De vita Mosis
ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΒΙΟΥ ΜΩΥΣΕΩΣ ΤΟΥ ΝΟΜΟΘΕΤΟΥ Η ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΚΑΤ' ΑΡΕΤΗΝ
ΤΕΛΕΙΟΤΗΤΟΣ
1.1 Οιον τι πασχουσιν οι των ιππικων αγωνων φιλοθεαμονες, οι τοις παρ'
αυτων σπουδαζομενοις εν ταις αμιλλαις των δρομων, καν μηδεν προθυμιας εις
ταχος ελλειπωσιν, ομως υπο της περι νικην σπουδης επιβοωσιν ανωθεν τον
οφθαλμον τωι δρομωι συμπεριαγοντες και παρακινουσιν, ως γε νομι ζουσιν, εις
οξυτεραν ορμην τον ηνιοχον, εποκλαζοντες αμα τοις ιπποις και αντι μαστιγος την
χειρα κατ' αυτων προ τεινοντες τε και επισειοντες, ουχ οτι συντελει τι τα γινο μενα
προς την νικην αυτα ποιουντες, αλλ' ευνοιαι τηι προς τους αγωνιζομενους φωνηι τε
και σχηματι την σπουδην υπο προθυμιας επισημαινοντες, τοιουτον τι δοκω και
αυτος ποιειν, φιλων μοι και αδελφων τιμιωτατε, οτι σου κατα το της αρετης σταδιον
καλως εναγωνιζομενου τωι θειωι δρομωι και προς το βραβειον της ανω κλησεως
πυκνοις τε και κουφοις συντεινομενου τοις αλμασιν υποφωνω τε και επισπευδω και
επιτεινειν τηι σπουδηι το ταχος διακελευομαι. Ποιω δε ταυτα ουκ αλογωι τινι
προθυμιαι προς τουτο φερο μενος, αλλ' ως αγαπητωι τεκνωι τα καθ' ηδονην
χαριζομενος. 1.2 Της γαρ επιστολης ην πρωην διεπεμψω ταυτην απαγγελ λουσης
την αιτησιν το γενεσθαι σοι τινα παρ' ημων υποθηκην εις τον τελειον βιον, πρεπειν
ωιηθην παρασχειν· αλλο μεν σοι τι χρησιμον ισως εκ των λεγομενων ουδεν, αυτο δε
τουτο παντως ουκ αχρηστον το γενεσθαι σοι της ευπειθειας υποδειγμα. Ει γαρ ημεις
οι τοσουτων ψυχων εν πατερων ταξει προτεταγμενοι πρεπειν οιομεθα τηι πολιαι
ταυτηι νεοτητος σωφρονουσης επιταγμα δεχεσθαι, πολυ μαλλον εικος εστιν εν σοι
κρατυνθηναι το της ευπειθειας κατορθωμα, προς υπακοην εκουσιον δι' ημων
παιδοτριβηθεισης σοι της νεοτητος. 1.3 Και ταυτα μεν εις τοσουτον· εγχειρητεον δε
ηδη τωι προκειμενωι, Θεον καθηγεμονα ποιησαμενοις του λογου. Ἐπεζητησας, ω
φιλη κεφαλη, τυπωι υπογραφηναι σοι παρ' ημων τις ο τελειος εστι βιος, δηλαδη προς
τουτο βλεπων ως, ειπερ ευρεθειη τωι λογωι το σπουδαζομενον, μετενεγκειν εις τον
ιδιον βιον την υπο του λογου μηνυθεισαν χαριν. Ἐγω δε εν αμφοτεροις επισης
αμηχανω· το τε γαρ περιλαβειν τωι λογωι την τελειοτητα και το επι του βιου δειξαι
οπερ αν ο λογος κατανοησηι υπερ την εμην δυναμιν εκατερον τουτων ειναι φημι·
ταχα δε ουκ εγω μονος, αλλα πολλοι και των μεγαλων τε και κατ' αρετην
προεχοντων ανεφικτον αυτοις ειναι το τοιουτον ομολογησουσιν. 1.4 Ὡς δ' αν μη
δοκοιην, κατα τον ψαλμωιδον ειπειν, εκει φοβεισθαι φοβον οπου ουκ εστι φοβος,
σαφεστερον ο βουλομαι παρα στησω σοι. 1.5 Ἡ τελειοτης επι μεν των αλλων
απαντων οσα τηι αισθησει μετρειται περασι τισιν ωρισμενοις διαλαμβανεται, οιον επι
του ποσου, του τε συνεχους και του διωρισμενου. Παν γαρ το εν ποσοτητι μετρον
ιδιοις τισιν οροις εμπεριεχεται· και ο προς τον πηχυν η την του αριθμου δεκαδα
βλεπων οιδε το απο τινος αρξαμενον και εις τι καταληξαν, εν ωι εστι το τελειον
εχειν. Ἐπι δε της αρετης ενα παρα του Ἀποστολου τελειοτητος ορον εμαθομεν, το μη
εχειν αυτην ορον· ο γαρ πολυς εκεινος και υψηλος την διανοιαν ο θειος Ἀποστολος
αει δια της αρετης τρεχων ουδεποτε τοις εμπροσθεν επεκτει νομενος εληξεν· ουδε
γαρ ασφαλης αυτωι ην η του δρομου στασις· δια τι; οτι παν αγαθον τηι εαυτου φυσει
ορον ουκ εχει, τηι δε του εναντιου παραθεσει οριζεται, ως η ζωη τωι θανατωι και το
φως τωι σκοτωι· και παν ολως αγαθον εις παντα τα τοις αγαθοις εκ του εναντιου
νοουμενα ληγει· ωσπερ ουν το της ζωης τελος αρχη θανατου εστιν, ουτως και του
κατ' αρετην δρομου η στασις αρχη του κατα κακιαν γινεται δρομου. 1.6 Ουκουν ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

διεψευσθη ο λογος ημιν, αμηχανον επι της αρετης ειναι την της τελειοτητος
περιληψιν λεγων· εδειχθη γαρ οτι το διαλαμβανομενον περασιν αρετη ουκ εστιν.
Ἐπει δε και τοις μετιουσι τον κατ' αρετην βιον αδυνατον ειπον ειναι το επιβηναι της
τελειοτητος, ουτως ο λογος και περι τουτου σαφηνισθησεται. 1.7 Το πρωτως και
κυριως αγαθον, ου η φυσις αγαθοτης εστιν, αυτο το Θειον, ο τι ποτε τηι φυσει
νοειται, τουτο και εστι και ονομαζεται. Ἐπει ουν ουδεις αρετης ορος πλην κακιας
εδειχθη, απαρα δεκτον δε του εναντιου το Θειον, αοριστος αρα και απερα τωτος η
θεια φυσις καταλαμβανεται· αλλα μην ο την αληθη μετιων αρετην ουδεν ετερον η
Θεου μετεχει, διοτι αυτος εστιν η παντελης αρετη· επει ουν το τηι φυσει καλον εις
μετουσιαν επιθυμητον παντως εστι τοις γινωσκουσι, τουτο δε ορον ουκ εχει,
αναγκαιως και η του μετεχοντος επιθυμια τωι αοριστωι συμπαρατεινουσα στασιν ουκ
εχει. 1.8 Ουκουν απορον εστι πανταπασι του τελειου τυχειν, διοτι η τελειοτης, καθως
ειρηται, οροις ου διαλαμβανεται, της δε αρετης εις ορος εστι το αοριστον· πως ουν αν
τις επι το ζητουμενον φθασειε περας, ουχ ευρισκων το περας; 1.9 Ου μην επειδη
καθολου το ζητουμενον αληπτον ο λογος υπεδειξεν, αμελητεον αν ειη της εντολης
του Κυριου, η φησι· γινεσθε τελειοι, ως Πατηρ υμων ο ουρανιος τελειος εστιν. Ἐπι
γαρ των τηι φυσει καλων, καν μη του παντος τυχειν δυνατον ηι, το και μη του μερους
αποτυχειν κερδος αν ειη μεγα, τοις γε νουν εχουσι. 1.10 Πασαν τοινυν επιδεικτεον
σπουδην μη παντελως εκπεσειν της ενδεχομενης τελειοτη τος, αλλα τοσουτον απ'
αυτης κτησασθαι, οσον αν ενδον του ζητουμενου χωρησωμεν· ταχα γαρ το ουτως
εχειν, ως αει εθελειν εν τωι καλωι το πλεον εχειν, η της ανθρωπινης φυσεως
τελειοτης εστι.
1.11 ∆οκει δε μοι καλως εχειν τηι Γραφηι περι τουτου συμβουλωι χρησασθαι·
φησι γαρ που δια της Ἠσαΐου προφητειας η θεια φωνη· εμβλεψατε εις Ἀβρααμ τον
πατερα υμων και εις Σαρραν την ωδινουσαν υμας. Ταυτα γαρ παντως ο λογος τοις
εξω της αρετης πλανωμενοις διακελευεται, ινα, καθαπερ οι εν πελαγει της ευθειας
του λιμενος παρε νεχθεντες κατα το φανεν σημειον της πλανης εαυτους
επαναγουσιν η πυρσον ιδοντες απο υψους αιρομενον η κορυ φην τινος ακρωρειας
αναφανεισαν, τον αυτον τροπον τους ακυβερνητωι τηι διανοιαι κατα την του βιου
θαλασσαν πλανω μενους τωι κατα την Σαρραν και Ἀβρααμ υποδειγματι παλιν
κατευθυνηι προς τον λιμενα του θειου θεληματος. 1.12 Ἐπειδη γαρ προς το θηλυ τε
και αρρεν η ανθρωπινη μεμερισται φυσις και αμφοτεροις επισης κατ' εξουσιαν η
προς αρετην και κακιαν αιρεσις προκειται, δια τουτο εκατερωι τμηματι το
καταλληλον της αρετης υποδειγμα παρα της θειας προεδειχθη φωνης, ινα προς το
συγγενες εκατεροι βλεποντες, προς μεν τον Ἀβρααμ οι ανδρες, προς δε την Σαρραν
το ετερον μερος, αμφοτεροι δια των οικειων υπο δειγματων προς τον κατ' αρετην
βιον διευθυνοιντο. 1.13 Ἴσως δ' αν τοινυν εξαρκεσειε και ημιν ενος τινος των κατα
τον βιον ευδοκιμων η μνημη την του πυρσου χρειαν πληρωσαι και υποδειξαι πως
εστι δυνατον τωι ακλυστωι της αρετης λιμενι την ψυχην καθορμισαι, μηδαμου ταις
του βιου ζαλαις εγχειμασθεισαν μηδε κατα τας επαλληλους των παθων τρικυμιας τωι
βυθωι της κακιας ενναυαγησασαν. Ταχα γαρ και τουτου χαριν η των υψηλων
εκεινων πολιτεια δι' ακριβειας ιστορηται, ως αν δια της των προκατορθωκοτων
μιμησεως ο εφεξης βιος προς το αγαθον απευθυνοιτο. 1.14 Τι ουν, ερει τις, ει μητε
Χαλδαιος εγω, ωσπερ ο Ἀβρααμ μνημονευεται, μητε της θυγατρος του Αιγυπτιου
τροφιμος, ως περι του Μωυσεως ο λογος κατεχει, μηδ' ολως εν τοις τοιουτοις προς
τινα των αρχαιων εχω τι κατα τον βιον καταλληλον, πως εις την αυτην ταξιν ενι
τουτων εμαυτον καταστησω, μη εχων οπως τον τοσουτον αφεστωτα δια των
επιτηδευματων μιμησομαι; Προς ον ερουμεν, οτι ουτε το Χαλδαιον ειναι κακιαν η
αρετην κρινομεν, ουτε τηι εν Αιγυπτωι ζωηι ουτε τηι εν Βαβυλωνι διατριβηι του βιου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

τις του κατ' αρετην εξοικιζεται, ουδ' αυ παλιν εν τηι Ἰουδαιαι μονον γνωστος ο Θεος
τοις αξιοις γινεται, ουδε Σιων κατα την προχειρον εννοιαν το θειον εστιν
οικητηριον, αλλα τινος λεπτοτερας ημιν χρεια της διανοιας και οξυτερας της οψεως,
ως διιδειν εκ της ιστοριας ποιων Χαλδαιων η Αιγυπτιων πορρω γενομενοι και ποιας
Βαβυλωνιων αιχμα λωσιας απολυθεντες του μακαριου βιου επιβησομεθα. 1.15
Μωυσης τοινυν ημιν εις υποδειγμα βιου προτεθητω τωι λογωι, ου τον βιον πρωτον εν
επιδρομηι διελθοντες, καθως παρα της θειας Γραφης μεμαθηκαμεν, ουτω την
προσφορον τηι ιστοριαι διανοιαν εις αρετης υποθηκην αναζητησομεν, δι' ης τον
τελειον ως εν ανθρωποις βιον επιγνωσομεθα. 1.16 Λεγεται τοινυν ο Μωυσης
τεχθηναι μεν, οτε ζωογο νεισθαι το αρρεν εν τοις τικτομενοις ο του τυραννου νομος
διεκωλυε, προλαβειν δε τηι χαριτι πασαν την υπο του χρονου γινομενην
συνεισφοραν· και ευθυς απο σπαργανων αστειος οφθεις οκνον εμποιησαι τοις
γεννησαμενοις θανατωι τον τοιουτον εξαφανισαι· 1.17 ειθ' ως υπερισχυεν η απειλη
του τυραννου, μη απλως ερριφηναι τωι ρειθρωι του Νειλου, αλλ' εκτεθεις κιβωτωι
τινι, ασφαλτωι και πισσηι κατα τας αρμονιας διαχρισθεισηι, ουτω δοθηναι τωι ρευματι
(τουτο γαρ οι δι' επιμελειας τα κατ' αυτον ιστορησαντες διηγη σαντο)· θειας δε τινος
δυναμεως την κιβωτον κυβερνωσης, επι τινα κατα το πλαγιον οχθην εξορμισθηναι,
αυτοματως της κιβωτου κατ' εκεινο το μερος υπο της φορας των υδατων
εκκυμανθεισης· της δε θυγατρος του βασιλεως επιουσης τους λειμωνας της οχθης
εκεινης ηι ετυχεν η κιβωτος επο κειλασα, ευρημα γενεσθαι τηι βασιλιδι, βρεφικως
εμβοησας τηι λαρνακι· οφθεις δε μετα της επιφαινομενης αυτωι χαριτος, ευθυς
οικειωσασθαι δι' ευνοιας την βασιλιδα και εις υιου ταξιν αναληφθηναι· αποστραφεις
δε φυσικως την αλλοφυλον θηλην, επινοιαι τινι των προς γενους οικειων
ανατραφηναι τωι μητρυωι μαζωι. 1.18 Ἐκβας δε ηδη την ηλικιαν των παιδων, εν
βασιλικηι τηι τροφηι και παιδευθεις την εξωθεν παιδευσιν, α δοξης ενομιζετο παρα
τοις εξωθεν ουχ ελεσθαι ουδ' ετι καταδεξασθαι την σεσοφισμενην εκεινην
ομολογειν μητερα ηιπερ εις υιου ταξιν εισεποιηθη, αλλ' επι την κατα φυσιν
επανελθειν παλιν και τοις ομοφυλοις εγκαταμιχθηναι· μαχης δε συστασης Ἑβραιωι
τινι προς Αιγυπτιον, συμμαχησαι τε τωι οικειωι και ανελειν τον αλλοφυλον· ειτα
συμπλακεντων αλληλοις Ἑβραιων δυο τινων, καταστελλειν αυτοις την φιλονεικιαν
πειρασθαι, συμβουλευσας καλως εχειν αδελφους οντας μη θυμον διαιτητην
ποιεισθαι των αμφισβητηματων, αλλα την φυσιν. 1.19 Ἀπωσθεις δε παρα του προς
την αδικιαν βλεποντος, αφορμην της μειζονος φιλοσοφιας την ατιμιαν ταυτην
ποιησασθαι και, της μετα των πολλων συνδιαγωγης πορρω γενομενος, ιδιασαι τωι
μετα ταυτα βιωι, κηδευσας τινι των αλλοφυλων, ανδρι διορατικωι του βελτιονος και
κρινειν ηθη τε και βιον ανθρωπων επεσκεμμενωι, ος δια μιας πραξεως, λεγω δη της
κατα των ποιμενων ορμης, ενιδων του νεου την αρετην, οπως ου προς οικειον
βλεπων κερδος του δικαιου υπερεμαχησεν, αλλ' αυτο το δικαιον τιμιον τηι ιδιαι φυσει
κρινων, την αδικιαν των ποιμενων εκολασε των εις εκεινον πεπλημμεληκοτων
ουδεν, αγασθεις επι τουτοις τον νεον και του πολυταλαντου πλουτου τιμιωτεραν
αυτου την αρετην εν τηι φαινομενηι πενιαι κρινας, συνοικιζει τε αυτωι την θυγατερα
και κατ' εξουσιαν αφηκε τον καταθυμιον μετιεναι βιον. Τωι δε ην ορειος τε και
ιδιαζουσα η ζωη, πασης αγοραιου τυρβης απηλλαγμενη, εν τηι των προβατων
επιμελειαι κατα την ερημον ιδιαζοντι. 1.20 Χρονου δε διαγεγονοτος εν τωι τοιουτωι
της ζωης ειδει, φησιν η ιστορια φοβεραν αυτωι γενεσθαι θεοφανειαν, εν σταθεραι
μεσημβριαι φωτος ετερου υπερ το ηλιακον φως τας οψεις περιαστραψαντος· τον δε
ξενισθεντα τωι αηθει της θεας αναβλεψαι τε προς το ορος και ιδειν θαμνον αφ' ου
πυροειδως το φεγγος εξηπτετο· των δε κλαδων του θαμνου καθαπερ εν δροσωι τηι
φλογι συναναθαλλοντων, ειπειν προς εαυτον τα ρηματα ταυτα, οτι· διαβας οψομαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

το μεγα οραμα τουτο· ειποντα δε μηκετι μονοις τοις οφθαλμοις το θαυμα του φωτος
δεξασθαι, αλλ' ο παντων εστι παραδο ξοτατον και την ακοην ταις ακτισι του
φεγγους εναυγασθη ναι· προς γαρ αμφοτερας τας αισθησεις η του φωτος μερισθεισα
χαρις, τας μεν οψεις ταις των ακτινων μαρμα ρυγαις περιηυγαζε, την δε ακοην τοις
ακηρατοις δογμασιν εφωταγωγει. Κωλυει γουν η του φωτος εκεινου φωνη
προσβηναι τωι ορει τον Μωυσεα τοις νεκροις υποδημασι βεβαρημενον, αλλ'
εκλυσαντα των ποδων το υποδημα ουτω της γης ψαυειν εκεινης οση τωι θειωι φωτι
κατελαμπετο.
1.21 Ἐπι τουτοις (χρη γαρ οιμαι μη λιαν εμβραδυνειν τηι ψιληι περι του
ανδρος ιστοριαι τον λογον, ως αν και των προκειμενων εχοιτο) δυναμωθεις τηι
οφθεισηι θεοφανειαι λυτρωσασθαι το ομοφυλον της δουλειας των Αιγυπτιων
προστασσεται. Και ως αν μαλιστα μαθοι την εγγινομενην αυτωι θεοθεν ισχυν, εκ των
εν χερσι ποιειται την πειραν θειωι προσταγματι. Ἡ δε πειρα ην αυτη· Ῥαβδος
εκπεσουσα της χειρος εψυχωθη και ζωιον εγενετο (δρακων δε το ζωιον ην) και παλιν
υπο της χειρος αναληφθεισα, οπερ ην προ της θηριωσεως εκεινο εγενετο. Και η της
χειρος επιφανεια νυν μεν, προβληθεισα του κολπου, εις χιονος μετεποιηθη λευκο
τητα, παλιν δε, εισω του αυτου γενομενη, επι την ιδιαν επανερχεται φυσιν. 1.22
Κατιοντος δε του Μωυσεως επι την Αιγυπτον και συνεπαγομενου την τε γαμετην
την αλλοφυλον και τους απ' εκεινης αυτωι γεγονοτας παιδας, οτε τις και αγγελος
αυτωι συναντησαι λεγεται, τον περι του θανατου φοβον επαγων, ον η γυνη τωι αιματι
της περιτομης του παιδος ιλεωσατο, τοτε συντυχια γινεται του Ἀαρων και αυτου
θεοθεν παρορμηθεντος προς την συναντησιν. 1.23 Ειτα παρ' αμφοτερων εις
εκκλησιαν κοινην ο εν Αιγυπτωι λαος συναγειρεται και η της δουλειας απαλλαγη
τοις πεπονηκοσιν ηδη τηι κακοπαθειαι των εργων περιαγγελλεται και προς αυτον τον
τυραννον περι τουτου γινεται λογος. Ἀγανακτησις επι τουτοις του τυραννου κατα τε
των επιστατουντων τοις εργοις και κατα των Ἰσραηλιτων αυτων μειζων η προτερον·
και ο της πλινθειας φορος επαυξεται και επιπονωτερον το επιταγμα καταπεμπεται,
ου τωι πηλωι μονον κακοπα θουντων, αλλα και περι το αχυρον τε και την καλαμην
ταλαιπορουντων. 1.24 Του δε Φαραω (τουτο γαρ ην ονομα τωι τυραννωι των
Αιγυπτιων) τοις θεοθεν παρ' αυτων γενομενοις σημειοις αντισοφιστευειν δια της
των γοητων μαγγανειας επιχει ρουντος, τοτε παλιν του Μωυσεως εν οφθαλμοις των
Αιγυπ τιων την ραβδον εαυτου θηριωσαντος, το ισον ενομισθη θαυματοποιειν η
γοητεια εν ταις των μαγων ραβδοις. Και ηλεγχθη δια της ενεργειας το σοφισμα,
δειξαντος του δρακοντος του εκ της Μωυσεως βακτηριας μεταβληθεντος εκ του
καταφαγειν τα γοητικα ξυλα, τους οφεις δηθεν, οτι ουδεμιαν αμυντικην ουδε
ζωτικην τινα δυναμιν ειχον αι των γοητων ραβδοι, πλην του σχηματος ο τοις
οφθαλμοις των ευεξαπατητων η γοητεια σοφισαμενη παρεδειξε. 1.25 Τοτε
συμφρονουντας ιδων ο Μωυσης τωι καθηγουμενωι της κακιας απαν το υποχειριον,
κοινην επαγει παντι τωι εθνει των Αιγυπτιων πληγην, ουδενα της των κακων πειρας
υπεξελομενος. Συνεκινειτο δε αυτωι προς την τοιαυτην κατα των Αιγυπτιων ορμην
οιον τις στρατος υποχειριος αυτα τα στοιχεια των οντων τα εν τωι παντι
θεωρουμενα, γη τε και υδωρ και αηρ και πυρ, ταις προαιρεσεσι των ανθρωπων τας
ενεργειας συνεξαλλασσοντα· τηι γαρ αυτηι δυναμει κατα τον αυτον και χρονον και
τοπον το τε ατακτουν εκολαζετο και απαθες διεμενε το κακιας ελευθερον. 1.26
Πασης γαρ τοτε της των υδατων φυσεως κατα την Αιγυπτον τωι προσταγματι του
Μωυσεως εις αιμα τρα πεισης, ως και τους ιχθυας εις σαρκωδη παχυτητα του υδατος
μετατεθεντος διαφθαρηναι, τοις Ἑβραιοις αρυομενοις μονοις υδωρ το αιμα ην, οθεν
εσχε και η μαγγανεια καιρον εν τωι παρα τοις Ἑβραιοις ευρισκομενωι υδατι το
αιματωδες ειδος παρασοφισασθαι. 1.27 Ὡσαυτως και των βατραχων εφερψαντων τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

Αιγυπτωι κατα το αθροον, ων η γενεσις ουκ ακολουθιαι τινι φυσεως νενομισμενηι
προς τοσουτον εχεθη πληθος, αλλ' αυτο το προσταγμα της των βατραχων συστα
σεως την αναφανεισαν τοτε του ζυου φυσιν εκαινοτομησε, το μεν Αιγυπτιον απαν
τοις θηριοις τουτοις κατα τας οικησεις στενοχωρουμενον κατεφθειρετο, των δε
Ἑβραιων της αηδιας ταυτης εκαθαρευεν η ζωη. 1.28 Ουτως ο αηρ τοις Αιγυπτιοις μεν
ουδεμιαν νυκτος και ημερας παρειχε διακρισιν, εν ομοιωι διαμενοντων τωι ζοφωι,
τοις δε Ἑβραιοις ουδεν εν τουτοις εκαινοτομειτο παρα το συνηθες. Και τα αλλα
παντα κατα τον αυτον τροπον, η χαλαζα, το πυρ, αι φλυκτιδες, οι σκνιπες, αι
κυνομυιαι, των ακριδων το νεφος, κατα μεν των Αιγυπτιων εκαστον καθο πεφυκεν
ενηργει, οι δε Ἑβραιοι φημαις και διηγημασι το των συνοικουντων παθος
εγινωσκον, ουδεμιαν εν εαυτοις προσβολην των τοιουτων δεχομενοι. Ειτα των
πρωτοτοκων ο ολεθρος ακριβεστεραν εποιει του Ἑβραιου προς τον Αιγυπτιον την
διακρισιν, των μεν επι τηι των φιλτατων απωλειαι συγχεομενων τοις θρηνοις, των δε
εν ησυχιαι πασηι και ασφαλειαι διαμενοντων, οις η σωτηρια τηι προσχυσει του αιματος
κατησφαλισθη, κατα πασαν εισοδον εκατερωθεν των σταθμων μετα της
επεζευγμενης αυτοις φλιας καταση μανθεντων δια του αιματος. 1.29 Ἐπι τουτοις
των Αιγυπτιων τηι των πρωτοτοκων συμφοραι βεβλημενων και καθ' εαυτον εκαστου
και κοινηι παντων ολοφυρομενων τα παθη, καθηγειται της εξοδου τοις Ἰσραηλιταις
ο Μωυσης, προπαρασκευασας αυτους επι σχηματι χρησεως μεθ' εαυτων τον των
Αιγυπτιων πλουτον ανακομισασθαι. Και τριων ημερων οδον εξω της Αιγυπτου
γεγενημενων, παλιν φησιν η ιστορια χαλεπον ποιησασθαι τον Αιγυπτιον το μη
παραμειναι τηι δουλειαι τον Ἰσραηλ και πολεμικως απαν συσκευασαντα το υπηκοον
δια της ιππικης δυναμεως επιδραμειν τωι λαωι, τον δε θεασαμενον την των ιππων τε
και των οπλων παρασκευην, απειρο πολεμον οντα και των τοιουτων θεαματων
αγυμναστον, ευθυς καταπλαγηναι τωι φοβωι και κατα του Μωυσεως συνιστασθαι, οτε
και το παραδοξοτατον περι του Μωυσεως η ιστορια λεγει, διχηι ταις ενεργειαις
τεμνομενον, τηι μεν φωνηι και τωι λογωι παραθαρσυνειν τε τους Ἰσραηλιτας και τας
αγαθας εχειν ελπιδας παρακελευεσθαι, ενδοθεν δε τηι διανοιαι τωι Θεωι προσαγειν την
υπερ των κατεπτηχοτων ικετηριαν και οπως αν διαφυγοι τον κινδυνον δια της
ανωθεν συμβουλης οδηγεισθαι, αυτου του Θεου, καθως φησιν η ιστορια, της
αλαλητου κραυγης επαΐοντος. 1.30 Νεφελης δε του λαου θειαι δυναμει
καθηγουμενης, ου κατα την κοινην φυσιν (ουδε γαρ εξ ατμων τινων η αναθυμια
σεων η συστασις αυτης ην, παχυνομενου τοις ατμοις του αερος δια της ομιχλωδους
συστασεως και προς εαυτον συμπιλουμενου τοις πνευμασιν, αλλα κρειττον τι και
υψηλο τερον της ανθρωπινης καταληψεως), εκεινηι τηι νεφεληι, της Γραφης
μαρτυρουσης, τοιουτον το θαυμα ην ως και, της ηλιακης ακτινος θερμως
επιλαμπουσης, διατειχισμα ειναι προς τον λαον, σκιαζουσαν τε το υποκειμενον και
λεπτηι δροσωι το φλογωδες του αερος υπονοτιζουσαν, και δια της νυκτος πυρ
γινεσθαι, αφ' εσπερας εις ορθρον τωι ιδιωι φωτι τοις Ἰσραηλιταις δαιδουχουσαν το
φεγγος.
1.31 Προς ταυτην αυτος τε βλεπων ο Μωυσης και τον λαον ακολουθειν τωι
φαινομενωι διδαξας, επειδη κατα το Ἐρυθραιον εγενοντο πελαγος, εκει της νεφελης
προς την πορειαν καθοδηγουμενης, πανστρατιαι των Αιγυπτιων τον λαον εκ των
κατοπιν κυκλωσαμενων, ουδεμιας αυτοις ουδαμοθεν των δεινων φυγης περιουσης
πολεμιων και υδατος κατα το μεσον απειλημμενοις, τοτε το παντων απιστοτατον
θειαι δυναμει παρορμηθεις ο Μωυσης κατειργασατο. Προσεγγισας γαρ κατα την
ηιονα, πλησσει τηι ραβδωι το πελαγος· το δε προς την πληγην υπεσχιζετο και,
καθαπερ επι της υελου γινεσθαι πεφυκεν, ει κατα τι μερος αυτης αρχην η ρηξις
λαβοι, καθ' ευθειαν προς το ετερον διεξερχεται περας, ουτω παντος του πελαγους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

εκεινου κατα το ακρον υπορ ραγεντος τηι ραβδωι, επι την αντικειμενην οχθην και η
των κυματων ρηξις επερασε. Και καταβας εις το βαθος ο Μωυσης καθ' ο διετμηθη το
πελαγος συν παντι τωι λαωι βυθιος ην εν αβροχωι τε και ηλιουμενωι τωι σωματι, πεζηι
δε τας αβυσσους εν ξηρωι πυθμενι της θαλασσης διεξερχο μενος ουκ εδεδοικει την
αυτοσχεδιον εκεινην εκ κυματων τειχοποιιαν ενθεν και ενθεν, τειχους δικην,
παραπεπηγυιας αυτοις εκ πλαγιων της αλμης. 1.32 Του δε Φαραω μετα των
Αιγυπτιων συνεισπεσοντος επι το πελαγος κατα την καινοτομηθεισαν εκεινην οδον
εν τοις υδασι, παλιν συναπτεται το υδωρ τωι υδατι και, ανακλυσ θεισης προς εαυτην
της θαλασσης κατα το προτερον σχημα, μια του υδατος επιφανεια τε και οψις
γινεται, ηδη των Ἰσραηλιτων επι της περαν ηιονος το πολυ τε και συντονον της δια
του πελαγους πορειας αναπαυοντων, οτε και την επινικιον ηισαν ωιδην τωι Θεωι τωι
τοτε αναιμακτον υπερ αυτων εγειραντι τροπαιον, παντων πανστρατιαι των
Αιγυπτιων αυτοις ιπποις και οπλοις και αρμασιν αφανισθεντων υπο του υδατος. 1.33
Ειτα προεισιν επι τα προσω ο Μωυσης και τριων ημερων ανυδρον διοδευσας οδον εν
αμηχανιαι γινεται, μη εχων οπως του στρατου το διψος παραμυθησεται. Ἦν γαρ τις
λιμνη περι ην εστρατοπεδευσαν θαλασσιου υδατος, μαλλον δε πικροτερου η κατα
θαλασσαν. Ἐπει ουν, τωι υδατι προσκαθημενοι, τηι διψηι του υδατος κατεφρυγοντο,
θεοθεν αυτωι συμβουλης γεγενημενης, ξυλον τι περι τον τοπον ευρων εμβαλλει τωι
υδατι· το δε παραχρημα ποτιμον ην, του ξυλου τηι οικειαι δυναμει την του υδατος
φυσιν εις ηδονην εκ πικριας μετακερασαντος. 1.34 Της δε νεφελης μεταναστασης επι
τα προσω, κακεινοι τηι κινησει του οδηγουντος συμμετανισταντο, αει τουτο
ποιουντες, παυομενοι τε της πορειας εν ωιπερ αν η στασις της νεφελης το της
αναπαυσεως εδωκε συνθημα και απαιροντες παλιν ουπερ αν η νεφελη της πορειας
αυτων αφηγησατο. Καταλαμβανουσι τοινυν, τωι οδηγωι τουτωι επομενοι, τοπον υδατι
ποτιμωι καταρρυτον, δυοκαιδεκα πηγαις αφθονως περικλυζομενον και φοινικων
αλσει συσκιαζομενον. Ἑβδομη κοντα δε ησαν οι φοινικες, αρκουντες και εν ολιγωι
τωι αριθμωι πολυ ποιησαι τοις ορωσι το θαυμα, τωι υπεραιρειν κατα το καλλος τε και
μεγεθος. 1.35 Παλιν κακειθεν ο οδηγος, η νεφελη, προς ετερον αγει τοπον τον
στρατον αναστησασα· ερημος δε τις ουτος ην, εν αυχμηραι και διακεκαυμενηι τηι
ψαμμωι, μηδεμιας υδατων ικμαδος υπονοτιζουσης τον χωρον, εν ωι παλιν τον λαον
του διψους καταπονησαντος πετρα τις επι γεωλοφου ραβδωι πληγεισα παρα του
Μωυσεως υδωρ εκδιδωσιν ηδυ τε και ποτιμον και της χρειας του τοσουτου στρατου
δαψιλεστερον. 1.36 Ἐνθα δε και, της παρασκευης των τροφων εκλιπουσης ην εξ
Αιγυπτου προς την οδοιποριαν επεσιτισαντο και λιμωι του λαου πιεζομενου, γινεται
το παντων απιστοτατον θαυμα, ουκ εκ γης κατα το νενομισμενον αυτοις της τροφης
φυομενης, αλλ' ανωθεν εκ του ουρανου δροσοειδως καταρ ρεουσης· δροσος γαρ
αυτοις επεχειτο κατα το ορθρον, τροφη δε τοις υποδεχομενοις η δροσος εγινετο. Το
γαρ επιχεομενον ου ρανις υδατωδης ην, καθως εστι συνηθες εν δροσωι γινεσθαι, αλλ'
αντι σταγονων θρομβοι τινες κρυσταλ λοειδεις το ειδος κατα το σχημα του κοριου
σπερματος σφαιρωθεντες κατερρεον, ων η γευσις την του μελιτος ηδονην
υπεκρινετο. 1.37 Τουτωι δε τωι θαυματι συνεθεωρειτο και ετερον, το παντας επι την
συλλογην εξιοντας εν διαφοροις, ως εικος, ηλικιαις τε και δυναμεσι μητε πλεον
μητε ελαττον ετερον ετερου κατα την της δυναμεως διαφοραν συγκομιζεσθαι, αλλα
μετρεισθαι τηι εκαστου χρειαι το συναγομενον, ως μητε τον δυνατωτερον το πλεον
εχειν, μητε ελαττουσθαι της ισομοιριας τον ασθενεστερον. Παλιν επι τουτωι ετερον
θαυμα η ιστορια φησιν, οτι το προς ημεραν εκαστος κομιζομενοι ουδεν εις την εξης
απετιθεντο, τωι δε φειδωλιαι τινι προς την υστεραιαν εκ της παρουσης τροφης
ταμιευσαντι αχρηστον ην εις τροφην το αποθετον, εις σκωληκων φυσιν μεταποιου
μενον. 1.38 Προσεστι τι και αλλο τηι περι της τροφης ταυτης ιστοριαι παραδοξον· των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

