις μεγα εθνος ειναι εποιησε, και βασιλεις
μεγαλοι εξ αυτου γεγονασι· και αι χειρες αυτου επι παντας θεωρουμεν ειναι και αι
χειρες παντων επ' αυτον, τουτε στι της πιστεως και ενεκατυκησαν επι προσωπον
ημων παντων και οι εκ τουτου το ξοται αριστοι εισι λιαν. Πλην της διαθηκης αυτου
ο θεος εστερησεν αυτον, ωστε, καθως φησιν η θεια γραφη και ην ωρισμενον εκ
πολλου ανωθεν, δι' ων κριματων οιδεν ο θεος, τοιουτως γενεσθαι. Ἦν γαρ αναγκη
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λοιπον, ινα περας λαβωσι τα οσα ο θεοπτης Μωσης εφησε, και ουχι οτι ουκ
εφρονουσαν ορθως Ῥωμαιοι τε και Σερβοι και Βουλγαροι, καθως λεγουσιν οι
κατηγορουντες ημας και ονειδιζουσιν· εαν δε πα λιν και υπο αμαρτιων ημεις
επαιδευθημεν, και υμεις οι Ἰταλοι μη αμεριμνως μεινατε, αλλα τας χειρας επι το
στηθος υμων βαλετε και κατα νουν ενθυμηθητε και κατηγο ρουντες ημας παυσατε.
13. Αυτοι δε οι Ἰσμαηλιται απιστοι, οντες χαλεποι και ανελεημονες, προστα ξει δε
θεου τους πιστους παιδευουσι και το πλειον μερος του κοσμου κυριευουσι. ∆ιο ου δει
μεγαλοῤρημονειν περι τουτων τους Ἰταλους, οτι δια το ορθως φρονειν και δι καιοι
και αγιοι εαυτους λεγουσιν ειναι και δια την αυτων ορθοδοξιαν και δικαιοσυ νην
εως του νυν βασιλευουσι. Και τοιουτοις μεν τοις ολιγοις ειρηκαμεν ρημασιν ουχι
προς το κατακρινειν η κατηγορειν τινα, μη γενοιτο, αλλ' ινα τοις καταλαλουσιν
ημας δειξωμεν, οτι ουκ ορθως και σαφως τας γραφας οιδασι. ∆ια τουτο μεν ημας
μεμφονται και σοφοι εισι παντες του νουθετειν, αυτους δε αμαρτανοντας ου
γινωσκουσιν. 470
II. Ἐπι την ημετεραν διηγησιν επανελθωμεν ουν.
Ἐαν τις ερωτησηι, τι το πραχθεν παρα του βασιλεως τωι δια μεσου καιρωι της
μαχης, ειπω αυτωι· εν ωι δε χρονωι και καιρωι ο αμηρας πα ρεσκευαζετο, και την
βοηθειαν εποιησαν οι εξωθεν αυθενται οι χριστια νοι. Και των μεν εξωθεν
αυθεντων, ητοι περικυκλωθεν χριστιανων δηλον εστι τοις πασιν ουδεν, αλλα
μαλλον και προς τον της Σερβιας αυθεντην Γεωργιον πρεσβυν ο αμηρας απεστειλεν,
ινα μεσιτευσηι περι της ειρη νης της αναμεταξυ των Ουγκαρων και του αμηρα. Μετα
δε του απερχο μενου πρεσβυος χριστιανος τις γραμματικος ην, ανατεθειμενος παρα
τινων Τουρκων των της βουλης ειπειν τωι δεσποτηι, ινα ποιησηι αναβολην εις την
αγαπην, οτι, εαν γενηται η μετα των Ουγκρων συνθηκη της αγαπης, ητοι ειρηνης,
ευθυς ο Τουρκος κατα της Κωνσταντινουπολεως καθορμη σεται. Κακεινος ουκ
εφροντισε περι τουτου, ουτε εμελεν αυτωι, ουκ ειδως ο αθλιος, οτι, ει αφαιρεθηι η
κεφαλη του σωματος, τα μελη εισι νεκρα. 2. Τοτε ουν και εν τηι Ἑνετιαι βουλης
μεγαλης γενομενης περι του του, ανεστη ο τωι τοτε καιρωι δουξ τουνομα Φραγκισκος
Φουσκαρις λε γων, ου κατ' αγνοιαν γαρ, ο βασιλευς Ἰωαννης ωριζεν ημας, αλλα και
αλλοι οι ιδοντες και ομιλησαντες αυτωι φρονιμωτερον αυτου ανθρω πον εν τηι
Ἰταλιαι ουκ ειδον, ει μη δια κακιαν και φθονον· ουκ οιδε γαρ ο φθονος προτιμαν το
συμφερον. Ἦν δε το αιτιον τουτου· του Ἀλωυσιου ∆ιεδου εκεινου ποτε
μεσιτευσαντος, ινα ο μακαριτης ο αυθεν της μου ο κυρ Κωνσταντινος, δεσποτης ων
τωι τοτε καιρωι εν τηι Πελο ποννησωι, λαβηι εις γυναικα αυτου την τουδε του δουκος
θυγατερα μετα προικος πολλης, ο ουν αυθεντης μου ου δι' αλλο, ει μη ινα γενηται
οιονει και αυτος και ο τοπος αυτου μετα της Ἑνετιας εν, συνεκατεβαινε τηι τοιαυτηι
αγχιστειαι, εμου τε και αλλων πλειονων συναινουντων τουτο και αναγκαζοντων
σχεδον ηδη εγενετο. Ὡς δε εγενετο βασιλευς και απελ θων εις την πολιν, τουτο
ανοικειον γαρ ην· πως εδυναντο οι της πολεως αρχοντες και αρχοντισσαι κυριαν και
δεσποιναν αυτων καταδεχθηναι Ἑνετου θυγατερα και τους γαμβρους αυτου τους
αλλους και υιους συγ γαμβρους και γυναικαδελφους ειναι τωι βασιλει, ενδοξου μεν
ισως και δουκος οντος, αλλα προσκαιρος ην. Και αυθις μετα το βασιλεα γενε σθαι
τον αυθεντην μου ο δουξ εζητει το τοιουτο, αλλ' απεπεμφθη· ενεκεν τουτου λοιπον
ο ανθρωπος εγενετο εχθρος. Και πολλα ειποντος του Ἀλωυ σιου Λαουρεδανου και
του Ἀντωνιου ∆ιεδου και αλλων πολλων και απο δειξαντων, οτι, ει και η Πολις
αλωθηι, πλειστη ζημια συμβαινει και τηι αυτων αυθεντιαι, πλην ουκ ισχυσαν
παρωτρυναι τον δουκα συνδραμειν τωι βασιλει. 3. Και η εκκλησια της Ῥωμης, περι
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτου εφροντισεν· Ευρεθεν τος γαρ του καρδηναλιου της Ῥωσσιας εις την πολιν
και εγω περι του 472 του μεσιτευσας προς τον αοιδιμον και μακαριτην τον αυθεντην
μου τον βασιλεα, ινα γενηται ο δε καρδηναλις πατριαρχης Κωνσταντινουπολεως·
και ει γενηται, τα και τα γενησονται παρ' αυτου και του τοτε παπα εις βοηθειαν της
πολεως, ει καν εκ δευτερου μνημονευθηι ο παπας. Και πολ λων συζητησεων λογων
και βουλης γενομενων εδοξε τωι αοιδιμωι βασιλει τωι αυθεντηι μου το εν των δυο μη
γενοιτο παντελως, οτι τωι γενομενωι πα τριαρχηι αναγκη ην οι παντες η πειθεσθαι
αυτωι η ερις και εχθρα γενη σεται αναμεταξυ αυτου και αυτων των μη πειθομενων
αυτωι. Και εν εκει νωι του καιρου διαμεσωι ει και συμβηι ημιν μαχη εξωθεν παρα των
εχθρων, και εχειν ημας και εσωθεν, ποσον εσεται κακον; Το δε μνημονευεσθαι τον
παπαν γενηθητω ενεκεν ελπιδος βοηθειας εν τηι αναγκηι ημων· και οσοι τουτο
ποιησωσιν εν τηι αγιαι Σοφιαι, οι αλλοι εσονται αναιτιοι και ειρηνικοι. Και τηι ιβ-ηι του
∆εκεμβριου παρελθοντων εξ μηνων και το σουτου λογου γενομενου περι βοηθειας,
οσον εποιησατο ο σουλτανος του Καρεως, ητοι της Αιγυπτου. 4. Ἀπο δε της Σερβιας
δυνατον ην αποσταλθηναι χρηματα κρυ φιως πολυμερως και ανθρωπους ομοιως δι'
αλλου τροπου· ουκ απελαυ σεν, ουτε ειδεν ουδεις ενα οβολον. Ναι, αληθως
απεστειλαν πολλα χρη ματα και ανθρωπους προς τον αμηραν πολιορκουντα την
πολιν· και εθριαμβευσαν αυτους οι Τουρκοι και δεικνυοντες, οτι ιδου και οι Σερβοι
καθ' υμων εισι. Τις των Χριστιανων αυθεντων η Ἰβερων απεστειλεν ενα οβολον η
ανθρωπους εις βοηθειαν της πολεως, η φανερως η κρυφως; 5. Οι Ουγκαροι δε
εστειλαν πρεσβεις προς τον αμηραν λεγοντες, οτι σωζομενου, ινα εχητε και μετα του
βασιλεως ειρηνην και αγαπην, εποιησαμεν και ημεις την αγαπην μεθ' υμων· αλλ'
επει ου τηρειτε κατα τας αναμεταξυ ημων και υμων συνθηκας, και ημεις
αθετησωμεν πασαν την ειρηνοποιησιν. Και φθασαντες οι πρεσβεις, ηνικα
επολιορκειτο η πολις, εν ηι εβδομαδι εμελλον την εμβολην δωσαι, ο δε αμηρας και
πασα η βουλη αυτου εχρονιζον αυτους λογοις κολακειας προσδοκαν την απο κρισιν
σημερον η αυριον. Και τουτο εποιουν μετα δολου, αχρι ιδωσι τα μελλοντα συμβηναι,
οτι ει μεν παραλαβοιεν την πολιν, ειπωσι προς αυτους, ιδου γαρ ελαβομεν αυτην·
υμεις δε απελθατε και, ως αν δοξηι υμιν, ποιησατε, η ειρηνην εχειν μεθ' ημων η
μαχην· ο δη και εγενετο και τοις πρεσβευσιν εῤρεθη. Ει δε ουκ επαρελαμβανον
αυτην, ηθελον ειπειν, οτι ενεκεν της αναμεταξυ ημων και υμων ειρηνης ο πολεμος
επαυ σε και κατα τας συμφωνιας ανεχωρησαμεν. Ὅμως εψιθυρισθη, οτι ο αμηρας
ελογιζετο λεγων· Ει ου μη παραλαβω την πολιν τα νυν, ευθεως ποιησω αγαπην και
κατα πασαν μου την ζωην τηρησω αυτην. 6. Ὁ δε μακαριτης ο αυθεντης μου και
βασιλευς τι ουκ επραξε κρυφως η φανερως, υπερ της βοηθειας της πολεως και της
αυτου βασι 474 λειας, η μαλλον ειπειν υπερ σωτηριας αυτου; Και γαρ δηλον εστιν
οτι, ει ηθελεν, ευκολως εδυνατο φυγειν, πλην ουκ ηθελεν, αλλ' ηγωνιζετο ως ο
ποιμην ο καλος, ος τιθησι την ψυχην αυτου υπερ των προβατων, ως και εποιησε. 7.
Και τις των αλλων τα τοιαυτα και αλλα γενομενα επιστατο παρεξ του
Καντακουζηνου Ἰωαννου και εμου; οτε ο εξ Ουγκρων ο Ἰαγκος προεζητει, ινα δωσηι
αυτωι ο βασιλευς την Σηλυβριαν η την Μεσημβριαν, και εσηται εις των υπεξουσιων
αυτου και πολλους των ανθρωπων αυτου εκει σε εχειν και εν καιρωι της μαχης υπο
των Τουρκων εσηται εκεινων εχθρος και βοηθος της πολεως. Και ως εγενετο η μαχη,
εδοθη αυτωι η Μεσημ βρια κατα την εκεινου αιτησιν· και το χρυσοβουλλον δι' εμου
εγραφη και ο γαμβρος Θεοδοσιου του Κυπριου, ο του Μιχαηλ υιος, εκομισε το
χρυσοβουλλον προς Ἰαγκον. 8. Τις επιστατο την του Καταλανων ρηγος ζητησιν; ος
δοθηναι αυτωι η Λημνος εζητει και εσηται κατα των Τουρκων δια θαλασσης αει και
υπερ της Πολεως εν αναγκηι βοηθειας· και επραττετο. Τις επιστατο οσα δη και
χρηματα και επαγγελιας δεδωκεν ο βασιλευς και εστειλεν εις την Χιον δια του
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Γαλατα, ινα στειλωσιν ανθρωπους και ουκ εστειλαν; η τις νηστειας και δεησεις
εποιειτο δι' εαυτου και δια των ιερεων, διδους αυτοις χρηματα, η τοις πτωχοις
μαλλον εθεραπευσεν; η επαγγελιας εποιη σατο πλειστας προς θεον εις το
ελευθερωθηναι τους Χριστιανους απο της αιχμαλωσιας των ασεβων; Ἀλλ' ομως
ταυτα παντα τα μεν παρειδε θεος, δια τινων αμαρτιων ουκ οιδα αιτιαν, τα δε
ηγνοησαν οι ανθρωποι· και εκαστος ελεγεν, ως αυτωι εδοκει. 20Ἐγω δε κατα το
δοκουν μοι, τα αυτα γαρ κρισις ην οντως θεου παλαι κυρωθεισα προς εσχατιας
καταβηναι δυστυχημα των τα Ῥωμαιων πραγματα. ∆ια τουτο λογοις αποῤρητοις της
προνοιας των μεν λυπηρων και εναντιων και βλαπτοντων μεγαλη τις γινεται
συνδρομη, των δε αγαθων και ωφελουντων πλειστα τα εμποδια. Προ ολιγου λοιπον
τα περι του τρισκαταρατου Μωαμεθ ειρηκαμεν μερος των φληναφιων αυτου και
μυθων ετερων γε λωτος αξιων· τα νυν ουν τας αντιῤρησεις αυτων και ελεγμους
ειπωμεν.20 476
Περι των κατα Μωαμεθ αντιῤρησεων, καθως φησι Μελετιος μοναχος και
παντες οι της αληθειας φοττηται, ως εκ της προς Σαμψατινην Σφαχανην αυτου
απολογιας.
III. Φερετε εις κατηγοριαν ημων, ω ασεβεις, οτι ερωτηθεις ο Χριστος παρα
των Ἰουδαιων οτι υιος θεου ει συ; ηρνησατο και ειπεν οτι υμεις λεγετε τουτο. Και
φερετε αυτο εις μαρτυριαν καθ' ημων, ινα δειξητε τα παρ' υμων λεγομενα αληθη.
Ταυ τα ουν ποιειτε απο του μη γινωσκειν υμας τας γραφας· ει γαρ ευρισκεσθε
εξεταζοντες και ερευνωντες τας γραφας, ως δει, ουκ αν επλανηθητε. Ὅμως αφιημι
του λεγειν κατα παρον τας απ' αρχης του κοσμου μαρτυριας, αιτινες ελαληθησαν
περι του Χριστου, δεικνυουσαι αυτον υιον θεου και θεον και ανθρωπον, πολλας
ουσας· διο απο τουτων φθασαντες ειπωμεν μερικας τινας. Ὅμως λεγω και τουτο, οτι
ου δι' αλλο τι εσταυ ρωσαν οι Ἰουδαιοι τον Χριστον, η οτι εδεικνυεν εαυτον θεον τε
και ανθρωπον και θεου υιον· και πηι μεν ελεγεν οτι ο εμε θεωρων θεωρει τον πατερα
μου, πηι δε οτι εγω και ο πατηρ μου εν εσμεν, πηι δε οτι ει εμε εγνωκειτε, και τον
πατερα μου εγνω κειτε αν, πηι ωσαυτως οτι εαν τις τον λογον μου τηρησηι, θανατον
ου μη θεωρησηι εις τον αιωνα, και αλλαχου οτι αφεωνται σου αι αμαρτιαι. Ἅπερ
θεωρουντες οι Ἰου-δαιοι ελεγον προς αυτον, τινα σεαυτον ποιεις; Ἄνθρωπος ων
ποιεις σεαυτον θεον; Τι δε ο Χριστος ειπεν; Ὁ πιστευων εις εμε, καν αποθανηι,
ζησεται· και ωσπερ ο πατηρ εγειρει τους νεκρους και ζωοποιει, ουτως και ο υιος, ους
θελει, ζωοποιει· και οτι ου δεις ειδε τον υιον ει μη ο πατηρ, ουδε τον πατερα τις
εωρακεν ει μη ο υιος και ωι βουλεται ο υιος αποκαλυψαι. Ὁ γουν Χριστος ο λεγων
ταυτα και διδασκων τους αν θρωπους ερωτηθεις εμελλε κρυψειν την αληθειαν; Και
ποιος αφρων και ευηθης υπο λαβοι τουτο; Ει γαρ ουκ ην θεος και υιος θεου, ουκ αν
ειπον αυτωι οι μαθηται αυ του ερωτηθεντες παρ' αυτου, τινα με λεγουσιν οι
ανθρωποι ειναι τον υιον του ανθρω που; και ειπον προς αυτον, οτι οι μεν λεγουσιν
ειναι σε Ἠλιαν, οι δε Ἰερεμιαν η ενα των προφητων. Και ειπεν αυτοις ο Χριστος,
υμεις δε τινα με λεγετε ειναι; Και αποκριθεις ο Πετρος ειπεν αυτωι οτι συ ει ο Χριστος
ο υιος του θεου του ζωντος. Ἔμελλε γαρ ειπειν ο Χριστος τωι Πετρωι, οτι πεπλανησαι,
βλασφημως ειρηκας, κακως λελαληκας· ουκ ειμι υιος θεου. Και γαρ επει διδασκαλος
αυτων ην ο Χριστος, τι ετε ρον εμελλε διδασκειν αυτους ει μη την αληθειαν; Τι ουν ο
Χριστος τωι Σιμωνι Πε τρωι; Μακαριος ει, Σιμων υιε του Ἰωνα, οτι σαρξ και αιμα ουκ
απεκαλυψε σοι, αλλ' ο πατηρ μου ο εν τοις ουρανοις. Ουκ αγνοων δε ερωτα ο
Χριστος τον Πετρον το τινα λεγουσιν αυτον ειναι οι ανθρωποι· αλλ' ωσπερ επι του
Λαζαρου προ του θανα του εκεινου ελεγεν οτι Λαζαρος ο φιλος ημων απεθανεν·
αλλα πορευσομαι, αναστη σω αυτον· πορευθεις δε ηρωτα που τεθηκατε αυτον; Ειτα
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξουσιαι ελαλησε Λαζαρε δευρο εξω και υπηκουσεν ο απνους τωι του Κυριου
προσταγματι, δεικνυων την τε αυτου θεοτητα και ανθρωποτητα· ουτω κατα το
παρον ηρωτησε προς τους μαθητας, ινα δειξηι εαυτον θεον και ανθρωπον και ινα εκ
τουτου κατα μικρον αναγωνται εις το υψος της αληθους γνωσεως. 478 2. Ἀλλα δη
και μετα την αναστασιν, τι ειπεν ο Θωμας, εις ων και αυτος των δωδεκα μαθητων,
ψηλαφησας την πλευραν του Χριστου; παντως και αυτος ουτως ει ρηκεν ο κυριος
μου και ο θεος μου· η τι γουν φησι και προς αυτον ο Χριστος; ουκ ειπεν αυτωι παυσαι
βλασφημων, αλλα τι; εωρακας με και πεπιστευκας· μακαριοι οι μη ιδοντες και
πιστευσαντες. Ἀλλα και εν τηι αρχηι του κηρυγματος τι ειπε Ναθα ναηλ ο
νομοδιδασκαλος των Ἰουδαιων ων; Ἠρωτησεν αυτον, οσον ηθελε και εβου-λετο·
ακουσας δε παρ' αυτου του Χριστου, α ειχεν αποῤρητα εν τηι καρδιαι αυτου, λεγει τωι
Ἰησου· συ ει ο υιος του θεου, συ ει ο βασιλευς του Ἰσραηλ. Ἐπιτιμησεγουν αυτωι ο
Χριστος ως κακως λαλησαντι; ουχι, αλλα τι λεγει αυτωι ο Χριστος; Ὅτι ειπον σοι τα
αποῤρητα της καρδιας σου, πιστευεις; Μειζονα τουτων οψηι· Και οτε μεν ερωτηθεις
παρα του Πιλατου ο Χριστος ειρηκεν, οτι συ ειπας, τουτο τοιουτον εστιν, αλλ' ουκ
εστιν αρνησεως λογος, αλλα συγκαταθεσεως και ομολογιας· και ωσπερ προς τον
Ἰουδαν ειπε, συγκαθημενος και γαρ εν μιαι ο Χριστος μετα των μαθητων αυτου λεγει
προς αυτους· Εις εξ υμων παραδωσει με. Και ελεγεν εις εκαστος περι εαυτου· Μητι
εγω ειμι; Και αλλος· Μητι εγω ειμι; Ειπε δε και ο Ἰουδας· Μητι εγω ειμι; Λεγει ο
Χριστος· Συ ειπας. Τοτε παντως ουκ ην ο λογος αρνησεως, αλλα συγκαταθεσεως.
Ουτω και επι του Πιλατου, λογος γαρ ην συνηθης του τοπου· και ως του τοπου
εκεινου λογωι εχρησατο αυτωι ο Χριστος. Και ωσπερ αρτιως πολλα κις και επι των
Μουσουλμανων λεγει ετερος προς τον ετερον μετα συμβουλης, οτι ποιησωμεν τοδε
και τοδε, και αντι του ειπειν τον ετερον οτι γενεσθω, αποκρινεται οτι συ ηξευρεις
και ουκ εστι λογος αρνησεως, αλλα συγκαταθεσεως, ουτως και επι του Χριστου. Ὡς
του τοπου εκεινου, λεγω, εχρησατο τηι τοιαυτηι λεξει ο Χριστος, τηι συ ειπας. Ὅμως ο
αυτος Πιλατος ερωτησε τον Χριστον λεγων· Συ ει ο βασιλευς των Ἰουδαιων;
Ἀπεκριθη ο Χριστος· Ἡ βασιλεια η εμη ουκ εστιν εκ του κοσμου τουτου· ει εκτου
κοσμου τουτου ην η βασιλεια η εμη, οι υπηρεται οι εμοι ηγωνιζοντο, ινα μη
παραδοθω τοις Ἰουδαιοις. Νυν δε η βασιλεια η εμη ουκ εστιν εντευθεν. Ειπεν ουν
αυτωι ο Πιλατος· Ουκουν βασιλευς ει συ; Ἀπεκριθη ο Χριστος· Συ λεγεις, οτι βασιλευς
ειμι εγω. Ἐγω εις τουτο γεγενημαι και εις τουτο εληλυθα εις τον κοσμον, ινα
μαρτυρησω τηι αληθειαι. Πας ο ων εκ της αληθειας ακουει μου της φωνης. Λεγει
αυτωι ο Πιλατος· Τι εστιν αληθεια; Ὁρας, πως ενταυθα εδειχθη σαφεστερον; Παντως
ο Χριστος βα σιλεα εδειξε και ειπεν εαυτον. Και ερωτηθεις παρα του Πιλατου παλιν
αυτωι τουτο απεκριθη· αντι του ειπειν ναι βασιλευς ειμι, ειπε συ λεγεις, οτι βασιλευς
ειμι εγω. Τι γουν ο Πιλατος, ειποντος του Χριστου, οτι εγω εις τουτο γεγενημαι και
εις τουτο εληλυθα εις τον κοσμον, ινα μαρτυρησω τηι αληθειαι, λεγει προς αυτον τι
εστιν αληθεια; τουτεστιν οτι ει εις τον κοσμον αληθεια ην, ουκ αν παρεδιδου εις
θανατον· και οιον αποκλαιομενος την της αληθειας στερησιν ειπε· Τι εστιν αληθεια;
Ἀλλα και παρα του αρχιερεως ερωτηθεις ο Χριστος οτι ορκιζω σε κατα του θεου του
ζων τος, ινα ημιν ειπηις, ει συ ει ο υιος του θεου, ουδεν ετερον απεκρινατο η οτι εγω
ειμι. Οιδας, οπως εις α ουκ επιστανται οι Μουσουλμανοι, κατηγορουσι τους αξιους
επαινου; Ἰδου τοινυν, ειπερ ζητεις, αληθειαν, γνωθι αυτην. Ει δ' ουν, συ οιδας· ου
γαρ παρα της αληθειας εστιν η περι ταυτης αγνοια, αλλα παρα των αποστρεφομενων
αυτην. 480 IV. Ὅτι σφαλερως και επιβλαβως εδιδαξεν ο Μωαμεθ απολογιας δ-ασ 1.
Ἐπειδη περι των αλλων, ων παρ' υμων των Μουσουλμανων εγκαλουμεθα οι Χρι
στιανοι, ικανως αποδεδεικται, ωστε ειναι ημας ανωτερους πασης κατηγοριας, φερε
δη λοιπον σκεψωμεθα και περι των ετερων. Ἔστι δε ταδε· οτι ειπεν ο θεος τωι
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Μωαμεθ· Τα παντα εποιησα δια σε δι' εμε· και τουτο οι Χριστιανοι ου παραδεχονται.
Ἀλλα και το του Μωαμεθ ονομα γεγραμμενον ευρισκεται εν τωι ευαγγελιωι, ειποντος
τουτο του Χριστου τοις Ἰουδαιοις, οτι ευαγγελιζομαι υμιν, ινα γινωσκητε οτι μετ'
εμε μελλει ελθειν ο απο στολος και προφητης· το αυτο εστι και εις το του Μωυσεως
Παλαιον. Οι δε Χριστιανοι φθονησαντες εξεβαλον αυτο απο του ευαγγελιου· και οτι
μη μονον εις το ευαγγελιον και εν τωι Παλαιωι ευρισκετο γεγραμμενον το του
Μωαμεθ ονομα, αλλα και εν τοις δε ξιοις μερεσι του θρονου του θεου ευρισκεται
γεγραμμενον· και οτι η των Μουσουλμα νων πιστις απο του Ἁβρααμ ευρισκεται και
οτι παραβαντες οι Χριστιανοι τον Μωυ σεως νομον εισιν αξιοι κατηγοριας και
μεμψεως, κατηγορουσι δε τους Μουσουλμανους αξιους επαινου και τιμης. 2. Ταυτα
εισιν ατινα παρα των Μουσουλμανων κατηγορουμεθα οι Χριστιανοι. Ἀπολογουμεθα
δε ουτως· οτι θεος ενδεης και χρειαν τινος εχων ουκ εστι θεος, αλλ' ο αληθης θεος ο
ποιητης ουρανου τε και γης και παντων των δημιουργηθεντων εν αυτοις, ο ποιησας
τους αγγελους και τους ανθρωπους, χρειαν τινος ουκ ειχεν, αλλα δια μονην
αγαθοτητα και θελησιν εποιησε τα παντα. Ἐπει γουν τουτο ουτως εχει και ουδεις
εστιν ο αντιλεγων αρα, κακως εφθεγξατο ο Μωαμεθ, ως δηθεν ειπε προς αυτον ο
θεος οτι τα παντα εποιησα δια σε και σε δι' εμε· ο γαρ θεος χρειαν τινος ουκ εχει. Ὅτι
δε η των Μουσουλμανων πιστις ουκ ην απο του Ἁβρααμ, ως ο Μωαμεθ λεγει, εξ
αυτου του Μωαμεθ εχει τον ελεγχον· αυτος γαρ εστιν ο αρχηγος και νομοθετης των
τοιουτων δογ ματων. Ει δε εστιν ετερος δειχθητω· και γαρ απο του Ἁβρααμ εως του
Μωαμεθ πα ρηλθον χρονοι τρισχιλιοι και μετα ταυτα εφανη ο Μωαμεθ. Ουκουν ουκ
εστιν η των Μουσουλμανων πιστις απο του Ἁβρααμ. Ει δ' ισως λεγετε τουτο δια την
περιτομην, εγω σοι ερω την λογον της περιτομης. 3. Ἁβρααμ θεασαμενος τον
ουρανον και τον ηλιον, τους αστερας και την γην, την θαλασσαν και τα εν αυτοις,
ανελογισατο καθ' εαυτον και ειπεν· Ἆρα τα τοιαυτα ερ γα μεγαλα ουτω και εξαισια
οντα, απλως ουτω και αυτοματως εγενοντο, η εχουσι και τινα τον ποιησαντα αυτα;
Θεασαμενος τοινυν την καλλονην των κτισματων, εθαυμαζε και εξεπληττετο, κατα
νουν τε εσκεπτετο, μη πως ουκ εχουσι τινα τον ποιησαντα αυτα, αλλα μαλλον ταυτα
εισι θεοι, καθως ενομιζον και οι γονεις αυτου και παντες οι ειδω λολατραι. Και οτι
μεν ο θεος εποιησε τα παντα καλα λιαν και αξια της αυτου ενεργειας, ως αν δια της
θεωριας τουτων αναγωνται παντες οι ανθρωποι εις θεογνωσιαν και μεγα λυνωσι
και δοξαζωσι τον τουτων ποιητην και δημιουργον, τουτο ουτως εχει και ουκ αλ λως·
οι δ' ανθρωποι παρατραπεντες της αληθους και ορθης γνωσεως και αφεντες προ
σκυνειν και σεβεσθαι τον ποιητην των παντων θεον, μαλλον προσεκυνησαν την
κτισιν 482 και εσεβασθησαν ταυτην παρα τον κτισαντα. Ἀλλα Ἁβρααμ ουχ ουτως,
αλλ' αγχινους ων και ιδων και κατανοησας, οτι ο μεν ουρανος ουχ ισταται, αλλα
κινησιν εχει διη νεκη, εχει δε και χρειαν ηλιακου φωτος φωτιζοντος αυτον τε
θεωριας ενεκεν και τον υπ' αυτον αερα, ο δε ηλιος ποτε μεν υπερ γης ευρισκομενος,
ποτε δ' αυ υπο γης κρυ πτομενος, και οτι μη ουσων νεφελων φαινει, ευρισκομενων
δ' αυθις σκοτιζεται, και η σεληνη και οι αστερες μη οντος ηλιου φαινουσιν, οντος δε
αυτου σκοτιζεται και αφα νιζεται το εκεινων φως και η θεωρια, και η θαλασσα
εμπαιζομενη υπο των ανεμων, η γη δε χρηιζουσα υδατος εις την των καρπων
γενεσιν, κατεγνω των παντων ως αυτων καθ' αυτων οντων αδυνατων και χρειαν
εχοντων προς αλληλα, και ουκ ελογισθη ειναι απο τουτων θεον ουδεν ο θεος γαρ
τινος χρειαν ουκ εχει. Παλιν δε σκεψαμενος, μηποτε εν εκαστον απο τουτων
αδυνατως εχει, ωστε ειναι μονομερως θεον, αλλα παντα ομου, και ιδων, οτι τωι μεν
ξηρωι αντικειται το υγρον, τωι δε ψυχρωι το θερμον και ως το υδωρ εστι φθοροποιον
του πυρος, εκρινεν εν εαυτωι και ειπεν, οτι θεος στασιαζων προς εαυ τον και
μαχομενος ουκ εστι θεος. Καντευθεν θεασαμενος την της κτισεως ευταξιαν και
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταστασιν, διαπορων ην καθ' εαυτον, ως εστι τις δυναμις η συνεχουσα και
κυβερνωσα το παν. Και επει παντες οι ανθρωποι ομολογουσιν ειναι θεον, εκαστος δε
ομολογει, οντινα βουλεται και προαιρειται, εοικεν, οτι παντες πλανωνται και
ψευδονται. Λειπεται γουν, οτι ουκ εστιν ετερος θεος αληθης η ο ποιησας τα παντα,
απερ εισι δουλα εκεινου, και αγει και φερει και ευτακτει, ως βουλεται. Τουτον ουν
τον θεον εγω προσκυνω. Και πεσων επι της γης Ἁβρααμ προσεκυνησε τωι μονωι και
αληθει θεωι. Ὁ δε παναγαθος θεος, ο δια του προφητου Ἡσαΐου ειπων οτι ετι
λαλουντος σου εγω παρειμι, αυτος παρευ θυς εδεξατο την του Ἁβρααμ προσκυνησιν
τε και πιστιν. Ἐλογισθη τοινυν αυτωι αυτη εις δικαιοσυνην αντι πασων των αρετων
και φιλος θεου εγενετο. Ἡμεις γαρ παντες χρηζομεν της απο των γραφων βοηθειας
δια την ασθενειαν ημων· ο δε δικαιος Νωε και Ἁβρααμ και οι κατ' εκεινους καθαραν
εχοντες την καρδιαν ου δεονται γραμματων, αλλ' εν ταις καρδιαις αυτων γραφονται
και εντυπουνται. Τοτε γουν ειπεν αυτωι ο θεος και τας επαγγελιας ειπων οτι εν τωι
σπερματι σου ενευλογηθησονται παντα τα εθνη. Τοτε εδειξεν ο θεος τωι Ἁβρααμ
πασαν την γην και ειπεν αυτωι σοι και τωι σπερματι σου δω σω αυτην. Καντευθεν
λαβων παῤρησιαν ο Ἁβρααμ παρεκαλεσε τον θεον περι των Σοδομων, καθως
εμπροσθεν φθασαντες ειπομεν. Ἐπει δε κριμασιν οις οιδε θεος, τις γαρ εγνω νουν
Κυριου; οτι μετ' ολιγον αποσταληναι μελλουσι τα του Ἁβρααμ απο γονα εις την
Αιγυπτον, ως αν εκεισε διαβασωσι χρονους τετρακοσιους και τριακοντα, και γαρ
ουτως ειρηκεν ο θεος τωι Ἁβρααμ οτι εσται το σπερμα σου παροικος εν γηι αλ λοτριαι,
το δε εθνος, ο εαν δουλωσηι αυτους, κρινω εγω. Ὃ και γεγονεν επι του Φα ραω. Και
δια την πολυχρονιον διατριβην των Ἑβραιων μετα των Φαραωνιτων, μη ποτε
ενωθεντες μαθωσι τα τουτων εθιμα και την ειδωλολατρειαν, εταχθη η περιτομη ως
τι σημειον και συμβολον διαιρουν και διαχωριζον τους Ἑβραιους απο των Αιγυ
πτιων εις το μη συνερχεσθαι τουτους εις γαμου κοινωνιαν και ενωσιν, το μεν δια
την αιτιαν, ην φθασαντες ειπομεν, το δε ινα και εν τωι καιρωι της ελευθεριας αυτων
ωσιν ετοιμοι και γνωριμοι οι Ἑβραιοι. Και ειπερ ηνουντο μετα των αλλοφυλων, πως
εμελλε 484 φυλαττεσθαι το του Ἁβρααμ σπερμα και γενος; ∆ια τοι τουτο εν τηι
ερημωι ευρισκομε νοι ου περιετεμνοντο τεσσαρακοντα χρονους διαβιβασαντες, αλλ'
εν τηι Αιγυπτωι και μετα την εκ της ερημου εξοδον παλιν. Και ο μεν εις λογος, ως
ειπομεν, ο δ' αυ ετερος εχει ουτως, οπως περιτμηθεντες τηι σαρκι ελθωσιν εις
συστολην και σωφρονισμον της πολιτειας αυτων και ουκ ωσι λαγνοι και ακρατεις·
και εντευθεν λογιζονται τας πορνειας αυτων αντ' ουδενος, αλλ' αναγονται κατα
μικρον εις το εξης εις υψηλοτεραν γνωσιν και πολιτειαν, επει ουκ εδοθη ορθοδοξιας
χαριν παρα θεου η περιτομη, αλλα μονον δι' ας ειπομεν αιτιας. 4. Ὅτι δε ελθοντος
του Χριστου ηργησεν ο νομος γαρ, ουδε περιτομη εστιν, αφ' ων μελλεις ακουσαι,
προσχες. Το μεν βαπτισμα παρα θεου δοθεν, ορθοδοξιας χα ριν εδοθη· και δια τουτο
παντες ανδρες και πασαι γυναικες βαπτιζονται, ο δε μη βαπτι σθεις ουκ εστιν
ορθοδοξος. Ἡ δε περιτομη ουχ ουτως, αλλα μονοι οι ανδρες περιτε μνονται, αι δε
γυναικες ουχι. Ἔοικε γουν, ινα οι μεν ασεβεις ανδρες, ως περιτετμημενοι, ωσιν
ορθοδοξοι, αι δε γυναικες ως απεριτμητοι ασεβεις. Βλεπεις, πως αλλος εστιν ο της
περιτομης λογος και αλλως ποιουσιν οι Μουσουλμανοι; Οι γαρ αυτοι παντα
απεριτμητον ασεβη λογιζονται. Και ιδου αυτοι εαυτοις μαχεσθε, και απερ ορθοδοξιας
χαριν τιματε, ταυτα απο μερους ατιμαζετε. Και ου μονον εις αυτο τουτο
αναφαινονται οι Μουσουλμα νοι εναντιοφωνουντες προς εαυτους, αλλα και εν
ετεροις πολλοις, απερ ουκ εστι τις χρεια κατα το παρον λεγειν περι εκεινων. Ὅμως
περι ενος ειπωμεν. Λεγει ο Χριστος εν τωι ευαγγελιωι οτι, εαν μη τις βαπτισθηι, ουκ
εστι του Θεου, ουδε της σωτηριας· ο δε Μωαμεθ μαρτυρει το ευαγγελιον, αγιον και
τελειον και ευθες· οι Μουσουλμανοι τους περιτετμημενους λογιζονται ορθοδοξους,
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τους δε βεβαπτισμενους ασεβεις. Ει μεν ουν στεργετε τον Μωαμεθ, οτι αληθως λεγει,
πως ονομαζετε τους βεβαπτισμενους ασεβεις και ουκ ακολουθειτε τηι του ευαγγελιου
διδασκαλιαι και λογιζεσθε τους μεν περιτετμη μενους κακως ποιουντας, τους δε
βεβαπτισμενους ευσεβεις, αλλα ταναντια φρονειτε; Ουκ εστι προδηλον, οτι αυτοι
εαυτοις μαχεσθε και αυτοι εαυτους ανατρεπετε; Ἀλλα ταυτα μεν ουτως. 5. Ἐπει δε ο
Ἰσμαηλ, ον λεγουσιν οι Μουσουλμανοι εχειν προπατορα, ουτε μετα των Ἑβραιων
κατηλθεν εις Αιγυπτον, οτι εν εκεινωι χρεια ουκ ην, ωσπερ τοις Ἑβραιοις, ουτε
συγκατελογιζετο μετα των κληρονομων του Ἁβρααμ, διοτι ο θεος ουτως ενετει λατο
τωι Ἁβρααμ ειπων· Ἔκβαλε την παιδισκην μετα του υιου αυτης, ου γαρ μη κληρονομησηι ο υιος της παιδισκης μετα του υιου της ελευθερας. Και εξεβληθη ο Ἰσμαηλ
μετα της μητρος αυτου Ἄγαρ απο του Ἁβρααμ. Ει δ' ισως ποτε προς τον Ἁβρααμ
ηλθε,θεωριας χαριν ηλθεν, αλλ' ουχ ως υιος και σπερμα και κληρονομος αυτου.
Τουτου γουν ουτως εχοντος, ποθεν εχουσιν οι Μουσουλμανοι την πιστιν, ουκ οιδα.
∆ια τουτο ουκ αναφαινεται απο τινος πραγματος προ του Μωαμεθ εκ του Ἁβρααμ
ειναι την των Μου σουλμανων πιστιν; Ἀλλ' αυτος εστιν αρχηγος των τοιουτων
δογματων και οτι απο κοι λιας αυτου εδιδαξεν, οσα εδιδαξεν, και ουκ απο θεον. 6.
Ὅτι δε λεγουσιν οι Μουσουλμανοι, ως γεγραμμενων ευρισκεται το του Μα χουμετ
ονομα εν τωι ευαγγελιωι, ειποντος του Χριστου περι εκεινου, οτι ευαγγελιζομαι 486
υμιν, οτι μετ' εμε μελλει ελθειν αποστολος και προφητης, ονομα αυτωι Μωαμεθ, οι
δε Χπι στιανοι φθονησαντες εξεβαλον αυτον εκ του ευαγγελιου, δευρω δη
σκεψωμεθα και περι τουτου· και μοι δοκει ου μη κρυβησεται η αληθεια. Ἄκουσον
τοινυν νουνεχως· τρεις εισι νομοθεται, οι διδαξαντες νομους καθολικους, ο
Μωυσης, ωι ηκολουθησε το γενος των Ἑβραιων· ο Χριστος, ωι ηκολουθησαν παντα τα
εθνη και οι εις αυτον πι στευσαντες, το πλειον μερος των Ἑβραιων, επει απο τουτων
οι μη πιστευσαντες πολ λωι ελατους εισιν αυτων δε των πιστευσαντων και σχεδον
ευαριθμητοι, και ο Μωαμεθ, ωι ηκολουθησαν οι Μουσουλμανοι. Ἄνευ δη τουτων
των τριων ετερος τις ο διδαξας και δους νομον ουκ εστιν. Ἀλλ' ο μεν Μωυσης
μεμαρτυρηται αποσταλμενος ειναι παρα θεου εξ αρχης· Ἔτι ων εν τηι Αιγυπτωι
εποιησε σημεια και τερατα μεγαλα και εμαστιξε την Αιγυπτον, επαξας εν αυτηι
πληγας μεγαλας σφοδρας. Και επληξε και εθα ραπευσε και προελεγε τα γενησομενα
ως προφητης οτι ει μεν απολυσηις τον λαον του θεου, απολυσον, ει δ' ουν τα και τα
συμβησονται σοι τε και παντι τωι λαωι της Αιγυ πτου. Και υπισχνουμενος Φαραω
ποιησαι το ρημα κυριου εθεραπευετο παρα του Μωυ σεως ως εξουσιαν λαβοντος απο
θεου. Μετα δε ταυτα εξεβαλεν ο Μωυσης μετα βρα χιονος υψηλου το γενος των
Ἑβραιων εκ γης Αιγυπτου και της δουλειας του Φαραω· καταδιωξας δε ο Φαραω
εποντισθη εν τηι Ἐρυθραι Θαλασσηι μετα πασης στρατιας αυ του παρα του Μωυσεως.
Μετα δε ταυτα περιεπατει εν τηι ερημωι χρονους τεσσαρακοντα ποιων θαυματα
απειρα. Ἀλλα και ενωπιον παντων των Ἑβραιων ανεβη ο Μωυσης επι του ορους
Σινα, ειποντων τουτο των Ἰουδαιων προς αυτον οτι αναβαινε εις το ορος και γνωθι
το του θεου θελημα· ημεις γαρ φωνην θεου ακουσαι ου δυναμεθα, μηποτε
τελευτησωμεν. Και ο λαος ιστατο μακροθεν του ορους μετα φοβου και τρομου
προσκυ νουντες τωι θεωι τωι λαλουντι Μωυσηι· ο δε Μωυσης ακουων τους λογους του
θεου ελεγε τουτους τοις Ἑβραιοις και παρευθυς το λαληθεν επληρουτο. Ἀλλ'
ουδεποτε εκινησαν τους τεσσαρακοντα χρονους απο του τοπου αυτων ανευ λογου
του θεου. Μωυσης γαρ, φησιν η γραφη, ελαλει και ο θεος απεκρινατο φωνηι. Μετα
γουν των πολλων μαρτυριων τε και θαυματων εξεδωκε τον νομον τοις Ἰουδαιοις·
και εδεξαντο τουτον και προσεκυ νησαν και παρελαβον τον παρα του Μωυσεως
δοθεντα νομον ως του θεου νομον. 7. Ἦλθεν ο Χριστος και ειχε τας παρα παντων
των προφητων μαρτυριας. Και ο μεν Μωυσης ελαβεν την μαρτυριαν
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ογδοηκοντουτης· τοσουτων και γαρ ετων ευρισκετο, οποτε προσεταγη παρα θεου
εξαραι τους υιους Ἰσραηλ εξ Αιγυπτου· ο δε Χριστος ειχε τας μαρτυριας απο
καταβολης κοσμου, τεως δε πριν η γενηθηναι αυτον· απο γαρ του Ἁβρααμ ηρξαντο
αναφαινεσθαι αι του Χριστου μαρτυριαι, καθως εν τοις εμπροσθεν αποδεδεικται.
Γεννηθεις δε παλιν εμαρτυρηθη την παρα θεου και πατρος μαρτυριαν, μιαν και δις·
εποιησε δε και θαυματα, ου κατα τον Μωυσεα εν Αιγυπτωι και τηι ερημωι, αλλα
μεγαλα και υπερ φυσιν και τοσουτωι εκεινων μειζονα, οσον διαφερει δεσποτης
δουλου. Και μετα τας πολλας εκεινας μαρτυριας και τα απειρα και υπερ φυσιν
θαυματα 488 εκτοτε εξεδοθη ο του ευαγγελιου νομος· και προσεκυνησαν και
ησπασαντο αυτον παντα τα εθνη, πασα η οικουμενη, και επιστευσαν εις τον Χριστον
τον δοντα το ευαγγελιον. 8. Ὁ δε Μωαμεθ ουτοσι ποθεν λαβων τας μαρτυριας
εδιδαξε τα ρηματα, απερ εδιδαξεν, ητοι δογματα, και εξεδωκε τον νομον τοις
Μουσουλμανοις; Παντως ουκ αλ λοθεν η αυτος αφ' εαυτου εστιν ο μαρτυρων περι
αυτου· εις γαρ πασαν την θειαν γρα φην ουκ αναφαινεται περι αυτου μαρτυρια,
αλλα τουναντιον. Ὁ γαρ Μωυσης ουτως ει ρηκε περι του Χριστου προς τον των
Ἑβραιων λαον οτι αναστησει κυριος θεος προφη την εκ των αδελφων ημων, ως εμε·
πασα ψυχη, ητις ουκ ακουσεται του προφητου εκει νου, εξολοθρευθησεται. Και γουν
και εν τοις εμπροσθεν περι τουτου ειπωμεν, αλλ' ουκ οκνησομεν παλιν ειπειν περι
αυτων· εν γαρ τωι ειπειν τον προφητην Μωυσην, οτι προ φητην αναστησει κυριος ο
θεος εκ των αδελφων ημων, εδειξεν, οτι εκ των Ἰουδαιων εστιν ο μελλων ελθειν
προφητης και εκεινου ακουσονται. Ἄλλου δε ελθοντος ου παρα δεξονται αυτον,
αλλα και μακραν που διωξουσιν αυτον εξ αυτων. Λεγει ο Χριστος περι Ἰωαννου του
υιου Ζαχαριου, μαρτυρων αυτον προφητην και μεγιστον προφητην και λεγων οτι
παντες οι προφηται εως Ἰωαννου προεφητευσαν, απο δε του Ἰωννου η βασι-λεια
των ουρανων του θεου ευαγγελιζεται. Ὁρας οπως ο μεν Μωυσης παραγγελλει τωι
γενει των Ἑβραιων, ινα ενα μονον τον εκ του γενους των Ἑβραιων ελθοντα
προφητην δεξωνται, αλλον δε ουδαμως; Ἀλλα παντες οι προφηται εκ του γενους
των Ἰουδαιων εισιν· ο δε Χριστος παλιν καθαρωτερον ειρηκεν οτι παντες οι
προφηται εως Ἰωαννου και πλεον ουχι. ∆ια τουτο ο μη εχων μαρτυριαν παρα θεου
και των προφητων και αυτης της θειας γραφης προφητης ουκ εστι παρα θεου· ο
Μωαμεθ αρα μη εχων την απο θειας γραφης μαρτυριαν ουκ εστιν απεσταλμενος
παρα θεου. 9. Ου μονον δε τουτο ειρηκεν ο Χριστος το παντες οι προφηται εως
Ἰωαννου· και περαιτερω ουκ εσονται, αλλα και ετι σημειον γνωρισματος δεδωκε
τοις πασιν, ου τως ειπων· Προσεχετε απο των ψευδοπροφητων, οιτινες ερχονται
προς υμας εν ενδυ ματι προβατων, εσωθεν δε εισι λυκοι αρπαγες· απο των καρπων
αυτων επιγνωσεσθε αυ τους. Σκεψωμεθα τοινυν τις εστιν ο καρπος του παρα του
Μωαμεθ δοθεντος νομου· και τουτου ακριβως εξετασθεντος φανερωθησεται η
αληθεια. Λεγει ο Μωαμεθ· Ἐγω ουκ ηλθον δια θαυματων δουναι τον νομον, αλλα
δια σπαθης και ξιφους· και οι μη υποκυψαντες τωι ημετερωι νομωι, ος εστι παρα θεου,
θανατωι αποθανετωσαν, η φορον διδο τωσαν και διδομενων των φορων μενετωσαν
εν τηι πιστει αυτων. Και ει μεν ουκ ην το ευαγ γελιον δικαιον και αγιον και ορθον,
δικαιως και πρεποντως εμελλεν ελθειν νομοθετης, ος διδαξηι την αληθειαν τοις
ανθρωποις και δικαιοσυνην· ει δε δικαιον και αγιον ην, ατε λες δε ομως, και ουτω
παλιν το αυτο ην δικαιον και πρεπον, ινα ελθων νομοθετης ανα πληρωσηι το
υστερημα του ευαγγελιου. Ἐπει δε αγιον και δικαιον και τελειον και ορ θον και
λεγεται και εστι, μαρτυρει δε και ο Μωαμεθ περι αυτου και ομολογει και λε γει, οτι
το ευαγγελιον απο θεου εστι δεδομενον και αγιον και πληρες και ευθες, τις χρεια
νομοθετου ετερου; Παντως ουδεμια και λοιπον ακαιρος και αχρηστος η του Μωα μεθ
νομοθεσια· του γαρ ορθου κατα παντα ουδεν ορθοτερον και του τελειου ουδεν τε
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λειοτερον και της αληθειας ουδεν αληθεστερον. Ἀλλ' ομως εξετασαντες ιδωμεν, τι
βου λονται τα του νομοθετου ρηματα. Παντως ουδεν αλλο, αλλ' η κατανοησας
εαυτον, οτι 490 μακραν που ευρισκεται της ενεργειας των θαυματων, βουλομενος
κρυψαι την εαυτου ασθε νειαν, μη ποτε παρα των ανθρωπων ευρηι καταγνωσιν,
ειπεν οτι ουκ ηλθον δουναι τον νομον δια θαυματων, αλλα δια ξιφους και σπαθης,
ως και εν ταις διαλεξεσι νενομοθε τηκεν, ινα μη διαλεγωνται μετα των Χριστιανων
οι τουτου μαθηται και οι εκεινων δια δοχοι, παντως ου δι' αλλο τι, η ινα μη ελεγχθηι
η εκεινων ματαιοτης. Το δε δουναι τον νομον μετα ξιφους και σπαθης φονους
παντως και αρπαγας διδασκει. Και τις ηκουσε των ανθρωπων πιστευσαι τινα βιαι; Ἡ
πιστις της ψυχης και του νου εστι. Και επει η ψυχη και ο νους πραγμα εστιν
αδουλωτον, πως ο ποιησας αυτα θεος ελευθερα πεμ ψειν εμελλε νομοθετην βιασαι
αυτα, ωσπερ επιλαθομενος του εργου αυτου; Ἡ γαρ πιστις θελησει και προαιρεσει
και τηι ελευθεριαι της ψυχης και τηι γνωσει αυτης γι νεται, αλλοτροπως δε ουδαμως.
Το γαρ σωμα δουλουται και δεσμειται και εστιν, οτε και τα μη θελοντα πραττει, επι
δε της ψυχης ουχ ουτως, αλλα θελησει και κρισει και γνωσει και προαιρεσει. Και των
πιστευοντων αυτωι εν κρισει και αληθειαι εστιν ο θεος, καρδιογνωστης γαρ εστιν·
ουδε γαρ βλεπει εις προσωπον, αλλ' εις καρδιαν. Και απερ τα αλογα ζωα νομωι
φυσεως ου ποιουσι, ταυτα ο Μωαμεθ νομοθετει. Τις γαρ ειδε λεοντα λεοντα
φαγοντα η αρκτον αρκτον η παρδαλιν παρδαλιν; Ουτος δε αναφαν δον διδασκει
φονευειν τον ανθρωπον ανθρωπον· και τις ματαιος, οστις μελλει δεξα σθαι τουτον
ειναι απο θεου; Ουδε γαρ αρπαγας και φονους διδασκει θεος. Προς του τοις, οτι και
κακιας αλλασσεται, λεγει γαρ, οτι η αποθανετωσαν η φορους διδοτωσαν. και
αλλασσεται φονος φιλοχρηματιαι. Ου μονον δε μεχρι τουτου η κακια εστη, αλλα και
περαιτερω προεβη. Τι γαρ της τοιαυτης ωμοτητος και μισανθρωπιας χειρον γενοιτ'
αν, ωστε φωνευειν μηδεν ηδικηκοτας; Και γαρ οποταν απελθωσιν Μουσουλμανοι
προς πολεμον και εν τωι πολεμωι πεσηι τις εξ αυτων, ου λογιζονται εαυτους αξιους
μεμψεως ως αιτιους του πολεμου, αλλ' επι το νεκρον σωμα του πεπτοκοτος
σφαττουσι ζωντας, οσους αν δυνηθηι εκαστος· και οσον πλειους κτεινει, τοσουτον
λογιζονται ωφελειαν της του τεθνεωτος ψυχης. Ει δ' ισως ουκ εχει ανθρωπους εις
εξουσιαν αυτου ο βου λομενος βοηθησαι τηι του τεθνεοτος ψυχηι, εξωνειται
χριστιανους, ειπερ ευροι, και η επανω του νεκρου σωματος σφαττει αυτους η επι τωι
ταφωι αυτου. Και ο ταυτα νομο θετων πως απο θεου; Ἔτι νομοθετει, οτι ο δους τηι
πορνηι μισθωμα και κοιμηθεις μετ' αυτης ουχ αμαρτανει· και ο βιασαμενος παρθενον
αμαρτανει, ο δε μετα της θε λησεως αυτης κοιμηθεις μετ' αυτης ουχ αμαρτανει· και
εαν αιχμαλωτιδας τις λαβηι εν πολεμωι, εξεστιν επ' αυταις ποιησαι ο βουλεται
ακολυτως. Ὁ γουν πορνειας και παρθε νοφθοριας νομοθετων πως απο θεου; 10. Και
τι δη χειριστον, οτι τους κατα την αποδοχην του θεου περιπατησαντες εν τωι παροντι
αιωνι μετα την ενθαδε αποβιωσιν αυτων λουτρα και οικους περικαλεις και γυναικας
παρθενους οτι πολλας επισχνειται δοθησεσθαι ενι εκαστωι παρα θεου. Και οπερ οι
των ειδωλολατρων ελληνων ονομαζομενοι θεολογοι ουκ ειπον ουδε ενο μισαν
ειναι, ταυτα Μωαμεθ ανακεκαλυμμενωι τωι προσωπωι νομοθετει. Ἐκεινοι γαρ ου τω
λεγουσιν, οτι οι μεν καλως ενθαδε βιωσαντες, επαν αποθανωσι και καθαρως απο
492 δημησωσιν αι ψυχαι απο των σωματων, εις τους θεους απερχονται και μετα των
θεων ευρισκονται εις τας των μακαρων νησους και μετ' αυτων συναγαλλονται, των
δε κα κως ενθαδε βιωσαντων και ακαθαρτων και μεμολυσμενων απελθοντων αι
τουτων ψυ χαι εις ζοφωδεις και σκοτεινους απερχονται τοπους και εις ποταμον τον
Πυριφλεγε θοντα. Και ει μεν ειδωλολατραι Ἕλληνες λεγουσι ταυτα, ο δε Μωαμεθ,
ος ονομαζει εαυτον ορθοδοξον και πλησιον του θεου ευρισκομενον, λεγει και
νομοθετει τοιαυτα α τοπηματα αισχρα και ουκ εχει ενθυμησιν ολως, οτι ταυτα παντα
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οργης και αποστρο φης εργα και της αμαρτιας αποτελεσματα εισι. Προ γαρ της
παραβασεως και αμαρ τιας του Ἀδαμ που λουτρα, που ολως οικηματα, που αι πολλαι
γυναικες; Ἀλλα με-τα την αμαρτιαν και την καταραν επανεστη το σωμα ωσπερ
θηριον κατα της ψυχης μη εχουσης καθολικως την του θεου επισκεψιν. Ἴσχυσε το
σωμα και κατεσπασε την ψυχην απο του υψους του μεγαλου αυτης και κατηγαγεν
εις τας παραλογους και μα ταιας σωματικας επιθυμιας και ηδονας· και οιον ωσπερ
ανδραποδον, ουτω κατεδου λωθη η ψυχη εις τας σωματικας ορεξεις. Ει γουν μετα
την εκ νεκρων αναστασιν ου δεν μελλουσιν ευρειν οι κατα αποδοχην του θεου
πολιτευσαμενοι ανθρωποι την μα καριαν εκεινην ζωην, ην ο προπατωρ ειχεν Ἀδαμ
προ της παραβασεως και απωλεσεν, αλλα παλιν την αυτην ζωην μελλουσιν ευρειν,
ην ειχε μετα την καταραν, ουαι τοις ανθρωποις εκεινοις. Και το δη χειριστον, οτι
ουδε μεχρι της ταλαιπωρου εκεινης και επαρατου ζωης εστη η του Μωαμεθ
παραλογια, ην δηθεν επαγγελλεται ο θεος δωσειν τοις δικαιοις, αλλα πολλωι τωι
χειρονι διαφερουσαν και αισχραν. Ὁ γαρ Ἀδαμ μετα την παραβασιν και την καταραν
και την εξοριαν την απο του παραδεισου εγνω την Ευαν, αλλα και τουτο δια την
τεκνογονιαν και ετεκνοποιησε, προ δε της παραβασεως αγγελικως εζων. Ὅμως και ο
Ἀδαμ ειπερ εγνω την Ευαν, αλλα και αυθις μια και μο-νη ευρισκετο γυνη και ου
πολλαι. Ουτε γαρ εν αρσεν εποιησεν ο θεος και πολλα θηλεα, ουτε πολλα αῤρενα και
εν θηλυ, αλλα εν αρσεν τον Ἀδαμ και εν θηλυ την Ευαν. Πληθυνθεντος δε του
γενους των ανθρωπων και πεσοντος εις ασελγεις και αθε μιτους πραξεις εβαρυνθη ο
θεος και ωργισθη κατ' αυτων, ως ο μακαριος Μωυσης γραφων ευρισκεται εν τωι
βιβλιωι της Γενεσεως, οτι ειπεν ο θεος· ου μη καταμει νηι το πνευμα μου επ' αυτους
δια το ειναι αυτους σαρκας, ως δηθεν ολως σαρκικους γεγονοτας παντελως ως
γηΐνους, ουκ εχοντας μνημην του αγαθου και εις ασελγειας εμπεσοντας. 11. Τοτε
λεγει ο θεος τωι Νωε οτι σε ευρηκα δικαιον εν ταυτηι τηι γενεαι· ποιη σον κιβωτον
μετα ξυλων τοιανδε και τοιανδε. Και εποιησε Νωε την κιβωτον κατα το ρημα
Κυριου. Και εισηλθε Νωε εις την κιβωτον και οι τρεις υιοι αυτου, Σημ, Χαμ και
Ἰαφεθ· και εισηλθεν η γυνη του Νωε εις την κιβωτον και αι τρεις γυναικες των υιων
Νωε. Ὁραις πως ο Νωε μεν εμαρτυρηθη παρα του θεου δικαιος ο εχων μιαν γυναικα;
αλλα δη και οι υιοι αυτου ανα μιαν και μονην γυναικα εχων εκαστος εσωθη απο της
οργης του θεου· Ἅπαν δε το γενος των ανθρωπων απεθανεν υπο του κατακλυ σμου
των υδατων· Παντως και τον παντηι ανοητον τουτο διδασκει, οτι μιαν και μονην
γυναικα εστιν απο δικαιου εχειν τον ανθρωπον και ενα μονον ανδρα την γυναικα;
Ἀλ λα και τουτο μετα την καταραν εγενετο δια την τεκνογονιαν, ως ειρηται. Ὁ δε
Μωα 494 μεθ διδασκει αναφανδον, οτι η παρα του θεου τοις δικαιοις ανταποδοσις
λουτρα και γυναικες πολλαι ενι εκαστωι και οικοι περικαλλεις. Ὁ γουν ταυτα
νομοθετων, πως απο θεου; Ματαιος δε ο ταυτα παραδεχομενος και πιστευων, οτι το
γεγονος δι' οργην τωι αμαρτησαντι πολυπλασιαζεται εν τωι καιρωι της μισθαποδοσιας
του καλου και αγα θου τοις αγιοις και δικαιοις. Και προσεξον τα γεγονοτα· λεγει γαρ
ο Μωυσης· Και εισηλθε Νωε εις την κιβωτον και οι υιοι αυτου και η γυνη αυτου και
αι γυναικες των υιων αυτου. Και εις μεν την εισελευσιν λεγει· Εισηλθε Νωε και οι
υιοι αυτου και η γυνη αυτου και αι γυναικες των υιων αυτου, εις δε την εξελευσιν
