De creatione hominis sermo primus (recensio C) [Sp.]
2a Παλαιου χρεους εκτισιν αποπληρωσων ηκω, ου την αποδοσιν ανεβαλομην
ουκ αγνωμοσυνηι προαιρεσεως αλλ' ασθενειαι σωματος, χρεος αναγκαιοτατον και
οφειλομενον υμων τηι ακροασει. και γαρ αν ειη αδικον τα περι θηριων και νηκτων
και κτηνων και πτηνων, ουρανου τε και των κατ' ουρανον, περι τε γης και των εν τηι
γηι διδαχθεντας ημας μη και τα περι της ημετερας γενεσεως εκ της θεοπνευστου 3a
γραφης φωτισθηναι. ωσπερ γαρ οι οφθαλμοι ημων τα εξω βλε ποντες εαυτους ουχ
ορωσιν, εαν μη που λειου τινος αψωνται στε ρεου κακειθεν ανακλασθεισα η οψις
ωσπερ απο παλιρροιας οραν αυτους ποιησηι τα εαυτων κατοπιν, ουτως και ο νους ο
ημετερος αλλως εαυτον ου βλεπει, εαν μη ταις γραφαις εγκυψηι. το γαρ ενταυθα φως
ανακλωμενον του καθορασθαι εκαστον ημων αιτιον γινεται, επει ασυνετοι εσμεν
εαυτων και απεριοπτοι ετι της ημετερας κατα σκευης οπερ εσμεν και τι εσμεν
αγνοουντες. αμελεστατα γαρ εαυτων διακειμεθα των προχειρων της κτισεως και
των μικροτατων των εν ημιν γνωσιν ουκ εχοντες. καιτοι πολλαι πραγματειαι περι
το σωμα το ημετερον και ουκ ολιγοι των προ ημων περι τουτο την πασαν εαυτων
σπουδην 4a κατηναλωσαν, καν ιατρικην επελθηις, ευρησεις οσα περι της χρειας των
ημετερων μοριων ημιν διηγειται, οσας περι της ενδοθεν ημων κατα σκευης εν ταις
ανατομικαις εγχειρησεσιν εξευρε κεκρυμμενας οδους συνυπαρχουσας εν τωι αφανει
και διαφορους ενεργειας προς μιαν συμ πνοιαν την του σωματος· οχετους
πνευματος, υδραγωγιας αιματος, αναπνοης ολκην, οικησιν εστιας του θερμου επι
της καρδιας, κινησιν διαρκη του περικαρδιου πνευματος. μυρια αλλα παρ' εκεινοις
πεφι λοσοφηται, ων ουδεις ημων εστιν εμπειρος τωι μηδεμιαν σχολην απονειμαι τωι
μερει τουτωι της εξετασεως μηδε γνωναι εαυτον εκαστος οστις εστιν. ευκολοι εσμεν
γνωναι ουρανον μαλλον η εαυτους. ωστε μη καταφρονει του εν σοι θαυματος·
μικρος μεν γαρ ει, 5a ως νομιζεις, μεγαν δε επερχομενος ο λογος ευρησει σε. δια
τουτο ο σοφος ∆αβιδ ειδως ακριβως εαυτον εξεταζειν Ἐθαυμαστωθη, φησιν, η
γνωσις σου εξ εμου, τουτεστι την γνωσιν την περι των σων θαυμα σιων εξευρειν
ηδυνηθην. ποθεν; Ἐξ εμου· την γαρ τεχνην την εν εμοι, οσηι σοφιαι κατεσκευασθη
μου το σωμα, κατανοησας εκ του μικρου μεν θαυμαστου δε τουτου κατασκευασματος
τον μεγαν δημιουργον ενενοησα. Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και
καθ' ομοιωσιν. εδειχθη πρωην εν παραδρομηι και αρκουντως εδειχθη τις ο λογος και
προς τινα ο λογος. εχει η εκκλησια τας περι τουτων αποδειξεις, μαλλον δε εχει
πιστιν αποδειξεως βεβαιοτεραν.
Ποιησωμεν ανθρω πον. καταμαθε σεαυτον εντευθεν αρξαμενος. ουπω περι
αλλου των κατασκευασματων η φωνη αυτη αναγραπτος. φως εγενετο, και απλωι
6a προηλθε προσταγματι· ειπε γαρ ο θεος· Γενηθητω φως. ουρανος, και ανευ
βουλης υπεστη· φωστηρες, και ουδεν προεβουλευσατο περι αυτων θαλασσα και
πελαγη απειρα τηι προσταγηι παρηχθη εις το ειναι. ιχθυων γενη παντοδαπα τηι
κελευσει εγενετο. θηρια και κτηνη, νηκτα και πετεινα· Ειπε και εγενετο. ενταυθα δε
ουπω ο ανθρωπος και βουλη περι ανθρωπου. ουκ ειπεν ως περι των αλλων παντων·
γενηθητω ανθρωπος. εντευθεν καταμαθε σεαυτου το τιμιον· ου προσερριψε σου την
γενεσιν προσταγματι, αλλα βουλευτηριον συνεστη τωι θεωι περι σου πως μελλει το
τιμιον ζωιον εν τωι βιωι παραγεσθαι· Ποιησωμεν γαρ φησιν. ο σοφος βουλευεται, ο
τεχνιτης ενθυμειται. αρα τι λειπει αυτου τηι τεχνηι και εκ της μεριμνης βουλεται
απηρτισμε νον αυτου ποιησαι το φιλοτεχνημα; ουχι· αλλ' ινα σοι δειξηι μονον οτι
τελειος ει παρα θεωι. Ἔμαθες μεν ουν οτι δυο τεως προσωπα επι θεου, ο λεγων και
προς ον ο λογος. δια τι δε ουκ ειπε· ποιησω ανθρωπον, αλλα· Ποιησωμεν; ινα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

7a νοησηις την ισην δεσποτειαν, ινα μη τον πατερα επιγινωσκων τον υιον αγνοηις,
ινα ειδηις οτι πατηρ εποιησε δια υιου και υιος εκτισε πατρυωι θεληματι, και δοξασηις
πατερα εν υιωι και υιον εν πνευματι αγιωι. ουτω κοινον γεγονας εργον, ινα και
κοινος προσκυνητης αμφοτερων ηις μη σχιζων την προσκυνησιν, αλλ' ενων την
θεοτητα. οραις ιστοριαν μεν απλην τωι σχηματι, θεολογιαν δε ακραιφνη τωι νοηματι.
