Contra Julianum imperatorem i
ΛΟΓΟΣ ∆ʹ.
Κατα Ἰουλιανου Βασιλεως Στηλιτευτικος πρωτος.
Αʹ. Ἀκουσατε ταυτα, παντα τα εθνη, ενωτι σασθε παντες οι κατοικουντες την
οικουμενην· καλω γαρ απαντας, ωσπερ εξ αποπτου τινος και μεσαιτατης περιωπης,
μεγαλωι και υψηλωι τωι κηρυγματι· ακουσατε, λαοι, φυλαι, γλωσ σαι, παν γενος
ανθρωπων, και ηλικια πασα, οσοι τε νυν εστε, και οσοι γενησεσθε· και ιν' ηι μοι
μειζον το κηρυγμα, πασα δυναμις των ουρανων, παντες αγγελοι, οις εργον η του
τυραννου καταλυσις, ου τον Σηων καθελουσι τον βασιλεα των Ἀμοῤ ραιων, ουδε
τον Ὢγ βασιλεα της Βασαν, μικρους δυ ναστας, και μικρον μερος της οικουμενης κα
κουντας τον Ἰσραηλ· αλλα τον δρακοντα, τον αποστα την, τον νουν τον μεγαν, τον
Ἀσσυριον, τον κοινον απαντων εχθρον και πολεμιον, τον πολλα μεν επι γης
μανεντα και απειλησαντα, πολλην δε αδικιαν εις το υψος λαλησαντα τε και
μελετησαντα.
Βʹ. Ἄκουε, ουρανε, και ενωτιζου, γη· καιρος γαρ μοι τα αυτα τωι
μεγαλοφωνοτατωι των προφητων 35.533 Ἠσαΐαι συμφθεγξασθαι. Πλην οσον ο μεν
επι τωι Ἰσραηλ αθετησαντι ταυτα καλει και μαρτυρεται· εγω δε επι τυραννωι, και
αθετησαντι και πεσοντι πτωμα της ασεβειας αξιον.
Γʹ. Ἄκουε, και η του μεγαλου Κωνσταντιου ψυχη, ει τις αισθησις, οσαι τε προ
αυτου βασι λεων φιλοχριστοι· του δε και παντων μαλιστα, οσωι τηι Χριστου
κληρονομιαι συναυξηθεις, και αυξη σας ταυτην εις δυναμιν, και χρονωι
βεβαιωσαμενος, ωστε και παντων δια τουτο γενεσθαι των πωποτε βασιλεων
ονομαστοτατος, (ω της επηρειας!) αγνοημα ηγνοησε σφοδρα της οικειας ευσεβειας
αν αξιον· ελαθεν επιτρεφων Χριστιανοις τον Χριστου πολεμιον, και τουτο μονον
των απαντων ου καλως εφιλανθρωπευσατο, και σωσαι και βασιλευσαι τον κακως
και σωθεντα και βασιλευσαντα· και δια τουτο μαλιστα αν ησθειη, ωσπερ τηι
καταλυσει της ασεβειας, και τοις Χριστιανων πραγμασιν εις το αρχαιον
επανελθουσιν, ουτω δη και τωι λογωι. Λο γον γαρ αναθησω τωι Θεωι χαριστηριον,
πασης αλο γου θυσιας ιερωτερον τε και καθαρωτερον, ου κατα τους εναγεις εκεινου
λογους και ληρους, και τας εναγεστερας θυσιας, ων η περιουσια και το δυ νατον
ασεβειας ην δυναμις, και ασοφος, ιν' ουτως ονομασω, σοφια· επει και πασα η του
αιωνος τουτου δυναμις τε και παιδευσις εν σκοτει διαπορευο μενη, και του της
αληθειας φωτος ποῤρω πιπτουσα· εκεινη μεν δη τοιαυτη και παρα τοιουτοις, και
τοιαυ τας εχουσα τας επικαρπιας, ωσει χορτος ταχυ απο ξηραινομενη, και ωσει
λαχανα χλοης ταχυ αποπι πτουσα, και συναπιουσα τοις πατρασιν απολλυμενοις μετ'
ηχου, και περιφανεστεροις την πτωσιν η την ασεβειαν.
∆ʹ. Ἐμοι δε θυοντι θυσιαν αινεσεως σημερον, και την αναιμακτον των λογων
τιμην αναπτοντι, τις θεατρον περιστησει τηι χαριτι παρισουμενον; η τις συνηχησει
γλωσσα τοσουτον, οποσον και βουλο μαι; Τις ακοη τωι λογωι συμπροθυμηθησεται;
Και γαρ ου τωι Λογωι μονον η δια λογου χαρις οικειοτατη μετα των αλλων ων
ονομαζεται, και ταυτηι χαιροντι τηι προσηγοριαι διαφεροντως και τηι δυναμει της
κλησεως· αλλα κακεινωι πρεπουσα δικη, λογωι 35.536 κολαζεσθαι υπερ της εις
λογους παρανομιας· ων κοινων οντων λογικοις απασιν, ως ιδιων αυτου, Χριστιανοις
εφθονησεν, αλογωτατα περι λογων δια νοηθεις, ο παντων, ως ᾤετο, λογιωτατος.
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Εʹ. Πρωτον μεν, οτι κακουργως την προσηγοριαν μετεθηκεν επι το δοκουν,
ωσπερ της θρησκειας οντα τον Ἕλληνα λογον, αλλ' ου της γλωσσης· και δια τουτο,
ως αλλοτριου καλου φωρας, των λογων ημας απηλασεν· ωσπερ αν ει και τεχνων
ειρξεν ημας, οσαι παρ' Ἕλλησιν ευρηνται, και τουτο διαφερειν αυτωι δια την
ομωνυμιαν ενομισεν· επειτα, οτι λανθανειν ημας υπελαβεν, ουκ αγαθου τινος των
πρωτων αποστερησειν μελλων, οι γε και σφοδρα τουτους περιφρονουμεν τους
λογους· αλλα τους ελεγ χους της ασεβειας φοβουμενος, ωσπερ εν τηι κομψειαι της
λεξεως την ισχυν εχοντας, αλλ' ουκ εν τηι γνωσει της αληθειας και τοις
ενθυμημασιν, ων επισχειν ημας αδυνατωτερον η τον Θεον ομολο γειν γλωσσαν
εχοντας· επει και τουτο μετα των αλλων ιερουργουμεν τον λογον, ωσπερ τα
σωματα, ηνικα αν και τουτοις αγωνιζεσθαι δεηι περι της αλη θειας· ωστε ο τουτο
προσταξας Ἀττικιζειν μεν εκω λυσε, το δε αληθευειν ουκ επαυσε· και το μεν εαυ του
σαθρον ηλεγξε, τους ελεγχους δε ου διεφυγεν· οτι μη και μαλλον τουτοις εαυτον
υποθεις ηγνοησεν.
ς ʹ. Ου γαρ θαῤρουντος ην ουτε τοις υπερ της θρησκειας δικαιοις, ουτε τοις
λογοις αυτοις το τους ημετερους επισχειν λογους· ωσπερ αν ει τις κρα τιστον εαυτον
νομιζοι των αθλητων, και αξιοιη κατα παντων κηρυττεσθαι, μηδενα των γενναιων
αγωνι ζεσθαι, μηδε καταβαινειν εις το σταδιον επιταξας, η τι των μελων περικοψας,
οπερ ανανδριας μαλλον η ρωμης τεκμηριον. Κατα γαρ των αγωνιζομενων, ου των
ανω καθεζομενων οι 35.537 στεφανοι· και των πασηι τηι ρωμηι χρωμενων, ου των
περιηιρημενων το πολυ της δυναμεως. Ει δε ολως συμμιξαι και εις χειρας ελθειν
εφοβηθης, αυτωι τουτωι την ητταν εδειξας, και νικαιν υπηρξε μοι μηδε ηγωνισμενωι,
ον ηγωνισω μη αγωνισασθαι. Ταυτα μεν ο σοφος ημιν βασιλευς τε και νομοθετης,
ωσπερ ινα μηδεν αυτου της τυραννιδος αμοιρον ηι, και προκηρυξηι την αλογιαν εν
αρχηι της εαυτου βασιλειας, τυραννησας προ των αλλων τους λογους· ημιν δε καλον
και υπερ των λογων αυτων ομολογειν τωι Θεωι χαριν, την ελευθεριαν απολαβον
των· και μαλιστα μεν και τοις αλλοις τιμαιν αυτον αναθημασι φειδομενους μηδενος,
μητε χρημα των μητε κτηματων, α, του καιρου γενομενα και της τυραννιδος, η
φιλανθρωπια του Θεου διεσωσατο, τιμαιν δε προ των αλλων τοις λογοις, τηι δικαιαι
καρ ποφοριαι και κοινηι παντων, οσοι της χαριτος μετει ληφασιν. Ἀλλ' ο μεν υπερ
των λογων λογος το σουτος· ινα μη, μακροτερον αποτεινοντες, εξω του καιρου
πιπτωμεν, και αλλο τι μαλλον σπου δαζειν δοκωμεν η ου χαριν συνεληλυθαμεν.
Ζʹ. Ἤδη δε μοι πηδαι και ιεται προς πανηγυρισμον ο λογος, και τοις
ορωμενοις συμφαιδρυνεται, και καλει παντας εις χορειαν πνευματικην, οσοι τε
νηστειαις και κλαυθμωι, και δεησει προσεκειντο, νυκτος και ημερας αιτουμενοι
λυτρωσιν των κατεχοντων ανιαρων, και δεξιον εν τοις κακοις φαρ μακον, την ου
καταισχυνουσαν ελπιδα ποιουμενοι· οσοι τε, μεγαλους ανατλαντες αγωνας και
αθλους, και πολλαις πληγεντες και χαλεπαις του καιρου προσ βολαις, θεατρον
εγενηθησαν τωι κοσμωι, και αγγε λοις, και ανθρωποις, κατα την του Ἀποστολου
φωνην· και τα μεν σωματα καμνοντες, τας δε ψυχας αηττητοι διαμειναντες, και
παντα ισχυοντες εν τωι δυναμουντι αυτους Χριστωι· οσοι τε, κοσμικην αποθεμενοι
κακιας υλην και δυναστειαν, η την αρπα γην των υπαρχοντων μετα χαρας
προσδεξαμενοι, η της εαυτων, ο δη λεγεται, φυγαδευθεντες αδικως, η ανδρων, η
γυναικων, η γονεων, η τεκνων, η οσοις αλλοις ονομασι της μικρας οικειοτητος
κατεχομεθα, τουτων προς ολιγον διαζευχθεντες, και τωι Χριστου 35.540
καρποφορησαντες αιματι τα υπερ Χριστου παθη, νυν αν εκεινο λεγοιεν και αιδοιεν εν
καιρωι, το, Ἐπεβιβασας ανθρωπους επι τας κεφαλας ημων· διηλθομεν δια πυρος και
υδατος· και εξηγαγες ημας εις αναψυχην.
 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ηʹ. Καλω και την ετεραν μοιραν εις την πανηγυ ριν, οσοι, τον μεν των ολων
ομολογουντες Θεον, και μεχρι τουτου τους λογισμους υγιαινοντες τοις δε της
προνοιας λογοις ουκ εμβατευοντες, εκ των εναντιων πολλακις τα βελτιω
διοικουμενης, και τηι χρηστοτητι προκαλουμενης την επανορθωσιν, αλλα δια
πτωχειαν ψυχης και κουφοτητα, εν τωι υπερ ηφανευεσθαι τον ασεβη τους λογισμους,
εμπυριζο μενοι τε και αναπτομενοι, και ειρηνην αμαρτωλων ου φεροντες, ο δη
φησιν ο ψαλμος, ουδ' υπομενοντες του Θεου την βουλην, και προς το περας μακροθυ
μουντες· δουλοι δε οντες αει των παροντων και των ορωμενων, τοις τοιουτοις
θαυμασι βεβαιουνται προς την αληθειαν.
Θʹ. Καλω και τας επτοημενας ψυχας περι την του κοσμου τουδε σκηνην και
το μεγα θεατρον· και καλω γε τοις Ἡσαΐου ρημασι· Γυναικες ερχομεναι απο θεας,
δευτε, και το της ψυχης ομμα εκ της εξω περιπλανησεως επιστρεψασαι, σχολασατε
και γνωτε, οτι αυτος εστιν ο Θεος, υψουμενος εν τοις εθνεσιν, υψουμενος εν τηι γηι,
αει ποτε εν πασιν οις εποιησε θαυμασιοις και τερασι, και τοις νυν εναργεστερον.
Ιʹ. Ειθε μοι του χορου μερος ην κακεινο το συστημα, ο, συν ημιν τεως τωι Θεωι
προσαιδον ου κιβδηλον ωιδην, ουδε αδοκιμον, αλλα και της δεξιας ποτε στασεως
αξιουμενον, πιστευω δε, οτι και μετ' ολιγον αξιωθησομενον, ουκ οιδ' ο τι παθον,
εξαιφνης μεθαρμοζεται τε και μεταταττεται· και ουδε υπο της κοινης ευφροσυνης, ο
και θαυμαζω μαλλον. εις ταυτον ερχεται· αλλ' ιδιαν ιστησιν ουκ ευρυθμον τινα
ταυτην χορειαν, ουδε εναρμονιον· τοσουτον γαρ ισως ειπειν και αυτοι δωσουσιν·
αλλ' οποιαν και τινα; ει και κινειται λεγειν ο ζηλος, αλλ' η πιστις κρατει· και καθεξω
του λογου το αηδες αιδοι της ελπιδος. Ἔτι μου περιεπω τα μελη· ετι διδωμι πλεον τηι
πριν αγαπηι της παρουσης υπεροψιας· και δια τουτο γινομαι μακροθυμοτερος, ιν'
ονειδισω θερ μοτερον. 35.541
ΙΑʹ. Μιαν μοιραν, εν ψυχων γενος αποκηρυττω της πανηγυρεως, στενων μεν
και αλγων, και ουδε επαΐον τας ισως πενθων, ουδ' αισθανομενους της εαυ των
απωλειας αποδυρομενος· τουτο γαρ της πληγης αυτων το ελεεινοτατον·
αποκηρυττω δ' ομως, οι, σπαρεντες ουκ επι την στερεαν πετραν και ασειστον, αλλ'
επι την ξηραν τε και αγονον· εισι δε οι τωι λογωι προσελθοντες επιπολαιως και
ολιγοπιστοι, και δια το μη εχειν βαθος γης, ευθεως εξανατειλαντες, και
προκυψαντες, ινα τοις πλησιον αρεσωσιν, επειτα υπο βραχειας του πονηρου
προσβολης και ολιγου πειρασμων καυσωνος, εξηρανθησαν και απεθανον. Και
τουτων ετι χειρους, και μαλλον απο κηρυκτεοι της πανηγυρεως, οσοι μηδε προς
ολιγον αντεβησαν τωι καιρωι, και τοις την κακην αιχμαλω σιαν ημας
αιχμαλωτιζουσιν απο του αναβαντος εις υψος, και καλως ημας αιχμαλωτισαντος·
αλλ' εκ περιουσιας εφανησαν πονηροι τε και ευωνοι, ουδε προς ολιγον αντισχοντες,
ουδε γενομενης τινος αυτοις θλιψεως, η πειρασμου, δια τον Λογον σκανδαλι
σθεντες, αλλα προσκαιρου κερδους, η θεραπειας, η δυναστειας μικρας, οι δειλαιοι
την εαυτων σωτηριαν απεμπολησαντες.
Ιβʹ. Ἐπει δε ανεκαθηραμεν τωι λογωι του χορου το πληρωμα, φερε, οση
δυναμις, αγνισαμενοι και σω ματα, και ψυχας, και μιαν αναλαβοντες φωνην, ενι
συναρμοσθεντες Πνευματι, την επινικιον αιδωμεν εκεινην ωιδην, ην ποτε ηισεν ο
Ἰσραηλ επι τοις Αι γυπτιοις, τηι Ἐρυθραι καλυφθεισι θαλασσηι, εξαρ χουσης Μαριας,
και ανακρουομενης το τυμπανον· Ἄσωμεν τωι Κυριωι· ενδοξως γαρ δεδοξασται·
ιππον και αναβατην εῤριψεν, ουκ εις θαλασσαν, τουτο γαρ μεθαρμοζω της ωιδης,
αλλ' οποι φιλον ην αυτωι, και οπως αυτος εδικαιωσεν· Ὁ ποιων παντα και
μετασκευαζων, ειπε που της εαυτου προ φητειας Ἀμως φιλοσοφων ενθεωτατα· ο
εκτρεπων εις το πρωι σκιαν θανατου, και ημεραν εις νυκτα συσκοταζων, και οιονει
 
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δια κυκλου τινος ευ θυνων και διεξαγων τον απαντα κοσμον, και τα ημετερα,
σαλευομενα τε ομου και μη σαλευομενα, ταις μεταβολαις κινουμενα και
περιτρεπομενα, και αλλοτε αλλως εχοντα· τηι ταξει δε της προνοιας πα για και
ακινητα, καν δια των εναντιων οδευηι, τωι Λογωι μεν δηλων, ημιν δε αγνοουμενων· ο
καθαιρων δυναστας απο θρονων, και ανυπονοητον κοσμων δια 35.544 δηματι· παρα
γαρ της θειας και τουτο λαμβανω Γραφης· ο γονασιν αδυνατουσι θαρσος περιτιθεις,
και συντριβων αμαρτωλου και πονηρου βραχιονας και ταυτα παρ' αλλης ωιδης, οπως
αν εκαστον επιηι τηι μνημηι, πολλων συμπληρουντων μοι την ωιδην, και
συνερανιζοντων τον χαριστηριον· ο διδους ορασθαι του ασεβους και την υπερ τας κε
δρους επαρσιν, και την εις το μηκετι ειναι καθαιρε σιν· οταν αυτου παρελθειν
δυνηθωμεν ταχει και ασ φαλειαι ποδος την ασεβειαν.
ΙΓʹ. Τις ταυτα προς αξιαν ασεται, και διηγησεται των τα θεια διηγουμενων;
Τις λαλησει τας δυ ναστειας του Κυριου, ακουστας ποιησει πασας τας αινεσεις αυτου;
τινα φωνην, η τινα λογου δυ ναμιν εξισωσει τωι θαυματι; Τις συνετριψεν οπλον, και
ρομφαιαν, και πολεμον; Τις συνεθλασε τας κε φαλας των δρακοντων επι του υδατος;
Τις εδωκεν αυτον βρωμα λαοις, οις και παρεδωκε; Τις εστησεν εις αυραν καταιγιδα;
Τις ειπε τηι θαλασσηι, Σιωπα, πεφιμωσο; και, Ἐν σοι συντριβησεται σου τα κυ ματα·
και μεντοι και συντριψας, ουκ επι πολυ με τεωρισθεντα και αναζεσαντα; Τις επανω
οφεων και σκορπιων πατειν εδωρησατο, ουκ ετι λαθρα την πτερ ναν τηρουντων, ως
η κατακρισις, αλλα φανερως επανισταμενων και διαιροντων την κεφαλην, ην πα
τεισθαι κατεδικασθησαν; Τις ο ποιησας κριμα και δικαιοσυνην αδοκητον; Τις ο μη
παντελως επαφεις την ραβδον των αμαρτωλων, αρα θαῤρησαι χρη τωι κληρωι των
δικαιων ειπειν; η, ο τουτου μετριωτε ρον, τωι κληρωι αυτον γινωσκοντων;
Ι∆ʹ. Ου γαρ ως δικαιοι παρεδοθημεν, τουτο γαρ, ολιγοι και ολιγακις· ιν', ως
αθληται γενναιοι, τον πειραστην καταισχυνωσιν· αλλ' ως αμαρ τανοντες
κατεκριθημεν, ειτα ηλεηθημεν κηδεμονι κως τε και πατρικως, οσον σωφρονισθηναι,
πληγεντες, και οσον προς αυτον επιστρεψαι νουθετη θεντες. Ἤλεγξε μεν γαρ, ου τωι
θυμωι δε· και πε παιδευκε μεν, ου τηι οργηι δε· δι' αμφοτερων δεικνυς το
φιλανθρωπον και της υπομνησεως, και της αν εσεως. Τις ο ποιησας εκδικησιν εν
τοις εθνεσιν, ελε γμους εν τοις λαοις, Κυριος κραταιος και δυνατος, Κυριος δυνατος
εν πολεμωι. 35.545
ΙΕʹ. Μιαν ευρισκω φωνην, εν μελος, των παρον των πως αξιον, ην Ἡσαΐας
προ ημων ανεφθεγξατο, σφοδρα τωι νυν καιρωι πρεπουσαν, και τωι μεγεθει της
ευεργεσιας αμιλλωμενην· Ευφραινεσθω ο ουρανος ανωθεν, και αι νεφελαι
ρανατωσαν δικαιο συνην· ρηξατω τα ορη ευφροσυνην, και οι βουνοι αγαλλιασιν·
επει και κτισις πασα, και δυναμεις ου ρανιοι, και των τοιουτων, ως γε δη ο εμος
λογος, συνεπαισθανονται· ου γαρ συστεναζει μονον και συν ωδινει δουλευουσα τηι
φθοραι, τοις κατω λεγω γινο μενοις τε και απογινομενοις, αποκαραδοκουσα το τελος
τουτων και την αποκαλυψιν, ινα και αυτη τοτε τυχηι της ελπιζομενης ελευθεριας, ως
νυν ακουσα τουτοις προσδεδεμενη δια την του δημιουργησαντος δυναμιν, αλλα και
συνδοξαζει και συναγαλλεται τοις του Θεου τεκνοις ευφραινομενοις.
Ις ʹ. Τοιγαρουν, ου γαρ αφεξομαι θειων φωνων θειαν εξηγουμενος δυναμιν,
αγαλλιασθω ερημος, και αν θειτω ως κρινον, η χηρα χθες και πρωην, ως γε εδοκει,
και ανανδρος Ἐκκλησια, και πας ο τωι φθο νερωι και ατερπει χειμωνι της ασεβειας
τεως συν εσταλμενος· οτι ηλεησε Κυριος τον λαον αυτου, και την κληρονομιαν
αυτου ουκ εγκαταλελοιπεν· οτι εποιησε θαυμαστα πραγματα, βουλην αρχαιαν αλη
θινην· η δε ην, ευδοκειν επι τους φοβουμενους αυ τον, και τους ελπιζοντας επι το
ελεος αυτου· οτι συν ετριψε πυλας χαλκας, και μοχλους σιδηρους συν εθλασεν· οτι
 