ουχ ουτως, αλλ' εξηλθε Νωε και η γυνη αυτου και οι υιοι αυτου και αι γυναικες των
υιων αυ του μετ' αυτου, παντως ουδεν ετερον δηλουντος του λογου, η οτι καν και
μιαν μο νην γυναικα εστιν απο δικαιου εχειν τον ανθρωπον, αλλ' εστιν οτε και
αυτης απε χεσθαι πρεπον εστιν. Ἐν γαρ τωι ειπειν οτι εισηλθε Νωε εις την κιβωτον
και οι υιοι αυτου, εδειξε τους υιους αυτου, οιον τι διατειχισμα χωριζον τον Νωε απο
της γυ ναικος αυτου· εν δε τωι ειπειν οτι εξηλθε Νωε και η γυνη αυτου, εδειξεν, οτι
απο του νυν ουδεν εστι το κωλυον ενουσθαι τηι αυτου γυναικι. Ὁ δε αυτος λογος
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστι και περι των υιων αυτου και των γυναικων αυτων. Ἀλλα και αυτος ο Μωυσης
επι του ορους του Σινα ανερχομενος ουτωσι φησι τοις Ἰουδαιοις· Ἁγνισατε εαυτους
εκα-στος εως τριτης ημερας, πλυναντες τα ιματια· και γυναικος μη αψησθε. Ου μην
αλ λα και αυτος ο Ἀδαμ την Ευαν θεασαμενος ουτως ειρηκεν· Αυτη εστιν οστουν εκ
των οστεων μου και σαρξ εκ της σαρκος μου· ενεκεν τουτου καταλειψει ανθρωπος
τον πατερα αυτου και την μητερα και προσκολληθησεται προς την γυναικα αυτου·
και εσονται οι δυο εις σαρκα μιαν. Και προσχες οπως μετα το εφαμαρτον και το
ευηθες κεκτηται η πολυγαμια· ο γαρ Ἀδαμ ουκ ειπεν, οτι εσονται πολλαι γυναικες
μετα του ανδρος εις σαρκα μιαν, αλλα δυο, τουτεστιν ο ανηρ και η τουτου γυνη· μια
δε και πολαι ου ταυτον· Ει δ' ισως και ο νομοθετης Μωυσης ενεδωκε τοις Ἰουδαιοις
εχειν ενα εκαστον γυναικας, συγκαταβασεως ενεκεν τουτο πεποιηκεν, ωσπερ και επι
της των ζωων θυσιας, ινα της μιαρας απαλλαξηι αυτους των παιδων μιαφω νιας· ο δε
Χριστος ελθων, ωσπερ εκωλυσε την των ζωων θυσιαν, πληρων τον του νομου
σκοπον, ουτως και την πολυγαμιαν εκωλυσεν. Ὁ δε Μωαμεθ ουτοσι αντι σωφροσυ
νης ακολασιαν νενομοθετηκε μη μονον εν τωι παροντι αιωνωι, αλλα και εν τωι
μελλοντι ταυτα παρα θεου πολλαπλασιασθηναι διδαξας. Και εστιν ιδειν εν αυτωι το
του ∆αβιδ λογιον το φασκον οτι επαινειται ο αμαρτωλος εν ταις επιθυμιαις της
ψυχης αυτου και ο αδικων ενευλογειται· τουτεστιν επαινειται και εγκωμιαζεται
παρα των κολακευον των αυτον και ερεθιζοντων αυτου την κακιαν και μηδε
αισθησιν της νοσου γουν δια σιωπης εμποιησαι ανεχομενων. ∆ιο και ανιατος ο
τοιουτος ευρισκεται· το γαρ μηδε αισθησιν του παθους εχον θεραπειαν ουτε ζητει,
ουτε προσιεται. Και τουτο εστι το παντων δεινοτατον, οταν η κακια επαινηται και
μηδε κακιαν ειναι νομιζεται· ο γαρ δηλωθεις Μωαμεθ τα προς χαριν και τερψιν των
ανθρωπων εσπουδασε και εδι δαξεν, ινα δια της ηδονης επισπασηται το πληθος των
αφρωνων. 12. Ἔτι περι των ανδρων μονον μελει τωι θεωι ως πλασματων αυτου, περι
δε των γυναικων ουδαμως, δια το μη ειναι αυτας πλασμα θεου, και δια τουτο οι μεν
496 ανδρες μελλουσιν απολαυειν των παρα θεου τοιουτων αγαθων, αι δε γυναικες
ουδ' ολως; η επει μια φυσις εστιν ανδρος και γυναικος και εις ανθρωπος εστι πας
ανθρωπος, και ομοιως μελλουσι κριθηναι οι παντες και ομοιως μελλουσιν
απολαβειν, οι μεν καλως πολιτευσαμενοι αγαθα, οι δε κακως οργην θεου και
αποστροφην και κολασιν· παν τως τουτο παντι που δηλον, οτι παντες ανθρωποι
ομοιως μελουσι κριθηναι, ανδρες τε και γυναικες, επει και μια και η αυτη φυσις εστι,
και ομοιως μελλουσιν απολαβειν, ως εκαστος αυτων επραξε, κακα τε και αγαθα. Και
λοιπον το αυτο δικαιον εστι και πρεπον, ινα λαβωσι και αι γυναικες οπερ οι ανδρες·
και ωσπερ διδονται προς τους καλως πολιτευσαμενους ενι εκαστωι πολλαι γυναικες
αντιμισθια, καθως ο Μωαμεθ νο μοθετει, διδοσθωσαν και προς τας καλως
πολιτευσαμενας γυναικας μιαι εκαστηι πολ λοι ανδρες. Ει δ' ως ατοπον παρεσιωπησεν
αυτο, την αυτην εννοιαν και κρισιν επρε πεν, ινα αναλογισηται και κρινηι και περι
των ανδρων. Ἔτι οι πολλοι ανδρες οι δο θησομενοι μιαι γυναικι ως αποδοχης αξιοι
μελλουσι δοθηναι δια το καλως αυτους πολιτευθηναι η ως καταδικης; και ει μεν ως
καλως αυτους πολιτευσαμενους, δια τι ουκ εδοθησαν αυτοις ενι εκαστωι πολλαι
γυναικες ευεργεσιας χαριν και αντιμισθιας, ως λεγετε, αλλα μαλλον τοις πολλοις
ανδρασι γυνη μια; Ει δ' ως κατακριτοις, και μην αι τοιαυται ευεργεσιαι αποδοχης και
αγαθης αντιμισθιας δυνατα εισιν, ως ο Μωαμεθ διαγορευει. Το αυτο και επι των
πολλων γυναικων των δοθησομενων ενι ανδρι, ει μεν ως καταδικης αξιαι, πως
διδονται προς αυτας ευεργεσιαι; Ει δ' αποδοχης αξιαι, δια τι διδονται πολλαι ενι
ανδρι; Και τι της τοιαυτης συγχυσεως ατοπωτερον τε και αηδε στερον; Βλεπεις πως ο
παρατραπεις της ευθειας οδου εις ποσα ατοπα παρεμπιπτει και ακων; Ἀλλ' ουκ εστι
τουτο, ουκ εστιν· ου γαρ εστι του θεου προς τους αγιους μι σθαποδοσια τροφαι και
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποσεις και λουτρα και γυναικες, ατινα εισιν αμαρτιας και ορ γης αποτελεσματα, ως
ειρηται, αλλα αγιοσυνη και καθαροτης και αγγελικη πολιτεια χαρα τε και
ευφροσυνη και αγαλλιασις, ην οφθαλμος ουκ ειδε και ους ουκ ηκουσε και επι
καρδιαν ανθρωπου ουκ ανεβη ποτε. Ειδες τον καρπον της νομοθεσιας του νομοθε
του; Γινωσκεται απο του καρπου των πραξεων ο τροπος αυτου η ου; Και τις ουτως
τυφλος και ανοητος και εσκοτισμενος ο μη συνιεις τα λεγομενα; Ὁ δε ταυτα νομο
θετων πως απο θεου; 13. Και περι μεν τουτου τις χρεια λογων πλεονων; Περι δε του
εγγεγραμμε νου ονοματος του Μωαμεθ εν τοις δεξιοις μερεσι του θρονου του θεου,
τις χρεια α πολογιας λογων; Οι μεν φρονιμοι κρινετωσαν φρονιμως, οι δε γε ανοητοι
και μωροι ως βουλονται. Ουχ ως επιλαθομενος του ημετερου λογου εγραψα περι
του Μωαμεθ, οσον ε γραψα· ειπον γαρ, οτι ουκ εστιν ο προκειμενος σκοπος της νυν
προς σε μου απολο γιας, ινα ποιησω καταδρομην κατα των Μουσουλμανων και
ειπω, απερ λεγουσι και πραττουσιν ατοπα και ολεθρια κακα, αλλ' ινα δειξω μονον,
οτι παραλογως και αδι κως κατηγορουνται παρα των Μουσουλμανων οι Χριστιανοι,
ο και πεποιηκα. Ει δε και τινα ειπομεν περι του Μωαμεθ, η του πραγματος υποθεσις
ηναγκασεν εις τουτο, επει, ειπερ ειχομεν κατα σκοπον του γραψαι περι των
ατοπηματων της διδαχης αυ του, πολλα ειχομεν ειπειν. 498 14. Ὅτι δε ουκ ειπεν ο
Χριστος περι του Μωαμεθ λογον τον τυχοντα, ουδε εν τωι ευαγγελιωι ην
γεγραμμενον το ονομα αυτου, ειπομεν εν τοις εμπροσθεν, οσον δητα και ειπομεν· ο
δε λογος δηλωσει τουτο και ετι σαφεστερον. Ἅπερ ειδον οι απο στολοι και μαθηται
του Χριστου και απερ ακηκοασιν εξ αυτου του στοματος του Χριστου, ταυτα και
εγραψαν και εδιδαξαν. Ἐξ αυτων γουν των μαθητων του Χριστου τεσσαρες
συνεγραψαντο το ευαγγελιον. Ὁ μεν εις ο ονομαζομενος Ματθαιος Ἑβραι-κως δε
εξεδωκε τουτο εις την Παλαιστινην, ητοι τα Ἱεροσολυμα, και τα μερη της Λιβυης. Ὁ
δε ετερος Μαρκος Λατινικως δε εις την Ἀχαΐαν και εδοθη εις τε τηνἸταλιαν και την
Ῥωμην, αλλα δη και κατα τα εσπερια παντα τα εθνη. Ὁ δε ετερος Λουκας,
Ἑλληνικως δε· και εδοθη εις την Ἀσιαν και Αιθιοπιαν και Περσιαν καιἸνδιαν και
Ἀραβιαν. Ὁ δε ετερος Ἰωαννης και αυτος Ἑλληνικως, και εδοθη εις τμερη της
Ευρωπης και τας νησους και ενθα ευρισκονται οι Ἕλληνες. Και ουτως διε δοθη το
ευαγγελιον εις τον κοσμον απαντα ου μετα βιας ουδε μετ' αναγκης ουδε μετα ξιφους
και σπαθης, αλλ' εν αγαπηι και ιλαροτητι και εν ταπεινωσει ευρισκοντο δι δασκοντες
οι αποστολοι τον λογον του θεου. Και αντεστραπται τα πραγματα. Των γαρ
αποστολων τυπτομενων, κολαφιζομενων, λοιδορουμενων, διωκομενων διδασκον
των ου κατεπιπτε το κηρυγμα, αλλ' ημεραι τηι ημεραι εμεγαλυνετο και ηυξανετο το
του
Χριστου ευαγγελιον. Και εκεινοι οι πολλα σπουδαζοντες και πολλα
κεκοπιακοτες κα λυψαι το του Χριστου ονομα, ινα μη ομολογησηι αυτον τις των
ανθρωπων θεον, ο δε τουτο τολμησων θανατωι αποθανειται, αυτοι εκεινοι
κατανοησαντες την αληθειαν προ σεπεσον και προσεκυνησαν οι μεν τοις
αποστολοις, οι δε τοις εκεινων διαδοχοις και μαθηταις και επιστευσαν, οτι αυτος
εστιν ο αληθινος θεος, ο Χριστος, αυτος εστιν ο υιος του θεου ζωντος· και ελυπουντο
και εκλαιον τας παρελθουσας ημερας, ας πε ριεπατησαν εν τηι σκοτιαι και τηι πλανηι
του Σατανα. Ὁ δε παναγαθος θεος και ελεη μων εδεξατο αυτων την μετανοιαν και
αυτους τους διωκοντας το του Χριστου ονομα κατεστησε ποιμενας και διδασκαλους
και κηρυκας του ευαγγελιου και του ονοματος αυτου. Και λαβοντες οι παντες το
ευαγγελιον μετεγραψαν και ειχον αυτο εις εκαστος και ανεγινωσκε και εμανθανε
και εδιδασκετο και προσεκυνει τα εν αυτωι γεγραμμενα. Και ουτω διεδοθη εις τον
απαντα κοσμον το ευαγγελιον και ειχον αυτο παντες οι κατοικουντες την γην. Ἀπο
γουν του Χριστου εως ου ηρξατο διδασκειν ο Μωαμεθ παρηλθον χρονοι επεκεινα
των πεντακοσιων· μετα δε την αναγνωσιν του ευαγγελιου των πεντακοσιων χρονων
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τις εμελλε τολμησειν εκβαλειν το του Μωαμεθ ονομα απο του ευαγγελιου, ειπερ
ευρισκετο εν αυτωι γεγραμμενον; το μεν, οτι μιαν και μονην λε ξιν ο τολμησας
προσθησειν η εκβαλειν ου δυναται πλεον εκεινος ονομαζεσθαι χρι στιανος· το δε, οτι
ειπερ και τις κακος, υποθωμεθα, εξεβαλε τινα λεξιν απο του ευαγ γελιου, ο ετερος
απας κοσμος ακολουθησειν εμελλε τωι του ενος ατοπηματι; Παντως ουχι. Ἀπο γουν
τουτου αναφαινεται, οτι ουκ ην γεγραμμενον το ονομα του Μωαμεθ εν τωι
ευαγγελιωι. Ἢ ως καλον εμελλε μαρτυρησειν ο Χριστος εκεινον η ως κακον· και ει
μεν ως καλον, εμελλον εκδεχεσθαι παντες οι βασιλεις της γης, παντες οι το παρχαι,
παντες οι Χριστιανοι τον παρα Χριστου μαρτυρηθεντα, ινα λαβωσι την απο τουτου
ωφελειαν· ει δ' ως κακον, παλιν εμελλον εχειν τα εκεινου γνωρισματα και φυ 500
λαττεσθαι εξ αυτου, ινα μη βλαβωσι. Και ειτε ως εκδεχομενοι τον καλον, ειτε ως
αποστρεφομενοι τον κακον, ουδεν εμελλον εκβαλειν απας ο κοσμος εκ του ευαγγε
λιου το του Μωαμεθ ονομα· και απο τουτου αναφαινεται, οτι ουκ ην γεγραμμενον
εν τωι ευαγγελιωι το τουτου ονομα. Ἔτι ουδεις εστιν ο φθονων ετερωι πριν της γεν
νησεως αυτου· τις γουν εμελλε φθονησειν τωι Μωαμεθ προς της αυτου γεννησεως;
Παντως ουδεις. Ει δ' ισως εφθονησεν αυτωι τις μετα την αυτου γεννησιν, πως εμελ
λον ακολοθησειν απας ο κοσμος τωι προς τον Μωαμεθ ενος φθονωι; Και τις παρα
φρων ουτως, ωστε λογισασθαι τουτο το αδυνατον; Και απο τουτου αναφαινεται, οτι
ουκ ην καταγεγραμμενον το του Μωαμεθ ονομα εν τωι ευαγγελιωι. Ἔτι ει μεν ελεγον
οι Ἰσμαηλιται, οτι μονον εν τωι ευαγγελιωι ευρισκετο γεγραμμενον το του Μωαμεθ
ονο μα και εξεβαλον αυτο οι Χριστιανοι, και ουτως αρκεται εισιν αι αποδειξεις, ας λε
γομεν, ινα φανηι το αληθες, οτι ουδεν λεγουσιν αληθες· επει δε λεγουσιν, οτι εν τηι
Γενεσει τηι συγγραφεισηι παρα του Μωυσεως ευρισκετο γεγραμμενον, πως εξεβαλον
εκ του Παλαιου οι Ἑβραιοι; ουδε γαρ ευρισκεται ολως ιχνος σημειου περι του Μωα
μεθ. Και ιδου ως οι Μουσουλμανοι λεγουσι, φθονησαντες οι Χριστιανοι εξεβαλον το
ονομα εκεινου· οι δε Ἑβραιοι δια τι; Καιτοι γε εις τε την περιτομην και αλλα τι να,
εις τροφας φημι και ετερα εθιμα, συμφωνουσιν οι Μουσουλμανοι μετα των Ἑ
βραιων. Ἰδου γουν και απο τουτου αναφαινεται, οτι ουτε εν τωι Παλαιωι τωι
Μωσαικωι ευρισκετο το του Μωαμεθ ονομα ουτε εν τωι ευαγγελιωι. Και ταυτα μεν
ουτως, ινα και τον παντηι αγνωμονα αγαγωμεν εις την της αληθειας γνωσιν.
ηι. Κατα του Μωαμεθ λογος ετεροσ
Ἀσεβης εις βαθος κακων εμπεσων καταφρονει, φησιν ο θαυμασιος
Σολομων. και τις ασεβεστερος του Μωαμεθ; Ποιον δε βαθος κακων, μαλλον δε
σκοτος, εις ο ουκ ενεπεσεν ο δυστηνος ουτος; Και γαρ μετα των αλλων πλασματων
και τερατων ψευδων επλασατο και την παρουσαν αθεσμον θεωριαν εχουσαν επι
λεξεως ουτως εν τωι κεφαλαιωι Ἰσραηλ· Αινος τωι ποιησαντι διελθειν τον δουλον
αυτου εν μιαι νυκτι απο του ευκτηριου, του Ἐλαραμ, ο εστιν οικος Μεκκε, μεχρι του
ποῤρωτατου ευκτη ριου ο εστιν οικος αγιος Ἱερουσαλημ, ην ευλογησαμεν. Ὁ
Μαχουμετ εν μιαι των ημε-ρων, μετα το ψαλλειν αυτον την ωραν αυτου ειπε τοις
ανθρωποις· Ὦ υμεις ανθρω ποι, κατανοησατε· χθες μετα το διαστηναι με υμων, ηλθε
προς με ο Γαβριηλ μετα την εσχατην εσπερινην ψαλμωδιαν και ειπε μοι· Ὦ Μωαμεθ,
εντελλεται σοι ο θεος επισκεψασθαι αυτον· ωι ειπον· και που αυτον επισκεψομαι;
Ειπεν ο Γαβριηλ· εν τωι τοπωι οπου εστι· Και ηγαγε μοι κτηνος, μειζον μεν ονου,
ελαττον δε ημιονου· και το ονομα αυτου Ἐμπαρακ. Και ειπε μοι· Ἀναβαινε τουτωι και
ελαυνε μεχρι του οι-κου του αγιου. Και ως εφροντιζον αναβαινειν, εφυγε το κτηνος.
Και ειπεν αυτωι· 502 Ἵστασο ασφαλως· ο Μαχουμετ γαρ εστιν ο σε βουλομενος
αναβηναι. Και απεκριθη το κτηνος· Μη υπερ αυτου απεσταλην; Ἀπεκριθη ο Γαβριηλ·
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ναι. Και ειπε το κτηνος· Ου συγχωρησω αυτωι αναβηναι, ει μη προτερον υπερ εμου
του θεου δεηθειη. Ἐγω δε εδεηθην του θεου μου υπερ του κτηνους, επεβην τε αυτου·
και περιεπατει επικαθημε νου μου πορειαι λεπτηι, επιστηριζε τε την χηλην του ποδος
εν τωι οριζοντι της οψεως αυτου. Και ουτως ηλθον εις τον οικον τον αγιον ελαττονι
διαστηματι η οσον λιθου βολη τελεσθειη. Ἦν δε και ο Γαβριηλ μετ' εμου και ηγαγε
με εις αποῤρωγα εν τωι οικωι τωι αγιωι εν τηι Ἱερουσαλημ. Και ειπε μοι ο Γαβριηλ·
Καταβηθι, οτι απο της πετρας ταυτης αναβησηι εις τον ουρανον. Και κατεβην και ο
Γαβριηλ ησφαλισατο μετα κυκλου προς την αποῤρωγα το κτηνος το Ἐμπερακ και
εβαστασε με εν τοις ωμοις αυτου μεχρι του ουρανου. Και οτε ηλθομεν προς τον
ουρανον, εκρουσε την θυραν ο Γαβριηλ· εῤρηθη τε προς αυτον. Τις ει; Ἀπεκριθη δε.
Ἐγω ειμι ο Γαβριηλ. Ἐῤρεθη τε παλιν αυτωι· Τις εστι μετα σου; Ἀπεκριθη· Ὁ
Μαχουμετ· Ειπε δε ο θυρωρος· Μη υπερ τουτου ην η αποστολη; Και ειπεν ο Γαβριηλ·
Ναι. Και ηνοιξεν ημιν την πυλην και ειδον εθνος αγγελων· και δις καμψας υπερ
αυτων τα γονατα εξεχεον προ σευχην. Και μετα ταυτα ελαβε με ο Γαβριηλ και ηγαγε
με προς τον δευτερον ουρανον· ην δε το διαστημα των δυο μεσων ουρανων οδος
πεντακοσιων ετων. Και ωσπερ πρωτον εκοψε την θυραν και αποκρισις γεγονεν
αυτωι Ουτως και μεχρις εβδομου ουρανου κατα παντα γεγονεν ομοια· εν ωι εβδομωι
διαγραφει ιδειν λαον αγγελων, το μηκος ενος εκαστου πολλωι χιλιοπλασιον του
κοσμου, αφ' ων τις ειχεν επτακοσιας χιλιαδας κεφαλας και εν εκαστηι κεφαληι
επτακοσιας μυριαδας στοματα και εν εκαστωι στοματι χιλιας επτακοσιας γλωσσας
αινουσας τον θεον επτακοσιοις μυριαδων ιδιωμασι. Και προσεβλεψεν ενα των
αγγελων θρηνουντα και εζητησε την αιτιαν του θρηνου αυτου· και απεκριθη
αμαρτιαν ειναι. Αυτος δε εδεηθη υπερ αυτου· ουτω τε φησιν ο Γαβριηλ, παρεθετο
αγγελωι ετερωι και αλλος αλλωι και ουτως εφεξης μεχρις εστην ενωπιον του θεου και
του βηματος αυτου. Και ηψατο μου ο θεος τηι χειρι αυτου εν μεσωι των ωμων, εως ου
η ψυχροτης της χειρος αυτου διηλθε μεχρι του μυελου της ραχεως μου. Και ειπε μοι
ο θεος· Ἐπεθηκα σοι και τωι λαωι σου ευ χας. Καταβαντι δε μοι προς τον τεταρτον
ουρανον συνεβουλευσεν ο Μωυσης επανελ θειν με προς το κουφισαι τον λαον μη
οντα δυνατον εξαρκειν τοσαυτηι ευχηι. Και τηι πρωτηι επανοδωι ελαβον ανεσιν απο
δεκα μεχρι και της τεταρτης επανοδου· και τηι πεμπτηι επανοδωι τοσουτον ηλθεν εις
το ελαττον των ευχων ως ολιγας εναπομειναι. Ειποντος δε του Μωυσεως μηδε
τοσουτον δυνηθησεσθαι τον λαον, εγω αισχυνθεις ως τοσαυτακις αναβας ουκ
ανεβην πλεον, αλλ' ελθων εις τον Ἐμπερακ ηλαυνον επα νιων εις τον οικον του
Μεκκε. Τουτων δε παντων χρονος ελαττων η το δεκατον με ρος της νυκτος. Και
διηγησαμενου προς τον λον του Μωαμεθ την θεωριαν ταυτην, απεστησαν απο του
νομου αυτου χιλιαδες ανθρωπων πολλαι, λεξαντες αυτωι· Ἀνα βηθι τηι ημεραι εις τον
ουρανον ωρωντων ημων, ως αν ιδωμεν τους συναντησαντας 504 σοι αγγελους·
(ουκ επεγνως το εαυτου ψευδος). Και ειπεν ο Μωαμεθ· Αινεσις τωι θεωι μου, μη αλλο
τι ειμι εγω η εις των ανθρωπων και αποστολος. Οι προ υμων ουκ επι στευον
θαυμασιν, ουδε υμεις πιστευετε θαυμασιν, ουτε πιστευσετε ει μη δια ξιφους. 2. Και τι
δ' αν τις ειποι περι της τοιαυτης ψευδους και αδοξωτατης θεωριας; Ἐξ αυτου γαρ του
Μωαμεθ' εχει τον ελεγχον· αυτος γαρ εστιν ο ειπων, οτε εκυλιετο αφριζων υπο του
παθους, οτι του Γαβριηλ ερχομενου προς αυτον απεσταλμενου παρα θεου δηθεν ουκ
ηδυνατο φερειν την του αγγελου ορασιν και δια τουτο πιπτειν ωσει νεκρον, τους δε
παρα του αγγελου λογους ακουειν ωσπερ τινα κωδωνα χαλκουν ηχου ντα. Ὁ τοινυν
μη δυνηθεις φερειν ενος αγγελου οπτασιαν πως τοσουτων αγγελων αυ γην εδυνηθη
θεασασθαι, περιεργασασθαι τε και μετρησαι τας τοσαυτας κεφαλας των αγγελων, τας
εντος τε των στοματων αυτων γλωσσας, αλλα δη και τας διαφορους εναλ λαγας και
ιδιοτητας των υμνων του θεου; μη μονον γαρ του Γαβριηλ μειζονα ειναι λεγει
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτον, αλλα και παντων εκεινων, εις ους ο Γαβριηλ ουκ ειχε παρεισδυσιν, αλλα
τοσουτον ην αποδεων εκεινων, ωστε τον Μωαμεθ αυτον ετερωι αγγελωι παραδουναι,
ο δ' αυ ετερωι και εφεξης αλλωι και ουτως εισελθειν εις τον θεον και συντυχειν αλλη
λοις· ετι μη μονον μειζονα παντων εκεινων δεικνυει εαυτον, αλλα και υπερ εκεινων
ευχομενος. Ἐω λεγειν περι του μεγαλου εκεινου και θεοπτου Μωυσεως, ον, ως φη
σιν, ειδεν εν τωι τεταρτωι ουρανωι· αυτον δε υπεραναβηναι και του εβδομου και απελ
θειν μεχρι και του θεου, ομιλησαι τε αυτωι· μετα δε ταυτα εξελθειν και κατελθειν εν
τωι τεταρτωι ουρανωι, ως ειρηται, και συντυχειν τωι Μωυσει, συμβουλευσαι τε αυ τον
τουτωι επαναστραφεντα παρακαλεσαι τον θεον υπερ του λαου και γενεσθαι κου
φοτεραν την ευχην ως αδυνατως εχοντος προς αυτην· και δεξαμενου τουτου την
βου λην επαναστραφηναι προς τον θεον και ζητησαι το περι τουτου και
προσδεχθηναι την ζητησιν αυτου και γενεσθαι ελαφροτεραν την ευχην· και αυ του
Μωυσεως αναγ κασαντος αυτον αυθις επαναστραφηναι εως πεντακις προς τον θεον
και παλιν γενε σθαι πολλωι ελαττω την ευχην. Και μη αρκεσθεντα τον Μωυσην
ειπειν και αυθις, ινα επαναστραφηι προς τον θεον και αιτησηι συγγνωμονεστεραν
γενεσθαι την ευχην, ου κατενευσεν αλλα κατελθειν εις τον Ἐμπερακ και ελαυνειν,
εως αν ελθηι, ενθα ην προ τερον. Σκοπει ουν ψευδος πασης αγνωσιας μεμεστωμενον.
Τον θεον, οντινα ομολογει αυτος ο Μωαμεθ ποιητην ουρανου και γης, εν σωματι
δεικνυει και ουκ ασωματον, το γαρ θειον ασωματον, αποσον τε και μη εχον μεγεθος,
ουδε εν ειδει περιγραπτον· το δε ουτως εχον εν τηι ιδιαι αυτου φυσει, πως αν εκ
μερων; Ει γαρ τις δοιη τουτο υ παρχειν, πως νοηθησεται ασωματον; Το γαρ εν
σχηματι ον, παντως και εν ποσωι, το δε εν ποσωι, και εν τοπωι· εξ αναγκης
περιγραπτον. Ταυτα δε σωματικα· και τα του σωματος ιδια πως αν επι της μακαριας
εκεινης και ασωματου φυσεως του θεου λογι σηται τις διανοιας μετοχος ων; Και ο
μεν πατριαρχης Ἁβρααμ εν τηι παλαι θεοφα νειαι γην και σποδον εαυτον ελογισατο·
του δε ∆ανιηλ του τοιουτου και τοσουτου αγ γελον ιδοντος, εστραφη η δοξα αυτου
εις διαφθοραν, τουτεστι παρα βραχυ απεβαλετο 506 την εαυτου ζωην· ο δε ∆αβιδ
φησιν· Ὁ επιβλεπων επι την γην και ποιων αυτην τρεμειν. Ὁ δε Μωαμεθ τας
αγγελικας πασας υπεραναβας δυναμεις αμεσως τωι θεωι προσωμιλησε και υπερ
αγγελων και παντος του κοσμου δεησεις εποιησε και της ευ χης ουκ απετυχεν. Ἐγω
δε απορω, πως ουκ εφη τολμησας ο αυθαδης ουτος και αλα ζων, οτι κατελαβε την
του θεου φυσιν, ωσπερ αυτος ο θεος οιδεν αυτην. Ἀλλ' ο κατοι κων εν ουρανοις
εκγελασεται αυτον και τους μετ' αυτου και ο Κυριος εκμυκτηρει αυτους. 3. Ἔτι ουκ
ηδυνατο ο θεος γινωσκειν την δυναμιν του λαου, αλλ' επεθηκεν επι τον τραχηλον
αυτων νομον ον ουκ εδυναντο βασταζειν· και πως θεος, ος ου γινω σκει τα ποιηματα
αυτου, μηδε την δυναμιν του ποιηματος αυτου; Ει δε θεος ων αλη θης και τα παντα
γινωσκων πριν γενεσεως αυτων εδωκε νομον μεν ατελη του Μωυσεως δια την των
ανθρωπων ασθενειαν, τελειον δε τον δια του ευαγγελιου, πως το τελειον ωσπερ
αγνωων η μεταμεληθεις εις το ατελες παλιν κατηγαγε; το γαρ τελειον ουτως εστι
τελειον, ειπερ ουτε ελλιπες εστιν, ουτε περιττον και παρελκον, ωσπερ το ευαγγε
λιον μαρτυρει η αληθεια. Ἀλλα και αυτος ο Μωαμεθ τελειον και αληθες και αγιον
και σωτηριαν και οδηγιαν αποκαλει, οι δε τουτοι οι του Μωαμεθ ακολουθοι,
δικαιουν τες τον ασεβη, λεγουσιν, οτι ο μεν Χριστος εδιδαξε μεγαλα και αδυνατα· τις
γαρ δυ ναται αγαπαν τον πλησιον ως εαυτον και τον θεον εξ ολης αυτου της
καρδιας; τις δυ ναται υπερ των διωκοντων και συκωφαντουντων ευχεσθαι; Τις
δυναται αγαπαν τους εχθρους αυτου; και τα ετερα. Και δια τουτο απεστειλεν ο θεος
τον Μωαμεθ και το κοραν, συγκαταβασεως ενεκεν, ινα ραδιως πληρωσιν οι
ανθρωποι τον νομον προς την αυτων σωτηριαν. Ειπερ γουν ουκ ανεφαινετο ο
Χριστος θεος και θεου υιος, αλλ' ουτως απλως ανθρωπος ως Μωυσης, εδεομεθα αν
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τινων αποδειξεων εις την της αλη θειας φανερωσιν· επει δε θεος αληθης τρανως
αναφαινεται, περισσον ηγημαι δουναι ολως απολογιαν περι τουτου, ως γαρ θεος και
ποιητης οιδε την του ποιηματος αυτου δυναμιν. Ἀλλ' ομως ιδωμεν και εκ των του
Μωαμεθ λογων το ατοπον. Αυτος εστιν ο μαρτυρων και λεγων, οτι ο Χριστος λογος
θεου εστι και ψυχη θεου εστι και πνευμα θεου· και ει λογος θεου εστι, πως
παραλογως ο τα παντα ειδως εποιησεν; Ὁ γαρ του θεου λογος ουκ αν ποτε αγνοων
ευρισκεται· ουτε γαρ ως υιος του θεου εστιν ελατ των αυτου του θεου και πατρος,
ουτε ως λογος αυτου. Και ει ψυχη και πνευμα θεου εστι, πως εις τε τας ψυχας των
ανθρωπων και τα πνευματα βαρος ενεθηκε μη δυναμενα φερειν αυτο; Ἔτι ο αυτος
φησι προς τους αυτωι ακολουθουντας, οτι ουδεν εισιν, ει μη πληρωσαιεν τον τε
μωσαικον νομον, το ευαγγελιον και το κοραν. Και ει μεν βα ρεα και δυσβαστακτα
διδασκει το ευαγγελιον, πως ο διδασκαλος υμων ουτω παραγγελ λει υμιν, ως ει μη
πληρωσητε τον τε παλαιον νομον και το ευαγγελιον, ουδεν εστε, τουτεστιν ουδεμια
ωφελεια εστιν εν υμιν; Ει δε τελειον εστι το ευαγγελιον, ωσπερ και εστι, ματαιως
αρα δικαιουτε το κοραν, οτι συγκαταβασεως χαριν εξεδοθη· και α ληθως
καταψευδεσθε του Χριστου και του ευαγγελιου τελειον ειναι, δεομενον διορθω
σεως. Ἔτι ει ο Γαβριηλ ανελαβετο αυτον επι του ωμου αυτου, τις χρεια ζωου, ινα
απο του Μεκκε διακομισηι αυτον εως Ἱερουσαλημ; Ἔτι τις μετρησας το της οδου
μηκος το απο πρωτου ουρανου μεχρι του δευτερου και ευρων αυτο πεντακοσιων
ετων 508 διαστημα ανηγγειλε τωι Μαχουμετ; Ἔτι ει μεν δια βηματων ποδος
εμετρηθη τουτι το διαστημα, πως περιεπατησε σωμα παχος εχον τα υπερανω των
ουρανων, ως αυτος τε ρατευεται; Ει δε τουτο μεν αδυνατον, αγγελοι δε, αι ψυχαι
ανερχονται, πως τα ασω ματα σωματικωι βηματι μετρουσι τα υπερ τον ουρανον,
ατινα εν ελαχιστωι χρονωι δυ νανται διελθειν τα υπο των ουρανων, αερα λεγω και
αιθερα και τα τουτοις οιμοια; Ἕτι πως εις μεν την αναβασιν εδεηθη αγγελων
αναβιβασαι αυτον εις τους ουρανους, εν δε τηι καταβασει ουδαμως, αλλα μονον του
Ἐμπαρακ, ινα και παλιν αυτον εις το Μεκκε διασωσηται; Και τις ουτω παραφρων ο
μη τοιουτων κατεγνωκως; 4. ∆ια τουτο παντελως κωλυουσιν οι εκεινου ακολουθοι
μετα τινων διαλεγε σθαι, τον ελεγχον δειλιωντες· ουδε γαρ αγνοουντες εισι την του
διδασκαλου αυτων ματαιοτητα. Ἀλλ' ομως κακεινοι ασυμφωνοι προς αλληλους
υπαρχουσιν· οι μεν γαρ τωι του θανατου φοβωι και ακοντες επονται, ει δ' ισως
αφοβως και εν εξουσιαι ιδιαι εγε νοντο, ευθυς Χριστιανοι εγενοντο αν· οι δε τηι πλανηι
συναπαχθεντες ως βεβαια και αληθη και ως ωμολογημενα εχουσι τα του Μωαμεθ
ψευδη και τερατευματα· οι δε ου βουλονται αποστηναι της πατροπαραδοτου πλανης
αυτων αιδοι των γονεων, αλλ' επ' εκεινοις τιθεασι την αιτιαν της προς θεου
απολογιας· οι δε δια το ανετον και ελευ θερον και περι τας ηδονας ενδοσιμον ου
βουλονται αποστηναι της πλανης, αλλα την ακαθαρσιαν και ματαιαν διαιταν
προαιρουνται, γινωσκοντες μεν οτι ουκ εισιν απο θεου τα λεγομενα, λεγουσι δ' ομως
αντικρυς, ως προειρηται οτι οδον εντολων σου γνωναι ου βουλομαι. Και δια τουτο
ουδε παραχωρουσιν αναγινωσκεσθαι την θειαν γραφην παρ' εκεινοις, ινα μη του
διδασκαλου αυτων το ψευδος εις ελεγχον ελθηι. Ἐν γαρ τωι κεφαλαιωι του Ἰωνα
ουτω φησιν οτι καν ο ποιος ποτε φωραθειη αντιλεγων τωι κοραν, θανατος εστω η
τιμωρια, μηδε πιστευειν ετερον πλην αυτου· εν δε τωι κεφαλαιωι τωι Ἀμραμ φησι· Μη
πιστευετε ετερον πλην του επομενου τωι ημετερωι νομωι, καιτοι γε το ευαγγελιον
σωτεριαν ειναι λεγων και οδηγιαν και μηδεν ειναι τοις Σαρακηνοις μη πληρωσασι
το ευαγγελιον και τον νομον. Παλιν δε ο αυτος ωσπερ επιλαθομενος των αυτου
λογων εν τωι αυτωι κεφαλαιωι φησιν, οτι εμοι ο εμος νομος και υμιν ο υμετερος·
υμεις ελευθεροι εστε ων εγω πραττω καγω ων υμεις. Τουτο γουν ιδιον εστι του παρα
τετραμμενου και πεπλανημενου νοος, το μη μονον μετα του καλου και αγαθου ασυμ
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φωνον ευρισκεσθαι τουτον, αλλα και προς αυτον μηδε συμφωνειν, ωσπερ και ο πα
ρων ουτοσι Μωαμεθ εν ολωι του αυτου συγγραμματι. Τα δε των Χριστιανων ουχ ου
τως, αλλα πασα η θεια γραφη, η τε παλαια η τε νεα, μια εκαστη προς εαυτην κατα
πασαν ακριβειαν συμφωνει· και αυθις αι δυο ομου κατα παντα ευρισκονται τα αυτα
και φρονουσαι και λεγουσαι· Και εικοτως· ο γαρ αυτος θεος εστιν ο ποιητης και νομο
δοτης της νεας και παλαιας. Ἐγω δε ταχα αν μετα Ἡσαΐου και ∆αβιδ των προφητων
ειπον· Ἵνα τι, Κυριε, οδος ασεβων ευοδουται; και οτι εμου παρα μικρον εσαλευ
θησαν οι ποδες, παρ' ολιγον εξεχυθη τα διαβηματα μου· οτι εζηλωσα επι τοις ανο
μοις, ειρηνην αμαρτωλων θεωρων· οτι ουκ εστιν ανανευσις εν τωι θανατωι αυτων
και στερεωμα εν τηι μαστιγι αυτων, εν κοποις ανθρωπων ουκ εισι και μετα
ανθρωπων ου μαστιγωθησονται. ∆ια τουτο εκρατησεν αυτους η υπερηφανεια εις
τελος· περιεβαλοντο 510 αδικιαν και ασεβειαν εαυτων. Ἐξελευσεται ως εκ στεατος
η αδικια αυτων· διηλθοσαν εις διαθεσιν καρδιας· διενοηθησαν και ελαλησαν εν
πορνειαι· αδικιαν εις το υψος ελαλησαν. Ἔθεντο εις ουρανον το στομα αυτων και η
γλωσσα αυτων διηλθεν επι της γης. Ἀλλα συν τωι θεοπατορι ∆αβιδ και αυτος
κεκραξομαι οτι δια τας δολιοτη τας αυτων εθου αυτοις κακα, Κυριε· κατεβαλες
αυτους εν τωι επαρθηναι. Πως εγε νοντο εις ερημωσιν εξαπινα; Ἐξελιπον, απωλοντο
δια την ανομιαν αυτων, ωσει ενυ πνιον εξεγειρομενου. Κυριε, εν τηι πολει σου την
εικονα αυτων εξουδενωσεις. 5. Ἔτι εν τωι κεφαλαιωι λεγει ο Μωαμεθ, οτι οι
δαιμονες σωθηναι μελλουσιν, Ὠριγενει αιρετικωι ακολουθων· και οτι μεν εν ετερωι
τοπωι φησιν, οτι πολλοι των δαι μονων ακουσαντες το του Μαχουμετ κοραν
αναγινωσκομενον επηινεσαν και εθαυμα σαν και πιστευσαντες αυτωι εσωθησαν·
αλλα νυν ουχ ουτως, αλλα καθολικως λεγει και αποφαινεται, οτι σωθηναι
μελλουσιν οι δαιμονες. Ειπερ γουν δυναται σωθηναι εις και μονος εκ του ταγματος
αυτων, δυνανται σωθηναι και παντες. Ἀλλ' ωσπερ παν τοτε αυτος εαυτωι αντιλεγει
και εναντιουται, ουτω κατα το παρον αυτος και οι μετ' αυτου κατα παντα λεγουσι το
ευαγγελιον τελειον και αγιον και σωτηριον ως του Χρι στου λογον, νυν δ' ως και
πολλακις εναντια τουτωι καθολου λεγουσιν. Ὁ γαρ Χρι στος ουτως ειρηκε προς τους
της γεεννης αξιους· Πορευεσθε απ' εμου οι κατηρα μενοι εις το πυρ το αιωνιον το
ητοιμασμενον τωι διαβολωι και τοις αγγελοις αυτου. Τουτο τοινυν ειπων ουδενα
των δαιμονων αφηκεν εκτος της κολασεως. Και εικοτως· ο γαρ σεσωσμενος, η συν
μετανοιαι το κατα δυναμιν, και αυτος συμβαλλει δια πραξεως εις την της σωτηριας
οδον. Ἐπι γαρ του σωματος ου δυναται ο ανθρωπος ποιησαι το κατα βουλησιν, ητοι
το μη εμπεσειν εις νοσον, η εμπεσων εχει επ' εξουσιας επανελ θειν εις την προτεραν
υγιειαν· επι δε της ψυχης ουχ ουτως, αλλα πας ανθρωπος επ' εξουσιας εχει, ινα μη
αμαρτηι, οπερ εστιν ασθενεια ψυχης. Ἁμαρτων δε εις την αυτου θελησιν εστιν, ινα
και αυθις ανακαλεσηται εαυτον και μη μονον εις την προτεραν υγιειαν της ψυχης
επανελθοι, αλλα και πολλωι τωι μετρωι υπερβηι και, η συν τηι με τανοιαι, ως ειρηται,
ποιησηι και εργα αξιοχρεα, η κατα δευτερον, ως φασι, πλουν μο νον μετανοων
ευρισκηται. Και ο παναγαθος θεος, ο δια την σωτηριαν των ανθρωπων κλινας τους
ουρανους και κατελθων και γεγονως ανθρωπος, εκχεει το ελεος αυτου, οπερ εστι
μειζον πασης πραξεως αγγελων τε και ανθρωπων και αντι πασων αρετων τουτο
λογιζεται· και προς εαυτον προσκαλειται αυτους και φιλους αυτους καθιστησιν. Ἐπι
δε του διαβολου που μετανοια, που ταπεινωσις; Ἡ γαρ μετανοια εκ ταπεινωσεως
γινεται· προτερον γαρ καταγινωσκει τις εαυτου ως κακως πραξαντος, επειτα μετα
νοει, εφ' οις ημαρτεν. Ὁ δε διαβολος τουναντιον στεργει μεν την αμαρτιαν, ην ημαρ
τε, και το κατα δυναμιν προξενος και συνεργος της των ανθρωπων απωλειας
ευρισκε ται. Τις γουν κοινωνια θεωι τε και διαβολωι· Ἄρα ματαιως ελαλησεν ο
Μωαμεθ, ειπων οτι δυνανται σωθηναι οι δαιμονες. 6. Ἔτι ο αυτος Μωαμεθ φησι
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περι του κοραν, οτι ουδεις των ανθρωπων, ουδ' αυτος ο Μωαμεθ, γινωσκει την
τουτου εξηγησιν, αλλ' η μονος ο θεος. Και ει τουτο εστιν αληθεια, ποια εστιν η του
κοραν ωφελεια; Ἴσως γαρ ουτως ηδυνατο ωφελεια; Ἴσως γαρ ουτως ηδυνατο
ωφελησαι, ειπερ εγινωσκον τα παρα θεου λεγομενα· επει δ' αυτος ο Μωαμεθ
ευρισκεται μαρτυρων, οτι ουδεις των ανθρωπων γινωσκει τα εν τωι 512 κοραν
λεγομενα, τις η τουτου ωφελεια; Παντως ουδεμια. Και τις μειζων αλλη απο δειξις,
οτι ουκ εστιν απο θεου ο παρα του Μωαμεθ δοθεις νομος; Ου γαρ δη ματαιως
νομοθετει ο θεος. Ἰδου τοινυν καταφανες εστι το κοραν, οτι ουκ εστιν απο θεου, αλ
λα και αναπλασμα εστι διανοιας αυτου του κακοδαιμονος. Και προδηλον εξ αυτου
του κοραν, οτι ουτε τηι παλαια γραφηι συμφωνει, ουτε τηι νεαι διαθηκηι, καιτοι γε ομο
λογουντος του Μωαμεθ, οτι αγιαι και καλαι εισιν αι γραφαι και οτι ουδεν εισιν οι
εκεινου ακολουθοι, ει μη πληρωσαιεν τον τε νομον και το ευαγγελιον. Ἔτι σχεδον
δι' ολου αυτος εαυτωι εστιν αντιλεγων· ετι ουδεν θαυμα εποιησεν εις πιστωσιν των
λεγομενων· ετι ομολογουμενα ψευδη περιεχει, οπερ εστι του θεου αλλοτριον παντηι·
ετι βιαιον εστι και καταλυει το αυτεξουσιον, οπερ ουδεποτε ο θεος ανετρεψεν· ετι
παντελως εστιν ατακτον, και το ατακτον μακραν εστι του θεου· ου γαρ εστιν ο θεος
αταξιας θεος· ετι πονηρον αναφαινεται· και πως απο του θεου του πασης επεκεινα
ευθυτητος και απλοτητος; Ἔτι πεπλασμενας και τερατωδεις θεωριας περιεχει· και
πως τουτο απο θεου του ποιητου και δοτηρος της αληθειας; Το δε παντων των
κακων εσχα τον και πρωτον, οτι παρα δαιμονος εξεδοθη το τοιουτον κοραν, καν και
τον θεον διαβαλλοντες λεγουσιν, οτι απο θεου εδοθη. 7. Θαυμαζω γαρ εγωγε και
λιαν εκπληττομαι, πως τον Χριστον αφεντες οι τα λανες ηκολουθησαν τωι Μωαμεθ.
Αυτος και γαρ ο του Μωαμεθ νομος, τουτεστι το κοραν, αυτο τουτο φησιν, οτι δι'
αγγελου ευηγγελισθη τωι μητρι του Ἰησου και δια πνευματος αγιου ηγιασθη και τηι
δυναμει του θεου συνεληφθη, αλλ' ου φυσεως ενερ γειαι, και εκ παρθενου αγιωτατης
και υπερ πασας αλλας γυναικας καθαρας γεννηθη ναι· εν γαρ τωι κεφαλαιωι τωι
Αινεσαν φησιν· Ὦ εταιρια της βιβλου, τουτεστιν οι πιστοι, μη λεγετε περι του θεου
πλην της αληθειας, οτι ο Χριστος Ἰησους υιος εστι της Μαριας και αποστολος θεου,
ον εν αυτηι εθηκε δια πνευματος αγιου. Ἰδου γουν θεον ονομασας και λογον θεου και
πνευμα αγιον, την τρισυποστατον, ο αθλιος ουκ ηνοιξε τους της ψυχης οφθαλμους
ιδειν το φως της τριαδος. Και εικοτως· ωσπερ γαρ τα εν τηι κοιλιαι της μητρος
ευρισκομενα εμβρυα, προ της γεννησεως αυτων ζωην μεν εχουσιν, ανωφελη δε και
ανοητον και ψυχην μη δυναμενην διακριναι το κρειττον του χειρονος, η παρα
καιρον γεννηθεντα ουκ εισιν ανθρωποι, αλλ' εκτρωματα και αμβλω ματα, ουτω και
πας ασεβης ο μη γεννηθεις δι' υδατος και πνευματος, τουτεστι δια του αγιου
βαπτισματος, ου δυναται ιδειν το ουρανιον φως και την της αληθειας επιγνωσιν, και
δια τουτο μυσας τους της ψυχης αυτου οφθαλμους ο ματαιος σκοτεινος εναπε
λειφθη ως ο πατηρ αυτου ο διαβολος. Περι γαρ του αγιου πνευματος συνεχως εν τωι
κοραν μεμνηται· φησι γαρ εν τωι κεφαλαιωι τωι Ἐμπιαι ως εκ προσωπου του θεου οτι
περι της Μαριας ενεφυσησαμεν αυτηι εκ του πνευματος του αγιου. Και παντως ου
δυναται ειπειν, οτι περι αγγελου ειπε τουτο ο θεος και περι μεν του Χριστου τοιαυ
τα, περι δε του Μωαμεθ ουδεν τοιουτο φησιν, αλλ' οτι ην ορφανος και πλανητης υπο
θεου συναχθεις. Ἔτι τον Χριστον λογον θεου ονομαζει, ως ειρηται, και ψυχην θεου
και προφητην παντων των προφητων μεγιστον, τον δε Μαχουμετ ουτω μονον προ
φητην απλως. Ἔτι τον Χριστον εκ του Ἁβρααμ και Ἰσαακ και Ἰακωβ ομολογουσιν
514 ειναι του εχοντος τας επαγγελιας, ο δε Μωαμεθ εκ του Ἰσμαηλ εστιν, οστις
εξεβληθη μετα της μητρος αυτου της παιδισκης Ἄγαρ εκ του οικου του Ἁβρααμ. Ἔτι
ο Χριστος ουδεποτε εποιησεν αμαρτιαν, λογος γαρ θεου και πνευμα θεου ου δυναται
πλανηθηναι, ο δε Μαχουμετ ειδωλολατρης εγενετο και φονευς και αρπαξ και ασελ
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γης και πολλοις ετεροις αμαρτημασιν ενοχος εγενετο, εφ' οις ο θεος, ως φασιν, αυ
τον συνεπαθησεν. Ἔτι ο Χριστος φρικτα και εξαισια πεποιηκε θαυματα, ως εν τωι
κεφαλαιωι τωι Ἐλεμαιδαι μεμαρτυρηται, οτι ο Χριστος τυφλους εφωτισε, λεπρους
εκαθα ρισε, νεκρους ανεστησε και αλλα πολλα ειργασατο· ο δε Μωαμεθ ουδεν θαυμα
πε ποιηκε κατα το κοραν, αλλ' η μονον της σεληνης, οπερ εστι ψευδος αντικρυς, και
ετερα τινα αισχρα, απερ και παρεσιωπηθησαν και τηι σιγηι παρεδοθησαν δια το δυ
σφημον. Ἔτι κατα μεν το ευαγγελιον και αυτην την αληθειαν ο Χριστος εσταυρωται
και τεθνηκε και εταφη και ανεστη και ανεληφθη και εν δεξιαι του πατρος καθηται·
κατα δε το κοραν, ως δηθεν τιμωντες αυτον, λεγουσιν, οτι ουκ απεθανεν, ανεληφθη
δ' ομως. Και ιδου οσον απο της του ευαγγελιου αληθειας και της του Μωαμεθ ψευ
δολογιας, ο Χριστος ζων αναφαινεται και ομολογειται, ο δε Μαχουμετ ουτοσιν, ως
παντες οι τα εκεινου φρονουντες ομολογουσιν, οτι απεθανε και ουκ ανεστη. Και τοι
νυν δια ταυτα παντα τον Χριστον εδει προσκυνειν και μη τωι Μωαμεθ ακολουθειν.
Πως γαρ εδει πιστευθηναι τα του θεου λογια ανθρωπωι ομοιωι κατα παντα τωι
δαιμονι; Και ει βουλει, παραβαλωμεν αμφοτερους και γνωσομεθα τα τουτων
ιδιωματα. Ὁ δια-βολος επηρμενος και αλαζων, ο Μαχουμετ επηρμενος και αλαζων·
τις γαρ μειζων του Μωαμεθ, ος υπεραναβας τους ουρανους, ως αυτος υπερ αυτου
ειρηκε, και αυτας πασας τας αγγελικας δυναμεις, τωι θεωι προσωμιλει και μεσιτης
των επταικοτων αγγε λων εγενετο, αλλα και του κοσμου παντος προστατης; Ὁ
διαβολος ανθρωποκτονος εστι, και ο Μωαμεθ τους μη πειθομενους τοις δογμασιν
αυτου θανατωι κατεδικασεν. Ὁ διαβολος απατεων εστι, και ο Μωαμεθ τας ηδονας
ενδους και ωσπερ τι δελεαρ εν αγκιστρωι ενθεις τους ανοητους προς αυτον
εφελκυσατο. Ὁ διαβολος ψευστης εστιν, αλλ' ου τοσουτον ως ο Μωαμεθ, καθως και
εν ολωι τωι κοραν τρανως αναφαινεται. Ὁ διαβολος υπουλος εστι· και τις αλλος ως ο
Μωαμεθ ταπεινωσιν υποκριθεις την υψηλοφροσυνην ησπασατο; Ὁ διαβολος
συμβουλος εστι των απηγορευμενων και υπερ παντας ο Μωαμεθ· ουδεν γαρ υγιες,
ουδεν ωφειλιμον, ουδεν θεωι δεκτον, αλλα τα παντα κατα θεου και του θειου νομου
εδιδαξεν. Ὁ διαβολος αθεος, και κατα παντα ομοιος αυτωι ο της απωλειας υιος ο
Μαχουμετ· θεον γαρ προσκυνει και κηρυττει ολοσφαι ρον και ψυχροτατον, θεον
προσκυνει τον μητε γεννηθεντα μητε γεννησαντα, μη νοη σας ο δειλαιος, οτι σωμα
προσκυνει και ου θεον· η γαρ σφαιρα ειδος σωματος εστι και η ψυξις ποιοτης
σωματος. Το δε θεον μητε γεννηθεντα μητε γεννησαντα, ουτε σωμα προσκυνει ουτε
θεον ασωματον και αληθη, αλλα θεον προσκυνει, ον ονειροι των ασεβων
διαπλατουσι. Γελοιον γαρ παντως εστι δοξαζειν τινα ηλιον μη εχοντα φως και
πηγην ανευ υδατος και νουν λογον μη εχοντα· ως απολοιτο ο τοιουτος θεος. Ὁ δε
παρ' ημων των Χριστιανων θεος εις εστιν ο προ παντων και επι παντων και 516 εν
πασι και υπερ το παν, εν πατρι και υιωι και αγιωι πνευματι πιστευομενος τε και
προσκυνουμενος, μονας εν τριαδι και τριας εν μοναδι ασυγχυτως ενουμενη και
αμερι στως διαιρουμενη, μονας η αυτη και τριας παντοδυναμος, πατηρ αναρχος ου
μονον ως αχρονος, αλλα και ως κατα παντα τροπον αναιτιος, μονος αιτια και ριζα
και πηγη της εν υιωι και αγιωι πνευματι θεωρουμενης θεοτητος· ος ιλεως γενοιτο
ημιν και πασι
Χριστιανοις εν τηι ημεραι της κρισεως πρεσβειαις της
πανυπερευλογημενης δεσποινης ημων θεοτοκου και αειπαρθενου Μαριας και
παντων των αγιων. Ἀμην.
VI. Ἐκ του δευτερου λογου
Τις γουν αντιλογια εστι περι του πλασματος της σεληνης; Ὅμως πας τις ο
ζητων την αληθειαν γνωτω, οτι τα θαυματα ου κατ' επιδειξιν γινονται, αλλα δι' ωφε
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λειαν ψυχικην αμα και σωματικην, ως επι του Χριστου, η δια χρησιν, ως επι του
Μωυσεως και Ἰησου του Ναυη. Ἀλλα πως ενηργησε το της σεληνης τοιουτον
εξαισιον θαυμα; Αυτος γαρ εστιν ο ειπων, οτι ουκ ηλθε δια θαυματων δουναι τον
νομον, αλλα και δια το παιδευεσθαι ημας κατηγορει ημων· εγω δε, φησι, τουναντιον
οτι επιμελουμενος ο πατηρ του παιδος παιδευει αυτον αγαπης ενυπαρχουσης. Και
περι μεν των Ἑβραιων αληθως ειπεν· οι γαρ Ἑβραιοι κατα καιρους ελαβον οργην
απο θεου, αλλ' ουκ ασυμπαθη· ειχον και γαρ προφητας διολου και αγιασμον και
ιερωσυ νην, παιδευοντος μεν αυτους του θεου σωματικως, ψυχικως δε ου
κατελιμπανοντο. Μετα δε τον του Κυριου σταυρον και το παθος εγενετο παντελης
εις αυτους εγκατα λειψις ψυχων τε και σωματων, λεγω τους αυθαδεις. VII. 20Ἐπι το
προκειμενον ουν επανελθωμεν της ημετερας διηγησεως τε και ιστοριασ. Τωι θερει
του #22 ξβ-ου ετους ηρξατο φαινε σθαι κομητης εκ των δυτικων μερων του αφ'
εσπερας οριζοντος εκαστης, ευθυς μετα δυσιν ηλιου, ρομφαιαι τινι εοικως, και της
σεληνης ελθων πλησιασας και πανσεληνος υπαρχουσα και εκλειψεως κατα τυχην
γενομενης κατα την ταξιν και κυκλον των ου ρανιων φωστηρων, ως εθος. Τινες δε
τον κομητην ξιφοειδη ορωντες και εκ των εσπε ριων κινουμενον και προς ανατολας
πορειαν ποιουντα και της σεληνης πλησιασαντα και το σκοτος της εκλιψεως ιδοντες
ενομιζον, οτι ο κομητης ο ξιφοειδης ουτως δηλοι και εις σκοτωσιν της σεληνης, οτι
μελλουσιν ομοφωνησαι οι των εσπεριων αυθεντες Χριστιανοι ελθειν κατα των
Τουρκων και αυτους νικησωσιν. Οι Τουρκοι δε θεωρουν τες και αυτοι εις φοβον ουκ
ολιγον και λογισμους συνεπεσον· αλλα και αι νυκτες εκειναι πανσεληνοι ουσαι, ου
διελιπον αστραπαι και βρονται καθ' εκαστην εσπεραν αχρι και της δευτερας
φυλακης της νυκτος. Τωι δε πρωι σεισμοι τινες ελαφροι εγι νοντο επι ημερας δεκα
και οκτω· και καυσων εν εκειναις ταις ημεραις ουκ ολιγος ην. 20Ἀλλα μερος τι περι
της φυσεως των κομητων και αστρα πων και βροντων και αρκων, ηγουν κεραυνων,
και σεισμου και στοιχεων διηγησωμεθα· και οσον το κατα δυναμιν δηλωσω προς
υμας. Ἄκουσον ουν.20 518
VIII. Περι κομητων
Κομηται λεγονται τα φαινομενα απο γης προς ουρανον εκκεχυνομενα, απερ
λε γουσι τινες αστρα· αλλ' ουκ οιδασι τι λεγουσιν. Ἕτεροι λεγουσιν, οτι δαιμονες
εισιν, ουκ ειδοτες και αυτοι, τι λεγουσι, και σφαλερως βλασφημουσιν. Ἀλλ' ουτε
αστρα εισιν, ουτε δαιμονικα πνευματα· τα γαρ δαιμονια ουκ εισι λαμπρα, αλλα
εζοφωμενα και αφανη της ανθρωπινης οψεως. ∆ια τουτο οι ταυτα λαλουντες
φληναφουσιν αμαρ τανοντες. Ει δε παλιν, εαν αστρα εισι, και παντοτε απο αιωνος
πιπτοντα ησαν, εμενε γαρ ο ουρανος αναστρος. ∆ια τουτο ουτε αστρα εισιν ουτε
πονηρα πνευματα, αλλα κομηται εισιν. Οι γαρ κομηται τοιουτοτροπως γινονται. Των
ανεμων επι της γης και εν τωι αιθερι εισερχομενων, το λεπτομενον επιφερουσι της
γης υλοειδες προς το ου ρανιον πυρ και βιαζομενη υπο των ανεμων η υλη ου
κατερχεται, εως ου σιγησηι ο ανεμος. Και τοτε εκπιπτουσιν υλομανουντων των
ανεμων, εκκεχυνομενων λαυροει δως, ως υπο του πυρος του ανωθεν κατακαιομενος
ο ανεμος συν τηι υληι λαυροειδης γινεται· και ουτω γινονται αι κομηται. Ἅμα δε τωι
κρυει εκπεσηι πεπυρακτωμενος α νεμος, γινεται παλιν χλυος και σμιγεται τωι ομοιωι
αυτου αερι.
IX. Περι αστραπων και βροντων

