Ad Graecos ex communibus notionibus
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ
Πως τρια προσωπα λεγοντες εν τηι θεοτητι ου φαμεν τρεις θεους προς
τους Ἕλληνας απο των κοινων εννοιων
Ει το θεος ονομα προσωπου δηλωτικον υπηρχεν, τρια προσωπα λεγοντες εξ
αναγκης τρεις αν ελεγομεν θεους· ει δε το θεος ονομα ουσιας σημαντικον εστιν, μιαν
ουσιαν ομολογουντες της αγιας τριαδος ενα θεον εικοτως δογματι ζομεν, επειδη
μιας ουσιας εν ονομα το θεος εστιν. διο και ακολουθως τηι τε ουσιαι και τωι ονοματι
εις εστι θεος και ου τρεις. ουδε γαρ θεον και θεον και θεον φαμεν, ωσπερ λεγομεν
πατερα και υιον και αγιον πνευμα, επει τοις ονομασι τοις των προσωπων
σημαντικοις συμπλεκομεν τον και συνδεσμον δια το μη ταυτα ειναι τα προσωπα,
ετεροια δε μαλλον και διαφεροντα αλληλων κατ' αυτην την των ονο ματων
σημασιαν, τωι δε θεος ονοματι δηλωτικωι της ουσιας οντι εκ τινος ιδιωματος
προσοντος αυτηι ου συναπτομεν τον και συνδεσμον ωστε λεγειν ημας θεον και θεον
και θεον, επειπερ η αυτη εστιν ουσια, ης εστι τα προσωπα και ην σημαινει το θεος
ονομα· διο και ο αυτος θεος· τωι δε αυτωι και επι δηλωσει του αυτου ο και συνδεσμος
ου συμπλεκεται 3,1.20 ποτε.
Ει δε λεγομεν πατερα θεον και υιον θεον και πνευμα αγιον θεον η θεον
πατερα και θεον υιον και θεον πνευμα αγιον, τον και συνδεσμον κατ' εννοιαν τοις
των προσωπων ονομασι συναπτομεν, οιον πατρι, υιωι, αγιωι πνευματι, ινα ηι πατηρ
και υιος και αγιον πνευμα, τουτεστι προσωπον και προσωπον και προσωπον, διο και
τρια προσωπα. το δε θεος ονομα απολυτως και ωσαυτως κατηγορειται εκαστου των
προσωπων ανευ του και συνδεσμου, ωστε μη δυνασθαι ημας λεγειν θεον και θεον
και θεον, αλλα νοειν το ονομα <δευτερον και> τριτον μεν λεγομενον τηι φωνηι δια τα
υποκειμενα προσωπα, προσβαλλομενον δε τηι δευτερωσει και τηι τριτωσει ανευ του
και συνδεσμου δια το μη ετερον και ετερον ειναι θεον. ου γαρ, καθο την ετεροτητα
συζει πατηρ προς υιον, κατα τουτο θεος ο πατηρ· ουτω γαρ ουκ αν θεος ο υιος· ει
γαρ, επειδη πατηρ ο πατηρ, δια τουτο και θεος ο πατηρ, επειδη μη πατηρ ο υιος, ου
θεος ο υιος· ει δε θεος ο υιος, ουκ, επειδη υιος. ομοιως και ο πατηρ ουκ, επειδη
πατηρ, θεος, αλλ' επειδη ουσια τοιαδε, ης εστι πατηρ και υιος και δι' ην πατηρ θεος
και υιος θεος και πνευμα αγιον θεος. μη διαιρουμενης δε της ουσιας εν εκαστωι των
προσωπων ωστε και τρεις ειναι ουσιας κατα τα προσωπα, δηλον οτι ουδε το ονομα
διαιρεθησεται, οπερ σημαινει την ουσιαν, τουτεστι το θεος, εις το ειναι τρεις θεους.
