Antirrheticus adversus Apollinarium
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΠΡΟΣ ΤΑ ΑΠΟΛΙΝΑΡΙΟΥ
ΑΝΤΙΡΡΗΤΙΚΟΣ
Καλον αν γενοιτο προοιμιον ημιν του λογου η του κυριου φωνη κελευουσα
προσεχειν απο των ψευδοπροφητων, οιτινες ερχονται, φησι, προς υμας εν ενδυμασι
προβατων, εσωθεν δε εισι λυκοι αρπαγες· απο των καρπων αυτων επιγνωσεσθε
αυτους. ει ουν ο καρπος διακρινει το τε αληθινον προβατον και τον των προβατων
φθορεα τον εν ημερωι τωι σχηματι προς το συστημα της ποιμνης αφυλακτως
παραδυομενον και το υποκεκρυμμενον τωι ημερωι πολεμιον στομα εις τουμ φανες
αγει, ζητειν προσηκει τους καρπους τους τε καλους και τους χειρονας, δι' ων το
σχημα της απατης ανακα λυπτεται· φησι γαρ οτι Ἐκ των καρπων αυτων
επιγνωσεσθε αυτους. πασης τοινυν διδασκαλιας ο μεν αγαθος καρπος κατα γε την
εμην κρισιν η προσθηκη των κατα την εκ κλησιαν σωιζομενων εστιν, ο δε φθαρτικος
και δηλητηριος η των συνεστωτων διαλυσις. ει τοινυν τις αυξοι δια των λογων το
ποιμνιον και εις παντα τα κλιτη της οικιας εκ τεινοι την αμπελον και περιφυτευσειε
τηι δεσποτικηι τραπεζηι τους απο της αγριελαιου πλανης εις ελαων μεταποιουμενος
νεοφυτα και τας μυστικας ραβδους εμβαλοι τωι γλυκει και ποτιμωι ναματι της
διδασκαλιας, δι' ων πολυγονειται τα ποιμνια ωστε του μεν Λαβαν ελαττουσθαι την
κτησιν, ευθηνεισθαι δε το μερος του Ἰακωβ και πληθυνεσθαι τηι 3,1.132 επισημωι
γονηι ει τοιουτον τις τον καρπον της διδασκαλιας επιδεικνυοιτο (καρπος γαρ εστι,
καθως ειρηται, η της αληθειας επαυξησις), αληθως εστι προφητης κατα τον θειον
σκοπον υποφητευων τωι πνευματι· ει δε τις αποτιλλοι της αμπελου τας κληματιδας
ερημοιη δε την θειαν τραπεζαν αναρριζων την φυτειαν, επιβουλευοι δε τωι
πνευματικωι ποτιστηριωι ως μηκετι τα προβατα κατα τας ραβδους του πατριαρχου
κισσαν μηδε ταις επισημοις γοναις πληθυνειν το ποιμνιον, αλλ' αποβουκολεισθαι
της τροφιμου νομης του τεστι των πατρικων παραδοσεων και εξω της μανδρας
αυλιζεσθαι και προς αλλοτριας νομας διασκιδνασθαιοταν τοιουτος ο της
διδασκαλιας καρπος ηι, προδηλον αν γενοιτο το λυκειον σχημα το αποκεκρυμμενον
τηι του προβατου δοραι.
Ουκουν εξετασωμεν, τι ημιν η Ἀπολιναριου του Συρου διδασκαλια
εβλαστησε, προσθηκην των ποιμνιων η μειωσιν, συναγωγην των διεσκορπισμενων
η των συνεστωτων διαλυ σιν, συνηγοριαν η ανατροπην των πατρυων δογματων. ει
μεν ουν προς το κρειττον η σπουδη του προειρημενου βλεπει, προβατον παντως και
ουχι λυκος εστιν· ει δε το εμπαλιν Προσεχετε απο των ψευδοπροφητων, φησιν ο
κυριος, μη λανθανετω το στομα το επι λωβηι και αφανισμωι του προσεγγιζοντος
σωματος τεθηγμενον τοις της καινοτομιας οδουσι και κατασπαρασσον το υγιες σωμα
της του θεου εκκλησιας. ως δ' αν μη δοκοιη λοιδορια το λεγομενον ειναι, ενα των
παρ' αυτου περιφερομενων λογων προθησομεν, ου η επιγραφη εστιν αυτη·
Ἀποδειξις, φησι, περι της θειας σαρκωσεως της καθ' ομοιωσιν ανθρωπου. ταχα δ' αν
τις δι' ακριβειας τον της επιγραφης νουν απο γυμνωσας ουκ αν δεηθειη δι' αυτης της
λογογραφιας ελεγξαι την ατοπιαν του δογματος. 3,1.133 Ἀποδειξις, φησι, περι της
θειας σαρκωσεως της καθ' ομοιωσιν ανθρωπου. κρειττον δ' αν ειη τας θειας
παραθεσθαι φωνας εις ελεγχον της καινης ταυτης ονοματοποιιας. Ὁ λογος, φησι,
σαρξ εγενετο και Ἡ δοξα κατεσκηνωσεν εν τηι γηι ημων και Ὁ θεος εφανερωθη εν
σαρκι, ως αν δι' εκαστου μαθοιμεν των ειρημενων οτι αει ατρεπτον ον το θειον τηι
ουσιαι και αναλλοιωτον εν τηι τρεπτηι και αλλοιουμενηι γινεται φυσει, ινα τωι ιδιωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

ατρεπτωι την ημετεραν προς το κακον τροπην εξιασηται. ουτοσι δε φησιν ου θεον εν
σαρκι πεφανερωσθαι, οπερ ταυτον εστι τωι μη τον λογον σαρκα γενεσθαι, τον εν
ομοιωματι ανθρωπου και σχηματι τηι ζωηι των ανθρωπων δια του δουλικου
προσωπου καθομιλησαντα, αλλα θειαν τινα σαρκωσιν ανατυπουται τωι λογωι, ουκ
οιδα τι σημαινων τωι ρηματι, ποτερον τροπην της θεοτητος απο της απλης αυτου και
ασυνθετου φυσεως εις σαρκωδη αντιτυπιαν αλλοιωθεισης η μενουσης της θειας
ουσιας εφ' εαυτης αλλην τινα σαρκωσιν θειαν μεθοριον της των ανθρωπων τε και
του θεου φυσεως αναφανηναι ουτε ανθρωπον ουσαν ουτε θεον, μετεχουσαν δε πως
αμφοτερων, ητις τωι μεν σαρκωσις ειναι συγγενως προς το ανθρωπινον εχει, τωι δε
θεια ειναι κρειττων εστιν η κατα ανθρωπον. αλλα μην θεος ειναι ου δυναται·
απλουν γαρ τηι φυσει το θειον εστι και ασυνθετον· ου δε η απλοτης, τουτου κατα το
ισον παντως και η θεοτης κεχωρισται. ανθρωπος δε αυ παλιν ουκ εστιν· ο γαρ εκ
ψυχης νοερας και σωματος συν εστηκως ανθρωπος λεγεται· ωι δε μη συνεπινοειται
τα δυο, πως η του ανθρωπου κλησις εφαρμοσθησεται; ανθρωπου γαρ σωμα λεγομεν
και ψυχην ανθρωπου, εως αν εφ' εαυτου εκατερον τουτων θεωρηται· η δε συνδρομη
τουτων των δυο ανθρωπος και εστι και λεγεται. τι ουν εστιν η θεια 3,1.134 σαρκωσις
η μητε ανθρωπος ουσα μητε θεος, ην αναπλασσει η του λογου επιγραφη, ουκ εστιν
εκ των εξητασμενων ευρειν.
Ἀποδειξις, φησι, περι της θειας σαρκωσεως της καθ' ομοιωσιν ανθρωπου. τι
τουτο παλιν εν δεικνυται, το καθ' ομοιωσιν ανθρωπου; οτι η θεια σαρκωσις ομοιως
τηι ανθρωπινηι συνισταται. ποτε τουτο; αρα επ' εσχατου των ημερων; και που το της
παρθενιας μυστηριον; ου γαρ καθ' ομοιωσιν ανθρωπου σαρκουται ο κυριος, καθως ο
λογογραφος φησιν, αλλα θειαι δυναμει και πνευματι αγιωι, καθως το ευαγγελιον
λεγει. αλλα προ των αιωνων; και πως ομοιουται τωι μη οντι το ον; τελευταιος μεν
γαρ των κατα την κτισιν ο ανθρωπος, ο δε κυριος βασιλευς προ αιωνων. κατα ποιου
τοινυν ανθρωπου ομοιωσιν εκεινη η θεια σαρκωσις κατα το προαιωνιον γινεται;
κατα την του Ἀδαμ; αλλ' ουπω ην. αλλα καθ' ετερον τινα αν θρωπον; και τις ουτος ο
προνοουμενος του Ἀδαμ ανθρωπος, ινα κατα το εγκειμενον υποδειγμα ομοιωθηι του
θεου η σαρκωσις; το γαρ ομοιον τωι οντι παντως, ου τωι μη οντι ομοιον γινεται. ωστε
δυο κατ' αυτον φαινεται τωι λογωι τα ατοπα· η γαρ πρεσβυτερον ευρισκεται το
πλασμα του πλασαντος η τωι μη οντι ομοιουται το θειον σαρκουμενον· κατ' αρχας
γαρ η μεν θεοτης ην, ο δε Ἀδαμ ουκ ην. ουκουν ει καθ' ομοιωσιν ανθρωπου
σαρκουται η θεια φυσις, τωι μη οντι ομοιουται η θεια σαρκωσις· το δε τωι μη οντι
ομοιου μενον ουδ' αν αυτο παντως ειη. αλλ' ετερον τινα τροπον παρα τον
ανθρωπινον την σαρκωσιν εκεινην γεγενησθαι φησιν. και τις των ετεροφυων η
ομοιωσις; ει ουν μητε κατα το προαιωνιον ενδεχεται την θειαν σαρκωσιν καθ'
ομοιωσιν ανθρωπου γενεσθαι μητε επι του εσχατου των χρονων, οτε κατα
ανθρωπον η του κυριου οικονομια, καθ' ην εν 3,1.135 σαρκι θεος εφανερωθη, καθ'
ομοιωσιν ανθρωπου η σαρκωσις γινεται (ου γαρ παραδεχεται την τοιαυτην εννοιαν
το κατα την παρθενιαν μυστηριον), ματην αν ειη κατ' αμφοτερας τας εννοιας ταυτην
του λογου την επιγραφην ποιησαμενος. οτι μεν ουν ανεπισκεπτος η επιγραφη και
ουδενι συνεστωτι επερειδομενη νοηματι, μετριως οιμαι δια των ειρημενων
πεφανερωσθαι τοις επιστατικως επαΐουσιν. Καιρος δ' αν ειη και αυτον προθειναι τηι
εξετασει τον λογον τον υπο της γραφης ταυτης δηλουμενον. γραψω δε τα πρωτα τηι
εμαυτου λεξει δι' ολιγων επιδραμων την διανοιαν, εν οις ακινδυνον εστι το
παραδραμειν των γεγραμ μενων τι ανεξεταστον.
Μονον, φησι, την ευσεβη πιστιν αγαθον ην νομιζεσθαι· μηδε γαρ τηι Ευαι
συνενεγ κειν την ανεξεταστον πιστιν· ωστε προσηκε και την των Χριστιανων
εξητασμενην ειναι, μη που λαθηι ταις των Ἑλληνων η των Ἰουδαιων συνεμπεσουσα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

δοξαις. ταυτα δια πλειονων προοιμιασαμενος επαγει τον λογον ειπων οτι Παρα τοις
απιστοις και ταις αιρεσεσι προτεθρυλληται το μη δυνατον ειναι θεον ανθρωπον
γενεσθαι και παθεσιν ομι λησαι, ο και παρα ταις αιρεσεσιν επι σχηματι πιστεως
εισαγεται ανθρωπον ενθεον δια την εκ γυναικος γεννησιν και δια τα παθη λεγουσαις
τον Χριστον. τινας μεν ουν οιδεν αιρεσεις, αι τον Χριστον ενθεον ανθρωπον
λεγουσιν, αυτος αν ειδειη και ει τις τα εκεινου πεπαιδευται· ημεις δε πολλοις
επιδεδημηκοτες το ποις και κατα σπουδην τοις τε κοινωνουσι του δογματος τοις τε
αφεστηκοσι περι των κατα τον λογον ζητουμενων καθομιλησαντες, ουπω τινος
ακηκοαμεν την τοιαυτην ρηξαντος περι του μυστηριου φωνην, οτι ανθρωπος ενθεος
ο Χριστος ην. τον τοινυν μελλοντα διορθουσθαι μεν τας 3,1.136 ηπατημενας περι του
δογματος υποληψεις, αντεισαγειν δε τας ευσεβεστερας μη αναπλασσειν εαυτωι τα μη
οντα και προς τα ανυπαρκτα μαχεσθαι προσηκον ην, αλλα προς τα λεγομενα παρα
των αντιδιατιθεμενων οπλιζεσθαι. ουδε γαρ των ιατρων οι επιστημονες προς τα μη
οντα παθη την εαυτων τεχνην αντεισαγουσιν, αλλα προς το γεγονος ηδη νοσημα δια
της επιστημης ιστανται. η τοινυν δειξατω τον ειρηκοτα μη θεον εν σαρκι
πεφανερωσθαι, αλλ' ενθεον ανθρωπον τον Χριστον ειναι, ειτα και τον λογον αυτου
ως ου ματην πεποιημενον παραδεξομεθα, η εως αν η τοιαυτη μη ευρισκηται νοσος,
ματαιον ειναι παντες ομολογησουσι το τοις μη ουσι συμπλεκεσθαι. Ἀλλ' ουκ εικη
την τοιαυτην της λογογραφιας αναγκην εαυτωι σχηματιζεται· αλλ' ως αν οδον τινα
και ακολουθιαν προς την κατασκευην του καθ' εαυτον δογματος λαβοι, το μη
λεχθεν ως ειρημενον υπεθετο, ινα τωι προς ταυτα δοκειν αγωνιζεσθαι δια της
εσχηματισμενης αντιρρησεως κατα σκευασηι το θνητον ειναι το θειον. \Απας γαρ
αυτωι της λογογραφιας ο σκοπος προς τουτο βλεπει, το θνητην ειναι του μονογενους
υιου την θεοτητα και ουχι τωι ανθρωπινωι το παθος δεξασθαι, αλλα την απαθη και
αναλλοιωτον φυσιν προς παθους μετουσιαν αλλοιωθηναι. οθεν προς τι μεν αυτωι
χρησι μον ο λογος βλεπει, ειδειεν αν οι των μυστηριων αυτου επιιστορες· α δε η
ακολουθια και τοις αγαν νηπιοις προδεικ νυσι, τοιαυτα εστιν, οια μηδ' αν τους
αθεωτατους των Ἑλληνων ειπειν. ει γαρ αυτη τεθνηκε του μονογενους η θεοτης,
συναπεθανε ταυτηι παντως και η ζωη και η αληθεια και η δικαιοσυνη και η αγαθοτης
και το φως και η δυναμις· ταυτα γαρ κατα διαφορους επιβολας ο μονογενης θεος και
εστι και λεγεται. απλους δε ων και αμερης και ασυνθετος, 3,1.137 οπερ αν λεγηται,
ολος εστιν, ουκ εν μερει τουτο και εν μερει το ετερον ωστε ενος οντος παντα εν
αυτωι νοεισθαι και μη οντος τα παντα συνδιαγραφεσθαι. ει ουν ηφανισθη τωι θανατωι
το θειον, συνηφανισθη τωι θανατωι παντα τα συνημ μενως περι την αυτου θεοτητα
θεωρουμενα. αλλα μην ουχ απλως δυναμις ο Χριστος, αλλα θεου δυναμις και θεου
σοφια. οτε ουν ταυτα τηι θεοτητι του υιου δια του θανατου συγκατεσβεσθη, ουχ ην
παρα τωι πατρι θεου σοφια, ου δυναμις, ου ζωη, ουκ αλλο τι των προς το κρειττον
ονομα ζομενων ουδεν· θεου γαρ παντα ταυτα ειναι <και παντα> τα του πατρος εν
αυτωι ειναι πιστευεται, απερ οντος μεν του υιου εστι, μη οντος δε παντως ουκ εστι
δια το εν αυτωι ειναι παντα τα του πατρος ομολογεισθαι. ει ουν εναπεσβεσθη τωι
θανατωι η δυναμις, Χριστος δε θεου εστι δυναμις, ποια παλιν εκ του μη οντος
ανεκληθη δυναμις της μεν ουσης τωι θανατωι αφανισθεισης, ετερας δε ουχ
υπολειφθεισης; την γαρ του πατρος δυναμιν εν τωι υιωι ειναι και παρα των
μαχομενων ημιν ομολογειται. ει ουν μια η δυναμις, αυτη δε υπο του θανατου
δυναστευθεισα εις αφανισμον μετεχωρησεν εν τωι καιρωι της του παθους οικονομιας,
τις αλλη δυναμις παρ' αυτον αναπλαττεται η ταυτην εκ του θανατου ανακαλου μενη
την δυναμιν; ει γαρ τουτο λεγοιεν οτι η μεν απεθανεν, η δε αθανατος εμεινεν, ουκετι
εν τωι υιωι την του πατρος δυναμιν ειναι ομολογησουσι και ουτως εκ του ακολουθου
τας αυτου του κυριου φωνας παραγραψονται ως ουκ αληθως εχουσας, αι παντα τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