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δια τας ανομιας ημων εταπεινωθημεν, αλλ' ανεκληθημεν, και, της παγιδος
συντριβει σης, εῤρυσθημεν εν χαριτι του καλεσαντος ημας, και τους ταπεινους τηι
καρδιαι παρακαλουντος Θεου.
ΙΖʹ. Ὁρατε οπως πλεκω την ωιδην θειοις και ρημασι και διανοημασι; και ουκ
οιδ' οπως αλλοτριοις επαι ρομαι τε και καλλωπιζομαι, και ωσπερ ενθους υφ' ηδονης
γινομαι· ατιμαζω δε απαν ταπεινον και αν θρωπινον, αλλα αλλοις συμβιβαζων και
συναρμοζων, και εις εν αγων τα του αυτου Πνευματος;
ΙΕʹ. Προτερον μεν ουν εδεικνυ του Θεου τα θαυμα σια Ἐνωχ μετατιθεμενος,
Ἡλιας αναλαμβανομενος, Νωε διασωζομενος, και διασωζων τα σπερματα των
γενων, εν μικρωι ξυλωι τον κοσμον, φυγοντων οικουμενης επικλυσιν, ιν' η γη
κοσμηθηι παλιν ευσε βεστεροις οικητορσιν· Ἀβρααμ καλουμενος, και παιδι παρ'
ηλικιαν τιμωμενος, εις πιστιν ετερου του επηγ γελμενου σπερματος, και τον
μονογενη προσφερων θυσιαν προθυμον, και ιερειον ξενον αντι του παιδος
κομιζομενος· παραδοξος ασεβων απωλεια, 35.548 πυρι και θειωι κατακλυσθεντων,
ευσεβων κλοπη παραδοξοτερα, στηλη αλος την προς το κακον επιστροφην
θριαμβευουσα· Ἰωσηφ τε πι πρασκομενος, και ερωμενος, και σωφρονων, και παρα
Θεου σοφιζομενος, και ελευθερουμενος, και δυνα στευων, και σιτοδοτων επ'
οικονομιαι μειζονι· Μωυσης θεοφανειας αξιουμενος, και νομοθετουμενος και
νομοθετων, και Θεος Φαραω γινομενος, και προς την γην της επαγγελιας τωι Ἰσραηλ
εξηγουμενος· Αιγυπτιων τε αριθμουμεναι μαστιγες, και σω τηρια των πονουμενων
εν μεσοις τοις Αιγυπτιοις· θαλασσα τε υποχωρουσα ραβδωι, και συνιουσα λογωι, και
τους μεν ως ξηρα παραπεμπουσα, τους δε κατα την φυσιν εαυτης επιῤρεουσα. Ιθʹ.
Ταλλα τε, οσα τουτοις επηκολουθησε, στυ λος νεφελης επισκιαζων ημερας, στυλος
πυρος φωτι ζων νυκτος, και οδηγουντες αμφοτεροι· αρτος υομε νος εν ερημωι, οψον
εξ ουρανου πεμπομενον· ο μεν τηι χρειαι συμμετρος, το δε και υπερ την χρειαν· υδωρ
εκ πετρας, το μεν εκδιδομενον, το δε γλυκαινο μενον· Ἀμαληκ ευχηι
καταπολεμουμενος, και χειρων αποῤρητωι και μυστικωι σχηματι· ηλιος τε ισταμενος,
και σεληνη κατεχομενη, και Ἰορδανης ανακοπτομενος· τειχη κατασειομενα ιερεων
περιοδωι, και σαλπιγγων ηχωι, και αριθμωι δυναμιν εχοντι· γη και ποκος, εναλλαξ
υομενα τε και αβροχα διαμε νοντα· δυναμις εν θριξι, στρατιας ολης αντιῤροπος·
λογαδες ολιγοι λαπτοντες, και νικαιν πιστευομενοι, και νικωντες, κατα τας ελπιδας,
ο βραχυς αριθμος τας πλειονας χιλιαδας. Τι με δει καταριθμειν εκαστα, οσα δι' αυτου
Χριστου κατα την σωτηριον αυτου παρουσιαν και σαρκωσιν, οσα μετ' εκεινον τε και
δι' εκεινου τοις ιεροις αποστολοις αυτου, και υπηρε ταις του λογου
τεθαυματουργηται; Ποσαι ταυτα και βιβλοι και μνημαι φερουσι; 35.549 οπως αν γνωι
γενεα ετερα, και διαδοχαι γενεων, της του Θεου δυναστειας τα θαυματα. Ἐπει δε ουχ
οιον τε ταυτα δηλωσαι, μη το του κινδυνου παρα στησαντας μεγεθος· τουτο δε ουχ
οιον τε, μη το του τροπου κακοηθες διελεγξαντας, και εξ οιων αρχων και της κακιας
σπερματων επι την κακοδαιμονιαν τοσαυτην εξεπεσε, κατα μικρον την ασεβειαν συν
αυξησας, ωσπερ τον ιον των ερπετων και των θη ριων οσα πικροτατα, παντα μεν
ουν εκτραγωιδειν τα εκεινου βιβλοις και ιστοριαις παρησομεν· ου γαρ ημιν γε σχολη
μακροτερα της παρουσης υποθεσεως ραψωιδειν· αυτοι δε ολιγα εκ πολλων
διελθοντες, στη λογραφιαν ωσπερ τινα τοις μεθ' ημας καταλειψομεν επι τα
κυριωτατα και περιφανεστατα των κατ' εκεινον τωι λογωι χωρησαντες. ΚΑʹ. Ἐκεινος
εν μεν και πρωτον, υπο του μεγαλου Κωνσταντιου σωθεις, αρτι παρα του πατρος
διαδεξαμενου το κρατος (ηνικα το στρατιωτικον εξ ωπλισθη κατα των εν τελει,
καινοτομουν φοβωι καινο τομιας, και δια νεων προστατων καθιστατο τα βα σιλεια)·
και σωθεις γε συν τωι αδελφωι σωτηριαν απιστον και παραδοξον, ουτε τωι Θεωι χαριν
 
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εσχε της σωτηριας, ουτε τωι βασιλει, δι' ου σεσωστο· αλλ' αμ φοτεροις ωφθη κακος,
τωι μεν αποστασιαν ωδινων, τωι δε επαναστασιν.
ΚΒʹ. Ὃ δε μοι προ τουτων ειπειν αναγκαιον, διαιτης μεν και θεραπειας εν
τινι των βασιλικων χωριων ηξιουντο βασιλικης παρα του φιλανθρωποτα του
βασιλεως, ως του γενους λειψανα τηι βασιλειαι τηρουμενοι· ομου μεν απολογιαν
επινοουντος των νεωτερισθεντων εν αρχηι της βασιλειας, ως ου κατ' εκεινου
γνωμην τετολμημενων· ομου δε και το με γαλοψυχον επιδειξασθαι ζητουντος τηι
κοινωνιαι της βασιλειας· και τριτον, την αρχην καταστησασθαι ταις προσθηκαις
βεβαιοτεραν, οπερ ην διανοου μενου χρηστοτερα η σοφωτερα.
ΚΓʹ. Ἐπει δε ηγον απο παντων σχολην, της 35.552 μεν βασιλειας μελλουσης
ετι και μελετωμενης, της δε ηλικιας αμα και της ελπιδος ταις δευτεραις των αρχων
ου προσαγουσης, εχρωντο μεν και των αλλων παιδευταις μαθηματων, πασαν την
εγκυ κλιον παιδευσιν εκπαιδευοντος αυτους του θειου και βασιλεως· εχρωντο δε και
τηι καθ' ημας φιλοσοφιαι πλεον, ου τηι περι λογους μονον, αλλ' οση και δια των ηθων
εχει το ευσεβες· ανδρων τε τοις σπουδαιοτατοις προσομιλουντες, και πρα ξεων ταις
χαριεσταταις, και πολλην εχουσαις της αρετης την επιδειξιν· τωι μεν γε κληρωι
φεροντες εαυτους εγκατελεξαν, ωστε και τας θειας υπαναγινω σκειν τωι λαωι
βιβλους, ουδενος ελαττον εις δοξαν αυ τοις τουτο ειναι νομιζοντες, αλλα και
παντων μειζον καλλωπισμα την ευσεβειαν.
Κ∆ʹ. Μαρτυρων τε μνημασι πολυτελεστατοις, και αναθηματων φιλοτιμιαις,
και πασιν οις ο θειος φοβος χαρακτηριζεται, το φιλοσοφον και φιλοχριστον
κατεμηνυον· ο μεν, και κατ' αληθειαν ευσεβων· και γαρ ην, ει και την φυσιν
θερμοτερος, αλλ' ουν γνη σιος εις ευσεβειαν· ο δε, τον καιρον εξωνουμενος, και
κρυπτων εν επιεικειας πλασματι το κακοηθες. Τεκμηριον δε· και γαρ ουκ αν
δυναιμην παραδρα μειν το συμβαν θαυμα, σφοδρα τε ον μνημης αξιον, και πολλους
παιδευσαι των ασεβων δυναμε νον.
ΚΕʹ. Ἔκαμνον μεν τοις μαρτυσιν, οπερ ειπον, αμφοτεροι, και
αντεφιλοτιμουντο λαμπρως αλληλοις, και χειρι πολληι και δαπανηι τον οικον
εγειρον τες· επει δε ουκ εκ της αυτης προαιρεσεως, ουδε εις ομοιον περας προεβαινεν
αμφοτεροις ο πονος· του μεν γαρ το εργον ηνυετο, και κατα λογον εχω ρει, του
πρεσβυτερου λεγω των αδελφων, οια του Θεου την επιδοσιν ετοιμως προσιεμενου,
κατα την Ἄβελ θυσιαν, ορθως και προσενεχθεισαν και διαιρε θεισαν· και ην ωσπερ
πρωτοτοκου τις καθιερω σις η επιδοσις· του δε, φευ της εντευθεν ηδη των ασεβων
ατιμιας τα εκειθεν μαρτυρομενης, 35.553 και μικροις μηνυμασι τα μεγαλα
προκηρυττουσης, ωσπερ την Καιν θυσιαν ο των μαρτυρων Θεος απ επεμπετο.
Κ ςʹ. Και ο μεν επονει, η δε γη το πονηθεν απεσειετο. Και ο μεν εφιλονεικει
μαλλον, η δε απ ηξιου δεχεσθαι θεμελιους του σαθρου προς ευσε βειαν, οια βοωσα
τον εσομενον εξ εκεινου σεισμον, και τιμωσα τους μαρτυρας τηι περι τον
ασεβεστατον ατιμιαι. Τουτο το εργον προφητεια τις ην της υστε ρον του ανδρος
αυθαδειας και απονοιας, και της εις μαρτυρας ατιμιας, και περι τους αγιους οικους
παρανομιας· τους μεν αλλους λανθανουσα, τον δε διωκτην ποῤρωθεν προδιωκουσα,
και τα της ασεβειας επιχειρα προσημαινουσα.
ΚΖʹ. Ὢ ψυχης σοφης εις το κακοποιησαι, την δε ιδιαν ου φευγουσης βασανον!
Ὢ Θεου το μελλον κη ρυττοντος, ινα η ανακοψηι την ασεβειαν, η δειξηι την
προγνωσιν! Ὢ παραδοξου μεν, αληθους δε πλεον η παραδοξου θαυματος! Ὢ της των
μαρτυρων φιλαδελφιας! Ουκ εδεξαντο τιμην του πολλους μαρτυρας ατιμασοντος· ου
προσηκαντο δωρον του πολλους αθλητας αποδειξοντος, μαλλον δε φθονη σοντος
και αυτης της αθλησεως· η, το γε αληθεστερον ειπειν, ουκ ηνεγκαν μονοι μαρτυρων
 
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υβριζεσθαι, των αλλων οσιαις χερσι τεθησομε νων τε και θεραπευθησομενων, ουδε
δουναι τωι σο φιστηι της κακιας ταις υβρεσιν εγκαυχησασθαι· ινα μη παρα της αυτης
χειρος τα μεν ανιστηται μαρτυ ρων μνηματα, τα δε καταλυηται· και οι μεν τιμων ται
μαρτυρες, οι δε ατιμαζωνται, μικρον φθα νουσης της εν σχηματι τιμης την αληθινην
ατιμιαν· μηδε προς τωι μεγεθει της υβρεως και σοφος ειναι νομισηι παρ' εαυτωι,
λανθανων, ωσπερ ανθρωπους, ουτω και Θεον τον παντων οξυτατον και σοφωτατον,
και δρασσομενον τους σοφους εν τηι πανουργιαι αυ των, δια του φαινομενου
προβληματος· αλλα γινωσκηι νοουμενος, και μη υπεραιρηται καταλαμβανομε νος.
35.556
ΚΗʹ. Ει γαρ και την ασεβειαν ουκ επεσχεν ο των μαρτυρων Θεος, ουδε την
μελετωμενην και κρυπτο μενην κακιαν ωσπερ ρευμα πονηρον ευθυς αν εξηρανεν, η
ανεκοψεν, οις αυτος ηπιστατο λογοις, κατα την αῤρητον αυτου σοφιαν τε και
κυβερνησιν, καθ' ην και τας Ἀμοῤραιων ανομιας αναπληρωθηναι ωικονομει· αλλ'
εδει την τε κακοηθειαν μισηθη ναι, και την τιμην απωσθηναι των πολλων ενε κεν,
και δειχθηναι του Θεου την περι παντα τα προσφερομενα ισοτητα τε και
καθαροτητα.
ΚΘʹ. Ὁ γαρ ειπων ασεβουντι τωι Ἰσραηλ· Ἐανπροσφερητε σεμιδαλιν, ματαιον·
θυμιαμα βδελυγμα μοι εστι· τας τε Νουμηνιας αυτων και τα Σαββατα, και ημεραν
μεγαλην ου προσιεμενος· μηδε γαρ δεισθαι, πληρης ων, μηδενος των ανθρω πινων
τε και μικρων, ινα χαιρηι και τοις αναξιως προσφερομενοις· την τε του ανομου
θυσιαν, καν ηι μοσχος, ως κυνος βδελυττομενος, και ως βλασφημιαν τον λιβανον,
και αλλαγμα πορνης εξ οριζων του ιερου και αποσειομενος, μονην δε θυσιαν τιμων,
ην καθαραι τωι καθαρωτατωι προσφερουσι χειρες, και νους υψηλος τε και
ηγνισμενος· τι θαυ μαστον, ει μηδε την εκεινου τιμην προσεδεξατο πο νηρως τε και
μετα πονηρας της διανοιας προσαγο μενην, ο μη καθορων ως ανθρωπος, μηδε εις το
φαινομενον βλεπων, αλλ' εις τον κρυπτον ανθρωπον, και εις το ενδον της κακιας η
της αρετης εργαστη ριον; Τουτο μεν δη τοιουτο· και ει τις απιστει, τους τεθεαμενους
αυτους επιμαρτυρομεθα· πολλοι δε εισιν, οι και ημιν και τοις επειτα το θαυμα τουτο
παρ επεμψαν τε και παραπεμψουσιν.
Λʹ. Ἐπει δε εις ανδρας προιοντες ηδη των εν φι λοσοφιαι δογματων ηψαντο
(ως μηποτε ωφελον!) και την εκ του λογου προσελαμβανον δυναμιν, η τοις μεν
επιεικεσιν αρετης οπλον, τοις δε μοχθηροτεροις κεν τρον κακιας γινεται, ουκετι
κατεχειν ολην την νοσον οιος τε ην, ουδε παντελως τον της ασεβειας δολον εν
εαυτωι μονωι φιλοσοφειν· αλλ' ωσπερ πυρ εμφωλευον υληι, καν μηπω προς φλογα
λαμπραν αρθηι, σπινθη ρες τινες εξαπτοντες η καπνος εκ βαθους υπο σημαινουσιν· ει
βουλει δε, των πηγων αι σηραγγας τινας υποτρεχουσαι μετα πνευματος, ειτ' ευρυχω
ριαν ουκ εχουσαι, ουδε διεξοδον ελευθεραν, πολλαχου της γης αναφυσωσι και
υπηχουσι κατωθεν, υπο μεν της του πνευματος ανωθουμεναι, υπο δε της ανωθεν
βιας κατεχομεναι τε και ανακοπτομεναι· ουτω και αυτος το μεν πολυ της ασεβειας
κατ 35.557 εκρυπτεν υπο του καιρου και της του κρατουντος παιδαγωγιας· ουπω γαρ
το φανερως ασεβειν ην ασφαλες· εστι δε οποι και παρεγυμνου το της γνωμης
αποῤρητον τοις οξυτεροις την ασεβειαν η την συνεσιν· εν τε τοις προς τον αδελφον
λογοις πλεον η καλως ειχεν, υπερ Ἑλληνων διατεινομενος (προφασει δηθεν ως τον
ηττω γυμναζων λογον, το δε ην οντως γυμνασια κατα της αληθειας), και πασι
χαιρων οις ασεβης τροπος χαρακτηριζεται.
ΛΑʹ. Ἐπει δε τον μεν αδελφον η φιλανθρωπια του αυτοκρατορος αποδεικνυσι
βασιλεα, και μερος ουκ ολιγον εγχειριζεται της οικουμενης, τωι δε υπηρχε κατα
πολλην εξουσιαν και αδειαν, και λογων και διδασκαλων τοις ολεθριωτατοις
 
 
 

7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσομιλειν (Ἀσια δε ην αυτωι το της ασεβειας διδασκαλειον, οση τε περι
αστρονομιαν και τας γενεσεις, και φαν τασιαν προγνωσεως τερατευεται, και την
επομενην τουτοις γοητικην)· εν ετι το λειπον ην, προστε θηναι τηι ασεβειαι και
δυναμιν. Ου πολυ το εν μεσωι, και ταυτην διδωσιν αυτωι καθ' ημων η πληθυνθεισα
των πολλων ανομια, και η επ' ακρον, ως αν ειποι τις, Χριστιανων ευεξια, την
εναντιαν ζη τουσα μεταβολην, και η εξουσια και η τιμη, και ο κορος δι' ον
υβρισαμεν.
ΛΒʹ. Τωι οντι γαρ κινδυνευει χαλεπωτερον ειναι το κατασχειν τα αγαθα του
μη παροντα κτησασθαι· και ραιον απελθουσαν ευημεριαν ανακαλεσασθαι δι' 35.560
επιμελειας, η την υπαρχουσαν διασωσασθαι· και προ μεν συντριβης ηγειται υβρις, αι
Παροιμια καλως φασι, προ δε δοξης ταπεινωσις· η, ινα σα φεστερον ειπω, υβρει μεν
επεται συντριβη, ταπεινω σει δε ευδοξια· Κυριος γαρ υπερηφανοις αντιτασ σεται,
ταπεινοις δε διδωσι χαριν, και αντεισαγει τα εναντια τοις εναντιοις ο παντα δικαιως
επιμε τρων. Ταυτα ειδως και ο θειος ∆αβιδ, εν τι των αγαθων και το συνεσταλθαι
τιθεται· και χαριν ομο λογει τωι συστειλαντι, ως του τα δικαιωματα μαθειν εντευθεν
προσγινομενου· και, Προ του με ταπεινω θηναι, φησιν, εγω επλημμελησα· δια τουτο
το λογιον σου εφυλαξα· μεσην πλημμελειας τε και διορθωσεως τιθεις την
ταπεινωσιν, ως εκ μεν ταυτης γεννωμενην, την δε γεννησασαν· αμαρ τια μεν γαρ
ταπεινωσεως μητηρ, επιστροφης δε τα πεινωσις. Ἡμεις γουν, υψωθεντες, οτε ημεν
επιει κεις τε και μετριοι, και κατα μικρον αυξηθεντες, ως εις τοδε το σχημα και
πληθος συν χειραγω γιαι Θεου προελθειν, ηνικα ελιπανθημεν, εσκιρτησα μεν· και
ηνικα επλατυνθημεν, εστενοχωρηθημεν· και ην εν τοις διωγμοις και ταις θλιψεσι
συνελεξαμεθα δοξαν και δυναμιν, ταυτην ευ πραττοντες κατελυσα μεν· δηλωσει δε
τα εξης του λογου.
ΛΓʹ. Ὅρον μεν η βασιλεια τωι Καισαρι και ο βιος λαμβανει· τα γαρ εν μεσωι
σιωπησομαι φειδοι και του πεποιηκοτος και του πεπονθοτος· ων αμφο τερων
αιδουμενος την ευσεβειαν, ουκ επαινω την θρασυτητα. Ἐπειδη γαρ εδει τι και
αμαρτειν, ον τας ανθρωπους, τουτο εστιν ο ταχα αν τις αμφοτε ρων ουκ επαινεσειεν·
ει μη κανταυθα δι' ων του ετερου κατηγορησομεν, τον ετερον αιτιας αφησο μεν. Ὁ
δε ευθυς μεν κληρονομος της του αδελ φου βασιλειας, αλλ' ουκ ευσεβειας· μικρον δε
υστερον και του βασιλευσαντος αυτον γινεται, το μεν εκον τος, το δε βιασθεντος τωι
κοινωι τελει, και ητ τηθεντος ητταν παντι τωι κοσμωι κακην και ολε θριον.
Λ∆ʹ. Τι τουτο, ω θειοτατε βασιλεων και φιλο χριστοτατε (προαγομαι γαρ ως
παροντι και ακουοντι μεμψασθαι, και ει πολυ κρειττονα γινωσκω της ημετερας
μεμψεως, μετα Θεου τεταγμενον, 35.561 και της εκει δοξης κληρονομησαντα, και
τοσουτον μεταχωρησαντα, οσον μεταθεσθαι την βασιλειαν)· τινα ταυτην εβουλευσω
βουλην, παντων συνεσει και αγχινοιαι κατα πολυ διαφερων, ου των επι σου
βασιλεων μονον, αλλα και των εμπροσθεν; ο το βαρ βαρικον ανακαθαιρων κυκλωι,
και τους οικοι τυραν νους χειρουμενος, τους μεν τοις λογοις, τους δε τοις οπλοις, και
τουτων εκατερον ως μηδεν υπο του ετε ρου διοχλουμενος· ου μεγαλα μεν τροπαια
τα μεθ' οπλων και μαχης, μειζω δε και περιφανεστερα τα αναιμακτα· προς ον και αι
πανταχοθεν πρεσβειαι και ικεσιαι· ωι τα μεν υπηκουε, τα δε εμελλε· παν δε ην το
ελπισθεν ισον τωι χειρωθεντι· ο χειρι Θεου προς πασαν και βουλην και πραξιν
οδηγουμε νος· ου μαλλον μεν της χειρος η συνεσις, μαλλον δε της συνεσεως η χειρ
εθαυμαζετο· πλεον δε της εν αμφοτεροις ευδοκιμησεως η ευσεβεια.
ΛΕʹ. Πως ουν ενταυθα μονον αμαθης εφανης και απερισκεπτος; Τι το ταχος
της απανθρωπου φιλανθρωπιας; Τις συνεισηλθε δαιμονων τωι σκεμματι; Πως τον
μεγαν κληρον και το πατρωιον καλλωπισμα, τους επωνυμους λεγω Χριστου, το παν
 
 
 