 
 

126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Η αστραπη ουκ εν ετερωι τροπωι γινεται, ει μη συναλλαττομενων των ανεμων
και των νεφελων συγκρουομενων, ως βιαζομενων υπο των ανεμων, γινεται κτυπος
εν δε τωι κτυπωι συγκεχυται το πυρ παρα του ουρανιου πυρος. Προτερα δε η βροντη
της αστραπης γινεται· ημεις δε οξυτερον εχοντες την ορασιν, δια τουτο πρωτον θεω
ρουμεν την αστραπην, μετα δε ταυτα ακουομεν την βροντην, διοτι βραδυτερον την
ακοην εχομεν. Βλεπε, εν παραδειγματι υποδειξω σοι· απεχοντος σου τινος ποῤρωθεν
κοπτοντος ξυλον, βλεπεις αυτου την αξινην συγκρουομενην, και ουτω μετα μικρον
τον κτυπον ακουεις.
X. Περι τι εστιν αστραπη; Ἄνωθεν προς τον αιθερα ηπλωμενον υπαρχει το
πυρ εν ολωι τωι προσωπωι του ουρανου· αυτο γαρ εστι το τεταρτον στοιχειον και
ισομερει των ετερων τριων, ως μη ισαζομενων ο κοσμος απωλετο αν· οιδε γαρ ο
δημιουργος, πως παρεσκευασεν αυτα.
XI. Περι κεραυνου Ὁ μεν κεραυνος ουτω γινεται. Συγκρουομενων των
νεφελων γινεται, ωσπερ προειπομεν, κτυπος και μετα τον κτυπον γινεται πυρ. Το δε
πυρ εκεινο εαν τυχηι και συνουσιασηι μετα κομητου, ου χλιανει ως οι κομηται, αλλα
επι γης επεισερχεται και 520 φθειρει, θανατοι και απειλει, αλλ' ου καιει, ως λεγουσι
τινες. Και ουτως γινεται ο κεραυνος, ονπερ ημεις λεγομεν αρκον.
XII. Περι του σεισμου Περι δε του σεισμου ακουσον και οσον κατα δυναμιν
δηλωσω υμιν, ινα μετα κα θαρας αποδειξεως επι τουτο το του θεου μεγα μυστηριον
επιδειξαι ου δυναμαι, οτι των του θεου κριματων και προνοιας αυτου και βαθος και
υψος της αυτου σοφιας εξιχνιασαι ανθρωπινη ου δυναται γλωσσα, αλλ' ουδε γνωσει
επ' αυτα συνιει, ουδ' αυτος ο θαυμασιος Παυλος ισχυει εξιχνιαν τας οδους Κυριου·
αλλ' ως ευσπλαγχνος ων οικτιρμων και πολυελεος και πασαν σοφιαν και συνεσιν
φιλανθρωπως τωι του αυ του εχαρισατο πλασματι, ουτω γνωριζει ημιν, οτι πασα
κτισις κινειται, ως προειπομεν, υπο τεσσαρων στοιχεων. Τα μεν δυο εισιν ευφερη ως
ελαφροτερα κουφιζομενα εν τωι αιθερι, αλλ' ουτε ανωθεν εκλειπουσιν ουτε
κατωθεν· αλλ' οπου ουκ εισιν ουδε ιστανται, λεγουσιν, ου φθανουσιν, αλλα και
εκειθεν και δυναμει αυτων ενεργουσιν. Ἐν δε τωι ουρανωι ουκ εστι γη· αλλ' ο
κονιορτος αυτης λαυροειδης γινεται συν τωι αερι και εκκεχυται πεπυρακτωμενος και
εμφανης τωι κοσμωι τωι κατω φαινεται. Ἐν δε τηι γη ουκ εστι πυρ· αλλα του πυρος αι
δυναμεις πολλακις επι γης ενεργουσι. Ουτως ουδε εν τωι ουρανωι υδωρ, αλλα και αι
νεφελαι αυτο προς ουρανους αναγουσι. Γεγραπται, οτι και υπερανω των ουρανων
υδωρ υπαρχει· αλλο γαρ το υπερκοσμιον και αλλο το εν κοσμωι φαινομενον.
Τοιουτοτροπως ο αηρ ισχυρον εστι στοιχειον και ανωθεν και κατωθεν ενεργει
πολλακις και σημεια και τερατα ποιει. Ἐξ εσχατου της γης αναγει νεφελας συν υδατι
προς ουρανους, αστραπας ποιει, βροντας τρανοτατας και φοβερας, ωστε και οι
ουρανοι σειονται και ηχουσι· και εν τωι πυρι συνενουται και κεραυνους ποιει δια
πυρος. Και παντας ο αηρ εκθροει και ταραττει· την θαλασσαν μετατιθει και εκ βυθου
αμετρητου συνταραττει και παντα κυμαινει εν εξουσιαι πολληι· περικυ κλοι την γην·
αυτο γαρ το στοιχειον ισχυροτερον παντων και πολεμικον υπαρχει. ∆ια τουτο και
υπ' αυτου ο σεισμος γινεται και πασα η κτισις κινειται· η γαρ γη, ως ειρηται, ου
βασταζεται υπ' ουδενος.
XIII. Περι στοιχεων των δ-ων
Ὁ μεν αηρ πρωτοκτιστον παντων υπαρχει στοιχειον, υπο δε του αερος το
υδωρ γενναται. Και οντος αερος, ομως εξερχομενου εκ του στοματος σου αερος,
υποπι πτει υπο την σην πολιαν δροσια, ως υπο τεσσαρων στοιχεων και ο ανθρωπος
συνηρ 522 μοσμενος υπαρχει και πασα η κτισις. Το δε υδωρ χουν αποτελει· ει βουληι,
 