γαρ της εβδομαδος ημερων της μιας κατα τινα λογον μυστικον απραξιαι τετιμημενης,
εν τηι προ αυτης ημεραι της ισης ως προς τον εμπροσθεν χρονον γινομενης επιρροης
και της των συλλεγοντων προθυμιας το ισον εχουσης, διπλασιον ηυρισκετο του
συνηθους μετρου το συναγομενον, ως αν μηδεμιαν εχοιεν αφορμην τηι της τροφης
αναγκηι παραλυειν της απραξιας τον νομον. Ἐν ωι δη και πλεον η θεια εδεικνυτο
δυναμις, οτι ταις αλλαις ημεραις αχρειουμενου του περισσευοντος εν μονηι τηι προ
του σαββα του παρασκευηι (τουτο γαρ ονομα τηι απρακτωι ημεραι) το ταμιευθεν
αδιαφθορον εμενεν, ως κατ' ουδεν ειναι του προσφατου δοκειν εωλοτερον. 1.39 Ειτα
πολεμος αυτοις συγκροτειται προς τι εθνος αλλοφυλον. Ἀμαληκιτας δε τους κατ'
αυτων τοτε συσταντας ονομαζει ο λογος. Και τοτε πρωτον εις παραταξιν το
Ἰσραηλιτικον εξοπλιζεται, ου πανστρατιαι παντων συγκινη θεντων επι την μαχην,
αλλ' αριστινδην εξειλεγμενων και των εν αυτοις λογαδων αναδεξαμενων τον
πολεμον, εν ωι παλιν καινον εδειξε στρατηγιας τροπον ο Μωυσης. Του γαρ Ἰησου, ος
μετα τον Μωυσεα του λαου καθηγησατο, τοτε τοις Ἀμαληκιταις τον στρατον
αντεξαγοντος, εξω των οπλων ο Μωυσης επι τινος γεωλοφου σκοπιας προς τον
ουρανον αναβλεπει, συνεστωτων εκατερωθεν αυτωι δυο των επιτηδειων. 1.40 Τοτε
τοιουτον εν τοις γινομενοις θαυμα παρα της ιστοριας ακουομεν· ει μεν επηρε προς
ουρανον τας χειρας ο Μωυσης, επερρωννυτο κατα των εχθρων το υπηκοον· ει δε
καθηκεν, ενεδιδου και ο στρατος τηι των αλλοφυλων ορμηι, ο δη συνεντες οι
παρεστωτες αυτωι, βαρειας τε και δυσκινητους εκ τινος κεκρυμμενης αιτιας τας του
Μωυσεως χειρας γεγενημενας, εκατερωθεν υποβαντες υπηρειδον· επει δε
ασθενεστεροι ησαν η ωστε ανεχειν αυτον εν ορθιωι τωι σχηματι, λιθωι την καθεδραν
αυτου υπερεισαντες, ουτως εις ουρανον επαιρειν τον Μωυσεα δι' εαυτων τας χειρας
εποιησαν, ου γενομενου ητταται κατα κρατος υπο των Ἰσραηλιτων το αλλοφυλον.
1.41 Ἐπι δε του αυτου τοπου της νεφελης μενουσης η καθηγειτο του λαου
της πορειας, αναγκη πασα ην μηδε τον λαον μετανιστασθαι, μηδενος οντος του
καθηγουμενου προς την μεταναστασιν. Ουτω δε αυτοις αμογητι της προς το ζην
αφθονιας παρουσης, ανωθεν μεν του αερος ετοιμον αυτοις υοντος αρτον, κατωθεν
δε της πετρας το ποτον παρεχουσης, της τε αυ νεφελης την υπαιθρον αηδιαν
θεραπευουσης, ως και του θαλπους διατειχισμα γινεσθαι τηι ημεραι και τηι νυκτι λυειν
τον ζοφον εν αυγηι τινι πυροειδει καταλαμπουσαν, αλυπος αυτοις ην η κατα την
ερημον εκεινην εν τηι υπωρειαι του ορους διατριβη καθ' ην ιδρυτο το στρατοπεδον.
1.42 Ἐν τουτωι δε και τινος αυτοις απορρητοτερας μυησεως ο Μωυσης καθηγειτο,
αυτης της θειας δυναμεως δια των υπερ λογον θαυματων τον τε λαον παντα και
αυτον τον καθηγεμονα μυσταγωγουσης. Ἡ δε μυσταγωγια τουτον επετελειτο τον
τροπον. Προειρητο τωι λαωι των τε αλλων μολυσματων εκτος ειναι παντων, οσα περι
τε σωμα και ψυχην καθοραται, και περιρραντηριοις τισιν αφαγνισασθαι, και αυτου
δε του γαμου εν ρητωι τινι ημερων αριθμωι καθαρευσαι, ως πασης εμπαθους τε και
σωματικης διαθεσεως εκπλυθεντα καθαρον παθους προσβηναι τωι ορει
μυηθησομενον (Σινα δε ην το του ορους ονομα) ο μονοις ανειθη κατα τον καιρον
εκεινον τοις λογικοις εις επιβασιν και τουτων τοις ανδρασι μονοις και τουτων παλιν
τοις παντος αφαγνισ θεισι μιασματος· φυλακη δε πασα ην και προμηθεια του μηδεν
των αλογων επιβατευσαι του ορους, ει δε που και γενοιτο, καταλευσθηναι παρα του
λαου παν οτιπερ ην της αλογου φυσεως κατα το ορος φαινομενον. 1.43 Ειτα το
εναεριον φως εκ καθαρας αιθριας ζοφωι κατεμελαινετο, ως αορατον γενεσθαι το
ορος, εν κυκλωι τωι γνοφωι διειλημμενον. Πυρ τε εκ του γνοφου διαφαινομενον
φοβεραν εποιει τοις ορωσι την οψιν, πανταχοθεν την περιοχην του ορους
επιβοσκομενον, ως και καπνωι δια της του πυρος περιδρομης απαν το φαινομενον
υποτυφεσθαι. Ἡγειτο δε του λαου ο Μωυσης προς την ανοδον, ουδε αυτος θαρσων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

το ορωμενον, αλλα κατεπτηχως την ψυχην υπο δεους και το σωμα τωι φοβωι
κραδαινομενος, ως μηδε προς τους Ἰσραηλιτας το παθος της ψυχης επικρυπτεσθαι,
ομολογειν δε προς αυτους το καταπεπληχθαι τοις φαινομενοις και μη ατρεμειν τωι
σωματι. 1.44 Ἦν γαρ ου το φαινομενον τοιουτο μονον οιον εκπληξιν τηι ψυχηι δια
των οφθαλμων εμποιησαι, αλλα και δια της ακοης εισεχειτο τα φοβερα, φωνης
ανωθεν καταπληκτικως επιρρηγνυμενης εφ' απαν το υποκειμενον· ης χαλεπη μεν
και η πρωτη προσβολη και ακοηι πασηι δυσαντητος ην, εν ομοιοτητι μεν της των
αλλων σαλπιγγων ηχης γινομενη, παριουσα δε τωι βαρει και καταπληκτικωι της
φωνης απαν τοιουτον υποδειγμα, φοβερωτερα δε προιουσα εγινετο, αει προς το
καταπληκτικωτερον δια προσθηκης τον ηχον αυτης επιτεινουσα. Ἡ δε φωνη αυτη
εναρθρος ην, θειαι δυναμει διχα των φωνητικων οργανων του αερος διαρθρουντος
τον λογον. Ἦν δε ο λογος ουκ εικηι διαρθρουμενος, αλλ' ενομο θετει θεια
διαταγματα. Και η μεν φωνη προιουσα δι' επιδο σεως ηυξετο και υπερηχει εαυτην η
σαλπιγξ, τας προλαβουσας φωνας αει ταις εφεξης υπερβαλλουσα. 1.45 Ὁ δε λαος
απας ηττων ην η ωστε ανεχεσθαι το φαινο μενον τε και ακουομενον. ∆ιο και κοινη
παρα παντων αιτησις προσαγεται τωι Μωυσει δι' εκεινου μεσιτευθηναι τον νομον, ως
ουκ απιστησοντος του λαου, θειον ειναι παραγγελμα παν οτιπερ αν ηι παρ' εκεινου
κατα την ανωθεν διδασκαλιαν παραγγελλομενον. Παλιν ουν προς την υπωρειαν
παντων καταδραμουντων, μονος υπελειφθη ο Μωυσης, το εναντιον η οπερ εικος ην
εφ' εαυτου δειξας· των γαρ αλλων απαντων εν τηι κοινωνιαι των συμμετεχοντων
μαλλον θαρρουντων τα φοβερα, ουτος μονωθεις των συμπαρεστωτων θαρσαλεω
τερος ην, ως εκ τουτου δηλον γενεσθαι μη ιδιον αυτου παθος τον φοβον ειναι ωι κατ'
αρχας συνεσχεθη, αλλα δια την προς τους κατεπτηχοτας συμπαθειαν ταυτα παθειν.
1.46 Ἐπειδη τοινυν, οιον τινος αχθους της δειλιας του λαου γυμνωθεις, εφ' εαυτου
ην, τοτε και αυτου κατατολμαι του γνοφου και εντος των αορατων γινεται μηκετι
τοις ορωσι φαινομενος. Προς γαρ το αδυτον της θειας μυσταγωγιας παραδυεις, εκει
τωι αορατωι συνην μη ορωμενος, διδασκων, οιμαι, δι' ων εποιησεν, οτι δει τον
μελλοντα συνειναι τωι Θεωι εξελθειν παν το φαινομενον και επι το αορατον τε και
ακαταληπτον την εαυτου διανοιαν, οιον επι τινα ορους κορυφην, ανατειναντα εκει
πιστευειν ειναι το θειον εν ωι ουκ εφικνειται η κατανοησις. 1.47 Γενομενος δε εν
εκεινωι δεχεται τα θεια προσταγματα. Ταυτα δε ην αρετης διδασκαλια, ης το
κεφαλαιον αρα εστιν η ευσεβεια και το τας πρεπουσας υποληψεις περι της θειας
φυσεως εχειν, ως υπερκειται παντος γνωριστικου νοηματος τε και υποδειγματος,
ουδενι των γινωσκομενων ομοιουμενη. Κελευεται γαρ προς μηδεν των
καταλαμβανομενων εν ταις περι το θειον υποληψεσι βλεπειν μηδε τινι των εκ
καταληψεως γινωσκομενων ομοιουν την του παντος υπερ κειμενην φυσιν, αλλα το
ειναι πιστευοντα, το οιον η οσον η οθεν η οπως εστιν αζητητον εαν ως ανεφικτον.
1.48 Προστι θησι δε ο λογος και οσα του ηθους εστι κατορθωματα, γενικοις τε και
ιδιαζουσι νομοις την διδασκαλιαν ποιουμενος. Γενικος μεν γαρ πασης αδικιας
αναιρετικος νομος εστι το δειν αγαπητικως προς το ομοφυλον εχειν, ου κυρωθεντος,
παντως κατα το ακολουθον εψεται το μηδεν κακον μηδενα κατα του πελας
εργαζεσθαι. Ἐν δε τοις καθ' εκαστον η τε περι τους γεγεννηκοτας τιμη διηγορευται
και ο καταλογος των απηγορευμενων πλημμεληματων ηριθμηται. 1.49 Τουτοις δε
τοις νομοις οιονει προκαθαρθεις την διανοιαν, επι την τελειοτεραν μυσταγωγιαν
παραγεται, σκηνης αυτωι τινος αθροως εκ θειας δυναμεως προδειχθεισης. Ἡ δε
σκηνη ναος ην, εν δυσερμηνευτωι τινι ποικιλιαι το καλλος εχων, προπυλαια και
στυλοι και παραπετασματα, τραπεζα και λυχνια και θυμιατηριον, θυσιαστηριον τε
και ιλα στηριον και το εντος των αγιων αδυτον τε και ανεπιβατον, ων απαντων το
τε καλλος και την διαθεσιν, ως αν μητε διαφυγοι την μνημην και τοις κατω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

παραδειχθειη το θαυμα, ου γραφηι παραδουναι ψιληι συμβουλευεται, αλλα
μιμησασθαι δια της υλικης κατασκευης την αυλον εκεινην δημιουργιαν, τας
φανοτερας τε και λαμπροτερας υλας των κατα την γην ευρισκομενων παραλαβοντα,
εν οις πλειων μεν ην ο χρυσος εν κυκλωι περικεχυμενος τοις στυλοις, συμπαρεληφθη
δε μετα του χρυσου και ο αργυρος τας κορυφας και τας βασεις των στυλων δι'
εαυτου καλλωπιζων, ως αν, οιμαι, τωι διαλλασσοντι της χροας εκατερωθεν το
χρυσιον εκθεωρου μενον πλεον εκλαμποι. Ἔστι δε οπου και η του χαλκου υλη
χρησιμος ενομισθη, κεφαλη γινομενη και βασις τοις αργυροις των κιονων. 1.50
Καταπετασματα δε και παραπετασματα και ο του ναου περιβολος και ο των στυλων
υπερτεινομενος οροφος καταλληλως παντα δια της υφαντικης επιστημης εκ της
προσφορου εκαστον υλης επετελειτο. Τοις μεν γαρ ην των υφασματων υακινθος η
βαφη και πορφυρα και το πυραυγες του κοκκοβαφους ερυθηματος, το τε λαμπρον
της βυσσου η αυτοφυης τε και ανεπιτηδευτος ιδεα. Ἑτεροις δε λινον και αλλοις
τριχες προς τας των υφασματων χρειας παρελαμβα νοντο. Ἦν δε οπου και τα ερυθρα
των δερματων προς την του κατασκευασματος ωραν ευθετα ην.
1.51 Και ταυτα μεν μετα την εκ του ορους καθοδον κατα το εκτεθεν αυτωι της
δημιουργιας υποδειγμα ο Μωυσης δια των υπουργουντων κατεσκευασατο. Τοτε δε
εν εκεινωι τωι αχειροποιητωι ναωι γενομενος, και οιωι χρη τον ιερεα κοσμωι
λαμπρυνεσθαι των αδυτων επιβατευοντα νομοθετειται, της τε ενδοθεν περιβολης
και της φαινομενης τα καθ' εκαστον του λογου θεσμοθετησαντος. 1.52 Ἀρχη δε της
των εσθηματων περιβολης ου το κρυφιον, αλλα το φαινομενον γινεται. Ἐπωμιδες
εκ διαφορου πεποικιλμεναι βαφης, δι' ων το καταπετασμα την κατασκευην ειχε, και
χρυσεωι νηματι το πλεον εχουσαι. Πορπαι καθ' εκατερον μερος αι τας επωμιδας
συνεχουσαι σμαραγδους εν κυκλωι δια χρυσου περισφιγγουσαι. Κοσμος δε τοις λιθοις
εκ μεν φυσεως ην η αυγη, χλοερας τινας ακτινας αφ' εαυτης αποστιλβουσα, εκ δε
της τεχνης το εκ των γλυφιδων θαυμα, ουτι γε προς ειδωλων τινων χαρακτηρα της
τεχνης την γλυφην εντεμουσης· αλλα τα ονοματα των πατριαρχων εξ καθ' εκατερον
τοις λιθοις εγκεχαραγμενα κοσμος εγινετο. 1.53 Τα τε απηρτημενα τουτων ασπιδια
κατα το εμπροσθεν μερος, αι τε διαπλοκοι σειραι δι' αλληλων εναλλαξ κατα τινα
ρυθμον δικτυοειδως πεπλεγμεναι και απο της πορπης καθ' εκατερον μερος ανωθεν
καθειμεναι των ασπιδων, ως αν, οιμαι, πλεον η της πλοκης ωρα διαλαμποι, τωι
υποκειμενωι λαμπρυνομενη. 1.54 Ὅ τε χρυσοτευκτος εκεινος κοσμος, ο του στηθους
προβεβλημενος, εν ωι λιθοι τινες εκ διαφορων γενων τοις πατριαρχαις ισαριθμοι,
τετραχηι των στιχων διακειμενων, τρεις καθ' εκαστον ησαν εγκεκροτημενοι, τους
επωνυμους των φυλων εφ' εαυτων δεικνυντες τοις γραμμασιν. Ὅ τε υποδυτης
ενδον των επωμιδων, εξ αυχενος εις ακρους ποδας διηκων, τοις των κοσυμβων
απαρτημασιν ευπρεπως κεκοσμημενος. Το τε κατω κρασπεδον ου μονον εκ της
υφαντικης ποικιλιας εις καλλος εξησκημενον, αλλα και δια των εκ χρυσιου
απαρτηματων. Ταυτα δε ην κωδωνες χρυσεοι και ροΐσκοι εκ παραλληλου το κατω
κρασπεδον διειληφοτες. 1.55 Ἥ τε αυ της κεφαληςνια υακινθινη πασα και το
προμετωπιδιον πεταλον εξ ακηρατου χρυσιου αρρητωι τινι χαρακτηρι κεχαραγμενον.
Και ζωνη, η το κεχυμενον της περιβολης περιστελλουσα, και ο των κρυφιων κοσμος
και παντα οσα δι' αινιγματων εν ειδει περιβολης περι ιερατικης αρετης
εκπαιδευεται. 1.56 Ἐπει δε ταυτα και τα τοιαυτα τωι αορατωι εκεινωι περισχεθεις
γνοφωι εν τηι απορρητωι του Θεου διδασκαλιαι εξεπαιδευθη, μειζων εαυτου καταστας
τηι προσθηκηι των μυστικων μαθηματων, ουτως εκ του γνοφου παλιν αναδυεις προς
το ομοφυλον κατεισι, κοινωνησων αυτοις των εν τηι θεοφανειαι παραδειχθεντων
αυτωι θαυματων και τους νομους παραθησομενος και τον ναον και την ιερωσυνην
κατα το προδειχθεν αυτωι επι του ορους υποδειγμα τωι λαωι κατα στησων. 1.57 Ἔφερε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

δε και τας ιερας πλακας δια χειρος, αι θειον ευρημα και δωρον ησαν, ουδεμιας
ανθρωπινης συνεργιας εις το γενεσθαι προδεηθεισαι. Ἀλλ' εργον Θεου επισης
εκατερα ην, η τε υλη και τα επι ταυτηι χαραγματα. Νομος δε ην τα χαραγματα. Ἀλλ'
εκωλυσε την χαριν ο λαος, πριν επιστηναι τον νομοθετην, εις ειδωλολατρειαν
αφηνιασας. 1.58 Ἐπειδη γαρ χρονος τις ου βραχυς τωι Μωυσει διεγενετο τηι προς
Θεον ομιλιαι δια της θειας εκεινης μυσταγωγιας αποσχολαζοντι, και ην εν
τεσσαρακοντα ημεραις και τοσαυς νυξι της αιδιου εκεινης ζωης υπο τον γνοφον
μετεχων και αυτης της φυσεως εξω γενομενος (ου γαρ επεδεηθη κατα τον χρονον
εκεινον εις το σωμα τροφης), τοτε οιον τι μειρακιον ο λαος, των του
παιδαγωγουντος οψεων εξω γενομενος, ανετοις ορμαις εις αταξιαν εκφερεται και
συστας επι τον Ἀαρων αναγκην επαγει τωι ιερει της ειδωλολατρειας αυτοις
καθηγησασθαι. 1.59 Και γεγονοτος του ειδωλου εκ χρυσιου της υλης (μοσχος δε το
ειδωλον ην), οι μεν επηγαλ λοντο τωι ασεβηματι, ο δε Μωυσης κατ' αυτους ηδη
γενομενος συντριβει τας πλακας ας θεοθεν εκομιζεν, ως αν του πλημμε ληματος
αξιαν την τιμωριαν υποσχοιεν της θεοσδοτου χαριτος αμοιρησαντες. 1.60 Ειτα τωι
εμφυλιωι αιματι δια των Λευιτων καθαρισας το αγος και τωι ιδιωι θυμωι τωι κατα των
πεπλημμεληκοτων το Θειον ιλεωσαμενος το τε ειδωλον εξαναφανισας, ουτω παλιν
τεσσαρακοντα ημερων προσεδρειαι τας πλακας κομιζε, ων η γραφη μεν εκ θειας
δυναμεως ην, η δε υλη δια της Μωυσεως εξησκηθη χειρος. Ταυτας κομιζεται παλιν
εκβας την φυσιν εν τωι τοσουτωι των ημερων αριθμωι, αλλον τινα τροπον και ου
κατα τον νενομισμενον ημιν βιοτευων, ουδεν των υποστηριζοντων δια τροφης το
της φυσεως ημων ενδεες τωι ιδιωι σωματι προσδεξαμενος.
1.61 Και ουτως αυτοις την τε σκηνην επηξατο και τα νομιμα παρατιθεται,
την ιερωσυνην κατα την γενομενην αυτωι θεοθεν διδασκαλιαν καταστησαμενος. Και
επειδη παντα κατα την θειαν υφηγησιν δια της υλικης δημιουργιας κατεσκευα σατο,
την σκηνην, τα προπυλαια, τα εντος παντα, θυμιατη ριον, θυσιαστηριον, λυχνιαν,
παραπετασματα, καταπετασ ματα, το των αδυτων εντος ιλαστηριον, τον της
ιερωσυνης κοσμον, το μυρον, τας διαφορους ιερουργιας, τα καθαρσια, τα χαριστηρια,
τα των κακων αποτροπαια, τα επι τοις πλημμεληθεισιν ιλεωτηρια, παντα κατα τον
δεοντα τροπον εν αυτοις διαταξας, εκινησεν εν τοις επιτηδειοις τον φθονον καθ'
εαυτου, το συγγενες τηι φυσει των ανθρωπων αρρωστημα, 1.62 ως και τον Ἀαρων
ταις τιμαις της ιερωσυνης τιμωμενον και την αδελφην αυτου Μαριαμ, ζηλοτυπιαι
τινι γυναικω δεστεραι προς την γενομενην αυτωι θεοθεν τιμην υποκινηθεισαν,
φθεγξασθαι τι τοιουτον, εφ' ωι παρεκινηθη το Θειον εις την του πλημμεληματος
κολασιν. Ἔνθα δη και πλεον τι θαυμαζειν αξιον της ανεξικακιας τον Μωυσεα, οτι
του Θεου την αλογον βασκανιαν του γυναιου κολαζοντος, ισχυροτεραν την φυσιν
της οργης ποιησαμενος, τον Θεον υπερ της αδελφης ιλεωσατο. 1.63 Του δε πληθους
παλιν εις αταξιαν τραπεντος (ηγειτο δε της πλημμελειας η των κατα γαστερα
ηδονων αμετρια, οις ουκ ηρκει το ζην υγιεινως τε και αλυπως εκ της ανωθεν
επιρρεουσης τροφης, αλλ' η των σαρκων επιθυμια και ο της κρεωβοριας ποθος
προτιμοτεραν εποιει των παροντων αυτοις αγαθων την παρ' Αιγυπτιοις δουλειαν), ο
μεν κοινουται τωι Θεωι περι του κατασκηψαντος εν αυτοις παθους, ο δε παιδευει το
μη δειν ουτως εχειν δια του δουναι τυχειν ων εφιεντο, ορνεων τι πληθος, προσγειον
ποιουμενων την πτησιν, εφιεις τωι στρατοπεδωι νεφεληδον και κατ' αγελας
εφιπτασθαι, εφ' ων η ευκολια της αγρας εις κορον την των κρεων επιθυμιαν
προηγαγεν. 1.64 Ἡ δε αμετρια της βρωσεως αθροως αυτοις τας των σωματων
κρασεις εις φθοροποιους χυμους μετεσκευασε και η πλησμονη αυτοις εις νοσον και
θανατον εληξεν, ων το υποδειγμα αυτοις τε εκεινοις και τοις προς εκεινους ορωσιν
ικανον προς σωφροσυνην εγενετο. 1.65 Ειτα κατασκοποι παρ' αυτου πεμπονται της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

χωρας εκεινης, η κατα θειαν αυτοις επαγγελιαν εν ελπισιν ην της οικησεως. Τουτων
δε μη παντων ταληθη καταγγειλαντων, αλλα τινων τα ψευδη και σκυθρωπα
μηνυσαντων, παλιν ο λαος δι' οργης εποιειτο τον Μωυσεα. Ὁ δε Θεος τους
απελπισαντας την θειαν συμμαχιαν το μη ιδειν την επηγ γελμενην αυτοις χωραν
καταδικαζει. 1.66 Προιοντων δε δια της ερημου, παλιν αυτοις επιλιποντος του
υδατος, και η μνημη της του Θεου δυναμεως συνεπελειψεν. Ου γαρ τωι προλαβοντι
περι την πετραν θαυματι το μηδε νυν αυτοις ενδεησαι την χρειαν επιστευσαν, αλλ'
αποσταντες των χρηστοτερων ελπιδων, κατ' αυτου του Θεου και του Μωυσεως ταις
λοιδοριαις εχωρουν, ως και τον Μωυσεα δοξαι τηι απιστιαι του λαου συνοκλασαι,
πλην παλιν αυτοις θαυματοποιησαι την ακροτομον εκεινην πετραν εις υδατων
φυσιν μεταβαλοντα. 1.67 Ὡς δε παλιν αυτοις η ανδραποδωδης των εδωδιμων ηδονη
την επιθυμιαν της γαστριμαργιας επηγειρε και των προς την ζωην αναγκαιων
ουδενος υστερου μενοι τον Αιγυπτιον κορον ωνειροπολουν, οι ατακτουντες των
νεων σφοδροτεραις παιδαγωγουνται ταις μαστιξιν, οφεων αυτοις κατα την
παρεμβολην θανατηφορον ιον εμβαλλοντων δια του δηγματος. 1.68 Ἐπαλληλου δε
γινομενης εκ των θηριων της πτωσεως, θειαι συμβουληι παρορμηθεις ο νομοθετης,
χαλκον εν ομοιωματι οφεως χεας, υπερφαινεσθαι του στρατοπεδου παντος επι τινος
υψους εποιησε. Και ουτως εστησεν εν τωι λαωι την εκ των θηριων βλαβην και της
φθορας αυτον απηλλαξεν. Ὁ γαρ προς την εικονα του οφεως την εν τωι χαλκωι
βλεπων ουδεν εδεδοικει του οντως οφεως το δηγμα, εξ αντιπαθειας τινος
απορρητου της οψεως τον ιον αμβλυνουσης. 1.69 Παλιν αυτωι περι της ηγεμονιας
επαναστασεως εκ του λαου γενομενης και τινων την ιερωσυνην εις εαυτους
μεταστησαι βιαζομενων, ο μεν ικετης του Θεου υπερ των εξαμαρτανοντων εγινετο,
το δε δικαιον της του Θεου κρισεως της του Μωυσεως προς το ομοφυλον συμπαθειας
ισχυροτερον ην. Χασματι γαρ η γη διασχουσα θειωι θεληματι παλιν προς εαυτην
συμπιπτει, ενδον υπολαβουσα παγγενει παντας τους τηι αρχηι του Μωυσεως
αντεπαραντας. Οι δε περι την ιερωσυνην λυσσησαντες, πυρι καταφλεγεντες περι
διακοσιους τε και πεντηκοντα, τωι καθ' εαυτους παθει σωφρονιζουσι το ομοφυλον.
1.70 Ὡς δ' αν μαλλον πεισθειεν οι ανθρωποι θεοθεν παρα γινεσθαι της
ιερωσυνης την χαριν τοις αξιουμενοις, ραβδους εξ εκαστης φυλης παρα των
εξεχοντων κομιζεται, γραμμασιν ιδιοις εκαστην κατασημηναμενου του δεδωκοτος,
εν αις ην και η Ἀαρων του ιερεως. Ταυτας δε προθεις τωι ναωι, δια τουτων φανεροι
τωι λαωι την περι της ιερωσυνης του Θεου ψηφον. Μονη γαρ εκ πασων η του Ἀαρων
ραβδος εβλαστησε και τον εκ του ξυλου καρπον (καρυον δε ην ο καρπος) εξεφυσε τε
και ετελειωσεν, 1.71 ο δη μεγιστον και τοις απι στοις εδοξε θαυμα, πως το αυον και
περιεξεσμενον και αρριζον αθροως πιανθεν το των ερριζωμενων ενηργησεν, αντι
γης και φλοιου και ικμαδος και ριζης και χρονου της θειας δυναμεως γενομενης τωι
ξυλωι. 1.72 Ἐπι τουτοις δι' αλλοφυλων εθνων κωλυοντων την παροδον τον στρατον
αγων, απωμοτον ποιειται ταις αρουραις αυτων και τοις αμπελωσι τωι λαωι
συγχωρησαι την διοδον, αλλα φυλαξαι την βασιλικην οδον, μητε εις δεξιαν, μητε εις
αριστεραν αποκλιναντα. Των δε πολεμιων ουδε επι τουτοις ειρηνευοντων, μαχηι
καταγωνι σαμενος τον αντιπαλον, εγκρατης γινεται της παροδου. 1.73 Ειτα τις
Βαλακ μειζονος εθνους την ηγεμονιαν εχων (Μαδιανιται δε τωι εθνει τουνομα) προς
το παθος των εαλωκοτων καταπλαγεις και οσον ουδεπω τα ισα παρα των
Ἰσραηλιτων πεισεσθαι προσδοκησας, επαγεται προς συμ μαχιαν οπλων μεν και
σωματων βοηθειαν ουδεμιαν, περιεργον δε μαγγανειαν δια τινος Βαλααμ, ος περι
ταυτα δεινος εθρυλλειτο ειναι και παρα των κεχρημενων αυτωι εχειν τινα προς τας
τοιαυτας σπουδας δυναμιν επιστευετο, ωι τεχνη μεν ην η οιωνιστικη, δαιμονων δε
τινων συνεργιαι χαλεπος ην, επαγων τοις ανθρωποις περιεργοτεραι τινι δυναμει τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

ανηκεστα, 1.74 ος τοις απαγουσιν αυτον επι τον βασιλεα του εθνους επομενος τηι
φωνηι της ονου το μη αισιον αυτωι την οδον ειναι διδασκεται. Ειτα δια τινος
εμφανειας το πρακτεον μαθων, ασθενεστεραν ευρε την κακοποιον μαγγα νειαν του
βλαβην τινα τοις παρα του θεου συμμαχουμενοις προστριψασθαι. Ἀντι δε της των
δαιμονων ενεργειας εκ θειας επιπνοιας ενθους γενομενος, τοιαυτας εφθεγξατο
φωνας ως προφητειαν αντικρυς ειναι των εις υστερον προς το κρεισσον
εκβησομενων. ∆ι' ων γαρ εκωλυθη προς το κακον ενεργησαι τηι τεχνηι, δια τουτων
της θειας δυναμεως εν αισθησει γενομενος, χαιρειν εασας την μαντικην, υποφητευει
τωι θειωι θεληματι. 1.75 Και επι τουτοις το μεν εθνος των αλλοφυλων εκτρι βεται,
επικρατεστερου του λαου κατα τον πολεμον γεγονοτος, ηττηθεντος δε μετα ταυτα
τωι της ακολασιας παθει εν ταις αιχμαλωτοις, οτε του Φινεες τους εν ατιμιαι
συμπλακεντας μιαι πληγηι διελασαντος αναπαυλαν εσχε του Θεου η κατα των
λελυσσηκοτων προς τας αθεσμους μιξεις οργη, τοτε αναβας επι τι ορος υψηλον ο
νομοθετης και πορρωθεν την χωραν κατασκεψαμενος, η δια της θειας επαγγελιας
της προς τους πατερας γεγενημενης τωι Ἰσραηλ παρεσκευαστο, μεθισταται του
ανθρωπινου βιου, ουδεν εν τηι γηι σημειον ουδε μνημοσυνον της εαυτου
μεταστασεως εν ταφοις υπολει πομενος, 1.76 ου τωι καλλει χρονος ουκ ελυμηνατο,
ουτε των οφθαλμων την λαμπηδονα ημαυρωσεν, ουτε την απολαμ πουσαν του
προσωπου χαριν απημβλυσεν. Ἀλλ' ην αει ωσαυτως εχων και κατα ταυτον εν τωι
τρεπτωι της φυσεως διασωσας το εν τωι καλωι αμεταπτωτον. 1.77 Ταυτα μεν ουν, οσα
εκ της προχειρου του ανδρος ιστοριας εμαθομεν, εν επιδρομηι σοι διηγησαμεθα, ει
και πως η υποθεσις εστιν εν οις τον λογον αναγκαιως επλατυνε. Καιρος δ' αν ειη
προς τον προκειμενον ημιν του λογου σκοπον εφαρμοσαι τον μνημονευθεντα βιον,
ως αν τις γενοιτο ημιν εκ των προειρημενων προς τον κατ' αρετην βιον συνεισφορα.
Ἀναλαβωμεν τοινυν την αρχην του περι αυτου διηγηματος.
2.τ ΘΕΩΡΙΑ ΕΙΣ ΤΟΝ ΤΟΥ ΜΩΥΣΕΩΣ ΒΙΟΝ
2.1 Ὅτε καταφθειρεσθαι το αρρεν ο τυραννικος διεκελευετο νομος, τοτε
γενναται ο Μωυσης. Πως ουν την συντυχικην του ανδρος γεννησιν εκ προαιρεσεως
ημεις μιμησομεθα; Ου γαρ δη και τουτο των εφ' ημιν ειναι, παντως ερει τις, ωστε
μιμησασθαι τινα τηι καθ' εαυτον γεννησει τον ευδοκιμον τοκον. Ἀλλ' ουδεν χαλεπον
εκ του δοκουντος δυσχερεστερου της μιμησεως αρξασθαι. 2.2 Τις γαρ ουκ οιδεν οτι
παν το εν αλλοιωσει κειμενον ουδεποτε αυτο εφ' εαυτου μενει, αλλ' ετερον εξ
ετερου γινεται παντοτε, προς το κρειττον η προς το χειρον αει της αλλοιωσεως
ενεργουμενης; Νοεισθω δε καθ' υποθεσιν. Ἡ μεν γαρ υλικη τε και εμπαθεστερα
διαθεσις, προς ην η ανθρωπινη φυσις κατολισθαινουσα φερεται, το θηλυ της ζωης, ο
τωι τυραννωι φιλον εστι ζωογο νουμενον· το δε κατεσκληκος τε και συντονον της
αρετης ο ανδρωδης τοκος, ο πολεμιος τωι τυραννωι και προς επαναστασιν της αρχης
αυτου υποπτος. 2.3 ∆ει ουν το αλλοιουμενον παντως που αει γεννασθαι. Ου γαρ αν
τι των παντοτε ωσαυτως εχοντων εν τηι τρεπτηι φυσει θεωρηθειη. Το δε ουτω
γεννασθαι ουκ εξ αλλοτριας εστιν ορμης, καθ' ομοιοτητα των σωμα τικως το συμβαν
απογεννωντων, αλλ' εκ προαιρεσεως ο τοιουτος γινεται τοκος. Και εσμεν εαυτων
τροπον τινα πατερες, εαυτους οιους αν εθελωμεν τικτοντες και απο της ιδιας
προαιρεσεως εις οπερ αν εθελωμεν ειδος, η αρρεν η θηλυ, τωι της αρετης η κακιας
λογωι διαπλασσομενοι. 2.4 Ἔξεστι και ημιν παντως, ακοντος του τυραννου και
λυπουμενου, επι τηι αστειοτεραι γεννησει παρελθειν τε εις φως και τοις γονευσι του
καλου τουτου κυηματος (λογισμοι δ' αν ειεν ουτοι οι της αρετης γινομενοι πατερες)
οφθηναι τε μεθ' ηδονης και ζωογονηθηναι, καν υπεναντιον ηι τωι του τυραννου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

