In sanctum pascha
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΛΟΓΟΣ ΕΙΣ ΤΟ ΑΓΙΟΝ ΠΑΣΧΑ
Οι πενητες των ανθρωπων φιλεορτοι δε και προθυμωι τηι ψυχηι και γαυρωι τωι
σχηματι τας πανηγυρεις κατασπαζομενοι, καν οικοθεν εαυτοις μη επαρκωσιν εις την
σπουδαζομενην φαιδροτητα, παρα των οικειων και γνωριμων πασαν πολυτε λειαν
συνερανιζομενοι ανενδεεις εαυτους εις την προκειμενην χρειαν παρασκευαζουσιν.
οπερ δοκω μοι προς την παρουσαν ημεραν πασχειν εγω· ουδεν γαρ εχων
μεγαλοπρεπες εν ταις προκειμεναις ευφημιαις παρ' εμαυτου συντελειν προς την
ιεραν ωιδην, ην αρτιως ᾔσαμεν, καταφευξομαι. εκειθεν δε ταις αφορμαις χρησαμενος
αποτισω το χρεος τηι γραφικηι λεξει προσυφηνας και τα εμα, ει τινα αρα και τυγχανει
παρα τωι πενητι δουλωι της εις τον δεσποτην ευχαριστιας εγκωμια. ελεγε τοινυν
αρτιως ο ∆αβιδ και ημεις μετ' εκεινου· Αινειτε τον κυριον παντα τα εθνη, επαινεσατε
αυτον παντες οι λαοι. παντα τον εξ Ἀδαμ ανθρωπον προς τον υμνον καλει μηδενα
9.246 καταλιμπανων εξω της κλησεως, αλλα τους εσπεριους, τους ευους, τους παρ'
εκατερα, ει τις της αρκτου γειτων και της μεσημβριας ενοικος, ομου παντας
δημαγωγει τωι ψαλμωι. και αλλαχου μεν απο μερους τισι των ανθρωπων
προσδιαλεγε ται η τους οσιους καλων η τους παιδας προς υμνον εγειρων, επι δε του
παροντος εθνη και λαους τωι ψαλτηριωι συναγει. οταν γαρ κατα τον αποστολον
παρελθηι το σχημα του κοσμου τουτου, βασιλευς δε και θεος επιφανηι πασιν Χριστος
πασαν ψυχην απιστον πληροφορησας και γλωσσαν βλασφημον χαλινωσας, στησηι δε
Ἑλληνων την ματαιοτητα και Ἰουδαιων την πλανην και των αιρεσεων την
αδαμαστον γλωσσαλγιαν, τοτε δη, τοτε παντα τα εθνη και οι απ' αιωνος λαοι
υποκυψαν τες αμαχον την προσκυνησιν αναπεμψουσι και θαυμαστη τις εσται
συμφωνια δοξολογιας των μεν οσιων συνηθως υμνουντων των δε ασεβων εξ
αναγκης ικετευοντων· και τοτε αληθως ο επινικιος υμνος συμφωνως παρα παντων
ᾀσθησεται και των κρατηθεντων και των νικησαντων· τοτε και ο της ταραχης
υπαιτιος, ο την του δεσποτου φαντασθεις αξιαν μαστιγιας οικετης οφθησεται πασι
παρ' αγγελων προς την τιμωριαν συρομενος και παντες οι της εκεινου κακιας
υπηρεται και συνεργοι ταις πρεπουσαις κολασεσι και δικαιαις υποβληθησονται, εις
δε φανησεται βασιλευς και κριτης κοινος δεσποτης παρα παντων ομολογουμενος,
ησυχια δε εσται κατεσταλμενη, ωσπερ οταν αρχοντος επι βηματος καθημενου ο μεν
κηρυξ υποσημαινηι την σιωπην, οι λαοι δε και οψιν και ακοην συντειναντες την της
δημηγοριας ακροασιν 9.247 αναμενωσιν. δια τουτο Αινειτε τον κυριον παντα τα
εθνη, επαινεσατε αυτον παντες οι λαοι. αινεσατε ως δυνατον, επαινεσατε ως
φιλανθρωπον, οτι πεσοντας και νεκρους οντας αυθις εζωοποιησε και το πονεσαν
σκευος ανενεωσατο παλιν και την εν τοις ταφοις των λειψανων αηδιαν εις ζωιον
αφθαρτον φιλανθρωπως εμορφωσε και ψυχην την προ [τεσσαρων] χιλιαδων ετων
καταλιπουσαν το σωμα ως εκ μακρας αποδη μιας εις <την> ιδιαν οικιαν επανηγαγεν
ουδεν απο χρονου και ληθης ξενιζομενην προς το ιδιον οργανον, αλλα θαττον επ'
αυτο χωρουσαν η ορνις επι την καλιαν την οικειαν καθιπταται. Ειπωμεν γαρ τα
οικεια της εορτης, ινα ακολουθως και προσφυως τοις πραγμασιν εορτασωμεν· το γαρ
ανοικειον και αλλοτριον προς τωι μηδεν ωφελειν ατακτον εστι και αλλοκοτον ουκ
εν τοις περι θρησκειας και ευσεβειας λογοις μονον, αλλα και επι των εξωθεν και της
του κοσμου σοφιας.
Tις γαρ ουτως ανοητος και υπεργελοιος ρητωρ, ως κληθεις εις φαιδροτητα
γαμου αποστηναι μεν των αρμοδιων λογων και γλαφυρων συνευπαθουντων ταις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

της πανηγυρεως χαρισι, γοερα δε μελη θρηνειν και τα εκ τραγωιδιας κακα των
πασταδων κατολοφυρεσθαι, η το εμπαλιν επιταχθεις ενι των τετελευτηκοτων τα
νενομισμενα τελειν επιλαθεσθαι μεν του παθους, φαιδρυνεσθαι δε προς τον
κατηφειας γεμοντα συλλογον; ει δε εν τοις εγκοσμιοις καλον η ταξις και επιστημη,
πολλωι δηπου πλεον εν τοις μεγαλοις και ουρανιοις αρμοδιω τερον. Χριστος τοινυν
ανεστη σημερον ο θεος, ο απαθης, ο 9.248 αθανατος (και μικρον επισχες ο εθνικος
παρεις τον προπετη γελωτα, μεχρις αν παντων ακουσηις), ου προς αναγκην παθων
ουδε την εξ ουρανων καθοδον βιασθεις ουδε την αναστασιν ως απροσδοκητον
ευεργεσιαν παρ' ελπιδας ευρων, αλλ' ειδως παντων των πραγματων το τελος και
ουτω την αρχην ποιησαμενος. εχων εν οφθαλμοις της θεοτητος των προκει μενων
την γνωσιν και πριν εξ ουρανων κατελθειν βλεπων και των εθνων την ταραχην και
του Ἰσραηλ την σκληροτητα και Πιλατον προκαθημενον και Καιαφαν εαυτωι την
εσθητα περισπαρασσοντα και τον στασιωδη δημον φλεγμαινοντα και Ἰουδαν
προδιδοντα και Πετρον υπερμαχομενον και μετ' ολιγον εαυτον τηι αναστασει εις
δοξαν αφθαρσιας μεταμορφου μενον και παν το μελλον εχων υπογεγραμμενον τηι
γνωσει ουκ ανεβαλετο την εις τον ανθρωπον χαριν ουδε υπερεθετο την οικονομιαν,
αλλ' ωσπερ οι τον ασθενη παρα χαραδρας συρομενον βλεποντες ειδοτες, ως εστι και
τωι βορβορωι του χειμαρρου ενειληθηναι και της πληγης ανασχεσθαι των λιθων των
συνωθουμενων παρα του υδατος, ομως δια το συμπαθες το περι τον κινδυνευοντα
ουκ οκνουσι την εισοδον, ουτω και ο φιλανθρωπος ημων σωτηρ εθελοντης
υβριστικα και ατιμα κατεδεξατο, ινα τον εξ απατης απολλυμενον σωσηι. κατηλθεν
εις τον βιον, επειδη προηιδει και την ανοδον ενδοξον, αποθανειν τωι ανθρωπινωι
εαυτου συνεχωρησεν, επειδη και την εγερσιν προεγινωσκεν· ου γαρ ως εις των
κοινων ανθρωπων ριψοκινδυνως ετολμα τηι αδηλιαι του μελλοντος επιτρεπων την
εκβασιν, αλλ' ως θεος ωικονομει το προκειμενον επι ρητωι και εγνωσμενωι τωι τελει.
