De expeditione Persica
Εις Ἡρακλειον τον βασιλεα και εις τους Περσικους πολεμους και οτε
εξηρχετο απο της Πολεως
1 Ὦ τας αΰλους των ανω στρατηγιας Τριας διευθυνουσα φωσφορωι λογωι
προς εμπυρον τε και πεπηγμενην στασιν λογωι γαρ αυτων εκπυρουσα τας φυσεις
υλην αυλον δεικνυειν επιστασαιτους ουρανους πληρουσα και τον αιθερα πυρουσα
και σφιγγουσα την οικουμενην, και πανταχου παρουσα μη κινουμενη, και μηδαμου
χωρουσα και χωρουμενη οπου δεησις εκ βαθους ανιπταται, δος τοις αμυδροις των
λογισμων οργανοις σαλπιγγος ηχον και λαλουσαν ασπιδα. διδαξον ημας ευστοχον
κινειν ξιφος, γλωσσαν κατ' εχθρων, οπλον ηκονημενον· ιθυνον ημας ενθα της
εξουσιας της σης ενεστι συγγραφειν τα θαυματα. σωι γαρ πεποιθως ο βασιλευς
προσταγματι προς τους αγωνας των αθεσμων βαρβαρων εαυτον αντεταξεν, οις τα
κτισματα υπερ σε τον κτισαντα προσκυνειν νομος· οις γνησιον μεν αντεχεσθαι των
νοθων, νοθον δε παντηι προσβαλειν τοις γνησιοις· παρ' οις θεος τις αφρονως
νομιζεται ενοπλος ιππος προσκυνουμενος ματην, ος εις ελεγχον του πλανου
σεβασματος νυν προσκυνειται και παλιν μαστιζεται. ω καρδιας συμπτωσις
ηθλιωμενη· πως τωι παρ' αυτων δυσσεβως τιμωμενωι τιμην ομου νεμουσι και
τιμωριαν; και της μεν ου μετεσχε προσκυνουμενος, τηι δε προσαλγει πυκνα
μαστιγουμενος. υδωρ δε και πυρ, τας εναντιας φυσεις, θεους παρεισαγουσιν
αλληλοφθορους, λυσιν σεβοντες πραγματων εναντιων.
αλλ', ω στρατηγε των σοφων βουλευματων, μετ' ευμενειας τους εμους
δεχου λογους· ελευθεροι γαρ εισιν εκ θωπευματων, εκ σου μαθοντες μη λαλειν
υποκρισεις. ως ουν αληθης των αληθων πραγματων κριτης φανηθι τησδε της
στρατηγιας· γενου δικαστης Κελτικου Ῥηνου πλεον οιμαι γαρ ουδεν εξελεγξεις ως
νοθον, γενου δικαστης· αλλα συγγνωμην διδου, εφ' οις δι' ημων ζημιαν υφιστασαι·
των γαρ λογισμων των εν ημιν οι τονοι εξασθενουσιν ιστορειν σου των πονων τας
ποικιλας γνωμας τε και διαιρεσεις, και την δια παντων ψυχικην ευτολμιαν, ην τοις
αγωσιν ευθετως συνηρμοσας τον νουν πλατυνας εν στενωσει πραγματων. ει τας επ'
ακρον ηρμενας ευεξιας εσφαλμενας λεγουσιν ουκ απεικοτως, κεισθω το λοιπον εν
κακοις τα Περσιδος, αντιστροφως δε των καθ' ημας πραγματων τα δυσχερη τραπειεν
εις ευεξιαν· αει γαρ η ρεουσα του βιου χυσις αντιστροφας τε και μεταπτωσεις φερει,
οπως το παγιον πανταχου σεσωσμενον μονωι φυλαχθηι τωι Θεωι των κτισματων.
παντας διατρεχουσιν οι ταχεις λογοι τηι λεπτοτητι ζωγραφουντες τας φυσεις· οταν
δε πειραθωσι του προς σε δρομου, ποθωι τρεχουσι και βραδυνουσιν φοβωι· και
πολλακις σε ζωγραφησαντες παλιν γραφουσι, μη γραφοντες ηκριβωμενως. Ὅμηρος,
ον λεγουσι πηγην των λογων τας γαρ λαλους εκεινος ευρυνει φλεβας, και τους
λογισμους της νεαζουσης φρενος βλυζων επαρδει και ποτιζων εκτρεφει, μενει τε
πληρης πολλακις κενουμενος, τας αυταδελφους <γουν> αρετας και συντροφους
διττοις μεριζει των λογων πονημασι· πλην εξ αναγκης· ου γαρ ηψατο χρονου
δειξαντος ανδριας τε και φρονησεως και των συν αυταις κοινον οικητηριον. αλλ'
ειπερ ηυπορησε της σης εικονος και την τελειαν ευρεν, ως εδει, φυσιν, αφεις τα
πολλα των λογων μυθευματα, την ψυχικην μορφωσιν, ην εχεις, ολοις προσθεις
εδεικνυ των αρετων συνημμενων μιαν δι' υμων τετραμορφον εικονα. ει Νεστορος
γαρ συλλαλουντος ηδεως εργοις μελιττων εξομοιοι το στομα, πως ου προς ακρον
ηλθε θαυματος βλεπων αυλον εν σοι των φρενων μελουργιαν εν τωι γλυκασμωι; τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

γαρ ιον ουκ εχεις· συ παντος ανθους εκλεγεις το χρησιμον εις παντα καιρον, ου γαρ
εις εαρ μονον. συ κεντρον, ως μελιττα, τους νομους εχεις, αλλ' ουκ αναιρεις, ουδε
πληττεις εις βαθος. ει που γαρ ευροις αξιον πληγης μελος, τους μεν νομους, ως
κεντρον, απλοις προς φοβον, φειδηι δε παντως· και το κεντρον πολλακις πληξαι
προπηδαι και παλιν συστελλεται, το δραστικον δε συμπαθει κρατουμενον εμεινεν
αργον· καν γαρ οξειαν ροπην εχηι, δι' υμων ευσεβως αμβλυνεται, και λοιπον, ωσπερ
εκ φιλανθρωπου παθους, σταζει το κεντρον αντι πικριας μελι. αλλ' εν παρεκβασει
με του προκειμενου η των καλων σου τερπνοτης απηγαγεν· οθεν προς αυτας του
λογου τας αυλακας παλιν γεωργων εισαγω τα σπερματα. η νυξ μεν η μελαινα των
εναντιων εις πασαν εξηπλωτο την οικουμενην· κορος γαρ ουκ ην Περσικης
απληστιας, αλλ' εξετεινον τας ορεξεις εις φονους. πλην εις αφεγγη και τοσαυτην
εσπεραν προς υπνον αυτος ουδαμως μετετραπης· των γαρ δι' ημας φροντιδων η
πυκνοτης εκ σου τον υπνον εικοτως απεστρεφε. πολλοι δε βουλας και στρατηγιας
νομους αυτοι καθ' αυτους ζωγραφουντες ηρεμα εφασκον ως χρη του βασιλεως το
κρατος εν ταις αναγκαις της μαχης παρεσταναι· αλλοι δε τουτοις, ωσπερ εκ
τουναντιου, αντεστρατηγουν δυσμαχουντες εν λογοις, επισφαλες λεγοντες ειναι το
κρατος προς τας ετοιμους εμβαλειν περιστασεις· τινες δε και συγκρασιν εξ αμφοιν
μιαν εν ταις εαυτων εκτυπουντες καρδιαις σοφιστικως εφραζον, ωστε και μενειν και
ταις μεριμναις τοις αγωσι συντρεχειν. αλλ' ην τα κοινα των λογων αναιτια· ου γαρ
πονηρον ειχον αι γνωμαι τροπον. συ δε, στρατηγεκαι γαρ ησθα των ολωνκαι ταυτα
μαλλον αυτος ηκριβωμενος, πασιν δεδωκως του λαλειν εξουσιαν, Θεον δικαστην
των αδηλων ειργασω. οπου δε πιστις παρθενος προερχεται, λευκην εκειθεν ελπιδα
στολιζεται. εορτασας δε την μεγιστην ημεραν εν ηι το κοινον εξανεστη του γενους
εις ενθεον τε και νεαν αναπλασιν, ευθυς μετ' αυτην εικονιζων Μωσεα
καταστρατηγεις <του> Φαραω του δευτερου, ει δευτερον τις ουχ αμαρτησοι λεγων
τον ως αληθως πρωτον εις αμαρτιαν.