φρονηματι. 2.5 Ουκουν, ως αν τις εκ της ιστοριας τας αφορμας λαβων επι το
γυμνοτερον διακαλυπτοι το αινιγμα, τουτο διδασκει ο λογος αρχην του κατ' αρετην
ποιεισθαι βιου το επι λυπηι του εχθρου γεννηθηναι, εν τωι τοιουτωι φημι της
γεννησεως ειδει, ης η προαιρεσις την ωδινα μαιευεται. Ου γαρ αν τις λυπησειε τον
αντιπαλον μη τοιαυτα δεικνυς εφ' εαυτου τα γνωρισματα, οια της κατ' εκεινου νικης
τεκμηρια γινεσθαι. 2.6 Της δε αυτης προαιρεσεως παντως εστι γεννησαι τε το
ανδρειον τουτο και εναρετον γεννημα και ταις καθηκουσαις τροφαις τιθηνησασθαι
και οπως αν εκ του υδατος διασωθειη απαθως προνοησασθαι. Οι μεν γαρ τωι
τυραννωι τους τοκους αυτων χαριζομενοι, γυμνα τε και απρονοητα τωι ρειθρωι τα
τεκνα διαδιδοασιν. Ῥειθρον δε τον βιον φημι τον τοις επαλληλοις παθεσι
κυματουμενον, υφ' ων το εν τωι ρειθρωι γινομενον υποβρυχιον καταδυεται τε και
καταπνιγεται. 2.7 Οι δε σωφρωνες τε και προνοητικοι λογισμοι, οι της ανδρειας
γονης πατερες, οταν καταγειν προς τα της ζωης ταυτης κυματα το αγαθον εκγονον η
του βιου αναγκη βιασηται, κιβωτωι προς το μη γενεσθαι βυθιον τον τωι ρειθρωι
δοθεντα κατασφαλιζονται. Κιβωτος δ' αν ειη εκ διαφορων σανιδων συμπεπηγυια η
εκ ποικιλων μαθηματων συμπηγνυμενη παιδευσις, η ανω των κυματων τον δι'
αυτης επιφερομενον του βιου ανεχουσα, 2.8 ης υπαρχουσης, ουδε επι πολυ τωι σαλωι
των υδατων εμπλανηθησεται ταις των κυματων ορμαις συμπεριφερομενος, αλλ' επι
του σταθερου της οχθης, τουτεστιν εξω του βιωτικου σαλου γενομενος, αυτοματως
υπο της φορας των υδατων προς το σταθερον απωσθησεται, 2.9 ο δη και τηι πειραι
μανθανομεν, οτι τους μη συνδιαβαπτιζομενους ετι ταις ανθρωπιναις απαταις αυτων
των πραγματων η αστατος τε και πεφορημενη κινησις αφ' εαυτης απωθειται, ωσπερ
τι βαρος ματαιον τους δια της αρετης ενοχλουντας λογιζομενη. Ὁ δε των τοιουτων
εξω γενομενος μιμεισθω τον Μωυσεα και μη φειδεσθω των δακρυων, καν εν
κιβωτωι κατησφαλισμενος τυχηι. Ἀσφαλης γαρ φυλαξ των δια της αρετης
σωζομενων το δακρυον.2.10 Ει δε η αγονος τε και στειρα βασιλεως ουσα θυγατηρ (ην
οιμαι την εξωθεν κυριως νοεισθαι φιλοσοφιαν) υποβαλ λομενη τον νεον μητηρ του
τοιουτου κληθηναι κατα σκευασειεν, εως τοτε συγχωρει ο λογος μη απωθεισθαι την
της ψευδωνυμου μητρος οικειοτητα, εως αν τις το ατελες της ηλικιας εν εαυτωι
βλεπηι. Ὁ δε προς υψος ηδη αναδραμων, ως περι του Μωυσεως εμαθομεν, αισχυνην
ηγησεται της κατα φυσιν αγονου παις ονομαζεσθαι.
2.11 Ἄγονος γαρ ως αληθως η εξωθεν παιδευσις αει ωδινουσα και μηδεποτε
ζωογονουσα τωι τοκωι. Τινα γαρ εδειξε καρπον των μακρων ωδινων η φιλοσοφια,
των τοσουτων τε και τοιουτων αξιον πονων; Ου παντες υπηνεμιοι τε και
ατελεσφορητοι, πριν εις το φως ελθειν της θεογνωσιας, αμβλισκονται, δυναμενοι
ισως γενεσθαι ανθρωποι, ει μη διολου τοις κολποις της αγονου σοφιας
ενεκαλυπτοντο; 2.12 Ουκουν τοσουτον τις τηι των Αιγυπτιων βασιλιδι συζησας, οσον
μη δοκειν αμοιρος ειναι των παρ' εκεινοις σεμνων, αναδραμειτω προς την κατα
φυσιν μητερα, ης ουδε παρα τηι βασιλιδι τρεφομενος απεσχισθη, τωι μητρυωι
γαλακτι, καθως η ιστορια φησι, τιθηνουμενος, οπερ μοι δοκει διδασκειν, ει τοις
εξωθεν λογοις καθομιλοιημεν εν τωι καιρωι της παιδευσεως, μη χωριζεσθαι του
υποτρεφοντος ημας της Ἐκκλησιας γαλακτος. Τουτο δ' αν ειη τα νομιμα τε και τα
εθη της Ἐκκλησιας, οις τρεφεται η ψυχη και αδρυνεται, εντευθεν της εις υψος
αναδρομης τας αφορμας ποιουμενη. 2.13 Ἀληθης δε ο λογος οτι δυο πολεμιων μεσος
γενησεται ο προς τα εξωθεν δογματα και τα πατρια βλεπων. Ἀνθισταται γαρ ο κατα
την θρησκειαν αλλοφυλος τωι Ἑβραιωι λογωι, ισχυροτερος φανηναι του
Ἰσραηλιτικου φιλονεικων. Και πολλοις γε των επιπολαιοτερων τοιουτος εδοξεν, οι
καταλι ποντες την πατρυαν πιστιν τωι εχθρωι συνεμαχησαν, παρα βαται της πατριου
διδασκαλιας γενομενοι. Ὁ μεντοι κατα τον Μωυσεα μεγας τε και γενναιος την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ψυχην νεκρον αποδεικνυσι τηι παρ' εαυτου πληγηι τον τωι λογωι της ευσεβειας
αντεγειρομενον. 2.14 Και αλλως δ' αν τις ευροι την τοιαυτην εν ημιν μαχην. Μεσος
γαρ ο ανθρωπος οιον τι επαθλον αγωνος τοις εκ του εναντιου μεταποιουμενοις
προκειται· και ωιπερ αν προστεθηι, τουτον νικητην του εναντιου ποιει· οιον
ειδωλολατρεια και θεοσεβεια, ακολασια και σωφροσυνη, δικαιοσυνη και αδικια,
τυφος και μετριοτης, και παντα τα εξ αντιθετου νοουμενα Αιγυπτιου τινος αντικρυς
εστι προς Ἑβραιον μαχη· 2.15 παιδευει τοινυν ημας ο Μωυσης τωι καθ' εαυτον
υποδειγματι συνιστασθαι μεν ως ομοφυλωι τηι αρετηι, αναιρειν δε τον εκ του
εναντιου τηι αρετηι επεμβαινοντα. Τωι οντι γαρ η της ευσεβειας επικρατησις θανατος
και φθορα της ειδωλολατρειας γινεται. Ουτω και δια της δικαιοσυνης αναιρειται η
αδικια και τηι μετριοτητι ο τυφος καταφονευεται. 2.16 Ἀλλα και η των εμφυλιων
προς αλληλους στασις και εν ημιν γινεται. Ου γαρ αν αι των πονηρων αιρεσεων
δογμα τοποιΐαι χωραν εσχον, μη εις αντιπαλον ταξιν των πεπλανη μενων λογισμων
τοις αληθεστεροις αντιβαινοντων. Ἐαν ουν ασθενεστεροι ωμεν η ωστε δι' εαυτων
δουναι τωι δικαιωι το κρατος, υπερισχυοντος δια των επιχειρηματων του χειρονος
και την αρχην της αληθειας απωθουμενου, φευκτεον εντευθεν ως ταχιστα καθ'
ομοιοτητα του ιστορικου υποδειγματος, προς μειζονα τε και υψηλοτεραν των
μυστηριων διδασκαλιαν. 2.17 Καν αλλοφυλωι παλιν συνοικησαι δεηι, τουτεστι καν τηι
εξω συγγενεσθαι σοφιαι καταναγκαζηι η χρεια, και τουτο ελωμεθα τους πονηρους
ποιμενας της αδικου των φρεατων χρησεως αποσκεδασαντες, οπερ εστι τους των
κακων διδασκαλους επι τηι πονηραι χρησει της παιδευσεως διελεγ ξαντες. 2.18 Ουτως
εφ' εαυτων ιδιασομεν, ουκετι μαχομενοις τισι συμπλεκομενοι τε και μεσιτευοντες,
αλλ' εν ομοφρονουσι τε και ομογνωμουσι τοις παρ' ημων βουκολουμενοις συζη
σομεν, παντων των εν ημιν της ψυχης κινηματων, προβατων δικην, τωι βουληματι
του επιστατουντος λογου ποιμαινομενων. 2.19 Και ουτω προσεδρευουσιν ημιν τηι
ειρηνικηι ταυτηι και απολεμωι διαγωγηι επιλαμψει τοτε η αληθεια, ταις ιδιαις
μαρμαρυγαις τας της ψυχης οψεις περιαυγαζουσα. Θεος δε εστιν η αληθεια η
εμφανισθεισα τοτε δια της αρρητου εκεινης φωταγωγιας τωι Μωυσει.
2.20 Ει δε και θαμνου τινος ακανθωδους το φεγγος εξαπτεται, ωι η ψυχη του
προφητου καταφωτιζεται, ουδε τουτο ασυντελες ημιν εσται προς το ζητουμενον. Ει
γαρ Θεος μεν η αληθεια, η δε αληθεια φως εστι, ταυτα δε τα υψηλα τε και θεια των
ονοματων η του Ευαγγελιου φωνη προσμαρτυρει τωι δια σαρκος ημιν οφθεντι Θεωι,
ακολουθως η τοιαυτη της αρετης αγωγη προσαγει ημας τηι γνωσει του φωτος
εκεινου ο μεχρι της ανθρωπινης κατεισι φυσεως, ουκ απο τινος των περι τα αστρα
φωστηρων λαμπομενον, ως αν μη της υποκειμενης υλης η αυγη νομισ θειη, αλλ'
απο γηΐνης θαμνου τους κατ' ουρανον φωστηρας ταις ακτισιν υπερβαλλομενον, 2.21
δι' ου διδασκομεθα και το κατα την Παρθενον μυστηριον αφ' ης το της θεοτητος φως
επιλαμψαν τωι ανθρωπινωι βιωι δια γεννησεως αδιαφθορον εφυλαξε την εξαψασαν
θαμνον, του βλαστου της παρθενιας μη καταμαρανθεντος τωι τοκωι. 2.22 Παρ'
εκεινου του φωτος διδασκομεθα τι ποιησαντες εντος των ακτινων του αληθινου
φωτος στησομεθα οτι ουκ εστι δεδεμενοις ποσιν αναδραμειν προς το υψος εκεινο, εν
ωι το φως της αληθειας οραται, ει μη περιλυθειη των της ψυχης βασεων η νεκρα τε
και γηΐνη των δερματων περιβολη, η περιτεθεισα κατ' αρχας τηι φυσει, οτε δια της
παρακοης του θειου θεληματος εγυμνωθημεν. Και ουτως επακολουθησει τουτων
ημιν γενομενων η της αληθειας γνωσις, αυτη εαυτην φανερουσα· η γαρ του οντος
επιγνωσις της περι το μη ον υποληψεως καθαρσιον γινεται. 2.23 Τουτο δε εστι κατα
γε τον εμον λογον ορισμος αληθειας το μη διαψευσθηναι της του οντος
κατανοησεως. Ψευδος γαρ εστι φαντασια τις περι το μη ον εγγινομενη τηι διανοιαι,
ως υφεστωτος του μη υπαρχον τος, αληθεια δε η του οντως οντος ασφαλης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

κατανοησις. Και ουτω πολλωι τις τωι μεταξυ χρονωι ταις υψηλαις δι' ησυ χιας
εμφιλοσοφησας μελεταις μολις κατανοησει τι μεν εστιν ως αληθως το ον, ο τηι
εαυτου φυσει το ειναι εχει, τι δε το μη ον, ο εν τωι δοκειν μονον εστιν ειναι,
ανυποστατον εχον εφ' εαυτου την φυσιν. 2.24 Ὅ μοι δοκει τοτε ο μεγας Μωυσης εν
τηι θεοφανειαι παιδευθεις γνωναι οτι ουδεν των αλλων οσα τε τηι αισθησει
καταλαμβανεται και οσα κατα την διανοιαν θεωρειται τωι οντι υφεστηκε, πλην της
υπερανεστωσης ουσιας και αιτιας του παντος αφ' ης εξηπται το παν. 2.25 Ει γαρ τι
και αλλο εν τοις ουσιν η διανοια βλεπει, αλλωι ουδενι των οντων το απροσδεες του
ετερου ενθεωρει ο λογος ωι δυνατον εστι διχα της μετουσιας του οντος ειναι. Το δε
ωσαυτως εχον αει, το αναυξες, το αμειωτον, το προς πασαν μεταβολην την τε προς
το κρειττον και την προς το χειρον επισης ακινητον (του μεν γαρ χειρονος
ηλλοτριωται, το δε κρειττον ουκ εχει), το δε παντος ανενδεες ετερου, το μονον
ορεκτον, και παρα παντος μετεχομενον και εν τηι μετουσιαι των μετε χοντων ουκ
ελαττουμενον, τουτο εστιν αληθως το οντως ον και η τουτου κατανοησις η της
αληθειας γνωσις εστιν. 2.26 Ἐν τουτωι τοινυν γενομενος τοτε μεν εκεινος, νυνι δε
πας ο κατ' εκεινον της γηΐνης εαυτον εκλυων περιβολης και το εκ της βατου φως
βλεπων, τουτεστι προς την δια σαρκος της ακανθωδους ταυτης επιλαμψασαν ημιν
ακτινα, ητις εστι, καθως το Ευαγγελιον φησι, το φως το αληθινον και η αληθεια,
τοτε τοιουτος γινεται οιος και ετεροις εις σωτηριαν αρκεσαι και καθελειν μεν την
επικρατουσαν κακως τυραννιδα, εξελεσθαι δε προς ελευθεριαν παν το τηι πονηραι
δουλειαι κατακρατουμενον, της αλλοιωθεισης δεξιας και της εις οφιν μεταβληθεισης
βακτηριας των θαυματων καθηγουμενης, 2.27 ωι μοι δοκει δι' αινιγματος το δια
σαρκος παραδη λουσθαι του Κυριου μυστηριον της φανεισης τοις ανθρωποις
θεοτητος, δι' ης γινεται η τε του τυραννου καθαιρεσις και η των υπ' αυτου
κρατουμενων ελευθερια. 2.28 Τα δε με προς την διανοιαν αναγοντα ταυτην εστι
προφητικη τε και ευαγγελικη μαρτυρια. Ὁ μεν γαρ Προφητης φησιν· αυτη η
αλλοιωσις της δεξιας του Ὑψιστου, ως μεν της θειας φυσεως εν τωι αναλλοιωτωι
θεωρουμενης, τηι δε προς το ασθενες της ανθρωπινης φυσεως συγκαταβασει προς το
ημετερον σχημα τε και ειδος αλλοιωθεισης. 2.29 Και γαρ εκει του νομοθετου η χειρ
προβληθεισα του κολπου προς το παρα φυσιν ηλλοιωθη χρωμα· και παλιν εν
κολποις γενομενη προς την ιδιαν αυτης και κατα φυσιν επανηλθε χαριν. Και ο
μονογενης Θεος, ο ων εν κολποις του Πατρος, ουτος εστιν η δεξια του Ὑψιστου, 2.30
οτε δε ημιν εκ των κολπων εφανη, καθ' ημας ηλλοιωθη· επει δε τας ημετερας
ασθενειας εκμαξας παλιν επανηγαγε την εν ημιν γενομενην χειρα και καθ' ημας
χρωσθεισαν επι τον ιδιον κολπον (κολπος δε της δεξιας ο Πατηρ), τοτε ου το απαθες
της φυσεως εις παθος ηλλοιωσεν, αλλα το τρεπτον τε και εμπαθες δια της προς το
ατρεπτον κοινωνιας εις απαθειαν μετεστοιχειωσεν.
2.31 Ἡ δε εις οφιν μεταβολη της βακτηριας μη ταρασσεσθω τους
φιλοχριστους ως απεμφαινοντι ζυωι προσαρμοζοντων ημων τον του μυστηριου
λογον. Αυτη γαρ η αληθεια δια της του Ευαγγελιου φωνης ου παραιτειται την
τοιαυτην εικονα δι' ων φησιν· ωσπερ γαρ Μωυσης υψωσε τον οφιν εν τηι ερημωι,
ουτως υψωθηναι δει και τον Υιον του ανθρωπου. 2.32 Και σαφης ο λογος. Ει γαρ ο
της αμαρτιας πατηρ οφις ωνομασθη υπο της αγιας Γραφης και το εκ του οφεως
γεννηθεν παντως οφις εστιν, ουκουν ακολουθως η αμαρτια του γεγεννηκοτος αυτην
εστι συνωνυμος. Ἀλλα μην αμαρτιαν δι' ημας γενεσθαι τον Κυριον ο αποστολικος
διαμαρτυρεται λογος τον την αμαρτητικην ημων φυσιν περιβαλλομενον. 2.33 Κατα
λογον· αρα τωι Κυριωι προσαρμοζει το αινιγμα. Ει γαρ οφις μεν η αμαρτια, ο δε Κυριος
αμαρτια εγενετο, φανερον αν ειη πασι το δια της ακολουθιας αναφαινομενον· ο γαρ
αμαρτια γενομενος οφις εγενετο, ος ουδεν αλλο η αμαρτια εστιν. Ἀλλα δι' ημας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

γινεται οφις, εφ' ωι τε τους Αιγυπτιους οφεις τους παρα των γοητων
ζωογονουμενους διαφαγειν τε και δαπανησαι, 2.34 ου γενομενου παλιν εις την
βακτηριαν μεθισταται, δι' ης σωφρονιζονται μεν οι αμαρτα νοντες, αναπαυονται δε
οι την ανωφερη και δυσπορευτον της αρετης πορειαν ανιοντες, δια των αγαθων
ελπιδων τηι βακτηριαι της πιστεως επερειδομενοι· εστι γαρ πιστις ελπιζομενων
υποστασις. 2.35 Ὁ τοινυν εν περινοιαι τουτων γενομενος θεος αντικρυς γινεται των
ανθεστηκοτων μεν τηι αληθειαι, προς δε την υλωδη ταυτην και ανυποστατον απατην
επτοημενων, οις το ακουσαι του οντος ως τι των ματαιων καταπεφρονηται. Φησι
γαρ ο Φαραω· τις εστιν ου εισακουσομαι της φωνης αυτου; Ουκ οιδα τον Κυριον.
Μονον δε νομιζεται τιμιον οσον υλωδες και σαρκινον των περι τας αλογωτερας
αισθησεις αναστρεφομενων. 2.36 Ει τοινυν επι τοσουτον δια της του φωτος
εκλαμψεως δυναμωθειη και τοσαυτην ισχυν τε και εξουσιαν κατα των
αντιτεταγμενων λαβοι, τοτε, καθαπερ τις αθλητης ικανως εν παιδοτριβου την
αθλητικην ανδρειαν εκμελετησας, θαρσων ηδη και πεποιθως, προς τον αγωνα των
εχθρων αποδυεται, δια χειρος την βακτηριαν εχων εκεινην, τουτεστι τον λογον της
πιστεως, ωι μελλει τους Αιγυπτιους οφεις καταγωνιζεσθαι. 2.37 Ἀκολουθησει δε
αυτωι και η εξ αλλοφυλων ομοζυγος· εστι γαρ τι και της εξω παιδευσεως προς
συζυγιαν ημων εις τεκνογονιαν αρετης ουκ αποβλητον. Και γαρ η ηθικη τε και
φυσικη φιλοσοφια γενοιτο αν ποτε τωι υψηλοτερωι βιωι συζυγος τε και φιλη και
κοινωνος της ζωης, μονον ει τα εκ ταυτης κυηματα μηδεν επαγοιτο του αλλοφυλου
μιασματος. 2.38 Τουτου γαρ μη περιτμηθεντος και περιαι ρεθεντος, ωστε παν
επιβλαβες και ακαθαρτον αφαιρεθηναι, ο συναντων αγγελος τον περι θανατου
φοβον επαγει· ον ιλεουται η συμβιος, η καθαρον αποδεικνυουσα το εαυτης εγγονον
τηι περιαιρεσει του ιδιωματος αφ' ου γνωριζεται το αλλοφυλον. 2.39 Οιμαι δε τωι
μεμυημενωι της ιστορικης υφηγησεως προδηλον ειναι δια των ειρημενων την
ακολουθιαν της κατ' αρετην επιδοσεως ην υποδεικνυσιν ο λογος, τωι ειρμωι των
ιστορικων αινιγματων ακολουθως επομενος. Ἔστι γαρ τι της φιλοσοφου γονης εν
μαθημασι σαρκωδες τε και ακροβυστον, ου περιαιρεθεντος της Ἰσραηλιτικης
ευγενειας εστι το λειπομενον.
2.40 Οιον αθανατον ειναι την ψυχην και η εξωθεν φιλοσοφια φησιν· ουτος ο
ευσεβης εστι τοκος. Ἀλλα μεταβαινειν απο σωματων εις σωματα και εκ λογικης
φυσεως εις αλογον αυτην μεταφυεσθαι, τουτο η σαρκωδης τε και αλλοφυλος εστιν
ακροβυστια. Και αλλα τοιαυτα πολλα. Θεον ειναι φησιν, αλλα και υλικον αυτον
οιεται. ∆ημιουργον αυτον ομολογει, αλλα υλης προς την δημιουργιαν δεομενον.
Ἀγαθον τε και δυνατον ειναι διδωσιν, αλλα παραχωρειν εν πολλοις τηι αναγκηι της
ειμαρμενης. 2.41 Και τι αν τις τα καθ' εκαστον διηγοιτο, οπως τα καλα των
δογματων παρα τηι εξω φιλοσοφιαι ταις ατοποις προσθηκαις καταμολυνεται· ων
περιαιρεθεντων ιλεως ημιν ο του θεου αγγελος γινεται, ως τωι γνησιωι τοκωι των
τοιουτων δογματων επαγαλλομενος. 2.42 Ἀλλ' επανιτεον προς την ακολουθιαν του
λογου ως αν και ημιν απαντησειε ποτε πλησιον γενομενοις των Αιγυπτιων αγωνων
η αδελφικη συμμαχια. Μεμνημεθα γαρ οτι κατ' αρχας μεν του κατ' αρετην βιου
συντυχια γινεται τωι Μωυσει πολεμικη τε και στασιωδης, Ἑβραιον καταπονουντος
του Αιγυπτιου και παλιν Ἑβραιου προς το ομοφυλον στασιαζοντος. 2.43 Ἤδη δε προς
το μειζον των της ψυχης κατορθωματων δια τε της μακρας επιμελειας και της εν τωι
υψει γενομενης φωταγωγιας επαρθεντι, φιλιος τε και ειρηνικη γινεται η συντυχια,
θεοθεν του αδελφου προς την απαντησιν αυτου παρορμηθεντος. Ει γαρ προς την
τροπικωτεραν μεταληφθειη θεωριαν το καθ' ιστοριαν γεγενη μενον, ουδεν αν ημιν
αχρηστον προς τον ημετερον ευρεθειη σκοπον. 2.44 Τωι οντι γαρ τοις εν αρετηι
κατορθουσι και η παρα του Θεου δοθεισα τηι φυσει ημων συμμαχια συνισταται, η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

προγενεστερα μεν εστι κατα την πρωτην γενεσιν, τοτε δε φαινεται και γνωριζεται,
οταν ικανως τωι υψηλοτερωι βιωι δια προσοχης τε και επιμελειας εαυτους
οικειωσαντες προς τους ισχυροτερους των αθλητων αποδυωμεθα. 2.45 Ὡς δ' αν μη
δι' αινιγματος ημιν τα αινιγματα δια λυοιτο, γυμνοτερον εκθησομαι την περι τουτου
διανοιαν. Λογος τις εστιν, εκ πατρικης παραδοσεως το πιστον εχων, ος φησι,
πεσουσης ημων εις αμαρτιαν της φυσεως, μη περιιδειν τον θεον την πτωσιν ημων
απρονοητον, αλλ' αγγελον τινα των την ασωματον ειληχοτων φυσιν παρακαθισταν
εις συμμαχιαν τηι εκαστου ζωηι, εκ δε του εναντιου τον φθορεα της φυσεως
αντιμηχανασθαι το ισον, δια πονηρου τινος και κακοποιου δαιμονος τηι του
ανθρωπου ζωηι λυμαινομενον, 2.46 εν μεσωι δε οντα των δυο τον ανθρωπον τον
εκατερου των παρεπομενων σκοπον υπεναντιως προς τον ετερον εχοντα δι' εαυτου
ποιειν κατα του αλλου επικρατεστερον, προδεικ νυντος τοις λογισμοις του μεν
αγαθου τα της αρετης αγαθα, οσα τοις κατορθουσιν δι' ελπιδος οραται, του δε ετερου
τας υλωδεις ηδονας, αφ' ων ελπις μεν αγαθων ουδεμια, το δε παρον και
μετεχομενον και ορωμενον τας αισθησεις των ανοητων ανδραποδιζεται. 2.47 Ειπερ
ουν αλλοτριωθειη τις των επι κακωι δελεαζοντων, προς το κρειττον τοις λογισμοις
επιτρεψας, και οιονει κατα νωτου την κακιαν ποιησειεν, αντιπροσωπον την εαυτου
ψυχην, οιον τι κατο πτρον, προς την ελπιδα των αγαθων στησας, ως της προδεικ
νυμενης αυτωι θεοθεν αρετης τας εικονας τε και τας εμφασεις τωι καθαρωι της ιδιας
ψυχης εντυπωσασθαι, τοτε αυτωι η του αδελφου συμμαχια συνανται και συνισταται.
Ἀδελφος γαρ τροπον τινα κατα το λογικον τε και νοερον της ψυχης του ανθρωπου ο
αγγελος, ο τοτε, καθως ειρηται, φαινομενος τε και παρισταμενος, οταν τωι Φαραω
προσεγγιζωμεν. 2.48 Μηδεις δε διολου την της ιστοριας εκθεσιν παρατε θεισθαι τωι
ειρμωι της τοιαυτης του νου θεωριας οιομενος, ει που τι των γεγραμμενων εξω
ταυτης της διανοιας ευρισ κοιτο, δι' εκεινου και το παν αθετειτω· αλλ' αει μεμνησθω
του σκοπου των ημετερων λογων, προς ον βλεποντες ταυτα διεξερχομεθα, ευθυς εν
προοιμιοις επειποντες των ευδοκιμων ανδρων τους βιους εις αρετης υποδειγμα τοις
εφεξης προ κεισθαι. 2.49 Ἐπει ουν δι' αυτης των πραγματων της υλης ελθειν τους
ζηλουντας τα εκεινων ουχ οιον τε (πως γαρ αν ευρεθειη παλιν ο εκ μετοικεσιας εν
Αιγυπτωι λαος πληθυ νομενος και παλιν ο καταδουλουμενος τυραννος ο προς την
αρρενα γονην δυσμενως εχων, το δε μαλακωτερον τε και ασθενεστερον εις πληθος
αυξων και τα αλλα παντα οσα περιεχει ο λογος), επει ουν αδυνατον απεδειχθη δι'
αυτων των πραγματων τα των μακαριων μιμησασθαι θαυματα, μεταληπτεον αν ειη
προς τινα ηθικην διδασκαλιαν εκ της υλικης ακολουθιας τα ενδεχομενα, δι' ων αν
τις γενοιτο τοις προς αρετην εσπουδακοσι προς τον τοιουτον βιον συνεργια. 2.50 Ει
δε τι των εν τηι ιστοριαι γεγονοτων εξω του ειρμου της ανηγμενης διανοιας η των
πραγματων αναγκη πεσειν εκβιασαιτο, υπερβαντας τουτο, ως προς τον ημετερον
σκοπον αλυσιτελες και ανονητον, μη διακοπτειν εξεστι της αρετης την υφηγησιν.
2.51 Ταυτα δε φημι περι των κατα τον Ἀαρων νοηθεντων, το αντιπιπτον εκ
του ακολουθου προθεραπευων. Ἐρει γαρ τις το μεν συγγενως εχειν προς την ψυχην
εν τωι νοητωι τε και ασωματωι τον αγγελον και το προγενεστερον της ημετερας
κατασκευης ειναι και το συνιστασθαι τοις προς τους αντιπαλους συμπλεκομενοις μη
αμφιβαλλειν, μη μεντοι καλως εχειν εις εκεινου τυπον τον Ἀαρων νοειν, τον της
ειδωλολατρειας τοις Ἰσραηλιταις καθηγησαμενον. 2.52 Προς ον ερουμεν, τον ειρμον
υπερβαντες, ταυτα α ειρηκαμεν οτι το εξω του σκοπου μη ανατρεπετω την εν τοις
λοιποις αρμονιαν, και οτι ομωνυμον τι χρημα και το του αδελφου και το του
αγγελου εστιν, ισως εφ' εκατερωι των αντι κειμενων ταις σημασιαις εφαρμοζομενον.
2.53 Ου γαρ δη του Θεου μονον, αλλα και του Σατανα αγγελος ονομαζεται· και ου
τον χρηστον μονον, αλλα και τον πονηρον αδελφον καλουμεν. Ουτω γαρ φησιν η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

Γραφη επι μεν των χρηστο τερων· αδελφοι εν αναγκαις χρησιμοι εστωσαν· επι δε
των εναντιων, οτι· πας αδελφος πτερνηι πτερνιει. 2.54 Ταυτα δε τηι ακολουθιαι
παραθεντες του λογου και την ακριβεστεραν υπερ αυτων θεωριαν εις τον ιδιον
υπερθεμενοι τοπον, νυν των προκειμενων αψωμεθα. Ὁ τοινυν εαυτον τε τωι
επιφανεντι φωτι δυναμωσας και τον τοιουτον αδελφον συμμαχον τε και
παραστατην κτησαμενος, θαρσων τωι λαωι τους υπερ της ελευθεριας προσαγει λογους
και της πατρικης ευγενειας αναμιμνηισκει και οπως αν εξω γενοιντο της περι τον
πηλον και την πλινθειαν ταλαιπωριας διδωσι γνωμην. 2.55 Τι ουν ημας δια τουτων
παιδευει η ιστορια; το μη δειν κατατολμαν της εν τωι λαωι φωνης τον μη δια της
τοιαυτης αγωγης προς την των πολλων ομιλιαν τον λογον παρασκευασαντα. Ὁραις
γαρ ως νεος ων ετι, πριν εις τοσουτον αυξηθηναι τηι αρετηι, επι δυο τινων ανθρωπων
ουκ αξιοπιστος ενομισθη συμβουλος ειρηνης γενεσθαι τοις στασιαζουσι, νυνι δε
τοσαυταις μυριασι κατα ταυτον διαλεγεται, μονονουχι βοωσης σοι τουτο της
ιστοριας, μη επιτολμαν εν διδασκαλιαι τηι συμβουληι των ακουοντων, ει μη δια
τοιαυτης και τοσαυτης επιμελειας η περι τουτου κατορθωθειη σοι δυναμις. 2.56
Ἀλλα γενομενων των χρηστοτερων λογων και της ελευθεριας υποδειχθεισης και
των ακουοντων προς την επιθυμιαν ταυτην επιρρωσθεντων, παροξυνεται ο
πολεμιος και επιτεινει την αλγηδονα τοις υπηκοοις του λογου. Ουδε τουτο εξω των
νυν γινομενων εστιν. Πολλοι γαρ των παρα δεξαμενων τον ελευθερωτην της
τυραννιδος λογον και προστιθεμενων τωι κηρυγματι μεχρι του νυν ταις των
πειρασμων προσβολαις υπο του αντικειμενου επηρεαζονται. 2.57 Ἐξ ων πολλοι μεν
δοκιμωτεροι και βεβαιοτεροι περι την πιστιν καθιστανται, τηι προσβοληι των
λυπουντων στομου μενοι, των δε ασθενεστερων τινες και εποκλαζουσι τοις
τοιουτοις συμπτωμασιν, αντικρυς εκεινα φθεγγομενοι το λυσιτελειν αυτοις μαλλον
ανηκοοις μειναι του της ελευθεριας κηρυγματος η τοις τοιουτοις δια την αιτιαν
ταυτην συνε νεχθηναι, 2.58 ο δη και τοτε εγενετο, υπο μικροψυχιας των Ἰσραηλιτων
εν αιτιαι ποιουμενων τους την απαλλαγην αυτοις της δουλειας επαγγειλαντας. Ἀλλ'
ουδεν μαλλον ανησει ο λογος προς το καλον εφελκομενος, καν παιδικως
αποδειλιασηι προς τας των πειρασμων αηθειας ο νηπιος ετι και ατελης την διανοιαν.
2.59 Τωι μεν γαρ βλαπτικωι και φθοροποιωι δαιμονι τουτο κατα των ανθρωπων
σπουδαζεται το μη εις τον ουρανον βλεπειν το υποχειριον, αλλα το εις γην κυπτειν
και τον πηλον εν εαυτωι πλινθευειν. Ὅ τι γαρ αν ηι της υλικης απολαυσεως ως εκ γης
εστι παντως η υδατος, παντι που δηλον, ειτε τι των περι γαστερα και θοινην
σπουδαζομενων ειτε και οσα περι τον πλουτον οραται.
2.60 Ἡ δε των στοιχειων τουτων μιξις πηλος γινεται και ονομαζεται· ου
πληρουντες εαυτους οι προς τας πηλωδεις ηδονας κεχηνοτες ουδεποτε την δεκτικην
των ηδονων ευρυχωριαν πληρη φυλασσουσιν, αλλα το αει πληρουμενον κενον
γινεται παλιν τωι επεισρεοντι. Ουτω γαρ ο πλινθουργων αλλοτε αλλον πηλον αει
κενουμενωι επιβαλλει τωι τυπωι, ο μοι δοκει τις και προς την επιθυμητικην της ψυχης
βλεπων διαθεσιν ευκολως αν νοησαι το αινιγμα. 2.61 Ὁ γαρ πληρωσας εαυτου την
επιθυμιαν εν τινι ων εσπουδασεν, ει προς ετερον τι τηι επιθυμιαι ρεψειε, κενος προς
εκεινο παλιν ευρισκεται· καν γενηται τουτωι πληρης, τωι ετερωι παλιν κενος τε και
ευρυχωρος γινεται. Και τουτο ου παυεται δια παντος εν ημιν ενεργου μενον, εως αν
τις υπεξελθοι του υλωδους βιου. 2.62 Ἡ δε καλαμη και το εκ ταυτης αχυρον ο
καταμιγνυειν τηι πλινθωι καταναγκαζεται ο τοις τυραννικοις υπακουων προσταγμασι
παρα τε του θειου Ευαγγελιου και παρα της υψηλης του Ἀποστολου φωνης
προσερμηνευεται, αμφοτερων ομοιως πυρος υλην το τε αχυρον και την καλαμην
ερμηνευσαντων. 2.63 Ὅταν τοινυν τις των εν αρετηι προεχοντων αποσπαν εθεληι
τους τηι απατηι δεδουλωμενους εις βιον εμφιλοσοφον τε και ελευθερον, οιδεν ο ταις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

ποικιλαις, καθως φησιν ο Ἀποστολος, μεθοδειαις κατα των ψυχων ημων
σοφιστευων αντιπαρεισαγειν τωι θειωι νομωι τα της απατης σοφισματα. Ταυτα δε
λεγω προς τους Αιγυπτιους δρακοντας βλεπων τωι λογωι, τουτεστι προς τας ποικιλας
της απατης κακιας, ων τον αφανισμον η του Μωυσεως ραβδος εργαζεται, περι ης
μετριως ηδη τα εικοτα προτεθεωρηται. 2.64 Ουτος τοινυν ο την αμαχον εκεινην
κεκτημενος της αρετης ραβδον την τας σεσοφισμενας εξαφανιζουσαν ραβδους οδωι
τινι και ακολουθιαι προς τα μειζω προεισι των θαυματων. Ἡ δε θαυματοποιΐα ου τωι
σκοπωι της εκπληξεως των εντυγχανοντων γινεται, αλλα προς το χρησιμον των
σωζομενων βλεπει. Τοις γαρ αυτοις της αρετης θαυμασι καθαιρειται μεν το
πολεμιον, αυξεται δε το ομοφυλον. 2.65 Πρωτον δε γενικωτερον των επι μερους
θαυματων τον κατα την αναγωγην καταμαθωμεν σκοπον· ειθ' ουτω δυνατον αν
γενοιτο ημιν και τοις καθ' εκαστον εφαρμοσαι το νοημα. Ἡ γαρ διδασκαλια της
αληθειας προς τας διαθεσεις των δεχομενων τον λογον συμμεταβαλλεται. Ἐπισης
γαρ πασι του λογου το καλον η το κακον προδεικνυντος, ο μεν ευπειθως προς το
δεικνυμενον εχων εν φωτι την διανοιαν εχει, τωι δε αντιτυπως διακειμενωι και μη
καταδεχομενωι προς την ακτινα της αληθειας την ψυχην διαβλεψαι παραμενει της
αγνοιας ο ζοφος. Ει δη το καθολου νοηθεν ημιν εν τοις τοιουτοις ψευδος ουκ εστιν,
ουδ' αν τα καθ' εκαστον παντως ετερως εχοι, της επι μερους εξετασεως
συναποδειχθεισης τωι ολωι. 2.66 Ουκουν ουδεν θαυμαστον απαθη τον Ἑβραιον μενειν
των Αιγυπτιων κακων εν μεσοις τοις αλλοφυλοις αναστρεφομενον, επει και νυν το
ισον εστι γινομενον ιδειν. Των γαρ εν ταις πολυανθρωποις πολεσι προς τας εναντιας
δοξας διεστηκοτων τοις μεν ποτιμον τε και διαφανες εστι το ναμα της πιστεως, ο δια
της θειας διδασκαλιας αρυονται, τοις δε δια της πονηρας υποληψεως αιγυπτιαζουσι
διεφθορος αιμα το υδωρ γινεται. 2.67 Και πολλακις επιχειρει ο παρασο φισμος της
απατης και το των Ἑβραιων ποτον τωι μολυσμωι του ψευδους αιματοποιησαι,
τουτεστι τον ημετερον λογον και ημιν δειξαι μη τοιουτον οντα οιος εστιν· αλλ' ουκ
αχρειωσειε καθολου το ποτον, καν εκ του προχειρου δι' απατης περιφοινιξηι το
ειδος. Πινει γαρ ο Ἑβραιος το αληθινον υδωρ, καν παρα των εναντιων πιθανως
διαβαλληται, ουδεν προς το ειδος της απατης επιστρεφομενος. 2.68 Ουτω και το των
βατραχων γενος το ειδεχθες και πολυφωνον, ωι αμφιβιος μεν η ζωη, ερπηστικον δε
το πηδημα, αηδης δε ου μονον η οψις, αλλα και του χρωτος η δυσωδια, ο τοις οικοις
και ταις κλιναις και τοις ταμιειοις των Αιγυπτιων εισερπει, της δε των Ἑβραιων
ζωης ουκ εφαπτεται. 2.69 Ἀληθως γαρ βατραχων αντικρυς γενη εστι τα φθοροποια
της κακιας γεννηματα εκ της ρυπαρας καρδιας των ανθρωπων οιον εκ τινος
βορβορου ζωογονουμενα. Ουτοι οι βατραχοι οικουσι μεν τας οικιας των αιγυπτια
ζοντων κατα την του βιου προαιρεσιν, δεικνυνται δε και επι των τραπεζων και των
κλινων ουκ απεχονται και εις τα ταμιεια των αποθετων εισδυνουσιν.
2.70 Ὅταν γαρ ιδηις τον ρυπαρον τε και ακολαστον βιον εκ του αληθως
πηλου τε και βορβορου τικτομενον και τηι προς το αλογον μιμησει κατα το ειδος της
ζωης εν ουθετεραι φυσει ακριβως μενοντα και ανθρωπον μεν κατα την φυσιν οντα,
κτηνος δε δια το παθος γινομενον, και δια τουτο το αμφιβιον εκεινο και
επαμφοτεριζον της ζωης ειδος επιδεικνυντα, ευρησεις και επι τουτου τα της
τοιαυτης νοσου γνωρισματα, ουκ επι της κλινης μονον, αλλα και επι της τραπεζης
και εν τοις ταμιειοις και κατα πασιν την οικησιν. 2.71 Ἐπισημαινεται γαρ δια παντων
ο τοιουτος την ασωτιαν, ωστε παντας ραιδιως επιγνωναι δια των κατα τον οικον
σπουδαζομενων τον βιον του τε ακολαστου και του καθαρευοντος, οταν εν τουτωι
μεν επι των του τοιχου κονιαματων δεικνυται παρα της τεχνης δια ειδωλων τινων
τα της εμπαθους ηδονης υπεκκαυματα, δι' ων υπομιμνηισκεται της νοσου η φυσις,
δια της οψεως εκ της ατιμιας των θεαματων επι την ψυχην επεισχεομενου του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