8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταχου της οικουμενης εκλαμψαν εθνος, το βασιλειον ιερατευμα, το πολλωι πονωι και
πολλοις ιδρωσι συν αυξηθεν, ουτως εν ολιγωι και ακμηι βραχειαι καιρου τωι κοινωι
παλαμναιωι φερων παρεδωκας;
Λ ςʹ. Ἴσως τι και ασεβειν υμιν, αδελφοι, φαινομαι, και αγνωμονειν εν τοις
λογοις τουτοις, και οτι μη ταχυ τοις της κατηγοριας ρημασιν επαγω τα της αληθειας.
Καιτοι γε ικανως απολελογημαι, και δι' αυτων ων εγκεκληκα, ει τι τηι κατηγοριαι τον
νουν προσεχετε· κανταυθα μονον η κατηγορια την αφεσιν εχει· χρηστοτητα γαρ
ειπων, την απολογιαν εδηλωσα. Τις γαρ ουκ οιδε και των μετριως εκεινον
επισταμενων, οτι ενεκα μεν ευσεβειας και του περι ημας φιλτρου, και του βουλεσθαι
παν ημιν αγαθον, μη οτι εκεινον παρειδεν αν, η γενους ολου τιμην, η προσθηκην της
βασιλειας, αλλα και αυτης της βασιλειας, και παντων των οντων, και της ψυχης
αυτης, ης ουδεν ουδενι τιμιωτερον, την ημετε ραν ασφαλειαν τε και σωτηριαν ουκ
αν χαλεπως ηλλαξατο; 35.564
ΛΖʹ. Ουδενι γαρ ουδενος ουτω πωποτε πραγματος ερως θερμος ενεσκηψεν,
ως εκεινωι Χριστιανους αυ ξηθηναι, και εις πλειστον και δοξης προελθειν και
δυναμεως· και ουτε εθνη χειρουμενα, ουτε το κοινον ευνομουμενον, ου πληθος
χρηματων, ου δοξης περιουσια, ου το βασιλεα βασιλεων και ειναι και ονομαζεσθαι,
ουχ οσοις αλλοις ανθρωπων ευδαιμονια γνωριζεται· ουδεν ουτω των παντων
εκεινον ηυφραινεν, ως το δι' εαυτου μεν ημας, δια δε ημων εκεινον, και παρα Θεωι
και ανθρωποις ευδοκιμειν, και ακα ταλυτον ημιν εις τον απαντα χρονον παραμειναι
την δυναστειαν· και γαρ προς τοις αλλοις εκεινο ᾔδει σαφως, υψηλοτερον τε και
βασιλικωτερον η κατα τους πολλους περι τουτων διανοουμενος, οτι τοις
Χριστιανων πραγμασι τα Ῥωμαιων συνηυξησε, και συνεισηλθε τηι επιδημιαι Χριστου
το κρατος, ουπω προτερον τελειως εις μοναρχιαν νενικηκος· και δια τουτο πλεον
εδοκει μοι περιεπειν ευ ποιων τα ημετερα· ος γε, και ει τι παρελυπησεν ημας, ου
περιφρονων, ουδε υβριζων, ουδε αλλοις τισι προ ημων χαριζομενος, αλλ' ωστε
παντας εν ειναι, και συμφρονειν παρελυπησε, και μη διακεκοφθαι, μηδε διεσταναι
τοις σχισμασιν.
ΛΗʹ. Ἀλλ' οπερ ειπον, αφυλακτον η απλοτης, και μετα του σαθρου το
φιλανθρωπον, και ηκιστα κακιαν υφοραται το κακιας ελευθερον· δια τουτο ηγνοηθη
το μελλον, και το πλασμα ουκ εφω ραθη, και παρεισηλθε κατα μικρον η ασεβεια, και
δυο χρηστοτητες συνεισηλθον αλληλαις, η τε περι το ευσεβες γενος και τον
ασεβεστατον παντων και αθεωτατον. Ὃς, τι μεμφομενος Χριστιανοις, τι δε ουκ
επαινειν εχων των ημετερων, τι δε των παρ' Ἕλλησι δογματων υπερφυες νομισας,
και δυσκινητον λογωι, ποιωι δε και ακολουθων υποδειγμα τι, γνωριμωτατον εαυτον
εξ ασεβειας κατεστη σε, και καινοτερον τροπον ημιλληθη τωι αναδειξαντι; Ἐπειδη γε
υπερβαλλειν ουκ ην αρετηι και τοις κρειττοσι, δια του εναντιου φανηναι
φιλονεικησας της εις δυσσεβειαν αμετριας, και της περι το χειρον φιλοτιμιας. Ἡ μεν
ουν υπερ Χριστιανων του αν δρος, και προς Χριστιανους απολογια τοιαυτη, και ουτω
δικαια τοις γε νουν εχουσιν. 35.565
ΛΘʹ. Ἐπει δε εισι τινες, οι, καν ταυτης ημας απολυσωσι της αιτιας, ετερας ουκ
αφιεντες, αλλα κατηγορουντες ευηθειαν, οτι τωι δυσμενεστατωι και πολεμιωτατωι
την αρχην ενεχειρισε, και τον αυτον εχθρον προτερον, ειτα ισχυρον κατεσκευασε,
την μεν εχθραν δια της του αδελφου σφαγης προκαταβαλομε νον, την δε δυναμιν
δια της βασιλειας προσθεις· αναγκαιον και περι τουτου βραχεα διεξελθειν και δειξαι
μη πανταπασιν αλογον το φιλανθρωπον, μηδε εξω της βασιλικης μεγαλονοιας και
προμη θειας· και γαρ αν αισχυνοιμην, ει, τοιαυτης παρ' αυτου τυχοντες τιμης, και
τοσουτον αυτον ευσεβειαι διαφε ρειν πεπιστευκοτες, μη τα δικαια συνηγορησαι μεν·
 
 
 

9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ο και τοις μηδεν ευεργετηκοσιν οφειλεται παρ' ημων, των Λογου και Ἀληθειας
θεραπευτων· και ταυτα μετα την εντευθεν απαλλαγην, ηνικα και το κολακευειν
δοκειν εκπεφευγαμεν, και πονηρας ελευθερος υπονοιας ο λογος.
Μʹ. Τις γαρ ουκ αν ηλπισεν, ει μη τι αλλο, ταις τιμαις ποιησειν αυτον
ημερωτερον; Τις δε ουκ εκ της πιστεως, ην επιστευθη και παρα το εικος, δικαιοτερον;
ως αμφοιν δικαιαι και βασιλικηι κρισει, του μεν επιτιμηθεντος, του δε προβληθεντος·
ο γαρ τον δευτερον τιμησας, οις ουκ αν τις ηλπισεν, ουδε αυτος ο τυχων της τιμης,
δηλον, ως ουδε τον προτε ρον ανευ δικαιας οργης εκολασατο· και το μεν, της
εκεινου προπετειας ην, το δε της του τετιμηκοτος φιλανθρωπιας.
ΜΑʹ. Και αμα το θαῤρειν ειχεν, ει δει το μειζον ειπειν, ου τοσουτον εκ της
εκεινου πιστεως, οσον εκ της ιδιας δυναμεως· ηι μοι δοκει και Ἀλεξανδρος θαῤρησας
ο πανυ δουναι μη μονον το ζηιν ηττημενωι Πωρωι, και ταυτα νεανικως ουτως
ηγωνισμενωι περι της βασιλειας, αλλα και την βασιλειαν αυθις Ἰνδων· ως το
μεγαλοψυχον ουκ αλλως η ουτως επιδει ξομενος, ωι κρατηθηναι χειρον ενομιζεν
Ἀλε ξανδρος ων η τοις οπλοις· του δε, ει κακον λαβοι, χειρωσασθαι παλιν επ' αυτωι
τυγχανοντος. Και ην αυτωι η περιουσια του θαῤρειν το φιλανθρωπον.
ΜΒʹ. Καιτοι τι τουτο αγωνιζομαι, σφοδρα ενον κρατειν και ηττημενον; Ει γαρ
ο πιστευσας κακος, 35.568 τι ποτ' αν ειη παρ' εκεινον ο πιστευθεις; Και ει το μη
προιδεσθαι τον τροπον υπαιτιον, αυτην γε την κακιαν που θησομεν; Ἀλλ' οντως
ασυλλογιστον τι πραγμα η πονηρια· και ουκ εστιν ωι τους μοχθη ρους αν τις βελτιους
ποιησειεν· οποτε κακεινος εξ ων ευνουστερος φανηναι δικαιος ην, και ει τι κακιας
ειχεν εμπυρευμα τουτ' ανελειν, εκ τουτων εις μειζον ανηφθη μισος, και οπως αν
αμυνηται τον ευεργετην εσκοπει.
ΜΓʹ. Ταυτα Πλατωνες αυτον, και Χρυσιπποι, και ο λαμπρος Περιπατος και η
σεμνη Στοα, και οι τα κομψα λαρυγγιζοντες εξεπαιδευσαν· ταυτα η της γεωμετριας
ισοτης, και οι περι δικαιοσυνης λο γοι, και το χρηναι αδικεισθαι μαλλον αιρεισθαι η
αδικειν· ταυτα οι γενναιοι διδασκαλοι, και της βα σιλειας συναγωνισται τε και
νομοθεται, ους εκ των τριοδων και των βαραθρων εαυτωι συνελε ξατο· ων ου τον
τροπον επηινεσεν, αλλα την ευγλωτ τιαν εθαυμασε· και ουδε ταυτην ισως, αλλα
ασεβειαν μονην, ως συμβουλον ικανην και των πρακτεων και μη, διδασκαλον.
Μ∆ʹ. Πως δε ου θαυμαζειν αξιον τουτους, οι και λογωι πλαττουσι πολεις, τας
εργωι συστηναι μη δυ ναμενας, και τας σεμνας τυραννιδας μονονου προσκυνουσι,
και τον οβολον υπερ τους θεους αγουσι μετα της οφρυος· και οι μεν ουδε ειναι Θεον
το παραπαν, οι δε ου προνοειν των τηιδε δογματι ζουσιν, αλλ' εικη και ως ετυχε το
παν φερεσθαι, οι δε αστρασιν αγεσθαι και σχηματισμοις αναγκης, ουκ οιδ' υπο τινος
αγομενοις και οθεν· οι δε εις ηδο νην το παν φερειν, και τουτο ειναι περας ζωης
ανθρωπινης υπολαμβανουσιν; Ἡ αρετη δε αυτοις αλλως ονομα ευπρεπες, και ουδεν
του παροντος βιου μακροτερον, ουδε τις εξετασις των ενταυθα βε 35.569 βιωμενων
υστερον την αδικιαν συστελλουσα. Ἢ γαρ ου συνειδε τις ταυτα των παρ' εκεινοις
σοφων, αλλα βαθει βορβορωι, το δη λεγομενον, και αφεγγει ζοφωι πλανης και
αγνοιας συνεκαλυφθη, μηδ' οσον προσβλεψαι ταις της αληθειας αυγαις καθαρθεις
την διανοιαν, αλλα περι τα κατω και την αισθησιν ιλυσπωμενος, και μηδεν υπερ
τους δαιμονας φαν τασθηναι δυνηθεις, και διαρθηναι του πεποιηκο τος αξιως· η ει
τις διεβλεψε και μικρον, ως οδηγωι λογωι, και μη Θεωι χρωμενος, υπο του
πιθανωτερου παρεσυρη, και του μαλλον τους πολλους ελκοντος δι' εγγυτητα.
ΜΕʹ. Τι ουν θαυμαστον τον εκ τοιουτων μεν ορμω μενον δογματων, υπο
τοιουτων δε κυβερνητων ευ θυνομενον, ουτω και τωι πεπιστευκοτι φανηναι κακον
τον πιστευθεντα, και τωι τιμησαντι τον τιμη θεντα; Ει γαρ δει τι και δια της
 
 
 

10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατηγοριας απολο γησασθαι, ου μοι δοκει τοσουτον υπεραλγων του αδελφου, ον γε
και πολεμιον εκ της θρησκειας εγι νωσκεν, οσον τα Χριστιανων ου φερων
αυξανομενα, και λυσσων κατα της ευσεβειας, τοις καθεστηκοσιν επιτολμαιν, και
ζητειν ελευθεριων τηι απονοιαι· χρηναι γαρ φιλοσοφιαν και βασιλειαν, ως ο εκεινων
λογος, εις ταυτο συνελθειν· ουχ ινα παυσωνται κακων αι πολεις, αλλ' ινα πλησθωσι.
Μς ʹ. Και το μεν πρωτον αυτωι της αυθαδειας και απονοιας εαυτον αναδησαι,
και τηι μεγαληι προσ ηγοριαι τιμησαι (ην ουχ αρπαγμα τυχης, αλλ' αρε της αθλον η
χρονος η ψηφος βασιλεως χαριζεται, η της συγκλητου βουλης, ως το παλαιον,
κρισις), και ου ποιειται του μετρου της τιμης κυριον τον της βα σιλειας· δευτερον δε
(και γαρ αναγκαιαν εαυτωι την απονοιαν εκ των ηδη τετολμημενων ᾔδει πε
ποιηκως), τι διανοειται; και ποι προεισιν ασεβειας τε και θρασυτητος; Ὢ της
μανιωδους εκεινης ψυ χης! Ἐπ' αυτον εκστρατευει, και της δυσεως απαν 35.572
ισταται· προφασει μεν, ως απολογησομε νος υπερ του διαδηματος· ετι γαρ εδοκει
κρυπτειν εαυτου την απονοιαν· το δε αληθες, ως μεταστη σων εις εαυτον απαν το
κρατος, και δια της αγνωμο συνης θαυμασθησομενος· και ουκ εψευσθη γε της
ελπιδος.
ΜΖʹ. Μη θαυμαζετωσαν οι των του Θεου λογων, υφ' ων το παν φερεται, το
ατεκμαρτον μη επισταμενοι βαθος, και μη παραχωρουντες τωι τεχνιτηι της
κυβερνησεως, ημων γε παντως συνετωτερωι, και αγοντι το οικειον οπη και οπως
βουλεται· παντως δε προς το κρειττον και την ιατρειαν, καν οι θεραπευο μενοι
δυσχεραινωσιν· υφ' ων λογων κακεινος ουκ επηρθη μεν εις την κακιαν· αναιτιον
γαρ παντα πασι κακων το Θειον, αγαθον τηι φυσει τυγχανον, και του προελομενου τα
της κακιας· ου μην επεσχεθη γε της ορμης· αλλα ταχει πολλωι την τε οικειαν, και της
βαρβαρικης οχθης εστιν ην διαδραμων, και τωι λαθειν μαλλον η τωι κρατη σαι την
παροδον αρπασας, πλησιον των βασιλειων γινεται· ως μεν οι τα εκεινου
φρονουντες, κατα προγνωσιν επι την εκστρατειαν αρθεις, και δαιμονων κινησιν το
μελλον υπισχνουμενων, και με ταβολην πρυτανευοντων τοις πραγμασιν· ως δε ο
των αληθευοντων λογος, κατα προθεσμιαν παρων, αλλ' αποῤρητοτεραν τε και
βαθυτεραν, και σπευδων επι θανατον, ου δημιουργος αυτος ην, κλε ψας τινι των
ενδον την επιχειρησιν· ωστε ει ναι μη προγνωσιν, αλλα γνωσιν, και πονηριας εργον,
αλλα μη δαιμονων ευεργετημα το γινομε νον· οι γε πως ευστοχοι τα τοιαυτα, Περσις
σαφως εδειξε. Και παυσασθωσαν οι το εκεινου ταχος τοις δαιμοσιν επιφημιζοντες· ει
μη γε και αυτο το κακον ειναι τουτοις προσθησομεν.
ΜΗʹ. Ει μεν ουν μη προυλαβε την εφοδον του τυ ραννου το τελος του
βασιλεως, μηδε ο αφανης πολεμος της φανερας χειρος πλειον ισχυσε, ταχα αν εγνω
καθ' εαυτου ταχυνας ο αλιτηριος· και πριν υπο 35.573 Περσων την εμπληξιαν
σωφρονισθηναι της απο νοιας, εδωκεν αν δικην εν οροις Ῥωμαιων, ων κα κως
κατετολμησε· τεκμηριον δε· και γαρ ετι προιων και αγνοουμενος, ως ενομιζεν, υπο
του γεν ναιοτατου βασιλεως στρατιαι περιλαμβανεται προυποτεμνουσηι και την
φυγην, ως δηλον γεγονεν εκ των υστερον· και γαρ ηδη το κρατος εχοντι, το
κρατησαι ταυτης ου μικρον εργον εγενετο· νυν δε ο μεν θυμωι ζεων κατα της
απονοιας ομου και της ασεβειας, και τον σοφωτατον εχων εν αρκυσιν, ω της
ημετερας κακιας! εν ακμηι της οδου κα ταλυει τον βιον, πολλα και Θεωι και
ανθρωποις υπερ της εαυτου φιλανθρωπιας απολογησαμενος, και δια της ορμης
δειξας Χριστιανοις την υπερ της ευσεβειας κινησιν.
ΜΘʹ. Ὧδε δε τι δακρυον επερχεται μοι χαραι συμμιγες δια τα εξης του λογου·
και οιον ποταμου και πελαγους μαχη, και μιξις, και στασις, αλληλοις
αντιστατουντων, και συνιοντων· εκ μεν γαρ των τε λευταιων πασχω τα της ηδονης,
 
 
 

11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκ δε των προ λαβοντων το δακρυον· ουχ υπερ Χριστιανων μονον και της
συμπεσουσης αυτοις επηρειας, η παρα του πονηρου προσπεσουσης, και παρα Θεου
συγχω ρηθεισης δι' ας οιδεν αιτιας, και τυχον δια την επαρ σιν ημων δεομενην
καθαρσεως· αλλα και υπερ αυτης της εκεινου ψυχης, και των υπ' αυτου συναρ
πασθεντων προς την αυτην απωλειαν.
Νʹ. Οι μεν γαρ τας τελευταιας αυτων πληγας και τας εντευθεν βασανους
οδυρονται· οις το ζηιν τουτο νομιζεται μονον, και ουκ εξικνουνται τηι διανοιαι προς
τα εκειθεν, ουδε ειναι τινα νομιζουσι των τηιδε βεβιωμενων λογισμον και αντιδοσιν·
αλλα ζωσι βιον αλογων, το προς ημεραν και το παρον αει βιοτευοντες, ενι τουτωι, τηι
εντευθεν ραιστωνηι με τρουντες το ευδαιμονειν, και τωι εναντιωι το κακο δαιμονειν
τοις αντιπιπτουσιν· εμοι δε πλεον θρηνειν αυτους επεισι των εκειθεν βασανων, και
της απο κειμενης τοις πονηροις κολασεως. Και ουπω λεγω το μεγιστον, αυτο το
εξωσθηναι Θεου, πηλικον αυ τοις εις κολασιν. 35.576
ΝΑʹ. Πως μη δακρυσω τον αθλιον; πως μη πλεον μεν των δεδιωγμενων τους
προσδραμοντας; πλεον δε των αυτομολησαντων εις την κακιαν θρηνησω τον
συναρπασαντα; Μαλλον δε τοις μεν ουδεν δεινον το υπερ Χριστου παθειν, αλλα και
παντων μακαριστο τατον, ου δια τα εκειθεν μονον, αλλα και δια την εντευθεν
ευδοξιαν και παῤρησιαν, ην δια των κιν δυνων εαυτοις εχαρισαντο· τοις δε
προοιμιον των αποκειμενων και απειλουμενων, απερ ηδη πεπον θασι· και βελτιον
ην αυτοις, ει εντευθεν μακροτερον εκολασθησαν η τοις εκει δικαιωτηριοις ετα
μιευθησαν. Ταυτα μεν ουν δια τον νομον, τον τωι πτωματι του εχθρου μη επιχαιρειν
κελευοντα, και το συμπαθες απαιτουντα παρα των εστηκοτων· εμοι δε παλιν προς
αυτον επανακτεον τον λογον.
ΝΒʹ. Τις η τοσαυτη του κακου φιλονεικια; Τις ο της ασεβειας ερως; τις ο
δρομος της απω λειας; Ποθεν ουτω μισοχριστος ο Χριστου μαθητης, ο τοσουτοις
λογοις της αληθειας προσομιλησας, και τα μεν ειπων, τα δε ακουσας των φεροντων
εις σω τηριαν; Ου γαρ εφθη κληρονομησας την βασιλειαν, και παῤρησιαζεται την
ασεβειαν, ωσπερ και το γε νεσθαι ποτε Χριστιανος αισχυνομενος, η μνησικακων
υπερ τουτου Χριστιανοις, οις του ονοματος εκοινω νησε. Και το μεν πρωτον αυτωι
των τολμηματων, ως οι τοις αποῤρητοις εκεινου καλλωπιζομενοι (εις οιους
εμπιπτειν αναγκαζομαι λογους!), αιματι μεν ουχ οσιωι το λουτρον αποῤρυπτεται, τηι
καθ' ημας τε λειωσει την τελειωσιν του μυσους αντιτιθεις, υς εν βορβορωι κυλισθεις,
κατα την παροιμιαν· και τας χειρας αφαγνιζεται της αναιμακτου θυσιας
αποκαθαιρων δι' ης ημεις Χριστωι κοινωνουμεν, και των παθηματων και της
θεοτητος· εντομοις δε και θυσιαις καθισται τα βασιλεια, κακοις συμβου λοις κακης
αρχης χρωμενος.
ΝΓʹ. Ἀλλ' επειδη γε εντομων εμνησθην, και της περι τα τοιαυτα του ανδρος
δεισιδαιμονιας, η κακοδαιμονιας ειπειν οικειοτερον, ουκ οιδα ποτερον γραφηι
παραδω το θρυλλουμενον θαυμα, η απι 35.577 στησω τοις λεγουσι. Και γαρ αυτος
ταλαντευομαι την γνωμην, και ουκ εχω οποτερωσε νευσω, με μιγμενων των
δικαιως αν πιστευθεντων τοις ουκ αξιοις πιστεως· το μεν γαρ επισημηναι τι τηι
τοσαυτηι του κακου καινοτομιαι και δυσσεβειαι των ουκ απι στων, αλλα και πολλακις
ηδη συμβεβηκοτων περι τας μεγιστας μεταβολας· το δε και τον τροπον τουτον
σφοδρα εμοι γουν θαυματος αξιον, και πασι τοις καθαρως δηλουσθαι τα καθαρα
βουλομενοις τε και νομιζουσι.
Ν∆ʹ. Το δ' ουν λεγομενον, οτι θυομενωι τα σπλαγχνα τον σταυρον
αναδεικνυσι στεφανουμενον, ο τοις μεν αλλοις φρικην παρεσχε, και αγωνιαν, και
του ημετε ρου κρατους συναισθησιν· τωι δε διδασκαλωι της ασεβειας και θαρσος
 
 
 

12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δηθεν, ως περιγεγραμμενων ημων και συνειργμενων· ουτω γαρ τον σταυρον και τον
κυκλον παρεσχεδιασε. Τουτο μεν δη το εμον θαυμα· και ει μεν ψευδες, αυραι
φεροιεν· ει δε αληθες, παλιν Βαλααμ προφητευει, και Σαμουηλ ελκεται, η δοκει, δι'
εγγαστριμυθου, και δαιμο νες ομολογουσι τον Ἰησουν ακοντες, και δια των
εναντιων, ινα και πιστευθηι μαλλον, η αληθεια δεικνυται· τυχον κακεινον
επισχεθηναι της ασε βειας δια τουτων επρυτανευετο· πολλας γαρ και πα ραδοξους
οδους σωτηριας οιδε το Θειον καινοτομειν, νευον προς το φιλανθρωπον· ο δε
λεγεται υπο πλειονων, και πιστευειν ουκ απο τροπου.
ΝΕʹ. Κατηιει μεν εις τι των αδυτων των τοις πολ λοις αβατων και φοβερων
(ως ωφελον γε και την εις ᾅδου φερουσαν, πριν εις τοιαυτα κακα προελθειν),
συμπαροντος αυτωι και του πολλων αδυ των αξιου, του σοφου τα τοιαυτα, ειτουν σο
φιστου· εστι γαρ δη και τουτο ειδος μαντειας αυτοις, ζοφωι τινι και υποχθονιοις
δαιμοσι περι των μελλον των συγγινεσθαι· ειτε ως σκοτωι χαιρουσι μαλλον, επει και
εισι σκοτος, και σκοτους δημιουργοι της κακιας· ειτε ως φευγουσι τας επιμιξιας των
ευσεβων υπερ γης, και δια ταυτας ασθενεστεροις· ως δε προιοντα τον γενναδαν
προσβαλλει τα δειμα τα, και αει πλειω και φοβερωτερα, ηχους τινας φασιν αηθεις,
και οδμας των αηδων, και πυρ αυγη φασματα, και ουκ οιδ' ουστινας υθλους και
35.580 ληρους, τωι αδοκητωι πληγεις, και γαρ ην οψιμαθης τα τοιαυτα, επι τον
σταυρον καταφευγει, και το πα λαιον φαρμακον, και τουτωι σημειουται κατα των
φοβων, και βοηθον ποιειται τον διωκομενον· και τα εξης φρικωδεστερα.
Νς ʹ. Ἴσχυσεν η σφραγις, ηττωνται οι δαιμονες, λυονται οι φοβοι. Ειτα τι;
Ἀναπνει το κακον, θρα συνεται παλιν, αυθις ορμη, και οι αυτοι φοβοι, και η σφραγις
παλιν, και ηρεμουντες οι δαιμονες· και ο μυστης εν αποριαι· και ο μυσταγωγος
εγγυθεν παρεξηγουμενος την αληθειαν· Ἐβδελυχθημεν, λεγων, ουκ εφοβησαμεν·
νικαι το χειρον· λεγει γαρ ταυτα, και ειπων πειθει, και πεισας αγει τον μαθητην επι το
της απωλειας βαραθρον. Και θαυμαστον ουδεν· προχειρος γαρ η πονηρια τωι κακωι
μαλλον ακολουθειν η υπο του κρειττονος ανα κοπτεσθαι. α μεν ουν ειπων, η
ποιησας. η εξαπα τηθεις αναπεμπεται, ειδειεν αν οι τα τοιαυτα τελουν τες τε και
τελουμενοι· ανεισι δ' ουν και τηι ψυχηι δαιμονων και τοις πραγμασι, και τωι μανιωδει
των οφθαλμων επισημαινων ους εθεραπευσεν· ει μη γε και απ' εκεινης της ημερας
επλησθη δαιμονων, αφ' ης ουτω πονηρα προυθετο· αλλα τοτε και περιφα νεστερον·
ινα μη ματην ηι κατεληλυθως, και των δαιμονων μετειληφως, ον ενθουσιασμον
εκεινοι καλουσι, μεταποιουντες σεμνως τα ονοματα. Τα μεν δη πρωτα τοιαυτα.
ΝΖʹ. Ἐπει δε η ωδις εκρατει, και ο διωγμος εξεῤ ρηγνυτο, ειδε τι, ειτ' ουν
ανδρος σοφου την κακιαν και περιττου την ασεβειαν, ειτ' ουν εδιδαχθη παρα των εις
ταυτην αυτον αλειφοντων. Ὡς το μεν φανερως ανελεσθαι τον πολεμον, και
προκαθεσθη ναι της ασεβειας αυτοχειρα, προς τωι λιαν ειναι θρασυ και απαιδευτον,
ετι και εναντιωτατον τωι σκοπωι παντελως· φιλονεικοτερους γαρ αν ημας γε νεσθαι
βιαζομενους, και αντιθησειν τηι τυραννιδι την υπερ ευσεβειας φιλοτιμιαν. Φιλει γαρ
τα γενναια φρονηματα προς το βιαι κρατουν αυθαδιαζεσθαι. και καθαπερ φλοξ υπο
ανεμου ριπιζομενη, τοσουτωι μαλλον αναπτεσθαι, οσωι περ αν σφοδροτερον κατα
35.581 πνεηται. Και τουτο ουκ εκ των λογισμων ευρισκε μονον, αλλα και τοις
προλαβουσι διωγμοις ειχε γι νωσκειν, οι τιμιωτερον τον Χριστιανισμον πεποιηκασι
θαττον η ασθενεστερον, ρωσαντες τας ψυχας εις ευσεβειαν, και ωσπερ σιδηρον
θερμον υδατι, τοις κινδυνοις στομωσαντες. Ει δε μετα της τεχνης στρα τευσειε, και
τωι πειθειν το βιαζεσθαι χρωσειεν, η καθαπερ χαλκωι περιβαλλοι δελεαρ τηι τυραν
νιδι το προσηνες, σοφον τε ουτως αν αμα και δυνατον γενεσθαι αυτωι το αγωνισμα.
 