λαβων δε την θειαν τε και σεβασμιον μορφην εκεινην της γραφης της
αγραφου, ην χειρες ουκ εγραψαναλλ' εν εικονι ο παντα μορφων και διαπλαττων
Λογος ανευ γραφης μορφωσιν, ως ανευ σπορας κυησιν αυτος, ως επισταται, φερει·
εχρην γαρ αυτον, ως τοτε σπορας διχα, ουτω τυπουσθαι και παλιν γραφης ανευ,
οπως δι' αμφοιν του Λογου μορφουμενου μενοι το πιστον της ενανθρωπησεως, των
Φαντασιαστων εξελεγχον την πλανην, τουτωι πεποιθως τωι θεογραφωι τυπωι, θειαν
απαρχην των αγωνων ειργασω. εδει γαρ υμων τον συνηγορον Λογον παντως
παρειναι της δικης κινουμενης. τηι δευτεραι δε της εορτης ημεραι σεαυτον ευθυς
εμβαλων ταις ολκασι τον υγρον εξετεμνες ευτονως πορον, και δη παρεπλεις ευθυς
Ἡραιας τοπους· ουτω γαρ αυτην ωνομαζον εκ πλανης της πριν κρατουσης διαδοχην
δεδεγμενοι, εως ετρεψας, ευσεβως μεθαρμοσας, το της πλανης αδοξον εις ευδοξιαν.
τρεμω δε τουτων μνημονευσας των τοπων σιγηι παρελθειν ην εν αυτοις ειργασω
εναγχος ευσεβειαν· εσται γαρ ταχα και τοις μεθ' ημας η σιωπη ζημια. αλλ' εν
παρεκβασει με του σκοπου παλιν δραμειν θελοντα τον βιωφελη δρομον μη τις
παρεργως του λογου τον ιππεα σπευσοι κατασχειν ταις αφωνοις ηνιαις. ην μεν
νοτου πνευσαντος εις τουναντιον παλινδρομουντα συντονως τα ρευματα, και νυξ
αφεγγης και βρασαντα κυματα διπλην αναγκην της ζαλης ειργαζετο. συ δε,
κρατιστε, την αυπνον εσπεραν ειθισμενως ετεμνες, ειπερ εσπεραν καλειν προσηκει
την δι' υμων ημεραν. φωνη δ' απωθεν οξεων θρηνηματων τας σας κατεβροντησεν
ευσεβεις φρενας· εκ κυματων γαρ δυστυχως ωθουμενη ολκας προσεσκιρτησε
πετραιωι παγωι, πολλη δε παφλαζουσα ρευματων βοη τον ηχον υψωσασα ταις
πετραις ολον εξω τον αφρον αγριως ανεπτυε, και προσραγεντα τοις λιθοις τα
κυματα εκ των βιαιων ωσπερ αντικρουσματων σπινθηρας εξεπεμπον υγρας ουσιας·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

και προς τοσαυτην ηλθον οι πλωται βιαν ως μηδεν ειναι των νεκρουμενων πλεον·
νεκρους γαρ αυτους εν βραχει τεθαμμενους εσχηματιζε της αναγκης ο τροπος. αλλ'
ευθυς ελπις και παρ' ελπιδα φθασας ελαμψας αυτοις εν θαλαττηι φωσφορος, το φως
προδεικνυς ηλιου γλυκυ πλεον· ο μεν γαρ οιδεν εκπυρουν τα σωματα, συ δε
δροσιζεις ευσεβως τας καρδιας. και δη προς αυτην εκδραμων την ολκαδα, καμνων
εφειλκου παντας εις προθυμιαν ερυθριωντας δεσποτου πονουμενου εν τηι τοσαυτηι
των καλων αυτουργιαι. και των ταχυδρομων γαρ ευθυς ολκαδων το πληθος εις εν
ευτονως συνετρεχε, και πας εν οπλοις εστρατευμενος τοτε ριψας το τοξον και παρεις
την ασπιδα προς τας ενυγρους συμπλοκας ωπλιζετο. καυτους δε τους τεμοντας
ευνοιας λογωι των τεκνοποιων οργανων τα σπερματα εις ταυτο συντρεχοντας ην
οραν τοτε τμηθεντας ουδεν την φυσιν την αρρενα. ουτως εκαστος συμμετασχειν εκ
μερους των σων ιδρωτων ηδεως ηπειγετο· ομως απαντες σοι προσηγον την χαριν·
υμιν δε παν το πραχθεν εσπουδαζετο, οπως ο παντων μισθος εις την αιτιαν και την
αφορμην συνδραμοι του πραγματος. οι μεν γαρ ωθουν εκ θαλαττιων λιθων ριζωθεν
ωσπερ εξ αναγκης το σκαφος, οι ναυτικοι δε τοις αποσχοινοις τονοις λαβοντες
ειλκον, ως ενην, την ολκαδα, εως κατισχυσαντες ειλκυσαν μολις την ναυν πεσουσαν
εν σαγηνηι των λιθων.
ω συμπαθες φρονημα και ψυχης τονος και φροντις αρκεσασα τοις ολοις μια·
παλιν μεριμναις και παλιν κατα ζαλης μαχην συναπτεις· ουδε γαρ θαλαττιας
κινδυνος ορμης, ουδε της γης η ζαλη τηι σηι παρεσχεν εγκοπην προθυμιαι· αλλ' ως
σοφος τις εν κυβερνησει ζαλης χειμωνος αυρας ηγριωμενας βλεπων τοτε πλεον
δεικνυσι την ευτεχνιαν, και τωι λογισμωι τας τρικυμιας φθασας τεμνει το ρευμα της
ζαλης ανατρεχων κενοι τε πυκνως την βιαν του πνευματος, ουτω κρατησας του βιου
τους αυχενας, χειμωνος οντος και ταραχης <των> πραγματων, φθανων εκαστην
συμφορων τρικυμιαν πηι μεν διατεμνεις, πηι δε την βιαν κενοις, πηι δε προς υψος
ευσεβως ανατρεχων γης και θαλαττης τον σαλον κατεσβεσας. ιδων δε ταυτα και
στεναξας ο Φθονος πολλην γαρ εγνω ζημιαν πεπονθεναιβλεπων τοσουτους εν
βραχει σεσωσμενους, πληττει τον ακρον του ποδος σου δακτυλον, εαυτον, ως εοικε,
μορφωσας λιθωι· θερμη δ' ανηκοντιζεν αιματος χυσις βαπτουσα την γην και καλουσα
μαρτυρα· εχρην γαρ υμιν εις αμειωτον χαριν της ευσεβειας προσμενειν τα στιγματα.