αλλ' ωσπερ ουσια ο πατηρ, ουσια ο υιος, ουσια το αγιον πνευμα και ου τρεις ουσιαι,
ουτω και θεος ο πατηρ, θεος ο υιος, θεος το πνευμα το αγιον και ου τρεις θεοι. εις
γαρ θεος και ο αυτος, επει και μια ουσια και η αυτη, ει 3,1.21 και λεγεται εκαστον
των προσωπων και ενουσιον και θεος. η γαρ αναγκη τρεις λεγειν ουσιας πατρος και
υιου και αγιου πνευματος, επειδη ουσια των προσωπων εκαστον, οπερ εστιν
αλογωτατον, επειπερ ουδε Πετρον και Παυλον και Βαρναβαν φαμεν τρεις ουσιας·
μια γαρ και η αυτη των τοιουτων προσωπων η ουσια· η μιαν λεγοντες ουσιαν, ης
εστι πατηρ και υιος και αγιον πνευμα, καιπερ ενουσιον ειδοτες των προσωπων
εκαστον, ενα δικαιως και ακολουθως φαμεν θεον, ει και των προσωπων εκαστον
θεον ειναι πιστευομεν, δια το κοινον της ουσιας.
\ Ωσπερ γαρ δια το διαφερειν τον πατερα του τε υιου και του αγιου πνευματος
τρια φαμεν προσωπα πατρος και υιου και αγιου πνευματος, ουτως, επειδη μη
διαφερει πατηρ υιου τε και αγιου πνευ ματος κατα την ουσιαν, μιαν ειναι λεγομεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

την ουσιαν πατρος και υιου και αγιου πνευματος. ει γαρ, ενθα διαφορα, τριας δια την
διαφοραν, ενθα ταυτοτης, μονας δια την ταυτοτητα· εστι δε ταυτοτης των
προσωπων κατα την ουσιαν· μονας αρα αυτων κατα την ουσιαν. ει δε κατα την
ουσιαν μονας της αγιας τριαδος, δηλον οτι και κατα το θεος ονομα. δηλωτικον γαρ
τουτο της ουσιας ου το τι αυτης παριστων (δηλον οτι επειπερ απερινοητον και
ακαταληπτον το της θειας ουσιας), αλλ' απο τινος ιδιωματος προσοντος 3,1.22 αυτηι
λαμβανομενον παραδηλοι αυτην, καθαπερ το χρεμε τιστικον και το γελαστικον
ιδιωματα οντα φυσεων λεγο μενα σημαινει τας φυσεις, ωνπερ εστιν ιδιωματα. εστι
τοινυν ιδιωμα της αιδιου ουσιας, ης εστι πατηρ και υιος και αγιον πνευμα, το παντα
εποπτευειν και θεωρειν και γινωσκειν, ου μονον τα εργωι γινομενα, αλλα και τα εν
νωι λαμβανομενα, οπερ μονης εστιν εκεινης της ουσιας, ατε δη και αιτιας παντων
υπαρχουσης της τα παντα ποιησασης και παντων ως ιδιων ποιηματων δεσποζουσης,
τα δε κατ' ανθρωπους απαντα συμφεροντι τινι και αρρητωι λογωι πρυτανευουσης.
εντευθεν ειλημμενον το θεος ονομα κυριως λεγομενον σημαινει την ουσιαν
εκεινην, ητις αληθως δεσποζει των απαντων ως παντων δημιουργος. μιας
τοιγαρουν υπαρ χουσης της ουσιας, ης εστι πατηρ και υιος και αγιον πνευμα, και
ενος του παραδηλουντος αυτην ονοματος (φημι δη, του θεος) εις θεος εσται κυριως
και ακολουθως τωι λογωι της ουσιας, μηδενος λογου καταναγκαζοντος ημας τρεις
λεγειν θεους, ωσπερ ουν ουδε τρεις ουσιας. ει γαρ επι Πετρου και Παυλου και
Βαρναβα τρεις ουσιας ου φαμεν δια το μιας αυτους ειναι, ποσωι μαλλον επι πατρος
και υιου και αγιου πνευματος τουτο δικαιως ου ποιησομεν· ει γαρ την ουσιαν ου
διαιρετεον εις τρεις δια τα προσωπα, δηλον οτι ουδε τον θεον, επει μη προσωπον
δηλοι το θεος, αλλα την ουσιαν. ει γαρ προσωπον εδηλου το θεος, εν και μονον
3,1.23 των προσωπων ελεγετο θεος, οπερ εσημαινετο τωι τοιωιδε ονοματι, ωσπερ ουν
και πατηρ μονος ο πατηρ λεγεται δια το προσωπου δηλωτικον ειναι τουτο το ονομα.
