Encomium in sanctum Stephanum protomartyrem
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ
ΕΓΚΩΜΙΟΝ ΕΙΣ ΤΟΝ ΑΓΙΟΝ ΠΡΩΤΟΜΑΡΤΥΡΑ ΣΤΕΦΑΝΟΝ
Ὡς καλη των αγαθων η ακολουθια, ως γλυκεια η της ευφροσυνης διαδοχη.
ιδου γαρ εορτην εξ εορτην εξ εορτης και χαριν αντιλαμβανομεν χαριτος. χθες ημας ο
του παντος δεσποτης ειστιασε, σημερον ο μιμητης του δεσποτου. πως ουτος η πως
εκεινος; εκεινος τον ανθρωπον υπερ ημων ενδυομενος, ουτος τον ανθρωπον υπερ
εκεινου αποδυομενος. εκεινος το του βιου σπηλαιον δι' ημας υπερχομενος, ουτος
του σπηλαιου δι' εκεινον υπεξερχομενος. εκεινος υπερ ημων σπαργανουμενος,
ουτος υπερ εκεινου καταλιθουμενος. εκεινος αναιρων τον θανατον, ουτος
επεμβαινων τωι θανατωι κειμενωι. Ἀλλα συνδραμωμεν, αδελφοι, τωι λογωι και ημεις
προς το θεατρον, ως ο αθλητης ο μεγας εναγωνιζεται προς τον πονηρον αντιπαλον
της ανθρωπινης ζωης εν τωι σταδιωι της ομολογιας αποδυομενος. αληθως γαρ κατα
την Παυλου φωνην θεατρον εγενηθη τωι κοσμωι και αγγελοις και ανθρωποις ο
Στεφανος, 6 πρωτος τον στεφανον της μαρτυριας αναδησαμενος, πρωτος τωι χορωι
των μαρτυρων οδοποιησας την εισοδον, πρωτος αντικαταστας προς την αμαρτιαν
μεχρι του αιματος. και μοι δοκει πασα των υπερκοσμιων η στρατια και πασαι των
αγγελων αι μυριαδες των τε λειτουργουντων και των παρεστη κοτων και, ει τι κατα
την ανω ληξιν των τιμιων ακουομεν εν αρχαις τε και δυναμεσι και θρονοις και
εξουσιαις και κυριο τησι, και πασα η ουρανια πανηγυρις θεαμα ποιεισθαι τοτε τον
αθλητην τωι ανταγωνιστηι συμπλεκομενον.
Ὑφηπλωτο μεν γαρ οιον τι σταδιον τοις αγωνιζομενοις ο ανθρωπινος βιος,
αντεφωρμων δε αλληλοις αμφοτεροι· ο τε πονηρος αντιπαλος της ανθρωπινης
ζωης, απο του πτωματος των πρωτοπλαστων μεχρι των κατα Στεφανον χρονων τηι
κατα των ανθρωπων εγγυμνασαμενος νικηι, και ο μεγας της πιστεως αγωνιστης, αντ'
ουδενος κρινων του αντιπαλου την εφοδον. οπλα δε κατ' αλληλων αμφοτεροις ην,
τωι μεν ευρετηι του θανατου η προς τον θανατον απειλη, τωι δε μαθητηι της ζωης η
ομολογια της πιστεως. τις γαρ ουκ αν ηγασθη το καινον τουτο της αγωνιας ειδος,
οτε ζωηι και θανατωι η αληθεια διεκρινετο και αποδειξις εγινετο της αληθειας ο
θανατος; ο γαρ κηρυξ της κεκρυμμενης τεως και αγνοουμενης ζωης εργωι διηγγελλε
τοις ανθρωποις το κηρυγμα· το γαρ ετοιμως 8 τουτον καταλιπειν τον βιον αποδειξις
τοις ορθως κρινουσιν ην του την προτιμοτεραν ζωην αντι της καταλειπομενης αλλα
ξασθαι. Ἀλλα καλον αν ειη καθαπερ επι πινακος ακριβως τωι λογωι διαζωγραφησαι
την αθλησιν, ως αν καθ' οδον ημιν δια της των γεγονοτων ακολουθιας η των
θαυματων ταξις επι δεικνυοιτο. αρτι μεν η ανωθεν βιαια πνοη πασαν την εναεριον
και απατηλην των δαιμονων διασκεδασασα δυναμιν επληρωσε των αποστολων τον
οικον, και πυροειδως εις γλωσσας κατα τον αριθμον των δεξαμενων την χαριν το
πνευμα διαμερισθεν εν εκαστωι εγινετο. ηδη δε προς το παραδοξον του κατα την
φωνην και την γλωσσαν θαυματος τους εκ παντος εθνους Ἱεροσολυμοις
επιδημουντας εκπληξις τε κατειληφει και συγ χυσις, των εις ποικιλας τε και
διαφορους γλωσσων ιδεας διεσχισμενων παντων αθροως ομογλωσσων τοις
μαθηταις γεγενημενων, οτε ουκ εκ προπαιδευσεως και μελετης τινος, αλλ' εξ
επιπνοιας του πνευματος αθροως τοις αποστολοις ταυτης ενσχεδιασθεισης της
χαριτος η του φθεγγεσθαι δυναμις προσεγενετο. εδει γαρ τους επι τηι γηινηι
πυργοποιιαι την ομοφωνιαν λυσαντας επι τηι πνευματικηι της εκκλησιας οικοδομηι
παλιν εις ομοφωνιαν ελθειν. και δια τουτο καλως 10 εντευθεν η του αγιου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

πνευματος οικονομια της χαριτος αρχεται, ωστε την κοινην των ανθρωπων
ευεργεσιαν εις πασαν διαφοραν της ανθρωπινης καταμερισαι φωνης, ινα μη μιαι
γλωσσηι μονηι το κηρυγμα της ευσεβειας εναποκλειομενον απρακτον τοις
αλλογλωσσοις μενηι και ανενεργητον.