 
 

13
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ΝΗʹ. Και γαρ προς τοις αλλοις και της των μαρ τυρων τιμης εφθονει τοις
αθληταις· και δια τουτο μηχαναται αυτος μεν και βιαζεσθαι, και μη δοκειν, ημας δε
και πασχειν, και μη τιμην εχειν ως υπερ Χριστου πασχοντας. Ὢ της ευηθειας!
Πρωτον μεν ει λανθανειν ενομισεν υπερ τινος οι κινδυνοι, και συγκαλυψειν την
αληθειαν τοις σοφισμασιν, αλλ' ουχ οσωι κατα των τιμων επενοει, τοσουτωι μειζους
αυτας ποιησειν και λαμπροτερας.
ΝΘʹ. ∆ευτερον δε, ει δοξης επιθυμιαι κινδυνευειν ημας, αλλα μη της
αληθειας, υπελαβε· ταυτα μεν παιζετωσαν παρ' εκεινοις Ἐμπεδοκλεις, και Ἀρισταιοι,
και Ἐμπεδοτιμοι τινες, και Τροφωνιοι, και τοιουτων δυστυχων αριθμος· ων ο μεν
τοις Σικελικοις κρατηρσιν εαυτον θεωσας, ως ᾤετο, και εις την κρειττονα ληξιν αφ'
ημων αναπεμψας, τωι φιλτατωι σανδαλωι κατεμηνυθη παρα του πυρος εκβρασθεντι·
και ου θεος εδειχθη μετ' ανθρω πον, αλλ' ανθρωπος κενοδοξος, και αφιλοσοφος
μετα θανατον, και ουδε τα κοινα συνετος· οι δε αδυ τοις τισιν εαυτους εγκρυψαντες
υπο της αυτης νοσου και φιλαυτιας, ειτ' ελεγχθεντες, ου μαλλον εκ της κλοπης
ετιμηθησαν η εκ του μη λαθειν καθυβρι σθησαν.
Ξʹ. Χριστιανοις δε ηδιον υπερ ευσεβειας το πασχειν, καν παντας λανθανωσιν,
η αλλοις το ευδο ξειν μετα της ασεβειας· του μεν γαρ ανθρωποις αρε σκειν βραχυς
ημιν ο λογος· της δε παρα Θεου τιμης η πασα εφεσις· μαλλον δε και υπερ ταυτην, ο
γε αληθως φιλοσοφοι και φιλοθεοι, την προς το κα 35.584 λον οικειωσιν αγαπωντες
δι' αυτο το καλον, ου τας αποκειμενας εντευθεν τιμας· δευτερα γαρ αυτη ταξις των
επαινετων, το μισθου τι πραττειν και δι' αντιδοσιν· ωσπερ τριτη τωι φοβωι κολασεως
φευγειν την μοχθηριαν. Τα μεν ουν ημετερα τοιαυτα και ουτως εχοντα· και ραδιον
τουτο εκ πλειονων επιδει ξαι τοις βουλομενοις.
ΞΑʹ. Ὁ δε, ως μεγαλης τιμης αποστερησειν μελλων Χριστιανους (κρινουσι
γαρ οι πολλοι τα των αλλων τοις ιδιοις παθεσι), τουτο διωκει προ των αλλων την
ευδοκιμησιν. Και ουδε μεγαλοψυχως, τοις αλλοις διωκταις ομοιως, απογραφεται την
ασε βειαν· ουδ', ει μη βασιλικως, τυραννικως γε παντα πασι διανοειται περι ημων,
ιν' ηι μεγαλοπρεπες αυτωι το ασεβημα βιαζεσθαι λαον οικουμενης, και τυραννησαι
δογμα παντων δογματων υπερ ανεστηκος· δουλοπρεπως δε λιαν και αγεννως
κακουργει την ευσεβειαν, και τας περι τους λογισμους πλοκας και διπλοας τωι καθ'
ημων διωγμωι φερων επεισηγαγε. Τοιγαρουν εις δυο ταυτα διηιρη μενου του κρατειν,
το πειθειν και το βιαζεσθαι, ο μεν ην απανθρωποτερον, δημοις εφηκε και πολεσι το
της τυραννιδος, ων και μαλλον αληπτος η απονοια δια την αλογιαν, και την
απερισκεπτον επι παντα φοραν· και τουτο ου προσταγματι δημοσιωι, τωι δε μη
ανακοπτειν τας ορμας αγραφον προθεις νομον το βουλεσθαι.
ΞΒʹ. Ὃ δε ημερωτερον και βασιλικωτερον, εις εαυ τον δηθεν φερει, το της
πειθους· ου μην εις το παν τελες τουτο γε διεσωσατο· ουδε γαρ ειχε φυσιν η
παρδαλιν αποθεσθαι το καταστικτον, η Αιθιοπα το μελαν, η πυρ το καιειν, η τον
πονηρον την 35.585 μισανθρωπιαν απαρχης ανθρωποκτονον τυγχανοντα, η εκεινον
την πονηριαν, αφ' ης καθ' ημων ωρμησεν· αλλ' ωσπερ τον χαμαιλεοντα λογος
παντοιον γινεσθαι ραιδιως, και πασας μεν αναλαμβανειν χροας, πλην μιας της
λευκοτητος, τον γαρ Πρωτεα παριημι τον του μυθου τον Αιγυπτιον σοφιστην, ουτω
κακει νος παντα ην και εγινετο Χριστιανοις, πλην ημερο τητος, και ην λιαν
απανθρωπον αυτωι το φιλανθρω πον, και το πιθανον βιαιον, και απολογια της
αγριοτη τος η χρηστοτης· ιν' εικοτως δοκηι βιαζεσθαι, του πειθειν αποτυγχανων.
ΞΓʹ. Και τουτο δηλον εξ ων βραχυ μεν παρ' αυτωι το της πειθους, πλειον δε το
της βιας ευθυς επομενον ην· ιν', ωσπερ εν ταις θηραις, η ταις παγαις αλωμεν, η τοις
διωγμασι, και εις γε τροπος παντως ημας χειρωσηται. Ουτω δε διανοηθεις τε και
 
 
 

14
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διελομενος, δευτερον εκεινο στρατηγει, και μονον ασφαλως, ει και ασεβως λιαν, εκ
των εγγυτατω και της περι αυτον χειρος, ο πασι διωκταις συνηθες, της κακιας
αρχεται· και γαρ ουδε οιον τε τοις εκτος εγχειρησαι, μη τουτων οικειωθεντων,
ωσπερ ουδε στρατον επαγειν εχθροις, προς τον στρατηγον στασιαζοντα.
Ξ∆ʹ. Και δια τουτο μεταποιει μεν τα βασιλεια, τους μεν θανατωι
προυπεξαγαγων προτερον, τους δε παρ ωσαμενος· ουχ ως ευνους τωι μεγαλωι βασιλει
μονον, αλλα και ως ευνουστερους τωι μειζονι, και αλυσιτελεις αυτωι κατ' αμφοτερα·
υποποιειται δε το στρατιωτικον, το μεν δι' εαυτου, το δε δια των εν τελει, ο και
μαλλον ευπιστον υπελαμβανε, το μεν των τιμων ηττωμενον, το δε απλοτητι παρασυ
ρομενον, και νομον ενα γινωσκον μονον, την του βα σιλεως βουλησιν.
ΞΕʹ. Μαλλον δε του στρατιωτικου μερος ουκ ελαχιστον, και οσον ευρε σαθρον
και νοσωδες, του καιρου δουλον και τοτε και προτερον· ου το μεν δεδου λωτο, το δε
ηλπιζεν. Ου γαρ δη το παν υφειλεν, ουδε τοσουτον εδωκεν αυτωι καθ' ημων ο δι'
εκεινου διωκτης· αλλ' εμειναν υπερ τους επτακισχιλιους, οι μη καμψαντες γονυ τηι
Βααλ, μηδε τηι εικονι τηι χρυσηι προσκυνησαντες, μηδε υπο των οφεων τρωθεν 35.588
τες, εκ του βλεπειν εις τον οφιν τον κρεμασθεν τα, και καταλυθεντα τοις Χριστου
παθεσι· πολλοι μεν των εν δυναστειαις και υψεσιν, ους και μαλλον εικος ην
ηττηθηναι και δια φοβον, και δι' ελπιδας· πολλοι δε των κατω και αριθμωι μονωι
γνωριζομενων, οις προσβαλων απεκρουσθη, καθαπερ υπο γενναιου τειχους
μηχανημα τι των ου καιριων. Πλην ουκ ηνια μαλλον το διαφευγον η εθαρσυνεν, ως
αν λυσ σωντα, το αλισκομενον· και το βουλεσθαι παριστη το ελπισθεν ως
κρατουμενον.
Ξ ςʹ. Τολμαι δε ηδη και κατα του μεγαλου συνθημα τος, ο μετα του σταυρου
πομπευει, και αγει τον στρατον εις υψος αιρομενον, καματων λυτηριον ον τε και
κατα Ῥωμαιους ονομαζομενον και βασιλευον, ως αν ειποι τις, των λοιπων
συνθηματων· οσα τε βασιλεων προσωποις αγαλλεται, και πεπετασμε νοις υφασμασιν
εν διαφοροις βαφαις και γραμ μασιν, οσα τε δρακοντων φοβεροις χασμασιν εμπνεο
μενα επ' ακρων δορατων αιωρουμενοις, και δια των ολκων ριπιζομενα φολισιν
υφανταις καταστικτων, ηδιστον τε ομου και φρικτον θεαμα προσπιπτει ταις οψεσιν.
Ὡς δε ειχεν αυτωι κατα νουν τα πλησιον, και του εν χερσιν, ως ᾤετο, κινδυνου
κρειττων εγενετο, ουτως ηδη πειραται και των εξης.
ΞΖʹ. Ευηθεστατε, και ασεβεστατε, και απαιδευτο τατε τα μεγαλα! συ κατα
τοσουτου κληρου και της οικουμενικης καρποφοριας, της παντα διαλα βουσης τα
περατα, δια της ευτελειας του λογου και της μωριας, ως αν αυτοι φαιητε, του
κηρυγματος, ο σοφους ενικησε, και δαιμονας επαυσε, και χρονον υπερηκοντισε, το
αυτο παλαιον τε ομου τυγχανον και νεον, ως υμεις των θεων τινα τερατευεσθε· το
μεν τοις ολιγοις, το δε τοις πολλοις· και το μεν τηι σκιαγραφιαι, το δε τηι τελειωσει
του μυστηριου καιροις ιδιοις ταμιευθεντος; Συ κατα της μεγαλης του Χριστου
κληρονομιας; (ο τις, και ποσος, και ποθεν;) της μεγαλης και ου παυσομενης, ουδ' αν
πλεον η συ μανωσι τινες, αλλ' επι πλειον αει 35.589 βαδιουμενης τε και
αρθησομενης· πιστευω γαρ ταις προῤρησεσι και τοις ορωμενοις· ην ως Θεος εποιησε,
και ως ανθρωπος εκληρονομησεν· ην νομος ετυπωσε, και χαρις επληρωσε, και
Χριστος ενεκαινισεν· ην προφηται συνεπηξαν, και αποστολοι συνεδησαν, και
ευαγγελισται κατηρτισαντο;
ΞΗʹ. Συ κατα της Χριστου θυσιας τοις σοις μιασμα σι; Συ κατα του τον κοσμον
καθηραντος αιματος τοις σοις αιμασι; Συ πολεμον κατα της ειρηνης; Συ χειρα κατα
της υπερ σου ηλωθεισης τε και δια σε; Συ κατα της χολης την σην γευσιν; κατα του
σταυρου τροπαιον; κατα του θανατου καταλυσιν; κατα της αναστασεως
 
 
 

15
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επαναστασιν; κατα του μαρ τυρος ουδε μαρτυρας; μετα Ἡρωδην διωκτης, και μετα
Ἰουδαν προδοτης; πλην οσον ουκ αγχονηι την μετανοιαν εδειξας ωσπερ εκεινος· και
Χριστο κτονος μετα Πιλατον, και μετα Ἰουδαιους μισο θεος;
ΞΘʹ. Ουκ ηιδεσθης τα υπερ Χριστου σφαγια; ουδε εφοβηθης τους μεγαλους
αγωνιστας, τον Ἰωαν νην εκεινον, τον Πετρον, τον Παυλον, τον Ἰακωβον, τον
Στεφανον, τον Λουκαν, τον Ἀνδρεαν, την Θεκλαν, τους επ' εκεινοις τε και προ
εκεινων της αληθειας προκινδυνευσαντας; οι πυρι, και σιδηρωι, και θηρσι, και
τυραννοις προθυμως αντηγωνισαντο, και παρ ουσι κακοις και απειλουμενοις, ωσπερ
εν αλλοτριοις σωμασιν η ασωματοι; τινος ενεκεν; ινα μη προ δωσι μηδε μεχρι
ρηματος την ευσεβειαν. Ὧν αι μεγαλαι τιμαι και πανηγυρεις· παρ' ων δαιμονες
ελαυνονται, και νοσοι θεραπευονται· ων αι επιφα νειαι, και ων αι προῤρησεις· ων
και τα σωματα μονον ισα δυνανται ταις αγιαις ψυχαις, η επ αφωμενα, η τιμωμενα·
ων και ρανιδες αιματος μονον, και μικρα συμβολα παθους ισα δρωσι τοις σω μασι.
Οʹ. Ταυτα ου σεβεις, αλλ' ατιμαζεις· ο την Ἡρα κλεους θαυμαζων πυραν την
εξ ατυχηματος, και 35.592 των περι γυναικας αδικηματων· και την Πελοπος
κρεουργιαν, την φιλοξενον, η φιλοθεον, εξ ης επιση μοι Πελοπιδαι παρα των ωμων
και του ελεφαντος· και τας Φρυγων εκτομας, των υπ' αυλου κηλου μενων, και μετα
τον αυλον υβριζομενων· και τας εν Μιθρου βασανους και καυσεις ενδικους τας
μυστικας· και την εν Ταυροις ξενοκτονιαν, και την επι Τροιας θυσιαν της βασιλικης
κορης· και το Μενοικεως υπερ Θηβων αιμα, και των Σκεδασου θυγατερων εν
Λευκτροις υστερον· ο τους Λακωνικους επαινων εφηβους ξαινομενους ταις μαστιξι,
και το επιβωμιον αιμα τερπον θεαν αγνην και παρθενον· ο το Σωκρατους επαιρων
κωνειον, και το Ἐπικτητου σκελος, και τον Ἀναξαρχου θυλακον, ων αναγκαια
μαλλον η εκουσιος η φιλοσοφια· και το Κλεομβροτου πηδημα του Ἀμ βρακιωτου, τωι
Περι ψυχης λογωι φιλοσοφηθεν· και την υπερ των κυαμων Πυθαγορικην ενστασιν,
και θανατου περιφρονησιν Θεανους, η ουκ οιδ' ουτινος των τα εκεινου
τετελεσμενων η φιλοσο φησαντων. 35.593
ΟΑ. Συ δε, ει μη εκεινα, τα γε παροντα θαυμασον, ω φιλοσοφωτατε και
γενναιοτατε, και τους Ἐπαμινωνδας εκεινους και Σκιπιωνας τηι καρτεριαι βλεπων· ο
συμβα διζων τωι στρατωι, και σιτα αιρουμενος σχεδια, και την αυτουργον επαινων
στρατηγιαν. Ἔστι τοι γενναιου και φιλοσοφου ψυχης μηδε πολεμιων αρετην
ατιμαζειν, και πλειον νεμειν εχθρων γενναιοτητι η κακιαι των οικειο τατων και
μαλακιαι. Ὁραις τους αβιους τουτους και αν εστιους, και ασαρκους μικρου και
αναιμονας, και Θεωι κατα τουτο πλησιαζοντας; τους ανιπτοποδας και χα μαιευνας, ο
φησιν ο σος Ὅμηρος, ινα τινα δαιμο νων τιμησηι τωι πλασματι, τους κατω και υπερ τα
κατω; τους εν ανθρωποις, και υπερ τα ανθρωπινα; τους δεδεμενους, και ελευθερους;
τους κεκρατημενους, και ακρατητους; ων ουδεν εν κοσμωι, και παντα τα υπερ
κοσμον; ων διπλουν το ζηιν, το μεν υπερορωμενον, το δε σπουδαζομενον; τους δια
την νεκρωσιν αθανατους, τους δια λυσιν Θεωι συνημμενους; τους εξω ποθου, και
μετα του θειου και απαθους ερωτος; ων η πηγη του φωτος, και ων ηδη τα
απαυγασματα; ων αι αγγελικαι ψαλ μωιδιαι, και η παννυχος στασις, και η του νου
προς Θεον εκδημια προαρπαζομενου; ων η καθαρσις, και ων το καθαιρεσθαι, μηδεν
μετρον ειδοτων ανα βασεως και θεωσεως; ων αι πετραι, και ων οι ουρα νοι; ων το
εῤριφθαι, και ων οι θρονοι; ων η γυμνο της, και ων αφθαρσιας ενδυμα; ων η ερημια,
και ων η εκειθεν πανηγυρις; ων το τυραννεισθαι τας ηδονας, και ων η απολαυσις η
αλυτος και ανεκφρα στος; ων το δακρυον αμαρτιας κατακλυσμος, κοσμου
καθαρσιον; ων εκτασις χειρων φλογα σβεννυσι, θηρας κοιμιζει, αμβλυνει ξιφη,
 
 
 

16
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κλινει φαλαγγας, επιστομισει και την σην ασεβειαν, ευ ισθι, καν προς ολιγον αρθηις,
και παιξηις το της ασεβειας δραμα μετα των σων δαιμονων;
ΟΒʹ. Πως ουδε ταυτα σοι φοβερα, ω λιαν τολμηρε συ και θανατων, ειπερ
αλλος τις; Πως ουκ αιδε σιμα; Ταυτα μεν ηδη και πολλωι τιμιωτερα της Σο λωνος
απληστιας του σοφου τε και νομοθετου, 35.596 ην Κροισος ηλεγξε τωι Λυδιωι χρυσωι·
και της Σωκρα τους φιλοκαλιας· αιδουμαι γαρ ειπειν παι δεραστιας, καν
σεμνοποιηται ταις επινοιαις· και της Πλατωνος λιχνειας της Σικελικης, δι' ην και
πιπρασκεται, και ουδ' υπο τινος εξωνειται των αυτου μαθητων, η ολως Ἕλληνος·
και της Ξενοκρατους οψοφαγιας· και της ∆ιογενους στωμυλιας, του τον πιθον
οικουντος, υφ' ης τους ξενους υπεξιστησι τοις τυραννοις εκ της τραγωιδιας, τους
ευτελεις αρτους τοις σησαμουσι· και της Ἐπικουρου φιλοσοφιας, ουδεν υπερ την
ηδονην αγαθον οριζομε νης. Μεγας υμιν ο Κρατης· και γαρ οντως φιλοσοφον το
μηλοβοτον αφεθηναι την ουσιαν, και τοις παρ' ημιν φιλοσοφοις ομοιον. Ἀλλα
πομπευει την ελευθεριαν τωι κηρυγματι, ως αν τις ου φιλοσοφος μαλλον η
φιλοδοξος. Μεγας ο, της νηος χειμαζομενης, και παντων εκριπτουμενων, χαριν
ομολογων τηι τυχηι, συστελλουσηι εις το τριβωνιον. Μεγας ο Ἀντισθενης, οτι, το
προσωπον συντριβεις υπο τινος των υβριστων και θρασεων, επιγραφει τωι μετωπωι
μονον, ωσπερ ανδριαντι δημιουρ γων, τον παισαντα, ισως ινα κατηγορησηι θερμο
τερον. Ἐπαινεις τινα και των ου πολυ προ ημων, οτι πανημεριος εστως τωι ηλιωι
προσηυξατο· ισως αυτον τηρησας και προσγειοτερον, ινα και συν εληι την ευχην,
δυομενωι συγκαταλυσας· και την εν Ποτιδαιαι στασιν, την εν χειμεριωι τηι ωραι,
παννυχον τηι θεωριαι προσφιλοπονησαντος, ωστε 35.597 μηδε επαισθανεσθαι του
κρυους δια την εκστα σιν· η και την Ὁμηρου φιλομαθειαν περι το Ἀρκαδικον
ζητημα, και την Ἀριστοτελους φιλοσοφιαν και προσεδριαν επι ταις του Ευριπου
μεταβολαις, υφ' ων τεθνηκασι· και το Κλεαν θους φρεαρ, και τον Ἀναξαγορου
ιμαντα, και την Ἡρακλειτον κατηφειαν.
ΟΓʹ. Ποσοι ταυτα, και μεχρι τινος; Τας δε παρ' ημιν ου θαυμαζεις χιλιαδας και
μυριαδας· και ταυτα και τουτων ετι θαυμασιωτερα φιλοσοφουντων εν παντι τωι βιωι
και κατα πασαν, ως ειπειν, την οικουμενην, ανδρων τε ομοιως και γυναι κων, εις
ανδρειαν αμιλλωμενων, κανταυθα μο νον επιλανθανομενων της φυσεως, ου δει
Θεον οικειουσθαι δι' αγνειας και καρτεριας· ου των αγεν νων μονον, και τωι πονειν
συνειθισμενων δια την απ' αρχης ευτελειαν, αλλα και των λιαν υψηλων ποτε και
λαμπρων, και περιουσιαι, και γενει, και δυναστειαι, καινοτομουντων το δυσπαθειν
δια την Χριστου μιμησιν· ων, καν ο λογος μη ηι (δια το μηδ' εν λογωι τιθεσθαι την
ευσεβειαν, και της απο του στοματος σοφιας βραχυν ειναι τον καρπον, ως και των
παρ' υμιν τινι ποιητων εδοξεν), αλλα το ευλογον πλειον, και η εν τοις πραγμασι
παιδευσις.
Ο∆ʹ. Ἀλλ' ομως, απαντα παριδων ταυτα, και προς εν τουτο μονον ιδων, οπως
αν χαρισαιτο τοις κατ ενεγκουσι πολλακις αυτον αξιως δαιμοσι, πριν αλλο τι
καταστησασθαι των κοινων, επι Χριστιανους φερεται. Και δυο μεν ταυτα ην αυτωι τα
σπουδαζο 35.600 μενα, Γαλιλαιοι τε, ως αυτος εφυβριζων εκαλει, και Περσαι τωι
πολεμωι καρτερως παραμενοντες· ουτω δε το ημετερον μειζον και περισπου
δαστοτερον, ωστε ληρον και παιδιαν αυτωι το κατα Περσας νομιζεσθαι. Και τουτο
ουκ εκφαινει μεν, ου κρυπτει δε· αλλα τοσουτον ην αυτωι το περιον της μανιας, ωστε
αει και προς παντας ομολογων ουκ επαυετο. Και ουδε τουτο συνειδεν ο παντων συν
ετωτατος και αριστος του κοινου προστατης, οτι τοις μεν προτεροις διωγμοις ολιγον
ην το συγχεομε νον και παρακινουμενον, ουπω του καθ' ημας δογμα τος επι
πολλους φθασαντος, αλλ' ετ' εν ολιγοις ισταμενης της αληθειας, και δεομενης
 