μετα γαρ το Ποιησωμεν επηγαγε· Και εποιησεν ο θεος τον ανθρωπον. ουκ ειπεν·
εποιησαν τον ανθρωπον, ινα μη πολυθεΐας λαβηις αφορμας. ει γαρ πληθυντικως
παρεισηχθη και η ποιησις, αφειδεις αν εγενοντο οι ανθρωποι προς το πολλα πληθη
θεων εαυτοις επιγραψαι. πρωτον μεν γαρ· Ποιησωμεν ανθρωπον, ινα γνωρισηις
πατερα και υιον και αγιον πνευμα· επειτα δε· Και εποιησεν ο θεος τον ανθρωπον, ινα
θεον ενα τα τρια προσωπα νοησηις ου τας υποστασεις ενοποιων, αλλα 8a την μιαν
ουσιαν και δυναμιν λογιζομενος και μιαν δοξαν εχηις μη μεριζομενος περι την
προσκυνησιν μηδε εις πολυθεΐαν εμπιπτων. ου γαρ ειπε· και εποιησαν οι θεοι τον
ανθρωπον, αλλα· Ἐποιησεν ο θεος. ει γαρ και ιδια μεν υποστασις πατρος ιδια δε υιου
και ιδια πνευματος αγιου, αλλ' ουχι και τρεις θεοι, οτι μια και η αυτη η εν τοις τρισι
νοουμενη ουσιωδης θεοτης. ην γαρ βλεπω εν πατρι θεοτητα, ταυτην και εν υιωι, και
ην εν υιωι, ταυτην και εν αγιωι πνευματι· διοτι και μια η εν τουτοις θεωρουμενη
μορφη και αρχη η αυτη. δια τουτο και παρ' ημων μια προσκυνησις και δοξολογια
τοις τρισιν ως ενι θεωι. το γουν προοιμιον της ημετερας γενεσεως θεολογια
κατανενοηται αληθινη. Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και καθ'
ομοιωσιν. Κατ' εικονα μεν ουν θεου γεγενησθαι ημας ευδηλον απο της γραφης. πως
δε το Κατ' εικονα θεου νοητεον; ουδεν τι σωματικον και γηινον εννοησασθαι χρη.
αποκαθαρωμεν εαυτων καρδιαν ιδιωτικην, προληψιν απαιδευτον, αμαθεις περι θεου
υποληψεις. οποια τινες φασιν· ει κατ' εικονα γαρ θεου γεγοναμεν, συμμορφος
παντως ημιν εστιν ο θεος. και οφθαλμοι ταχα περι θεον 9a και ωτα και κεφαλη και
χειρες και ισχιον εφ' ου ιδρυται [και παντα τα ημετερα] (λεγεται γαρ και εν τηι
γραφηι· Θεος καθεζεται) και ποδες αυτωι, δι' ων περιπατει; αλλ' ουχι τοιουτος ο θεος.
αποσκευασον της καρδιας φαντασματα απρεπη, εκβαλε απο σου διανοιαν
αναρμοστον τωι μεγεθει του θεου. ασχηματιστος ο θεος και απλους· μη φαντασθηις
μορφην περι αυτον. μη σμικρυνηις Ἰουδαικως τον μεγαν, μη περιλαβηις τον θεον
εννοιαις σωματικαις, μη περι γραψηις αυτον τωι σωι νωι. απεριληπτος εστι τωι μεγεθει.
κατανοησον τον μεγαν και τωι μεγαλωι προσθες πλειον του νενοημενου και τωι
πλειονι το πλειον και τον σεαυτου λογισμον πεισον, οτι των απεραντων εφικεσθαι
ου δυνηι. μη ουν σχημα εννοησηις· απο γαρ 10a δυναμεως ο θεος νοειται. μη
μεγεθος· πανταχου γαρ εστι και υπερ το παν περισσευει, ανεπαφον, αορατον,
ακατανοητον, μητε σχηματι περι λαμβανομενον μητε μεγεθει περιγραφομενον, μη
δυναμει εκμετρου μενον μη χρονωι περικλειομενον μη περασι τισιν οριζομενον.
ουδεν γαρ εστιν ολως περι θεον οποιον περι ημας η και τα μονως νοητα. Πως ουν
ειπεν η γραφη κατ' εικονα θεου γεγενησθαι ημας; επιγνω μεν τι οικειον θεου εχομεν
και οτι το Κατ' εικονα παντως ουκ εν τηι σωματικηι μορφηι εκληφθηναι δυνατον. η
μεν γαρ επι ορωμενου τινος σωματος, εν ορατωι δε το αορατον ου σχηματιζεται. αλλ'
ουδε μην που φθαρτον ειη αν του αφθαρτου εικων. το μεν γαρ σωμα αυξεται,
μειουται, γηραι, αλλοιουται· αλλο εστιν εν νεοτητι και αλλο εν γηρει, αλλο οταν
ευεκτηι και αλλο οταν 11a παθαινηται, αλλο ευφραινομενον και αλλο λυπουμενον,
αλλο θαρρουν και αλλο φοβουμενον, αλλο εν ειρηνηι και αλλο εν πολεμωι, αλλο εν
πλησμονηι και αλλο εν ενδειαι. αλλο εγρηγοροτος χρωμα και αλλο καθ ευδοντος· του
μεν γαρ εξανθει και ερυθαινεται του θερμου χωρουν τος προς την εξω επιφανειαν,
του δε κατεψυκται δια το επι το βαθος την θερμοτητα εισδυεσθαι. διο και υπωχρα
των κοιμωμενων τα σωματα. πως ουν δυναται το αλλοιουμενον τωι αναλλοιωτωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

εοικεναι; το μηδεποτε εστηκος μηδε επι ταυτου μενον τωι αει ωσαυτως και κατα τα
αυτα εχοντι; Κατ' εικονα ημετεραν τι φησι; της ακινητου φυσεως εικων η ρευστη και
της αμορφου η μεμορφωμενη;
Πως ουν ευρησομεν το Κατ' εικονα; εν αυτωι παλιν ωι ειπεν εξ υπογυου 12a
ο θεος. ου γαρ εμον τι τωι λογωι παρενειρω εξωθεν επινοημα. Ποιησωμεν ανθρωπον
κατ' εικονα ημετεραν και καθ' ομοιωσιν και αρχετωσαν των ιχθυων. κατα το της
αρχης τοιγαρουν ειτουν εξουσιας παραδειγμα η ημετερα προς το θειον νοητεα
ομοιωσις. το δε αρχον ουκ εν σωματι παντως † η λογισμωι ουδε εν σαρκι αλλα τηι
ψυχηι. το μεν γαρ ανθρωπινον σωμα πολλων ζυων αλογων καθεστηκεν
ασθενεστερον και ουκ αν ποτε συγκριθειη προς δυναμιν σαρξ η ημετερα τηι του
καμηλου η του ελεφαντος η του ιππου η του βοος η εκαστου ων αν ειπηις μεγιστων
θηριων. η ψυχη δε ημιν και ο εν αυτηι νους απαντα ταυτα ραδιως υποταττειν
δεδυνηται και τα μεγαλα δε βαρη και δυσμεταχειριστα επινοιαις τεχνικαις
μετατιθησιν ανθρωπος αλλ' ουχι τονοις σωματικοις. ωστε το αρχικον ημων και Κατ'
εικονα και ομοιωσιν του θεου εν τηι του λογισμου κατασκευηι θεωρητεον, ουκ εν τηι
του σωματος μορφηι. αλλ' ερεις ταχα συ· και πως ου περι λογισμου ειπεν ο θεος,
αλλα τον ανθρωπον κατ' 13a εικονα γεγενησθαι φησιν εαυτου; οτι δε και ο
λογισμος λεγεται ανθρωπος και η ψυχη εστιν ο εσω ανθρωπος. ακουε του
αποστολου λεγοντος Ει και ο εξω ημων ανθρωπος φθειρεται, αλλ' ο εσω
ανακαινουται. πως ουν; δυο γνωρισωμεν τον αυτον ανθρωπον; ναι, φησιν, ενα τον