αλλ' ως εκεινο της αναγκης το σκαφος και των τοσουτων κυματων αφηρπασας, την
κοσμικην απασαν ουτως ολκαδα σωζοι δι' υμων μεχρι παντος εκ ζαλης ο πανταχου
σκεπων σε του Θεου Λογος. 2 ∆ημοσθενες, προελθε συν παρρησιαι· λογοι κρατουσι·
μη ταραττου νυν φοβωι· Φιλιππος ου παρεστιν, αλλ' ο δεσποτης· κινδυνος ουδεις,
και σιωπην ει παθοις, κοινως απαντων και καλως ηττημενων. παλινδρομειν δε των
λογων ηπειγμενων προς τους απ' αρχης αυθις ιπταμαι δρομους. ου γαρ παρεσχες
εγκοπην ταις ολκασιν εως διελθων την οδον των ρευματων αυταις επεστης ταις
καλουμεναις Πυλαις, ελθων απροσδοκητος ημεροδρομος. εντευθεν, ωσπερ βλυσμα
πηγαιου πορου κινουμενον μεν εκ φλεβων των εν βαθει ομου συνηπται και τα
ρειθρα συλλεγει, εν ταις νομαις δε ποικιλως μεριζεται, ουτως ανοιξας του λογισμου
τας φλεβας τηι ποικιληι σου και σοφηι διαιρεσει σαυτον μεριζεις ταις νομαις των
πραγματων. τις γαρ στρατηγος; <ο> βασιλευς προ των ολων. τις εκδιδαξηι ταξιαρχιας
νομους; παντες προς υμας ευθετως απεβλεπον. τις των δεοντων ασφαλης
βουληφορος; παλιν προς υμας η ροπη των ομματων. ως ευ κρατουσα συν Θεωι
μοναρχια· ου γαρ πολυπροσωπος ην αναρχια, αλλα κρατουσα συν Θεωι μοναρχια, η
παντα θαλπει και διευθυνει λογωι και τας ατακτους εκτροπας ανατρεπει· ουτω γαρ
ουδεν ως αταξιας νοσος ερπουσα δακνει και δαπαναι την ουσιαν και των εν αυτηι
καιριων καθαπτεται. αλλ' ει θελησω των λογων τα ποικιλα και τας διαφορας
ιστορειν των φροντιδων, οσας προθυμως ανθ' ολων υφιστασο, διττης αμαρτων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

ελπιδος κριθησομαι ως μηδε ταυτα τωι λογωι περιγραφων μηδε προβαινων και λεγων
τα καιρια. συ τας οδους μεν ειργασω στρατηγιας, τριβους δε τας σας τακτικην
ευτεχνιαν· σοι και τραπεζα και τροφη και πωματα τοξοις παρεσκευαστο και ταις
ασπισι. ψιλος δε σου πας πρακτικος τις ην λογος ρυθμος τε πασης και κανων
ευβουλιας. στρατον γαρ ευρων το πριν εκ ραθυμιας [...]
αταξιας γεμοντας,
ημελημενους, θαττον κατορθοις και λογοις και σχημασι, τυπων, διαιρων, δεικνυων,
υπογραφων ως παιδαγωγος των ενοπλων γραμματων. ω νους διαρκης Ὠκεανον
μιμουμενος, κυκλων τε την γην και το παν περιτρεχων, και παντας αρδων και
μενων πεπλησμενος. οσας μεν ουν μετηλθες εν βραχει χρονωι αλλας επ' αλλαις
φροντιδων τρικυμιας, πραττων, μεριμνων, ευτρεπιζων, προγραφων, οπως το πληθος
του στρατου συναρμοσηις εις πολλα της γης εσκεδασμενον μερη δεος γαρ ην ου
φαυλον, ωστε μη φθασας τα διαιρεθεντα του στρατου σου ταγματα σχισηι παρελθων
εν μεσοις ο βαρβαροςκαι πως τα πυκνα πολλακις βουλευματα μη συνδραμοντα του
σκοπου ταις ελπισι γνωμαις υπεστηριζες ακριβεστεραις, εκων παρησω· και γαρ
αυτος, δεσποτα,
τοσαυτα πραττων λανθανειν ετεχνασω, οπως το κοινον μη
μετασχοι του πονου. ομως συνηλθον, ωσπερ εξ ορους τινος πολλας εχοντος εξοχας
τε και θεσεις κρουνοι ρεοντες τωι πολυσχιδει πορωι εις ταυτο συντρεχουσιν εκ των
σχισματων. εμοι δε θαυμα προσφορως επηρχετο πως των λογισμων των τοσουτων η
χυσις τωι σωι λογισμωι σωφρονως εταττετο· πλην, ως εοικε, δραστικος Θεου Λογος
τουτοις επιστας ου μονον τους αυχενας εκαμψε παντων, αλλ' ομου και καρδιας.
επει δε τοις σοις προσδραμοντες ιχνεσιν απαντες, ωσπερ εκ μιας συμφωνιας, το σον
θεοστηρικτον υμνησαν κρατος, και των τροπαιων τους κομωντας αυχενας προς γην
εκλιναν ως μεταρσιους φλογας, οι συντεθεντες ευτροχωι ποικιλματι κηρυκες εισι
τακτικων κινηματων πορρωθεν εγγυς τοις ολοις ορωμενοι, κοινον δε παντες
εκτενως ευεργετην ανηγορευον και κρατουντα δεσποτην, το φρικτον αυτος του
θεογραφου τυπου λαβων απεικονισμα συντομως εφης· «εμοι μεν υμας ως αδελφους
η σχεσις και της βασιλειας ο τροπος συνηρμοσεν· εξουσιαν γαρ ου τοσουτον εν φοβωι
οσον προλαμπειν εν ποθωι θεσπιζομεν· νομος γαρ ημιν ταις απανθρωποις βιαις, ας η
τυραννις τοις νομοις ανθωπλισεν, αντεισαγειν νυν την φιλανθρωπον βιαν, και ταις
τοσαυταις αντιταξαι την μιαν, η ταις αναγκαις ταις ανεγκλητοις αει τους ευ
τεθεντας εκβιαζεται νομους. εγω μεν ουτω και τροπωι και σχηματι· ουτος δε κοινος
και βασιλευς και δεσποτης και των καθ' ημας ηγεμων στρατευματων, μεθ' ου
στρατηγειν εστιν ασφαλεστερον, δι' ου το νικαν εστιν ευσεβεστερον· εφ' ωι πεποιθως
και τα νυν αφιγμενος ως εις αφ' υμων προς πονους οπλιζομαι. πρεπει γαρ ημας, ως
εκεινου πλασματα, χωρειν κατ' εχθρων προσκυνουντων κτισματα, οι τας τραπεζας
τας αμικτους αιματων λυθροις εμιξαν αιματων μιαιφονοις· οι τας αδεκτους των
παθων εκκλησιας εν ηδοναις χραινουσιν εμπαθεσταταις· οι την φυτουργηθεισαν
αμπελον Λογωι ξιφει θελουσιν εξορυξαι βαρβαρωι· δι' ους ο ∆αβιδ ενθεως εφθεγξατο
μακαριος ειπων ος τα τεκνα Περσιδος πετραις προσαντεκρουσεν ηδαφισμενα.»
ουτως απαντας αυτος εκ ραθυμιας λογωι μετεσκευαζες εις προθυμιαν· ουτω
στρατηγον πανταχου και δεσποτην Θεον προταττων ασφαλιζηι το κρατος. και δη
παρευθυς την υπερθεσιν φθασας καινων απαρχηι του στρατου γυμνασματων.
ποθος δε μοι τις ενθαδε προσηρχετο ιδειν τα τερπνα της μαχης προαυλια
φοβου τε χωρις ιστορησαι τον φοβον· ομως δε φρικτην των αγωνων ο τροπος και
την δοκησιν εισαγων προσηρχετο. ταξις γαρ ην ενοπλος ηκριβωμενη, σαλπιγγες
ενθα και φαλαγγες ασπιδων, αιχμαι, φαρετραι και βελη και φασγανα, και δεινος
εσκευαστο θωρακων κλονος εκ των σιδηρων συμπλακεις υφασματων εν οις
επαυγαζουσα λαμπας ηλιου ταις ανταμοιβαις ωσπερ αντιλαμψεσι στιλβωσιν
εξεπεμπεν αστραπηφορον. επει δε συνταγεντες ως εναντιοι εσφιγξαν αυτων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

ασφαλως τα ταγματα, ωφθη τα τειχη των ενοπλων κτισματων, και συρραγεντων
των στρατευματων ολων ξιφος μεν ασπις και ξιφη τας ασπιδας ωθουν βιαιοις
πανταχου συγκρουσμασι, και με<σ>τα πολλων αιματων τα φασγανα ο σχηματισμος
της μαχης εδεικνυε, και παντα φρικτα, και φοβος και συγχυσις, και προς φονους
συννευσις αιματων διχα. δειξαι γαρ αυτοις εμφρονως ηπιστασο προ της αναγκης
της αναγκης τους <τρ>οπους, οπως εκαστος της ακινδυνου σφαγης λαβων αφορμας
ασφαλεστερος μενοι. λεγειν μεν ουν εκαστα και το ποικιλον εκεινο καινουργημα
της τεχνης γραφειν εξασθενει μου της ατολμου καρδιας ο νους εναυλωι τωι φοβωι
κλονουμενος. αλλ' ωσπερ εις αμπωτιν εκ τινος βιας προσω το ρευμα συντονως
ωθουμενον, ουτως εκεινα του στρατου τα κυματα τωι σωι λογωι τρεχοντι
συγκινουμενα η προς το σον προσωπον η τουναντιον αντιπροσωπωι τωι ταχει
μετηρχετο. και προς τοσουτον ουκ απωκνησας κλονον, αλλ' ειλκες αυτον και
μεθειλκες τους τονους, εταττες, αντεταττες, ενθα τωι λογωι της σης ροπης το νευμα
συμμετεστραφη. πως προς τοσουτο πληθος ηρμοσω μονος; και πως γενη τοσαυτα
και πολυτροπων ηθων διαφορας και φρενων διαστασεις του σου λογου κρουοντος
ευρυθμωι τονωι, ουχ ωσπερ αλλος μυθικος τα θηρια, προς αυτον ειλκες, αλλα προς
γνωμην μιαν, γλωττων τοσουτων συγχυσεις μεθαρμοσας; πλην ουκ απεικος του
παναγιου Πνευματος και νυν ενεργησαντος, ουχι πυρφορωι γλωττων διαιρεσει τε και
θεωριαι, γλωττηι δε τηι σηι την καταλληλον χαριν σταξαντος αυτου και παλιν του
Πνευματος· ουτως απαντας τους πριν ημελημενους θαττον διδαξας ειχες
ηυτρεπισμενους. εγω δε και προμαντις ουκ ων, δεσποτα, φθασας προεξηγγειλα τωι
πρωτωι λογωι ως ουδεν ημελησας, αλλα και γραφων τοις σοις στρατηγοις πανταχου
το συμφερον ημαρτες ουδεν, ειπερ εν δεοντι γε το σοι παρασταν ευθεως συνεδραμεν.
