In Ecclesiasten
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΕΙΣ ΤΟΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΝ
ΟΜΙΛΙΑ Αʹ
Προκειται ημιν ο Ἐκκλησιαστης εις εξηγησιν ισον εχων τωι μεγεθει της ωφελειας
τον πονον της θεωριας. των γαρ παροιμιακων νοηματων ηδη προγυμνασαντων τον
νουν, ων οι σκοτεινοι λογοι και αι σοφαι ρησεις και τα αινιγματα και αι ποικιλαι
των λογων στροφαι, καθως περιεχει το του βιβλιου εκεινου προοιμιον, ... τοτε τοις
προς τα τελειοτερα των μαθηματων αυξηθεισιν επι ταυτην την γραφην την υψηλην
5.278 οντως και θεοπνευστον η ανοδος γινεται. ει ουν η παροιμιακη μελετη η προς
ταυτα ημας ετοιμαζουσα τα μαθηματα ουτως επιπονος τις εστι και δυσθεωρητος,
ποσον χρη πονον αυτοις ενοραν τοις υψηλοις τουτοις νοημασι τοις νυν
προκειμενοις εις θεωριαν ημιν; ωσπερ γαρ οι εν παιδοτριβου την παλαι στρικην
εκπονησαντες προς μειζονας ιδρωτας και πονους εν τοις αγωσι τοις γυμνικοις
αποδυονται, ουτω μοι δοκει μελετη τις ειναι η παροιμιωδης διδασκαλια, προς τους
εκκλησιαστικους αγωνας παιδοτριβουσα τας ψυχας ημων και προμαλασσουσα. ει
ουν η μελετη μετα τοσουτων ιδρωτων κατορθουται και πονων, τι χρη περι αυτων
των αγωνων λογισασθαι; η που πασαν τις υπερβολην εννοησας ουκ αν παραστησειε
κατ' αξιαν τωι λογωι, ποσους υποδεικνυσι πονους το της γραφης ταυτης σταδιον τοις
αγωνιζομενοις προς την των νοηματων ασφαλειαν δια της αθλητικης εμπειριας, ως
μη εν πτωματι δειξαι τον λογον, αλλ' εν πασηι νοηματος συμπλοκηι ορθιον διασωσαι
δια της αληθειας τον νουν. πλην αλλ' επειδη και τουτο των δεσποτικων
παραγγελματων εστι το δειν ερευναν τας γραφας, αναγκη πασα, καν κατοπιν της
αληθειας ο ημετερος ευρεθηι νους του μεγεθους των νοηματων ουκ εφικνουμενος,
ομως το μη δοκειν παροραν την εντολην του κυριου δια της κατα δυναμιν περι τον
λογον σπουδης κατορθωσαι. ουκουν ερευνησωμεν την προκειμενην 5.279 γραφην
ως δυναμεθα. παντως γαρ ο του ερευναν την εντολην δε δωκως και την προς αυτο
τουτο δυναμιν δωσει, καθως γεγραπται οτι Κυριος δωσει ρημα τοις
ευαγγελιζομενοις δυναμει πολληι. Και πρωτον γε ημιν η επιγραφη του βιβλιου
προτεθητω εις θεωριαν. κατα πασαν εκκλησιαν Μωυσης και ο νομος αναγινωσκεται,
οι προφηται, η ψαλμωιδια, η ιστορια πασα και ει τι της αρχαιας τε και της καινης
διαθηκης εστι, παντα επι των εκκλησιων καταγγελλεται. πως ουν τουτο μονον κατ'
εξαιρετον τηι επιγραφηι του εκκλησιαστου καλλωπιζεται; τι ουν εστιν ο περι τουτων
ημεις υπειληφαμεν; οτι ταις μεν αλλαις πασαις γραφαις, ιστοριαις τε και
προφητειαις, και προς αλλα τινα των μη πανυ τηι εκκλησιαι χρησιμων ο σκοπος
βλεπει. τι γαρ μελει τηι εκκλησιαι τας των πολεμων συμφορας δι' ακριβειας μαθειν η
τινες εθνων αρχοντες και πολεων γεγονασιν οικισται και τινες τινων αποικοι η
ποιαι βασιλειαι κατα τον εφεξης χρονον διαφανησονται και οσοι γαμοι και
παιδοποιΐαι δι' επιμελειας εμνημονευθησαν και παντα τα τοιαυτα, οσα δι' εκαστης
εστι διδαχθηναι γραφης· τι αν τοσουτον προς τον σκοπον της ευσεβειας τηι εκκλησιαι
συναγωνισαιτο; η δε του βιβλιου τουτου διδασκαλια προς μονην βλεπει την
εκκλησιαστικην πολιτειαν, 5.280 δι' ων αν τις τον εν αρετηι κατορθωσειε βιον, ταυτα
υφηγου μενη. ο γαρ σκοπος των ενταυθα λεγομενων εστι το υπερθειναι τον νουν
της αισθησεως και πεισαι καταλιποντα παν οτιπερ εστι μεγα τε και λαμπρον εν τοις
ουσι φαινομενον προς τα ανεφικτα τηι αισθητικηι καταληψει δια της ψυχης
υπερκυψαι κακεινων την επιθυμιαν λαβειν, ων ουκ εφικνειται η αισθησις. ταχα δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

και προς τον καθηγεμονα της εκκλησιας η επιγραφη βλεπει. ο γαρ αληθινος
εκκλησιαστης ο τα εσκορπισμενα συναγων εις εν πληρωμα και τους πολλαχηι κατα
τας ποικιλας απατας πεπλανημενους εις ενα συλλογον εκκλησιαζων τις αν αλλος
ειη ει μη ο αληθινος βασιλευς του Ἰσραηλ, ο υιος του θεου, προς ον ειπεν ο
Ναθαναηλ, οτι Συ ει ο υιος του θεου, συ ει ο βασιλευς του Ἰσραηλ; ει ουν τα ρηματα
ταυτα του βασιλεως εστι του Ἰσραηλ, ο δε αυτος ουτος και θεου υιος εστι, καθως
λεγει το ευαγγελιον, αρα ο αυτος και εκκλησιαστης ονομαζεται. ταχα δε ουκ εξω του
εικοτος εις ταυτην την διανοιαν την της επιγραφης αναφερομεν σημασιαν, ινα δια
τουτου μαθωμεν, οτι εις αυτον τον δια του ευαγγελιου την εκκλησιαν πηξαμενον η
των ρηματων τουτων αναφερεται δυναμις. Ῥηματα γαρ, φησιν, εκκλησιαστου υιου
∆αβιδ. ουτω δε αυτον και 5.281 Ματθαιος εν αρχαις του ευαγγελιου κατονομαζει,
υιον ∆αβιδ λεγων τον κυριον. Ματαιοτης ματαιοτητων, ειπεν ο εκκλησιαστης, τα
παντα ματαιοτης. ματαιον νοειται το ανυποστατον, ο εν μονηι τηι του ρηματος
προφοραι το ειναι εχει· πραγμα δε υφεστος τηι του ονοματος σημασιαι ου
συνεμφαινεται, αλλ' εστι τις ψοφος αργος και διακενος, εν σχηματι λεξεως τινος δια
συλλαβων προφερομενος, εικηι προσπιπτων τηι ακοηι χωρις σημασιας, οια δη
παιζοντες τινες ονοματοποιουσιν, ων το σημαινομενον εστιν ουδεν. εν μεν ουν
τουτο ειδος της ματαιοτητος. αλλη δε ματαιοτης λεγεται των κατα τινα σπουδην
προς ουδενα σκοπον γινομενων η αχρηστια, ως τα εν ψαμμωι των παιδων
οικοδομηματα και η κατα των αστρων τοξεια και η των ανεμων θηρα και η προς την
ιδιαν σκιαν του δρομεως αμιλλα, οταν φιλονεικηι της του σκιασμα τος κορυφης
επιβηναι και ει τι τοιουτον ετερον εν τοις εικηι γινομενοις ευρισκομεν, απερ παντα
τωι της ματαιοτητος υπαγεται ρηματι. εστι δε πολλακις κακεινο ματαιον εν τηι
συνηθειαι λεγομενον, οταν προς τινα σκοπον τις ορων και ως τι λυσιτελες τωι
προκειμενωι κατα σπουδην μετιων εκαστα πραττηι, ειτα τινος εναντιου γεγενημενου
εις ανονητον περιελθηι ο πονος, και τοτε το επι μηδενι κατορθωματι την σπουδην
5.282 προχωρησαι τωι ρηματι του ματαιου διασημαινεται. λεγει γαρ επι των
τοιουτων η συνηθεια το Ματην εκοπιασα και Ματην επηλπισα και Ἐπι ματαιωι τους
πολλους υπεστην καματους. και ινα μη τα καθ' εκαστον διεξιωμεν, εφ' οις το ονομα
της ματαιοτητος κυριως λεγεται, εν ολιγωι την εννοιαν της φωνης ταυτης
περιληψομεθα. ματαιοτης εστιν η ρημα αδιανοητον η πραγμα ανονητον η βουλη
ανυποστατος η σπουδη περας ουκ εχουσα η καθολου το επι παντι λυσιτελουντι
ανυπαρκτον. Ει ουν ηδη νενοηται ημιν του ματαιου η εννοια, εξεταστεον αν ειη, τι
βουλεται η ματαιοτης των ματαιοτητων. ταχα δ' αν ημιν γνωριμωτερον το
ζητουμενον νοημα γενοιτο, ει την γρα φικην συνηθειαν επι των προς το κρειττον
νοουμενων συνεξε τασαιμεν. η των αναγκαιων τε και συμφεροντων πραξις εργον
παρα της γραφης ονομαζεται, αλλα τα υπερβαινοντα των σπουδαζομενων, οσα εις
αυτην οραι την του θεου λατρειαν, εργον εργων λεγεται, καθως η ιστορια δηλοι,
δεικνυντος, οιμαι, του λογου δια τινος αναλογιας ημιν εκ του εργου των εργων, τι
το εν τοις σπουδαζομενοις εστι προτιμοτερον. ον γαρ επεχει λογον προς την
καθολου αργιαν η περι τα εργα σπουδη, τον αυτον εχει λογον προς τα λοιπα εργα η
προς τα υψηλοτερα και προτιμοτερα των σπουδαζομενων ενεργεια. ουτως και αγιον
τι παρα της γραφης λεγεται· και παλιν 5.283 αγιων αγιον, ως ισωι τωι μετρωι του τε
εξαγιστου το αγιον υπερεχειν εν αγιοτητι και τουτου παλιν το των αγιων αγιον, το
καθ' υπερθεσιν εν αγιασμωι θεωρουμενον. απερ ουν επι του κρειττονος εδιδαχθημεν
λογου της γραφικης συνηθειας τωι τοιουτωι ειδει την επιτασιν του υποκειμενου
νοηματος σημαινουσης, τουτο και επι της των ματαιοτητων ματαιοτη τος νοουντες
ου σφαλησομεθα. λεγει γαρ ουχ απλως ειναι ματαια τα εν τοις ουσι φαινομενα, αλλα
καθ' υπερθεσιν τινα της κατα το ματαιον σημασιας ειναι τοιαυτα, ως ει τις λεγοι του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

νεκρου νεκροτερον και του αψυχου αψυχοτερον. καιτοι η συγκριτικη επιτασις
χωραν επι των τοιουτων ουκ εχει, αλλ' ομως λεγεται τουτωι τωι ρηματι προς την της
υπερβολης του δηλουμενου σαφηνειαν. ωσπερ ουν εστι τα εργα των εργων και τα
αγια των αγιων νοουμενα, δι' ων η υπερθετικη προς το κρειττον ενδειξις
ερμηνευεται, ουτω και η των μαοτητων ματαιοτης το ανυπερθετον δεικνυσι της εν
τωι ματαιωι υπερβολης. Και μη τις υπολαβηι κατηγοριαν ειναι της κτισεως τα
λεγομενα. η γαρ αν εις τον πεποιηκοτα τα παντα διαβαινοι το εγκλημα, ει τοιουτων
ημιν δημιουργος αναφανειη ο συστησα μενος εξ ουκ οντων τα παντα, ει περ
ματαιοτης ειη τα παντα. 5.284 αλλ' επειδη διπλη μεν εστιν η του ανθρωπου
κατασκευη, ψυχης σωματι συνδραμουσης, μεμερισται δε καταλληλως εκατερωι των
εν ημιν θεωρουμενων το της ζωης ειδος· αλλη γαρ ψυχης και ετερα σωματος εστι
ζωη· η μεν γαρ θνητη και επικηρος, η δε απαθης και ακηρατος, και αυτη μεν εις το
παρον βλεπει μονον, της δε ο σκοπος εις το διηνεκες παρα τεινεται· επει ουν πολλη
διαφορα του θνητου προς το αθανατον και του προσκαιρου προς το αΐδιον, προς
τουτο φερει του εκκλησιαστου η φωνη το μη δειν προς την αισθητην ταυτην βλεπειν
ζωην, ητις συγκρινομενη τηι οντως ζωηι ανυπαρκτος τις και ανυποστατος εστιν. Ἀλλ'
ουδεν ηττον ειποι τις αν μη εξω της του δημιουργου κατηγοριας και τουτον ειναι
τον λογον, διοτι παρ' αυτου και η ψυχη και το σωμα, ωστε ει η δια σαρκος
κατηγορειται ζωη, σαρκος δε ποιητης ο θεος, εις εκεινον <αν> αναγκαιως η τοιαυτη
μεμψις την αναφοραν εχοι. αλλα ταυτα μεν ερει παντως ο μηπω της σαρκος εξω
γενομενος μηδε ακριβως προς την υψηλοτεραν διακυψας ζωην. επει ο γε
πεπαιδευμενος τα θεια μυστηρια ουκ αγνοει παντως, οτι οικεια μεν και κατα φυσιν
τοις ανθρωποις εστιν η ζωη η προς την θειαν φυσιν ωμοιωμενη, η δε αισθητικη ζωη
η δια της των αισθητηριων ενεργειας διεξαγομενη επι τουτωι τηι φυσει δεδοται, εφ'
ωιτε την 5.285 των φαινομενων γνωσιν οδηγον γενεσθαι της ψυχης προς την των
αορατων επιγνωσιν, καθως φησιν η Σοφια εκ μεγεθους και καλλονης κτισματων
αναλογως τον παντων γενεσιουργον καθορασθαι. η δε ανθρωπινη αβουλια ου το δια
των φαινο μενων θαυμαζομενον ειδεν αλλ' ο ειδεν εθαυμασεν. επει ουν προσκαιρος
τε και ωκυμορος η των αισθητηριων ενεργεια, τουτο μανθανομεν δια της υψηλης
ταυτης φωνης, οτι ο προς ταυτα βλεπων βλεπει ουδεν. ο δε δια τουτων προς την του
οντος κατανοησιν οδηγουμενος και δια των παρατρεχοντων την στασιμον φυσιν
κατανοησας και του αει ωσαυτως εχοντος εν περινοιαι γενομενος ειδε τε το οντως ον
αγαθον και ο ειδεν εκτησατο· κτησις γαρ εστι του αγαθου τουτου η ειδησις. Τις γαρ
περισσεια, φησι, τωι ανθρωπωι, ωι μοχθει υπο τον ηλιον; την εν τωι σωματι ζωην
προσηγορευσε μοχθον επι μηδενι κατορθωματι ακερδως σπουδαζομενον. Τις γαρ,
φησι, περισσεια τωι ανθρωπωι; τουτ' εστι, τι περιγινεται τηι ψυχηι δια του βιωτικου
μοχθου τοις προς το φαινομενον ζωσιν; εν τινι δε και εστιν η ζωη η τι μενει των
φαινομενων 5.286 καλων εν ταυτοτητι; ηλιος περιερχεται τον ιδιον δρομον λαμπων
ανα μερος και σκοτιζομενος, φωτιζων τε τον υπερκειμενον ημιν αερα, οταν υπερ γης
εαυτον δειξηι, και σκοτος δια των δυσμων εφελκομενος. εστηκε δε η γη και μενει εν
τωι παγιωι ακινητος, και το εστως ου κινειται, και ουχ ισταται το κινουμενον, παντα
δε δια των αυτων εν παντι τωι χρονικωι διαστηματι δεικνυται, κατ' ουδεν δια της
προς το καινοτερον μεταβολης αλλασσομενα. δοχειον εστι των πανταχοθεν
συρρεοντων υδατων η θαλασσα, και ουτε η συρροια ληγει ουτε η θαλασσα αυξεται.
τις ο σκοπος του δρομου τοις υδασιν αει πληρουσι το μη πληρουμενον; επι τινι δε
τας επιρροας δεχεται των υδατων η θαλασσα, αναυξης δια της προσθηκης εις αει
διαμενουσα; ταυτα λεγει, ινα εξ αυτων των στοιχειων, εν οις εστιν η ζωη των
ανθρωπων, προερμηνευσηι των εν ημιν σπουδαζομενων το ανυποστατον. ει γαρ ο
συντεταμενος ουτος του ηλιου δρομος ορον ουκ εχει ουτε η ανα μερος φωτος τε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

σκοτους διαδοχη στασιν εκδεχεται η τε γη καταδεδικασμενη την στασιν μενει εν τωι
παγιωι ακινητος, ανηνυτα δε μοχθουσιν οι ποταμοι τηι απληστωι φυσει της θαλασσης
ενδαπανωμενοι, ματην δε τας επιρροας δεχεται των υδατων η θαλασσα, εις ουδεν
πλεον υπολαμβανουσα τοις κολποις το δια παντος εισχεο μενον· ει ταυτα εν τουτοις
εστιν, εν τισιν εικος το ανθρωπινον ειναι, ο εν τουτοις την ζωην εχει, και τι
ξενιζομεθα, ει Γενεα πορευεται και γενεα ερχεται, και ουκ επιλειπει 5.287 την φυσιν
ουτος ο δρομος, της αει επεισιουσης γενεας των ανθρωπων το τε προεισελθον
εξωθουσης και υπο του επεισιοντος εξωθουμενης; Τι ουν βοαι δια τουτων τηι
εκκλησιαι ο λογος; οτι, ω ανθρω ποι, εις το παν αποβλεποντες την εαυτων φυσιν
νοησατε. α περι τον ουρανον και την γην βλεπεις, α εν τωι ηλιωι καθοραις, α εν τηι
θαλασσηι κατανοεις, ταυτα σοι και την σην φυσιν ερμηνευετω. εστι γαρ τις καθ'
ομοιοτητα του ηλιου και της φυσεως ημων ανατολη τε και δυσις. μια οδος τοις
πασιν, εις ο κυκλος της του βιου πορειας. οταν δια γενεσεως ανατειλωμεν, παλιν εις
το συγγενες χωριον ημων καθελκομεθα. της γαρ ζωης ημιν επιδυεισης, υπογειον και
το ημετερον γινεται φεγγος, οταν η αντιληπτικη του φωτος αισθησις γη γενηται·
παντως δε η γη προς το συγγενες αναλυεται, και ουτος κυκλος τις εστι διηνεκως εν
τοις αυτοις ελισσομενος. καθαπερ επι του ηλιου φησιν ο λογος, οτι ανατελλων μεν
κατα το ανω της γης μερος τοις νοτιοις ενδιοδευει, υπογειος δε κατα το
αντικειμενον το βορειον υπερχεται μερος και τουτον τον τροπον εις αει περιοδευων
κυκλοι τον εαυτου δρομον και παλιν ανακυκλων περιερχεται· Κυκλοι γαρ, φησι,
κυκλων· ουτω τοινυν και το σον πορευεται πνευμα (απο μερους απαν ονομαζων το
ανθρωπινον πνευμα), 5.288 την εγκυκλιον ταυτην δια των ομοιων περιτρεχον
φοραν. Πορευεται γαρ, φησι, το πνευμα και επι κυκλους αυτου επιστρεφει το
πνευμα. ο δε ταυτα κατανοησας ουκ αν μικρα προς τον εαυτου βιον ωφεληθειη. τι
λαμπροτερον του φωτος; τι των ακτινων φανοτερον; αλλ' ομως ει υπο γην ο ηλιος
ελθοι, κρυπτεται το φεγγος και η ακτις αφανιζεται. Προς ταυτα τις βλεπων
σωφρονεστερον τον εαυτου παρερχεσθω βιον, καταφρονων της ωδε περιφανειας,
μαθων εκ των ορωμενων, οτι ου διαρκει προς το διηνεκες το επισημον, αλλ'
αγχιστροφοι εισιν αι των εναντιων διαδοχαι· μενει δε ουδεν εις αει τοιουτον, οιον
εν τωι παροντι εστιν, ου νεοτης, ου καλλος, ουχ η εκ των δυναστειων περιφανεια.
και ταυτα μεν τοις εν ευκληριαι τινι ζωσιν· οσοις δε επιπονος ο προς αρετην δοκει
βιος, τωι της γης υποδειγματι προς το εγκαρτερειν τοις δεινοις η ψυχη
παιδοτριβεισθω. Ἡ γη εις τον αιωνα εστηκεν. τι μοχθηροτερον της ακινητου ταυτης
παγιοτητος; και ομως παρατεινεται μεχρις αιωνος η στασις. συ δε, ωι ολιγος ο της
αθλησεως χρονος, μη γινου της γης αψυχοτερος, μη γινου των αναισθητων
ανοητοτερος ο λο γισμον ειληχως και λογωι προς την ζωην διοικουμενος, αλλα
Μενε, καθως φησιν ο αποστολος, εν οις εμαθες και επιστω θης, εν εδραιαι και
αμετακινητωι τηι στασει. επει και τουτο των θειων παραγγελματων εστι, το εδραιοι
και αμετακινητοι 5.289 γινεσθε, ασειστος εν σοι μενετω η σωφροσυνη, παγια η
πιστις, αμεταθετος η αγαπη, ακινητος η εν παντι καλωι στασις, ως αν και η εν σοι γη
εις τον αιωνα εστηκοι. ει δε τις κεχηνως προς την πλεονεξιαν καθαπερ τινα
θαλασσαν την αμετριαν της επιθυμιας απλωσας προς τα πανταχοθεν εισρεοντα
κερδη απληστως εχοι, ουτος προς την οντως θαλασσαν βλεπων θεραπευεσθω την
νοσον. ως γαρ εκεινη το εαυτης ου παρερχεται μετρον εν ταις μυριαις των υδατων
επιρροαις, αλλ' εν τωι ισωι διαμενει πληρωματι, καθαπερ ουδεμιας αυτηι γινομενης εξ
υδατων προσθηκης, κατα τον αυτον τροπον και η ανθρωπινη φυσις <τοις> ιδιοις
μετροις εν τηι απολαυσει των προσιοντων διειλημμενη συμπλατυναι τωι πληθει των
προσοδων την απολαυστικην λαιμαργιαν ου δυναται, αλλα το μεν εισρεον ου
παυεται, η δε της απολαυσεως δυναμις εν τωι ιδιωι ορωι φυλασσεται. ει ουν η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

απολαυσις πλεονασαι ου δυναται παρα το μετρον της φυσεως, εις τι τας των
προσοδων επιρροας εφελκομεθα, ουδεποτε προς ευποιΐαν αλλων εκ των
επεισιοντων υπερχεομενοι; επει δε κατα τον αποδοθεντα ημιν της ματαιοτητος
λογον η το ανοητον ρημα η το ανονητον πραγμα ματαιοτης εστιν, καλως εκειθεν
του λογου αρχεται, ως αν μητε τι των γινομενων μητε τι των λεγομενων, ει τι προς
τον ωδε βλεπει σκοπον, 5.290 ως υφεστως λογισωμεθα. πασα γαρ ανθρωπων σπουδη
προς τι των παρα τον βιον ασχολουμενη νηπιων αντικρυς εστι τα επι ψαμμων
αθυρματα, οις η των γινομενων απολαυσις τηι περι τα γινομενα σπουδηι
συναπεληξεν· αμα τε γαρ του πονειν επαυσαντο, και η ψαμμος προς εαυτην
συρρυεισα ουδεν ιχνος των πεπονημενων τοις παισιν υπελειπετο. Τουτο εστιν ο
ανθρωπινος βιος, ψαμμος η φιλοτιμια, ψαμμος η δυναστεια, ψαμμος ο πλουτος,
ψαμμος εκαστον των κατα σπουδην δια σαρκος απολαυομενων· εν οις νυν αι
νηπιωδεις ψυχαι τοις ανυποστατοις εμματαιαζουσαι και πολλους περι εκαστον
τουτων υπομενουσαι πονους, ει μονον απολειποιεν το της ψαμμου χωριον, την εν
σαρκι λεγω ζωην, τοτε το ματαιον της ωδε διατριβης επιγνωσονται· τωι γαρ υλικωι
βιωι και η απολαυσις συναπεμεινεν, εφελκον δε μεθ' εαυτων ουδεν οτι μη την
συνειδησιν μονην. ως μοι δοκει και ο μεγας εκκλησιαστης ωσπερ ηδη εξω τουτων
γενομενος και γυμνηι τηι ψυχηι της αΰλου ζωης επιβατευων εκεινα ειπεν, α εικος
ποτε και ημας ειπειν, οταν εξω του παραλιου τουτου τοπου γενωμεθα, περι ον η
ψαμμος εστιν η υπο της του βιου θαλασσης εκπτυομενη, και παντων χωρισθωμεν
των περικτυπουντων ημας και καταβομβουντων κυματων, εκ της νοηθεισης
θαλασσης μονον 5.291 την μνημην των ωδε σπουδασθεντων επαγομενοι, λεγων το
Ματαιοτης ματαιοτητων, τα παντα ματαιοτης, και το Τις περισσεια τωι ανθρωπωι, ωι
μοχθει υπο τον ηλιον. οντως γαρ, κατα γε τον εμον λογον, πασης εστι ψυχης ουτος ο
λογος, οταν γυμνωθεισα των τηιδε προς τον ελπιζομενον μετοικισθηι βιον. ειτε γαρ τι
των υψηλοτερων εν τηι ζωηι ταυτηι κατωρθω σε, κατηγορει τουτου, εν ωι ην, τηι προς
το ευρεθεν συγκρισει το παρελθον ατιμαζουσα· ειτε και προσπαθως περι την υλην
διατεθεισα ιδοι τα απροσδοκητα και τηι πειραι μαθοι των σπουδασθεντων παρα τον
βιον αυτηι το ανονητον, τοτε θρηνουσα την φωνην ταυτην προησεται, οια δη
ποιουμεν εκ μεταμελειας οι ανθρωποι τας αβουλιας εαυτων εν τοις ολοφυρμοις
διηγουμενοι, το Ματαιοτης ματαιοτητων και τα λειπομενα. Παντες οι λογοι, φησιν,
εγκοποι, και ου δυνησεται ανηρ του λαλειν. και μην ουδεν εκ του προχειρου
νομιζεται του λαλειν ευκολωτερον. τις γαρ εστι κοπος τωι λαλουντι ο τι τις
βουλεται; υγρα η γλωσσα και ευστροφος και προς οτιπερ αν εθεληι ρηματων ειδος
απονως εαυτην σχηματιζουσα· ακωλυτος η ολκη του αεριου πνευματος, ωι
συγκεχρημενη τους φθογγους εργαζεται· αλυπος ταις παρειαις η υπουργια και τοις
χειλεσιν αμα η προς την εκφωνησιν του λεγομενου 5.292 συνεργια. τινα ουν ενοραι
κοπον τωι λογωι, του σωματικου πονου μη ποιουντος τωι λογωι τον κοπον; ου γαρ γην
σκα πτοντες η πετρας ανακυλιοντες η επι των ωμων αχθοφορουντες η αλλο τι των
επιπονων κατεργαζομενοι τον λογον διεξο δευομεν, αλλα το συσταν εν ημιν νοημα
δια φωνης εκκαλυφθεν λογος εγενετο. αλλ' επειδη ο τοιουτος λογος κοπον ουκ εχει,
νοητεον αν ειη, τινες οι κοπιωντες λογοι, ους ου δυνησεται ανηρ του λαλειν. Οι
πρεσβυτεροι, φησι, διπλης τιμης αξιουσθωσαν, μαλιστα οι κοπιωντες εν λογωι.
πρεσβυτερος δε κατα την κοινην συνηθειαν ο εκβας την ατακτον ηλικιαν και εν
γηραιαι καταστασει γενομενος λεγεται, ως ει γε τις αστατοιη τωι λογισμωι και εν
αταξιαι τον βιον εχοι, ουπω πρεσβυτερος ο τοιουτος, καν εν πολιαι τυχηι φαινομενος,
αλλ' ετι ανηρ. ουκουν οι λογοι, οι γε αληθως λογοι, οι προς το ψυχωφελες τε και
χρησιμον των ανθρωπων γινομενοι, ουτοι πληρεις ιδρωτων εισι και πονων και
πολυν επαγονται κοπον, ινα γενωνται λογοι. τον γαρ κοπιωντα γεωργον δει πρωτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

των καρπων μεταλαμβανειν, φησιν ο των τοιουτων λογων τεχνιτης, ως δεον μη
ρημα νοεισθαι τον λογον, αλλα την εν τοις εργοις αρετην εις διδασκαλιαν βιου τοις
ορωσιν προτι θεμενην αντι λογου γινεσθαι τοις διδασκομενοις. παντες ουν οι
τοιουτοι λογοι εγκοποι, των την αρετην υφηγουμενων πρωτον εν εαυτοις
κατορθουντων, απερ διδασκουσι. τουτο γαρ εστι το δειν πρωτον των καρπων
μεταλαμβανειν, ων 5.293 προ των αλλων εαυτοις δια της αρετης γεωργουμεν. Ἢ
ταχα και το ασθενες της λογικης φυσεως διερμηνευει ο λογος. επειδαν γαρ εξω
γενομενη των αισθητηριων, α δη ματαιοτης ωνομασται, και εις την των αορατων
θεωριαν διαδυεισα πως η διανοια τωι λογωι παραστησαι το νοηθεν εγχειρησηι, τοτε
πολυς γινεται κοπος τωι λογωι, της ερμηνευτι κης ταυτης φωνης μηδεμιαν μηχανην
εξευρισκουσης περι την των ανεκφωνητων σαφηνειαν. ουρανον ορωμεν, τας των
φωστηρων αυγας τηι αισθησει δεχομεθα, γης επιβεβηκαμεν, τον αερα τωι στοματι
ελκομεν, τωι υδατι προς το δοκουν τηι φυσει κεχρημεθα, το πυρ εις κοινωνιαν βιου
παραδεχομεθα· καν τι περι τουτων εννοησαι θελησωμεν τι των φαινομενων
εκαστον πεφυκε τωι της ουσιας λογωι η οπως την υποστασιν εσχεν, Ου δυνησεται
ανηρ του λαλησαι, καν υπερ τους αλλους ων τυχηι, πασης καταληπτικης επιστημης
προς την των ανεφι κτων εξαγορευσιν ατονουσης. ει δη ο περι τουτων λογος κοπος
εστι υπερβαινων την ανθρωπινην του λαλειν δυναμιν τε και φυσιν, τι αν τις ειποι
πασχειν τους περι αυτου του λογου λογους η του πατρος του λογου; η που πασα
υψηγορια τε και μεγαλοφωνια αφασια τις εστι και σιωπη, ει προς την αληθη του
ζητουμενου σημασιαν κρινοιτο, ως τουτο μονον επ' 5.294 αυτου το ρημα κυριως
ειπειν, οτι καν παντας κινησηι τις λογισμους και μηδεν ελλιπηι των θεοπρεπων
νοηματων, ει προς αυτην την αξιαν του προκειμενου κρινοιτο η φωνη, οπερ αν ειπηι,
λογος ουκ εστιν· ου γαρ δυνησεται ανθρωπος του λαλειν. ου γαρ την δι' οφθαλμων
εγγινομενην τηι ψυχηι περι το φαινομενον θεωριαν η οψις εστησεν, αλλ' αει
βλεποντες ως μηδεπω εωρακοτες ετι εν αγνοιαι το δια της αισθησεως λαμβανομενον
εχομεν. διαβηναι γαρ το χρωμα η οψις ου δυναται, αλλ' εχει μετρον της ιδιας
ενεργειας το κατα την επιφανειαν των οντων αυτηι προφαινο μενον. διο φησιν· Ουκ
εμπλησθησεται οφθαλμος του οραν, και ου πληρωθησεται ους απο ακροασεως· ων η
ακουστικη δυναμις δεχομενη τον περι εκαστου λογον πληρουσθαι φυσιν ουκ εχει.
ουδεις γαρ ευρεθησεται λογος διαλαμβανων δι' ακριβειας εν εαυτωι το ζητουμενον.
πως ουν πλησθησεται ακοη της περι των ζητουμενων ακροασεως, του πληρουντος
ουκ οντος; Ειτα μετα τους λογους τουτους αυτος εαυτον ερωται και εαυτωι
αποκρινεται. ερωτησας γαρ· Τι το γεγονος; αυτο, φησι, το γενησομενον· και τι το
πεποιημενον; αυτο, φησι, το ποιηθησομενον. τι ουν βουλεται το ερωτημα; ως εξ
ακολουθιας ημων προς αυτον, αφ' ων μεμαθηκαμεν, 5.295 αντιτιθεντων και
λεγοντων· ει τα παντα ματαιοτης, δηλον οτι ουδε γεγονεν εν τι τουτων, α ουχ
υφεστηκε· το γαρ ματαιον παντως ανυπαρκτον, το δε ανυπαρκτον ουκ αν τις εν τοις
γεγονοσι λογισαιτο. ει δη ταυτα ουκ εστιν, ειπε τι εστι το γενομενον, ο εν τωι ειναι
μενει; συντομως ουν αυτωι γεγονε προς το ερωτηθεν η αποκρισις· βουλει γνωναι, τι
εστι το γενομενον; νοησον, τι εστι το εσομενον, και επιγνωσηι ο γεγονε. τουτο δε εστι
το νοησον μοι, φησιν, ω ανθρωπε, οιος γενησηι δια της αρετης σεαυτον υψωσας. ει
κατα παντα δια των αγαθων χαρακτηρων την ψυχην μορφωθειης, ει εξω γενοιο των
της κακιας καλιδων, ει παντα ρυπον των υλικων μολυσμα των της εαυτου φυσεως
αποκλυσειας, τι γενησηι δια των τοιουτων καλλωπιζομενος; οιαν σεαυτωι περιθησεις
μορφην; εαν τουτο τωι λογισμωι κατανοησηις, εδιδαχθης το εν τοις πρωτοις
γενομενον, ο γε αληθως εστι γενησομενον, το Κατ' εικονα θεου και ομοιωσιν. και
που νυν εκεινο εστιν, ερω προς τον ταυτα διδασκοντα, ο ποτε γεγονε και εις υστερον
αυθις ελπιζεται, νυν δε ουκ εστιν; αλλ' αποκρινεται παντως 5.296 τον αυτον λογον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

ημιν ο τα υψηλα παιδευων, οτι δια τουτο τα παροντα ματαιοτης ωνομασται, διοτι
εκεινο εν τοις παρουσιν ουκ εστι. Και τι, φησι, το πεποιημενον; αυτο το ποιηθησο
μενον. μηδεις των ακουοντων πολυλογιαν οιεσθω και ματαιαν τινα ρηματων
επαναληψιν εν τηι διαφοραι του γεγονοτος και του πεποιημενου. δεικνυσι γαρ δι'
εκατερου των ρηματων ο λογος την της ψυχης προς την σαρκα διαφοραν. γεγονεν η
ψυχη και το σωμα πεποιηται. ουκ επειδη αλλο τι και αλλο σημαινει των ρηματων η
εμφασις, τηι διαφοραι ταυτηι κεχρηται των ρηματων εφ' εκατερου των σημαινομενων
ο λογος, αλλ' ινα σοι δωι τα προσφορα περι εκατερου λογιζε σθαι. εκεινο κατ' αρχας
γεγονεν η ψυχη, ο εις υστερον καθαρ θεισα παλιν αναφανησεται· εκεινο πεποιηται
ταις χερσι του θεου το σωμα πλασσομενον, ο δειξει τοις καθηκουσι χρονοις αυτο η
αναστασις· οποιον γαρ αν μετα την αναστασιν ιδοις, τοιουτον παντως παρα την
πρωτην πεποιηται. ουδε γαρ αλλο τι εστιν η αναστασις, ει μη παντως η εις το
αρχαιον απο καταστασις. ∆ιο τουτοις επαγει και το ακολουθον λεγων, οτι εξω του
αρχαιου εστιν ουδεν. Ουκ εστι γαρ, φησι, παν προσφατον υπο τον ηλιον, ως αν ει
ελεγεν, οτι ει τι μη κατα το αρχαιον εστιν, ουδε εστιν ολως, αλλα νομιζεται. 5.297 ου
γαρ εστι, φησι, προσφατον τι υπο τον ηλιον, ωστε λαλησαι τινα και δειξαι τι των
επιγενομενων, οτι καινον εστι τουτο και τωι οντι υφεστηκεν. αυτη των ειρημενων
εστιν η διανοια, η δε λεξις τουτον εχει τον τροπον· Και ουκ εστι παν προσφατον υπο
τον ηλιον, ος λαλησει και ερει, ιδε τουτο καινον εστι. και επαγωνιζεται τοις
ειρημενοις δια των εφεξης λογων· ει τι αληθως, φησι, γεγονεν, εκεινο εστιν, ο εν
τοις αιωσιν εγενετο τοις προ ημων. ταυτην γαρ ενδεικνυται την διανοιαν αυτα τα
ρηματα της γραφης ουτως εχοντα· Ἤδη γεγονεν εν τοις αιωσι τοις γεγονοσιν απο
εμπροσθεν ημων. ει δε επεκρατησε ληθη των γενομενων, θαυμασηις μηδεν· και γαρ
τα νυν οντα ληθηι συγκαλυφθησεται. οτε γαρ προς κακιαν η φυσις ερρεψε, εν ληθηι
των αγαθων εγενομεθα· οταν γενηται προς το αγαθον αυθις ημιν η αναλυσις, παλιν
το κακον ληθηι συγκαλυφθησεται. ταυτην γαρ οιμαι την διανοιαν εν τοις ειρημενοις
ειναι, εν οις φησιν· Ουκ εστι μνημη τοις πρωτοις, και γε τοις εσχατοις γενομενοις
ουκ εσται αυτων μνημη, ως αν ει ελεγεν, οτι των επιγενομενων μετα την εξ αρχης
ευκληριαν, δι' ων εν κακοις γεγονε το ανθρωπινον, εξαλειψει την μνημην τα παλιν
εν τοις εσχατοις επιγινομενα· Ουκ εσται γαρ αυτων μνημη μετα των γενομε νων εις
την εσχατην, τουτεστιν η εσχατη καταστασις 5.298 αφανισμον παντελη της των
κακων μνημης εμποιησει τηι φυσει, εν Χριστωι Ἰησου τωι κυριωι ημων, ωι η δοξα εις
τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΟΜΙΛΙΑ Βʹ
Ἐγω, φησιν, ο εκκλησιαστης. εμαθομεν δε τις ο εκκλησιαστης ο τα πεπλανημενα τε
και διεσκορπισμενα συναγων εις εν και ποιων τα παντα μιαν εκκλησιαν και μιαν
ποιμνην, ινα μηδεν ανηκοον ηι της καλης του ποιμενος φωνης της τα παντα
ζωοποιουσης. Τα γαρ ρηματα, φησιν, α εγω λαλω, πνευμα εστι και ζωη εστιν. ουτος
ονομαζει εαυτον εκκλησιαστην ως ιατρον και ζωην και αναστασιν και φως και οδον
θυραν τε και αληθειαν και παντα τα της φιλανθρωπιας ονοματα. ωσπερ ουν του μεν
ιατρου η φωνη προς τους ασθενουντας οικειως εχει, ο δε της ζωης λογος επι των
νεκρων ενεργος γινεται των οταν ακουσωσι της φωνης του υιου του ανθρωπου
μηκετι εναπομενοντων τηι αρχαιαι νεκροτητι· οι δε εν χωμασιν οντες την φωνην της
5.299 αναστασεως επιζητουσι· και ο του φωτος λογος τοις εσκοτισμενοις αρμοδιος η
τε οδος τοις πεπλανημενοις, αλλα και η θυρα τοις του εισελθειν δεομενοις· ουτως
και ο εκ κλησιαστης τοις εκκλησιαζουσι διαλεγεται παντως. ουκουν προς ημας λαλει
ο εκκλησιαστης. και δη ακουσωμεν των λογων αυτου ημεις η εκκλησια. ως γαρ ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