Ει δε φαιη τις, οτι Πετρον και Παυλον και Βαρναβαν φαμεν τρεις ουσιας
μερικας [δηλον οτι τουτ' εστιν ιδικας]· τουτο γαρ κυριωτερον ειπειν, γνωτω οτι
μερικην ουσιαν, τουτεστιν ιδικην, λεγοντες ουδεν ετερον σημαναι βουλομεθα η
ατομον, οπερ εστι προσωπον. διο δη και τρεις ει λεγοι μεν μερικας ουσιας, τουτεστιν
ιδικας, ουδεν αλλο φαμεν η τρια προσωπα· προσωποις δε ουχ επεται το θεος,
καθαπερ δεδεικται. ουδ' αρα ουδε τηι μερικηι, οπερ εστιν ιδικηι, ουσιαι· ταυτον γαρ
εστιν ιδικη ουσια τωι προσωπωι επι των ατομων λεγομενη. τι ουν λεκτεον προς
εκεινο, οτι Πετρον και Παυλον και Βαρναβαν τρεις φαμεν ανθρωπους; ει γαρ ταυτα
προσωπα, προσωπα δε τωι σημαντικωι ονοματι της κοινης ουσιας ου σημαινεται,
ομοιως ουδε η μερικη λεγομενη ητοι ιδικη ουσια, επειδη ταυτον αυτη τωι προσ
ωπωιτινος χαριν τρεις ανθρωπους φαμεν αυτους μιας ουσιας υπαρχοντας, ης εστι το
ανθρωπος δηλωτικον, ει μητε δια τα προσωπα μητε δια το λεγεσθαι μερικην ηγουν
ιδικην ουσιαν εκφωνουμεν τουτο; φαμεν, οτι καταχρηστικως και ου κυριως τουτο
λεγομεν δια τινα συνηθειαν εξ αναγκαιων αιτιων κρατησασαν, αιτινες ου
θεωρουνται επι της αγιας τριαδος, ινα και επ' αυτης τουτο αυτο ποιωμεν. εισι 3,1.24
δε αι αιτιαι αυται· ο ορος ο του ανθρωπου ουκ αει εν τοις αυτοις ατομοις ηγουν
προσωποις θεωρειται· των μεν γαρ προτερων τελευτωντων ετερα αντ' αυτων
συνισταται και παλιν των αυτων πολλακις μενοντων αλλα τινα επιγινεται, ως ποτε
μεν εν τουτοις, ποτε δε εν εκεινοις, και ποτε μεν εν πλειοσιν, ποτε δε εν ολιγωτεροις
θεωρεισθαι τον της φυσεως ηγουν του ανθρωπου ορον. δια ταυτην ουν την αιτιαν
της τε προσθηκης και της αφαιρεσεως της τε αποβιωσεως και γεννησεως των
ατομων, εν οις θεωρειται ο του ανθρωπου ορος, αναγκαζομεθα και πολλους λεγειν
ανθρωπους και ολιγους τηι τροπηι και αλλοιωσει των προσωπων εκκρου σθεισης της
κοινης συνηθειας και παρ' αυτον τον της ουσιας λογον, ωστε συναριθμειν τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

προσωποις τροπον τινα και ουσιας. επι δε της αγιας τριαδος ουδεν τοιουτον
συμβαινει ποτε· δει γαρ τα αυτα προσωπα και ουχ ετερα και ετερα λεγεσθαι αει κατα
το αυτο και ωσαυτως εχοντα μητε προσ θηκην τινα δεχομενα την εις τετραδα μητε