 

127

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο οψηι αληθως· Λαβε υδωρ απο βροχης καθαρον εν υελιωι υδριαι και αφες αυτο
το υ δωρ, εως ου εκλειπηι, και ευρεις χουν, ως ειπομεν. Το δε χουν γεννα λιθον και σι
δηρον και πυρ αποτελει. 20Ἐνταυθα ειπομεν την των στοιχειων και αλλων τινα διη
γησιν εν συνοψει· τα νυν τα της ημετερας ιστοριας αυθις αψωμεθα. χιηι. Τωι αυτωι δη
φθινοπωρωι, του #22 ξβ-ου ετους δηλονοτι, τε λεως επανεστησαν οι της
Πελοποννησου Ἀλβανιται κατα των δεσπο των και αυθεντων αυτων· και τον
Καντακουζηνον Μανουηλ δεσποτην ταχα πεποιηκασι, περι ου ουκ οιδα τι ειπειν,
ποθεν και δια τι ουτως επε χειρισθη. 2. Τωι δε ∆εκεμβριωι του αυτου ετους ελθοντος
παλιν του 20Ἀμαρη, υιου Τουραχανη, μετα στρατοπεδου εις βοηθειαν των δεσποτων
αιτησει αυτων και, μικρον τι κακωσαντες τους Ἀλβανιτας και τον αιχμαλωτον
αυτου αδελφον χαριν λαβων, επανεστρεψεν. 3. Ἐν ωι δη χρονωι και μηνι ανειλεν
αυτοχειριαι τον φιλτατον μου υιον Ἰωαννην ο ασεβεστατος και απηνεστατος αμηρας,
ος δηθεν εβου λετο την αθεμιτον σοδομιαν πραξαι κατα του παιδοσ χρονων οντος
δεκατεσσαρων και μηνων οκτω παρα ημεραν μιαν· κατα δε φρονησιν και ηλικιαν
ωσαν πλειονων ετων ην. Οι μοι, οι μοι τωι δυ στυχει και αθλιωι γενετηι! 4. Τωι αυτωι
δη ∆εκεμβριωι απηλθον καγω εις το Λεονταριν και τον δεσποτην τον κυρ Θωμαν τον
πορφυρογεννητον προσεκυνησα· και εις την δουλοσυνην αυτου προσεδεξατο με και
το χωριον την Κερτεζην ευηρ γετησε μοι αργυροβουλλωι. Και προς τους δεσποτας
Σερβιας τον συμπε θερον και γαμβρον αυτου ητοιμασεν απελθειν με τωι εαρι του
αυτου ετους δια πολλας και αναγκαιας δουλειας ωφελιμους ανα τουτων. Και 20ετοι
μασθεισ παρεγενομην εις Μεθωνην, ινα δια πλευσιμου εκειθεν απελ θω εις
Ἐπιδαυρον της Ἰλλυριας κακειθεν εις την Σερβιαν· και εσκοπτην της οδου δια την
γενομενην συγχεσιν εν τηι Πελοποννησωι ενεκεν της φυγης του γυναικαδελφου του
δεσποτου κυρ Θωμα, υιου Κεντηριωνος του πριγκιπου, απο της του Χλουμουτζιου
φυλακης. Ἐν τωιδε τωι του και ρου διαλειμματι ο αμηρας επηλθεν κατα της Σερβιας
και τον Ὁμοβρυδον παρελαβεν. 5. Και απηλθον εγω δια θαλασσης εις την Πατραν
και εκειθεν δια της Βοστιτζας διελθων περαν εις Αιτωλιαν, και τηι πρωτηι
Σεπτεμβριου του #22 ξγ-ου ετους εφθασα εις την Αινον, ινα καιρον τινα εκεισε δια
βιβασω αποκρυφως, εως ου ο αμηρας δια του της Σοφιας μερους επα ναστρεψηι εις
Ἀνδριανουπολιν και ελευσωμαι καγω, ινα τους οικειους μου αιχμαλωτισθεντας
εξαγορασω. Και ελθοντος του αμηρα εν τηι Ἀν 524 δριανουπολει παρεγενομην καγω
εκεισε και παρα του πρωτου ιπποκομου του αμηρα τουνομα Ἰβραημ τζελεπη20
εξηγορασα την εμην συ νευνον, ουκ αυτην μονην, αλλα και την μετ' αυτης
Χρυσοβεργιναν· και εν τηι Πατραι τωι Φεβρουαριωι μηνι μετ' αυτων επανεστρεψα,
πολλα κα κοπαθησας και καταναλωσας εν τηιδε τηι αποδημιαι. 6. Και οτε εγω εις
Ἀνδριανουπολιν διετριβον, τωι Ὀκτωμβριωι δη μηνι ηλθεν ο Τουραχανης μετα των
υιων αυτου και πολλων στρατοπεδων εις βοηθειαν των αυθεντων και δεσποτων και
τους Ἀλβανιτας παντελως εδουλωσαν, τους ποτε αφηνιασαντας, και τον
ψευδοδεσποτην αυτων εδιωξαν. 7. Ἐν ωι δη χρονωι και τηι β-αι Ἰαννουαριου μηνος
εγεννηθη τωι δεσποτηι κυρ Θωμαι ο κυρ Μανουηλ ο Παλαιολογος. 8. Και τωι
Σεπτεμβριωι μηνι του #22 ξδ-ου ετους απεθανε Θαμαρ η καλη μου θυγατηρ
αιχμαλωτος ουσα εν τωι του αμηρα σαῤραγιωι λοι μωδει νοσωι, ουσα ετων ιδ-ων και
μηνων πεντε. 20Ἥν ποτε δια προσταγματος του αοιδιμου βασι λεως κυρ
Κωνσταντινου του αυθεντος μου εδεδωκειν εις συνευνον τωι κληρονομωι και
αυθεντηι της Αινου και της Ἰθωμης και των περι αυτην, ως προεφην εντοις πρωην
βιβλιοισ. Ἔγωγε ο αθλιος ουκ οιδα τον τουτης θανατον· οι μοι, οι μοι τωι αθλιωι
γενετηι! Και τηι κε-ηι του Ὀκτωμβριωι απεσταλην πρεσβυς προς την των Ἑνετων
αριστοκρατιαν, δουκος οντος ετι αυτου του Φραγκισκου Φου σκαρι, υφ' ων
ευηργετηθην δια χρηματων τε και γραμματων. Και τηι -ηι του Ἀπριλλιου
 
 