Ἤδη τοινυν των μεν Φαρισαιων και ταις ιδιαις ακοαις απιστουντων και τους
εκπεπληγμενους την θαυματουργιαν διεσφαλθαι κατασκευαζοντων, ως γλευκους
αυτοις την τοι αυτην παραφοραν εμποιησαντος, του δε Πετρου μιαι του λογου
περιβοληι τρισχιλιας τωι Χριστωι ψυχας σαγηνευσαντος, και καθεξης αει τηι προσθηκηι
των σωζομενων της εκκλησιας εις πληθος επιδιδουσης, και του εκ γενετης χωλου
παλιν την ωραιαν του ιερου πυλην τοις σωζομενοις ανοιξαντος, ηι προσκαθημενος
τωι καθ' εαυτον θαυματι της ιασεως τους κατα ψυχην χωλευοντας επι την πιστιν
εχειραγωγησε, πολλων τοινυν προς το κηρυγμα της πιστεως συρρεοντων, και της
χρειας πλειονα την πολυχειριαν επιζητουσης των διακονουν των τηι χαριτι· τοτε
καλειται προς επικουριαν των αποστολων υπο του πνευματος ο πολυς τηι σοφιαι και
τηι χαριτι Στεφανος. και μηδεις τωι της διακονιας ονοματι δευτερευειν αυτον παρα
την αποστολικην αξιαν υπονοειτω· επει και Παυλος οιδεν εαυτον διακονον
μυστηριων Χριστου, και ο του παντος κυριος ο δια σαρκος την ανθρωπινην
σωτηριαν οικονομου μενος ουκ επηισχυνθη τωι της διακονιας ονοματι, ειπων, εν 12
μεσοις ειναι ως ο διακονων, ο τας διαιρεσεις των διακονιων ενεργων, καθως φησιν
ο αποστολος. Καθαπερ δε το πυρ της επιτηδειας υλης επιδραξαμενον εις υψος αιρει
την φλογα και περιφανεστεραν την αυγην απεργαζεται, ουτω το πνευμα το αγιον εν
τηι Στεφανου μεγα λοφυιαι γενομενον εκδηλοτερας εποιει τας ακτινας της χαρι τος.
διο παντες προς αυτον αφεωρων, οσοις ην γνωσεως μετουσια τινος και παιδευσεως.
και κατα συστασεις οι των λοιπων δοκουντες πλεον εχειν, οιον εις φαλαγγας τινας
δι' αλληλων καταπυκνουμενοι, ουτως υπομενειν επειρωντο του Στεφανου την
προσβολην. ο δε πασιν επισης αμαχος ην, και πολλοις συμμισγων κατ' αυτον και
ελαττοσιν. εν τουτωι τοινυν το μεν φαινομενον Ἀλεξανδρεις και Λιβερτινοι και
Κυρηναιοι και οι πανταχοθεν ησαν ανθρωποι προς τον της αληθειας αγωνιστην
συμπλεκομενοι, το δε δια του φαινομενου νοουμενον ο πατηρ του ψευδους ην, δι'
ανθρωπινων προσωπων προς την εν τωι Στεφανωι λαλουμενην αληθειαν εαυτον
αντε γειρων. αλλ' η μεν αληθεια κατα του ψευδους τροπαιοφορος ην, καλως
τρεψαμενου του αριστεως παντας τους προαγωνιστας της απατης. ο δε διακονος της
αληθειας παρα του εχθρου της αληθειας επεβουλευετο, ως ουχι φανερων την ουσαν,
αλλα ποιων την μη ουσαν αληθειαν. τι ταυτα συσκευαζεις κατα του 14 κηρυκος;
προς τον διαβολον ειποιμι αν· ει σοι τις εστι δυνα μις, την εν Στεφανωι βλαψον
αληθειαν· ει δε εκεινη των σων μηχανηματων υψηλοτερα, τι περι το σκευος της
αληθειας απασχολεις την κακονοιαν και αναιρεις το περιεχον κατα λιπων το
εγκειμενον, οιον τι ποιουσιν οι κυνες, τους λιθους οις βαλλονται περιχαινοντες, του