φαινομενον και ενα τον υπο τωι φαινομενωι κρυπτομενον, τον και κυριωτερον και
αληθεστερον ανθρωπον. διπλους μεν γαρ τις εστιν ο εκ θεου πεπλασμενος
ανθρωπος, το μεν ορωμενος το δε νοουμενος. τωι δε μειζονι και αληθινωτερωι μερει
ο ενδον μαλλον και μη φαινομενος πεφυκεν ανθρωπος. το μεν γαρ εσω αυτος ειμι
εγω, το δε εκτος τουτο και σωματικον εμον εστι ταχα αλλ' ουκ εγω. ου γαρ δηπου η
χειρ και ο πους και τα λοιπα μερη του σωματος ειεν αν εγω, αλλα το νοερον και
λογικον της ψυχης οργανωι κεχρημενον τωι σωματι. Το Ποιησωμεν ουν ανθρωπον
κατ' εικονα ημετεραν και καθ' ομοιωσιν νοησωμεν αντι του δωσομεν αυτωι λογου
περιουσιαν· και ουτως Ἀρχετωσαν των ιχθυων και των θηριων και παντων. ουκ
14a ειπε δε οτι Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν, και θυμου σθωσαν και
επιθυμειτωσαν και παθαινεσθωσαν. ου γαρ τα παθη εις εικονα θεου παρειληπται,
αλλ' ο λογισμος ο των παθων δεσποτης, ο αρχων παντων των σωματικων και
υπερανεστηκως των φαινομενων και ψευδομενων. συ δε μοι θαυμασον την περι σε
του θεου εξ αρχης αυτης κηδεμονιαν και προνοιαν οτι ευθυς εκτισθης και αρχων
εκτισθης και διηνεκη εχεις και αδιαδοχον την αρχην. ανθρωπος γαρ παρα ανθρωπου
εξουσιαν τινα λαμβανων ως θνητος παρα θνητου και ως μη εχων παρα μη εχοντος
(ποιαν γαρ εξουσιαν ψυχης εχει ανθρωπος;) εικοτως και ταχυ μαλα παλιν αυτην
αποβεβληκε. συ δε παρ' αυτου ταυτην ελαβες του θεου και ανεξαλειπτον εχεις ουκ
εν ξυλοις γεγραμμενην ουδε εν πτυξι φθαρταις και σητων δαπανημασιν, αλλ' αυτηι
τηι φυσει εγκεκολαμμενην απο της πρωτης θειας φωνης της Ἀρχετωσαν. δουλα γαρ
εκτοτε και αχρι τελους τα συμπαντα ταυτα της ανθρωπινης αρχης. Ἀρχετωσαν, γαρ
φησι, των ιχθυων, των θηριων της γης, των πετεινων του ουρανου, των κτηνων,
των ερπετων των 15a ερποντων επι της γης. ουκ ειπε Ποιησωμεν ανθρωπον κατ'
εικονα και καθ' ομοιωσιν ημετεραν, και εσθιετωσαν παν ξυλον καρπιμον ο εχει
καρπον εν εαυτωι. υστερον γαρ ταυτα μετα την του παραδεισου φυτειαν, ινα συ
διδαχθηις δευτερα εχειν τα της σαρκος αναγκαια παρα τα της ψυχης προηγουμενα,
επειδη και πρωτον ημιν συνεχειροτονηθη η του αρχειν δυναμις, επειτα και η του
παραδεισου συνεπεδαψιλευθη απολαυσις. αρχικον ει ζωιον, ανθρωπε, και δια τι
δουλευεις παθεσι; τι σεαυτου το αξιωμα καταβαλλεις και δουλος γινηι της αμαρτιας;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

ινα τι σεαυτον ποιεις αιχμαλωτον τωι διαβολωι; αρχων κτισεως εχειροτονηθης, μη
απορ ριψηις την σεμνοτητα της οικειας φυσεως. εν αρχηι τινι τεταξαι κοσμικηι; εστι
σοι πλεον δι' οφειλης το και τον λογισμον ομοιως εχειν συναρχοντα και κρατουντα
των παθων, ινα μη γελως ειης τοις αρχομενοις και εμπαιγμος. αντι αρχοντος και
υπερεχοντος υποκει μενον και αγομενον ισα και δουλωι δεσμιωι και αχρειωι
κατανοουσι σε. δουλος εκληθης; τι σε λυπει η δουλεια του σωματος; δια τι ου μεγα
φρονεις επι τηι δεσποτειαι τηι παρα θεου σοι δεδομενηι, οτι λογισμον εχεις παθων
δεσποτην; οταν ουν ιδηις τον μεν δεσποτην σου δουλον οντα της ηδονης, σεαυτον δε
υπερτερουντα ταυτης τηι δυναμει του λογισμου, γινωσκε οτι συ μεν ονομαζηι μονον
δουλος, ουκ ει· εκεινος δε, ει και ονοματι εχει την δεσποτειαν, αλλα τωι πραγματι
βεβαιουμενην επεσπασατο την δουλειαν. οποτε γαρ εκεινον μεν το της πορνειας
παθος τυχον ελκει καταδουλωσαν, συ δε τουτου δια την του λογισμου κυριοτητα
υπερανεστηκας, πως ουχι δεσποτης μεν κυριως ειης αυτος ο της ηδονης
υπερκειμενος, εκεινος δε μαλλον δουλος ο υποκειμενος τωι υπο σου πατουμενωι
παθει; οπου γουν η του αρχειν δυναμις, 16a εκει η του θεου εικων. οπου δε η του
θεου εικων, εκει ο υπ' αυτου πεπλασμενος ανθρωπος. Πρωτον δε ειπεν αρχειν των
ιχθυων τον ανθρωπον, οτι και πλεον των αλλων ζυων ταυτα απυκισται αυτου, ινα
δια των πορρωτερω και ενυδρων πολλωι μαλλον και τα πλησιεστερα υστερον
συμπεριλαβηι, ηγουν τα χερσαια και συντροφα. πως ουν των ιχθυων δοκουμεν
αρχειν οι μη διαγοντες συν αυτοις; ει που εγνως σεαυτον εν λιμνηι ποτε
παραφανεντα εβλεψας τε πως η σκια σου μονη παντα τα ενδιαιτωμενα ταυτηι
ιχθυδια διεπτοησεν, επεγνως αν παντως ευθυς και το της αρχης. τις γαρ ουτω
δεσποτης οικιας θορυβουμενου του οικου αθροον επιστας ησυχιαν εποιησε και
παντα μετεβαλεν εις ευκοσμιαν τηι παρουσιαι εαυτου, ως πασα η ενυδρος κτισις
επιφανεντος ενος ανθρωπου μεταβαλλει το σχημα και ουκετι την ελευθεραν εχει
διαγωγην; ου τολμαι επινηξασθαι τοις νωτοις η της λιμνης η της θαλασσης. ο δελφις,
οταν που πλησιον ανθρωπον οντα αισθηται, καιτοι αυτος ων ο βασιλικωτατος των
νηκτων, αιδειται οιονει και ουκετι κινειται ουδε ως εθος αλλεται. ουτως εδοθη τωι
ανθρωπωι η κατα των νηκτων αρχη. και οταν δε κατανοησηις σεαυτου τον λογισμον
δια παντων διηκοντα και παντα 17a ταις τεχναις καταδουλουμενον, πως ουχι και
των κητων των μεγαλων αρχεις; Ειδον γαρ εγω επινοιαν ανθρωπινην, οτι ποιουσιν
αγκιστρων τινων κατασκευην και τουτοις επιβαλλοντες δελεασματα συμμετρα τωι
μεγεθει των καταπινοντων κητων. ειτα των ακρων εκεινων των σχοινιων, ων
απηρτηται τα αγκιστρα κατα το ετερον περας, ασκους πνευματι διατειναντες και
εκδησαντες απ' αυτων των ακρων μετεω ρους αφιασιν υπερ του πελαγους.