9.249
Αυτη τοινυν η ημερα, ην εποιησεν ο κυριος, αγαλλιασωμεθα και
ευφρανθωμεν εν αυτηι· μη μεθαις και κωμοις, μη χοροις και παροινιαις, αλλα ταις
θεοειδεσιν εννοιαις. σημερον απασαν την οικουμενην εστιν ιδειν ως μιαν οικιαν εις
συμφω νιαν ενος † πραγματος συναχθεισαν και παντος αμελησασαν του κατα
συνηθειαν πραγματος, μετασκευασθεισαν δε ενι συνθηματι εις την σπουδην της
ευχης. αι λεωφοροι τους οδοιπορους ουκ εχουσιν, η θαλασσα σημερον ναυτων και
πλωτηρων ερημος, ο γεωργος την σκαπανην και το αροτρον ριψας εις το του
εορταζοντος σχημα εκαλλωπισατο, αι καπηλειαι της εμποριας σχολαζουσιν, αι
οχλησεις ελυθησαν ως χειμων επιφανεντος εαρος, θορυβοι και ταραχαι και ζαλαι
του βιου τηι ειρηνηι της εορτης υπεξεστησαν, ο πενης ως πλουσιος καλλωπιζεται, ο
πλουσιος της συνηθειας περιφανεστερος δεικνυται, ο πρεσβυτης ως νεος τρεχει προς
την μετουσιαν της ευφροσυνης, ο ασθενης και την νοσον βιαζεται, το παιδιον τηι
εξαλλαγηι της εσθητος αισθητως εορταζει, επειδη νοητως ουδεπω δυναται, η
παρθενος υπερ γανυται την ψυχην, οτι της ιδιας ελπιδος λαμπραν και ουτω
τιμωμενην την υπομνησιν βλεπει, η εγγαμος ολωι τωι πληρω ματι της οικιας
εορταζουσα χαιρει· νυν γαρ αυτηι και ο συνοικος και οι παιδες και οι οικεται και
παντες εφεστιοι αγαλλονται. και ωσπερ το σμηνος των μελισσων το νεον και
αρτιτοκον πρωτον της καταδυσεως η των καλαθισκων προς τον αερα και το φως
εξιπταμενον αθρουν ομου και συνημμενον
9.250 ενι κλαδωι δενδρου
προσπλασσεται, ουτως επι ταυτης της εορτης ολοκληρα τα γενη προς τας εστιας
συντρεχει. και αληθως τηι μιμησει προς την μελλουσαν ημεραν η παρουσα καλως
αναφερεται· αθροιστικαι γαρ ανθρωπων αμφοτεραι, εκεινη των καθολου, αυτη των
επι μερους. ινα δε το αλη θεστερον ειπωμεν, οσον εις φαιδροτητα φερει και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

ευθυμιαν, αυτη της προσδοκωμενης χαριεστερα, επειδη τοτε μεν επαναγκες και τους
οδυρομενους ορασθαι, ων αι αμαρτιαι αποκαλυπτονται, νυν δε ανεπιδεκτος των
σκυθρωπων εστιν η ευπαθεια· ο τε γαρ δικαιος ευφραινεται και ο το συνειδος μη
καθαρευων αναμενει την εκ της μετανοιας διορθωσιν και πασα λυπη επι της
παρουσης ημερας κοιμιζεται, ουδεις δε ουτω κατωδυνος, ως ανεσιν μη ευρεσθαι τηι
μεγαλοπρεπειαι της εορτης. νυν ο δεσμωτης λυεται, ο χρεωστης αφιεται, ο δουλος
ελευθερουται τωι αγαθωι και φιλανθρωπωι της εκκλη σιας κηρυγματι ου ραπιζομενος
ασχημονως κατα της παρειας και πληγηι της πληγης αφιεμενος ουδε ωσπερ εν πομπηι
τωι δημωι δεικνυμενος εφ' υψηλωι βηματι, υβριν δε εχων και ερυθριασμον την αρχην
της ελευθεριας, αλλ' ουτω κοσμιως αφιεμενος ως γινωσκεται. ευεργετειται και ο
μενων επι της δουλειας ετι· ει γαρ και πολλα και βαρεα τα αμαρτηματα παραιτησιν
υπερβαινοντα και συγγνωμην, αιδουμενος ο δεσποτης το της ημερας γαληνον και
φιλανθρωπον δεχεται τον απερριμμενον και εν τοις ατιμοις ορωμενον ως ο Φαραω
τον οινοχοον εκ του δεσμωτηριου· οιδε γαρ, ως κατα την προθεσμιαν της
αναστασεως, ης καθ' ομοιοτητα την παρουσαν τιμωμεν, χρηιζει και αυτος της
ανεξικακιας και της αγαθοτη τος του δεσποτου και δανειζων ενταυθα τον ελεον
προσδοκαι 9.251 την αποδοσιν εν καιρωι. ηκουσατε οι δεσποται, φυλαξατε τον λογον
ως αγαθον, μη διαβαλητε με παρα τοις δουλοις ως ψευδως την ημεραν
εγκωμιαζοντα, αφελετε την λυπην των θλιβομενων ψυχων ως ο κυριος των
σωματων την νεκρωσιν, μεταμορφωσατε τους ατιμους εις επιτιμιαν, τους
θλιβομενους εις χαραν, τους απαρρησιαστους εις παρρησιαν, εξαγαγετε της γωνιας
τους ριφεντας ως ταφων, επανθησατω το της εορτης καλλος ως ανθος τοις πασιν. ει
γαρ βασιλεως ανθρωπου γενεθλιος ημερα ανοιγει δεσμωτηριον η επινικιος εορτη,
Χριστος αναστας ουκ αφησει τους τεθλιμμενους; οι πτωχοι την υμετεραν τροφον
ασπασασθε, οι διερρυηκοτες και λελωβημενοι τα σωματα την ιωμενην υμων τας
συμφορας· δια γαρ την απο της αναστασεως ελπιδα και αρετη σπουδαζε ται και
κακια μισειται, επει αναστασεως ανηιρημενης εις παρα πασι κρατων ευρεθησεται
λογος· Φαγωμεν και πιωμεν, αυριον γαρ αποθνηισκομεν.