128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επανεστρεψα εις την Πατραν, θεου και μονον βοηθειαι αλυξαμεν το της θαλασσης
κακον, οπερ καθ' οδον ημας ευρε. 9. Τωι δε Ἰουνιωι του αυτου ετους παρελαβεν ο
αμηρας την Ἀθη-νων πολιν. 10. Και τωι Ἰουλιου απελθοντος του αμηρα εις Ἄλβαν
και σχεδον αλωσας το πλεον μερος αυτης, τελει κακως εδιωχθη παρα των ελθοντων
εις βοηθειαν του Ἰαγκου δηλονοτι και Καπιστριανου και ετερων εξοχω τατων
ανδρων· ος ηττηθεις φευγων ᾤχετο και ο χρησιμος εκεινος μπεηλερμπεις απεθανεν.
XV. Και τωι #22 ξε-ωι ετει ο του της Ουγκριας στρατοπεδου αρχων και
κυβερνητης Ἰαγκος ετελευτησεν, αλλα δη και ο Καπιστριανος, ετι δε και ο της
Σερβιας αρχων και δεσποτης Γεωργιος ο Βουλκος ετελευ τησε. Και Μαΐωι βʹ του
αυτου ετους και η βασιλισσα η γυνη αυτου απε θανεν· εν ηι σχεδον ημεραι και ωραι
διεβη προς τον αμηραν η θυγατηρ 526 αυτης η αμηρισσα μετα του τυφλου του
πρωτου αυτης αδελφου και του θειου αυτης Θωμα του Καντακουζηνου, αρασα μεθ'
εαυτης απαντα τον βιον, ητοι περιουσιαν και υπαρξιν κινητην, φοβουμενοι δια τον
βιον της μητρος τον αδελφον και την νυμφην αυτων. 2. Και τωι αυτωι ετει #22 ξ -ωι
μηνι Νοεμβριωι απεθανε και αυτος ο δεσποτης Λαζαρος· και ο αμηρας 20Μεεμετησ
τον αυτου μπεηλαρμπειν απεστειλεν, ινα, ει δυνατον ην, μετ' ειρηνης το
Σμεντοροβον και πασαν δη την Σερβιαν μετ' ειρηνης λαβηι και αλλον αντ' αυτων
<τοπον> δωσηι τηι γυναικι και τοις τεκνοις αυτου δη του Λαζαρου, οπερ και ου κατωρ
θωσε τοτε, ει μη μονον το Περιστεριν παρελαβε προδοσιαι, κατα δε τινα καιρον και το
Σμεντοροβον και τον αλλον τοπον και τηι βασιλισσηι εδω κε ταχα τινα καστρη, απερ ο
αμηρας εν τηι Μποσθειαι κεκτητο. 3. Μαΐωι δε ιε-ηι του αυτου ετους ο αμηρας
παραγεγονεν εις την Πελοποννησον και την Κορινθον καταλειψας στρατωι
περιεκυκλωσεν αυ την πολιορκων· αυτος δε ελθων εν τωι μεσωι του τοπου και παντα
τα εκει σε, τα μεν ηιχμαλωτευσε, τα δε ηφανισε και ενεπρησεν, εξαιρετως δε την
Ἄκωβαν, τον Ἀετον και τα Πενταχωρια. Κακειθεν εξελθων κατα του Μοχλιου
επεδραμεν, ο δη και ο τοτε εκεισε ηγεμονευων, ολιγον αντι σταθεις, ειτα εδωκεν
αυτο μετ' ειρηνης τωι αμηραι ο καλοκαιγαθος Ἀσα νης ∆ημητριος. 4. Και τωι Ἰουλιωι
μηνι του αυτου ετους κακειθεν παλιν επιστρεψας ο αμηρας εις Κορινθον επεσεν, ην
δη και δεδωκασιν αυτωι οι γενναιοι αρχοντες ανευ αντιλογιας τινος, ο Ἀσανης
Ματθαιος λεγω, 20ο γυναι καδελφος του δεσποτου κυρ ∆ημητριου, υιος δε Παυ λου
του Ἀσανη, το παλαιον και νεον κακον, και ο Λουκανης Νικηφορος. Ὃ γεγονεν εν
μηνι Αυγουστωι τηι -ηι. Ὧν ο μενεις ηγεμονευεν εν αυτηι, ος ουδεν ωφελεν, ο δε
Ἀσανης ην απεσταλ μενος σπουδηι παρα του δεσποτου εν αυτηι, οπως χρηστοτερως
φυλαξηι την πολιν· κακεινος δε συντομωτερως παρεδωκεν αυτην. Ουκ οιδασιν, ει
και την Κορινθον εδωσαν, δηλον εστι κατα τα πραγματα, οτι ωσπερ κεφαλη εν τωι
σωματι, τοιουτοτροπως και εν τηι Πελοποννησωι ηδε η πολις ειχε. 5. Ταχα και
ορκωμοτικα ειρηνης πεποιηκασι μετα καταστασεως, οτι και ο δεσποτης ο κυρ Θωμας
την Πατραν δωσηι μετα και της πε ριοχης αυτων, ετι δε και τα Καλαβρυτα και απλως
παντα, οσα ο μακα 528 ριτης ο βασιλευς κυρ Κωνσταντινος δεσποτης ων εν τηι
Πελοποννησωι ειχεν. Ἅπερ δη ως ηκουσεν ο δεσποτης κυρ Θωμας, ο αυθεντης και
κυριος αυτων, εν τηι Μαντινειαι διαβιβαζων πανοικι, ελθων εις τα περι της Τρυπης
βουνα, ενθα δη και ο αδελφος αυτου ην και οι ρηθεντες κατασταται των τοιουτων
αξιεπαινων εργων ηλθον, και ανευ συμβουλης η αντιῤρησεως μη ποιησας αναβολην
ουδεμιαν, απεστειλε τον αυτου με γαν πριμικηριον τον Λαζαρον και παντα τα
ρηθεντα αστεα τωι αμηραι πα ρεδωκεν ως λαχανα κηπου. Τηι δ' αυτηι σχεδον ημεραι,
επει ο αμηρας ην αναγκαζομενος εξελθειν της Πελοποννησου δια τινα αιτιαν,
καταλειψας Ἀμαρην, τον του Τουραχανη υιον, ινα αυτα λαβηι αντι του αμηρα, ο δ'
εκειθεν διεβη.
 
 

129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

XVI. Τωι δ' Ὀκτωμβριωι μηνι του #22 ξζ-ου ετους ο αμηρας απο στειλας
πρεσβυν προς τον δεσποτην κυρ ∆ημητριον, αιτων την θυγα τερα αυτου εις γυναικα,
20ην εσχεν εκ της αυτου συζυγου, της του Παυλου του Ἀσανη θυγατρος, του πατρος
Ματθαι ου20, ει δ' ου, μαχη ανα αυτων εσεται. Ὁ δε περι τουτου συνοικεσιου πρε
σβυς ελθων και προς τον δεσποτην κυρ Θωμαν, εις τον Ποντικον ευρι σκομενον,
τους ορκους της αγαπης απετελεσε και τα μη φθασαντα αστεα δωθηναι τωι αυθεντηι
αυτου εσχε κατα τας συμφωνιας, ως ειρηκαμεν, και απηλθε. 2. Τον δε Ἰαννουαριον
μηνα του αυτου ετους και ο καλοκαγαθος Λουκανης Νικηφορος η μαλλον ειπειν
Πελοποννισιοφθορος, λογιζομε νος ειναι των πρωτων και πιστων αρχοντων του
δεσποτου κυρ ∆ημη τριου, και τινες αλλοι συν αυτωι των Ἀλβανιτων και
Πελοποννησιωτων, μη λογιζομενοι, οτι, α επιμελουντο πραξαι, εις κακιαν αυτων
προχειρον ωικονομουν, επεισαν τον δεσποτην κυρ Θωμαν, ινα μαχην εγειρηι κατα
του αδελφου αυτου και κατα του αμηρα επαναστασιν ποιησηι και φαγηι τους ορκους
ως λαχανα, ους προ ολιγου μετ' αυτων εποιησεν. Και ο αλ λος αγαθος ανηρ Ἀσανης
ο Ματθαιος δια το προς τον αμηραν ειναι απε σταλμενος περι του ειρημενου
συνοικεσιου του ανα της τουτου ανεψιας και του αμηρα ταυτα ουκ εγινωσκεν. 3.
Ἐξελθοντος ουν του δεσποτου κυρ Θωμα εις τας αρχας του Φε βρουαριου μηνος του
αυτου ετους απο της Ἀρκαδιας και ενωθεντος μετα των εργαζομενων κατ' αυτου η
και μαλλον ειπειν τα κατ' αυτων, ως ο λογος προιων δηλωσει, παρελαβον απο μεν
των Τουρκων τα Καλαβρυτα και μονον εκ των αστεων, ων ηλπιζον λαβειν, α οι
Τουρκοι κεκτηντο, απο δε του δεσποτου κυρ ∆ημητριου, απερ αυτοι οι εργαται των
κακων ηγεμονευον, Καρυταιναν λεγω και Ἅγιον Γεωργιον, Βορδονιαν, Καστριτζαν
και ετερα τινα, ινα αυθις εχωσιν αυτα, ουχ ως πρωην εκυ βερνουν, αλλ' ως αυθενται
ιδιοι. Ἐκατωρθωσαν ουδεν αλλο οι φρονιμοι και 530 πρακτικοι και γενναιοι
αρχοντες η μονον οτι εσχον κατ' αυτων θεον τον του παντος ποιητην και αυθεντην
των επι γης ισχυροτερον. Και ουτως το σκανδαλον εποιησαν ανα των αδελφων και
αυθεντων αυτων, ουκ ενθυμηθεντες οι αθλιοι του αψευδους λογιου, οτι πασα
βασιλεια διαμερισθεισα καθ' εαυτην ερημουται, ουτε του παροιμιωδους λογου του
προς τους δυο ουδ' Ἡρακλης, αλλ' επανεστησαν και προς τους τρεις. Και τουτων
ουτως προβαντων, πρωτον μεν ο θεος παρειδεν αυ τους· και τι επραττον, ουκ
εγινωσκον, αλλ' ως τους ιχθυας τους εσω της σαγηνης οντας και αγνοουντας, οτι
παντες μελλουσιν ελκεσθαι εις γην, εν οσωι εως τουτο γενηται, αλληλως διωκονται
και αλισκονται και φθει ρονται οι ελαττονες υπο των μειζοτερων, ουτως και ουτοι.
4. Ὁ μεν γαρ δεσποτης κυρ Θωμας παρεπιπτε και επολιορκει τα του αυταδελφου
αστεα και χωρας, ζαρναταν λεγω και τα ετερα της επιτροπικης του Μελισσηνου20,
την Καλαματαν και αλλα οσα εις χειρας ειχεν ο δεσποτης κυρ ∆ημη τριος εν τωι
Μεσσηνιακωι κολπωι20· και συνεργον ευρε πρωτο στρατορα τον αριστον
φραγκοπουλον Νικολαον, τον Ευδαι μονοιωαννην Λεοντα, τον μεσαζοντα και τον
συγγαμβρον του αδελφου αυτου, και τον περιποθητον γυναικοθειον, τον μαλλον
Κυδωνι δην η Τζαμπλακωνα ονομαζομενον. Ὁ δε δεσποτης κυρ ∆ημητριος πα λιν το
Λεονταρι και τα περιξ αυτου επολιορκει και την Ἄκωβαν, ος εις συνεργους ευρε και
αυτος Γεωργιον τον Παλαιολογον και τινα τουτου εξαδελφον και τον γαμβρον
αυτου Μπουχαλην Μανουηλ, ος εμε σαζον κατα του δεσποτου κυρ Θωμα. Και ο μεν
παρελαβε ταχα την Ζαρναταν, ο δεσποτης κυρ Θωμας λεγω, και το Λευκτρον και το
πολυ της Μανης ζυγον, ετι δε και την Καλαματαν. Του δε δεσποτου κυρ ∆ημητριου
ερχομενου εμβηναι εν τωι Λεονταρει, και μαθων τουτο ο α δελφος αυτου, δραμων
επρολαβε και εισηλθεν εν τωιδε τωι αστει· και ου τως ο δεσποτης κυρ ∆ημητριος
απεμεινεν απρακτος. Του δε Παλαιολο γου Γεωργιου και των Μπουχαλεων
φυγοντων μονων και απελθοντων συν αυτωι επαναστρεφοντι εις Σπαρτην. 5. Ἔτι δε
 
 

130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το κακιστον και ανωφελεστατον των Ἀλβανιτων γενος ευκαιριαν ευροντες της
υποληψεως και αρπακτικης και πλεονεκτικης και αδικου αυτων γνωμης αρμοδιον,
τι ουκ επραξαν η τι ουκ ειργασαντο κα κον; Ἀπιστουντες γαρ τρις του σαββατου εκ
του ενος αυθεντου προς τον αλλον απηρχοντο· και αντι του ειπειν κωμας η αστεα,
καστρας ελε γον κατα την αυτων γλωσσαν την βαρβαριζουσαν και εις κεφαλατικα
απηιτουν· και ουτως ποτε μεν προς τον ενα των δεσποτων απηρχοντο, ποτε 532 δε
αλλοι αυτων προς τον ετερον. ∆ια μεσου ουν αυτων παν τι αρα ευρι σκετο των
αθλιων ταχα Ῥωμαιων τε και ετερων Ἀλβανιτων και συγγενων και οικειων αυτων
πολλακις διηρπαζον και ηφανιζον παντα. Ἐγενοντο τοιαυτα και τοσαυτα, οτι τις
αυτα ου θρνηνησειεν; Ἀλλα δη και αυτοι οι Τουρκοι οι εν Κορινθωι και εν Ἀμυκληι20
και Πατραι ευρισκομε νοι, λαβοντες καιρον επιτηδειον, τους μεν ηιχμαλωτιζον, τους
δε απεκτει νον, τους δ' αυθεντας και τους αρχοντας κατεγελων, βλεποντες καθ' εαυ
των τα ξιφη ωθουντας. 6. Ταυτας δη τας εργασιας εννοησαντων ημων εν τηι
Ἀρκαδιαι ον των, ενθα δη και επραττοντο τα αυτων συμπερασματα, συν ημιν ην και
ο της χρηστης ριζης καρπος Νικολαος Μελισσηνος ο νεος και ορφανος, ον ποτε
εμελλον ο δυστυχης εγω γαμβρον ποιησαι μοι· ος αναμεσον των δυο αυθεντων και
δεσποτων κακως και αυτος και πικρως διεκειτο· ο μεν γαρ δε σποτης κυρ ∆ημητριος
επεμπεν αυτον προς τον δεσποτην κυρ Θωμαν, ο δε παλιν ομοι ως εποιει, και ουκ
επαυον εις προς τον ετερον πεμπειν αυτον και ουκ αν το ζην αυ τωι εδιδουν, αλλα
συναλληλως αυτοις εκρατουν παντα τα εκεινου, α η ιστορια προε δηλωσε, τα εν τηι
Πελοποννησωι· και μαλλον η ζωη αυτου αναμεσον των τοιουτων σκανδαλων
εκινδυνευεν, ημων δε βλεποντων τας τοσαυτας μεγαλας ακαταστασιας και τα
αυτων συμπερασματα σκοπησαντες, προ του εξελθειν κυρ Θωμαν τον δε σποτην εκ
της Ἀρκαδιας, εξηλθομεν και ημεις πλασαντες αιτιας τινας και παρεγενομεθα εις
Πιδασον, η νυν Μεθωνη καλειται. Ἀλλα δη και ο χρησιμος αρχων γνωσει τε και
πραξει και γενει Γεωργιος ο Ῥαουλ, 20ο επι μητρος θειος του, ον η ιστορια
εδηλωσεν, Νι κολαου του Μελισσηνου του και μελλογαμβρου μου, και αυτος αφεις
την αυθεντιαν και πασαν την αυτου κτησιν τε και περιουσιαν παρεγενετο και αυτος
μεθ' ημων εν τηι Μεθωνηι, περι το τελος του ∆εκεμβριου μηνος του αυτου ετους. 7.
Και καθημενοι αμφοτεροι εν τωι λιμενι εκαραδοκουμεν καθο ρωντες το της τοιαυτης
τρικυμιας τελος, ει και ο θεος μακροθυμησηι, ινα οι ασυνετοι ποτε συνησωσιν και οι
μωροι ποτε φρονησωσι· και ομο νοια και ειρηνη γενεσηται αναμεσον αυτων και του
θεου δεηθωσι και ελεησηι μεν αυτους ως ελεημων θεος, προσταξηι δε και τον δημιον
αυτου αμηραν και εασηι αυτους ζησαι πλειονα χρονον. Τοπον γαρ και ταξιν εχει και
αυτος προς θεον, οιαν οι αυτου δημιοι προς αυτον, οιτινες πλη ρουσι μεν τωι
προσταγματι και τηι προσταξει αυτου, εισι δε και μισητοι και αποτροπαιοι. 8. Και
τουτων δη των προῤρηθεντων κακων κατα της 20Πελοπον νησου20 παντος αθλιου
τοπου γενομενων, ελθοντος δε και μερους των 534 Τουρκων στρατου εξωθεν,
κατεδραμον τον τοπον απαντα, και ινα, απερ κακα παρελιπον οι οικητορες και
κυριοι και αυθενται και αρχοντες, ου 20προαιρεσει, αλλ' ανδρειαι20, πραξωσιν αυτοι,
και του μεν ενος των δεσποτων εχθροι οντες, του δ' αλλου ταχα φιλοι. Ὃν δη
δεσποτην, τον και εχθρον αυτων κυρ Θωμαν, εις τα περι το Λεονταριν ελθοντες
ευρον αυτον και κακως εδιωξαν και απεκλεισαν αυτον εν τωι αστει· και πολλους των
αυτου απεκτειναν και ηιχμαλωτισαν. Ἔπειτα εστησαν τας σκηνας αυτων πλησιον
του Λεονταριου και μετ' ολιγον εξελθοντες απηλ θον εις τα περι την Σπαρτην προς
τον εαυτων φιλον δεσποτην κυρ ∆ημητριον μετα νικης και πολλου κερδους ζωων
τε και ανθρωπων. 9. Μολις ουν ποτε εννοησαντες οι αυθενται και αδελφοι το κακον
της εαυτων μαχης και συναχθεντες εις το Καστριτζιν εποιησαν ταχα ορ κους
ειρηνης, του της Λακεδαιμονιας μητροπολιτου, 20ητοι της Σπαρ τησ μετα του
 
 

131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σακκου αυτου ιερουργησαντος. Και οτε εν τηι θειαι ιερουρ γιαι εδεικνυε τα αγια τωι
λαωι λεγων μετα φοβου θεου και πιστεως προ σελθατε, εν εκεινωι τωι καιρωι
προσηλθον οι αυθενται και αδελφοι και ωμοσαν, 20ινα την ειρηνην φυλαξωσιν.
Ἔμεινεν μεν, ως ηκου σαμεν, ο δεσποτης κυρ ∆ημητριος εν τοις συμφωνημενοις
μεχρι τινος και παλιν ο αυτος εις ουδεν τους ορκους ελογισατο και καινας μαχας και
σκαν δαλα εποιησεν. Ὢ της ανοχης και μακροθυμιας σου, Χριστε βασιλευ, και εις
αυτον και τους αιτιους! Και ηρξαντο ετι τα κακα παλιν των χθες τοιουτων φρικτων
ορκων αθετησαντων· και επραττεν εκαστος αυτων κατα του ετερου, οση δυναμις,
ελπιζοντες ο μεν εις την φιλιαν του αμηρα και βοηθειαν, και την αδικιαν
20ενθυμουμενοσ, ην ηδικηθη 20υπο20 των υποχειριων αυτου, ο δε εις την επιορκιαν
του αλλου και εις το κατα ασεβων ταχα μαχεσθαι. 10. Τουτων ουν ουτως κακως
πραττομενων παρηλθεν ο χειμων του #22 ξη-ου ετους· και ιδου του αυτου ετους
μαΐωι μηνι ο αμηρας εξηλθε κατ' αμφοτερων. Και παραγενομενου αυτου εξ ορθου εις
την Σπαρτην, επει εκει ευρισκετο ο δεσποτης κυρ ∆ημητριος δια τον αδελφον αυτου
και εχθρον ειναι εν Καλαμαται, και επολιορκει την Μαντινειαν και 20παν τι ετερον
της επιτροπικης του Μελισσηνου Νικο λαου, ο ηρχετο παρα του δεσποτου κυρ
∆ημητριου εν τηι περιοχηι του Μεσσηνιακου Κολπου· και μεγα κα κον ην. Του δε
αμηρα φθασαντος εν τηι Σπαρτηι, κατηλθε αυτοθε λωσ ο δεσποτης κυρ ∆ημητριος και
εδουλωθη αυτωι. Και ουτως ο αμη ρας παρελαβε και αυτον και την Σπαρτην και, τωι
δεσποτηι φυλακην πε ριθεις, ειπεν αυτωι. Ὦ δεσποτα, επει ουτως συνεβη σοι τα
πραγματα, τον τοπον τουτον αρχεσθαι υπο σου αδυνατον. Ὅμως επει πατερα σε
εστησαμεν εχειν και το κορασιον σου λαβειν ημας εις γυναικα, τον το πον τουτον
δος ημιν, συ δε και το κορασιον σου ελθατε συν ημιν· και 536 χαρισομεν υμιν
ετερον τοπον προς σιτηρεσιον υμων και ζωαρκειαν· ος γε στερξας και ακουσιως. 11.
τελειωσας δε τα του γαμου και των ετερων πραγματων, ο αμηρας μετα του δεσποτου
ομιλησας τα παντοια διωρθωσεν, ως εβουλετο. Και εξαπεστειλαν αρ χοντας τινας
Τουρκους και Χριστιανους εν τηι Μονεμβασιαι, ινα την συ ζυγον και βασιλισσαν και
την τουτου θυγατερα και αμηρισσαν λαβω σιν, εκεισε γαρ αυται υπηρχον δια το
ισχυρον και αδιασει στον ειναι το φρουριον, αλλα δη και το φρουριον παραδω
σωσιν. Ὦν το μεν εγενετο, ηγουν δια τας γυναικας, εξηλθον γαρ και παρεγενοντο
εκουσιως, ενθα ησαν ο τε αμηρας και ο δεσποτης· το δε λαβειν το αστυ, οι
Μονεμβασιωται, ως παντοτε εκπαλαι ησαν τα αυ των κατορθωματα αξια διηγησεως,
ουτω και τοτε εκ νεου εποιησαν και ουκ ηνεσχον το παραδωσαι αυτο. Ὁμοιως και,
ος ηγεμονευων εκεισε ευρισκετο, Μανουηλ Παλαιολογος Συναινων τας καλας
γνωμας των πολιτων, ουκ ηθελον λοιπον ακουσαι, ως την πατριδα εις χειρας των
ασεβων παραδωσωσιν, αλλα τους αποσταλθεντας αρχοντας του δεσποτου και του
αμηρα και τους συνελθοντας αυτοις ετερους στρατιωτας του λαβειν το φρουριον
κακως απεδιωξαν. Και ταυτην την απολογιαν αυτοις εδωσαν· Ειπατε ταυτα τωι
αμηρα, οτι παν αστυ και φρουριον κτισθεν μετα μηχανης και τεχνης ανθρωπινης και
διορθωθεν και ασφαλισθεν, παλιν μεν οι ανθρωποι οι εντος αυτου εξουσιαν εχουσιν.
Ἡ δε ημετερα πατρις και χωρα ουχ ουτως υπαρχει, αλλ' η φυσις αυτη εφιλοδωρησε
και εκ του θεου και της τοπου κρημνοτητος την ισχυν και ασφαλειαν εχει. Και οταν
θελησις και βουλη εστι τωι Κυριωι ανωθεν, το θελημα αυτου γινεται και ου δυναμεθα
αντιλεγειν τι και, οις βουλεται, χαρισηται· ημεις δε ουδεμιαν εξουσιαν εχομεν τα πα
ρα θεου κτισθεντα οριζειν και χαριζειν. Ἀπαγγειλαμενης ουν της τοιαυτης απολο
γιας τωι αμηραι και ακουσας εκεινος, εθαυμασε και τους Μονεμβασιωτας πλειστα ως
φρονιμους επηινεσε. Κρατησαντες ουν το αστυ δεδωκασιν αυτο το δεσποτηι κυρ
Θωμαι, μετα ταυτα και αυτος ταχα τωι παπαι. 12. ∆ιο ουκ εγκαταλειψομεν του ειπειν,
επει εδοξε μοι διηγηθηναι τα οσα, τι μας τε και προνομια μεγαλα, δια την του αστεος
 
 

132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καλλονην και των πολιτων αρετας οι βασιλεις κατα διαδοχην την αγιαν εκκλησιαν
αυτων και αυτους τους πολιτας τους του περιωνυμου φρουριου ετιμησαν και δωρεας
μεγιστας εδωρησαντο αυτοις. Και του μεν αστεως το ονομα οντως την κλησιν ειχεν,
οτι τοις βουλομενοις εισελθειν αληθως μιαν παρεχει την εισοδον, και ου μετα
μεχανης και τεχνης ανθρωπινης, ως ειπομεν, αλλ' αυτη η φυσις το αστυ εστολισε.
Και αδυνατον ην ευρεθηναι κατα πασαν την υφηλιον ετερον φρουριον τοιουτως
αδιασειστον και απολεμητον· και ανενοχλητον εκ πασης μεχανης πολεμικης ως
τουτο, ευρεθηναι αδυνατον. Και τα μεν του αστεως βρα χεολογως ειρηκαμεν, των δε
αρχοντων και πολιτων και του δημου τας αρετας και αν 538 δρειας διηγησωμεθα. Οι
εν γηι και εν θαλασσηι εις παντα αγαθοι εισι και επιτηδειο τατοι, εν τηι θαλασσηι μεν
ικανοπλοιοι τε και θαλαττουργοι, και νηας εμπορικας πλει στας εχοντες, και
κυβερνηται και ναυκληροι αριστοι ου μονον εν ταις ναυσιν αυτων, αλλα και επι τον
στολον τον βασιλικον κυβερνηται ουκ ολιγοι εξ αυτων εισιν· εν δε τηι χερσωι ομοιως
εν τωι ιππευειν και ακοντιζειν στρατιωται αγαθωτατοι και πεζοι αν δρικωτατοι και
δοκιμωτατοι. Οι δε αρχοντες αυτων παλιν συνετοι και σοφοι και εν τιμοι, ξενιζοντες
τους τυχοντας και παραμυθουντες. Και προ παντων, την πιστιν και ευνοιαν ην
εφυλαττον εκπαλαι και εως του νυν εις θεον και εις την αρχην Ῥωμαιων, δια ταυτας
μεν τας τοιαυτας χαριτας και αρετας και εις τους βασιλεις ευνοιαν και πιστιν, εν
διαφοροις καιροις διαφορως οι κρατουντες ανακτες ετιμησαν και εις μεγα λα
προνομια την αγιαν εκκλησιαν αυτων ανεβιβασαν. Και πρωτον μεν τουτο το πε
ριωνυμον και υπερνεφελες φρουριον, επισκοπη ουσα της Κορινθου μητροπολεως
και, δι' ας ειπομεν αρετας των πολιτων και χαριτας του αστεως, ο αειμνηστος
βασιλευς και μαρτυς Μαυρικιος ο και Τιβεριος εις μητροπολιν ανεβιβασεν και
τριακοστον τεταρ τον θρονον εταξεν επι ετους, #22 ρα-ου, ινδικτιωνος δεκατης
πρωτης και ετερα προνο μια περι ελευθεριας της πολεως εδωρησατο. Ἐπακολουθων
δε και ο βασιλευς κυρ Ἀλεξιος ο Κομνηνος και ετεροι ταυτα ανεβιβασαν και
εβεβαιωσαν. Ἔπειτα και ο αει-μνηστος βασιλευς ο γερων Ἀνδρονικος ο
Παλαιολογος υστερον επι ετους #22 ω-ου ινδι κτιωνος πεμπτης δια τε την αρετην
και σοφιαν του της αυτης εκκλησιας τοτε προε δρευοντος κυρ Νικολαου, ζηλωι θειωι
κινηθεις οδε ο βασιλευς ενεκεν του προεδρευον τος και της των πολιτων πιστεως
και ευνοιας, ην ειχον προς αυτον, εκ τριακοστου τεταρτου θρονου εις δεκατον
ανεβιβασεν οικειωι αυτοκρατορικωι κελευσματι και ψη φωι συνοδικωι· και ετερα
πολλα προνομια τηι αυτηι αγιαι εκκλησιαι εχαρισατο. Και ταυ τα παντα τα ιχνη του
παππου επακολουθων και βεβαιωνων ο βασιλευς και αυτοκρα τωρ ο νεος
Ἀνδρονικος τον κατωθεν χρυσοβουλλον τηι αυτηι πολιτειαι εχαρισατο, ανα νεωνων
μεν και βεβαιωνων τα παλαια και εκ νεου καυτος τουτοις και τηι αγιαι εκκλη σιαι
αυτων εφιλοδωρησε. Και ταυτα παντα μεν εγω εν τωι σεκρετωι τωι βασιλικωι ειδον
και πολλακις ανεγνωκα, το δε παρον χρυσοβουλλον εις χειρας μοι μετα την
αιχμαλω σιαν ετυχον εχειν. Τα νυν δε, ως προειπον, καλως μοι εφανη εν τωι
ημετερωι βιβλιωι και εργωι και ταυτα ευρισκεσθαι, ινα τας ευεργεσιας γινωσκωμεν, ας
οι Μονεμβασιω ται ειχον παρα των βασιλεων δια τας καλοκαγαθιας και αρετας
αυτων, ινα ουκ εις λη θην δια τον χρονον γενησωνται, οπως και ακροαται και ετεροι
μιμηται και ζηλωται καλων εργων εσωνται.
Της πολιτειας Μονεμβασιωτων προνομιον
XVII. Ἐπει οι Μονεμβασιωται οι τε απο της θεοσωστου πολεως Μονεμβασιας
και απο των Πηγων ευρισκομενοι και κατοικουντες αρτιως εις τε την θεοδοξαστον
και θεοφυλακτον και θεομεγαλυντον Κωνσταντινουπολιν, αλλα δη και εις αλλας
 
 

133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολεις και χωρας της βασιλειας μου εισιν αποτεταγμενοι δια χρυσοβουλλων και
προσταγμα των των αγιων και αοιδιμων και μακαριων μου αυθεντων και βασιλεων,
του τε πατρος, παππου και προπαππου της βασιλειας μου, ινα, εφ' αις αν ποιωσι
πραγματειαις εις την θεοδοξαστον Κωνσταντινουπολιν, την Σηλυμβριαν, την
Ἡρακλειαν, το Ῥαιδεστον, την Καλλιουπολιν και τας αλλας της Μακεδονιας πολεις,
και διδωσι χαριν κομερκιου 540 εις ποσοτητα νουμισματων εκατον νουμισματα
δυο, εις δε τους λοιπους παντας το πους και χωρας και σκαλας της βασιλειας μου
διαμενωσιν ανωτεροι απαιτησεως κομερ κιου παντελως, διατηρωνται δε και, ενθα
αν ευρισκωνται και κατοικωσιν ανενοχλητοι και απο πασων αλλων δωσεων και
απαιτησεων, παρεκαλεσαν δε, ινα τυχωσι και εκ νεου ευεργεσιας ιδιας παρα της
βασιλειας μου, δι' ην εχει αυτη τηι χαριτι εφεσιν και ορεξιν του ευεργετειν παντας
τους εις αυτην αναφερομενους πιστους και ευυπολη πτους, προστασσει και
διοριζεται ηδη η βασιλεια μου απολυουσα τον παροντα χρυσο βουλλον λογον
αυτοις, ινα παντες οι Μονεμβασιωται, οι τε εν τηι θεοσωστωι πολει Μο νεμβασιας
κατοικουντες, αλλα δη εκ και των Πηγων καν οπου αρα ευρισκωνται και
κατοικωσιν εις τε την θεοδοξαστον Κωνσταντινουπολιν η τε και αλλαχου,
απολαυωσι μεν της, ης ειχον προτερας εξουσιας και δεφενδευσεως δια των
ρηθεντων χρυσοβουλ λων και προσταγματων ων ειχον οι απο των Πηγων ρηθεντες
Μονεμβασιωται. Κατε πικεινα δε τοιαυτης εξουσιας ευεργετει η βασιλεια μου αυτους
κοινως ολους τους Μονεμβασιωτας, τους τε εκ των Πηγων και τους εκ
Μονεμβασιας, ινα, εφ' αις αν ποιω σι πραγματειας, διδωσιν εις το κομμερκιον της
θεοδοξαστου Κωνσταντινουπολεως υπερ εκβολης ποσοτητος νουμισματων εκατον
νουμισμα εν και υπερ εκβολης αγορας ετε ρας πραγματειας ποσοτητος νουμισματων
εκατον νουμισμα εν, ειτε δηλονοτι δια σι του εν τωι προφοριωι και αλλαχου, ενθα
βουλονται, ειτε δια οινου, εαν εξ οιασδηπο τε χωρας διακομισωσι ταυτα, η δια
προσφαγιων παστων η τομαριων η πετζιων η πα νιου η λινοκοκκου η τζοχαρικης η
τετραποδων η ετερων ειδων, ων αν βουλωνται, μηδ' ολως παρα μηδενος
κωλυομενοι επι ταις διαπρασεσι των τοιουτων πραγματειων αυτων, η καθελκομενοι
εις απαιτησεις καμπανιστικου, μεσιτικου, ζυγαστικου, μετρητικου, με τριατικου,
παχιατικου, γομαριατικου, οψωνιου, σκαλιατικου, βιγλιατικου, δεκατιας, αλιευτικης
τετραμοιριας, ξυλαχυρου, ορεινης της ενιαδος (†) ως τας εις αυτους (†) περι αυτην
απασας σκαλας, αλλα δη καστροκτισιας, κατεργοκτισιας, μαγειριας, αντιναυλου,
εξωπρασιας,
κοσμιατικου,
καπηλιατικου,
μηνυατικου,
εργαστηριατικου,
μεταξιατικου, της απαιτησεως του πανιου του εν τωι φορωι πωλουμενου, ετι δε και
του κεφαλαιου του σιταριου του εισαποταχθεντος απαιτεισθαι απο των καραβιων η
ετε ρου τινος κεφαλαιου των νυν ενεργουμενων η και εις το εξης μελλοντων
επινοηθη σεσθαι, αλλα διατηρωνται απαντων τουτων ανενοχλητοι και αδιασειστοι
παντελως. Ὡσαυτως ουδε οι πωλουντες προς αυτους η εξωνουμενοι απο των
πραγματειων αυτων, ειτε ζωα εισιν ειτε γεννηματικα ειδη η και αλλο τι, η εν τηι
θεοδοξαστωι Κωνσταν τινουπολει η εν ετεροις τοποις της βασιλειας μου απαιτουνται
χαριν κομμερκιου ενε κεν δηλονοτι της δεφενδευσεως των τοιουτων
Μονεμβασιωτων. Ἔσται δε, και οταν διακομιζωσι δια καραβιων τας τουτων
πραγματειας ειτε απο της ανω θαλασσης, ειτε απο της κατω ειτε απο της
θεομεγαλυντου Κωνσταντινουπολεως κολπων, ειτε σιτος ενι ειτε οινος ειτε ετερον
τι ειδος, ισαζωνται μεν οι δηλωθεντες Μονεμβασιωται εν τωι κομμερκιωι της
θεοφυλακτου Κωνσταντινουπολεως και ινα διδωσιν, οσον ανωτερω διοριζεται η
βασιλεια μου· οι δε εχοντες τα καραβια διαμενωσιν ανενοχλητοι χαριν των
τοιουτων πραγματειων αυτων, μητε τετραμοιριαν η αλλην απαιτησιν τινα χαριν της
τοιουτων εξουσιας παρα τινος απαιτουμενοι. Ἐαν δε διερχωνται μετα πραγμα τειων
 