του πατρος του υιου ειναι διαμαρτυ ρονται. ο γαρ παντα εχων τα του πατρος και την
αθανασιαν παντως του πατρος εν εαυτωι εχει· η δε αθανασια, εως αν ηι τουτο ο
λεγεται, αμικτως τε και ακοινωνητως προς τον θανατον εχει. ει ουν θνητην λεγουσι
του υιου την θεοτητα, 3,1.138 το μη εχειν αυτον εν εαυτωι την του πατρος αθανασιαν
κατα σκευαζουσιν. αλλα μην αληθευει ο λεγων ολον εχειν εν εαυτωι τον πατερα.
ψευδεται αρα ο θνητον κατασκευαζων τουτον ωι πασα η του πατρος αιδιοτης
εγκαθοραται. επει ουν μια πατρος και υιου κατα τον λογον των ευσεβουντων η
δυναμις (εν γαρ τωι πατρι τον υιον βλεπομεν και εν τωι υιωι τον πατερα), σαφως
αποδεικνυται, οτι το μεν εμπαθες τηι φυσει τον θανατον δεχεται, το δε απαραδεκτον
παθους εν τωι παθητωι την απαθειαν ενηργησεν.
Ἀλλα προς το εφεξης του λογου προελθωμεν. λεξω δε παλιν τηι εμαυτου
φωνηι συνελων εν βραχει την διανοιαν. φησι γαρ το ανθρωπον ενθεον τον Χριστον
ονομα ζειν εναντιον μεν ειναι ταις αποστολικαις διδασ καλιαις, αλλοτριον δε των
συνοδων· Παυλον δε και Φωτεινον και Μαρκελλον της τοιαυτης δια στροφης
καταρξαι. ειτα κατα τους δεινους των αγωνι στων ωσπερ συμπλακεις τωι
προσδιαλεγομενωι και ευρων τον αυθεντην του ρηματος τουτο φησι· Πως ερεις εκ
γης ανθρωπον τον εξ ουρανου καταβεβηκεναι μαρτυ ρουμενον ανθρωπον και υιον
ανθρωπου τον θεον και θεου υιον αναγορευομενον; παλιν εν τουτοις η κατασκευη
των προλαβοντων ετερας ατοπιας εστιν αρχη· ινα γαρ δειξηι θεον τεθνηκοτα, ουδεν
ολως καταδεχεται της γηΐνης φυσεως περι αυτον θεωρεισθαι, επειδη ολως τηι γηι
συγγενως εχειν δοκει το κατα θανατον παθος. Ουκ εστι, φησιν, εκ γης ανθρωπος ο εξ
ουρανου καταβας ανθρωπος. ανθρωπος μεντοι, και ει εξ ουρανου καταβεβηκεν· ου
γαρ αρνειται την τοιαυτην προσηγοριαν εν τοις ευαγγελιοις ο κυριος. πως ουν εν
τοις ειρημενοις το ακολουθον συζει; ει μη εκ γης ο ανθρωπος, αλλ' εξ ουρανου προς
ημας καταβαινει, 3,1.139 πως ανθρωπου υιος ο εξ ουρανου καταβαινων λεγεται;
δωσει γαρ παντως, ωσπερ επι της γης προεπινοουμεν των υιων τους πατερας, ουτω
και επι του κατ' αυτον ουρανοθεν ηκοντος ανθρωπου, επειδη υιος ανθρωπου
λεγεται, μη εικη πατροθεν κατονομαζεσθαι, αλλ' ειναι αυτου κατα το αν θρωπινον
εν ουρανωι προθεωρουμενον πατερα αλλον ανθρω πον. ει γαρ στηριζεται τουτωι τωι
ρηματι τωι ειρηκοτι Ουδεις αναβεβηκεν εις τον ουρανον ει μη ο εξ ουρανου καταβας,
ο υιος του ανθρωπου, και δια τουτο της προς τον γηινον ανθρωπον συγγενειας
αυτον αποσχιζει, εκ του ουρανου ηκοντα υιον ανθρωπου λεγων· δωσει τινα παντως
του καταβαντος προς ημας αλλον εν ουρανωι τοιουτον πατερα, ωστε και εν τηι
ουρανιωι ζωηι εθνη ανθρωπων και δημους και πατριας και παντα, οσα κατα τον τηιδε
βιον εστιν, υπονοεισθαι. ει ουν το εξ ουρανου ηκον ανθρωπου εστιν υιος, το δε εκ
Μαριας εκ σπερματος ∆αβιδ κατα σαρκα γεγεννημενον ανωθεν δε ανθρωπου υιος
ωνομασται, ψευδως κατ' αυτους υιος θεου λεγεται μητε του ουρανιου μητε του
γηΐνου προς το θειον οικειουμενου. αλλα συναγαγων εαυτωι προς το κεφαλαιον τα
ειρημενα εν τουτωι συμπεραινει τον λογον· Ει δε και εξ ουρανου υιος ανθρωπου και
εκ γυναικος υιος θεου, πως ουχ ο αυτος θεος και ανθρωπος; εγω δε το μεν τον αυτον
ανθρωπον και θεον πιστευειν ειναι φημι και παντος ειναι του τον ορθον λογον
πρεσβευοντος, ου μην κατα την του λογογραφου δια νοιαν· ουτε γαρ το θειον γηινον
ουτε ανθρωπινον το ουρανιον, καθως εκεινος οιεται· αλλ' ανωθεν μεν η του
υψιστου δυ ναμις δια του αγιου πνευματος εν τηι ανθρωπινηι φυσει επεσκιασθη,
τουτεστιν ενεμορφωθη, εκ δε της αμιαντου παρθενου η της σαρκος μοιρα
συνηφανισθη και ουτω το εν αυτηι γεννηθεν υιος υψιστου κατωνομασθη· της μεν
θειας 3,1.140 δυναμεως την προς τον υψιστον αγχιστειαν, της δε σαρκος την
ανθρωπινην οικειουμενης συγγενειαν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

Ἀλλα θεος μεν, φησι, τωι πνευματι τωι σαρκωθεντι, ανθρωπος δε τηι υπο του
θεου προσληφ θεισηι σαρκι. τι εστι παλιν του πνευματος σαρκωσις εκτος της προς
την ημετεραν σαρκα ενωσεως; ποθεν δε προσεληφθη ανθρωπος, ει μη εκ του πρωτου
ανθρωπου, ου την πρωτην γενεσιν εκ γης, ουκ εκ του ουρανου γενεαλο γουντος του
Μωυσεως ηκουσαμεν; λαβων γαρ ο θεος χουν απο της γης τον ανθρωπον επλασεν·
αλλην δε ανθρωπου κατασκευην εξ ουρανου συστηναι παρ' ουδενος μεμαθηκαμεν.
ειτα επαγει τοις ειρημενοις οτι Το μυστηριον εν σαρκι εφανερωθη, καλως τουτο
λεγων, ουτος ο ημετερος λογος, και οτι Ὁ λογος σαρξ εγενετο κατα την ενωσιν, και
ταυτα της υγιαινουσης φωνης εστι τα ρηματα· ο γαρ ηνωσθαι τηι σαρκι τον λογον
ειπων ουδεν ετερον η των δυο την συνδρομην λεγει. Ἀλλ' ουκ αψυχος, φησιν, η
σαρξ· στρατευεσθαι γαρ κατα του πνευματος ειρηται και αντιστρατευεσθαι τωι νομωι
του νοος. υπερευγε της ευγνωμοσυνης! ουκ αψυχον τωι θεωι περιπλασσει την σαρκα.
ουκουν ερωτησωμεν, ει εμψυχος προσεληφθη παρα του θεου λογου η σαρξ, καθως
φησιν ο λογογραφος· εμψυχα δε φαμεν και των αλογων τα σωματα· ο ανθρωπινην
σαρκα και ταυτην εμψυχον προσοικιζων τωι λογωι ουδεν ετερον η ολον συναπτει τον
ανθρωπον· ουδεν γαρ αλλο παρα την νοεραν φυσιν της ανθρωπινης ψυχης εστιν
ιδιωμα δια το εν πασι τοις αλλοις κοινωνιαν ειναι ημιν προς τα αλογα· το
επιθυμητικον, το θυμοειδες, η κατα τροφην ορεξις, η προς την αυξησιν δυναμις, ο
κορος, ο υπνος, η πεψις, 3,1.141 η αλλοιωσις, η του αχρειωθεντος εκποιησις, παντα
κατα το ισον εν ημιν και τοις αλογοις δια τινος ψυχικης δυναμεως οικονομειται. ο
τοινυν λεγων ανθρωπον ειναι τον προσειλημ μενον, εμψυχον δε τουτον διδους
ουδεν ετερον η και νοητην αυτωι προσεμαρτυρησε δυναμιν, οπερ ιδιον της
ανθρωπινης εστι ψυχης, εξ αυτων, ων παρεθετο ημιν, των του αποστολου ρηματων·
ο γαρ ειπων οτι Το φρονημα της σαρκος εχθρα εις θεον (τωι γαρ νομωι του θεου ουχ
υποτασσεται) της προαιρετικης τε και διανοητικης δυναμεως εναργη τα ιδιω ματα
λεγει· το γαρ επιπειθως η αντιτυπως προς τον νομον εχειν προαιρεσεως ιδιον αυτο
τε το του φρονηματος ονομα ουκ αν τις της κατα το φρονειν ενεργειας
αποχωρισειεν. το δε φρονειν ταυτον ειναι τωι νοειν ουδ' αν των κομιδηι τις
νηπιαζοντων αντειποι· ο τε αντιστρατευομενος και αιχμαλωτιζων πως αν της
ενεργειας του νοειν αμοιρησειεν; ου γαρ το προς τα φαυλα κινεισθαι τοις κακοις την
προαιρεσιν αποδειξις του μη ειναι νουν εν εκεινοις εστιν, αλλα καλης μεν διανοιας
εκτος εισι, νοουσι δε ομως· επει και τον οφιν εκεινον, ον δη της κακιας αρχηγον και
ευρετην παρα των γραφων εδιδαχθημεν, ουκ ανοητον ειναι φησιν ο θεοπνευστος
λογος, πλειονα των αλλων προσμαρτυρων τουτωι την φρονι μοτητα.
Ουκουν εξ αυτων, δι' ων οιεται συνισταν τον εαυτου λογον, αι παρατεθεισαι
ημιν φωναι το ασεβες του κατ' αυτον δογματος διελεγχουσιν. ου γαρ εν τουτοις
μονοις ο αποστολος ανθιστησι την σαρκα τωι πνευματι, τουτεστι την πονηραν
προαιρεσιν τηι αστειοτεραι ζωηι, αλλα και προς Κορινθιους φησι το εμπαθες αυτοις
ονειδιζων οτι Σαρκινοι εστε. αρα κατα τον χρονον εκεινον, καθ' ον προς αυτους ο
λογος εγενετο, κατα την τριμερη του Ἀπολιναριου των ανθρωπων τομην αμετοχοι
της κατα τον νουν ενεργειας ησαν οι αν θρωποι; η παντως εκ της αμετρου προς την
σαρκα διαθεσεως 3,1.142 σαρκινοι παρα του Παυλου προσηγορευθησαν εκ του
πλεοναζοντος την επωνυμιαν λαβοντες; και δεικνυσι τον τοιουτον λογον η
συμφρασις των γεγραμμενων· Ὅπου γαρ εν υμιν, φησι, ζηλος και ερις, ουχι σαρκικοι
εστε; το δε ζηλουν και εριζειν της κατα τον νουν ενεργειας εστιν. τα δε τουτων
εχομενα της λογογραφιας αποδειξιν δηθεν περιεχει δια πλειονων μαρτυριων του εκ
τριων συνεσταναι τον ανθρωπον, απο σαρκος τε και ψυχης και νου, απερ ου πορρω
του καθ' ημας εστι λογου. ταυτον γαρ εστιν εκ νοερας ψυχης και σωματος τον
ανθρωπον λεγειν και ιδιαζοντως τον νουν εφ' εαυτου αριθμησαντα τριχη διελειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

την περι τον ανθρωπον θεωριαν· ει και οτι πολλας τοις αιρετικοις διδωσιν ο λογος
εν τουτωι λαβας· δυναται γαρ, ει το νοητικον εφ' εαυτου τις αριθμοιη, ετεραν του
θυμοειδους την περιγραφην λεγειν και του επι θυμητικου παλιν ετεραν. ισως δ' αν
τις και τα λοιπα της ψυχης κινηματα κατα τον λογον εξαριθμουμενος πολυσχιδη
τινα και πολυσυνθετον αντι του τριμερους αποδειξειε τον ανθρωπον.
Ἀλλ' εασθω ταυτα, ως αν μη τοις καθ' εκαστον επεξιοντες εις αμετριαν
εκτεινωμεν την αντιρρησιν, προς δε τα εφεξης του λογου προΐωμεν. κατασκευασας
γαρ δια πολλων το τριφυες η τριμερες η οπως αν εθεληι τις ονομαζειν το ανθρω
πινον συγκριμα, μεμνηται τινων και δογματων συνοδικων των τε κατα Παυλου του
Σαμωσατεως συνειλεγμενων λεγον τος Ἐξ ουρανου αποτεθεωσθαι τον κυριον· και
του κατα Νικαιαν εκφωνηθεντος, ου την ρησιν επι λεξεως τουτον τον τροπον
ειρημενην παρεθετο το Ἐξ ουρανου καταβαντα και σαρκωθεντα και
ενανθρωπησαντα. και ταυτα ειπων ως προκατασκευασας τον μελλοντα ρηθη σεσθαι
λογον ουτως απογυμνοι του ιδιου βουληματος την διανοιαν και φησιν οιονει
προσοικειων τοις αποδεδειγμενοις 3,1.143 ουτω κατα την λεξιν· Το δη πνευμα,
τουτεστι τον νουν, θεον εχων ο Χριστος μετα ψυχης και σω ματος εικοτως
ανθρωπος εξ ουρανου λεγεται. τι κοινον εχει τα ειρημενα προς τα προαγοντα; που
τουτο η κατα του Σαμωσατεως εδογματισε συνοδος; αλλ' εω τα της μνημης ημων
πρεσβυτερα. τι τοιουτον εν τοις κατα Νικαιαν δογμασιν εδειξεν; τον καταβαντα εκ
των ουρανων η πιστις λεγει και σαρκωθεντα, ως μη προ της καθοδου νοεισθαι την
σαρκα, αλλα δευτερευειν μετα την καθοδον τον σαρκωθεντα και ενανθρωπησαντα;
τουτο παρα παντων εν εκκλησιαις κηρυσσεται και ουτος ημετερος, μαλλον δε της
εκκλησιας ο λογος. που τοινυν εν τοις ειρημενοις εστιν, οτι το πνευμα, τουτεστι τον
νουν, θεον εχων ο Χριστος μετα ψυχης και σωματος εξ ουρανου ανθρωπος λεγεται;
ειτε γαρ επι της λεξεως ψιλης εξεταζοις τον λογον ειτε και την των ειρημενων
διανοιαν, εν ουθετερωι το ρηθεν ευρεθη σεται. η μεν γαρ λεξις τοσουτον απεχει της
λεξεως καθ' οσον απεχουσι, ψαλμικως ειπειν, ανατολαι απο δυσμων· η δε διανοια
των ειρημενων τι κοινον προς τα δι' εκεινης δηλουμενα δεικνυσιν; φησιν ουτος τον
σαρκωθεντα τηι αν θρωπινηι σαρκι Χριστον εν εαυτωι θεον το πνευμα, τουτεστι τον
νουν, εχειν· λεγει δε τουτο ο κελευων ενθεον ανθρωπον μη λεγειν τον Χριστον,
θεον εχοντα εν εαυτωι ως αλλον εν αλλωι, αυτος προ των αλλων τουτο
κατασκευαζων. η δε της συνοδου φωνη τον εξ ουρανου καταβαντα λεγει. νοειτω μεν
ουν ο πολυς και ακεραιος την εκ των ουρανων προς ημας καθοδον· ουδεν γαρ προς
την τοιαυτην υποληψιν διοισομεθα, καν υψηλοτεραν ο νους εμφαινηι διανοιαν, μη
τοπικως λεγων καταβαινειν το θειον πανταχου ον και περιδεδραγμενον των οντων,
αλλα την προς το ταπεινον της φυσεως ημων παραδηλων συγκαταβασιν· πλην οπως
αν ηι φιλον τωι βουλομενωι δεχεσθαι την καθοδον, τον σαρκω 3,1.144 θεντα παλιν ο
της συνοδου λογος φησι καλως και τουτο λεγων· πως γαρ αν οικειοτερον την εκ
γυναικος ηρμηνευσε γεννησιν; ου γαρ, ηι θεος εστιν, αυτος καθ' εαυτον εκ γυ ναικος
εγεννηθη. ο γαρ προ της κτισεως ων τωι δια σαρκος γεγεννησθαι αυτο το ειναι ουκ
επιδεχεται· αλλα τωι αγιωι πνευματι προοδοποιησας την της ιδιας δυναμεως εισοδον
και μηδεν της υλικης αφορμης προς την κατασκευην του οικειου σκηνους
προσδεηθεις κατα το ειρημενον περι της σοφιας Ἑαυτωι ωικοδομησεν οικον τον εκ
της παρθενου χουν ανθρωποποιησας, δι' ου συνεκραθη προς το ανθρωπινον. Που
τοινυν εν τουτοις φησιν ο λογος, οπερ τωι Ἀπολιναριωι δοκει, <οτι> το πνευμα,
τουτεστι τον νουν, θεον εχων ο Χριστος μετα ψυχης και σωματος, εικοτως εξ
ουρανου αν θρωπος λεγεται; ει μεν γαρ εξεστι κατ' εξουσιαν αυτωι προς το δοκουν
ελκειν τα θεια λογια και κατα τους των ονειρων υποκριτας, οπερ αν εθεληι, τουτο τωι
γραμματι προσαρμοζειν το νοημα, ταυτα και τα τοιαυτα τοις θειοις λογοις επιφημι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