Προς ταυτην βλεπων ο αποστολος την ημεραν της ζωης της επικαιρου
καταφρονει, επιθυμει δε της μελλουσης, εξευτελιζων δε τα ορωμενα φησιν· Ει επι τηι
ζωηι ταυτηι ηλπικοτες εσμεν, ελεεινοτεροι παντων ανθρωπων εσμεν. δια ταυτην την
ημεραν κληρονομοι θεου ανθρωποι και συγκληρονομοι Χριστου. δια ταυτην την
ημεραν, οπερ οι σαρκοβοροι ορνιθες εφαγον προ χιλιων ενιαυτων μερος του
σωματος, ευρεθησεται μη λειπον, και οπερ κητη και κυνες και τα εναλια ζωια
κατεβοσκηθησαν, εγειρομενωι τωι ανθρωπωι συναναστησεται, και οπερ διεφλεξε πυρ
και σκωληξ εν ταφοις κατεδαπανησε και απλως παντα τα σωματα, οσα μετα την
γενεσιν ηφανισεν η φθορα, ανελλιπη και ακεραια αναδοθησεται 9.252 εκ της γης
και, ως Παυλος διδασκει, εν ριπηι οφθαλμου τελεσθησεται η αναστασις (ριπη δε
οφθαλμου επιμυσις βλεφαρων εστι)· και τουτου του ταχους ουκ αν ετερον οξυτερον
γενοιτο. συ δε ανθρωπικως και κατα την δυναμιν την σαυτου λογιζομενος ποσα
διαστηματα χρονων διαγραφεις εν τηι ψυχηι σου; πρωτον, ινα τα διασαπεντα των
οστεων και γεωθεντα εις την σκληροτητα και λειοτητα συμπαγηι, ενωθεντα δε εκ της
θρυψεως παλιν εις ρυθμον αρμονιας και την φυσικην συνελθηι συναφειαν· ειτα
επινοεις την των σαρκων περιπλασιν και νευρων αποτεταμενας συνδεσεις και
φλεβων και αρτηριων λεπτους οχετους υφηπλωμενους τωι δερματι, ψυχων δε
αμυθητον και αναριθμητον πληθος εκ τινων οικησεων απορρητων κινουμενον,
γνωριζουσαν δε εκαστην ως ιματιον εξαιρετον το ιδιον σωμα και τουτωι παλιν
ενοικουσαν οξεως, απλανη δε εχουσαν την διακρισιν κατα πληθους τοσουτου
ομοφυλων πνευματων. εννοησον γαρ τας απο Ἀδαμ ψυχας και τα απ' εκεινου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

σωματα πληθος τοσουτων οικιων λυθεισων και οικοδεσποτων εκ μακρας της
αποδημιας υποστρεφοντων, παντα δε παραδοξως τελουμενα· ουτε γαρ η οικια
ανακτιζομενη βραδυνει ουτε ο ενοικος πλαναται και θυραυλει ζητων, που τα ιδια
και εξαιρετα, ευθυς δε επ' αυτην χωρει ωσει περιστερα προς τον ιδιον πυργον, καν
πολλοι και συνεχεις περι τον αυτον τοπον ωσι δι' ομοιων σχηματων εκλαμποντες.
ποθεν παλιν η αναμνησις και ο αναλογισμος του προτερου βιου και εκαστης
πραξεως εννοια ουτως οξεως συναπαρτιζομενη τωι
9.253 ζυωι προ τοσουτων
αιωνων διαλυθεντι; καιτοιγε και εξ υπνου ανθρωπος ανεγερθεις βαρυτερου επ'
ολιγον αγνοει, οστις εστι και οπου διαγει, και των συνηθων επιλανθανεται, μεχρις
αν η εγρηγορσις την ναρκην αποσκεδασασα παλιν το μνημονικον και ενεργες
αναζωπυρησηι.
Ταυτα και τα τοιαυτα τους λογισμους των πολλων υπο τρεχοντα θαυματος
υπερβαλλοντος πληροι την διανοιαν, συνεισαγει δε την απιστιαν τωι θαυματι· επειδη
γαρ ο νους ουχ ευρισκει των απορουμενων και ζητουμενων την λυσιν ουδε δυναται
την εαυτου πολυπραγμοσυνην ευρεσει και καταληψει προσαναπαυσαι, χωρει προς
απιστιαν λοιπον εν τηι ασθενειαι των ιδιων λογισμων εκβαλλων και αθετων την των
πραγματων αληθειαν. μαλλον δε επειδη οδωι προβαινων ο λογος προς το συνεχως
λαλουμενον αφικετο ζητημα και της παρουσης εορτης η υποθεσις οικεια και
συγγενης, φερε μικρον εις αρχην πρεπουσαν αναγαγοντες το προκειμενον
πληροφοριαν εμποιησαι πειραθωμεν τοις προς τα φανερα κακως αμφιβαλλουσιν. Ὁ
των ολων δημιουργος θελησας κτισαι τον ανθρωπον ουχ ως ευκαταφρονητον ζωιον
αλλ' ως τιμιωτερον παντων εις το ειναι παρηγαγε και της υπ' ουρανον κτισεως
ανεδειξε βασιλεα. τουτο δε προελομενος και τοιουτον απαρτισας σοφον και θεοειδη
και πολληι κατακοσμησας τηι χαριτι αρα μετα γνωμης τοιαυτης εις το ειναι
παρηγαγεν, ινα γεννηθεις φθαρηι και τελειαν υποστηι την απωλειαν; αλλα ματαιος ο
σκοπος και σφοδρα γε αναξιον την τοιαυτην εννοιαν εις θεον αναφερειν· παιδιοις
γαρ ουτως απεικαζεται
9.254 οικοδομουσι σπουδηι και λυουσι ταχεως το
κατασκευασμα προς ουδεν περας ευχρηστον της διανοιας αυτων καταλη γουσης. παν
δε τουναντιον εδιδαχθημεν, οτι τον πρωτοπλαστον αθανατον εκτισεν, επισυμβασης
δε της παραβασεως και της αμαρτιας εις δικην του πλημμεληματος της αθανασιας
εστερησεν· ειτα η πηγη της αγαθοτητος υπερβλυζουσα την φιλανθρωπιαν και προς
το εργον επικλασθεισα των ιδιων χειρων σοφιαι και επιστημηι κατεκοσμησεν ους εις
την αρχαιαν [ημας] ευδοκησεν ανακαινισαι καταστασιν. Ταυτα και αληθη τυγχανει
και της περι θεου υποληψεως αξια· προσμαρτυρει γαρ αυτωι μετα της αγαθοτητος και
την δυναμιν. το δε απαθως εχειν και σκληρως προς τα αρχομενα τε και
ποιμαινομενα ουδε ανθρωπων εστι χρηστων και βελτιστων· ουτως ο ποιμην
βουλεται ερρωσθαι το ποιμνιον αυτωι και σχεδον υπαρχειν αθανατον και ο βουκολος
παντοδαπαις θεραπειαις αυξει τας βους και τας αιγας διδυμοτοκους υπαρχειν ο
αιπολος ευχεται και πας αγελαρχης απλως διαμενειν αυτωι και ευθηνεισθαι ποθει
την αγελην προς τι τελος ευχρηστον αφορων. τουτου δε ουτως εχοντος και εκ των
αρτιως ημιν ειρημενων δειχθεντος πρεπωδεστατον υπαρχειν τωι δημιουργωι και
τεχνιτηι του γενους ημων αναπλασαι το φθαρεν ποιημα προδηλον, ως οι τοις εξης
απειθουντες ουκ αλλοθεν ποθεν απομαχονται η δια το νομιζειν αδυνατον ειναι τωι
θεωι το τεθνηκος και διαλυθεν ανεγειραι. νεκρων αληθως και αναισθητων το
φρονημα το αδυνατον και αμηχανον επι θεου λογιζομενων και τα της ιδιας
ασθενειας επι την παντοδυναμον φεροντων μεγαλοπρε πειαν. ινα δε λογοις
ελεγκτικοις της ανοιας αυτων 9.255 καθικωμεθα, εκ των γεγονοτων και οντων
αποδειχθητω το μελλον και απιστουμενον· ηκουσας, οτι ο χους επλασθη και εγενετο
ανθρωπος, διδαξον ουν με, παρακαλω, ο παντα αξιων τηι σοφιαι τηι εαυτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

περιδρασσεσθαι, πως ο λεπτος χους ο εσκεδασμενος συνηχθη, πως η γη σαρξ εγενετο
και η αυτη υλη και οστεα εποιησε και δερμα και πιμελην και τριχας, πως μιας ουσης
της σαρκος διαφοροι αι ιδεαι των μελων και αι ποιοτητες και αφαι, πως ο πνευμων
απαλος την αφην, πελιδνος την χροαν, το ηπαρ στριφνον και ερυθρον, η καρδια
πεπιλημενη και σκληροτατον μοριον εν σαρκι, ο σπλην αραιος και μελας, ο επιπλους
λευκος και ως δικτυον αλιευτικον συμπεπλεγμενος παρα της φυσεως.