ενεχθεντα τοινυν τα αγρια κητη τοις δελεασμασι τουτοις και τα αγκιστρα ενδον
εαυτων δεξαμενα συρει μεν τους ασκους εις το βαθος, η δε των ασκων φυσις
ανωφερης ουσα δια την κουφοτητα του ενειλημμενου εσωθεν πνευματος παλιν
ανελκει εις την επιφανειαν. και εμπεπαρμενα τηι ιδιαι τροφηι ανω και κατω μαιμασσει
και αλυοντα τους βυθους διερευναται και πελαγη πελαγων αμειβει. και πολυν
πονον υφισταται απρακτον και τελευταιον τωι βραχει τουτωι αγκιστρωι το μεγα και
ατρυτον θηριον αλωσιμον γινεται τωι πονωι δαμασθεν και τωι λιμωι καταπονηθεν, και
νεκρον μετα των ασκων 18a φερομενον θηραμα καθισταται τωι αλιευτηι· τωι μικρωι
το υπερμεγεθες, τωι ασθενει το αμαχον την ισχυν. δια τι; οτι τηι του λογισμου
περιουσια δυναμιν λαβων του αρχειν ο ανθρωπος ως κακους δραπετας προς
ευπειθειαν αγει τους απειθεστατους, και τους μη δυναμενους προσαχθηναι δι'
ημεροτητος τουτους δια της αναγκης καταδουλουται. ουτω πανταχου η του αρχειν
δυναμις παρα του κτισαντος εγγινομενη τωι ανθρωπωι υπαρχει. εντευθεν ξιφιαι και
ζυγαιναι και φαλαιναι και πριονες και φωκαι και παντα εκεινα τα φοβερα των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

κητων και ειδη και ονοματα υποχειρια γεγονε τωι ανθρωπωι. Ἀρχετωσαν των ιχθυων
της θαλασσης και των θηριων της γης. ουχ οραις τον λεοντα τον βαρυν τον
βρυχητικον, ου και το ονομα αφορητον τηι ακοηι και ο βρυγμος υποτρομον ποιει την
γην, ου την ορμην πολλου γε και δει τις υπομειναι; ουδενι γαρ ουδε των αλογων και
μεγιστων ζυων τοσαυτη πεφυκε δυναμεως περιουσια, ωστε και αντιστη ναι
ορμωμενωι λεοντι. αλλ' ομως και τουτον τον ανυποιστον και φοβερον 19a εν μικρωι
ζωγρωι πολλακις κατακεκλεισμενον οραις. τις ουν ο καθειρξας αυτον, ο το μικρον
δεσμωτηριον τωι μεγαλωι θηριωι επινοησας και τηι αραιοτητι των στημονων εκεινων
των ξυλινων την αναπνοην τωι εγκεκλεισμενωι παρασκευασας, ως μη αποπνιγηναι
αυτο τωι ιδιωι ασθματι, και δια της ελευθεριου αναπνοης την ασφα λειαν αυτου
προδιοικησαμενος; ουχι ανθρωπος; ουχ ο αυτος κατα παιζει και της παρδαλεως,
οταν υπερτεινηι χαρτην εις ανθρωπον εσχηματισμενον, και η μεν τον χαρτην
εσπαραξεν, ο δε ανθρωπος κατω κειμενος της ανοιας του θηριου κατεγελασεν; ουχι
και των λοιπων θηριων τα αγριωτατα και δυσκαταγωνιστοτατα παιγνια ταις
οικειαις επινοιαις ποιει; ου περιουσιαι διανοιας παντων κρατει; πως ειπω περι των
πετομενων; οτι ουκ αναβαινει μεν αυτος εις τον αερα τωι σωματι, συμπαριπταται δε
ομως τοις πετεινοις τωι λογισμωι χρωμενος οσα και πτεροις. ουδεν γαρ κατεχει την
του ανθρωπου διανοιαν. τα εν βυθωι διερευναται, τα υπερ γης θηραται, τα εν τωι αερι
προκαταλαμ 20a βανει και εις γην κατασπασας αποκομιζει. ειδες ποτε επ' ακρου
κλαδου καθεζομενον ορνεον και καταγελων των κατω περι την γην στρεφομενων
ανθρωπων εν τωι πεποιθεναι τηι κουφοτητι του πτερου; αλλ' ομως εστι παλιν
κανταυθα ιδειν παιδα μοχθηρον καλαμους καλαμοις υποβαλλοντα κατα δε το ακρον
των καλαμων ιξον προσαρτη σαντα, ειτα λανθανοντως δια των κλαδων και των
φυλλων αποκρυ ψαντα του ιξου την παρουσιαν και αποπλανησαντα το ομμα του
ορνεου, και ουτω τηι μικραι προσψαυσει και κατασχεσει κρατησαντα το αεροπολουν
και το δι' αιθερος πρωην φερομενον πτηνον δεσμιον ιξωι αποκομιζοντα. κατω μεν
γαρ κειται ο ανθρωπος κατω δε και τω χειρε αυτου και τω ποδε, αλλ' η διανοια
τουτου συναναβαινει εις υψος τοις πτηνοις και δια της τεχνης εφικτα τουτωι γινεται
τα ουρανια και τα πτερωτα αλωτα. δικτυα τε γαρ ισταται τοις πτηνοις και τοξοται
των πετομενων καταστοχαζονται και δελεασμασι βρωματων θηρωνται τα
λαιμαργοτερα. ουκ ειδες ποτε αετον λαβρως μεν εμπεσοντα τωι θηραματι, ταχος δε
περιπαρεντα ταις κατω παγαις; ουτω το υψηλον κατω γινεται ταις ανθρωπιναις
επινοιαις καθελκυσθεν. παντα γαρ υπο την χειρα ηγαγε του ανθρωπου θεος, και την
κτισιν επληρωσε και τον ανθρωπον αμοιρον της τουτων δεσποτειας 21a ουκ
εποιησε. μη γαρ ειπηις· πως εμοι διαφερει τα εν τωι αερι φερομενα; επει δια του
λογισμου κακεινα σοι υποχειρια γινεται μετα και αυτων των ερπετων των ερποντων
επι της γης. οραις πως οφειλεις νοειν το Κατ' εικονα γεγενησθαι του θεου; κατα το
αρχικον δηλαδη και το της ψυχης νοερον τε και λογικον. Και εποιησεν ο θεος τον
ανθρωπον. τι ουν εστιν ανθρωπος ορισω μεθα και ημεις εξ ων ανεγνωμεν και εξ ων
ηκουσαμεν. ουκετι γαρ ημιν χρεια δανειζεσθαι ορους αλλοτριους ουδε τα εκ της
ματαιοτητος επεισαγειν τωι λογισμωι της αληθειας. εστι τοινυν ανθρωπος ποιημα
θεου λογικον κατ' εικονα γενομενον του κτισαντος αυτον. ει τι γουν λειπει τωι λογωι
τουτωι προς τελειον ορον του υποκειμενου, οι πολλα προσταλαιπωρησαντες τηι
αναληψει της φθειρομενης σοφιας επισκε ψασθωσαν. ημεις δε του προσω εχωμεθα·
Κατ' εικονα θεου γεγονεν ανθρωπος. Και ευλογησεν ο θεος τον ανθρωπον και ειπεν·
Αυξανεσθε και πληθυνεσθε και πληρωσατε την γην. αυτη και ιχθυων ευλογια. ειπε
γαρ ο θεος· Ἐξαγαγετω η γη ερπετα ψυχων ζωσων και εγενετο ουτως. Και ειπεν ο
θεος Αυξανεσθε και πληρωσατε τα υδατα. τι ουν περισσον; αναγκαιως και τα κοινα
σοι ταυτα εχαρισατο 22a και τα ιδια σε αναμενει. αυξανηι γαρ και συ ως και τα λοιπα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

ζωια και απο μικρου του πρωτου ταις κατ' ολιγον προσθηκαις επι τελειωσιν ερχηι.