 
 

17
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκλαμψεως· νυν δε ηδη του σωτηριου λογου χεθεντος, και περι ημας μαλιστα
δυναστευσαντος, το πειρασθαι τα Χριστιανων μετατιθεναι και παρακινειν, ουδεν ετε
ρον ην η την Ῥωμαιων παρασαλευειν αρχην, και τωι κοινωι παντι κινδυνευειν, και
ων ουδ' αν οι εχθροι χειρον τι καθ' ημων ευξαιντο, ταυτα πασχειν υφ' ημων αυτων,
και της νεας ταυτης και θαυμαστης φιλοσοφιας και βασιλειας, υφ' ης ημεις
ευδαιμονες, και προς την χρυσην εκεινην γενεαν τε και πολιτειαν επανεληλυθαμεν,
την αστασιαστον τε και αμαχον.
ΟΕʹ. Ἢ δρομος μεν ανεκτως διοικουμενος, και φορων ανεσις, και αρχοντων
εκλογη, και κλο πων επιτιμησις, και ταλλα οσα της προσκαιρου και ακαριαιας
μακαριοτητος και φαντασιας, μεγαλην εμελλε τωι κοινωι παρεξειν την ωφελειαν, και
περι θρυλλεισθαι ημων εδει τα ωτα τουτων επαινουμε νων· δημοι δε στασιαζοντες
και πολεις, και γενη ρηγνυμενα, και οικιαι διισταμεναι, και συζυγιαι σχι ζομεναι, α
τωι κακωι παντα ην εικος ακολουθειν εκεινωι, και μεντοι και ηκολουθησε σφοδρα, η
προς ευδοξιαν εκεινωι καλλιστα ειχεν, η τωι κοινωι προς ασφαλειαν; Καιτοι τις ουτως
η προς ασεβειαν ευκολος, η των κοινων εξω λογισμων, οστις αν ταυτα συμφησειεν;
Ὥσπερ γαρ εν τοις σωμασιν, ενος μεν η δυοιν μελων ασθενεστερον διακειμενων, ου
35.601 χαλεπως αναφερει τα λοιπα, και συντηρειται το της υγιειας αγαθον τωι
πλειονι, ωι ταχα αν κακεινα προς το βελτιον επανελθοι· του δε πλειονος στασια
ζοντος και πικρως εχοντος, ουδε μια μηχανη μη το παν εχειν κακως, και κινδυνος
ηδη το τοιουτο σαφης· ουτω καν τοις αρχομενοις τας μεν καθ' εκα στον αῤρωστιας
συμβαινει τωι κοινωι κρυπτεσθαι κρεισσον εχοντι· των πλειονων δε σαθρως εχον
των, τωι παντι κινδυνος. Ὅ μοι δοκει αλλον μεν αν ιδειν, και των σφοδρα μισουντων
ημας εν τωι νυν καιρωι, και τηι τοσαυτηι των Χριστιανων επιδοσει. Του δε η πονηρια
τοις λογισμοις επεσκοτισε· και δια τουτο μικροις τε ομοιως και μειζοσι πλεκει τον
διωγμον.
Ος ʹ. Ἐκεινο μεν ουν και σφοδρα μειρακιωδες και κουφον, και ουχ οπως
βασιλεως ανδρος, αλλ' ουδε αλ λου τινος των και μετριως στιβαρων την διανοιαν,
οτι, τηι μεταθεσει της κλησεως εψεσθαι νομισας την ημετεραν διαθεσιν, η αισχυνειν
γε ημας ωσπερ τι των αισχιστων εγκαλουμενους, ευθυς καινοτομει περι την
προσηγοριαν, Γαλιλαιους αντι Χριστιανων ονομασας τε και καλεισθαι νομοθετησας·
εργωι δηλων, οτι μεγιστον εις δοξαν και τιμιωτα τον η του Χριστου κλησις, εξ ων
αποστερησαι ταυτης ημας επενοησεν· η φοβουμενος γε την δυνα μιν της
προσηγοριας, ωσπερ οι δαιμονες, και δια τουτο μεταβαινων εφ' ετερον ονομα των
ουκ ειωθο των ουδε γνωριμων.
ΟΖʹ. Ἡμεις δε ου παρακινησομεν αυτοις τα ονο ματα· ουδε γαρ εστιν εις ο τι
μεταθειημεν αν αλλο γελοιοτερον, τους φαλλους, και τους ιθυφαλλους, και τους
μελαμπυγους, και τους απυγους, και τον τραγοπουν, και τον σεμνον Πανα, τον εκ
παντων μνηστηρων ενα θεον, και ονομα λαβοντα την υβριν, ωσπερ ην αξιον. ∆ει
γαρ η αδικειν παρ' εκεινοις εις πολλας ενα και τον κρατιστον, η εκ πολλων γινεσθαι
και τον αισχιστον· ουκουν φθονησομεν αυτοις ουτε των πραγματων ουτε των 35.604
ονοματων· αλλ' απολαυετωσαν της εαυτων ευηθειας, και τοις αισχιστοις
εγκαλλωπιζεσθωσαν· ει βουλοιντο δε, και τον Βουθοιναν παρησομεν αυτοις, και τον
Τριεσπερον, ινα και μαλλον αυτοις χαρισωμεθα· τον και γεννωμενον ουτω, και
γεννωντα μεγαλοπρε πως, και αθλον ποιησαμενον τρισκαιδεκατον, εν μιαι νυκτι, τας
Θεστιου πεντηκοντα θυγατερας, ιν' εκ τουτων ονομασθηι θεος· επει βουλομενοις γε
τα τοιαυτα καινοτομειν, και πολλαι κατ' εκεινου κλησεις εκ των εκεινου
Χριστιανοις αισχιους τε αμα και οικειοτεραι. Τι γαρ αν κωλυσειε και ημας τωι βασιλει
κατα το ισον αντιπαιζοντας Ῥωμαιων, ως δε ᾤετο, και της οικουμενης, ηπατημενος
 
 
 

18
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοις δαι μοσι, τον Ειδωλιανον καλειν, και τον Πισαιον, και τον Ἀδωναιον, και τον
Καυσιταυρον, οπερ και ηδη τινες αυτον των παρ' ημιν κομψων ωνομα κασιν, επειδη
ραιστωνη πολλη του πραγματος, οσα τε αλλα παραποιειν η ποιειν εκ της αληθειας η
ιστορια διδωσι;
ΟΗʹ. Παντων δε ατοπωτατον, τον μεν Σωτηρα και ∆εσποτην απαντων, τον
τουδε του παντος δημιουργον τε και κυβερνητην, τον του μεγαλου Πατρος και Υιον,
και Λογον, και προσαγωγεα, και αρχιερεα, και συνθρονον· τον υπερ ημων των ατι
μασαντων αυτου την εικονα, και προς τον χουν απ ενηνεγμενων, και αγνοησαντων
το μεγα της συζυ γιας μυστηριον, μη μονον εις δουλου κατα βαντα μορφην, αλλα και
επι τον σταυρον αναβαντα, και συναγαγοντα την εμην αμαρτιαν τεθνηξομενην·
τουτον μεν Σαμαρειτην ακουοντα, και ο πολλωι χει ρον, δαιμοναιν εγκαλουμενον,
μητε αισχυνεσθαι, μητε εγκαλειν τοις υβριζουσιν· ωι και ταις αγγελικαις πα ραταξεσι,
και λογωι μονωι αμυνεσθαι τους πονη ρους ραιδιον ην· αλλ' ημερως πανυ και πραως
τους υβριζοντας αποπεμπεσθαι, και υπερ των σταυρουν των αυτον αφιεναι δακρυον,
ημας δε οιεσθαι αλγη σειν ουτω καλουμενους, η αισχυνεισθαι, η της υπερ του καλου
φιλοτιμιας δια τουτο αποστησεσθαι, και πλειω ποιησεσθαι λογον των υβρεων
τουτων η των ψυχων και σωματων, ων καταφρονειν ισμεν υπερ της αληθειας; Ἀλλα
τουτο μεν, οπερ ειπον, γελοιον μαλλον η λυπηρον, και εις την σκη 35.605 νην
αποπεμπομεθα· παντως ου ποτ' αν υπερ βαλλοιμεθα τους ραιδιως εκει κατα της κοῤ
ρης τα γε τοιαυτα παιζομενους, και παιζον τας.
ΟΘʹ. Ἐκεινο δε ηδη και λιαν πονηρον και κακοηθες, οτι, το μεν φανερως
πειθειν ουκ εχων, το δε βιαζεσθαι τυραννικως αισχυνομενος, τηι λεοντηι την κερδα
λην εγκρυπτων, ει βουλει δε, τωι Μινωος προσ ωπειωι τον αδικωτατον (πως αν
ειποιμι κυριως;) επιεικως εβιαζετο. Τα μεν ουν αλλα τοις βουλο μενοις ιστορειν τε
και γραφειν παρησω, του λογου σπευδοντος· πολλοις δε οιμαι σπουδασθησεσθαι του
τοτε καιρου την ειτε τραγωιδιαν χρη λεγειν, ειτε κωμωιδιαν, οις μερος ευσεβειας
δοξει λογωι βαλλειν τον αλιτηριον· ως και τοις επειτα παραδοθηναι πραγμα
τοσουτον, και ηκιστα του λαθειν αξιον· αυ τος δε αντι παντων εν η δυο δειγματος
ερω χαριν τοις σφοδρα τα εκεινου θαυμαζουσιν, ιν' ειδωσι του τον επαινειν
αξιουντες, ου μηδε ψογον εστιν ευ ρειν αξιον.
Πʹ. Νομος εστι βασιλικος, ουκ οιδα μεν ει και πασιν ανθρωποις παρ' οσοις το
βασιλευεσθαι, Ῥωμαιοις δε και των λιαν σπουδαζομενων εικοσι δημοσιαις τιμασθαι
τους βασιλευοντας· ου γαρ εξαρκουσιν οι στεφανοι και τα διαδηματα, και το της
αλουργιδος ανθος, οι τε αριθμουμενοι λογχοφοροι και το των αρχομενων πληθος,
συγκροτειν τουτοις την βασι λειαν· αλλα δει και προσκυνησεως αυτοις, υφ' ης
σεμνοτεροι δοξωσιν· ουχ ην αυτοι προσκυνουνται μονον, αλλα και της εν πλασμασι
τε και χρωμασιν, ιν' ηι το σεβας αυτοις απληστοτερον τε και τελεωτερον. Ταυταις
ταις εικοσιν αλλοι μεν αλλο τι των βασιλεων προσπαραγραφεσθαι χαιρουσιν· οι μεν
των πολεων τας λαμπροτερας δωροφορου σας, οι δε νικας υπερ κεφαλης
στεφανουσας· οι δε τους εν τελει προσκυνουντας, και τοις των αρχων τιμωμενους
συνθημασιν· οι δε θηροφονιας και ευστο χιας· οι δε βαρβαρων ηττημενων, και υπο
τοις πο 35.608 σιν εῤριμμενων η κτεινομενων πολυειδη σχη ματα· φιλουσι γαρ ου
τας αληθειας των πραγματων μονον εφ' οις μεγα φρονουσιν, αλλα και τα τουτων
ινδαλματα.
ΠΑʹ. Ὁ δε τι μηχαναται; και τινα των Χριστιανων τοις στεῤροτεροις ιστησι
δολον; Ὥσπερ οι τοις βρω μασι καταμιγνυντες τα δηλητηρια, μιξαι ταις εξ εθους των
βασιλεων τιμαις την ασεβειαν, και εις εν αγαγειν νομους Ῥωμαιων και ειδωλων
προσκυνησιν· και δια τουτο ταις εικοσι συμπαραγραφων τους δαι μονας, ως δη τινας
 
 
 

19
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλας των εξ εθους γραφας πρου τιθει δημοις και πολεσι, και μαλιστα τοις των
εθνων αρχουσι τας εικονας, ως κακου γε του παν τως μη ειναι διαμαρτειν· αλλ' η τηι
των βασιλεων τιμηι την των ειδωλων συμφερεσθαι, η τηι τουτων φυγηι τους βασιλεας
υβριζεσθαι, μικτης ουσης της προσκυνησεως. Τουτον τον δολον και ταυτην την ου
τω σοφιστικως επινοηθεισαν παγην της ασεβειας ολιγοι μεν διεφυγον των
ευλαβεστερων και συνετω τερων, οι και δικην εδοσαν της συνεσεως· προ σχημα μεν
ως εις τιμην βασιλεως παρανομησαν τες, το δε αληθες υπερ του αληθινου βασιλεως
και του ευσεβους κινδυνευσαντες. Πολλοι δε ηλω σαν των ευηθεστερων και
απλουστερων· οις και συγ γνωμη τυχον της αγνοιας, τεχνηι συναρπασθεισιν εις την
ασεβειαν. Τουτο μεν δη τοιουτον, ο και μονον εξηρκει στηλιτευσαι βασιλεως
προαιρεσιν· ου γαρ τα αυτα βασιλευσι τε και ιδιωταις πρεπειν υπολαμβα νομεν· οτι
μηδε της αυτης αξιας αμφοτερα. Ἰδιω τηι μεν γαρ και τεχνικως πραττειν τι
συγχωρησαι μεν· ωι γαρ το φανερως βιαζεσθαι μη δυνατον, τουτωι συγγνωστον το
της περινοιας· βασιλει δε, του δυναμει κρατεισθαι λιαν αισχρου τυγχανοντος, ετ'
αισχιον, οιμαι, και απρεπεστερον το τεχνηι κλε πτειν τας εγχειρησεις και τα
προκειμενα.
ΠΒʹ. Ἕτερον δε ο διανοιας μεν εστιν και προαιρε σεως της αυτης, τωι μετρωι δε
πολυ χειρον και ασε βεστερον, εις πλειους του κακου φθανοντος, του το προσθησω
τοις ειρημενοις. ∆ωρεας βασιλικης ην ημερα, ειτ' ουν ετησιος, ειτε τηνικαυτα τωι
βασιλει σχεδιασθεισα δια την κακουργιαν, και παρειναι το στρατιωτικον εδει
τιμηθησομενους, ως εκαστος αξιας ειχεν η ταξεως. Παλιν η της ανελευθεριας σκηνη·
παλιν το δραμα της ασεβειας· φαρμαχθηναι φιλαν θρωπιαι τινι το απανθρωπον, και
χρημασι δελεασθη ναι στρατιωτικην αλογιαν συν απληστιαι, μεθ' ων τα 35.609 πολλα
βιοτευουσιν. Ὁ μεν ουν προυκαθητο, λαμ πρως πανηγυριζων κατα της ευσεβειας,
και μεγα φρονων τοις τεχνασμασι· Μελαμπους, οιμαι, τις, η Πρωτευς, παντα και ων
και γινομενος, και ραιδιως εαυτον υπαλλαττων τοις ειδεσι· τα δε περι αυτον οια, και
οσων οδυρμων τοις ευ φρονουσιν αξια, ου τοις τοτε παρουσι μονον, αλλα και τοις
νυν ακοηι δε χομενοις εκεινο το θεαμα;
ΠΓʹ. Προυκειτο χρυσος, προυκειτο λιβανος, εγγυ θεν το πυρ, οι κελευσται
πλησιον· και το σχημα ως πιθανον, βασιλικης δωρεας τουτον ειναι δοκειν τον
νομον, της γε αρχαιοτερας τε και τιμιωτερας. Ειτα τι; Θυμιαιν εδει κατα του πυρος,
και δεχεσθαι παρα του βασιλεως τον της απωλειας μισθον, ουτως ολιγον τοσουτου
πραγματος, ψυχων ολων και της εις Θεον ασεβειας. Φευ της πραγματειας! φευ της
αντι δοσεως! Στρατος ολος ενος τεχνασματος ωνιος ην· και οι την οικουμενην
παραστησαμενοι μικρωι πυρι και χρυσιωι, και δια κνισσης ολιγης επιπτον, ουδε την
εαυτων σφαγην ειδοτες οι πλειους· τουτο γαρ ην το βαρυτατον. Παρηιει τις ως
κερδανων, και ουδε εαυτον ειχε μετα το κερδος· προσεκυνει δεξιαν βασι λεως, και
τον αυτοχειρα προσκυνων ουκ ηπιστατο. Τοις δε και γινωσκουσιν ουδεν ην πλεον,
απαξ τωι κακωι προκατειλημμενοις, και νομον αλυτον ηγουμε νοις την πρωτην
ανοιαν. Ποιαι ταυτα Περσων μυριαδες, τινες τοξοται, τινες σφενδονηται κατ
ωρθωσαν, ποιος σιδηρους στρατιωτης και παν ταχοθεν ατρωτος, τινα κατα των
τειχων μηχανηματα, οια χειρ μια, και καιρος εις, και βουλη μιαρα κατ επραξατο; Π∆ʹ.
Μιξω τουτοις τι διηγημα των ειρημενων ελεεινοτερον. Λεγονται τοι των αλοντων
τινες εξ αγνοιας, επειδη τουτο επαθον και ανεχωρησεν οικα δε, τοις συσσιτοις
κοινωνειν τραπεζης· ειτα του ποτου προελθοντος εις την συνηθη ψυχροποσιαν, ως
35.612 ουδενος οντος αυτοις δεινου, τηι ψυχροφορωι κυλικι, Χρι στον επειπειν μετα
της σφραγιδος ανω βλεψαντας. Των δε συσσιτων τινος θαυμασαντος, και· Τι τουτο;
ειποντος, Χριστον επικαλεισθε μετα την αρνη σιν; Πως ηρνημεθα; φαναι τους
 
 
 

20
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημιθνητας, και τι το καινον τουτο ακουσμα; Του δε, Ὅτι κατα του πυρος εθυμιασατε,
φησαντος, και τουτο ειναι διδαξαντος την αρνησιν, ευθυς ανα πηδησαντες του
συμποσιου, καθαπερ εκμανεις και παραπληγες, ζηλωι και θυμωι ζεοντες, δια της
αγορας θεειν βοωντες και λεγοντες· Χριστιανοι, Χριστιανοι τας ψυχας ημεις·
ακουετω πας ανθρω πος, και προ παντων Θεος, ωι και ζωμεν και τε θνηξομεθα. Ουκ
εψευσαμεθα σε, Σωτερ Χριστε· ουκ ηρνησαμεθα την μακαριαν ομολογιαν. Ει τι και η
χειρ επταισεν, αλλ' η διανοια γε ουκ ηκο λουθησεν. Βασιλει κατεσοφισθημεν, ου
χρυσου τραυματιαι γεγοναμεν. Ἀπεκδυομεθα την ασεβειαν, αιματι καθαιρομεθα.
Ειτα τωι βασιλει προσδραμοντες, και τον χρυσον προσριψαντες λιαν νεανικως· Ου
δωρα δεδεγμεθα, βασιλευ, βοαιν, αλλα θανατον κατακεκριμεθα· ουκ εις τιμην εκλη
θημεν, αλλ' ατιμιαν κατεψηφισθημεν. ∆ος χαριν τοις σοις στρατιωταις· Χριστωι
σφαγια σον ημας, ωι μονωι βασιλευομεθα· αντιδος πυρ του πυρος· τεφραν αντι της
τεφρας εκεινης ποιησον. Ἀποκοψον χειρας, ας κακως προυτεινα μεν· ποδας, οις
κακως εδραμομεν. Ἄλλους τωι χρυσωι τιμησον, οις ου μεταμελησει λαβουσιν· ημιν δε
αρκει Χριστος, ον αντι παντων εχομεν. Ταυτα λεγειν τε ομου, και τοις αλλοις διακε
λευεσθαι γνωναι την απατην, ανανηψαι της μεθης, απολογησασθαι τωι Χριστωι δι'
αιματος· εφ' οις αγα νακτησαντα τον βασιλεα, το μεν φανερως κτειναι φυγειν, ινα
μη μαρτυρας εργασηται τους οσον το επ' αυτοις μαρτυρας, εξοριαι δε παραδοντα,
ουτως αμυ νασθαι, και μεγιστην ευεργεσιαν καταθεσθαι, το ποῤρω στησεσθαι των
εαυτου μιασματων και τεχνασματων. 35.613
ΠΕʹ. Καιπερ δη ουτως εχων ορμης, και προς πολλα τηι κακονοιαι χρησαμενος·
ομως, ου γαρ ειχε πηξιν του ανδρος η διανοια, ουδε των οικειων λογι σμων μαλλον
ην η της φορας του δαιμονος, ου δι εφυλαξεν εις τελος την γνωμην, ουδε το της
πονηριας αποῤρητον διεσωσατο· αλλ' ωσπερ το Αιτναιον πυρ λογος τοις πυθμεσι της
Αιτνης εγκρυπτεσθαι, κατωθεν πλημμυρουν και βιαι κρατουμενον, ειτε τι αλλο τουτο
εστιν, ειτε ασθμα κολαζομενου γιγαντος, τεως μεν φοβερον υπηχειν, και καπνον του
κακου μηνυμα της κορυφης απερευγεσθαι· ει δε που πλεο νασαν τυχοι και
δυσκαθεκτον γενοιτο, των οικειων κολπων αποβρασθεν, ανω φερομενον και υπερ
τους κρατηρας χεομενον, εστιν α και της υποκειμενης γης φθειρειν απιστωι και
φοβερωι ρευματι· ουτω κα κεινον εστιν ευρειν, αχρι μεν τινος εαυτου κρα τουντα και
του σοφιστικου δογματος, απατηι τε διατι θεντα κακως τα ημετερα· ει δε που το
ακρατες της οργης υπερβλυσειε, μηδε κρυπτειν δυνασθαι το κακοηθες, αλλα γυμνωι
χρησθαι τωι διωγμωι κατα του θειου και ευσεβους ημων συνταγματος.
Πς ʹ. Ἵνα γαρ εασω τα κατα των αγιων οικων προσταγματα, δημοσιαι τε
προτιθεμενα και ιδιαι πληρουμενα, και συλησιν αναθηματων τε και χρημα των, ου
μαλλον εξ ασεβειας η απληστιας, και σκευων ιερων αρπαγην, χερσι βεβηλοις
υβριζομενων, τους τε υπερ τουτων αγομενους και στρεβλου μενους, ιερεις τε και
αρχομενους, και τους πληρεις αιματων κιονας ταις τουτων χερσι κυκλουμενους, και
ζωννυμενους, ξαινομενων ταις μαστιξι, τους τε δια θεοντας τοξοτας κατα πολεις και
χωρας ωμοτε ρους, και θερμοτερους του ταυτα επιταττοντος, ως αν αντι Περσων και
Σκυθων και των αλλων βαρβαρων παραστησωνται· ινα μη ταυτα λεγω, τις ουκ οιδε
την Ἀλεξανδρεων απανθρωπιαν; οι προς πολλοις αλλοις, οις ενεανιευσαντο καθ'
ημων αμετρως τωι καιρωι χρησαμενοι, δημος οντες στασιωδης φυσει και μανικος, ετι
και τουτο λεγονται προσθειναι τοις ασεβημασιν, αιματος διπλου τον ιερον οικον
ημων εμπλησαι, οσος τε θυσιων και οσος ανθρωπων· 35.616 και ταυτα εργασασθαι,
στρατηγουντος τινος ενος των βασιλικων φιλοσοφων, εκ τουτων μονον ονομα
σθεντος; Τις αγνοει την Ἡλιουπολιτων συστροφην; τις την Γαζαιων απονοιαν, των
υπ' εκεινου θαυμαζο μενων και τιμωμενων, οτι καλως αυτου της με γαλοπρεπειας
 