 

134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτων, η απο δυσεως εις ανατολην η απο ανατολης εις δυσιν η απο μερους της Ζα
γορας διαβιβαζοντες ζωα η αλλο τι, ειτε εις την Σωζοπολιν η εις την Ἀγαθοπολιν η
εις την Μιδιαν και τας λοιπας χωρας της βασιλειας μου, οφειλωσι διατηρεισθαι ανε
542 νοχλητοι και αδιασειστοι παντελως απο τε της απαιτησεως του κομμερκιου, του
δια 542 βατικου και του ποριατικου παρα τε των κατα καιρους ευρισκομενων εις
κεφαλην των ειρημενων καστρων και παρα των εκεισε τα δημοσια διενεργουντων,
εφ' αις δ' αν ποιωσι πραγματειαις εν ετεροις τοποις της βασιλειας μου γεννηματικαις
τε και λοι παις, ειτε κατα ανατολην ειτε κατα δυσιν, ειτε εν νησοις ειτε κατ' ηπειρον,
εν τε καστροις και πανηγυρεσιν, ειτε εν αλλοις τοποις. Ἔτι δε και εις τας της
Πελοποννησου απασας χωρας και καστρα της βασιλειας μου γινομενας πανηγυρεις
οφειλωσι διατη ρεισθαι μεν και απο των κεφαλαιων παντων ανωτεροι, διατηρεισθαι
δε και παντελως ανενοχλητοι και χαριν δωσεως κομμερκιου, μηδε ενεκεν
ποριατικου διδοντες το τυχον. Ὅθεν οφειλωσι διατηρειν αυτους εις την τοιαυτην
ανενοχλησιν και δεφενδευσιν οι εις τε το κομμερκιον της θεομεγαλυντου
Κωνσταντινουπολεως και οι εις τας αλλας πασας σκαλας και χωρας και καστρα της
βασιλειας μου ενοχοποιουμενοι κατα καιρους, αλλα δη και παντες, οσοι επικρατωσι
κτηματα η ζευγαλατεια η καστρα ορισμωι της βα σιλειας μου, ειτε της περιποθητου
μου Αυγουστης εισιν ουτοι, ειτε του ερασμιωτατου μου υιου της βασιλειας μου
βασιλεως, ειτε των προσγενων αρχοντων της βασιλειας μου και των λοιπων
αρχοντων και αρχοντοπουλων αυτης, ουδε αυτοι οφειλωσι χαριν μαγειριας η
οψωνιου η αλλου τινος ζητηματος απαιτειν τι εξ αυτων η αλλο τι επα γειν αυτοις
επιτιμιον και επιβλαβες. Ἀλλα και αυτοι οι κατα καιρον μελλοντες εχειν την ενοχην
της θεοδοξαστου Κωνσταντινουπολεως αφεξωνται τελειως του επα γειν επηρειαν
αυτοις και απαιτησιν την τυχουσαν η οψωνιου η μαγειριας, η συγκα ταλεγειν
αυτους τοις λοιποις εποικοις ταυτης επι τας κατα καιρους γινομενας κοι νωφελεις
ισως χρειας συγκροτησεσιν, η ιδιως ολως απαιτειν τουτους της τοιαυτης
συγκροτησεως ενεκα· αλλ' ουδε εις ας εχωσιν ουτοι υποθεσεις, η μετ' αλληλων η
μεθ' ετερων τινων, κριθησωνται παρ' αυτων, αλλ' εν τωι σεκρετωι της βασιλειας μου.
Τηι γουν ισχυι και δυναμει του παροντος χρυσοβουλλου λογου της βασιλειας μου τα
κατα μερος περι αυτης διοριζεται, απολαυσωσι ταυτης κατα το ισον και ομοιον
τροπον και οι εξ οσφυος παιδες και απογονοι τουτων, μεχρι αν η του γενους αυτων
διαρκηι σειρα. Εις γαρ την περι τουτων απαντων βεβαιωσιν ασφαλειας εγενετο και
επεβραβευ θη και επιχορηγηθη αυτοις ο παρων χρυσοβουλλος λογος της βασιλειας
μου, απο λυθεις κατα μηνα Νοεμβριον της ενισταμενης ινδικτιωνος ιε-ης, ʹ ωκε-ου
ετους, εν ωι και το ημετερον ευσεβες και θεοπροβλητον υπεσημηνατο κρατος.
Ἀνδρονικος εν Χριστωι τωι θεωι πιστος βασιλευς και αυτοκρατωρ Ῥωμαιων, ∆ουκας
Ἄγγελος Κομνηνος ο Παλαιολογος. Το παρον ισον αντιβληθεν και ευρεθεν κατα
παντα ισαζον τωι πρωτοτυπωι, και εγραφη δι' ασφαλειαν.
xviii. λοιπον κρατουντος του δεσποτου κυρ Θω μα την Μονεμβασιαν παρα
των Μονεμβασιωτων αυ τωι δεδομενην, ο αμηρας την μεν βασιλισσαν και την αυτης
θυγα τερα, την εαυτου γυναικα, οικονομησας εστειλεν εις Κωνσταντι νουπολιν μετα
τινων των αυτου και των αυτης, τον δε δεσποτην ειχε μεθ' εαυτου. 2. Ἐλθοντος ουν
του αμηρα εν τηι Βορδονιαι, οι εκεισε γενναιοι αρχοντες φοβηθεντες εφυγον αφεντες
αυτην. Οι δε εν τωι Καστριτζι τα χα μεχρι τινος αντισταθεντες και πολεμησαντες,
τελος προσεκυνησαν 544 20μετα συνηβασεως, ινα μη αθετησηι τα εαυτων ηθη και
νομιμα· ος υπερ ταυτα και αλλας πλειστας χαριτας αυτοις επηγγειλατο. Και
κατελθοντες στεφθηναι υπερ των αν δραγαθηματων αυτων κατ' εθος, ους μεν
αυτων εκαρατομησεν, ους δε οβελοις απεκτεινε, τον δε Προινοκοκκαν λεπισας
ετελειωσεν· αξιον τε λος των εργασιων και πραξεων απελαυσαν. 3. Ἐλθοντος δ'
 
 

135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου δη του αμηρα και εις τα περι το Λεονταριν και ευρων αυτο ερημον ανθρωπων,
παρελαβεν αυτο δια το τους αν θρωπους φυγειν. Ἐν δε τωι Γαρδικι ως ισχυροτερον
αυτου εισηλ θον φυλαχθηναι· ενθα παλιν ο αμηρας παρεγενετο πολιορκων και αυτο
μεχρι τινος. Τελος δε εδουλωθησαν 20μετα συνθηκης και ορκου επαγγειλαμενος
αυτοις, ινα μηδενα αυτων ενοχλη σηι η θανατωσηι η αιχμαλωτισηι· αυτος δε τους
ορκους αθετησας και τηι μνησικακιαι και οργηι κινουμενος εν τινι πεδιωι μικρωι
συναξας αυτους, παντας δεσμευ σασ, παραναλωμα μαχαιρας συν γυναιξι και παισι
πεποιηκε. 4. Τοιουτοτροπως και οι ποτε προεστοι αυτων οι Μπουχαλαιοι επα θον
αν, ει μη εφθασεν ο μπερλεμπεης Μαχουμουτης· εξεζητησεν αυτους δια το την
γυναικα Μανουηλ Μπουχαλη δυσεξαδελφην ειναι αυτου. Οι και κακα ανταπεδωκαν
αυτωι αντι τουτων· δους γαρ αυτοις ανθρωπους, ινα μετα ανεσεως και αναπαυσεως
απερχωνται την οδον την φερουσαν εις τον εξω τοπον, διερχομενοι περι τον
Ποντικον, ευροντες πλευσιμον και δολιως αποκτειναντες τους απαγοντας αυτους
ανθρωπους του μπερ λαμπεη και εμβαντες εις το πλευσιμον, εφυγον εις Κερκυραν
κακει θεν παλιν εις Νεαπολιν· και αυτοι μεν ηλευθερωθησαν της δου λειας
οπωσδηποτε. 5. Ὁ δε πενθερος μεν Μανουηλ του Μπουχαλη, Γεωργιος ο Παλαιο
λογος, πρωτεξαδελφος δε, ως προεδηλωσαμεν της μητρος του μπερλεμπεη, βληθεις
εις σιδηρα ηγετο. Αυτος γαρ, ως προειπομεν, φυγων εκ του Λεον ταριου μετα και του
γαμβρου αυτου απηλθεν εις την Σπαρτην εις δουλωσυνην του δεσποτου κυρ
∆ημητριου· πολεμου δε γεγονοτος περι την Βορδονιαν και την Τριπην, κακως
τρωθεις εαλω· και απηγαγον αυτον δε σμιον προς τον ποτε αυθεντην αυτου τον
δεσποτην κυρ Θωμαν. Ὡς δε ιαθη απο του τραυματος, περιωρισμενου δε οντος και
φυλαττομενου οπω σδηποτε περι το ∆υῤραχιον, απατησας τους φυλασσοντας εφυγε
και πα λιν προσερχεται τωι δεσποτηι κυρ ∆ημητριωι· και εν τωι Ναυπλιωι τον πλειο να
καιρον διετριβε δια το την γυναικα και τα παιδια υπαρχειν εν τοις των Ἑνετων. 546
χιχ. Του ουν αμηρα δουλωσαντος, ως δεδηλωκαμεν το Λεονταριν και τα περι
αυτο, ετι δε και τον Ἅγιον Γεωργιον, ταυτα γαρ ιδων ο Κροκοντυλος η μαλλον
ειπειν Κροκοδειλος οικειοτερον, προσεκυνησε και αυτος τον αμηραν, το δε του
Ἁγιου Γεωργιου καστρον και τους δυο υιους αυτου δεδωκεν αυτωι. Αυτος δε ελαβε
χαριν τουτων το ελωι η μαλ λον ειπειν το ηλι και τα εξησ, τουτ' εστι θεε μου, θεε
μου, ινα τι με εγκατελιπες, ως ειπειν μαλλον ινα τι μη και αυτον εγκατελιπες των
προλεχθεντων κακων πρωτεργατην. 2. Τουτων ουν εκεισε γινομενων, ο δεσποτης
κυρ Θωμας αφεις την Καλαματαν και περασας εις τα περι την Κοσμαιναν και το
Πεταλιδιν, εισελθων εις τον Ἀβαρινον κακειθεν εις το Μαραθιν, προγενεστερος της
βασιλισσης καταλειψασης την Ἀρκαδιαν κακεισε απελθουσης μετα των παιδιων
αυτης και των ευρισκομενων εν τηι Ἀρκαδιαι αρχοντων. 3. Ὡς δε ο αμηρας
παρελαβεν αυτα, αλλα δη και την Καρυταιναν παρα του Σγουρομαλλη Παλαιολογου
και γυναικαδελφου του μεγαλου Λουκανη, ος προαπεθανεν εις αποπατον
διαβιβασας την ψυχην, 20ως πο τε ο Ἄρειος επαθεν, αμ' εγκατοις, κατηλθε περασας
εις τα περι την Ἀνδρουσαν και Ἰθωμην. Και λαβων αυτην και τα περι αυτην παντα,
απηλθε θεασασθαι και την Κορωνην· ειτ' εκειθεν διεβη και ειδε και την Μεθωνην,
ειτα εις τον Πυλον, τον και Ἀβαρινον. 4. Καθ' ην ημεραν και ο δεσποτης κυρ Θωμας
εξηλθε της Πελο ποννησου· προητοιμασε γαρ τινα πλοιαρια και ελθων εν τωι λιμενι
τωι 20παρ' Ἰταλοισ καλουμενωι Πορτωι Λογκωι, ινα εκειθεν ευπλωιμον και ρον ευρων
εις Κερκυραν απελθηι, ο δη γεγονε. Και τηι κη-ηι του Ἰουλιου μηνος απεσωθη εις
Κερκυραν. 5. Ευροντες δε και ημεις πλευσιμον απαγομενον εκεισε, εμβαντες τηι ια-ηι
Ἰουλιου δια το επιγενεσθαι και μετα των αλλων κακων θανατι κον εν τηι Μεθωνηι,
τηι β-αι του Αυγουστου απεσωθημεν ει Κερκυραν, εχοντες τον σκοπον, ινα
απελθωμεν εις την Κρητην η εις την περι την Θεσσαλονικην Βεῤροιαν δια το ειναι
 
 

136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κακεισε καλλιστην μονην εις ονο μα του αγιου Νικολαου, ηνπερ ο της μητρος μου
πατηρ ανηγειρεν εκ βαθρων. Του δε Ῥαουλ Γεωργιου και του γαμβρου αυτου και
θυγατρος προαπελθοντων, επαρωτρυναν και τον ανεψιον αυτου τον ποτε
μελλογαμβρον μου Νικολαον τον Μελισσηνον, αυ τος δε παλιν εμε· ετι δε και του
δεσποτου μετα και των αλλων εκεισε παραγενομενου, απηλθομεν χημεις
20προσμειναι εκει, εως ου ιδωμεν το μελλον. 6. Του δ' αμηρα λαβοντος την
Ἀρκαδιαν κακειθεν διερχομενου εις τα κατω μερη της Πελοποννησου και λαβοντος
παντα τα εκεισε, αλλα 548 δη και το ισχυροτερον Χλουμουτζιν και Σανταμεριν, α
εκεκτηντο τινες το επικλην μπεηλερμπεΐδες, και αυτοι φοβουμενοι ειασαν παντα
κωφα και απηλθον και αυτοι εις Κερκυραν. Ὁ δε ηλθε μεχρι και Πατρας κακεισε
προσεμεινε. Και τα Καλαβρυτα λαβων, ενθα ο ηγεμονευων ουτε τοις δεσποταις ουτε
τωι αμηραι εφυλαττε πιστιν, αλλ' ουδ' εις θεον, ως νομιζω, αυτος μεν ο αμηρας εδωκε
δικην αξιαν αυτωι· ελεπισεν αυτον, οι δ' αυτου παντες οι μεν απετμηθησαν τας
κεφαλας, οι δε αιχμαλωτοι απηχθησαν. Το δε αστυ ο αμηρας καλως ασφαλισαμενος
και παντι το πωι20 αφηρωσας, εγερθεις απο της Πατρας διεβη εις τα περι το Σαλμενι
κον και Λιστραιναν και Βοστιτζαν· και την μεν Βοστιτζαν και Λιστραι ναν ελαβε, το
δε Σαλμενικον εκρατησε μεχρι τινος τις Παλαιολογος λε γομενος το επικλην
Γραιτζας. 7. Του δε δεσποτου, ως ειπομεν, πανοικι ελθοντος εις Κερκυραν,
προσηλθον αυτωι και γραμματα απο του πρακτορος του Ἀγγελοκαστρου
διαλαμβανοντα ουτως, οτι τωι αμηραι ορεξις ην προσελθειν αυτωι τις των του
δεσποτου αρχοντων και γενησηται συμβιβασις και αγαπη αμφοτε ροις και δοθηι παρ'
αυτου τοπος μετα τινων συμφωνιων τωι δεσποτηι προς το ζην. Συνδιασκεψαμενος
ουν συν τοις αυτου ο δεσποτης, εδοξεν αυτωι καλον ειναι, ινα ο μεν 20Ῥαλησ
Γεωργιος απελθηι προς τον αμηραν, ο δε γαμβρος αυτου 20Ῥαουλ Γεωργιοσ απελθηι
προς τον παπαν, ινα ο μεν και ταυτα και την εις Κερκυραν του δεσποτου
πλημμελειαν δηλω σηι τωι παπαι, ο δε ιδηι και μαθηι, τι ο του αμηρα σκοπος ο του
λογου. Οι και απηλθον, ο μεν τηι θ-ηι, ο δε τηι ια-ηι Αυγουστου. 8. Θανατικου δ'
επιγενομενου και εις την Κερκυρων πολιν, ο δε σποτης και ημεις απηλθομεν εν τοις
περιχωριοις, εκδεχομενοι και τα των πρεσβυτων αποτελεσματα. 9. Ὁ μεν ουν
20Ῥαλης Ἰωαννησ διελθων δια του Ἀγγελοκαστροεφθασε τον αμηραν εις τα περι
την Βεῤροιαν· και ευθυς προσταξαντος αυτου, ο τε 20Ῥαλησ και οι συν αυτωι παντες
εδεσμευθησαν και οι ποδες αυτων ησφαλισθησαν σιδηροις. ∆ιαβιβασαντες ουν
ουτως δεσμιοι, μετα τινας οδους ημερων εις τους περι του Μαυρου Ὄρους βουνους
ηλευθερωσεν αυτους ειπων, οτι εγω εκδεχομην πλησιον της Πελοποννησου
ευρισκομε νου μου ελθειν τον δεσποτην· η στειληι τον υιον αυτου μετα αρχοντων και
γενηται χαρις προς αυτον και καθηται και ζηι. Ἐπει ουν ουδεν γεγονε, παλιν
λεγομεν, γενηθητω, ει θελει, και απελθοντος σου ελθετω ο δεσποτης, η
εξαποστειλατω ενα των παιδων αυτου, ωι και ποιησομεν χρηστα. 10. Ἐπιστρεψαντος
δε του Ῥαουλ απρακτου τωι Ὀκτωμβριωι του#22 ξθ-ου ετους και τηι ι -ηι Νοεμβριου
εμβας εν τινι των Κερκυραιων 550 πλοιων ο δεσποτης κυρ Θωμας μετα των
πλειονων αρχοντων αυτου διε βη εις τον Ἀγκωνα, ινα εκειθεν προς τε τον παπαν
και τον δουκα Με διολανων και αλλαχου απελθηι, εις Κερκυραν καταλειψας την τε
βασι λισσαν και τα παιδια αυτου και τινας των αρχοντων αυτου οικειακους και
οικετας των αυτωι επομενων. Ου δη καμε πολλα διορισαμενου και ζητησαντος ινα η
συν αυτωι απελθω, η εν Κερκυραι μετα της βασιλισσης μεινω, αρχων του οσπιτιου
αυτης, εγω δε δια τε το ελεος του τα παντα καλως οικονομουντος θεου, δια τε την
λυπην ων εγεννησα, δια τε την αταξιαν παντων των του οικου αυτων ανηκοος
εγενομην εις τα αμφοτερα, αλλ' επιμειναντος μου και ετερωι καιρωι εν τωιδε τωι
χωριωι ονοματι Μο λυβατινα, εν ωι ημεν, οτε και ο δεσποτης ην εν τωι Χλομωι δια τον
 
 

137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φο βον του θανατικου, ως δεδηλωται. 11. Και μετα καιρον δε καθισμα ευρων το εις
ονομα του αγιου Ἠ λιου πλησιον του αστεως, απελθοντος μου εκεισε κατυκησα
Σεπτεμβριου εκτηι του #22 ο-ου ετους· κατεμενον μετα των εμων και μονον εδεομην
του θεου, ινα ημας ελεησηι και εξοικονομησηι υπο της αυτου φιλανθρω πιας και
αγαθοτητος. ∆ιαβιβασαντος μου ουν εκεισε μηνας πεντε και προς τινα καιρον ουδεν
ενοησαμεν αναπαυθηναι μετα των εχοντων το τοιουτο καθισμα· και δια το εξειν
ημας πλειονα τον πολυπλασιασμον του καλοκαγαθου φιλου και πνευματικου
πατρος ∆ωροθεου, ευρισκομενου αυτου εις την μονην των αγιων αποστολων
Ἰασωνος και Σωσιπατρου, ευροντες και ημεις απο της ταξεως των τριακοντα δυο
ιερεων του αγιου Νικολαου καθισμα το επονομαζομενον του Ταρχανιωτου,
παρελαβομεν αυτον Μαρτιου ιε-ηι του #22 ο-ου ετους· κατεμενον μετα των εμων
δηλονοτι. 12. Ὁ δεσποτης κυρ Θωμας φθασας εις τον Ἀγκωνα κακειθεν εις την
Ῥωμην ουδεν αλλο κατωρθωσεν, ει μη οτι εδωκε τωι παπαι Πιωι δευ τερωι εν τωι β-ωι
ετει της αρχιερωσυνης αυτου20 την κεφαλην του λειψανου του αγιου20 αποστολου
και πρωτοκλητου Ἀνδρεου· κακεινος αυτωι προς το μολις ζην μετα των αυτου
εδωρησατο την μονην και αναγκαιαν τροφην. 13. Ὡς ουν ειδον οι οντες μετ' αυτου
αρχοντες και οι αλλοι οι εν Κερκυραι απομειναντες ηκουσαν μη ειναι ουδεμιαν
ελπιδα βοηθειας, διεσκορπισθησαν, οι μεν ενθεν, οι δε κακειθεν, κλαιοντες την
δυστυχιαν αυτων. Τοτε δε και ο αγαπημενος μοι υπερ υιον, ο ποτε μελλογαμβρος
μου Νικολαος ο Μελισσηνος, ο του μεγαλου πρωτο στρατορος υιος του εν ουρανωι
και επι γης, ευρων νηαν εμπορικην Κρητα του Σο φολεου ονομαζομενου, ερχομενην
εκ της Ἑνετιας, εμβας εν αυτηι διεβη εις πολιν Κυδωνιας εν τηι Κρητηι του Ἀπριλλιου
ια-ηι #22 ο-ου ετους, κλαυσαντες και θρηνησαν τες προτερον ημεις περι της
στηρησεως αυτου δια το ειναι αυτον λιαν καλον προς με. Ἐκει δε γυναικι συζευχθεις
πρεσβυτερος εγενετο, καθως υστερον εμαθα και εκ των χειρων αυτου γραμματα
ελαβον. 552 14. του δε δεσποτου κυρ Θωμα20 διαβιβασαντος καιρον τινα εν τηι
Ῥωμηι εδοξεν αυτωι επαναστραφηναι προς την αυθεντιαν των Ἑ-νετων και παλιν
εκειθεν εις τον Ἀγκωνα, της θυγατρος αυτου βασιλισ σης της Σερβιας 20εκειθεν
απελθουσης· και διατριψασα ημερας τινας εις επισκεψιν αυτης εκεινος μεν εδιεβη
παλιν εις Ῥωμην, η δε βασιλισσα διελθουσα απηλθεν εις Ἐπιδαυρον τον Ἰλλυρικον.
Ἡ δε μητηρ αυτηςη βασιλισσα κακως διαγουσα εν Κερκυραι, ελεηθεισα υπο του θεου
τωι αυτωι εβδομικοστωι ετει Αυγουστωι κ -ηι απεθανε και εταφη εν τηι των αγιων
αποστολων μονηι, Ἰασωνος λεγω και Σωσιπατρου. 15. Ὁ δε των ασεβων εξαρχος τωι
αυτωι δη ετει απελθων κατα του Σφεντιαρη παρελαβε την εκεινου περιβοητον πολιν
Σινωπιον ονομαζο μενην, ο δη καγω εθεασαμην· ου τουτο μονον, αλλα και τον
αλλον απαν τα αυτου τοπον παρελαβεν, ετι και την Κερασουντα και την Τραπεζουν
τα απο των χειρων ∆αβιδ του Κομνηνου του εκεισε τοτε βασιλευοντος και απασαν
την περιχωρον αυτων, του βασιλεως Τραπεζουντος λεγω και παντων σχεδον των
εκεισε ατυχων και ανωφελεστατων αυθεν των και αρχοντων, ους εξελων εκειθεν
κατυκισεν αυτους εν τηι Ἀνδρια νουπολει, ενθα δη και 20ο της Πελοποννησου20
αυθεντης ην 20ο δε σποτης κυρ ∆ημητριοσ, ωι και δεδωκεν εχειν εις ζωαρκειαν αυ
του και των αυτου την μεγαλην Αινον, την Λημνον, την Ἴμβρον και την
Σαμοθρακην. Τωι δε της Τραπεζουντος βασιλει τωι Κομνηνωι κυρ ∆αβιδ χωρια τινα
δωσας επι το Μαυρον Ὄρος κατωκισεν αυτον· ον δη και μετα τινος χρο νου μικρου
παραδρομην, ευρων ταχα κατ' αυτου αιτιαν τινα ουκ αληθη, παντα τα εαυτου
υπαρχοντα αφειλετο κακεινον πνιγμωι ετελειωσε. 16. Τωι δε εαρι του αυτου ετους
διεβη ο αμηρας εις την Μεγαλην Βλαχιαν και εδιορθωσε τα κατ' αυτην εκεισε
ενεργουμενα.
554 Και επιστρεψας εποιησε στολον και ωρμησεν ο στολος
προσταγμα τι αυτου κατα της Λεσβου ην και παρελαβεν.
 
 

138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χχ. Τωι δε Νοεμβριωι του #22 οα-ου ετους επιδραμοντος του υιου του
Τουραχανη Ἀμαρη ηιχμαλωτισε παντας τους περι τον Ναυπακτον της Αιτωλιασ, την
αυτου περιοχην τον Γαλαταν λεγομενον, και ου τους Ἑνετους μονον, αλλα και τους
τελουντας αυτωι του της Μικρης Βλαχιας Φλαμπουρου. Ὅπερ μαθων ο των Ἑνετων
τριηρεων ναυαρχοςκαι δραμων προς επικουριαν εις την αντιπερα πολιν του αμηρα,
Βοστιτζαν ονοματι διελθων ενεπρησεν αυτην και ηιχμαλωτευσεν απασαν πλην του
Κουλα μονου· και αγαγων Βοστιτζανους εν τωι Ναυπακτωι, με τα των εαυτου
εναλλαγην εποιησατο. Και δη προμελετωμενης ουσης της μαχης του γενεσθαι κατα
του αμηρα υπο της των Ἑνετων γερουσιας, τουτο δη το εργον απεκαλυψεν αυτην
και αρχη κατεστη. Και ελθοντος του καθολου ναυαρχου ονοματι Ἀλουισιου
Λαουρεδανου μετα πολλης παρασκευης και ετοιμασιας και δυναμεως, επιασε το της
Πελοποννησου Ἰσθμον και ωικοδομησε αυτον, κακως δε δια την συντομιαν· ου γαρ
εν τωι συντομωι το ασφαλες, ως ο λογος. Ειτα πολεμησας την Κορινθον και μη τυχων
του ελπιζομενου, αφεις τον Ἰσθμον ανεχωρησε. 2. Τωι δε #22 οβ-ωι ετει παρελαβον
την Μονεμβασιαν οι Ἑνετοι, ου τοσουτο θελεσει και χαριτι του κυριευοντος αυτην,
οσον ανωφελειαι του ηγεμονευοντος εν αυτηι αρχοντος, ωσπερ δη ομοιως ανωφελειαι
και ατυχιαι του ηγεμονος της Λημνου πολιχνιον το λεγομενον Παλαιοκαστρον
εκλαπη μαλλον και παρα των εν αυτωι τυχοντων ξενων και εδοθη τηι αυθεντιαι των
Ἑνετων· και εξ αυτου, δηλον του πολιχνιου, απασαν την νησον εκληρωσαντο. Ἀλλα
και εις την Λεσβον απελθοντος αυτου δη του Λαουρεδανου και πολεμησαντος
αυτην, επραξεν ουδεν και ανηχω ρησεν απρακτος. 3. Τωι δε εαρι του ʹ ογ-ου ετους ο
δεσποτης κυρ Θωμας εμηνυ σεν, ινα οι υιοι αυτου και η θυγατηρ εκεισε απελθωσιν,
οπου κακεινος ην· και εγενετο, οτε απεσωθησαν μετα νηος εις τον Ἀγκωνα. Και μο
νον ηκουσεν, οτι εν Ἀγκωναι παρεγενοντο, εν Ῥωμηι ων και μη φθασας ιδειν αυτα,
Μαΐου ιβʹ εν Ῥωμηι προς Κυριον εξεδημησεν, υπαρχων ετων ν ʹ και προς τι μικρον.
Και οντων των παιδων εις Ἀγκωναν 20επιστολην εγραψεν ο Βησ σαριων καρδιναλις
προς τον παιδαγωγον αυτων. 556
Ἐπιστολη πεμφθεισα παρα του ειρημενου καρδιναλεως προς τον παιδαγωγον
των ειρηθεντων παιδων εις Ἀγκωναν
Ευγενεστατε ανερ και ημων φιλτατε φιλων, εδεξαμην και προτερον και νυν
δια του Ἑρμητιανου γραμματα της ευγενιας σου, προς α ουκ απεκριναμην,
αναμενων, ινα γενηται τις αποκαταστασις εις την προνοιαν των αυθεντοπουλων.
Ἐπειδη ουν νυν εγε νετο, νυν και γραφω. Παραμυθεισθαι μεν και υμας και τους
αυθεντοπουλους δια την αφορητον λυπην του μακαριτου εκεινου και αγιου
δεσποτου ουκ εστι του παροντος καιρου· διο παραιτησωμεν τουτο τα νυν. Γινωσκε
δε, ως ο αγιωτατος παπας δια πα ρακλησεως φιλων και οικειας καλοθελειας εταξε
να διδηι καθε μηνα τα αυθεντοπουλα δουκατα τριακοσια, ωσπερ εδιδε και τωι αγιωι
δεσποτηι. Θελει δε και οριζει ο αγιωτα τος παπας, ινα τα μεν διακοσια κατα μηνα να
ειναι δια τα τρια αδελφια επισης ανεγ γιστα να εξοδιαζωνται εις τροφην εκεινων και
ανθρωπων υποχειριων μικρων, εξ η επτα του καθ' ενος, και εις αγοραν και τροφην
αλογων τεσσαρων το ολιγωτερον και εις ρογαν των αυτων υποχειριων και εις
ενδυματα των αυθεντοπουλων, να ειναι καλα ενδυματα, και καπου να περισσευσηι
και τιποτε τον καθ' ενα, δια να βοηθη θωσι καπου εις ασθενειαν τους η εις αλλην
αναγκην. Και τουτο θελει να γενηι εξ α παντος και να μηδεν γενηι αλλεως. Τα δε
λοιπα εκατον δουκατα τον μηνα, ηγουν χιλια διακοσια τον χρονον, να εξοδιαζωνται
εις τινας αρχοντας και καλα προσωπα, οπου να ειναι κοντα των να τα δουλευουν
και να τα συντροφιαζουν και να τα φυλατ τουσιν. Ἀκουσας δε ο αγιωτατος παπας το
 
 