ουτως και ιπποι και κυνες, ουτω και αετοι και κυκνοι και παντα απερ αν ειπηις δια
μικρας της πρωτης κυησεως τηι κατ' ολιγον προσθηκηι το τελειον της αυξησεως
απολαβοντα παλιν δια της μειωσεως εις το ελαττον υποστρεφει. α τοινυν κοινα της
φυσεως ην, και ημιν εδωρησατο.
Αυξανεσθε, τουτεστι· τρεφεσθε, μικροι γεννωμενοι μεγαλοι γινεσθε και
περας εστω της αυξησεως. ου γαρ επειδη εν τηι πρωτηι επταετιαι τρε φομεθα και
λαμβανει ημας μεθηλικιωσις επι την δευτεραν εβδομαδα των ετων, ηδη οφειλομεν
ομοιως εν παντι μερει της ζωης της ημετερας κατα εβδομαδας μεθηλικιουσθαι. η
πρωτη εβδομας την παιδικην ηλικιαν 23a εχει και οροι της παιδικης ηλικιας
φανεροι η των οδοντων εναλλαγη. οι μεν γαρ απεφυησαν οι δε υπεφυησαν.
δευτεραν ελαβεν αρχην αυξησις εως τελους της τεσσαρεσκαιδεκατης, η δε εστιν η
των παιδων. πρωτον μεν γαρ παιδιον, επειτα δε παις, ειτα απο
τεσσαρεσκαιδεκαετους εφηβος και εξης ανηρ. ενταυθα οι οροι της αυξησεως.
Αυξανεσθε ουν ουκ εις απαν. ου γαρ εαν γενηι εκατον ετων, απο πρωτου εις
εκατοστον ετος αυξησιν επιδεχηι, αλλα τουτο το Αυξανεσθε μεχρι τινος. ου γαρ
αμετρα τα της αυξησεως. Αυξανεσθε εν ρημα σοφως λεχθεν προνοη τικως
οικονομειται. κατα γαρ την πρωτην συστασιν την καταβληθεισαν εν τηι μητραι
κατεβληθησαν και οι λογοι της αυξησεως. αλλ' ουχι μετα ταυτα ως νεωτερον το της
ηλικιας χαρισμα επιγινεται, αλλ' εξ αρχης αι μητρωιαι καταβολαι
συγκαταβεβλημενας εχουσι τας προς το Αυξανεσθε επιτηδειοτητας. επεσον οι
οδοντες· εγνωμεν 24a οτι ηυξηθη τοσον μετρον. τριετες το παιδιον εμετρησεν ο
πατηρ. οιδεν οτι διπλασιον τουτου μεγεθος αποληψεται εν τηι τελειωσει. οσος γαρ εν
τηι τριετιαι τωι μηκει ο ανθρωπος φαινεται, δις τοσουτος εσται εν τηι συμπλη ρωσει
της αυξησεως. τουτο το μετρον της ανθρωπινης φυσεως μεχρι πε ρατος απο της
πρωτης εβδομαδος επι την δευτεραν μεταβαινει. εκει λοιπον η θερμοτης πλειων· η
γαρ αραιοτερα διαπλασις του σωματος και η υγροτης επιλειπει και τα μερη κατα
βραχυ αρχεται κραταιουσθαι, ουπω δε το τελειον εσχηκε. νεοπαγης γαρ η σαρξ
αυτων ετι και προς πονους καρτερικους ανεπιτηδεια, το κουφον και ευκινητον
μονον απολαβουσα. εν δε τηι τριτηι λοιπον εβδομαδι και το τελειον της αυξησεως
συναπολαμβανει. ετι μεντοι κατα μηκος η του σωματος διατασις ηγουν αυξησις
επιγινεται. μετα δε γε την τριτην εβδομαδα, επειδαν αναπνευσηι η φυσις του
καματου της επι τα ανω αυξησεως, 25a αρχεται λοιπον εις τα πλατη διαβιβαζειν
την αυξησιν και παχη περιτιθεναι τοις υψωθεισι του σωματος μελεσι και ουτως αυτα
στερεουν και κρατυνειν και εις το ρωμαλεωτερον αποκαθισταν. ταυτα ποιει μεν
εκαστοτε η φυσις απαραλειπτως κατα την εαυτης ακολου θιαν. εγενετο δε εξ αρχης
τουτο αυτηι ενδοσιμον απο ρηματος και προσταγματος δεσποτικου και το τοτε απαξ
λαληθεν δια πασης αει της κτισεως μεχρι και τελους χωρει. Αυξανεσθε και
πληθυνεσθε. Αυξανεσθε, ινα μη ατελες διαμεινηι το ποιημα· Πληθυνεσθε, ινα μη εν
ενι η κτισις περιορισθηι.