Σκεψωμεθα κακεινα, πως η πρωτη γυνη απο μικρου μερους της πλευρας
υπεστη ζωιον ολοκληρον ομοιον τωι τελειωι και πρωτωι και το μερος προς παντα
διηρκεσε και το ολιγον το παν συνεστησατο· η πλευρα εγενετο κεφαλη, χειρες και
ποδες, εγκατων σκολια και ποικιλη διαπλασις, σαρξ και τριχες, οφθαλμος και ρις και
στομα και παντα απλως, ινα μη μακραν απαγαγω τον λογον, παντα θαυμαστα και
παραδοξα ημιν τοις ολιγοις. προχειροι δε παρα θεωι της κατασκευης οι λογοι και
λιαν ομολογουμενοι· πως ουν σωφρονειν δοξουσιν οι την μεν μιαν πλευραν
συγχωρουντες γενεσθαι ανθρωπον, απο δε ολοκληρου της του ανθρωπου υλης
απιστουντες τον αυτον ανακτιζεσθαι; ουκ εστιν, ουκ εστιν επινοιαις ανθρωπικαις
θεου πολυπραγμονειν ενεργειας· ει γαρ παντα ην ημιν καταληπτα, ουκ αν κρειττων
ην ημων ο κρειττων. τι λεγω περι θεου; ουδε προς τα αλογα των ζυων επι τινων
δυναμεων 9.256 συγκρισιν τινα εχομεν, αλλα κακεινων απολειπομεθα. αυτικα
δρομωι μεν ημας υπερβαλλονται ιπποι και κυνες και αλλα πολλα, δυναμει δε
καμηλοι και ημιονοι, σημειωσει δε οδων οι ονοι και το της δορκαδος οξυωπον εν
ημετεροις οφθαλμοις ουχ ευρισκεται. διο ευγνωμονων και σωφρονουντων εστι
πιστευειν τοις παρα του θεου λεγομενοις, τους δε τροπους και τας αιτιας των
ενεργειων ως υπερβαινουσας μη απαιτειν, επει λεχθησεται ενι των πολυπραγμονων·
δειξον μοι τωι λογωι σου την των ορωμενων ουσιωσιν, ειπε ποιαι τεχνηι την
πολυμορφον ταυτην εργασιαν εδημιουργησεν. αν γαρ ταυτα εξευρηις, εικοτως
αμηχανεις και ασχαλλεις, διοτι την της παλιγγενεσιας μετακοσμησιν αγνοεις ο της
γενεσεως τον λογον ειδως. ει δε οναρ σοι εκεινα και φαντασια και πανταχο θεν η
επιγνωσις απορος, μη αγανακτει, ει τον λογον της κατασκευης αγνοων και την
διορθωσιν του φθαρεντος ου συνοραις, ο αυτος τεχνιτης εστι και της πρωτης κτισεως
και της δευτερας μετακοσμησεως. οιδεν οπως το ιδιον εργον διαλυσιν υπομειναν
συναρμοσει παλιν εις την αρχαιαν καταστασιν.
Ει σοφιας χρεια, η πηγη της σοφιας παρ' εκεινωι, ει δυναμεως, ου χρηιζει
συνεργου και συλληπτορος. ουτος εστιν ο κατα την φωνην του σοφωτατου
προφητου μετρησας τηι χειρι το υδωρ και τον μεγαν και απλετον ουρανον σπιθαμηι
και την γην δρακι. θεωρησον εικονας εναργεις σημασιας παρεχομενας της αρρητου
δυναμεως, απογνωσιν εμποιουσας τοις λογισμοις ημων του μηδεν δυνασθαι αξιον
της του θεου φυσεως φαντασθηναι. παντοδυναμος και εστι και λεγεται (ταχα γαρ ου
ζυγομαχησεις προς τουτο, αλλα δωσεις ως 9.257 συγκεχωρημενον κρατειν), τωι δε
παντα δυναμενωι ουδεν απορον η αμηχανον. εχεις πολλα της πιστεως ενεχυρα
αναγκαστικως σε συνελαυνοντα προς το συντιθεσθαι τοις παρ' ημων λεγομενοις·
πρωτον μεν πασαν την ποικιλην και πολυσυνθετον κτισιν βοωσαν παντος
κηρυγματος ευση μοτερον, οτι ο μεγας και σοφος τεχνιτης ο παντα τα βλεπο μενα
τεχνησαμενος· προς δε ταυτην προμηθης ων ο θεος και τα των απιστων ψυχαρια
πορρωθεν καθορων εργωι την των νεκρων εγερσιν εβεβαιωσεν πολλα σωματα των
τετελευ τηκοτων ψυχωσας. δια τουτο Λαζαρος τετραημερος νεκρος της θηκης
εξηλατο και της χηρας ο μονογενης απεδοθη τηι μητρι εκ της κλινης και της εκφορας
προς τους ζωντας αναλυθεις και αλλοι μυριοι, ους απαριθμεισθαι νυν οχληρον. τι
λεγω περι του θεου και σωτηρος, οποτε, ινα επι πλεον δυσωπηθωσιν οι
αμφιβαλλοντες, και τοις δουλοις αυτου τοις αποστολοις την του εγειρειν νεκρους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

εχαρισατο δυναμιν; εστιν ουν η αποδειξις εναργης, και δια τι οι φιλονεικοι πραγ
ματα ημιν παρεχετε ως αναποδεικτων λογων εξηγηταις; ως εις ηγερθη, ουτω και
δεκα, ως οι δεκα και τριακοσιοι, ως τριακοσιοι και οι πολλοι· ο γαρ ενος ανδριαντος
τε χνιτης εσται ραιδιως και μυριων δημιουργος. ουκ ειδετε τους μηχανικους, οπως
των μεγαλων και εξαισιων οικοδο μηματων εν ολιγωι κηρωι τας μορφας και τους
τυπους προαναπλαττουσι και ο εν τωι μικρωι λογος την αυτην εχει δυναμιν εν ταις
πολλαις και μεγαλαις κατασκευαις; μεγας ο ουρανος, τεχνικον του θεου
δημιουργημα· επειδη δε λογικον ζωιον ο θεος τον ανθρωπον εποιησεν, 9.258 ινα τηι
καταληψει των ποιηματων δοξασηι τον σοφον και ευμηχανον ποιητην, οψει το του
αστρονομου σφαιριον μικρον μεν, εν δε τηι χειρι κινουμενον του επιστημονος ουτως
ως <ο> ουρανος παρα του θεου. και το ελαχιστον κατασκευα σμα του μεγαλου
δημιουργηματος εικων γινεται και εν τοις μικροις ο λογος ερμηνευει τα υπερογκα
και τα την αισθησιν ημων υπερβαινοντα. ταυτα δε προς τι διηλθον; ινα γινωσκηις,
οτι καν ερωτησηις με, πως εσται των απ' αιωνος σωματων η αναστασις, αντακουσηι
ταχεως· πως ο τετραημερος ηγερθη Λαζαρος; προδηλον γαρ ως την επι τωι ενι
πληροφοριαν καν τοις πολλοις ομοιως ο σωφρονων παραδεξεται. θεον υποτιθε
μενος τον ποιουντα μηδεν ειπηις αδυνατον μηδε τηι σαυτου εννοιαι καταληπτην
νομισηις την του ακαταληπτου σοφιαν· ουτε γαρ εκεινωι τι απειρον και σοι τα του
απειρου ανεξε ρευνητα.