ζετω νοηματα· ει δε τους γραωδεις μυθους και τας βεβηλους καινοφωνιας κατα
παντα τροπον απωθεισθαι φησι δειν ο αποστολος, ουδαμως συγχωρητεον αυτωι
συναρμοζειν αλλη λοις τα ακοινωνητα και προσκολλαν τα ασυμβατα. και μαλλον δ'
αν ημιν αυτος δι' ων επαγωνιζεται τοις ειρημενοις προς ανατροπην του δογματος
αυτου συμμαχησειε· φησι γαρ οτι και ο Παυλος τον πρωτον Ἀδαμ ψυχην καλει μετα
σω ματος ουσαν, καλως τουτο και υπερ της αληθειας ειπων. αρα ουν ο πρωτος
ανθρωπος, ο εις ψυχην ζωσαν παρα του Παυλου μνημονευθεις, κτηνειαν τινα ψυχην
ειχε και αλογον; και μην ουκ ολιγην αυτωι προσμαρτυρει την διανοητικην χαριν η
ιστορια· προσηγετο μεν γαρ αυτωι παρα του θεου τα 3,1.145 ζωια, της δε των
ονοματων ευρεσεως εκεινος κυριος ην, το προσφυες και αρμοδιον εκαστωι περινοων.
αλλα και η παρακοη και η περι τα μη δεοντα συνδιαθεσις και η επι τοις
πεπραγμενοις αισχυνη και το προσφορον επι τοις εγκλημασιν απολογιαν ευρειν,
παντα ταυτα της κατα τον νουν ενεργειας αποδειξις γινεται. τι δηποτε τοινυν
παρεσιω πηθη παρα του Παυλου το νοερον της ψυχης επι του Ἀδαμ; η δηλον οτι τωι
μερει συνονομαζεται το λειπομενον, ως τωι Προς σε πασα σαρξ ηξει δια της σαρκος
ολον σημαινει ο ∆αβιδ το ανθρωπινον· και ο Ἰακωβ εν εβδομηκοντα πεντε ψυχαις
τοις Αιγυπτιοις επιξενουμενος ουκ ανους ουδε ασαρκος κατα τον χρονον εκεινον
υπο της γραφης ιστορειται.
Ἀλλα φησιν ο λογογραφος οτι ο δευτερος ανθρωπος εξ ουρανου
πνευματικος λεγεται και τουτο σημειον ποιειται του ανουν ειναι τον τωι θεωι
συγκραθεντα ανθρωπον. καιτοι προχειρος της ατοπιας ο ελεγχος εξ αυτων, ων
παρεθετο. ο γαρ ειπων Οιος ο επου ρανιος, τοιουτοι και οι επουρανιοι πορρω της
τοιαυτης υπονοιας αφιστησιν. ει γαρ οι πεπιστευκοτες τωι εξ ουρανων ηκοντι και
αυτοι παρα του Παυλου επουρανιοι λεγονται, οι μετατεθεικοτες, καθως φησιν, εις
ουρανους το πολιτευμα, και οιος εκεινος ο επουρανιος, τοιουτους ειναι και τουτους
τους επουρανιους φησιν ο αποστολος, ουδεις δε ανους των παραδεξαμενων την
πιστιν· αναγκη πασα την ομοιωτικην ταυτην συγκρισιν αποδειξιν γενεσθαι του καθ'
ομοιοτητα των ανθρωπων και εν εκεινωι τον νουν ειναι. Οιος γαρ, φησιν, ο
επουρανιος, τοιουτοι και οι επουρανιοι· ωστε η εν πασι τον νουν η εν ουδενι κατ'
αναγκην ομολογησουσιν. ωσπερ γαρ τα του χοικου ιδιωματα τοις εξ εκεινου
ενθεωρειται, ουτως επαναγκες κατα την του αποστολου αποφασιν τον κατα παντα
πεπειραμενον του ημετερου βιου καθ' ομοιοτητα 3,1.146 χωρις αμαρτιαςο δε νους
αμαρτια ουκ εστιπρος πασαν ημων οικειως εχειν την φυσιν. ουτω γαρ το αποστολι
κον αληθευεται το ημας κατ' εκεινον ειναι, ει ομολογηθειη κακεινος καθ' ημας
γεγενησθαι, ινα εκ του γενεσθαι οιος ημεις ημας ποιησηι οιος εκεινος. Παλιν τοινυν
των παρ' αυτου ρηθεντων επιμνησθησωμεθα· Καθο και τον προτερον Ἀδαμ ο
Παυλος ψυχην καλει μετα σωματος ουσαν και ουκ ανευ σωματος, τωι δε ολωι την
επωνυμιαν διδουσαν, καν εφ' εαυτης και αυτη κατα συλληψιν του πνευματος
καληται ψυχη. ταυτα λεγων ομολογει τα τρια κατα συλληψιν τωι της ψυχης
καλεισθαι ονοματι ως περιει λημμενης της τε του σωματος και της του πνευματος εν
τωι αυτωι σημασιας. αλλα τον εσχατον, φησι, πνευμα ζωο ποιουν ο Παυλος καλει.
οπερ ουν εν εκεινωι δια του πλεονα ζοντος κεκρατηκεναι την επωνυμιαν κατα των
λοιπων των σημαινομενων εδειξε, τουτο παντως και επι τουτου την ισην δυναμιν
εχει. ει γαρ ο Ἀδαμ, επειδη ημαρτε, ψυχη λεγεται, ο τωι θεωι εγκραθεις ανθρωπος,
επειδη Ἁμαρτιαν ουκ εποιησεν ουδε ευρεθη δολος εν τωι στοματι αυτου, πνευμα το
ολον κατονομαζεται. αλλ' ου καταδεχεται την τοιαυτην διανοιαν· φησι γαρ εκεινον
μεν εκ γης χοικον, διοτι το σωμα εκ του χου πλασθεν εψυχωθη. αρα ο νους, οπερ
ονομαζει πνευμα, ου συγκατεβληθη τωι κατα τον Ἀδαμ πλασματι; ουκουν εν τινι
αυτωι η προς τον θεον ομοιοτης; τις δε η εκ του θειου εμφυσηματος απορροη, ει μη ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

νους ταυτα ειναι πιστευοιτο; τουτον δε φησιν εξ ουρανου δια τουτο καλεισθαι, διοτι
το πνευμα το ουρανιον εσαρκωθη. τις γραφη ταυτα 3,1.147 λεγει; εις τινα των αγιων
αναφερει τον λογον, οτι πνευμα εσαρκωθη; ουχ ουτως παρα των ευαγγελιων
ηκουσαμεν, ουχ ουτως παρα της μεγαλης του αποστολου φωνης εδι δαχθημεν, αλλ'
οτι μεν Ὁ λογος σαρξ εγενετο, λεγει το κηρυγμα και εν ειδει περιστερας το πνευμα
καταβηναι φησιν η ευαγγελικη ιστορια· σαρκωσιν δε πνευματος ουδεις ειπε των τωι
πνευματι λαλουντων μυστηρια. Ἡ δοξα κατε σκηνωσεν εν τηι γηι ημων· και Ἡ
αληθεια εκ της γης ανετειλε· και Θεος εφανερωθη εν σαρκι· και ∆ικαιοσυνη εκ του
ουρανου διεκυψε· και αλλα τοιαυτα πολλα. πνευμα δε σαρ κουμενον η θεοπνευστος
ουκ οιδε γραφη. Και προυπαρχει, φησιν, ο ανθρωπος Χριστος ουχ ως ετερου οντος
παρ' αυτον του πνευματος, τουτεστι του θεου, αλλ' ως του κυριου εν τηι του θεου
ανθρωπου φυσει θειου πνευματος οντος.
Ταυτα μεν επι λεξεως του λογογραφου τα ρηματα. επειδη δε πως τηι ατονιαι
της ερμηνευτικης δυναμεως ουκ αγαν εκδηλον εστιν εν σαφηνειαι το νοημα,
προτερον απογυμνωσω του ζοφου της λεξεως την εγκειμενην διανοιαν, ειθ' ουτω
προθησω τηι εξετασει τον λογον. προυπαρχει, φησιν, ο αν θρωπος Χριστος.
συνεπινοει τωι εν αρχηι οντι λογωι τον φανεντα ανθρωπον ως προυπαρχοντα προ της
φανερωσεως και επεξεργαζεται δια του ακολουθου το νοημα. φησι γαρ οτι ουχ
ετερον εστι παρ' αυτον το πνευμα, κατασκευαζων δια τουτου αυτην του υιου την
θεοτητα εξ αρχης ανθρωπον ειναι, οπερ σαφεστερον δια του εφεξης δεικνυται
λογου· φησι γαρ οτι ο κυριος εν τηι του θεου ανθρωπου φυσει θειον πνευμα ην. μιαν
εποιησε του θεου τε και ανθρωπου την φυσιν και ανθρωπων δυο την συναλοιφην
κατωνομασεν. 3,1.148 η μεν ουν διανοια των ειρημενων αυτη, οτι το δια σαρκος εκ
της παρθενου φανερωθεν ου μονον κατα την της θεοτητος αιδιοτητα προεπινοειται
των οντων, καθως παντες πιστευο μεν, αλλα και κατ' αυτην την σαρκα. επαγει γαρ
τοις ειρημε νοις εις την της τοιαυτης υποληψεως μαρτυριαν το πριν Ἀβρααμ
γενεσθαι εγω ειμι· και την του Ἰωαννου φωνην το Πρωτος μου ην· και Εις κυριος, δι'
ου τα παντα· και Αυτος εστι προ παντων· και τινα του Ζαχαριου φωνην, ην ως
βεβιασμενως προς τον σκοπον τουτον επισυρεισαν παρησομεν. εγω τοινυν, ει μεν
ελανθανε δια τινος νοηματων περιβολης η του ατοπου κατασκευη, καλως αν περι
τον ελεγχον των κεκρυμμενων εσπουδαζον· επει δε διαρρηδην βοαι την ασεβειαν,
ουκ οιδα τι αν πλεον εκ των ημετερων γενοιτο λογων. ει προαιωνιος η σαρξ, ει προ
του Ἀβρααμ γενεσθαι τωι εκ Μαριας ην, αρα πρεσβυτερα του Ναχωρ η παρθενος· αρα
και προ του Ἀδαμ η Μαρια.
Καιτοι τι τουτο λεγω; αυτης, ως εοικε, προγενεστερα της των οντων
συστασεως και αυτων των αιωνων αρχαιοτερα. ει γαρ εσαρκωθη μεν εν τηι παρθενωι,
η δε σαρξ Ἰησους λεγεται, εκεινον δε προ παντων ειναι δια του αποστολου
μαρτυρεται, ως εοικε, τηι του πατρος αιδιοτητι συνεπινοεισθαι και την Μαριαν ο
γενναιος κατασκευαζει. και σιωπω τα λιαν απεμ φαινοντα, προς α κατα το
ακολουθον η ατοπια της καινοφω νιας εκφερεται· ιδοι γαρ αν ο αγχινους εκ του
ακολουθου το ατοπον, καν μη τηι λεξει την ασχημοσυνην παραγυμνωσωμεν. Ἀλλα
παραδραμωμεν την των νοηματων τουτων δυσ ωδιαν, τοσουτον παρασημηναμενοι
μονον οτι, ει προαιωνιος η σαρξ, ου κεκενωται η θεοτης, ουχ υπηρχεν εν θεου μορφηι
ο υιος, ου μετημφιασατο το δουλικον προσωπον· αλλ' οπερ 3,1.149 ην τηι φυσει,
τουτο εφανερωθη νυν, ουκ εταπεινωθη. ιλεως δε ειη τωι λογωι ο Λογοςαλλα σιωπω
το λειπομενον. ει προ παντων η σαρξ, εξ ασθενειας αρα τα παντα, ουκ εκ δυναμεως·
Το γαρ πνευμα προθυμον, η δε σαρξ ασθενης. αρα ει και μεχρι τουτου μονον την
ατοπιαν ιστησι, και τις ουκ αν εκ του ακολουθου και τα συνημμενα τουτοις
κατανοησειεν; παντως γαρ παντα τα της σαρκος ιδιωματα συνεπινοησει τωι μετα της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

σαρκος οντι προ των αιωνων, τον κοπον, την λυπην, το δακρυον, την διψαν, τον
υπνον, την κατα πειναν ενδειαν και το ετι τουτου παραλογωτερον. επειδη δε
Παιδιον εγεν νηθη ημιν, καθως η θεια φωνη λεγει, και Ὤφθη παρα των ποιμενων εν
σπαργανοις ο κυριος, καθως φησιν ο Λουκας, <και> οτι Προεκοπτεν Ἰησους ηλικιαι
και σοφιαι και χαριτι, τελειουμενος, εως επι το μετρον προηλθε της ανθρωποτητος
οδωι βαδιζων δια της φυσεως, τι ερουσιν <οι> προ των αιωνων την σαρκα βλεποντες,
ποιωι μετρωι του σωματος προ των αιωνων ην; δια πασης γαρ εν τωι κατα ανθρωπον
βιωι διεξηλθε της ηλικιας. αρα παις ην εκεινος ο ανθρωπος, ο προ πασης της κτισεως
ων, η βρεφος νηπιον η μειρακιον η ευθυς εν τελειωι τωι σωματι; αλλ' ει παιδα
λεγουσι, παντως και την αιτιαν προσθησουσι, πως τοσουτου παρελθοντος αιωνος επι
το τελειον της ηλικιας ουκ εφθασεν; ει δε τελειον λεγουσι, τουτο μαθειν αξιωσομεν,
πως εν τηι ανθρωπινηι γενε σει συστελλεται εις την νηπιωδη βραχυτητα; που
καταλειπει το περιττευον του σωματος; πως εις ολιγην περιγραφην ο ογκος
αποσμικρυνεται;
Ειτα παλιν πως προς το ιδιον μετρον επαναγει τον ογκον του σωματος;
ποτερον οπερ ειχεν εξ αρχης αναλαμβανων δια της κατ' ολιγον αυξησεως η ετερον
3,1.150 εν εαυτωι δια της τροφης προστιθεις; αλλ' ει μεν το αρχαιον φησουσι,
περιττην παντως την τροφην αποδειξουσιν· ει δε ουκ αρνουνται τροφης
μετεσχηκεναι τον κυριον, τι ερουσι περι της ανω καταλειφθεισης σαρκος, ης το πολυ
κατα το εικος κατελειφθη, μονον δε τοσουτον απ' αυτης εληφθη, οσον η νηδυς της
παρθενου εχωρησεν; παντως γαρ τι και περι αυτης τερατευσονται και συνθησουσι
δια τουτων ετερα δογματα, εφ' απερ <αν> αυτους η ακολουθια της ατοπιας των
μυθων κατ' αναγκην προαγηται. Ἀλλα παρεισθω και ταυτα. εκεινο δε τις ουκ αν
αλογως επιζητησειε παρα των την θειαν εκεινην σαρκωσιν προαιω νιον
δογματιζοντων. ει γαρ παντοτε την σαρκα περι αυτον οιονται, θεον δε ειναι την
σαρκα φασι, πασα δε σαρξ αντιτυπος εστι τωι απτομενωι, το δε αντιτυπον υλωδες και
συνθετον, το δε συνθετον και διαλυτον παντως, αναγκη πασα δια του των και
υλικον αυτον εγκατασκευαζεσθαι και εκ διαφορων συγκειμενον και αναμενοντα
φυσικως την διαλυσιν. οιδαμεν γαρ, οτε ανθρωπικως τοις ανθρωποις επεχωριαζεν,
εκ τι νων ειχε το σωμα την συνθεσιν· οτι δια σαρκων και οστεων και αιματος καθ'
ομοιοτητα των αλλων κακεινο ην εκ τε του τυπου των ηλων και εκ του προχεθεντος
δια της λογχης αιματος και εκ του προς τους απιστουντας τωι φαινομενωι ειπειν
ταυτα τον κυριον οτι Ψηλαφησατε με [και ιδετε] και γνωτε, οτι το πνευμα σαρκα και
οστεα ουκ εχει, ωσπερ εμε θεωρειτε εχοντα. ει ουν η θεια σαρκωσις, καθως ο
Ἀπολινα 3,1.151 ριος λεγει, ου την αρχην εκ της παρθενου εσχεν, αλλα και προ του
Ἀβρααμ και προ πασης κτισεως ην, τοιαυτη παντως ην, οια τοις μαθηταις εωρατο,
στερρα και αντιτυπης σαρκι τε και οστεοις διειλημμενη. ουκουν ταυτα παντοτε ην
και ουδεμια προς το ταπεινον αυτωι γεγονε καθοδος, αλλα το λανθανον, θειον κατα
φυσιν ον, τουτο τωι της εναν θρωπησεως εφανερωθη καιρωι.
Τι τοιουτον Ἄρειος, τι δε ο τουτου χειρων Ευνομιος επι καθαιρεσει της δοξης
του μονογενους ενενοησεν, οιον δια της τοιαυτης ημιν λογο γραφιας υπο του
Ἀπολιναριου κατασκευαζεται; θεος εν σαρκος προ αιωνων, οστωδης τις και
τετριχωμενος και δερματι και νευροις και σαρκι και πιμελαις διειλημμενος και εκ
διαφορων συγκειμενος και το απλουν τε και ασυνθετον εν εαυτωι μη εχων, ο λογος ο
εν αρχηι ων και προς τον θεον ων, ο επ' εσχατων ημερων τηι προς το ταπεινον της
φυσεως ημων κοινωνιαι σαρξ υπο φιλανθρωπιας γενομενος, δια τουτο τωι ανθρωπωι
ανακραθεις και πασαν εν εαυτωι την ημετεραν φυσιν δεξαμενος, ινα τηι προς το θειον
ανακρασει συναποθεωθηι το ανθρωπινον δια της απαρχης εκεινης παντος
συναγιαζομενου του της φυσεως ημων φυραματος. Ἀλλα παραδραμειν οιμαι χρηναι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

την εφ' εκαστωι των εις τουτο παρατεθεντων αυτωι θειων πεπλανημενην υπο ληψιν·
τα γαρ εκ του προχειρου οντα καταφανη περιττον αν ειη διεξεταζοντα μηκυνειν τον
λογον. εις γαρ μαρτυριαν του αει αυτον εν σαρκι τε και αιματι ειναι την
αποστολικην παρεθετο ρησιν την λεγουσαν δι' αυτου ημας ειληφεναι την
απολυτρωσιν δια του αιματος αυτου, την αφεσιν των αμαρτιων δια της σαρκος
αυτουοπερ, οτι προς ετεραν βλεπει διανοιαν, ουκ αν οιμαι τινας των νουν εχοντων
αμφιβαλλειν. τις γαρ ουκ οιδε το θειον μυστηριον, οτι ο 3,1.152 αρχηγος της
σωτηριας ημων ως ποιμην το πεπλανημενον προβατον μετεισιν; ημεις δε οι
ανθρωποι εσμεν εκεινο το προβατον, οι της λογικης εκατονταδος
αποβουκοληθεντες δια της αμαρτιας. και λαμβανει επι των ιδιων ωμων ολον το
προβατον· ουδε γαρ εν μερει ην του προβατου η πλανη, αλλ' επειδη ολον
απεφοιτησε, και ολον επαναγεται· ουχ η μεν δορα βασταζεται, το δε εντοσθιδιον
καταλειπεται, καθως Ἀπολιναριος βουλεται. τουτο δε εν τοις ωμοις του ποιμενος,
τουτεστιν εν τηι θεοτητι του κυριου γενομενον εν προς εκεινον δια της αναληψεως
γινεται. δια τουτο θελων επιζητησαι και σωσαι το απολωλος, επειδη ευρε το ζητου
μενον, ανελαβεν εφ' εαυτου το ευρημενον· ου γαρ ετι τοις ιδιοις ποσι τοις
πλανηθεισιν απαξ εκινειτο το προβατον, αλλ' υπο της θεοτητος εκομιζετο. δια τουτο
το μεν φαινο μενον προβατον, τουτεστιν ανθρωπος, τα δε ιχνη αυτου, κατα το
γεγραμμενον, ουκ εγινωσκετο. ουδεν γαρ αμαρτιας η πλανης ιχνος τωι ανθρωπινωι
βιωι ενεσημηνατο ο εφ' εαυτου φερων το προβατον· αλλ' οια εικος ην θεου ιχνη δια
της του βιου πορειας εντυπωθηναι, ταυτα εφαινετο, ατινα ην δι δασκαλιαι και
θεραπειαι και νεκρων ζωοποιησεις και τα αλλα θαυματα. τουτο τοινυν το προβατον
εφ' εαυτου λαβων ο ποιμην εν προς εκεινο εγενετο· δια τουτο και τηι του προβατου
φωνηι τοις ποιμνιοις λαλει. πως γαρ αν εχωρησεν ανθρωπινη ασθενεια θειας φωνης
προσβολην; αλλ' ανθρωπικως, ως δ' αν τις ειποι προβατικως, ημιν διαλεγεται λεγων
Τα εμα προβατα της εμης φωνης ακουει. ο ουν αναλαβων εφ' εαυτου το προβατον
ποιμην και δι' εκεινου ημιν φθεγγομενος και προβατον εστι και ποιμην· εν μεν τωι
αναληφθεντι προβατον· εν δε τωι ανειληφοτι ποιμην.
Ἐπει ουν εδει τον καλον ποιμενα την ψυχην εαυτου θειναι υπερ των
προβατων, ινα δια του ιδιου θανατου 3,1.153 καταλυσηι τον θανατον, τοτε γινεται το
συναμφοτερον ο αρχηγος της σωτηριας ημων τηι ανθρωπινηι φυσει και ιερευς και
αμνος εν τωι δυναμενωι δεξασθαι την κοινωνιαν του παθους ενεργησας τον θανατον.
επειδη γαρ ουδεν ετερον εστιν ο θανατος ει μη διαλυσις ψυχης τε και σωματος, ο
προς αμφοτερα εαυτον ενωσας, προς τε την ψυχην φημι και το σωμα, ουθετερου
χωριζεται (Ἀμεταμελητα γαρ του θεου τα χαρισματα, καθως φησιν ο αποστολος)·
αλλα και τωι σωματι και τηι ψυχηι εαυτον επιμερισας δια μεν της ψυχης ανοιγει τωι
ληιστηι τον παραδεισον, δια δε του σωματος ιστησι της φθορας την ενεργειαν· και
τουτο εστιν η του θανατου κατα λυσις, το ανενεργητον γενεσθαι την φθοραν εν τηι
ζωοποιωι φυσει αφανισθεισαν· το γαρ επι τουτων γενομενον κοινη της φυσεως ημων
ευεργεσια και χαρις γινεται. και ουτω παντα τα διεστωτα συναπτει δια της
αναστασεως ο εν αμφοτεροις ων, ο κατ' εξουσιαν το μεν σωμα διδους τηι καρδιαι της
γης, καθως γεγραπται, την δε ψυχην αφ' εαυτου τιθεις, ως μεν προς τον πατερα
φησιν οτι Ἐν ταις χερσι σου παρατιθημι το πνευμα μου, ως δε προς τον ληιστην <οτι
Σημερον μετ' εμου εσηι> εν τωι παραδεισωι, αληθευων δι' εκατερων· ου γαρ αλλοθι
που πιστευειν χρη την θειαν εκεινην ειναι διαγωγην ηπερ παραδεισος λεγεται, ει μη
εν τηι πολυχωρωι του πατρος παλαμηι, καθως φησι και ο προφητης προς την ανω
Ἰερουσαλημ εκ προσωπου κυριου τον λογον ποιουμενος Ἐπι των χειρων μου
εζωγραφηκα σου τα τειχη και ενωπιον μου ει δια παντος. ουτω τοινυν και εν τωι
θανατωι γινεται και υπο του θανατου ου κυριευεται. το μεν γαρ συνθετον μεριζεται·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