Πληρωσατε δε ου τηι κατοικησει· ουτω γαρ αν εστενοχωρηθημεν ζωντες, ει
τοσαυτη ην η γη, οση ημας εκμετρει. αλλα πληρωσατε τωι λογωι της εξουσιας. κατα
το κυριευειν πασης της γης το Πληρωσατε λεγει. ου γαρ δηπου και την
διακεκαυμενην και αγεωργητον και την κατεψυγμενην και αβατον, ουχι και ταυτην
οικουσιν 26a ανθρωποι και πληρουσι την γην. αλλα κυριως πληρουμεν αυτην, οταν
ειδωμεν τωι λογισμωι ποσον το μετρον της διακεκαυμενης και αοικητου, ποσον το
κλιμα το βορειον, ο δια την υπερβαλλουσαν ψυξιν αγεωργητον εστι και αχρηστον,
οταν το χρησιμον αυτης εκλεξαμενοι το οσον αχρηστον και ασυντελες εις διαιταν
αποπεμψωμεθα. ωστε το Πληρωσατε την γην αντι του κυριοι γενεσθε της γης. ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

γαρ επειδη πασης αυτης την χρησιν ουκ εχομεν, ουδε πασης εκ τουτου κυριευειν
νομιζομεθα. ουδε γαρ συ τον σιτον ωνησαμενος ουκ ει δια τουτο του παντος κυριος,
επειδη εν τωι σιτωι το μεν εδωδιμον το δε αποβλητον ευρισκεις και αποβαλληι, και τα
λιθιδια μεν ως αχρηστα απορριπτεις εκειθεν αναλεγομενος και ει τι αλλο
επιμεμικται τωι σιτωι ανεπιτηδειον προς τροφην, το δε αχυρον αποφυσησας και τα
ζιζανια αποκρινας το οσον καθαρον μονον 27a προς οικειαν επιλεγηι βρωσιν. ουτω
τοινυν και η γη η μεν εχαρισθη σοι ως προς οικησιν επιτηδεια, η δε ως προς
γεωργιαν αναγκαια, αλλη ως προς βοσκηματων τετραποδων ανειμενη νομην και
αλλη κατ' αλλην χρειαν τινα των σοι κατα τον βιον αρμοζουσων. και διαταττειν † σε
α βουλει και ως βουλει περι αυτης, επειδη σε κυριον ο δεσποτης της εαυτου
κατεστησε κτισεως. αυτη τοινυν η του Πληρωσατε την γην ευλογια, αυτη η
νομοθεσια, τουτο το αξιωμα το δεδομενον ημιν παρα θεου. Και εποιησεν ο θεος τον
ανθρωπον, κατ' εικονα θεου εποιησεν αυτον. αρ' ουκ επεσημηνω οτι ελλιπης εστιν ο
αποτελεσμος προς την πρωτην βουλην; εκει Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα
ημετεραν και καθ' ομοιωσιν, ενταυθα Κατ' εικονα θεου εποιησεν αυτον. η βουλη δυο
ειχε· το Κατ' εικονα και το Καθ' ομοιωσιν. η δημιουργια το εν εχει μονον, το Κατ'
εικονα. μη αλλως η βουλη και αλλως το ποιημα; μη μεταμελεια τις εν τωι ποιειν
παρηκολουθησεν η ατονια τυχον του ποιουντος μεγαλα μεν προελομενου μικρα δε
αποτελεσαντος; η μη που αδολεσχια εν τοις προτεροις λογοις υποληφθειη και
περιττη 28a η του δευτερου προσθηκη, ως των δυο λεξεων την αυτην εννοιαν
εχουσων και το αυτο απαραλλακτως σημαινουσων; αλλ' οπερ αν εκ τουτων
απαντων υπονοησωμεν και προφασισωμεθα, εις κατηγοριαν τουτο της γραφης ου
μετριαν αποτελευτησει. ειτε γαρ ως παρελκον τι το Καθ' ομοιωσιν ειποι τις, ως δις
το αυτο λεγειν, αργον ελεγχει το ρημα και βλασφημια δεινη τουτο κατα της γραφης,
ητις ουκ οιδε ποτε αργολογειν. ουκουν αναγκαια και αμφω και ιδιοσημαντα το τε
Κατ' εικονα και το Καθ' ομοιωσιν. Πως ουν ουχι και μετα το γενεσθαι τον ανθρωπον
ομοιως ερρηθη το Κατ' εικονα και καθ' ομοιωσιν; Ἐποιησεν αυτον ο θεος, αλλα
μονον Κατ' εικονα. ει μεν οτι ητονησε τυχον ο ποιων, ασεβης ο λογος και ατοπος· ει
δε οτι μετεμεληθη, πολλακις ασεβεστερον το ενθυμημα· ει δε και οτι την προτεραν
βουλην ου πανυ ορθως εχουσαν υστερον εν τηι ποιησει ταχα επιδιωρθωσατο, και
τουτο ομοιως αθεΐας το εννοημα. αλλ' ουτε ο δημιουργος ατονει ουτε ο αγαθος τα
παντα ειδως μεταμελεται και περι τας υποσχεσεις αναβαλλεται ουτε ο σοφος
μεταβουλευεται ουτε η γραφη τοιουτον λεγει τι. τις ουν ο λογος του το Κατ' εικονα
μονον εν τηι ποιησει περι του ανθρωπου ειπειν τον θεσπεσιον Μωυσην, το Καθ'
ομοιωσιν αποσιωπησαντα, καιτοι εν τηι προτεραι βουληι αμφοτερων ομοιως
συμπαραληφθεντων αυτωι;
29a Ῥαιδια τωι προσεχοντι και συνιεναι βουλομενωι η επιλυσις. το μεν γαρ
Κατ' εικονα φυσει δεδοται ημιν και αμεταβλητον εξ αρχης και εις τελος συμπαρεστι,
το δε Καθ' ομοιωσιν εκ προαιρεσεως και οικοθεν υστερον κατορθουμεν. εν μεν ουν
τηι πρωτηι βουληι λεγων ο θεος Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και το
Καθ' ομοιωσιν προσεθηκε, δεικνυς οτι και προαιρεσιν ημιν αυτεξουσιαν εμβαλει την
δυναμενην ποιησαι ημας ομοιωθηναι θεωι· και ουν και τοιουτοι απετελεσθημεν κατα
την προρρησιν του θεου. πολλοι γαρ οι ομοιω θεντες αυτωι, παντως δε και οι
ομοιωθησομενοι, καν μη και παντες εις τουτο επισπευδοιμεν αλλα την εναντιαν
μαλλον απο εθελοκακιας βαδιζοιμεν. εν δε τηι κατασκευηι υστερον μονον ειπε το
Κατ' εικονα ως και μονον τουτο εντελες και αναλλοιωτον τηι ανθρωπινηι φυσει
εγκατασκευασας· το δε γε Καθ' ομοιωσιν, επειδη δυναμει τεως μονον εγκατεσπειρε
τωι ανθρωπωι, ουπω δε και εις αποτελεσμα εμπεφανιστο αλλ' εδειτο ετι προς
αποτελεσμα της του λαβοντος την προαιρεσιν πραξεως, εικοτως απεσιωπησεν. ει μεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

ουν ουδεν προ λαβων εν τηι βουληι ο θεος ειπε το Και καθ' ομοιωσιν και δια του
30a πρωτου εκεινου λογου την δυναμιν ημιν ευθυς εχαρισατο του γενη σεσθαι
ομοιους θεωι, ουκ αν απο μονης της εαυτων εξουσιας ημεις υστερον τουτο το μεγα
χαρισμα προσδεξασθαι ηδυναμεθα. και δια τουτο αναγκαιως τοτε προσειληπται. επει
δε και εις το κτιζεσθαι ηδη κατεστημεν και το ειναι απο του μη οντος
προσελαμβανομεν, ο μεν παρα του κτιζοντος εδιδοτο τηι φυσει ημων οιονει
συνουσιωμενον και απεντευθεν απηρτισμενον, τουτο ευθυς ειχομεν και εξ αυτου
εκαλουμεθα κατ' εικονα δηλαδη θεου, ο δε ουκ ευθυς συναπετελεσθη ημιν ουδε
συμπαρωμαρτησε φυσικως εκ της πλασεως αλλ' εκ της επιγενησομενης προαιρεσεως
ειτουν ενεργειας ημετερας εμελλεν εσ υστερον προσαρμοσαι ημιν, το της ομοιωσεως
φημι του θεου, τουτο ουπω ουτε ημεν ουτε λεγεσθαι ηδυναμεθα. αφηκε γαρ τουτο
ατελες ο κτισας επιτηδες, ινα παρ' ημων η εργασια του καλου αποτελεσθηι και
ημετερον δοξηι το αγαθον, ωστε και μισθον ημας εντευθεν οφειλομενον σχειν· ινα
μη ωσπερ εικονες αψυχοι διαμενωμεν παρα ζωγραφου μεν αποτελεσθεισαι εικη δε
κειμεναι και μηδεν οικοθεν προς το 31a καλλος εαυταις συμβαλλομεναι, ας ο
θεωμενος και προς ακριβειαν γεγραμμενας κατανοων τον μεν ζωγραφον ευλογως
και θαυμαζει και επαινει, αυτα δε δι' εαυτα τα χρωματα η τους εφ' ων γεγραφαται
πινακας ουδενος αξιοι λογου. ινα τοινυν το θαυμα και εμον γενηται και
συμμερισωμαι τωι θεωι τον εκ της καλης δημιουργιας επαινον, εμοι κατελιπε το Καθ'
ομοιωσιν γεγενησθαι θεου.