 
 

21
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ᾔσθοντο; τις την Ἀρεθουσιων μανιαν, των τεως αγνοουμενων, εξ εκεινου δε του
καιρου και λιαν επιγινωσκομενων; Ποιει γαρ περιβοητους ου δεξια πραξις μονον,
αλλα και κα κια, νικωσα πονηρων ευδοκιμησιν.
ΠΖʹ. Οι μεν γαρ λεγονται, δει γαρ εν εκ πολλων ειπειν, φρικης και τοις αθεοις
αξιον, παρθενους αγνας και υπερκοσμιους, αψαυστους μικρου και οφθαλμοις
αῤρενων, εις μεσον προαγαγοντες, και της εσθη τος γυμνωσαντες, ινα τηι θεαι
προτερον ενυβρισωσιν, ειτ' ανακειραντες, και διχασαντες (ω πως ενεγκω σου,
Χριστε, την τοτε μακροθυμιαν!) οι μεν και ιδιοις οδουσι κακως εστιαθηναι, και της
εαυτων κακοδαιμονιας αξιως, ωμων των ηπατων εμφορηθη ναι, και μετ' εκεινην
την τροφην αλλην προσενεγκα σθαι, την κοινην τε και νενομισμενην· οι δε σπαιρου
σιν ετι τοις σπλαγχνοις συωδη τροφην επισπειραντες, και συων επαφεντες τους
θερμοτερους, οιον αγαγειν εκεινο το θεατρον σαρκας ιδειν κριθαις συνεσθιομενας,
και σπαραττομενας, τροφην αναμικτον, και τοτε πρωτον οφθεισαν και ακουσθεισαν·
ην θρεψαι μονον τους εαυτου δαιμονας, ο τουτων δημιουργος αξιος ην· ως μεν ουν
και καλως εθρεψεν εκ του αιματος εκεινου και της πληγης, ην κατα των σπλαγχνων
εδεξατο· καν αναισθητως εχωσι προς τα τοιαυτα οι δειλαιοι, και μηδε το φρονειν εκ
της δυσ σεβειας εχοντες.
ΠΗʹ. Το δε γε Μαρκου του θαυμασιου και 35.617 Ἀρεθουσιων, τις ουτως εξω
της καθ' ημας οικουμε νης, ωστε αγνοειν, και μη φθανειν τηι διηγησει τον
μνημονευοντα; Ουτος επι Κωνσταντιου του πανυ, κατα την τοτε δεδομενην
εξουσιαν Χριστιανοις, δαιμο νωντι καθελων οικητηριον, και πολλους Χριστιανων
απο της Ἑλληνικης πλανης μεταστησας εις σωτηριαν ουχ ηττον δια την του βιου
λαμπροτητα η την του λογου δυναμιν, ην μεν εκ πλειονος εν οργηι τοις Ἀρεθουσιοις,
μαλλον δε Ἀρεθουσιων τοις φιλοδαιμοσιν. Ἐπει δε τα πραγματα εκινηθη
Χριστιανοις, και τα των Ἑλληνων φλεγμαινειν ηρξατο, την του καιρου δυνα στειαν
ουκ εφυγε. Φιλουσι γαρ οι δημοι, καν προς το παρον κατασχωσι τας οργας, ωσπερ
πυρ εμ φωλευον υλαις, η ρευμα βιαι κρατουμενον, ει καιρου λαβοιντο, αναπτεσθαι τε
και αναῤρηγνυσθαι. Ὁρων ουν την του δημου κινησιν επ' αυτον, ουδεν μετριον η
εννοουντων, η απειλουντων, τα μεν πρωτα δρασμον βουλευεται, ου δι' ανανδριαν
μαλλον η την φευγειν εκ πολεως εις πολιν κελευουσαν εντολην, και υποχωρειν τοις
διωκταις· χρηναι γαρ μη τα εαυτων σκοπειν μονον Χριστιανους οντας, μηδε ει λιαν
ειεν ανδρειοτατοι τε και καρτερικωτατοι, αλλα και των διωκοντων φειδεσθαι, ως,
το γε εις αυτους ηκον μερος, μη τωι κινδυνωι τι συνεισφερειν των πολε μιων. Ἐπει δε
ᾔσθετο πολλων μεν δι' αυτον ελκο μενων και αγομενων, πολλων δε των περι ψυχης
τρεχοντων δια την των διωκοντων ωμοτητα, ουκ ην εσχετο τωι καθ' εαυτον ασφαλει
τους αλλους περι οραιν κινδυνευοντας· και δια τουτο βουλευεται βουλην αριστην τε
και φιλοσοφωτατην· εκ της φυγης επανει σι, και τωι δημωι φερων εαυτον εκδιδωσι
χρησθαι οτι βουλοιντο, και προς την του καιρου παρατασσεται δυσκολιαν. Ἐνταυθα
τι μεν απην των δεινων; τι δε ουκ επενοειτο βαρυτερον; αλλων αλλο τι συνεισφε
ροντων προς ενος κακου συμφωνιαν, ουδε το φιλοσο φον του ανδρος αιδουμενων,
ει μη τι αλλο, των εγκειμενων· δια τουτο μεν ουν και πλεον αγανα κτουντων, οτι
περιφρονησιν αυτων μαλλον η αν δρειαν προς τους κινδυνους την του ανδρος
παρου σιαν ενομιζον. 35.620
ΠΘʹ. Ἤγετο γερων ιερευς, αθλητης εθελοντης δια μεσης της πολεως,
αιδεσιμος την ηλικιαν, την πολι τειαν αιδεσιμωτερος, πασι πλην των διωκοντων και
τυραννουντων· ηγετο δε ηλικιαι πασηι και τυχηι, ου τωι μεν, τωι δ' ου· πασι δε ομοιως,
ανδρασι, γυναιξι, νεοις, πρεσβυταις, οσοι τε τα πολιτικα διυκουν, και οσοι των επ'
αξιας. Ἀγων δε ην απασιν εις, αλλη λους υπερβαλεσθαι τηι περι τον πρεσβυτη θρασυ
 
 
 

22
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τητι· και μερος ευσεβειας απασιν ενομιζετο, οτι πλειστα εκεινον δρασαι κακα, και
γεροντα νικησαι αθλητην κατα πασης αγωνιζομενον της πολεως· ειλκετο δια
πλατειων, ωθειτο καθ' υπονομων· των τριχων ειλκετο, ουκ εστιν οτου μη μερους
του σωματος, μι γνυμενης τηι αικιαι της υβρεως, παρα των αξιως εν Μιθρου ταυτα
κολαζομενων· παισιν εκ παιδων μετεωρος αντεπεμπετο, γραφισιν υποδεχομενων το
γενναιον σωμα, και παιγνιον ποιουμενων την τραγωιδιαν· πιεσμασι τας κνημας
εθλιβετο μεχρις οστεων αυτων· λινοις τα ωτα διετεμνετο, και τουτων τοις
στεῤροτατοις και λεπτοτατοις· σαργανηι προς υψος αιρομενος, μελιτι και γαρωι
διαβροχος, σφηξι και μελισσαις εξαινετο μεσουσης ημερας, ηλιου το φλογωδες
ελλαμποντος· και του μεν τας σαρκας εκτηκοντος, τοις δε θερμοτεραν ποιουντος την
βρωσιν των μακαριων εκεινων σαρκων, ου γαρ αθλιων αν ειποιμι. Ἐνταυθα δη
λεγεται, ως αν και τουτο αξιωθειη γραφης, ο πρεσβυτης εκεινος και νεος προς τους
αγωνας, (μηδε γαρ εν τοις δεινοις το φαιδρον απολιπειν, αλλα και εντρυφαιν ταις
βασα νοις), το μνημονευομενον εκεινο και ᾀδομενον επειπειν· ως επαινοιη το
συμβολον, εαυτον μεν υψηλον ορων, εκεινους δε ταπεινους και κατω κειμε νους·
τοσουτον περιην των κρατουντων, και ουτως ην ποῤρω των λυπηρων, ως αλλωι
παρων κιν δυνευοντι, και πομπην αλλ' ου συμφοραν το πραγμα ποιουμενος. 35.621
ʹ. Καιτοι ταυτα τις ουκ αν ηιδεσθη των και με τριως επιεικων τε και
φιλανθρωπων; Ἀλλ' ουκ εκεινους γε ειασεν ο καιρος, ουδε η του βασιλεως ορμη, το
απανθρωπον απαιτουσα και δημους, και πολεις, και αρχοντας, ει και μη τοις πολλοις
εδοκει των αγνοουντων το βαθος της εκεινου κακοηθειας. Τοιαυτα ημιν τα του
στεῤρου γεροντος. Και ταυτα υπερ τινος; ινα χρυσουν ενα μη προηται τοις
βασανισταις· ωι και δηλον, ως υπερ ευσεβειας διεκαρ τερει. Ἕως μεν γαρ, βαρυτατην
ποιησαμενοι του ναου την αποτιμησιν, το παν ᾔτουν χρυσιον, η αυτον γε
αναδειμασθαι τον νεων εκελευον, εδοκει το αδυνατον του επιταγματος μαλλον η το
ευσεβες της ψυχης ποιειν εκεινωι την ενστασιν· επει δε νικων αυτους κατα μικρον τηι
καρτεριαι, και υφαιρων αει τι της αποτιμησεως, τελευταιον εις τουτο κατ εστησεν, ως
κομιδη μικρον ειναι το αιτουμενον, και οσον ραιστον καταβαλειν· και ισος αγων ην
τοις μεν νικησαι τωι και οτιουν λαβειν, τωι δε μη κρατη θηναι τωι μηδε ολως
καταβαλειν, καιτοι πολλων ον των των και πλειον συνεισφερειν προθυμουμενων
ου μονον δια την ευσεβειαν, αλλα και δια το του ανδρος αναλωτον και αηττητον·
τηνικαυτα εδειχθη σαφως ου περι χρηματων, αλλα περι του ευσεβους τον αγωνα
τιθεμενος.
Αʹ. Ἆρ' ουν επιεικειας ταυτα και ημεροτητος, η τουναντιον θρασους και
απανθρωπιας εστι γνωρι σματα, λεγετωσαν ημιν οι τον φιλοσοφον βασιλεα
θαυμαζοντες. Ἐγω μεν ουδενα των παντων απορειν οιμαι της δικαιας και αληθους
αποκρισεως. Και ουπω προστεθεικα, οτι των σεσωκοτων τον εξαγιστον, ηνικα το
γενος αυτωι παν εκινδυνευε, και δια κλοπης υπεξαγαγοντων, εις ουτος ην· υπερ ου
ταχα μονου δικαιως ταυτα επασχε, και πλειω προσ παθειν αξιος ην, οτι κακον
τοσουτο τηι οικουμενηι πασηι σωζων ελανθανε. Φασι τοι δια ταυτα και τον τηνι καυτα
υπαρχον (γενεσθαι γαρ ανδρα Ἕλληνα μεν την θρησκειαν, τον τροπον δε υπερ
Ἕλληνα, και κατα τους αριστους των παλαι και νυν επαινουμενων), εκεινο προς τον
βασιλεα μετα παῤρησιας ειπειν, ου φεροντα το πολυειδες της του ανδρος αικιας και
καρ τεριας· Ουκ αισχυνομεθα, βασιλευ, παρα τοσουτον ηττωμενοι παντων
Χριστιανων, ως μηδε 35.624 γεροντος ενος κρατειν δυνηθηναι πασας διεξελ θοντος
 
 
 

23
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βασανους; Και ου κρατησαι μη μεγα, του του πως ου της εσχατης συμφορας απελθειν
ηττημενους; Και, ως εοικε, τοις αυτοις υπαρχοι μεν ηισχυνοντο, βασιλεις δε
εκαλλωπιζοντο. Τουτων τι αν γενοιτο τοις δρωσι μαλλον αθλιωτερον η τοις
πασχουσι; Τα μεν δη των Ἀρεθουσιων τοιαυτα και ουτως εχοντα, ως μικραν ειναι
την Ἐχετου και Φαλαριδος απανθρωπιαν προς την εκεινων ωμο τητα, μαλλον δε του
ταυτα πειθοντος και κατασκευα ζοντος· ειπερ του σπερματος τα βλαστηματα, και του
πνευματος τα ναυαγια.
Βʹ. Ταλλα δε οια και οσα; Τις αν μοι δοιη την Ἡροδοτου και Θουκυδιδου
σχολην τε και γλωτταν, ινα και τωι μελλοντι χρονωι παραδω την του ανδρος
πονηριαν, και στηλιτευθηι τοις μετεπειτα τα του και ρου διηγηματα; Σιωπησομαι τον
Ὀροντην και τους νυκτερινους νεκρους, ους τωι βασιλει συν εκρυπτεν ουτος
στεινομενος νεκυεσσι, και κτει νων αδηλως· ενταυθα γαρ τα του επους ειπειν
οικειοτερον. Παραδραμουμαι και των βασιλειων τα κοι λα και απωτατω, οσα τε εν
λακκοις και φρεασι, και διωρυξι κακων γεμοντα θησαυρων τε και μυστηριων· ου
μονον των ανατεμνομενων παιδων τε και παρθενων επι ψυχαγωγιαι και μαντειαι,
και θυσιαις ου νενομισμεναις, αλλα και των υπερ ευσεβειας κινδυνευοντων.
Συγχωρη σωμεν, ει δοκει, ταυτα, οις κακεινος ηισχυνετο, 35.625 τουτο γε ποιων
μετριον· δηλον δε τωι κρυπτειν επιχειρειν, ως ουκ ευπρεπες ον το αγος δημοσιευε
σθαι· τα μεν γαρ Καισαρεων των ημετερων, τουτων δε των μεγαλοφυων και θερμων
εις ευσε βειαν, ουτως υπ' αυτου περιεληλαμενων και υβρισμε νων, ισως ουδεν
ονειδιζειν αξιον· εδοκει γαρ υπερ της τυχης ενδικως αγανακτων εν καιρωι της
ευτυχιας ατυχησασης, επι ταυτην προεληλυθε ναι την αντιδοσιν· επειδη δει τι και
συγχωρειν και αδικιαι κατακρατουσηι.
Γʹ. Ἀλλα τις ουκ οιδεν, ως, δημου τινος επιμα νεντος Χριστιανοις, και πολυν
μεν εργασαμενων φονον, πλειω δε απειλουντων, επειδη μεσην βαδιζων ο του
εθνους αρχων του καιρου και των νομων (τωι μεν γαρ δουλευειν ᾤετο δειν, τους δε
μετριως ηισχυ νετο), και δια τουτο πολλους μεν απαγαγων Χρι στιανων, ολιγοις δε
των Ἑλληνων επιτιμησας, ειτ' αναχθεις τωι βασιλει, κατηγοριας γενομενης, ατιμος
και αναρπαστος περι τουτων εκρινετο· και τους νομους προυβαλλετο, καθ' ους
επιστευθη δικαζειν, μικρου μεν απηχθη την επι θανατωι· τελος δε, φιλανθρωπιας
τυχων, εξοριαν κατακρινεται; Και η αποφασις ως θαυμασια τε και φιλανθρωπος! Τι
γαρ μεγα, φησιν ο δικαιος δικαστης, και μη διωκων Χριστιανους, ει Γαλιλαιους δεκα
μια χειρ Ἑλληνικη κατειργασατο; Ταυτα ουκ ωμοτης περιφανης; ταυτα ου
προγραμμα διωγμου, και πολυ γε των δημοσιαι προτιθεμενων εναργεστερον και
φοβε ρωτερον; Τι γαρ διαφερει του κινδυνον προγραψαι Χριστιανοις το τοις
διωκταις Χριστιανων ηδομενον φαινεσθαι, και μεγα εγκλημα ποιεισθαι το μετρια
ζειν; το γαρ βουλεσθαι βασιλεως αγραφος εστι νο μος, τωι κρατει συνηγορουμενος,
και πολυ γε των γραπτων ισχυροτερος, των ου δυναστειαι βοηθουμε νων.
∆ʹ. Ου, φασιν οι τα εκεινου σεβοντες, και τον νεον ημιν θεον αναπλαττοντες,
τον ηδυν και φιλανθρωπον· αλλ' οτι μη δημοσιαι, διωκεσθωσαν Χριστιανοι, πρου
θηκε, και παντα πασχετωσαν, οσα δοκει τοις διωκου σιν, αφιεντες αυτον της του
διωκειν αιτιας. Την υδραν δε ουδεις πωποτε ειπεν ημερον, οτι εννεα κεφαλας αντι
μιας προυβαλλετο, ει τι τωι μυθωι 35.628 πειστεον· ουδε την Παταρικην Χιμαιραν, οτι
τρεις και ανομοιους, ωστε ειναι φοβερωτεραν· η τον εν ᾅδου Κερβερον, οτι τοσαυτας
τε και ομοιας· η το θαλαττιον κακον την Σκυλλαν, οτι εξ εν κυκλωι και φευκτοτατας·
καιτοι γε τα ανω, φασιν, αυτης χρηστα και φιλανθρωπα, και εις οψιν ουκ αηδη· κορη
γαρ ην προς ημας τι συγγενες εχου σα· αι δε απο τουτου κυνωδεις κεφαλαι και
θηριωδεις ουδενος ησαν αγαθου, στολους ολους αρπαζουσαι και μηδεν εις κινδυνον
 
 
 

24
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαφερουσαι της αντιθετοι Χαρυβδεως. Ἢ και των τοξοτων συ και των σφενδονιτων
τα βελη και τους λιθους καταιτιασηι, αλλ' ου τους σφενδονωντας και τους
τοξευοντας; ετι δε των κυνηγετων τους κυνας, και των φαρμα κεων τα δηλητηρια,
και των κεραττοντων βοων και σπαραττοντων θηριων τα κερατα και τους ονυχας·
οι δε χρωμενοι τουτοις εκτος στησονται και ου μεθεξουσι της ων τολμωσιν αιτιας;
Πολλης ταυ τα της αλογιας, και οντως σοφιστου δεομενα, τοις εαυτου
συνηγορουντος κακοις, και τηι του λογου δυ ναμει το αληθες συγκαλυπτοντος. Ἀλλ'
ουκ εστι· οπως εαυτον αποκρυψει, ουδ' αν πολλα στραφηι και παντοιος γενηται ταις
επινοιαις, ουδ' ει την Ἄιδος κυνεην, ο δη λεγεται, περιθεμενος, η τωι δακτυλιωι
Γυγου, και τηι στροφηι της σφενδονης χρησαμενος, εαυτον αποκλεψειε· τουναντιον
μεν ουν, οσωι φευγειν επιχειρει και διαδιδρασκειν, τοσου τωι πλεον αλισκεται παρα
αληθειαι δικαζουσηι, και τοις συνετωτεροις τουτων κριταις, ως ταυτα πραττων τε και
τολμων, οις ουδ' αν αυτος ως δικαιως πραττο μενοις εχηι συνηγορειν· ουτως
ευαλωτον εστιν η πονη ρια, και πανταχοθεν εαυτηι περιπιπτουσα.
Εʹ. Και ουχ α μεν επραττεν ηδη, τοιαυτα και ουτω ποῤρω βασιλικης ευγενειας
και μεγαλοπρεπειας· α δε διενοειτο πραξειν, ημερωτερα τε και βασιλικωτερα.
Πολλου μεντ' αν αξιον ην, ει μη πολυ των ειρημενων απανθρωποτερα. Ὥσπερ γαρ
δρακοντος κινουμενου 35.629 φολιδες, αι μεν ηδη φρισσουσιν, αι δε επιφρισσουσιν,
αι δε μελλουσι, τας δε ουκ εστι μη κινηθηναι, καν ηρεμουσαι τεως τυγχανωσιν· ει
βουλει δε, ωσπερ κεραυνωι, τα μεν ηδη κατεχεται, τα δε προμε λαινεται, μεχρις αν
και ταυτα επελθηι του κακου δυναστευοντος, ουτω κακεινωι τα μεν ηδη παρηνομειτο,
τα δε υπεγραφετο ταις ελπισι και ταις καθ' ημων απειλαις· και ταυτα ουτως εκτοπα,
και ποῤρω των ειθισμενων, ως της εκεινου διανοιας ειναι μονης, ταυτα και
βουλευσασθαι, και εις εργον αγαγειν εθε λησαι, καιτοι πολλων προ αυτου
γεγενημενων διωκτων και πολεμιων Χριστιανοις.
ς ʹ. α γαρ μητε ∆ιοκλητιανος, ο πρωτος ενυβρισας Χριστιανοις, μητε ο τουτον
εκδεξαμενος και υπερβαλων Μαξιμιανος ενεθυμηθη πωποτε, μητε Μαξιμινος, ο μετ'
εκεινους, και υπερ εκεινους διω κτης (ου τα συμβολα της επι τουτωι πληγης αι
εικονες φερουσιν ετι δημοσιαι προκειμεναι, και στη λιτευουσαι την λωβην του
σωματος), ταυτα εκεινος διενοειτο μεν, ως οι των αποῤρητων εκεινου κοινω νοι και
μαρτυρες· επεσχεθη δε τηι του Θεου φι λανθρωπιαι, και τοις Χριστιανων δακρυσιν, α
πολλα δη και παρα πολλων εχεθη, τουτο μονον εχοντων κατα του διωκτου
φαρμακον· ταυτα δε ην πασης μεν παῤρησιας αποστερεισθαι Χριστιανους, παντων δε
αυτους ειργεσθαι συλλογων, αγορων, πανηγυρεων, των δικαστηριων αυτων μη γαρ
εξει ναι κεχρησθαι τουτοις, οστις μη κατα των βωμων θυμιασειεν εμπροσθεν
κειμενων, και μισθον δοιη μεγαν ουτω και τοσουτου πραγματος. Ὦ νομοι, και
νομοθεται, και βασιλεις, οι καθαπερ ουρανου καλλος, και ηλιου φως, και αερος
χυσις, απασι προκεινται φιλανθρωπια κοινη τε και αφθονος, ουτω δε και την των
νομων μετουσιαν προθεντες απασιν ελευθεροις, ισην τε και ομοτιμον! ης εκεινος
αποστερησειν διενοειτο Χριστιανους· ως μητε τυραννουμενοις δικας εξειναι λαβειν,
μητε ζημιουμενοις εις χρηματα, μητε αλλο τι πασχουσι μικρον η μειζον των
απηγορευμε νων επικουρεισθαι τοις νομοις· αλλ' εξορι στους ειναι, και αναιρεισθαι,
και μικρου των ανα 35.632 πνοων ειργεσθαι· α τοις μεν πασχουσι πλειω φιλοτι μιαν
ειχε και την προς Θεον παῤρησιαν, τοις δρωσι δε μειζω την παρανομιαν και αδοξιαν
. Ζʹ. Και ο λογος ως πανσοφος του φονευτου και προστατου, και παρανομου
και νομοθετου, η, ιν' οικειοτερον ειπω, του εχθρου και εκδικητου, κατα τον
ημετερον λογον· ειναι γαρ του ημετερου νομου μητε αμυνεσθαι, μητε δικαζεσθαι,
μητε κεκτησθαι τι την αρχην, μητε νομιζειν ιδιον τι· αλλα ζηιν ετερωθι, και των
 
 
 