το δε ασυνθετον λυσιν ουκ επιδεχεται· αλλα παρα μενει μεν <εν> τωι μερισμωι του
συνθετου η ασυνθετος φυσις 3,1.154 και της ψυχης του σωματος αποχωρουσης
ουθετερου χωρι ζεται. τεκμηριον δε η ενεργεια, καθως ειρηται, επι μεν του σωματος
την αφθαρσιαν, επι δε της ψυχης την εν παραδεισωι διαγωγην ενεργησασα. ου μην
συνδιασχιζεται τωι χωρισμωι τουτων ο απλους και ασυνθετος, αλλα το εναντιον εν
εργα ζεται· τωι γαρ καθ' εαυτον αδιαιρετωι και το διηιρημενον εις ενωσιν αγει και
τουτο ενδεικνυται ο ειπων οτι Ὁ θεος αυτον ηγειρεν εκ νεκρων. ου γαρ ωσπερ ο
Λαζαρος η τις αλλος των αναβεβιωκοτων αλλοτριαι δυναμει προς το ζην επανα
γεται, ουτως ευαγες και επι της του κυριου αναστασεως οιεσθαι. αλλ' ο μονογενης
θεος αυτος ανιστησι τον ανακρα θεντα ανθρωπον αυτωι και χωρισας του σωματος
την ψυχην και ενωσας παλιν αμφοτερα και ουτως η κοινη γινεται σω τηρια της
φυσεως· οθεν και αρχηγος ζωης ονομαζεται· εν γαρ τωι υπερ ημων αποθανοντι και
εγερθεντι τον κοσμον εαυτωι κατηλλαξεν ο μονογενης θεος, οιον τινας
δορυαλωτους, ημας δια του συγγενους ημων αιματος παντας τους κεκοινω νηκοτας
αυτωι της σαρκος και του αιματος εξωνησαμενος, ως προς τουτο βλεπειν την
αποστολικην ρησιν, η φησιν εχειν ημας την απολυτρωσιν δια του αιματος αυτου,
την αφεσιν των αμαρτιων δια της σαρκος αυτου. ουτος ο ημετερος λογος, ον εκ των
παρατεθεντων του αποστολου ρηματων ενοησαμεν και ουχ ως [Ἀπολιναριος]
εκεινος. δοκιμαζετω δε ο κρινων επεσκεμμενως τον ευσεβεστερον, ειτε, καθως ημεις
φαμεν, η δοξα οικονομικως κατασκηνοι εν τηι γηι ημων ειτε, καθως εκεινος φησιν,
ουχι επικτητος επι τηι ευεργεσιαι γινεται η σαρξ τηι θεοτητι, αλλα συνουσιωμενη και
συμφυτος.
Ει δε Ζαχαριας ο προφητης εις τουτων ετερον τοις 3,1.155 αινιγμασι φερεται,
ουδεν οιμαι δειν εξεταζειν τωι λογωι, ειτε προς τον κυριον ειτε προς ετερον τινα
βλεπει το νοημα. λεγει γαρ οτι Ῥομφαια, εξεγερθητι επι νομεα μου και επι ανδρα
συμφυλον μου. ημεις μεν γαρ απειλητικως οιομεθα κατα των τηι αδικιαι προς το
ομοφυλον κεχρημενων κινειν την ρομφαιαν τον λογον· Ἀπολιναριος δε φησι κατα
του κυριου την ρομφαιαν εγειρειν δια την του νομεως προσηγοριαν, ουκ ειδως οτι
πολλαχηι της γραφης τους εις αρχην τεταγμενους και ποιμενας και νομεας
κατονομαζει ο λογος. οσα δε παλιν της προς Ἑβραιους επιστολης προς τον αυτον
σκοπον επι συρεται, ουτως εκδηλον την εν ταις κατασκευαις ατοπιαν εχει, ως παντι
συνιδειν ραιδιον, ει μικρον τις μετεχοι φρονη σεως. επειδη γαρ γεγραπται οτι Ἐπ'
εσχατων των ημερων εν υιωι ελαλησεν ημιν ο θεος ο πολυμερως και πολυτροπως εν
τοις προφηταις λαλησας τοις πατρασι το προτερον, αποδειξις εστι, φησι, του το
ανθρωπινον του φανεντος ημιν θεου προαιωνιον ειναι· φησι γαρ ουτω κατα την
λεξιν εφερμηνευων δηθεν τον αποστολον· Ἔστι δε εν τουτοις καταφανες, οτι αυτος
ο ανθρωπος ο λαλησας ημιν τα του πατρος θεος εστι, ποιητης των αιωνων,
απαυγασμα δοξης, χαρακτηρ της υπο στασεως αυτου, ατε δη τωι ιδιωι πνευματι θεος
ων και ου θεον εχων εν εαυτωι ετερον παρ' αυτο, αυτος ο δι' εαυτου, τουτεστι δια της
σαρκος, καθαρισας κοσμον αμαρτιων. ταυτα φησιν ο Ἀπολιναριος επι λεξεως και
ουδεν παρ' ημων εν τοις ειρημενοις παραπεποιηται. ει ουν ανθρωπος ο λαλησας,
ποιητης εστι των αιωνων, καθως τωι λογογραφωι δοκει, και η σαρξ εστι το
απαυγασμα και η του δουλου μορφη χαρακτηριζει του θεου την υποστασιν, ουκετι
μοι δοκει καλως εχειν μαχεσθαι προς το ειρημενον, θρηνειν δε μαλλον της
αναισθησιας τους 3,1.156 την τοιαυτην παραδεχομενους καινοφωνιαν. ανθρωπος ο
λαλησας ημιν ανθρωπικως δια της ημετερας φωνης, ο πτυσας τωι στοματι και τηι
χειρι πηλουργησας, ο εμβαλων τους δακτυλους εν ταις των κωφων ακοαις και των
αρρω στουντων τε και τεθνεωτων απτομενος και υπνωι και καθεδραι αναπαυων τον
κοπον και δακρυων και αδημονων και λυπου μενος και πεινας αισθησιν εχων και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

τροφην προσιεμενος και υδωρ αιτων· ουτος κατ' αυτο το σαρκωδες τε και ανθρω
πειον της των οντων προεπινοειται συστασεως και θεος η της σαρκος φυσις λεγεται,
η συνθετος και στερρα και αντιτυπος; επιφραξασθω πασα των ευσεβων ακοη μηδε
μολυνθειη τα θεια και ακηρατα δογματα τοις σαρκωδεστεροις παθεσι παρα των
εξανθρωπιζοντων το θειον καθυβριζομενα. τις γαρ ουκ οιδεν, οτι ο φανερωθεις ημιν
εν σαρκι θεος κατα μεν τον λογον της ευσεβους παραδοσεως αυλος και αφανης και
ασυνθετος και ην και εστιν αοριστος και απεριγραπτος, πανταχου ων και δια πασης
της κτισεως διηκων, κατα δε το φαινομενον εν ανθρωπινηι περιγραφηι εωρατο;
αναγκη γαρ πασα παν σωμα υπο επιφανειας τινος περιεχεσθαι. αυτη τοινυν η
επιφανεια του εν αυτηι περιειλημμενου σωματος ορος εστι· παν δε το ορωι
περιεχομενον ωρισμενηι τινι ποσοτητι περι ειργεται· το δε ωρισμενον αοριστον ειναι
ου δυναται. αλλα μην ο προφητης φησιν οτι Της μεγαλωσυνης αυτου ουκ εστι περας.
ει ουν η θεια φυσις, καθως φησιν ο λογογραφος, σαρξ εστιν, αυτη δε αναγκαιως τωι
της επιφανειας περιλαμβανεται περατι, πως η του θεου μεγαλωσυνη κατα τον
προφητην εις απειρον προεισιν; η πως δια του ωρισμενου νοειται το αοριστον, δια
του πεπερασμενου το απειρον;
Μαλλον δε, 3,1.157 ο και φθασαντες εν τοις προλαβουσιν ειρηκαμεν, πως εκ
του θανατου το ισχυρον; ει γαρ, καθως φησιν, αυτος ο ανθρωπος ο λαλησας, ποιητης
των αιωνων εστιν, αυτος ο δι' εαυτου, τουτεστι δια της σαρκος, καθως ο
Ἀπολιναριος ερμηνευει, τα παντα ποιων, ασθενης δε παρ' αυτης της θειας φωνης η
σαρξ ωνομασθη, ουδεν ετερον ει μη το κρατος και την ισχυν και την δυναμιν και οσα
υψηλα και θεοπρεπη νοηματα εκγονα της ασθενειας ο λογογραφος οιεται. Και ουπω
τοσουτον τουτο δεινον, αλλα προιων ο λογος δια της κατα το ακολουθον εξετασεως
αυτης απτεται της κατα του πατρος βλασφημιας. λεγει γαρ τον ανθρωπον ειναι της
του θεου δοξης απαυγασμα και εν τωι σαρκινωι θεωι, ον δια της ματαιοτητος των
λογισμων ειδωλοποιησας ανεπλασε, την του θεου υποστασιν χαρακτηριζεσθαι.
ωσπερ τοινυν συγγενως εχει προς τον ηλιον η ακτις και προς τον λυχνον το εκ της
λαμπαδος απαυγαζομενον φως και ο του ανθρωπου χαρακτηρ ανθρωπινην
υποστασιν δεικνυσιν, ουτως παντως, ειπερ το ημιν φανεν παρα της δοξης του
πατρος απηυγασθη και ο χαρακτηρ αυτου της υποστασεως σαρξ εστι, σαρκωδης εκ
του ακολουθου και η του πατρος φυσις κατασκευαζεται. ου γαρ αν ειποι
χαρακτηριζεσθαι μεν σωματι το ασωματον, εκ δε του αορατου το ορατον απαυ
γαζεσθαι. αλλ' οια η δοξα, τοιουτον δηλονοτι και το απαυ γασμα, και οιος ο
χαρακτηρ, τοιαυτη παντως και η υπο στασις, ωστε ει τουτο σωμα, μηδε εκεινο
παντως ασωματον οιεσθαι. αλλα και του κατα Νικαιαν μεμνηται δογματος, εν ωι το
ομοουσιον η κοινη των πατερων εξεφωνησε συνοδος. ουκ αν δε τις ειποι τι
ετερογενες ομοουσιον, αλλ' ων εις και ο αυτος εστι της ουσιας λογος, τουτοις
εφαρμοζει παντως το ομοουσιον. ει ουν σαρκινος θεος ο υιος, αυτο οπερ εστι τηι
φυσει σαρξ ων κατα το προαιωνιον ονομα, ομοουσιος δε τωι πατρι και παρ' αυτου
του λογογραφου 3,1.158 ειναι ουκ αμφιβαλλεται, εκεινα δε αλληλοις εστιν
ομοουσια, τα τωι αυτωι λογωι της ουσιας υπογραφομενα, αρα και την του πατρος
φυσιν ανθρωπινην τινα και σαρκικην ο Ἀπολιναριος υποτιθεται, ινα σωσηι επ'
αμφοτερων του ομοουσιου το ονομα, ωστε δυοιν θατερον, η ασωματον τον πατερα
λεγων, σαρκινην δε του υιου την θεοτητα τωι ετεροουσιωι συνθησεται, η το κοινον
της θεοτητος τε και της ουσιας ομολογων ομοιως επι πατρος τε και υιου
αποσαρκωσει και επι πατρος την της θεοτητος φυσιν. αλλ' ωσπερ διορθουμενος την
ατοπιαν ταυτην εν τοις προ τουτου φησι, του Ζαχαριου την ρησιν προς το δοκουν
ερμηνευων ως εκ προσωπου του πατρος περι του υιου λεγων, ειρησθαι το συμφυλον,
οπερ εστι συμφυη τε και ομοουσιον· ει μεν ουν ορθως η μη τουτο υπειληφεν, ετερου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

λογου, ο δ' ουν κατασκευαζει, τουτο εστι· ∆ηλοι, φησι, δια τουτων ο προφητικος
λογος, οτι ου κατα την σαρκα ομοουσιος τωι θεωι, αλλα κατα το πνευμα το ηνωμενον
τηι σαρκι. πως τοινυν ενουται σαρκι προ της του κοσμου συστασεως ο σαρκωδης
αυτου θεος, οτε οι αιωνες ουκ ησαν ουδε αλλο τι των της κτισεως ην; η δε σαρξ
πολλοστον τε και εσχατον των εν τηι κτισει γεγονοτων εστιν. ποιαι τοινυν ηνωθη
σαρκι μηπω της ανθρωπινης φυσεως παρελθουσης εις γενεσιν; αλλ' ετεραν τινα οιδε
σαρκα παρα τον ανθρωπον. και πως φησιν, οτι αυτος ο ανθρωπος, ο λαλησας ημιν τα
του πατρος, εκεινος εστι θεος ποιητης των αιωνων; τις ημιν ερμηνευσει των καινων
τουτων αινιγματων την ατοπιαν; ανθρωπος προ του γενεσθαι ανθρωπον και σαρξ
της ιδιας δημιουργιας προγενεστερα και προαιωνιον το επ' εσχατων χρονων γενο
μενον και οσα αλλα τοιαυτα κατα τον λογον συγκεχυ μενως διεξεισιν.
Ἀλλ' ο μεν λογογραφος κατα το δοκουν εν ταις των λογισμων ανοδιαις
διαπλανασθω· ημεις δε την αποστολικην 3,1.159 διδασκαλιαν την παρ' αυτου τουτου
μνημονευθεισαν εις ελεγχον των ασεβων υποληψεων παραθεντες προς τα εξης του
λογου δραμουμεθα. Ὃς εν μορφηι θεου, φησιν, υπαρχων. ουκ ειπε μορφην εχων
ομοιαν θεου, οπερ επι του καθ' ομοιωσιν θεου γεγονοτος λεγεται, αλλ' εν αυτηι
υπαρχων του θεου τηι μορφηι· παντα γαρ τα του πατρος εν τωι υιωι. ουκουν και το
αΐδιον και το αποσον και το αυλον και ασω ματον, ως αν δια παντων συζοιτο του
πατρικου χαρακτηρος εν τωι υιωι η μορφη· και ων ισα θεωι. ποιαν η ισοτης διαφορας
τινος η παραλλαγης εννοιαν υπολειπεται; πως δ' αν εφαρ μοσθειη τοις κατα την
φυσιν παρηλλαγμενοις το ισον; ει γαρ ο μεν σαρκωδης την φυσιν, ο δε καθαρευων
απο σαρ κος, πως αν τις εις ισον αγοι το τοιουτον τωι μη τοιουτωι; Ἐκενωσεν εαυτον,
φησι, μορφην δουλου λαβων. τις η δουλικη μορφη; παντως το σωμα· ου γαρ ετερον
τι παρα τουτο παρα των πατερων ηκουσαμεν. ουκουν ο ειπων οτι μορφην ελαβε
δουλου, σαρξ δε εστιν η μορφη, αλλο τι οντα αυτον κατα την θειαν μορφην, αλλο τι
ουσαν τηι φυσει την δουλικην μορφην ειληφεναι λεγει. αλλα και η του εκενωσε
λεξις σαφως παριστησι το μη αει τουτο ειναι, οπερ ημιν ωφθη, αλλ' ειναι μεν εν τωι
πληρωματι της θεοτητος ισα θεωι απροσιτον και απροσπελαστον και μαλιστα γε τηι
βραχυτητι της ανθρωπινης ουδενειας αχωρητον· χωρητον δε τηι επικηρωι της σαρκος
φυσει τοτε γενομενον, οτε εκενωσε, καθως φησιν ο αποστολος, την αφραστον αυτου
της θεοτητος δοξαν και τηι βραχυτητι ημων συγκατεσμικρυ νεν, ωστε ο μεν ην, μεγα
και τελειον και απεριληπτον ην, ο δε ελαβεν, ισομεγεθες ην τωι ημετερωι μετρωι της
φυσεως. Ἐν ομοιωματι γαρ, φησιν, ανθρωπου γενομενος και σχη ματι, ως ουκ εχων
δηλονοτι εξ αρχης περι εαυτον της τοιαυτης φυσεως το ομοιωμα ουδε προς τινα
σωματωδη τυπον σχηματι ζομενος. πως γαρ αν περιτυπωθειη τωι ασωματωι σχηματος
3,1.160 τυπος; αλλα τοτε εν σχηματι γινεται, οτε σχηματιζομενος εαυτωι περιτιθησιν.
τουτο δε εστιν η του σωματος φυσις.
Ευρεθεις τοινυν ως ανθρωπος και γαρ και ανθρωπος, ει και μη δι' ολου
ανθρωπος, αλλ' ως ανθρωπος δια το κατα την παρθενιαν μυστηριον, ως αν φανερον
δια τουτο γενοιτο, οτι ου δια παντων τοις νομοις της ανθρωπινης εδουλευσε
φυσεως, αλλα θεικως εαυτον εισοικισας τωι βιωι και μη δεηθεις της εκ του γαμου
συνεργιας προς την κατασκευην του ιδιου πλασματοςευρισκεται ου δια παντων
κοινος ανθρωπος δια το παρηλλαγμενον αυτου της συστα σεως, αλλ' ως ανθρωπος.
και ουτως εταπεινωσεν εαυτον ατρεπτως γενομενος ανθρωπος. ει γαρ απ' αρχης
τουτο ην, εν τινι γεγονεν η ταπεινωσις; νυν δε ο υψιστος δια της προς το ταπεινον
της φυσεως ημων ενωσεως εαυτον εταπεινωσεν. ενωθεις γαρ τηι μορφηι του δουλου,
ην ελαβε, και εν προς αυτην γενομενος, οικειουται τα του δουλου παθη και καθαπερ
και εν ημιν γινεται δια της προς τα μελη συμφυΐας, <οτι>, εαν τι τωι ακρωι συμπεσηι
του ονυχος, το παν τωι πεπονθοτι συνδιατιθεται εφ' ολον το σωμα διηκουσης της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