παθους, επι δε του σωφρονουντος φυλακην πασαν και προμηθειαν του και τον
οφθαλμον καθαρευειν των εμπαθων θεαματων. 2.72 Και η τραπεζα δε ωσαυτως
καθαρα μεν του σωφρονουντος ευρισκεται, βατραχωδης δε και πολυσαρκος του προς
τον βορβορωδη βιον ιλυσπωμενου. Καν τα ταμιεια διερευνησηις, τουτεστι τα κρυπτα
του βιου αυτου και απορρητα, πολυ μαλλον εν εκεινοις σωρειαν βατραχων εν τοις
ακολαστοις κατανοησεις. 2.73 Ει δε και ταυτα η της αρετης ραβδος ποιειν κατα των
Αιγυπτιων υπο της ιστοριας λεγεται, μη ξενισθωμεν περι τον λογον· και γαρ
εσκληρυνθαι παρα του Θεου τον τυραννον η ιστορια φησι. Πως ουν αν ειη
κατακριτος, τηι ανωθεν αναγκηι σκληρως τε και αντιτυπως διατιθεμενος; Και που το
ισον φησιν ο θειος Ἀποστολος οτι· καθοσον ουκ εδοκι μασαν τον Θεον εχειν εν
επιγνωσει, παρεδωκεν αυτους ο Θεος εις παθη ατιμιας, περι των αρρενοφθορουντων
λεγων και περι των εν τοις ατιμοις τε και αρρητοις της ασωτιας τροποις
ασχημονουντων. 2.74 Ἀλλ' ει και ουτω λεγεται παρα της θειας Γραφης τα ειρημενα
ουτω τε τωι παθει της ατιμιας ο Θεος εκδοτον διδωσι τον προς τουτο φερομενον,
ουτε ο Φαραω θειαι βουλησει σκληρυνεται, ουτε ο βατραχωδης βιος υπο της αρετης
πλασσεται. Ει γαρ βουλητον ην τουτο τηι θειαι φυσει, παντως αν επι παντων κατα το
ισον η τοιαυτη προαιρεσις ισχυσεν, ως μηδεμιας αρετης και κακιας παρα τον βιον
διαφοραν θεωρεισθαι, αλλων δε αλλως μετεχοντων του βιου και των μεν δι' αρετης
κατορθουμενων, των δε εις κακιαν απορρεοντων. Ουκ αν τις ευλογως υπερκειμεναις
τισιν αναγκαις ταις κατα το θειον βουλημα συνισταμεναις τας διαφορας των βιων
λογισαιτο, ων η προαιρεσις εφ' εκαστου το κρατος εχει. 2.75 Τις ουν παραδιδοται τωι
παθει της ατιμιας, σαφως εστι παρα του Ἀποστολου μαθειν· ο μη δοκιμασας τον Θεον
εχειν εν επιγνωσει, ον ουκ αμυνομενος ο Θεος δια το μη επιγνωσθηναι παρ' αυτου
παραδιδωσι τωι παθει. Ἀλλα το μη επιγνωναι τον Θεον αιτιον αυτωι γινεται του εις
τον εμπαθη και ατιμον βιον κατασυρηναι. 2.76 Ὥσπερ γαρ, τινος ειποντος οτι μη
οφθεις ο ηλιος τον δεινα τωι βοθρωι ενερριψεν, ου τουτο λογιζομεθα οτι οργηι
χρωμενος ο φωστηρ τον μη βουληθεντα προς αυτον ιδειν επι τον βοθρον απωσατο,
αλλ' ουτως αν το ρηθεν νοηθειη κατα το ευλογον, οτι το μη μετεχειν του φωτος
αιτιον τωι μη βλεποντι της εις τον βοθρον εστι καταπτωσεως, ουτως ευαγες αν ειη
και το του Ἀποσ τολου νοειν, το τους μη επιγνοντας τον Θεον τοις της ατιμιας
εκδιδοσθαι παθεσι και το εσκληρυνθαι παρα του Θεου τον Αιγυπτιον τυραννον, ουχ
ως την αντιτυπιαν εν τηι ψυχηι του Φαραω της θειας βουλησεως εντιθεισης, αλλ' ως
της προαιρεσεως δια της προς την κακιαν προσκλισεως τον εκμαλασσοντα την
αντιτυπιαν λογον ου δεχομενης. 2.77 Ουτω και η της αρετης ραβδος εν τοις
Αιγυπτιοις φανεισα τον μεν Ἑβραιον καθαρον της βατραχωδους ζωης απεργαζεται,
τον δε Αιγυπτιον πληρη της τοιαυτης δεικνυσι νοσου. 2.78 Ἀλλ' εσθ' οτε, του
Μωυσεως και υπερ τουτων τας χειρας εκτειναντος, αφανισμος των βατραχων
γινεται. Ὃ δη και νυν εστιν ιδειν γινομενον. Οι γαρ την εκτασιν των χειρων του
νομοθετου κατανοησαντες (συνιεις δε παντως τι σοι λεγει το αινιγμα, ωστε νοησαι
δια μεν του νομοθετου τον αληθινον νομοθετην, δια δε της των χειρων εκτασεως
τον επι του σταυρου τας χειρας εκτειναντα), οι τοινυν προ ολιγου τοις ρυπαροις
τουτοις και βατραχωδεσι λογισμοις συζωντες, ει προς τον υπερ ημων τας χειρας
εκτειναντα ιδοιεν, απαλλασσονται της πονηρας αυτων συνοικησεως, νεκρωθεντος
του παθους και εποζεσαντος. 2.79 Ἀληθως γαρ τοις απηλλαγμενοις της τοιαυτης
νοσου, μετα την νεκρωσιν των ερπηστικων κινηματων ατοπος τις και δυσωδης η
των προβεβιωμενων γινεται μνημη, δι' αισχυνης την ψυχην αηδιζουσα, καθως
φησιν ο Ἀποστολος προς τους εκ της του κακου μεταβολης την αρετην μετιοντας
οτι· τινα ουν καρπον ειχετε τοτε εφ' οις νυν επαισχυνεσθε; 2.80 Κατα την διανοιαν
ταυτην νοει μοι και τον αερα δια της ραβδου τοις μεν των Αιγυπτιων οφθαλμοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

μελαινομενον, επι δε των Ἑβραιων τωι ηλιωι καταλαμπομενον. ∆ι' ου μαλιστα
βεβαιουται της αποδοθεισης διανοιας ο λογος, οτι ουκ ανωθεν τις αναγκαστικη
δυναμις τον μεν εν ζοφωι, τον δε εν φωτι γενεσθαι παρασκευαζει, αλλ' οικοθεν
εχομεν εν τηι εαυτων φυσει τε και προαιρεσει τας του φωτος τε και σκοτους αιτιας οι
ανθρωποι, προς οπερ αν εθελωμεν εν τουτωι γινομενοι.
2.81 Και γαρ κατα την ιστοριαν ου δια τινος τειχους η ορους επιπροσθουντος
τας οψεις και τας ακτινας αποσκιαζοντος ο των Αιγυπτιων οφθαλμος εν σκοτωι ην·
αλλ' επισης παντα του ηλιου ταις ακτισι καταφωτιζοντος, οι μεν Ἑβραιοι του φωτος
κατετρυφων οι δε αναισθητως ειχον της χαριτος· ουτω πασι κατα το ισον του
φωτεινου βιου κατ' εξουσιαν προκειμενου, οι μεν εν σκοτωι διαπο ρευονται, δια των
πονηρων επιτηδευματων προς τον της κακιας ζοφον συνελαυνομενοι, οι δε τωι φωτι
της αρετης ελλαμπρυνονται. 2.82 Ει δε μετα την τριημερον εν σκοτωι κακοπαθειαν
γινεται και τοις Αιγυπτιοις η του φωτος μετουσια, ταχα τις απο τουτων ορμωμενος
προς την αποκαταστασιν την μετα ταυτα εν τηι βασιλειαι των ουρανων
προσδοκωμενην των εν τηι γεεννηι καταδεδικασμενων αγαγοι το νοημα. Το γαρ
ψηλαφητον εκεινο σκοτος, καθως φησιν η ιστορια, προς το εξωτερον σκοτος πολλην
εν τε τωι ρηματι και τωι νοηματι την συγγενειαν εχει. Λυεται δε τουτων εκατερον,
του Μωυσεως, καθως εν τωι προ τουτου νενοηται, υπερ των εν σκοτωι τας χειρας
εκτειναντος. 2.83 Ὡσαυτως και η καμιναια κονις εκεινη η τας οδυνηρας φλυκτιδας
τοις Αιγυπτιοις επαγουσα κατα λογον αν νοηθειη δια του κατα το ονομα της καμινου
αινιγματος η δια του πυρος κατα την γεενναν απειληθεισα κολασις η μονων απτεται
των αιγυπτιαζοντων κατα τον βιον. 2.84 Ει δε τις αληθως Ἰσραηλιτης εστι και του
Ἀβρααμ υιος και προς εκεινον τωι βιωι βλεπει, ως δειξαι τηι προαιρεσει την προς τους
εκλεκτους αγχιστειαν του γενους, ουτος αβλαβης φυλασσεται της καμιναιας εκεινης
οδυνης. Γενοιτο δ' αν κακεινοις ποτε η αποδοθεισα της εκτασεως των χειρων
Μωυσεως ερμηνεια θεραπεια της οδυνης και απαλλαγη των κολασεων. 2.85 Τους δε
λεπτους σκνιπας εκεινους, οι τοις αφανεσι δηγμασι τοις Αιγυπτιοις αλγυνουσι την τε
κυνομυιαν οδυνηρως δια του δηγματος εμφυομενην τοις σωμασι την τε υπο των
ακριδων καταφθειρομενην γεωπονιαν και τους ανωθεν πρηστηρας τοις της χαλαζης
λιθοις συγκαταπιπτον τας, ουκ αν τις τωι ειρμωι των προεξητασμενων επομενος
καμνοι τα καθ' εκαστον προσαρμοζων τοις καταλληλοις νοημασιν, 2.86 απερ παντα
ποιει μεν κατα το προηγουμενον η Αιγυπτια προαιρεσις, επαγει δε η αδεκαστος του
Θεου δικη επακολουθουσα κατ' αξιαν ταις προαιρεσεσι. Μη γαρ δη τουτο τηι
προχειρωι λεξει της ιστοριας επακολουθουντες νοησωμεν οτι παρα Θεου γινεται τα
λυπηρα τοις των τοιουτων αξιοις, αλλ' οτι εκαστος εαυτωι των πληγων γινεται
δημιουργος, δια της οικειας προαιρεσεως την των αλγεινων παρασκευην ετοιμαζων,
καθως φησιν ο Ἀποστολος προς τον τοιουτον λεγων οτι· κατα την σκληροτητα σου
και αμετανοητον καρδιαν θησαυριζεις σεαυτωι οργην εν ημεραι οργης και
αποκαλυψεως και δικαιοκρισιας του Θεου, ος αποδωσει εκαστωι κατα τα εργα αυτου.
2.87 Ὥσπερ γαρ εκ της ατακτοτερας διαιτης φθοροποιος τις χυμος και χολωδης εν
τοις σπλαγχνοις συνισταται, ον ο ιατρος εις εμετον δια της τεχνης εφελκυσαμενος
ουκ αν εν αιτιαι γενοιτο του αυτον εμποιησαι τοις σωμασι τον νοσωδη χυμον, αλλ'
εποιησε μεν η της τροφης αταξια, εις δε το εμφανες ηγαγεν η ιατρικη επιστημη,
ουτω καν παρα του Θεου γινεσθαι λεγοιτο τοις μοχθηροις την προαιρεσιν η αλγεινη
ανταποδοσις, ευλογον αν ειη νοειν εξ ημων αυτων τας αρχας και τας αιτιας τα
τοιαυτα λαμβανειν παθη. 2.88 Τωι γαρ αναμαρτητως βεβιωκοτι ου σκοτος εστιν, ου
σκωληξ, ου γεεννα, ου πυρ, ουκ αλλο τι των φοβερων ονοματων τε και πραγματων,
ως δη και η ιστορια φησι τοις Ἑβραιοις μη ειναι τας Αιγυπτιας πληγας. Ει ουν εν τωι
αυτωι τοπωι τωι μεν εστι κακον, τωι δε ουκ εστι, της των προαιρεσεων διαφορας εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

τοις καταλλη λοις δεικνυουσης εκατερον, δηλον αν ειη το μηδεν των κακων διχα
της ημετερας προαιρεσεως δυνασθαι συστηναι. 2.89 Ἀλλα προς τα εξης του λογου
προΐωμεν τοσουτον παιδευθεντες δια των εξητασμενων οτι Μωυσης τε εκεινος και ο
κατ' εκεινον δια της αρετης εαυτον επαιρων, επειδαν δια τε της χρονιας προσοχης
του ορειου τε και υψηλου βιου και δια της ανωθεν γινομενης φωταγωγιας
δυναμωθηι την ψυχην, ζημιαν ηγειται το μη και τοις ομογενεσι προς τον ελευθερον
καθηγησασθαι βιον. 2.90 Και προς αυτους γενομενος τηι παραθεσει των χειρονων
παθων σφοδροτεραν αυτοις της ελευθεριας την επιθυμιαν εντιθησι· και μελλων
εξαιρεισθαι του κακου το ομοφυλον, θανατον επαγει παντι πρωτοτοκωι Αιγυπτιωι,
τουτο δι' ων εποιησεν ημιν νομοθετων το δειν την πρωτην του κακου γενεσιν
εξαφανιζειν· μη γαρ αλλως ειναι δυνατον διαφυγειν τον Αιγυπτιον βιον.
2.91 Και μοι δοκει καλως εχειν την διανοιαν ταυτην μη παραδραμειν
αθεωρητον. Ει γαρ τις μονον εις την ιστοριαν βλεποι, πως η θεοπρεπης εννοια τοις
γεγενησθαι λεγομενοις διασωθη σεται; Ἀδικει ο Αιγυπτιος και αντ' εκεινου
κολαζεται το αρτιγενες αυτου νηπιον, ωι δια το της ηλικιας ατελες ουδεμια τις εστι
καλου τε και μη τοιουτου διακρισις. Ἔξω του κατα κακιαν παθους η ζωη αυτου· ου
γαρ χωρει το παθος η νηπιοτης· δεξιας και αριστερας διαφοραν ουκ επισταται· προς
μονην αναβλεπει την θηλην και μιαν του λυπουντος σημαντικην αισθησιν εχει το
δακρυον· και, ει τυχοι τινος ου η φυσις εφιεται, μειδιαματι την ηδονην επισημαινει.
Ει τοινυν τουτο της πατρικης κακιας εκτινει την δικην, που το δικαιον; που το
ευσεβες; που το οσιον; που Ἰεζεχιηλ βοων οτι· ψυχη η αμαρτανουσα αυτη
αποθανειται, και οτι· ου ληψεται την του πατρος αμαρτιαν ο εξ εκεινου γεννωμενος;
πως αντινομοθετει η ιστορια τωι λογωι; 2.92 Ουκουν ευκολωτερον αν ειη, προς την
αναγωγην του νοηματος ορωντας, ει και τι γεγονε τυπικως, δογμα δια των
λεγομενων πιστευειν τον νομοθετην εκτιθεσθαι. Το δε δογμα τοιουτον εστι, το δειν
προς την κακιαν τινα δι' αρετης συμπλεκομενον τας πρωτας των κακων αρχας εις
αφανισμον αγειν. 2.93 Τηι γαρ αναιρεσει της αρχης και το μετ' εκεινην
συναφανιζεται, καθως δια του Ευαγγελιου διδασκει ο Κυριος, μονονουχι διαρρηδην
βοων αναιρειν των Αιγυπτιων κακων τα πρωτοτοκα, δι' ων κελευει την επιθυμιαν
ανελοντας και την οργην μηκετι δεδοικεναι μητε της μοιχειας το μιασμα, μητε του
φονου το αγος. Ου γαρ αν εφ' εαυτου συσταιη τουτων εκατερον, ει μη φονον μεν η
οργη, μοιχειαν δε η επιθυμια τελεσφορησειεν. 2.94 Ἐπει ουν ο εις κακιαν
τεκνογονων προ της μοιχειας τικτει την επιθυμιαν και την οργην προ του φονου, ο
ανελων το πρωτοτοκον συνανειλε παντως και την ακολουθουσαν τωι πρωτοτοκωι
γονην, ωσπερ και επι του οφεως ο την κεφαλην πληξας ολον συναπενεκρωσε τον
κατοπιν ολκον ον εφελκεται. 2.95 Τουτο δε ουκ αν γενοιτο μη προσχυθεντος ταις
εισοδοις ημων εκεινου του αιματος ο τον ολοθρευτην αποστρε φει. Και ει χρη την
αποδοθεισαν διανοιαν ακριβεστερον εν τοις ειρημενοις κατανοησαι, τουτο δι'
εκατερων διδωσιν η ιστορια νοειν εκ τε του ανελειν το πρωτοτοκον και εκ του δι'
αιματος κατασφαλισθηναι την εισοδον. Ἐκει τε γαρ η πρωτη ορμη του κακου
αφανιζεται και ενταυθα η πρωτη της κακιας εισοδος καθ' ημων δια του αληθινου
αμνου αποστρεφεται. Ου γαρ εντος γενομενον τον ολοθρευτην δι' επινοιας
εκβαλλομεν, αλλ' οπως αν μηδε την αρχην ημιν παρεισδυσηι φυλακην δια του νομου
ποιουμεθα. Φυλακη δε εστι και ασφαλεια το τωι αιματι του αμνου την τε φλιαν και
τους σταθμους της εισοδου κατασημηνεσθαι. 2.96 Ταυτα περι ψυχης ημιν
φυσιολογουντος δι' αινιγματων του λογου, και η εξωθεν παιδευσις εφαντασθη,
διαιρουσα την ψυχην εις τε το λογιστικον και επιθυμητικον και θυμοειδες. Ἐκ
τουτων δε τον θυμον μεν και την επιθυμιαν υποβεβηκεναι φασιν, εκατερωθεν το
διανοητικον της ψυχης υπερειδοντας, τον δε λογισμον αμφοτεροις επεζευγμενον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

συνεχειν τε αυτους και υπ' εκεινων ανεχεσθαι, προς μεν ανδρειαν τωι θυμωι
στομουμενον, προς δε την του αγαθου μετουσιαν δι' επιθυμιας υψουμενον. 2.97 Ἕως
αν ουν η ψυχη τωι σχηματι τουτωι κατησφαλισμενη τυχηι, καθαπερ τισι γομφοις τοις
κατ' αρετην νοημασι το βεβαιον εχουσα, εν πασι δι' αλληλων γινεται η προς το
καλον συνεργια, παρεχοντος ηδη δι' εαυτου τοις υποβεβηκοσι του λογισμου την
ασφαλειαν και εν τωι μερει παρ' εκεινων την ισην χαριν αντιλαμβανοντος. 2.98 Ει δε
αναστραφειη το σχημα και τα ανω γενοιτο κατω, ωστε κατα το πατουμενον μερος
τον λογισμον πεσοντα ανω εαυτου ποιησαι την επιθυμητικην τε και θυμωδη
διαθεσιν, τοτε και ο ολοθρευτης εις τα εντος παραδυεται, μηδεμιας της εκ του
αιματος αντιπαθειας αντιβαινουσης αυτωι προς την εισοδον, τουτεστι τοις ουτω
διακειμενοις της εις Χριστον πιστεως μη συμμαχουσης. 2.99 Τωι γαρ αιματι πρωτον
επαλειφειν κελευει την ανω φλιαν, ειθ' ουτως επιθιγγανειν των σταθμων
εκατερωθεν. Πως αν ουν τις επαλειψειε το ανω πρωτον το μη ευρισκομενον ανω;
2.100 Ει δε και μη τα δυο τοις Ἰσραηλιταις γεγενηται, η τε των πρωτοτοκων
αναιρεσις και η του αιματος προσχυσις, μη θαυμασηις μηδεν, μητε δια τουτο την
αποδοθεισαν περι της αναιρεσεως του κακου θεωριαν αποβαληις, ως εξω της
αληθειας παρευρημενην. Νυν γαρ τηι διαφοραι των ονοματων, του Ἰσραηλιτικου τε
και του Αιγυπτιου, το της αρετης προς την κακιαν διαφορον ενοησαμεν. Ει ουν
Ἰσραηλιτικον το εναρετον η αναγωγη νοειν υποτιθεται, ουκ αν ευλογως των της
αρετης γεννηματων τας απαρχας επιζητοιη τις καταφο νευεσθαι, αλλ' εκεινα ων ο
αφανισμος της ανατροφης εστι λυσιτελεστερος.
2.101 Ουκουν ακολουθως της Αιγυπτιας γονης τας απαρχας δειν αναιρεισθαι
παρα του Θεου μεμαθη καμεν, ως αν επιλιποι το κακον τωι της αρχης ολεθρωι
συνδαπανωμενον. Και συμβαινει τηι ιστοριαι το νοημα. Των μεν γαρ Ἰσραηλιτικων
γεννηματων δια της του αιματος προσχυσεως γινεται η φρουρα, οπως αν εις
τελειωσιν το αγαθον ελθοι· οπερ δε τελειωθεν εις Αιγυπτιον συντελεσει δημον,
τουτο προ της εν τωι κακωι τελειωσεως ηφανισθη. 2.102 Συνεργει δε προς την
προκειμενην ημων αναγωγην του νοηματος και τα εφεξης συμπαραλαμβανομενα τηι
θεωριαι του λογου. Βουλεται γαρ τροφην ημων γενεσθαι το σωμα, οθεν απερρυη το
αιμα ο χωριζει των Αιγυπτιων πρωτοτοκων του ολοθρευτου, επι των εισοδων
δεικνυμενον. 2.103 Το τε σχημα των την τροφην ταυτην προσφερομενων συντονον
τε και κατεσπουδασμενον ειναι ουχ οιον επι των ευπαθουντων εν συμποσιοις
οραται, ων ανετοι μεν αι χειρες, ελαφραι δε αι των ιματιων επιβολαι, της τε
οδοιπορικης παρασκευης οι ποδες ελευθεροι. Ἀλλ' εκ του εναντιου τα παντα. Ποδες
μεν διειλημμενοι τοις υποδημασι, ζωνη δε το περιρρεον του χιτωνος τηι ιξυι
συσφιγγουσα, δια χειρος δε η αμυντικη των κυνων βακτηρια. 2.104 Και εν τουτωι τωι
σχηματι προτιθεται αυτοις η βρωσις ανευ τινος οψαρτυτικης καρυκειας, επι πυρος
κατα το συμβαν εκ του παρατυχοντος σχεδιασθεισα, ην κατα πασαν επειξιν
αρπαλεως οι δαιτυμονες κατανα λισκουσι, μεχρις αν απαν δαπανηθειη του ζωου το
σωμα. Και των οστεων περιεσθιοντες οσον εδωδιμον, του εντος ου προσαπτονται. Το
γαρ συντριβειν του ζωου τουτου τα οστα των απειρημενων εστιν· ο τι δ' αν
υπολειφθειη της βρωσεως τωι πυρι δαπαναται. 2.105 Ἐξ ων απαντων δηλον εστιν οτι
προς τινα υψηλοτεραν διανοιαν το γραμμα βλεπει, ουχι τον τροπον της βρωσεως
ημιν υφηγουμενου του νομου (ικανος γαρ των τοιουτων νομοθετης η φυσις, η την
ορεξιν ημιν της τροφης εντιθεισα), αλλ' ετερον τι δια τουτου σημαινεται. Τι γαρ αν
παρα τουτο γενοιτο προς αρετην η κακιαν η ουτως η ουτως την τροφην
προσενεγκασθαι, λελυμενον η περιειλημμενον την ζωνην, γυμνον τους ποδας η
ενειλημμενον τοις υποδημασι, δια χειρος εχοντα την βακτηριαν η αποθεμενον; 2.106
Ἀλλα δηλον αν ειη οπερ η του οδοιπορικου σχηματος διασκευη δεικνυσι δι'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

αινιγματος. Κελευει γαρ αντικρυς επιγνωναι τον τηιδε βιον οτι παροδικως
επιφοιτωμεν τηι παρουσηι ζωηι, αμα τηι γενεσει προς την εξοδον υπ' αυτης της
αναγκης των πραγματων συνελαυνομενοι, προς ην παρεσκευασθαι χρη χερσι τε και
ποσι και τηι λοιπηι τηι προς την οδον ασφαλειαι. 2.107 Ὡς γαρ αν μη ταις ακανθαις του
βιου τουτου (ακανθαι δ' αν ειεν αι αμαρτιαι) γυμνοις τε και αφυλακτοις τοις ποσι
βλαβειημεν, την των υποδηματων στερροτητα των ποδων προβαλλωμεθα· ταυτα δε
εστιν ο εγκρατης τε και κατεσκληκως βιος, ο θραυων δι' εαυτου και περικατακλων
τας της ακανθης ακμας και κωλυων εκ λεπτης τε και αφανους αρχης την αμαρτιαν
επι το εντος παραδυεσθαι. 2.108 Ὅ τε τοις ποσι περικεχυμενος χιτων και μεχρι των
βασεων καθειμενος εμποδιον αν ειη τωι την οδον ταυτην δια σπουδης κατα Θεον
διανυοντι. Χιτων δ' αν ημιν κατα το ακολουθον νοηθειη η απολαυστικη των εν τωι
βιω τουτωι σπουδαζομενων πλατυτης, ην εις ολιγον ο σωφρων λογισμος συστελλει,
ζωνη του οδοιπορουντος γινομενος. Το δε σωφροσυνην ειναι την ζωνην
μαρτυρειται τωι τοπωι περι ον ενειρεται. Ἥ τε αυ των θηριων αμυντικη βακτηρια, ο
της ελπιδος λογος εστιν, ωι και το καμνον της ψυχης υπερειδομεν και το υλακτουν
αμυνομεθα. 2.109 Ἐκ πυρος δε προτεθεισαν ημιν την εδωδην, την θερμην ταυτην
λεγω και εκπυρον πιστιν, ην αμελλητι προσδεχομεθα, ης εμφαγοντες οσον εκ
προχειρου γινεται ληπτον τωι εσθιοντι, τον εγκεκρυμμενον τοις στερροτεροις τε και
δυστριπτοις νοημασι λογον απεριεργαστον τε και απολυπραγμονητον
καταλιμπανομεν, τωι πυρι προτιθεντες την τοιαυτην τροφην. 2.110 Ὡς δ' αν
σαφηνισθειη τα περι τουτων αινιγματα, ταυτα φαμεν οτι των θειων παραγγελ
ματων οσα μεν προχειρον την κατανοησιν εχει, ου νωθρως ουδε κατηναγκασμενως
μετιεναι προσηκει, αλλ' οιον πεινων τας και μετ' ορεξεως εμφορεισθαι των
προκειμενων, ωστε γενεσθαι την τροφην ημιν εις ευεξιας εφοδιον, οσα δε κεκρυπ
των νοηματων, οιον το ζητειν τις η ουσια του θεου; τι προ της κτισεως ην; τι το εξω
των φαινομενων; τις η αναγκη των γινομενων; και οσα τοιαυτα υπο των περιεργων
ανερευναται, ταυτα τωι αγιωι Πνευματι συγχωρειν μονωι γινωσκειν, τωι τα βαθη του
Θεου διερευνωντι, καθως φησιν ο Ἀποστολος.
2.111 Το γαρ αντι του Πνευματος υπο της Γραφης πολλαχη το πυρ
μνημονευεσθαι τε και ονομαζεσθαι, ουκ αν τις των πεπαιδευμενων την Γραφην
αγνοησειε. Προσαγει δε τηι τοιαυτηι διανοιαι ημας και το της Σοφιας παραγγελμα, οτι·
ισχυροτερα σου μη ερευνα, τουτεστι τα οστα του λογου μη συντριβε· ου γαρ σοι χρεια
των κρυπτων. 2.112 Ουτως εκβαλλει της Αιγυπτου ο Μωυσης τον λαον. Και πας ο τωι
Μωυσει κατ' ιχνος επομενος τωι τροπωι τουτωι της Αιγυπτιας τυραννιδος ελευθεροι
παντας ων αν ο λογος καθηγηται. ∆ει δε, οιμαι, τους επομενους τωι προς αρετην
ηγουμενωι μη πενητας ειναι του Αιγυπτιου πλουτου, μητε των αλλοφυλων
κειμηλιων ακτημονας, αλλα τα προσοντα τοις εναντιοις παντα λαβοντας εν χρησει
παρ' εαυτοις εχειν, οπερ τοτε ποιησαι παρα του Μωυσεως ο λαος παραγγελλεται.
2.113 Τουτο δε ουκ αν τις εκ προχειρου νοησας αποδεξαιτο του νομοθετου την
γνωμην, ει αποστερειν τους χρησαντας εγκελευεται και υφηγητης αδικιας γινεται.
Ἀλλ' ουδ' αν κατ' αληθειαν τις ειποι ταυτα διατασσειν τον νομοθετην, προς τους
εφεξης βλεπων νομους, τους ανω και κατω την κατα του πελας αδικιαν κωλυοντας,
καν τισι δοκηι ευλογον ειναι των εργων τα μισθωματα παρα των Αιγυπτιων τους
Ἰσραηλιτας δια της επινοιας ταυτης εισπραττεσθαι. 2.114 Ουδεν γαρ ηττον εν
εγκληματι εστι το μη καθαρευειν ψευδους τε και απατης το τοιουτον παραγγελμα. Ὁ
γαρ εν χρησει λαβων τι και μη αποδους παλιν τωι χρησαντι, ει μεν αλλοτριον ειη, ως
αποστερησας ηδικησεν, ει δε το εαυτου κρατοιη, ως παραλογισαμενος τον επ' ελπιδι
του απολαυειν χρησαντα παντως απατεων ονομαζεται. 2.115 Ουκουν ο υψηλοτερος
λογος της προχειρου διανοιας αρμοδιωτερος, ο κελευων τους τον ελευθερον βιον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

μετιοντας δι' αρετης και τον εξωθεν της παιδευσεως πλουτον παρασκευ ασασθαι, ωι
οι κατα την πιστιν αλλοφυλοι καλλωπιζονται. Την γαρ ηθικην τε και φυσικην
φιλοσοφιαν, γεωμετριαν τε και αστρονομιαν, και την λογικην πραγματειαν, και
παντα οσα παρα τοις εξω της Ἐκκλησιας σπουδαζεται, κελευει ο της αρετης
καθηγουμενος παρα των τα τοιαυτα πλουτουντων εν Αιγυπτωι λαβοντα λογωι
χρησεως υποδεξασθαι, ως εν καιρωι χρησιμευοντων, οταν δεηι τον θειον του
μυστηριου ναον δια του λογικου πλουτου καλλωπισθηναι. 2.116 Οι γαρ τον
τοιουτον εαυτοις θησαυρισαντες πλουτον προσαγουσι τωι Μωυσει περι την σκηνην
του μαρτυριου πονουντι το παρ' εαυτου εκαστος προς την των αγιων κατασκευην
συνεισφερων, ο δη και νυν εστιν ιδειν γινομενον. Πολλοι την εξω παιδευσιν τηι του
Θεου Ἐκκλησιαι καθαπερ τι δωρον προσαγουσιν, οιος ην ο μεγας Βασιλειος, ο καλως
τον Αιγυπτιον πλουτον εμπορευσαμενος κατα τον της νεοτητος χρονον και αναθεις
τωι Θεωι και τωι τοιουτωι πλουτωι την αληθινην κατακοσμησας της Ἐκκλησιας
σκηνην. 2.117 Ἀλλ' επανιτεον οθεν εξεβημεν, οτι τοις προς αρετην ηδη βλεπουσι και
τωι νομοθετηι κατα την ζωην επομενοις, οταν καταλιπωσι της των Αιγυπτιων
δυναστειας τους ορους, επακολουθουσι πως αι των πειρασμων προσβολαι,
στενοχωριας τε και φοβους και τους περι των εσχατων κινδυνους επαγουσαι. ∆ι' ων
καταπτοηθεισα των κατα την πιστιν νεοπαγων η διανοια, εις παντελη των αγαθων
ανελπιστιαν εκπιπτει. Ἀλλ' ει Μωυσης η τις των κατ' αυτον επιστατων του λαου
τυχοι, αντιστησει τωι φοβωι την συμβου λην, τηι της θειας συμμαχιας ελπιδι το
κατεπτηχος της διανοιας παραθαρσυνων. 2.118 Ὅπερ ουκ αν γενοιτο, μη της καρδιας
του προεστηκοτος τωι Θεωι λαλουσης. Τοις γαρ πολλοις των εν προστασιαι τοιαυτηι
προτεταγμενων το φαινομενον μονον οπως αν ευ διατεθειη σπουδαζεται· των δε
κεκρυμμενων, α μονωι τωι Θεωι καθοραται, ολιγος γινεται λογος. Ἐπι δε του
Μωυσεως ουχ ουτως ην· αλλ' εν ωι θαρσειν τοις Ἰσραηλιταις διακελευεται, μηδεμιαν
κατα το φαινομενον φωνην προς τον Θεον ποιησαμενος, βοαν παρ' αυτου του Θεου
μαρτυρειται, διδασκοντος, οιμαι, του λογου οτι ευηχος τε εστιν εκεινη η φωνη και
μεχρι της θειας αναβαινουσα ακοης ουχ η μετα τινος διατασεως γινομενη κραυγη,
αλλ' η απο καθαρας συνειδησεως αναπεμπομενη ενθυμησις. 2.119 Τωι δε ουτως
εχοντι μικρος ηδη προς συμμαχιαν των μειζονων αγωνων ο αδελφος καταφαινεται,
εκεινος ο αδελφος ο κατιοντι προς Αιγυπτιους κατα θειον βουλημα τωι Μωυσει
συναντησας, ον εις αγγελου ταξιν ο λογος ενοησεν. Ἀλλα τοτε γινεται της
υπερκειμενης φυσεως εμφανεια, ουτως εμφαινομενης, καθως αν χωρηι το
δεχομενον, ο δη και τοτε γεγενησθαι παρα της ιστοριας ακουομεν, και εισαει
γινεσθαι παρα της του λογου θεωριας μανθανομεν.
2.120 Ὅταν γαρ φευγηι τις τον Αιγυπτιον και εξω των ορων γενομενος προς
τας προσβολας των πειρασμων δειλιασηι, ανωθεν την εκ παραδοξου σωτηριαν ο
οδηγος υποδεικνυσιν, οταν περιεστοι χισμενος ο εχθρος τηι εαυτου δυναμει τον
διωκομενον βατην υπ' αναγκης αυτωι κατασκευασηι την θαλασσαν, 2.121 εις ην
καθηγειται ο οδηγος η νεφελη· τουτο γαρ ονομα τωι οδηγουντι, οπερ καλως τοις προ
ημων εις την του αγιου Πνευματος μετεληφθη χαριν, παρ' ου γινεται τοις αξιοις η
προς το αγαθον οδηγια, ωι τις επομενος το υδωρ διεξεισιν, οδοποιουντος αυτωι την
δι' αυτου πορειαν του ηγεμονος, δι' ου γινεται το ασφαλες τηι ελευθεριαι, του επι
δουλειαι καταδιωκοντος εναφανιζομενου τωι υδατι. Τουτο δε τις ακουων ουκ αν
αγνοησειε το κατα το υδωρ μυστηριον, εν ωι τις μετα της πανστρατιας του εχθρου
καταβας μονος αναδυεται, του πολεμιου στρατου καταπνι γομενου τωι υδατι. 2.122
Τις γαρ ουκ οιδεν οτι στρατος Αιγυπτιος εστι τα ποικιλα της ψυχης παθη, οις
καταδου λουται ο ανθρωπος; Ἐκεινοι οι ιπποι, εκεινα τα αρματα και οι επ' αυτων
αναβαται, τοξοται και σφενδονηται και οπλομαχοι, και ο λοιπος ομιλος της των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

εχθρων παραταξεως. Τι γαρ αν τις διαφερειν ειποι τους θυμωδεις των λογισμων η
τας προς ηδονην τε και λυπην και πλεονεξιαν ορμας της μνημονευθεισης στρατιας.
Λιθος αντικρυς απο σφενδονης εστιν η λοιδορια και λογχη την αιχμην επισειουσα η
θυμωδης ορμη· το δε περι τας ηδονας παθος οι ιπποι νοεισθωσαν, ασχετωι τινι ορμηι
το αρμα δι' εαυτων εφελκομενοι, 2.123 εν ωι οι τρεις επιβαται, ους τριστατας
ονομαζει η ιστορια· νοησεις δε τους τρεις τουτους παντως τους φερομενους υπο του
αρματος, προδιδαχθεις εν τωι κατα τους σταθμους και την φλιαν μυστηριωι την
τριμερη της ψυχης διαιρεσιν, εις το λογιστικον και επιθυμητικον και θυμοειδες
αναπεμπων το νοημα. 2.124 Ταυτα ουν παντα και οσα τουτοις ομοφυλα τωι
καθηγουμενωι της πονηρας εφοδου συνεισπιπτει τωι Ἰσραη λιτηι επι το υδωρ· εφ' ων
η του υδατος φυσις, ηγουμενης της κατα την βακτηριαν πιστεως και της φωτιζουσης
νεφελης, ζωοποιος μεν γινεται των εις αυτην καταφευγοντων, αναιρετικη δε των
διωκοντων. 2.125 Προς α παιδευει δια τουτων η ιστορια, οιους προσηκει ειναι τους
διιοντας το υδωρ, μηδεν της εναντιας στρατιας μετα το αναδυναι του υδατος
εφελκομενους. Ει γαρ συνανεβη αυτωι ο πολεμιος, μενει και μετα το υδωρ εν τηι
δουλειαι, συνεκβαλων εαυτωι ζωντα τον τυραννον, ον εν τωι βυθωι ου κατεδυσε.
Τουτο δε τοιουτον εστιν, ως αν τις προς το γυμνοτερον το αινιγμα μεταβαλων
σαφηνισειε, το δειν παντας τους διερχομενους το μυστικον υδωρ εν τωι βαπτισματι
πασαν την της κακιας παρεμβολην, οιον την πλεονεξιαν, την ακολαστον επιθυμιαν,
την αρπακτικην διανοιαν, το κατα τον τυφον και την υπερηφανιαν παθος, την
θυμωδη ορμην, την οργην, την μηνιν, την βασκανιαν, τον φθονον και παντα τα
τοιαυτα, επειδη πως πεφυκεν επεσθαι τηι φυσει τα παθη, νεκρα ποιειν εν τωι υδατι,
αυτα τε τα πονηρα της διανοιας κινηματα και τα εκ τουτων αποτελεσματα, 2.126
καθαπερ εν τωι μυστηριωι του Πασχα (τουτο γαρ ονομα τωι ιερειωι ου το αιμα
κωλυτικον θανατου τωι χρησαμενωι γινεται)· ωσπερ τοινυν εκει τον αρτον αζυμον
κελευει επεσθιειν τωι Πασχα (αζυμος δ' αν ειη της εωλοτερας ανεπιμικτος ζυμης),
νοειν δε διδωσι δια τουτων ο νομος το μηδεν της κακιας λειψανον τωι εφεξης
καταμιγνυειν βιωι, αλλ' απο ιδιας αρχης της μετα ταυτα ζωης αρξασθαι, τον το
συνεχες της των κακων ακολουθιας τηι προς το κρειττον μεταβοληι διακοψαντα,
ουτω και ενταυθα βουλεται παν Αιγυπτιον προσωπον, τουτεστι παν αμαρτιας ειδος,
ωσπερ τινι βυθωι τωι σωτηριωι βαπτισματι καταπνιξαντας, μονους αναδυναι, μηδεν
κατα τον βιον επισυρομενους αλλοφυλον· τουτο γαρ εστιν ο δια της ιστοριας
ακουομεν, η φησιν εν τωι αυτωι υδατι θανατωι και ζωηι διακρινεσθαι το εχθρον και το
φιλον, του μεν εχθρου φθειρομενου, του δε φιλου ζωογονουμενου. 2.127 Ὡς οι γε
πολλοι των το μυστικον βαπτισμα προσδε ξαμενων, αγνοιαι των του νομου
παραγγελματων, την παρελθουσαν της κακιας ζυμην τηι ζωηι του μετα ταυτα βιου
καταμιγνυουσι, και τον στρατον τον Αιγυπτιον και μετα το περασαι το υδωρ ζωντα
μεθ' εαυτων δια των επιτηδευματων επαγονται. 2.128 Ὁ γαρ δι' αρπαγης η αδικιας
πλουτησας, η τινα χωρον εξ επιορκιας κτησαμενος, η δια μοιχειας γυναικι
συνοικησας, η αλλο τι των απειρη μενων προ της του βαπτισματος δωρεας παρα τον
βιον τολμησας, οιεται τηι απολαυσει των κακως αυτωι προσγε νομενων και μετα το
λουτρον παραμεινας ηλευθερωσθαι της των αμαρτηματων δουλειας, ωσπερ δη ουχ
ορων εαυτον τοις πονηροις υποκεκυφοτα δεσποταις. 2.129 ∆εσποτης γαρ τις εστιν
αγριος και λυσσωδης το ακολαστον παθος τωι ανδραποδωδει λογισμωι, οιον τισι
μαστιξι, ταις ηδοναις αικιζομενος. Ἄλλος τοιουτος δεσποτης η πλεονεξια μηδεμιαν
ανεσιν τωι δουλευοντι παρεχομενος, αλλα, καν πολλα εργασηται, τοις επιταγμασιν
υπηρετων του δεσποτου, και το προς επιθυμιαν αυτωι κατακτωμενος, προς το πλειον
αει συνελαυνεται. Και τα αλλα παντα, οσα δια κακιας ενεργειται, τυραννων και
δεσποτων εστιν απαριθμησις, οις δουλευων τις, καν διεξεληλυθως τυχηι το υδωρ,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