εδειξεν ημας ουδαμως εψευσμενους η πρακτικη σου των φρενων ευβουλια.
εντευθεν ημας ου ταραττουσιν φοβοι, ου φροντιδες χαυνουσι την προθυμιαν, ου
συμφοραι δακνουσιν, ου θλιβει κοπος· ερως γαρ ημας ευσεβης περιτρεχων εις τας
αναγκας και περιστασεις πλεον νευρων συνισται τους τονους του σαρκιου. ως ουν
σοφιστης τοις ιατρικοις λογοις πειραν συναψας ουκ αφηκε την νοσον κρυπτως
υποσμυχουσαν εις βαθος βλαβης, αλλ' ευθυς εξεκοψε τωι ξιφει τεμων, η καυστικως
εφλεξεν η καθαρσιωι τας ενδον αυτης εκκαθαιρων αιτιας ελευθεροι το σωμα
δυσκολου παθους, ουτω το σωμα του στρατευματος τοτε ευρων κακωθεν εκ
φιλοβλαβους νοσου επεσχες αυτους της κακης απληστιας λογωι καθαρας τας ορεξεις
της βλαβης. κρατειν γαρ εγνως ραιστα των εναντιων εν ευσεβειαι τον στρατον σου
ρυθμισας.
εντευθεν υμιν ευθυς επτερωμενη νικη προσηλθε Περσικων
σκυλευματων προ της μαχης φερουσα νικητηρια.
επει γαρ ειχες ουδεν ημελημενον, αλλ' εξεπεμπες εκδρομας ευσυνθετους
ιππεις επ' αγραν πανταχου ταχυδρομους· παρηισαν οι φεροντες εν βραχει χρονωι ουκ
ευκαταφρονητα θηριων γενη, αλλ' εξεχοντα και κρατουντα τωι θρασει και πολλακις
βλαψαντα την παροικιαν. αλλ' ουδε ταυτα, καιπερ οντα θηρια, του σου παρηκας μη
μετασχειν ημερου. ομως τα πολλα νυν αφεις προειλομην το πληθος αυτων εξ ενος
διαγραφειν. παρην τις αρχιφυλος ευτολμου γενους το των Σαρακηνων ταγμα των
πολυτριχων αγων συν αυτωι και περισκοπων οπως λαθων επελθοι τωι στρατωι σου
προς βλαβην. πλην ως απληστωι συμμαχων στρατηγιαι κλεψαι θελησας αυτος
αντεκλεπτετο, και τοις ποσιν σου τοις πανημεροις ταχος τον πριν στρατηγον
εισαγουσι δεσμιον. ως δε προσηχθη τωι κρατει σου, δεσποτα, ο την πολυστενακτον
αιχμαλωσιαν λαβων εκεινος εις νομην ελευθεραν, ο δυστυχησας ευτυχως, ει δει
λεγειν σοι γαρ προσελθων ανταμειβει την τυχην, ριπτει τα δεσμα, τας δε συμφορας
ολας ετρεψεν ευθυς εις χαραν μεθαρμοσας. πολλην δε θαττον την εναλλαγην
βλεπων αντιστροφην εκρινε την σωτηριαν, παλιν στρατηγειν ελπισας ο δεσμιος.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

ουτως ο νους σου ποικιλως οπλιζεται και τοις λογισμοις πολλακις στρατευεται,
φειδοι δε μαλλον η ξιφει κεχρημενος και τους απιστους βαρβαρους εφελκεται. και
ταυτα μεν σοι σωφρονως επραττετο· τωι δε στρατηγωι της πλανης ταναντια, ος εργον
ειχεν οργανων και κυμβαλων ασεμνον ηχον και γυναικων εκτοπον ορχησιν εις
γυμνωσιν ηρεθισμενων. συ δε, στρατηγε της σοφης πανοπλιας, ψαλμοις ετερπου
μυστικων εξ οργανων τον θειον ηχον εντιθεις τηι καρδιαι, ειχες δε σεμνα παρθενων
σκιρτηματα των σων λογισμων τας απορνους ελπιδας. εκεινος ειχε την σεληνην
ελπιδα, του σου δε θαττον προσβαλοντος ηλιου εκλειψιν αυτος οξεως υφιστατο. το
πυρ εκεινος ειχε προσκυνουμενον, υψουμενον δε συ, κρατιστε, το ξυλον. τουτου δε
δηλον ως προς υψος ηρμενου το Περσικον πυρ εις ματην ανηπτετο. επει γαρ εις
χειμωνα προς το Ποντιον κλιμα διατριψας συντομως ο βαρβαρος τας εισβολας
κατεσχε της οδου φθασας, ο δε στρατος σου δυσχερεις τας εισβασεις απαξ
προληφθεις ειχε τας προς ηλιον, αντιστροφην ενταυθα συντομωτατην και
σχηματισμον επαινετης πλαστουργιας εξευρες, ω κρατιστε, τοις μεν βαρβαροις
δειξας προσωπον εκδρομης εψευσμενης, θηγων δε τον νουν ωστε και την αιτιαν [...]
<! ! ! ! !> τον σον, ως ευμηχανως στραφεις εκεινοις τας οδους υφαρπασηις. του
δυσσεβους δε θαττον ηπατημενου τριβοις τε λοξαις και παρεκτετραμμεναις ως προς
το σον προσωπον εξωρμηκοτος, αντιστρεφεις συ διπροσωπωι σχηματι και πρωτος
ευθυς ευρεθης ο δευτερος· ουτω νομιζων ευτυχως προεκτρεχειν εκ σου σκελισθεις
δυστυχως υποστρεφει. ουτω στρατηγων και σοφην πλαστουργιαν μονος κατορθοις
και σοφην υποκρισιν· και τουτο μαλλον του σκοπου το ποικιλον τους βαρβαρους
ενηκεν εις ραθυμιαν. ου γαρ τις ουτως αγριως θυμουμενον αντιστροφωι παρηλθε
θηριον δρομωι, ουδ' αλλος ιππους ηνιοχων τας ηνιας λοξας προδεικνυς ορθιως
παρερχεται, ως συ κρατησας του στρατου τας ηνιας υποτρεχων παρηλθες εξ
αντιστροφου, και τον παραβατην παραβαλων πλασμωι ξενωι προ της μαχης αφηκας
εις αντισταδην. εκτης δε λοιπον εκδραμουσης ημερας, τα των εαυτου συμφορων
μηνυματα απροσδοκητων ειχεν εξ ακουσματων. πολλη δε φροντις των φρενων
κλονουμενων κατειχεν αυτον, και λογισμων συγχυσεις τον νουν επεγνοφωσαν
εσκοτισμενον. ου γαρ τι μικρον εστιν αλλα καιριον ει και τι μικρον ο στρατος
παρεκτρεχει, πολλων μεταξυ δυσχερων κινουμενων τοις αλλοφυλοις εικοτως
στρατευμασι.