συναισθη σεως, ουτως ο ενωθεις ημων τηι φυσει οικειουται τα ημετερα παθη, καθως
φησιν Ἠσαΐας οτι αυτος τας ασθενειας ημων ανελαβε και τας νοσους εβαστασε την
υπερ ημων υποστας πληγην, ινα τωι μωλωπι αυτου ημεις ιαθωμεν· ουχ οτι η θεοτης
εμωλωπισθη, αλλ' ο προσφυεις δια της ενωσεως τηι θεοτητι ανθρωπος, ου η φυσις
δεκτικη μωλωπος γενεσθαι δυναται· ταυτα δε γινεται, οπως αν δια των αυτων παλιν
οδων η της κακιας οδος αναλυθειη. επειδη γαρ δια της παρακοης του πρωτου
ανθρωπου ο θανατος εισηλθε, τουτου χαριν δια της υπακοης του δευτερου
ανθρωπου εξοικιζεται. 3,1.161 δια τουτο υπηκοος μεχρι θανατου γινεται, ινα δια μεν
της υπακοης το εκ της παρακοης θεραπευσηι πλημμελημα, δια δε της εκ νεκρων
αναστασεως τον συνεισελθοντα τηι παρακοηι θανατον εξαφανισηι. αφανισμος γαρ
εστι θανατου η εκ θανατου του ανθρωπου αναστασις· ∆ιο, φησι, και ο θεος αυτον
υπερυψωσεν. τουτο καθαπερ σφραγις τις της προ λαβουσης διανοιας εστιν. δηλον
γαρ, οτι το υψιστον του υψωθηναι ουκ επιδεεται, αλλα το ταπεινον εις υψος αιρεται,
νυν γινομενον ο μη προτερον ην· ενωθεισα γαρ τωι κυριωι η ανθρωπινη φυσις
συνεπαιρεται τηι θεοτητι και το υψουμενον εκεινο εστι το εκ του ταπεινου
επαιρομενον· ταπεινον δε η του δουλου μορφη <η> δια της υψωσεως γινομενη
Χριστος τε και κυριος. και επειδη ο κατα Χριστον ανθρωπος κατα την ανθρωπινην
ακολουθιαν ονοματι κατα το ιδιαζον προσηγο ρευθη δια της γενομενης τηι παρθενωι
παρα του Γαβριηλ μυσταγωγιας και το ανθρωπινον, καθως ειρηται, Ἰησους
ωνομασθη, η δε θεια φυσις απεριληπτος εστιν ονοματι, εν δε τα δυο δια της
ανακρασεως γεγονε· τουτου χαριν και ο θεος εκ του ανθρωπινου κατονομαζεται. εν
γαρ τωι ονοματι Ἰησου παν γονυ καμψει και ο ανθρωπος υπερ ονομα γινεται, οπερ
ιδιον εστι της θεοτητος της δηλωθηναι μη δυναμενης υπο τινος ονομαστικης
σημασιας, ιν' ωσπερ εν τωι ταπεινωι το υψηλον γινεται, ουτως αντιλαβηι το ταπεινον
τα υψηλα ιδιωματα· ως γαρ δια του ανθρωπου ονομαζεται η θεοτης, ουτως υπερ
ονομα γινεται το εκ του ταπεινου συνεπαρθεν τηι θεοτητι· και ωσπερ η ατιμια της
δουλικης μορφης εις τον θεον τον ανακραθεντα τωι δουλωι την αναφοραν εχει, ουτω
και η προσκυνησις της θεοτητος η παρα πασης 3,1.162 κτισεως προσαγομενη τωι
ενωθεντι προς την θεοτητα γινεται και ουτως Ἐν τωι ονοματι Ἰησου Χριστου παν
γονυ καμψει επουρανιων και επιγειων και καταχθονιων και πασα γλωσσα
εξομολογησεται οτι Κυριος Ἰησους Χριστος εις δοξαν θεου πατρος. Ἀμην.
Ἀλλ' εοικεν, οιον επερυθριων αυτος εαυτωι και τηι ατοπιαι των ειρημενων
επαισχυνομενος, ανατιθεσθαι τροπον τινα τα κατεσκευασμενα και επιγεννηματικην
του υιου την προς τους ανθρωπους ομοιοτητα βουλεσθαι κατασκευαζειν. φησι γαρ
Ἰδου του αυτου Ἰησου Χριστου η προς πατερα ισοτης προυπαρχουσα, η προς
ανθρωπους ομοιοτης επιγινομενη. μεταγινωσκειν εοικε επι τοις ειρημενοις και
ποιειτω γε τουτο μονον απο καρδιας της ατοπου δοξης μεταβαλλομενος και ημεις
των ελεγχων παυ σομεθα. αλλα δοκει δι' ων ποιει, αλλης ατοπιας δια της εν τουτοις
ευγνωμοσυσης τας αφορμας καταβαλλεσθαι. φησι δε ουτω κατα την λεξιν Και τι
τουτων σαφεστερον, εις το μη ετερον μεθ' ετερου ειναι, θεον τελειον μετα τελειου
ανθρωπου; οτι μεν ουν ουδε μιαν κοινω νιαν ο λογος ουτος εχει προς τα προαγοντα,
φανερον αν ειη πασι τοις επισταμενοις επεσθαι λογωι. πως γαρ αποδεικνυσιν η προς
πατερα ισοτης προυπαρχουσα και η προς ανθρωπους ομοιοτης επιγινομενη, καθως
αυτος φησι, το μη ειναι ανθρωπον τελειον, δι' ου ο τελειος θεος ενηνθρωπησεν;
ομοιον γαρ ωσπερ αν ει τις αφεσταναι τον ουρανον της γης λεγων επειτα δια
τουτων ειποι φανερον γινεσθαι το βαρυτερον ειναι του κασσιτηρου εν ισωι σηκωι τον
μολυβδον και βαρος νομισειε την ουρανιαν αποστασιν, ουτως ουδε το ελλιπες της
3,1.163 ανθρωποτητος, δι' ης εν τηι φυσει ημων ο θεος γινεται, ειποι τις αν
αποδεικνυσθαι εκ του επιγεννηματικην ομολο γεισθαι την προς ανθρωπους του υιου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

ομοιοτητα. αλλα την μεν ασεβειαν τε και την ανοιαν της τοιαυτης υποληψεως
επιδειξαι μικρον υπερθησομαι, νυνι δε καθεξης τοις γεγραμμενοις κατα λεξιν
διευθυναι τον λογον πειρασομαι, οσαπερ αν υπαιτια κατα το προχειρον ηι. φησι γαρ
μη ειναι θεον τελειον μετα ανθρωπου τελειου. τεως ενταυθα ποτερον ατελη των
ειρημενων ωνομασεν, αφηκεν αμφιβολον και τωι αδηλωι του σημαινομενου προς
εκατερον επισης η διανοια βλεπει και ουκ εστιν εξ ων ηκουσαμεν περι τινα νομιζει
το ατελες διδαχθηναι, περι τον θεον η τον ανθρωπον η και περι αμφοτερων το ισον
οιεται. αυτον ειναι φησι θεον μεν πνευματι την του θεου δοξαν εχοντα, ανθρωπον
δε σωματι την των ανθρωπων αδοξον φορεσαντα μορφην. ειπε θεον, ειπε και
ανθρωπον· φανερον δε πασιν, οτι ου ταυτον των ονοματων τουτων το
σημαινομενον, αλλ' ιδιος μεν ο της θεοτητος, ετερος δε ο της ανθρωποτητος
ερμηνευτικος εστι λογος. θεος μεν γαρ εστι το αει ωσαυτως εχον παντων αγαθων
αιτιον, ουτε ποτε μη ον ουτε μη εσομενον· ανθρωπος δε τα μεν αλλα συγγενως προς
την των αλογων φυσιν διακειται και δια σαρκος και αισθησεως παραπλησιως αυτοις
διοικου μενος, τηι δε του νου προσθηκηι των αλογων κεχωρισμενος εν τουτωι το
ιδιαζον εχει της φυσεως. ου γαρ αν τις ανθρωπον οριζομενος απο σαρκων τε και
οστεων και αισθητηριων ορισαιτο ουδε την βρωτικην τε και αλλοιωτικην δυναμιν
ειπων τις το ιδιον της ανθρωπινης ενεδειξατο φυσεως, αλλα το διανοητικον και
λογικον τον ανθρωπον εδειξεν. ισον ουν εστιν η δια του ονοματος ερμηνευσαι την
φυσιν η δια του 3,1.164 ιδιως παρεπομενου τηι φυσει. ο τε γαρ ανθρωπον ειπων το
λογικον ενεδειξατο ο τε λογικον ονομασας τον ανθρωπον δια της φωνης ταυτης
απεδειξεν.
Ουκουν και ο Ἀπολιναριος θεον και ανθρωπον ονομασας, ειπερ τας
εμφαινομενας τηι θεοτητι σημασιας τηι φωνηι ταυτηι συμπεριελαβεν, ουδ' αν του
ανθρωπου το σημαινομενον δια της ερμηνειας λωβησαιτο. αλλ' ειπερ ανθρωπος
λεγεται, εστι παντως η κλησις αληθης και ου ψευδωνυμος· το δε αληθες του
ονοματος εν τωι λογικον ειναι ζωιον τον ουτω κατονομαζομενον επι δεικνυται, ο δε
λογος εκ διανοιας παντως· ωστε ει αν θρωπος, και διανοητικος εξ αναγκης· ει δε ου
διανοητικος, ουδε ανθρωπος. Ἀλλ' ανθρωπος ην τωι σωματι, φησι, την των
ανθρωπων αδοξον φορεσας μορφην. ταυτα μεν οικοθεν και ουκ εκ της γραφικης
ημιν διδασκαλιας προβαλ λεται· πλην ως αν και απ' αυτων ων λεγει προς
τουναντιον αυτωι περιτραπειη το σπουδαζομενον, ουτωσι τον λογον κατανοησωμεν.
την αδοξον, φησιν, εφορεσε των ανθρωπων μορ φην. τις δοξα ανθρωπου, πρωτον
επισκεψομεθα και ουτως εκ του ακολουθου την αδοξιαν νοησομεν. ουκουν δοξα
ανθρωπου η γε αληθης δοξα η κατα αρετην εστι παντως ζωη. το γαρ ευχροιαι τινι η
ωραι σαρκος η το εμπαλιν αμορφιαι σωματος την δοξαν των ανθρωπων η την
αδοξιαν οριζεσθαι των διατεθρυμμενων αν ειη. ει ουν η αρετη το ενδοξον επ'
ανθρωπων ομολογειται, η κακια παντως το αδοξον. αλλα μην φησι τον θεον ο
Ἀπολι ναριος την αδοξον των ανθρωπων υπεληλυθεναι μορφην. ει ουν εν κακιαι το
αδοξον, κακια δε προαιρεσεως αισχος εστι, προαιρειται δε η διανοια, διανοια δε νου
τι κινημα, αρα την ανθρωπινην αδοξιαν περι τον θεον βλεπων ουκ αποσχιζει της
διανοιας τον ανθρωπον, δι' ου ο θεος τηι αν θρωπινηι ζωηι καθωμιλησεν. και
συμβαινει γε τουτο ταις 3,1.165 θειαις γραφαις, το δι' ημας αυτον αμαρτιαν γενεσθαι,
τουτεστι την αμαρτικην του ανθρωπου ψυχην προς εαυτον ενωσαι. Κυριον, φησιν,
εν δουλικωι φανεντα σχη ματι· αρα ο δουλος ουτος, ου το σχημα υπεδυ ο κυριος,
αρτιος ην η λελωβητο; το γαρ ελλιπες τε και ηκρωτηριασ μενον κατα την του ζυου
συμπληρωσιν λωβην αν τις εικοτως προσαγορευσειεν.
Ουκ ανθρωπος, φησιν, αλλ' ως ανθρωπος, διοτι ουχ ομοουσιος τωι ανθρωπωι
κατα το κυριωτατον· ει μη ομοουσιος, ετεροουσιος παντως· ων δε ο λογος της ουσιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

ετερος, τουτοις ουτε η φυσις κοινη ουτε η κλησις. αλλη πυρος ουσια και υδατος
αλλη και αι προσηγοριαι των δυο διαφοροι· Πετρος δε και Παυλος, επειδη φυσις μια,
και το ονομα της ουσιας κοινον· ανθρωπος γαρ τουτων εκατερος. ει ουν αλλο τι
κατα την ουσιαν ην και ουκ ανθρωπος, αλλα μεχρι του φαινομενου κατα αν θρωπον
εσχηματιζετο, τηι δε αληθειαι κατα την φυσιν παρ ηλλακτο, λεγετω παντα δοκησιν
ειναι τινα και απατηλην φαντασιαν, ψευδης κατ' αυτον η βρωσις, ψευδης ο υπνος,
ανυπαρκτα παντα τα κατα τας ιασεις θαυματα, ου γεγονεν ο σταυρος, ουχ η εν
μνημειωι θεσις, ουχ η εκ του παθους αναστασις· αλλα δοκησει μεν τα παντα
εφαινετο, ην δε κατα τον του λογογραφου λογον των φαινομενων ουδεν. ει γαρ
ανθρωπος ουκ ην, πως τα περι αυτον ιστορουμενα ην; πως δ' αν ειποι τις ειναι
ανθρωπον τον της ανθρωπινης ουσιας αλλοτριον; ου γαρ ην, φησιν, ομοουσιος τωι
ανθρωπωι κατα το κυριωτατον· ο δε το κυριωτατον αφαιρων του ανθρωπου, τουτο
δε εστιν ο νους, κτηνος απεδειξε το λειπομενον· το δε κτηνος ουκ ανθρωπος. ειτα
φησι Ταπεινωσαντα εαυτον σαρκι, υπερυψωθεντα δε υπο θεου την θειαν υψωσιν.
τουτι παλιν των προλαβοντων μετα ασεβειας ανοητοτερον. αλλον φησι
τεταπεινωσθαι και ετερον υπερυψω σθαι. η σαρξ, φησι, τεταπεινωται, καιτοι ουδεν
του ταπεινω 3,1.166 θηναι προσδεομενη η το ταπεινον εκ φυσεως εχουσα, την δε
θεοτητα υπερυψουσθαι λεγει· και μην το υψιστον ανεπιδεες της υψωσεως· που
τοινυν υπερυψωθη η θεοτης η του παντος υπερκειμενη και υπερανεστωσα πασης
υψωσεως; αλλα το τηι φυσει ταπεινον υψουται, καν ο λογογραφος μη βουληται,
καθως μικρωι προσθεν ο περι τουτων λογος διηιρηται. Παλιν κατα τους εν υπνωι
παραφθεγγομενους αφεις της κατασκευης το ακολουθον τοις ημετεροις λογοις
συγκε χρηται και, απερ αν τις ειποι των υγιως φρονουντων περι του δογματος,
ταυτα και αυτος τοις ιδιοις καταμιγνυσι λογοις. διακρινει γαρ το δοξαζομενον και
τον την δοξαν εχοντα. ∆οξαζεται, γαρ φησιν, ως ανθρωπος· δοξαν δε εχει προ του
κοσμου ως θεος προυπαρχων των αιωνων. μεχρι τουτων ευγνωμονων. αλλ' ει μεν
τουτοις τα λεγομενα παρ' αυτου περιωριστο, ισως αν τις αυτον εκ μεταμελειας ωιηθη
προς τας ευσεβεστερας ελθειν των υποληψεων· νυνι δε καθαπερ καμπτην τινα την
υγιη ταυτην διανοιαν τωι λογωι περιοδευσας παλιν επι το της πλανης επανατρεχει
σταδιον και πολλαις καθ' ημων λοιδοριαις χρησαμενος και Ἰουδαιοις και Ἕλλησι το
καθ' ημας παρισωσας αυθις επαναλαμβανει τωι λογωι τον εμετον, ον εν τοις
προλαβουσι φθασας εξημεσε, την προαιωνιον σαρκα δια της ματαιοτητος των λογων
τωι Χριστωι περιπλασσων και λεγων νουν ενσαρκον οντα τον υιον εκ γυναικος
τεχθηναι ουκ εν τηι παρθενωι σαρκα γενομενον, αλλα παροδικως δι' αυτης
διεξελθοντα, οιος προ των αιωνων ην, τοτε φανερωθηναι αυτο το φαινομενον
σαρκινον οντα θεον η, καθως αυτος ονομαζει, ενσαρκον νουν. διο φησιν αυτον
κυριον δοξης τον εσταυρωμενον κατονομαζεσθαι και κυριον δυναμεων παρα της
προφητειας λεγεσθαι και τας αυθεντικας εκεινας και δεσποτικας ποιεισθαι φωνας,
το Ἐγω λεγω σοι και Ἐγω επιτασσω σοι και Ἐργαζομαι εγω και οσα αλλα της 3,1.167
υψηλοτερας εμφασεως εχεται. τι ουν ο γενναδας; που θησει την θηλην, τα
σπαργανα, την επιρρυτον ζωην και απορρυτον, την κατ' ολιγον του σωματος
αυξησιν, τον υπνον, τον κοπον, την των γονεων υποταγην, την αδημονιαν, την
λυπην, την επιθυμιαν του πασχα, την του υδατος αιτησιν, την μετουσιαν της
βρωσεως, τα δεσμα, τα ραπισματα, τας εκ μαστιγων πληγας, την επι της κεφαλης
ακανθοφοριαν, την του κοκκινου περιβολην, την δια του καλαμου υβριν, την χολην,
το οξος, τους ηλους, την λογχην, την σινδονα, τον ενταφιασμον, το μνημειον, τον
λιθον; πως ταυτα συναρτησει τωι θεωι; ει γαρ ο ενσαρκος αυτου θεος, οπερ δια της
Μαριας ωφθη, τουτο παντοτε ην και το φαινομενον θεοτης ην, παντα ταυτα η
θεοτης πασχει, θηλαζει, σπαργανουται, τρεφεται, κοπου, αυξεται, πληρουται,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