ουπω κατα γε τον εμον λογον του μυστικου υδατος εθιγεν, ου εργον εστιν η των
πονηρων τυραννων απωλεια.
2.130 Ἀλλα προς το εφεξης του λογου παλιν προελθωμεν. Ὁ γαρ διελθων το
νοηθεν ημιν πελαγος και ιδων εν αυτωι νεκρον τον θεωρηθεντα τουτον Αιγυπτιον,
ουκετι προς Μωυσεα μονον οραι τον της αρετης ραβδουχον, αλλα πιστευει μεν κατα
το προηγουμενον τωι Θεωι, καθως ο της ιστοριας λογος φησι, πειθεται δε και τωι
θεραποντι αυτου Μωυσει, ο και νυν βλεπομεν παρα των αληθως το υδωρ
περαιουμενων γινομενον, οι τωι Θεωι εαυτους αναθεντες και τοις θεραπευουσι δια
της ιερωσυνης το Θειον πειθονται και υπεικουσι, καθως φησιν ο Ἀποστολος. 2.131
Ὁδος μετα την θαλασσαν τριων ημερων διαδεχεται, εν ηι κατα τινα τοπον
στρατοπεδευσασιν αποτον παρα την πρωτην υπο πικριας το ευρεθεν υδωρ εφανη.
Ἀλλα το ξυλον εντεθεν προσηνες τοις διψωσι το ποτον απειργασατο. 2.132
Συμβαινει τοις γινομενοις η ιστορια· τωι γαρ καταλελοιποτι τας Αιγυπτιας ηδονας,
αις εδουλευε πριν διαβηναι την θαλασσαν, δυσληπτος και αηδης ο βιος ο των
ηδονων κεχωρισμενος παρα την πρωτην δοκει. Ἀλλ' ει το ξυλον εμβληθειη τωι
υδατι, τουτεστιν ει το της αναστασεως τις παραλαβοι μυστηριον, ο δια του ξυλου την
αρχην εσχε (ξυλον δε ακουσας τον σταυρον παντως ενοησας), τοτε παντος
γλυκασματος του την αισθησιν δι' ηδονης γαργαλιζοντος γλυκυτερος τε και
ποτιμωτερος ο κατ' αρετην γινεται βιος, τηι ελπιδι των μελλοντων εφηδυνομενος.
2.133 Ἡ δε εφεξης της οδοιποριας καταγωγη, φοινιξι και πηγαις αβρυνομενη,
διαναπαυει των οδοιπορουντων τον κοπον. Εισι δε δυοκαιδεκα μεν αι των υδατων
πηγαι, καθαρου τε και ηδιστου ναματος, εβδομηκοντα δε οι φοινικες, ευμεγεθεις τε
και υψικομοι, του χρονου τα δενδρα προς υψος αραντος. Τι ουν εν τουτοις
ευρισκομεν, δι' ακολουθου προιουσης της ιστοριας; Ὅτι το του ξυλου μυστηριον, δι'
ου ποτιμον της αρετης το υδωρ τοις διψωσι γινεται, προσαγει ημας ταις δυοκαιδεκα
πηγαις και τοις εβδομηκοντα φοινιξι, τουτεστι τηι του Ευαγγελιου διδασκαλιαι, 2.134
εν ωι πηγαι μεν εισι δυοκαιδεκα οι Ἀποστολοι, τοσουτους του Κυριου προς την
χρειαν ταυτην εκλεξαμενου και πηγαζειν δι' αυτων τον λογον ποιησαντος, ως και
τινα των Προφητων προαναφωνησαι την εκ των Ἀποστολων βρυουσαν χαριν, εν οις
φησιν· εν εκκλησιαις ευλογειτε τον Θεον Κυριον εκ πηγων Ἰσραηλ, εβδομηκοντα δ'
αν ειεν φοινικες οι κατα πασαν την οικουμενην εξω των δωδεκα μαθητων επιχειρο
τονηθεντες αποστολοι, τοσουτοι τον αριθμον οντες, οσους ειναι φησιν η ιστορια
τους φοινικας. 2.135 Ἀλλ' επισπευδειν, οιμαι, προσηκει την οδοιποριαν δια του
λογου, δι' ολιγων, ων παρεθεμεθα, ραιδιαν τοις φιλο πονωτεροις την θεωριαν
ποιησαντας των λοιπων παρεμβολων. Ἀρεται δ' αν ειεν αι παρεμβολαι, αις ο τωι
στυλωι της νεφελης επομενος, καθεξης προιων, ενστρατοπεδευει και αναπαυεται.
Τας ουν εν τωι μεσωι καταγωγας υπερβας τωι λογωι, της κατα την πετραν
θαυματοποιΐας επιμνησθησομαι, ης η φυσις η αντιτυπης και στερεμνιος ποτον τοις
διψωσιν εγενετο, εις υδατος μαλακοτητα της αντιτυπιας αναλυθεισης. 2.136 Ἀλλ'
ουδεις πονος προσαρμοσαι τηι κατ' αναγωγην θεωριαι την της ιστοριας ακολουθιαν.
Ὁ γαρ εν τωι υδατι καταλιπων νεκρον τον Αιγυπτιον και τωι ξυλωι καταγλυ κανθεις
και ταις αποστολικαις εντρυφησας πηγαις, υπο τε τηι σκιαι των φοινικων
αναπαυσαμενος, ουτος ηδη και του Θεου δεκτικος γινεται. Ἡ γαρ πετρα, καθως
φησιν ο Ἀποστολος, ο Χριστος εστιν, ανικμος τις και αντιτυπης τοις απιστοις, ει δε
τις προσαγαγοι την ραβδον της πιστεως, ποτον τοις διψωσι γινομενος και εντος των
εισδεχομενων αυτον εισρεων· εγω γαρ, φησι, και ο Πατηρ μου ελευσομεθα και
μονην παρ' αυτωι ποιησομεθα. 2.137 Ἄξιον δε μηδε τουτο παραδραμειν αθεωρητον,
οτι μετα το διαβηναι την θαλασσαν και γλυκανθηναι τοις της αρετης οδοιποροις το
υδωρ και μετα την αβραν εκεινην καταγω γην την κατα τας πηγας και τους φοινικας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

και μετα το πιειν εκ της πετρας, τοτε παντελως η των Αιγυπτιων εφοδιων επιλειψις
γινεται. Και ουτω μηδεμιας αυτοις υπολειφθεισης αλλοφυλου τροφης, ην εξ
Αιγυπτου επεσιτισαντο, ανωθεν επιρρει η τροφη, ποικιλη τις αμα και μονοειδης
ουσα. Το μεν γαρ φαινομενον μονοειδες ην, η δε ποιοτης το ποικιλον ειχεν, εκαστωι
προσφορως κατα το ειδος της επιθυμιας εγγινομενη. 2.138 Τι ουν εστιν ο
μανθανομεν; ∆ι' οσων προσηκει καθαρσιων εαυτον εκκαθαραι τινα της Αιγυπτιας τε
και αλλοφυλου ζωης, ωστε κενωσαι τον της ψυχης αυτου θυλακον πασης της κατα
κακιαν τροφης, ης σιτοποιουσιν οι Αιγυπτιοι, και ουτως την ανωθεν κατιουσαν
τροφην εν εαυτωι καθαραι τηι ψυχηι δεξασθαι, ην ου σπορα ημιν τις εκ γεωπονιας
ανεφυσεν, αλλ' ετοιμος αρτος ασπορος τε και ανηροτος, ανωθεν μεν κατιων, επι δε
γης ευρισκομενος. 2.139 Νοεις δε παντως την αληθη ταυτην βρωσιν δια του κατα
την ιστοριαν αινιγματος, οτι ο αρτος, ο εξ ουρανου καταβας, ουκ ασωματον τι χρημα
εστι. Πως γαρ αν σωματι τροφη γενοιτο το ασωματον; Το δε μη ασωματον σωμα
παντως εστι. Το δε σωμα τουτου του αρτου ουτε αροσις ουτε σπορα εγεωργησεν,
αλλ' η γη, οια εστι μεινασα, πληρης ευρισκεται της τοιαυτης θειας τροφης, ης οι
πεινωντες μετεχουσι, το κατα την Παρθενον μυστηριον δια της θαυματοποιΐας
ταυτης προπαιδευομενοι.
2.140 Ουτος τοινυν ο αγεωργητος αρτος και λογος εστι, τωι πολυειδει της
ποιοτητος κατα τας των εσθιοντων επιτηδειοτητας συνεξαλλασσων την δυναμιν.
Οιδε γαρ ου μονον αρτος ειναι, αλλα και γαλα γινεσθαι και κρεας και λαχανα και
οτιπερ αν ηι τωι προσφερομενωι καταλ ληλον τε και καταθυμιον, ως διδασκει ο την
τοιαυτην και τοσαυτην παρατιθεις ημιν τραπεζαν Παυλος ο θειος Ἀποστο λος, ο τοις
τελειοτεροις στερροτεραν τε και κρεωδη βρωσιν τον λογον ποιων και λαχανα τοις
ασθενεστεροις και γαλα τοις νηπιαζουσι. 2.141 Τα δ' οσα περι την τροφην εκεινην η
ιστορια διεξεισι θαυματα δογματα προς τον κατ' αρετην βιον εστι. Φησι γαρ ισην
πασι προκεισθαι την της τροφης μετουσιαν, ουδεν κατα την διαφοραν της των
συλλεγοντων δυναμεως ουτε πλεονα ζουσαν κατα την χρειαν ουτε ελλειπουσαν.
Τουτο δε εστι κατα γε τον εμον λογον συμβουλη τις τωι κοινωι προκειμενη μη
παριεναι τους ορους της χρειας τους τας αφορμας του ζην εκ των υλικων τουτων
ποριζομενους, αλλ' ευ ειδεναι οτι εν μετρον τηι φυσει της εδωδης επι παντων εστιν η
προς ημεραν απολαυσις, 2.142 εν ηι, καν πολλαπλασια παρα σκευασθηι της χρειας, η
γαστηρ τα ιδια μετρα διαβηναι φυσιν ουκ εχει, ουδε τηι απληστιαι της παρασκευης
συνεκ τεινεται. Ἀλλα, καθως φησιν η ιστορια, ουτε ο το πολυ λαβων επλεονασε (που
γαρ αποθηται το πλεον ουκ εχει), ουτε ο το ολιγον ηλαττονησε (προς γαρ το ευρεθεν
συστα λεισα η χρεια συνεμετρηθη). 2.143 Το δε τοις το περιττον ταμιευουσιν εις
σκωληκων γενεσιν μεταποιεισθαι την απληστιαν, βοαι τροπον τινα τοις πλεονεκταις
δια τουτων ο λογος οτι παν το εξω της χρειας υπο της πλεονεκτικης ταυτης
επιθυμιας περιεχομενον, εν τηι εξης ημεραι, τουτεστιν εν τωι προσδοκωμενωι βιωι,
σκωληξ τωι ταμιευσαντι γινεται. Νοει δε παντως ο ακουων δια του σκωληκος τουτου
τον ατελευτητον σκωληκα τον δια της πλεονεξιας ζωογονουμενον. 2.144 Το δε εν
μονωι τωι σαββατωι διαρκειν το αποθετον μηδεμιαν διαφθοραν υπομενον τοιαυτην
τινα συμβουλην περιεχει, οτι εσθ' οτε χρηστεον εστι τηι πλεονεκτικηι προαι ρεσει εν
οις το συναγομενον διαφθοραν ου προσιεται, τοτε χρησιμον ημιν γινομενον οταν
παρελθοντες την του βιου τουτου παρασκευην εν τηι μετα θανατον απραξιαι
γενωμεθα. Ἡ γαρ προ του σαββατου ημερα παρασκευη προς το σαββατον και εστι και
ονομαζεται. Αυτη δ' αν ειη ο βιος ουτος, εν ωι τα της ερχομενης ζωης εαυτοις
ευτρεπιζομεν, 2.145 εν ηι εργον ουδεν των νυν ημιν συγκεχωρημενων επιτελειται, ου
γεωργια, ουκ εμπορια, ου στρατεια, ουκ αλλο τι των ωδε σπουδαζομενων ουδεν,
αλλ' εν απραξιαι πασηι των τοιουτων εργων διαγοντες, των νυν ημιν παρα τον βιον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

καταβεβλημενων σπερματων τους καρπους κομιζομεθα, αφθαρτους μεν, ειπερ
αγαθα ειη του βιου τα σπερματα, φθαρτικους δε και ολεθριους, ει τοιαυτα ημιν η
γεωργια της ζωης ταυτης εκφυσειεν. Ὁ γαρ σπειρων εις το πνευμα, φησιν, εκ του
πνευματος θερισει ζωην αιωνιον· ο δε σπειρων εις την σαρκα, εκ της σαρκος θερισει
φθοραν. 2.146 Ἀλλ' η προς το κρειττον ετοιμασια μονη κυριως παρασκευη
ονομαζεται τε και κυρουται δηπουθεν τωι νομωι, ης το αποθετον αφθαρσια εστι. Το δε
εκ του εναντιου νοουμενον παρασκευη ουτε εστιν, ουτε λεγεται· την γαρ των
αγαθων στερησιν ουκ αν τις εικοτως παρασκευην, αλλ' εκπτωσιν παρασκευης
ονομασειε. ∆ιο μονην την προς το κρειττον κατορθουμενην παρασκευην νομοθετει
τοις ανθρωποις η ιστορια, το εναντιον δια της παραλειψεως νοειν τοις συνετοις
καταλειπουσα. 2.147 Καθαπερ δε εν τοις στρατιωτικοις καταλογοις προτερον ποριζει
το σιτηρεσιον ο της στρατειας ηγουμενος, ειθ' ουτω διδωσι του πολεμου το συνθημα,
τον αυτον τροπον και οι της αρετης στρατιωται το μυστικον δεξαμενοι σιτηρεσιον,
ουτω κατα των αλλοφυλων κινουσι τον πολεμον, Ἰησου του Μωυσεως διαδοχου
καθηγουμενου της μαχης. 2.148 Ὁραις δι' οιας προεισιν ακολουθιας ο λογος; Ἕως
ασθενεστερος εστιν ο ανθρωπος τηι πονηραι τυραννιδι κεκακω μενος δι' εαυτου τον
εχθρον ουκ αμυνεται· ουδε γαρ δυναται. Ἀλλ' ετερος εστιν ο των ασθενουντων
υπερμαχων, ο ταις επαλληλοις πληγαις τον πολεμιον τυπτων. Ἐπει δε της των
κρατουντων δουλειας ηλευθερωθη και κατεγλυκανθη τωι ξυλωι και εν τηι των
φοινικων καταγωγηι τον κοπον ανεπαυσε και το της πετρας εγνω μυστηριον και της
ουρανιου μετεσχε τροφης, τοτε ουκετι δι' ετερας χειρος αμυνεται τον πολεμιον, αλλ'
ως εκβας ηδη την του παιδος ηλικιαν και καταλαβων την ακμην της νεοτητος, αυτος
δι' εαυτου τοις εναντιοις συμπλεκεται, στρατηγωι χρωμενος ουκετι Μωυσει τωι
θεραποντι του Θεου, αλλ' αυτωι τωι Θεωι, ου Μωυσης θεραπων εγενετο. Ὁ γαρ εξ
αρχης δοθεις εν τυπωι και σκιαι των μελλοντων νομος εν τοις αληθινοις αγωσιν
απομαχος μενει, στρατηγει δε ο πληρωτης του νομου και Μωυσεως διαδοχος, ο δια
της ομωνυμιας του τοτε στρατηγουντος προκηρυσσο μενος. 2.149 Ὁ δε λαος, ει μεν
επηρμενας βλεποι του νομοθετου τας χειρας, υπερτερος του εχθρου κατα την
παραταξιν γινεται, ει δε καθειμενας, ενδιδωσι. Σημαινει δε το μεν εν υψει τας χειρας
εχειν τον Μωυσεα την δια των υψηλοτερων νοηματων θεωριαν του νομου, το δε εις
την γην επικλινειν την ταπεινην τε και χαμαιζηλον κατα το γραμμα του νομου
εξηγησιν τε και παρατηρησιν.
2.150 Ἐπαιρει δε βαρυνθεισας του Μωυσεως τας χειρας ο ιερευς συνεργωι
χρωμενος τωι ωικειωμενωι κατα το γενος. Ουδε τουτο της των θεωρηθεντων
ακολουθιας εστιν εκτος. Ἡ γαρ αληθης ιερωσυνη δια του συνημμενου αυτηι λογου
Θεου τας εν τηι βαρυτητι της Ἰουδαικης διανοιας εις γην ερριμμενας ενεργειας του
νομου παλιν εις υψος αναγει και πιπτοντα τον νομον εις εδαφος υπερειδει τωι λιθωι,
ωστε αυτον ανεστωτα τωι σχηματι της των χειρων εκτασεως τον εαυτου σκοπον
υποδεικνυειν τοις βλεπουσιν. 2.151 Ἀληθως γαρ, τοις καθοραν δυναμενοις, εν τωι
νομωι μαλιστα το κατα τον σταυρον θεωρειται μυστηριον. ∆ιο φησι που το
Ευαγγελιον οτι εκ του νομου το ιωτα και η κεραια ου παρερχεται, σημαινον δια των
ειρημενων την τε εκ πλαγιου γραμμην και την καθετον, δι' ων το σχημα του
σταυρου καταγραφεται, οπερ και εν τωι Μωυσει τοτε βλεπομενον, ος αντι του νομου
νοειται, τροπαιον και νικης αιτιον τοις ορωσι καθισταται. 2.152 Παλιν ημιν δι'
ακολουθου τινος αναβασεως προς τα υψηλοτερα της αρετης ο λογος χειραγωγει την
διανοιαν. Ὁ γαρ και δια της τροφης δυναμωθεις και τηι προς τους εναντιους
συμπλοκηι την δυναμιν δειξας και νικητης των αντιτεταγμενων γενομενος, τοτε
προσαγεται τηι απορρητωι εκεινηι θεογνωσιαι, διδασκοντος ημας δια τουτων του
λογου οια και οσα προσηκει προκατορθωσαι κατα τον βιον, ινα τολμησηι ποτε τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

διανοιαι προσβηναι τωι της θεογνωσιας ορει και υποδεξασθαι την των σαλπιγγων
φωνην και εισελθειν εις τον γνοφον ου εστιν ο Θεος και εγγραψαι ταις πλαξι τα θεια
χαραγματα, καν συντριβωσιν αυται δια πλημμελειας τινος, παλιν τας χειροτμητους
υποθειναι τωι Θεωι πλακας και αναχαραξαι τωι θειωι δακτυλωι τα εν ταις πρωταις
αχρειωθεντα γραμματα. 2.153 Βελτιον δ' αν ειη δι' ακολουθου κατα την της ιστοριας
ταξιν τηι αναγωγηι προσαρμοσαι το νοημα. Ἐπειδαν γαρ ο προς τον Μωυσεα και την
νεφελην βλεπων, δι' ων αμφοτερων γινεται τοις κατ' αρετην προιουσιν η οδηγια
(ειη δ' αν εν τωι μερει τουτωι Μωυσης μεν τα νομικα παραγγελματα, νεφελη δε η
προκαθηγουμενη του νομου), ο διανοιαι κεκαθαρ μενηι εν τηι διαβασει του υδατος
νεκρωσας τε και αποκρινας εαυτου το αλλοφυλον, γευσηται της μερρας, τουτεστι
του κεχωρισμενου των ηδονων βιου, ο πικρον τε και αηδες παρα την πρωτην τοις
γευσαμενοις φαινομενον γλυκειαν παρεχει τοις το ξυλον παραδεξαμενοις την
αισθησιν, ειτα τοις καλλεσι των φοινικων των ευαγγελικων και των πηγων
εντρυφησας και του ζωντος υδατος, οπερ εστιν η πετρα, πληρης γενομενος, τον τε
ουρανιον αρτον εν εαυτωι λαβων και κατα των αλλοφυλων ανδρισαμενος, ωι της
νικης αιτια η εκτασις των χειρων του νομοθετου γινεται, η το μυστηριον του
σταυρου προδεικνυουσα, τοτε προσαγεται τηι της υπερκειμενης φυσεως θεωριαι.
2.154 Ὁδος δε αυτωι προς την τοιαυτην γνωσιν η καθαροτης γινεται, ου του σωματος
μονον περιρραντηριοις τισιν αφαγνισθεντος, αλλα και των ενδυματων πασης
κηλιδος αποκλυσθεντων τωι υδατι. Τουτο δε εστι το δια παντων καθαρευσαι δειν τον
μελλοντα προσβαινειν τηι των οντων θεωριαι, ως και ψυχηι και σωματι καθαρον ειναι
και ακηλιδω τον τον εν εκατερωι ρυπον καταλληλως αποκλυσαμενον, ως αν
καθαροι και τωι το κρυπτον ορωντι φανειημεν και η κατα το φαινομενον
ευσχημοσυνη τηι ενδον της ψυχης διαθεσει συμβαινοι. 2.155 ∆ια τουτο προ της επι το
ορος ανοδου τωι θειωι προσταγματι τα ιματια πλυνεται, της ευσχημονος του βιου
περιβολης παραδηλουμενης ημιν τωι των ιματιων αινιγματι. Ου γαρ αν τις ειποι τον
αισθητον τουτον ρυπον των ιματιων εμποδιον της ανοδου τοις προς τον Θεον
ανιουσι γινεσθαι, αλλ' οιμαι καλως το ιματιον την των κατα τον βιον τουτον
επιτηδευματων περιβολην ονομαζεσθαι. 2.156 Τουτου δε κατορθωθεντος και της
των αλογων αγελης ως πορρωτατω του ορους απελαθεισης, ουτω προσβαινει τηι
αναβασει των υψηλων νοηματων. Το δε μηδεν των αλογων συγχωρησαι επι του
ορους φαινεσθαι σημαινει κατα την ημετεραν υποληψιν το υπερβηναι την εξ
αισθησεως γινομενην γνωσιν εν τηι των νοητων θεωριαι. Ἴδιον γαρ της των αλογων
φυσεως το κατ' αισθησιν μονην διχα διανοιας οικονομεισθαι. Ἐκεινων καθηγειται η
ορασις και η ακοη πολλακις προς τι την ορμην παρεκινησε. Και τα αλλα παντα, δι'
ων ενεργος η αισθησις γινεται, πολλην εν τοις αλογοις εχει την χωραν. 2.157 Ἡ δε
του Θεου θεωρια ουτε κατα το φαινομενον ουτε κατα το ακουομενον ενεργειται,
ουτε τινι των συνηθων νοηματων καταλαμβανεται· ουτε γαρ οφθαλμος ειδεν, ουτε
ους ηκουσεν, ουτε των επι καρδιαν ανθρωπου συνηθων αναβαινοντων εστιν. Ἀλλα
χρη τον μελλοντα προσβαινειν τηι των υψηλων κατανοησει πασης αισθητικης τε και
αλογου κινησεως προκαθαραι τον τροπον και πασαν δοξαν την εκ προκαταληψεως
τινος γεγενημενην της διανοιας εκπλυναντα της τε συνηθους ομιλιας χωρισθεντα
της προς την ιδιαν συνοικον, τουτεστι την αισθησιν, η συζυγος πως εστι τηι ημετεραι
φυσει και συνοικος, και ταυτης καθαρον γενομενον, ουτω κατατολμησαι του ορους.
2.158 Ὄρος γαρ εστιν ως αληθως αναντες και δυσπροσιτον η θεολογια, ης μολις ο
πολυς λεως της υπωρειας φθανει. Ει δε τις Μωυσης ειη, γενοιτ' αν και επι πολυ της
ανοδου, χωρων τηι ακοηι τας των σαλπιγγων φωνας, ας φησιν ο της ιστοριας λογος
ισχυροτερας εν τωι προβαινειν γινεσθαι. Ἀληθως γαρ σαλπιγξ την ακοην
καταπληττουσα το περι της θειας φυσεως κηρυγμα, μεγα μεν και παρα την πρωτην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

φαινομενον, μειζον δε και μαλλον της ακοης καθικνουμενον εν τοις τελευταιοις.
2.159 Ἐσαλπισαν ο νομος και οι προφηται το θειον της κατα ανθρωπον οικονομιας
μυστηριον, αλλ' ασθε νεστεραι ησαν αι πρωται φωναι η ωστε καθικνεισθαι της
απειθους ακοης. ∆ιο η βαρυηκοΐα των Ἰουδαιων την φωνην των σαλπιγγων ου
παρεδεξατο. Προβαινουσαι δε, καθως φησιν ο λογος, αι σαλπιγγες εγενοντο
ισχυροτεραι. Αι γαρ τελευταιαι φωναι, αι δια των ευαγγελικων κηρυγματων
γεγενημεναι, καθικοντο της ακοης, ουτω του Πνευματος δια των οργανων ηχουντος
γεγωνοτερον εν τοις εφεξης και ευτονωτερον ποιουμενου τον ηχον. Ὄργανα δ' αν
ειεν, εν πνευματι τον φθογγον ηχουντα, προφηται τε και αποστολοι ων, καθως
φησιν η ψαλμωιδια, εις πασαν την γην εξηλθεν ο φθογγος αυτων και εις τα περατα
της οικουμενης τα ρηματα αυτων.
2.160 Ει δε ου χωρει το πληθος την ανωθεν γινομενην φωνην, αλλ' επιτρεπει
τωι Μωυσει γνωναι μεν δι' εαυτου τα απορρητα, διδαξαι δε τον λαον οπερ αν δια της
ανωθεν διδασκαλιας τυχηι μαθων δογμα, και τουτο των κατα την Ἐκκλησιαν
διοικουμενων εστι, το μη παντας εαυτους εισωθειν προς την των μυστηριων
καταληψιν, αλλ' επιλε ξαντας εξ εαυτων τον χωρησαι τα θεια δυναμενον εκεινωι
την ακοην ευγνωμονως υπεχειν, πιστον ηγουμενους απαν οτιπερ αν παρα του τα
θεια μυηθεντος ακουσωσιν. 2.161 Ου παντες γαρ, φησιν, αποστολοι ουδε παντες
προφηται. Τουτο δε ουκ εστι νυν εν ταις πολλαις των εκκλησιων φυλασσο μενον.
Πολλοι γαρ καθαρσιων ετι εκ των βεβιωμενων δεομενοι, απλυτοι τινες και
κατεσπιλωμενοι τηι του βιου περιβοληι, την αλογον αισθησιν εαυτων
προβαλλομενοι, της θειας ανοδου κατατολμωσιν, οθεν αυτοι τοις ιδιοις εαυτων
λογισμοις καταλευονται. Αι γαρ αιρετικαι υποληψεις λιθοι τινες ατεχνως εισιν
αυτον τον ευρετην των πονηρων δογματων καταφονευοντες. 2.162 Τι δε δη
βουλεται το εντος γενεσθαι του γνοφου τον Μωυσεα και ουτως εν αυτωι τον Θεον
ιδειν; Ἐναντιον γαρ δοκει πως ειναι τηι πρωτηι θεοφανειαι το νυν ιστορουμενον. Τοτε
μεν γαρ εν φωτι, νυν δε εν γνοφωι το Θειον οραται. Μηδε τουτο του ειρμου των κατ'
αναγωγην ημιν θεωρη θεντων απαιδειν νομισωμεν. ∆ιδασκει γαρ δια τουτων ο λογος
οτι της ευσεβειας η γνωσις φως γινεται παρα την πρωτην οις αν εγγενηται. ∆ιοτι το
εξ εναντιου τηι ευσεβειαι νοουμενον σκοτος εστιν· η δε αποστροφη του σκοτους τηι
μετουσιαι του φωτος γινεται. Προιων δε ο νους και δια μειζονος αει και τελειοτερας
προσοχης εν περινοιαι γινομενος της των οντων κατανοησεως, οσωι προσεγγιζει
μαλλον τηι θεωριαι, τοσουτωι πλεον οραι το της θειας φυσεως αθεωρητον. 2.163
Καταλιπων γαρ παν το φαινομενον, ου μονον οσα καταλαμβανει η αισθησις, αλλα
και οσα η διανοια δοκει βλεπειν, αει προς το ενδοτερον ιεται, εως αν διαδυηι τηι
πολυπραγμοσυνηι της διανοιας προς το αθεατον τε και ακαταληπτον κακει τον Θεον
ιδηι. Ἐν τουτωι γαρ η αληθης εστιν ειδησις του ζητουμενου και εν τουτωι το ιδειν εν
τωι μη ιδειν, οτι υπερκειται πασης ειδησεως το ζητουμενον, οιον τινι γνοφωι τηι
ακαταληψιαι πανταχοθεν διειλημμενον. ∆ιο φησι και ο υψηλος Ἰωαννης, ο εν τωι
λαμπρωι γνοφωι τουτωι γενομενος, οτι· Θεον ουδεις εωρακε πωποτε, ου μονον τοις
ανθρωποις, αλλα και πασηι νοητηι φυσει της θειας ουσιας την γνωσιν ανεφικτον
ειναι τηι αποφασει ταυτηι διοριζομενος. 2.164 Ὅτε ουν μειζων εγενετο κατα την
γνωσιν ο Μωυσης, τοτε ομολογει τον Θεον εν γνοφωι ιδειν, τουτεστι τοτε γνωναι οτι
εκεινο εστι τηι φυσει το Θειον ο πασης γνωσεως τε και καταληψεως εστιν ανωτερον.
Εισηλθε γαρ, φησι, Μωυσης εις τον γνοφον, ου ην ο Θεος. Τις ο Θεος; Ὃς εθετο
σκοτος αποκρυφην αυτου, καθως φησι ∆αβιδ, ο εν τωι αυτωι αδυτωι μυηθεις τα
απορρητα. 2.165 Ὁ δε εκει γεγονως, α προεπαιδευθη δια του γνοφου, παλιν δια του
λογου διδασκεται, ως αν, οιμαι, παγιωτερον ημιν το περι τουτου γενηται δογμα, τηι
θειαι φωνηι μαρτυ ρουμενον. Ἀπαγορευει γαρ εν πρωτοις ο θειος λογος προς μηδεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

των γινωσκομενων ομοιουσθαι παρα των ανθρωπων το Θειον, ως παντος νοηματος,
του κατα τινα περιληπτικην φαντασιαν εν περινοιαι τινι και στοχασμωι της θειας
φυσεως γινομενου, ειδωλον Θεου πλασσοντος και ου Θεον καταγγελ λοντος. 2.166
∆ιχηι δε της κατ' ευσεβειαν αρετης διηιρεμενης, εις τε το Θειον και εις την του ηθους
κατορθωσιν (μερος γαρ ευσεβειας και η του βιου καθαροτης εστι), μαθων εν πρωτοις
α χρη περι του Θεου γινωσκειν (το δε γε γινωσκειν ην το μηδεν περι αυτου των εξ
ανθρωπινης καταληψεως γινωσκομενων ειδεναι), ουτω το ετερον της αρετης ειδος
διδασκεται, μανθανων εν οιοις επιτηδευμασιν ο εναρετος κατορθουται βιος. 2.167
Μετα τουτο εν τηι αχειροποιητωι σκηνηι γινεται. Τις ακολουθησει τωι δια των
τοιουτων οδευοντι και επι τοσουτον υψουμενωι τον νουν, ος, καθαπερ τινα κορυφην
εκ κορυφης μεταλαμβανων, δια της των υψηλων αναβασεως αει εαυτου γινεται
υψηλοτερος; Πρωτον κατελιπε την υπωρειαν, παντων των προς την ανοδον
ατονησαντων αποκριθεις. Ειτα δεχεται τηι ακοηι τας των σαλπιγγων φωνας, τωι υψει
της ανοδου συνεπαιρομενος. Ἐπι τουτοις εις το αορατον της θεογνωσιας αδυτον
παραδυεται. Και ουδε εν τουτωι μενει, αλλ' επι την αχειροποιητον μεταβαινει
σκηνην. Τωι οντι γαρ επι τουτο κατανται το περας ο δια των τοιουτων ανοδων
υψουμενος. 2.168 ∆οκει γαρ μοι και καθ' ετερον νουν διδασκαλος η ουρανια σαλπιγξ
της επι το αχειροποιητον παροδου τωι επαΐοντι γινεσθαι. Ἡ γαρ των κατ' ουρανον
θαυματων διασκευη την εκφαινομενην τοις ουσι σοφιαν διαβοωσα και την μεγαλην
του Θεου δοξαν δια των φαινομενων διηγουμενη κατα το ειρημενον οτι· οι ουρανοι
διηγουνται δοξαν Θεου, αυτη τωι τρανωι τε και ευηχωι της διδασκαλιας σαλπιγξ
μεγαλοφωνος γινεται, καθα φησι τις των προφητων, οτι· εσαλπισεν ο ουρανος
ανωθεν. 2.169 Ὁ δε κεκαθαρμενος τε και οξυς την ακοην της καρδιας, την ηχην
ταυτην δεξαμενος, λεγω δη την εκ της θεωριας των οντων γινομενην προς την της
θειας δυναμεως γνωσιν, οδηγειται δι' αυτης προς το εκει διαδυναι τηι διανοιαι οπου
εστιν ο Θεος. Τουτο δε γνοφος υπο της Γραφης ονομαζεται, ωι διερμηνευεται, καθως
ειρηται, το αγνωστον τε και αθεωρητον, εν ωι γενομενος την αχειροποιητον εκεινην
σκηνην βλεπει, ην δια της υλικης μιμησεως τοις κατω δεικνυσι.
2.170 Τις ουν η αχειροποιητος εκεινη σκηνη, η παραδεικ νυμενη τωι Μωυσει
κατα το ορος, προς ην κελευεται βλεπων ωσανει αρχετυπον δια της χειροκμητου
κατασκευης δειξαι το αχειροποιητον θαυμα. Ὅρα γαρ, φησι, ποιησεις παντα κατα
τον τυπον τον δειχθεντα σοι εν τωι ορει. Στυλοι χρυσεοι, βασεσιν αργυραις
ενερηρεισμενοι και κεφαλαις ωσαυτως αργυραις επιπρεποντες. Παλιν ετεροι στυλοι,
ων κεφαλαι μεν και βασεις εκ χαλκου της υλης, το δε δια μεσου των ακρων αργυρος.
Πασι δε τουτοις ερεισμα μεν ξυλον ην σηπεδονα μη προσδεχομενον, εν κυκλωι δε
κατα το φαινομενον η αυγη των τοιουτων υλων περιεκεχυτο. 2.171 Και κιβωτος τις
ωσαυτως εν ακηρατωι στιλβουσα τωι χρυσωι, το δε διερειδον την του χρυσου
περιβολην και αυτο ξυλον ην σηψιν ου προσδεχομενον. Λυχνια τις επι τουτοις, μια
μεν κατα τον πυθμενα της βασεως, επτα δε κλαδοις κατα το ακρον διηιρημενη,
ισαριθμους λυχνους επι των κλαδων ανεχουσα. Χρυσος δε ην της λυχνιας η υλη,
ουδεν της κατασκευης κοιλον εχων ουδε ξυλωι διερειδομενον. Θυσιαστη ριον δε
προς τουτοις και ιλαστηριον και τα λεγομενα χερουβιμ ων ταις πτερυξιν η κιβωτος
εσκιαζετο. Παντα ταυτα χρυσος ην, ουκ επιπολαιον παρεχων τηι επιφανειαι την
ευχροιαν, αλλα δι' ολου ο αυτος ην, μεχρι του βαθους διηκουσης της υλης. 2.172
Ποικιλα τε προς τουτοις εξ υφαντικης φιλοτεχνιας καταπετασματα, διαφορων
ανθων επαλληλοις προς την του υφασματος ωραν συμπλεκομενων, οις διεκρινετο
της σκηνης οσον ορατον τε και βασιμον τισι των ιερουργουντων ην και οσον αδυτον
τε και ανεπιβατον. Ὄνομα δε τωι μεν προτε ταγμενωι Ἅγιον ην, τωι δε
αποκεκρυμμενωι Ἅγιον αγιων. Λουτηρες επι τουτοις και πυρεια και η εξωθεν των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