μεν χορος προς τον κορυφαιον οραι, προς δε τον κυβερνητην οι ναυται και προς τον
στρατηγον η παραταξις, ουτω και προς τον καθηγε μονα της εκκλησιας οι εν τωι
πληρωματι οντες της εκκλησιας. τι ουν φησιν ο εκκλησιαστης; Ἐγω εγενομην
βασιλευς επι Ἰσραηλ εν Ἱερουσαλημ. ποτε τουτο; η παντως οτε Κατεσταθη βασιλευς
υπ' αυτου επι Σιων ορος το αγιον αυτου διαγγελλων το προσταγμα κυριου; προς ον
ειπεν ο κυριος οτι Υιος μου ει συ, και οτι Σημερον γεγεννηκα σε· τον γαρ ποιητην
του παντος, τον των αιωνων πατερα, σημερον ειπε γεγεννηκεναι, ινα δια του
παραθειναι το χρονι κον ονομα τωι καιρωι της γεννησεως μη την προαιωνιον
υπαρξιν, αλλα την εν χρονωι επι σωτηριαι των ανθρωπων δια σαρκος γεννησιν
παραστησηι ο λογος. Ταυτα ουν ο αληθινος εκκλησιαστης διεξερχεται διδα σκων,
οιμαι, το μεγα της σωτηριας μυστηριον, οτου χαριν ο θεος εν σαρκι εφανερωθη.
Ἔδωκα γαρ, φησι, την καρδιαν μου του εκζητησαι και του κατασκεψασθαι εν τηι
σοφιαι περι παντων των γενομενων υπο τον ουρανον. αυτη η αιτια του 5.300
επιδημησαι δια σαρκος τοις ανθρωποις τον κυριον, το δουναι την καρδιαν αυτου εις
το επισκεψασθαι εν τηι σοφιαι εαυ του περι των υπο τον ουρανον γενομενων. τα γαρ
υπερ τον ουρανον ουκ εδειτο του επισκεπτομενου, ως ουδε του ιατρευοντος το μη τηι
νοσωι κρατουμενον. επει ουν περι γην τα κακα· το γαρ ερπυστικον θηριον ο οφις ο
επι τωι στηθει και τηι κοιλιαι συρομενος βρωμα ποιειται την γην ουδεν των ουρανιων
σιτουμενος, αλλ' εν τωι πατουμενωι συρομενος προς το πατουν αει βλεπει, τηρων την
πτερναν της ανθρωπινης πορειας και τον ιον ενιεις εκεινοις τοις Την εξουσιαν του
πατειν επανω οφεων απολεσασι· δια τουτο εδωκε την καρδιαν αυτου Ἐκζητησαι και
κατασκεψασθαι περι παντων των γενομενων υπο τον ουρανον· εν γαρ τοις υπερανω
των ουρανων αταπεινωτον βλεπει την θειαν μεγα λοπρεπειαν ο προφητης λεγων,
οτι Ἐπηρθη η μεγαλοπρεπεια σου υπερανω των ουρανων. επειδη δε το υπουρανιον
μερος δια της κακιας εταπεινωθη· ουτω γαρ φησιν ο ψαλμωιδος οτι δια τας αμαρτιας
αυτων εταπεινωθησαν· τουτο ηλθεν ο εκκλησιαστης επισκεψασθαι, τι γεγονεν υπο
τον ουρανον ο μη προτερον ην, πως εισηλθεν η ματαιοτης, πως επεκρατησε το
ανυπαρκτον, τις η δυναστεια του μη υπαρχοντος. το γαρ κακον ανυποστατον, οτι εκ
του μη οντος την υπο στασιν εχει, το δε εκ του μη οντος ον ουδε εστι παν 5.301 τως
κατα την ιδιαν φυσιν, αλλ' ομως των τηι ματαιοτητι ομοιωθεντων επικρατει η
ματαιοτης. Ἦλθεν ουν εκζητησαι τηι εαυτου σοφιαι, τι γεγονεν υπο τον ηλιον, τις η
συγχυσις των τηιδε πραγματων, πως εδουλωθη το ον τωι μη οντι, πως δυναστευει
κατα του οντος το ανυπο στατον. και ειδεν, Ὅτι περισπασμον πονηρον εδωκεν ο
θεος τοις υιοις των ανθρωπων του περισπασθαι εν αυτωι. τουτο δε ουχ, ως αν τις εκ
του προχειρου νοησειεν, ευσεβες εστιν οιεσθαι, οτι αυτος εδωκεν ο θεος τον
πονηρον τοις ανθρωποις περισπασμον· η γαρ αν εις εκεινον η των κα κων αιτια
επαναφεροιτο. ο γαρ τηι φυσει αγαθος και αγαθων παντως παρεκτικος γινεται, διοτι
Παν δενδρον καλον καρπους καλους ποιει, και ουτε απο ακανθων σταφυλη ουτε εξ
αμπελου ακανθα φυεται. ο ουν τηι φυσει αγαθος ουκ αν τι πονηρον εκ των
θησαυρων εαυτου προχειρισαιτο· ουδε γαρ ο αγαθος ανθρωπος εκ του περισσευματος
της καρδιας κακα λαλει, αλλα καταλληλα τηι εαυτου φθεγγεται φυσει· ποσωι ουν
μαλλον η των αγαθων πηγη ουκ αν τι των πονηρων εκ της ιδιας φυσεως προχεοι;
αλλα τουτο νοειν υποτιθεται η ευσεβεστερα διανοια, οτι το αγαθον του θεου δομα,
τουτο δε εστιν η αυτεξουσιος κινησις τηι διημαρτημενηι των ανθρωπων χρησει
οργανον εις αμαρτιαν εγενετο. αγαθον γαρ τηι φυσει το αυτεξουσιον και αδουλωτον,
το δε υπεζευγμενον αναγκαις ουκ αν τις 5.302 εν αγαθοις αριθμησειεν. αλλ' η
αυτεξουσιος αυτη της διανοιας ορμη απαιδαγωγητως προς την αιρεσιν της κακιας
απορρυεισα περισπασμος της ψυχης εγενετο απο των υψηλων τε και τιμιων προς τας
εμπαθεις της φυσεως κινησεις κατασπασθεισης. τουτο εστιν ο σημαινει το εδωκεν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

ουχ οτι αυτος το κακον τηι των ανθρωπων ζωηι ενεποιησεν, αλλ' οτι τοις παρα του
θεου δοθεισιν αγαθοις ο ανθρωπος υπο αβουλιας εις κακων υπηρεσιαν εχρησατο.
συνηθες δε εστι τηι αγιαι γραφηι τα τοιαυτα των νοηματων ταις τοιαυταις
εξαγγελλειν φωναις, ως το Παρεδωκεν αυτους ο θεος εις παθη ατιμιας και Ἔδωκεν
αυτους εις αδοκιμον νουν και Ἐσκληρυνε την καρδιαν Φαραω και το Τι επλανησας
ημας, κυριε, απο της οδου σου, εσκληρυνας ημων τας καρδιας του μη φοβεισθαι σε,
και Ἐπλανησεν αυτους εν αβατωι και ουχ οδωι, και Ἠπατησας με και ηπατηθην, και
οσα τουτοις εστιν ομοιοτροπα, εφ' ων η ακριβης διανοια ου το παρα του θεου τι των
ατοπων εγγενεσθαι τηι ανθρωπινηι φυσει συνιστησιν, αλλα κατηγορει της εξουσιας, η
αγαθον 5.303 μεν εστι και θεου δωρον δεδομενον τηι φυσει, γεγονε δε δια της
αβουλιας ημιν δυναμις της προς το εναντιον ροπης. ειδεν ουν ο εκκλησιαστης
Συμπαντα τα πεποιημενα εν τωι υπο τον ηλιον βιωι, οτι παντα ην ματαιοτης. ουκ ην
γαρ ο συνιων, ουκ ην ο εκζητων τον θεον, επειδη παντες εξεκλιναν και αμα
ηχρειωθησαν. δια τουτο ειπων οτι Και ιδου τα παντα ματαιοτης την αιτιαν επηγαγεν
οτι ουχ ο θεος τουτων αιτιος αλλ' η προαιρεσις της ανθρωπινης ορμης, ην πνευμα
ωνομασεν. κατηγορει δε τουτου του πνευματος, ουχ οτι τοιουτον εξ αρχης ην· η γαρ
αν εξω κατηγοριας ην ει τοιουτον εγενετο· αλλ' οτι διαστραφεν εξηρμοσθη του
κοσμου. ∆ιεστραμμενον γαρ, φησιν, ου δυνησεται επικοσμηθηναι, τουτεστιν ουκ αν
γενοιτο τηι παρα του θεου διακοσμηθεισηι κτισει οικειον το ενδιαστροφον. ωσπερ γαρ
ο τεχνιτης ο κατα προθεσιν τι εαυτωι τεκταινομενος κανονι και σπαρτωι διευθυνει τα
μερη τα την εργασιαν του σκευους δια της τεχνικης προς αλληλα θεσεως
συμπεραινοντα· ει δε τι τουτων μη κατα 5.304 την σπαρτον διευθυνθειη, ου
παραδεχεται παντως την διαστροφην η ευθης αρμονια, αλλα χρη κακεινο υπαχθηναι
τηι σπαρτωι και ευθυ γενεσθαι, ει μελλοι τωι ευθει συναρμοζε σθαι· ουτω φησιν ο
εκκλησιαστης, οτι η παρα της κακιας διαστραφεισα φυσις τηι κεκοσμημενηι υπο του
ορθου λογου κτισει εγγενεσθαι ου δυναται. Και υστερημα, φησιν, ου δυνησεται
αριθμηθηναι. υστερεισθαι το λειπεσθαι η γραφικη συνηθεια νοειν διδασκει, και
τουτο εκ πολλων εστι πιστωσασθαι. ο γαρ Ἐν παντι και εν πασι μεμυημενος Παυλος
οιδε και υστερεισθαι και περισσευειν· και ο δια της ασωτιας την πατρικην
εκδαπανησας ουσιαν λιμου κατασχοντος ηρξατο υστερεισθαι· και περι των αγιων ο
Παυλος διεξιων τα τε αλλα φησι περι αυτων, εν οις εκακοπα θουν τωι σωματι, και
τουτο προστιθησιν, οτι Ὑστερουμενοι και θλιβομενοι. ουκουν και ενταυθα
Ὑστερημα ο λογος ειπων το λειπον δια της φωνης ενεδειξατο· το δε λειπον
εναριθμιον τοις ουσι γενεσθαι ου δυναται. και γαρ οι μαθηται, εως μεν παντες ησαν
εν τωι ιδιωι πληρωματι, δυοκαιδεκα ησαν τον αριθμον, επει δε απωλετο ο υιος της
απωλειας, εκολοβω θη ο αριθμος τωι μη συναριθμεισθαι τοις ουσι τον λειποντα·
ενδεκα γαρ μετα τον Ἰουδαν και ησαν και ωνομαζοντο. το ουν Ὑστερημα, φησιν, ου
δυνησεται του αριθμηθηναι. τι τουτο σημαινει δια του λογου; οτι ην ποτε και το καθ'
5.305 ημας τωι παντι εναριθμιον· συνετελουμεν γαρ και ημεις εις την ιεραν των
λογικων προβατων εκατονταδα. επει δε απεβουκοληθη της ουρανιου διαγωγης το εν
προβατον η ημετερα φυσις δια κακιας προς τον αλμυρον τουτον και αυχμωντα
τοπον κατασπασθεισα, ουκετι ο αυτος αριθμος επι του ποιμνιου των απλανων
μνημονευεται, αλλ' ενε νηκοντα και εννεα κατονομαζονται· το γαρ ματαιον εξω του
αριθμου των υφεστωτων γινεται, διοτι Ὑστερημα ου δυνησεται του αριθμηθηναι.
ηλθεν ουν ζητησαι και σωσαι το απολωλος και επι των ωμων λαβων αποκαταστησαι
τοις ουσι το τηι ματαιοτητι των ανυπαρκτων εναπολλυμενον, ινα παλιν αρτιος
γενηται ο της κτισεως του θεου αριθμος, αποσωθεντος του απολωλοτος τοις μη
απολλυμενοις. Τις ουν η του πλανηθεντος επανοδος και τις ο τροπος της απο των
κακων προς το αγαθον αναλυσεως, εν τοις εφεξης διδασκομεθα. ο γαρ πεπειραμενος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

Κατα παντα καθ' ομοιοτητα χωρις αμαρτιας εκ των ημετερων ημιν διαλεγεται. ο τας
ασθενειας ημων αναλαβων δι' αυτων των ασθενηματων της φυσεως την εξω κακιας
οδον υποδεικνυσι. νυν γαρ μοι νοησον την σοφιαν εξ αυτου του κατα σαρκα
Σολομωντος ημιν διαλεγεσθαι, διαλεγεσθαι δε ταυτα, δι' ων αν μαλιστα προς
υπεροψιαν οδηγηθειημεν των παρα τοις ανθρωποις σπουδαζο μενων. ου γαρ καθ'
ομοιοτητα των πολλων, οις ουκ εστι κατ' 5.306 εξουσιαν το καταθυμιον, και ο παρ'
αυτου γινεται λογος, ως δια τουτου το αναξιοπιστον εχειν, κατηγορων εκεινων, ων
ου πεπειραται. ημεις γαρ ου τηι εαυτων πειραι παντα μανθανομεν, αλλα δια μονων
των λογισμων εκεινα γινωσκομεν, ων την απολαυστικην των ηδεων πειραν η πενια
κωλυει. καν τινι προσαγηται συμβουλη παρ' ημων, το παρ' ουδεν ηγεισθαι δειν τα
υπο των ανθρωπων τιμωμενα, προχειρος η παραγραφη του ακουοντος, το δια τουτο
ημας ατιμαζειν εκεινα, οτι μη τηι πειραι την εν αυτοις ηδονην εγνωρισαμεν. επι δε
του ταυτα ημιν διαλεγομενου αργει πασα τοιαυτη αντιρρησις. Σολομων γαρ εστιν ο
ταυτα λεγων. ο δε Σολομων ουτος τριτος ην εν τοις βασιλευσι του Ἰσραηλ μετα τον
Σαουλ εκεινον και τον παρα του κυριου εξειλεγμενον ∆αβιδ. αυτος την αρχην παρα
του πατρος εκδεξαμενος και αυξηθεισης εις μεγεθος ηδη τοις Ἰσραηλιταις της
δυναστειας αναδει κνυται βασιλευς· ος ουκετι δια πολεμου και μαχης τριβων το
υποχειριον, αλλα κατα πασαν εξουσιαν τηι ειρηνηι εμβιοτευων εργον εποιειτο ου την
κτησιν των μη προσοντων, αλλα την απολαυσιν των περιοντων. ως ουν ουδενος
αυτωι προς ουδεν των καταθυμιων οντος κωλυματος· η τε γαρ περιουσια τηι επιθυμιαι
συνεξετεινετο και η σχολη προς την απολαυσιν ανετος ην· ουδενος των αβουλητων
την εν τοις καταθυμιοις διαγωγην επικοπτοντος, τα τε αλλα σοφος ων και εφευρειν
τι των καθ' ηδονην υπο συνεσεως ικανος ειπε τα και τα 5.307 των προς απολαυσιν
σπουδαζομενων επινοησαι και παντα ποιησας, οσα καθεξης τωι λογωι απηριθμησατο,
δι' αυτης ειπε μεμαθηκεναι της πειρας, οτι εν περας εστι των εν τουτοις
σπουδαζομενων η ματαιοτης. ταξιν δε τοιαυτην επεθηκε τωι διηγηματι, ως πρωτον
μεν εν τοις πρωτοις χρονοις της εαυτου ζωης τηι παιδευσει δουναι σχολην και μη
καταμαλακισθηναι προς τας εκ των τοιουτων πονων σπουδας, χρησασθαι δε τηι
προαιρεσει του πνευματος, τουτεστι τηι ορμηι της φυσεως, εις προσθηκην γνωσεως, ει
και μετα πονων κατωρθουτο το σπουδαζομενον, και ουτως αυξηθεις δια σοφιας μη
λογωι κατασκεψασθαι την εμπαθη και αλογον περι τας σωματικας απολαυσεις των
ανθρωπων απατην, αλλα και δι' αυτης της πειρας εκαστου των σπουδαζομενων
επιγνωναι το ματαιον. Ὁ μεν ουν σκοπος των μετα τα προεξητασμενα γεγραμ μενων
ουτος εστι. καιρος δ' αν ειη και αυτην παραθεσθαι καθεξης κατα το ακολουθον των
γεγραμμενων την επι λεξεως θεωριαν. Ἐλαλησα εγω εν τηι καρδιαι μου τωι λεγειν,
ιδου εμεγαλυνθην εγω. επειδη γαρ ειδον, φησιν, περι εμαυτον το εκ της δυναστειας
μεγεθος και τον ογκον της βασιλειας αθροως επιγενομενον, ουκ εστην επι των
παροντων ουδε αυταρκες ωιηθην εις ευκληριαν βιου το απονως μοι προσγενο μενον,
αλλα προ τουτων το της σοφιας κτημα περι παντος εποιησαμην, ο ουκ εστι δυνατον
αλλως ει μη μετα πονων 5.308 τε και ιδρωτων κτησασθαι. δια τουτο ειπων, οτι
Ἐλαλησα εγω εν τηι καρδιαι μου τωι λεγειν, ιδου εμεγαλυνθην εγω επηγαγε το Και
προσεθηκα σοφιαν. τον γαρ κατα το αυτο ματον μοι προσγεγονοτα της δυναστειας
ογκον ηυξησα τηι της σοφιας προσθηκηι, ταυτα κατ' εμαυτον ειπων, οτι χρη μαλιστα
δια τουτου των προγεγονοτων βασιλεων δειχθηναι υπερτερον και εν σοφιαι το
πλεον εχειν. Προσεθηκα γαρ σοφιαν εν πασι τοις γενομενοις εμπροσθεν μου εν
Ἱερουσαλημ, και οπως αν ταυτα γενοιτο κατενοησα. τις γαρ ουκ οιδεν, οτι εν τηι
γνωσει των ετεροις προπεπονημενων τοις φιλοπονουσιν η σοφια συνισταται; διο
φησιν· η καρδια μου ειδε πολλα, σοφιαν και γνωσιν, ου κατα το αυτο ματον ακμητι
της των τοιουτων γνωσεως εγγενομενης, αλλ' επειδη, φησιν, Ἔδωκα την καρδιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

μου του γνωναι σοφιαν και γνωσιν, ως ουκ αν μαθων εκεινα, ει μη πονος τε και
μελετη της γνωσεως αυτων καθηγησατο· αλλα και Παραβολας, φησι, και επιστημην
εγνων, τουτεστι την εξ αναλογιας γινομενην του υπερκειμενου καταληψιν δια της
παραθεσεως των γινωσκομενων. και ταυτα μεμαθηκεναι 5.309 λεγει· Παραβολας
γαρ, φησι, και επιστημην εγνων, καθαπερ και εν τωι ευαγγελιωι διδασκων τους
ακροωμενους ο κυριος τον περι της βασιλειας λογον υπ' οψιν αγει, η μαργαριτην η
θησαυρον η γαμον η κοκκον η ζυμην η τι τοιουτον διηγησα μενος, ου ταυτα λεγων
ειναι την βασιλειαν, αλλα δια της ομοιωσεως των εν τουτοις σημαινομενων
εναυσματα τινα και αινιγματα των υπερ καταληψιν πραγματων παραβολικως τοις
ακουουσιν υποδεικνυσιν. και εις τουτο μοι γεγονε, φησιν, η προαιρεσις του
πνευματος, το γενεσθαι μοι πληθος σοφιας, ως αν δια του γενεσθαι σοφος μη
διαμαρτοιμι της των οντων γνωσεως μηδε εκτος γενοιμην της του λυσιτελουντος
ευρεσεως. εκ γαρ σοφιας η γνωσις συνισταται, η δε γνωσις ευκολωτεραν ημιν ποιει
την του υπερεχοντος κρισιν. τουτο δε ουκ ακμητι τοις σπουδαζουσι παραγινεσθαι
πεφυκεν, αλλ' ο προστιθεις εαυτωι γνωσιν συνεπιτεινει παντως τηι μαθησει τον
πονον. διο φησιν, οτι Ὁ προστιθεις γνωσιν προσθησει αλγημα. και τοιουτος γεγονως
τοτε των ηδεων ως ματαιων καταψηφιζεται. Λεγει γαρ οτι Ειπα εγω εν τηι καρδιαι
μου, δευρο δη, πειρασω σε εν ευφροσυνηι, και ιδε εν αγαθοις, και γε τουτο ματαιοτης.
ου γαρ ευθυς εδωκεν εαυτον τηι τοιαυτηι πειραι ουδε αγευστος του κατεσκληκοτος τε
και σεμνοτερου βιου προς την των ηδεων μετουσιαν κατωλισθεν, αλλ' ενασκηθεις
5.310 εκεινοις και κατορθωσας τωι ηθει το αμειδες και ανενδοτον, δι' ων μαλιστα τα
της σοφιας μαθηματα τοις σπουδαζουσι γινεται, τοτε καθιησι προς τα τηι αισθησει
τερπνα νομιζομενα, ου παθει προς ταυτα καθελκυσθεις, αλλα του επισκεψασθαι
χαριν, ει τι συντελει προς την του αληθινως αγαθου γνωσιν εν τουτοις γενομενη η
αισθησις. επει το γε κατ' αρχας εχθρον εαυτου ποιειται τον γελωτα και περιφοραν
ονομαζει το παθος, οπερ ισον εστι κατα διανοιαν τηι παραφοραι τε και παρανοιαι· η τι
γαρ αν αλλο τις ονομασειε κυριως τον γελωτα, ος μητε λογος εστι μητε εργον επι
τινι σκοπωι κατορθουμενον, διαχυσις δε σωματος απρεπης και πνευματος κλονος και
βρασμος ολου του σωματος και διαστολη παρειων και γυμνωσις οδοντων τε και
ουλων και υπερυας αυχενος τε λυγισμος και φωνης παραλογος θρυψις
συνεπικοπτομενης τηι κλασει του πνευματος· τι αν αλλο ειη τουτο, φησι, και ου
παρανοια; διο φησι Τωι γελωτι ειπον περιφοραν, ως αν ει ελεγε τωι γελωτι, οτι· μαινηι
και παρεξεστηκας και ουκ εντος του καθεστωτος μενεις, εκουσιως ασχημονων και
διαστρεφων 5.311 εν τωι παθει το ειδος, επ' ουδενι χρησιμωι την διαστροφην
εργαζομενος. ειπον δε Και τηι ευφροσυνηι, τι τουτο ποιεις; οπερ ισον εστι τωι λεγειν,
οτι· προς την ηδονην αντιστατικως εσχον υποπτευων αυτης τον προσεγγισμον,
οιονει κλεπτου τινος λαθραιως εντος παραδυομενου των της ψυχης ταμιειων, ουκ
αφηκα ποτε κατακρατησαι της διανοιας αυτην. ει γαρ εγνων μονον την ηδονην οιον
τι θηριον τας αισθησεις μου περιερπουσαν, ευθυς <αν> απεμαχομην τε προς αυτην
και αντεβαινον, Τι ταυτα ποιεις λεγων προς την ανδραποδωδη ταυτην και αλογον
ευφροσυνην· τι εκθηλυνεις το ανδρωδες της φυσεως; τι καταμαλασσεις της διανοιας
το συντονον; τι εκνευριζεις της ψυχης τον τονον; τι διαλυμαινηι τοις λογισμοις; τι
μοι το καθαρον της των νοηματων αιθριας τηι παρ' εαυτης ομιχληι ζοφον ποιεις;
Ταυτα, φησι, και τα τοιαυτα ποιησας Ἐσκεψαμην ει η καρδια μου ελκυσει ως οινον
την σαρκα μου, τουτεστιν οπως αν επικρατεστερα γενοιτο η των νοητων επιμελεια
των της σαρκος κινηματων, ωστε μη στασιαζειν προς εαυτην την φυσιν, αλλα μεν
της διανοιας προαιρουμενης, προς ετερα δε της σαρκος αφελκουσης, αλλ' ως
καταπειθες και υποχειριον ποιησαι τωι νοητωι της ψυχης μερει το της σαρκος ημων
5.312 φρονημα, ελκυσθεντος τε και καταποθεντος του ελαττουμενου εν τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

πλεοναζοντι, ον τροπον επι των διψωντων γινεται· ου γαρ εναπομενει ο οινος τηι
κυλικι, ει γε τωι διψωντι στοματι προσαχθειη, αλλα μεθισταται προς τον πινοντα και
αφανης γινεται μετα σπουδης επι το εντος εισελκομενος. ου γενομενου απλανης μοι
και ανεμποδιστος εγενετο η οδηγια προς την επιστημην των οντων. Ἡ καρδια γαρ
μου, φησιν, ωδηγησε με εν σοφιαι, δι' ης κατεκρατησα της επαναστασεως των
ηδονων, και γεγονε μοι η παιδευσις αιτια του κρατησαι επι ευφροσυνηι. ουτω γαρ
περιεχει η ακολουθια της λεξεως. τοδε μοι μαλιστα κατα την γνωσιν σπουδαζομενον
ην το επι μηδενι ματαιωι την ζωην ασχολησαι, αλλ' ευρειν εκεινο το αγαθον, ου τις
επιτυχων ουχ αμαρτανει της του συμφεροντος κρισεως, ο διαρκες τε εστι και ου
προσκαιρον και πασηι τηι ζωηι παρατεινεται, επ' ισης αγαθον πασηι ηλικιαι γινομενον
και πρωτηι και μεσηι και τελευταιαι και παντι τωι των ημερων αριθμωι. Ἕως ου γαρ
ιδω, φησι, ποιον το αγαθον τοις υιοις των ανθρωπων, ο ποιησουσιν υπο τον ηλιον
αριθμον ημερων ζωης αυτων. τα γαρ δια σαρκος σπουδαζομενα, καν οτι μαλιστα
προς το παρον δελεαζηι την αισθησιν, εν ακαρει το ευφραινον εχει· ου γαρ εστιν επ'
ουδενι των εν τωι σωματι γινομενων διαρκως ησθηναι, αλλ' η του πινειν ηδονη
συναποληγει τωι κορωι, και επι 5.313 του εσθιειν ωσαυτως η πλησμονη την ορεξιν
εσβεσε, και ει τις αλλη επιθυμια κατα τον αυτον τροπον τηι του επιθυμητου μετουσιαι
κατεμαρανθη, καν παλιν γενηται, παλιν μαραινεται· διαρκει δε ουδεν εις αει των τηι
αισθησει τερπνων ουδε ωσαυτως εχει. και ετι προς τουτοις αλλο τηι νηπιοτητι
αγαθον και ετερον τηι της ηλικιας ακμηι, αλλο τωι παρακμασαντι και ετερον τωι παρ'
ηλικιαν, και τωι γεροντι παλιν αλλο τωι εις γην ηδη ρεποντι. εγω δε, φησιν, εζητουν
εκεινο το αγαθον, ο πασηι ηλικιαι και παντι τωι χρονωι της ζωης επ' ισης αγαθον εστιν,
ου κορος ουκ ελπιζεται και πλησμονη ουχ ευρισκεται, αλλα συμπαρατεινεται τηι
μετουσιαι η ορεξις, και συνακμαζει τηι απολαυσει ο ποθος και τηι του επιθυμητου
επιτυχιαι ου περιγραφεται, αλλ' οσωι μαλλον εντρυφαι τωι αγαθωι, τοσουτωι μαλλον η
επιθυμια τηι τρυφηι συνεκκαιεται, και η τρυφη τηι επιθυμιαι συνεπιτεινεται και κατα
παν διαστημα της ζωης αει καλον τοις μετιουσι γινεται, ουδεν τωι αστατωι των
ηλικιων τε και των χρονων συν αλλοιουμενον, ο και μυοντι και αναβλεποντι,
ευημερουντι και λυπουμενωι, νυκτερευοντι τε και διημερευοντι, πεζευοντι και
θαλαττευοντι, ενεργουντι και ανειμενωι, αρχοντι και δουλευοντι και πασιν
απαξαπλως τοις κατα τον βιον επ' ισης αγαθον εστιν, υπο των περιστατικως τινι
συμπιπτοντων 5.314 ουτε τι χειρον ουτε κρειττον γινομενον, ουτε ελαττουμενον
ουτε αυξομενον. τουτο εστι, κατα γε τον εμον λογον, το οντως ον αγαθον, οπερ ιδειν
ο Σολομων εζητει, ο ποιησουσιν οι ανθρωποι υπο τον ηλιον κατα παντα τον αριθμον
των ημερων της ζωης αυτων. οπερ ουδεν ετερον ειναι μοι φαινεται η το της πιστεως
εργον, ης η ενεργεια κοινη τε πασιν εστιν, εκ του ομοτιμου τοις εθελουσι προκειμενη
και παντοδυναμως και διαρκως τηι ζωηι παραμενουσα. τουτο εστι το αγαθον εργον, ο
και εν ημιν γενοιτο εν Χριστωι Ἰησου τωι κυριωι ημων, ωι η δοξα εις τους αιωνας.
Ἀμην.
ΟΜΙΛΙΑ Γʹ
Τι μετα τουτο ημας η εκκλησιαστικη διδασκει φωνη, καιρος αν ειη
διερευνησασθαι. μεμαθηκαμεν εν πρωτοις, α μεμαθηκαμεν, οτι ο πασαν
εκκλησιαζων την κτισιν και τα απολωλοτα ζητων και τα πεπλανημενα συναθροιζων
εις εν, ουτος επισκεπτεται τον επιγειον βιον. επιγειον γαρ εστι το υπουρανιον, οπερ
ο λογος το υπο τον ουρανον ονομαζει, εν ωι 5.315 κατακρατει η απατη και η
ματαιοτης και το ανυπαρκτον. εν δε τηι δευτεραι μεμαθηκαμεν εξηγησει το εκ
προσωπου του Σολομωντος γινεσθαι την κατηγοριαν της απολαυστικης τε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