λιμου γαρ αυτοις και φθορας πολυτροπου και των αδηλων εις βλαβην
εγκρυμματων και των αριστων εις μαχην προλημματων εντευθεν ην κινδυνος· αλλ'
ετι πλεον εδακνεν αυτους το βλεπειν τον ηλιον, ον προσκυνουσιν ως θεον της
Περσιδος, εν τηι παραταξει της μαχης εναντιον. Ξερξην μεν ουν λεγουσι λυσσωδει
τροπωι μιξαι θελοντα τας διεστωσας φυσεις υδωρ πετρωσαι και θαλαττωσαι χθονα.
και μοι δοκει τις ουτος ευηθεστατος, ος ταις ατακτοις μεταβολαις τας ουσιας τρεπειν
νομιζων συγχυσεις ειργαζετο, ος εκφοβησαι τους Λακωνας ηρμενος, ως
θαυματουργος των εναντιωσεων, χερσοι τα ρειθρα, ρευματοι δε τους λιθους, κυκων
τε παντα και στρεφων καντιστρεφων ετικτεν ουκ εκπληξιν αλλ' εμπληξιαν· ος των
τεθεντων και πεπηγμενων ορων ανθοροθετησαι τας βασεις ηπειγετο· ος προς
τοσαυτην ηλθεν εκτροπην οτι το σεπτον αυτωι και φιλον και πατριον υδωρ
εμαστιγωσεν, ουκ εχων οθεν την λυτταν αυτου την αναιττουσαν σβεσοι. και ταυτα
ποιας αυτον ωθουσης βιας; υδωρ οπως τεμνοιτο χερσαιωι δρομωι και γη περωιτο τωι
θαλαττιωι πορωι, οπως γε θαττον ευκολωτεραν τοτε οδον διελθων τους εναντιους
φθασοι· πονου δε σμικρου ραιδιου τε πραγματος πονους τοσουτους εις ματην
ηλλαξατο. συ δε, κρατιστε, μη ταραξας τας φυσεις, μηδ' αυ σαλευσας τους
πεπηγμενους ορους, βαινων αμοχθως και βαδιζων ηρεμα τους σους παρηλθες
ευχερως εναντιους. ουδεις δε λοιπον ευπορος τωι βαρβαρωι εν ταις μεριμναις της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

αναγκης ην πορος, αλλ' εξ αποριας εις ταπεινωσιν τοτε τον ογκον αντεστρεψε της
επαρσεως. πηι μεν γαρ αυτον ηρεθισμενη τοτε γνωμη κατειχε, και κατοπιν του σου
κρατους παλινδρομειν επειθεν εις αναρροπον, αλλ' ευλαβειτο του σκοπου ταναντια
βλεπων αδηλους πανταχου τας εκβασεις· πηι δ' εξ αναγκης τας Κιλικιας εισοδους και
την δυσαντη και κατεστενωμενην κρημνοις τε και φαραγξι της οδου θεσιν
ανατρεχειν ωρμησεν· αλλα κανθαδε ανατροπη κατειχε την γνωμην παλιν. της
Ἀρμενιας γαρ αυτον η διεξοδος εδακνε, μηπως ενθεν εισβαλων φθασηις και πασαν
αρδην συνταραξηις Περσιδα. και πολλα λυττων τοις νοθοις βουλευμασι λογισμον
ειχεν ουδαμου βεβηκοτα, αλλ' ωσπερ ευκυλιστος αστατος λιθος επειγεται μεν προς
καταρροπον βαθος, εις δ' αντερεισμα προσβαλων ανετραπη, ουτως ολισθησαντα των
βουλευματων τα πολλα τουδε του λιθου κυλισματα ταις αστατουσαις εκφοραις
ωθουμενα γνωμαις ανετρεποντο ταις εναντιαις. ομως υπηχθη και κατοπιν κυνος
δικην σειραις δεθεντος εξ αναγκης ειλκετο. εικηι δε μοχθων και ματην πονουμενος
διπλους δρομους ηλαυνεν εις οδον μιαν. αλλ' ως ετοιμοις και προησφαλισμεναις
ταις τακτικαις σου προσβαλων ευτεχνιαις ανευρον αυτωι την μαχην ηπιστατο,
κλοπην μεριμναι και παρεσκευαζετο λαβειν συνεργον του σκοπου την ευφρονην·
προς γαρ επελευσεις λοιπον ευτρεπιζετο ζητων αφεγγη καιρον εις τα κλεμματα. επει
δε τον φωστηρα τον μεθ' ημεραν την νυκτα παμφαινοντα παμφαη βλεπων ελεγχον
ειχε της κλοπης την λαμπαδα, και την σεληνην λοιπον ως εναντιαν την πριν
σεβαστην ειχε δυσσεβουμενην· και που καθ' αυτον δυσφορων επηυξατο ο βαρβαρος
νους μη προς αυξησιν τρεχειν ληγειν δε μαλλον την θεον της Περσιδος. 3 Ἔκλειψιν
εσχεν η θεος της Περσιδος, εκλειψιν εσχε και λογωι και πραγματι. οιμαι δε, χαιρει
Περσικης βλαβης χαριν φθινουσα και ληγουσα και μειουμενη· αει γαρ αυτοις
μαλλον εκλειπειν θελει ηπερ προλαμπειν δυσσεβως τιμωμενη. ημας δε λαμπας
ηλιου του δεσποτου θαλπουσα και νυν εξαναπτει τους λογους, και Φοιβος ημιν
ευσεβης προερχεται παντας καθαιρων εκ καθαρσιου λογου· του Λοξιου δε τους
ορους βδελυττεται τα στρεβλα φευγων της πλανης αινιγματα. ηδη δε πολλων εν
μεσωι κινουμενων τρεις πενταριθμοι λοιπον ησαν ημεραι εν αις απαυστως εις
αγωνας εκτρεχων προς τας παραταξεις τον στρατον συνεκροτεις. ο βαρβαρος δε και
γενει και τωι τροπωι ουκ ειχε του νου παντελως τας ηνιας· και πολλακις γαρ την
μαχην υπεσχετο και προς τοσαυτην ηλθεν αισχυνην, οτι καθ' ημεραν σοι προσβαλων
ανετραπη, ατολμα τολμων και τρεχων υποστροφα. ορη μεν ουν κατειχεν ως αι
δορκαδες, ᾤκει τε πετρας ωσπερ οι πτωκες φοβωι.
ουκ ασκοπον δε χρημα της πονηριας, και τουτο πραττων ευθεως ηλισκετο·
εις δυσβατους γαρ προσκατετρεχεν τοπους, οπως αφορμην εις υπερθεσιν λαβοι της
σης ετοιμων των στρατευματων μαχης. αυτος δε προς γην ευθετως ηπλωμενην τον
σον στρατον προσηγες ηυτρεπισμενον, και που σκοπησας εξ ορους ο βαρβαρος την
καλλιτεχνον και σοφην στρατηγιαν, και την τοσαυτην εκπλαγεις ευταξιαν επηξεν
αυτου συν φοβωι τα ταγματα και τοις λιθοις εμεινε συλλιθουμενος. ουκ εστι ταυτα
προς χαριν κεχρωσμενα· απλοι δε παντως της αληθειας λογοι, ους ει σιωπησαιμεν,
αι πετραι ταχα φωνας απορρηξουσι των πεπραγμενων. επει δε πολλην εξ εθους
υπερθεσιν του βαρβαρου παρειχεν η δειλανδρια δειλος γαρ ων κατολμος, ανδρειος
μονον εν τηι δοκησει της μαχης εφαινετο· τας <δε> παραταξεις ειχε μη κινουμενας·
ουτω γαρ ησαν ιστορημεναι μονον ως ζωγραφουσιν οι γραφεις τας εικονας,
κανταυθα τολμαις της Ἀλεξανδρου πλεον, κρατιστε, γνωμης, αλλα κινδυνου διχα.