25
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παροντων καταφρονειν ως ουκ οντων· κακου δε μη αντιδιδοναι, μηδε εξειναι,
κακον· μηδε την παρειαν παιομενους φειδεσθαι της ετερας, αλλα και ταυτην
εμπαρεχειν τωι παιοντι, και τον χιτωνα τωι ιματιωι προσαποδυεσθαι. Προσθησει δε
ισως, οτι και υπερευχεσθαι των αδι κουντων, και τα καλλιστα βουλεσθαι τοις
διωκουσι. Τι δε ουκ εμελλε ταυτα γινωσκειν ακριβως ο των θειων υπαναγνωστης
ποτε λογιων, και της του με γαλου βηματος ηξιωμενος τιμης, και τους μαρτυρας
τιμων σηκοις τε και τεμενεσιν;
Ηʹ. Ου τουτο πρωτον θαυμαζω, πως τουτοις μεν ακριβως καθωμιλησεν,
εκεινο δε ουκ ανεγνω, η εκων παρεδραμεν· οτι Κακος κακως απολειται; πας ο το
Θειον εξαρνησαμενος, και ο τουτου μειζον εστι, τους εμμενοντας τηι ομολογιαι
περιωθων, και τοιουτοις κακοις περιβαλλων, οις αυτος περιπεσειν ην αξιος. Ει μεν
ουν ωσπερ ημας τοιουτους ειναι νομοθετει, και τοις ωρισμενοις εμμενειν, ουτω
δυναται δειξαι, και αυτωι το κακιστον ειναι προστεταγμενον, η τοις αυτου θεοις εν
καλωι τουτο τυγχανον· και εις δυο ταυτα διηιρημενων των εξεων, αρετην τε, φημι,
και κακιαν, ημιν μεν αποκεκρισθαι την κρεισσω μοιραν, αυτοις δε απεῤριφθαι την
χειρονα· λεγετω τουτο, και ουτω νικησομεν υπο μαρτυσι τοις εχθροις, και τοις
διωκουσι τα ημετερα· ει δε και αυτοι τι μεταποιουνται καλοκαγαθιας και ημερο
τητος, λογωι γουν, ει και μη τοις εργοις αυτοις, και ουχ ουτως εισιν αναισχυντοι, καν
σφοδρα ωσι κακοι, και πονηροις θεοις χαιροντες, ωστε φασκειν ωσπερ αλλον τινα
κληρον προσηκειν αυτοις την κακιαν· δει 35.633 ξατωσαν πως η που δικαιον ημας
μεν και πασχοντας καρτερειν, αυτους δε μηδε φειδομενων φειδεσθαι· σκοπει γαρ
ουτω. Των μεν ημιν γεγονοτων και ρων του δυνασθαι, των δε υμιν αλλοτε αλλως
τουτων περιτρεχοντων τε και μεθισταμενων, τι τοιουτο παρα Χριστιανων ποτε
συνεβη τοις υμετεροις, οια παρ' υμων πολλακις Χριστιανοις; Ποιας παῤρη σιας υμας
απεστερησαμεν; Τισι δημους επανεστησαμεν ζεοντας; τισιν αρχοντας, πλειω των
επιταττομενων υπηρετουντας; Τισι τον περι ψυχης επηγαγομεν κινδυνον; Μαλλον
δε τινας αρχων απηλασαμεν, και των αλλων τιμων αι τοις αριστοις οφειλονται; Και
συνελοντα φαναι, τινι τι τοιουτον επενηνοχαμεν, οια πολλα παρ' υμων τα μεν
ετολμηθη, τα δε ηπειληθη; Ἀλλ' ουδ' αν αυτοι φαιητε, οι το ημερον ημιν
εγκαλουντες και το φιλαν θρωπον.
Θ. Ἔπειτα πως εκεινο ου λογιζηι, ω σοφω τατε παντων και συνετωτατε, ο
προς το της αρετης ακρον συγκλειων Χριστιανους, οτι της ημετερας νο μοθεσιας τα
μεν αναγκην εχει τοις επιταττομενοις, α και μη φυλαττουσι κινδυνος· τα δε ουκ
αναγ κην, αιρεσιν δε· α φυλαττουσι μεν, τιμην και αντι δοσιν, μη φυλαττουσι δε,
ουδ' οντιν' ουν κιν δυνον; Ει μεν γαρ οιον τε ην απαντας αριστους ειναι, και του
ακρου της αρετης επιβαινειν, τουτ' αν ην κρατιστον τε και τελεωτατον· επει δε
χωρις τα θεια των ανθρωπινων, και τοις μεν ουκ εστιν οτου μη των καλων μετεστι,
τοις δε μεγα, καν ει του μεσου τυγχανοιεν, τι σοι βουλεται το ταυτα νομοθετειν, α μη
των παντων εστιν, η κατακριτους ειναι τους ου φυλασσοντας; Ὥσπερ γαρ οστις ου
κολασεως αξιος, ηδη και αναῤρησεως· ουτως οστις ουκ αναῤρησεως, ηδη και
τιμωριας· αλλ' εν οροις δει μενοντας της ημετερας φιλοσοφιας, και της ανθρωπινης
δυναμεως, ουτως απαιτειν και το κατορθουμενον.
Ρʹ. Ἀλλ' ανακτεον μοι παλιν τον λογον επι τους 35.636 λογους· ου γαρ φερω
μη τουτο πολλακις ανακυκλειν, και πειρατεον συνηγορησαι τουτοις εις δυναμιν·
πολ λων γαρ και δεινων οντων, εφ' οις εκεινος μισεισθαι δικαιος, ουκ εστιν ο τι
μαλλον η τουτο παρανομησας φαινεται. Και μοι συναγανακτειτω πας οστις λογοις
χαιρων, και τηι μοιραι ταυτηι προσκειμενος, ων ειναι και αυτος ουκ αρνησομαι. Τα μεν
γαρ αλλα παρηκα τοις βουλομενοις, πλουτον, ευγενειαν, ευ κλειαν, δυναστειαν, α
 
 
 

26
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της κατω περιφορας εστι και ονειρωδους τερψεως· του λογου δε περιεχομαι μονου·
και ου μεμφομαι χερσαιοις τε πονοις και θαλασσιοις, οι τουτους μοι συνεπορισαν.
Ἐμοι γουν ειη, και οστις εμοι φιλος, το των λογων κρατος· ο πρωτον μετα το πρωτον
ησπασαμην τε και ασπαζο μαι, τα θεια λεγω, και τας εξω των ορωμενων ελπιδας.
Ὥστε ει το οικειον πιεζει παν, κατα Πινδαρον, αναγκαιος ο περι τουτων εμοιγε
λογος· και μαλιστα δικαιον, ως ουκ οιδ' ει τι των αλ λων, λογωι την υπερ λογων
χαριν αποδιδοναι τοις λογοις.
ΡΑʹ. Ποθεν ουν επηλθε σοι τουτο, ω κουφοτατε παν των και απληστοτατε, το
λογων αποστερησαι Χρι στιανους; τουτο γαρ ου των απειλουμενων ην, αλλα των
ηδη νενομοθετημενων. Ποθεν, κακ τινος αιτιας; Τις Ἑρμης σοι λογιος, ως αν αυτος
ειποις, τουτ' επι νουν ηγαγε; Τινες Τελχινες πονηροι, και βασκανοι δαιμονες; Ει
βουλει, και τουτου την αιτιαν ημεις παραστησομεν. Ἔδει γαρ σε πολλοις
εγχειρουντα και παρανομοις κακοις, εις τουτο υπαχθηναι τελευτωντα, και σαυτωι
προδηλως περι πεσειν· ιν' ωι μαλιστα φρονειν ᾤου δειν, τουτωι μαλιστα λαθηις
ενασχημονων, και αλογιαν κατακρι νομενος. Ἀποκριναι γαρ· τι σοι το δογμα βου
λεται; και τις ο λογος της περι λογους καινοτομιας; Καν τι δικαιον δοξηις λεγειν,
ανιασομεθα μεν, ου μεμψομεθα δε· και γαρ ωσπερ συν λογωι νικαιν, ουτω και
νικασθαι καλως μεμαθηκαμεν.
ΡΒʹ. Ἡμετεροι, φησιν, οι λογοι, και το Ἑλλη 35.637 νιζειν, ων και το σεβειν
θεους· υμων δε η αλογια και η αγροικια· και ουδεν υπερ το, Πι στευσον, της υμετερας
εστι σοφιας. Ουκ αν μεν, οιμαι, τουτου καταγελασαιεν οι παρ' υμιν τα Πυθα γορου
φιλοσοφουντες, οις το, Αυτος εφα, το πρω τον και μεγιστον εστι των δογματων, και
των Χρυ σων επων, ειτ' ουν μολιβων αιρετωτερον. Μετα γαρ την πρωτην και
πολυυμνητον τοις τα εκεινου τελουμενοις φιλοσοφιαν της σιωπης, ινα λογου μετρα
τωι σιωπαιν ασκηθωσιν, εννομον, φησιν, ην οτιουν των δογματων ερωτωμενοις,
επειτ' αποφαινο μενοις, απαιτουμενου και λογου, αλλο μεν μηδεν αποκρινεσθαι, οτι
δε Πυθαγοραι τουτ' ειη δεδογμε νον· και λογον ειναι του δογματος, το παρασταν
εκεινωι, ανευθυνον τε και αβασανιστον· εις ταυτον ηκοντος του, Αυτος εφα, τωι παρ'
ημιν, Πιστευσον, εν αλλαις συλλαβαις τε και ρημασι, καν ει μη παυοισθε
κωμωιδουντες τουτο και διασυ ροντες. Βουλεται γαρ ημιν ο λογος μη εξειναι δια
πιστειν τοις υπο των θεοφορων ανδρων ειρημενοις, αλλ' αποδειξιν ειναι του λογου
το εκεινων αξιοπιστον, πασης δυναμεως λογικης και αντιλογικης ισχυ ροτερον.
ΡΓʹ. Ἔστω δε και τουτο των ημετερων ευεπη ρεαστον· πως δε συ δειξεις τους
λογους σοι διαφεροντας; Ει δε και σους, πως τουτων ημιν ου μετον κατα την σην
νομοθεσιαν και αλογιαν; τινος γαρ του Ἑλληνιζειν εισιν οι λογοι, και του πως
λεγομενου και νοουμενου; Ἵν' εγω σοι διελω την του ονοματος δυναμιν, ω περι τας
ομωνυ μιας εχων συ, και τα δηλουμενα, η μιαι προσηγοριαι διαφορα, η διαφοροις
ταυτα, η ετεραις ετερα· η γαρ της θρησκειας ειναι τουτο φησεις, η του εθ νους
δηλαδη, και των πρωτον ευρισκομενων της διαλεκτου την δυναμιν. Ει μεν ουν της
θρησκειας, δειξον που και παρα τισι των ιερεων το Ἑλλη νιζειν εννομον, ωσπερ και
το θυειν εστιν α και 35.640 οις των δαιμονων· ουτε γαρ πασι τα αυτα, ουτε ενι τα
παντα, ουτε τον αυτον τροπον, ως τοις παρ' υμιν ιεροφανταις δοκει, και τοις των
θυσιων τεχνολο γοις. Που δε, ωσπερ Λινδιοις, ευσεβες το καταρασθαι τωι Βουθοιναι,
και τουτο ειναι θεου τιμην, τας εις αυτον λοιδοριας; η Ταυροις το ξενοκτονειν, η
Λακωσι το επιβωμια ξαινεσθαι, η Φρυξι το κατατε μνεσθαι υπ' αυλων κηλουμενους,
και ανανδρουμε νους υφ' αλματος, η το παιδεραστειν αλλοις, η το πορνευειν
ετεροις, η οσα των αλλων μυστηριων εστιν, ινα μη λεγω καθ' εκαστον, ουτω δε και
το Ἑλληνιζειν εκκριτον τινος θεων η δαιμονων; Καιτοι καν ει τουτ' ην, ουπω δηλον,
 
 
 

27
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ως Ἑλληνικον ην, η τινι των παρ' υμιν θεων η δαιμονων το κοινον απεκριθη, ωσπερ
και αλλα πολλα των κοι νων θυειν νενομοθετηται.
Ρ∆ʹ. Ει δ' ουχι τουτο φησεις, της γλωσσης δε ως υμετερας μεταποιησηι, και δια
τουτο ποῤρω θησεις ημας, ωσπερ κληρου πατρικου, και ουδεν ημιν διαφεροντος,
πρωτον μεν ουχ ορω τις ο λογος, η πως τουτο προσαξεις τοις δαιμοσιν. Ου γαρ, ει
τους αυτους την τε γλωσσαν Ἑλληνιζοντας και την θρη σκειαν ειναι συμβεβηκεν,
ηδη και της θρησκειας οι λογοι, και δια τουτ' αν εικοτως εξω ταυτης ημεις
γραφειημεν· αλλα τουτο γε και ασυλλογιστον δοκει τοις καθ' υμας τεχνολογοις· ου
γαρ, ει περι ταυ τον αμφω, και αλληλοις αμφω ταυτα· η ουτω γε, ει χρυσοχοον τον
αυτον και ζωγραφον θειημεν, το χρυσοχοειν εις το ζωγραφειν, η το ζωγραφειν εις το
χρυσοχοειν περιστησεται· πολλων ταυτα των ληρηματων.
ΡΕʹ. Ἔπειτα ερησομαι σε, ω φιλελλην συ και φιλολογε, ποτερον παντος
ειρξεις ημας του Ἑλληνι ζειν, οιον δη και των εν μεσωι και πεζων τουτων ρηματων,
και της των πολλων χρησεως, η του κομ ψου τε και υπεραιροντος, ως ουκ αλλοις
εφικτου η τοις κατα παιδευσιν διαφερουσιν; ει μεν γαρ τουτου, τις η αποκληρωσις,
το μεν σμερδαλεον, 35.641 και το κοναβιξειν, και το μων, και το δηπουθεν, και το
αττα, και το αμωσγεπως ειναι της διαλεκτου μονης, ταλλα δε απεῤριφθαι εις
Κυνοσαργες, ωσπερ το παλαι τους νοθους; ει δε και το ευτελες του λογου και
ακαλλωπιστον ομοιως του Ἑλληνιζειν εστι, τι μη και τουτων αποστερειτε ημας, και
απλως πασης Ἑλλαδος φωνης, οποια ποτ' αν ηι, και ως αν εχουσα τυχηι; τουτ' αν ην
υμων φιλανθρω ποτερον και τελειως της αμουσιας της υμετε ρας.
Ρς ʹ. Ἔχει γαρ ουτως, ινα σοι φιλοσοφησω περι τουτων, υψηλοτερον τε και
τελεωτερον· Ει μεν και θειαι τινες εισι φωναι φωνητικοις οργανοις εκ πορευομεναι,
και δια του αερος χεομεναι τε και ακοαις εισρεουσαι, των ημετερων κρειττους και
ευσημοτεραι (γελω γαρ υμων των σεμνων το Μωλυ, και τον Ξανθον, και την
Χαλκιδα), η δια γυμνων αλληλοις συγγινονται των εννοιων και των τυπωμα των,
ουχ ημετερον λεγειν· το δ' ουν ημετερον τοιου τον εστιν· Ουτε φωνη των
ευρομενων μονον εστιν, αλλα παντων των μετεχοντων· ουτε τεχνη τις η
επιτηδευσις, ην αν ενθυμηθηναι θελησηις· αλλ' ωσπερ εν αρμονιαι τεχνικηι τε και
μουσικηι αλλος μεν ηχος αλλης τινος των νευρων συντεταμενος, η ανει μενος,
παντα δε του ενος αρμοστου και τεχνιτου, προς εν τι καλλος αρμονιας συντεινοντα·
ουτω καν τουτοις ο τεχνιτης και δημιουργος Λογος αλλον μεν αλλης τινος
επιτηδευσεως η τεχνης ευρετην προυστησατο, παντα δε εις μεσον προυθηκε πασι
τοις βουλομενοις, τωι κοινωνικωι και φιλανθρωπωι συνδεων τον βιον ημιν, και
ποιων ημερωτερον.
ΡΖʹ. Σον το Ἑλληνιζειν; ειπε μοι· τι δε; ου Φοι νικων τα γραμματα; ως δε
τινες, Αιγυπτιων; η των ετι τουτων σοφωτερων Ἑβραιων; οι και πλαξι θεοχαρακτοις
εγγραφηναι τον νομον παρα 35.644 Θεου πιστευουσι; Σον το Ἀττικιζειν; Το πετ
τευειν δε και αριθμειν, και λογιζεσθαι δακτυ λοις, μετρα τε και σταθμα, και ετι προ
τουτων, τα τακτικα και πολεμικα, τινος; ουκ Ευβοεων; ει περ Ευβοευς ο Παλαμηδης,
ο πολλων ευρετης, και δια τουτο επιφθονος, και μεντοι και δικας της σο φιας
απαιτηθεις, και κατακριθεις τοις επι Ἰλιου στρατευσασι; Τι ουν; αν Αιγυπτιοι, και
Φοινικες, Ἑβραιοι τε, οις ημεις συγχρωμεθα προς την ημετε ραν παιδευσιν, τι δ' αν οι
την νησον εχοντες Ευβοιαν μεταποιουνται τουτων ως αυτοις διαφε ροντων, κατα
τας σας υποθεσεις, τι δρασομεν; η τι δικαιολογησομεθα προς αυτους, τοις οικειοις
εαλω κοτες νομοις; Ἢ πασα στερεσθαι τουτων αναγκη, και το του κολοιου πασχειν,
γυμνους ειναι των αλλοτριων περιαιρεθεντας πτερων και ασχημο νας; ΡΗʹ. Σα τα
ποιηματα; τι δε; ου της γραος μαλλον εκεινης, η, τον ωμον σεισθεισα παρα τινος
 
 
 

28
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συντονως αντιπαριοντος, ως λογος, ειτ' ενυβριζουσα τωι σφοδρωι της ορμης, επος
εφθεγξατο· και τουτ' αρεσαν τωι νεανιαι λιαν, και φιλοπονωτερον με τρηθεν την
θαυμασιαν σου ταυτην εδημιουργησε ποιησιν; Τι ταλλα; Ει δε τοις οπλοις μεγα φρο
νεις, παρα τινων σοι τα οπλα, ω γενναιοτατε; Ου των Κυκλωπων, εξ ων το
χαλκευειν; Ει δε σοι μεγα και μεγιστον των οντων η αλουργις, εξ ης σο φος συ, και
των τοιουτων νομοθετης· τι; ουκ απο θησηι ταυτην Τυριοις, παρ' ων η ποιμενικη
κυων, η τηι κοχλωι βρωθεισηι, και τα χειλη καθαιμα ξασηι, τωι ποιμενι το ανθος
γνωρισασα, και δια του των παραδουσα τοις βασιλευσιν υμιν το πενθιμον τοις
κακοις ρακος και υπερηφανον; Γεωργιας δε και ναυπηγιας, τι φησομεν, αν
απελαυνωσιν ημας Ἀθη ναιοι, τας ∆ημητρας και τους Τριπτολεμους διηγου μενοι,
και τους δρακοντας, ετι δε Κελεους τε και Ἰκαριους, και πασαν την περι ταυτα
μυθολογιαν, η και μυστηριον υμιν αισχρον ταυτα εποιησε, και νυκτος οντως αξιον;
ΡΘʹ. Βουλει, ταλλα παρεις, επ' αυτο το κεφαλαιον αναδραμω της σης
εμπληξιας, ειτ' ουν θεοβλα 35.645 βειας; αυτο δε ποθεν σοι το μυεισθαι, και το μυειν,
και το θρησκευειν; Ου παρα Θραικων, και η κλησις πειθετω σε; Το θυειν δε ου παρα
Χαλ δαιων, ειτ' ουν Κυπριων; Το αστρονομειν δε ου Βα βυλωνιον; Το δε γεωμετρειν
ουκ Αιγυπτιον; Το δε μαγευειν ου Περσικον; Την δε δι' ονειρων μαν τικην τινων η
Τελμησεων ακουεις; Την οιωνιστικην δε τινων; ουκ αλλων η Φρυγων, των πρωτων
περιεργασαμενων ορνιθων πτησιν τε και κινηματα; Και, ινα μη μακρολογω, ποθεν
σοι το καθ' εκαστον; ουχ εν εξ εκαστων; ων παντων εις ταυτο συνελθον των, εν
δεισιδαιμονιας συνεστη μυστηριον; Τι ουν; δεξομεθα, παντων αποχωρησαντων εις
τους πρωτους τε και τους ευρομενους, μηδεν εχειν ημετε ρον πλην της κακιας, και
της περι το Θειον ταυτης καινοτομιας; Πρωτος γαρ Χριστιανων επαναστασιν τωι
∆εσποτηι, καθαπερ οι δουλοι ποτε τοις Σκυθαις, ως φασιν, επενοησας. Πολλου μεντ'
αν αξιον ην, ει σοι διελυθη το πονηρον τουτο συνταγμα, κατα τους σους ορους και
νομους, ιν' ημεις ημεν πραγματων απηλλαγμενοι, και πα λιν επι της αρχαιας
ευδαιμονιας την Ῥωμαικην αρχην οραιν υπηρχε, πασης απηλλαγμενην εμφυλιου
στασεως· ο του παρα των εξωθεν πολεμου πολλωι φευκτοτερον εστι και
φοβερωτερον, οσωι τας οικειας δαπαναιν σαρκας των αλλοτριων φευκτοτερον. ΡΙʹ. Ει
δε ταυτα σοι κακουργιας ειναι δοκει το 35.648 λειον ημφιεσμενης, και ποῤρω
βασιλικης μεγαλοπρε πειας, φερε, σοι παραστησω και τα τουτων ετι κερ δαλεωτερα.
Ὁρων γαρ τον ημετερον λογον μεγαν μεν οντα τοις δογμασι και ταις ανωθεν
μαρτυριαις, τον αυτον παλαιον τε και νεον· παλαιον μεν ταις προῤρησεσι, και τοις
υπαστραπτουσι κινη μασι της θεοτητος· νεον δε τηι τελευταιαι θεοφα νειαι, και τοις εκ
ταυτης τε και περι ταυτην θαυμα σιν· ετι δε μειζω και γνωριμωτερον τοις παραδεδο
μενοις, και εις τοδε τετηρημενοις τυποις της Ἐκ κλησιας· ινα μηδε τουτο
ακακουργητον μενηι, τι μηχαναται, και τι ποιει; Μιμειται Ῥαψακην τον Ἀσσυριον·
εστρατηγει δε αρα τωι βασιλει των Ἀσσυριων Σεναχηρειμ. Ουτος, επι την Ἰουδαιαν
στρατευσας, και δυναμει πολληι και χειρι τα Ἱερο σολυμα πολιορκων, και τηι πολει
προσκαθεζομενος. επειδη μητε δυναμει παραστησασθαι την πολιν οιος τε ην, μητε τι
των ενδον αυτωι παρα των προδο των ενεδιδοτο, λογοις ημεροις και ομογλωσσοις
υπο ποιεισθαι την πολιν επιχειρει. Ὃ δη συνεντας λεγεται τους πολιορκουμενους,
τουτο παραιτησασθαι πρωτον, Συριστι λαλεισθαι αυτοις, αλλα μη Ἑβραιστι
κελευσαντας, ως ταχα αν εις δουλειαν κλαπεισι τωι ημερωι της διαλεξεως.
ΡΙΑʹ. Τουτο δη και ουτος διανοηθεις, διδασκαλεια μεν ιδρυσασθαι κατα
πασαν πολιν ετοιμος ην, βη ματα τε και προεδριας, και υφεδριας, Ἑλληνικων τε
δογματων αναγνωσεις και αναπτυξεις, οσαι τε ηθος ρυθμιζουσι, και οσαι της
επικρυψεως· ευ χων τε τυπον εν μερει, και της των αμαρτανοντων κατα μετρον
 
 
 