εμπαθους διαθεσεως, ως αν ημιν αξιοπιστος γενοιτο η των τοιουτων αθετησις, του
κατα πασαν εξουσιαν το προς ηδονην εις απολαυσιν εχοντος και παντα τα δοκουντα
παρα τοις ανθρωποις σπουδαζεσθαι αντ' ουδενος διαπτυοντος. Τι τοινυν κατα το
ακολουθον επι του παροντος εκ τριτου μανθανομεν; ο παντων μαλιστα οιμαι
καταλληλον ειναι τοις εκκλησιαζουσι μαθημα, λεγω δε την περι των μη κατα λογον
γεγενημενων εξομολογησιν, η το της αισχυνης εμποιει τηι ψυχηι παθος δια της των
ατοπων εξαγορευσεως. εοικε γαρ μεγα τι και ισχυρον προς την της αμαρτιας
αποφυγην οπλον ειναι η εναποκειμενη τοις ανθρωποις αιδως, εις αυτο τουτο, οιμαι,
παρα του θεου εντεθεισα τηι φυσει, ως αν ημιν αποτροπη των χειρονων η τοιαυτη
της ψυχης διαθεσις γενοιτο. συγγενως δε εχει προς αλληλα και οικειως το τε κατα
την αιδω και το κατ' αισχυνην παθος, δι' ων αμφοτερων η αμαρτια κωλυεται, ειπερ
εθελοι τις προς τουτο χρησασθαι τηι τοιαυτηι της ψυχης διαθεσει. μαλλον γαρ του
φοβου πολλακις η αιδως προς την αποφυγην των ατοπων επαιδαγωγησεν, αλλα και
η αισχυνη η επακολουθουσα τοις ελεγχοις του πλημμεληματος ικανη δι' εαυτης
σωφρονισαι 5.316 τον αμαρτανοντα προς το μη παλιν εν τοις ομοιοις γενεσθαι. και
εστιν, ως αν τις ορωι την διαφοραν αυτων υπογραψειεν, αισχυνη μεν επιτεταμενη
αιδως, αιδως δε το εμπαλιν υφειμενη αισχυνη. δεικνυται δε και τωι κατα προσωπον
χρωματι η των παθων διαφορα τε και κοινωνια. η μεν γαρ αιδως ερυθηματι μονωι
επισημαινεται, συμπαθοντος πως τηι ψυχηι του σωματος κατα τινα φυσικην
συνδιαθεσιν και του περικαρδιου θερμου προς την επιφανειαν της οψεως
αναζεσαντος, ο δε αισχυνθεις επι τηι φανερωσει του πλημ μεληματος πελιδνος
γινεται και υπερυθρος, του φοβου την χολην τωι ερυθηματι μιξαντος. το ουν
τοιουτον παθος ικανον αν γενοιτο τοις προειλημμενοις τινι των ατοπων εις το
μηκετι εν τουτοις γενεσθαι, ων αν τον ελεγχον εν αισχυνηι ποιησωνται. ει δη ταυτα
ουτως εχει και δεοντως ο λογος του παθους κατεστοχασατο, ως επι φυλακηι των
πλημμεληματων της 5.317 τοιαυτης διαθεσεως εγγινομενης τηι φυσει, καλως εστιν
ιδιον μαθημα της εκκλησιας ηγησασθαι το δια της εξαγορευ σεως των
πεπλημμελημενων κατορθωμα· εστι γαρ δια τουτου την εαυτου ψυχην τωι της
αισχυνης οπλωι κατασφαλισασθαι. ωσπερ γαρ ει τις εκ λαιμαργιας αμετρου
δυσπεπτους τινας χυμους εν εαυτωι συναγαγοι, ειτα εν φλεγμονηι γενομενου του
σωματος τομηι και καυτηρι θεραπευθεις την νοσον καθαπερ τινα παιδαγωγον προς
την ευταξιαν εχοι του εφεξης βιου την ουλην του καυτηρος επι του σωματος
βλεπων, ουτως ο στηλιτευσας εαυτον δια της των κρυφιων εξαγορευ σεως τηι μνημηι
του κατ' αισχυνην παθους προς τον εφεξης παιδαγωγηθησεται βιον. Ταυτα τοινυν
εστιν, α δια της νυν αναγνωσεως των εν τωι εκκλησιαστηι γεγραμμενων η εκκλησια
παιδευεται. λεγει γαρ ελευθεραι φωνηι δημοσιευων εκεινο και επι παντων ανθρωπων
καθαπερ τινα στηλην εγγραφον ανατιθεις την των γεγενημενων παρ' αυτου
εξαγορευσιν, α τοιαυτα εστιν, ως την αγνοιαν αυτων και την σιωπην ειναι του
λογου ενδοξοτε ραν. λεγει δε· ει μεν αληθως ταυτα πεποιηκως η δια την ημετεραν
ωφελειαν πλασσομενος, εφ' ωιτε δι' ακολουθου τον λογον προς τον σκοπον
συμπεραναι, ουκ εχω τουτο δι' ακριβειας ειπειν· λεγει δ' ουν ομως ταυτα, οις ουκ αν
ο 5.318 προς αρετην βλεπων εκουσιως συνενεχθειη. αλλ' ειτε οικονομιας χαριν τα
μη γενομενα ως γεγονοτα διεξεισι και κατηγορει ως εν πειραι γενομενος, ινα ημεις
προ της πειρας την των κατηγορημενων επιθυμιαν εκκλινωμεν, ειτε και καθηκεν
εαυτον εκουσιως προς την των τοιουτων απολαυσιν, ωστε δι' ακριβειας τα
αισθητηρια εαυτου και δια των εναντιων γυμνασαι, προκεισθω κατ' εξουσιαν τωι
βουλομενωι, εφ' οπερ αν εθεληι τον στοχασμον αγειν. ει δε τις λεγοι τωι οντι
γεγενησθαι αυτον εν τηι των ηδεων πειραι, ουτως υπολαμβανομεν. καθαπερ γαρ οι
επι τον βυθον της θαλασσης δυομενοι και διερευνωντες εν τωι πυθμενι του υδατος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ει που τινα μαργαριτην ευροιεν η τι αλλο τοιουτον των εν βυθωι τικτομενων, οις
ηδονην μεν ουδεμιαν η υπο το υδωρ ταλαιπω ρια φερει, η δε του κερδους ελπις
βυθιους εποιησεν, ουτως ει γεγονεν ο Σολομων εν τουτοις παντως ωσπερ τις των
κατα θαλασσαν πορφυρευοντων εδωκεν εαυτον τηι τρυφηι υποβρυ χιον, ουκ εφ' ωιτε
καταπλησθηναι της θαλαττιας αλμης, αλμην δε λεγω την ηδονην, αλλα του ζητησαι
τι τηι διανοιαι χρησιμον εν τωι τοιουτωι βυθωι. χρησιμον δ' αν ειη δια των τοιουτων
ευρισκομενον, κατα γε τον εμον στοχα σμον, η το αμβλυναι τας του σωματος ορμας
δια του 5.319 προθειναι κατ' εξουσιαν ο βουλεται· προς γαρ το κωλυομενον
φιλονεικοτερας αει τας κινησεις η φυσις εχει· ητοι του αξιοπιστου χαριν εν τουτοις
γινεται ο διδασκαλος, ως μηκετι τοις ανθρωποις ασπαστον νομισθηναι το
καταπεφρονημενον πραγμα υπο του δια της πειρας διδαχθεντος το ματαιον. και γαρ
και τους ιατρους φασιν εν εκεινωι μαλιστα κατορθουν την τεχνην, ου αν δια των
ιδιων σωματων το ειδος της αρρωστιας γνωρισωσι. και ασφαλεστεροι των τοιουτων
γινονται συμβουλοι τε και θεραπευται, ων δια του προθεραπευ θηναι την γνωσιν
εσχον, οσωι τωι ιδιωι παθει προεδιδαχθησαν. Ἴδωμεν τοινυν τι λεγει πεπονθεναι ο τωι
καθ' εαυτον βιωι τον ημετερον ιατρευων βιον. Ἐμεγαλυνα, φησι, ποιημα μου,
ωικοδομησα μοι οικους. ευθυς εκ κατηγοριας ο λογος αρχεται. ου γαρ το του θεου
φησι ποιημα, οπερ ειμι εγω, αλλα το εμον εμεγαλυνα. εμον δε ποιημα ουδεν εστιν
αλλο η οπερ τηι αισθησει την ηδονην φερει. εστι δε τουτο το ποιημα τωι μεν γενικωι
λογωι εν, τηι δε κατα λεπτον διαιρεσει εις πολλα ταις της τρυφης χρειαις
καταμεριζεται. τον γαρ απαξ εντος του βυθου της υλης γενομενον αναγκη πασα
πανταχοσε τον οφθαλμον περιαγειν, οθεν αν ηι δυνατον ηδονην εκφυηναι. καθαπερ
γαρ εκ μιας πηγης πολλαχηι δια σωληνων οχετηγειται το υδωρ και ουδεν ηττον εν το
υδωρ εστι 5.320 το εκ της αυτης πηγης μεριζομενον, καν εν μυριοις κρουνοις τυχηι
ρεον, ουτω μια τηι φυσει ουσα η ηδονη αλλως και αλλως εν ταις των επιτηδευματων
διαφοραις υπονοστουσα ρεει πανταχου ταις του βιου χρειαις εαυτην συνεισαγουσα.
οιον ο βιος αναγκαιαν εποιησε τηι φυσει την οικησιν· ασθενε στερον γαρ πεφυκε το
ανθρωπινον η ωστε τας εκ του θαλπους τε και κρυους ανωμαλιας φερειν· μεχρι
τουτου ο οικος εχει προς την ζωην το ωφελιμον. αλλα παρελθειν τους ορους της
χρειας η ηδονη τον ανθρωπον εβιασατο. ως γαρ ουχι σωματι το χρειωδες ποριζων,
αλλα τοις οφθαλμοις επιτη δευων τερψεις και εντρυφηματα λυπειται σχεδον, οτι μη
τον ουρανον αυτον εποιησεν υπωροφιον μηδε τας του ηλιου ακτινας εχει τωι οροφωι
και αυτας εντεκτηνασθαι. διο πλατυνει μεν απανταχοθεν τας των κατασκευασματων
περιγραφας, την της συνοικιας περιβολην ως οικουμενην τινα αλλην εαυτωι κτιζων,
ανατεινει δε εις οτι μηκιστον υψος τους τοιχους, ποικιλλει δε ταις ενδον των οικημα
των διασκευαις, εξ αλληλων και δι' αλληλων ... παρεχων τηι κατασκευηι των ενδον
οικων την ποικιλιαν. ειτα Λακαινα 5.321 και Θεσσαλη και εκ Καρυστου λιθος
αναπτυσσεται δια σιδηρου εις πλακας, τα τε Νειλωια μεταλλα και τα της Νουμιδιας
αναζητειται και που και η Φρυγια πετρα ταις σπουδαις ταυταις συμπαρειληπται, η τηι
λευκοτητι του μαρμαρου την πορφυραν βαφην προς το συμβαν κατασπειρασα τρυφη
γινεται τοις λιχνοτεροις ομμασι πολυειδη τινα και πολυσχηματιστον την διαχυσιν
του χρωματος εν τωι λευκωι ζωγραφησασα. ω ποσαι περι τουτων σπουδαι, ποσα τα
μηχανηματα, των μεν υδατι και σιδηρωι διαπριοντων τας υλας, αλλων δε δια χειρων
ανθρωπινων νυκτι και ημεραι πονουντων των κατεργαζομενων την εκπρισιν; και
ουδε ταυτα ηρκεσε τοις πονουσι περι τον ματαιον κοσμον, αλλα και το καθαρον της
υελου δια φαρμακων εις βαφας ποικιλας καταμολυνεται, ως αν και παρα ταυτης τι
συνεισενεχθειη τηι των ομματων χλιδηι. πως δ' αν τις ειποι τας των οροφων 5.322
περιεργιας, εφ' ων τα ξυλα εκ δενδρων γινομενα παλιν επαναστρεφοντα δια των
σοφισματων της τεχνης δενδρα νομιζεται κλαδους και φυλλα και καρπους εν ταις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

γλυφισιν εκφυοντα. σιωπω τον χρυσον τον εις λεπτους τε και αερωδεις υμενας
διατεινομενον και πανταχηι τουτοις επιχρωννυμενον, ως αν την λιχνειαν των
ομματων προς εαυτον επιστρεφοι, την δε των ελεφαντων συνεισφοραν εις τον
περιεργον καλλω πισμον των εισοδων τον τε αλειφομενον ταις γλυφισι τουτων
χρυσον η τον δια των ηλων εγκροτουμενον αργυρον και παντα τα τοιαυτα. τι αν τις
λεγοι η τα εδαφη των οικων ταις ποικιλαις των λιθων βαφαις υπολαμποντα, ως αν
και οι ποδες αυτων της αυγης των λιθων κατατρυφωσι, την τε κατα το πληθος των
τοιουτων οικων φιλοτιμιαν, ων ουχι η χρεια της ζωης την κατασκευην αναγκαιαν
ποιει, αλλ' η επιθυμια δια των ανονητων προιουσα εφευρισκει την ακαιριαν; χρη
γαρ των οικων τους μεν δρομους ειναι, τους δε περι πατους, τους δε εισοδιους, τους
δε προεισοδιους και αλλους 5.323 επιπυλιους· ου γαρ αρκειν ηγουνται προς κομπον
τας πυλας και τα προπυλαια και την εντος των πυλων ευρυχωριαν, ει μη τι τοιουτον
προσεντυγχανοι τοις εισιουσιν, οιον ευθυς καταπληξαι τωι μεγεθει του ορωμενου
τον εισερχομενον· λουτρα τε προς τουτοις παριοντα τηι φιλοτιμιαι την χρειαν
ποταμοις ολοις εν τηι των κρουνων δαψιλειαι κατακλυζομενα, και τουτων
προβεβλημενα γυμνασια, και ταυτα περιττως δια ποικιλων μαρμαρων εις κοσμον
εξησκημενα, στοαι τε πανταχοθεν περι την οικησιν Νουμιδικοις η Θεσσαλοις η
Σοηνιταις στυλοις υπερειδομεναι ο τε εν τοις ανδριασι χαλκος εις μυρια ειδη
σχηματιζομενος προς οτιπερ αν η επιθυμια της περιεργιας χεηι την υλην, τα τε εκ
των μαρμαρων ειδωλα και τας επι των πινακων γραφας, δι' ων και τοις οφθαλμοις
εκπορνευουσιν απογυμνουσης της τεχνης δια 5.324 μιμησεως τα αθεατα, και οσα εν
τοις τοιουτοις εστιν ιδειν εις εκπληξιν τε και ωραν επιτεχνωμενα. Πως αν τις τα
καθ' εκαστον διεξελθοι τωι λογωι, εν οις η σπουδη κατηγορια και ελεγχος της περι τα
προτιμοτερα ραιθυμιας εστιν; οσωι γαρ αν <τις> πλεονασηι τωι τε πληθει και τηι περι
τας υλας φιλοτιμιαι την εν τοις κατασκευαζομενοις σπουδην, τοσουτωι μαλλον
ελεγχει το της ψυχης ακαλλωπι στον. ο γαρ προς εαυτον βλεπων και την ιδιαν
οντως οικησιν καλλωπιζων, ωστε ποτε και τον θεον ενοικον δεξασθαι, αλλας εχει
τας υλας, εξ ων το καλλος τηι τοιαυτηι οικησει συνερανιζεται. οιδα εγω χρυσον τοις
τοιουτοις εργοις ενστιλβοντα τον εκ των της γραφης νοηματων μεταλλευομε νον,
οιδα αργυρον τα θεια λογια τα πεπυρωμενα, ων απαστρα πτει η λαμπηδων δια της
αληθειας εκλαμπουσα. λιθων δε ποικιλων αυγας, εξ ων οι τε τοιχοι του τοιουτου
ναου κατακοσμουνται, και της κατασκευης τα εδαφη τας ποικιλας των αρετων
διαθεσεις νοησας ουκ αν αμαρτοις του τηι οικιαι ταυτηι πρεποντος κοσμου.
κατεστορεσθω τηι εγκρατειαι το εδαφος, δι' ης η της γηΐνης διανοιας κονις ου
διοχλησει τον διαιτωμενον. η των ουρανιων ελπις ωραιζετω τον οροφον, προς ην
αναβλεπων τωι της ψυχης οφθαλμωι ουκ ειδωλοις καλλους δια γλυφιδων
μεμορφωμενοις 5.325 ενατενισεις, αλλ' αυτο κατοψει το αρχετυπον καλλος ου
χρυσωι τινι και αργυρωι διηνθισμενον, αλλ' οπερ υπερ χρυσιον και λιθον τιμιον εστι
πολυν. ει δε χρη και τον εκ πλακων κοσμον υπογραψαι τωι λογωι, ενθεν η αφθαρσια
και η απαθεια διαπλακουτω τον οικον, εκειθεν η δικαιοσυνη και το αοργητον
κοσμειτω την οικησιν, καθ' ετερον μερος η ταπεινοφροσυνη και το μακροθυμον
διαλαμπετω και κατ' αλλο παλιν η περι το θειον ευσεβεια. παντα δε ταυτα ο καλος
τεχνιτης η αγαπη ευθετως προς αλληλα συναρμοζετω. καν λουτρων επι θυμηις,
εχεις, εαν θεληις, και λουτρον κατοικιδιον και κρουνους ιδιους, δι' ων εστι τας
κηλιδας της ψυχης απορρυ ψασθαι, ωι εκεχρητο και ο μεγας ∆αβιδ καθ' εκαστην
νυκτα εντρυφων τωι τοιουτωι λουτρωι. στυλους δε την της ψυχης στοαν υπερειδοντας
μη Φρυγιους τινας η πορφυριτας περιεργαζου, αλλα το εν παντι αγαθωι στασιμον τε
και αμετακινητον των υλικων εστω σοι τουτων καλλωπισματων πολυτιμοτερον.
ειδωλα δε παντοδαπα η εν γραφαις η εν πλασμασιν, οσα προς μιμησιν της αληθειας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

δι' απατης επιτεχνωνται οι ανθρωποι, η τοιαυτη ου καταδεχεται 5.326 οικησις, εν ηι
γεμει τα της αληθειας αγαλματα. δρομους δε και περιπατους επιθυμων την εν ταις
εντολαις εχεις διαγωγην. ουτω γαρ φησιν η σοφια· Ἐν οδοις δικαιοσυνης περιπατω
και ανα μεσον οδων δικαιωματος αναστρεφομαι. ως καλον εστιν εν τουτοις
διακινεισθαι και διαγυμναζεσθαι την ψυχην και διελθοντα τηι κινησει τον της
εντολης τοπον επι το αυτο παλιν επαναστρεφειν, τουτεστι πληρωσαντα την
σπουδαζο μενην αυτωι εντολην παλιν προς τον δευτερον τε και τριτον και
πολλοστον της ευσεβειας διαυλον μη αποκαμειν. τα δε εισοδια και προεισοδια καλλη
η του ηθους κατορθωσις και η ευσχημοσυνη του βιου καλλωπιζετω. ο τουτον τον
τροπον εξασκων εις καλλος το εαυτου οικοδομημα μικρα φροντιει της γηΐνης υλης,
ουκ ενοχλησει μεταλλοις, ουκ Ἰνδικα περασει πελαγη, ινα τα των ελεφαντων οστα
εμπορευσηται, ου τεχνιτων περιεργιας μισθωσεται, ων η τεχνη προσαπομενει τηι
υληι· αλλ' οικοθεν εξει τον πλουτον τον ταις τοιαυταις κατασκευαις χορηγουντα τας
υλας· πλουτος δε εστιν η προαιρεσις. την δε του σωματος του ιδιου φυσιν, εως αν
συζηι τηι σαρκι, τοσουτον θεραπευσει, οσον μη στερησαι των αναγκαιων τινος.
τοσουτον γαρ εαυτωι περιθησει οικιδιον, 5.327 ως διαθαλψαι μονον, ει τουτου
γενοιτο χρεια, και κατα σκιασαι παλιν, οταν καταφρυγηται τωι φλογμωι των ακτινων
τα σωματα, την τε του ιματιου σκεπην προς τον αυτον βλεπων σκοπον
κατασκευασει, ως αν το γυμνον επικαλυφθειη του σωματος, ου πορφυρευτας τινας
και κοκκοβαφους αναζητων ουδε τους ραιδιουργουντας εις νημα του χρυσιου την
φυσιν, ουδε τους εκ Σηρων βομβυκας περιεργαζομενος και το εξ αυτων νημα δια της
υφαντικης περιεργιας εσθητα ποιων προς χρυσον και πορφυραν συγκεκραμενην, τηι
τε επιτυχουσηι τροφηι το ενδεον της χρειας παραμυθησεται, χαιρειν εασας
οψαρτυτικας μαγγανειας. εν ολιγοδειαι δε δια των επιτυχοντων τηι σαρκι
λειτουργησας πασαν εαυτου την ζωην αναθησει τηι της ψυχης επιμελειαι μεγαλυνων
το του θεου ποιημα, ουχι το ιδιον, ως αν μη και αυτος εις αναγκην ελθοι ποτε του
την ματαιαν δι' εξαγορευσεως δημοσιευειν σπουδην, καθως νυν μεμαθηκαμεν παρα
του ειποντος, οτι Ἐμεγαλυνα ποιημα μου, ου το του θεου, οπερ ην αυτος, αλλα το
εαυτου, οπερ ην το της σαρκος ενδιαιτημα, ου ταις χρειαις οριζομενον, αλλα ταις
ματαιαις επιθυμιαις συμπλα τυνομενον. Προστιθησι δε τουτοις ο λογος και αλλου
πραγματος εξαγορευσιν, οπερ τις της τε των νοηματων παραφορας και της εκ του
καθεστωτος εκστασεως αρχεγονον λεγων ουκ αν αμαρτοι. τουτο δε εστιν η εκ του
οινου γινομενη της δια νοιας λυμη. ειπων γαρ οτι Ἐμεγαλυνα ποιημα μου και
Ὠικοδομησα μοι οικους επαγει τουτοις το και Ἐφυτευσα 5.328 μοι αμπελωνας. ως
κατα κοινου δηλονοτι το Ἐμεγαλυνα και επι των καθεξης υπαριθμουμενων
σημαινομενον. νοειν ουν δεδωκε δια τουτου, ως και της φυτειας των αμπελων<ων>
δια του μεγαλυνθηναι παριουσης την χρειαν. Ἐφυτευσα μοι αμπελωνας, οπερ ισον
εστι τωι λεγειν, οτι παρεσκευασα τωι πυρι τας υλας, δι' ων ηυξησα των ηδονων την
φλογα, η οτι κατεχωσα τον νουν εις βαθος, καθαπερ τινα χουν επιτυμβιον
επιφορησας τηι διανοιαι την μεθην. Ἐφυτευσα μοι αμπελωνας, ουκ εσωφρονισθην,
φησι, τωι διηγηματι της του Νωε παραφορας, οτι κακεινον η τοιαυτη φυτεια του
κοσμου της ευσχημοσυνης απογυμνωσασα εδειξε τοις ορωσιν ελεεινον τε αμα και
επιγελαστον. τοις μεν γαρ ευνουστεροις των παιδων ελεους αξιον ενομισθη το
ασχημον, τωι δε ατασθαλωι τε και απαιδευτωι γελωτος αφορμη το της μεθης γινεται
θεαμα. πολυν δε περιλαμβανει παθηματων καταλογον η της των αμπελωνων
φυτειας εξομολογησις. οσα γαρ και οια εστι τα εκ του οινου αποτελουμενα παθη,
παντα τηι δυναμει περιεχει ο λογος. τις γαρ ουκ οιδε των παντων, οτι ο οινος, οταν
παρελθηι τηι αμετριαι την χρειαν, ακολασιας εστιν υπεκκαυμα, ηδονων χορηγια,
νεοτητος λυμη, γηρως ασχημο 5.329 συνη, γυναικων ατιμια, μανιας φαρμακον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

παρανοιας εφοδιον, ψυχης δηλητηριον, διανοιας νεκρωσις, αρετης αλλοτριωσις;
εκειθεν ο απροφασιστος γελως, ο ανευ αιτιας θρηνος, το αυτοματον δακρυον, η
ανυποστατος μεγαλαυχια, η επι τωι ψευδει αναισχυντια, η των ανυπαρκτων
επιθυμια, η των αμηχανων ελπις, η υπερογκος απειλη, ο αλογος φοβος, η των κατ'
αληθειαν φοβερων αναισθησια, η αναιτιος υποψια, η παραλογος φιλανθρωπια, η
των αδυνατων επαγγελια· ινα παρωμεν τα αλλα, τον απρεπη νυσταγμον, την
παρετον καρηβαριαν, την εκ της αμετρου πληθωρας ασχημοσυνην, την των αρθρων
λυσιν, τον λυγισμον του αυχενος ουκετι εαυτον επι των ωμων ανεχοντος, της εκ του
οινου υγροτητος τον συνδεσμον του αυχενος υπολυουσης. τι το παρανομον αγος της
θυγατρομιξιας ειργασατο; τι την διανοιαν του Λωτ απο των γινομενων εξεκλεψεν,
ος και το αγος ετολμησε και ηγνοησεν, οπερ ετολμησεν; τις ωσπερ εν αινιγματι την
αλλοκοτον των τεκνων εκεινων προσηγοριαν εκαινοτομησεν; πως αι του εναγους
τοκου μητερες αδελφαι των ιδιων τεκνων εγενοντο; πως οι παιδες τον αυτον εσχον
πατερα τε ομου και προπατορα; τις ο συγχεας εν παρανομιαι την φυσιν; ουκ οινος
εκβας τα μετρα την απιστουμενην ταυτην τραγωιδιαν εισηνεγκεν; ου μεθη τον
τοιουτον μυθον τηι ιστοριαι συνεπλασεν, 5.330 ος ταις υπερβολαις και τους οντως
μυθους παρερχεται; Ἐπο τισαν γαρ, φησιν, οινον τον εαυτων πατερα, και ουτως
αυτωι της διανοιας εξωσθεισης υπο του οινου καθαπερ μανιαι τινι κατεχομενος το
τραγικον τουτο διηγημα τωι βιωι κατελι πεν, εκκλαπεισης παρα τον του αγους καιρον
υπο της μεθης αυτωι της αισθησεως. ω κακως των Σοδομιτικων αποθετων αι
γυναικες εκειναι τον οινον μεθ' εαυτων εκκομισασαι! ω κακην φιλοτησιαν εκ
πονηρου κρατηρος τωι πατρι παρεγχεασαι! ως πολυ γε αμεινον ην μετα παντων
κακεινον τον οινον εν Σοδομοις καταφθαρηναι πριν της τοιαυτης τραγωιδιας
χορηγον γενεσθαι! Και τοιουτων οντων υποδειγματων και τοσουτων καθ' εκα στην
ημεραν των εκ του οινου κακων εμφυομενων τωι βιωι, και τουτο πεποιηκεναι φησιν
ο ανεπαισχυντως δια της εξαγο ρευσεως το εαυτου στηλιτευων, το μη μονον τωι οντι
κεχρησθαι οινωι, αλλ' οπως αν και πλεονασειεν η του τοιουτου κτηματος χορηγια
προνοηθηναι. Ἐφυτευσα γαρ μοι, φησιν, αμπελωνας, ων ουκ αν δεηθειη ο αυτος
αμπελος ευθηνουσα γινομενος, αμπελος πνευματικη, ευθαλης τε και αμφιλαφης,
τοις του βιου κλαδοις και ταις αγαπητικαις ελιξι διαπλεκομενη προς το ομοφυλον,
και κομωσα μεν αντι φυλλων τηι ευσχημοσυνηι των τροπων, ηδυν δε και πεπειρον
τον της αρετης βοτρυν 5.331 εκτρεφουσα. ο ταυτα εν τηι ιδιαι καταφυτευων ψυχηι και
γεωργων οινον τον την καρδιαν ευφραινοντα και Ἐργαζομενος την εαυτου γην
κατα την παροιμιωδη φωνην, ως ο της τοιαυτης γεωργιας απαιτει νομος, οιονπερει
σκαλλων τοις λογισμοις τον βιον και τα νοθα των παραφυομενων ταις των αρετων
ριζαις εκτιλλων, επαρδων δε τοις μαθημασι την ψυχην και τηι δρεπανηι του κριτικου
λογου περικοπτων την εις τα περιττα και ανονητα της διανοιας φοραν, μακα ριστος
αν ειη της γεωργιας ουτος τωι της σοφιας κρατηρι τον εαυτου βοτρυν ενθλιβων.
Ἀλλ' ου γινωσκει την τοιαυτην φυτουργιαν ο προς την γην βλεπων και τα εξ αυτης
ασπαζομενος. προστιθησι γαρ τουτοις τα των κηπων τε και παραδεισων του πλουτου
εγκαλλωπισματα. τις χρεια παραδεισων πολλων τωι προς τον ενα παραδεισον
βλεποντι; τις δε μοι η εκ κηπου ονησις του τα λαχανα φυοντος, την των
ασθενουντων τροφην; ει εν τωι ενι παραδεισωι ημην, ουκ αν εις πολλων παραδεισων
επιθυμιαν διεχεομην. ει εν υγειαι την ψυχην διηγον, ως δυνασθαι της στερροτερας
μετεχειν τροφης, ουκ αν εν τοις λαχανοις απησχολουμην, κηπευων εμαυτωι την
καταλληλον τηι ασθενειαι τροφην. αλλ' επειδη απαξ συνεισηλθε μεν η τρυφη τηι
χρειαι, παρηλθε δε τους ορους αυτης η επιθυμια, 5.332 μετα την εν τοις οικοις
πολυτελειαν και την υπωροφιον των ματαιων δαπανην τοτε και την υπαιθρον
επιτηδευει τρυφην και τηι του αερος φυσει προς την των ηδονων υπηρεσιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

συγκεχρηται. δενδρα γαρ αυτωι δια γεωργιας επιτηδευεται αειθαλη τε και δασεα και
αντι οροφου τωι αερι γινομενα, ινα και υπαιθρος ως εν οικωι τρυφυη, και
παντοδαπαις ποαις δια της των κηπευοντων τεχνης η επιφανεια της γης αμφιεννυ,
ωστε πανταχοθεν ηδεα παντα τωι οφθαλμωι προσπιπτειν, εφ' οπερ αν περιαγαγηι το
βλεμμα, και δια παντος εν τοις κα ταθυμιοις ειναι και βλεπειν εν εκαστηι του ετους
ωραι τα υπερ την ωραν, ποαν εν χειμωνι και ανθη προωρα και την αναδεν
δρουμενην αμπελον την τοις αλλοτριοις κλαδοις τους ιδιους ενδιαπλεκουσαν και
τας γλαφυρας του κισσου προς τα δενδρα περιπλοκας οσα τε αυ καρπων ειδη εξ
ετερογενων αλληλοις μιγνυμενα την φυσιν βιαζεται, τωι ειδει τε και τηι γευσει το
επαμφοτεριζον επισημαινοντα, ως αμφοτερα ειναι δοκειν, απερ αν εκ της των
ετεροφυων συγκρασεως γενηται. παντα ταυτα και ει τι αλλο εν τοις φυτοις εξευρεν
η τεχνη βιασαμενη την φυσιν, α η χρεια μεν της ζωης ουκ εζητησεν, επιζητει δε η
απαιδαγωγητος επιθυμια. Ταυτα εν τηι των κηπων τε και παραδεισων φιλοτεχνιαι
5.333 γεγενησθαι ο τα εαυτου εξαγορευων λεγει. ο γαρ ειπων, οτι Ἐφυτευσα παν
ξυλον καρπου τηι περιληπτικηι ταυτηι φωνηι το μηδεν ελλελοιπεναι των τοιουτων
συνενεδειξατο. ειτα μετα την τρυφην την υπαιθρον τε και υπωροφιον ουδε το υδωρ
ασυντελες προς την των ηδονων συνεισφοραν κατα λειπεται, ως δεον πασιν
εντρυφαν τοις στοιχειοις, τηι γηι δια των οικων, τωι αερι δια των δενδρων, τωι υδατι
δια της χειροποιητου θαλασσης. ινα γαρ και η του υδατος οψις εφηδυνηι των
οφθαλμων την απατην, λιμνη το εδαφος γινεται, κυκλοθεν περιοικοδομηθεντος του
υδατος, ως αν και η νηξις ηδονην φεροι τοις φαιδρυνομενοις τα σωματα και το
απορρεον ευανθεστερους τους παραδεισους κατασκευαζοι, πανταχηι προς τας χρειας
των αρδομενων κατασχιζομενον. Ἐποιησα γαρ μοι, φησι, κολυμβηθρας υδατων, του
ποτισαι απ' αυτων δρυμον βλαστωντα ξυλα. ει δε μοι ην η του παραδεισου πηγη,
τουτεστιν η των αρετων διδασκαλια, δι' ης ο της ψυχης αυχμος εδροσιζετο,
υπερειδον αν των γηινων υδατων, ων προσκαιρος μεν η απολαυσις, παροδικη δε η
φυσις. ουκουν αμεινον αν ειη της θειας πηγης, δι' ης αι αρεται της ψυχης εκφυονται
τε και αρδονται, βραχειαν απορροιαν εαυτοις 5.334 οχετηγησαι, ως αν το των
αγαθων επιτηδευματων αλσος εν ταις ψυχαις ημων θαλλοι, δια του κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα εις τους αιωνας. Ἀμην.
ΟΜΙΛΙΑ ∆ʹ
Ἔτι ημιν ο της εξομολογησεως τοπος παρακατεχει τον λογον. παντα γαρ
σχεδον καθεξης διεξερχεται ο τα εαυτου διηγουμενος, δι' ων των κατα τον βιον
τουτον πραγματων η ματαιοτης γνωριζεται. νυνι δε καθαπερ μειζονος τινος
κατηγοριας απτεται των αυτωι πεπραγμενων, εξ ων το κατα την υπερηφανιαν
διαβαλλεται παθος. τι γαρ τοσουτον εις τυφον εν τοις απηριθμημενοις εστιν, οικος
πολυτελης και πληθος αμπελων και η εν κηποις ωρα και των υδατων η τε κατα τας
κολυμβηθρας συστασις και η εν παραδεισοις διαχυσις, οσον το ανθρωπον οντα
δεσποτην εαυτον των ομοφυλων οιεσθαι; Ἐκτησαμην γαρ, φησι, δουλους και
παιδισκας, και οικογενεις εγενοντο μοι. οραις τον ογκον της αλαζονειας; θεωι
αντικρυς η τοιαυτη φωνη αντεπαιρεται. τα συμπαντα γαρ δουλα ειναι της παντων
υπερκειμενης εξουσιας παρα της προφητειας ηκουσαμεν. ο ουν κτημα 5.335 εαυτου
το του θεου κτημα ποιουμενος επιμεριζων τε τωι γενει την δυναστειαν, ως ανδρων
τε αμα και γυναικων εαυτον κυριον οιεσθαι, τι αλλο και ουχι διαβαινει τηι
υπερηφανιαι την φυσιν, αλλο τι εαυτον παρα τους αρχομενους βλεπων; Ἐκτησαμην
δουλους και παιδισκας. τι λεγεις; δουλειαι καταδικαζεις τον ανθρωπον, ου ελευθερα
η φυσις και αυτεξου σιος, και αντινομοθετεις τωι θεωι, ανατρεπων αυτου τον επι τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

φυσει νομον. τον γαρ επι τουτωι γενομενον, εφ' ωιτε κυριον ειναι της γης και εις
αρχην τεταγμενον παρα του πλασαντος, τουτον υπαγεις τωι της δουλειας ζυγωι,
ωσπερ αντιβαινων τε και μαχομενος τωι θειωι προσταγματι. επιλελησαι των της
εξουσιας ορων, οτι σοι μεχρι της των αλογων επιστασιας η αρχη περιωρισται.
Ἀρχετωσαν γαρ, φησι, πετεινων και ιχθυων και τετραποδων και ερπετων. πως
παρελθων την υποχειριον σοι δουλειαν κατ' αυτης επαιρηι της ελευθερας φυσεως,
μετα των τετραποδων η και των αποδων αριθμων το ομοφυ λον; Παντα υπεταξας
τωι ανθρωπωι, βοαι δια της προφητειας ο λογος και υπ' αριθμον αγει τωι λογωι τα
υποχειρια, κτηνη και βοας και προβατα. μη εκ των κτηνων σοι γεγονασιν 5.336
ανθρωποι; μη αι βοες σοι την ανθρωπινην γονην ετεκνωσαντο; μια δουλεια των
ανθρωπων τα αλογα. σοι δε ταυτα ολιγα; Ἐξανατελλων, φησι, χορτον τοις κτηνεσιν
και χλοην τηι δουλειαι των ανθρωπων. συ δε την φυσιν δουλειαι και κυριοτητι σχισας
αυτην εαυτηι δουλευειν και εαυτης κυριευειν εποιησας. Ἐκτησαμην γαρ δουλους και
παιδισκας. ποιας, ειπε μοι, τιμης; τι ευρες εν τοις ουσι της φυσεως ταυτης ανταξιον;
ποσου κερματος ετιμησω τον λογον; ποσοις οβολοις την εικονα του θεου
αντεσταθμησας; ποσων στατηρων την θεοπλαστον φυσιν απενεπολησας; Ειπεν ο
θεος· ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και ομοιωσιν. τον καθ' ομοιο τητα
του θεου οντα και πασης αρχοντα της γης και παντων των επι της γης την εξουσιαν
παρα του θεου κληρωσαμενον τις ο απεμπολων, ειπε, τις ο ωνουμενος; μονου θεου
το δυνηθηναι τουτο, μαλλον δε ουδε αυτου του θεου. Ἀμεταμελη τα γαρ αυτου,
φησι, τα χαρισματα. ουκ αν ουν ο θεος την φυσιν καταδουλωσειεν, ος γε και
αυθαιρετως ημας τηι αμαρτιαι δουλωθεντας εις ελευθεριαν ανεκαλεσατο. ει δε ο θεος
ου δουλοι το ελευθερον, τις ο υπερτιθεις του θεου την εαυτου δυναστειαν; πως δε
και πραθησεται ο αρχων πασης της γης και των επιγειων παντων; αναγκη 5.337 γαρ
πασα και το κτημα του πωλουμενου συναποδιδοσθαι. ποσου τοινυν πασαν την γην
τιμησομεθα; ποσου δε τα επι της γης παντα; ει δε ταυτα ατιμητα, ο υπερ ταυτα ποιας
αξιος τιμης, ειπε μοι; καν τον κοσμον ολον ειπηις, ουδε ουτως ευρες την προς αξιαν
τιμην. ουδε γαρ ολον ειπε τον κοσμον ο ειδως την ανθρωπινην φυσιν ακριβως
τιμασθαι αξιον ειναι της ψυχης του ανθρωπου ανταλλαγμα. ανθρωπος τοινυν οταν
ωνιος ηι, ουδεν ετερον η ο της γης κυριος επι το πωλητηριον αγεται. ουκουν
συναποκηρυχθησεται αυτωι δηλαδη και η υπαρχουσα κτησις. αυτη δε εστι γη τε και
νησοι και θαλασσα και τα εν τουτοις παντα. τι ουν καταθησεται ο ωνουμενος; τι δε
ληψεται ο αποδιδομενος, τοσουτου κτηματος επομενου τωι συναλλαγματι; αλλα το
βραχυ βιβλιδιον και η εγγεγραμ μενη συνθηκη και η των οβολων απαριθμησις
δεσποτην σε της εικονος του θεου ειναι ηπατησεν; ω της ανοιας. ει δε απολοιτο το
συμβολαιον, ει δε υπο σητων διαβρωθειη τα γραμματα, ει δε υδατος ποθεν
παρεμπεσουσα ρανις εξαλειψειεν, που σοι τα της δουλειας ενεχυρα; που σοι τα της
δεσποτειας εφοδια; ουδεν γαρ ορω πλεον παρα τον υποχειριον εκ του 5.338
ονοματος σοι προσγενομενον πλην του ονοματος. τι γαρ τηι σηι φυσει η εξουσια
προσεθηκεν; ου χρονον, ου καλλος, ουκ ευεξιαν, ου τα κατ' αρετην προτερηματα. εκ
των αυτων σοι η γενεσις, ομοιοτροπος η ζωη, κατα το ισον επικρατει τα τε της ψυχης
και τα του σωματος παθη σου τε του κυριευοντος κακεινου του υπεζευγμενου τηι
κυριοτητι, οδυναι και ευθυμιαι, ευφροσυναι και αδημονιαι, λυπαι και ηδοναι, θυμοι
και φοβοι, νοσοι και θανατοι. μη τις εν τουτοις διαφορα προς τον δουλον τωι
κυριευοντι; ου τον αυτον ελκουσιν αερα δια του ασθματος; ουχ ωσαυτως ορωσι τον
ηλιον; ουχ ομοιως τηι της τροφης προσθηκηι συντηρουσι την φυσιν; ουχ αι αυται των
σπλαγχνων διασκευαι; ου μια κονις οι δυο μετα τον θανατον; ουχ εν το κριτηριον;
ου κοινη βασιλεια και γεεννα κοινη; ο ουν εν πασι το ισον εχων εν τινι το πλεον
εχεις, ειπε, ωστε ανθρωπον οντα δεσποτην ανθρωπου σεαυτον οιεσθαι και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