Ὀψομεθα δε τουτον τον λογον καλως, αν προς τοις ειρημε νοις και τον
τροπον της γενεσεως ημων δοκιμασωμεν, ου τον πρωτον και πρεσβυτατον εκεινον
τον παρα θεου, περι ου εν τοις εμπροσθεν ειρηται, αλλα τον μεχρι νυν ακολουθως
παρα της φυσεως εκτελουμενον· απορος γαρ ουτος και λογισμωι ανθρωπινωι
απροσιτος. πως γαρ το σπερμα ουσια ουσα υγρα και απλαστος και ανειδεος εις
κεφαλην πηγνυται και εις αντικνημια και πλευρας στερεουται και ποιει εγκεφα λον
απαλον και μανον και το περιεχον αυτον οστεον ουτω σκληρον και αντιτυπες και
την ποικιλην του ζυου κατασκευην, ινα συντομως ειπω και μη παρελκω
λεπτομερως επεξιων τοις καθ' εκαστα; ως ουν το σπερμα υπαρχον αμορφον εν
αρχαις εις σχημα τυπουται και εις ογκους αδρυνεται τηι απορρητωι του θεου
κατασκευαζομενον τεχνηι, ουτως ουδεν απεικος, 9.259 αλλα και πανυ ακολουθον,
την εν τοις ταφοις υλην την ποτε ουσαν εν ειδει αυθις εις την παλαιαν
ανακαινισθηναι διαπλασιν και παλιν γενεσθαι τον χουν ανθρωπον, ωσπερ δη και το
πρωτον εκειθεν εσχε την γενεσιν. Συγχωρησωμεν τωι θεωι δυνασθαι τοσουτον οσον
ο κεραμευς ισχυει. τι γαρ ουτος ποιει, λογισωμεθα· πηλον λαβων αμορφον εις
σκευος ειδοποιει και τουτο προς την ακτινα την ηλιακην προθεμενος ξηραινει και
στερεον απεργαζεται, εστι δε αμφορισκος η πιναξ η πιθος το πλαττομενον· αλλ'
εμπεσοντος τινος ατακτως και ανατρεψαντος συντριβεται καταπεσων και γινεται
αμορφωτος γη, ο δε τεχνιτης βουληθεις οξεως επανορθοι το συμβαν και παλιν
πηλον σχηματισας τηι τεχνηι ουδεν χειρον του ποτε οντος απεργαζεται το σκευος. και
ο μεν κεραμευς ουτως μικρον της του θεου δυναμεως κτισμα, ο δε θεος απιστειται
υπισχνουμενος ανακαινιζειν τον τεθνηκοτα. πολλης ταυτα της ανοιας εστιν.
Θεωρησωμεν και το του σιτου υποδειγμα, ωι Παυλος ο πανσοφος παιδευει τους
αφρονας λεγων· Ἄφρων συ, ο σπειρεις, <ου ζωοποιειται, εαν μη αποθανηι, και ο
σπειρεις,> ου το σωμα το γενησομενον σπειρεις, αλλα γυμνον κοκκον, ει τυχοι, σιτου
η τινος των λοιπων σπερματων, ο δε θεος διδωσιν αυτωι σωμα, καθως ηθελησεν.
ακριβως προσεχωμεν τηι γενεσει του σιτου, και ταχα τον περι ημων λογον διδαχθη
σομεθα. ο σιτος ριπτεται εις την γην, διασαπεις δε εν τηι νοτιδι και, ως αν ειποι τις,
τελευτησας αποληγει εις τινα γαλακτωδη ουσιαν, ητις παγεισα μικρον οξυ και
λευκον 9.260 γινεται κεντρον, αυξηθεισα δε οσον προκυψαι της γης εκ του λευκου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

προς το ηρεμα χλοαινομενον μεταβαλλεται, ειτα γινεται ποα και κομη των βωλων,
εφαπλωθεισα δε αυτοις και σκεδασθεισα μετριως πολυσχιδη κατωθεν υποτρε φει
την ριζαν τωι μελλοντι βαρει την υποβαθραν προευτρεπι ζουσα· και ωσπερ οι ιστοι
των πλοιων πλειστοις πανταχοθεν διατεινονται καλοις, ινα παγιοι μενωσιν
ισορροποις ταις ολκαις αντισπωμενοι, ουτως αι σχοινοειδεις αποφυσεις της ριζης
αντιλαβαι των ασταχυων γινονται και ερεισματα. επειδαν δε εις καλαμον ο σιτος
διαναστηι και προς το υψος επειγηται, γονασιν αυτον και κομβοις ο θεος υπερειδει
οιον οικιαν τινα συνδεσμοις ασφαλιζομενος δια την προσδοκωμενην της κομης
βαρυτητα. ειτα της ισχυος ετοιμασθεισης την καλυκα σχισας προαγει τον ασταχυν.
και παλιν εκει θαυματα κρειττονα· στοιχηδον γαρ ο σιτος αυτωι περιφυεται και των
κοκκων εκαστος εξαιρετον εχει την αποθηκην και τελευταιοι προβεβληνται οι
ανθερικες οξεις και λεπτοι, οπλα οιμαι κατα των σπερμολογων ορνιθων, ινα ταις
εκεινων ακμαις νυττομενοι τωι καρπωι μη λυμαινωνται. οραις, οσην εις κοκκος
διασαπεις θαυματουργιαν εχει και μονος πεσων μεθ' οσων εγειρεται· ανθρωπος δε
ουδεν προσλαμβανει πλεον, ο δε ειχεν, απολαμβανει, και δια τουτο της γεωργιας του
σιτου ο ημετερος ανακαινισμος ευκολωτερος αναφαινεται.