βαλλοντος ουχ απτομενοι; επειδη τοινυν απηλεγχθη δια των αληθεστατων το
ψευδος, και ουκετι οιος τε ην [ο πονηρος] αλλον τινα προαγωνιστην της απατης
ευρειν, παντων προς την φανερωσιν της αληθειας αποβλεποντων, αναμεμνηται του
ιδιου παλαισματος και καταμερισας εαυτου την ενεργειαν εις τε τους κατηγορους
και τους δικαστας και εν αμφοτεροις γενομενος τους μεν λεγειν τα ψευδη κατα του
Στεφανου προηγετο, τους δε μετ' οργης την συκοφαντιαν προσδεχεσθαι. και
ποικιλως εαυτον τοις Ἰουδαιοις ενδιασπειρας παντα γινεται τωι Στεφανωι, κατη
γορος, δικαστης, δημιος και η λοιπη του θανατου υπηρεσια, ουκ ειδως οιωι πτωματι
μετα την τοιαυτην επι Στεφανωι ψηφον κατενεχθησεται. καθαπερ γαρ οι εμπειροι
των αθλητων υποβαντες το σωμα των προσπαλαιοντων χαλεπωτερον αυτοις δια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

τινος τεχνικης ευστροφιας το πτωμα κατασκευα 16 ζουσιν, ουτω και ο μεγας
Στεφανος εις γην κλιθεις το χαλε πον συντριμμα του αντικειμενου εργαζεται.
Ἐντευθεν γαρ γινεται τοις αποστολοις επι την οικουμενην ο δρομος, αυτη
της πανταχου του λογου διαφοιτησεως η αρχη. ει γαρ μη τηι κατ' εκεινου μιαιφονιαι
ο δημος των Ἰουδαιων κατα των αποστολων εμανησαν, ταχα μονοις αν
Ἱεροσολυμοις η του ευαγγελιου χαρις εναπεκλειετο. νυνι δε διωχθεντες παρα των
Ἰουδαιων αλλος αλλαχη των κατα την οικουμενην εθνων κατεσπαρησαν,
πανταχοθεν τον διαβολον δια της των μυστηριων διδασκαλιας εξειργοντες. ουτω
δεχεται τον λογον Σαμαρεια· ουτως οδου παρεργον η του ευνουχου σωτηρια παρα
του Φιλιππου γινεται· ουτω το μεγα σκευος της εκλογης Παυλος, θυμωι και απειληι
παρα του δια βολου καθοπλισθεις, επ' αυτον τρεπει τον οπλιστην τας ακιδας, πασης
αυτον υπεροριζων της οικουμενης, ως μηδενα τοπον καταλιπειν τηι πιστει του
Χριστου ανεπιβατον. εντευ θεν Αιγυπτιοι, Συροι, Παρθοι και Μεσοποταμιται, [Ἰταλοι
και] Γαλαται, Ἰλλυριοι, Μακεδονες και τα πανταχοθεν εθνη προσαγει τηι πιστει
διατρεχων ο λογος. οραις του Στεφανου την αθλητικην επιστημην; ποσοις συνετριβη
πτωμασιν ο αντιπαλος, δοξας δια της συκοφαντιας υπερτερος του προσ παλαιοντος
γινεσθαι;
18 Ἀλλ' επανελθωμεν παλιν επι το σταδιον. τισι λογοις ανακινουσι τον
δημον οι συκοφανται; ου παυεται, φησι, λαλων ρηματα κατα του τοπου του αγιου
[τουτου] και του νομου· ακηκοαμεν γαρ αυτου λεγοντος, οτι Ἰησους ο Ναζω ραιος
ουτος καταλυσει τον τοπον τουτον και αλλαξει τα εθη α παρεδωκεν ημιν Μωυσης. η
μεν ουν κατηγορια των του διαβολου ρητορων τοιαυτη. η δε των ακουοντων ανοια
τις; επι τινι χαλεπαινουσι τωι κατηγορηθεντι; τινα κακιαν εν τοις ειρημενοις
εφωρασαν; τα μεν γαρ προφερομενα κατ' αυτου των εις υστερον εκβησομενων ην.