Ἐκτησαμην λεγειν δουλους και παιδισκας, ωσπερ αιπολιον τι η συβοσιον. ειπων γαρ
οτι Ἐκτησαμην δουλους και παιδισκας προσεθηκε την εν τοις ποιμνιοις και
βουκολιοις προσγενομενην ευθηνιαν αυτωι. Και κτησις γαρ, φησι, βουκολιου και
ποιμνιου εγενετο μοι πολλη, ως εν τηι ισηι ταξει τουτων τε κακεινων υπεζευγμενων
τηι εξουσιαι. Ειτα επι τουτοις οδωι προεισιν επι τα μειζω των αμαρτη 5.339 ματων η
εξαγορευσις· βοαι γαρ καθ' εαυτου την παντων των κακων ριζαν, ητις εστιν η
φιλαργυρια. και φησιν επι λεξεως ουτως, οτι Συνηγαγον μοι και γε αργυριον και γε
χρυσιον. τι γαρ ελυπησε καταμεμιγμενον τηι γηι το χρυσιον κακεινοις εγκεχυμενον
τοις τοποις, οις εξ αρχης ενετεθη παρα του κτισαντος; τι οφειλειν σοι πλεον παρα
τους καρπους την γην ο δημιουργησας εποιησεν; ου μονα σοι τα ακροδρυα και τα
σπερματα προς την τροφην απεκληρωσεν; δια τι παρερχηι της εξουσιας τους ορους; η
δειξον και ταυτα σοι συγκεχωρημενα παρα του κτισαντος, ωστε μεταλλευειν τε και
ανορυσσειν και πυρι καταχωνευειν το υποκειμενον και συναγειν ταυτα, α μη
εσκορπισας. η ταυτα μεν ισως ουδε εγκλημα τις ειναι λογισεται το ουτως εαυτωι
συναγειν εκ των της γης μεταλλων τα χρηματα. αλλ' επειδη προσκειται τωι λογωι, οτι
Περιουσιασμους βασιλεων και των χωρων, ουκετι προς το ανευθυνον η του
συναγαγειν διανοια φερεται. ως γαρ εξον τηι βασιλικηι δυναστειαι εκ των χωρων τον
περιουσιασμον των χρηματων συναγειν, δηλονοτι φορους επιβαλλειν, δεκατας
εισπραττεσθαι, εισφερειν χρηματα τους υποχειριους καταναγκαζειν, ουτως
συνειλοχεναι φησι το τε χρυσιον και το αργυριον. πλην ειτε ουτως ειτε ως ετερως,
ηδεως αν μαθοιμι τι πλεον εσται τωι τας τοιαυτας υλας 5.340 συναγοντι. δεδοσθω
καθ' υποθεσιν μη κατα μναν η δραχμην η ταλαντον τοις φιλοχρηματουσι
προσγινεσθαι, αλλ' αθροως αυτοις αποχρυσωθηναι τα παντα. την γην, την ψαμμον,
τα ορη, τα πεδια, τας ναπας, παντα υποθωμεθα προς ταυτην κατα το αθροον
μεταβεβλησθαι την υλην. τι προς ευδαιμονιαν δια τουτων επιδωσει ο βιος; ει εκεινο
εν παντι βλεπει, ο νυν εν ολιγωι οραι, τι των της ψυχης αγαθων, τι των κατα το σωμα
σπουδαζομενων δια της τοιαυτης περιουσιας γενησεται; αρα τις ελπις εσται δια
τουτου τον εν τοσουτωι ζωντα χρυσωι γενεσθαι σοφον, αγχινουν, θεωρητικον,
επιστημονα, φιλον θεωι, σωφρονα, καθαρον, απαθη, παντος του προς κακιαν
καθελκοντος αμιγη τε και απαραδεκτον; η τουτο μεν ουχι, δυνατον δε τωι σωματι και
ηδυν οφθηναι και εις πολλας ετων εκατονταδας την ζωην παρατεινοντα, αγηρω και
ανοσον και απημονα και παντα, οσα περι τον εν σαρκι βιον σπουδαζε; αλλ' ουδεις
ουτω ματαιος ουδε της φυσεως της κοινης ανεπισκεπτος, ως ταυτα νομισαι τοις
ανθρωποις προσγινε σθαι, ειπερ εις πληθος αφθονον η των χρηματων υλη κατ'
εξουσιαν πασι προχεοιτο· επει και νυν εστιν ιδειν πολλους των κατα την τοιαυτην
προεχοντων περιουσιαν εν ελεεινωι σωματι ζωντας, ως ει μη παρειεν οι
θεραπευοντες μη αν εαυτοις προς την ζωην ικανους ειναι. ει ουν η καθ' υποθεσιν
ημιν του χρυσιου περιουσια προτεθεισα τωι λογωι 5.341 ουτε σωματος ουτε ψυχης τι
κερδος υπεδειξεν, πολλωι μαλλον εικος το εν ολιγωι δεικνυμενον αχρηστον εις
ωφελειαν των εχοντων ελεγχεσθαι. η τι γαρ αν γενοιτο παρ' αυτης της υλης κερδος
τωι εχοντι, ο μητε γευσει μητε οσφρησει μητε τηι ακοηι ενεργον γινεται, ο κατα την
αφην ομοτιμως προς παν το αντιτυπον εχει; μη γαρ μοι την εκ συναλλαγματος
ποριζομενην τροφην η περιβολην τωι χρυσωι προστιθετω τις. ο γαρ χρυσιωι τον αρτον
η το ιματιον αλλαξαμενος του αχρηστου το επωφελες διημειψατο και ζηι τροφην
εαυτωι τον αρτον, ου τον χρυσον ποιησαμενος. ο δε την υλην ταυτην δια των
τοιουτων συναλλαγματων εαυτωι συναγαγων εις τι των χρηματων απωνατο, τις
συμβουλη δια τουτων, τις διδασκαλια πραγματων, ποια του μελλοντος προρρησις,
τις προς τας του σωματος οδυνας παραμυθια; εσχεν, ηριθμησεν, απεθετο, σφραγιδι
κατεσημηνατο, αιτηθεις ηρνησατο, απιστηθεις και επωμοσεν. ουτος ο μακαρισμος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

τουτο της σπουδης το περας, αυτη η απολαυσις, μεχρι τουτου η ευδαιμονια το υλην
τηι επιορκιαι πορισασθαι. αλλ' ευχρουν, φησι, του χρυσιου το ειδος. μη και του πυρος
ευχροωτερον; μη των αστρων περικαλλεστερον; μη των ακτινων του ηλιου
φανοτερον; τις ο κωλυων σε της απολαυσεως ταυτης, ωστε 5.342 σοι αναγκην ειναι
δια της ευχροιας του χρυσου τα καθ' ηδονην ποριζειν ταις οψεσιν; αλλα σβεννυται,
φησι, το πυρ και ο ηλιος δυεται και ου διαρκει της λαμπηδονος η χαρις. του δε
χρυσου τις, ειπε μοι, δια του σκοτους παραλλαγη προς τον μολυβδον; αλλ' ουκ αν,
φησιν, εκ του πυρος η των αστρων γενοιτο ημιν δεραια και περιδεξια και πορπαι και
ζωναι και μανιακαι και στεφανοι και τα τοιαυτα, ο δε χρυσος ταυτα τε ποιει και ει τι
αλλο προς κοσμον επιτηδευεται. ηγαγε προς το κεφαλαιον της ματαιοτητος την
σπουδην η συνηγορια της υλης· αυτο γαρ τουτο προς αυτους ειποιμι αν· [αντι]
τι[νων] σπουδαζει ο χρυσωι την κομην περιανθιζων η των ωτων εξαπτων τα
προκοσμηματα η την δερριν περιβαλ λων τοις περιτραχηλιοις χλιδωσιν η εν αλλωι
τινι φερων μερει του σωματος; χρυσον προδεικνυσιν, οπουπερ αν τυχηι
προβεβλημενος του σωματος, ουδεν αυτος προς την αυγην του χρυσιου
μεταμορφουμενος. ο γαρ προς τον χρυσοφορουντα βλεπων το μεν χρυσιον ουτως
οραι ως ει τυχοι και εν τοις πρατηριοις προκειμενον, τον δε φορουντα οιος πεφυκε
5.343 τοιουτον βλεπει. καν ευεργες τε και διαγλυφον ηι το χρυσιον, καν τας χλοερας
η πυραυγεις ψηφιδας εν εαυτωι περιειργηι, ουδεν μαλλον αισθησιν τινα των
παρακειμενων η φυσις εδεξατο, αλλ' ειτε λωβη τις ειη περι τα προσωπα ειτε τι
λειποι των κατα φυσιν, η οφθαλμου εκρυεντος η παρειας ειδεχθως εν ουληι
κοιλανθεισης, μενει το αισχος εν τωι φαινομενωι, μηδεν τηι αυγηι του χρυσιου
επισκοτουμενον· καν επαλγης ων <τις> τυχηι τωι σωματι, ουδεμιαν επηγαγε
παραμυθιαν τωι πονουντι η υλη. Ὃ ουν μητε προς καλλος μητε προς ευεξιαν
σωματος μητε προς την των αλγηματων παραμυθιαν φερει τι χρησιμον τοις
σπουδαζουσιν, υπερ τινος σπουδαζεται; και τις η διαθεσις των τηι καρδιαι
προστετηκοτων τηι υληι, οταν εν τωι συνειδοτι της τοιαυτης κτησεως τυχωσιν οντες;
ως τι πλεον εχοντες εαυτοις επαγαλλονται; αρ' ει τις αυτους ερωτησειεν, ει δεχονται
αυτοις αμειφθηναι προς εκεινο την φυσιν και γενεσθαι αυτοι τουτο, ο τηι τοσαυτηι
παρ' αυτων διαθεσει τετιμηται, ελοιντο αν την μεταβολην, ωστε εξ ανθρωπου προς
τον χρυσον αυτοις μεταβηναι την φυσιν και δειχθηναι μηκετι λογικοι τε και
διανοητικοι και τοις αισθητηριοις προς την ζωην κεχρημενοι, αλλ' ωχροι τε και
βαρεις και αναυδοι αψυχοι τε και αναισθητοι, οια η του χρυσου φυσις εστιν; ουκ αν
οιμαι ταυτα ελεσθαι ουδε τους σφοδρα δια της 5.344 επιθυμιας συντετηκοτας τηι υληι.
ει ουν εν καταρας ειδει τοις ευ φρονουσιν εστι το εν τοις ιδιωμασι της αψυχου υλης
γενεσθαι, τις η αλογος περι την κτησιν τουτων μανια, ων το περας η ματαιοτης
εστιν, ως και φονων δια τουτο και ληιστειας κατατολμαν τους προσλελυσσηκοτας
τοις χρημασι; και ου τουτων μονον, αλλα και της πονηρας επινοιας των τοκων, ην
αλλην τις ληιστειαν και μιαιφονιαν ονομασας ουκ αν αμαρτοι του δεοντος. η τι γαρ
διαφερει λαθραιως εκ τοιχωρυχιας αλλοτρια ληισαμενον εχειν και τωι φονωι του
παροδευοντος δεσποτην εαυτον των εκεινου ποιειν η δια της των τοκων αναγκης
κτασθαι τα μη προσηκοντα; ω κακης προσηγοριας! τοκος ονομα τηι ληιστειαι γινεται.
ω πικρων γαμων! ω πονηρας συζυγιας, ην η φυσις μεν ουκ εγνωρισεν, η δε των
φιλοχρηματουντων νοσος εν τοις αψυχοις εκαινοτομη σεν. ω χαλεπων κυηματων,
αφ' ων ο τοιουτος τοκος εκφυεται. μονον εν τοις ουσι το εμψυχον τηι κατα το αρρεν
και θηλυ διαφοραι διεκριθη. τουτοις ειπεν ο πλασας θεος Αυξανεσθε και πληθυνεσθε,
ωστε δια της εξ αλληλων γενεσεως εις πληθος το ζωογονουμενον αυξεσθαι. ο δε του
χρυσιου τοκος εκ ποιων γαμων συνισταται; εκ ποιας τελεσφορειται κυησεως; αλλ'
οιδα την ωδινα του τοιουτου τοκου, παρα του προφητου μαθων Ἰδου, φησιν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

ωδινησεν αδικιαν, συνελαβε πονον και ετεκεν ανομιαν. ουτος εκεινος εστιν ο τοκος,
ον ωδινησε 5.345 μεν η πλεονεξια, τικτει δε η ανομια και η μισανθρωπια μαιευεται.
ο γαρ αει κρυπτων την ευποριαν και ορκωι το μη εχειν πιστουμενος, επειδαν ιδηι τινα
αναγκηι καταπνιγομενον, τοτε εγκυμων τωι βαλλαντιωι προφαινεται, τοτε τον
πονηρον της φιλοκερδιας ωδινει τοκον, ελπιδα του δανεισματος τωι δυστυχουντι
προδεικνυσιν, [ιν'] επιβαλλει υλην τωι δυστυχη ματι ωσπερ ο τωι ελαιωι
κατασβεννυων την φλογα· ου γαρ εθεραπευσε τωι δανειωι την ζημιαν, αλλ'
επετεινεν· και ωσπερ εν τοις αυχμοις αυτοματως ακανθοφορουσιν αι αρουραι, ουτω
και εν ταις συμφοραις των στενοχωρουμενων οι των πλεονεκτων υλομανουσι
τοκοι. ειτα προτεινει την χειρα μετα του χρηματος, ωσπερ η ορμια το κεκρυμμενον
αγκιστρον τωι δελεαματι, περιχανων δε ο δειλαιος τηι προς το παρον ευποριαι και ει τι
κρυπτον εν αποθετοις ειχε τηι του αγκιστρου ολκηι συνεξημεσε. τοιαυτα τα των
τοκων ευεργετη ματα. καν μεν τις προς βιαν αφεληται τινος το εφοδιον η λαθων
υποκλεψηι, βιαιος και λωποδυτης και τα τοιαυτα λεγεται, ο δε δημοσιευων εν
συμβολαιοις την αδικιαν και εμμαρτυρον την πικριαν ποιουμενος και συνθηκαις την
5.346 παρανομιαν κρατυνων φιλανθρωπος και ευεργετης και σωτηρ και παντα τα
χρηστα των ονοματων προσαγορευεται· και το μεν εξ υφαιρεσεως κερδος κλεμμα
λεγεται, ο δε δια της τοιαυτης αναγκης απογυμνων τον χρεωστην φιλανθρωπιαι την
πικριαν υποκοριζεται· ουτω γαρ τας ζημιας των δει λαιων κατονομαζουσι.
Συνηγαγον μοι και γε αργυριον και γε χρυσιον. αλλα τουτου χαριν ο σοφως
παιδευων τον βιον εν τωι καταλογωι των εξαγορευομενων και ταυτα κατηριθμησατο,
ινα μαθοντες οι ανθρωποι παρα του τηι πειραι κατεγνωκοτος, οτι εν των επ' ατοπιαι
κατεγνωσμενων τουτο εστι, φυλαξωνται προ της πειρας την του κακου προσβολην,
καθαπερ εστι και τους ληιστρικους τε και θηριω δεις τοπους απαθως παρελθειν δια
του προμαθειν τους εν τουτοις προκινδυνευσαντας. Καλως δε ο θειος αποστολος το
παθος της φιλαργυριας οριζεται, ριζαν αυτην παντων των κακων ειναι
αποφηναμενος. ωσπερ γαρ εαν τινι μερει διεφθορως και σηπεδονωδης επιρρυηι
χυμος και φλεγμονη τωι τοπωι εγγενηται, αναγκη πασα εις αποστασιν τινα και
διαφθοραν το ενσκηψαν υγρον απορραγη ναι, διαφαγοντος του πυου την
επιφανειαν, ουτως οις αν ενρυηι 5.347 της φιλοχρηματιας η νοσος, εις ακολασιαν ως
τα πολλα το παθος απεσκηψε. δια τουτο προστιθησι τηι περιουσιαι του χρυσιου τε και
αργυριου την ακολουθως τωι προκατασχοντι νοσηματι επακολουθουσαν
ασχημοσυνην. Ἐποιησα γαρ, φησιν, αιδοντας και ᾀδουσας, των συμποσιων τα
εντρυφηματα, οινοχοους και οινοχοας. ηρκεσεν η μνημη των ονοματων στηλιτευσαι
το παθος, οπερ η περι τα χρηματα νοσος προωδοποιησεν. ω της ατοπου ταυτης
φιλοτεχνιας! ως αθροον επιβαλλει των ηδονων το ρευμα, οιον τισι χειμαρροις
διπλοις δι' ακοης τε και οψεως τας ψυχας επικλυζον, ινα και βλεπηται το κακον και
ακουηται. η ωιδη την ακοην καταστρε φεται, η οψις την οψιν καταγωνιζεται. εκειθεν
ο θηλυς φθογγος δια της λελυμενης των ωιδων αρμονιας συνεισαγει εαυτωι επι την
καρδιαν τα παθη, εντευθεν η οψις οιον τι μηχανημα πολεμικον τοις οφθαλμοις του
ταις ωιδαις προδια λυθεντος εμπιπτουσα την ψυχην καταστρεφεται. στρατηγος δε
της παραταξεως ταυτης ο οινος γινεται, ωσπερ τις πονηρος τοξοτης διπλοις βελεσι
κατατοξευων τον ανθρωπον επι τε την ακοην και την οψιν τας της ηδονης ευθυνων
ακιδας· βελος γαρ γινεται της μεν ακοης η ωιδη, της δε οψεως το φαινομενον. ου γαρ
ψιλον ονομα των οινοχοων εστιν, αλλ' εκ του εργου παντως η επωνυμια γινεται.
οταν τοινυν 5.348 εγχεηται μεν αφειδως τοις συμποταις ο ακρατος, υπηρετηι δε τηι
τοιαυτηι διακονιαι νεοτης εις καλλος εξησκημενη η παιδων δια του κοσμου
θηλυνομενων η και αυτου του θηλεος γενους αναστρεφομενου τωι συμποσιωι και
ταις φιλοτησιαις τον απρεπη φλογμον συνεγχεοντος, εις τι ποτε εικος τελευτησαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

τας τοιαυτας σπουδας; ο γαρ σκοπον εκαστου των γινομενων την ηδονην
ποιουμενος και παριων τηι περιεργιαι την χρειαν, οπως μεν κατακοσμησει τας την
ωιδην μουσουργουσας, οιαν δε περιθησει ταις οινοχοουσαις την στολην, σιωπαν χρη
τα τοιαυτα μαλλον και μη εμβαθυνειν τωι λογωι τηι των τοιουτων υπογραφηι, ως αν
μη δι' αυτης της κατηγοριας επιξαινοι τοις εμπαθεστεροις η μνημη τα τραυματα. δια
ταυτα ο χρυσος και υπερ τουτων ο αργυρος, ινα τα τοιαυτα παρασκευασηι της τρυφης
δελεαματα. Ἢ τουτου χαριν το κατα την ηδονην παθος οφις υπο της γραφης
ονομαζεται, ωι φυσις εστιν, ει η κεφαλη προς την αρμονιαν του τοιχου παραδυειηι,
παντα τον κατοπιν ολκον συνεπαγεσθαι. οιον τι λεγω; αναγκαιαν τοις ανθρωποις
ποιει η φυσις την οικησιν, αλλα δια της χρειας ταυτης η 5.349 ηδονη τηι αρμονιαι της
ψυχης παραδυεισα εις αμετρον τινα καλλωπισμου πολυτελειαν την χρειαν
παρετρεψεν και την σπουδην μετεποιησεν. ειτα προς αμπελωνας τινας και
κολυμβηθρας και παραδεισους και τα των κηπων εγκαλλω πισματα μεθερπει το
θηριον, η ηδονη. μετα ταυτα επικορυ φουται τηι υπερηφανιαι και τωι τυφωι
περιελισσεται την κατα των ομοφυλων αρχην εαυτηι υποζευξασα. επι τουτοις τον
της φιλοχρηματιας ολκον επισυρεται, ωι κατ' αναγκην επεται το ακολαστον, το
εσχατον τε και ουραιον μερος της κατα την ηδονην θηριωσεως. αλλ' ωσπερ ουκ
εστιν εκ του ουραιου τον οφιν ανελκυσθηναι, της τραχειας φυσικως φολιδος προς το
5.350 εμπαλιν τοις εφελκομενοις αντιβαινουσης, ουτως ουκ εστιν εκ των
τελευταιων αρξασθαι της ψυχης εξοικιζειν την της ηδονης ερπηδονα, ει μη τις τωι
κακωι την πρωτην εισοδον αποκλεισειε. διο και την κεφαλην αυτου επιτηρειν ο της
αρετης υφηγητης εγκελευεται, κεφαλην ονομαζων την αρχην της κακιας, ης μη
παραδεχθεισης απρακτον εστι το λειπομενον. ο γαρ καθολου προς την ηδονην
πολεμιως διατεθεις ουκ αν ταις μερικαις προσβολαις του παθους υπενεχθειη, ο δε
την αρχην του παθους υποδεξαμενος απαν εν εαυτωι το θηριον συμπαρεδεξατο. δια
τουτο παντα διεξελ θων ο τα τοιαυτα δημοσιευων παθη επι κεφαλαιωι αναλαμβανει
τον λογον. ειπων γαρ εξ αρχης οτι Ἐμεγαλυνα ποιημα μου και νυν επαγει μετα την
επι μερους εκθεσιν των γεγονοτων, οτι Ἐμεγαλυνθην δεικνυς οτι ου δια μικρων
τινων γεγονεν αυτωι των εναντιων η γνωσις, αλλ' ως εις το ακροτατον μεγεθος
προελθειν την πειραν, ως μηδεμιαν των ομοιων μνημην εν τοις προ αυτου
γεγενημενοις το ισον εχειν. φησι γαρ οτι Ἐμεγαλυνθην και προσεθηκα παρα παντας
τους γενομενους εμπροσθεν μου εν Ἱερουσαλημ, και οτου χαριν προπαιδευθεις πασηι
σοφιαι προς την των τοιουτων κατηλθε πειραν νυν τον σκοπον εξεκαλυψε. Σοφια
γαρ μου, φησιν, εσταθη μοι. σημαινει δε δια των ειρημενων, οτι δια της σοφιας
ανηρευνησαμην πασαν απολαυστικην επινοιαν, και εστη μοι η διανοια επι του
ακροτατου των εν τουτοις 5.351 ευρισκομενων. η τε γαρ οψις τηι επιθυμιαι συνηργησε
και η προαιρεσις δια της των οψεων ηδονης των καταθυμιων ενεφορηθη· ως μηδεν
υπολειφθηναι των εις απολαυσιν επινοουμενων, αλλα μοι γενεσθαι μεριδα κτησεως
την των καθ' ηδονην μετουσιαν. οπερ ουδεν αλλο σημαινειν μοι φαινεται η οτι
περιεσχον εν εμαυτωι πασαν απολαυστικην επινοιαν, οιον απο τινος κτηματος την
ευφροσυνην απο των γινομενων καρπουμενος. Ουκ απεκωλυσα γαρ, φησι, την
καρδιαν μου απο πασης ευφροσυνης, και η καρδια μου ευφρανθη εν παντι μοχθωι
μου, και τουτο εγενετο μερις μου απο παντος μοχθου μου, μεριδα την κτησιν λεγων.
επει ουν διεξηλθε την επι μερους τρυφην, απ' αρχης εις τελος επιδρα μων και παντα
τωι λογωι διεξελθων, δι' ων τοις απολαυουσιν αι ηδοναι συναγειρονται, τα των
οικοδομηματων καλλη, τους αμπελωνας, τους κηπους, τας κολυμβηθρας, τους
παραδεισους, την κατα των ομοφυλων αρχην, την των χρηματων περιουσιαν, την εν
τοις συμποσιοις προς τας θυμηδιας παρασκευην, παντα, καθως αυτος ονομαζει, τα
εντρυφηματα, εν οις απησχοληθη αυτου η σοφια τα τοιαυτα διερευνωμενη και εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

επινοιαν αγουσα, ων απολελαυ κεναι φησι δια πασης αισθησεως, των τε οφθαλμων
τα προς ηδονην ευρισκοντων της τε ψυχης εχουσης παν το κατ' επιθυμιαν
ακωλυτον· τοτε την πρωτην ερμηνευει φωνην, ην εν προοιμιοις του λογου
πεποιηται, ματαια ειναι τα 5.352 παντα αποφηναμενος. φησι γαρ προς ταυτα βλεπων
περι της ανθρωπινης ζωης αποφηνασθαι, οτι Παντα ματαιοτης εστιν, οσα η τε
αισθησις βλεπει και παρα των ανθρωπων εις ευφροσυνην επιτηδευεται. Ἐπεβλεψα
γαρ εγω εν πασι τοις ποιημασι μου, οις εποιησαν αι χειρες μου, και εν παντι μοχθωι
μου, ωι εμοχθησα του ποιειν, και ιδου τα παντα ματαιοτης και προαιρεσις πνευματος,
και ουκ εστι περισσεια υπο τον ηλιον. πασα γαρ η των αισθησεων δυναμις τε και
ενεργεια ορον εχει την υφ' ηλιωι ζωην, το δε επεκεινα διαβηναι και των
υπερκειμενων αγαθων εν περινοιαι γενεσθαι η αισθητικη φυσις ου δυναται. ταυτα
ουν παντα και τα τοιαυτα κατασκεψαμενος παιδευει τον βιον το προς μηδεν των
ωδε θαυμαστικως διατιθεσθαι, πλουτον, φιλοτιμιαν, την κατα των υποχειριων
αρχην, θυμηδιας τε και τρυφας και συμποσια και ει τι αλλο των τιμιων ειναι
νενομισται, αλλ' οραν, οτι εν τελος των τοιουτων παντων η ματαιοτης εστιν, ης
περισσεια εις το εφεξης ουχ ευρισκεται. καθαπερ γαρ οι καθ' υδατος γραφοντες
ενεργουσι μεν δια της χειρος την γραφην τους τυπους των χαρακτηρων εν τωι υγρωι
διαγραφοντες, μενει δε των χαραγματων ουδεν επι σχηματος, αλλ' η του γραφειν
σπουδη εν μονωι τωι γραφειν εστιν· επεται γαρ αει τηι χειρι η του υδατος επιφανεια το
κεχαραγ μενον επιλεαινουσα· ουτως πασα η απολαυστικη σπουδη 5.353 και ενεργεια
τοις γινομενοις εναφανιζεται. παυσαμενης γαρ της ενεργειας εξηλειφθη και η
απολαυσις, και ουδεν εις το εφεξης τεταμιευται ουδε υπελειφθη τι τοις ηδομενοις
ιχνος ευφροσυνης η λειψανον, παρελθουσης της κατα την ηδονην ενεργειας. τουτο
εστιν, ο σημαινει ο λογος ειπων, οτι Ουκ εστι περισσεια υπο τον ηλιον τοις τα
τοιαυτα πονουσιν, ων το περας ματαιοτης εστιν· ων και ημεις εξω γενοιμεθα χαριτι
του κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα εις τους αιωνας. Ἀμην.
ΟΜΙΛΙΑ Εʹ
Νυν ημιν παρα του μεγαλου της εκκλησιας καθηγεμονος η επι τα υψηλοτερα
των μαθηματων γινεται μυσταγωγια. προκαθηρας γαρ τας ψυχας δια των
προλαβοντων λογων και πασης αποστησας της κατα το ματαιον εγγινομενης τοις
ανθρωποις επιθυμιας ουτω προσαγει τηι αληθειαι τον νουν οιον τι φορτιον εξ ωμων
την αχθηδονα των ματαιων απο σεισαμενον. το δε τοιουτον ως εν δογματι
παιδευεσθω η εκκλησια, μαθουσα δια της παρουσης διδασκαλιας, οτι 5.354 αρχη του
κατ' αρετην βιου εστι το της κακιας εκτος γενεσθαι. και γαρ ο μεγας ∆αβιδ
εισαγωγικην τινα προς την καθαραν πολιτειαν υφηγησιν εν ταις ψαλμωιδιαις
ποιουμενος ουκ απο της τελειοτητος των εν τωι μακαρισμωι θεωρουμενων του λογου
αρχεται. ου γαρ ειπεν εν πρωτοις μακαριστον ειναι τον εν πασι κατευοδουμενον, τον
ωμοιωμενον τωι ξυλωι, τον εν ταις διεξοδοις των υδατων ερριζωμενον, τον αειθαλη
εν τοις αγαθοις διαμενοντα, τον εν τοις καθηκουσι χρονοις τον καρπον του ιδιου
βιου δρεπομενον, αλλ' αρχην μακαρισμου την αποστασιν των κακων εποιησατο, ως
ουκ ενδεχομενον αλλως αγαθον γενεσθαι, πριν αποκλυσασθαι της κακιας τον
ρυπον. ουτω τοινυν και ο πολυς ουτος εκκλησιαστης υπεξαιρει πρωτον τωι λογωι τα
ματαια, ινα καθαπερ επι σωματος καμνοντος ταις καθηκουσαις επιμελειαις εκκαθαρ
θεντος του αρρωστηματος αυτοματως το αγαθον της υγειας εγγενηται. δια τουτο
κατεδραμε τωι λογωι της ματαιοτητος, ειπεν ουκ ασφαλες του καλου κριτηριον ειναι
την αισθησιν, υπ' οψιν ηγαγε το εν τοις σπουδαζομενοις ανυπαρκτον, εχωρισε την
επιθυμητικην ημων διαθεσιν της σωματικης απολαυσεως· και ουτως υποδεικνυσι το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

οντως αιρετον, το αληθως επιθυμητον, ου η σπουδη πραγμα εστιν ενεργον τε και
ενυποστατον, εις αει παραμενον τοις μετιουσι, πασης της κατα το ματαιον εννοιας
κεχωρισμενον. 5.355 Ἐπεβλεψα γαρ εγω, φησι, του ιδειν σοφιαν. ως δ' αν ακριβως
ιδοιμι το ποθουμενον, ειδον προτερον και την παραφοραν και την αφροσυνην. εκ
γαρ της προς το αντικει μενον παραθεσεως ακριβεστερα γινεται των σπουδαζομενων
η θεωρια. την δε σοφιαν και βουλην ονομαζει λεγων· Ὅτι τις ανθρωπος, ος
επελευσεται οπισω της βουλης, τα οσα εποιησεν αυτη; διδασκει τοινυν τις εστιν η
ανθρωπινη σοφια, οτι το επακολουθησαι τηι οντως σοφιαι, ην και βουλην ονομαζει
ποιητικην των αληθως οντων τε και υφεστωτων και μη εν ματαιοτητι
θεωρουμενων, τουτο της ανθρωπινης σοφιας εστι το κεφαλαιον· η δε οντως σοφια
και η βουλη ουδεν αλλο κατα γε τον εμον λογον εστι πλην της του παντος
προεπινοου μενης σοφιας. αυτη δε εστιν, εν ηι τα παντα εποιησεν ο θεος, καθως
φησιν ο προφητης, οτι Παντα εν σοφιαι εποιησας, Χριστος δε θεου δυναμις και θεου
σοφια, εν ηι τα παντα εγενετο και διεκοσμηθη. ει ουν τουτο εστιν η ανθρωπινη σοφια
το εν περινοιαι των αληθινων εργων της οντως σοφιας τε και βουλης γενεσθαι,
εργον δε της βουλης εκεινης ητοι της σοφιας κατα γε τον εμον λογον η αφθαρσια
εστιν η τε της ψυχης μακαριοτης και η ανδρεια και η δικαιοσυνη και η φρονησις και
παν το κατ' αρετην νοουμενον ονομα τε και νοημα, ταχα δι' ακολουθου τηι γνωσει
των αγαθων προσαγο 5.356 μεθα. επειδη γαρ ταυτα ειδον, φησι, και ωσπερ εν ζυγωι
διεκρινα το ον του μη οντος, ευρον την διαφοραν της σοφιας και της αφροσυνης,
οιαπερ αν ευρεθειη φωτος αντεξεταζο μενου προς ζοφον. και μοι δοκει
προσηκοντως τωι κατα το φως υποδειγματι προς την του καλου χρησασθαι κρισιν.
επειδη γαρ το σκοτος τηι εαυτου φυσει ανυπαρκτον (ει γαρ μη ειη τι το αντιφρασσον
την ηλιακην ακτινα, σκοτος ουκ εσται), το δε φως αυτο εφ' εαυτου εστιν εν ιδιαι
ουσιαι κατανοουμενον, δεικνυσι τωι υποδειγματι, οτι η κακια καθ' εαυτην ουχ
υφεστηκεν, αλλα τηι στερησει του αγαθου παρυφ ισταται, το δε αγαθον αει ωσαυτως
εχει μονιμον τε και παγιον και ουδεμιαι τινος προηγουμενου στερησει παρυφιστα
μενον. το δε εκ του εναντιου τωι αγαθωι νοουμενον κατ' ουσιαν ουκ εστιν· ο γαρ εφ'
εαυτου ουκ εστιν, ουδε εστιν ολως· στερησις γαρ του οντος εστιν η κακια και ουχι
υπαρξις. ιση τοινυν η διαφορα του φωτος προς το σκοτος και της σοφιας προς
αφροσυνην εστιν. απο μερους γαρ απαν το αγαθον περιλαμβανει τωι της σοφιας
ονοματι και τηι αφροσυνηι πασαν κακου φυσιν συνερμηνευει. Ἀλλα τι κερδος ημιν εκ
του θαυμασαι το αγαθον, ει μη τις και εφοδος παρα του διδασκαλου προς την τουτου
κτησιν υποδειχθειη; πως ουν εστι και ημας εν τηι του καλου μετου σιαι γενεσθαι,
ακουσωμεν του διδασκοντος. Του σοφου, 5.357 φησιν, οι οφθαλμοι εν κεφαληι
αυτου. τι ταυτα λεγει; εστι γαρ τι ζωιον ολως, ο εξω της κεφαλης εχει τα των
οφθαλμων αισθητηρια, καν ενυδρον ειπηις καν χερσαιον καν εναεριον; εν πασι γαρ ο
οφθαλμος του λοιπου προβεβληται σωματος και τηι κεφαληι των εχοντων κεφαλην
εγκαθιδρυται. πως ουν ενταυθα μονου λεγει του σοφου την κεφαλην ωμματωσθαι; η
τουτο παντως υποσημαινει τωι λογωι, οτι αναλογια τις εστι των εν τηι ψυχηι
θεωρουμενων προς τα του σωματος μερη; και ωσπερ επι της σωματικης διαπλασεως
το προεχον του ολου κεφαλη ονομαζεται, ουτω και επι της ψυχης το ηγεμονικον τε
και προτεταγμενον αντι κεφαλης νοειται· και ον τροπον πτερναν την του ποδος
βασιν προσα γορευομεν, ουτως αν ειη τις και της ψυχης βασις, δι' ης εφαπτεται της
συμφυΐας του σωματος, οθεν την αισθητικην δυναμιν τε και ενεργειαν τωι
υποκειμενωι ενιησιν. οταν τοινυν η διορατικη τε και θεωρητικη της ψυχης δυναμις
προς τα αισθητα την ασχολιαν εχηι, εις τας πτερνας αυτης η των οφθαλμων φυσις
αντιμεθισταται, δι' ων τα κατω βλεπει, των υψηλων θεαματων αθεατος μενουσα. ει
δε γνωρισασα των υποκειμενων το ματαιον αναγαγοι τας οψεις επι την εαυτης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

κεφαλην, ητις εστιν ο Χριστος, καθως διερμηνευει ο Παυλος, μακαριστη αν γενοιτο
της οξυωπιας, 5.358 εκει εχουσα τους οφθαλμους, οπου ουκ εστιν η του κακου
επισκοτησις. Παυλος ο μεγας και ει τινες αλλοι κατ' εκεινον μεγαλοι εν τηι κεφαληι
τους οφθαλμους ειχον και παντες οι εν Χριστωι ζωντες και κινουμενοι και οντες. ως
γαρ ουκ εστι τον εν φωτι οντα σκοτος ιδειν, ουτως ουκ εστι τον εν Χριστωι τον
οφθαλμον εχοντα προς τι των ματαιων ενατενισαι. ο ουν εν τηι κεφαληι τους
οφθαλμους εχων (κεφαλην δε την του παντος αρχην ενοησαμεν) εν πασηι αρετηι τους
οφθαλμους εχει (Χριστος γαρ εστιν η παντελης αρετη), εν αληθειαι, εν δικαιοσυνηι, εν
αφθαρσιαι, εν παντι αγαθωι. Του ουν σοφου οι οφθαλμοι εν κεφαληι αυτου, ο δε
αφρων εν σκοτει πορευεται. ο γαρ μη επι την λυχνιαν τον εαυτου λυχνον προτεινας,
αλλ' υποβαλων τηι βασει της κλινης το φεγγος εαυτωι σκοτος εποιησεν, δημιουργος
του ανυπαρκτου γενομενος· ματαιον δε το ανυπαρκτον. ισον ουν εστι κατα το
σημαινομενον τωι ματαιωι το σκοτος. του τοινυν αφρονος η ψυχη φιλοσωματος τις
και σαρκωδης γεγενημενη εν τωι ταυτα βλεπειν βλεπει ουδεν· σκοτος γαρ εστιν
αληθως η εν τουτοις οξυωπια. οραις τους δριμεις τουτους και ευστροφους κατα τον
βιον, ους δικανικους ονομαζομεν, οπως εαυτοις δι' επινοιας την αδικιαν
εξευμαριζουσι μαρτυσι, συνηγοροις, εγγραφοις, τηι των δικαστων θεραπειαι, ωστε και
το κακον κατεργασασθαι και εκδυναι την τιμωριαν; τις ου θαυμαζει 5.359 το
αγχινουν των τοιουτων και ευπεριβλεπτον; αλλ' ομως τυφλοι εισιν ουτοι, ει προς
εκεινον τον οφθαλμον εξεταζοιντο τον τα ανω βλεποντα, τον τηι κεφαληι των οντων
εγκειμενον. τυφλοι εισιν αντικρυς οι την πτερναν εαυτων καλλωπιζοντες την
σπαρασσομενην τοις οδουσι του οφεως· δι' ων γαρ τα κατω βλεπουσι, τα δηγματα
της αμαρτιας εαυτοις εγχαρασ σουσιν. Ὁ γαρ αγαπων αδικιαν μισει την εαυτου
ψυχην, και το μακαριζομενον αυτων εν ανθρωποις πασης εστι δυσπραγιας
ελεεινοτερον. ποσοι δε παλιν εκ του εναντιου των εν τωι υψει αγαθων εμφορουμενοι
και τηι θεωριαι των οντως οντων αποσχολαζοντες τυφλοι τινες εν τοις υλικοις
πραγμασιν ειναι νομιζονται και ανοητοι, οιος και ο Παυλος ειναι καυχαται, μωρον
εαυτον δια τον Χριστον ειναι λεγων· η γαρ φρονησις αυτου και η σοφια προς ουδεν
των ωδε σπουδαζομενων ησχολητο. διο λεγει· Ἡμεις μωροι δια Χρι στον, ως αν ει
ελεγεν· ημεις τυφλοι τωι κατω βιωι δια το τα ανω βλεπειν και εν τηι κεφαληι τους
οφθαλμους ημων εχειν. τουτου χαριν αστεγος ην και ατραπεζος, πενης, αλητης,
γυμνος, λιμωι και διψηι κατατρυχομενος. αλλ' ο κατω τοιουτος εν τοις ανω σκοπησον
οιος ην. εως γαρ τριτου ουρανου 5.360 υψωθεις, οπου η κεφαλη αυτου ην, εκει τους
οφθαλμους εσχεν, τοις απορρητοις του παραδεισου μυστηριοις εναγαλλο μενος και
τα αθεατα βλεπων και εντρυφων εκεινοις, οσα υπερ αισθησιν εστι και διανοιαν. τις
ουκ αν ελεεινον αυτον ωιηθη, δεσμωτην βλεπων και πληγαις αικιζομενον και βυθιον
εκ ναυαγιου δια πελαγους τοις κυμασι μετα των δεσμων συμπεριφερομενον; αλλ'
ομως ει και τα εν ανθρωποις τοιαυτα, του μεντοι εν κεφαληι δια παντος τους
οφθαλμους εχειν ουκ απετραπη λεγων Τις ημας χωρισει απο της αγαπης του θεου
της εν Χριστωι Ἰησου; θλιψις η στενοχωρια η διωγμος η λιμος η γυμνοτης η κινδυνος
η μαχαιρα; οπερ ισον εστι τωι λεγειν· τις μου τους οφθαλμους απο της κεφαλης
εξορυξει και προς το πατουμενον τε και γηινον μεταστησει; τουτο δε και ημιν
εγκελευεται το ισον ποιειν εν τωι παραγγελλειν τα ανω φρονειν, οπερ ομοιον εστι
τωι λεγειν εν κεφαληι τους οφθαλμους εχειν. Ἀλλ' ει μεμαθηκαμεν, πως εισι του
σοφου οι οφθαλμοι εν κεφαληι αυτου, φυγωμεν την αφροσυνην, ητις σκοτος τοις εν
τωι βιωι τουτωι πορευομενοις γινεται. Ὁ γαρ αφρων, φησιν, εν σκοτει πορευεται.
αφρων δε εστι, καθως η προφητεια φησιν, ο εν τηι καρδιαι λεγων μη ειναι θεον, ος
διεφθαρη και εβδελυχθη εν τοις επιτηδευμασιν. η δε ακολουθια του λογου 5.361
θεραπευει δια των εφεξης ειρημενων τους μικροψυχως περι την ζωην ταυτην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