139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποσοι ειναι αυτου υπερεθαυμασε και κα ταγινωσκεται μας· και γαρ εαν εις τον
αυθεντην τον μακαρισμενον εκεινον, τοιουτον ανθρωπον, εθαυμαζον, πως ειχεν
εδω τοσους, και εκατηγορουν τον, οτι εις ξενιτειαν να τρεφηι τοσους με ξενα
δουκατα και ξενας ελπιδας, ποσον μαλλον τωρα, οπου ηλ θον και αλλοι πλειοτεροι,
παρα οπου ησαν εδω, καταγινωσκονται των και κατηγορου σι των, και μαλιστα εις
αυθεντοπουλα, νεα και ορφανα, οπου ουδε αξιωμα, ουδε ονο μα, ουδε φημην εχουσι·
και ου μονον καταγινωσκονται των, αμη ουδε βουλονται να εξοδιαζωσιν ενα
τορνεσιν πλεον· και αμποτες το μας εταξαν να το φυλαξωσι τελειως και να μηδεν
μεταβληθωσιν, ωσπερ εποιησαν και αλλοτε. ∆ι' αυτο ειναι χρεια να φροντιζηι η
ευγενεια σου μετα του αρχοντος του Κριτοπουλου του ιατρου τουτο, οπου κατα το
παρον εχετε την φροντιδα των αυθεντοπουλων. Ἐστ' αναστησωμεν, τις να τα
διοικηι, η τις εναι αναγκαιος να κρατηθηι. Και μετα ταυτα θελουσι μερισθηναι μετα
βουλης εδικης μας εις εκεινους, οπου θελουσιν απομεινειν. Ἐμενα γουν
προηγουμενως φαινεται με ως αναγκαιοτατον οπου ουδεν ημπορει να λειψηι,
πρωτον ο ιατρος, δευ τερον ο διδασκαλος Ἕλλην, τριτον ο διδασκαλος Λατινος,
τεταρτον δραγουμανος· ουτοι γουν εισιν αναγκαιοτατοι και ουδεν ημπορει να
λειψωσιν. Ἔτι δε και εις η δυο 558 παπαδες Λατινοι ειναι αναγκαιοτατοι δια να
ψαλλωσι λειτουργιαν Λατινικην συνεχως· εναι γαρ χρεια να ζωσι τα παιδια
Λατινικως, ωσπερ εβουλετο και ο μακαρισμενος ο πατηρ των. Και οι αρχοντες, οπου
θελουσιν εισθαι μετ' εκεινους, εναι χρεια να προσεχωνται εις τουτο, να μηδεν
φευγωσιν απο την εκκλησιαν δια το μνημοσυνον του παπα, ωσαν το εποιησαν εις
την στραταν, οπου ηρχεσθε, διοτι, αν φευγωσιν απο την εκκλησιαν, εναι χρεια να
φευγωσι και απο την Φραγκιαν· ουδε τινας γαρ θελει ανθρωπον, οπου τον ονομαζει
απιστον και αιρετικον, και αποστρεφεται τον φανερα. Ἀφ' οτου γουν τουτοι οι
αναγκαιοι τους ειπαμεν, να κατασταθωσι και στηθηι το μερ τικον των, τοτε θελει
εισθεν. Τουτο δε θελω το κυτταξειν εγω εδω και θελω τους κα ταστησειν, τοτε
θελετε ιδειν το υπολοιπον ποσον εναι και ποσον απομενει απο τα ʹαςʹ φλωρια. Και
τοτε η ευγενεια σας ολοι ανταμα θελετε αποκαταστησειν, τις να απομεινηι και τι να
εχηι ο καθεις μετα βουλης ημετερας. Ἐμενα ουν φαινεται μου, οτι οσον ειναι
πλειονες και ελαφροτεροι, οπου μελλουν να αρκεσθουν με ολιγον ο κα θεις, ειναι δε
αλλως χρησιμοι, τοσον θελει εισθεν καλλιον, διοτι θελουσιν εχειν τα παιδια πλειονα
συντροφιαν και πλειονα δουλοσυνην και πλειονα τιμην. Ὅμως τουτο θελομεν το
σκεψεσθαι ανταμα και θελομεν ποιησειν το καλλιον. Ἡ ευγενεια σου ει ναι κατα το
παρον ωσπερ διοικητης των παιδιων μετα του Κριτοπουλου. Ἔναι γουν αναγκη προ
παντων να φροντισετε την παιδευσιν των και τα ηθη των, να γινουν καλα και
πεπαιδευμενα, αν θελετε να εχουν τιμην εδω· ει δε μη, θελουν τα καταφρονησειν,
και αυτα και εσας εδω, και στραφειν θελουν να σας ιδουν. Με τον μακαριτην τον
αυθεντην τον πατερα τους εσυντυχαμεν περι τουτου· και εκεινος εβουλετο να τα εν
δυσηι και να τα ποιησηι να ζουν Φραγκικα παντελως, ηγουν να ακολουθουσι την εκ
κλησιαν κατα παντα ωσαν καθεις Λατινος και ουχι αλλεως, να ενδυνωνται Λατινι
κως, να μαθουν να γονατιζουν τους υπερεχοντας και παπαν και καρδιναλιους και
τους αλλους αυθεντας, να αποσκεπαζωνται το κεφαλι τους, να τιμωσι τους
χαιρετουν τας αυτους· οταν υπαγουν να ιδουν καρδιναλιν η αλλον ομοιον
αυθεντην, να μηδεν καθισουν ποσως, αμη να γονατιζουν και απ' εκει, οταν τους ειπηι
εκεινος, να σηκω θωσιν. Ὁ δε μακαριτης εκεινος ελεγεν, οτι και πολλακις αυτους το
ειπωσι, να μη δεν καθισωσιν. Αυτα ουν ολα ενθυμασθε τα να τους νουθετησετε και
να τους παιδευ σετε καλα. Ἔτι ποιησετε, οτι το βαδισμα τους να εναι σεμνον και
τιμιον, η ομιλια τους χρησιμωτατη και η φωνη τους να εναι μετρια και ηρεμια, το
βλεμμα τους προ σεκτικον, να μηδεν χασκωσιν εδωθεν κακειθεν. ας τιμουν παντας,
 
 

140

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ας αγαπουν παν τας, ας συντυχαινωσι παντας, και τους εδικους των και τους ξενους,
μετα τιμης· μη δεν ειναι αλαζονικοι, ας ειναι ταπεινοι και ηρεμοι. Και μηδεν
ενθυμουνται, οτι ειναι βασιλεως απογονοι, αμη ας ενθυμουνται, οτι ειναι διωγμενοι
απο τον τοπον των, ορ φανοι, ξενοι, ολοπτωχοι, οτι εναι χρεια να ζουν απο ξενα
χερια και οτι, αν δεν εχω σιν αρετην, αν ουδεν ειναι φρονιμοι, αν ουδεν ειναι
ταπεινοι, αν ουδεν τιμωσι παντας, ουδε τους θελουν τιμησειν οι αλλοι, αμη θελουν
τους αποστρεφεσθαι παντες. Αυ τα ουν ολα φροντισε τα καλα η ευγενεια σου μετα
του Κριτοπουλου, επειδη το γο μαρι απανω σας εναι. Προς τουτοις ας επιμελουνται
να μαθωσι γραμματα, να προ κοψουν· μηδεν ενθυμουνται, οτι ειναι ευγενικοι. Ἡ
ευγενεια χωρις αρετης ουδεν ειναι τιποτες και εις παντας μεν τους αυθεντας, οπου
εχουν και μεγαλας αυθεντιας και αρ χας, και μαλλον εις αυτους, οπου εχασαν ολα.
∆ιο ας σπουδαζουν να μανθανωσιν, ας εχουν ευπειθειαν και υποταγην και υπακουην
εις την ευγενειαν σου και εις τον ιατρον οπου τους ενεθρεψε, και εις τον διδασκαλον
των, και ας σας υπακουωσι και ας ποιουν το τους λεγετε εξ απαντος. ας μαθηι ο
καθεις απ' αυτους εκ στηθους ενα προσφωνημα το πλεον μικρον εις τον παπαν, να
το ειπωσι του παπα γονατιστοι και αποσκεπαστοι, οταν ελθωσιν εδω· και μηδεν γενηι
αλλεως. Ὅταν περιπατουν εις την στραταν και οι ανθρωποι αποσκεταζονται τους
και τιμουν τους, ας αποσκεπαζωνται και αυτοι το καπασι των, η ολοτελα η πλειον η
ολιγωτερον ως προς τους ανθρωπους. Ὁμοιως και αν ερχωνται ξενοι εις το σπιτι
τιμιοι ανθρωποι να τους βλεπουσιν, ας τους προσηκονωνται, ας τους
αποσκεπαζωνται, ας τους παρεκβανωσι κατα τους ανθρω πους. ας συντυχαινωσι
ολιγα μεν, εντιμα δε και ευχαριστικα και ταπεινα, μηδεν γε λωσι ποσως, μηδεν
διαχαιτωνται, αλλα μετα καθεστηκοτος και σοβαρου φρονηματος αυτους
συντυχαινουσιν. Εις την τροφην των ας ειναι προσεκτικοι και εγκρατεις. εις το
τραπεζι των ας καθωνται μετα προσοχης και παιδευσεως. Ἂν θελετε να ειναι πε
παιδευμενοι εις τους εξω, ποιησατε να ειναι πεπαιδευμενοι εις τους εδικους των. Να
μηδεν αναισχυντουν τινα· συνηθισετε τους απο τωρα καλα ηθη και ταπεινα και
ημερα. ας μανθανωσιν απο τωρα να γονατιζουν επιτηδεια και ευμορφα. Και μηδεν
το εχωσιν εντροπην, οτι μεγαλοι ρηγαδες και βασιλεις το ποιουσιν. Ὅταν σεβαινουν
εις εκκλη σιαν Λατινικην, ας γονατιζουν και ας ευχωνται ωσπερ οι Λατινοι·
υπαγενετε τους συνεχως εις τας εκκλησιας εις τας λειτουργιας και ας στεκωνται
μετα ευλαβειας και προσοχης χωρις γελωτος, χωρις λαλιας· ας γονατιζουν και ας
αποσκεπαζωνται ωσπερ και οι Λατινοι και ας μιμουνται εκεινους. Ἂν ουτως ποιωσι,
θελουσι, βοηθηθειν, θελουν εχειν τιμην παρα παντας, θελω δυνασθεν και εγω να
τους συνεργω. Ει δε τα ναντια ποιουσιν, εγω ουδε θελω δυνηθειν να τους βοηθησω
ουδε ολως· οι ανθρωποι θελουν τους αποστραφειν και τινας ουδεν τους θελει
τιμησειν ουδε ποσως. Ταυτα ου δεν λεγω γραφειν την ευγενειαν σου και τους
αλλους με τοσην πολυλογιαν ευκαιρα και ματαια, αλλα δια να λεγετε συνεχως τα
αυθεντοπουλα, να ποιησητε να τους τα αναγινωσκηι συνεχως ο διδασκαλος των, να
τα αγροικουν καλα, δια να τα ποιωσιν. Ἐκεινους τα ηθελα γραψειν, αλλ' επειδη
εκεινοι ως νεοι ακομι ουδεν τα αγροικουν καλα, δι' αυτο γραφω τα την ευγενειαν
σου, να τους παραινητε και απο λογου μου και απο εδικου σας να ποιωσιν, ωσαν
γραφομεν. 562 Ἐνταυθα εναι θανατικον κατα το παρον· δι' αυτο εφανη καλον με
την βουλην των αρχοντων, οπου ειναι εδω, και με το θελημα του αγιωτατου παπα,
να μηδεν ελ θουν τα αυθεντοπουλα εδω δια τον κινδυνον, αλλ' ουδ' αυτου εις τον
Ἀγκωνα να ειναι, επειδη ουδε αυτος ο τοπος ειναι γερος, αμη να διαβητε να υπαγετε
εις αλλην χωραν την λεγουσι Τζικολον, οπου εναι καλος αηρ, να στεκετε εκει εως
του Σεπτεμ βριου η Ὀκτωμβριου με τους αυθεντοπουλους και την αυθεντοπουλαν.
Σκεψασθε εσεις εν τωι μεσωι, αν πρεπηι να απομεινουν αυτου παντοτε, ωσαν
 
 

141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βουλευονται και αρχον τες, οπου ειναι εδω. Ὁ μακαριωτατος παπας και εγω
γραφομεν τον λεγατον της Μαρ κας, οπου να σας βοηθησηι και να σας συνδραμηι, εις
ει τι εναι χρεια. Αυτου εναι και τις επισκοπος του Ἰκομου, οπου εναι εδικος μου και
ητον και δουλευτης του αγιου δεσποτου. Το Τζικολον ειναι ενορια του και εχει και
εκει καλον οσπιτιον και θελει σας το δωσειν, να κατοικησετε εκει, και θελει σας
συνεργησειν εις το ειναι δυνατον. Ἐκ Ῥωμης, Αυγουστου θ-ηι, ʹαυξε-ου ετους. Ὁ
Βησσαριων καρδιναλις και πα-τριαρχης Κωνσταντινουπολεως.
χχιι. Μαθων ουν ο παπας την ελευσιν των αρχοντοπουλων εις Ἀνγωνα,
εξαπεστειλε δια επιμελειας και σπουδης και βοηθειας του αιδε σιμωτατου
καρδιναλεως και πατριαρχου Κωνσταντινουπολεως Βησσα ριωνος και ηλθον εις
Ῥωμην· και την οικονομιαν, ην ο πατηρ αυτων ειχε, δεδωκε αυτοις προς το ζην. Και
τον πρωτον υιον τον κυρ Ἀνδρεαν τον Παλαιολογον δεσποτην ο παπας τετιμηκε. 2.
Τωι δε #22 οδ-ωι ετει Ὀκτωμβριου ιε-ηι και ο πνευματικος πατηρ ημων και αδελφος
και φιλος αριστος ο ∆ωροθεος εν Κυριωι εξεδημη σεν, ημας δε κατελιπε την εκεινου
λυπουμενους στερησιν. 3. Καγω δ' αναγκασθεις υπο της ενδειας, Ἀπριλλιου ιη-ηι
εξελ θων, παραγεγονα εις Ἀγκωνα τηι ιζ-ηι Μαΐου. Και τηι πρωτηι παλιν Ἰουνιου
εξελθοντος μου απηλθον δια της οδου του Βιτελμου, επει εκεισε εις τα θερμα ην ο
καρδιναλις ο κυρ Βησσαριων και πατριαρχης Κωνσταντινουπολεως τηι κλησει, ως
ηκουσαμεν· και δι' ημερων εννεα εφθασαμεν εις Ῥωμην και κατελυσαμεν εν τωι
οικωι των αυθεντων ημων. 4. Τοτε και ο μακαριωτατος παπας δια του
αιδεσιμωτατου καρδιναλεως κυρ Βησσαριωνος εξαπεστειλε προς τουσδε τους ημων
αυθεντας, κυρ Ἀνδρεαν λεγω τον δεσποτην και κυρ Μανουηλ τον αυθεντοπουλον
τους Παλαιολογους, ιν' εις γυναικα δωσωσι την αυτων αδελφην τινι αρχοντι εκ
γενους Καρακκιολωι πλουτωι τε και γενει 564 και λαμπροτητι διαπρεποντι· και της
συμφωνιας γενομενης η των μνηστρων ιερολογια υπο του ακρου αρχιερεως
διετελεσθη. Ἡμεις ουν οι της νυμφης οικιακοι παρα του νυμφιου πλειστας
φιλοτιμιας ελαβομεν, ευφραινομενοι εν τηι χαραι. 5. Ἔνθα προσεμεινα ημερας λ ʹ·
και τους των κορυφαιων αποστο λων επισκεψαμενος ταφους και πολλων αλλων
αγιων και ιστορησας τα εν τηι μεγαληι εκεινηι πρεσβυτεραι Ῥωμηι τηι ι -ηι Ἰουλιου δι'
ευθειας οδου παρεγενομην εις Ἀγκωνα. Και μετα μικρον εις Ἑνετιαν απεπλευσα τηι
κη-ηι του αυτου· κακεισε προσεμεινα εν τωι του Σταυρου μοναστηριωι αχρι κγʹ του
Αυγουστου, οθεν εξελθοντες συν θεωι απεσωθημεν ενταυθα εις Κερκυραν τηι ε-ηι
Σεπτεμβριου #22 οε-ου ετους. 6. Και ηνικα ημεις εις τα περι την Ῥωμην
διετριβομεν, ο αμηρας ελθων κατα της Ἀλβανιτιας εδιωξε τον αυτην κυριευσαντα
Σκαντερην· και αιχμαλωτισας και αφανισας τον τοπον και κτισας και αστυ πλησιον
του καθολικου αστεως αυτης, Κρουας ονομαζομενου, προς αντιμαχεσθαι αυτωι
επανεστρεψεν εις τα περι την Κωνσταντινουπολιν. 7. Και του αυτου ετους τωι θερει
#22 οε-ου, ο Βικτωρ Καππελλος, ο καθολικος ναυαρχης του των Ἑνετων στολου,
απελθων εις νησον Ἴμβρον παρελαβεν αυτην· και παλιν απελθοντος αυτου εις
Ἀθηνας πα σαν την των Ἀθηνων 20πολιν ηιχμαλωτευσεν. Ειτα ελθων περι τον
Αυγουστον μηνα εις την Παλαιαν Πατραν απηρε την χωραν. 8. Ἐπιδραμοντος ουν
του Ἀμαρη εις βοηθειαν της χωρας, ο προμηθης του των Ἑνετων στολου, μετα
παντος του στολου, και ο Ῥαουλ Μιχαηλ ο Ἴσης μετα πολλων και καλων
στρατιωτων ετρεψαν αυτον κατα κρατος και πολλους των αυτου απεκτεινον. Και
διωξαντες μεχρι πολλου ουκ ειασαν αυτους φευγειν, 20ως εθος παρα τοις εμπειροις
πολεμισταις εστι τοις αντιδικοις ποιειν· και αυτοι επιστρεψωσιν επι τον ιδιον
στολον, ως καθως εσυμ βουλευον αυτους οι του τοπου Ῥωμαιοι αρχοντες και πας ο
δημοσ. Και ο ρηθεις ναυαρχος, ητοι ο του στολου προμηθης, μη καταδεξαμενος την
τουτων βουλην, αλλ' επαρθεις τηι νικηι και σκληρος φανεις και μαλλον κατα τωνδε
 
 

142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των συμβουλευοντων αυτωι απειλητι κους λογους εξεχεε, λεγων, οτι εξ ανανδριας
και απιστιας αυτων ουκ ακο λοθουσι κακεινοι τωι των εχθρων διωγμωι. Και ουτως
θελων και μη θελων ο στρατος εδιωξεν τους εναντιους αχρι Σαραβελιου και
επεκεινα προς την επανοδον, ητοι αναβασιν, του Σιδηροκαστρου. 566 9. Ὁ γουν
Ἀμαρης ιδων τον τουτων διωγμον ακαιρον και απρα-κτον και ατακτον, καταλειψας
εις τινας τοπους ανθρωπους 20ποιουντας, ητοι κρατουντας τους τοπους, οθεν
εμελλον διελ θειν, ειτ' επιστρεψας κατ' αυτων ετρεψε και εδιωξεν αυτους και φθα
σας ανειλε τον ειρημενον προμηθεα του στολου επι ημιονου καθεζομενον και δις απ'
εκεινου πεσοντα. Και αλλους ανειλον πολλους και αυτον δη τον Ῥαουλ Μιχαηλ
αλωσαντες, του ιππου εκπεσοντος, εκαθισαν αυτον επι σκολλοπος. Και τελος ως
νικηται δραμοντες εις τον αιγιαλον, ενθα ησαν αι τριηρεις, και πλειστας ευροντες
επι την γην ελκομενας ανειλον και ηιχμαλωτευσαν. Και υποπτευσαντες τον
μητροπολιτην της αυτης Πα λαιας Πατρας ειναι αυτον αιτιον της επιδρομης του των
Ἑνετων στολου κατ' αυτων και πιασαντες αυτον ανεσκολοπισαν. 10. Τοιαυτα ουν
παθοντες απρακτοι και ζημιωμενοι οι του ειρημε νου στολου επανεστρεψαν. Ἀφ' ου
δη κακου συμβεβηκοτος ο ναυαρχης λυπηθεις και βαρεως ασθενησας εν Ευριπωι ων
απεθανε· και αντι αυτου εγεγονει ναυαρχης ο Ἰακωβος Λαυρεδανος, ο εκεινου του
Πετρου Λαυ ρεδανου υιος, εξαδελφος δε του προ αυτου ναυαρχου Ἀλουισιου Λαυρε
δανου. Και ταυτα μεν δη παρηκολουθησαν τωι του ενεστωτος χρονου χει μωνι, το δε
της Πατρας τωι προ του φθινοπωρου Αυγουστωι συνεβη. 11. Τηι δε κθ-ηι του Μαρτιου
μηνος του #22 οε-ου ετους, εν ηι και το ημετερον πασχα γεγονε, λεγω δη το
χριστιανον πασχα, εναπεψυ ξεν ο των κακων παντων της Πελοποννησου αιτιος
Ματθαιος ο Ἀσανης. Και ιδου και το του ∆αβιδ μελυδημα ετι πεπληρωται, το
διασκορπι σθητωσαν οι εχθροι αυτου και φυγετωσαν απο προσωπου αυτου οι μισουν
τες αυτον. 12. Και τουτου γενομενου, ως ηκουσαμεν παρα τινων, οτι και ο δεσποτης
απεπεμψε προς τον αμηραν την προσοδον, μη θελων ετι εχειν το βαρος, ο ειχεν εις
το στρατοπεδον, ειποντος αυτου· Ἐγω ειμι γερων και ασθενης και ο εκπληρων την
δουλωσυνην απεθανε· λοιπον η πολλη προσοδος δοθητω, οπου δ' αν κελευσηις, εμοι
δε δοθητω μονον το αρκουν προς το ζην με καθημενον ενταυθα μετα τινων ολιγων.
Ὁ ουν αμηρας απεκρινατο· καλως εχει· διαχωρισατω ο δεσποτης, ους βουλεται. Και
χωρισας, δεδωκε προς αυτον ασπρα πεντηκοντα χιλιαδας, ινα εχηι αυτα εκ του
κομερκιου του αλευρου, τους δε πλειονας των υποχειριων αυτου περιορισας απηρεν,
ινα ευρισκωνται εν τηι Κωνσταντινουπολει. 13. Ἄλλοι δε ειπον· αλλως γεγονεν, οτι
ο των κακων απαντων εφευρετης Ματθαιος ο Ἀσανης μετα των εχοντων την της
Αινου αλικην κλεψας τινα χρηματα μη ειδοτος του δεσπο 568 του και τουτο μαθων
ο αμηρας εβουληθη πιασαι τον ειρημενον Ἀσανην και ανασκολοπισαι αυτον, ο δε
Ἀσανης εκ του φοβου, ενθα ην, απεψυξεν. Ὁ δε αμηρας υποπτευων μητοι και ο
δεσποτης εν τηι τοιαυτηι συμβουληι ην και δρα πετευσηι, εξωρισεν εν τωι ∆ιδυμοτειχωι
και ηρεν αυτου παν σιτηρεσιον· και ουτω κα κως διεκειτο. Μιαι ουν των ημερων
ερχομενου του αμηρα απο του κυνηγιου και μελ λοντος διελθειν, οθεν ο ειρημενος
δεσποτης ην, εξηλθεν ο δεσποτης πεζηπορων και συναντησας προσεκυνησε τον
αμηραν τον και γαμβρον αυτου. Ἰδων δε τουτον ο αμη ρας περιπατουντα ελυπηθη
σφοδρα· και μαλλον σπλαγχισθεις το γηρας αυτου εκελευ σε δοθηναι αυτωι ιππον
τινα εκ των αυθεντικων. Και αναβας ηλθε συν αυτωι εν τηι Ἀνδριανουπολει· και εις
σιτηρεσιον αυτου δεδωκεν ασπρα χιλιαδας πεντηκοντα εκ του κομερκιου του
αλευρου. Και τουτο αληθεστερον. 14. Του δ' αυτου χρονου τωι θερει εγεγονει
τοσαυτη λοιμωδης νο σος εν τε τηι Κωνσταντινουπολει, Ἀνδριανουπολει και
Καλλιουπολει και τοις περιξ αυτων πολεσι και κωμαις, αστεσι τε και χωραις, οια ου
γε γονεν εν τοις παρελθουσι χρονοις εκ πολλου καιρου, ωστε τεθνηκασιν, ως φασι,
 
 

143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μυριαδες πολλαι ανθρωπων ου χιλιαδες· εν οις δε και η του δεσποτου θυγατηρ 20η
αμηρισσα απεθανε. 15. Του δε #22 ο -ου ετους Νοεμβριωι μηνι απηλθον καγω εις την
Ἁγιαν Μαυραν παρακινησει της βασιλισσης κυρας Ἑλενης και πεν-θερου20 του
αυθεντος του τοπου εκεινου κυρ Λεοναρδου, ινα και τον τοπον εκεισε αναθεωρησω
και ως δηθεν ανεψιου του μακαριτου του αυ θεντου μου του βασιλεως κυρ
Κωνσταντινου και υπερ του πατρος αυτου παθοντος μου ζημιαν μεγιστην, ως
προεδηλωσα εν τωι λη-ωι ετει, ινα απο λαυσω τινος ευεργεσιας ετησιου ως γερων και
ασθενης και πτωχος απο της αιχμαλωσιας, επαναστρεψας δε τηι κβ-ηι του αυτου,
ευτελη παντα ιδων και απολαυσας, ανευ του υπερεχεν εν τωι μαστραιδικωι γενει την
πασαν αρχην αυτου, δει γαρ τοις αρχομενοις εξομοιουσθαι τοις αρχουσι. 16. Και τωι
Ἰαννουαριωι μηνι του αυτου ετους ο και της Ἀλβανιτιας αυθεντης ονοματι
Σκαντερης τεθνηκε φυσικωι θανατωι και το μεν του τοπου και της αυθεντιας αυτου
παρελαβεν η αυθεντια της Ἑνετιας, το δε ο της αδελφης αυτου υιος Τουρκος ων
παρα τωι αμηραι εσταλη παρ' εκεινου. 17. Ἀπο δε του ημισεως εαρος του αυτου,
δηλονοτι #22 ο -ου, ετους και ολωι τωι θερει διαβιβασοντος μου κακως απο της
συνηθους ασθενειας του ρευματισμου, αλλα δη και των κοσμικων μου φορεματων
διαλυθεντων ερασοφορησαμεν τηι πρωτηι του Αυγουστου μηνος και αντι Γεωργιος
Γρηγοριος μετωνομασθην, αντι δε Ἑλενη η εμη συνευνος Ευ-πραξια, δεδωκοτες
πρωτον της εις Θεον πιστεως ομολογιαν ημων, ως εθος εστι τοις ορθοδοξοις
μεταλαμβανουσι το μοναχικον σχημα. Και ουτως ηρξαμην πρωτον μεν το αγιον
συμβολον καλως εκθεσθαι και οθεν το ιερωτατον παρα 570 των θειων πατερων
συνετεθη συμβολον, ινα γνωμεν, ως ουδ' αυτοι εξ αυτων, αλλ' εκ των θειων
χρησμων ερανισαμενοι τας ρησεις τε και την γνωσιν ευσεβοφρονως αυτο
συνεγραψαντο. 18. Σχεδον ουν πασαι αυτου θειου συμβολου ρησεις εκ των αγιων
εισι γρα φων, ως κατα μερος ρηθησεται. 20Πιστευω· ευαγγελιον· πιστευσεις εις τον
υιον του θεου· και πιστευετε εις τον θεον και εις εμε πιστευετε. Ἀποστολος·
πιστευσον εις τον Κυριον Ἰη-σουν. εις ενα θεον· ευαγγελιον· ινα γινωσκωσι σε τον
μονον αληθινον θεον. Ὁ αδελφοθεος· πιστευε, οτι ο θεος εις εστι. Παυλου· και ημων
θεος ο πατηρ, εξ ου τα παντα, και ημεις εξ αυτου, και εις Κυριος Ἰησους Χριστος, δι'
ου τα παν τα. 20πατερα· ευαγγελιον· αναβαινω προς τον πατερα μου και πατερα
υμων και πατερ αγιε, και ο κοσμος σε ουκ εγνω και προς τον πατερα μου πορευσομαι
και ερωτησω τον πατερα μου και πατερ μου, εις χειρας σου παρατιθημι το πνευμα
μου και ου δυναμαι αρτι παρακαλεσαι τον πατερα μου. Πετρος· ευλογητος ο θεος και
πατηρ του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Παυλος· ο θεος και πατηρ του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου. 20παντοκρατορα· Ζαχαριας· ταδε λεγει Κυριος παντοκρατωρ και επι
τον οικον του Κυριου παντοκρατορος και λεγει Κυριος παντοκρατωρ. Ἰεζεκιηλ·
αδωναι Κυριε, ο εστι παντωκρατωρ. Και το σαββαωθ δε παντοκρατωρ ερμηνευεται, ο
πασηι τηι τριαδι ανατιθησιν ο Ἡσαΐας λεγων αγιος, αγιος, αγιος Κυριος σαββαωθ.
Ευαγγελιον· πατηρ του ουρανου και της γης. ∆αβιδ· οτι εν τηι χειρι αυτου τα πε ρατα
της γης. Ἐπιστηθιος· ο ων και ο ην και ο ερχομενος παντοκρατωρ. 20ποιητην
ουρανου και γησ· Μωυσης· εν αρχηι εποιησεν ο θεος τον ουρανον και την γην.
Ευαγγελιον· πατερ κυριε του ουρανου και της γης. 20ωρατων τε παντων και
αορατων· Παυλος· ειτε ορατα ειτε αορατα, παντα δι' αυτου και εις αυτον εκτισται, εκ
του πατρος δηλονοτι δια τον Χριστον. Ὁ ∆αβιδ· οτι αυτος ειπε και εγεννηθησαν·
αυτος ενετειλατο και εκτισθησαν. και εις ενα Κυριον Ἰησουν Χριστον, τον υιον του
θεου τον μονογενη20· Παυλος· και ημιν εις θεος ο πατηρ και εις Κυριος Ἰησους
Χριστος. Ευαγγελιον· ινα γινωσκωσι σε τον αληθινον θεον και ον απεστειλας
Ἰησουν Χριστον και συ ει ο Χριστος ο υιος του θεου του ζωντος και συ ει ο υιος μου ο
αγαπητος και καγω εωρακα και πεπιστευκα, οτι ουτος εστιν ο Χριστος ο υιος του
 
 

144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεου και συ πιστευεις εις τον υιον του θεου και ταυτα γεγραπται, ινα πιστευσωσιν,
οτι ουτος εστιν ο Χριστος ο υιος του θεου και ο μονογενης υιος ο ων εις τον κολ πον
του πατρος, εκεινος εξηγησατο και ουτως ηγαπησεν ο θεος τον κοσμον, ωστε τον
υιον αυτου τον μονογενη εδωκε. Και ο ηγαπημενος· ινα γινωσκητε περι του
μονογενους υιου. τον εκτου πατρος γεννηθεντα προ παντων των αιωνων· ευαγ
γελιου· πας ο αγαπων τον γεννησαντα αγαπαι και τον γεγεννημενον εξ αυτου και
572 νυν δοξασον με τηι δοξηι, ηι ειχον προ του τον κοσμον ειναι παρα σοι και εν αρχηι
ην ο λογος και ο ων τοις κολποις του πατρος και ο ην απ' αρχης. Ἀποστολος· επ'
εσχατων των ημερων τουτων ελαλησεν ημιν εν υιωι, δι' ου και τους αιωνας ε ποιησε.
Παροιμιων· προ του αιωνος εθεμελιωσε με, προ δε παντων των βουνων γεν ναι με.
Ευαγγελιου· εκ του πατρος εξηλθον και ηκω και εξηλθον εκ του πατρος και εληλυθα
εις τον κοσμον. φως εκ φωτοσ· ευαγγελιου· ινα μαρτυρησηι περι του φωτος και ην
το φως αληθινον, ο φωτιζει παντα ανθρωπον ερχομενον εις τον κοσμον. ∆αβιδ· εν
τωι φωτι σου οψωμεθα φως. Παυλος· ος ων απαυγασμα της δοξης. θεον αληθινον εκ
θεου αληθινου20· του ηγαπημενου· ουτος εστιν ο αληθινος θεος και ζωη αιωνιος και
εσμεν εν τωι αληθινωι, εν τωι υιωι αυτου Ἰησου Χρι στωι. Ευαγγελιου· εγω ειμι η
αληθεια. Παυλος· κατα την επιφανειαν της δοξης του μεγαλου θεου και σωτηρος
ημων Ἰησου Χριστου. γεννηθεντα· Παροιμιων· προ δε παντων βουνων γενναι με.
Ευαγγελιον· εγω εις τουτο εληλυθα και εις τουτο γεγεννημαι. Ὁ ηγαπημενος· ο
αγαπων τον γεννησαντα, αγαπαι και τον γεγεννημενον εξ αυτου. ου ποιηθεντα·
γεγηννεται γαρ, ου πεποιηται μετα των κτισματων, οτι αυ τος παντων ποιητης.
Παυλος· δι' ου και τους αιωνας εποιησε. Της σοφιας· ο ποιη σας τα παντα εν λογωι
σου. 20ομοουσιον τωι πατρι20· ευαγγελιου· εγω και ο πατηρ μου εν εσμεν και ουκ
οιδατε, οτι εγω εν τωι πατρι και ο πατηρ εν εμοι και ο εωρακως με εωρακε τον
πατερα. Παυλου· ος ων απαυγασμα της δοξης και χαρακτηρ της υποστασεως αυτου
και ος εν μορφηι θεου υπαρχων ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα θεωι, αλλ' εαυτον
εκενωσε μορφην δουλου λαβων. δι' ου τα παντα εγενετο· Παυλου· δι' ου και τους
αιωνας εποιησε και παντα δι' αυτου και εις αυτον εκτισται και αυτος εστι προ
παντων και τα παν τα εν αυτωι συνεστηκεν. Ευαγγελιου· παντα δι' αυτου εγενετο και
χωρις αυτου εγε νετο ουδε εν, ο γεγονε. Παροιμιων· προ του αιωνος εθεμελιωσε με.
Τουτο δε την εν τωι πατρι μαρτυρει της ζωσης σοφιας αυτου προ αιωνων και
ακινητον ιδρυσιν, ως και το Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις εργον αυτου την
ενανθρω πησιν προσημαινει, δι' ης τα μεγαλα εργα της σωτηριας ημων
κατειργασατο υστερον· ως και το ο θεος τηι σοφιαι εθεμελιωσε την γην τα εξης εργα
δηλωνκαι το παντα εν σοφιαι εποιησας και το ο ποιησας τα παντα εν λογωι σου. Το δε
Κυ ριος εκτισε με φησι και αντι του κτιζειν και δημιουργειν τα εργα αυτου δι' εμου
της σοφιας αυτου ευδοκησε. Και ο ∆αβιδ τουτο μαρτυρει· τωι λογωι Κυριου οι ου
ρανοι εστερεωθησαν. Καθαρωτερως και την δια σαρκος αυτου επιφανειαν το Κυ ριος
εκτισε με διδασκει, ως εφημεν. τον δι' ημας τους ανθρωπουσ· Παυλου· τα γαρ παντα
δι' ημας και ει ο θεος υπερ ημων, τις καθ' ημων; ος γε του ιδιου υιου ουκ εφεισατο
και υπερ ημων παντων παρεδωκεν αυτον και επει τα παιδια κεκοινωνηκε σαρκος
και αιματος, και αυτος παραπλησιως μετεσχε των αυτων. 574 και δια την ημετεραν
σωτηριαν· Ἡσαΐου· ουκ αγγελος, ου πρε σβυς, αλλ' αυτος ο Κυριος εσωσας ημας.
Παυλου· περι ης σωτηριας εξεζητησαν. Ευαγγελιου· ουκ ηλθον, ινα κρινω τον
κοσμον, αλλ' ινα σωσω τον κοσμον και ινα σωθηι ο κοσμος δι' αυτου και οτι η
σωτηρια εκ των Ἰουδαιων εστι και ου τος εστιν ο σωτηρ του κοσμου ο Χριστος.
κατελθοντα εκ των ουρανων· Παυλου ο καταβας αυτος εστι και ο αναβας.
Ευαγγελιου· οτι καταβεβηκα εκ του ουρανου. Παυλου· ο γαρ θεος τον εαυτου υιον
πεμψας εν ομοιωματι σαρκος αμαρτιας. και σαρκωθεντα εκ πνευματος αγιου και
 