εφησαν γαρ αυτον ειρη κεναι τον τοπον καταλυθησεσθαι και τα νομιμα του
Μωυσεως μετατεθησεσθαι. τι ουν εν τουτοις εστι το αδικημα, καν αληθευηι, καν
ψευδηται; ει μεν γαρ ψευδεται, το λυπουν ουκ εκβησεται, ει δε αληθευει, τι αδικει ο
λογος προμηνυων την εκβασιν; τα γαρ γινομενα παντως εκβησεται και σιωπωντων
και μη. ο δε φονος του προμηνυσαντος τινα φερει των λυ πουντων διορθωσιν; ειτα·
κατηγορειται μεν Ἰησους ο Ναζω ραιος, η δε της τιμωριας ψηφος επι τον Στεφανον
φερεται. καιτοι ει ο αδικων κινει την οργην, αδικημα δε εστιν η του τοπου και των
εθων μεταποιησις, ταυτα δε ου παρα Στεφα νου, αλλα παρα Ἰησου γινεσθαι φησιν ο
κατηγορος, επι τον 20 κατηγορηθεντα παντως εδει συγκινεισθαι το δικαστηριον. ω
της αδικου των ακουοντων ψηφου. επειδη Ἰησους, φησιν, μεταποιησει τους νομους,
καταλευσθητω ο Στεφανος. πως δε καταλυσει τον νομον ο Ἰησους ο ουτως περι τον
νομον εχων, ο τοσαυτα προς βεβαιωσιν των αρχαιων νομοθετησας, ο ειπων· ουκ
ηλθον καταλυσαι τον νομον, αλλα πληρωσαι, ο τον περι του μη φονευσαι νομον δια
του μηδε την αρχην οργισθηναι τοις μαθηταις βεβαιωσας, ο τηι επιθυμιαι
συνεκβαλων την μοιχειαν, ο δια του μη αμυνασθαι τον προληλυπηκοτα κελευ σαι το
μηδε αρχειν αδικων χειρων κατασκευασας, ο δια της μεταδοσεως των προσοντων το
κατα πλεονεξιαν παθος υπερορισας; πως ουτε εμνημονευθη ταυτα ουτε συνεξητασθη
τηι κρισει; εβουλομην νυν παρειναι μοι των μιαιφονων εκεινων δικαστων το
συνεδριον και μαθειν περι των τοπων υπερ ων χαλεπαινουσι, που ο διωνυμος
εκεινος ναος, που τα απιστου μενα των λιθων μεγεθη, που το χρυσιον εκεινο το τηι
λοιπηι υληι τηι περι τον ναον μικρου δειν ισοστασιον, που αι νομιμοι ιερουργιαι, ο
κριος, ο μοσχος, ο αμνος, η δαμαλις, η περιστερα, η τρυγων, ο αποπομπαιος χιμαρος;
ει δια τουτο του Στεφανου θανατον καταψηφιζονται, ινα μηδεν των σκυθρωπων 22
εκεινων εις περας ελθηι, δειξατωσαν οσα δια της μιαι φονιας εαυτοις διεσωσαντο. ει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

δε ουδεν τουτων εστιν, υπερ ου την ψηφον εκεινην εξηνεγκαν, αντι τινος ο φονος,
ειπατωσαν.
Ἀλλ' ιδωμεν εν τοις εφεξης των αγωνων, οπως αμυνεται τους μιαιφονους ο
ταις νιφασι των λιθων καταχωννυμενος, ποιας αντιπεμπει βολας κατα των
αφιεντων τας των λιθων βολας. μαθετωσαν Ἰουδαιων παιδες τα των Χριστιανων
οπλα, οις προς αμυναν των λυπουντων χρησαμενος ο μεγας Στεφανος νομον τωι βιωι
το εργον πεποιηται. οι μεν γαρ θηριωδει τινι και απηνει τηι λυσσηι κυκλωι
περισταντες τον αγιον προς ενα σκοπον οι παντες εβαλλον, παν το υπο χειρα
γενομενον οπλον κατα του Στεφανου ποιουμενοι. ο δε καθαπερ τις ιερευς κατα τον
πνευματικον νομον ευαγη θυσιαν ιερουργων ουκ αλλοτριον, αλλα το ιδιον
προσαγων σωμα, και αντι σπονδης απορραινων του αιματος, δι' εαυτου τον θεον, ον
εν τοις ουρανιοις αδυτοις εβλεπεν, υπερ των πλημμελουντων εξιλεουτο, ευεργεσιαι
την μιαιφονιαν αυτων αμειβομενος, βοων εν ταις των φονευτων ακοαις [και
λεγων]· Κυριε, μη στησηις αυτοις την αμαρτιαν ταυτην. και ο μεν εξηλειφεν αυτων
δι' ευχης την αμαρτιαν, ην ταις παρανομοις αυτων χερσιν οι μιαιφονοι
εχειρογραφουν, οι δε και προς την ευχην παρωξυνοντο και ου προτερον ανιεσαν
βαλλοντες, εως ο μεγας 24 Στεφανος καθαπερ ανθεσιν απαλοις η δροσωι τινι κουφηι
περιρρεομενος εις τον γλυκυν τε και μακαριστον υπνον εκλιθη. Ἀλλ' εφθασεν η νικη
τους αθλους, και προ των αγωνων ορωμεν τον στεφανιτην. πριν γαρ θεωρησαι την
αγωνιαν, προς το περας των αθλων υπο του λογου παρηχθημεν. εδει γαρ οιμαι μη
παραδραμειν εκεινα τωι λογωι, δι' ων μαλιστα η του μαρτυρος αρετη διεδεικνυτο.