Ἐντευθεν μεταβηθι προς την εννοιαν των δενδρων, οπως ο χειμων αυτοις
καθ' εκαστον ετος αντι θανατου γινεται· απορρυεται γαρ η οπωρα και το φυλλον
πιπτει και ξηρα μενει τα ξυλα πασης χαριτος εστερημενα. επειδαν δε του εαρος ο
καιρος επιλαβοι, ανθος αυτοις χαριεστατον υπερφυεται και 9.261 μετα το ανθος
επιγινεται των φυλλων η σκεπη και τοτε ως ευειδες θεαμα ανθρωπων τε τας οψεις
εφελκεται και ορνιθων ωιδικων εργαστηρια γινεται τοις πεταλοις εγκαθη μενων και
θαυμαστη τις περι αυτα χαρις εκλαμπει, ωστε πολλοι και οικον αφηκαν χρυσωι
κεκοσμημενον και λιθωι τωι Θεσσαλωι και Λακωνι, τερπνην δε μαλλον εαυτοις
εθεντο την υπο δενδρα διαγωγην. διο και ο πατριαρχης Ἀβρααμ υπο δρυι την
σκηνην επηξατο ουκ οικιας παντως απορων, αλλα τηι σκεπηι των κλαδων
επαγαλλομενος. Ὁδηγει με προς συγκαταθεσιν του προκειμενου λογου και των
ερπετων η ζωη· νεκρουται γαρ εκεινων ωραι χειμωνος η ζωπυρος δυναμις και τον
χρονον των εξ μηνων εν τοις φωλεοις κατακειται παντελως ακινητα. επειδαν δε ο
τεταγ μενος ελθηι καιρος και βροντη κατηχησηι του κοσμου, ωσπερ τι συνθημα της
ζωης τον κτυπον δεχομενα οξεως αναπηδαι και δια μακρου του χρονου ενεργει τα
συνηθη. τις ο λογος ουτος; λεγετω μοι ο των πραξεων του θεου βασανιστης και
επιγνωμων και διδασκετω με, πως βροντηι μεν τους οφεις διεγειρεσθαι συγχωρει
νεκρους υπαρχοντας, ανθρωπους δε ου διδωσι ψυχουσθαι της του θεου σαλπιγγος εξ
ουρανων επηχουσης, καθως ο θειος λογος φησι· Σαλπισει γαρ και οι νεκροι
αναστησονται· και αλλαχου παλιν σαφεστερον· Και αποστελει τους αγγελους αυτου
μετα σαλπιγγος φωνης μεγαλης και επισυναξει τους εκλεκτους αυτου. Μη τοινυν
ταις αλλοιωσεσι και τοις ανακαινισμοις απιστωμεν· και γαρ φυτων και ζυων
διαφορων ο βιος και 9.262 αυτων γε των ανθρωπων ημας εκπαιδευει, ως ουδεν εν
ταυτοτητι των εν φθοραι και γενεσει, εν αλλοιωσει δε και τροπηι. και πρωτον γε ει
δοκει την εν ταις ηλικιαις ημων μεταβολην καταμαθωμεν· το παιδιον το υπομαζιον
οιον εστι γνωριζομεν. ολιγου χρονου παρελθοντος την ερπυστικην λαμβανει
δυναμιν και ουδεν διαφερει των μικρων σκυλακων τετρασιν ερειδομενον βασεσιν·
περι τον τριτον ενιαυτον ορθιον γινεται και φωνην υποτραυλιζομενην και
ψελλιζομενην προΐεται· ειτα διαρθροι τον λογον και χαριεν αποτελειται μειρακιον·
απ' εκεινης της ηλικιας προς τον εφηβον και νεανισκον εκβαινει· ιουλου δε την
παρειαν καλυψαντος γενειας λασιος μετ' ολιγον και αλλος εξ αλλου· ειτα ανηρ
ακμαζων τραχυς τληπαθης. επειδαν δε παρελθωσι τεσσαρες δεκαδες ενιαυτων, αρχη
της υποστροφης και πολια ηρεμα υπολευκαινει την κεφαλην και η ρωμη προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

ασθενειαν αποκλινει και παραγινεται τελευταιον το γηρας τελειος αφανισμος της
ισχυος, κλινεται δε το σωμα και κυρτουται προς γην ως οι υπερξηρανθεντες των
ασταχυων και το λειον αποτελειται ρυσον και παλιν βρεφος ο ποτε νεανισκος και
αριστευς ψελλιζομενος, ανοηταινων, επι χειρων και ποδων ομοιως ερπων ως παλαι.
ταυτα παντα τι σοι δοκει; ουκ αλλοιωσεις; ου μεταβολαι πολυτροποι; ου διαφοροι
καινοτητες το θνητον ζωιον μεταμορφουσαι και προ θανατου; ο δε υπνος ημων και η
εγρηγορσις πως ουκ αν τωι σοφωι γενοιτο διδασκαλιον του ζητουμενου; ο μεν γαρ
εικων εστι του θανατου, η δε της αναστασεως μιμημα. διο και τινες των 9.263
εξωθεν σοφων αδελφον προσειπον του θανατου τον υπνον δια την ομοιοτητα των
αφ' εκατερου συμβαινοντων παθων· ληθη γαρ ομοιως επ' αμφοτερων και αγνοια
των παρελθοντων και των μελλοντων και το σωμα κειται αναισθητον φιλον ουκ
ειδος, εχθρον ου γινωσκον, τους περιεστωτας και θεω ρουντας μη βλεπον,
παρειμενον νεκρον, πασης αμοιρουν ενεργειας, ουδεν διαφερον των αποκειμενων
εν ταφοις και θηκαις.