ουχ ωσπερ εις κινδυνον ου θελων τρεχειν αλλα σφαληναι μη θελων αβουλιαι·
ευβουλιαις γαρ ο στρατηγος ασφαλης, αλλ' ουχι τολμαις εστιν ασφαλεστερος. και
δη μεταξυ των στρατευματων τοτε σκηνην επηξας, ευχερεις προς την μαχην διδους
αφορμας· και το δειπνον εν μεσωι ετοιμον ην σοι σχηματισμωι και μονωι· ο νους γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

υμων ουκ εδεσματων ποθον αλλ' εις το συζειν ειχε την απληστιαν. ουτως εκεινων
ασφαλως κατεφρονεις υλας χορηγων και τοσαυτας και ξενας, οπως δι' αυτων
εξαναψηις την μαχην· ουτως ερεθιζων τον κακουργον, ως κυνα, εσπευδες αυτον εις
πολεμον υφαρπασαι. αλλ' ουκ επειθες τουτον εκτρεχειν ολως, ουτε προτολμων
ουτε παιζων την μαχην· τηι γαρ δοκησει τηι παρημελημενηι η ση καταφρονησις, ως
οιμαι, πλεον τους βαρβαρους εβαλλεν εις αγωνιαν. εντευθεν ουδεις ευχερως
μετηρχετο η των καθ' αυτον εξεπηδα ταγματων· παντες γαρ ησαν ωσπερ
εστηλωμενοι· σκηνης δε της σης η ξενη θεωρια τοις βαρβαροις μεν φραγμος
αντεκτιζετο, τειχος δε τοις σοις οικεταις καθιστατο. μιαν γαρ η τρεχουσα πανταχου
δικη τοις αλλοφυλοις ου παρηκεν ημεραν, αλλ' εξεχοντα βαρβαρων σκηνωματα
επιπτον αρδην. συμπλοκη γαρ πολλακις τωι πλησιαζειν εκ μερους εγινετο· ομως
εκαστον των αριστεων τοτε μονος παρεσκευαζες εις προθυμιαν, αει προπηδων
ευσθενως εν ταις μαχαις και τοξον ελκων και προτεινων ασπιδα και παντα πραττων
ανθ' ολων προ των ολων, δι' ων εκαστος ευθυς ηρεθιζετο κινδυνον ευρειν μαλλον η
του δεσποτου πονουντος ουτω μη μετασχειν του πονου. και πας τις ων ατολμος εις
υμας βλεπων τον νουν μετεσκευαζεν εις ευτολμιαν· φερειν γαρ οιδεν εργον εις
ευπραξιαν, οτε προ παντων δεσποτης οπλιζεται. και που τις ειπε προσλαλων τωι
συμμαχωι· «φευ της αναγκης· ο βασιλευς και δεσποτης ως εις αφ' ημων προς μαχην
οπλιζεται και νυν σιδηρους αντι πορφυρας χιτων σφιγγει τα νωτα και βαρει τον
αυχενα, κονις δε πολλη συμπλακεισα τηι κομηι μορφην τοσαυτης συγκαλυπτει
τερψεως· τον καυστικον δε τουτον ηλιον στεγει ιδρωτι θερμωι πανταχου
βεβρεγμενος ον εξ αναγκης των μελων εσφιγμενων πονος βιαιος εκφερει του
σωματος.» ως ειπεν, εστεναξεν εκ βαθους μεγα και συγκατερρει τωι λογωι τα δακρυα.
ο δε προς αυτον ευθυς αντεφθεγξατο· «αλλ' ου τοσουτον την εμην πληττει φρενα το
δυσπαθουντα νυν οραν τον δεσποτην, οσον με ποιει τουτο θαυμαζειν, οτι προς τας
αναγκας ηδεως επειγεται, και τερψιν ειναι τους πονους λογιζεται. κρατων γαρ
αιχμην ωραΐζεται πλεον ηπερ κρατων τα σκηπτρα της εξουσιας· φερει δε ταυτην
ευμαρως την ασπιδα ηδιστα μαλλον, ως βλεπω, του στεμματος· και πριν δι' ημας
τους φονους κατασβεσας παλιν δι' ημας προς φονους οπλιζεται. και νυν
μελαμπεδιλον εκτεινων ποδα τοις μη πρεπουσιν εστιν ευπρεπεστερος και τοις
πενιχροις τιμιωτερος μενει· βαψαι γαρ αυτον τηι ξενηι βαφηι θελει ποιων ερυθρον
Περσικων εξ αιματων. ποιας λιθωδεις ου μαλαττει καρδιας; ποιας ατολμους ου
παροξυνει φρενας; πειθει τε ραιστα παντα κινδυνον φερειν, ος ουτε μητρος τηι
φιλοστοργωι φυσει ουτ' αυ τοσουτον τοις τεκνοις ανθελκεται οσον προς ημας
εκπυρουται τηι σχεσει.» ταυτα προσειπων και στεναξας οργιλον συν τωι στεναγμωι
τους φονους ειργαζετο. τουτοις, κρατιστε, και συνησθην εικοτως καλως φρονουσι,
και συνηλγησα πλεον τηι ταυτοτητι συγχυθεις των δακρυων· και την χαραν γαρ
πολλακις χαρα τρεφει και δακρυσιν τις εξεγειρει δακρυα· ημιν μεν ουτως ην αλυπα
δακρυα.
πλην ου προσηκει συγκαλυψαι τωι λογωι το Περσικον καλυμμα της
πανουργιας.
οιδεν γαρ αυτους η διδασκαλος πλανη και συμμαχουντας δεικνυειν
αγνωμονας· το συντροφον γαρ της κακουργιας εθος αει παρ' αυτοις εις νομον
μεθισταται. ερω δε πασαν του σκοπου την αιτιαν· και γαρ τις αυτων εις τον
εμπροσθεν χρονον προσαυτομολησας τωι στρατωι σου βαρβαρος ομως δε Περσης (και
το παν διαγραφω) εδοξεν ειναι πιστος εξ απιστιας και λοιπον ημιν συμμαχειν
ηπειγμενος, εν τωι στρατωι σου προσφορως εταττετο. ηδη δε τουτωι τετταρων τε και
δεκα υπηρχε κυκλος ημερων πληρουμενων, οτε προς αυτους δυστυχως τους
βαρβαρους παλινδρομησας αστατοις βαδισμασι ριψασπις ωσπερ ευρεθη το δευτερον·
ουκ ασκοπως δε τουτο πραττων εσφαλη. οι γαρ φθασαντες της ατολμιας χρονοι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

επειθον αυτον ως παλιν τα Περσιδος επικρατησει της μαχης στρατευματα. αλλ'
ουδεν αυτον ωφελησαν εν μεσωι τα λοξα ταυτα του δολου βουλευματα. της καρδιας
γαρ αστατως κινουμενης συναστατουσας ειχε και τας ελπιδας· εναντιας δε πανταχου
τας εκβασεις, και τοις λογισμοις ειχε συμπλανωμενας. την γαρ κρατουσαν
συμφοραν των βαρβαρων και την εν αυτοις εκπλαγεις ατολμιαν βλεπων τε πικρας
ελπιδας παρ' ελπιδα, παλιν προς ημας αντανηρχετο δρομωι, και μη φυλαξας τον
λογον, τον σον λογον ετοιμον ευρων, οξεως εσυζετο· ουτως απαντας και τρεχοντας
προσδεχηι και μη τρεχοντας εις το συζειν εκδεχηι. εκεινος ημιν πασαν ηκριβωμενως
των βαρβαρων εξειπε την ατολμιαν, και που συν αυτοις τοις λογοις επηυξατο ουτω
δια τελους τους εναντιους βλεπειν ως εισιν αρτι παντες επτοημενοι. ο βαρβαρος δε
πανταχου κλονουμενος δεινον τι τολμαν εκ βιας βουλευεται· οιδεν γαρ ως τα πολλα
και περιστασις τα δεινα τικτειν εκ δεους βουλευματα. και δη κατ' αυτον της
αναγκης τον χρονον, ωραν φυλαξας, ως εδοξεν, ευθετον, οτε προκυψας εκ βαθους
εωσφορος προεισι λαμπρος αγγελος της ημερας, εις τρεις μεν ισται τον στρατον
διαιρεσεις αντιπροσωπα τωι δοκειν τα ταγματα ταις σαις φαλαγξι συν δολωι
ποιουμενος, την εκλογην δε του στρατου συναρμοσας εκρυψεν αυτους των
φαραγγων εν μεσωι, οπως εκεινων εκραγεντων εκ βαθους απροσδοκητως και παρ'
ελπιδας φοβωι μερος τι των σων συνταραξηι ταγματων. των γαρ φθασαντων της
ατολμιας χρονων ειθισμενη τις ελπις αυτον ηπατα, ως ειπερ εν τι σου στρατου λυθηι
μερος, τροπης ολισθος εις το παν διαδραμοι. αλλ' ουκ ανευτρεπιστος ανθωπλιζετο
της σης ετοιμοτητος η στρατηγια. πριν η γαρ η νυξ την μεσην τομην λαβοι, παντας
μεν αυτου τους κεκρυμμενους δολους ταις σαις μεριμναις εξ εθους ηπιστασο, ταξας
δε θειως τον στρατον και ρυθμισας προς την μαχην εξηγες αυτος, ηνικα το φως
ανισχων τους εναντιους παλιν ο σεπτος αυτοις εσκοτιζεν ηλιος. και δη προπεμπεις
ευαριθμητον μερος του σου στρατου, κρατιστε, τουτους οπλισας ου τοις οπλοις
τοσουτον ως ευβουλιαις. επει γαρ εξηλαυνον ωσπερ εις μαχην, τον πλαστον αυθις
σχηματιζονται φοβον εψευσμενως φευγοντες. οι δε βαρβαροι, της εκλογης εκεινο το
στερρον νεφος, εκ των αδηλων εκπεσοντες αυλακων ηλαυνον αυτους τωι δοκειν
πεφευγοτας. αυτος δε τουτοις αντεπεξαγεις ταχος τους σους αριστους, και παρ'
ελπιδας τοτε απροσδοκητωι προσραγεντες συντασει τα νωτα τοις σοις οικεταις
απεστρεφον.