κενουται, υπνοι, λυπειται, αδημονει, στεναζει, διψης και πεινης αισθανεται, προς
την συκην τρεχει, αγνοει του δενδρου και της ωρας την καρποφοριαν, την ημεραν
και την ωραν ουκ οιδε, τυπτεται, δεσμευεται, ραπιζεται, ηλους δι' εαυτης δεχεται,
αιμασσει, νεκρα γινεται, ενταφιαζεται, μνηματι καινωι εναποτιθεται. αρα συντιθεται
οικεια και κατα φυσιν ειναι τηι προαιωνιαι θεοτητι ταυτα και μη ανατραφηναι, ει μη
εθηλασε, μηδ' αν ολως εν τωι ζην ειναι, <ει> μη το διαπνευσθεν της δυναμεως <τηι>
της τροφης μετουσιαι παρεμυθησατο; πως δε και αγνοει ο ενσαρκος αυτου θεος την
ημεραν και την ωραν εκεινην; πως δε ουκ επισταται τον των συκων καιρον, οτι κατα
το πασχα ουκ αν 3,1.168 εφευρεθειη τωι δενδρωι καρπος εις εδωδην επιτηδειος; τις ο
αγνοων, ειπατω; τις ο λυπουμενος; τις ο εν αμηχανιαι στενο χωρουμενος; τις ο
εγκαταλελειφθαι παρα του θεου βοησας, ει μια θεοτης πατρος και υιου; και παρα
τινος η εγκατα λειψις γινεται, ην επι τωι σταυρωι εξεφωνησεν; ει γαρ το πασχον η
θεοτης, μιας δε ειναι θεοτητος τωι πατρι τον υιον οι ευσεβουντες συντιθενταιφησι δε
ο πασχων οτι Θεε μου, θεε μου, ινα τι με εγκατελιπες; Πως μια ουσα η θεοτης εν τωι
παθει μεριζεται και η μεν καταλειπει, η δε καταλειπεται· η μεν εν θανατωι γινεται, η
δε εν τηι ζωηι διαμενει· η μεν νεκρουται, η δε το νεκρωθεν διανιστησιν; η γαρ ουχ
ομολογησει μιαν επι πατρος τε και υιου την θεο τητα και συνηγορος Ἀρειου δια
τουτο αναφανησεται η, ειπερ Ἀρειωι μαχομενος μιαν λεγοι, ουδε εαυτωι παντως
συνθησεται στησαι τον αναπλασθεντα μυθον εν εαυτωι μη δυναμενος. αλλα κατ'
αναγκην τας εμπαθεις ταυτας και ταπεινοτερας φωνας τε και διαθεσεις τωι
ανθρωπινωι προσ μαρτυρησει, ατρεπτον δε και απαθη του θεου την φυσιν και εν τηι
κοινωνιαι των ανθρωπινων παθηματων διαμεμενη κεναι συνθησεται. και τουτων
μαρτυς αυτος ο ειπων περι αυτου οτι ∆οξαζεται μεν ως ανθρωπος εξ αδοξιας
αναβαινων, εχει δε την δοξαν προ του κοσμου ως θεος προυπαρχων. η γαρ αδοξια
παντως η παθητη της σαρκος φυσις εστιν· δοξα δε αρα αιωνιος η απαθης τε και
ακηρατος δυναμις. Ὡς δ' αν μη συκοφαντειν εν τοις ειρημενοις δοκοιημεν, αυτων
των κατα τον νουν ημιν προεξετασθεντων και την λεξιν εκθησομαι.
Ἕλληνες γαρ, φησι, και Ἰουδαιοι προφανως απιστουσι, μη καταδεχομενοι
θεον ακουειν τον εκ γυναικος τεχθεντα. δια τι νυν εν 3,1.169 τωι τοκωι την σαρκα
παρεσιωπησε; καιτοι το γεγενημενον εκ της σαρκος σαρξ ην παντως, καθως φησι
που ο κυριος. αλλ' επειδη βουλεται αυτην την τεχθεισαν σαρκα θεοτητα ειναι και
κατασκευασαι ουκ εν σαρκι πεφηνεναι τον θεον, λεγει· Ἀλλα θεον ενσαρκον προ
αιωνων οντα μετα ταυτα δια γυναικος τετεχθαι και προς την των παθηματων
πειραν και προς την της φυσεως αναγκην ελθειν. και ταυτα λεγων ου διδωσιν αυτωι
ουδε το ανθρωπον ειναι· αλλα τοις μεν παθεσιν υπαγει ως αν θρωπον, της δε
ανθρωπινης ου μεταδιδωσι φυσεως. πως γαρ ανθρωπος το μη εκ γης ειναι
λεγομενον; εκ γαρ του Ἀδαμ λεγει η γραφη το ανθρωπινον γενεσθαι και πρωτον
εκεινον δια της θειας δυναμεως εκ γης φυναι. δια τουτο και ο Λουκας τον
νομιζομενον του Ἰωσηφ υιον γενεαλογων φησι του Ἀδαμ εξαπτων καθ' εκαστον
των πατερων την αρχην της γενεσεως. ο τοινυν μη εκ του γενους των αν θρωπων
γενομενος αλλο τι παντως εστι και ουκ ανθρωπος. ο ουν μητε ανθρωπος τωι μηδεν
εχειν του ανθρωπινου γενους μητε θεος τωι μη ειναι ασωματος, εκεινος ο ενσαρκος
του λογογραφου θεος τι αν ειη, λεγετωσαν οι της απατης αυτου μαθηται και
συνηγοροι· αλλ' εδεξαντο αν, φησιν, Ἕλληνες και Ἰουδαιοι, ειπερ ανθρωπον ενθεον
ειναι τον τεχθεντα ελεγομεν, ωσπερ Ἠλιαν. και τις των Ἑλληνων τα κατα τον
Ἠλιαν θαυματα ως αληθη παρεδεξατο; οτι πυρ διχηι τωι σχηματι τυπωθεν, το μεν εις
αρματος ειδος το δε εις ιππων μορφην, την εναντιαν τηι οικειαι φυσει κινειται φοραν
ανωθεν επι το κατω φερομενον· και οτι μεταρσιος επι του φλογινου αρματος
ηνιοχων το πυρ ο Ἠλιας απαθης εν τηι φλογι διασυζεται του πυρος το πυρ ελκοντος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

του εν τοις ιπποις το εν τωι αρματι; ει γαρ ταυτα τις δεξαιτο καθ' ον δει τροπον, δι'
αυτων δη τουτων 3,1.170 των λογων προς την του μυστηριου παραδοχην αναδειχθη
σεται τυπικην τινα προφητειαν περι της του κυριου ενανθρω πησεως εν τωι
διηγηματι βλεπων δια των γεγονοτων προ τυπουμενην. ως γαρ ανωφερες ον τηι
φυσει το πυρ θειαι δυ ναμει προσγειον γινεται, ο δε Ἠλιας περισχεθεις τωι ουρανιωι
πυρι παλιν προς την κατα φυσιν επανατρεχοντι κινησιν και αυτος συνεπαιρεται,
ουτως αυλος τις ουσα και αειδης η του υψιστου δυναμις την δουλικην μορφην την
δια της παρθενου υποστασαν διαλαβουσα προς το ιδιον υψος ανηγαγεν εις την θειαν
τε και ακηρατον μεταστοιχειωσασα φυσιν· ωστε ο προς τουτο δυσπειθως εχων ουδ'
αν τηι κατα τον Ἠλιαν θαυματοποιΐαι προσθοιτο· ο δε εν εκεινωι προ καταμαθων
σκιαγραφηθεισαν την αληθειαν ουδ' αν προς αυτην την αληθειαν αντιτυπως εχοι.
Ειτα εφ' ημας στρεφει την λοιδοριαν τους μη παραδε χομενους αυτου τον
αναπλασθεντα μυθον και φησιν· Οι δε εν σχηματι πιστεως απιστοι τωι εκ γυναικος
τεχθεντι θεωι και σταυρωθεντι προς Ἰουδαιων ομοιως εκεινοις επαισχυνονται. το
μεν ουν αραις κατα των υπεναντιων κεχρησθαι, τις ουκ οιδεν οτι των ατονουντων
εστι περι α σπουδαζουσιν ιδιον; ημεις δε το σουτον φαμεν, οτι δυο προκειμενων
βαραθρων, ενθεν μεν του κατα τον Ἀπολιναριον, ετερωθεν δε του κατα τον Ἄρειον
πτωματος, ισον μεν καθ' εκατερον τοις καταπιπτουσιν εστι το συντριμμα· πλην εν
κακων εκλογηι κουφοτερον δοκει το κατα τον Ἄρειον κλασμα.
]Αμφοτεροι μεν γαρ προς το ταπεινοτερον την ακηρατον του μονογενους
φυσιν καθελ κουσιν· αλλ' ο μεν Ἄρειος τηι ασωματωι των αγγελων φυσει 3,1.171
προσοικειοι τον των αγγελων δεσποτην κατα το ισον ηλαττωσθαι της του ακτιστου
φυσεως και τουτον κακεινους δια κτισεως ειναι αποφηναμενος· ουτος δε τοσουτον
επιτεινει την ατοπιαν, ωστε και ανθρωπωι τωι παρ' αγγελους ηλαττω μενωι κρινειν
ομοτιμον και σαρκωδη ειναι την φυσιν αυτου διοριζεσθαι. οσωι δε κρειττων των
σωματων η ασωματος φυσις, τοσουτον η κατα Ἄρειον ασεβεια της Ἀπολιναριου
πλανης αιρετωτερα. τις ουν εν σχηματι πιστεως απιστος ερμηνευων το εκ της
παρθενου μυστηριον; προθησω γαρ τωι κοινωι την τε κωμωιδουμενην ημων παρα του
λογογραφου πιστιν και την εκεινου υποληψιν. ημεις γαρ φαμεν, οτι αυλος τε και
αειδης και ασωματος κατ' ουσιαν θεος ων οικονομιαι τινι φιλανθρωπωι προς τωι τελει
της του παντος συμπληρωσεως ηδη της κακιας εις το ακροτατον αυξηθεισης, τοτε
επι καθαιρεσει της αμαρτιας τηι ανθρωπινηι κατακιρναται φυσει, οιον τις ηλιος εν
γνοφωδει σπηλαιωι εισοικιζομενος και δια του φωτος εξαφανιζων τηι παρουσιαι το
σκοτος. τον γαρ ημετερον ρυπον εις εαυτον αναλαβων ουκ αυτος εμμολυνεται τωι
μιασματι, αλλ' εν εαυτωι καθαριζει τον ρυπον· Το γαρ φως, φησιν, εν τηι σκοτιαι
ελαμψεν· η δε σκοτια αυτο ου κατελαβεν. ωσπερ και επι της ιατρειας γι νεται·
επαχθεισης γαρ τωι νοσηματι της ιασεως εις αφανισμον μεταχωρει το αρρωστημα,
ουκ εις την ιατρικην τεχνην αντιμεθισταται. ουτος ο ημετερος λογος. ο δε φησιν εν
σαρκον ειναι το κατ' αρχας τον θεον και ουτως επ' εσχατων ημερων το τεχθεν
εκεινο το ορατον και ψηλαφητον σωμα, το δια της ανθρωπινης τροφης ταις κατ'
ολιγον προσθηκαις αυξανομε νον, εκεινο ειναι ο προ των οντων απαντων ην,
3,1.172 ο και τους ανθρωπους εποιησε και πασαν κτισιν ορατην τε και αορατον, ο και
του κοπου αισθα νεται και εν αδημονιαι θανατου δεχεται πειραν. ουκ οιδα πως ο
σοφος, οτε μεν οι ουρανοι και η γη και παντα τα εν τηι κτισει συνιστατο θαυματα,
κοπον ουδενα προσ μαρτυρων τωι ποιησαντι, ινα δε διελθηι απο της Ἰουδαιας επι την
Γαλιλαιαν, εν κοπωι αυτον γεγενησθαι λεγων· και τοις μεν Ἰσραηλιταις στρεφειν την
πετραν εις λιμνας υδατων, αυτον δε πιειν αιτειν παρα γυναικος Σαμαρειτιδος· και εν
τεσσαρακοντα ετεσι μη καμνειν τοσαυταις μυριασι την ουρανιαν τροφην επιχεοντα,
αυτον δε προς την συκην δραμειν ελπιδι βρωσεως της μη ουσης. τοιαυτης ουσης παρ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

εκατεροις της του δογματος υποληψεως ο συνετος ακροατης εφ' εαυτου κρινετω τις
ο σχηματι πιστεως απιστος.
Ἀλλα, φησι, λεγειν ημας οτι ο σταυρωθεις ου δεν ειχε θεικον εν τηι εαυτου
φυσει ουδε αυτο το κυριωτατον, ο εστι πνευμα. προς δε την τοιαυτην συκοφαντιαν
προχειρος η εκ της αρνησεως εστιν απολογια. ει γαρ το πνευμα νουν ο Ἀπολιναριος
οιεται, ουδεις των Χριστιανων λεγει τον ανακραθεντα τωι θεωι ανθρωπον ημισυν
ειναι, αλλ' ολον προσφυηναι τηι θειαι δυναμει. πασιν ουν αν εθελοι τις τα μερη του
ανθρωπου προσαγορευειν ονομασιν, ειτε νουν ειτε πνευμα ειτε καρδιαν· λεγεται γαρ
παρα της γραφης επι του ηγεμονικου τα τρια· το Καρδιαν καθαραν κτισον εν εμοι, ο
θεος· και Ὁ νοημων κυβερνησιν κτησεται· και Ουδεις οιδε τα του ανθρωπου ει μη το
πνευμα το εν αυτωι. ουτε ουν απνους ουτε ανους ουτε ακαρδιος τηι επισκιασει της του
υψιστου δυναμεως και τηι επελευσει του αγιου πνευματος. ουκουν ου προς ημας αν
βλεποι η λοιδορια ως τον ανθρωπον εκεινον ουκ εχοντα εν εαυτωι το πνευμα, 3,1.173
ο εστιν ο νους, γεγενησθαι λεγοντας, αλλα προς αυτον εκεινον τον της λοιδοριας
εργατην τον τοις ιδιοις ονειδεσιν ημας βαλλοντα. ο γαρ πνευμα τον νουν ονομαζων,
μη εχειν δε νουν τον κατα Χριστον ανθρωπον λεγων εκεινος εστιν ο μη εχειν
πνευμα κατασκευαζων τον κυριον. αλλα τι το επαγομενον εγκλημα; φησιν εκεινος
αδικειν ημας τουτο λεγοντας, οτι υπερ την εαυτου φυσιν ο ανθρωπος εσχε τι μειζον
ετερον, την εν αυτωι κατοικουσαν θεοτητα. ει δε τουτο εν εγκλημασι τιθεται, ου
φευγομεν την κατηγοριαν τωι αποστολωι συνεκβαλλομενοι. παρ' αυτου γαρ το
τοιουτον μαθοντες πιστευομεν, οτι θεου μορφη κατα το νοουμενον υπαρχων εν
δουλου μορφηι κατα το φαινομενον γινεται. ει δε προτιμοτερα η θεια μορφη του
δουλικου προσωπου, ουχ ομοτιμον παντως τωι κρυπτωι το φαινομενον. ουκουν το
κατα σαρκα βλεπομενον και τοις ανθρωποις συναναστρε φομενον ειχε τι εν εαυτωι
εαυτου τιμιωτερον, οπερ ο λογο γραφος εγκλημα ποιειται κατα της πιστεως. αλλα
και εν αυτωι φησιν ο αποστολος κατοικειν παν το πληρωμα της θεοτητος
σωματικως· ο δε εν αυτωι ειπων ου το ημισυ του δηλουμενου εσημανεν, αλλ' ολον το
υποκειμενον τηι σημασιαι συμπεριελαβεν. ει ουν ανθρωπινον σωμα, εν ωι κατυκησεν
η θεοτης, σωμα δε ουκ αψυχον, ιδιον δε της ανθρωπινης ψυχης το νοερον εστι
μεροςει γαρ τουτο χωρισθειη, καθως πολλακις ειρηκαμεν, κτηνωδες εστι το
λειπομενον αρ' ουχ ημων ο γενναδας, αλλα του αποστολου ταις λοιδοριαις
καθαπτεται· μαλλον δε και της μεγαλης του Ἰωαννου φωνης, η φησιν οτι Ὁ λογος
σαρξ εγενετο και εσκηνωσεν εν ημιν. ου γαρ εν μερει ημων, αλλα παντα τα εν τηι
φυσει νοουμενα τηι πληθυντικηι φωνηι συνεσημανε και τον λογον της σαρκος
προτερον μεν προδιεστειλεν, ειθ' ουτως εις ενωσιν 3,1.174 ηγαγεν. ην γαρ εφ'
εαυτου ο λογος και προς τον θεον ην. και οπερ ο θεος ην, τουτο και ο λογος ην· θεος
γαρ και ουτος ην. αλλ' οτε εις τα ιδια ηλθε και εν τηι σκοτιαι ελαμψε, τοτε ο λογος
σαρξ εγενετο, τηι εαυτου δυναμει εν τηι παρθενωι σαρξ γενομενος. ουκουν φειδεσθω
της καθ' ημας λοιδοριας, ως αν μη συμπεριλαβοι τους αγιους δια της υβρεως. Τα δε
δια μεσου παρεις, δι' ων αρνησασθαι τα κατα το μυσ τηριον οιεται τους μη τα αυτα
φρονουντας αυτωι, ενος των εν τηι καταφοραι προς διαβολην ημετεραν ειρημενων επι
μνησθησομαι. φησι γαρ ημας, ει μη εκεινο λεγομεν, μητε προυπαρχειν της εν γηι
γεννησεως μητε προ παντων ειναι λεγειν μητε συμφυλον ειναι θεου. αλλα το μεν
προυπαρχειν αυτον της γηΐνης αυτου γεννησεως ομολογουμεν, ειπερ εκ της γηΐνης
συστασεως η σαρξ ειναι ουκ αμφιβαλλεται· το δε συμφυλον ειναι θεου, απαγε,
μηδεις ουτως εν Χριστιανοις ταπεινα τε και εκφυλα της θειας μεγαλοπρεπειας
ονοματοποιησειε ρηματα, ωστε τον οντως οντα θεον συμφυλον θεου και μη
αληθινον ανακηρυσ σειν θεον. ουδ' αν ο Ευνομιος της τοιαυτης που φεισαιτο επι
κυριου φωνης. ειποι γαρ αν και εκεινος μη παραδεχομενος αυτου το αληθινον της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