Ουτω τοι συλαις ως νεκρον ει θελοις τον καθευδοντα, κενοις την οικιαν,
δεσμα προσαγεις και ουδεμια των πραττομενων αισθησις επιγινεται· ολιγον δε
υστερον, οταν ανοχη τις και λωφησις γενηται του παθους, ωσπερ αρτι ζωοποιηθεις ο
ανθρωπος διανισταται κατα μικρον εις συναισθησιν εαυτου και των πραγματων
ερχομενος και σχοληι τας ενεργειας αναλαμβανων και οιον ψυχουμενος τηι
ζωπυρησει της εγρηγορσεως. ει δε υφεστωτος ετι του ζυου και περιοντος τοσαυται
νυκτωρ και μεθ' ημεραν εκστασεις αλλοιωσεις μεταβολαι ληθαι και μνημαι τωι βιωι
παραπεπη γασι, λιαν ανοητον και φιλονεικον θεωι μη πιστευειν τον εσχατον
ανακαινισμον επαγγελλομενωι τωι και την πρωτην πλασιν δημιουργησαντι. Ὃ δε
μαλιστα φραττει τους αντιλεγοντας και απιστειν παρασκευαζει, τουτο προ παντων
ως οιμαι το νομιζειν αφανισμον παντελη γινεσθαι των σωματων. εχει δε ουχ ουτως·
ου γαρ τελεον αφανιζεται, αλλα διαλυεται εις τα εξ ων συνετεθη και εστιν εν υδατι
και αερι και γηι και πυρι. των δε πρωτοτυπων στοιχειων μενοντων και των απ'
εκεινων μετα την διαλυσιν εκεινοις προσχωρησαντων εν τοις καθολου συζεται και
τα μερη. θεωι δε μαλιστα μεν ευπορον 9.264 εξ ουκ οντων δημιουργειν (και γαρ
ουτως εν αρχαις ελαβε τα παντα την γενεσιν), το δε εξ αρχων των ουσων γενεσιουρ
γειν πολλωι δηπου ραιστον και ευκολωτατον. μη τοινυν την καλην ελπιδα των
ανθρωπων ανελωμεν την επανορθωσιν της ασθενειας ημων και την δευτεραν ως αν
ειποι τις γενεσιν την ελευθεραν θανατου μηδε φιληδονιας υπερβοληι την αγαθην και
φιλανθρωπον του θεου υποσχεσιν καθυβρισωμεν· εμοι γαρ δοκουσιν οι της
προκειμενης υποθεσεως εναντιοι ανδρες ειναι κακιας εταιροι και αρετης εχθροι,
λαγνοι και πλεονεκται και ακρατεις οφθαλμοις και ακοηι και οσφρησει και πασαις
ταις αισθησεσι ρεουσαν επ' αυτοις την ηδονην εισδεχομενοι. επειδη δε ο της
αναστασεως λογος προκειμενην εχει την κρισιν και των ιερων βιβλων ακουουσι
λεγουσων διαρρηδην, ως ουκ ανευθυνος ημων ο βιος (αλλ' οταν προς την δευτεραν
ανακαινισθωμεν ζωην, παντες παραστησομεθα τωι βηματι του Χριστου, ως υπ'
εκεινωι κριτηι τας προς αξιαν αμοιβας των βεβιωμενων κομισασθαι), συνειδοτες
εαυτοις πραξεις αισχιστας πολλων αξιας τιμωριων μισει της κρισεως αναιρουσι και
την αναστασιν, ωσπερ οι πονηροι των δουλων οι την ουσιαν του κυριου
δαπανησαντες, θανατους δε του δεσποτου και απωλειας εαυτοις υπογραφοντες και
προς την ιδιαν επιθυμιαν διακενους λογισμους αναπλασσοντες. αλλ' ουδε εις ουτω
φρονησει των σωφρονουντων· τι γαρ οφελος δικαιοσυνης και αληθειας και
χρηστοτητος και παντος του καλου, υπερ τινος δε μοχθουσι και φιλοσοφουσιν
ανθρωποι γαστρος ηδονην δουλαγωγουντες και αγαπωντες εγκρατειαν και υπνου
προς ολιγον μεταλαγχανοντες και παραταττομενοι προς χειμωνα και πνιγος, ει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

αναστασις ουκ εστιν; ειπωμεν προς ταυτα τα ρηματα Παυλου· Φαγωμεν και πιωμεν,
9.265 αυριον γαρ αποθνηισκομεν. ει αναστασις ουκ εστιν, αλλα περας του βιου
θανατος, ανελε μοι κατηγοριας και ψογους, δος ακωλυτον τωι ανδροφονωι την
εξουσιαν, αφες τον μοιχον μετα παρρησιας επιβουλευειν τοις γαμοις, τρυφατω κατα
των αλλοτριων ο πλεονεκτης, μηδεις επικοπτετω τον λοιδορον, ομνυτω συνεχως ο
επιορκος, μενει γαρ θανατος και τον ευορκον, ψευδεσθω αλλος οσα βουλεται, ουδεις
γαρ της αληθειας καρπος, μηδεις ελεειτω τον πεντητα, αμισθος γαρ εστιν ο ελεος.
ταυτα τα φρονηματα χειρονα ποιει του κατακλυσμου συγχυσιν και παντα μεν
εκβαλλει σωφρονα λογον, παν δε νοημα μανικον και ληιστρικον επιθηγει· ει γαρ
αναστασις ουκ εστιν, ουδε κρισις, ει δε κρισις ανηιρηται, και φοβος θεου
συνεκβαλλεται· οπου δε φοβος ου σωφρονιζει, εκει χορευει μετα της αμαρτιας ο
διαβολος. και λιαν αρμο διως προς τους τοιουτους ο ∆αβιδ εκεινον ανεγραψε τον
ψαλμον· Ειπεν αφρων εν καρδιαι αυτου· ουκ εστι θεος. διεφθαρησαν και
εβδελυχθησαν εν επιτηδευμασιν. ει αναστασις ουκ εστι, μυθος ο Λαζαρος και ο
πλουσιος και το φρικωδες χασμα και η του πυρος ασχετος φλογωσις και η διακαης
γλωσσα και η ποθουμενη σταγων του υδατος και ο δακτυλος του πτωχου. προδηλον
γαρ, οτι ταυτα παντα το μελλον εξεικονιζει της αναστασεως· γλωσσα γαρ και
δακτυλος ου της ασωματου ψυχης μελη νοειται, αλλα μερη του σωματος. και μηδεις
οιεσθω ταυτα ηδη πεπραχθαι, αλλα προαναφωνησιν ειναι του μελλοντος· εσται δε
τοτε, οταν η μετακοσμησις ψυχωσασα τους νεκρους προς τας ευθυνας εκαστον των
βεβιωμενων αναγαγηι συνθετον οντα καθως προτερον και δια ψυχης και σωματος
συνεστωτα. ο δε 9.266 θεοφορουμενος Ἰεζεκιηλ και των μεγαλων οπτασιων θεωρος
προς ποιαν αρα διανοιαν οδηγουμενος εβλεπε το μεγα και ανηπλωμενον εκεινο
πεδιον το γεμον των ανθρωπινων οστεων, καθ' ων εκελευετο προφητευειν; και
σαρκες μεν ευθυς εκεινοις περιεφυοντο, τα δε λελυμενα και ατακτως διερριμμενα
εις ταξιν και αρμονιαν αλληλοις συνεκολλατο. η προδηλον, ως δια των τοιουτων
λογων την της σαρκος ταυτης αναβιωσιν ημιν ικανως υποδεικνυσιν; εμοι δε
δοκουσιν οι προς τουτον τον λογον εριστικως εχοντες ου δυσσεβεις μονον αλλα και
παραπαιοντες ειναι· αναστασις γαρ και αναβιωσις και μετακοσμησις και παντα τα
τοιαυτα ονοματα προς το σωμα το τηι φθοραι υποκειμενον του ακροωμενου φερει την
εννοιαν. ως η γε ψυχη αυτη καθ' εαυτην εξεταζομενη ουποτε αναστη σεται, επειδη
μητε τελευται, αλλ' αφθαρτος εστι και ανωλεθ ρος, αθανατος δε υπαρχουσα θνητον
εχει το κοινωνον των πραγματων και δια τουτο παρα τωι δικαιωι κριτηι εν τωι καιρωι
των ευθυνων ενοικησει παλιν τωι συνεργωι, ινα μετ' εκεινου κοινας δεξηται τας
κολασεις η τας τιμας. μαλλον δε ινα και πλεον ημιν ο λογος ακολουθοτερος γενηται,
ουτω σκοπησωμεν· τον ανθρωπον τι φαμεν; το συναμφοτερον η το ετερον; αλλα
προδηλον, ως η συζυγια των δυο χαρακτηριζει το ζωιον· ου γαρ προσηκεν εν τοις
αναμφισβητητοις και γνωριμοις παρελκειν.