μειωσιν την εις δυαδα· (ουτε γαρ γενναται η εκπορευεται εκ του πατρος η εξ ενος
των προσωπων προσωπον ετερον, ωστε και τετραδα ειναι ποτε την τριαδα· ουτε
τελευται ποτε εν των τριων τουτων προσωπων καν ωσει ροπηι οφθαλμου, ωστε
δυαδα την τριαδα γενεσθαι καν τηι ενθυμησει·) προσθηκης δε και μειωσεως τροπης
τε και αλλοιωσεως μηδεμιας γινομενης τοις τρισι προσωποις πατρος και υιου και
αγιου πνευματος ουδεν το παρακρουον την ημετεραν διανοιαν προς τοις τρισι
προσωποις και τρεις λεγειν θεους. παλιν τα του ανθρωπου 3,1.25 προσωπα παντα
ουκ απο του αυτου προσωπου κατα το προσεχες εχει το ειναι, αλλα τα μεν εκ τουτου,
τα δε εξ εκεινου ως πολλα και διαφορα ειναι προς τοις αιτιατοις και τα αιτια. επι δε
της αγιας τριαδος ουχ ουτως· εν γαρ προσωπον και το αυτο, του πατρος, εξ ουπερ ο
υιος γεν ναται και το πνευμα το αγιον εκπορευεται. διο δη και κυριως τον ενα αιτιον
μετα των αυτου αιτιατων ενα θεον φαμεν τεθαρρηκοτως, επειδη και συνυπαρχει
αυτοις. ουτε γαρ χρονωι διηιρηται αλληλων τα προσωπα της θεοτητος ουτε τοπωι, ου
βουληι, ουκ επιτηδευματι, ουκ ενεργειαι, ου παθει, ουδενι των τοιουτων, οιαπερ
θεωρειται επι των ανθρωπων· η μονον, οτι ο πατηρ πατηρ εστι και ουχ υιος και ο
υιος υιος εστι και ου πατηρ, ομοιως και το πνευμα το αγιον ουτε πατηρ ουτε υιος.
διοπερ ουδεμια αναγκη παρακρουει ημας τρεις θεους ειπειν τα τρια προσωπα, ωσπερ
εφ' ημων πολλους ανθρωπους φαμεν τα πολλα προσωπα δια τας ειρημενας αιτιας.
οτι δε δια τας ειρημενας αιτιας και ου κατα λογον αναγκαιον φαμεν τα πολλα
προσωπα του ανθρωπου πολλους ανθρωπους, εντευθεν γενοιτ' αν δηλον· το αυτο
κατα το αυτο εν και πολλα ου δυναται ειναι· εστι δε Πετρος και Παυλος και
Βαρναβας ομολογουμενως κατα το ανθρωπος εις αν θρωπος· κατα το αυτο αρα,
τουτεστι κατα το ανθρωπος, πολλοι ου δυνανται ειναι. λεγονται δε πολλοι
ανθρωποι καταχρηστικως δηλονοτι και ου κυριως· το δε καταχρηστι κως λεγομενον
διαφθειρειν ουκ αξιον ουδε ικανον παρα 3,1.26 τοις ευ φρονουσι το κυριως τε ον
και λεγομενον. ουκ αρα λεκτεον επι των τριων προσωπων της θειας ουσιας τρεις
θεους, επει κατα το θεος εις εστι θεος και ο αυτος δια την ταυτοτητα της ουσιας, ης
εστι το θεος σημαντικον κατα τον ειρημενον τροπον.