διακειμενους, οις χαλεπον τι το του θανατου νομιζεται και δια τουτο κερδος ουδεν
του κατ' αρετην βιου τοις την υψηλοτεραν μετιουσι ζωην ειναι πεπιστευται, οτι
αμφοτεροις προς το αυτο περας η ζωη καταληγει και ουκ εστιν αποφυγην του
θανατου δια της αστειοτερας κατορθωθη ναι ζωης. τας ουν τοιαυτας αντιθεσεις ως
εξ ιδιου προσωπου ποιουμενος παλιν καθαπτεται της ατοπιας των προφεροντων
εκεινα, ως ανεπισκεπτως εχοντων της των οντων φυσεως, και διδασκει την
διαφοραν, εν τινι το πλεον εχει η αρετη της κακιας, ως ουχι δια της του θανατου
κοινοτητος ομοτιμιας τινος εν αυτοις ελπιζομενης, αλλα δια των εις υστερον ανα
μενοντων καλων η κακων της διαφορας ευρισκομενης. εχει δε η λεξις της
αντιθεσεως ουτως· Ἔγνων εγω, οτι συναντημα εν συναντησεται τοις πασιν αυτοις.
και ειπα εγω εν καρδιαι μου, ως συναντημα του αφρονος και γε εμοι συναντη σεται,
και ινα τι εσοφισαμην; εγω περισσον ελαλησα εν καρδιαι μου, διοτι αφρων εκ
περισσευματος λαλει, οτι και γε τουτο ματαιοτης. οτι ουκ εστιν η μνημη του σοφου
μετα του αφρονος εις αιωνα, καθοτι ηδη αι ημεραι αι ερχομεναι τα παντα επελησθη·
και πως αποθανειται ο σοφος μετα του αφρονος; οις επαγει το μισους αξια νομισαι
τα παντα, περι 5.362 α προτερον εμπαθως ειχε το ματαιον ως αγαθον ασπαζομε νος,
και παντα μεμισηκεναι φησιν, οσα προς την ζωην ταυτην βλεπων επονησε, διοτι
ουδεν εαυτωι, αλλα τωι μετ' αυτον παντα επονησεν, ος εις τι χρησεται τοις
πεπονημενοις προγνω ναι δια την του μελλοντος αδηλιαν ουχ οιον τε. λεγει δε κατα
λεξιν ουτως· Και εμισησα συν την ζωην, οτι πονηρον επ' εμε το ποιημα το
πεποιημενον υπο τον ηλιον, οτι παντα ματαιοτης και προαιρεσις πνευματος. και
εμισησα εγω συμπαντα τον μοχθον μου, ον εγω μοχθω υπο τον ηλιον, οτι αφιω
αυτον τωι ανθρωπωι τωι γινομενωι μετ' εμε· και τις οιδεν, ει σοφος εσται η αφρων και
ει εξουσιασεται εν παντι μοχθωι μου, ωι εμοχθησα και εσοφισαμην υπο τον ηλιον; και
γε τουτο ματαιοτης. ταυτα ειπων αλλοτριως φησι και προς τουτο τηι ψυχηι
διατεθηναι το νομισαι μιαν ειναι τωι τε κατ' αρετην βεβιωκοτι και τωι μηδεμιαν προς
τουτο πεποιημενωι σπουδην την μεριδα. τωι μεν γαρ τον μοχθον ειναι φησιν εν σοφιαι
και γνωσει και ανδρειαι, τωι δε ετερωι εν θυμωι και εν αλγημασι τοις δια την περι τον
βιον σπουδην προσγινομενοις. το ουν εις ισον τουτους αλληλοις αγειν ου
ματαιοτητος μονον αλλα και πονηριας ειναι φησιν. εχει δε και αυτη η λεξις ουτως·
5.363 Και επεστρεψα εγω του αποταξασθαι τηι καρδιαι μου εν παντι μοχθωι μου, ωι
εμοχθησα υπο τον ηλιον, οτι εστιν ανθρωπος οτι μοχθος αυτου εν σοφιαι και εν
γνωσει και εν ανδρειαι, και ανθρωπος ος ουκ εμοχθησεν εν αυτωι δωσει αυτωι μεριδα
αυτου. και γε τουτο ματαιοτης και πονηρια μεγαλη. οτι γινωσκει τωι ανθρωπωι εν
παντι μοχθωι αυτου και εν τηι προαι ρεσει καρδιας αυτου, ωι αυτος μοχθει υπο τον
ηλιον, οτι πασαι αι ημεραι αυτου αλγηματων και θυμου περισπασμος αυτου, και γε
εν νυκτι ου κοιμαται η καρδια αυτου. και γε τουτο ματαιοτης. παλιν ετεραν
ανθυποφοραν των τον απολαυ στικον βιον προτιμοτερον κρινοντων της
υψηλοτερας ζωης προφερει τε αυτος εαυτωι και ανατρεπει το προφερομενον, εν τωι
ιδιωι προσωπωι διεξιων εκατερα, και την λυσιν και την αντιθεσιν. το γαρ αντιτεθεν
εστι το μηδεν αγαθον οιεσθαι δειν αλλο η οπερ αν τις εις εαυτον καταδεξηται, τουτο
δε εστι βρωσις και ποσις, η δε προς τουτο απαντησις το μη ταυτα ειναι, οις ο
ανθρωπος τρεφεται τε και ευφραινεται, αλλα σοφιαν και γνωσιν· ως τουτο μεν
αγαθον ειναι το εν τουτοις την σπουδην εχειν, το δε δια σαρκος σπουδαζομενον
περισπασμον ψυχης ειναι και ματαιοτητα. τα δε ρηματα της υψηλης διδασκαλιας
τουτον εχει τον τροπον· Ουκ εστιν αγαθον εν ανθρωπωι, ο φαγεται και πιεται και
δειξει τηι ψυχηι αυτου αγαθον εν μοχθωι αυτου. και γε τουτο 5.364 ειδον εγω, οτι απο
χειρος του θεου εστιν, ο τι τις φαγεται και τις πιεται παρεξ αυτου, οτι τωι ανθρωπωι
τωι αγαθωι προ προσωπου αυτου εδωκε σοφιαν και γνωσιν και ευφροσυνην, και τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

αμαρτανοντι εδωκε περισπασμον του προσθειναι και συναγαγειν, του δουναι τωι
αγαθωι προ προσωπου του θεου· οτι και γε τουτο ματαιοτης και προαιρεσις
πνευματος. Ἡ μεν ουν διανοια των εφεξης γεγραμμενων και η κατα το ακολουθον
προθεωρια αυτη εστιν, ην δι' ολιγου νυν παρεθεμεθα. καιρος δ' αν ειη παλιν
επαναλαβειν την λεξιν και προσαρμοσαι δι' ακριβειας τοις ρητοις τα νοηματα. Και
εγνων και γε εγω, οτι συναντημα εν συναντησεται τοις πασιν αυτοις. και ειπα εγω,
ως συναντημα του αφρονος και γε εμοι συναντησεται, και ινα τι εσοφισαμην; τουτο
δε εστιν η αντιθεσις, ην αυτος εαυτωι αντιτιθησι λεγων· ει εν εστιν επ' αμφοτερων το
του θανατου συναντημα και ουκ εξαιρειται της του θανατου μετουσιας η αρετη τον
εν σοφιαι γενομενον, εις ματην μοι γεγονεν η περι την σοφιαν σπουδη. η δε προς τα
ειρημενα του λογου απαντησις ποια; Ἐγω, φησι, τουτο περισσον ελαλησα εν τηι
καρδιαι μου, οτι αφρων εκ περισσευματος λαλει, οτι και γε τουτο ματαιοτης. οτι ουκ
εστι μνημη του σοφου μετα του αφρονος εις αιωνα. κατα γινωσκει γαρ ως περιττως
τε και μη ακολουθως της αντιθε σεως ταυτης υπενεχθεισης και αφρονα ονομαζει τον
λογον, 5.365 ος ουχι των αποθετων εστιν ουδε ενδοθεν εκ των ταμιειων της σοφιας
προφερεται, αλλ' ωσπερ τι περιττωμα της διανοιας εστιν αφρου δικην
αποπτυομενος. Ἄφρων γαρ, φησιν, εκ περισσευματος λαλει, το δε ουτω χρησθαι τωι
λογωι ματαιον τε και εις ουδεν εστι πλεον, προς ουδεν γαρ ετερον του λογου την
σπουδην εχοντος, η πεισαι μη προς τα φαινομενα βλεπειν. εκ των ορωμενων
ποιειται ο αντιλεγων την μαχην· και γαρ και ο θανατος των φαινομενων εστιν· τι
δηποτε λεγων; ουκ εν τουτωι του εναρετου τε και του πονηρου βιου η κρισις γινεται,
ως δεον μονον τον πονηρον τεθναναι τωι σωματι, τον δε αγαθον μενειν του
σωματικου θανατου απειρατον; ουκ ειδως, εν τινι εστι της αρετης το αθανατον και
τις των εν κακιαι ζωντων ο θανατος. του μεν γαρ σοφου, φησιν, η μνημη δια παντος
ζηι και παντι τωι αιωνι συμπαρα τεινεται, τωι δε αφρονι συναπεσβεσθη και το
μνημοσυνον. περι γαρ των τοιουτων φησι και ο προφητης, οτι Ἀπωλετο το
μνημοσυνον αυτων περιφανως και εκδηλως· τουτο γαρ η του Ἤχου προσθηκη
ενδεικνυται. Ουκ εστιν ουν, φησι, μνημη του σοφου μετα του αφρονος εις αιωνα,
αλλα του μεν σοφου η ζωη διαιωνιζει δια της μνημης, τον δε αφρονα 5.366
διαδεχεται ληθη· εν γαρ ταις ερχομεναις ημεραις τα παντα του αφρονος εν ληθηι
γινεται, ουτωσι λεγων τωι ρηματι· Καθο τι ηδη αι ημεραι αι ερχομεναι τα παντα
επελησθη. ει ουν ο μεν σοφος ζηι τηι σοφιαι, ο δε αφρων τωι θανατωι της ληθης ενη
φανισθη, πως, φησι, λεγεις, οτι αποθανειται ο σοφος μετα του αφρονος; δια τουτο
τοις κατα την ζωην ταυτην εσπουδασμε νοις αυτωι αλγυνεται και επαισχυνεται και
μισειν λεγει παντα, οσα αυτωι προς την ζωην ταυτην διεσπουδασθη, ομοιον πασχων
ωσπερ αν ει τις πεφαρμακωμενου μελιτος αναιδως εμφορηθεις εκ λαιμαργιας, ειτα
εις χυμον αυτωι πονηρον της λιχνειας μεταβληθεισης εν τωι εμετωι λαβοι του
ανακεκρα μενου φαρμακου την αισθησιν του συνεκπτυομενου μετα του μελιτος, και
δια τουτο τηι μνημηι της αηδιας μισων το μελι, ου η πλησμονη δια του φαρμακου την
ανατροπην κατειργα σατο. τουτου χαριν ο μεχρι κορου των προς τρυφην σπουδαζο
μενων εαυτον εμπλησας εν τωι της εξαγορευσεως εμετωι καθαπερ τινος δηλητηριου
ποιοτητα την επι τοις πεπραγμενοις αισχυνην σικχανθεις τε και βδελυξαμενος
μισειν βοαι την ζωην εκεινην, λεγων ουτωσι κατα την λεξιν, οτι Και εμισησα συν την
ζωην, οτι πονηρον επ' εμε το ποιημα το πεποιημενον 5.367 υπο τον ηλιον. ου γαρ
αλλωι τινι, φησιν, αλλ' εμαυτωι γεγονα πονηρος, οις εποιησα υπο τον ηλιον. εστηκε
γαρ μοι των γενομενων ουδεν, αλλ' οιησις ην παντα τα σπουδαζομενα και ορμη
προαιρεσεως. Τα γαρ παντα ματαιοτης, φησι, και προαιρεσις πνευματος. και αλλως
λεγει μισους αξιαν ειναι την ωδε σπουδην, οτι μη εαυτωι τις, αλλα τωι μεθ' εαυτον
πονει, οπερ αν εν τηι ζωηι ταυτηι κατα σπουδην ενεργησας τυχηι, νεωρια, λιμενας, τας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

λαμπρας τε και πολυτελεις των επαλξεων τε και οικοδομηματων κατασκευας,
προπυλαια και πυργους και κολοσσων αναστηματα τας τε κατα γην φιλεργιας, αλση
παντοδαπα και λειμωνων καλλη και αμπελω νας μιμουμενους τα πελαγη τοις
πλατεσι και ει τι αλλο τοιουτον πονει μεν οσπερ αν τυχηι πονησας, μετεχει δε ο μετ'
εκεινον επιδημων τωι βιωι. Ἄδηλον δε ει μη κακιας υλην την περιουσιαν ποιησεται.
ου γαρ παντων εστι το γνωσεως ενεκεν εις την των τοιουτων πειραν καθειναι την
αισθησιν. οπερ εγω, φησιν, υπο σοφιας πεποιηκα. κατ' εξουσιαν οιον τινα πωλον την
της φυσεως ορμην μικρον αφεις επισκιρτησαι τοις κατω παθεσι παλιν ανεστομωσα
τηι των λογισμων ηνιαι και τηι του νου εξουσιαι 5.368 υπηγαγον. τις οιδε, φησιν, ει
κακεινος οστις ποτε μεθ' ημας εν τουτοις γενομενος εξουσιασει της απολαυσεως και
ουκ αυτος μαλλον κυριευθησεται, οιον τι ανδραποδον τηι δυναστειαι της ηδονης
υποκυψας; δια τουτο, φησιν, εμισησα εγω συμ παντα τον μοχθον μου, ον εγω μοχθω
υπο τον ηλιον, οτι αφιω αυτον τωι ανθρωπωι τωι γενομενωι μετ' εμε. και τις οιδεν, ει
σοφος εσται η αφρων και ει εξουσιασεται εν παντι μοχθωι μου, ωι εμοχθησα και
εσοφισαμην υπο τον ηλιον; ταυτην γαρ οιμαι του ρητου τουτου ειναι την εννοιαν, το
μη παθει αυτον προς τον απολαυστικον βιον κατολισθησαι, αλλα τινι λογωι σοφιας
επι τουτο ελθειν, εν εξουσιαι ποιουμενον την μετουσιαν και ουκ αυτον υπο της
δυναστειας ταυτης κατακρα τουμενον. τις ουν οιδε, φησιν, ει μη εξουσιασθησεται
υπο τουτων ο μετ' εμε, απερ ου δια παθους εγω, αλλ' υπο σοφιας εμοχθησα; δηλοι
γαρ δια του μοχθον ονομασαι την τρυφην, οτι βεβιασμενως οιον τινα
δυσκαταγωνιστον αθλον της ηδονης την μετουσιαν προσηκατο. και τουτο ουν,
φησιν, εν τοις ματαιοις κατηριθμησθω. και αλλωι δε τινι λεγει των ωδε την εαυτου
ψυχην αποτεταχθαι και φανεροι τωι λογωι ο βουλεται. διαβεβληται γαρ προς τον της
ορθης κρισεως αμαρτανοντα, οταν τις βλεπων εναργη των εναντιων βιων την
διαφοραν, εξ ων ο μεν περι την αρετην πονει και προς 5.369 ουδεν ανθρωπινον την
επιθυμιαν καταγει, ο δε ετερος κατα το εμπαλιν πονον μεν τινα των εναρετων ουχ
υπομενει, μονοις δε τοις σωματικοις μοχθοις εγκατατριβεται· οταν ουν τις προς
τουτον φερηι του καλου την ψηφον παρορων τον εν σοφιαι προεχοντα, ου μονον
ματαιαν, αλλα και πονηραν την αδικον ταυτην αποφαινεται κρισιν. λεγει δε τοις
ρημασιν ουτως· Και επεστρεψα, φησιν, εγω του αποταξασθαι τηι καρδιαι μου προς τωι
αλλωι μοχθωι, ωι εμοχθησα υπο τον ηλιον. τι ουν εστιν, ο απεταξαμην; οτι εστιν
ανθρωπος, οτι μοχθος αυτου εν σοφιαι και εν γνωσει και εν ανδρειαι, και αλλος
ανθρωπος ουδεν εν τοις τοιουτοις πονησας. πως ουν τις την μεριδα της προτιμησεως
τωι τοιουτωι προσθησει; Και ανθρωπος γαρ, φησιν, ωι ουκ εμοχθησεν εν αυτωι,
(τουτεστι τωι μη μοχθησαντι εν τωι αγαθωι) δωσει αυτωι μεριδα αυτου (αντι του· εν
αγαθου μοιραι τον τοιουτον βιον ορισεται). αλλα Ματαιοτης, φησι, τουτο και
πονηρια μεγαλη. πως γαρ ουκ εστιν πονηρια μεγαλη, οταν γινωσκηι την εγκειμενην
τωι ανθρωπωι περι τους μοχθους σπουδην και προαιρεσιν; τουτο γαρ εστιν, εν οις
φησιν· Ὅτι γινωσκει τωι ανθρωπωι εν παντι μοχθωι αυτου και εν τηι προαιρεσει
καρδιας αυτου, ωι αυτος μοχθει υπο τον ηλιον. τι ουν εστιν ο γινωσκει; Ὅτι πασαι,
φησιν, αι ημεραι αυτου αλγηματων και θυμου περι σπασμος αυτου, και γε εν νυκτι
ου κοιμαται η καρδια αυτου. τωι οντι γαρ τοις εις τον περισπασμον τουτον την ψυχην
5.370 ασχολουσιν επαλγης μεν η ζωη οιον τισι κεντροις ταις των πλειονων
επιθυμιαις την καρδιαν μαστιζουσα, επωδυνος δε η περι την πλεονεξιαν σπουδη, ου
τοσουτον οις εχει ευφραινομενη, οσον αλγυνομενη τοις λειπουσιν· οις μεριζεται
νυκτι και ημεραι ο πονος καταλληλως δι' εκατερας αυτων ενεργουμενος, της μεν
ημερας δαπανωμενης εν μοχθοις, της δε νυκτος αποπεμπουσης των ομματων τον
υπνον· αι γαρ του κερδους φροντιδες τον υπνον εκκρουουσιν. ο ουν προς ταυτα
βλεπων πως ου καταψηφιζεται της σπουδης ταυτης την ματαιοτητα; δια τουτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

προστιθησι τοις προειρη μενοις, οτι Και γε τουτο ματαιοτης. Παλιν αλλης
αντιθεσεως καθαπτεται, το δε αντιτιθεμενον τουτο εστιν· ει το εξω ημων εν
ματαιοις αριθμεις, ω διδασ καλε, οπερ αν εις εαυτους αναλαβωμεν, ουκ αν εικοτως
καταγνωσθειη ως ματαιον. αλλα μην η βρωσις τε και η ποσις εν ημιν αυτοις γινεται.
ου των αποβλητων αρα το τοιουτον εστιν, αλλα θειαν αν τις ευεργεσιαν την
τοιαυτην χαριν ορισαιτο. αυτη της αντιθεσεως η διανοια, τα δε ρηματα τουτον εχει
τον τροπον· Ουκ εστιν αγαθον, φησιν, εν ανθρωπωι, ο φαγεται και πιεται και δειξει
τηι ψυχηι αυτου αγαθον εν μοχθωι αυτου. και γε τουτο ειδον εγω, οτι απο χειρος του
θεου εστιν, οτι τις φαγεται και τις πιεται παρεξ αυτου. 5.371 ταυτα ο της λαιμαργιας
συνηγορος ανθυποφερει τωι διδα σκαλωι. τι δε προς ταυτα ο της σοφιας υφηγητης τωι
ανθρωπωι φησι τωι αγαθωι; η δε του αγαθου προσθηκη παντως και την αντιδιαστολην
ενεδειξατο, ωστε δηλον ειναι το τηι αγαθοτητι εκ του εναντιου νοουμενον. τωι ουν
ανθρωπωι ου τωι βοσκημα τωδει, τωι τηι γαστρι εαυτου επικεκυφοτι, τωι λαιμον αντι
λογισμου κεκτημενωι, αλλα τωι αγαθωι τωι κατ' εικονα του μονου αγαθου ζωντι ου
ταυτην ενομοθετησεν ο θεος την τροφην, περι ην η κτηνωδης κεχηνε φυσις, αλλ'
Ἔδωκεν αυτωι, φησιν, αντι τροφης σοφιαν και γνωσιν και ευφροσυνην. πως γαρ αν
τις την αγαθοτητα δια των της σαρκος εδωδιμων αυξησειεν; Ουκ επ' αρτωι μονωι
ζησεται ο ανθρωπος, ουτος του αληθινου λογου ο λογος, ου τρεφεται αρτωι η αρετη,
ου δια κρεων η της ψυχης δυναμις ευεκτει και πιαινεται. αλλοις εδεσμασιν ο υψηλος
βιος τρεφεται και αδρυνεται· τροφη του αγαθου η σωφροσυνη, αρτος η σοφια, οψον
η δικαιοσυνη, ποτον η απαθεια, ηδονη ουχ η του σωματος, οποια η περι το
καταθυμιον σχεσις, αλλ' ης ονομα τε και εργον η ευφροσυνη εστιν· δια τουτο γαρ και
ωνομασε τηι προσηγοριαι ταυτηι την εν τηι ψυχηι προς το καλον γινομενην διαθεσιν,
οτι εκ του ευ φρονειν η τοιαυτη παραγινεται τηι διανοιαι καταστασις. χρη τοινυν και
ενταυθα μαθειν, απερ 5.372 και παρα του αποστολου ηκουσαμεν, οτι Ουκ εστιν η
βασιλεια του θεου βρωσις και ποσις, αλλα δικαιοσυνη και απαθεια και μακαριοτης. α
δε της σωματικης απολαυσεως ενεκεν παρα των ανθρωπων σπουδαζεται,
αμαρτωλων εστι σπουδη και περισπασμος ψυχης απο των ανω προς τα κατω
κατασπωμενης, ης παν το διαστημα της εν τωι βιωι τουτωι διαγωγης εις την περι του
προσθειναι και συναγαγειν σπου δην αναλισκεται. ο ουν τουτο το αγαθον εν τωι
προσωπωι του θεου κρινων αγνοει εν τωι ματαιωι το αγαθον οριζομενος. ταυτα ειπον
εγω τηι εμαυτου φωνηι, επισφραγισει δε την διανοιαν ταυτην η των θειων ρηματων
παραθεσις· φησι γαρ· Τωι αμαρτωλωι εδωκε περισπασμον του προσθειναι και
συναγαγειν, του δουναι τωι αγαθωι προ προσωπου του θεου· οτι και γε τουτο
ματαιοτης και προαιρεσις πνευματος. οσα τοινυν εκ της παραλληλου ταυτης
συνεξετασεως του τε καλου και του χειρονος δια της νυν μεμαθηκαμεν
αναγνωσεως, γενοιτο ημιν βοηθεια προς αποφυγην μεν των κατεγνωσμενων,
εφοδιον δε των προς το κρειττον κατορθουμενων, εν Χριστωι Ἰησου τωι κυριωι ημων,
ωι η δοξα εις τους αιωνας. Ἀμην.
ΟΜΙΛΙΑ ς ʹ
Τοις πασιν ο χρονος και καιρος τωι παντι πραγματι 5.373 υπο τον ουρανον· αυτη των
προκειμενων ημιν λογιων εις θεωριαν αρχη. εστι δε και ο πονος της εξετασεως ου
μικρος και το εκ του πονου κερδος του πονου αξιον. ταχα γαρ ο σκοπος των εν τοις
πρωτοις του βιβλιου θεωρηθεντων ημιν εν τουτωι μαλιστα φανερουται τωι μερει, ως
προιων επιδειξει δια της ακολουθιας ο λογος. κατεγνωσθη τα παντα εν τοις
προλαβουσι λογοις ως ματαια, οσα κατα τον ανθρω πινον βιον επ' ουδενι ψυχικωι
κερδει σπουδαζεται. υπεδειχθη το αγαθον, προς ο χρη δια των τηι κεφαληι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

εγκειμενων ομματων βλεπειν, τοις δε την σωματικην προισχομενοις απολαυσιν
αντετεθη η κατα σοφιαν τροφη. λειπει το γνωναι πως αν τις κατ' αρετην βιυη
καθαπερ τινα τεχνην και εφοδον προς την του βιου κατορθωσιν δια του λογου
λαβων. ταυτα ουν εστιν, α επαγγελλεται ημιν εν προοιμιοις η προκειμενη των
λογιων εξετασις, εν οις αποφαινεται, οτι Τοις πασιν ο χρονος και καιρος τωι παντι
πραγματι υπο τον ουρανον. ει γαρ τις τωι βαθει της διανοιας εγκυψειε, πολλην αν
ευροι φιλο σοφιαν εμπεριειλημμενην τοις ρημασι θεωρητικην τε και
συμβουλευτικην των συμφεροντων. και ως αν γενοιτο τις ημιν δι' ολιγων εφοδος
προς την του ρητου θεωριαν, ουτωσι τον λογον διαληψομεθα· των οντων το μεν
εστιν υλικον 5.374 τε και αισθητον, το δε νοητον τε και αυλον. τουτων το μεν
ασωματον υπερκειται της αισθητικης καταληψεως, ο τοτε γνωσομεθα, οταν τας
αισθησεις αποδυσωμεθα· της δε υλικης φυσεως η αισθησις την αντιληψιν εχουσα
διαβηναι το ουρανιον σωμα και εις τα επεκεινα των φαινομενων διαδυναι φυσιν
ουκ εχει. ου χαριν περι των γηΐνων τε και υπουρανιων ο λογος ημιν διαλεγεται,
οπως αν απταιστως εν τουτωι διαβιυημεν. υλικος ουτος ο βιος, δια σαρκος η ζωη,
επισκοτειται δε πως υπο των κατ' αισθησιν προφαινομενων η του καλου θεωρια.
επιστημης ουν τινος προς την του καλου κρισιν επιδεομεθα, ινα καθαπερ επι των
κατασκευασματων κανων τις ηι επι σταθμηι διευθυνων παν το γινομενον. τουτο ουν
ημιν υπο του λογου προδεικνυται, δι' ου προς το δεον η ζωη κατευθυνεται. ∆υο γαρ
ειναι φησι του καλου κριτηρια παρα τον βιον εφ' εκαστωι των εν τηι ζωηι ταυτηι
σπουδαζομενων, το συμμετρον τε και το ευκαιρον. και τουτο δογματιζει νυν λεγων·
Τοις πασιν ο χρονος και καιρος τωι παντι πραγματι· νοητεον δε αντι του χρονου το
μετρον, διοτι παντι τωι γινομενωι συμπαρατεινεται χρονος. ταυτα τοινυν του καλου
τα κριτηρια. ει μεν και καθολου προς πασαν αρετης κατορθω 5.375 σιν επιτηδειως
εχει, ουπω διισχυριζομαι, εως αν ο λογος προιων επιδειξηι. οτι μεντοι το πλειον της
τεταγμενης ζωης τηι τοιαυτηι κατορθουται παρατηρησει, παντος αν ειη κατανοη σαι.
τις γαρ ουκ οιδεν, οτι και η αρετη μετρον εστι τηι μεσοτητι των παραθεωρουμενων
μετρουμενον; ου γαρ αν γενοιτο αρετη η ελλιπης του καθηκοντος μετρου η υπερ
πιπτουσα, οιον επι της ανδρειας, ης το μεν ελλειπον δειλια, το δε υπερβαλλον
θρασος γινεται. ου χαριν και τινες της εξω σοφιας, κλεπται ταχα των ημετερων
γενομενοι, διελομενοι την σημαινομενην εν τωι ρητωι τουτωι διανοιαν ο μεν το
μηδεν ελλειπειν εν αποφθεγματι συνεβουλευσεν, ο δε το υπερβαλλειν εκωλυσεν· ο
μεν γαρ το Μετρον αριστον απεφηνατο, ο δε το Μηδεν αγαν ενομοθετησεν.
δεικνυται δε δι' εκατερων, οτι και το μη εφικεσθαι του επιζητουμενου κατ' αρετην
μετρου των κατεγνωσμενων εστι και το υπερβαλλειν την συμμετριαν αποβλητον.
αλλα και περι του κατα την ευκαιριαν μερους ο αυτος αν ημιν αποδοθειη λογος, οτι
ουτε το προλαμβανον την ευκαιριαν ουτε το εφυστεριζον εν αγαθου κρινεται μοιραι.
τι ωνησε τον γεωπονον επισπευσαντα την των ασταχυων τομην, πριν αδρυνθηναι
καθ' ωραν τα 5.376 ληια, η υπερθεμενον την περι τον αμητον σπουδην, εως ου
περιρρυειη τηι καλαμηι τα σπερματα; εν ουθετερωι γαρ ενεργος επ' αγαθωι γινεται η
σπουδη, καθ' εκατερον του καιρου την ωφελειαν εν τηι ακαιριαι της τομης
απολλυοντος. ο δε επι μερους ειρηται, και εν παντι δυνατον εστι κατανοησαι. οιδε
γαρ το ισον και η ναυτιλια, ειτε τις προλαβοι την ευκαιριαν ειτε εφυστερισειεν. τι δ'
αν τις τα της ιατρικης λεγοι, παρ' οσον εστιν εις βλαβην υπερβολη τε και ελλειψις
του τηι θεραπειαι καθηκοντος καιρου και μετρου; αλλα ταυτα μεν εασαι χρη, του
εφεξης λογου εν αυταις ταις του εκκλη σιαστου φωναις σαφεστερον φανερουμενου
τοις υποδειγμασιν. Ἀλλ' ου χαριν ταυτα ημιν προτεθεωρηται; οτι ουτε το αμετρον
αγαθον εστιν ουτε το ακαιρον, αλλ' εκεινο καλον τε και αιρετον, ο δι' αμφοτερων
εχει το τελειον. ει γαρ μονον το εν εξ αυτων σπουδασθειη, παροφθειη δε το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

λειπομενον, ανονητον εσται και το κατορθωθεν εν τωι λειποντι. ουκουν καθαπερ
δυο ποσιν ενεργουντων ημων την κινησιν, ει τι συμβαιη περι τον ετερον, αχρηστος
εστι και ο απαθης προς τον δρομον δια την του συνεργουντος ασθενειαν, ουτως ει
λειποι τωι καιρωι το μετρον η τωι μετρωι η ευκαιρια, τωι λειποντι παντως και το παρον
συνηχρειωται. αλλα και εν τωι καιρωι η συμμετρια και εν τωι μετρωι η ευκαιρια το
χρησιμον εχει. χρονος ουν αντι του μετρου ημιν νενοηται, διοτι παντος 5.377 του
καθ' εκαστον μετρου<μενου> ο χρονος μετρον εστιν. τα γαρ γινομενα εν χρονωι
γινεται παντως, και τηι παρατασει εκαστου των γινομενων και το διαστημα του
χρονου συμπαρα τεινεται, ολιγον εν τωι ελαττονι και εν τωι πλειονι πλειον. ο χρονος
μετρον κυησεως, μετρον της των ασταχυων αυξη σεως, μετρον της των καρπων
τελειωσεως, μετρον ναυτιλιας, μετρον πορειας, μετρον της καθ' εκαστον ηλικιας,
βρεφους, παιδιου, μειρακιου, παιδος, εφηβου, ανδρος, μεσηλικος, τελειου,
παρηλικος, πρεσβυτου, γεροντος. επειδη τοινυν ουχ εν το εκ του χρονου μετρον πασι
τοις γινομενοις εστιν (ουδε γαρ εστι δυνατον γενεσθαι παντα αλληλοις ισομετρα δια
την των υποκειμενων διαφοραν), κοινον δε, καθως ειρηται, παντων των
μετρουμενων μετρον ο χρονος εστιν εν εαυτωι περιεχων τα παντα, τουτου χαριν ουχι
μετρον ειπε τοις πασι δια το πολλην ειναι των μετρουμενων την περι το πλειον τε
και ελαττον ανισοτητα, αλλα χρονον ειπε τοις πασι το γενικον μετρον, ωι παν το
γινομενον παραμετρειται. ωσπερ γαρ επι της ανθρωπινης ηλικιας το μεν
προβεβηκος ασθενει, το δε μηπω καθεστηκος ατακτει, αριστον δε το μεσον των δυο,
ωιπερ αν τας εκατερωθεν αηδιας εκφευγηι, εν ωι δεικνυται της μεν νεοτητος
κεχωρισμενη της αταξιας η δυναμις, του δε γηρως διεζευγμενη της αδρανειας η
φρονησις, ωστε ειναι 5.378 δυναμιν φρονησει συγκεκραμενην, επ' ισης φευγουσαν
την τε του γηρως αδρανειαν και το θρασυ της νεοτητος· ουτως ο χρονον οριζων τοις
πασι καθ' εκατερον χωριζει τωι λογωι την εξ αμετριας κακιαν, το τε υπερ χρονον
ατιμαζων και το ελλειπον αποπεμπομενος. Ἀλλα καιρος αν ειη και αυτην ημιν δι'
ακολουθου προτεθη ναι των θεοπνευστων λογιων την θεωριαν. Καιρος, φησι, του
τεκειν και καιρος του αποθανειν. καλως εν πρωτοις την αναγκαιαν ταυτην συζυγιαν
τωι λογωι συνεζευξε συνα πτων τηι γενεσει τον θανατον· επεται γαρ κατ' αναγκην τωι
τοκωι ο θανατος και πασα γενεσις εις φθοραν διαλυεται· ινα δια του συνημμενως
δειχθηναι τον θανατον τε και την γενεσιν οιονει κεντρωι τινι τηι του θανατου μνημηι
τους εμβαθυνοντας τηι κατα σαρκα ζωηι και την παρουσαν αγαπωντας διαγωγην
διυπνισηι και προς την φροντιδα των μελλοντων διαναστησηι. ταυτα φιλοσοφει κατα
το λεληθος εν ταις πρωταις των βιβλιων επιγραφαις και ο φιλος τωι θεωι Μωυσης,
ευθυς τηι Γενεσει συμπαραγραψας την Ἔξοδον, ως τους εντυγχανοντας τοις
επιγεγραμμενοις και δι' αυτης της των βιβλιων ταξεως τα καθ' εαυτους
παιδευθηναι· ου γαρ εστι γενεσιν ακουσαντα μη και εξοδον ευθυς εννοησαι. ο δη και
ενταυθα νενοηκως ο μεγας εκκλησιαστης επιδεικνυται, τηι γενεσει συστοιχον
αποδειξας τον θανατον. Καιρος γαρ, φησι, του τεκειν και καιρος του αποθανειν.
ηλθεν ο καιρος και ετεχθην, 5.379 ηξει ο καιρος και τεθνηξομαι. ει προς τουτο
παντες εβλεπομεν, ουκ αν την συντομον του βιου πορειαν καταλιποντες κυκλωι μετα
των ασεβων περιηιμεν, την περιοδικην του βιου πλανην εκουσιως πλανωμενοι εν
δυναστειαις και περιφανειαις και πλουτοις, δι' ων ταις πολυοδιαις του βιου τουτου
εναμηχα νουντες ουκετι του λαβυρινθου της ζωης ταυτης την εξοδον εξευρισκομεν,
δι' ων δοκουμεν σπουδαζειν, δια τουτων εαυτοις τα σημεια της απλανους οδοιποριας
συγχεοντες. ως μακαριοι γε των ανθρωπων εκεινοι, οι τας περιοδικας της ζωης
απατας καταλιποντες επι την συντομον της αρετης οδον εαυτους αγουσιν! αυτη δε
εστι το προς μηδεν των τηιδε την ψυχην επιστρεφειν, αλλα συντετασθαι τηι σπουδηι
προς το δια πιστεως εν ελπισι προκειμενον. Παλιν δε το ρηθεν εξετασωμεν. Καιρος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