αυλαιων περιβολη και δερρεις εκ τριχων και δερματα πεφοινιγμενα τωι ερυθηματι,
και οσα αλλα διασκευαζει τωι λογωι, τις αν δι' ακριβειας λογος κατανοησειε; 2.173
Ποιων αχειροποιητων εστι ταυτα μιμηματα; Και τι φερει τοις ορωσι κερδος των εκει
οφθεντων υπο του Μωυσεως η δια της υλης μιμησις; Ἀλλ' εμοι δοκει καλως εχειν
τον μεν ακριβη περι τουτων λογον καταλιπειν εκεινοις οι δια του Πνευματος τα
βαθη του Θεου ερευναν δυναμιν εχουσιν, ει δη τις τοιουτος εστιν, ως Πνευματι
λαλειν μυστηρια, καθως φησιν ο Ἀποστολος. Ὃ δε παρ' ημων στοχαστικως
υπονοουντων περι του προκειμενου νοηματος λεγεται, τουτο επι τηι κρισει των
εντυγχανοντων ποιησομεν, ως η αποβλητον η αποδεκτον νομισθηναι, οπως αν η
διανοια του κρινειν επεσκεμμενου λογισηται. 2.174 Φαμεν τοινυν, εν μερει το εν
τουτοις μυστηριον του Παυλου παραγυμνωσαντος βραχειαν εκ των ειρημενων
αφορμην λαβοντες, οτι εν τυπωι προεπαι δευθη Μωυσης το περι της σκηνης της το
παν περιεχουσης μυστηριον. Αυτη δ' αν ειη Χριστος, η Θεου δυναμις και Θεου σοφια,
η, αχειροποιητος ουσα κατα την ιδιαν φυσιν, δεχεται το κατασκευασθηναι, οταν εν
ημιν δεηι την σκηνην ταυτην παγηναι, ωστε την αυτην τροπον τινα και ακατασ
κευον και κατεσκευασμενην ειναι, τωι μεν προυπαρχειν ακτιστον, τωι δε υλικην
ταυτην δεξασθαι συστασιν κτιστην γενομενην. 2.175 Ταχα ουκ ασαφες το λεγομενον
τοις παραδεξαμενοις ακριβως το της πιστεως ημων μυστηριον. Ἓν γαρ εστιν εκ
παντων, ο και προ αιωνων ην και επ' εσχατων των αιωνων εγενετο, ο του μεν
γενεσθαι χρονικως ουκ εδεετο (πως γαρ αν το προ χρονων και αιωνων δεηθειη
χρονικης γενεσεως;), δι' ημας δε τους εξ αβουλιας του ειναι παραφθαρεντας
ανεδεξατο το καθ' ημας γενεσθαι, ινα το εξω του οντος γενομενον εις το ον παλιν
επαναγαγηι. Τουτο δε εστιν ο Μονογενης Θεος, ο εν αυτωι μεν περιεχων το παν,
πηξαμενος δε και εν ημιν την ιδιαν σκηνην. 2.176 Ει δε σκηνη το τοσουτον αγαθον
ονομαζεται, ταρασσεσθω μηδεν ο φιλοχριστος, ως κατασμικρυνουσης το μεγαλειον
της φυσεως του Θεου της εγκειμενης τηι λεξει εμφασεως. Ουδε γαρ αλλο τι των
ονοματων αξιον της φυσεως του σημαινομενου εστιν, αλλα παντα ομοιως
αποπεπτωκε της ακριβους σημασιας, τα τε μικρα νομιζομενα και οις τι μεγεθος
νοηματων εξ υποληψεως ενοραται. 2.177 Ἀλλ' ωσπερ τα αλλα παντα, κατα τι σημαι
νομενον, εκαστον ευσεβως προς ενδειξιν της θειας δυναμεως λεγεται, οιον ο ιατρος,
ο ποιμην, ο υπερασπιστης, ο αρτος, η αμπελος, η οδος, η θυρα, η μονη, το υδωρ, η
πετρα, η πηγη και οσα αλλα περι αυτου λεγεται, ουτω κατα τινα θεοπρεπη σημασιαν
και τωι της σκηνης κατονομαζεται ρηματι. Ἡ γαρ περιεκτικη των οντων δυναμις εν ηι
κατοικει παν το πληρωμα της θεοτητος, η κοινη του παντος σκεπη, ο εν αυτωι το παν
περιεχων, σκηνη κυριως κατονομαζεται. 2.178 Ἀναγκη δε προσφορον ειναι τωι
ονοματι την οπτασιαν, εκαστου των οφθεντων προς τινα θεοπρεπους υποληψεως
θεωριαν χειραγωγουντος. Ἐπει ουν ο μεγας Ἀποστολος το καταπετασμα της κατω
σκηνης την σαρκα φησιν ειναι, δια το εκ ποικιλων, οιμαι, των τεσσαρων στοιχειων
εχειν την συστασιν, ταχα και αυτος εν οπτασιαι της σκηνης γενομενος, εν τοις
υπερουρανιοις αδυτοις, ωι δια του Πνευματος απεκα λυφθη τα του παραδεισου
μυστηρια, καλως αν εχοι, τηι μερικηι προσεχοντας ερμηνειαι, πασαν την της σκηνης
θεωριαν συναρμοζειν τωι μερει. 2.179 Γενοιτο δ' αν ημιν δι' αυτων των του
Ἀποστολου λογων η των της σκηνης αινιγματων σαφηνεια. Φησι γαρ που περι του
Μονογενους, ον αντι της σκηνης νενοηκαμεν, οτι· εν αυτωι εκτισθη τα παντα, τα
ορατα τε και τα αορατα, ειτε θρονοι, ειτε εξουσιαι, ειτε αρχαι, ειτε κυριοτητες, ειτε
δυναμεις. Ουκουν στυλοι αργυρολαμπεις και χρυσηλατοι και αναφορεις και
δακτυλιοι και τα χερουβιμ εκεινα, τα ταις πτερυξι την κιβωτον επικρυπτοντα, και
ταλλα παντα, οσα η της σκηνοπηγιας υπογραφη περιεχει, ει μεν τις προς τα ανω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

βλεποι σκοπων, αι υπερκοσμιοι δυναμεις εισιν, αι εν τηι σκηνηι θεωρουμεναι, αι κατα
θειαν βουλησιν το παν υπερειδουσαι.
2.180 Ἐκεινοι αληθινοι αναφορεις ημων, οι εις διακονιαν αποστελλομενοι
δια τους μελλοντας κληρονομειν σωτηριαν, οι καθαπερ δακτυλιοις τισι ταις ψυχαις
ημων ενειρομενοι των σωζομενων, δι' εαυτων προς το υψος της αρετης τους
κειμενους επι της γης αναφεροντες. Χερουβιμ δε ειπων ο λογος κατακαλυπτοντα
ταις πτερυξι τα εγκειμενα τηι κιβωτωι της διαθηκης μυστηρια βεβαιοι την
αποδοθεισαν ημιν περι της σκηνης θεωριαν. Το γαρ ονομα τουτο των περι την θειαν
φυσιν θεωρουμενων δυναμεων μεμαθηκαμεν ας Ἠσαΐας και Ἰεζεχιηλ κατενοησαν.
Ἡ δε κιβωτος της διαθηκης κεκαλυμμενη ταις πτερυξι μη ξενιζετω την ακοην. Και
γαρ εν τωι Ἠσαΐαι το ομοιον εστι μαθειν εν αινιγματι παρα του προφητου περι των
πτερυγων λεγομενον. Το αυτο γαρ ενταυθα μεν κιβωτος διαθηκης, εκει δε προσωπον
ονομαζεται· και καλυπτεται δια των πτερυγων ωδε μεν η κιβωτος, εκει δε
προσωπον, ως ενος οντος του εν αμφοτεροις νοουμενου, οπερ μοι δοκει το
ακαταληπτον της των απορρητων θεωριας αινισσεσθαι. 2.181 Καν περι λυχνων
ακουσηις, πολυσχιδως εκ μιας λυχνιας ανεχομενων, ωστε αφθονον ειναι και δαψιλες
το φως πανταχοθεν λαμπομενον, ουκ αν αμαρτοις τας πολυειδεις του Πνευματος
μαρμαρυγας διαπρεπειν ταυτηι τηι σκηνηι λογιζομενος, καθως Ἠσαΐας φησιν, επταχηι
διαιρων τας λαμπηδονας του Πνευματος. 2.182 Το δε ιλαστηριον ουδε ερμηνειας
οιμαι προσδεεσθαι, του Ἀποστολου το κεκρυμ μενον απογυμνωσαντος, ος φησιν οτι·
ον προεθετο ο Θεος ιλαστηριον των ψυχων ημων. Θυσιαστηριον δε και θυμιατη ριον
ακουων, νοω την διηνεκως επιτελουμενην τηι σκηνηι ταυτηι των επουρανιων
προσκυνησιν. Ου γαρ μονον επιγειων και υποχθονιων, αλλα και των επουρανιων
την γλωσσαν φησιν αποπεμπειν τον αινον τηι των παντων αρχηι. Τουτο δε εστιν η
κεχαρισμενη τωι Θεωι θυσια, το καρπωμα των χειλεων, καθως φησιν ο Ἀποστολος,
και των προσευχων η ευωδια. 2.183 Ει δε και δερμα εν τουτοις οραται πεφοινιγμενον
βαφηι και τριχες εξυφανθεισαι, ουδε ουτως ο ειρμος της θεωριας διακοπησεται. Ὁ
γαρ προφητικος οφθαλμος, εν τηι των θειων οπτασιαι γινομενος, εκει κατοψεται
προωρισμενον το σωτηριον παθος, οπερ εν εκατερωι των ειρημενων σημαινεται· του
μεν ερυθηματος το αιμα, της δε τριχος ερμηνευουσης την νεκρωσιν. Ἄμοιρος γαρ
αισθησεως η θριξ εν τωι σωματι· διο κυριως νεκροτητος γινεται συμβολον. 2.184
Ὅταν μεν ουν την ανω σκηνην βλεπηι, ταυτα δια τουτων ο προφητης οραι. Ει δε τις
την κατω σκηνην θεωροιη, επειδη πολλαχηι Χριστος η Ἐκκλησια παρα του Παυλου
κατονομαζεται, καλως αν εχοι τους υπηρετας του θειου μυστηριου, ους και στυλους
της Ἐκκλησιας ονομαζει ο λογος, αποστολους τε και διδασκαλους και προφητας, τα
ονοματα ταυτα νομιζειν ειναι. Ου γαρ μονον Πετρος και Ἰωαννης και Ἰακωβος
στυλοι της Ἐκκλησιας εισιν, ουδεμονος ο Βαπτιστης Ἰωαννης ο λυχνος ην ο
καιομενος, αλλα παντες οι δι' εαυτων την Ἐκκλησιαν ερειδοντες και οι δια των
ιδιων εργων φωστηρες γινομενοι και στυλοι και λυχνοι λεγονται. Ὑμεις εστε το
φως του κοσμου, φησι προς τους Ἀποστολους ο Κυριος. Και παλιν ετερους ο θειος
Ἀποστολος στυλους ειναι διακελευεται, λεγων· εδραιοι γινεσθε και αμετακινητοι.
Και τον Τιμοθεον καλον στυλον ετεκτηνατο, ποιησας αυτον, καθως φησι τηι ιδιαι
φωνηι, στυλον και εδραιωμα της αληθειας. 2.185 Ἐν ταυτηι τηι σκηνηι και θυσια της
αινεσεως και θυμιαμα της προσευχης εν τωι ορθρωι και τηι εσπεραι ενεργουμενη δια
παντος καθοραται. Νοειν δε διδωσι ταυτα ο μεγας ∆αβιδ, κατευθυνων εις οσμην
ευωδιας τωι Θεωι της προσευχης το θυμιαμα και δια της εκτασεως των χειρων
ιερουργων την θυσιαν. Λουτηρας δε τις ακουων νοησει παντως τους δια του
μυστικου υδατος τον μολυσμον αποκλυζοντας των αμαρτιων. Λουτηρ ην ο Ἰωαννης,
εν τωι Ἰορδανηι λουων τωι της μετανοιας βαπτισματι, λουτηρ ο Πετρος, τρισχιλιους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

κατα ταυτον καθαπαξ καταγων επι το υδωρ, λουτηρ του Κανδακου ο Φιλιππος και
παντων παντες των μετεχοντων της δωρεας οι ενεργουντες την χαριν. 2.186 Τας δε
αυλαιας, αι δια της μετ' αλληλων συμβολης την σκηνην εν κυκλωι διαλαμβανουσι,
την αγαπητικην τε και ειρηνικην των πιστευοντων ομονοιαν ειναι τις υπονοων ουκ
αν αμαρτοι του πρεποντος, ουτω του ∆αβιδ ερμηνευσαντος ος φησιν οτι· θεις τα ορια
σου ειρηνην. 2.187 ∆ερμα δε πεφοινιγμενον και δερρεις απο τριχων προς κοσμον της
σκηνης συντελουσαι καταλληλως αν νοηθειεν η τε νεκρωσις της αμαρτητικης
σαρκος, ης αινιγμα το πεφοιγμενον δερμα εστι, και η τραχεια διαγωγη κατ'
εγκρατειαν, οις ωραΐζεται μαλιστα η της Ἐκκλησιας σκηνη. Τα γαρ δερματα ζωτικην
εν εαυτοις ουκ εχοντα δυναμιν την εκ φυσεως τηι βαφηι του ερυθηματος ευανθη
γινεται, οπερ διδασκει την δια του Πνευματος επανθουσαν χαριν μη εν ανθρωποις
γινεσθαι, ει μη τινες εαυτους τηι αμαρτιαι νεκρωσειαν. Ει δε και η σωφρων αιδως εν
τηι βαφηι του ερυθηματος υπο του λογου σημαινεται, επι τωι βουλομενωι ποιουμαι την
κρισιν. Ἥ τε εκ των τριχων συμπλοκη τραχυ τε και δυσαφες απεργαζομενη
εξυφασμα την τραχειαν ταυτην και δαπανητικην των καθομιλουντων παθων
εγκρατειαν υπαινισσεται. Τα δε τοιαυτα παντα δεικνυσιν εφ' εαυτης η εν παρθενιαι
ζωη, η την σαρκα των ουτω βιουντων υπωπιαζουσα. 2.188 Ει δε το ενδον, οπερ
Ἅγιον αγιων λεγεται, τοις πολλοις εστιν ανεπιβατον, μηδε τουτο απαιδειν της των
νοηθεντων ακολουθιας νομισωμεν. Ἀληθως γαρ αγιον τι χρημα εστι και αγιων
αγιον και τοις πολλοις αληπτον τε και απροσιτον η των οντων αληθεια. Ἧς εν τοις
αδυτοις τε και απορρητοις της του μυστηριου σκηνης καθιδρυμενης
απολυπραγμονητον ειναι χρη των υπερ καταληψιν οντων την κατανοησιν,
πιστευοντας ειναι μεν το ζητουμενον, ου μην τοις οφθαλμοις παντων προκεισθαι,
αλλ' εν τοις αδυτοις της διανοιας μενειν απορρητον. 2.189 Ταυτα δε και τα τοιαυτα
παιδευθεις δια της κατα την σκηνην οπτασιας ο κεκαθαρμενος εκεινος οφθαλμος
της Μωυσεως ψυχης και δια των τοιουτων υψωθεις θεαματων, παλιν προς κορυφην
αλλων νοηματων αναβιβαζεται, τον στολισμον της ιερωσυνης εκπαιδευομενος, εν
οις εστιν ο τε υποδυτης και ο επενδυτης και το προστηθιον εκεινο, ταις ποικιλαις
των λιθων αιγλαις περιλαμπομενον, και η περι την κεφαληννια και το επ' αυτης
πεταλον, η περισκελις, οι ροΐσκοι, οι κωδωνες, ειτα υπερανω παντων το λογιον τε
και η δηλωσις και η επ' αμφοιν θεωρουμενη αληθεια, αι τε συνδετικαι τουτων
εκατερωθεν επωμιδες, εγκεκολλαμεναι των πατριαρχων τα ονοματα, 2.190 ων
υποτεμνεται το πληθος της καθ' εκαστον ακριβους θεωριας αυτα της περιβολης τα
ονοματα. Ποιον γαρ σωματικων εσθηματων ονομα δηλωσις η λογιον η αληθεια; Ἦ
δηλονοτι δεικνυται δια τουτων το μη ταυτην την αισθητην περιβολην δια της
ιστοριας ημιν υπογραφεσθαι, αλλα τινα κοσμον ψυχης δια των κατ' αρετην
επιτηδευματων εξυφαινομενον. 2.191 Ὑακινθος εστιν η του ποδηρους βαφη. Φασι δε
τινες των προ ημων τεθεωρηκοτων τον λογον τον αερα σημαινεσθαι τηι βαφηι. Ἐγω
δε ει μεν τι το τοιουτον του χρωματος ανθος προς το αεριον χρωμα συγγενως εχει,
ακριβως ουκ εχω διισχυριζεσθαι. Τον μεντοι λογον ουκ αποβαλλω. Συντεινει γαρ
προς την κατ' αρετην θεωριαν το νοημα, οτι βουλεται τον μελλοντα τωι Θεωι
ιερασθαι και το εαυτου προσαγειν σωμα τηι ιερουργιαι και σφαγιον γινεσθαι μη
νεκρουμενον, εν τηι ζωσηι θυσιαι και λογικηι λατρειαι, μη παχειαι τινι και πολυσαρκωι
του βιου περιβοληι καταβλαπτειν την ψυχην, αλλ' απολεπτυνειν, οιον τι αραχνιον
νημα, τηι καθαροτητι της ζωης παντα τα του βιου επιτηδευματα και εγγυς ειναι προς
το ανωφερες τε και κουφον και εναεριον, την σωματωδη ταυτην μετακλωσαντα
φυσιν ινα, οταν της εσχατης ακουσωμεν σαλπιγγος, αβαρεις τε και κουφοι προς την
φωνην του κελευοντος ευρεθεντες, μεταρσιοι δι' αερος αμα τωι Κυριωι φερωμεθα,
υπο μηδενος βαρους επι την γην καθελκομενοι. Ὁ γαρ, κατα την του ψαλμωιδου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

υποθηκην, εκτηξας ως αραχνην την εαυτου ψυχην, τον αερωδη εκεινον χιτωνα
περιεβαλετο εκ κεφαλης εις ακρους ποδας διηκοντα. Ου γαρ βουλεται κολοβουσθαι
την αρετην ο νομος.
2.192 Ἡ ουν λαμπηδων των καλων εργων οι χρυσεοι κωδωνες εισι τοις
ροΐσκοις περιδονουμενοι. ∆υο γαρ εστι ταυτα επιτηδευματα, δι' ων η αρετη
συναγειρεται, η τε περι το Θειον πιστις και η περι τον βιον συνειδησις. Τουτους
προστιθησι τωι ενδυματι του Τιμοθεου τους ροΐσκους τε και τους κωδωνας ο μεγας
Παυλος, ειπων αυτον εχειν δειν πιστιν και αγαθην συνειδησιν. Ουκουν η μεν πιστις
καθαρον ηχειτω και μεγαλοφωνον εν τωι της αγιας Τριαδος κηρυγματι, ο δε βιος
μιμεισθω του καρπου της ροιας την φυσιν. 2.193 Ἐκεινης γαρ αβρωτος εστιν η
επιφανεια, στερρωι τε και κατεστυμμενωι τωι ελυτρωι διειλημμενη, το δε εγκειμενον
ηδυ μεν οφθηναι τωι ποικιλωι τε και ευκοσμωι της του καρπου διαθεσεως, ηδιον δε τηι
γευσει γινεται, καταγλυκαινον την αισθησιν. Ἡ δε φιλοσοφος και κατεστυμμενη
διαγωγη δυσληπτος τις ουσα και αηδης τηι αισθησει πληρης αγαθων ελπιδων εστι
κατα τον ιδιον καιρον πεπανθεισα. Ἐπειδαν γαρ ο γεωργος ημων αναπτυξηι του βιου
την ροιαν τωι ιδιωι καιρωι και δειξηι των αποθετων το καλλος, τοτε γλυκεια γινεται
τοις απολαυουσιν η μετουσια των ιδιων καρπων. Φησι γαρ που και ο θειος
Ἀποστολος οτι πασα παιδεια προς μεν το παρον ου δοκει χαρας ειναι, αλλα λυπης
(τουτεστι της ροιας το προεντυγχανον τοις απτομενοις), υστερον δε καρπον
ειρηνικον αποδιδωσι· τουτο η των ενδοθεν εδωδιμων γλυκυτης. 2.194 Τον δε
χιτωνα τουτον και κοσυμβωτον ειναι ο λογος διακελευεται. Κοσυμβοι δε εισιν αυτωι
τα εξω της χρειας κοσμου χαριν απηρτημενα σφαιροειδη απαρτηματα. Μανθα νομεν
δε δια τουτων το δειν μη τηι εντοληι μονον την αρετην μετρεισθαι, αλλα τι και παρ'
ημων εξευρισκεσθαι δια των εξωθεν παρεπινοουμενων, ως αν προσθηκη τις κοσμου
γενοιτο τωι ενδυματι, οιος ο Παυλος ην, τους καλους παρ' εαυτου κοσυμβους ταις
εντολαις συμπλεκων. Του γαρ νομου κελευοντος τους τωι θυσιαστηριωι
παρεδρευοντας τωι θυσιαστηριωι συμμεριζεσθαι και τους το Ευαγγελιον καταγ
γελλοντας εκειθεν ζην, ουτος αδαπανον ποιειται το Ευαγγε λιον, πεινων και διψων
και γυμνητευων. Ουτοι εισιν οι καλοι κοσυμβοι, οι την χιτωνα των εντολων τηι παρ'
εαυτων προσθηκηι κατακοσμουντες. 2.195 Ειτα δυο πεπλοι ανωθεν επιβαλλονται τωι
ποδηρει, εκ των ωμων μεχρι του στηθους και των μεταφρενων καθη κοντες, δυο
πορπαις καθ' εκατερον ωμον αλληλοις ενουμενοι. Αι δε πορπαι λιθοι εισι τα των
πατριαρχων ονοματα εξ καθ' εκατερον εν τοις χαραγμασι φερουσαι. Ποικιλη δε των
πεπλων η ιστουργια. Ὑακινθος μεν πορφυραι συμπλεκεται, το δε του κοκκου
ερυθημα τηι βυσσωι μιγνυται. Πασι δε τουτοις το εκ χρυσιου νημα συγκατασπειρεται,
ωστε της πολυειδους ταυτης βαφης μιαν τινα συγκεκραμμενην ωραν εκ του
υφασματος απαυγαζεσθαι. 2.196 α δε δια τουτων μανθανομεν ταυτα εστιν, οτι τα
ανω της περιβολης, οσα της καρδιας ιδιως γινεται κοσμος, εκ πολλων και διαφορων
αρετων κατακιρναται. Ἡ ουν υακινθος τηι πορφυραι συμπλε κεται. Τηι γαρ
καθαροτητι της ζωης η βασιλεια συνεζευκται. Κοκκος δε τηι βυσσωι συναναμιγνυται,
οτι πεφυκε πως τωι της αιδους ερυθηματι το λαμπρον τε και καθαρον του βιου
συμφυεσθαι. Ὁ δε χρυσος τοις ανθεσι τουτοις συμπερι λαμπων τον αποκειμενον τωι
τοιουτωι βιωι θησαυρον υπαινισ σεται. Πατριαρχαι δε ταις επωμισιν εγγεγραμμενοι
ου μικρα προς τον τοιουτον καλλωπισμον ημιν συνεισφερουσι. Τοις γαρ προλαβουσι
των αγαθων υποδειγμασι κατακοσμειται μαλλον η των ανθρωπων ζωη. 2.197 Παλιν
δε τωι κοσμωι των πεπλων ετερος ανωθεν επιβαλλεται κοσμος. Ἀσπιδες εκ χρυσου
καθ' εκατερων των επωμιδων καθειμεναι και δι' εαυτων ανεχουσαι τι χρυσο
τευκτον εν τετραγωνωι τωι σχηματι δυοκαιδεκα λιθοις κατα λαμπομενον, στιχηδον
διακειμενοις. Τεσσαρες δε οι στιχοι, τριαδα λιθων εκαστος περιεχοντες. Ἐν αις ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

ην ευρειν τινα ομοειδη προς την ετεραν, αλλ' ιδιαζουσαις αυγαις εκαστη
εκαλλωπιζετο. 2.198 Το μεν δη σχημα του κοσμου τουτο. Ἡ δε διανοια η μεν των
ασπιδων των καθειμενων απο των ωμων το περιδεξιον της κατα του αντικειμενου
οπλισεως υπαινισσεται, ωστε διχηι, καθως μικρωι προσθεν ειρηται, της αρετης
κατορθουμενης δια τε πιστεως και της κατα τον βιον τουτον αγαθης συνειδησεως
προς αμφοτερα κατησφαλισθαι ταις των ασπιδων προσβολαις, ατρωτον των
τοιουτων βελων διαμενοντα δια των οπλων της δικαιοσυνης των δεξιων και
αριστερων. 2.199 Το δε τετραγωνον εκεινο κοσμιον το των ασπιδων εκατερωθεν
εξηρτημενον, εν ωι εισιν οι επωνυμοι των φυλων πατριαρχαι τοις λιθοις
καταγραπτοι, τουτο της καρδιας προκαλυμμα γινεται, παιδευοντος ημας του λογου
δια του σχηματος οτι ο ταις δυο ταυταις ασπισι τον πονηρον τοξοτην
αποκρουσαμενος πασαις ταις των πατριαρχων αρεταις κατακοσμησει την ιδιαν
ψυχην, αλλου αλλως εν τωι πεπλωι της αρετης διαλαμποντος. Το δε τετρα γωνον
σχημα ενδειξις σοι εστω της εν τωι καλωι παγιοτητος. ∆υσμεταθετον γαρ το τοιουτον
σχημα, δι' ισου ταις γωνιαις επι της ευθειας των πλευρων ερειδομενον.
2.200 Οι δε τελαμωνες, δι' ων τα προκοσμηματα ταυτα συνδεσμειται προς
τους βραχιονας, δογμα μοι δοκουσι προς τον υψηλον βιον παρεχεσθαι του δειν
συναπτειν την πρακ τικην φιλοσοφιαν τηι κατα θεωριαν ενεργουμενηι, ωστε την
καρδιαν μεν της θεωριας, τους δε βραχιονας των εργων συμβολα γινεσθαι. 2.201
Κεφαλη δε κοσμουμενη τωι διαδηματι τον αποκειμενον τοις ευ βεβιωκοσι στεφανον
υποσημαινει, ον κοσμει ο ενεσφραγισμενος τωι χρυσεωι πεταλωι τοις αρρητοις
χαραγμασιν. Ὑποδημα δε ου περιτιθησι τωι τον τοιουτον κοσμον ενδεδυκοτι, ως αν
μη βαροιτο προς τον δρομον και δυσκινητος ειη τηι των νεκρων δερματων περιβοληι,
κατα την γενομενην επι της του ορους θεωριας διανοιαν. Πως ουν εμελλεν αντι
κοσμου τωι ποδι το υποδημα γινεσθαι το κατα την πρωτην μυσταγωγιαν ως εμποδιον
της ανοδου αποβαλλομενον. 2.202 Ὁ δε τοσουτον διαβας δια των καθεξης
θεωρηθεισων ημιν αναβασεων τας θεοτευκτους πλακας δια χειρος φερει, αι θειον
νομον εν εαυταις περιεχουσιν. Ἀλλα συντριβονται αυται τηι τραχυτητι της των
ημαρτηκοτων αντιτυπιας περι τριβεισαι. Το δε της αμαρτιας ειδος ειδωλοποιΐα ην,
εν ομοιωματι μοσχου διαγλυφεντος τοις ειδωλολατραις του αφιδρυματος. Ὃ παρα
του Μωυσεως εκλεανθεν ολον συνανελυθη τωι υδατι και ποτον τοις εξημαρτηκοσιν
εγενετο, ωστε παντι τροπωι εις αφανισμον μεταχωρησαι την υλην, την τηι ασεβειαι
των ανθρωπων υπερετησασαν. 2.203 Ταυτα μαλιστα και περι των νυν εν τωι καθ'
ημας χρονωι γεγενημενων τοτε η ιστορια προφητικως ανεφωνησε. Πασα γαρ η περι
τα ειδωλα πλανη τελεον εξηφανισθη του βιου καταποθεισα παρα των ευσεβων
στοματων των δια της καλης ομολογιας τον αφανισμον της ασεβους υλης εν εαυτοις
ποιησαμενων. Και υδωρ γεγονεν ατεχνως παροδικον τε και ανυποστατον τα παλαι
πεπηγοτα παρα τοις ειδωλολατραις μυστηρια, υδωρ υπ' αυτων των ποτε
ειδωλομανουντων στοματων καταπινομενον. Ὅταν γαρ ιδηις τους προτερον τηι
τοιαυτηι υποκυπτοντας ματαιοτητι νυν αναιρουντας εκεινα και αφανιζοντας, εν οις
αυτων ην η πεποιθησις, αρ' ουχι βοαν σοι δοκει φανερως η ιστορια οτι·
καταποθησεται ποτε παν ειδωλον τοις στομασι των προς την ευσεβειαν απο της
απατης μετατεθεντων; 2.204 Ὁπλιζει δε τους Λευΐτας ο Μωυσης κατα των
ομοφυλων. Και διαπερασαντες την παρεμβολην απ' ακρου περατος επι το ετερον
ακρον ανεξεταστον ποιουνται των εντυγχανοντων τον φονον, τηι ακμηι του ξιφους
την κατα των αναιρουμενων επιτρεψαντες ψηφον. Ἐπισης δε κατα παντος του
προστυγχανοντος ενεργουμενου του φονου, ο διακρινων εν τοις αναιρουμενοις τον
φονον ουκ ην τον εχθρον η τον φιλον, τον ξενον η τον οικειον, το συγγενες η το
αλλοτριον. Ἀλλα μια τις χειρος ην ορμη κατα παντος του προσπιπτοντος ομοιως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

επισης ενεργουμενη. 2.205 Ὁ δε περι τουτου λογος ταυτην αν ημιν παρασχοιτο την
ωφελειαν. Ἐπειδη πανδημει παντες προς το κακον συνεφρονησαν και ωσπερ εις
εγενετο τωι λογωι της κακιας το στρατοπεδον απαν, αδιακριτος η κατ' αυτων γινεται
μαστιξ. Ὡς γαρ τινα των επι κακιαι πεφωραμενων ο πληγαις αικιζομενος οτιπερ αν
τυχηι του σωματος καταξαινει δια της μαστιγος, ειδως οτι η επι μερους οδυνη προς
το παν διεξερχεται, ουτως ως παντος ομοιως κολαζομενου του εις την κακιαν
συμφυεντος σωματος η επι μερους ενεργουμενη μαστιξ το παν εσωφρονισεν. 2.206
Ουκουν ει ποτε της ισης κακιας εν πολλοις θεωρουμενης μη κατα παντων, αλλα
κατα τινων ενεργησειεν η του Θεου αγανακτησις, νοειν προσηκει την δια
φιλανθρωπιας ενεργου μενην διορθωσιν, ου παντων μεν τυπτομενων, παντων δε
ταις μερικαις πληγαις προς την της κακιας αποστροφην σωφρονιζομενων. 2.207
Ἀλλα τουτο μεν ετι των καθ' ιστοριαν γεγραμμενων το νοημα. Ἡ δε αναγωγη
τουτον αν ημας τον τροπον ωφελησειεν. Ἐπειδη φησιν εν κοινωι κηρυγματι προς
παντας ο νομοθετης οτι· ει τις προς Κυριον, ιτω προς με, οπερ εστιν η του νομου
φωνη πασιν εγκελευομενη το· ει τις βουλεται του Θεου φιλος ειναι, εμοι τωι νομωι
φιλος γενεσθω (ο γαρ του νομου φιλος και Θεου φιλος εστι παντως), και τοις προς
αυτον δια του τοιουτου κηρυγματος αθροισθεισιν εγκελευεται χρησασθαι τωι ξιφει
κατα του αδελφου και του φιλου και του πλησιον. 2.208 Νοουμεν δε προς το
ακολουθον βλεποντες της θεωριας οτι πας ο προς τον Θεον και τον νομον βλεπων
τωι φονωι των κακως ωικειωμενων αυτωι καθαριζεται. Ου γαρ πας αδελφος ουδε
φιλος, ουδε πλησιον επι το κρειττον παρα της Γραφης ονομαζεται. Ἀλλ' εστι τις και
αδελφος και αλλοτριος, και φιλος και εχθρος, και πλησιον και εξ εναντιας
ισταμενος. Τουτους νοουμεν τους συμφυομενους ημιν λογισμους, ων η ζωη μεν
ημετερον θανατον, ο δε θανατος αυτων ημετεραν ζωην κατεργαζεται. 2.209
Συμφωνει δε το τοιουτο νοημα τοις ηδη περι τον Ἀαρων εξετασθεισιν, οτε δια της
συντυχιας αυτου τον συμμαχον τε και παραστατην αγγελον ενοησαμεν, τον τα
σημεια κατα των Αιγυπτιων συνεργαζομενον, προγενεστερον εικοτως νοουμενον
δια το προκατεσκευασθαι της φυσεως ημων την αγγελικην και ασωματον φυσιν,
αδελφον δε δηλον δια την συγγενειαν του νοητου εκεινου προς το νοητον το
ημετερον.
2.210 Της ουν αντιθεσεως ουσης οτι πως εστι προς το κρειττον λαβειν την
του Ἀαρων συντυχιαν ος υπηρετης τοις Ἰσραηλιταις της ειδωλοποιΐας εγενετο,
κακει μετριως παρεδηλου την της αδελφοτητος ομωνυμιαν ο λογος, ως ουχι
παντοτε του αυτου σημαινομενου απο της αυτης φωνης, οταν επι των εναντιων
νοηματων το αυτο λαμβανηται ονομα. Ἀλλ' ετερος μεν αδελφος ο καθαιρων τον
Αιγυπτιον τυραννον, αλλος δε παλιν ο αποτυπων τοις Ἰσραηλιταις το ειδωλον, καν
εν ηι επ' αμφοτερων το ονομα. 2.211 Κατα των τοιουτων ουν αδελφων απογυμνοι ο
Μωυσης το ξιφος. Περι ων γαρ αλλοις διακελευεται, και εαυτωι δηλαδη νομοθετει το
ισον. Ἀναιρεσις δε εστι του τοιουτου αδελφου ο της αμαρτιας αφανισμος. Πας γαρ ο
το δια της συμβουλης του αντικειμενου ενιδρυνθεν τι κακον αφανισας εκεινον
απεκτεινεν εν εαυτωι τον ποτε δια της αμαρτιας ζωντα. 2.212 Μαλλον δ' αν ημιν το
περι τουτου κρατυνθειη δογμα, ει τινα και αλλα της ιστοριας προς την θεωριαν
ταυτην συμπαραλαβοιμεν. Ειρηται γαρ οτι προσταγματι γινεται του Ἀαρων εκεινου
το δειν αυτους περιελεσθαι αφ' εαυτων τα ενωτια. Και η τουτων περιαιρεσις υλη τωι
ειδωλωι εγενετο. Τι ουν φαμεν; Ὅτι Μωυσης μεν εν τωι ενωτιωι κοσμωι, ος εστι ο
νομος, την των Ἰσραηλιτων ακοην κατεκοσμησεν, ο δε ψευδωνυμος αδελφος δια
της παρακοης περιαιρει τον εντεθεντα τηι ακοηι κοσμον και ποιει δι' αυτου ειδωλον.
2.213 Και παρα την πρωτην της αμαρτιας εισοδον ενωτιου τινος υφαιρεσις ην η του
παρακουσαι της εντολης συμβουλη, δι' ης ενομισθη φιλος και πλησιον τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

πρωτοπλαστοις ο οφις, ως τι χρησιμον και αγαθον το αποστηναι του θειου
προσταγματος συμβουλευων, τουτο εστι το περιελεσθαι της ακοης το της εντολης
ενωτιον. Ουκουν ο των τοιουτων αδελφων τε και φιλων και πλησιον φονευς
ακουσεται παρα του νομου της φωνης εκεινης ην φησιν η ιστορια παρα του
Μωυσεως γεγενησθαι τοις τους τοιουτους φονοκτονησασιν· επληρωσατε τας χειρας
υμων σημερον τωι Κυριωι εκαστος εν τωι υιωι η τωι αδελφωι δοθηναι εφ' υμας
ευλογιαν. 2.214 ∆οκει δε κατα καιρον και η μνημη των την αμαρτιαν
παραδεξαμενων επεισεληλυθεναι τωι λογωι, ωστε μαθειν πως τας θεοτευκτους
πλακας εν αις ο θειος νομος ενεκεχαρακτο εις την γην εκ των του Μωυσεως χειρων
πεσουσας και τηι αντιτυπιαι του υποκειμενου συντριβεισας παλιν ο Μωυσης
ανακομιζεται, ουκετι διολου τας αυτας, αλλα μονον το επ' αυτων γραμμα. Ἐκ γαρ
της κατω υλης λαβων τας πλακας υποτιθησι τηι δυναμει του τον νομον αυταις
εγχαρασ σοντος. Και ουτως ανακαλειται την χαριν, φερων εν ταις λιθιναις δελτοις
τον νομον, αυτου του Θεου τωι λιθωι τας φωνας εντυπωσαντος. 2.215 Ταχα γαρ εστι
δια τουτων οδηγηθεντας της θειας υπερ ημων προμηθειας εν περινοιαι γενεσθαι. Ει
γαρ αληθευει ο θειος Ἀποστολος καρδιας ονομαζων τας πλακας, τουτεστι το
ηγεμονικον της ψυχης, αληθευει δε παντως ο δια του Πνευματος τα βαθη του Θεου
διερευνωμενος, εστιν εκ τουτου δι' ακολουθου μαθειν οτι ασυντριπτος ην το κατ'
αρχας και αθανατος η ανθρωπινη φυσις, ταις θειαις χερσι κατεσκευασμενη και τοις
αγραφοις του νομου κεκαλλωπισμενη χαραγμασι, φυσικως ημιν εγκειμενου του
κατα νομον βουληματος εν τηι αποστροφηι του κακου και εν τηι του Θειου τιμηι. 2.216
Ἐπει δε προσεπεσε της αμαρτιας ο ηχος, ον η πρωτη Γραφη φωνην οφεως ονομαζει,
η δε κατα τας πλακας ιστορια φωνην εξ οινου αρχοντων, τοτε εις γην πεσουσα
συνετριβη. Ἀλλα παλιν ο αληθινος νομοθετης, ου τυπος ην ο Μωυσης, εκ της γης
ημων εαυτωι τας της φυσεως πλακας ελαξευσεν. Ου γαρ γαμος αυτωι την θεοδοχον
εδημιουργησε σαρκα, αλλ' αυτος της ιδιας σαρκος γινεται λατομος της τωι θειωι
δακτυλωι καταγραφεισης. Πνευμα γαρ αγιον ηλθεν επι την Παρθενον και η του
Ὑψιστου επεσκιασε δυναμις. Ἐπει δε τουτο εγενετο, παλιν το ασυντριπτον εσχεν η
φυσις, αθανατος γενομενη τοις του δακτυλου χαραγμασι. ∆ακτυλος δε πολλαχηι
παρα της Γραφης ονομαζεται το Πνευμα το αγιον. 2.217 Και ουτω γινεται του
Μωυσεως η επι το ενδοξοτερον μεταποιησις τοιαυτη τε και τοσαυτη ως αχωρητον
ειναι τωι κατω οφθαλμωι την της δοξης εκεινης εμφανειαν. Παντως δε ο
πεπαιδευμενος το θειον της πιστεως ημων μυστηριον ουκ αγνοει πως συμβαινει τηι
ιστοριαι η κατ' αναγωγην θεωρια. Ὁ γαρ διορθωτης της συντετριμμενης ημων
φυσεως (νοεις δε παντως δια των λεγομενων εκεινον τον τα συντριμ ματα ημων
θεραπευσαντα), επειδη παλιν εις το αρχαιον επανηγαγε καλλος την συντετριμμενην
της φυσεως ημων πλακα, τωι θειωι δακτυλωι, καθως ειρηται, καλλωπισθεισαν, ουκετι
χωρητος ταις οψεσι των αναξιων γινεται, τωι υπερβαλ λοντι της δοξης
απροσπελαστος τοις προς αυτον ορωσι γινομενος. 2.218 Ἀληθως γαρ, οταν ελθηι,
καθως φησι το Ευαγγελιον, εν τηι δοξηι αυτου και παντες οι αγγελοι μετ' αυτου, μογις
μεν τοις δικαιοις χωρητος γινεται και κατα φανης. Ὁ δε ασεβης και ιουδαΐζων την
αιρεσιν, καθως Ἠσαΐας λεγει, αμετοχος εκεινου του θεαματος μενει· αρθητω γαρ ο
ασεβης, φησιν, ινα μη ιδηι την δοξαν Κυριου. 2.219 Ἀλλα ταυτα μεν τηι ακολουθιαι
των προεξητασμενων επομενοι, προς την υπονοιαν της περι τον τοπον τουτον
θεωριας ηνεχθημεν. Ἐπι δε το προκειμενον επανελθωμεν. Πως ο τοσαυταις
θεοφανειαις εναργως οραν τον Θεον παρα της θειας φωνης μαρτυρουμενος εν οις
φησιν οτι· ενωπιος ενωπιωι, ως αν τις λαλησηι προς τον εαυτου φιλον, εν τουτοις
γενομενος, ως μηπω τυχων ων τετυχηκεναι δια της γραφικης μαρτυριας πιστευεται,
δειται του Θεου φανηναι αυτωι, ως του αει φαινομενου μηδεπω οφθεντος;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