Ἔστιν ουν δυναμει μεν το εν εμοι λογικον και νοερον, ο δη και Κατ' εικονα
θεου πεποιησθαι με δεικνυσιν, ενεργειαι δε το και αντιποιηθηναι της αρετης και
πραξει κατορθωσαι το αγαθον και ουτως ελθειν δια της αριστης πολιτειας εις το
Καθ' ομοιωσιν του θεου. ωστε το μεν Κατ' εικονα θεου αρχη εστι και ριζα του
αγαθου, ην ευθυς εν τωι κτιζεσθαι συγκαταβεβλημενην τηι φυσει μου εσχηκα, το δε
Καθ' ομοιωσιν θεου εσχατον εκ των εργων μου και των περι τα καλα πονων και της
παρ' ολην ζωην εναρετου διαγωγης περιγινεται μοι. ευλογως τοινυν ουχ αμα τωι
κτισθηναι και το Καθ' ομοιωσιν θεου ευθυς γενεσθαι με ο κτισας απεφηνατο. ακουε
γαρ και τι φησιν εν τωι ευαγγελιωι· Γινεσθε τελειοι καθως και ο πατηρ υμων ο
ουρανιος τελειος εστιν· Ὅτι τον ηλιον αυτου ανατελλει επι πονηρους και αγαθους
και βρεχει επι δικαιους και αδικους. οραις που και ποτε 32a αποδιδωσιν ημιν ο
κυριος το Καθ' ομοιωσιν; οταν γενηι μισοπονηρος, αμνησικακος, μη αμυνομενος τον
εχθρον, οταν γενηι φιλαδελφος, συμ παθης, ωμοιωθης θεωι. εαν οιος εστι περι σε τον
αμαρτωλον ο θεος τον εναντιουμενον αυτωι καθ' εκαστην, τοιουτος και συ γενηι επι
τον εις σε πεπλημμεληκοτα αδελφον, τηι τελειαι αγαπηι και τηι προς τον πλησιον
ευσπλαγχνιαι ωμοιωθης θεωι. αναλαβε τοιγαρουν Σπλαγχνα οικτιρμων, χρηστοτητα,
ινα ενδυσηι Χριστον. δι' ων γαρ αναλαμβα νεις την συμπαθειαν, δι' αυτων ενδυηι
Χριστον και τηι προς αυτον οικειωσει προς ομοιωσιν φθανεις θεου. ουτως η ιστορια
της ανθρω πινης πλασεως παιδευσις εστι του βιου του ημετερου. Ποιησωμεν
ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και καθ' ομοιωσιν. εχετω μεν φησιν εν αυτηι τηι
κτισει το Κατ' εικονα, γενεσθω δε και επειτα Καθ' ομοιωσιν δια της οικειας σπουδης,
επειδη την δυναμιν τουτου εχει εν τηι οικειαι φυσει λαβων. ει εποιησε σε και καθ'
ομοιωσιν θεου εξ αρχης, που σου η χαρις; ποθεν αν συ εστεφανου; ει ο δημιουργος το
ολον τηι φυσει 33a απεδωκε, πως αν σοι ηνοιγετο η βασιλεια των ουρανων; δια
τουτο το μεν εδοθη, το δε ατελες κατελειφθη, ινα συ σεαυτον τελειωσας αξιος γενηι
της παρα του θεου μισθαποδοσιας. Πως ουν γενωμεθα καθ' ομοιωσιν; δια του
ευαγγελιου. τι γαρ εστι χριστιανισμος αλλ' η θεου ομοιωσις κατα το ενδεχομενον
ανθρω που φυσει; ει ανεδεξω το ειναι χριστιανος, επειχθητι γενεσθαι ομοιος θεωι,
ενδυσαι Χριστον. πως δε ενδυσηι ο μηπω το βαπτισμα ειληφως; ο γαρ το ενδυμα της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

αφθαρσιας μη δεξαμενος πορρω πανυ καθισταται της προς θεον ομοιωσεως. ει
ελεγον σοι· δευρο, γενου ομοιος βασιλει, ουκ αν ευεργετην με εκρινες και πολλωι τωι
ταχει εσπευδες επι το καλουμενον; επει δε βουλομαι σε ομοιον θεωι ποιησαι, φευγεις
τον λογον τον θεοποιουντα 34α σε επιφραξαμενος τα ωτα, ινα μηδε ακουειν εχηις
των σωτηριων ρηματων; Και εποιησεν ο θεος τον ανθρωπον, κατ' εικονα θεου
εποιησεν αυτον. ειποι αν ταχα ενταυθα η γυνη· ουδεν προς εμε ο λογος· ο ανηρ
τηνικαυτα εγενετο. ου γαρ ειπε την ανθρωπον η απλως ανθρω πον, αλλα μετα
παρενθηκης του αρρενικου αρθρου τουτο εξεφηνεν. ινα ουν μη αμαθως τις η και
κακουργως τηι του ανθρωπου προσηγοριαι τον ανδρα μονον υπολαβηι δηλουσθαι,
προσεθηκε παρευθυς Ἄρσεν και θηλυ εποιησεν αυτους, ινα γνωις, οτι και η γυνη εχει
το τε Κατ' εικονα θεου γεγενησθαι και το Καθ' ομοιωσιν θεου γεγενησθαι ωσπερ και
ο ανηρ. ομοιαι γαρ αι φυσεις αμφοτερων επλασθησαν και ομοτιμοι και ισαι τουτων
αι πραξεις, ισα τα επαθλα, ιση η καταδικη. μη γαρ προφασιζεσθω το ασθενεστερον η
γυνη· εν γαρ τηι σαρκι τουτο. η μεντοι ψυχη επισης τηι ανδρειαι την οικειαν εσχηκε
δυναμιν. επειδη ουν ομοτιμον 35α το Κατ' εικονα θεου ειληχασιν, ομοτιμον εχουσι
και την αρετην και την των αγαθων εργων επιδειξιν. και ουδεμια παραιτησις εστι τηι
προβαλλομενηι τυχον την του σωματος ασθενειαν. ει γαρ και απλως απαλον
επεφυκει, αλλα ετοιμον εις συμπαθειαν, ευτονον εν καρτεριαις, συντονον εν
αγρυπνιαις. υπεραιρει γαρ πολυ και την ανδρειαν φυσιν η του θηλεος περι το
ενστατικον του καλου και καρτερικον, και ουκ αν ποτε εξισωθειη ανηρ γυναικι η
περι την της νηστειας και της αλλης εγκρατειας ασκησιν η το εν δακρυσι δαψιλες η
το εν προσευχαις φιλοπονον η το εν ευποιΐαις αφθονον. ειδον εγω γυναικα λαθρα
του ανδρος υφαιρουμενην τα της οικιας χρειωδη, κλοπην επαινετην και σωτηριον,
και πενησιν αυτα εν τωι λεληθοτι διανεμουσαν και ακοντα και αγνοουντα τον ανδρα
και τους οικειους ευεργετουσαν. υπερ γαρ εκεινου και της του οικου αυξησεως και
της των τεκνων διαμονης εδρα την ευποιΐαν. 36a Ἔχει τοινυν και το θηλυ ουχ
ηττον του αρρενος και το Κατ' εικονα και το Καθ' ομοιωσιν, επειδη μη εν τωι εξωθεν
φαινομενωι ανθρωπωι ητοι τωι σωματι, αλλ' εν τωι εσωθεν και κυριωτερωι ταυτα και
επιθεω-ρειται και επισυνισταται. και δια τουτο και ημεις ως προς ενα τους
αμφοτερους ποιουμεθα την διαλεξιν και εις το Καθ' ομοιωσιν οληι σπουδηι
προτρεπομεθα. τουτο δε περιεσται σοι παντως δια της χρηστοτητος, της ανεξικακιας,
της κοινωνιας, της μεταδοσεως, της φιλαλληλιας, της φιλαδελφιας, της
μισοπονηριας και του κατακρατειν των παθων της αμαρτιας. εντευθεν γαρ
επακολουθει και το αρχειν των αλογων.