φησι, του τεκειν και καιρος του αποθανειν. ειθε καμοι γενοιτο εν καιρωι τε ο τοκος
και ο ευκαιρος θανατος! ου γαρ αν τις ειποι την ακουσιον ταυτην ωδινα και τον
αυτοματον θανατον παρα του εκκλησιαστου νυν ως εν αρετης κατορθωσει
προδεικνυ σθαι· ουτε γαρ επι τωι θεληματι της γυναικος η ωδις ουτε επι τηι
προαιρεσει των τελευτωντων ο θανατος. ο δε εφ' ημιν ουκ εστιν, ουτε αρετην αν τις
ουτε κακιαν ορισαιτο. ουκουν νοησαι προσηκει τον τοκον τον ευκαιρον και τον εν
καιρωι γινομενον θανατον. εμοι δοκει τοκος ωριμος και ουκ αμβλωθριδιος ειναι,
οταν, 5.380 καθως φησιν Ἡσαΐας, εκ του θειου τις φοβου κυοφορησας δια των της
ψυχης ωδινων την ιδιαν σωτηριαν γεννησηι· εαυτων γαρ τροπον τινα πατερες
γινομεθα, οταν δια της αγαθης προαιρεσεως εαυτους πλασωμεν τε και γεννησωμεν
και εις φως προαγαγωμεν. τουτο δε ποιουμεν δια του δεξασθαι εν εαυτοις τον θεον,
Τεκνα θεου και τεκνα δυναμεως και υιοι υψιστου γενομενοι. και παλιν εαυτους
αμβλισκομεν και ατελεσφορητους τε και υπηνεμιους απεργαζομεθα, οταν μη
μορφωθηι εν ημιν, καθως φησιν ο αποστολος, η του Χριστου μορφη. δει γαρ ειναι,
φησιν, αρτιον τον του θεου ανθρωπον. αρτιος δε παντως εκεινος εστιν, ωι τελειως ο
της φυσεως συμπεπληρωται λογος. ουκουν ει μεν τις δι' αρετης τεκνον θεου εαυτον
εποιησε λαβων εξουσιαν της ευγενειας ταυτης, εγνω ουτος τον καιρον της αγαθης
ωδινος και χαιρει κατα το ευαγγελιον εικοτως, Ὅτι εγεννηθη ανθρωπος εις τον
κοσμον. ο δε γενομενος τεκνον οργης και υιος απωλειας και σκοτους εκγονος,
γεννημα εχιδνης, εκγονον κακον και τα αλλα παντα, δι' ων ο πονηρος διαβαλλεται
τοκος, ουκ εγνω τον ζωογονουντα καιρον· εις γαρ καιρος ο εις ζωην τικτων και ου
πολλοι. ου ο διαμαρτων εν τηι ακαιριαι του τοκου τηι απωλειαι εαυτον ωδινε και τωι
θανατωι την ψυχην εμαιευσατο. 5.381 ει δε φανερον εστι, πως εν καιρωι τικτομεθα,
δηλον αν ειη, πως και εν καιρωι αποθνηισκομεν, οιον πας τωι αγιωι Παυλωι καιρος του
αγαθου θανατου ευκαιρος ην. βοαι γαρ εν τοις ιδιοις λογοις, ενορκον τροπον τινα
ποιουμενος, εν οις φησιν, οτι Καθ' ημεραν αποθνηισκω, νη την υμετεραν καυχησιν,
και το Ἕνεκα σου θανατουμεθα πασαν ημεραν, και Αυτοι εν εαυτοις το αποκριμα του
θανατου εσχηκαμεν. παντως δε ουκ αδηλον, πως αποθνηισκει καθ' ημεραν ο Παυλος
ο μηδεποτε τηι αμαρτιαι ζων, ο αει τα μελη της σαρκος νεκρων και την νεκρωσιν του
σωματος του Χριστου εν εαυτωι περιφερων, ο παντοτε Χριστωι συσταυρουμενος, ο
μηδεποτε εαυτωι ζων, αλλα ζωντα εχων εν εαυτωι τον Χριστον. ουτος αν ειη, κατα γε
την εμην κρισιν, ο ευκαιρος θανατος, ο της αληθους ζωης γινομενος προξενος. Ἐγω
γαρ, φησιν, αποκτενω και ζην ποιησω, ως πεπεισθαι αληθως θεου δωρον ειναι το
νεκρωθηναι τηι αμαρτιαι και ζωοποιηθηναι τωι πνευματι· δια γαρ του αποκτειναι
ζωοποιειν επαγγελλεται η θεια φωνη. Ὅμοιον δε τοις ειρημενοις και το επομενον·
Καιρος, φησι, του φυτευσαι και καιρος του εκτιλαι το πεφυτευμενον. οιδαμεν, 5.382
τις ημων ο γεωργος και ημεις τινος γεωργιον. το μεν γαρ παρα του Χριστου, το δε
παρα του δουλου του Χριστου μεμαθηκαμεν Παυλου. ο μεν γαρ κυριος φησιν, οτι Ὁ
πατηρ μου ο γεωργος εστιν, ο δε αποστολος προς ημας λεγει, οτι θεου γεωργιον εστε.
ο ουν μεγας γεωργος τα αγαθα φυτευειν μονον επισταται (Ἐφυτευσε γαρ ο θεος
παραδεισον εν Ἐδεμ κατα ανατολας), τα δε εναντια τοις αγαθοις αποτιλλει· πασα
γαρ φυτεια, ην ουκ εφυτευσεν ο πατηρ μου ο ουρανιος, εκριζωθησεται. ουκουν η
Φαρισαικη κακια τε και απιστια και η προς τα γινομενα παρα του κυριου θαυματα
αγνωμοσυνη ταυτα τα φυτα εστι τα εκτιλλομενα. χρη γαρ επικρατησαι το κηρυγμα
της σωτηριας, χρη κηρυχθη ναι το ευαγγελιον εν ολωι τωι κοσμωι, χρη πασαν
γλωσσαν εξομολογησασθαι οτι κυριος Ἰησους Χριστος εις δοξαν θεου πατρος. επει
ουν ταυτα γενεσθαι χρη παντως, η νυν επι κρατουσα τινων απιστια ουκ εστιν εκ της
του πατρος φυτειας, αλλα του παρασπειροντος τα ζιζανια η του παραφυτευοντος τωι
δεσποτικωι αμπελωνι την Σοδομιτικην κληματιδα. οπερ ουν εκει εν τωι ευαγγελιωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

παρα της δεσποτικης φωνης επαιδευθημεν, τουτο νυν και εν τωι αινιγματι του
εκκλησια στου εδιδαχθημεν, οτι ο αυτος καιρος εστι το τε σωτηριον της 5.383
πιστεως φυτον παραδεξασθαι και το της απιστιας αποτιλαι ζιζανιον. ο δε επι μερους
περι του κατα την πιστιν κατορθω ματος ειρηται, τουτο και επι πασης αρετης
ακολουθως αν τις νοησειε. καιρος του φυτευσαι την σωφροσυνην και εκτιλαι το της
ακολασιας φυτον. ουτω και δικαιοσυνης φυτευθεισης απορριζουται το αδικον
βλαστημα, και το της ταπεινοφροσυνης φυτον τον τυφον ανετρεψεν η τε αγαπη
βλαστησασα το πονηρον του μισους δενδρον εξηρανεν. ωσπερ ουν και εκ του
εναντιου γινεται· η αδικια πληθυνομενη την αγαπην κατεψυξε, και τα αλλα παντα
κατα τον αυτον τροπον, ινα μη τα καθ' εκαστον λεγοντες διατριβωμεν, ομοιως
νοουντες ου σφαλησομεθα. Παλιν ο εφεξης λογος συμφωνος τοις προεξητασμενοις
εστι. Καιρος γαρ, φησι, του αποκτειναι και καιρος του ιασασθαι. τουτο δε σαφως εν
τωι προφητικωι ρητωι προηρμη νευται, ο εκ προσωπου του θεου φησιν, οτι Ἐγω
αποκτενω και ζην ποιησω. εαν γαρ μη αποκτεινωμεν εν εαυτοις την εχθραν, ουκ
ιασομεθα την αγαπητικην διαθεσιν την εν ημιν δια του μισους νοσησασαν. ουτω και
τα λοιπα παντα, οσα επι κακωι καθ' ημων ζηι, λεγω δη την κακην των παθηματων
παραταξιν και τον εμφυλιον τουτον πολεμον τον καθ' ημων δια των ηδονων
στρατευομενον και αιχμαλωτιζοντα ημας τωι 5.384 νομωι της αμαρτιας, καιρος εστι
του αποκτειναι. ο γαρ των τοιουτων φονος ιασις γινεται του δια της αμαρτιας
εξασθενησαντος. φασιν οι ιατροι τας ελμινθας και αλλα τινα τοιαυτα θηρια εσωθεν
εκ κακοχυμιας ενζωογονεισθαι τοις σπλαγχνοις, ων η ζωη νοσος τωι σωματι γινεται·
ει δε εκεινα δια τινος φαρμακοποσιας αναιρεθειη, παλιν εις υγειαν ο καμνων
αναρρωσθησεται. αναλογει τα τοιαυτα του σωματος παθη προς τα της ψυχης
αρρωστηματα. οταν ο θυμος ενδοθεν εκμυζων η δια της μνησικακιας της ψυχης τον
τονον και τους λογισμους εκνευριζων η το του φθονου θηριον η ει τι αλλο τοιουτον
κακον η κακη διαιτα ζωογονησηι, ο αισθομενος οτι θηριον τρεφει ενδοθεν αυτωι η
ψυχη ευκαιρως χρησεται τωι αναιρετικωι των παθων φαρμακωι. τουτο δε εστιν η εκ
του ευαγγελιου διδασκαλια, ωστε εκεινων φονοκτονηθεντων επιγενεσθαι τωι
πεπονηκοτι την ιασιν. Καιρος του καθελειν και καιρος του οικοδομησαι. ταυτα και
εν τοις προς τον προφητην Ἱερεμιαν παρα του θεου ρηθεισιν εστι μαθειν, ωι δεδοται
θεοθεν η δυναμις εις το προτερον καθαιρειν και εκριζουν και κατασκαπτειν και τοτε
ανορθουν και ανοικοδομειν και καταφυτευειν. χρη 5.385 γαρ προτερον εν ημιν
ερειπωθηναι τα της κακιας οικοδομη ματα και τοτε καιρον τε και ευρυχωριαν ευρειν
προς την του ναου του θεου κατασκευην του εν ταις ψυχαις οικοδομουμενου, ου η
υλη αρετη γινεται. ει τις γαρ εποικοδομει επι τον θεμελιον τουτον χρυσιον και
αργυριον και λιθους τιμιους, ταυτα η αρετη ονομαζεται· ξυλωι δε και χορτωι και
καλαμηι η της κακιας ερμηνευεται φυσις, ητις εις ουδεν αλλο η εις πυρος δαπανην
παρασκευαζεται. οταν ουν εκ χορτου και καλαμης τα οικοδομηματα ηι, τουτεστιν εξ
αδικιας τε και υπερηφανιας και της λοιπης του βιου κακιας, προτερον ταυτα εις
αφανισμον αγαγειν ο λογος διακελευεται, ειθ' ουτω το χρυσιον της αρετης υλην της
κατασκευης του πνευματικου οικου ποιησασθαι. ου γαρ εστι τηι καλαμηι συμφυηναι
τον αργυρον η τωι χορτωι το χρυσιον προσλιπανθηναι η τον μαργαριτην τωι ξυλωι,
αλλ' ει μελλοι τουτο ειναι, χρη παντως αφανισθηναι το ετερον. Τις γαρ κοινωνια
φωτι προς σκοτος; ουκουν καθαιρεθητω προτερον τα του σκοτους εργα και τοτε
κατασκευασθησεται τα φωτεινα του βιου οικοδομηματα. Καιρος του κλαυσαι και
καιρος του γελασαι. σαφηνιζεται ουτος ο λογος τηι ευαγγελικηι φωνηι τηι εκ
προσωπου 5.386 του κυριου γεγενημενηι, η φησιν οτι Μακαριοι οι πενθουντες, οτι
αυτοι παρακληθησονται. νυν ουν εστιν ο του κλαυσαι καιρος, ο δε του γελασαι δι'
ελπιδος αποκειται· η γαρ παρουσα κατηφεια της ελπιζομενης ευφροσυνης μητηρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

γενησεται. τις δε ουκ αν εν θρηνοις και σκυθρωποτητι παντα τον βιον εαυτου
δαπανησειεν, ειπερ αισθησιν λαβοι αυτος εαυτου και γνοιη τα καθ' εαυτον, α τε
ειχεν α τε απωλεσεν και εν οις ην το κατ' αρχας η φυσις και εν τισιν επι του
παροντος εστιν; τοτε θανατος ουκ ην, νοσος απην, το εμον και το σον, τα πονηρα
ταυτα ρηματα, της ζωης των πρωτων εξωριστο. ως γαρ κοινος ο ηλιος και ο αηρ
κοινος και προ παντων του θεου η χαρις και η ευλογια κοινη, ουτως εν ισωι και η
παντος αγαθου μετουσια κατ' εξουσιαν προεκειτο, και η νοσος της πλεονεξιας ουκ
εγνωριζετο, και το προς το ελαττουσθαι μισος κατα των υπερεχοντων ουκ ην (ουδε
γαρ ολως το υπερεχον ην) και μυρια επι τουτοις αλλα, α ουδ' αν παραστη σαι τις
δυνηθειη τωι λογωι παμπληθες των ειρημενων κατα το μεγαλειον προεχοντα, λεγω
δη την προς αγγελους ομοτιμιαν, την επι θεου παρρησιαν, την των υπερκοσμιων
αγαθων θεωριαν, το τωι αφραστωι καλλει της μακαριας φυσεως και ημας ωραΐζεσθαι,
δεικνυντας εν εαυτοις την θειαν εικονα τηι 5.387 ωραι της ψυχης επιστιλβουσαν. τα
δε αντ' εκεινων, οια ο πονηρος των παθηματων εσμος, η κακη των λυπηρων σφηκια,
τι αν τις πρωτον ειποι των του βιου κακων; παντα ομοτιμως εχει προς αλληλα,
παντα προτερευει ταις των κακων εξοχαις, παντα των ισων θρηνων αφορμη γινεται.
τι μαλλον γαρ τις θρηνησει της αθλιοτητος; ποθεν πλεον την φυσιν απολο φυρειται,
το ωκυμορον της ζωης, το επιπονον, το απο δακρυων αρχεσθαι και καταληγειν εις
δακρυον, την ελεεινην νηπιοτητα, την εν τωι γηραι παρανοιαν, το αστατουν της
νεοτητος, το πολυμοχθον των τηι ηλικιαι καθεστηκοτων, του γαμου το φορτικον, της
αγαμιας το ερημον, της πολυπαιδιας το επαχθες, της απαιδιας το αρριζον, του
πλουτου το επιφθονον, της πενιας το επωδυνον; και σιωπω τας πολυτρο πους των
νοσηματων διαφορας, τας λωβας, τους ακρωτη ριασμους, τας σηψεις, τας των
αισθητηριων πηρωσεις, τας εκ δαιμονων παραφορας, παντα οσα η φυσις εν εαυτηι
περιεχει, α τηι δυναμει εκαστος των ανθρωπων εστιν εχων εν τηι φυσει τα παθη. την
δε των ερωτων μανιαν και τον δυσωδη βορβορον, εις ον καταστρεφεται η τοιαυτη
λυσσα, παριημι· και την συνεζευγμενην τηι τροφηι δια της αποποιη σεως αηδιαν ου
λεγω, ως αν μη δοξαιμι δια παντων στηλι τευειν τωι λογωι τον βιον, κοπροποιον τινα
την φυσιν ημων 5.388 αποδεικνυων. ταυτα αφεις παντα και τα τοιαυτα εκεινο
μαλιστα φημι δακρυων αξιον ειναι τοις αισθανομενοις το ειδεναι παντας, οτι της
σκιοειδους ταυτης παραδραμουσης ζωης μενει ημας Φοβερα τις εκδοχη κρισεως και
πυρος ζηλος εσθιειν μελλοντος τους υπεναντιους. ο ουν ταυτα και τα τοιαυτα
λογιζομενος αρ' ουκ αει τωι θρηνωι συζησεται; ουκουν καιρος αν ειη νυν ταυτα τωι
λογισμωι λαμβανειν. εκ γαρ του σκυθρωπως προς την παρουσαν εχειν ζωην το μηδεν
πλημμελειν εν ταυτηι κατα το εικος προσγενησεται. τουτου δε κατορθωθεντος η
επαγγελθεισα της ευφροσυνης χαρις δι' ελπιδος ημιν αποκεισεται. η δε ελπις ου
καταισχυνει, καθως φησιν ο αποστολος. Το δε επαγομενον οιον επαναληψις του
προειρημενου εστιν. ειπων γαρ του δακρυου και του γελωτος την ευκαιριαν
επηγαγε· Καιρος του κοψασθαι και καιρος του ορχησασθαι, οπερ ουδεν αλλο η
επιτασις εκατερου των μνημονευθεντων εστιν. ο γαρ εμπαθης τε και ενδιαθετος
θρηνος κοπετος υπο της γραφης ονομαζεται. ωσαυτως δε και η ορχησις σημαινει την
της ευφροσυνης επιτασιν, καθως εν τωι ευαγγελιωι το τοιουτον εμαθομεν, εν οις
φησιν· Ηυλησαμεν υμιν και ουκ ωρχησασθε, εθρηνησαμεν και ουκ εκοψασθε. ουτω
φησιν 5.389 η ιστορια κοπετον μεν επι τηι μεταστασει του Μωυσεως τοις Ἰσραηλιταις
γενεσθαι, ορχησασθαι δε τον ∆αβιδ της κιβωτου προπομπευοντα, οτε αυτην εκ των
αλλοφυλων ανεκομισατο, μη εν τωι συνηθει δεικνυμενον σχηματι. υποφθεγγεσθαι
γαρ αυτον τι φησι των εναρμονιων μελων εν τωι μουσικωι οργανωι ανακρουομενον,
συγκινεισθαι δε προς τον ρυθμον τωι ποδι και τηι ενρυθμωι κινησει του σωματος την
ενδον δημοσιευειν δια θεσιν. επειδη τοινυν διπλους μεν ο ανθρωπος, εκ ψυχης λεγω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

και σωματος, διπλη δε και η ζωη καταλληλως εν εκατερωι των εν ημιν ενεργουμενη,
καλον αν ειη τηι σωματικηι ζωηι κοπτομενους (πολλαι δε των θρηνων κατα τον βιον
τουτον αι αφορμαι) τηι ψυχηι παρασκευαζειν την εναρμονιον ορχησιν. οσωι γαρ πλεον
καταστυγναζεται δια κατηφειας ο βιος, τοσουτωι μαλλον αι της ευφροσυνης αφορμαι
τηι ψυχηι συνα θροιζονται. στυγνον η εγκρατεια, κατηφες η ταπεινοτης, θρηνος το
ζημιουσθαι, πενθους υποθεσις το μη το ισον προς τους κρατουντας εχειν, αλλ' Ὁ
ταπεινων εαυτον υψωθησεται και ο εναθλων τηι πενιαι στεφανωθησεται και ο τοις
ελκεσι βρυων και δια παντων θρηνου αξιον τον εαυτου βιον επιδεικνυμενος τωι
κολπωι του πατριαρχου εναναπαυσεται, εν ωι και ημεις γενοι μεθα ελεει του
συζοντος ημας Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα εις τους αιωνας. Ἀμην. 5.390
ΟΜΙΛΙΑ Ζʹ
Καιρος του βαλειν λιθους και καιρος του συναγαγειν λιθους. ηυξησεν ηδη, δι'
ων εδιδαξε, την των ακουοντων ισχυν ο της εκκλησιαστικης δυναμεως ταξιαρχης,
ωστε και βαλειν δυνασθαι τους αντιτεταγμενους και τας εις το βαλειν παρασκευας
συμποριζεσθαι. α γαρ προεπαιδευθημεν, δι' ων πασιν εφαρμοζειν το εκ του χρονου
μετρον και την επι παντι ευκαιριαν ποιεισθαι του καλου κριτηριον μεμαθηκαμεν, εις
ταυτην ημας αγει την δυναμιν, ως τονωθηναι τε ημων της ψυχης τον βραχιονα και
κατα σκοπου πεμπειν τους αναιρετικους του εχθρου λιθους και παλιν ανακαλεισθαι
τουτους, οις αν τον πολεμιον βαλωμεν, εις το αει εχειν δια των αυτων
κατακοντιζειν τον αντικειμενον. οι μεν ουν προς το γραμμα βλεποντες μονον και τηι
προχειρωι παρισταμενοι διανοιαι των ειρημενων τον Μωυσεως νομον ισως τοις
παρουσι ρητοις εφαρμοσουσιν, εφ' ων προστασσει ο νομος 5.391 βαλλειν λιθους, ει τι
παρανομουντες ευρισκοιντο· οια δη και δι' αυτης μεμαθηκαμεν της ιστοριας επι τε
των εις το σαββατον εξαμαρτοντων και του τα ιερα κεκλοφοτος και επι των αλλων
πλημμεληματων, οις την δια των λιθων τιμωριαν ο νομος επεταξεν. εγω δε ει μη και
το συναγαγειν λιθους ευκαιρον ο εκκλησιαστης εποιειτο, περι ου νομος ουδεις
εγκελευεται ουτε τις εξ ιστοριας πραξις υφηγειται το ομοιον, συνεθεμην αν τοις δια
του νομου το ρητον ερμη νευουσιν, ως τοτε οντος καιρου του βαλειν λιθους, οταν
τις η παρανομησηι το σαββατον η τι των ανατεθεντων υφεληται. νυνι δε η προσθηκη
του δειν παλιν συναγαγειν τους λιθους, οπερ ουδενι νομωι διωρισται, εις αλλην ημας
αγει διανοιαν, ως αν μαθοιμεν ποιον τουτο το γενος λιθων εστιν, ο μετα την βολην
παλιν κτημα του προεμενου γινεσθαι χρη. Ἐπειδαν γαρ βαλωμεν κατα καιρον τους
λιθους, παλιν συναγειν αυτους εν καιρωι διδασκομεθα. εμοι μεν ουν δοκει μηδε τον
νομον ουτωσι ψιλως εκλαμβανειν κατα την προ χειρον εννοιαν. τι γαρ θεοπρεπες τε
και μεγα τηι ψιληι διανοιαι 5.392 των γεγραμμενων εμφαινεται; ει φρυγανιζομενος τις
εαλω κατα το σαββατον, δια τουτο καταλευσθηναι τον ανθρωπον εδει, μηδεμιας
αδικιας εν τωι πλημμεληματι φαινομενης; τι γαρ ηδικει τινα καρφη κατα το συμβαν
διερριμμενα κατα την ερημον προς την του πυρος χρειαν συγκομιζομενος; ου γαρ το
αλλοτριον αφαιρεισθαι κατηγορειται, ωστε δοκειν ευλογως την αδικιαν κολαζεσθαι,
αλλα το κοινηι πασι προκειμενον αιτιον αυτωι γινεται της των λιθων βολης. αλλ' οτι
εν σαββατωι τουτο εποιησε, δια τουτο ως κακουργων κατακρινεται. τις ουκ οιδεν, οτι
των γινομενων εκαστον τηι ιδιαι κρινεται φυσει, ειτε κακον ειτε μη τοιουτον εστιν, ο
δε χρονος, καθ' ον ενεργειται η πραξις, εξωθεν της του γινομενου φυσεως
θεωρειται; τι γαρ κοινον εχει το χρονικον διαστημα προς το εκ προαιρεσεως
ημετερας αποτελουμενον; εαν ερηται τις ημας, τι ημερα εστι, το υπερ γης ειναι τον
ηλιον παντως αποκρινουμεθα και μετρον αυτης ορθρον και εσπεραν ποιουμεθα. ο δε
τοιουτος λογος της ημερας ου μιαι τινι μονηι των κατα την εβδομαδικην περιοδον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

ανακυκλουμενων εφαρμοσθησεται, αλλα και πρωτης και δευτερας και μεχρι της
εβδομης ο αυτος εστι λογος και ουδεν η του σαββατου ημερα παρα τας λοιπας κατα
το ειναι ημερα παρηλλακται. 5.393 εαν δε τις την του αμαρτηματος εξετασηι
διανοιαν, το μη δειν τι κατα του πελας ποιειν παντως ερουμεν, οιον Ου μοιχευσεις,
ου φονευσεις, ου κλεψεις και τα λοιπα, ων γενικος τις και περιληπτικος εστι νομος
τα καθ' εκαστον εν εαυτωι περιεχων και ο περι του αγαπησαι τον πλησιον ως εαυτον.
ταυτα δε κατα πασαν ημεραν επ' ισης κατορθουμενα τε και παρανομουμενα η καλα
παντως εστιν η εκ του εναντιου νοουμενα. ουκ αν δε τις, ο σημερον κακον εκριθη
γενομενον, ειτε φονος ειη το πλημμελημα ειτε τι αλλο των απειρημενων, το αυτο
τουτο τηι εφεξης καλον ειναι νομισειεν. ει ουν το κακον αει τοιουτον εστιν, εν ωιπερ
αν χρονωι τυχηι τολμωμενον, και των ανευθυνων παντως ουδεν αν γενοιτο παρα τον
χρονον υπευθυνον. ει τοινυν το προ του σαββατου φρυγανιζεσθαι και πυρ αναπτειν
εξω αδικιας εστι και κολασεως, πως το αυτο τουτο τηι επιουσηι ημεραι πλημμελημα
γινεται; αλλ' οιδα το σαββατον της αναπαυσεως, οιδα τον της απραξιας νομον, ος
ουχι πεδησας τον ανθρωπον της φυσικης ενεργειας απρακτον ειναι διακελευεται. η
γαρ αν και αδυνατα κελευοι, απρακτειν προστασσων ημιν, οις και διχα των λοιπων
εργων αυτο το της ζωης ειδος εργον εστιν; τις γαρ ουκ οιδεν, οτι εργον εστιν
οφθαλμων μεν η οψις, ακοης δε η κατα φυσιν 5.394 ενεργεια, μυκτηρων δε η
οσφρησις, στοματος η του αερος ολκη, γλωσσης ο λογος, οδουσιν η της τροφης
υπηρεσια, σπλαγχνοις η πεψις, ποσιν η κινησις, χερσιν εκεινα, προς α πεφυκεν ημιν
ενεργειν ταυτα τα μελη. πως ουν εστι δυνατον κυρωθηναι τον της απραξιας νομον,
ου παραδεχομενης την αργιαν της φυσεως; πως πεισω τον οφθαλμον μη οραν εν
σαββατωι, ου φυσις εστι το παντως τι βλεπειν; πως την ακουστικην επισχω
ενεργειαν; πως πεισθησεται μοι η οσφρησις την αντιληπτικην των ατμων αισθησιν
αποθεσθαι κατα το σαββατον; πως δε ουκ ενεργησει τα σπλαγχνα την ιδιαν
ενεργειαν τωι νομωι δουλευοντα, ωστε απεπτον την τροφην εμμειναι τωι σωματι, ινα
αργην δειξηι την φυσιν κατα το σαββατον; ει δη τα λοιπα του σωματος ημων ου
δυναται δεξασθαι τον της αργιας νομον (ουδε γαρ ολως εν τωι ζην εσται μη
ενεργουντα), ουκ εστι παντως το μη παρανομηθηναι το σαββατον, καν ακινητος η
χειρ η ο πους επι του αυτου σχηματος τε και τοπου μενηι. επει ουν ουχι μερει τινι,
αλλ' ολωι κειται τωι ανθρωπωι ο νομος, ου μαλλον απρακτουντες δι' ενος των μελων
νομον φυλαξομεν η τοις λοιποις αισθητη ριοις κατα φυσιν ενεργουντες το
προσταχθεν παραλυσομεν. αλλα μην θεοθεν ο νομος, ουδεν δε των παρα του θεου
5.395 προστασσομενων τοιουτον, οιον η παρα φυσιν ειναι η εξω του κατ' αρετην
δεικνυσθαι λογου, η δε αλογος αργια αρετη ουκ εστιν. ζητειν αρα προσηκει τι
βουλεται το παραγγελμα της του σαββατου αργιας. φημι τοινυν εγω πασης
νομοθεσιας της θεοθεν γεγενημενης ενα σκοπον ειναι το καθαρευειν των της κακιας
εργων τους δεξαμενους τον νομον, και πας νομος ο τα απειρημενα κωλυων
σαββατιζειν απο των πονηρων εργων διακελευεται. τουτο αι πλακες, τουτο η
λευιτικη παρατηρησις, τουτο η εν τωι ∆ευτερονομιωι ακριβεια, το αργους ημας και
απρακτους εκεινων ειναι, ων το εργον κακια εστιν. ει μεν ουν ουτω τις εκλαμβανοι
τον νομον, ως αργον εν κακιαι ειναι τον ανθρωπον, καγω συντιθεμαι τον σοφον
εκκλησιαστην κατα του ξυλα εαυτωι συναγοντος καιρον οριζειν εις το βαλλειν
λιθους, δι' ων κωλυεται η συλλογη των της κακιας φρυγανων των εις πυρος υλην
συναγομενων· ει δε ψιλωι τις παραμενοι τωι γραμματι, ουκ οιδα, οπως το θεοπρεπες
εν τωι νομωι λογισαιτο. Ουκουν νοητεον τους λιθους τινες εισιν οι κατα του τοιουτου
βαλλομενοι, ινα μη εις τελος αφικοιτο η περι τον φρυγανισμον σπουδη. τι δε τα
ξυλα, δι' ων το πυρ εκκαυθη 5.396 σεται τωι συνειλοχοτι; παντως δε ουκ αδηλα ταυτα
τωι και οπωσουν μυστικων επαΐοντι λογων. ει γαρ καλως ο αποστολος ξυλα και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

καλαμην και χορτον την πονηραν οικοδομην ονομαζει, διοτι τα τοιαυτα
οικοδομηματα εν τωι της κρισεως καιρωι πυρ γινεται, και το αχυρον φησιν η του
ευαγγελιου φωνη πυρι ετοιμαζεσθαι, και την ακαρπον κλημα τιδα μονωι ευθετον τωι
πυρι απεφηνατο, δηλον αν ειη, οτι ξυλα εστιν εις πυρος παρασκευην συναγομενα τα
ματαια του βιου επιτηδευματα, και ουτος εστιν ο εν καιρωι τοις λιθοις βαλλομενος,
ονπερ τον εις τα κακα ρεποντα λογισμον τις νοησας ουκ αν αμαρτοι του δεοντος.
χρη δε παντως νοειν, οτι οι αναιρετικοι της κακιας λογισμοι ουτοι εισιν οι λιθοι οι
ευστοχως υπο του εκκλησιαστου σφενδονωμενοι, ους αει και πεμπεσθαι χρη και
συναγεσθαι· πεμπεσθαι μεν εις καθαιρεσιν του κατα της ημετερας ζωης υψουμενου,
συναγε σθαι δε εις το αει πληρη τον της ψυχης ειναι κολπον των τοιουτων
παρασκευων, ωστε προχειρον ειναι κατα του εχθρου την βολην, ειποτε αλλως την
καθ' ημων επιβουλην εννοησειεν. ποθεν ουν συναγαγωμεν λιθους, οις τον εχθρον
καταλευσομεν; ηκουσα της προφητειας ειπουσης· Λιθοι αγιοι κυλιονται επι της γης.
ουτοι δ' αν ειεν οι απο της θεοπνευστου γραφης εις 5.397 ημας κατιοντες λογοι, ους
χρη συναγειν εν τωι της ψυχης κολπωι, ιν' εν καιρωι κατα των λυπουντων
χρησωμεθα, ων η βολη και αναιρει τον πολεμιον και της του βαλλοντος δεξιας ου
χωριζεται. ο γαρ τωι λιθωι της σωφροσυνης κατα βαλων τον ακολαστον λογισμον τον
δια των ηδονων τας του πυρος υλας φρυγανιζομενον κακεινον τηι βοληι
κατηγωνισατο και δια χειρος αει φερει το οπλον. ουτως και η δικαιοσυνη λιθος κατα
της αδικιας γινεται κακεινην αναιρει και εν τωι κολπωι του προεμενου φυλασσεται.
κατα τον αυτον τροπον παντα τα προς το κρειττον νοουμενα αναιρετικα των
χειρονων γινεται και του κατορθουντος την αρετην ου χωριζεται. ουτως εστιν, κατα
γε τον ημετερον λογον, εν καιρωι βαλειν τους λιθους και εν καιρωι συναγαγειν
λιθους, ωστε και αει πεμπειν τας αγαθας βολας επι το καταλευειν τα χειρονα και
μηδεποτε ημας επιλειπειν των τοιουτων οπλων την αφθονιαν. Ἡ δε εφεξης κατα το
ακολουθον εγκειμενη ρησις περιληψεως τινος καιρον και ακαιριαν οριζεται· εχει δε
η λεξις ουτως· Καιρος του περιλαβειν και καιρος του μακρυνθηναι απο περιληψεως.
ταυτα δε ουκ αν αλλως γενοιτο ημιν καταφανη τα νοηματα μη της λεξεως προτερον
δια της γραφης νοηθεισης, 5.398 ωστε γενεσθαι δηλον ημιν, επι τινος οιδεν ο
θεοπνευστος λογος τηι φωνηι κεχρησθαι της περιληψεως. ο μεν ουν μεγας ∆αβιδ δια
ψαλμωιδιας ημιν εμβοαι λεγων· Κυκλωσατε Σιων και περιλαβετε αυτην, αυτος δε
ουτος ο Σολομων, οτε την ενδιαθετον εποιει συζυγιαν του ερωτικως προς την
Σοφιαν διατεθεντος, τα τε αλλα φησι, δι' ων γινεται ημιν η προς την αρετην
συναφεια, και τουτο επαγει· Τιμησον αυτην, ινα σε περιλαβηι. ει ουν ∆αβιδ μεν την
Σιων ημας περιλαμβανειν διακελευεται, Σολομων δε τους τετιμηκοτας την Σοφιαν
παρ' αυτης ειπε περιλαμβανεσθαι, ταχα της προσηκουσης εννοιας ουχ αμαρτανομεν
μαθοντες το πραγμα, ου ευκαιρος εστιν η περιληψις. το γαρ Σιων ορος εστι της
Ἱεροσολυμων Ἄκρας υπερφαινομενον. ο ουν ταυτην σε περιλαμβανειν προτρεπο
μενος τηι υψηληι πολιτειαι συμφυηναι παρακελευεται, ωστε εις αυτην φθασαι των
αρετων την ακροπολιν, ην τωι ονοματι Σιων παραδηλοι δι' αινιγματος· ο δε τηι σοφιαι
σε συνοικιζων 5.399 την παρ' εκεινης εσομενην περιληψιν σοι ευαγγελιζεται.
ουκουν καιρος εστι την Σιων περιλαμβανειν και υπο της Σοφιας περιλαμβανεσθαι,
του μεν ονοματος Σιων το υψηλον της πολιτειας ενδεικνυμενου, της δε Σοφιας
πασαν απο μερους την αρετην δι' εαυτης σημαινουσης. ει τοινυν εγνωκα μεν δια των
ειρημενων το της περιληψεως ευκαιρον, δια των αυτων εδιδαχθημεν, τινων ο
χωρισμος της συμφυΐας εστι λυσιτελεστερος. Καιρος γαρ, φησι, του μακρυνθηναι
απο περιληψεως. ο προς την αρετην οικειωθεις της προς την κακιαν σχεσεως
ηλλοτριωται. τις γαρ κοινωνια φωτι προς σκοτος η Χριστωι προς Βελιαρ; η πως
δυνατον εστι δυσι κυριοις εναντιοις δουλευοντα ευνουν αμφοτεροις γενεσθαι; η γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