οιον ην το των φονωντων συνεδριον, και πως κατα το ισον πασι προς τον φονον ο
θυμος διεγηγερτο· οση προς το κακον ην τοις συνειλεγμενοις η συμπνοια· οιον
εκαστου το βλεμμα, οιον το σχημα, οιον το περι τους οδοντας παθος, καθως
παρασημαινεται η θεια γραφη, οτι διεπριοντο ταις καρδιαις αυτων και εβρυχον τους
οδοντας επ' αυτον. και ος εν μεσωι τοιουτων και τοσουτων εστως και πασηι τηι
αντικειμενηι δυναμει τηι εν τοις μιαιφο νοις ενεργουμενηι εαυτον αντεγειρων δια
παντων υπερεσχε τωι μεγαλοφυει του φρονηματος, αντιτιθεις τωι μεν θυμωι την
μακροθυμιαν, ταις δε απειλαις την υπεροψιαν, τωι δε του θανατου φοβωι την της
ζωης καταφρονησιν, τωι μισει την αγαπην, τηι δυσμενειαι την ευποιιαν, τηι
συκοφαντιαι την της αληθειας φανερωσιν. ου γαρ δι' ενος τροπου νικητης ο της
αληθειας αγωνιστης απεδεικνυτο, αλλα προς παν ειδος κακιας της τοτε τοις
Ἰουδαιοις ενεργουμενης εαυτον δια της 26 ποικιλης αρετης καταμερισας, και πασι
συνεπλακη και υπερεσχε των παντων. ουτως ακουω και εν τοις γυμνικοις αγωσι
τους πλεονεκτουντας κατα την δυναμιν προς ολον πολλακις αποδυομενους το
γυμνικον σταδιον κατα παντων φερεσθαι των αντιπαλων τα νικητηρια. τοιουτος ο
του σταδιου των μαρτυρων καθηγησαμενος προς πασαν του αντικειμενου την
δυναμιν εαυτον αντιταξας λαμπρος τηι κατα παντων αναδεικνυται νικηι· την
ψευδωνυμον σοφιαν την δια Λιβερτι νων και Κυρηναιων και των απο της
Ἀλεξανδρου πολεως σοφων αυτωι προσπαλαιουσαν δια της αληθους σοφιας κατ
ηγωνισατο, τον φοβον δια της παρρησιας, την απειλην δια της υπεροψιας, την
πικριαν δια της ευποιιας, το ψευδος δια της αληθειας. οι μεν προς τον φονον
εβλεπον και ηδη τας χειρας τοις λιθοις εξωπλιζον και τωι βλεμματι και τωι ασθματι
και τηι των οδοντων συμπτωσει την πικριαν επισημαινοντες, ο δε ως αδελφους εωρα
και ως πατερας ησπαζετο. ανδρες γαρ, φησιν, αδελφοι και πατερες, ακουσατε. Οι μεν
την συκοφαντιαν πιθανως συνεπλασσον, τωι δε το των φονωντων συνεδριον της
αληθειας φροντιστηριον ην. ουκ επεκοπτε φοβωι τον λογον ουδε παρετος προς την
ελπιδα των κινδυνων εγινετο ουδε προς τον θανατον εβλεπεν, αλλ' επι του υψους
την ψυχην εχων και τα εν ποσι παντα περιορων ως παιδια ματην αφραινοντα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

επαιδαγωγει τωι λογωι, τοις παρ' 28 αυτων εκεινων πιστευομενοις εις αποδειξιν του
πεπλανησθαι αυτους περι των δογματων συγχρωμενος.
Ἀβρααμ τωι λογωι παραγεται και η κατ' αυτον ιστορια πασα δι' ολιγων υπ'
οψιν αγεται, ειτα η των εφεξης αγιων διαδοχη. Μωυσης επι τουτοις τικτομενος,
ανατρεφομενος, παιδευομενος, επι του ορους μυσταγωγουμενος, μαστιζων την
Αιγυπτον, το Ἰσραη λιτικον διασωζων, το κατα τον κυριον προμηνυων μυστηριον. ο
και μαλιστα συγκινει το συνεδριον και αναθερμαινει την νοσον, οτι και Μωυσης, ου
δη προσεποιουντο υπερσπουδαζειν, συνηγορος επεδειχθη του δογματος. εφ' ωι και
διανασταντες το περας επαγουσιν αξιον και της ιδιας πικριας και της του Στεφανου
επιθυμιας. ο μεν γαρ εκβας την φυσιν και πριν εκβηναι του σωματος βλεπει τοις
καθαροις οφθαλμοις ουρα νιας αυτωι πυλας διισταμενας και το εντος των αδυτων
δια φαινομενον, αυτην τε την θειαν δοξαν και το της δοξης απαυ γασμα· και της μεν
πατρικης δοξης ουδεις υπογραφεται χαρακτηρ δια του λογου, το δε απαυγασμα εν τωι
οφθεντι τοις ανθρωποις ειδει τωι αθλητηι καθοραται, ως ην χωρητον τηι ανθρωπινηι