2.220 Και η ανωθεν φωνη νυν μεν τηι επιθυμιαι του αιτουντος συντιθεται και
την προσθηκην αυτωι της χαριτος ταυτης ουκ απαναινεται, παλιν δε εις απελπισμον
αγει δι' ων αποφαινεται αχωρητον ειναι τηι των ανθρωπων ζωηι το παρ' εκεινου
ζητουμενον. Ἀλλα τινα τοπον ειναι παρ' εαυτωι φησιν ο Θεος και εν τωι τοπωι πετραν
και οπην εν τηι πετραι, εν ηι κελευει γενεσθαι τον Μωυσεα, ειτα επιβαλειν τον Θεον
την χειρα τωι στομιωι της οπης εκεινης και παρελθοντα προσκαλεσασθαι, τον δε
Μωυσεα προσκληθεντα και της οπης εξω γενομενον τα οπισθια ιδειν του
καλεσαντος και ουτως εκεινον τε το ζητουμενον ιδειν δοξαι της τε θειας φωνης
αψευδη την επαγγελιαν γενεσθαι. 2.221 Ταυτα γαρ ει τις κατα το γραμμα βλεποι, ου
μονον ασαφης τοις ζητουσιν εσται η διανοια, αλλ' ουδε καθαρευσει της
απεμφαινουσης περι Θεου υποληψεως. Μονων γαρ των εν σχηματι θεωρουμενων το
μεν εμπροσθιον, το δε οπισθιον. Παν δε σχημα σωματος περας εστιν. Ὥστε ο σχημα
περι τον Θεον εννοων ουδε της σωματικης φυσεως καθαρευειν αυτον οιηθησεται.
Παν δε σωμα και συνθετον εστι παντως. Το δε συνθετον εκ της των ετερογενων
συνδρομης εχει την συστασιν. Το δε συντιθεμενον ουκ αν τις αδιαλυτον ειναι ειποι.
Το δε διαλυομενον αφθαρτον ειναι ου δυναται. Φθορα γαρ η διαλυσις του
συνεστωτος εστιν. 2.222 Ει ουν τις το οπισθιον του Θεου κατα το γραμμα νοησειεν,
εις ταυτην την ατοπιαν εκ της ακολουθιας κατ' αναγκην απενεχθησεται. Το γαρ
εμπροσθιον τε και οπισθιον εν σχηματι παντως, το δε σχημα εν σωματι. Τουτο δε
διαλυτον κατα την ιδιαν φυσιν εστι. ∆ιαλυτον γαρ απαν το συνθετον. Το δε
διαλυομενον αφθαρτον ειναι ου δυναται. Ἄρα ο τωι γραμματι δουλευων φθοραν δια
της ακολουθιας των νοηματων περι το Θειον εννοησειεν. Ἀλλα μην αφθαρτος ο
Θεος και ασωματος. 2.223 Ἀλλα τις αρα τοις γεγραμμενοις εφαρμοσει διανοια παρα
το εκ προχειρου νοουμενον; Ει δε τουτο το μερος των εν τηι συμφρασει του λογου
γεγραμμενων ετεραν ημας εξευρειν αναγκαζει διανοιαν, προσηκει παντως και περι
του ολου το ισον διανοεισθαι. Οιον γαρ εν τωι μερει νοησωμεν, τοιουτον αναγκηι και
το ολον καταλαμβανομεν. Ου γαρ αν ειη τι ολον μη εκ μερων συμπληρουμενον.
Ουκουν και ο τοπος ο παρα τωι Θεωι και η εν τωι τοπωι πετρα και το εν ταυτηι χωρημα,
οπερ οπη ονομαζεται, και η εκει του Μωυσεως εισοδος και η της θειας χειρος
επιβολη του στομιου και η παροδος και η κλησις και μετα ταυτην η των οπισθιων
θεωρια ευλογωτερον τι τωι της αναγωγης νομωι θεωρηθησεται. 2.224 Τι ουν εστι το
εικαζομενον; Ὅτι καθαπερ τα κατω φερη των σωματων, ει τινα κατα του πρανους
ορμην λαβοι, καν μηδεις επωθων μετα την πρωτην κινησιν τυχηι, αυτα δι' εαυτων
επι το καταντες εν σφοδροτεραι τηι φοραι συνελαυ νεται, εως αν επικλινες ηι και
υποκατιηι τωι σχηματι το τηι φοραι υποκειμενον, μηδενος ευρισκομενου του εξ
αντιβασεως την ορμην ανακοπτοντος, ουτω κατα το εμπαλιν η ψυχη της γηΐνης
προσπαθειας απολυθεισα ανωφερης τε και οξεια γινεται προς την επι τα ανω
κινησιν, απο των κατω προς το υψος ανιπταμενη. 2.225 Μηδενος δε οντος ανωθεν
του την ορμην επικοπτοντος (ελκτικη γαρ προς εαυτην η του καλου φυσις εστι των
προς εκεινην αναβλεποντων), αει παν τως υψηλοτερα εαυτης γινεται, τηι των
ουρανιων επιθυμιαι συνεπεκτεινομενη τοις εμπροσθεν, καθως φησιν ο Ἀποστολος,
και παντοτε προς το υψηλοτερον την πτησιν ποιησεται. 2.226 Ποθουσα γαρ δια των
ηδη κατειλημμενων μη καταλιπειν το υψος το υπερκειμενον, απαυστον ποιειται την
επι τα ανω φοραν, αει δια των προηνυσμενων τον προς την πτησιν τονον
ανανεαζουσα. Μονη γαρ η κατ' αρετην ενεργεια καματωι τρεφει την δυναμιν, ουκ
ενδιδουσα δια του εργου τον τονον, αλλ' επαυξουσα. 2.227 ∆ια τουτο φαμεν και τον
μεγαν Μωυσεα αει μειζω γινομενον μηδαμου ιστασθαι της ανοδου, μηδε τινα ορον
εαυτωι ποιεισθαι της επι το ανω φορας, αλλ' απαξ επιβαντα της κλιμακος ηι
επεστηρικτο ο Θεος, καθως φησιν Ἰακωβ, εισαει της υπερκειμενης βαθμιδος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

επιβαινειν και μηδεποτε υψουμενον παυεσθαι δια το παντοτε ευρισκειν της κατει
λημμενης εν τωι υψει βαθμιδος το υπερκειμενον. 2.228 Ἀρνειται την προς την
βασιλιδα των Αιγυπτιων κατεψευσ μενην συγγενειαν. Ἔκδικος γινεται του Ἑβραιου.
Μετανισταται προς την ερημον διαγωγην, ην ο ανθρωπινος ουκ εταραξε βιος.
Ποιμαινει εν εαυτωι την των ημερων ζυων αγελην. Ὁραι του φωτος την λαμπηδονα.
Ἀβαρη ποιειται την προς το φως ανοδον τηι περιαιρεσει του υποδηματος. Ἐξαιρειται
προς ελευθεριαν το συγγενες και ομοφυλον. Ὑποβρυχιον βλεπει τον εχθρον κατα
των κυματων δυομενον. 2.229 Ὑπο την νεφελην αυλιζεται. Τηι πετραι θεραπευει το
διψος. Τωι ουρανωι γεωργει τον αρτον. Ειτα τηι εκτασει των χειρων καταγωνιζεται το
αλλοφυλον. Ἀκουει της σαλπιγγος. Τον γνοφον υπερχεται. Ἐπι τα αδυτα της
αχειροποιητου σκηνης παραδυεται. Μανθανει της θειας ιερωσυνης τα απορρητα.
Ἐξαφανιζει το ειδωλον. Ἱλεουται το Θειον. Ἀνακαλειται τον εν τηι κακιαι των
Ἰουδαιων συντριβεντα νομον.
2.230 Λαμπει τηι δοξηι. Και δια τοσουτων επαρθεις υψωματων, ετι σφριγαι τηι
επιθυμιαι και ακορεστως εχει του πλειονος και ου δια παντος κατ' εξουσιαν
ενεφορειτο ετι διψαι και ως μηπω μετεσχηκως τυχειν δεεται, εμφανηναι αυτωι τον
Θεον ικετευων, ουχ ως μετεχειν δυναται, αλλ' ως εκεινος εστι. 2.231 ∆οκει δε μοι το
τοιουτο παθειν ερωτικηι τινι διαθεσει προς το τηι φυσει καλον της ψυχης διατεθεισης,
ην αει η ελπις απο του οφθεντος καλου προς το υπερκειμενον επεσπα σατο, δια του
παντοτε καταλαμβανομενου προς το κεκρυμ μενον αει την επιθυμιαν εκκαιουσα,
οθεν ο σφοδρος εραστης του καλλους, το αει φαινομενον ως εικονα του ποθουμενου
δεχομενος, αυτου του χαρακτηρος του αρχετυπου εμφορηθηναι επιποθει. 2.232 Και
τουτο βουλεται η τολμηρα τε και παριουσα τους ορους της επιθυμιας αιτησις το μη
δια κατοπτρων τινων και εμφασεων, αλλα κατα προσωπον απολαυσαι του καλλους.
Ἡ δε θεια φωνη διδωσι το αιτηθεν δι' ων απαναι νεται, εν ολιγοις τοις ρημασιν
αμετρητον τινα βυθον νοηματων παραδεικνυουσα. Το μεν γαρ πληρωσαι την
επιθυμιαν αυτωι η του Θεου μεγαλοδωρεα κατενευσε, στασιν δε τινα του ποθου και
κορον ουκ επηγγειλατο. 2.233 Ου γαρ αν εαυτον εδειξε τωι θεραποντι, ειπερ τοιουτον
ην το ορωμενον ωστε στησαι την επιθυμιαν του βλεποντος, ως εν τουτωι οντος του
αληθως ιδειν τον Θεον εν τωι μη ληξαι ποτε της επιθυμιας τον προς αυτον
αναβλεποντα. Φησι γαρ· ου δυνησηι το προσωπον μου ιδειν· ου γαρ μη ιδηι ανθρωπος
το προσωπον μου και ζησεται. 2.234 Τουτο δε ουχ ως αιτιον του θανατου τοις ορωσι
γινομενον ο λογος ενδεικνυται. Πως γαρ το της ζωης προσωπον αιτιον θανατου τοις
εμπελασασι γενοιτ' αν ποτε; Ἀλλ' επειδη ζωοποιον μεν τηι φυσει το Θειον, ιδιον δε
γνωρισμα της θειας φυσεως εστι το παντος υπερκεισθαι γνωρισματος, ο τοινυν των
γινωσκομενων τι τον Θεον ειναι οιομενος, ως παρατραπεις απο του οντως οντος
προς το τηι καταληπτικηι φαντασιαι νομισθεν ειναι, ζωην ουκ εχει. 2.235 Το γαρ
οντως ον η αληθης εστι ζωη. Τουτο δε εις επιγνωσιν ανεφικτον. Ει ουν υπερβαινει
την γνωσιν η ζωοποιος φυσις, το καταλαμβανομενον παντως ζωη ουκ εστιν. Ὃ δε
μη εστι ζωη παρεκτικον γενεσθαι ζωης φυσιν ουκ εχει. Ουτως ουν πληρουται τωι
Μωυσει το ποθουμενον, δι' ων απληρωτος η επιθυμια μενει. 2.236 Παιδευεται γαρ
δια των ειρημενων οτι το Θειον κατα την εαυτου φυσιν αοριστον, ουδενι
περιειργομενον περατι. Ει γαρ εν τινι περατι νοηθειη το Θειον, αναγκη πασα και το
μετ' εκεινο συνθεωρηθηναι τωι περατι. Παντως γαρ εις τι καταληγει το
περατουμενον, ωσπερ πτηνων περας ο αηρ εστι και ενυδρων το υδωρ. Ὡς ουν πασι
τοις μοριοις εαυτου ο μεν ιχθυς εμπεριεχεται τωι υδατι, το δε πτηνον τωι αερι, και
μεσον του υδατος προς το νηκτον η προς το πτηνον του αερος η ακρα του περατος
εστιν επιφανεια, η το πτηνον η τον ιχθυν περιεχουσα, ην το υδωρ η ο αηρ
διαδεχεται, ουτως αναγκη, ειπερ εν περατι νοοιτο το Θειον, τωι ετερογενει κατα την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

φυσιν εμπεριεχεσθαι. Το δε εμπεριεχον του εναπειλημμενου πολλαπλασιον ειναι τηι
ακολουθιαι του λογου μαρτυρειται. 2.237 Ἀλλα μην καλον ειναι το Θειον
ομολογειται τηι φυσει. Το δε προς το καλον ετεροφυως εχον αλλο τι παρα το καλον
παντως εστι. Το δε εξω του καλου εν τηι του κακου φυσει καταλαμβανεται. Ἐδειχθη
δε πολλα πλασιον ειναι του περιεχομενου το περιεχον. Ἀναγκη ουν πασα τους εν
περατι το Θειον οιομενους ειναι και εμπεριει ληφθαι τουτο τηι κακιαι συντιθεσθαι.
2.238 Ἐλαττουμενου δε παντως του περιεχομενου της του περιεχοντος φυσεως,
ακολουθον αν ειη την επικρατησιν του πλεοναζοντος γινεσθαι. Ουκουν
δυναστευεσθαι το καλον υπο του εναντιου κατασ κευαζει ο περατι τινι περιειργων
το Θειον. Ἀλλα μην τουτο ατοπον. Ουκ αρα περιληψις τις της αοριστου φυσεως
νομισθησεται. Το δε απεριληπτον καταληφθηναι φυσιν ουκ εχει. Ἀλλα πασα προς το
καλον η επιθυμια η προς την ανοδον εκεινην εφελκομενη αει τωι δρομωι του προς το
καλον ιεμενου συνεπεκτεινεται. 2.239 Και τουτο εστιν οντως το ιδειν τον Θεον το
μηδεποτε της επιθυμιας κορον ευρειν. Ἀλλα χρη παντοτε βλεποντα δι' ων εστι
δυνατον οραν προς την του πλεον ιδειν επιθυμιαν εκκαιεσθαι. Και ουτως ουδεις
ορος αν επικοπτοι της προς τον Θεον ανοδου την αυξησιν, δια το μητε του καλου τι
περας ευρισκεσθαι, μητε τινι κορωι την προοδον της προς το καλον επιθυμιας
εκκοπτεσθαι.
2.240 Ἀλλα τις ο τοπος εκεινος ο παρα τωι Θεωι νοουμενος; Τις δε η πετρα;
Και τι παλιν εν τηι πετραι το χωρημα; Τις δε η χειρ του Θεου, η το στομιον του κοιλου
της πετρας διαλαμβανουσα; Ἡ δε του Θεου παροδος τις; Τι δε αυτου το οπισθιον,
οπερ αιτησαντι τωι Μωυσει την κατα προσωπον οψιν δωσειν ο Θεος επηγγειλατο;
2.241 Χρη γαρ παντως μεγα τι τουτων εκαστον ειναι και της του διδοντος μεγαλο
δωρεας επαξιον, ωστε πασης της γενομενης ηδη τωι μεγαλωι θεραποντι θεοφανειας
την επαγγελιαν ταυτην μεγαλοπρεπεσ τεραν τε και υψηλοτεραν πιστευεσθαι. Πως
ουν αν τις το υψος το εκ των ειρημενων κατανοησειεν, εφ' ωι μετα τας τοσαυτας
αναβασεις ο τε Μωυσης αναβηναι ποθει και ο τοις αγαπωσι τον Θεον παντα
συνεργων εις το αγαθον εξευμαριζει δια της οδηγιας την ανοδον· ιδου τοπος, φησι,
παρ' εμοι; 2.242 Συμβαινει ταχα τοις προτεθεωρημενοις το νοημα. Τοπον γαρ ειπων
ου περιειργει τωι ποσωι το δεικνυμενον (επι γαρ του αποσου μετρον ουκ εστιν), αλλα
τηι παραληψει της κατα το μετρον περιγραφης επι το απειρον τε και αοριστον
χειραγωγει τον ακουοντα. ∆οκει τοινυν τοιουτον τινα νουν υποσημαινειν ο λογος·
επειδη σοι προς το εμπροσθεν η επιθυμια συντεταται και σοι του δρομου κορος
ουδεις, ουδε τινα του αγαθου ορον επιστασαι, αλλ' αει προς το πλειον ο ποθος
βλεπει, τοσουτος εστιν ο παρ' εμοι τοπος, ωστε τον εν αυτωι διαθεοντα μηδεποτε
δυνηθηναι ληξαι του δρομου. 2.243 Ὁ δε δρομος ετερωι λογωι στασις εστι· στησω γαρ
σε, φησιν, επι της πετρας. Τουτο δε το παντων παρα δοξοτατον πως το αυτο και
στασις εστι και κινησις. Ὁ γαρ ανιων παντως ουχ ισταται και ο εστως ουκ ανερχεται.
Ἐνταυθα δε δια του εσταναι το αναβηναι γινεται. Τουτο δε εστιν οτι οσωι τις παγιος
τε και αμεταθετος εν τωι αγαθωι διαμενει, τοσουτωι πλεον τον της αρετης διανυει
δρομον. Ὁ γαρ περισφαλης τε και ολισθηρος κατα την των λογισμων βασιν,
αβεβαιον την εν τωι καλωι στασιν εχων, κλυδωνιζομενος τε και περιφερομενος,
καθως φησιν ο Ἀποστολος, και ταις περι των οντων υποληψεσιν επιδισταζων και
κραδαινομενος, ουκ αν ποτε προς το υψος της αρετης αναδραμοι. 2.244 Ὡς οι δια
ψαμμου βαδιζοντες προς το αναντες, καν μεγαλα τυχωσι τοις ποσι διαβαινοντες,
ανηνυτα μοχθουσιν, αει προς το κατω της βασεως συγκαταρρεουσης τηι ψαμμωι, ως
την μεν κινησιν ενεργεισθαι, προοδον δε μηδεμιαν της κινησεως γινεσθαι. Ει δε τις,
καθως η ψαλμωιδια φησι, της του βυθου υποσταθμης ανασπασας τους ποδας, επι της
πετρας τουτους ερεισειεν (η πετρα δε εστιν ο Χριστος, η παντελης αρετη), οσωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

μαλλον εδραιος εν τωι αγαθωι και αμετακινητος κατα την συμβουλην του Παυλου
γινεται, τοσουτωι θαττον διανυει τον δρομον, οιον τινι πτερωι τηι στασει χρωμενος
και προς την ανω πορειαν δια της βεβαιοτητος του αγαθου την καρδιαν
πτερουμενος. Ὁ ουν υποδειξας τωι Μωυσει τον τοπον παρορμαι προς τον δρομον. Την
δε επι της πετρας επαγγειλαμενος στασιν, τον τροπον της θειας εκεινης
σταδιοδρομιας αυτωι υποδεικνυσι. 2.245 Το δε εν τηι πετραι χωρημα, ην οπην
ονομαζει ο λογος, καλως ο θειος Ἀποστολος τοις ιδιοις λογοις διηρμηνευσεν, οικιαν
αχειροποιητον ουρανιαν αποκεισθαι δι' ελπιδος τοις την γηΐνην σκηνην διαλυσασι
λεγων. 2.246 Ἀληθως γαρ ο τον δρομον τελεσας, καθως φησιν ο Ἀποστολος, εν
εκεινωι τωι πλατει και ευρυχωρωι σταδιωι, ον τοπον ονομαζει η θεια φωνη, και την
πιστιν τηρησας οντως, καθως φησι το αινιγμα, επι της πετρας τους ιδιους ποδας
ερεισας, ουτος τωι της δικαιοσυνης στεφανωι παρα της χειρος του αγωνοθετου
καλλωπισθησεται. Το δε τοιουτο γερας διαφορως παρα της Γραφης ονομαζεται.
2.247 Το γαρ αυτο ενταυθα μεν χωρημα πετρας λεγεται, εν ετεροις δε παραδεισου
τρυφη και αιωνια σκηνη και μονη παρα τωι Πατρι και πατριαρχου κολπος και χωρα
ζωντων και υδωρ αναπαυσεως και η ανω Ἰερουσαλημ και βασιλεια ουρανων και
βραβειον κλησεως και στεφανος χαριτων και στεφανος τρυφης και στεφανος
καλλους και πυργος ισχυος και επιτραπεζιος ευφροσυνη και Θεου συνεδρια και
θρονος κρισεως και τοπος ονομαστος και σκηνη αποκρυφος. 2.248 Ἓν ουν και τουτο
φαμεν ειναι των εις τουτο φεροντων το νοημα την εις την πετραν του Μωυσεως
εισοδον. Ἐπειδη γαρ Χριστος η πετρα παρα του Παυλου νενοηται, πασα δε αγαθων
ελπις εν τωι Χριστωι ειναι πιστευε, εν ωι παντας ειναι τους θησαυρους των αγαθων
μεμαθη καμεν, ο εν αγαθωι τινι γενομενος εν τωι Χριστωι παντως εστι τωι περιεκτικωι
παντος αγαθου. 2.249 Ὁ δε μεχρι τουτου φθασας και υπο της του Θεου χειρος
σκεπασθεις, καθως ο λογος επηγγειλατο (χειρ δ' αν ειη του Θεου η δημιουργικη των
οντων δυναμις, ο μονογενης Θεος, δι' ου τα παντα εγενετο, ος και τοις τρεχουσι
τοπος εστιν, οδος του δρομου γινομενος, κατα την ιδιαν φωνην, και πετρα γινεται
τοις βεβαιοις και οικος τοις αναπαυο μενοις), τοτε ακουσεται του προσκαλουμενου
και κατοπιν του καλουντος οφθησεται, τουτεστιν· οπισω Κυριου του Θεου
πορευσεται, καθως ο νομος παρεγγυαι.
2.250 Ὅπερ ακουσας ενοησε και ο μεγας ∆αβιδ, τωι μεν κατοικουντι εν
βοηθειαι του Ὑψιστου λεγων οτι· εν τοις μεταφρενοις αυτου επισκιασει σοι, οπερ
ισον εστι του κατοπιν αυτον του Θεου ειναι (εν γαρ τοις οπισθιοις εστι το
μεταφρενον), περι εαυτου δε τουτο βοων οτι· εκολληθη η ψυχη μου οπισω σου, εμου
δε αντελαβετο η δεξια σου. Ὁραις πως συμβαινει τηι ιστοριαι η ψαλμωιδια. Ὡς γαρ
ουτος φησι τωι οπισω του Θεου κεκολλημενωι την της δεξιας ειναι αντιληψιν, ουτω
κακει η χειρ απτεται του εν τηι πετραι την θειαν φωνην αναμενοντος και κατοπιν
ακολουθειν ευχομενου. 2.251 Ἀλλα και ο Κυριος, ο τοτε τωι Μωυσει χρηματισας, ο
πληρωτης του ιδιου νομου γενομενος, ομοιως προς τους μαθητας διεξερχεται,
απογυμνων των εν αινιγματι ρηθεντων εις το εμφανες την διανοιαν· ει τις θελει
οπισω μου ελθειν, λεγων, ουκ· ει τις εμπροσθεν. Και τωι περι της αιωνιου ζωης
ικετευοντι το αυτο τουτο υποτιθεται· δευρο γαρ, φησιν, ακολουθει μοι. Ὁ δε
ακολουθων το οπισθεν βλεπει. 2.252 Ουκουν διδασκεται νυν ο Μωυσης, ο ιδειν τον
Θεον σπευδων, πως εστιν ιδειν τον Θεον, οτι το ακολουθειν τωι Θεωι, καθ' οπερ αν
καθηγηται, τουτο βλεπειν εστι τον Θεον. Ἡ γαρ παροδος αυτου την οδηγιαν του
επομενου διασημαινει. Ου γαρ εστιν αλλως τον αγνοουντα την οδον ασφαλως
διανυσαι, μη τωι καθηγουμενωι κατοπιν επομενον. Ὁ ουν οδηγων τωι προηγεισθαι τωι
επομενωι την οδον υποδεικνυσιν. Ὁ δε επομενος τοτε της ευθειας ουκ εκτραπη σεται,
ει το οπισω αει του ηγουμενου βλεποι. 2.253 Ὁ γαρ επι τα πλαγια τηι κινησει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

παραφερομενος η αντιπροσωπον φερων τωι οδηγουντι το βλεμμα αλλην εαυτωι
καινοτομει πορειαν, ουχ ην ο οδηγος υποδεικνυσι. ∆ιο φησι προς τον οδηγουμενον
οτι· το προσωπον μου ουκ οφθησεται σοι, τουτεστι· μη αντιπροσωπος γινου τωι
οδηγουντι. Προς γαρ το εναντιον παντως ο δρομος εσται. Ἀγαθον γαρ αγαθωι ουκ
αντιβλεπει, αλλ' επεται. 2.254 Το δε εκ του εναντιου νοουμενον τωι αγαθωι
αντιπροσωπον γινεται. Ἡ γαρ κακια εξ εναντιου τηι αρετηι βλεπει. Ἀρετη δε ουκ
αντιθεωρειται τηι αρετηι αντιπροσωπος. Ὁ ουν Μωυσης ουκ αντιβλεπει τωι Θεωι, αλλα
τα οπισω αυτου βλεπει. Ὁ γαρ αντιβλεπων ου ζησεται, καθως μαρτυρειται η θεια
φωνη, οτι· ουδεις οψεται το προσωπον Κυριου και ζησεται. 2.255 Ὁραις οσον εστι το
μαθειν ακολουθησαι τωι Θεωι, οτι μετα τας υψηλας εκεινας αναβασεις και τας
φοβερας τε και ενδοξους θεοφανειας προς τωι τελει που της ζωης μογις ταυτης
αξιουται της χαριτος ο μαθων κατοπιν γενεσθαι Θεου. Τωι δε ουτως επομενωι τωι Θεωι
ουκετι των δια κακιας προσοχθισματων αντιβαινει ουδεν. 2.256 Μετα ταυτα γαρ
φθονος αυτωι παρα των αδελφων επιφυεται, φθονος το αρχεκακον παθος, ο του
θανατου πατηρ, η πρωτη της αμαρτιας εισοδος, η της κακιας ριζα, η της λυπης
γενεσις, η των συμφορων μητηρ, η της απειθειας υποθεσις, η της αισχυνης αρχη.
Φθονος ημας του παραδεισου εξυκισεν, οφις κατα της Ευας γενομενος. Φθονος του
ξυλου της ζωης απετειχισε και των ιερων ενδυματων γυμνωσας τοις της συκης
φυλλοις δι' αισχυνης υπηγαγε. 2.257 Φθονος τον Καιν κατα της φυσεως ωπλισε και
τον επτακις εκδικουμενον εκαινοτομησε θανατον. Φθονος τον Ἰωσηφ δουλον
εποιησε. Φθονος το θανατηφορον κεντρον, το κεκρυμμενον οπλον, η της φυσεως
νοσος, ο χολωδης ιος, η εκουσιος τηκεδων, το πικρον βελος, ο της ψυχης ηλος, το
εγκαρδιον πυρ, η τοις σπλαγχνοις εγκαιομενη φλοξ, 2.258 ωι ατυχημα μεν εστιν ου
το ιδιον κακον, αλλα το αλλοτριον αγαθον, κατορθωμα δε παλιν εκ του εναντιου ου
το οικειον καλον, αλλα το του πελας κακον. Φθονος ο ταις ευπραγιαις των
ανθρωπων εποδυνωμενος και ταις συμφοραις επεμβαινων. Φθειρεσθαι τους
νεκροβορους γυπας τωι μυρωι λεγουσι. Προς γαρ το δυσωδες και διεφθορος αυτων η
φυσις ωικειωται. Και ο τηι νοσωι ταυτηι κρατουμενος τηι μεν ευημεριαι των πελας οιον
τινος μυρου προσβοληι καταφθειρεται, ει δε τι παθος εκ συμφορας ιδοι, προς τουτο
καθιπταται και το αγκυ λον επαγει στομα, τα κεκρυμμενα εξελκων του
δυστυχηματος. 2.259 Πολλους ο φθονος των προ Μωυσεως κατηγωνισατο. Τωι δε
μεγαλωι τουτωι προσενεχθεις, οιον τι πλασμα πηλινον πετραι προσαραχθεν, εαυτωι
περιτριβεται. Ἐν τουτωι γαρ μαλιστα διεδειχθη της μετα του Θεου πορειας το κερδος
ην εποιειτο Μωυσης, ο εν τωι θειωι τοπωι δραμων και επι της πετρας εστως και τωι
χωρηματι ταυτης περιεχομενος και τηι χειρι του Θεου σκεπαζομενος και κατοπιν τωι
ηγουμενωι επομενος, ο μη αντιβλεπων, αλλα τα οπισθια βλεπων.
2.260 Τον ουν εφ' εαυτου γενομενον μακαριστον τωι επεσθαι τωι Θεωι
αποδεικνυσι και το φανηναι αυτον της του τοξου βολης υψηλοτερον. Πεμπει γαρ και
κατ' εκεινου το βελος ο φθονος, αλλ' ου καθικνειται η βολη του υψους, εν ωι ην
Μωυσης. Ἠτονησε γαρ η νευρα της πονηριας τοσουτον αποτοξευσαι το παθος, ως
απο των προνενοσηκοτων και εις αυτον διαβηναι. Ἀλλ' ο μεν Ἀαρων και η Μαριαμ
τωι παθει της βασκανιας ετρωθησαν και οιον τι τοξον του φθονου γινονται, αντι
βελους τον κατ' αυτου λογον αποτοξευσαντες. 2.261 Ὁ δε τοσουτον απεσχεν εν
κοινωνιαι γενεσθαι του αρρωστηματος, ωστε και θεραπευει των νενοσηκοτων το
παθος, ου μονον αυτος προς την αμυναν των λελυπηκοτων μενων ακινητος, αλλα
και τον Θεον ηδη υπερ αυτων ιλεου μενος, δεικνυς, οιμαι, δι' ων εποιησεν, οτι ο
καλως τωι θυρεωι της αρετης περιπεφραγμενος ταις ακισι των βελων ουκ αμυσσεται.
2.262 Ἀμβλυνει γαρ την αιχμην και εις το εμπαλιν αποστρεφει η του οπλου
στερροτης. Ὅπλον δ' αν ειη των τοιουτων βελων φυλακτηριον αυτος ο Θεος, ον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

ενδυεται ο της αρετης οπλιτης· ενδυσασθε γαρ, φησι, τον Κυριον Ἰησουν, τουτεστιν
η αρραγης παντευχια, ηι τινι ευσταλως πεφραγμενος ο Μωυσης απρακτον τον
πονηρον τοξοτην εποιησεν. 2.263 Ουτε γαρ ενεπεσεν αυτωι η αμυντικη κατα των
λελυπηκοτων ορμη, ουτε καταδικασθεντων αυτων παρα της αδεκαστου κρισεως το
προς την φυσιν ηγνοησε δικαιον, αλλ' ικετης εγενετο του Θεου υπερ των αδελφων.
Ὅπερ ουκ αν εποιησεν, ει μη κατοπιν του Θεου ην, του τα οπισθεν αυτωι προς την
ασφαλη της αρετης οδηγιαν προδει ξαντος. 2.264 Και τα αλλα δε εφεξης τοιαυτα.
Ἐπειδη γαρ ουκ εσχε κατ' αυτου χωραν εις βλαβην, ο τηι φυσει των ανθρωπων
πολεμιος τρεπει κατα των ευαλωτοτερων τον πολεμον. Και καθαπερ τι βελος το της
γαστριμαργιας παθος επαφεις τωι λαωι, αιγυπτιαζειν κατα την ορεξιν αυτους
παρεσκευασε, προτιθεντας της ουρανιας εκεινης τροφης την παρ' Αιγυπτιοις
σαρκοβοριαν. 2.265 Ὁ δε υψηλος την ψυχην ανω του τοιουτου παθους
υπερπετομενος ολος ην της μελλουσης κληρονομιας της επηγγελμενης παρα του
Θεου τοις μεθισταμενοις εκ της νοηθεισης Αιγυπτου και επι την γην εκεινην οδοι
πορουσιν, εν ηι βρυει το γαλα συναναμεμιγμενον τωι μελιτι. Τουτου χαριν
κατασκοπους τινας διδασκαλους εποιειτο των εν εκεινηι καλων. 2.266 Ουτοι δ' αν
ειεν, κατα γε την εμην γνωμην, οι μεν τας αγαθας ελπιδας προτειναντες οι δια της
πιστεως εγγινομενοι λογισμοι, βεβαιουντες των αποκειμενων αγαθων την ελπιδα,
οι δε απογνωσιν των χρηστοτερων εμποιουντες ελπιδων ειεν αν οι παρα του
εναντιου λογισμοι οι την πιστιν των επηγγελμενων αμβλυνοντες. Ἀλλ' ουδενα των
εναντιων λογον ποιουμενος πιστον ηγειτο τον τα κρειττω περι της γης εκεινης
επαγγελλομενον. 2.267 Ἰησους δε ην ο της κρειττονος κατασκοπης καθηγουμενος, ο
τηι παρ' εαυτου διαβεβαιωσει το πιστον τοις επηγγελμενοις παρεχων. Προς ον
βλεπων ο Μωυσης βεβαιας ειχε τας υπερ των μελλοντων ελπιδας, δειγμα της εκει
τρυφης τον βοτρυν ποιουμενος τον επ' αναφορεων παρ' αυτου κομιζομενον. Ἰησουν
δε παντως ακουων περι της γης εκεινης μηνυοντα και βοτρυν ξυλωι απαιωρουμενον,
νοεις προς ο τι κακεινος βλεπων ασφαλης ταις ελπισιν ην. 2.268 Βοτρυς γαρ επι
ξυλου κρεμα μενος τις αλλος εστι παρα τον επ' εσχατων των ημερων επι του ξυλου
κρεμασθεντα βοτρυν, ου το αιμα ποτον τοις πιστευουσι γινεται σωτηριον, τουτο του
Μωυσεως προει ποντος ημιν οιον δι' αινιγματος, οτι· αιμα σταφυλης επινον οινον,
δι' ου το σωτηριον παθος καταμηνυεται. 2.269 Παλιν δια της ερημου οδος και
καταπονειται τηι διψηι ο των αγαθων της επαγγελιας απελπισας λαος. Ὁ δε Μωυσης
παλιν αυτοις κατακλυζει δια της πετρας την ερημον. Ὁ δε τοιουτος λογος τουτο αν
ημας δια της νοητης θεωριας διδαξειεν οιον εστι το της μετανοιας μυστηριον. Οι γαρ
προς γαστερα και σαρκα και τας Αιγυπτιας ηδονας μετα το απαξ γευσασθαι της
πετρας παρατραπεντες, τωι χωρισμωι της των αγαθων μετουσιας καταδικαζονται.
2.270 Ἀλλ' εστιν αυτοις παλιν εκ μεταμελειας την πετραν ευρειν ην
κατελιπον και παλιν εαυτοις αναστομωσαι την φλεβα και παλιν εμφορη θηναι του
ναματος, ο η πετρα εκδιδωσι τωι την κατασκοπην Ἰησου αληθεστεραν της των
εναντιων ειναι πιστευσαντι και προς τον βοτρυν βλεποντι τον υπερ ημων
κρεμασθεντα και αιμαχθεντα, τωι παλιν αυτοις δια του ξυλου βρυειν την πετραν
παρασκευασαντι. 2.271 Ἀλλ' ουπω κατ' ιχνος επεσθαι τηι μεγαλοφυΐαι Μωυσεως ο
λαος επαιδευθη. Ἔτι δε προς τας ανδραποδωδεις επιθυμιας καθελκεται και προς τας
Αιγυπτιας ηδονας επικλινεται. ∆εικνυσι δε πως δια τουτων η ιστορια οτι προς το
τοιουτον παθος παντων μαλιστα κατωφερης η ανθρωπινη φυσις εστι, μυριαις οδοις
υπαγομενη τηι νοσωι. 2.272 Ὃ δε, καθαπερ τις ιατρος προς το επικρατουν αει παθος
δια της τεχνης ισταμενος, ουκ εαι κατ' αυτων δυναστευειν μεχρι θανατου την νοσον.
Τοις μεν γαρ η των ατοπων επιθυμια τους οφεις ετικτε, το δε παρ' αυτων δηγμα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