ω νους διαρκης και τομωτατη φυσις και πυρ λογισμων εν βαθει διατρεχον·
ομως το πυρ μεν και μελαινει και φλεγει, ο σος δε νους, κρατιστε, λευκαινει το παν
θαλπει τε παντας τηι πυρωσει μη φλεγων. ο βαρβαρος δε τον κεκρυμμενον δολον
ευρων εαυτωι βοθρον εκ τουναντιου, ολους προπηδαν τοις τραπεισι συμμαχους εκ
των εαυτου ταγματων επετρεπεν· επει δε καυτους ειδεν επτοημενους και συντομως
πιπτοντας ασχετωι φοβωι, πρωτον μεν αυτου δυσσεβει τους προστατας και θαττον
ητιμωσε τους τιμωμενους υδωρ κενωσας και το πυρ κατασβεσας. καπνου δε πολλας
συγχυσεις ποιουμενος κλεπτει το φευγειν και σχεδιαζει τον γνοφον, και νυκτα ποιει
καινοτομων την ημεραν· ευρων τε κρημνους και στενας διεξοδους λοξας τε πετρων
εξοχας και δυσβατους, ωθει καλυψας τωι γνοφωι τα ταγματα και τας εκεινων
δυστυχεις συνοικιας προς ακρον υψος και καταρροπον βαθος. εντευθεν αυτοις
συμφορων πολυτροπων συμπτωματων τε και φονων και κλασματων κινδυνος
ηυτρεπιστο συντριβης γεμων. και που τις αυτων εξ αναγκης ηυξατο ελθειν καθ'
αυτου συντομωτερον ξιφος· αλλος δε νωτοις ιππικοις εφιζανων μετεωρος ηρθη τηι
βιαι του σφιγματος· πολλοις δε τειχος τας καμηλειους τοτε πλευρας κατεσκευαζεν η
περιστασις· κρημνους τε παντες αγριων αιγων δικην φυγης ανεξιχνευον
εκπηδηματα. η ση δε πασα του στρατου συνοικια βλεποντες ευφραινοντο τηι θειαι
κρισει τα της παραδοξου θαυματα στρατηγιας· βολη γαρ ουκ ην επτερωμενου βελους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

εν τηι μεταξυ των στρατων διαστασει, και πας τις ημων ευκολως απεβλεπε προς τας
επαλξεις των φαραγγων τας νοθους, εν αις το πληθος εκχυθεντων βαρβαρων
πυκνως ενεστρεφοντο μη κινουμενοι. αλλ' οι μεν ησαν εν τοσαυτηι φροντιδων ζαληι
διαρρεοντες ως τα κυματα, α ταις εαυτων εκδρομαις ωθουμενα τα μεν προς υψος εκ
βαθους ανερχεται, τα δε προπιπτει και παλιν κοιλαινεται· ουτως εκεινων των
ατακτων ταγματων εν τοις ανυδροις κυματουμενων λιθοις, τα μεν προς υψος εκ
βαθους ανηρχετο, τα δε προς αυτα των κατω τα τερματα πιπτοντα πυκνας συγχυσεις
ειργαζετο.
ουτως εκαστος αφρονως εδυστυχει, ο δε προπιπτων ην επιφθονος
μονον· πας γαρ παρ' αυτοις ευτυχης εκρινετο ος προς το θνηισκειν ευρεθη
τομωτερος. ημιν δε πασα και γαληνη και χαρις, τερψις δε μαλλον η φοβος
προσηρχετο· και πας προς υψος τωι Θεωι των κτισματων τας χειρας εξετεινε συν τηι
καρδιαι και τωι στρατηγωι συντονως επηυχετο. παντες γαρ οι πριν μηδε Περσικην
κονιν ιδειν στεγοντες ουδε τας σκηνας τοτε καθειλον, αλλ' εκαστος ην ειχε σκεπην
ουτως αφηκεν ωσπερ ην πεπηγμενη· τους βαρβαρους δε παντας εκλονει φοβος,
εντευθεν ουτε φορτον εκ κτηνους τοτε καθειλεν ουδεις, ουτε μην την γαστερα
τροφης ανεπληρωσεν, ουτε τις γονυ κλινας ελαφρους τους πονους ειργαζετο, αλλ'
εις παρεξοδους τε και πλανωμενας τριβους εαυτους εμβαλοντες εν φοβωι εκριναν
ειναι την φυγην σωτηριαν.
ουτω τα πολλα και ξενα γνωρισματα προς τους
φθασαντας αντιμετρησας χρονους θειαν απηκριβωσε την στρατηγιαν. τις γαρ το
Περσων δυσμαχωτατον γενος ηλπιζε δουναι νωτα Ῥωμαιων ξιφει; τις εν τοσαυταις
συμφορων τρικυμιαις ηλπιζεν ευρειν και γαληνην εν μεσωι; τις εν τοσαυτηι των
αναγκαιων σπανει τροφης μετασχειν τας πολεις επειθετο, ει μη δι' υμων τους
αλαστορας παλιν εκ της καθ' ημας γειτονος παροικιας μακραν ο παντων ηλασε
Ζυγοστατης; αλλ' ως τοσαυτηι συγχυσει μεμιγμενοι απειπον ηδη την μαχην οι
βαρβαροι, συ μεν, κρατιστεκαι γαρ ηθελες μενειν των σων λογισμων προς πονους
πυρουμενων, πολλας αφορμας ευλογους ανεπλασω θελων συνειναι τωι στρατωι και
συντρεχειν· επει δε καυτα τα προς εσπεραν γενη ασπονδον ειχεν εξ εθους υποψιαν,
αυθις τε καινων φροντιδων κινουμενων της σης εχρηιζεν η Πολις παρουσιας, ο δε
στρατος σου τουτο πραττειν εις δεον εδειτο πολλα και θελων και δακρυων και τηι
Πολει γαρ συμπαθειν ηπειγετο και σου στερεισθαι ζημιαν ωριζετο, πειθει το λοιπον·
ου γαρ ουτως ευκολως λαβειν τι τερπνον αλλος ευτρεπιζεται, ως θαττον αυτος
ευτρεπιζηι προς πονους. οιος δε πιστος αρχιποιμενος τροπος εκ των πονηρων
αρπαγων τε θηριων κυκλωθεν αυτου προσβλεπων το ποιμνιον αμηχανει μεν πηι
τραπηι προς την μαχην, ομως δε καμνει πανταχου διατρεχων, ει πως παρ' αυτων
αρπασοι το ποιμνιον, ουτω το πιστον της λογικης ποιμνης γενος αμηχανεις μεν
προσβλεπων εκαστοτε εκ των απιστων θηριων κυκλουμενον, ομως δε καμνεις και
περιτρεχεις αει εκειθεν ενθεν πανταχου πονουμενος, βαλλων, διωκων, εκτρεχων,
υποστρεφων, ει πως εαυτον αντιλυτρον εισαγων ελευθερωσεις αιματων το
ποιμνιον.