Ει δε λεγοι τις, οτιπερ η γραφη συναριθμει τρεις ανδρας λεγουσα, κατα
περιουσιαν εκ των ημετερων ημας ελεγξαι πειρωμενος, ουκ ορθος ουδε οσιος
πεφανται της γραφης ακροατης ο τοιουτος· ουτος γαρ αν ουδε εκινει προς ημας
λογους περι του ει δει λεγειν τρεις θεους τα της θειας ουσιας τρια προσωπα συνορων
μαλιστα, οτι πατερα και υιον και αγιον πνευμα διδουσα η γραφη και θεον λογον,
θεον μη λογον (τουτεστι θεον πατερα), θεον αγιον πνευμα θεον παραδιδουσα
καθολου παραιτειται τρεις θεους ειπειν, ασε βειαν ηγουμενη την πολυθεΐαν και ενα
θεον διολου κηρυτ τουσα μητε τα προσωπα συμφυρουσα μητε την θεοτητα
διαιρουσα, φυλαττουσα δε μαλλον ταυτοτητα θεοτητος εν ιδιοτητι υποστασεων
ηγουν προσωπων τριων. ει τοινυν ορθος ην ο τοιουτος και του δικαιου λογον
εποιειτο, ταυτα κατανοων εκ της γραφης τα ιδια κυρουν ουκ εσπευδεν, επυνθανετο
δε μαλλον την αιτιαν μαθειν αιτουμενος, δι' ην τρεις ανδρας λεγει η γραφη καιπερ
ενα ανθρωπον την συμπασαν φυσιν γινωσκουσα κατα το Ἄνθρωπος ωσει 3,1.27
χορτος αι ημεραι αυτου ενικως το κοινον της φυσεως εκφω νησασα· το προσον γαρ
τωι κοινωι της φυσεως αποφαινομενη καθ' ενος αυτο ειπε δια το ενα γινωσκειν
ανθρωπον τον συμπαντα ανθρωπον και ου πολλους· ηκουε γαρ φιλομαθως ερωτων,
οτι και η γραφη ως τροφος αγαθη ιδια βρεφη γινωσκουσα τους ανθρωπους εστιν οτε
συμψελλιζει αυτοις ωσαυτως χρωμενη τισι των ονοματων ου παρατιτρωσκουσα το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

τελειον δηλονοτι και τους τροφης μεταλαμβανειν δυνα μενους στερεας αδικουσα·
ου γαρ δογματα τα ψελλισματα οριζομενη τα τελεια καταβλαπτει, αλλα
συγκαταβαινουσα τοις νηπιοις δι' ευσπλαγχνιαν και μιμουμενη τα εκεινων ουτως
αναγει προς εαυτην εις τελειοτητα ηλικιας αγουσα. οριζεται δε ομως και δογματιζει
τα τελεια κατα το εαυτηι πρεπον και τους μαθητευομενους προσηκον διδασκεσθαι.
αμελει οτι ωτα και οφθαλμους και στομα και τα λοιπα δη μορια σωματικα λεγουσα
εχειν τον θεον ου δογμα το τοιουτο παραδιδωσι συνθετον εκ διαφορων μελων
οριζομενη το θειον, αλλα κατα τον ειρημενον τροπον εκ μεταφορας των ημετερων
λαμβανουσα τα τοιαυτα προς αναγωγην, ως ειπον, των μη αμεσως επι τα ασωματα
χωρειν δυναμενων στερεαις τισι και τρανοταταις ταις λεξεσι τα δογματα εκτιθεται,
πνευμα λεγουσα τον θεον ειναι και πανταχου, ενθα τις πορευθειη, παρειναι το
απλουν αυτου και απεριγραφον τουτους σοφως 3,1.28 εκπαιδευουσα. ουτως και
τρεις ανδρας λεγουσα δια συν ηθειαν, ινα μη ξενιζηι το κοινον και εν χρησει των
πολλων υπαρχον, και ενα φησι δι' ακριβειαν, ινα μη παρασαλευσηι το τελειον και εν
τηι φυσει των πραγματων θεωρουμενον· και το μεν ηγουμεθα συγκαταβασιν επι
χρησιμωι και συμ φεροντι των νηπιωδεστερων γεγενημενην, το δε οριζομεθα δογμα
επι βεβαιωσει και παραδοσει της τελειοτητος εκτι θεμενον.