φυσει, ουτω φαινομενον. ο μεν ουν εξω γεγονως της ανθρωπινης φυσεως και προς
την αγγελικην μεταποιη θεις χαριν, ως και αυτοις ειναι τοις μιαιφονοις εν θαυματι,
προς την των αγγελων αξιαν του περι το προσωπον ειδους 30 αλλοιωθεντος, και
ειδε τα αθεατα και την οφθεισαν αυτωι χαριν εβοησεν. οι δε συνειχον τα ωτα και το
διηγημα της οπτασιας ου παρεδεχοντο, καλως τουτο γουν εν πασι ποιη σαντες· ουδε
γαρ ην αξια βεβηλων ακοη θειας εμφανειας διηγηματα δεξασθαι. εκεινος μεν ουν
εκοινωνει τοις παρουσι της χαριτος, εις το κοινον εκεινα προτιθεις τωι διηγηματι, ων
κατα μονας ηξιωτο, θεωρω, λεγων, τους ουρανους ανεωιγοτας και τον υιον του
ανθρωπου εστωτα εκ δεξιων του θεου. οι δε κραξαντες φωνηι μεγαληι και συσχοντες
τα ωτα αυτων ωρμη σαν επ' αυτον ομοθυμαδον. καλως προσεθηκεν η περι αυτον
ιστορια την κραυγην τοις εργοις, ινα δειξηι την της προαι ρεσεως αυτων προς τους
Σοδομιτας συγγενειαν. και γαρ και το εκεινων ανομημα κραυγη παρα του κρινοντος
ωνομασθη. κραυγη γαρ, φησι, Σοδομων και Γομορρας ανηλθε προς με. εκραξαν
τοινυν και ουτοι, ινα ακουσθηι αυτων η επι Στεφανωι κραυγη. Ου μην ηγνοει ο
αθλητης δια της πικριας των μιαιφο νουντων ευεργετουμενος. τωι γαρ περι αυτον
των καταλευ οντων κυκλωι στεφανωθεις ουτως εδεξατο το γινομενον ως στεφανον
νικητηριον εν ταις χερσι των εναντιων πλεκομενον. 32 διο και ευλογιαι τους
μιαιφονους αμυνεται, ουκ αξιων προς τας εναντιας εκβασεις την επ' αυτωι πραξιν
καταμεριζεσθαι, ως εκεινωι μεν την ζωην, τοις δε αντικειμενοις φερειν τον ολεθρον,
αλλ' ων αυτος ηξιωτο και τους πολεμιους ως αγαθων αυτωι συναιτιους μη εκπεσειν.
ουτως οιδεν ο Χριστον βλεπων τοις πολεμουσι προσφερεσθαι. επειδη γαρ ειδε τον
νομοθετην της μακροθυμιας, υπεμνησθη των νομων των αγαπαν τους εχθρους
κελευοντων και καλως ποιειν τοις μισουσι και υπερ των πολεμουντων
προσευχεσθαι. αλλ' ο μεν αθλητης ουκ εξ ανθρωπινων επαινων δοξαζεται. ουδε γαρ
ο σκοπος αυτωι της αθλησεως προς την εξ ανθρωπων εβλεπε δοξαν, αλλ' υπερβας
παντα τον κοσμον τηι μεγαλοφυιαι του κατορθω ματος και τα μετρα της ανθρωπινης
δυναμεως συμπαρε δραμε, πασαν εγκωμιαστικην δυναμιν κατοπιν εαυτου ριψας.
Ουκουν ο μεν εχετω κατα παντος ανθρωπινου λογου τα νικητηρια, ημιν δε
συναγωνιζεσθω τηι καθ' εαυτον ιστοριαι προς την των ψυχων σωτηριαν. καθαπερ γαρ
εν τοις σωματι κοις αθληταις οι των αγωνων παυσαμενοι παιδοτριβουσι τους νεους
ταις αθλητικαις γυμνασιαις, δια τινος τεχνικης ευστρο φιας εκδυνειν τας λαβας των
αντιπαλαιοντων διδασκοντες, ουτως οιμαι δειν και ημας δια του μεγαλου Στεφανου
παιδο τριβηθηναι προς την ευσεβειαν, ως αν δι' αυτου φυγοιμεν τας των
Πνευματομαχουντων λαβας. φασι γαρ οι λυσσωντες κατα της δοξης του πνευματος,
συνηγορον ειναι της εκεινων 34 ατοπιας τον Στεφανον, ος ενατενισας τωι ουρανωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

ειδε δοξαν θεου και τον Ἰησουν εστωτα εκ δεξιων του θεου. λεγουσι τοινυν επι
ανατροπηι των της ευσεβειας δογματων, οτι, ει μετα πατρος και υιου δει παντως
αριθμεισθαι το πνευμα, πως ουκ ειδε Στεφανος εν τηι οπτασιαι μετα του υιου και το
πνευμα; πως ουν ορεξει χειρα τοις δια των τοιουτων λογων υποσκελιζομενοις ο
Στεφανος; πως ανορθωσει τηι αγωνιστικηι τεχνηι τους υποκλαζοντας; η αυτοθεν εστιν
η βοηθεια η ανατρεπουσα την απιστιαν του προσπαλαιοντος.