οθεν τυπωσας παντα σωφρονι τροπωι
και τωι στρατηγωι τον στρατον
συναρμοσας και τωι Θεωι δους τας επ' αυτοις ελπιδας, παλιν προς αυτην την Πολιν
σου συντονως τοσαυτα πραξας και κατορθωσας τρεχεις. ου γαρ μονηρεις τους
αγωνας της μαχης, ψυχην δε την σην συγκατωρθωσας πλεον· αυτος γαρ ημιν
εξαριθμων πολλακις του σου βιου το μετρον, ετρανους οτι «βιους χρονον τοσουτον
εν ραθυμιαι εζησα ταυτας τωι Θεωι τας ημερας». και τουτο δηλον· ουδε γαρ
καλυμματι ψευδους προσηκει την αληθειαν σκεπειν. νυν γαρ τα Περσων της πλανης
μυστηρια γυμνα προεισιν· αρτι της κεκρυμμενης υδρας παρ' αυτοις η πολυκεφαλος
πλανη ενα προτεινειν αξιοι τον αυχενα, ον νυν βλεποντες εις αγαν θαυμαζομεν
Ἡρακλεος τυχοντα και σεσωσμενον. οιμαι δε, καυτον αιχμαλωτον εν ταχει οψει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

δεθεντα τον δρακοντα Χοσροην· ει μη λαβοι τις της δικης υπουργιαν ως ειπερ υμιν
εκδοθηι, τας αξιας λαθοι παρελθων εν βραχει τιμωριας. και μοι λογισμων πολλακις
κινουμενων αυτος κατ' εμαυτον συλλαβων εφην ταδε· ει τας εν αστροις ο
Πτολεμαιος εκβασεις και προς το μελλον ειχεν ηκριβωμενας, πως ου προεξηγγειλεν
οιον η φυσις επ' εσχατων μελλει σε φωσφορον βλεπειν; αλλ' ειπερ ην εκεινος
εικοτως αρα της γης υπερβαινοντα τους ορους βλεπων, υμνει σε μαλλον τοις
μεταρσιοις λογοις· της εκδρομης δε, και πλεον των αστερων, εν σοι τα πολλα
προσβλεπων κινηματα, την σην αεικινητον υμνησε φρενα, αλλον νεουργηθεντα τοις
κατω πολον τον νουν τον εν σοι τωι ξενωι μαθων λογωι. ταυτα, στρατηγε των σοφων
βουλευματων, εν ταις ακανθαις της μαχης πεπλεγμενα ευρων τα θεια των πονων
των σων ροδα, ανθη τε πολλα ψυχικων αρωματων των σων λογισμων συναγαγων
τα σπερματα, σοι τονδε πλεκτον στεφανον εξ ακηρατου λειμωνος αρτι της αληθειας
φερω. ομως δε μικρωι και βραδυδρομωι σκαφει την σην θαλατταν εκπεραν
ειθισμενος ημαρτον ουδεν μη διαπλευσας ολην· ορος γαρ εις απειρον ουχ οριζεται.
αλλ', ω Στρατηγε των ανω και των κατω τωι γαρ λογωι σου πας υφισταται λογος και
παντα τωι σωι συντρεχει θεληματι· συ την αβυσσον ασφαλιζηι τωι κρατει, ποιεις δε την
γην εν μεσωι μεταρσιον· τους ουρανους δε παντας αψιδος δικην τωι σωι κατειλεις, ως
θελεις, προσταγματι· σοι πασα δουλη των ορωμενων φυσις και των υπερ νουν πασα
συνδουλος κτισις, αυτος, κρατιστε των ολων παντοκρατορ και των καθ' ημας
πραγματων διαιρετα και γαρ διαιρεις πασιν, ως θελεις, μονος τας σας ενεργεις των
χαρισματων δοσεις, τας εις σε συμπληρωσον ημων ελπιδας· εν σοι γαρ ουκ ενεστιν
ελλιπης χαρις· ιθυνον αυτος τον σον, ως επιστασαι, υποστρατηγον παντα πραττειν,
ως θελεις· ποιησον αυτον πιστον ασπιδηφορον των ευσεβων σου πανταχου
προσταγματων. συ δειξον αυτον τοις εναντιοις φοβον, και πας τις αλλοφυλος εις
αιμα τρεχων τουτωι προκαμψει συν τρομωι τον αυχενα· ποιησον αυτωι των
φθασαντων πταισματων ιδρωτας, ους εσταξεν, εις καθαρσιον· λαβοι κατ' εχθρων
διττα νικητηρια, στησοι τροπαια και παθων και βαρβαρων· πληρωσον αυτον, ως
επιστασαι μονος, της εις σε θερμοτητος, ως τον Ἠλιαν, ος εκπυρωσας προς σε νουν
και καρδιαν πυρι προς υψος εικοτως ηρπαζετο· και δειξον αυτον πασι Μωσεα νεον
εν τηι κατ' εχθρων ευσεβει πανοπλιαι τον σταυρον εκτεινοντα των χειρων πλεον,
Μωσην εκεινον ος βατον και πυρ βλεπων την σην απηκριβωσεν εν βατωι φλογα και
την βατον μενουσαν ου πεφλεγμενην· Μωσην ος ωφθη σαρκι σοι μονωι μονος και
σαρκικηι σε προ<σ>βλεπει θεωριαι ταχα προδεικνυς και Θεον σαρκουμενον·
καντευθεν, οιμαι, συλλαλει σοι και τοτε, ωι συλλαλειν εμελλε και σαρκουμενωι.
τοιουτον αυτον και τροπαιουχον μεγαν και σον στρατηγον, ως θελεις, διαπλασον.
συνευλογησον τωι σπορει τα σπερματα και δος το θειον τουδε του σπορου γενος
κρατειν τα Ῥωμης εις τελος γεωργια. τυπωσον αυτοις πατρικων μορφωματων τας
ευπροσωπους ως αληθως εικονας, οπως εσοιντο πατρος εικονισματα, κατοπτρα
πιστα πατρικων γνωρισματων, τον νουν τελειοι, τους τροπους ελευθεροι, πραεις το
πνευμα, συμπαθεις την καρδιαν, ημιν προσηνεις και κατ' εχθρων οργιλοι, εχθρων
σεβοντων τους θεους τους προσφατους, χειρας νεμοντες ευσεβως ηπλωμενας,
εσταλμενας δε προς το λημμα της πλανης, ποδας προς αιμα μηδαμως κινουμενους,
εις δ' αυ το συζειν πανταχου ταχυδρομους. φυλαξον αυτων τας νοητας εισοδους και
δυσβατους ποιησον αυτας τωι φθονωι, ος τηι καθ' ημας αντιπιπτων ουσιαι ειδους μεν
εστι και γενους αλλοτριος, ολως δε μηδεν εις υποστασιν φερων δακνειν νομιζει την
ολων υποστασιν, φιλους διαιρων και μεριζων την σχεσιν, εχθραις αδελφων τους
αδελφους συμπλεκων και την αδελφην εκτρεφων υποκρισιν. ως Σκυλλα και
Χαρυβδις ηγριωμενη εν τηι θαλαττηι του βιου περιτρεχει, και τοις οδουσιν ουκ
Ὀδυσσεως μονον, πασης δε σαρκος αγριως καθαπτεται.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

φυλαττε, Χριστε, του βασιλεως <τους> κλαδους εκ της τοσαυτης του φθονου
κακουργιας, φρουρησον αυτους τηι μετ' ειρηνης σκεπηι μνημην εχοντας πατρικων
διδαγματων, μνημην διαρκη, καιγε και πλειστης οτε χρηιζουσιν αυτης εις δεον τα
πραγματα.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12