29
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιτιμησεως· προτελειων τε και τελειωσεως, και οσα της ημετερας σαφως εστιν
ευταξιας· ετι δε καταγωγια πηξασθαι και ξενωνας, αγνευτηρια τε και παρθενωνας,
και φροντιστη ρια, και την εις τους δεομενους φιλανθρωπιαν, την τε αλλην οποση,
και την εν τοις επιστολιμαιοις συνθημασιν, οις ημεις εξ εθνους εις εθνος τους χρηι
ζοντας παραπεμπομεν· α δη και μαλιστα των ημε τερων ειχε θαυμασας.
ΡΙΒʹ. Ταυτα διενοειτο μεν ο καινος δογματιστης τε και σοφιστης· μη επιτελη
δε γενεσθαι, μηδε εις εργον αχθηναι του ανδρος την εγχειρησιν, ουκ οιδ', 35.649 ειτε
ημιν κερδος, τοις εκεινου τε και των εκεινου θαττον απηλλαγμενοις, ειτε τωι
προελθοντι μεχρι της ονειρωξεως· εδειχθη γαρ αν τινα μεν ανθρωπων κι νηματα,
τινα δε πιθηκων μιμηματα. Ἐπει και ουτοι μιμεισθαι μεν λεγονται των ανθρωπινων
τινα δελεασματων, κακοτεχνως προτιθεμενων· τουτοις μεντοι και αλισκονται, μη
δυναμενης εξικεσθαι του ημετερου σοφου της μιμησεως. Ου γαρ μαλλον ιππος
Θεσσαλικη, και γυνη Λακεδαιμονια, και ανδρες οι της Ἀρεθουσης πινοντες, οιον δη
λεγω Σικελιωτας, ως ο περι αυτων χρησμος, το εκκρι τον των ομογενων εχουσιν, η
Χριστιανοις τα τοιαυτα εθη τε και νομοθετηματα των πρεπωδεστα των εστι· και οια
υπ' ουδενος αν αλλου ζηλω θεντα των ημιν επεσθαι βουλομενων· επειδη μη αν
θρωπιναις επινοιαις μαλλον η θειαι δυναμει και χρονου βεβαιοτητι τα τοιαυτα
νενικηκεν.
ΡΙΓʹ. Ουδεν δε οιον και την θαυμασιαν αυτων ταυτην αναπλασιν η
μεταπλασιν ως επι σκηνης θεωρησαι και καταμαθειν, τις μεν αν ην ο της
διδασκαλιας τροπος αυτοις, τι δε το περας των συν ελευσεων· ιν', ο φησι Πλατων
περι της εν λογωι πο λεως, ιδωμεν κινουμενην αυτων την επινοιαν. Εις δυο γαρ
ταυτα διηιρημενης πασης φιλοσοφιας, θεωριαν τε λεγω και πραξιν· και της μεν
υψηλοτε ρας ουσης, δυστεκμαρτου δε· της δε ταπεινοτε ρας, χρησιμωτερας δε· ημιν
μεν αμφοτερα δι' αλληλων ευδοκιμει· και γαρ θεωριαν συνεκδημον προς τα εκειθεν
ποιουμεθα, και πραξιν θεωριας 35.652 επιβασιν· ουδε γαρ οιον τε ειναι σοφιας
μετεχειν μη σοφως αναστραφεντας· τοις δε ουκ οιδ' οποτερον δοξει γελοιοτερον τε
και ασθενεστερον, ουκ εχουσιν εκ θειας επιπνευσεως το δυνατον του συστηματος,
ωσπερ των ριζων, αι καθ' υδατος οχουνται, πηξιν ουκ εχουσαι. Και δη βαλωμεν εις
την μακαριαν αυ των, ιν' ολιγα και αυτοι παιζουσιν αυτοις και μυ θολογουσιν,
ωσπερ εν πολλοις των δραματων, συμ παιξωμεν· και προστεθειη τωι χαιρειν μετα
χαιροντων, και κλαιουσι συνδακρυειν, το και λη ραινουσι συλληρειν ανεχεσθαι· και
γελωτα εν δα κρυοις ποιηται γινωσκουσιν.
ΡΙ∆ʹ. Ἔστω το θεατρον ευτρεπες· η ουκ οιδ' ο τι και καλειν τον οικον αυτων
κελευσουσιν· οι κηρυκες βοατωσαν· ο λαος συνιτω· την προεδριαν εχετωσαν ειτε οι
πολιαι, και χρονωι, και τωι της πο λιτειας εξειλεγμενωι προεχοντες, ειτε οι γενει και
δοξηι περιβλεπτοι, και σοφιαι τηι κατω πλεκομενηι, και πλειον εχουσηι το τερπνον της
αληθους ευσε βειας· τουτο γαρ επ' αυτοις ποιησομεθα. Τι ποιησουσι τα εξης; Αυτοι
τους εαυτων προεδρους γραψατωσαν. Ἁλουργις αυτους κοσμησει, και ταινια, και
στεφανων ανθος και καλλος· επειδη πολλαχου το σεμνον εγνων αυτοις
σπουδαζομενον, και το υπερ ανω του ιδιωτου ως του μεν κοινου και πεζου το
ευκαταφρονητον εχοντος, του δε υπερογκου και δυσ εφικτου το αξιοπιστον. Ἢ
κανταυθα μεχρις ημων κα ταβησονται, μη το εν τοις σχημασιν υψηλον μαλλον η το
εν τωι τροπωι πρεπειν αυτοις, ωσπερ ημεις, νομιζοντες; Ἡμιν γαρ του μεν
φαινομενου και γραφομενου βραχυς ο λογος· η πλειων δε πραγματεια περι τον
εντος ανθρωπον, και μεθελκειν τον θεατην επι το νοουμενον, ωι και μαλλον τους
πολλους εκπαιδευομεν.
 
 
 

30
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ΡΙΕʹ. Ταυτα μεν δη ταυτηι· τι δε το εντευθεν; Παρ 35.653 εξεις αυτοις
υποφητας δηλαδη θεοφορων λογιων, ως αν αυτοι φαιητε, και βιβλους ανελιξεις
θεολο γικας τε και ηθικας. Τινας ταυτας, ειπε μοι, και τινων; Καλον προσαδεσθαι την
Ἡσιοδου Θεογονιαν αυτοις και τους εκει πολεμους και κλονους, τους Τιτανας, τους
Γιγαντας, μετα των φοβερων ονοματων τε και πραγματων; Κοτος, Βριαρεως, Γυγης,
Ἐγκελαδος, οι δρακοντοποδες υμων, οι κεραυνοφοροι θεοι, αι τουτοις επαφιεμεναι
νησοι, βελη τε ομου και ταφοι τοις απαντησασι· τα πικρα τουτων γεννηματα και
προβληματα, Ὕδραι, Χιμαιραι, Κερβεροι, Γορ γονες, φιλοτιμια παντος κακου. Ταυτα
εστω των Ἡσιοδου καλων ταις ακοαις προτιθεμενα. Ὀρφευς παριτω μετα της
κιθαρας και της παντα ελκουσης ωιδης, επιβρεμετω ∆ιι τα μεγαλα και υπερφυη της
θεολογιας ρηματα και νοηματα· Ζευ κυδιστε, μεγιστε θεων, ειλυμενε κοπρωι, οση τε
μηλειη, οση τε ιππων, οση τε ημιονων, ιν' εντευθεν, οιμαι, δειχθηι το ζωογονον του
θεου και φερεσβιον· ου γαρ αλλως οιον τε ην· και μηδε της αλλης φειδεσθαι
μεγαληγοριας. Ὣς ειπουσα θεα, δοιους ανεσυρατο μηρους, ινα τελεσηι τους εραστας,
α και νυν ετι τελει τοις σχημασιν. Ἐπι πασιν ο Φανης τε και ο Ἠρικαπαιος, και ο
παντας καταπινων τους αλλους, ειτ' αναδιδους θεους, ινα γενηται πατηρ ανδρων τε
θεων τε. Ταυτα επεισκυκλεισθω τοις θαυμαστοις της θεολογιας ακροαταις, ειτ'
επινοεισθω τουτοις αλληγο ρηματα και τερατευματα· και των προκειμενων εκ
πιπτων ο λογος εις βαραθρα χωρειτω, και κρημνους θεωριας ουκ εχουσης το
στασιμον.
ΡΙς ʹ. Ὅμηρον δε που θησεις, τον μεγαν των θεων σου κωμωιδιογραφον, ει τ'
ουν τραγωιδοποιον; Ἀμφοτερα γαρ ευρησεις εν τοις θαυμασιοις αυτου ποιημασι· τα
μεν συμφορας, τα δε γελωτος αξια. Και γαρ οντως ου μικρας της φροντιδος εκεινο
ιδειν, πως μεν Ὠκεανος Τηθυι καταλλαγησεται δι' Ἥρας πορνικως κοσμουμενης·
επειδη κινδυνος τωι παντι χρονον τινα σωφρονουντων αυτων· ειτ' ουν την ξηραν
φυσιν και την υγραν καταλλαττεσθαι δεοι, μη τωι πλεονασμωι του ετερου το παν
συγχεθηι· ειτε τι αλλο του των επινοεις ατοπωτερον. Τις δε η θαυμασια μιξις του
νεφεληγερετου και της σεμνης Ἥρας, ηνικα ασχημονειν αυτον αναπειθει μεσουσης
ημερας, 35.656 καν οι ποιηται μετα των μετρων αυτον κολακευωσι, λωτον
υποστρωννυντες ερσηεντα, και κροκον ανα φυοντες εκ της γης και υακινθον; Ποθεν
ταυτα, και τις τουτων ο λογος; Πως δε η αυτη καθ' υμας Ἥρα, η του μεγαλου ∆ιος
αδελφη και ομοζυγος, νυν μεν εν αιθερι και νεφελαις κρεμαμενη, και σιδηροις
ακμοσι καθελκομενη, και χρυσαις τιμωμενη χειρο πεδαις, η λευκωλενος τε και
ροδοδακτυλος, ως μηδε τοις παραιτεισθαι βουλομενοις των θεων ακινδυνον ειναι
την φιλανθρωπιαν· νυν δε ολον τον των ερωτων κεστον εφ' εαυτην ελκουσα δια
των προς τον ∆ια καλλωπισματων, ως και παντας ομολογεισθαι αυτωι τους επι
πασαις ερωτας ενος τουτου παραπολυ λει πομενους; Τις δε ο φοβος, μη των θεων
κινουμενων υπερ της Λακαινης μοιχαδος, και ουρανου σαλπιζοντος, αναῤραγηι μεν
γης εδρα, μεθαρμοσθηι δε θαλασσα, δημοσιευθηι δε ᾅδου βασιλεια, και εις τουμφανες
ελθηι τα τωι μακρωι χρονωι κεκαλυμμε να; Τις δε η των κυανεων οφρυων επινευσις,
και η των αμβροσιων τριχων συγκινησις, ολον Ὄλυμπον κατασειουσα; Τις δε ο
τιτρωσκομενος Ἄρης, η χαλκωι κεραμωι κατακλειομενος; ο της χρυσης Ἀφρο διτης
αφυης εραστης, και μοιχος απερισκεπτος και τωι Ἀμφιγυηεντι κρατουμενος, και
θεατρον των θεων εφ' εαυτωι συλλεγων ασχημονουντι, και μικροις χρημασιν
αφιεμενος;
ΡΙΖʹ. Ταυτα παντα και πλειω τουτων ουτω σοφως και πολυτροπως
συγκειμενα, και πανταπασιν εξω των νενομισμενων, τις ουτως υμιν υψηλος τε και
μεγας, και οντως ∆ιι μητιν αταλαντος, ως εις το ευπρεπες αγαγειν λογοις θεωριας
 
 
 

31
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπερνεφους, και υπερ τα ημετερα μετρα της καταληψεως; Καιτοι ταυτα ει μεν
αληθη, μητ' αισχυνεσθωσαν, και φιλοτιμεισθωσαν, η, οτι μη αισχρα, πειθετωσαν· και
τι δει καταφευγειν αυτους επι τον μυθον, ως της αισχυνης συγκαλυμμα; ου γαρ
θαῤρουντων, αλλ' υποχωρουντων ο μυθος· ει δε ψευδη, πρωτον μεν επιδεικνυτωσαν
ημιν τους γυμνους θεολογους, ιν' ηι προς εκεινους ημιν ο λογος· επειτα λεγετωσαν
πως ουκ ευηθες, οις ως μυθικοις αισχυνονται, του τοις ως ισχυροις καλλωπιζεσθαι·
και α τους πολλους λανθανειν δυνατον ην, ου γαρ παντων η παιδευσις, ταυτα
δημοσιευειν ταις απαντων οψεσιν εν πλα σμασι τε και σχημασι, και το δεινοτατον,
μεθ' 35.657 οσης της εις χρηματα ζημιας, εν τε ναοις και βωμοις, και ιδρυμασι, και
αναθημασι, και θυσιαις πο λυταλαντοις, και αζημιως ενον ευσεβειν, ασε βειν
αιρεισθαι μετα ζημιας;
ΡΙΗʹ. Ει δε ταυτα μεν ποιητων ειναι φησουσι πλασματα και ληρηματα, δυο
τουτοις προσχρωμενων εις το τερπνον της ποιησεως, μετρωι και μυθωι, και οιον
καταγλυκαινοντων τουτοις την ακοην, αυτοις δε αποῤρητοτερον ειναι και
βαθυτερον τον εναποκειμε νον τουτοις νουν, και διαβατον ολιγοις των σοφωτε ρων,
σκοπειτε, ως απλως και δικαιως περι τουτων εγω διαλεξομαι. Πρωτον μεν πως
επαινουσι τους ων σεβουσιν υβριστας, και μικρου των ισοθεων αξιουσι τιμων, οις το
μη δουναι δικην της ασεβειας κερδος αυταρκες ην; Ει γαρ τοις εις ενα θεον αυτων
και ιδιαι και μικρα βλασφημησασι θανα τος η ζημια παρα των νομων, τι πασχειν εδει
τους πασιν ομου και δημοσιαι, και επι τοις αισχιστοις επαφιεντας την ποιησιν, και
μακρωι χρονωι παραδοντας την κωμωιδιαν; Ἔπειτα και τουτο λογιζεσθαι αξιον· εισι
και παρ' ημιν κατ' επικρυψιν λογοι τινες, ουκ αρνησομαι, αλλα τις ο τροπος αυτων
της δι πλοης, και τις η δυναμις; Ουτε το φαινομενον απρε πες, και το κρυπτομενον
θαυμασιον και υπερ λαμπρον τοις εις το βαθος εισαγομενοις, και ωσπερ τι σωμα
καλον και απροσιτον, ου φαυληι τηι εσθητι πε ρικαλυπτεται· δει γαρ, ως γουν εμοιγε
δοκει, των θειων μηδε τας ενδειξεις, και τας εμφασεις απρεπεις ειναι και αναξιας
των δηλουμενων, μηδε οιαις αν και ανθρωποι λεγομεναις περι αυτων
δυσχεραινοιεν· αλλ' η το καλλιστον παντως εχειν, η μη το αισχιστον, ινα το μεν τους
σοφωτερους ευφραινηι, το δε μη βλαπτηι τους πλειονας.
ΡΙΘʹ. Ὑμιν δε ουτε το νοουμενον αξιοπιστον, και το προβεβλημενον
ολεθριον. Και τις η συνεσις δια βορβορου προς πολιν αγειν, η δια προβολων τε και
υφαλων εις ορμον επειγεσθαι; Τι γαρ εκ τουτου συμβησεται; και τι των λογων το
περας· Συ μεν ληρησεις, και αλληγορησεις τας σας ατυχιας η φαντασιας· ο δε
πεισομενος ουκ εσται· το γαρ ορωμενον πιθανωτερον. Ουτε ουν τον ακροατην
ωνησας, και τον θεατην απωλεσας μετα του φαινομενου 35.660 γενομενον. Ἀλλ' ο
μεν θεωρητικος τοπος αυτοις τοιουτος, και ουτω ποῤρω των υποθεσεων, ως παντα
προτερον ειναι συμβαλειν αλληλοις, και εις εν αγαγειν τα μακρωι κεχωρισμενα, η
ταυτα συνθειναι και συναρμοσαι, και του αυτου ανδρος ειναι φησαι, τα
μυθολογηματα τε λεγω και τα σκεπασματα.
ΡΚʹ. Τι δ' αν ειποις περι του ηθικου μερους αυτων; Ποθεν, και εκ τινων
ορμωμενοι, και τισι χρωμενοι λογοις, πλαττειν αυτους εις αρετην δυνησονται, και
πλειστου ποιειν αξιους ταις παραινεσεσιν; Ἄριστον ομονοια, και το συμφρονειν
αλληλοις πολεις, και δημους, και οικιας, και τους καθ' εκαστον, νομωι και ταξει
φυσεως επομενους, η παντα διειλε τε και συνεδησε, και το παν τουτο κοσμον ενα εκ
πλειονων πεποιηκε. Τισι τουτο διδαξουσιν υποδειγμασιν; Ἆρα τους πολεμους
λεγοντες των θεων, και τας στασεις, και τας επαναστασεις, και των κακων το
πληθος, ων αυτοι τε εχουσι, και αλληλοις παρεχουσιν, ιδιαι τε και δημοσιαι, ων
μικρου πασα πεπληρωται συγγραφη τε και ποιησις; Θαττον μεν τ' αν εξ ειρηνικων
 
 
 

32
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαχιμους, και παραπληγας αντι σοφων, η τουναντιον μετριους και σωφρονας αντι
θρασεων και απαιδευτων τοις τοιουτοις αν εργασαιντο παραδειγμασιν. Ους γαρ και
διχα των εις το χειρον ελκοντων χαλεπον μεταθειναι κακιας, και προς την κρεισσω
μεταστησαι μοιραν απο της χειρονος, τουτους τις αν πεισειεν ημερους ειναι και
καθεκτους, θεοις χρωμενους οδηγοις των παθων και προσταταις· ενθα το κακον
ειναι και τιμιον, ως θεων τινα προισταμενον, ου το παθος εστι βωμοις τε και θυσιαις
τιμωμενον, και παῤρησιαν ειληφος εννομον; Τουτο γαρ το δεινοτατον, οτι α τοις
νομοις κολαζεται, ταυτα ως θεια σεβεται· τοσαυτη τις υμιν της αδικιας η περιουσια.
ΡΚΑʹ. ∆ευτερον αυτοις προκεισθω γονεων αιδως και τιμη, και το την πρωτην
αιτιαν του ειναι σεβειν μετα την πρωτην· τουτο και λογος εισηγεισθω, και θεολογια
πειθετω. Πως δε ου πεισει Κρονος Ουρανον εκτεμων, ιν' αγονος ηι θεων, και δωι
κυμασιν αποτελεσαι θεον, αφρου γεννημα· 35.661 και Κρονωι Ζευς επανισταμενος,
κατα μιμησιν του πατρος, ο γλυκυς λιθος και πικρος τυραννοκτονος· ειτε τι αλλο
τοιουτον αυτοις εις τιμην των γεννησαμενων αι βιβλοι φερουσι. Τριτον αυτοις εστω
χρηματων υπεροψια, και το μη πανταχοθεν κερδαινειν, μηδε του δυστυχειν
αῤραβωνα, το κακως κτασθαι λαμβανειν. Πως ουν ο Κερδωιος αυτοις σταθησεται, και
το σακελλιον προβληθησεται, και η κλεπτικη του θεου δυναμις τιμηθησεται, και το·
Ἄνευ χαλκου Φοιβον μη μαντευεσθαι, μηδε ειναι τι του οβολου τιμιωτερον; Ταυτα
γαρ αυτων τα σεμνα και σεβασμια.
ΡΚΒʹ. Τι ετι; Σωφροσυνην διδασκετωσαν, εγκρατειαν εισηγεισθωσαν· και ο
πειθων εγγυς, παντα γινομενος δια τας γυναικας, ο Ζευς, και Φρυξι μειρακισκοις
αετος εραστης ο φιλτατος (ιν' ως ηδιστα συμποσιαζοιεν οι θεοι, τοις ∆ιος
οινοχοουμενοι παιδικοις)· και ταις πεντηκοντα Θεστιου θυγατρασιν εναθλευων
Ἡρακλης εν μιαι νυκτι ο Τριεσπερος, και τρισκαιδεκατον αθλον τουτον επιτελεσας,
ουκ οιδ' οπως τοις αλλοις γε ου συναριθμουμενον. Ἐπικοπτετω τον θυμον Ἄρης,
μεθην ∆ιονυσος, μισοξενιαν Ἄρτεμις, απατην ο λοξιας αυτων χρησμολογος,
γελωτος αμετριαν ο καταχωλευων θεος, των θεων λυπουμενων, και αραιαις ταις
κνημαις επιῤρωννυμενος· γαστριμαργιαν ο Ζευς επι δαιτα λιπαραν τρεχων μετ'
αμυμονας Αιθιοπηας συν τοις λοιποις δαιμοσιν· ο Βουθοινας, τον γεωργον
τυραννησας, και τον αροτην βουν λαφυξας, και την κλησιν λαβων εκ της πραξεως,
και παντες ταις κνισσαις και ταις λοιβαις επιτρεχοντες.
ΡΚΓʹ. Καιτοι πως ταυτα των ημετερων εγγυς, οις ορος μεν φιλιας αυτος
εκαστος, και το τα αυτα βουλεσθαι τοις πλησιον α και σφισιν αυτοις· εγκλημα δ' ου
μονον το γενεσθαι κακον, αλλα και το μελλησαι μικρου, και της οργης κολαζομενης,
ως πραξεως· οις σωφροσυνη μεν ουτω σπουδαζεται, ωστε και οφθαλμος
αναστελλεται· χειρ δε φονικη τοσουτον ποῤρωθεν ειργεται ωστε και θυμος
σωφρονιζεται· επιορκον δε ομοσαι ουτω δεινον και υπερογκον, ωστε και τον 35.664
ορκον μονοις ημιν τυγχανειν απωμοτον; Χρηματα δε τοις μεν πολλοις ουδ' εγενετο·
πολλοις δε δια τουτ' αν ην ηδεως πλειω και μονον, ινα πλειονων υπεριδωσι, το
μηδεν εχειν αντι παντος πλουτου φιλοσοφουντες· γαστερα δε τοις πολλοις
αποῤριψαντες ως πικραν δεσποιναν και αποπτυστον, και παντων κακων μητερα· ου
μεγα φησαι, οτι μηδε σαρκες ειναι βιαζονται, τωι αθανατωι το θνητον αναλισκοντες·
και νομος εις αυτοις αρετης, το μηδε των μικρων ηττασθαι, και πασι παρορωμενων.
Το γαρ καλλιστον, οτι, των αλλων τα τελη τιμωρουμενων κατα τους νομους, ημεις
και τας αρχας κολαζομεν, ωσπερ τι ρευμα πονηρον και δυσκαθεκτον ποῤρωθεν
αναστελλοντες.
ΡΚ∆ʹ. Που δε και παρα τισιν ανθρωπων, ειπε μοι, το λοιδορουμενους
ευφημειν, βλασφημουμενους παρακαλειν, ως ου της κακηγοριας βλαπτουσης
 
 
 

33
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαλλον η της αληθειας, διωκομενους υποχωρειν, γυμνομενους προσαπεκδυεσθαι,
καταρωμενους υπερευχεσθαι των αρωμενων· ενι λογωι, χρηστοτητι νικαιν
θρασυτητα, και βελτιους ποιειν τους αδικουντας, οις καρτερουμεν πασχοντες; Καιτοι
καν ει κακιαν δοιημεν αυτους κολαζειν ταις του πλασματος παραινεσεσι, που το
φθασαι προς τα μετρα της ημετερας αρετης και παιδευσεως, οις και το μη προβαινειν
τωι καλωι, μηδε νεους αντι παλαιων αει γινεσθαι, αλλ' εν ταυτωι μενειν κακια δοκει;
Στρομβων το παθος περιτρεχοντων, ου προιοντων, και στασιμον κινουμενων, ιν'
ουτως ειπω, τηι βιαι της μαστιγος. Και δει το μεν ημιν εξηνυσθαι των καλων, του δε
εχεσθαι, του δε εφιεσθαι μεχρι του τελους και της θεωσεως, εφ' ηι γεγοναμεν και
προς ην επειγομεθα, οι γε διαβατικοι την διανοιαν, και τι της του Θεου μεγαλονοιας
ελπιζοντες αξιον.

 
 
 

34
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