Ζητεις, ω Πνευματομαχε, οτε η δοξα του πατρος ωφθη και ο υιος την εκ
δεξιων στασιν εχων, που το πνευμα; ει ην εν σοι το πνευμα, ουκ αν προκειμενον τον
περι αυτου λογον παρεδραμες, ωσπερ οι πηροι τας οψεις το προ των ποδων κειμενον
χρυσιον αγνοουντες παρερχονται. αλλα νυν γουν ακουσον, ει γε μη συνεχεις κατα
τους Ἰουδαιους την ακοην. Πως ειδε την υπερουρανιον δοξαν ο Στεφανος; τις αυτωι
τας πυλας των ουρανων διεπετασεν; αρα ανθρωπινης δυνα μεως ην το κατορθωμα;
αρα τινος των αγγελων προς το υψος εκεινο την κατω κειμενην φυσιν
αναβιβασαντος; ουκ εστι 36 ταυτα· ου γαρ ουτως η κατ' αυτον ιστορια φησιν, οτι
Στεφανος πολυς κατα την δυναμιν ων η της αγγελικης βοηθειας πληρης γενομενος
ειδεν α ειδεν. αλλα τι λεγει; Στεφανος δε πληρης ων πνευματος αγιου ειδε την δοξαν
του θεου και τον μονογενη του θεου [υιον]. ου γαρ εστι, καθως φησιν ο προφητης, το
φως οφθηναι μη εν φωτι καθορωμενον. εν γαρ τωι φωτι σου, φησιν, οψομεθα φως.
(ουκ ενδεχεται μη εν φωτι γενεσθαι την του φωτος θεωριαν· πως γαρ εστιν απι δειν
εις τον ηλιον εξω των ακτινων γενομενον;) επει ουν εν τωι φωτι του πατρος,
τουτεστι τωι πνευματι τωι αγιωι τωι εκειθεν εκπορευομενωι, το μονογενες καθοραται
φως, δια τουτο προκαταυγασθεις τηι δοξηι του πνευματος εν περινοιαι της του πατρος
και υιου δοξης εγενετο. επει, πως την ευαγγελικην αποφασιν αληθευειν φησομεν,
οτι θεον ουδεις εωρακε πωποτε; πως δε τον αποστολον μη εναντια τοις ιστορηθεισι
βοαν, οταν λεγηι. ουτε τις ειδεν ανθρωπων ουτε ιδειν δυναται; ει γαρ ανθρωπινηι
φυσει τε και δυναμει η του πατρος τε και του υιου δοξα χωρητη κατεστη, ψευδης
παντως ο αχωρητον ανθρωποις αποφηναμενος ειναι το [θειον] θεαμα. αλλα μην
ουτε εκεινον ψευδεσθαι και την ιστοριαν αληθευειν επαναγκες. αρα φανερως η
κακουργια των πνευματομαχουντων πεφωραται, οτι τωι ομοιωι καθορασθαι 38 τα
ομοια παρα της Γραφης μεμαρτυρηται. ο γαρ Στεφανος ουκ εν τηι ανθρωπινηι φυσει
τε και δυναμει μενων το θειον βλεπει, αλλα προς την του αγιου πνευματος χαριν
ανακραθεις δι' εκεινου υψωθη προς την του θεου κατανοησιν.
Ουκουν ει χωρις πνευματος ουτε κυριον Ἰησουν εστιν ιδειν, καθως φησιν ο
αποστολος, ουτε την πατρικην δοξαν κατανοησαι, δεδεικται σαφως, οτι οπου το
πνευμα εστιν εκει και ο υιος καθοραται και η πατρικη δοξα καταλαμβανεται. Ἀλλ'
ετερον ημιν εκ των ιστορηθεντων οπλον ασεβειας παρα των Χριστομαχουντων
προβαλλεται. φασι γαρ το καταδεες του μονογενους δια τουτων σημαινεσθαι· το γαρ
παρεσταναι αυτον τηι δοξηι του πατρος αποδειξιν ποιουνται του υποχειριον ειναι τηι
του πατρος εξουσιαι. τι ουν ο Παυλος, προς αυτους ειποιμι αν; τι δε προ εκεινου ο
προφητης ∆αβιδ, αμφοτεροι τηι διδασκαλιαι του πνευματος την του μονογενους
δοξαν εκδιηγουμενοι; ο τε γαρ ∆αβιδ φησιν· ειπεν ο κυριος τωι κυριωι μου· καθου εκ
δεξιων μου· ο τε αποστολος εν δεξιαι του θρονου του θεου κεκαθικεναι λεγει τον
κυριον. ει ουν η στασις της ελαττωσεως, η καθεδρα παντως της ομοτιμιας εστι
σημειον, η τοινυν παραγραφεσθωσαν τας μεγαλοπρεπεις μαρτυριας, δι' ων το
υψηλον της αξιας διασημαινεται 40 η και ταυτην ευσεβως εκδεχεσθωσαν. ιση γαρ
εφ' εκαστου των ειρημενων διδασκαλος η του πνευματος χαρις. ο μεν γαρ Στεφανος,