Και αρχετωσαν, φησι, των θηριων. ταχα ουν ερεις· και ποιων θηριων μελλω
αρχειν και που μοι ταυτα παρεστιν; αγνοεις δε αρα οτι μυρια θηρια περι σε και πολυν
τοιουτον 37a οχλον εν σεαυτωι περιφερεις και εντος σου διατριβει διηνεκως; μικρον
θηριον εστιν ο θυμος, οποτε υλακτει <εν> τηι καρδιαι και χειρον παντος κυνος
αγριαινεται; ο δολος δε, οταν τηι ψυχηι εμφωλευηι και τας επιβουλας καταρτυηι, ου
θηριον αλωπεκος αγριωτερον και αρκτου δυσημερωτερον; ο δε οξυς εις υβριν ου
σκορπιος αντικρυς; ο δε λαθρα αμυνομενος ουκ εχιδνης χαλεπωτερος; ο δε
πλεονεκτης και αρπαξ ου λυκος αυτοχρημα; ποιον θηριον ουκ ενδον και εν εαυτοις
υποτρεφομεν, επει και ο θηλυμανης ιππος εστιν επιμαινομενος; Ἵπποι, γαρ φησι,
θηλυμανεις εγενηθησαν, εκαστος επι την γυναικα του πλησιον αυτου εχρεμετιζε.
μετεθηκε γαρ εαυτον επι την των αλογων φυσιν δια του παθους ωι προσωικειωθη.
πολλα τοινυν θηρια εν ημιν ων αγωνιζου αρχειν. ει γαρ των εξω μεν αρχεις θηριων
τα δε ενδον αβασιλευτα ειτουν ανυποτακτα καταλειψεις, σκοπει τι τοις ορωσι σε
δοξεις λεοντος μεν αλογου ζυου κρατων 38a και καταφρονων αυτου του
βρυχηματος, του δε περι την καρδιαν θυμου ηττωμενος και πριων μεν τους οδοντας,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

φωνην δε αναρθρον πολλακις υπο της κατασχουσης μανιας αφιεις, τυχον δε και
χειρας εκτεινων προς την του παρεστωτος αμυναν. αρα ου παντος αρχομενου μεν
ευτακτουντος δε αθλιωτερος εντευθεν και καταγελαστοτερος, οτι αρχει μαλλον σου
ο θυμος τον λογισμον παρωσαμενος και την δυναστειαν της ψυχης παραλαβων αγει
σε οπου <αν> τυχηι ισα και δεσμιον, ον αρχοντα παντων κατεστησεν ο θεος; Ἀλλα συ
μοι φυλαττε το δοθεν αξιωμα. αρχων εκτισθης. αρχε παθων, αρχε θηριων, αρχε
ερπετων, αρχε πτηνων· μη μετεωριζου τοις λογισμοις, μη κουφος εσο τηι διανοιαι και
αστατος. αρχειν γαρ εκριθης πτηνων, ουχ ομοιουσθαι πτηνοις. μη ουν τυφωθηις, μη
υπεραρθηις, μη μειζω φρονησηις της γηινης και ανθρωπινης φυσεως, μη υπερφυσω
επαινουμενος, μη δοξαζε σεαυτον μηδε μεγαλυνε τα σα, ινα μη μετα των πτηνων
λογισθηις επισης εκεινοις επαιρομενος και 39a τηιδε κακεισε τηι πτησει
περιφερομενος. αρχε των εν σοι λογισμων, ινα γενηι αρχων των οντων παντων.
ουτως η δια των ζυων δεδομενη αρχη ρυθμιζει ημας προς το ημων αυτων αρχειν.
ατοπον γαρ εστι βασιλευομενον οικοι εθνων βασιλευειν και υπο εταιρας
κρατουμενον εσω της οικιας δημοσιαι πολεως ειναι προστατην. χρη δε τα οικεια
πρωτον καλως διαθεμενον και τα ενδον ευταξιαι κοσμησαντα ουτω των εκτος και
οθνειων προσλαμβανειν την επιστασιαν, επει περιστραφη-σεται παρα των
αρχομενων ο λογος οτι Ἰατρε, θεραπευσον σεαυτον. λοιπον εαυτους θεραπευσαι
πρωτον σπουδασωμεν. ουδεις γαρ οτι μη εθηρασε λεοντα κατεμεμφθη ποτε, ει δε μη
εκρατησε του θυμου, ενεπαιχθη παρα παντος· ωστε ο μεν μη δυνηθεις αγριων
περιγενεσθαι θηριων ουπω μεμψεως αξιος, ο δε του ενοχλουντος παθους κρατησαι
ητονηκως υπο καταγνωσιν παντως, διοτι εκεινο μεν ου συμβαλλεται τωι της λογικης
αξιωθεντι αρχης, τουτο δε αναγκαιον και οφειλομενον.
Ὁ δε οικονομησας ταυτα γραφηναι κυριος και την μικραν ημων και ασθενη
γλωσσαν παρασκευασας μεχρι 40a τοσουτου υμιν ομιλησαι, ο δια της ασθενους
ημων διανοιας ικανους υμιν θησαυρους εν τοις βραχεσιν αποσκιασμασι της αληθειας
εγκα-τασπειρας δυη υμιν δια των μικρων τα μεγαλα, δια των ολιγων σπερματων το
τελειον της γνωσεως και ημιν μεν της προαιρεσεως τον μισθον εντελη, υμιν δε της
απολαυσεως των θειων λογων καρπον πεπληρωμενον· οτι αυτωι η δοξα και το
κρατος εις τους αιωνας. αμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10