Ἀλλα τινες συζητητικοι υπαρχοντες και διεγηγερ μενοι προς το μηδεν εαν
αναντιρρητον επι τωι και τους λεγοντας και τους ακροωμενους, ως εγωγε φαιην αν,
φιλοπονως γυμνασαι παρορωντες το παρ' ημων λελεγμενον και το μη δεδομενον ως
ομολογουμενον λαμβανοντες παρα λογισμωι τε χρωμενοι το δοκουν κατασκευαζουσι
και φασιν, οτι ωσπερ λεγομεν υποστασις υποστασεως, ηι υποστασις, τουτεστι καθο
υποστασις, ουδεν διαφερει, και ου παρα τουτο μια υποστασις αι πασαι υποστασεις·
και παλιν ουσια ουσιας, ηι ουσια, ουδεν διαφερει, και ου παρα τουτο μια ουσια αι
πασαι ουσιαι, ουτως αν ειποιμεν θεος θεου, ηι θεος, ουδεν διαφερει, και ου δια τουτο
εις θεος αι τρεις υποστασεις, καθ' ων το θεος κατηγορειται· και παλιν ανθρωπος
ανθρωπου, η ανθρωπος, ουδεν διαφερει λεγοντες ουκ αναιρουμεν το τρεις
ανθρωπους ειναι Πετρον και Παυλον και Βαρναβαν· διαφερει γαρ ουσια ουσιας ου
καθο ουσια, αλλα καθο τοιαδε ουσια και υποστασις υποστασεως καθο τοιαδε
υποστασις· 3,1.29 ωσαυτως και ανθρωπος ανθρωπου, ηι τοιοσδε ανθρωπος, και
παλιν θεος θεου, ηι τοιοσδε θεος· το δε τοιοσδε η τοιοσδε επι δυο η και πλειονων
ειωθε λεγεσθαι. αλλα ταυτα μεν, ως ειπομεν, εκεινοι λεγουσιν· ημεις δε δειξομεν
σοφισμα το παν ειναι και ουδεν ετερον το λελεγμενον, ουδαμως αλλως
περιγινομενοι αλλ' η αυτοις τοις ειρημενοις κεχρημενοι και δεικνυντες μη δειν τον
τοιονδε θεον και τοιονδε θεον η τοιονδε ανθρωπον και τοιονδε λεγειν· αλλ' ει αρα
τοιανδε υποστασιν θεου και τοιανδε υποστασιν ανθρωπου· πολλας γαρ υπο στασεις
του ενος ανθρωπου και τρεις υποστασεις του ενος θεου φαμεν δικαιως. το μεν ουν
τοιοσδε λεγομενον διακριναι βουλεται τι τινος κοινωνουντος κατ' εκεινο τουνομα,
ωι το τοιοσδε προστιθεται· οιον ζωιον τοιονδε φαμεν τον ανθρωπον διακριναι
βουλομενοι του ιππου, φερε ειπειν, κοινωνουντος αυτωι κατα τουνομα του ζυου,
διαφεροντος δε τωι λογικωι και τωι αλογωι. διακρινεται δε τι τινος η ουσιαι η
υποστασει η ουσιαι και υποστασει· και ουσιαι μεν διακεκριται ο ανθρωπος του ιππου,
υποστασει δε Παυλος Πετρου, ουσιαι δε και υποστασει ηδε η υποστασις του ανθρωπου
τησδε της υποστασεως του ιππου. αλλα φανερουμενου του λογου των κατ' ουσιαν
απλως και των καθ' υποστασιν και ου κατ' ουσιαν διαφεροντων προδηλος εσται και
ο περι των κατ' ουσιαν αμα και υποστασιν διακεκριμενων. περι τουτων ουν ημιν
εξεταζεσθω ο λογος· οτι μεν γαρ και τα διαφεροντα κατ' ουσιαν λεγονται δυο η τρεις