θανατηφορον επηγε τον ιον τοις αμυχθεισι τωι δηγματι, ο δε μεγας νομοθετης οφεως
ειδει την δυναμιν των κατα αληθειαν θηριων ηχρειωσε. 2.273 Καιρος δ' αν ειη
σαφεστερον εκκαλυψαι το αινιγμα. Ἕν τι των πονηρων τουτων παθηματων εστιν
αλεξητηριον η δια του μυστηριου της ευσεβειας γινομενη των ψυχων ημων
καθαρσις. Κεφαλαιον δε των εν τωι μυστηριωι πεπισ τευμενων η εις το Παθος εστιν
επιβλεψις του υπερ ημων αναδεξαμενου το παθος. Σταυρος δε το παθος εστιν, ωστε
τον προς αυτον βλεποντα, καθως υφηγειται ο λογος, υπο του ιου της επιθυμιας μη
βλαπτεσθαι. 2.274 Το δε προς τον σταυρον βλεπειν, τουτο εστι το παντα τον εαυτου
βιον ως νεκρον τωι κοσμωι και εσταυρωμενον ποιησαι, προς πασαν αμαρτιαν
ακινητον, οντως, καθως φησιν ο προφητης, καθηλουντα τωι θειωι φοβωι τας ιδιας
σαρκας. Ἧλος δ' αν ειη σαρκων καθεκτικος η εγκρατεια. 2.275 Ἐπει ουν η των
ατοπων επιθυμια τους θανατηφορους οφεις εκ της γης επισπαται (παν γαρ της
πονηρας επιθυμιας εγγονον οφις εστι), τουτου χαριν προδεικνυσιν ο νομος ημιν το
επι του ξυλου φαινομενον. Τουτο δε εστιν ομοιωμα οφεως και ουχι οφις, καθως και
ο μεγας Παυλος φησιν· εν ομοιωματι σαρκος αμαρτιας. Ὁ δε αληθης οφις η αμαρτια
εστι και ο προς την αμαρτιαν αυτομολησας την του οφεως υποδυεται φυσιν. 2.276
Ἐλευθερουται ουν της αμαρτιας ο ανθρωπος δια του υπελθοντος το της αμαρτιας
ειδος και γενομενου καθ' ημας τους προς το ειδος μεταστραφεντας του οφεως, δι' ου
ο μεν θανατος ο εκ των δηγματων κωλυεται, αυτα δε τα θηρια ουκ αφανιζεται.
Θηρια δε λεγω τας επιθυμιας. Των γαρ εις τον σταυρον βλεποντων ο μεν πονηρος
των αμαρτιων θανατος ουκ ενεργειται, η δε εγκειμενη τηι σαρκι κατα του πνευματος
επιθυμια εις το παντελες ουκ απολωλε. 2.277 Και γαρ και εν τοις πιστοις ενεργειται
πολλακις της επιθυμιας τα δηγματα. Ἀλλ' ο προς τον επι του ξυλου υψωθεντα
βλεπων απωθειται το παθος, οιον τινι φαρμακωι τωι της εντολης φοβωι τον ιον
διαχεας. Το δε συμβολον ειναι του κατα τον σταυρον μυστη ριου τον υψωθεντα οφιν
εν τηι ερημωι φανερως διδασκει η του Κυριου φωνη εν οις φησιν οτι· καθως Μωυσης
υψωσε την οφιν εν τηι ερημωι, ουτως υψωθηναι δει τον Υιον του ανθρωπου. 2.278
Παλιν τηι οικειαι οδωι κατα τινα κακην ακολουθιαν η αμαρτια προερχεται, οιον ειρμωι
τινι πονηρωι κατα το ακολου θον προιουσα. Και ο νομοθετης καθαπερ τις ιατρος τηι
του κακου φοραι συμπαρατεινει την θεραπειαν. Ἐπειδη γαρ απρακτον εγενετο το
δηγμα των οφεων τοις εις το ομοιωμα του οφεως βλεπουσι (νοεις δε παντως δια των
ειρημενων το αινιγμα), αλλη μεθοδος αμαρτιας επινοειται τωι ποικιλως τα τοιαυτα
καθ' ημων σοφιστευοντι, 2.279 ο δη και νυν εν πολλοις ιδειν εστι γινομενον.
Ἐπειδαν γαρ τινες δια σωφρο νεστερου βιου το της επιθυμιας παθος κολασωσιν, επι
την ιερωσυνην εαυτους εισωθουσιν ανθρωπιναις σπουδαις και αυτοχειροτονητοις
ορμαις εις την οικονομιαν του Θεου εξυβρι ζοντες. Προς ταυτην αγει την κακην της
αμαρτιας ακολουθιαν ο δια της ιστοριας ενεργειν τα κακα τοις ανθρωποις κατηγο
ρουμενος.
2.280 Ἐπειδη γαρ επαυσατο η γη τους οφεις κατα των επιθυμουντων
ωδινουσα δια της εις τον υψωθεντα επι του ξυλου πιστεως και κρειττους επεισθησαν
ειναι των ιοβολων δηγματων, τοτε του κατ' επιθυμιαν παθους υπεξελ θοντος η της
υπερηφανιας αντεισερχεται νοσος. Και ταπεινον ειναι κρινοντες το φυλασσειν εφ'
εαυτων την ταξιν εφ' ης εταχθησαν, εισωθουσιν εαυτους εις το της ιερωσυνης
αξιωμα, παρωσασθαι τους παρα του Θεου την λειτουργιαν ταυτην λαχοντας
φιλονεικησαντες, οι χασματι υποληφθεντες εξηφα νισθησαν, το δε οσον υπερ γης ην
του τοιουτου συνταγματος κεραυνοις κατεπρησθη, διδασκοντος, οιμαι, του λογου
δια της ιστοριας, οτι περας εστι της καθ' υπερηφανιαν επαρσεως η εις το υπογειον
καθοδος. Και ταχα τις δια τουτων ορμωμενος ουκ απεικοτως ανοδον επι το κατω
την υπερηφανιαν ορισαιτο. 2.281 Ει δε προς το εναντιον τηι των πολλων υποληψει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

φερεται η διανοια, μηδεν θαυμασηις. Τοις γαρ πολλοις δοκει το υπερ τους αλλους
ειναι τωι ονοματι της υπερηφανιας σημαινεσθαι. Ἡ δε των ιστορηθεντων αληθεια
βεβαιοι τον ημετερον ορον. Ει γαρ οι υπερ τους αλλους εαυτους αραντες κατω που
κατεδυσαν, χασματι της γης διασχουσης αυτοις, ουκ αν τις καταγνοιη του ορου, του
την υπερηφανιαν την κατωτατω πτωσιν ειναι οριζομενου. 2.282 Προς ταυτα
βλεποντας μετριαζειν παιδευει ο Μωυσης και μη επαιρεσθαι τοις κατορθωμασιν,
αλλ' αει το παρον ευ διατιθεσθαι. Ου γαρ επειδη των ηδονων γεγονας κρειττων, ηδη
σοι ανευθυνον το ετερωι ειδει παθους αλισκεσθαι. Πτωμα γαρ εστι παν παθος, εως αν
παθος ηι. ∆ιαφορα δε πτωματων εν τηι των παθηματων παραλλαγηι ουδεμια. Ὁ τωι
λειωι της ηδονης ενολισθησας πεπτωκε και ο δια της υπερηφανιας υποσκελισθεις
ανετραπη. Ουδεν γαρ καταπτωματος ειδος αιρετον τωι νουν εχοντι. Ἀλλ' επισης παν
πτωμα φευκτον, εως αν πτωμα ηι. 2.283 Ὡς ει τινα και των νυν βλεποις εν μερει τινι
του κατα τας ηδονας αρρωστηματος καθαρευοντα, σπουδηι δε παλιν, τωι δοκειν υπερ
τους αλλους ειναι, προς την ιερωσυνην εαυτον εισωθουντα, τουτον εκεινον οιου
βλεπειν τον εν τωι υψωματι της υπερηφανιας υπογειον πιπτοντα. 2.284 ∆ιδασκει γαρ
εν τοις εφεξης ο νομος οτι θειον τι χρημα εστιν η ιερωσυνη και ουκ ανθρωπινον.
∆ιδασκει δε ουτως. Ῥαβδους παρ' εκαστης φυλης επι τωι ονοματι των δεδωκοτων
κατασημηνας προστιθησι τωι θυσιαστηριωι, ωστε της ανωθεν χειροτονιας μαρτυριαν
γενεσθαι την ραβδον, θαυματι τινι θειωι παρα τας αλλας γενομενην επισημον. Και
γενομενου τουτου αι μεν των αλλων ραβδοι οπερ ησαν διεμειναν, η δε του ιερεως,
αυτη εν εαυτηι ριζωθεισα, ου δια τινος αλλοτριας ικμαδος, αλλα της θεοθεν αυτηι
εντεθεισης δυναμεως, κλαδους και καρπον ανεβλαστησε και προηλθεν εις τελειωσιν
ο καρπος. Καρυον δε ην ο καρπος, 2.285 ου γενομενου, προς ευταξιαν επαιδευθη παν
το υπηκοον. Νοειν δε προσηκει δια του καρπου, ον η ραβδος εβλαστησε του Ἀαρων,
οιον χρη ειναι τον εν τηι ιερωσυνηι βιον, εγκρατη τινα και κατεσ τυμμενον και
περιεσκληκοτα τηι φαινομενηι ζωηι, ενδοθεν δε το εδωδιμον εν τωι κρυπτωι και
αφανει περιεχοντα, ο τοτε ανακαλυπτεται, οταν πεπανθηι τωι χρονωι η βρωσις και
περιρραγηι το στυφον περιβολαιον και περιτριβηι το ξυλωδες εκεινο του εδωδιμου
προκαλυμμα. 2.286 Ει δε τινος ιερεως λεγομενου καταμαθοις τον βιον μηλοειδη και
ευπνουν και ροδοχροον, οιοι των πολλων εισι βυσσωι και πορφυραι διανθιζομενοι
και ταις λιπαραις τραπεζαις εμπιαινομενοι οι τον διυλισμενον πινοντες οινον, και τα
πρωτα μυρα χριομενοι και οσα αλλα γλυκεα δοκει κατα την προχειρον γευσιν τοις
τον απολαυστικον οπωριζουσι βιον, καλως αν επι τουτου το ευαγγελικον ειποις, οτι·
τον καρπον βλεπων, ουκ επιγινωσκω δια του καρπου το ιερατικον δενδρον. Ἄλλος ο
της ιερωσυνης καρπος και ουτος ετερος. Ἐκεινος ο καρπος εγκρατεια ην, τρυφη δε
ουτος. Ἐκεινος ουκ απο γηΐνης ικμαδος υπεπιαινετο, τουτωι δε πολλοι κατωθεν
επιρρεουσιν οι των ηδονων οχετοι, δι' ων προς την τοιαυτην ωραν η του βιου οπωρα
υπερ υθραινεται. 2.287 Ὅτε δε και τουτου του παθους καθαρον εγενετο το υπηκοον,
τοτε διεξεισι τον αλλοφυλον βιον, καθηγουμενου του νομου της βασιλικης
λεωφορου, κατ' ουδετερον μερος της εκτροπης γινομενης. Ἐπισφαλης γαρ η επι τα
πλαγια παρατροπη τωι οδευοντι. Ὥσπερ γαρ ει δυο κρημνοι μιαν επι της ακρας
ραχιας ατραπον αποστενοιεν, κινδυνος εστι τωι δια ταυτης βαινοντι ενθεν η ενθεν
παρατραπηναι του μεσου (ισως γαρ εκατερωθεν το εκ του κρημνου βαραθρον την
εκτροπην διαδεχεται), ουτως ο νομος βουλεται τον αυτωι κατ' ιχνος επομενον μη
καταλιπειν την οδον την, καθως φησιν ο Κυριος, στενην τε και τεθλιμμενην, μητε
επι το σκαιον τε και ευωνυμον, μητε επι το δεξιον νομιζο μενον. 2.288 ∆ογμα δε
εστιν ουτος ο λογος εν μεσοτητι θεωρεισθαι τας αρετας οριζομενος, διοτι πεφυκε
πασα κακια η κατ' ελλειψιν η καθ' υπερπτωσιν αρετης ενεργεισθαι, οιον επι της
ανδρειας ελλειψις τις εστιν αρετης η δειλια, υπερπ πτωσις δε το θρασος· το δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

εκατερου τουτων καθαρευον εν μεσωι τε των παρακειμενων κακιων θεωρειται και
αρετη εστι. 2.289 Κατα τον αυτον τροπον και τα αλλα παντα, οσα προς το κρειττον
σπουδαζεται, μεσολαβειται πως τοις κακοις γειτονημασιν. Ἡ σοφια δεινοτητος τε
και ακεραιοτητος το μεσον εχει. Ουτε του οφεως το φρονιμον επαινετον, ουτε της
περιστερας το ακεραιον, ει εφ' εαυτου μονου δεοι λαμβανειν τουτων εκατερον. Ἀλλ'
η δια μεσου των δυο τουτων συγκρατος εξις αρετη γινεται. Ὁ ελλιπης κατα την
σωφροσυνην ακολαστος, ο πλεοναζων κεκαυτηριασται την συνειδησιν, καθως
οριζεται ο Ἀποστολος. Ὁ μεν γαρ ταις ηδοναις ανεδην εκκεχυται, ο δε και τον γαμον
ισα τηι μοιχειαι βδελυσσεται. Ἡ δε δια μεσου τουτων θεωρουμενη εξις σωφροσυνη
εστιν.
2.290 Ἐπει δε, καθως φησιν ο Κυριος, ο κοσμος ουτος εν τωι πονηρωι κειται,
αλλοφυλον δε τοις επομενοις τωι νομωι το τηι αρετηι αντικειμενον, οπερ εστιν η
πονηρια, ο δια του κοσμου τουτου κατα τον βιον οδοιπορων ασφαλως την
αναγκαιαν ταυτην της αρετης διανυσει πορειαν, ει την λεωφορον οντως την υπο της
αρετης τριφθεισαν τε και λευκαινομενην οδον φυλασσοι, μηδαμου προς τας παρα
κειμενας ανοδιας δια κακιαν παρατρεπομενος. 2.291 Ἐπει δε, καθως ειρηται, τηι
ανοδωι της αρετης και η επιβουλη του αντικειμενου συναναβαινει, καταλληλως
εκαστου της εις το κακον παρατροπης τας αφορμας εξευρισκουσα, τοτε προς μειζον
του λαου εν τωι κατα Θεον βιωι αυξησαντος, αλλης επιβουλης ο αντικειμενος απτεται
κατα τους δεινους τα πολεμικα, οι την κατα στομα παραταξιν των πλεονεκ τουντων
κατα την δυναμιν δυσκαταγωνιστον κριναντες, λοχοις τισι και ενεδραις
καταστρατηγουσι τον αντικειμενον. Ουτως ο της κακιας στρατηγος επι των νομωι
και αρετηι δυναμωθεντων ουκετι κατα προσωπον αντεξαγει την δυναμιν, αλλ'
ενεδραις τισι κατα το αφανες την επιβουλην εξεργαζεται. 2.292 Καλει τοινυν εις
συμμαχιαν κατα των επιβουλευομενων παρ' αυτου την γοητειαν, ην η μεν ιστορια
φησι μαντιν ειναι τινα και οιωνιστην εκ τινος ενεργειας δαιμονων βλαπ τικην
δηπου δυναμιν εχοντα κατα των υπεναντιων και μισθωθεντα παρα του κρατουντος
των Μαδιανιτων εφ' ωι τε βλαψαι δια καταρας τους τωι Θεωι ζωντας τουτον τρεψαι
την καταραν εις ευλογιαν. Ἡμεις δε νοουμεν δια του ακο λουθου των
προτεθεωρημενων το μηδε την γοητειαν ενεργον κατα των εν αρετηι ζωντων ειναι,
αλλα πασης υπερισχυειν επιβουλης τους δια της θειας βοηθειας ωχυρωμενους. 2.293
Το γαρ την οιωνοσκοπικην επιτηδευειν μαντειαν τον μνημονευ θεντα μαρτυρειται
παρα της ιστοριας εν οις φησιν τα τε μαντεια δια χειρος εχειν αυτον και παρα των
οιωνων συμβουλευεσθαι και προ γε τουτων οτι δια του ογκηθμου της ονου τα περι
της προκειμενης αυτωι σπουδης εδιδασκετο, ης τον φθογγον, δια το συνηθως αυτον
ταις των αλογων φωναις κατα τινα δαιμονιαν ενεργειαν συμβουλευεσθαι, ως
εναρθρον η Γραφη διηγησατο, ενδεικνυμενη οτι τους προειλημμενους τηι τοιαυτηι
των δαιμονων απατηι μεχρι τουτων φθανειν ως αντι λογου δεχεσθαι την εκ της
ποιας παρατηρησεως γενομενην αυτοις εκ της φωνης των αλογων διδασκαλιαν, ηι
προσχων, δι' αυτων ων ηπατατο το αμαχον της καθ' ων εμισθωθη δυναμεως
εξεπαιδευθη. 2.294 Και γαρ εν τηι ευαγγελικηι ιστοριαι παρεσκευαστο μεν 2.294 εις
αντιστασιν της του Κυριου εξουσιας το συγκροτημα των δαιμονων, η λεγεων.
Πλησιασαντος δε του εχοντος κατα παντων το κρατος, βοαι την υπερεχουσαν
δυναμιν και ουκ επικρυπτεται την αληθειαν, οτι ουτος εστιν η θεια φυσις, ο εν τοις
καθηκουσι χρονοις επαξων τοις ημαρτηκοσι την κολασιν. Λεγει γαρ η των δαιμονων
φωνη· οιδαμεν σε τις ει, ο αγιος του Θεου, και οτι ηλθες προ καιρου βασανισαι ημας.
Ὃ δη και τοτε εγενετο, της παρεπομενης τωι μαντει δαιμονιας δυναμεως το αμαχον
τε και ανανταγωνιστον του λαου τον Βαλααμ διδασκουσης. 2.295 Ἡμεις δε φαμεν,
τοις προεξητασμενοις την ιστοριαν αρμοζοντες, κατα των εν αρετηι ζωντων τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

καταρασθαι βουλομενον μηδεμιαν δυνασθαι προΐεσθαι φωνην λυπηραν τε και
απεμφαινουσαν, αλλα τρεπειν την καταραν εις ευλογιαν. Ὃ δε νοουμεν τοιουτον
εστιν οτι των κατ' αρετην ζωντων ο της λοιδοριας μωμος ουχ απτεται. 2.296 Πως
γαρ επι πλεονεξιαι ο ακτημων λοιδορηθησεται; πως δε τις επιθρυλλη σει την
ασωτιαν τωι ανακεχωρημενωι και ιδιαζοντι, η τον θυμον τωι πραωι, η τον τυφον τωι
μετριοφρονι, η αλλο τι των επιμωμων τοις εκ των εναντιων γινωσκομενοις, οις ο
σκοπος εστιν αληπτον παρεχειν τωι μωμωι τον βιον, ινα, καθως φησιν ο Ἀποστολος,
ο εξ εναντιας εντραπηι μηδεν εχων λεγειν; ∆ια τουτο φησιν η φωνη του εις καταραν
παρειλημ μενου· πως αρασομαι ον μη αραται Κυριος; τουτεστι· πως λοιδορησομαι τωι
μη δεδωκοτι της λοιδοριας την υλην, ωι δια το προς τον Θεον βλεπειν ατρωτος εστιν
εις κακιαν ο βιος; 2.297 Ου μην, επειδη τουτου διημαρτεν ο της κακιας ευρετης,
καθολου της κατα των επιβουλευομενων επινοιας επαυσατο, αλλα προς το ιδιον
παλαισμα την επινοιαν τρεπει, παλιν δι' ηδονης προς το κακον δελεαζων την φυσιν.
Ὄντως γαρ πασης κακιας οιον τι δελεαρ η ηδονη προβληθεισα ευκολως τας
λιχνοτερας ψυχας επι το αγκιστρον της απωλειας εφελκεται. Μαλιστα δε πως δια
της ακολαστου ηδονης αφυλακτως η φυσις προς το κακον παρασυρεται. 2.298 Ὃ δη
και τοτε εγενετο. Οι γαρ των οπλων υπερισχυσαντες και πασαν την εκ σιδηρου
προσβολην ασθενεστεραν της ιδιας δυναμεως δειξαντες και κατα κρατος την
φαλαγγα των αντικειμενων τρεψαμενοι, τοις γυναικειοις βελεσι δι' ηδονης
κατετρωθησαν. Και των μεν ανδρων κρειττους, των δε γυναικων ηττους εγενοντο.
Ὁμου τε γαρ ωφθησαν αυτοις αι γυναικες αντι οπλων τας μορφας προβαλλομεναι,
και παραχρημα του τονου της ανδρειας ληθην ελαμβανον τον θυμον εις ηδονην
διαλυσαντες. 2.299 Και οι μεν ησαν εν τουτοις, εν οις εικος ειναι τους τηι αθεσμωι
μιξει των αλλοφυλων επιλυσσησαντας. Ἡ δε προς το κακον οικειοτης της του καλου
συμμαχιας αλλοτριωσις ην. Ευθυς γαρ αυτοις εξεπο λεμωθη το Θειον. Ἀλλ' ουκ
ανεμεινεν ο ζηλωτης Φινεες τηι ανωθεν ψηφωι καθαρθηναι την αμαρτιαν. Ἀλλ'
αυτος εγενετο δικαστης αμα και δημιος.
2.300 Κινηθεις γαρ εις την κατα των λελυσσηκοτων οργην, το του ιερεως
εργον εποιησεν αιματι καθαρισας την αμαρτιαν, αιματι ουκ αναιτιου τινος ζυου του
μηδεν μετεσχηκοτος του της ακολασιας μιασματος, αλλα των εν κακιαι
συνεζευγμενων αλληλοις, εφ' ων η αιχμη κατα ταυτον των δυο σωματων
διεξελθουσα εστησε την της θειας δικης κινησιν, τωι θανατωι των ημαρτηκοτων την
ηδονην καταμιξασα. 2.301 ∆οκει δε μοι συμβουλην τινα ψυχωφελη κατατιθεσθαι
τοις ανθρωποις η ιστορια, δι' ης διδασκομεθα οτι πολλων οντων παθων α τους
λογισμους των ανθρωπων καταγωνιζεται ουδεμιαν καθ' ημων ισχυν ετερον παθος
εχει τοσαυτην, ως προς την νοσον της ηδονης εξισουσθαι. Το γαρ αθροως τους
Ἰσραηλιτας εκεινους, τους και της Αιγυπτιας ιππου κρειττους επιδειχθεντας και των
Ἀμαληκιτων υπερσχοντας και τωι μετ' αυτους εθνει φοβερους φανεντας και μετα
ταυτα της των Μαδιανιτων υπερισχυσαντας φαλαγγος, τουτους ομου τηι θεαι των
αλλοφυλων γυναικων καταδουλωθηναι τηι νοσωι ουδεν ετερον, καθως ειρηται,
δεικνυσιν η το δυσμαχον ειναι τινα και δυσανταγωνιστον πολεμιον ημων την
ηδονην, 2.302 η των αηττητων τοις οπλοις ομου τωι φανηναι κατα κρατησασα το της
ατιμιας ηγειρε κατ' αυτων τροπαιον, υπο μαρτυρι τωι φωτι την αισχυνην αυτων
στηλιτευσασα. Βοσκηματα γαρ δι' εαυτης τους ανθρωπους απεδειξεν, ους η
κτηνωδης και αλογος προς την ακολασιαν ορμη εκλαθεσθαι της ανθρωπινης
ανεπεισε φυσεως, μηδ' επι κρυπτομενους το αγος, αλλ' εμπομπευοντας τηι ατιμιαι του
παθους και εγκαλλωπιζομενους τωι της αισχυνης μιασματι, συων δικην αναφανδον
εν ταις αλληλων οψεσι τωι της ακαθαρσιας βορβορωι εγκαλινδουμενους. 2.303 Τι ουν
τωι διηγηματι παιδευομεθα; Το μαθοντας ημας οσην ισχυν προς το κακον η της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

ηδονης εχει νοσος, ως οτι μαλιστα πορρω του τοιουτου γειτονηματος τον εαυτων
αποικιζειν βιον, ως αν μη τινα παροδον καθ' ημων λαβοι η νοσος, οιον τι πυρ δια
του προσεγγισμου την πονηραν φλογα κατεργαζομενον. Τουτο γαρ διδασκει λεγων
εν τηι Σοφιαι Σολομων μη επιψαυειν του ανθρακος γυμνωι τωι ποδι μηδε πυρ τωι
κολπωι εναποτιθεσθαι, ως εφ' ημιν ον εν απαθειαι μενειν εως αν πορρωθεν ωμεν του
υπεκκαιοντος. Ει δε κατα τουτο γενοιμεθα ως επιψαυσαι της διακαους ταυτης
θερμοτητος, εγκολπιον το πυρ της επιθυμιας γενησεται και ουτως επακολουθησει
και τωι ποδι η καυσις και η διαφ θορα τωι κολπωι. 2.304 Ἐν δε τωι Ευαγγελιωι ο Κυριος
τηι ιδιαι φωνηι, ως αν πορρωθεν φυλαχθειημεν του τοιουτου κακου, καθαπερ τινα
ριζαν του παθους την δια του ιδειν εγγινομενην επιθυμιαν εξετεμε, διδασκων οτι ο
τηι οψει το παθος παρα δεξαμενος οδον διδωσι καθ' εαυτου τηι νοσωι. Τα γαρ πονηρα
των παθηματων λοιμου δικην επειδαν απαξ των καιριων κατακρατησηι, τωι θανατωι
παυεται μονωι. 2.305 Ἀλλ' ουδεν, οιμαι, χρη μηκυνειν τον λογον, παντα του
Μωυσεως τον βιον εις αρετης υποδειγμα προτιθεντα τοις εντυγχανουσι. Τωι γαρ
προς την υψηλοτεραν ζωην εαυτον ανατειναντι, ου μικρα γενοιτ' αν προς την
αληθη φιλοσοφιαν εφοδια τα ειρημενα. Τωι δε μαλακιζομενωι προς τους υπερ της
αρετης ιδρωτας, καν πολλαπλασια γραφηι των ειρημενων, ουδεν αν εκ του πληθους
γενοιτο κερδος. 2.306 Πλην, ως αν μη του κατα το προοιμιον διορισμου ληθη
γενοιτο, εν οις ημιν ο λογος διισχυριζετο τοιουτον ειναι τον τελειον βιον, ου
μηδεμια περιγραφη τελειοτητος κωλυει την προοδον, αλλ' η προς το κρειττον αει
γινομενη του βιου επαυξησις οδος εστι τηι ψυχηι προς τελειωσιν, καλως αν εχοι, προς
το περας του βιου Μωυσεως αγαγοντας τον λογον, ασφαλη δειξαι τον αποδοθεντα
ημιν ορον της τελειοτητος. 2.307 Ὁ γαρ δια τοσουτων αναβασεων παρα παντα τον
βιον υψουμενος ουκ ηπορησε γενεσθαι παλιν εαυτου υψηλοτερος, ως αν, οιμαι, δια
παντων αετου δικην υπερνεφης αυτου θεωροιτο η ζωη και μετεωρος, περι τον
αιθερα της νοητης αναβασεως ελισσομενη. 2.308 Ἐτεχθη, οτε το τεχθηναι τον
Ἑβραιον παρα τοις Αιγυπτιοις αδικημα εδοξε. Του τυραννου τοτε νομωι τον τεχθεντα
κολαζοντος κρειττων γινεται του φθοροποιου νομου, περισωθεις τα μεν πρωτα παρα
των γεννησαμενων, μετα ταυτα δε παρ' αυτων των τεθεικοτων τον νομον. Και οις ο
θανατος αυτου νομωι κατεσπουδασθη, ουτοι ου της ζωης μονον, αλλα και της
ευδοκιμου τροφης πασαν εισηνεγκαντο προνοιαν, δια πασης σοφιας αγαγοντες τον
νεον. 2.309 Κρειττων μετα ταυτα γινεται της ανθρωπινης τιμης και της βασιλικης
αξιας υπερτερος, ισχυροτερον ειναι και βασιλικω τερον κρινας αντι των δορυφορων
και του βασιλικου κοσμου την της αρετης φρουραν εχειν και τωι ταυτης κοσμωι
εγκαλλωπιζεσθαι.
2.310 Μετα τουτο περισυζεται τον ομοφυλον και καταβαλλει τηι πληγηι τον
Αιγυπτιον, νοουντων ημων δια της εξεταστικης θεωριας τον τε εχθρον της ψυχης
και τον φιλον. Ειτα διδασκαλον των υψηλων μαθηματων ποιειται την ησυχιαν και
ουτω φωτιζεται την διανοιαν τωι φωτι τωι εκ της βατου εκλαμψαντι. Και τοτε
σπουδην ποιειται κοινωνησαι τοις ομοφυλοις των θεοθεν αυτωι γεγενημενων
καλων. 2.311 Ἐν τουτοις διπλην εποιησατο της δυναμεως την επιδειξιν, την μεν
αμυντικην κατα των εναντιων εν πολυτρο ποις τε δειξας και επαλληλοις ταις
πληγαις, την δε ευεργε τικην επι των ομοφυλων. ∆ιαγει δια του πελαγους τον
τοσουτον λαον ποδι, ου στολον εαυτωι νηων παρασκευασας, αλλα την πιστιν αυτοις
προς τον διεκπλουν ναυπηγησαμενος, χερσον ποιει τοις Ἑβραιοις τον βυθον,
θαλασσαν δε τοις Αιγυπτιοις την χερσον. 2.312 Ἦισε τα επινικια. Ὡδηγηθη τωι
στυλωι. Ἐφωτισθη τωι ουρανιωι πυρι. Τραπεζαν εκ της ανωθεν τροφης εαυτωι
παρεστησατο. Της πετρας ενεφορηθη. Τας χειρας ανετεινεν επι τηι των Ἀμαληκιτων
απωλειαι. Προσβαινει τωι ορει. Ἐν γνοφωι γινεται. Σαλπιγγος ηκουσε. Τηι θειαι φυσει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

προσηγγισεν. Ὑπο της ανω σκηνης περιεσχεθη. Την ιερωσυνην εκοσμησε. Την
σκηνην επηξατο. Τοις νομοις την ζωην διωρθωσατο. Τους τελευταιους πολεμους
κατα τον ειρημενον τροπον κατωρθωσεν. 2.313 Ἐπι τελει των κατορθωματων την
ακολασιαν δια της ιερωσυνης εκολασε. Τουτο γαρ η δια του Φινεες γενομενη κατα
του παθους οργη υπηινιξατο. Ἐπι πασι τουτοις, προσεισι τωι ορει της αναπαυσεως.
Ουκ επιβαινει της κατω γης προς ην ο κατω λαος εξ επαγγελιας εωρα. Ου γευεται
γηΐνης ετι τροφης ο τηι ανωθεν επιρρεουσηι ζην μελετησας, αλλ' ανω γενομενος κατ'
αυτην του ορους την ακρωρειαν, ωσπερ τις ανδριαν τοποιος επιστημων, ολον
εαυτου τον ανδριαντα του βιου εξεργασαμενος ακριβως, επι τωι ακρωι της
κατασκευης ουχι τελευτην, αλλα κορυφην τωι εργωι επεθηκε. 2.314 Τι γαρ φησι περι
αυτου η ιστορια; Ὅτι ετελευτησε Μωυσης οικετης Κυριου δια ρηματος Θεου, και
ουδεις εγνω την ταφην αυτου, και οι οφθαλμοι αυτου ουκ ημαυρω θησαν, και το
προσωπον αυτου ουκ εφθαρη. ∆ιδασκομεθα γαρ δια τουτων οτι δια τοσουτων
κατορθωματων γενομενος τοτε αξιουται του υψηλου τουτου ονοματος, ωστε
οικετης κληθηναι Θεου, οπερ εστιν ισον ειπειν οτι παντος κρειττων εγενετο. Ου γαρ
αν τις Θεωι δουλευσειε μη των εν τωι κοσμωι παντων κρειττων γενομενος. Τουτο δε
αυτωι και τελος εστι του κατ' αρετην βιου δια ρηματος Θεου κατορ θουμενον, ο δη
τελευτην η ιστορια λεγει, τελευτην ζωσαν, ην ου διαδεχεται ταφος, ηι ουκ
επιχωννυται τυμβος, η τοις οφθαλμοις αμαυροτητα και τωι προσωπωι διαφθοραν ουκ
επαγουσα. 2.315 Τι ουν παιδευομεθα δια των ειρημενων; Προς εν τελος δια του βιου
βλεπειν το του Θεου οικεται δια των βεβιωμενων κληθηναι. Ὅταν γαρ παντας τους
εχθρους καταγωνισηι, τον Αιγυπτιον, τον Ἀμαληκιτην, τον Ἰδουμαιον, τον
Μαδιανιτην, και περασηις το υδωρ και φωτισθηις τηι νεφεληι και γλυκανθηις δια του
ξυλου και πιηις της πετρας και της ανωθεν γευσηι τροφης και δια της καθαροτητος τε
και αγνειας οδοποιησηις σεαυτωι την επι το ορος ανοδον κακει γενομενος κατηχηθηις
το θειον μυστηριον τηι των σαλπιγγων ηχηι και εν τωι δυσθεωρητωι γνοφωι δια
πιστεως τωι Θεωι προσεγγισηις κακει διδαχθηις τα της σκηνης μυστηρια και το της
ιερωσυνης αξιωμα, 2.316 οταν γενηι των σων καρδιων λαοξοος, ωστε εν ταυταις
παρα του Θεου τα θεια λογια εγχαραξαι, οταν το του χρυσου ειδωλον εξαφανισηις,
τουτεστι εαν την πλεονεκτικην επιθυμιαν εξαλειψηις του βιου, οταν τοσουτον
υψωθηις, ωστε αμαχος φανηναι τηι γοητειαι του Βαλααμ (γοητειαν δε ακουσας,
νοησον μοι την ποικιλην της ζωης ταυτης απατην, δι' ης οι ανθρωποι, καθαπερ τινι
Κιρκαιωι κρατηρι φαρμακευομενοι, της ιδιας εκσταντες φυσεως εις αλογων μορφας
μεταπλαττονται), οταν δια παντων γενηι τουτων και βλαστησηι εν σοι της ιερωσυνης
η ραβδος, η μηδεμιαν τινα γης ικμαδα προς την βλαστην εφελκομενη, αλλ' οικοθεν
του καρπου την δυναμιν εχουσα και καρπου καρυΐνου, ου η μεν πρωτη εντευξις
πικρα τε και κατεστυμμενη, το δε εγκειμενον ηδυ και εδωδιμον, οταν παν το
επανισταμενον κατα του σου αξιωματος εις αφανισμον χωρησηι, κατα τον ∆αθαν
υπογειον γενομενον η εκδαπανηθεν τωι πυρι κατα τον Κορε, τοτε προσεγγισεις τωι
τελει. 2.317 Τελος δε λεγω ου ενεκα παντα γινεται, οιον τελος της γεωργικης η
απολαυσις των καρπων, τελος της κατασκευης του οικου η οικησις, τελος της
εμποριας ο πλουτος και των εν τοις αγωσι πονων ο στεφανος. Ουτω και της υψηλης
πολιτειας τελος το κληθηναι οικετην Θεου, ωι συνθεωρειται το μη υποχωσθηναι τωι
τυμβωι, τουτο δε εστι το γυμνην τε και απεριττον των πονηρων εφολκιων την ζωην
γενεσθαι. 2.318 Της δε δουλειας ταυτης και ετερον γνωρισμα φησιν ο λογος το μητε
οφθαλμον αμαυρωθηναι, μητε προσωπον διαφθαρηναι. Ὁ γαρ εν φωτι δια παντος
ων οφθαλμος πως αμαυρωθησεται δια σκοτους ου ηλλοτριωται; Και ο την
αφθαρσιαν εν πασηι τηι ζωηι κατορθωσας ουδεμιαν παντως φθοραν εφ' εαυτου
παραδεχεται. Ὁ γαρ αληθως κατ' εικονα Θεου γεγονως και μηδαμου παρατραπεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

του θειου χαρακτη ρος εφ' εαυτου τα γνωρισματα φερει και συμβαινει δια παντων
τηι ομοιωσει προς το αρχετυπον, τωι αφθαρτωι τε και αναλ λοιωτωι και πασης αμιγει
κακιας την ιδιαν ψυχην καλλωπιζων. 2.319 Ταυτα σοι, ω ανθρωπε του Θεου, περι
της του βιου του κατ' αρετην τελειοτητος, Καισαριε, ο βραχυς ημων ουτος
υποτιθεται λογος, οιον τι πρωτοτυπον εν μορφηι καλλους τον του μεγαλου
Μωυσεως υπογραψας σοι βιον, εφ' ωι τους καθ' εκαστον ημων δια της των
επιτηδευματων μιμησεως εν εαυτοις μεταγραφειν του προδειχθεντος ημιν καλλους
τον χαρακτηρα. Του γαρ κατωρθωκεναι τον Μωυσεα την ενδεχομενην τελειοτητα
τις αν ημιν αξιοπιστοτερος ευρεθειη μαρτυς της θειας φωνης η φησι προς αυτον οτι·
εγνων σε παρα παντας, αλλα και το φιλον αυτον ονομασθηναι Θεου παρ' αυτου του
Θεου και το συναπολεσθαι μαλλον ελομενον μετα παντων, ει μη κακεινοις εφ' οις
επλημμελησαν ιλεωθειη δι' ευμενειας το Θειον, στησαι κατα των Ἰσραηλιτων την
οργην, την ιδιαν του Θεου κρισιν παρατρεψαντος, ινα μη λυπησηι τον φιλον. Και
παντα τα τοιαυτα μαρτυρια σαφης εστι και αποδειξις του προς τον ακροτατον της
τελειοτητος ορον αναβεβηκεναι του Μωυσεως τον βιον. 2.320 Ἐπει ουν τουτο παρ'
ημων το ζητουμενον ην τι το τελειον της εναρετου πολιτειας εστιν, ευρεθη δε δια
των ειρημενων το τελειον, ωρα σοι, ω γενναιε, προς το υποδειγμα βλεπειν και τα δι'
υψηλοτερας αναγωγης θεωρηθεντα περι των ιστορικως ειρημενων· επι τον ιδιον
μεταφεροντα βιον γνωσ θηναι τε υπο του Θεου και φιλον γενεσθαι αυτου. Τουτο γαρ
εστιν ως αληθως η τελειοτης το μηκετι δουλοπρεπως φοβωι κολασεως του κατα
κακιαν βιου χωριζεσθαι, μηδε τηι των μισθων ελπιδι το αγαθον ενεργειν,
πραγματευτικηι τινι και συναλλαγματικηι διαθεσει κατεμπορευομενους της εναρετου
ζωης, αλλ' υπεριδοντας παντων και των εν επαγγελιαις δι' ελπιδος αποκειμενων,
μονον ηγεισθαι φοβερον το της φιλιας του Θεου εκπεσειν, και μονον τιμιον τε και
ερασμιον εαυτοις κριναι το φιλον γενεσθαι Θεωι, οπερ εστι, κατα γε τον εμον λογον,
η τελειοτης του βιου, 2.321 ο τι δ' αν παρα σου προς το μεγαλοπρεπεστερον τε και
θειοτερον επαρθεισης σοι της διανοιας ευρεθηι (πολλα δε, ευ οιδα, ευρεθησεται),
κοινον παντως εσται το κερδος εν Χριστωι Ἰησου, αμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52