του ενος αγαπη μισος του ετερου εποιησεν. οταν ουν η αγαπητικη διαθεσις περιφυηι
τωι καλωι (τουτο δε εστι το ευκαιρον), επ ηκολουθησε παντως η προς το αντικειμενον
αλλοτριωσις. ει αληθως την σωφροσυνην ηγαπησας, εμισησας παντως το
αντικειμενον. ει προς την καθαροτητα βλεπεις ερωτικως, εβδελυξω δηλονοτι την
του βορβορου δυσωδιαν. ει τωι αγαθωι προσεκολληθης, εμακρυνθης παντως της του
πονηρου προσκολλησεως. ει δε και προς την του πλουτου περιβολην αγοι τις το της
περιληψεως σημαινομενον, δεικνυσι και ουτος ο λογος, ποιον πλουτον αγαθον εστι
προσπεριβαλλεσθαι 5.400 και ποιων κτηματων περιβολην αποπεμπεσθαι. οιδα
θησαυρον σπουδαζομενον τον κεκρυμμενον εν τωι αγρωι, ουχι τον πασι φαινομενον.
οιδα παλιν πλουτον ατιμαζομενον, ου τον ελπιζομενον, αλλα τον τοις οφθαλμοις
προφαινομενον. διδασκει τουτο η του αποστολου φωνη λεγουσα· Μη σκο πουντων
ημων τα βλεπομενα, αλλα τα μη βλεπομενα· τα γαρ βλεπομενα προσκαιρα, τα δε μη
βλεπομενα αιωνια. ει ταυτα νενοηκαμεν, και τον εφεξης λογον δια τουτων
νενοηκοτες εσομεθα. Καιρος γαρ, φησι, του ζητησαι και καιρος του απολεσαι. ο γαρ
νοησας δια των εξετασθεντων, τινων προσηκει μακρυνειν εαυτον απο της
περιληψεως και τισι συναπτεσθαι, γνοιη αν, τι τε προσηκει ζητειν και τινων η
απωλεια κερδος εστιν. Καιρος γαρ, φησι, του ζητησαι και καιρος του απολεσαι. τι
τοινυν εστιν, ο με ζητησαι χρη, ωστε επιτυχειν του καιρου του καθηκοντος; αλλα τι
μεν ζητεισθαι δεον η προφητεια δεικνυσι λεγουσα· Ζητησατε τον κυριον και
κραταιωθητε· και παλιν· Ζητησατε τον κυριον και εν τωι ευρισκειν αυτον
επικαλεσασθε, και Ευφρανθητω καρδια ζητουντων τον κυριον. εγνων τοινυν δια
των ειρημενων, οπερ ζητησαι χρη, ου η ευρεσις εστιν αυτο το αει ζητειν. ου γαρ
5.401 αλλο τι εστι το ζητειν και αλλο το ευρισκειν, αλλα το εκ του ζητησαι κερδος
αυτο το ζητησαι εστι. βουλει και την ευκαιριαν μαθειν, τις ο καιρος του ζητειν τον
κυριον; συντομως λεγω· ο βιος ολος. επι τουτου γαρ μονου εις καιρος της σπουδης
εστιν η ζωη πασα. ου γαρ αποτεταγμενωι τινι καιρωι και χρονωι αφωρισμενωι το
ζητειν τον κυριον αγαθον εστιν, αλλα το μηδε ολως διαλειπειν αει ζητουντα τουτο
εστιν η αληθης ευκαιρια. Οι γαρ οφθαλμοι μου, φησι, δια παντος προς τον κυριον.
οραις πως επιμελως ερευναι ο οφθαλμος το ζητουμενον, ουδεμιαν ανεσιν εαυτωι
διδους ουδε τι διαλειμμα της του ζητουμενου κατανοησεως; τηι γαρ του ∆ια παντος
προσθηκηι το διηνεκες τε και αδιαλειπτον της σπουδης ενεδειξατο. ωσαυτως δε
νοησωμεν και τον του απολεσαι καιρον, κερδος ειναι κρινοντες το απολεσαι εκεινο,
ου η υπαρξις ζημια τωι εχοντι γινεται. κακον κτημα η φιλαργυρια· ουκουν
απολεσωμεν. πονηρον αποθετον η μνησικακια· ουκουν προωμεθα. ολεθριον κτημα η
ακολαστος επιθυμια· τουτου μαλιστα προ των αλλων πτωχευσωμεν, ινα δια της
τοιαυτης πτωχειας την βασιλειαν κερδησωμεν. Μακαριοι γαρ οι πτωχοι τωι
πνευματι, δηλαδη οι του τοιουτου πλουτου πενο μενοι και τα αλλα παντα τα πονηρα
του διαβολου κειμηλια. μακαριωτερον μεν το μηδε την αρχην τινα κτησασθαι, ινα
5.402 καθολου ακτημονες των μολυνοντων γενωμεθα, καλον δε ουχ ηττον τωι
προληφθεντι τηι πονηραι κτησει το απολεσαι τα τοιαυτα κτηματα και εις αφανισμον
αγαγειν. αλλα το μεν μηδε ολως ποτε σχειν των τοιουτων την μετουσιαν κρειττον η
κατα την ανθρωπινην φυσιν εστι, το δε λαβοντα εξαφανισαι τουτου και η των
ανθρωπων δυναμις την ισχυν εχει. διο το μηδεν εσχηκεναι των του αντικειμενου
κτηματων μονου του κυριου εστι του συμμετασχοντος ημιν των αυτων παθηματων
χωρις αμαρτιας. Ἔρχεται γαρ, φησιν, ο αρχων του κοσμου τουτου και εν εμοι
ευρισκει των ιδιων ουδεν. το δε δι' επιμελους μεταμελειας εαυτον εκκαθηραι, τουτο
και επ' ανθρωπων των δι' αρετης εαυτους λαμπρυνοντων εστιν ιδειν. απωλεσεν ο
Παυλος το πονηρον κτημα της απιστιας δια του ενεργουντος εν αυτωι της
προφητειας την χαριν, πληρης του θησαυρου εγενετο ον εζητησεν. απωλεσεν ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

Ἡσαΐας εν τωι καθαρσιωι του θειου ανθρακος παν ρυπαρον και ρημα και νοημα· δια
τουτο επληρωθη του αγιου πνευμα τος. απολλυσι πας εν τηι μεταληψει του
κρειττονος παν το προς το εναντιον νοουμενον. ουτως ο σωφρων την ακολασιαν
απολλυσι, την αδικιαν ο δικαιος, την υπερηφανιαν ο μετριος, ο ευνους τον φθονον,
ο αγαπητικος την απεχθειαν. ωσπερ γαρ ο εν τωι ευαγγελιωι τυφλος ευρεν ο μη ειχεν,
εκ του απολεσαι ο ειχε· της γαρ τυφλοτητος αφαιρεθεισης η του 5.403 φωτος
αντεισηλθεν αυγη· και επι του λεπρου του παθους αφανισθεντος η της υγειας
επανερχεται χαρις, και επι των εκ θανατου ανισταμενων η νεκροτης τηι παρουσιαι
της ζωης υπεχωρησεν· ουτως και επι της προκειμενης ημιν φιλοσοφιας ουκ εστι τι
των υψηλων κτησασθαι μη την περι τα γηινα τε και ταπεινα σπουδην απολεσαντας.
εν γαρ τωι ταυτα ευρισκειν απολλυται ημιν τα προτιμοτερα, και το εμπαλιν η τουτων
απωλεια της των τιμιων ευρεσεως προξενος γινεται. ταυτα παρα της του κυριου
φωνης μεμαθηκαμεν· Ὁ ευρων την ψυχην αυτου απολεσει αυτην, και ο απολεσας
την ψυχην αυτου ενεκεν εμου ευρησει αυτην. το γαρ εν τοις κατα την υλην
σπουδαζομενοις την ψυχην ευρεθηναι αιτιον γινεται του εν τοις αληθινοις αγαθοις
αυτην μη ευρεθηναι, και το εμπαλιν η τουτων στερησις και απωλεια των
ελπιζομενων υπαρξις γινεται. Τι γαρ ωφελειται ανθρωπος, εαν τον κοσμον ολον
κερδησηι, την δε ψυχην αυτου ζημιωθηι; Καιρος, φησι, του ζητησαι και καιρος του
απολεσαι. ει τοινυν εγνωμεν, τι εστι το ζητουμενον κερδος, ο δια του απολεσαι τα
κακως κτηθεντα ευρισκεται, το μεν ζητησωμεν, το δε απολεσωμεν· τα καλα
ζητησωμεν, τα κακα απολεσωμεν. Καλως δε και προσφυως τοις προεξητασμενοις και
η ακολουθια των γεγραμμενων επαγεται. φησι γαρ· Καιρος του 5.404 φυλαξαι και
καιρος του εκβαλειν. τι φυλαξαι; δηλονοτι το ευρεθεν ημιν εκ της ζητησεως. τι
εκβαλειν; εκεινο παντως, ου η απωλεια λυσιτελειν ενομισθη. εγενετο σοι νοημα
δεξιον, εισηλθεν επιθυμια του ιδειν τον θεον, εδιψησεν η ψυχη σου προς τον θεον
τον ισχυρον τον ζωντα, ποθος εγενετο σοι του εν ταις αυλαις του κυριου γενεσθαι·
αυλαι δ' αν ειεν του κυριου, κατα γε τον εμον λογον, αι αρεται, αις εναυλιζεται ο
λογος και πας ο τωι λογωι επομενος. ταυτα φυλαξον, ως μη διαρρυηναι σοι τον
πλουτον των καθαρων της διανοιας κτηματων. παρεισδυεται τις λογισμος εναντιος,
οιον τις λαθραιος κλεπτης αφανισμον των καθαρων νοηματων ποιουμενος·
εκβλητεος ουτος και αποπεμπτεος της διανοιας. εν γαρ τωι εκεινον απωσασθαι δι'
ασφαλειας ημιν ο των αγαθων θησαυρος φυλαχθησεται. ει δε μη εκβληθειη ο
λυμαινομενος, κερδος ουδεν εσται της κτησεως, εν τηι των τοιχωρυχων επιβουληι
της ευποριας υπορρεουσης. επει ουν εδιδαχθημεν τον καιρον του ζητειν, Πας δε ο
ζητων ευρισκει, οπως αν το ευρεθεν παραμεινειεν, ακριβη τινα τωι θησαυρωι την
φρουραν επιστησωμεν. Πασηι φυλακηι, φησι, τηρει σην καρδιαν μετα το ευρειν το
ζητουμενον· μειζον γαρ του ευρειν το φυλαξαι την ευρεθεισαν χαριν· οιον ευρεν ο
προσελθων τηι πιστει την δια του λουτρου καθαροτητα, 5.405 αλλα μειζων ο πονος
εν τωι φυλαξαι, ο ελαβεν, η εν τωι ευρειν, ο ουκ ειχεν. ωσπερ ουν ειπομεν μη χρονωι
τινι την του ζητειν ευκαιριαν περιοριζεσθαι, αλλα παντα τον βιον ενα καιρον ειναι
της αγαθης εκεινης ζητησεως, ουτως και τον της φυλακης καιρον πασηι τηι ζωηι
μετρεισθαι αποφαινομεθα, την αυτην φωνην της προφητειας και νυν παραθεμενοι
την λεγουσαν· Οι οφθαλμοι μου δια παντος προς τον κυριον, οτι αυτος εκσπασει εκ
παγιδος τους ποδας μου. εν τουτωι γαρ εστι το ασυλον την αγαθην κτησιν ημιν
φυλασσεσθαι εν τωι τον θεον φυλακα των ημετερων ποιησασθαι. οταν γαρ οι
οφθαλμοι μου ωσι δια παντος προς τον κυριον, τοτε απρακτοι γινονται του
αντικειμενου αι παγιδες, δι' ων εκεινος των εν τηι ψυχηι τιμιων την επιβουλην
τεχναζεται. Μη δωις, φησιν, εις σαλον τον ποδα σου, και ου νυσταξει ο φυλασσων σε.
ουκουν ακολουθος η παρουσα ρησις τωι προαγοντι λογωι. εκεινος εκελευσε ζητειν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

ινα ευρωμεν, ουτος φυλαττειν συμβουλευει, ινα μη απολεσωμεν. ο δε του φυλαττειν
τα αγαθα τροπος εστιν εν τωι εκβαλειν τα εκ του εναντιου νοουμενα· ωσπερ επι της
πολεμουμενης πολεως ασφαλεστερα γινεται η φρουρα των προδοτων εκβληθεντων,
εως δ' αν εντος ωσι, μαλλον επιβουλευουσι των φανερων εχθρων οι λανθανοντες.
Καιρος γαρ, φησιν, του φυλασσειν και καιρος του εκβαλλειν. 5.406 Ἡ δε εφεξης
ακολουθια του λογου εις μειζονα τινα την περι των οντων φιλοσοφιαν την ψυχην
αγει. δεικνυσι γαρ, οτι συνεχες εστι το παν εαυτωι και ουκ εχει τινα λυσιν η αρμονια
των οντων, αλλα τις εστι συμπνοια των παντων προς αλληλα. και ουκ απεσχισται το
παν της προς εαυτο συναφειας, αλλ' εν τωι ειναι μενει τα παντα τηι του οντως οντος
δυναμει περικρατουμενα. το δε οντως ον η αυτοαγαθοτης εστιν η ει τι υπερ τουτο τις
επινοει σημαντικον της αφραστου φυσεως ονομα. πως δ' αν τις ευροι εκεινου ονομα,
οπερ Ὑπερ παν ονομα ειναι φησιν η θεια του αποστολου φωνη; πλην οτιπερ αν
ευρεθηι ονομα ερμηνευτικον της ανεκφωνητου δυναμεως τε και φυσεως, αγαθον
εστι παντως το σημαινο μενον. τουτο τοινυν το αγαθον ητοι υπερ το αγαθον αυτο τε
ως αληθως εστι και δι' εαυτου τοις ουσι δεδωκε τε και διδωσι την τε του γενεσθαι
δυναμιν και την εν τωι ειναι διαμονην, παν δε το εξω αυτου θεωρουμενον ανυπαρξια
εστι· το γαρ εξω του οντος εν τωι ειναι ουκ εστιν. επει ουν αντιθεωρειται 5.407 τηι
αρετηι η κακια, θεος δε η παντελης αρετη, εξω αρα του θεου η κακια, ης η φυσις ουκ
εν τωι αυτην τι ειναι, αλλ' εν τωι αγαθην μη ειναι καταλαμβανεται· τωι γαρ εξω του
αγαθου νοηματι ονομα την κακιαν εθεμεθα. ουτως ουν αντιθεωρειται τωι αγαθωι η
κακια, ως αντιδιαιρειται το μη ον τωι οντι. επει ουν τωι αυτεξουσιωι της ορμης του
αγαθου απερρυημεν, ωσπερ οι εν φωτι μυσαντες σκοτος λεγονται βλεπειν· εν γαρ τωι
μηδεν βλεπειν εστι το σκοτος βλεπειν· τοτε η ανυπαρκτος της κακιας φυσις εν τοις
απορρυεισι του αγαθου ουσιωθη, ητις εως τοτε εστιν, εως αν ημεις εξω του αγαθου
ωμεν. ει δε παλιν ημων η αυτεξουσιος του θεληματος κινησις απορραγειη της προς
το ανυπαρκτον σχεσεως και συμφυειη τωι οντι, εκεινη μεν το εν εμοι ειναι μηκετι
εχουσα ουδε το ειναι ολως εξει· κακον γαρ εξω προαιρεσεως εφ' εαυτου κειμενον
ουκ εστιν· εγω δε τωι αληθως οντι εμαυτον προσκολ λησας τε και προσραψας εν τωι
οντι μενω, ος αει τε ην και εις αει εσται και νυν εστι. ταυτα μοι δοκει τα νοηματα ο
του ρηξαι καιρος και ο του ραψαι καιρος υποτιθεσθαι, ινα 5.408 απορραγεντες
εκεινου, ωι κακως συνεφυημεν, προσκολληθωμεν εκεινωι, ου αγαθη η προσκολλησις.
Ἐμοι γαρ, φησι, το προσ κολλασθαι τωι θεωι αγαθον εστι, τιθεσθαι εν τωι κυριωι την
ελπιδα μου. ειποι δ' αν τις και προς αλλα πολλα την συμβουλην ταυτην χρησιμως
εχειν, οιον Ἐξαρατε τον πονηρον εξ υμων αυτων. ταυτα κελευει ο θειος αποστολος,
τον επι τηι παρανομωι μιξει κατεγνωσμενον του κοινου της εκκλησιας πληρωματος
απορραγηναι κελευων, ως αν μη Μικρα, φησι, ζυμη της του κατεγνωσμενου κακιας
ολον το φυραμα της εκκλησια στικης ευχης αχρειωσειεν. τον δε απορραγεντα δια
της αμαρτιας παλιν προσραπτει δια της μετανοιας λεγων, ινα Μη τηι περισσοτεραι
λυπηι καταποθηι ο τοιουτος. ουτως οιδεν ευκαιρως τε απορρηξαι το σπιλωθεν μερος
του της εκκλησιας χιτωνος και παλιν ευκαιρως προσραψαι, οταν δια της μετανοιας
εκπλυθηι του μολυσματος. και πολλα τοιαυτα εστιν ιδειν εν τε τοις αρχαιοτεροις των
διηγηματων και εν τωι καθ' ημας βιωι, οσα εν ταις εκκλησιαις οικονομικως
επιτελειται. οιδατε γαρ τινων απορρηγνυμεθα και τισιν αει προσραπτομεθα· της γαρ
αιρεσεως αποσχιζο μενοι τηι ευσεβειαι δια παντος ενραπτομεθα, τοτε 5.409 αρρηκτον
βλεποντες τον της εκκλησιας χιτωνα, οταν απορραγηι της προς την αιρεσιν
κοινωνιας. αλλ' ειτε κατα την προεξετασθεισαν ημιν θεωριαν φιλοσοφει περι των
οντων ο λογος ειτε τα τοιαυτα δια της συμβουλης ταυτης παιδευει, κατα παντα το
επωφελες τε και χρησιμον περιεχει η ρησις η εν καιρωι τε απορρηγνυσα, ων πονηρα
η συναφεια, και κατα καιρον παλιν συναπτουσα, ων επωφελης εστιν η ενωσις.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

Ἡμεις δε προς τα εφεξης του λογου προελθωμεν, δι' ου μοι δοκει μαλλον ο κατα την
υψηλοτεραν φιλοσοφιαν θεωρηθεις λογος οικειως προς το ρητον εχειν. προτετακται
γαρ ο του σιγαν καιρος και μετα την σιγην εδωκε τον του λεγειν καιρον. ποτε ουν
και περι τινων το σιγαν εστιν αμεινον; ειποι μεν αν τις των προς το ηθος βλεποντων
πολλαχηι την σιωπην ευσχημονεστεραν ειναι του λογου, οιον καθως διακρινει της
σιωπης τε και του λογου την ευκαιριαν ο Παυλος, ποτε μεν νομοθετων το σιγαν,
ποτε δε επιτρεπων το λεγειν. Πας λογος σαπρος εκ του στοματος υμων μη
εκπορευεσθω· ουτος σιωπης ο νομος· Ἀλλ' ει τις αγαθος προς οικοδομην της
πιστεως, ινα δωι χαριν τοις ακουουσιν· ουτος ο του λεγειν καιρος. Αι γυναικες εν ταις
εκκλησιαις σιγατωσαν· παλιν εδωκε τηι σιγηι τον καιρον· Ει δε τι μαθειν 5.410
θελουσιν, ων αγνοουσιν, εν οικωι τους ιδιους ανδρας επερω τατωσαν· παλιν υπεδειξε
του λογου την ευκαιριαν. Μη ψευδεσθε εις αλληλους· και αυτη σιωπης ευκαιρια·
Λαλειτω αληθειαν εκαστος μετα του πλησιον αυτου· παλιν η εξουσια του λογου. και
πολλα τοιαυτα εστιν ειπειν και εκ της αρχαιοτερας γραφης· Ἐν τωι συστηναι τον
αμαρτωλον εναντιον μου εκωφωθην και εταπεινωθην και εσιγησα εξ αγαθων, και
Ὡσει κωφος ουκ ηκουον και ωσει αλαλος ουκ ανοιγων το στομα αυτου. και Ἐν τωι
συστηναι τον αμαρτωλον αφωνος γινεται ο προς την αντιδοσιν του κακου μενων
ακινητος, εν οις δε προσηκει τωι λογωι χρησασθαι, ανοιγει εν παραβολαις το στομα,
φθεγγεται προβληματα, πληροι το στομα αινεσεως, καλαμον ποιει την γλωσσαν.
αλλα τι χρη, μυριων οντων εν τηι γραφηι των υποδειγματων, λεπτουργειν εν τοις
ομολογουμενοις τον λογον; ο δε μοι προ τουτων επι νουν ηλθεν, ως συμφωνουσης
της περι του σιγαν τε και λαλειν ευκαιριας τηι αποδοθεισηι περι του ρηγματος και της
ραφης θεωριαι, τουτο βουλομαι παλιν επαναλαβων δι' ολιγων ειπειν. εκει τε γαρ την
κακως τωι εναντιωι προσφυεισαν ψυχην απορ ρηξας ο λογος εις γνωσιν ηγαγε του
οντως οντος δια της 5.411 προσκολλησεως, οπερ υπερ λογον ειναι ο προλαβων
αποδεδω κε λογος, ενταυθα τε δια τουτο μοι δοκει το σιγαν προτετα χθαι, τουτ' εστι
διοτι το υπερ παν εκεινο νοημα τε και ονομα, ο η του κακου απορραγεισα ψυχη και
ζητει δια παντος και ενραφηναι τωι ευρεθεντι εφιεται, τουτο πασης ερμηνευτικης
φωνης εστιν υψηλοτερον· οπερ ο φιλονεικων υπο την του λογου σημασιαν
καθελκειν λανθανει πλημμελων εις το θειον· το γαρ υπερ παν ειναι πεπιστευμενον
και υπερ λογον παντως εστιν. ο δε λογωι διαλαμβανειν επιχειρων το αοριστον ουκετι
διδωσι το υπερ παν ειναι εκεινο, ωι αντεξαγει τον ιδιον λογον, τοιουτον τι και
τοσουτον ειναι οιομενος, οιον και οσον ειπειν ο λογος εχωρησεν, ουκ ειδως οτι εν
τωι πεπεισθαι υπερ γνωσιν ειναι το θειον εν τουτωι η θεοπρεπης περι του οντως
οντος φυλασσεται εννοια. δια τι; οτι παν το εν τηι κτισει ον προς το συγγενες εκ
φυσεως βλεπει και ουδεν των οντων εξω εαυτου γενομενον εν τωι ειναι μενει, ου
πυρ εν υδατι, ουκ εν πυρι το υδωρ, ουκ εν τωι βυθωι το χερσαιον, ουκ εν τηι χερσωι το
ενυδρον, ουκ εν αερι το εγγειον, ουκ εν γηι παλιν το εναεριον· αλλ' εν τοις ιδιοις
εκαστον μενον οροις της φυσεως εως τοτε εστιν, εως αν εντος των ιδιων ορων μενηι.
ει δε εξω εαυτου γενοιτο, εκτος και του ειναι γενησεται. 5.412 και ωσπερ των
αισθητηριων η δυναμις ταις κατα φυσιν ενεργειαις παραμενουσα μεταβηναι προς
την παρακειμενην ου δυναται· ουτε γαρ <ο> οφθαλμος τα της ακοης ενεργει, ουτε η
αφη διαλεγεται, ουτε η ακοη γευεται, ουτε η γλωσσα τα της οψεως η τα της ακοης
ενεργει, αλλ' εκαστον ορον εχει της ιδιας δυναμεως την κατα φυσιν ενεργειαν· ουτω
και πασα η κτισις εξω εαυτης γενεσθαι δια της καταληπτικης θεωριας ου δυναται,
αλλ' εν εαυτηι μενει αει και οπερ αν ιδηι, εαυτην βλεπει· καν οιηθηι τι υπερ εαυτην
βλεπειν, το εκτος εαυτης ιδειν φυσιν ουκ εχει. οιον την διαστηματικην εννοιαν εν
τηι των οντων θεωριαι παρελθειν βιαζεται, αλλ' ου παρερχε. παντι γαρ τωι
ευρισκομενωι νοηματι συνθεωρει παντως το συγκαταλαμβανομενον τηι υποστασει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

του νοουμενου διαστημα· το δε διαστημα ουδεν αλλο η κτισις εστιν. εκεινο δε το
αγαθον, ο ζητειν τε και φυλαττειν εμα θομεν και ωι συναπτεσθαι και προσκολλασθαι
συνεβουλευθη μεν, ανω ον της κτισεως ανω εστι της καταληψεως. η γαρ ημετερα
διανοια τηι διαστηματικηι παρατασει ενδιο δευουσα πως αν καταλαβοι την
αδιαστατον φυσιν; ανεισιν δια του χρονου κατα αναλυσιν αει διερευνωμενη τα των
5.413 ευρισκομενων πρεσβυτερα. και τα μεν γινωσκομενα παντα δια της
πολυπραγμοσυνης παρεδραμε, την δε του αιωνος εννοιαν παραδραμειν ουδεμιαν
μηχανην εξευρισκει, οπως αν εξω εαυτην στησειε και υπερθειη του προθεωρουμενου
των οντων αιωνος. αλλ' ωσπερ ο επι τινος ευρεθεις ακρω ρειας (υποκεισθω δε πετρα
τις ειναι λεια και αποτομος, κατωθεν εν ορθιωι τε και περιεξεσμενωι τωι σχηματι εις
απειρον μηκος ανατεινομενη και ανωθεν επι του υψους την ακραν εκεινην
ανεχουσα την εν τηι προβοληι της οφρυος εις τι βαθος αχανες κατακυπτουσαν)· οπερ
ουν εικος παθειν τον ακρωι τωι ποδι της επινευουσης τωι βαθει ραχιας επιψαυοντα
και ουδεμιαν ετι ουτε τωι ποδι βασιν ουτε τηι χειρι αντιληψιν εξευρισκοντα, τουτο
μοι και η ψυχη παρελθουσα το εν τοις 5.414 διαστηματικοις νοημασι βασιμον εν τηι
ζητησει της προαιω νιου τε και αδιαστατου φυσεως πασχει. ουκ εχουσα τι, ου
περιδραξηται, ου τοπον, ου χρονον, ου μετρον, ουκ αλλο τι τοιουτον ουδεν, ο
δεχεται της διανοιας ημων την επιβασιν, αλλα πανταχοθεν των αληπτων
απολισθαινουσα ιλιγγιαι τε και αμηχανει και παλιν προς το συγγενες επιστρεφεται,
αγαπωσα τοσουτον μονον γνωναι περι του υπερκειμενου, οσον πεισθηναι, οτι αλλο
τι παρα την των γινωσκομενων φυσιν εστι. δια τουτο οταν ελθηι εις τα υπερ λογον ο
λογος, γινεται τοτε καιρος του σιγαν και της αφραστου εκεινης δυναμεως
ανερμηνευτον εν τωι απορρητωι της συνειδησεως εχειν το θαυμα, ειδοτα οτι και οι
μεγαλοι <προφηται> τα εργα του θεου και ου τον θεον ελαλουν λεγοντες· Τις
λαλησει τας δυναστειας του κυριου; και ∆ιηγησομαι παντα τα εργα σου και Γενεα και
γενεα επαινεσει τα εργα σου. ταυτα λαλουσι και περι τουτων διεξερχονται και την
των γεγονοτων εξαγορευσιν τηι φωνηι επιτρεπουσιν. οταν δε περι αυτου του
υπερανεστωτος πασης εννοιας ο λογος ηι, σιωπην αντικρυς, δι' ων λεγουσι,
νομοθετουσι. 5.415 λεγουσι γαρ οτι Της μεγαλοπρεπειας της δοξης της αγιω συνης
αυτου ουκ εστι περας. ω του θαυματος! πως εφοβηθη τηι της θειας φυσεως θεωριαι
προσεγγισαι ο λογος, ος γε ουδε των εξωθεν τινος επιθεωρουμενων το θαυμα
κατελαβεν. ου γαρ ειπεν, οτι της ουσιας του θεου περας ουκ εστι, τολμηρον κρινων
ολως το και εις εννοιαν τουτο λαβειν, αλλα την επι θεωρουμενην τηι δοξηι
μεγαλοπρεπειαν θαυμαζει τωι λογωι. παλιν δε ουδε αυτης της ουσιας την δοξαν ιδειν
ηδυνηθη, αλλα της αγιωσυνης αυτου την δοξαν εξεπλαγη κατανοησας. ποσον
τοινυν απεσχε του την φυσιν, ητις εστι, περιεργασασθαι, ος γε το εσχατον των
προφαινομενων θαυμασαι ουκ ηρκεσεν; ουτε γαρ την αγιωσυνην αυτου εθαυμασεν
ουτε την δοξαν της αγιωσυνης, αλλα την μεγαλοπρεπειαν μονην της δοξης της
αγιωσυνης θαυμασαι προθεμενος και περι το ταυτης θαυμα ητονησεν· ου γαρ
διελαβε τηι διανοιαι του θαυμαζομενου το περας. διο φησι· Της μεγαλοπρεπειας της
δοξης της αγιωσυνης αυτου ουκ εστιν περας. ουκουν εν τοις περι θεου λογοις, οταν
μεν περι της ουσιας η ζητησις ηι, καιρος του σιγαν, οταν δε περι τινος αγαθης
ενεργειας, ης η γνωσις και μεχρις ημων καταβαινει, τοτε λαλειν τας δυναστειας,
εξαγγελλειν τα θαυματα, διηγεισθαι τα εργα, μεχρις τουτου κεχρησθαι τωι λογωι, εν
δε τοις υπερεκεινα μη εφιεναι τηι κτισει τους ιδιους ορους εκβαινειν, αλλ' αγαπαν, ει
εαυτην 5.416 ειδειη. ουπω γαρ εγνω, κατα γε τον εμον λογον, εαυτην η κτισις, ουδε
κατελαβεν τις ψυχης η ουσια, τις σωματος η φυσις, ποθεν τα οντα, πως αι εξ
αλληλων γενεσεις, πως το μη ον ουσιουται, πως το ον εις το μη ον αναλυεται, τις η
εκ των εναντιων κατα τον κοσμον τουτον ευαρμοστια. ει ουν εαυτην η κτισις ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

οιδε, τα υπερ εαυτην πως διηγησεται; ουκουν καιρος του ταυτα σιγαν· κρειττων γαρ
εν τουτοις η σιωπη. καιρος δε του λαλειν, δι' ων ο βιος ημιν προς αρετην επιδιδωσιν,
εν Χριστωι Ἰησου τωι κυριωι ημων, ωι η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας. Ἀμην.
ΟΜΙΛΙΑ Ηʹ
Καιρος του φιλησαι και καιρος του μισησαι. τις αρα ουτως εσται την ακοην
κεκαθαρμενος, ωστε καθαρως δεξασθαι τον περι του φιλησαι λογον, μηδεν της
ρυπαρας φιλιας εαυτωι συνεισφεροντα; ταχα και τα ημετερα ωτα χρηιζει των 5.417
δακτυλων του Ἰησου, ινα δια της θειας επαφης του αληθινου λογου ελευθερωθηι
παντος ρυπου του την ακοην εμφρασσοντος η ακουστικη της ψυχης ημων δυναμις,
ωστε και συνιεναι την επαινετην φιλιαν και τηι ψυχηι παραδεξασθαι, τις ο καιρος του
φιλησαι και τις ο καιρος του μισησαι. ουκ οιμαι τουτον αλλον ειναι καιρον πλην του
συμφεροντος. η γαρ αφ' εκατερου τουτων ωφελεια, κατα γε την εμην κρισιν, η
ευκαιρια της χρησεως αμφοτερων εστιν, ως ει γε εξω του λυσιτελουντος γενοιτο,
εξω αν ειη και του καιρου το γινομενον. Προτερον δε, οιμαι, χρη νοησαι των δυο
τουτων ρηματων το σημαινομενον, του φιλησαι λεγω και του μισησαι, ιν' ουτως και
την ευκαιρον αυτων χρησιν τωι λογωι κατανοησω μεν. φιλτρον εστιν η ενδιαθετος
περι το καταθυμιον σχεσις δι' ηδονης και προσπαθειας ενεργουμενη, μισος δε η προς
το αηδες αλλοτριωσις και η του λυπουντος αποστροφη. εστι δε τουτων εκατεραι των
διαθεσεων και λυσιτελως και επι των εναντιων χρησασθαι, και ως επιπαν πας ο κατ'
αρετην και κακιαν βιος εντευθεν την αρχην εχει. οπου γαρ αν τηι αγαπηι ρεψωμεν,
εκεινο ταις ψυχαις οικειουμεθα, και προς οπερ αν μισητικως διατεθωμεν, τουτου
αλλοτριουμεθα. ειτε γαρ προς το καλον ειτε προς το κακον η της ψυχης γενοιτο
σχεσις, κατακιρναται πως τηι ψυχηι το αγαπωμενον. ο τι δ' αν ηι 5.418 και ουπερ αν
παρεμπεσηι δια μεσου το μισος, τουτου τον χωρισμον κατειργασατο, ειτε του καλου
ειτε του χειρονος. ουκουν επισκεπτεον αν ειη, τι μεν αγαπητον, τι δε μισητον εστι τηι
φυσει, ως αν εν καιρωι τηι τοιαυτηι της ψυχης διαθεσει χρησαμενοι των τε κακων
αλλοτριοι δια του μισους γενοιμεθα και τηι φυσει των αγαθων συγκραθειημεν. και
ειθε τουτο προ παντων η των ανθρωπων επαιδευετο φυσις, την του καλου λεγω και
μη τοιουτου διακρισιν! ου γαρ αν εσχεν παροδον κατα της ζωης ημων τα παθη, ει εξ
αρχης το καλον εγνωριζομεν. νυνι δε την αλογον αισθησιν του καλου κριτηριον
παρα την πρωτην ποιουμενοι συντρεφομεθα τηι κατ' αρχας εγγινομενηι περι των
οντων κρισει και τουτου χαριν δυσ αποσπαστως εχομεν των τηι αισθησει
νομισθεντων ειναι καλων, βεβαιαν εαυτοις την περι ταυτα σχεσιν τηι συντροφιαι
ποιησαντες. καλον φαινεται τοις ανθρωποις, ο τοις οφθαλμοις τινα ηδονην δια της
ευχροιας εντιθησιν, ειτε εν τηι αψυχωι υληι ειτε εν τοις εμψυχοις θεαμασι. καλον τηι
ακοηι το μελυδη μα, και εν τοις χυμοις τε και εν τοις ατμοις το τοιονδε καλον
οριζεται το μεν η γευσις, το δε η οσφρησις. το δε παντων βαρυ τατον τε και
αλογωτατον εστιν η αφη, δι' ης η ακολαστος ηδονη εν τηι του καλου ψηφωι
προτερευει τηι φυσει. επει ουν αι μεν αισθησεις ημιν ευθυς γινομενοις
συναποτικτονται, και ταυ 5.419ς παρα την πρωτην ζωην συντρεφομεθα, πολλη δε
εστι τηι αισθητικηι δυναμει προς την αλογον ζωην η οικειωσις· παντα γαρ τα τοιαυτα
και εν τοις αλογοις οραται· ο δε νους εμποδιζεται πως προς την οικειαν ενεργειαν
υπο της νηπιοτη τος μηπω χωρουμενος, αλλ' εκθλιβεται τροπον τινα τηι επικρατησει
της αλογωτερας αισθησεως· δια τουτο η πεπλανημενη τε και διημαρτημενη της
αγαπητικης διαθεσεως χρησις αρχη και υποθεσις του κατα κακιαν γινεται βιου.
επειδη γαρ διπλη τις εστιν ημιν η φυσις τωι νοητωι τε και αισθητωι συγκεκραμενη,
διπλη κατα το ακολουθον εστιν ημιν και η ζωη εκατερωι των εν ημιν καταλληλως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