ουσιαι και τα διαφεροντα καθ' υποστασιν ωσαυτως λεγονται δυο και τρεις
υποστασεις, 3,1.30 ομολογουσι και αυτοι και ημεις· διαφερομεθα δε, οτι επι μεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

Πετρου και Παυλου φασι δειν <δυο> λεγειν ανθρωπους, ημεις δε ου κυριως μεντοι
και κατα τον επιστημονικον λογον· ουδε εις γαρ νυν ημιν λογος περι κοινης και
καταχρηστικης χρησεως· αυτη γαρ ουτε προς αναιρεσιν τινος ουτε προς συ στασιν
ισχυει. σαφηνιζεσθω τοιγαρουν προτερον ημιν, τον ανθρωπον και τον ιππον η τον
ιππον και τον κυνα τινος χαριν διαφερειν λεγομεν καθο τοιασδε ουσιας. η προδηλον
οτι επειδη διαφερουσιν αλληλων κατα τα χαρακτηριζειν ουσιας ειωθοτα, οιον
λογικωι και αλογωι, χρεμετιστικωι, υλακτικωι και ει τινι τοιουτωι. τωι γαρ λεγειν
ουσιαν τοιανδε ουδεν ετερον λεγομεν η υπαρξιν ζωης μετεχουσαν προς
αντιδιαστολην της μη τοιαυτης, υπαρξιν λογικευεσθαι πε φυκυιαν προς διακρισιν
αλογιαι διαφερουσης, υπαρξιν το χρεμετιστικον εχουσαν χαρακτηριστικον, και ει τι
τοιουτον. αντι γαρ τοιουτων διαφορων και ιδιων προστιθεται τηι ουσιαι η και παντι
γενει προς διακρισιν των υπ' αυτο ειδων το τοιαδε και τοιονδε οιον τοιαδε ουσια
αντι του αισθητικη η αναισθητος, τοιονδε ζωιον αντι του λογικον η αλογον. και
παλιν λεγομεν· διαφερει Παυλος Πετρου, καθο τοιαδε υποστασις εκαστωι αυτων,
επειδη διαφερουσιν αλληλων κατα τινα των υποστασιν και ουκ ουσιαν συνισταν
πεφυκοτων, οιον φαλακροτητι, μακροτητι, πατροτητι, υιοτητι και ει τινι 3,1.31
τοιουτωι· προδηλον γαρ, ως ου ταυτον ειδος και ατομον, τουτεστιν ουσια και
υποστασις· λεγων γαρ τις ατομον, τουτεστιν υποστασιν, ευθυς την διανοιαν του
ακροωμενου παραπεμπει προς το ζητησαι ουλον, γλαυκοφθαλμον, υιον, πατερα και
ει τι ομοιον· λεγων δε ειδος, τουτεστιν ουσιαν, προς το γνωναι δηλονοτι, ζωιον
λογικον, θνητον, νου και επιστημης δεκτικον, ζωιον αλογον, θνητον, χρεμετιστικον
και τα τοιαυτα. ει δε μη ταυτον ουσια και ατομον, οπερ εστιν υποστασις, ουδε ταυτα
τα χαρακτηριζοντα ταυτην τε κακεινην. ει δε και ταυτα ου ταυτα, ουδε τοις αυτοις
ονομασι δυνατον συναπτεσθαι· αλλα τα μεν τοις κατ' ουσιας η ουσιων κειμενοις, τα
δε τοις κατα ατομον λεγομενοις. τρια τοινυν εστιν ονοματα, περι ων η ζητησις·
ουσια, ατομον, ανθρωπος. και τηι μεν ουσιαι συναπτομεν το τοιαδε προς διακρισιν, ως
ειπον, των υπ' αυτην ειδων κατ' ουσιαν αλληλων διαφεροντων· τηι δε υποστασει