θεοτητος, το συμφυλον αυτον ειναι θεου, καθο και συσσωμοι του Χριστου και
συμμετοχοι οι την εις αυτον πιστιν παραδεξαμενοι γινονται, ουκ εκεινο οντες, οπερ
εστιν ο κυριος, αλλ' εκεινου μετεχοντες και τωι μετεχομενωι συνονομαζομενοι· ωστε
ο ταυτα αιτιωμενος μη λεγειν ημας, οσα παρα των ευσεβουντων ομολογειται, το
ευσεβες τε και ανεπιληπτον τωι καθ' ημας λογωι προσεμαρτυρησεν. ειτα εις
κατασκευην του ειναι την σαρκα θεοτητα και ταυτα τοις ειρημενοις προστιθησιν. Τις
γαρ, φησιν, ο αγιος εκ γεννητης; ωσπερ ουκ ανεγνωκως την κατα τον Ἰερεμιαν
γραφην, περι ου φησιν 3,1.175 οτι Πριν εμε πλασαι σε εκ κοιλιας ηγιακα σε. ου γαρ
μονον εκ γεννητης, αλλα και προ γενεσεως εκεινος παρα της γραφης μαρτυρειται
αγιος. αλλα και ο εν τηι γαστρι τηι μητρυαι σκιρτησας, ο του ασπασμου της μητρος του
κυριου την φωνην εν αγαλλιασει δεξαμενος, και αυτος αν ειη εκ γεννητης αγιος,
καθως η του αγγελου περι αυτου μηνυει φωνη λεγουσα· Και πνευματος αγιου
πλησθησεται ετι εκ κοιλιας μητρος. αλλ' επαγει και τουτο τοις ειρημενοις· Τις
αδιδακτος σοφος; ημεις δε την εκ του θεου σοφιαν, ητις εστιν ο Χριστος, ουχι
διδακτην ειναι φαμεν· την δε ενωθεισαν τηι θειαι σοφιαι της σαρκος ημων μοιραν εκ
μετοχης δεξασθαι το αγαθον της σοφιας ουκ αμφιβαλλομεν, πειθομενοι τωι
ευαγγελιωι ουτωσι διεξιοντι οτι Ἰησους δε προεκοπτεν ηλικιαι και σοφιαι και χαριτι.
ωσπερ εν τωι σωματι η κατ' ολιγον προσθηκη τηι της τροφης συνεργιαι προς το
τελειον της φυσεως προεισιν, ουτως και εν τηι ψυχηι η επι το τελειον της σοφιας
προοδος δι' ασκησεως τοις μετιουσι προστιθεται. Τις, φησιν, εν εξιουσιαι τα του θεου
εργαζομενος; πως κατασμικρυνει τοις βρεφικοις επιχειρημασι την αφρασ τον του
κυριου μεγαλειοτητα; το γαρ εν εξουσιαι τα του θεου ποιειν και ανθρωπων εστι των
ηξιωμενων θειας δυναμεως, οιος ην ο Ἠλιας κατ' εξουσιαν ανιεις τε και αποκλειων
τοις ανθρωποις τον ομβρον πυρ επαγων τοις υπεναντιοις, γεωρ γων εν τωι κεραμωι
το αλευρον και βρυειν ποιων εν τωι καμψακηι το ελαιον και δια προσφυσηματος τωι
αψυχωι ζωην χαριζομενος και οσα αλλα περι αυτου ο λογος κατεχει, ωστε ουδεν
υπερ ανθρωπον το εν εξουσιαι του θεου ποιειν τι των θαυματων εκ θειας δυναμεως,
αλλα το αυτον ειναι την υπερεχουσαν δυναμιν. οπερ δη και παρ' ημων και παρα
παντων των εν αληθειαι δεξαμενων τον λογον πεπιστευται. 3,1.176
Την δε αδιανοητως αυτου προστεθεισαν τοις ειρημενοις διαιρεσιν ως ου
πρεπον ημιν ον το κατα σπουδην διελεγχειν ταις εννοιαις των επιστημονων
παρησομεν. τι γαρ βουλεται αυτωι το ∆ιαιρων μεν την ενεργειαν κατα σαρκα, εξισων
δε κατα πνευμα, οπερ επηγαγε τηι ευαγγελικηι φωνηι τηι λεγουσηι οτι Ὁ πατηρ μου εως
αρτι εργαζεται καγω εργαζομαι; ει τις εχει δυναμιν προς την των ανοητων
συνηγοριαν, συνιστασθω τωι λογωι και λεγετω, τι νοων επαγει τοις ειρημενοις παλιν
το ομοιον ουτωσι κατα την λεξιν εχον· Ὅπερ εχει, φησι, την εν δυναμει παλιν
ισοτητα και την κατα σαρκα της ενεργειας διαι ρεσιν, καθ' ην, φησιν, ου παντας
εζωοποιησεν, αλλα τινας, ους ηθελησεν. ημεις γαρ την απλην τε και ακατασκευον
εξειληφοτες της θειας γραφης διανοιαν ουτω περι των ειρημενων γινωσκομεν· οταν
του κυριου διεξιοντος ακουσωμεν οτι Ὁ πατηρ εγειρει τους νεκρους και ζωοποιει και
Ὁ υιος ους θελει ζωοποιει, ουχ ως τινων απο βαλλομενων του ζωοποιου θεληματος
εκ τουτου νοουμεν. αλλ' επειδη παντα τα του πατρος του υιου ειναι και ηκου σαμεν
και πιστευομεν, δηλον οτι και το θελημα του πατρος ως εν των παντων εν τωι υιωι
καθορωμεν. ει ουν εν τωι υιωι το πατρικον εστι θελημα, ο δε πατηρ, καθως φησιν ο
αποστολος, Παντας θελει σωθηναι και εις επιγνωσιν αλη θειας ελθειν, δηλαδη ο
παντα τα του πατρος κεκτημενος και ολον εχων εν εαυτωι τον πατερα ολον εχει
παντως εν εαυτωι μετα των αλλων των του πατρος αγαθων και το σωτηριον θελημα.
ει ουν ουκ απολειπεται του τελειου θεληματος, παν τως δηλον οτι ους ο πατηρ θελει
ζωοποιηθηναι και αυτος ζωοποιει, ουκ ελαττουμενος εν τωι φιλανθρωπωι θεληματι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

καθως φησιν ο Ἀπολιναριος, οτι τινας ηθελησεν, ου παντας 3,1.177 ζωοποιηθηναι.
ου γαρ παρα την του κυριακου θεληματος αιτιαν οι μεν συζονται οι δε απολλυνται
(η ουτω γ' αν εις εκεινον επανιοι η των απολλυμενων αιτια), αλλα παρα την
προαιρεσιν των δεχομενων τον λογον, συμβαινει το συζεσθαι τινας η απολλυσθαι. ο
δε προστιθησι ταις κατασκευαις οτι Ουδεις κατ' εξουσιαν απεθανε και ανεστη. και
τουτο ειπων επαγει την του ευαγγελιου φωνην, το Ουδεις αιρει την ψυχην μου απ'
εμου· εξουσιαν εχω θειναι αυτην και εξουσιαν εχω παλιν λαβειν αυτην. ποιαν
ψυχην, λογικην η αλογον; ειποιμι αν προς τους την ανοητον ψυχην τωι θεωι
συνοριζοντας. ει αλογον φασι, κτηνος ερουσιν ειναι περι τον Χριστον και ουκ
ανθρωπον· ει δε λογικην, τι αλλο παρα τον λογον την διανοιαν οιονται; ου γαρ
φωνη ασημος ο λογος εστιν, αλλα νοηματος κινησις αρχη και υποθεσις του λογου
γινεται. ουκουν ο λογικην ψυχην ειπων και διανοητικην ωμολογησεν· ει δε διανοια
νου κινησις εστι και ενεργεια, πως αν ο νους μη παρων ενεργησειεν, ειπερ αμετοχον
του νου την του κυριου ψυχην διοριζοιτο; ωστε ει ψυχην εχει ο κυριος, ην κατ'
εξουσιαν και λαμβανει και αποτιθεται, ψυχην δε ου κτηνωδη και αλογον, αλλα του
ανθρωπινου συγκριματος, ομολογειται παντως εν τωι αν θρωπινην προσειληφεναι
και διανοητικην ειναι. Ταυτα ειπων οσα περι του κοκκου φησι του αποθνησκον τος
και ουτω μετα πλεονων κοκκων αναβλαστανοντος, επειδη προς ημων εστι και τον
ημετερον βεβαιοι λογον, εκων υπερβησομαι. τις γαρ ο αποθνησκων κοκκος και τωι
ιδιωι της αναστασεως σταχυι σωρειαν κοκκων εν εαυτωι συνεγειρων; ουκ οιμαι τινα
τοσουτον των θειων δογματων ειναι αμυητον, ως μη περι τον ανθρωπον το κατα το
παθος βλεπειν μυστηριον. αποδειξις δε του λογου το και ημας 3,1.178
συναποθνησκειν αυτωι και συνθαπτεσθαι και συνεγειρεσθαι. προς γαρ το ομογενες
ραιδια γινεται τοις βουλομενοις η μιμησις, του δε υπερβεβηκοτος η ομοιωσις απορος·
ωστε ει μεν σαρξ εστιν η υποστασα τον θανατον, και ημας τους εν σαρκι ζωντας
ευκολωτερον αν ειη μιμησασθαι τωι θανατωι τον θανατον· ει δε θεοτης τεθνηκε, πως
συντεθνηξομεθα οι εν σαρκι τηι θεοτητι; σαρκι σαρξ συναποθνησκει και
συνεγειρεται· θεοτητος δε τουτο παθουσης, καθως Ἀπολιναριος βουλεται, αλλας
θεοτητας επιζητειν προσηκει, αι συντεθνηξονται και συναναστησονται τηι θεοτητι·
ωσπερ γαρ Χριστος απεθανε και ανεστη, ουτως και ημεις, φησιν ο αποστολος. τι
οντες ημεις κατα την εαυτων φυσιν; θεια δυναμις η αιμα και σαρξ, καθως φησιν η
γραφη; διο κε κοινωνηκεν ημιν ημων ενεκεν σαρκος και αιματος ο δι' ημας καθ'
ημας γενομενος. ουκουν οπερ ημεις εσμεν κατ' ουσιαν, και ο υπερ ημων αποθανων
ην, ου προκειται τοις ομογενεσιν η μιμησις. αποδειξις δε της ασεβειας του λογου του
θνητην αποδεικνυντος την θεοτητα αυτο το εν ημιν αυτοις γινομενον. εν γαρ τωι
κοινωι των ανθρωπων θανατωι τι το αποθνησκον εστι και φθειρομενον; ουχι σαρξ
μεν εις την γην αναλυεται, ο δε νους τηι ψυχηι παραμενει ουδ' εν τηι μεταστασει του
σωματος προς το ειναι βλαπτομενος; τεκμηριον δε οτι μεμνηται των υπερ γης ο
πλουσιος και δειται του Ἀβρααμ περι των κατα το γενος συνημμενων αυτωι. τουτο δε
ουκ αν τις ανοιας ειποι, το επειδη το καθ' εαυτον αφυκτον εγνω, προνοιαν τινα των
επιτηδειων ποιη σασθαι. ει τοινυν ο ημετερος νους διαμενει και μετα θανατον
απαθης τε και αναλλοιωτος, πως εικος τον τριτημοριον εκεινον του Ἀπολιναριου
θεον τον σαρκωδη θανατον υπομειναι; πως αποθανοντα η τινα τροπον παθοντα την
του 3,1.179 θανατου διαλυσιν;
Ουδενι γαρ των παντων το τοιουτον αγνωστον, οτι θανατος εστι ψυχης και
σωματος η απ' αλληλων διαζευξις, αυτη δε η ψυχη και η διανοια πως αφ' εαυτης
μεριζεται, ινα και εν εαυτηι τον θανατον δεξηται; ει ουν ανεπιδεκτος η ημετερα ψυχη
του θανατου, πως δεχεται θανατον, ειπατωσαν οι εις μοιραν τον Χριστον
κερματιζοντες. Ἀλλα ταρασσονται, φησι, την των απιστων ταραχην. καθ' ημων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

χρηται τηι λοιδοριαι ταρασσομενους και απιστους αποκαλων τους τηι ευαγγελικηι
φωνηι ανεξετα στως προσεχοντας, η φησιν Ει δυνατον, παρελθετω το ποτηριον
τουτο απ' εμου· πλην μη το εμον, αλλα το σον γενεσθω θελημα. τουτοις δε
προστιθησι την ιδιαν λεξιν εχουσαν ουτως. Και ου μνημονευουσι, φησιν, οτι το
θελημα τουτο ιδιον ειρηται ουκ ανθρωπου του εκ γης, καθως αυτοι νομιζουσιν,
αλλα του θεου του καταβαντος εξ ουρανου. τι αν εξευροι τις τοιουτον ειπειν; ου
λεγω τουτων τινα των επι αιρεσει κατεγνωσμενων· αλλ' ουδ' αυτον οιμαι τον
ασεβειας τε και του ψευδους πατερα ευρειν τι των ειρημενων εις βλασφημιαν
δεινοτερον. αρα οιδεν ο λογογραφος α φθεγγεται; ο θεος εξ ουρανου καταβας το
ιδιον της θεοτητος θελημα παραγραφεται και ου βουλεται εις εργον ελθειν, οπερ
βουλεται. ουκουν μεμερισται του υιου και του πατρος τα θεληματα. και πως αν ειη
κοινον επ' αμφοτερων το θελημα; πως δ' αν η της φυσεως ταυτοτης τηι διαφοραι των
θεληματων εμφαινοιτο; αναγκη γαρ πασα συνδρομον ειναι τηι φυσει την βουλησιν,
καθως φησι που ο κυριος· Ου δυναται δενδρον καλον καρπους πονηρους ποιειν ουδε
δενδρον σαπρον καρπους αγαθους ποιειν· καρπος δ' αν ειη φυσεως η προαιρεσις,
ωστε αγαθης μεν αγαθην ειναι, κακης δε τοιαυτην. ει ουν διαφορος επι πατρος και
υιου ο 3,1.180 καρπος του θεληματος, διαφορον εξ αναγκης ειναι και την εκατερων
φυσιν ομολογησουσιν. τι ουν πολεμειται ο Ἄρειος; τι δε ουκ αυτομολουσι προς τον
Ευνομιον, ος διαιρων του πατρος τε και του υιου την φυσιν συνδιατεμνει τηι φυσει
την βουλησιν και δια τουτο μαλιστα κατασκευαζει το της ουσιας αλλοτριον, τωι
υποβεβηκοτι προς το προεχον συνδιασχιζων τον της θεοτητος λογον; Παλιν δε το
παρ' αυτου ρηθεν αναλαβωμεν.
Ου μνημονευουσι, φησιν, οτι το θελημα τουτο ιδιον ειρηται, ουκ ανθρωπου
του εκ γης, καθως αυτοι νομιζου σιν, αλλα θεου του καταβαντος εξ ουρανου. ποιον
θελημα φησιν ο λογογραφος; ο βουλεται δηλαδη μη γενεσθαι ο κυριος λεγων προς
τον πατερα Μη το εμον θελημα, αλλα το σον γενεσθω. αρα συνιησιν, οιαι περι
πεπτωκεν αυτωι ο λογος εναντιοτητι; εγγιζει το παθος και οσον ουπω μελλει ο
προδοτης εφιστασθαι μετα του πληθους και τοτε γινεται η τοιαυτη ευχη. ο
ευχομενος ανθρωπος η θεος, ει θεον ειναι τον ευχομενον οιεται, ισην αυτωι προς
τους ανθρωπους ενοραι την ασθενειαν. πως ουν θεος ο μηδεν οικοθεν αγαθον εχων,
αλλα της υπερκειμενης συμμαχιας δεομενος; ειτα και πως καταγινωσκει η θεοτης
του ιδιου θεληματος; αγαθον ην η κακον, ο ηβουλετο; ει μεν γαρ αγα θον, δια τι ουκ
εις περας αγεται ο ηβουλετο; ει δε κακον, τις προς το κακον τηι θεοτητι η οικειωσις;
αλλ' οπερ εφην, οτι ου συνιησιν εις το εναντιον περιτρεπων τον λογον. ει γαρ του
μονογενους εστι θεου η φωνη η λεγουσα Μη το εμον θελημα γινεσθω, αλλα το σον,
αυτος ο λογος περι εαυτον αει δια τινος εναντιοτητος στρεφεται και ουδαμου το στα
3,1.181 σιμον εχει. ο γαρ μη βουλομενος το ιδιον θελημα γενεσθαι, αυτο τουτο
βουλεται παντως, το μη γενεσθαι ο βουλεται. πως ουν η ευχη προς περας αχθησεται
λεγοντος, οτι τουτο θελω, ινα ο θελω μη γενηται; προς τουναντιον παντως του
σπουδαζομενου περιτραπησεται και αμηχανησει καθ' εκατερον ο της τοιαυτης
επαΐων ευχης. οπερ γαρ αν ποιησηι, προς το αβουλητον τωι ευχομενωι περιτρεπει την
εκβασιν. ποιησει το θελημα του ευχομενου; αλλ' η ευχη εστι το μη γενεσθαι α
βουλεται. μη ποιησηι ο βουλεται; αλλ' ο ευχομενος βουλεται γενεσθαι αυτωι, ο μη
βουλεται· ωστε κατα παντα τροπον παντηι μεταλαμβανομενον αστατησει το νοημα
αυτο εαυτωι μαχομενον και υφ' εαυτου καθαιρουμενον. Της δε τοιαυτης κατα τον
λογον αμηχανιας μια γενοιτο αν παρα μυθια, η αληθης του μυστηριου ομολογια, οτι
το μεν δειλιαν προς το παθος της ανθρωπινης ασθενειας εστι, καθως φησι και ο
κυριος το πνευμα προθυμον ειναι λεγων, ασθενη δε την σαρκα· το δε ανεχεσθαι το εξ
οικονομιας παθος της θειας εστι και βουλης και δυναμεως. ] Επειδη τοινυν αλλο το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