εγγινομενη, σωματικη μεν τωι αισθητωι μερει, τωι δε ετερωι νοητη και ασωματος.
ωσαυτως δε και το καλον τε και μη τοιουτον ου το αυτο εστιν εκατερωι τωι της ζωης
ημων ειδει, αλλα νοητον μεν τωι νοητωι, τωι δε αισθητωι τε και σωματικωι μερει τοιου
τον, οιον η αισθησις βουλεται. επει ουν η μεν αισθησις αμα τηι πρωτηι γενεσει
συμφυεται, ο δε νους αναμενει την εις το συμμετρον της ηλικιας αναδρομην, ωστε
δυνηθηναι κατ' ολιγον εμφανηναι τωι υποκειμενωι, τουτου χαριν δυναστευεται υπο
της αισθησεως ολης ουσης ο κατα μικρον εγγινομενος νους και κατα κρατος αει τωι
πλεοναζοντι προς το υπακουειν αυτηι συνεθιζεται, εκεινο καλον η φαυλον κρινων,
οπερ αν η προεληται η αποβαληι η αισθησις. δια τουτο χαλεπη τε και 5.420
δυσκατορθωτος ημιν η του αληθως αγαθου κατανοησις γινεται, οτι προειλημμεθα
τοις αισθητικοις κριτηριοις, εν τωι ευφραινοντι τε και ηδοντι το καλον οριζομενοι.
ωσπερ γαρ ουκ εστι προς τα εν ουρανωι καλλη βλεπειν, ομιχλης τον υπερ κεφαλης
αερα διαλαβουσης, ουτως ουδε ο της ψυχης οφθαλμος προς την αρετην καθοραι, οιον
αχλυι τινι προς την οψιν δια της ηδονης αμβλυνομενος. επει ουν η μεν αισθησις
προς την ηδονην βλεπει, ο δε νους δια της ηδονης προς την αρετην οραν
εμποδιζεται, αυτη γινεται η της κακιας αρχη, διοτι την αλογον περι του καλου κρισιν
και ο νους υπο της αισθησεως δυναστευθεις επεψηφισε, καν ειπηι ο οφθαλμος εν τηι
ευχροιαι του φαινομενου το καλον ειναι, συνεπιρρεπει τουτωι και η διανοια· και επι
των λοιπων δε ωσαυτως το ευφραινον την αισθησιν την του καλου ψηφον
ηνεγκατο. ει δε πως οιον τε ην εξ αρχης ημιν την αληθη περι του καλου κρισιν
εγγινεσθαι, του νου το αγαθον εφ' εαυτου δοκιμαζοντος, ουκ αν τηι αλογωι αισθησει
δεδουλωμενοι κτηνωδεις γινομενοι κατεδουλουμεθα. ως αν ουν η τοιαυτη συγχυσις
εν ημιν διακριθειη και το τηι φυσει αγαπητον και το ως ετερως εχον απλανως
επιγνωσθειη, ταυτα φησι νυν ο εκκλησιαστης εν τωι λογωι, οτι καιρος εστι του
φιλησαι και καιρος του μιση σαι. δι' ων διακρινει την των πραγματων φυσιν,
δεικνυς τι 5.421 το συμφεροντως φιλουμενον και τι το μισουμενον. λεγει η νεοτης
τοις της ηλικιας παθεσι ζεουσα καιρον ειναι αυτηι του φιλησαι ταυτα, α τηι νεοτητι
φιλα εστιν. αλλ' αντιβοαι ο εκκλησιαστης τηι νεοτητι αλλον της καθαρας φιλιας
καιρον οριζομενος· μηδε γαρ ειναι τουτο φιλιαν την διημαρτημενην της ψυχης περι
τα ατοπα σχεσιν. ωσπερ γαρ ευοδουμενης εν υγειαι της φυσεως εν καιρωι προσγινεται
το διψος τωι σωματι, οις δε το δηγμα της διψαδος εχιδνης την τοιαυτην διαθεσιν
ενεποιησεν, ουκ αν τις ειποι κατα καιρον ενεργεισθαι την διψαν· ου γαρ φυσικη
ορεξις επι τουτων, αλλα παθος η διψα γινεται· ουτως και το ρυπαρον της νεοτητος
φιλτρον ου φιλτρον, αλλα νοσος εστι τωι διακαει τε και ιωδει της ηλικιας δηγματι
εγγινομενη. ου πασα τοινυν φιλια το ευκαιρον εχει, αλλ' η περι το μονον αγαπητον
γινομενη. αλλ' ουκ εστι σαφη την περι τουτων γνωσιν λαβειν μη ουτωσι διελομενον
εν τηι θεωριαι τον λογον· των αγαθων οσα παρα των ανθρωπων σπουδαζεται τα μεν
οντως τοιαυτα εστιν, οια και ονομαζεται, τα δε ψευδωνυμον την επωνυμιαν εχει.
οσα γαρ ουχι προσκαιρον διδωσι την απολαυσιν ουδε τινι δοκουντα καλα ετεροις
αχρηστα γινεται, αλλα παντοτε και δια παντων και εν πασιν εστιν αγαθα, οις αν
εγγενηται, 5.422 ταυτα ως αληθως εστιν αγαθα, αει ωσαυτως εχοντα και την του
χειρονος επιμιξιαν ου προσδεχομενα· απερ τοις ακριβως εξεταζουσι περι μονην την
θειαν τε και αΐδιον θεωρειται φυσιν. τα δε αλλα παντα, οσα τηι αισθησει καλα εστι,
δια της κατα την οιησιν απατης καλα φαινομενα ουτε εστι τηι φυσει ουτε υφεστηκεν,
αλλα της ροωδους και παροδικης οντα φυσεως δι' απατης τινος και ματαιας
προληψεως ως κατ' αληθειαν οντα τοις απαιδευτοις νομιζεται. οι ουν των αστατων
περιεχομενοι των αει εστωτων ουκ επορεγονται. εοικε τοινυν οιον επι τινος υψηλης
σκοπιας εστως ο εκκλησιαστης εμ βοαν τηι ανθρωπινηι φυσει, δι' ων λεγει· Καιρος
του φιλησαι και καιρος του μισησαι, οτι αλλα εστι τα οντως αγαθα, α και αυτα εστι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

καλα και τους μετεχοντας τοιουτους ποιει. οιον γαρ αν ηι τηι φυσει το μετεχομενον,
προς τουτο αναγκη και το μετεχον συμμετατιθεσθαι. οιον ευπνουν γινεται το στομα
του λαβοντος τι των ευπνοουντων αρωματων δια του στοματος και δυσωδες παλιν
του σκοροδων εντραγοντος η τινος αλλου των δυσωδεστερων. ουκουν επειδη
δυσωδης μεν πας ρυπος της αμαρτιας, εκ δε του εναντιου η αρετη Χριστου εστιν
ευωδια, η δε αγαπητικη σχεσις την προς το αγαπωμενον ανακρασιν φυσικως
κατεργαζεται· οπερ αν ουν 5.423 δια της φιλιας ελωμεθα, εκεινο γινομεθα, η ευωδια
Χριστου η δυσωδια. ο γαρ το καλον αγαπησας καλος και αυτος εσται, της
αγαθοτητος του εν αυτωι γενομενου προς εαυτην τον δεξαμενον μεταποιουσης. δια
τουτο εδωδιμον ημιν εαυτον προτιθησιν ο αει ων, ινα αναλαβοντες αυτον εν εαυτοις
εκεινο γενωμεθα, οπερ εκεινος εστι· φησι γαρ, οτι Ἡ σαρξ μου αληθως εστι βρωσις,
και το αιμα μου αληθως εστι ποσις. ο ουν ταυτην αγαπων την σαρκα ουκ εσται
φιλοσαρκος, και ο προς τουτο το αιμα διατεθεις του αισθητου αιματος καθα ρευσει. η
γαρ του λογου σαρξ και το τηι σαρκι ταυτηι εγκει μενον αιμα ου μιαν τινα χαριν εχει,
αλλ' ηδυ τε γινεται τοις γευομενοις και ορεκτον τοις επιθυμουσι και τοις αγαπωσιν
ερασμιον. ει δε τις τρεψειε προς τα μη υφεστωτα το φιλτρον, οια τηι φυσει ταυτα
εστιν αναγκη πασα τοιουτον γενεσθαι και τον εν εκεινοις γενομενον. επει ουν εν
τοις ουσι το μεν τι αληθες εστι, το δε ματαιον, γνωναι προσηκει το ματαιον, ινα δια
της αντιπαραθεσεως την των αληθως οντων φυσιν νοησωμεν. ουτω γαρ ποιουσι
παντες οι αγιοι οι τους αποσφα λεντας της ευθειας οδου και δια της πεπλανημενης
οδοιπορουντας προς την οδον, αφ' ης εξετραπησαν, επαναγον τες, εμβοωντες
πορρωθεν, οτι φυγε την οδον, εν ηι πορευηι· 5.424 ληισται γαρ κατ' αυτην και
λωποδυται και φονεων ενεδραι, ινα μαθων ο οδιτης τον κινδυνον εκτραπηι της
ολεθριας οδου· η δε αναχωρησις εκεινης οδηγια της σωιζουσης γινεται. ουτως και ο
μεγας εκκλησιαστης ανωθεν εμβοαι τηι ανθρωπινηι φυσει τηι εν αβατωι πλανωμενηι
και ουχ οδωι, καθως φησιν ο προφητης, ταυτα αντικρυς, δι' ων φθεγγεται, λεγων· τι
πλανασθε δια του βιου, ω ανθρωποι; τι αγαπατε τα ματαια και φιλειτε τα
ανυποστατα και προστετηκατε τηι διαθεσει τουτοις, ων ουκ εστιν υποστασις; αλλη
εστιν οδος απλανης τε και σωτηριος. εκεινην φιλησατε, εν εκεινηι δια της αγαπης
οδοιπορησατε, ης το ονομα αληθεια εστι και ζωη και φως και αφθαρσια και τα
τοιαυτα. αυτη δε η οδος, δι' ης νυν τρεχετε, μισους και αποστροφης αξια· αφεγγης
γαρ εστι και σκοτωι διειλημμενη, εις κρημνους δε αγει και βαραθρα και θηριωδεις
τοπους και ληιστων ενεδρας. ο τοινυν ειπων οτι Καιρος του φιλησαι το φιλητον ως
αληθως και αγαπητον ενεδειξατο, και ο τωι μισει τον καιρον προσγραψας ων χρη την
αποστροφην εχειν εδιδαξεν. ουκουν μαθοντες το αγαπητον τηι φυσει τουτου δια της
αγαπης περιεχωμεθα, μηδαμου 5.425 παρατραπεντες υπο της περι το καλον ακρισιας,
εν τουτοις το φιλτρον δαπανησαντες, εν οις απαγορευει και ο μεγας ∆αβιδ λεγων·
Υιοι ανθρωπων, εως ποτε βαρυκαρδιοι; ινα τι αγαπατε ματαιοτητα και ζητειτε
ψευδος; εν γαρ μονον αγαπητον τηι φυσει το αληθως ον, περι ου φησι και η
δεκαλογος νομοθεσια, οτι Ἀγαπησεις κυριον τον θεον σου εξ ολης της καρδιας σου
και εξ ολης της ψυχης σου και εξ ολης της διανοιας σου· και εν παλιν μισητον τηι
αληθειαι ο της κακιας ευρετης, ο της ζωης ημων πολεμιος, περι ου φησιν ο νομος, οτι
Μισησεις τον εχθρον σου. η γαρ του θεου αγαπη ισχυς του αγαπωντος γινεται, η δε
προς την κακιαν διαθεσις ολεθρον φερει τωι το κακον αγαπωντι. ουτω γαρ φησιν η
προφητεια· Ἀγαπησω σε, κυριε η ισχυς μου· κυριος στερεωμα μου και καταφυγη μου
και ρυστης μου, περι δε του εναντιου φησιν· Ὁ δε αγαπων αδικιαν μισει την εαυτου
ψυχην, επιβρεξει επι αμαρτωλους παγιδα. καιρος ουν του προς τον θεον φιλτρου η
ζωη πασα και της του αντικειμενου αλλοτριω σεως ο βιος ολος. ο δε μικρον τι της
εαυτου ζωης εξω του φιλειν τον θεον γενομενος εξω γινεται παντως, ου της 5.426
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

αγαπης κεχωρισται. τον δε εξω του θεου γενομενον εξω ειναι του φωτος αναγκη,
διοτι φως ο θεος, εξω δε και της ζωης και της αφθαρσιας και παντος του προς το
κρειττον θεωρουμενου νοηματος τε και πραγματος· απερ παντα ο θεος εστιν. ο γαρ
εν τουτοις μη ων εν τοις εναντιοις παντως εστιν. ουκουν εκδεχεται τον τοιουτον
σκοτος και διαφθορα και πανωλεθρια και θανατος. Ταυτα εν βραχειαι φωνηι ο του
εκκλησιαστου λογος διελων επιδεικνυσι, τηι ευκαιρωι φιλιαι και τωι κατα καιρον
ενεργουμενωι μισει την εκατερου των κατα το εναντιον νοου μενων φυσιν
αποκαλυψας. Καιρος, φησιν, του φιλησαι, συ το αγαθον προσθες, παλιν Καιρος του
μισησαι λεγει, συ προς το κακον οιου βλεπειν τον λογον. η γαρ υπηλλαγμενη τε και
πεπλανημενη προς εκατερον τουτων της ψυχης ημων διαθεσις ριζα και αρχη της
αμαρτιας εστιν. Ουδεις δυναται, φησιν, δυσι κυριοις δουλευειν· η γαρ τον ενα
μισησει και τον ετερον αγαπησει. εδειξεν η αντιδιαστολη, τις ο κακως κυριευων, ου
χρη δια του μισους αλλοτριουσθαι, και τις ο επ' αγαθωι του αρχομενου κρατων, ωι
προσηκει δι' αγαπης συναπτεσθαι. ει δε τις του μισητου μεν αντεχοιτο, του δε
αγαπητου καταφρονοιη, ουτος εστιν ο υπαλλασσων της φιλιας 5.427 και του μισους
την ευκαιριαν τωι ιδιωι κακωι. ο γαρ κατα φρονων πραγματος καταφρονηθησεται υπ'
αυτου, ο δε αντεχο μενος της απωλειας περιποιησεται τουτο εαυτωι, ου αντεσχετο.
διαστειλας τοινυν τωι λογωι τα κατ' αρετην τε και κακιαν νοουμενα επιγνωσηι την
ευκαιριαν του πως χρη προς εκατερον τουτων εχειν. εγκρατεια και ηδονη,
σωφροσυνη και ακολα σια, μετριοτης και τυφος, ευνοια και κακονοια και παντα τα
εξ εναντιου νοουμενα φανερως υπο του εκκλησιαστου σοι υποδεικνυται, οπως τηι
ψυχηι περι ταυτα διατεθειμενος λυσιτελως βουλευσηι. καιρος ουν του φιλησαι την
εγκρατειαν και του μισησαι την ηδονην, ινα μη γενηι φιληδονος μαλλον η φιλοθεος,
και τα αλλα παντα ωσαυτως, το φιλονεικον, το φιλοκερδες, το φιλοδοξον και
παντα, α τηι επι τα μη δεοντα της φιλιας χρησει της προς το αγαθον σχεσεως
αφοριζει. οιον εκ παροδου δογμα εμαθομεν, οτι πασα της ψυχης κινησις επ' αγαθωι
παρα του δημιουργησαντος την φυσιν ημων κατεσκευασθη, αλλ' η διημαρτημενη
των τοιουτων κινηματων χρησις τας εις κακιαν εγεννησεν 5.428 αφορμας· καλον
γαρ τι ουσα η αυτεξουσιος δυναμις ημων, οταν προς το κακον ενεργηι, κακων
εσχατον γινεται. και το εμπαλιν οργανον αρετης εστιν η απωστικη των αηδων
δυναμις, ηι ονομα το μισος εστιν, οταν κατα του εναντιου οπλιζηται, αλλα αμαρτιας
γινεται οπλον, οταν προς το αγαθον αντιστατικως εχηι. ουκουν παν κτισμα θεου των
εν ημιν κατεσκευασμενων καλον και ουδεν αποβλητον μετα ευχαριστιας
λαμβανομενον, η δε αχαριστος τουτων χρησις παθος το κτισμα εποιησε, δι' ου
εκβαινει μεν η προς τον θεον οικειοτης, αντεισελθοντα δε τα εναντια εις τον του
θεου τοπον αντικαθισταται, ωστε τοις τοιουτοις θεοποιεισθαι τα παθη. ουτω τοις
λαιμαργουσι γινεται θεος η κοιλια. ουτως ειδωλοποιουσιν εαυτοις οι πλεονεκται
την νοσον. ουτως οι δι' απατης σκοτισθεντες εν τωι αιωνι τουτωι τους οφθαλμους της
ψυχης θεον εαυτοις την κενοδοξιαν εποιησαν. και συνελοντι φρασαι ωιπερ αν τις τον
εαυτου λογισμον υποζευξας δουλον ποιησηι και υποχειριον, τουτο εν τωι ιδιωι παθει
εθεοποιησεν, ουκ αν τουτο παθων, ει μη δια της αγαπης το κακον ωικειωσατο. ει ουν
ενοησαμεν της τε φιλιας και του μισους την ευκαιριαν, το μεν αγαπησωμεν το δε
πολεμησωμεν. 5.429 Καιρος γαρ, φησι, πολεμου και καιρος ειρηνης. οραις των
αντικειμενων παθων την παραταξιν, τον νομον της σαρκος τον αντιστρατευομενον
τωι νομωι του νοος σου και αιχμαλωτι ζοντα τωι νομωι της αμαρτιας. προσχες τηι
ποικιληι της μαχης διασκευηι, πως μυριοτροπος εστι κατα της σης πολεως του
αντικειμενου η στρατηγια. κατασκοπους πεμπει, προδο τας υποποιειται, ταις οδοις
εφεδρευει, λοχους και ενεδρας συνιστησι, συμμαχους προσεταιριζεται, μηχανηματα
κατα σκευαζει, σφενδονητας και τοξοτας και τους συσταδην συμπλεκομενους και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

την ιππικην δυναμιν και παντα τα τοιαυτα κατα σου εξαρτυεται. παντως δε ουκ
αγνοεις την των ειρημενων διανοιαν, τις ο προδοτης, τις ο κατασκοπος, τινες οι
ενεδρευται, τινες οι σφενδονηται και ακοντισται και τοξοται και τινες οι αγχεμαχοι
και η των ιππεων ιλη και ποια τα μηχανηματα, δι' ων το της ψυχης κατασειεται
τειχος. προς α παντα ουν βλεποντας χρη και αυτους καθοπλιζεσθαι και τους
συμμαχους παρακαλειν και φυλοκρινειν εν τοις υποχειριοις, 5.430 μη τις τα των
πολεμιων φρονηι, προβλεπειν τε τας παροδιους ενεδρας και θυρεοις τας βολας
ασφαλιζεσθαι προς τε τους συσταδην ημιν συμπλεκομενους αντεχειν και
αποταφρευειν τοις καθ' ημων ιπποταις την παροδον, ερυμασι δε τισι και προβολαις
τα τειχη κατασφαλιζεσθαι, ως αν μη κατασει σθειη τοις μηχανημασι. παντως δε
ουδενι λογωι τα καθ' εκαστον ερμηνευειν δεομεθα, πως ο εχθρος της εκαστου ημων
πολεως της εν τηι ψυχηι παρα του θεου συνωικισμενης δια κατασκοπων αποπειραται
ημων της δυναμεως και τινας εχει τους εξ ημων αυτων προδοτας γινομενους της
ημετερας δυναμεως. ως δ' αν φανερωτερον το νοημα εκκαλυφθειη, τοιουτον εστιν η
πρωτη του πειρασμου προσβολη, οθεν τα παθη την αρχην λαμβανει, τουτο της
ημετερας δυναμεως κατασκοπος γινεται, οιον ενεπεσε τωι οφθαλμωι θεαμα την
επιθυμιαν ανακινησαι δυναμενον. δια ουν τουτου κατασκοπει την εν σοι δυναμιν ο
πολεμιος, ειτε ισχυρος τις και εμπαρα σκευος ει ειτε ατονος και ευαλωτος. ει γαρ ουκ
ωκλασας τωι θεαματι ουδε σοι προς το φανεν διελυθη της διανοιας ο τονος, αλλ'
απαθως παρεπεμψω την συντυχιαν, ευθυς επτοησας τον κατασκοπον οιον οπλιτων
τινα φαλαγγα τοις δορασι φρισσουσαν, την των λογισμων λεγω παρασκευην, 5.431
τωι κατασκοπωι δειξας. ει δε μαλαχθειη δι' ηδονης προς την θεαν η αισθησις και το
του χαρακτηρος ειδωλον εντος της διανοιας δια των οφθαλμων εισδυη, τοτε
καταπολεμειται μεν ο στρατηγος των ενδον ο νους, ως ουδεν ανδρωδες η νεανι κον
εχων, αλλα βλακωδης τις και εκλυτος ων, και πληθος προδοτων εκ του δημου των
λογισμων περι τον κατασκοπον συγκροτειται. ουτοι δε εισιν οι προδοται, περι ων
φησιν ο κυριος, οτι Ἐχθροι του ανθρωπου οι οικιακοι αυτου οι εκ της καρδιας
εκπορευομενοι και κοινουντες τον ανθρωπον, ων τα ονοματα σαφως εστιν εκ του
ευαγγελιου μαθειν. το δε απο τουτου ουκετι αν σοι γενοιτο δυσχερες δι' ακολουθου
τα καθ' εκαστον της πολεμικης εκεινης διασκευης κατανοησαι· τους εκ του αφανους
προλοχιζοντας, οις περιπιπτουσιν οι απροοπτως κατα την του βιου οδον
πορευομενοι· οι γαρ εν σχηματι φιλιας και ευνοιας προς τον της αμαρτιας ολεθρον
καθελκοντες τον πειθομενον ουτοι εισιν οι κατα τας οδους ενεδρευοντες, οι της
ηδονης επαινεται, οι προς τα θεατρα χειραγωγουντες, οι του κακου την ευκολιαν
υποδεικνυοντες, και δι' ων ποιουσι προς την των ομοιων μιμησιν εκκαλουμενοι,
5.432 αδελφους εαυτους και φιλους επ' ολεθρωι των απολλυμενων κατονομαζοντες.
περι ων γεγραπται, οτι Πας αδελφος πτερνηι πτερνιει, και πας φιλος δολωι
πορευσεται. ει δη νενοηκαμεν τας ενεδρας, σαφες αν ειη και το των σφενδονητων τε
και τοξοτων και ακοντιστων στιφος. οι γαρ υβρισται τε και θυμωδεις και λοιδοροι
τωι προκαταρχειν των υβρεων αντι βελων η λιθων τους παροξυντικους λογους
αποτοξευοντες και σφενδονωντες, και ακοντιζοντες μεσην τιτρωσκουσι την καρδιαν
των αθωρακιστως και αφυλακτως διοδευοντων. το δε του τυφου και της
υπερηφανιας παθος εις το γαυριαμα των ιππων μετενεγκων τις ουκ αν αμαρτοι.
ιπποι γαρ εισι τινες ατεχνως υψαυχενες τε και υψικαρηνοι ... τοις υπερογ κοις του
τυφου ρημασιν οιον τισιν οπλαις κοιλαις τους μετριους κατακροαινοντες· περι ων
φησιν η γραφη, οτι Μη 5.433 ελθετω μοι πους υπερηφανιας. τα δε μηχανηματα, δι'
ων λυεται η αρμονια του τειχους, καλως αν τις την φιλοχρηματιαν κατονομασειεν.
ουδεν γαρ ουτως εστι βαρυ και δυσαντητον εν τηι των πολεμιων παρασκευηι ως το
της φιλαργυριας μηχανημα. καν οτι μαλιστα τας αλλας αρετας δια της εναρμονιου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

συνθεσεως ταις ψυχαις περιοικοδομησωσιν, ουδεν ηττον και δια των τοιουτων
πολλακις εισδυεται το μηχανημα. εστι γαρ ιδειν και δια σωφροσυνης την
φιλοχρηματιαν εισπιπτουσαν και πιστεως και μυστηριων ακριβειας εγκρα τειας τε
και ταπεινοφροσυνης και των τοιουτων παντων εντος γινομενην την βαρειαν
ταυτην και αμαχον του κακου προσβολην, οθεν τινες εγκρατεις τε και σωφρονες και
περι την πιστιν διαπυροι και κατεσταλμενοι τον τροπον και δια των ηθων
μετριαζοντες προς ταυτην μονην αντισχειν την νοσον αδυνατουσιν. Ει ουν νενοηται
ημιν των πολεμιων το στιφος, καιρος αν ειη του πολεμειν. ουκ αν δε τις θαρσησειε
την των εναντιων παραταξιν μη τηι πανοπλιαι του αποστολου φραξαμενος. παντως
δε ουδεις αγνοει τον τροπον της θειας εκεινης οπλισεως, δι' ης ατρωτον ποιει τοις
εναντιοις βελεσι τον προς την φαλαγγα των πολεμιων ισταμενον. διελων γαρ εις
ειδη τας αρετας ο αποστολος ιδιον οπλον εκαστου των εν ημιν καιριων εκαστον
αρετης ειδος πεποιηται. τηι πιστει γαρ την δικαιοσυνην εμπλεξας και συνυφηνας δια
τουτων κατασκευαζει τωι οπλιτηι τον θωρακα, καλως και 5.434 ασφαλως δι'
αμφοτερων θωρακιζων τον στρατιωτην. ου γαρ εστιν ετερον του ετερου
διεζευγμενον ασφαλες οπλον εφ' εαυτου τωι μεταχειριζομενωι γενεσθαι. ουτε γαρ η
πιστις χωρις των εργων της δικαιοσυνης ικανη περισωσασθαι, ουδ' αυ παλιν η του
βιου δικαιοσυνη ασφαλης εις σωτηριαν εστι καθ' εαυτην διεζευγμενη της πιστεως.
δια τουτο καθαπερ υλας τινας τωι οπλωι τουτωι την πιστιν τε και την δικαιοσυνην
συμπλεξας το περικαρδιον μερος του οπλιτου κατασφαλιζε· εν γαρ τωι θωρακι η
καρδια νοειται. την δε κεφαλην του αριστεως τηι ελπιδι κατασφαλιζεται, σημαινων,
οτι προσηκει του καλου στρατιωτου την ελπιδα των υψηλων οιον τινα λοφιαν εις το
ανω νευειν. ο δε θυρεος, το σκεπαστηριον οπλον, η αρραγης πιστις εστιν, ης η των
ακιδων ακμη διαδυηναι ου δυναται. ακιδας δε παντως τας παρα των πολεμιων
εκτοξευομενας τας ποικιλας προσβολας των παθημα των νοησωμεν. το δε
αμυντηριον οπλον, ο την δεξιαν οπλιζει του κατα των εχθρων αριστευοντος, το
αγιον πνευμα εστι, φοβερον μεν τωι υπεναντιωι, τωι δε μεταχειριζομενωι σωτηριον.
πασα δε η ευαγγελικη διδασκαλια τοις ποσι ποιει την ασφαλειαν, ως μηδεν του
σωματος ευρεθηναι γυμνον και προς πληγην επιτηδειον. 5.435 Ει ουν μεμαθηκαμεν,
οις τε πολεμειν χρη και οπως της μαχης αντιλαμβανεσθαι, μαθειν προσηκει και το
ετερον μερος, οις ενσπονδον ειναι και ειρηνικον ο λογος διαμαρτυρε. τις ουν ο
αγαθος στρατος, ωι δια της ειρηνης εμαυτον οικειωσω; τις δε ο του τοιουτου στρατου
βασιλευς; η δηλον εστιν, αφ' ων παρα της θεοπνευστου γραφης ακηκοαμεν, οτι
στρατιας ουρανιου η παραταξις των αγγελων εστιν. Ἐγενετο γαρ, φησι, πληθος
ουρανιου στρατιας αινουντων τον θεον. και ο ∆ανιηλ μυριας μυριαδας παρεστωτων
οραι και χι λιαδων χιλιαδας εν τοις λειτουργουσι βλεπει. και οι προφηται το τοιουτον
μαρτυρονται, κυριον στρατιων και κυριον δυναμεων τον του παντος ονομαζοντες
κυριον. και προς τον του Ναυη Ἰησουν ο δυνατος εν πολεμωι Ἐγω, φησιν, ο
αρχιστρατηγος ειμι της δυναμεως. ει δη νενοηκαμεν, τις εστιν η αγαθη συμμαχια και
τις ο των συμμαχων τουτων ηγουμενος, σπονδας προς αυτον ποιησωμεθα,
προσδραμωμεν αυτου τηι δυναστειαι, φιλοι γενωμεθα του τοσαυτην δυναμιν
κεκτημενου. τις δε ο τροπος της προς αυτον οικειωσεως διδασκει ο της φιλιας
ταυτης συναγωγευς, ο μεγας αποστολος, εν οις φησι· 5.436 ∆ικαιωθεντες ουν εκ
πιστεως ειρηνην εχωμεν προς τον θεον, και παλιν· Ὑπερ Χριστου πρεσβευομεν ως
του θεου παρακαλουντος δι' ημων· δεομεθα υπερ Χριστου, καταλλα γητε τωι θεωι.
εως γαρ ημεν Τεκνα φυσει οργης εν τωι ποιειν τα μη καθηκοντα, τοις ανθεστηκοσι τηι
δεξιαι του υψιστου συνετεταγμεθα· αποθεμενοι δε την ασεβειαν και τας κοσμικας
επιθυμιας εν τωι οσιως και δικαιως και ευσεβως ζην δια της ειρηνης ταυτης τηι
αληθινηι ειρηνηι συναφθησομεθα. ουτως γαρ περι αυτου φησι ο αποστολος, οτι Αυτος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

εστιν η ειρηνη ημων. ουτος ο λογος παντων των κατα καιρον γινομενων το περας
εστι και το κεφαλαιον. παντα γαρ εν καιρωι ποιειν εδιδαχθημεν, ινα τουτο εαυτοις
κατορθωσωμεν το ειρηνην εχειν προς τον θεον δια του πολεμιως διατεθηναι προς
τον αντιπαλον. παντως δε καν τας αρετας τις ειπηι τον ειρηναιον στρατον, προς ας
χρη φιλικως εχειν ημας, ουκ εξω της αποδοθεισης διανοιας αξει τον λογον, διοτι
παν αρετης ονομα τε και νοημα εις τον κυριον των αρετων αναφερεται. Και τι αν τις
εν τοις τοιουτοις τον λογον μηκυνοι, ικανων οντων και των ειρημενων εκκαλυψαι
την τοις ρητοις εγκει μενην διανοιαν; αλλ' επειδη δια τουτων επηρε πως την ψυχην
του προπαιδευθεντος εν τοις υψηλοις τουτοις μαθημασι, παλιν αναγει προς υψηλην
τινα καταστασιν την ψυχην του επομενου τωι λογωι και φησι· Τις περισσεια του
ποιουντος, εν οις αυτος μοχθει; οπερ ισον εστι τωι ειπειν· τι εκ των 5.437 πονων τωι
ανθρωπωι πλεον, εξ ων ουδεν εστι πλεον; γεωργει, ναυτιλλεται, στρατιωτικοις
εγκακοπαθει πονοις, εμπορευεται, κταται, ζημιουται, κερδαινει, δικαζεται, μαχεται·
ηττηθεις απηλθε, την νικωσαν φερεται ψηφον· ταλανιζεται, μακαριζε· μενει
εφεστιος, εν αλλοτριοις πλαναται· παντα οσα κατα τον βιον ορωμεν εν ποικιλοις
επιτηδευμασιν αλλα εν αλλοις, τι φερει πλεον τωι δια των τοιουτων τον ιδιον δαπα
νωντι βιον η περι ταυτα σπουδη; ουχ ομου τε του ζην επαυσατο και ληθηι
συνεκαλυφθη τα παντα· και μονωθεις των εσπουδασμενων γυμνος οιχεται,
επαγομενος μεθ' εαυτου των τηιδε πραγματων ουδεν πλην της επι τοις πραγμασι
συνειδησεως μονης; παρ' ης τροπον τινα αυτη μετα τουτο γινεται προς τον
ανθρωπον η φωνη τον δια των τοιουτων ασχολιων εμπλανηθεντα τωι βιωι, οτι· τις
περισσεια γεγονε σοι των πολλων εκεινων πονων, εν οις εμοχθησας; που αι λαμπραι
οικιαι; που τα κατορωρυγμενα βαλλαντια; που αι χαλκαι εικονες και αι των
ευφημουντων φωναι; ιδου πυρ και μαστιγες και η αδεκαστος κρισις και η
απαραλογιστος των βεβιωμενων εξετασις. Τις περισσεια του ποιουντος, εν οις αυτος
μοχθει; και μετα ταυτα, Ειδον, φησι, τον περισπασμον, ον εδωκεν 5.438 ο θεος τοις
υιοις των ανθρωπων του περισπασθαι εν αυτωι. τα συμπαντα, α εποιησε καλα εν
καιρωι αυτου, και γε συν τον αιωνα εδωκεν εν καρδιαι αυτων, οπως μη ευρηι
ανθρωπος το ποιημα, ο εποιησεν ο θεος απ' αρχης μεχρι τελους. τι ταυτα λεγει;
επεγνων, φησιν, οθεν περιεσπασθη της ζωης η ανθρωπινη φυσις, εκ των θειων
ευεργεσιων τας αφορμας λαβουσα. ο μεν γαρ επ' αγαθωι τα παντα εποιησε και
λογισμον εδωκε τοις των οντων μετεχουσι διακριτικον του βελτιονος, δι' ου η
ευκαιρια της εκαστου χρησεως επιγνωσθεισα την του καλου αισθησιν τοις
κεχρημενοις χαριζεται. επειδη δε απεσφαλη της ορθης περι των οντων κρισεως δια
πονηρας συμβουλης παρατραπεις του καθεστωτος ο λογισμος, η υπαλλαγη του
καιρου το αφ' εκαστου χρησιμον εις εναντιαν ετρεψε πειραν. ωσπερ ει τις επι
τραπεζης πασαν προθεις παρασκευην ευωχιας και σκευη τινα προς την της τροφης
συνεργιαν επιτηδειως εχοντα συμπαραθειη, οια δη παρα των τα τοιαυτα
φιλοτεχνουντων κατασκευαζεται, η λεπτας μαχαιρας, δι' ων οι δαιτυμονες εαυτοις
τι διαιρουν των προτεθεντων, η τας αργυρας περονας, αις η συμπεφυκυια κατα το
ετερον μερος κοιλοτης προς το 5.439 ετνος επιτηδειως εχειν πεποιηται· επειτα τις
των επ' ευωχιαι συγκεκλημενων υπαλλαξας των προκειμενων την χρησιν εκαστωι
προς τα μη δεοντα χρωιτο και τηι μαχαιραι μεν η εαυτον η τινα των παρανακειμενων
τεμοι, τηι δε περονηι τον οφθαλμον η του πελας η τον εαυτου εκκεντησειεν· ειποι τις
αν, οτι τηι παρασκευηι του εστιατορος ο δεινα εις κακον απεχρησατο, ου του
παρασκευασαντος την αιτιαν των εκβησομενων προετοιμασαντος, αλλα της κακης
των προτε θεντων χρησεως εις τουτο το παθος προαγαγουσης τον αβουλως τοις
προκειμενοις χρησαμενον· ουτως, φησιν, εγνων και εγω, οτι παρα του θεου μεν
γεγονεν εκαστον επι παντι τωι βελτιονι, ειπερ εν καιρωι κατα το προσηκον η εκαστου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

γινοιτο χρησις, η δε παρατροπη της ορθης περι των οντων κρισεως εις αφορμην
κακων τα αγαθα περιηγαγεν. οιον τι λεγω; τι γλυκυτερον της των οφθαλμων
ενεργειας; αλλ' οταν η οψις παθους υπηρετις γινηται τοις τοιουτοις, το επ' ευεργεσιαι
γενομενον αιτιον κακου γεγενησθαι λεγεται· οπερ ουδεν αλλο εστιν η οτι κακως τωι
καλωι τις χρησα μενος παθος την χρησιν εποιησεν. ουτω και τα αλλα παντα, οσα
παρα του θεου εχει η φυσις, εν τηι προαιρεσει των 5.440 κεχρημενων κειται η καλων
η κακων υλη γενεσθαι. διο φησι· Τα συμπαντα, α εποιησε καλα εν καιρωι αυτου, και
γε συν τον αιωνα εδωκεν εν καρδιαι αυτων. ο δε αιων διαστηματικον τι νοημα ων
πασαν δι' εαυτου σημαινει την κτισιν την εν αυτωι γενομενην. ουκουν εκ του
περιεχοντος απαν το εμπεριεχομενον δεικνυσιν ο λογος. παντα ουν οσα εν τωι αιωνι
γεγονεν, εδωκε τηι ανθρωπινηι καρδιαι επ' αγαθωι ο θεος, ωστε εκ μεγεθους και
καλλονης κτισματων αναθεωρειν δι' αυτων τον ποιησαντα. οι δε δι' ων
ευεργετηθησαν, δια τουτων εβλαβησαν τωι μη κατα το δεον εκαστωι και προς το
λυσιτελουν αποχρησασθαι. δια τουτο φησιν· Ὅπως μη ευρηι ανθρωπος το ποιημα, ο
εποιησεν ο θεος, οπερ σημαινει, οτι δια τουτο επεκρατησεν η απατη της ανθρωπινης
ψυχης, οπως μη επιγνωι το αγαθον Ποιημα, ο εποιησεν ο θεος επι τωι της ωφελειας
σκοπωι, εν πασι τοις γεγονοσιν απ' αρχης της κτισεως και μεχρι της του παντος
συμπληρωσεως ουδενος εν τοις ουσιν οντος κακου· ουδε γαρ εχει φυσιν εξ αγαθου
κακον τι φυναι. ει δε αγαθος ο των παντων αιτιος, αγαθα παντως, οσα εκ του
αγαθου την υποστασιν εχει. 5.441 Ειτα, Ἔγνων, φησιν, οτι ουκ εστιν αγαθον εν
αυτοις, ει μη του ευφρανθηναι και του ποιειν αγαθον εν ζωηι αυτου.
ανακεφαλαιουται τωι λογωι τα ειρημενα. ει γαρ η εν καιρωι των θειων ποιηματων
χρησις το καλον οριζει τηι ανθρωπινηι ζωηι, εν αν ειη καλον η διηνεκης επι τοις
καλοις ευφροσυνη, ητις εκ των αγαθων εργων γενναται. η γαρ των εντολων
εργασια νυν μεν δια της ελπιδος ευφραινει τον των καλων προισταμενον εργων,
μετα ταυτα δε η απολαυσις των αγαθων την ελπιδα εκδεξαμενη αΐδιον τοις αξιοις
την ευφροσυνην προτιθησιν, οτε φησιν ο κυριος τοις το αγαθον πεποιηκοσιν, οτι
∆ευτε οι ευλογημενοι, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν. και οπερ
εστιν η βρωσις και η ποσις τωι σωματι, δι' ων συντηρειται η φυσις, τουτο εστι τηι
ψυχηι το προς το αγαθον βλεπειν· και τουτο ως αληθως δομα εστι θεου το
ενατενιζειν θεωι. τουτο γαρ εστι το νοημα, ο εν τοις εφεξης ειρημενοις
διερμηνευεται. εχει δε η λεξις ουτως· Και γε πας ανθρωπος, ος φαγεται και πιεται και
ιδηι αγαθον εν παντι μοχθωι αυτου, τουτο δομα θεου εστιν. ως γαρ ο ανθρωπος,
φησιν, ο σαρκωδης εν τωι φαγειν και πιειν την ισχυν εχει, ουτως ο το αγαθον
βλεπων (αγαθον δε αληθινον ο μονος αγαθος αν ειη) δομα 5.442 θεου εχει εν παντι
μοχθωι αυτου αυτο τουτο το προς το αγαθον αει βλεπειν εν Χριστωι Ἰησου τωι κυριωι
ημων, ωι η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51