παλιν ομοιως το τοιαδε συζευγνυμεν προς διαιρεσιν προσωπων των αλληλοις
κοινωνουντων τουτου του ονοματος, τουτεστι της υποστασεως, και διαφεροντων
αλληλων ου τοις ουσιαν χαρακτηριζουσιν, αλλα τοις λεγομενοις συμβεβηκοσιν. τινι
ουν βουλονται τροπωι συναψαι τωι ανθρωπος ονοματι το τοιοσδε; (εκ γαρ των
κοινως ομολογουμενων τα αμφιβαλλομενα δεχεται την λυσιν.) ως τηι ουσιαι; εσται
ουν τα υπ' αυτον ουσιωδει διαφοραι διακεκριμενα αλληλων; οπερ ουκ εστιν· ουδεν
γαρ διαφερει κατ' ουσιαν Παυλος Πετρου, καθ' ων κατηγορειται το ανθρωπος. αλλ'
ως τηι υποστασει; προσωπου αρα δηλωτικον το αν 3,1.32 θρωπος και ουκ ουσιας,
οπερ ατοπον λεγειν· το κοινον γαρ της ουσιας σημαινει το ανθρωπος και ουκ ιδικον
προσωπον, Παυλου, φερε ειπειν, η Βαρναβα. ουκ αρα ουδενι τροπωι το τοιοσδε
συναπτεται τωι ανθρωπος κατα γε τον επιστημονικον λογον. ει δε η κοινη χρησις
απορει τουτου και κατακεχρηται τοις της ουσιας ονομασι εις προσωπου δηλωσιν,
ουδεν προς τον ακριβη κανονα της λογικης επιστημης. αλλα τι κατατρεχω της
συνηθους καταχρησεως απορουσης εις τα τοιαυτα λανθανων, οτι και οι
επιστημονικοι των λογων λογοις προσφοροις φρασαι το νοηθεν πολλακις ουκ
ευπορουντες ετεροις και αυτοι καταχρηστικοις χρωνται ονομασι προς παραστασιν
του λεγομενου; πλην εκεινο σαφες ημιν εστω, οτιπερ, ει ελεγομεν επι Πετρου και
Παυλου ανθρωπος ανθρωπου, ηι ανθρωπος, ουδεν διαφερει, αλλ' ηι τοιοσδε
ανθρωπος, και ουσια ουσιας, ηι ουσια, ουδεν διαφερει, αλλ' ηι τοιαδε ουσια, λεγειν επ'
αυτων ηδυναμεθα. ει δε τουτο λεγειν μη δυνατον, επει μια και η αυτη ουσια Πετρου
και Παυλου, ουδε αρα ουδε εκεινο, επειπερ ουσιας δηλωτικον το ανθρωπος ονομα· ει
δε το τοιοσδε και τοιοσδε ουκ ακολουθον συναψαι τωι ανθρωπος ονοματι, ουδ' αρα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

ουδε δυο η τρεις κυριως λεγομεν ανθρωπους. και ει επι του ανθρωπου ταυτα
δεδεικται, ποσωι μαλλον επι της αιδιου και θειας ουσιας κυριωτερον αρμοσει το μη
τοιονδε θεον και τοιονδε λεγεσθαι των υποστασεων εκαστην μηδε θεον και θεον και
θεον εκφωνεισθαι τον πατερα και τον υιον και το αγιον πνευμα μηδε τρεις θεους,
καν τηι ενθυμησει, δογματιζεσθαι. 3,1.33 συνεστηκεν αρα τωι προς ημων και δικαιωι
και ακολουθωι και επιστημονικωτατωι λογωι, ως ενα θεον φαμεν τον των απαντων
δημιουργον, ει και εν τρισι προσωποις ηγουν υποστασεσι θεωρειται πατρος και υιου
και αγιου πνευματος.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6