 

145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Μαριας της παρ θενου20· Ἡσαΐου· ιδου η παρθενος εν γαστρι εξει και τεξεται υιον.
Ευαγγελιου και πως εσται μοι τουτο, επει ανδρα ου γινωσκω; Μη φοβου, Μαριαμ·
ιδου συλλη ψηι εν γαστρι και τεξηι υιον· πνευμα αγιον επελευσεται επι σε και δυναμις
υψιστου επι σκιαζει σοι· και προς τον Ἰωσηφ· το γαρ εν αυτηι γεννηθεν εκ πνευματος
εστιν αγιου· και ουκ εγινωσκεν αυτην, εως ου ετεκε τον υιον αυτης τον πρωτοτοκον.
Παυλος· εξαπεστειλεν ο θεος τον υιον αυτου γεννωμενον εκ γυναικος και ο λογος
σαρξ εγενετο και εσκηνωσεν εν ημιν. και ενανθρωπησαντα· Παυλος· ος εν μορφηι
θεου υπαρχων ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε
μορφην δουλου λαβων, εν ομοιωματι ανθρωπων γενομενος και εις θεος και πατηρ
παντων, εις και μεσιτης θεου και ανθρωπων, ανθρωπος Ἰησους Χριστος. Ευαγγελιον·
οτι υιος ανθρωπου εστι, μη θαυμαζετε τουτο και οταν ελθηι ο υιος του ανθρωπου επι
θρονου δοξης αυτου. σταυρωθεντα τε υπερ ημων επι Ποντιου Πιλατου20· Παυλος·
παραγγελλω σοι ενωπιον του θεου του ζωοποιουντος τα παντα και Κυριου Ἰησου
του μαρτυρησαντος επι Ποντιου Πιλατου την καλην ομολογιαν. Ευαγγελιου· Ἰησουν
ζητειτε τον Ναζαρηνον τον εσταυρωμενον. Παυλου· και οτι εσταυρωθη και οτι ετα
φη και οτι εγηγερται τηι τριτηι ημεραι κατα τας γραφας. και παθοντα και ταφεντα·
Μωυσεως· και εσται η ζωη σου κρεμαμενη απεναντι των οφθαλμων σου. Ἡσαΐου· ως
προβατον επι σφαγην ηχθη και τον νωτον μου εδωκα εις μαστιγας. ∆αβιδ· οτι εγω
εις μαστιγας ετοιμος. Ζαχαριου· τι αι πληγαι αυται αναμεσον των χειρων σου; και
ερει ας επληγην εν τωι οικωι αγα πητωι μου. Ευαγγελιου· οτι εδει ουτως παθειν τον
Χριστον και εισελθειν εις την δοξαν αυτου. Ευαγγελιου· και λαβων το σωμα ο
Ἰωσηφ ετυλιξεν αυτο σινδονι κα θαραι και εθηκεν αυτο εν μνημειωι καινωι, ο ην
λελατομημενον εκ πετρας και ελαβον ουν το σωμα του Ἰησου και εδησαν αυτο
οθονιοις μετα των αρωματων, καθως εθος εστι τοις Ἰουδαιοις ενταφιαζειν· ην δε εν
τωι τοπωι, οπου εσταυρωθη, κηπος και εν τωι κηπωι μνημειον καινον, εν ωι ουδεπω
ουδεις ετεθη. και ανασταντα τηι τριτηι ημεραι κατα τας γραφασ· ευαγγελιου· αναστας
ο Ἰησους πρωι τηι πρωτηι σαββατων και τριτην ημεραν αγει σημερον, αφ' ου ταυτα
εγενετο και αναστας ο Ἰησους εκ νεκρων εστη εν μεσωι των μαθη 576 των και λεγει
ειρηνη υμιν και μνησθητι, Κυριε, ως ελαλησεν ημιν εν τηι Γαλιλαιαι λεγων, οτι δει
τον υιον ανθρωπου παραδοθηναι εις χειρας ανθρωπων αμαρτωλων και
σταυρωθηναι και τηι τριτηι ημεραι αναστηναι. και ανελθοντα εις τους ουρανους και
καθεζομενον εκ δε ξιων του πατροσ· ευαγγελιου· ο μεν ουν κυριος μετα το λαλησαι
αυτοις ανελη φθη εις τους ουρανους και εκαθισεν εκ δεξιων του θεου και εγενετο εν
τωι ευλογειν αυτον αυτους· διεστη απ' αυτων και ανεφερετο εις τον ουρανον. και
παλιν ερχομενον μετα δοξης κριναι ζωντας και νε κρουσ· Πραξεων· ανδρες
Γαλιλαιοι, τι εστηκατε βλεποντες εις τον ουρανον; Ου τος ο Ἰησους ο αναληφθεις
αφ' υμων εις τον ουρανον ουτος ελευσεται παλιν, ον τροπον εθεασασθε αυτον
ανερχομενον εις τον ουρανον. Ευαγγελιου· και τοτε οψεσθε τον υιον του ανθρωπου
επι θρονου δοξης αυτου και συναχθησονται εμπροσθεν αυτου παντα τα εθνη.
Πραξεων· οιτινες συνεφαγομεν και συνεπιομεν αυτωι μετα το αναστη ναι αυτον εκ
νεκρων· και παλιν παρηγγειλεν ημιν κηρυξαι τωι λαωι και διαμαρτυρασθαι, οτι αυτος
εστιν ο ωρισμενος υπο του θεου κριτης ζωντων και νεκρων. ∆ανιηλ εθεωρουν, εως
ου θρονοι ετεθησαν και ο παλαιος των ημερων εκαθισε και ιδου ο υιος του
ανθρωπου επι νεφελων ερχομενος και εως του παλαιου των ημερων εφθα σε και
αυτωι εδοθη η τιμη και η εξουσια. ου της βασιλειας ουκ εσται τελοσ· ∆ανιηλ· και η
βασιλεια αυτου αιωνιος και η βασιλεια αυτου λαωι ετερωι ουχ υποληφθησεται.
Ευαγγελιου· Και βα σιλευσει επι τον οικον Ἰακωβ εις τους αιωνας και της βασιλειας
αυτου ουκ εσται τελος. Το εφεξης εντευθεν του ιερου συμβολου η δευτερα αγια και
οικουμενικη συνοδος απηρτισεν. και εις το πνευμα το αγιον· ευαγγελιου·
 
 

146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος.
Ὅταν ελθηι ο παρακλη τος, το πνευμα το αγιον, ο πεμψει ο πατηρ εν τωι ονοματι μου.
∆αβιδ· το πνευμα σου το αγιον μη αντανεληις απ' εμου. το κυριον· Παυλος· ο δε
κυριος το πνευμα εστιν Ὅτι δε πνευμα Κυριου, εκει ελευθερια και ινα τι εψευσω το
πνευμα το αγιον; Ουκ εψευσω ανθρω ποις, αλλα θεωι. το ζωοποιουν· ευαγγελιου· το
πνευμα εστι το ζωοποιουν, η σαρξ ουκ ωφε λει ουδεν. ∆αβιδ· εξαποστελεις το
πνευμα σου και κτισθησονται και ανακαινιεις το προσωπον της γης. Μωυσης· και
ενεπνευσεν εις το προσωπον αυτου πνοην ζωης. Ἐζεκιηλ· υιε ανθρωπου,
προφητευσον επι το πνευμα· και ηλθεν επ' αυτα και εζη σαν. το εκτου πατρος
εκπορευομενον· ευαγγελιου· οταν ελθηι ο παρα κλητος, ον εγω πεμψω υμιν παρα του
πατρος, το πνευμα της αληθειας, ο παρα του πατρος εκπορευεται. Και ευθεως
αναβαινων απο του υδατος ειδε σχιζομενους τους ουρα νους και το πνευμα ωσει
περιστεραν καταβαινον επ' αυτον. Παυλος· και ημεις δε 578 ου το πνευμα του
κοσμου ελαβομεν, αλλα το πνευμα το εκ θεου. ∆αβιδ· τωι λογωι Κυριου οι ουρανοι
εστερεωθησαν και τωι πνευματι του στοματος αυτου πασα η δυναμις αυτων. Πετρος
εκ των Πραξεων· την επαγγελιαν του αγιου πνευματος ο υιος λαβων παρα του
πατρος εξεχεε τουτο, ο νυν υμεις βλεπετε και ακουετε. Παυλος προς Τιτον· εσωσεν
ημας δια λουτρου παλιγγενεσιας και ανακαινωσεως πνευματος αγιου, ου εξεχεεν εφ'
ημας πλουσιως δια Ἰησου Χριστου του σωτηρος ημων. το συν πατρι και υιωι
συμπροσκυνουμενον και συνδοξα ζομενον· ευαγγελιον· βαπτιζοντες αυτους εις το
ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος· και ουδεις γινωσκει τα του
ουρανου ει μη το πνευμα το κατοικουν εν αυτωι και τα του θεου ουδεις ει μη το
πνευμα το εν αυτωι. Και εν τωι Ἡσαΐαι και Ἐζεκιηλ οι αγγελοι· αγιος, αγιος, αγιος
Κυριος σαββαωθ, πληρης ο ουρανος και η γη της δοξης αυτου, δηλονοτι του πατρος
και του υιου και του αγιου πνευματος, του μονου εν τριαδι θεου. το λαλησαν δια
των προφητων· Ζαχαριου· καθως ελαλησε δια στο ματος των αγιων των απ' αιωνος
προφητων αυτου σωτηριαν εξ εχθρων ημων. Της θεοτοκου· καθως ελαλησε προς
τους πατερας ημων τωι Ἀβρααμ και τωι σπερματι αυ του εως αιωνος. Πραξεων· τουτο
παντες οι προφηται μαρτυρουσιν, αφεσιν αμαρ τιων λαβειν δια του ονοματος αυτου
παντα τον πιστευοντα εις αυτον και ον δει ουρανον μεν δεξασθαι αχρι χρονων
αποκαταστασεως παντων, ων ελαλησεν ο θεος δια στοματος παντων των αγιων των
απ' αιωνος προφητων αυτου. Ευαγγελιου· ειπε ∆α βιδ εν πνευματι αγιωι· ειπεν ο
Κυριος τωι Κυριωι μου· καθου εκ δεξιων μου. Πραξεων· και δεηθεντων αυτων
εσαλευθη ο τοπος, ου ησαν συνηγμενοι, και επλησθησαν απαν τες πνευματος αγιου
και ελαλουν τον λογον του θεου μετα παῤρησιας. Της Ἐξο δου· και επληθησαν
πνευματος αγιου και προεφητευον εν τηι παρεμβοληι. εις μιαν αγιαν καθολικην και
αποστολικην εκκλησιαν· ως καθολικαι επιστολαι αι επτα ως εις παντας πιστους
γραφεισαι κοινως, ουτω και καθολικη εκκλησια η παντων ορθοδοξων γεγραπται.
Παυλου· ο ποιησας τα αμφο τερα εν, εις κυριος, μια πιστις, εν βαπτισμα και αδελφοι
αγιοι και εποικοδομηθεν τες επι τωι θεμελιωι των αποστολων και προφητων, οντος
ακρογωνιαιου αυτου του Χρι στου και μελη εκ μερους· και ους μεν εθετο ο θεος εν
τηι εκκλησιαι πρωτον απο στολους, δευτερον προφητας, τριτον διδασκαλους και ινα
οικοδομηται η εκκλη σια και υμεις εστε ναος θεου ζωντος και εις καταρτισμον της
εκκλησιας και οντος ακρογωνιαιου αυτου Ἰησου Χριστου, εν ωι και υμεις
συνοικοδομεισθε και αυτος εστιν η κεφαλη του σωματος της εκκλησιας. 20ομολογω
εν βαπτισμα εις αφεσιν αμαρτιων· Παυλου· ομολο γησον την καλη ομολογιαν και
καρδιαι μεν πιστευεται εις δικαιοσυνην, στοματι δε ομολογειται εις σωτηριαν· εις
Κυριος, μια πιστις, εν βαπτισμα. Ευαγγελιου· βα πτιζοντες αυτους εις αφεσιν
αμαρτιων· βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου
 
 

147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πνευματος. 580 20προσδοκω αναστασιν νεκρων· Πραξεων· περι ελπιδος και ανα
στασεως νεκρων εγω κρινομαι. Ἡσαΐου· αναστησονται οι νεκροι και εγερθησονται οι
εν τοις μνημειοις. Πραξεων· η γαρ αποκαραδοκια της κτισεως την αποκαλυψιν των
υιων του θεου εκδεχεται. Ευαγγελιου· οτε οι νεκροι ακουσονται της φωνης του υιου
του θεου και οι ακουσαντες ζησονται. και ζωην του μελλοντος αιωνοσ· Ευαγγελιου·
ο μισων την ψυχην αυτου εν τωι κοσμωι τουτωι εις ζωην αιωνιον φυλαξει αυτην.
Πραξεων· διαλεγομε νου δε αυτου περι δικαιοσυνης και εγκρατειας και του κριματος
του μελλοντος εσε σθαι. Ἡσαΐου· πατηρ του μελλοντος αιωνος. Ευαγγελιου· εγω ζω
και ο τρωγων με ζησεται δι' εμε και εγω ειμι η αναστασις και η ζωη και
απελευσονται ουτοι εις κολασιν αιωνιον, οι δε δικαιοι εις ζωην αιωνιον. 20Ἀμην· το
δε αμην παντος του ιερου συμβολου εστι βεβαιωτικον και σφραγις και οιον τις κλεις
αποκλειουσα τους εξωθεν και φυλαττουσα ως ταμειωι τινι καλλι στωι της εκκλησιας
τον της πιστεως θησαυρον, ινα μη τις τι εκ τουτου αφεληται η νοθον τι επεισαγηι.
Αυτο το θειον και ιερωτατον και τελειον παντοθεν της ευσεβειας ημων ση μειον,
ομολογιαν των πατερων, τον ορον της αληθους πιστεως, ενστερνιζομενοι και
ασπαζομενοι ταις ψυχαις και τηι γλωττηι και χειλεσι μετα παῤρησιας ομολογουντες
την ασινη εν αυταις και ακιβδηλον και απαραθραυστον παντηι ως θεοφορητων και
θεο δοξαστων και θεοκινητων πατερων ιεραν παραθηκην μεχρι τελους φυλαξωμεν,
ινα ταις πρεσβειαις των εκθεμενων αυτο και φυλαξαντων αγιων και των προ
αυτων, εξ ων την γνωσιν ουτοι του συμβολου παρελαβον, και παντων ομου των
αγιων, των ιερων αγγελων λιταις και της του σωτηρος ημων και θεου Ἰησου
Χριστου αει παρθενου μητρος, της μονης παναγιας και αληθως θεομητορος, ως
δωρον καθαρον την καλην ταυτην ομολογιαν προσενεγκοτες τηι τριαδι, της τε
αιωνιου ελευθερωθωμεν κολασεως και της διαιωνιζουσης συν Χριστωι
απολαυσωμεν θειας αυτου του Χριστου βασιλειας και δοξης και απολαυσεως,
αιωνιως αυτον τον Χριστον τον μονογενη υιον του θεου του ζωντος δοξαζοντες συν
τωι προαιωνιωι αυτου πατρι και τωι παναγιωι πνευματος. Ἀμην.
Ἐπακολουθων ουν εγω τηι ομολογιαι ως χρη ποιειν τους το μοναχικον σχημα
λαμβανοντας ειπον ουτως ετι.
Πιστευω τον υιον του θεου μη κτισμα ειναι, ουδ' υπο χρονον κατα τον
αφρονα Ἄρειον, αλλ' ομοουσιον και συναΐδιον τωι θεωι και πατρι, θεον αληθινον εκ
θεου αληθινου, ποιητην χρονων και των κτισματων παντων, υστερον δε
σαρκωθεντα δι' ημας εκ πνευματος αγιου και Μαριας της παρθενου. Πιστευω το
πνευμα το αγιον μη κτισμα ειναι μηδε ετερουσιον του πατρος και του υιου, ως ο
Μακεδονιος ο κενος της αυτου χαριτος εβλα 582 σφημει, αλλα θεον αληθινον
ομοουσιον και συναΐδων τωι πατρι και τωι υιωι, εκ του πατρος προιον εκπορευτως,
ωσπερ ο υιος εξ αυτου γεννητως. Πιστευω μη αλλον ειναι τον υιον του θεου τον
προαιωνιον, ετερον δε τον εκ της παρθενου γεννηθεντα Ἰησουν Χριστον, ως ο
αφρων Νε στοριος εβλασφημει, αλλα τον εξ αυτης γεννηθεντα δυο μεν ειναι μετα
την ενωσιν φυσεις, ενα δε τηι υποστασει τηι θεικηι δηλονοτι, διο και την αυτον
τεκουσαν κυριως και αληθως θεοτοκον ειναι και ου Χριστοτοκον κατ' εκεινον τον
αφρονα. Πιστευω τον υιον του θεου μετα την ενανθρωπησιν και ενωσιν μη εις μιαν
φυσιν τας δυο συναψαι κατα τους αφρονας ∆ιοσκορον και Ευτυχη, οι τηι θειοτητι τα
παθη προσηπτον, αλλ' εν δυο φυσεσι μετα την ενωσιν ασυγχυτως γνωριζομενον· και
ετι μητε τελος ειναι κολασεως μητε αποκαταστασιν δαιμονων κατα τον αφρονα
Ὠριγενην. Πιστευω τον υιον του θεου τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον μετα την
ενανθρωπησιν ουχ εν θελημα εχειν φυσικον και μιαν ενεργειαν κατα τον Ῥωμης
 
 

148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ὁνοριον και Πυῤρον τον αφρονα, αλλα δυο θελησεις και δυο ενεργειας, θεικην
δηλαδη και ανθρωπινην ενεργειαν και θελησιν και μηδετεραν των φυσεων
αθελητον ειναι η ανενεργητον. Πιστευω εις τας εικονικας ανατυπωσεις, 20ηγουν εις
τον χαρα κτηρα τον εν εικονι περιγραπτον του Κυριου και θεου και σωτηρος ημων
Ἰησου Χριστου και της πανα γνου και θεοτοκου αυτου μητρος και παντων των α
γιων, σχετικως ου λατρευτικως, 20προσκυνουμενας ου θεοποι ουμενασ, ασπαζεσθαι
τε και τιμαν την εκκλησιαν του θεου, ου τηι υληι το σεβας, αλλα τωι πρωτοτυπωι
απονεμουσαν· η γαρ τιμη της εικο νος εις το πρωτοτυπον διαβαινει κατα τον μεγαν
Βασιλειον, 20ως αντι τυπος ουσα των πρωτοτυπων. Πιστευω μητε ανενεργητον
ειναι την θειαν φυσιν και ενεργειων ουσιωδων ερημον, μητε αυτον ειναι ουσιαν και
ενεργεια επ' εκεινης, μη τε κτιστας ειναι ταυτας κατα τους αφρονας Βαρλααμ και
Ἀκινδυνον, αλλα και ενεργειας θειας ουσιωδεις και ετερας ειναι ταυτας παρ' αυτην
την ουσιαν και ακτιστους ειναι και λεγομενας θεοτητας. Ὁμολογω βεβαιως το
πνευμα αγιον ουκ εκ του πατρος και εκ του υιου εκπορευεσθαι αμα κατα τους
Ἰταλους, αλλ' εξ αυτης της υποστα σεως του πατρος ενικως, ωσπερ αμελει και αυτος
ο υιος εξ αυτης της υποστασεως του πατρος ενικως γενναται, πεμπεσθαι παρα του
πατρος και του υιου το πνευμα, οιον αυτη η χαρις και η δωρεα αυτου διδωσι.
XXIII. Και ουτως τωι φθινοπωρωι του #22 οζ-ου ετους απηλθεν η βασιλισσα
κυρα Ἑλενη η Παλαιολογινα, του δεσποτου της Σερβιας γυ νη, προς την αυθεντιαν
των Ἑνετων, εγκαλουσα τους κλεψαντας τον βιον αυτης εν Κερκυραις. 584 2. Και
τωι εαρι του αυτου ετους εγενοντο σεισμοι πολλοι και με γαλοι εις τε την Ἁγιαν
Μαυραν και Κεφαληνιαν και Ζακυνθον· και πολλοι οικοδομαι εχαλασαν των εν
αυταις ταις πολεσι κωμαις τε και το ποις οικουντων, αστεα τε και τειχη. Το δε της
Κεφαληνιας πτολιεθρον παντελως εχαλασθη και πολλοι των ανθρωπων τεθνηκασι.
3. Τωι δε θερει του αυτου ετους ο των Ἑνετων ναυαρχης Νικολαος δε Καναλης μετα
τριηρεων ηλθε κατα της Αινου και ηιχμαλωτευσεν αυ την 20εν ημεραι εβδομηι20· και
επιστρεψας παρεγενετο εις την Πελοπον νησον και ωικοδομησε την Βοστιτζαν αυθις
τωι του θερους καιρωι του αυ του ετους. 4. Τωι δε χειμωνι του αυτου ετους #22 οη-ου,
Ἰαννουαριου κεʹ, επε σε καθ' ολην την νησον τοσαυτη χιων, οιαν οι των Κερκυρων
ανθρωποι ουκ ειδον πωποτε, ωστε και αλωπεκας και λαγωους οικειοχειρως εθη
ρευον· ομοιως και εις τα της δυσεως μερη, πολλωι δε μαλλον εις την Ἀσιαν, ητοι
Ἀνατολην. 5. Περι δε το τελος του εαρος του αυτου ετους εστρατευσε κατα της
Ευβοιας ο των ασεβων αρχων, επι τελος του Ἰουνιου μηνος. Ὁ δε στολος αυτου,
20προ του εξελθειν το στρατοπεδον δια ξη ρασ, εκ Καλλιουπολεως απηλθεν εις την
Λημνον και παρελαβε τον Κο τζινον και τα περι πασαν την νησον χωρια πλην του
Παλαιου Καστρου, 20ηγουν παλαιου πτολιεθρου20 και της σκαλας και υπεστρεψεν.
Ἐπελθον δε το της Πολεως στρατευμα 20εκ Νικομηδειας, και ποθεν αν ην, ομου
εξηλθον και παρεγενοντο εις ευβοιαν· ους ιδων ο εξαρχος ο και ναυαρχης των
Ἑνετων, ανεχωρησεν, ισως καλως ποιησας, κακως δε, οτι ου ηθελησε δυναμωσαι
την ευβοιασ πολιν, ητοι αστυ. ∆ιερχο μενον δε το του αμηρα στρατοπεδον απηρε τον
Ἴμβρον καθ' οδον, ειτα ηλθεν εις ευβοιαν, καθ' ον δη μηνα εφθασε και ο αμηρας· και
σφο δρως πολεμησαντος δια ξηρας και θαλασσης, τηι ιβ-ηι του Ἰουλιου μη νος
παρελαβε το πτολιεθρον πολεμωι. Και τουτου γενομενου παντα τα περι την νησον
νησυδρια και αστεα εδουλωθησαν εκουσιως. Ὁ δε αμη ρας προσκαρτερησας μικρον
τι, περι τας αρχας του Αυγουστου εξελθων απηλθεν εις Κωνσταντινουπολιν. 6. Τον
δε μπεηλαρμπειν αυτου επαφηκε και ηλθεν εις την 20Πελο ποννησον. Και οι μεν
περι την Βοστιτζαν αφεντες αυτην εφυγον, οι δε προσεκυνησαν και παρεδωκαν
αυτωι ταυτην. ∆ιερχομενος δε παρεμπρο σθεν, ομοιως εποιησαν και οι εν τωι
Βουμερωι και τηι Ὠλαιναι και τωι Χελιδονι και οι εν τωι Ποντικωι. Και παντα οσα ησαν
 
 

149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρα τον αιγιαλον εκατελυσαν μεχρι και θεμελιων, τα δε αλλα εχουσι. ∆ιελθοντος
δε αυτου μεχρι και του Πριγκιπατου και επιστρεψας εξηλθε της Πελοπον νησου20.
586 7. Τον δε ρηθεντα ναυαρχην Νικολαον δα Καναλην πιασας, στει λαντες ετερον
ναυαρχην τουνομα Μοκενικον, τον δε ποτε ναυαρχην Νι κολαον και τον υιον αυτου
και γραμματικον, επει επιασεν ο ειρημενος Μοκενικος το γενος, τουνομα δε Θωμας,
εθηκεν αυτους χειροπεδαις σιδηραις και δεσμευσας απεστιλεν εις Ἑνετιαν προς την
αυθεντιαν, ητοι αριστοκρατειαν αυτων εν τηι αρχηι του φθινοπωρου του #22 οθ-ου
ετους. 8. Ἐν ωι δη χρονωι και ο δεσποτης κυρ ∆ημητριος τεθνηκεν εν
Ἀνδριανουπολει μοναχος γεγονως, ος επωνομασθη ∆αβιδ. Και προ της θανης αυτου
ολιγωι χρονωι απεθανεν η θυγατηρ αυτου η 20αμηρισσα· η δε γυνη αυτου η βασιλισσα
τεθνηκε μετα τινα ολιγον καιρον της θα νης αυτου. 9. Τηι δε κ -ηι του Ἰουλιου μηνος
του #22 π-ου ετους περιεπεσα εν ασθενειαι τοσαυτηι, ωστε και εγεγονειν τελειος
μοναχος του μεγαλου σχη ματος μη εννοησας το τυχον. 10. Περι δε το φθινοπωρον
του #22 πα-ου ετους επαναστρεφων εκ του της Φραγκιας ρηγος και του δουκος της
Βυργυντιας ο καρδιναλις κυρ Βησσαριων, απεσταλμενος ων παρα της εκκλησιας
προς το ειρηνευσαι αυτους, και καθ' οδον τηι ιε-ηι του Νοεμβριου τεθνηκε· το δε
σωμα, 20ητοι λειψανον αυτου20, εκομισαν εις την Ῥωμην μετα πλειστης τιμης και
εθαψαν αυτον εν τωι ναωι των αγιων αποστολων, οπου δη και προκατεμενε και τον
ταφον αυτου προητοιμασαν πλησιον του ταφου της αγιας Ευγε νειας της
οσιομαρτυρος. 11. Περι δε το εαρ του αυτου ετους εξηλθε και ο Ζουχασανης κατα
του τοπου του αμηρα. Μεεμετη και διεδραμε τοπους τινας αυτου εις την Ἀνατολην,
20ητοι την Ἀσιαν. Ἐξελθων δε και ο αμηρας απο της Κωνσταντινουπολεως απηλθε
κατ' εκεινου μετα πασης της δυναμεως αυ του· και εν τηι αρχηι πλησιασαντες ηττηθη
το του αμηρα στρατοπεδον παρα του Ζουχασανη, οπερ κατ' εκεινου εξηλθεν. Ἐκει δε
απεκτανθη ο μπεηλαρμπεις ο Παλαιολογος ο ποτε υιος Παλαιολογου Θωμα του
Γιδου εκεινου, μπεηλαρμπεις ων της ∆υσεως και πολλοι αλλοι των εν τηι ∆υ σει
αρχοντων και ηγεμονων. Ειτα εξελθοντος κατα προσωπον του αμηρα, ενικηθη και
επιστρεψας απηλθεν εις την εαυτου πολιν, ομοιως και ο αμηρας εις
κωνσταντινουπολιν. 12. Περι δε το τελος του Ἰουλιου μηνος του αυτου ετους παρελαβεν η γερουσια των Ἑνετων, ητοι η αυθεντια, καστρον τι το λεγο-μενον
στροβολιν το πλησιον Κερκυρας. 588 13. Τηι δε ζ-ηι του Νοεμβριου μηνος του
#22 πβ-ου ετους τεθνηκεν εν τηι Ἁγιαι Μαυραι η βασιλισσα κυρα Ἑλενη η
Παλαιολογινα, μοναχη γενομενη και Ὑπομονη μετονομασθεισα δια του μεγαλου
σχη-ματοσ, και ο συν ημιν ιερομοναχος και πνευματικος πατηρ κυρ Ἱερο-θεος, ο δια
του μεγαλου σχηματος μετονομασθεις Ἰωσηφ, ος ην εκ νεο-τητος μεθ' ημων και
σχολιτης και φιλος μεχρι και του τελους αυτου. 14. Τωι δε θερει του #22 πγ-ου ετους
ο των ασεβων αρχων στολον αποστειλας κατα τα ανωτερικα μερη του Ευξεινου
Ποντου20, πα-ρελαβε το μεγα πτολιεθρον τον Καφαν λεγομενον της Χεῤρονησου
της εν τωι Ταυρικωι20. 15. Τωι δε θερει του #22 πδ-ου ετους απηλθε κατα της Βλαχιας
μετα πασης της δυναμεως αυτου· τωι δε Σεπτεμβριωι του #22 πε-ου ετους επεστρεψεν
εκ της Βλαχιας μαλλον ηττηθεις η ηττησας και τον μεν μπεηλερμπειν αφηκεν εν τηι
Σοφιαι πολει, αυτος δε ηλθεν εις Ἀνδρια-νουπολιν. 16. Του δ' αυτου ετους τηι πρωτηι
του Ὀκτωμβριου μηνος επηλθε μοι ρευματισμος εις τε την κεφαλην και τα γονατα·
και εξηλθε μου του στοματος και ρινος και ωτιων τοσουτος χυμος, ωστε απελπισθην
παρα παντων· και τρις των αχραντων μυστηριων μετελαβον, οπερ και ειθε μοι
επηλθεν ο θανατος, η θεραπεια παντων των εν εμοι δυσχερων, γερους τε και
ασθενειας και της ενδειας· ου μονον γαρ των πολλων καλων και συνηθων των εκ
νεοτητος υστερημενος ημην, αλλα και αυτων των αναγ-καιων της καθημερινης
τροφης. 17. Οιμαι, οτι η υπομονη των τοιουτων και ευχαριστια εις θεον, θεου χαριτι,
 
 

150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αιτια μελλει ειναι εις το συγχωρησαι μοι πολλα των ως προς αυτον επταισα· ουδε
γαρ γεγονεν εν τωι βιωι αμαρτημα, ουδε πρα-ξις, ουτε αλλη πασα κακια, ην εγω ουκ
επλημμελησα ο αναξιος και αθλιος, κατα νουν και λογον και προαιρεσιν, θεσει τε
και γνωμηι και πραξει εξαμαρτησας ως ουδεις αλλος πωποτε. Ὅμως λυτρωθεις του
θα-νατου κωφος εναπεμεινα εκ της τοιαυτης ασθενειας μεχρι πολλου, ως ουδε τα
πλησιον μου σημαντηρια ηκουον. 18. Και ινα εις την ανω προνοιαν απαλλαγω μετα
παρελθειν τας εναπολειφθεισας μοι τοιαυτας ημερας της ζωης επελθοντος μου του
θα-νατου, της αναπαυσεως των ανδρων, ως ο θειος Ἰωβ προσηγορευσεν, εδεηθην
ουτως του θεου. Ἀλλ' ει με, σωτερ, αναγκη παθειν, τις γαρ οιδε το βαθος των σων
κριματων, της μεν σης φιλανθρωπιας οιονει μου τα παθη βδελυττομενης, της δε
δικαιοσυνης δρωσης το εαυτης· εις γουν τον εκδεχομενον ληξιν τονδε χρονον
δουναι δικην εμοι παρασχου, αλλα μη εις τον μελλοντα τον απεραντον, ενθα ουκ
εστι πραγματων απο 590 καταστασις. Ἐνταυθα τοινυν ανακαθαρας, απασι
χρησαμενος τοις εις τουτο φερουσιν, ουτω των τηιδε μεταστησας αξιωσον με του μη
των σων εκπεσειν με οικτιρμων εν τηι δευτεραι τε και φρικτηι παρουσιαι σου. 19. Τωι
δε θερει του αυτου ετους #22 πε-ου ο αμηρας αποστειλας πλειστον στρατοπεδον
κατα του Ναυπακτου, ινα παραλαβηι αυτον, ειτα εις την Ἁγιαν Μαυραν επελθηι, οθεν
βοηθειαι θεου, ουτε τον Ναυπακτον παρελαβε τωι αυτωι ετει, ουτε κατα της Ἁγιας
Μαυρας ηλθεν, αλλ' υπεστρεψεν απρακτος. 20 Τελος του παροντος ιστορικου, ητοι
χρονικου βιβλιου παρ' εμου του συγ-γραφεως πονηθεν αιτησει τινων ευγενων
Κερκυραιων, παρακαλουντων με, ινα μη σιωπηι παραλειψω, α οιδα οφθαλμοφανως
και ηκουσα και ανεγνωκα. Και ουτως εγραψα ιδιοχειρως και απεδωκα ανα χειρας
του ευλαβεστατου ιερεως κυρ Ἀντωνιου. Και οι αναγινωσκοντες ευχεσθε μοι δια τον
Κυριον, ει ελαθα τι· το γηρας γαρ το εμον και η δεινη ασθενεια ουκ ειασε με καλως
διορθωσαι και το παρον πρωτοτυπον μεταγρα-ψαι και, ει αντιστοιχα ελειπον η
συλλαβαι η λεξεις η λογοι, η και καλλιγραφιαι ακῤ-ριβως διορθωσαι. Ἐγραφη ουν εν
ετει τωι απο της κτισεως, #22 π -ωι Μαρτιωι μηνος κθ-ηι, ινδικτιωνος ενδεκατης.
Τελος και τωι θεωι δοξα.

 
 

151

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