πληρης ων πνευματος αγιου, ειδε τε α ειδε και α ειδεν εφθεγξατο. ο δε ∆αβιδ εν
πνευματι καλει αυτον κυριον, καθως λεγει το ευαγγελιον· Παυλος δε, καθως αυτος
εκεινος φησιν, εν πνευματι λαλει τα μυστηρια. ει ουν εις ο διδασκαλος, ουδεμιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

προς εαυτον διαφωνιαν εχων, ο δε διδασκαλος το πνευμα της αληθειας εστι, το εν
τοις θεοφορουμενοις γενομενον, πως αν τις διαφωνιαν τινα των δογματων
καθυποπτευσειεν; αλλ' ετερον η καθεδρα, φησι, και ετερον η στασις ενδεικνυται
νουν κατα το προχειρως νοουμενον. φημι καγω. αλλ' ουχ, οπερ επι των σωματων η
των ρηματων εμφασις δεικνυσι, τουτο και επι της ασωματου φυσεως ευαγες εστι
λογιζεσθαι. επ' ανθρωπου μεν γαρ η καθεδρα την επ' ισχιωι του σωματος υπογραφει
θεσιν, ως αν μη δια παντος καμνοι της αγκυλης ο τονος εφ' εαυτου το βαρος ανεχων
του σωματος. και το εμπαλιν η στασις ορθιον επι γονατων ερμηνευει τον ανθρωπον,
ουκ επ' ισχιων δια καθεδρας αναπαυομενον. επι δε της υπερεχουσης φυσεως
καθαρευει των τοιουτων νοηματων η καθεδρα τε και η στασις, επισης εκατερα της
κατα το προχειρον νοουμενης εμφασεως 42 κεχωρισμενη. ουτε γαρ την επ' αγκυλης
στασιν του ασωματου ουτε την επ' ισχιων καθιδρυσιν του ασχηματιστου
παραληψομεθα, αλλα δι' εκατερας φωνης το εν παντι αγαθωι στασιμον και εν παντι
αμεταθετον ευσεβως ενοησαμεν. ο τε γαρ εσταναι και ο καθησθαι το θειον λεγων
ουδεν προς αλληλους εν τηι των ρηματων ετεροτητι περι τον νουν διαφερονται, ο
μεν βεβηκεναι παγιως, ο δε καθιδρυσθαι αμεταθετως το θειον εν τωι αγαθωι
δογματιζοντες. ωσπερ δε ο προφητης ∆αβιδ και ο αποστολος Παυλος την του
μονογενους καθεδραν εν τοις καθ' εαυτον εκατερος λογοις διηγουμενοι ουκ εδωκαν
νοειν, οτι του πατρος εστωτος ο υιος εν καθεδραι εστι, καιτοι μονης μνησθεντες της
του υιου καθιζησεως, τον αυτον τροπον και επι του Στεφανου του υιου την στασιν
ακουσας ουκετ' αν ευλογως περι της του πατρος καθεδρας υπονοησειας. ως γαρ επι
του Παυλου και του ∆αβιδ το καθησθαι τον πατερα δια του καθισαι τον υιον εκ
δεξιων συνωμολογηται, καιτοι του λογου μηδεν περι του πατρος προδιδαξαντος,
κατα τον αυτον τροπον και επι του Στεφανου η του υιου στασις το ισον και επι της
δοξης του πατρος συνενδεικνυται.
Ουτω γαρ 44 αν ο της εικονος διασωθειη λογος, ει παν ο τι περ εστιν εν
τουτωι νοουμενον τε και καθορωμενον το αυτο και εν τωι αρχετυπωι πιστευοιτο. και
ως εν τωι αγαθωι το αγαθον και εν τωι φωτι το φως και εν πασι το πρωτοτυπον
καλλος δια των οικειων εν τηι εικονι χαρακτηριζεται, ουτω και εν τηι καθεδραι του
υιου, ο τι ποτε νοειν τουτο το ονομα διδωσι, και η του πατρος καθεδρα
καταλαμβανεται, και εν τηι στασει η στασις, ως αν μη διαπεσοι της εικονος ο λογος,
εν τηι απαλλαξει των ιδιωματων του αρχετυπου αλλοτριουμενος. Ταυτα ημιν,
αδελφοι, κατα παροδον προς το προκειμενον ζητημα τεθεωρησθω, της του Στεφανου
οπτασιας την τοιαυτην θεωριαν επεισενεγκουσης τωι λογωι. γενοιτο δε ημας μη
θεατας μονον γενεσθαι της του Στεφανου αθλησεως, αλλα και μετοχους της χαριτος
πληρωθεντας του αγιου πνευματος, εις καθαιρεσιν των αντιδικων, εις δοξαν του
κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων.
αμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7