Τουτου δε ουτως εχοντος κακεινο προσλογισωμεθα, ποτερον, α πραττουσιν
ανθρωποι οιον μοιχειαν φονον κλοπην και παν ει τι τουτοις εχομενον η τουναντιον
σωφροσυνην εγκρατειαν και πασαν την αντιθετον της κακιας ενεργειαν, των δυο
φαμεν υπαρχειν αποτελεσματα, η τηι ψυχηι μονηι τας πραξεις περιοριζομεν; αλλα καν
τουτωι 9.267 προδηλος η αληθεια· ουδαμου γαρ αποσχιζουσα του σωματος η ψυχη η
την κλοπην επιτηδευει η την τοιχωρυχιαν εργαζεται ουδ' αυ μονη τωι πεινωντι
αρτον διδωσιν η ποτιζει τον διψωντα η προς το δεσμωτηριον αοκνως επειγεται, ινα
θεραπευσηι τον δεσμωτηριωι κεκαωμενον, αλλ' επι πασης πραξεως αλληλοις
αμφοτερα συνεφαπτεται και συναποτελει τα γινομενα. πως τοινυν τουτων ουτως
εχοντων και κρισιν των βεβιωμενων εσεσθαι συγχωρων αποσπαις του ετερου το
ετερον και κοινων ον<των> των ειργασμενων τηι ψυχηι μονηι περιοριζεις το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

δικαστηριον; ει δε τις ακριβης γενοιτο δικαστης των ανθρωπινων πλημμεληματων
και σκοπησειεν επιμελως, ποθεν φυονται αι πρωται της αμαρτιας αιτιαι, ταχα
πρωτον ατακτουν εν τοις εγκλημασιν ευρησει το σωμα. ηρεμουσης γαρ πολλακις της
ψυχης και γαληνην εχουσης αταραχον ειδεν ο οφθαλμος εμπαθως, α μη θεασασθαι
βελτιον ην, και τηι ψυχηι παραπεμψας την νοσον εις χειμωνα και κλυδωνα την
ησυχιαν μετεβαλεν. ομοιως αι ακοαι ασχημονων τινων η παροξυντικων
επακουσασαι λογων οιον δια τινων σωληνων εαυτων τον της ταραχης η τον της
ακοσμιας βορβορον τοις λογισμοις επεισφερουσιν. εστι δε οτε και η ρις δια της
οσφρησεως και των ατμων μεγαλα τε και ανηκεστα κακα † διατιθησι τον εσωθεν
ανθρωπον. οιδασι δε και αι χειρες δια της επαφης καρτερας ψυχης εκθηλυνειν
στερροτητα. και μοι κατα μικρον ουτως επιοντι και σκοπουμενωι υπαιτιον ευρισκεται
των πολλων αμαρτιων το σωματιον. Φερει δε και τους υπερ αρετης πονους και τοις
αγωσιν 9.268 εμμοχθει των καλων τεμνομενον σιδηρωι και πυρι φλεγομενον και
ξαινομενον μαστιξι και βαρυνομενον αργαλεοις δεσμοις και πασαν υπομενον
λωβην, ινα μη προδωι την ιεραν φιλοσο φιαν ωσπερ τινα πολιν καλλιπυργον
κεκυκλωμενην τωι της κακιας πολεμωι. ει τοινυν εν κατορθωμασι συμμοχθει τηι
ψυχηι και εν αμαρτημασιν ουκ απολιμπανεται, ποθεν ορμω μενος μονην την
ασωματον επι το δικαστηριον αγεις; αλλ' ουκ εστιν ουτε δικαιος ουτε
σωφρονουντων ο λογος. ει μονη και γυμνη διημαρτε, μονην και κολασον, ει δε
φανερον εχει τον συνεργον, ουκ αφησει τουτον ο κριτης δικαιος ων. εγω δε και
τουτο της γραφης ακουω λεγουσης, οτι τοις κατεγνωσμενοις επιτεθησονται δικαιαι
τιμωριαι πυρ και σκοτος και σκωληξ· α παντα των συνθετων και υλικων σωματων
κολασεις εισιν, ψυχης δε καθ' εαυτην ουποτ' αν αψαιτο πυρ ουδ' αν σκοτος αυτην
λυπησειεν αμοιρουσαν οφθαλμων και των βλεπτικων οργανων. τι δ' αν και ο
σκωληξ πραξειε σωματων υπαρχων φθαρτικος, ου πνευματων; και δια τουτο τοις
ακολουθοις τουτοις λογισμοις πανταχοθεν συνελαυνομεθα προς συγκαταθεσιν της
εγερσεως των νεκρων, ην τοις καθηκουσι χρονοις εκτελεσει ο θεος εργοις βεβαιων
τας ιδιας επαγγελιας. Πιστευσωμεν τοινυν τωι λεγοντι· Σαλπισει γαρ και οι νεκροι
αναστησονται, και παλιν· Ἔρχεται ωρα, εν ηι παντες 9.269 οι εν τοις μνημειοις
ακουσονται της φωνης αυτου και εκπορευσονται οι τα αγαθα ποιησαντες εις
αναστασιν ζωης, οι δε τα φαυλα πραξαντες εις αναστασιν κρισεως. ου γαρ
υπισχνειται μονον, αλλα και τοις εργοις, οις εκτελει καθ' ημεραν, διδασκει σαφως,
ως εστι παντοδυναμος· ουτε γαρ εν αρχηι δημιουργων εκαμεν ουτε μεταμορφων
απορησει σοφιας. τα παροντα θεωρησωμεν, και τωι μελλοντι ουκ απιστησομεν·
πασης γαρ ενεργειας του θεου ακολουθον εχουσης την εκπληξιν και πολυ το θαυμα
και αφραστον οταν τας των πατερων και προπαππων ομοιοτητας κατιδωμεν
μεταβαινουσας ακριβως εις τας των απογονων μορφας και εκμαγεια γινομενους
τους παιδας απο των προπατορων, τοτε δη την πανσοφον τεχνην του αριστοτεχνου
θεου και σωτηρος υπερεκπληττομαι, πως των μητε οντων μητε φαινομενων
αρχετυπων αι μιμησεις εν απορρητωι μυστηριωι δημιουργουνται και αναπλασσονται
αλλους τινας τους τεθνεωτας δια της ενεργειας των τυπων εγειρουσαι. πολλακις δε
και πολλων ομου προσωπων τα ιδιωματα εν ενι εξεικονιζε ται σωματι· του πατρος η
ρις, του παππου ο οφθαλμος, του θειου το βαδισμα, της μητρος το φθεγμα, και εις
ανθρωπος θεωρειται καθαπερ τι φυτον πολλων δενδρων τας επιβολας δεξαμενον
και μυρια καρποφορουν γενη τοις οπωριζουσιν.
Ταυτα παντα θαυμαστα μεν και οπως γινεται ημιν αγνοουμενα, προχειρα δε
τωι δημιουργωι και μετα πολλης ως ισμεν της ραιστωνης επιτελουμενα. ατοπον δε
λιαν και αμαθες, τα μεν των σαπεντων και φθαρεντων ηδη σωματων γνωρισματα εν
τοις νυν καθ' ημεραν φυομενοις εγειρεσθαι και τα αλλοτρια μεταβαινειν εις αλλους,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

τα δε ιδια και εξαιρετα περι αυτων των ποτε κεκτημενων 9.270 ανανεουσθαι και
αναβιωσκεσθαι μη συνομολογειν, αλλα τουναντιον ακυρουν και διαμαχεσθαι και
μυθον ου λογον την επαγγελιαν νομιζειν του παν τοδε το ορωμενον συστησα-μενου
και κοσμησαντος, ως ηθελησεν. αλλ' ημεις γε πεπιστευ-καμεν τηι αναστασει δοξαν
αναπεμποντες τωι πατρι και τωι υιωι και τωι αγιωι πνευματι νυν και αει και εις τους
αιωνας των αιωνων, αμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11