ανθρωπινον βουλημα και το θειον αλλο, φθεγγεται μεν ως εκ του ανθρωπου το τηι
ασθενειαι της φυσεως προσφορον ο τα ημετερα παθη οικειωσαμενος· επαγει δε την
δευτεραν φωνην, το υψηλον τε και θεοπρεπες βουλημα κυρωθηναι παρα το
ανθρωπινον υπερ της των ανθρωπων σωτηριας. θελων. ο γαρ ειπων μη το εμον το
ανθρωπινον τωι λογωι εσημανε· προσθεις δε το σον εδειξε το συναφες της εαυτου
προς τον πατερα θεο τητος, ης ουδεμια θεληματος εστι διαφορα δια την κοινωνιαν
της φυσεως· το γαρ του πατρος ειπων θελημα και το του υιου ενεδειξατο. τουτο δε
εστι το παντας ανθρωπους θελειν σωθηναι και εις επιγνωσιν αληθειας ελθειν· οπερ
ουκ ην 3,1.182 αλλως γενεσθαι μη του θανατου καταποθεντος του προς την ζωην
εμποδιζοντος. τα δε ταπεινα της ανθρωπινης δειλιας και ρηματα και παθος
οικειουται ο κυριος, δεικνυς οτι αληθως ην περι αυτον το ημετερον, εκ της των
παθημα των κοινωνιας την φυσιν πιστουμενος. Ἀλλ' ουκ ην, φησιν ο Ἀπολιναριος,
ανθρωπου του εκ γης, ως αυτοι νομιζουσιν, αλλα θεου του καταβαντος εξ ουρανου
το εις ενωσιν αυτου προσ ειλημμενον. εν τουτοις δε το μεν ατονον τε και ασημαντον
της ερμηνειας παραγει της κατα τον νουν ακολουθιας το τοις γεγραμμενοις
επομενον, πλην ου παντελως αποκεκρυπται η διανοια τηι συγχυσει της λεξεως. ουκ
ανθρωπου, φησι, του εκ γης εισιν αι περιπαθεις εκειναι φωναι, αλλα θεου του
καταβαντος εξ ουρανου.
Μεχρι τουτου δηλον εκ των ειρημενων το βουλημα, οτι την θεοτητα εμπαθη
ειναι κατασκευαζει. ειτα συγχει τηι ατοπιαι της λεξεως την διανοιαν. ειπων γαρ οτι
θεου του καταβαντος εξ ουρανων προστιθησι το εις ενωσιν αυτου προσειλημμενον,
ως αν τις επι το σαφεστερον μεταβαλων τον λογον ειποι, οτι ουκ ανθρωπος ην ο
λαλων, αλλα θεος δια του ανθρωπου εφθεγγετο ο εις την εαυτου ενωσιν προσλαβων
το φαινομενον. ποθεν ουν προσεληφθη εκεινος ο ανθρωπος; εκ γης; ου φησιν. εν
ουρανοις δε γενος ανθρωπων ουκ εστι. Λειπεται το μηδαμοθεν λεγειν, ωι
συγκατασκευαζεται το δοκησιν το φαι νομενον ειναι και ουκ αληθειαν· το γαρ
μηδαμοθεν ον ουδε εστιν ολως. αλλ' εξ ων παρεθετο λογων, εξ ουρανου κατα
βεβηκεναι τον ανθρωπον λεγει. και μην επι γης η Μαρια και εν γηι το σπηλαιον και
γηΐνη η φατνη. και πως ημιν ουτος ουρανοθεν ανθρωπον επι την γην μετοικιζει;
πασης γαρ ομο λογουσης <της> γραφης την παρθενον, τον τοκον, την σαρκα, 3,1.183
τα σπαργανα, την θηλην, την φατνην, την ανθρωπινην δια σκευην, ουτος παντα
καταλιπων ετερον ανθρωπον αρριζον και ασυναφη προς την ημετεραν φυσιν
αναπλασσει τωι λογωι.
Ἀλλ' οσας δια μεσου λοιδοριας τοις λογοις συμπλεκων δια τουτων οιεται
κρατυνειν την ατοπιαν του δογματος, δι' ων αν σφοδροτερον ημων ταις
βλασφημιαις καθικνηται, παριδειν οιμαι χρηναι τον γε νουν εχοντα και τηι ακοηι των
εντυγχανοντων επιτρεψαι την κρισιν, τινες οι παραχαρακται της αποστολικης εισι
πιστεως, ημεις οι κατα την του Παυ λου φωνην γνοντες μεν κατα σαρκα Χριστον νυν
δε ουκ ετι γινωσκοντες η ο παντοτε και προ της κατα ανθρωπον οικονομιας και μετα
τουτο τον σαρκινον εαυτου θεον περι φερων τωι λογωι. προστιθησι δε την παρα των
Ἰουδαιων γεγενημενην κατ' αυτου βλασφημιαν, το φαγον αυτον λεγεσθαι παρ'
εκεινων και οινοποτην, και φησιν αναγκαια ειναι ταυτα επι του ανθρωπου. τις ουν ο
ανθρωπος ο παρα των Ἰουδαιων επι τηι βρωσει τε και τηι ποσει ονειδιζομενος,
μετεχων του των η αμετοχος ων; αλλ' ει μεν μη μετειχε, δοκησις ην· ει δε μετειχε,
γηινον το μετεχομενον· το δε ουρανιον δια των γηΐνων ου τρεφεται. ω της των
ατοπων εναντιοτητος! πως εν τωι αυτωι τοις εναντιοις καταβαλλεται πτωμασιν! νυν
μεν λεγει κρειττονα της ανθρωπινης φυσεως ειναι τον σωματικως προφαινομενον,
παλιν δε και των ανθρωπων καταδεεστερον δεικνυσιν, ηκρωτηριασμενον τωι
κρειττονι. των γαρ εν ημιν το υπερεχον εστιν η διανοια, ης αμοιρον ειναι την σαρκα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

λεγει, εν ηι ο θεος εφανερωθη· και τουτο σαφως δια των εφεξης αγωνων
κατασκευαζων, εφ' ων ει μη τις περιττον ηγοιτο την επιμελη των ματαιων εξετασιν,
δι' ολιγων τοις ειρημενοις επιδραμουμεθα. παλιν γαρ πληθος υβρεων επαντλησας τηι
συγγραφηι τοιουτον καθ' 3,1.184 ημων λογον προτεινεται, αδικειν λεγων τους
ταυτον ειναι φασκοντας σαρκος ενωσιν και ανθρωπου προσληψιν. εγω δε καν
αγροικοτερον ειναι δοκηι το λεγομενον, ουκ επικρυ ψομαι την αληθειαν, οτι
ουθετερον των ειρημενων ο καθ' ημας ιδιωτισμος δι' ακριβειας συνιστησιν. τι γαρ
διαφερει σαρκος ενωσις και ανθρωπου προσληψις, ουτωσι κατα το προχειρον
ερμηνευειν ουκ ευπορον, διοτι πολλαχως νοειται η ενωσις και αριθμωι και ειδει και
φυσει και επιτηδευμασι και μαθημασι και τοις κατα κακιαν η αρετην ιδιωμασι και
επιτηδευμασιν. τις ουν εστιν η της σαρκος ενωσις, ειτε προς εαυτην ειτε προς ετερον
ενουμενης, των ερμηνευοντων τον λογον δεομεθα. η τε του ανθρωπου προσληψις
πως γινεται, ποιου και ποθεν και πως και παρα τινος και τινα τροπον
προσειλημμενου, επισης τωι προλαβοντι ημιν εν τοις αγ νοουμενοις εστιν. εως γαρ
αν μη τωι θειωι της γραφης αλατι τον περι του μυστηριου λογον τις επαρτυων
προφερηι, το μεμωραμμενον της εξω σοφιας αλας παρεισθαι παρα των πιστων
καταλειψομεν. τις των ευαγγελιστων σαρκος ενωσιν διηγησατο; ποιον δε των
αποστολικων διηγηματων την του ανθρωπου προσληψιν ουτωσι κατα την λεξιν
εδιδαξε; τις νο μος, ποιοι προφηται, τις θεοπνευστος λογος, ποιον συνοδου δογμα
τοιουτον τι ημιν παρακατεθετο; εκ τουτων τοινυν των δυο ρηματων το μεν ημιν
προσνεμει, το δε ιδιον ειναι λεγει· ποτερον δε τουτων εαυτου ποιειται, μεχρι του νυν
αμφιβαλλομεν. ημεις γαρ η ουθετερον οικειουμεθα η αμ φοτερα δια το μηδεμιαν εν
θατερωι προς το ετερον διαφοραν εξευρισκειν. η τε γαρ ενωσις προς τι γινεται η τε
προσληψις τινος παντως εστιν· εκατερον δε την προς ετερον σχεσιν αποσημαινει και
ο προσλαβων ηνωται τωι προσληφθεντι και το ενωθεν δια προσληψεως ηνωται.
3,1.185
Ἀλλ' ημας φησι δυο προσωπα λεγειν, τον θεον και τον παρα του θεου
προσληφθεντα ανθρωπον· αυτον δε φησι μη ουτως εχειν, αλλα φασκειν τον
σαρκωθεντα και οντα ουχ ετερον παρα τον ασω ματον, αλλα τον αυτον καθ'
ομοιωσιν ημετερας της εν σαρκι ζωης. ετι δια των ασυστατων ημιν τους φληναφους
διεξεισιν. ο σαρκινος αυτου θεος απλους ειναι φυσιν ουκ εχει· ου γαρ αν τις εν τηι
σαρκι το απλουν θεωρη σειε· το δε μη απλουν ασυνθετον ειναι ου δυναται. αλλ'
ουτος ειναι το εν λεγει ως και ημων εκαστον, εκ πνευ ματος, φησι, και ψυχης και
σωματος. νυν πρωτως το καινον ειδος του αριθμου εδιδαχθημεν, μαθοντες οτι τα εις
τρια ετερογενη διηιρημενα μονας εστιν. αλλ' ο μεν περι του αναπλασθεντος αυτωι
πνευματος υπερκεισθω λογος· κατα δε την παχυμερεστεραν του ανθρωπου τομην,
καθως οι πολλοι διαιρειν εδιδαχθημεν, εκ νοερας ψυχης και σω ματος ειναι την του
ανθρωπου συστασιν ομολογουντες πως ειπωμεν τα δυο εν, του αποστολου σαφως
δυο ανθρωπους περι εκαστον βλεποντος, εν οις φησιν Ει και ο εξωθεν ημων
ανθρωπος διαφθειρεται, το σωμα λεγων, αλλ' ο εσωθεν ανακαινουται ημεραι και
ημεραι, την ψυχην αινισσομενος. καιτοι ει τρεις ησαν κατα τον Ἀπολιναριον
ανθρωποι, δυο παντως αν τους αφανεις και ενα εποιησε τον φαινομενον, ωστε καν
εν τωι καθ' ημας υποδειγματι κρατυνηι τον ιδιον λογον εν ονομαζων τα δυο,
παραγραφεται αυτον ο Παυλος διαιρων τον ανθρωπον εν τηι δυικηι σημασιαι. επει ουν
δια του ανθρωπινου τον του δογματος εαυτου λογον συνιστησι, τηι τουτου ανατροπηι
κακεινο παντως συναπελεγχεται· ο δε λεγει τοιουτον εστι οτι Ὥσπερ ανθρωπος εις
εστιν εκ πνευματος και ψυχης και σωματος. εγω μεν ουν ηξιουν τουτο προτερον
στησαι, ποιου σωματος και ποθεν 3,1.186 ειλημμενου και ποτε πλασθεντος και
ποδαπης ψυχης, η λογικης η ανθρωπινης η αλογου, τουτεστιν, ει κτηνειας ειναι τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

ανθρωπον εκεινον οιεται, ειθ' ουτως επεμβαλειν το νοερον, οπερ αλλο τι παρα το
πνευμα ειναι φησιν, επι μεν ημων νουν, επι εκεινου δε θεον ονομαζων· ει γαρ τις
ουρανιου ανθρωπου πλασις καθ' ομοιοτητα του χοικου παρ' αυτου προτερον
επεδειχθη, προηχθημεν αν δι' ακολουθιας τωι μυθωι, μαθοντες παρα της καινης
ταυτης σοφιας, οτι το μεν επιγειον των ανθρωπων φυλον εκ νοερας ψυχης και
σωματος την συ στασιν εχει, γενος δε τι εστιν επουρανιων ανθρωπων, οις αλογος
μεν η ψυχη σωμα δε ανθρωπινον και θεος αντι νου τωι λογωι του σωματος και της
ψυχης ανακιρναται, εξ ων ειναι τον επι γης φανεντα Ἀπολιναριος οιεται. εκεινου δε
μητε αποδειχθεντος μητε οντος, του δε δια της παρθενου γεννηθεντος αθετουμενου
ως ουδε της ημετερας μετασχοντος φυσεως, αλλοτριον ηγουμαι και ανακολουθον
σωμα μεν ονομαζεσθαι το μη σωμα, ψυχην δε ανθρωπου την μη ψυχην.
Ει γαρ μη νοεραν αυτην τις ειναι ομολογοιη, ουδε ανθρωπου αυτην ολως
συνθησεται. τουτων δε μη οντων τινα καιρον εχει η τριμερης εκεινη του ανθρωπου
τομη, ης το μεν διμοιρον ανθρωπος, θεος δε το τριτημοριον; Ου γαρ αν, φησιν, εν
ομοιωματι ανθρωπου γεγονως ειη, ει μη τυγχανοι καθαπερ ανθρωπος νους
ενσαρκος ων. εγω δε ει μεν εκεινος ο ανθρωπος ανους ην, εν ωι θεος κατηλ λαξε τον
κοσμον εαυτωι, ειπειν ουκ εχω· οτι δε ο ταυτα γρα φων εξω διανοιας ην, καθ' ον
εγραφε ταυτα χρονον, καν εγω μη ειπω, τα γεγραμμενα βοαι. πως γινεται εν
ομοιωματι ανθρω που ο αλλο τι παρα τον ανθρωπον ων και παντηι <αμετοχον> της
ημετερας φυσεως; ει γαρ νοερα ψυχη και σωμα το ανθρωπινον συγκριμα, μητε δε το
σωμα τουτο μητε η ψυχη εκεινη εν τωι παρ' αυτου αναπλασθεντι εστι, πως 3,1.187
δεχεται την ομοιωσιν του ανθρωπου το της ημετερας εκφυλον φυσεως; αλλ' ουκ
ανθρωπον αυτον ειναι φησιν, αλλα καθαπερ ανθρωπον, νουν ενσαρκον οντα. ταυτα
εστιν, α με πειθει εξω διανοιας ειναι τον γραφοντα. πως ομοιουται τηι φυσει το μη
μετοχον της φυσεως; τις δε εστιν ο ενσαρκος εκεινος νους ο συμφυης της σαρκος και
αχωριστος, αει τοιουτος ων; ουκουν και εκ τοιουτου παντως εστιν; ου γαρ αν ειη
γεννητη σαρξ, ει μη απο σαρκος γενοιτο, καθως φησι που ο κυριος οτι Το
γεγεννημενον εκ της σαρκος σαρξ εστιν. [αλλ' υστερον γινεται.] ποιαν ουν
περιτιθεμενος σαρκα ενσαρκος γινεται; την ουσαν; <αλλ' υστερον γινεται. την μη
ουσαν;> αλλ' εκ της αυτης. [την μη ουσαν;] ουκουν ου λεγεται ενσαρκος· ου γαρ αν
τωι μη οντι επονομαζοιτο. Ἀλλ' ιδωμεν τας αφυκτους αυτου των συλλογισμων
αναγκας, δι' ων ημας προς συγκαταβασιν του ενσαρκον ειναι νουν τον μονογενη
θεον συναναγκαζει. Ει μη νους, φησιν, ενσαρκος εστιν ο κυριος, σοφια αν ειη. ω της
αμαχου προτασεως! το ετερον εξ αμφοτερων οιεσθαι παντως ειναι τον κυριον, η
νουν ενσαρκον η σοφιαν· δια τουτο φησιν εκεινο ειναι, ει μη τουτο εστιν, οτ' αν μη
νους ενσαρκος ηι, παν ο μη εστι νους ενσαρκος, σοφια εστιν. τι ουν ο λιθος; τι δε ο
κανθαρος; τι δε τα λοιπα των φαινομενων; δωσει γαρ επι τουτων παντως των δυο το
ετερον, η νουν αυτα ενσαρκον η σοφιαν ειναι· αλλα μην ουτε νους ουτε σοφια
τουτων εστιν ουδεν. διαπεπτωκεν αρα τωι λογογραφωι η προτασις και διερρυη παν το
σκευωρημα τηι της αρχης διαλυσει συνδιαπεπτωκοτος του λογου. ουδε γαρ εδειχθη
ταυτα την αντιδιαστολην προς αλληλα εχοντα ωστε, ει το ετερον τουτων ειη, μη
ειναι το ετερον η το εμπαλιν, ει το 3,1.188 εν μη υπαρχοι, το λειπομενον υπαρχειν
παντως. αλλα κωλυει ουδεν και αμφοτερα ειναι κατα ταυτον και ουθ ετερον. αλλα
και εκ του αντιστροφου το της προτασεως ασυστατον ιδωμεν. ει γαρ ως αληθες
προτεινεται το ει μη νους εστιν ενσαρκος, σοφια αν ειη, αληθες και το εκ του
αντιστροφου αναφαινομενον οτι, ει σοφια εστι, νους ενσαρκος ουκ εστιν. αλλα μην
σοφιαν ειναι τον Χριστον πας ο παραδεξαμενος την πιστιν συντιθεται· αρα κατα την
του σοφου προτασιν το μη ειναι αυτον νουν ενσαρκον ομολογειται ωστε κατ'
αμφοτερα, κατα τε τον πρωτον και τον δευτερον και κατα τον νυν λογον, αυτος ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

λογογραφος, δι' ων κατα σκευαζει ο βουλεται, το μη ειναι ενσαρκον νουν τον κυριον
αποδεικνυσιν. τοιαυτη η προτασις, τοιαυτη και η δια μεσου κατασκευη. Ἄξιον
αμφοτερων και το συμπερασμα. τι λεγει;
Ουκ ην επιδημια θεου η Χριστου παρουσια, αλλ' αν θρωπου γεννησις.
γελατωσαν επι τοις ειρημενοις οσοι αγερωχοι· ημεις δε δακρυειν ευκαιρον επι τηι
απατηι των ειρημενων και τηι ματαιοτητι κριναντες επι πλεον διελεγχειν τον λογον,
ως αν μη γελοιαζειν δοξαιμεν, παραιτουμεθα. τις γαρ ουκ αν εικοτως γελασειεν επι
τηι ασυναρτητωι του συλλογισμου πλοκηι; εκθησομαι δε την λεξιν αυτην κατα το
ακολουθον ουτως εχουσαν· Ει μη νους ενσαρκος εστιν ο κυριος, σοφια αν ειη
φωτιζουσα νουν ανθρω που· αυτη δε το εν πασιν ανθρωποις. ει δε ταυτα, ουκ ην
επιδημια θεου η Χριστου παρουσια, αλλ' ανθρωπου γεννησις. το μεν ουν σοφιαν
ειναι τον κυριον υπερεχουσαν παντα νουν ουδεις αν των ευσεβουντων αρνησαιτο,
ταις φωναις των αγιων πατερων και απο στολων προς ταυτα χειραγωγουμενος. και
γαρ οτι 3,1.189 σοφια εγενηθη ημιν παρα του θεου, διαρρηδην ο Παυλος βοαι· και οτι
Ἐπεφανη ημιν η σωτηριος χαρις, παιδευουσα ημας αρνησασθαι μεν την ασεβειαν, δι'
οσιοτητος δε και δικαιοσυ νης προσδεχεσθαι την μακαριαν ελπιδα. και ταυτα του
αποστολου διεξιοντος ηκουσαμεν· νουν δε ενσαρκον τον μονογενη θεον, τον επι
παντων και δια παντων και εν πασιν, ουτε ηκουσαμεν των αγιων τινος ουτε
παρενθειναι ταις θειαις φωναις την αλλοκοτον ταυτην καινοφωνιαν κατα δεχομεθα
και μαλιστα προς τον σκοπον ορωντες του καινου λογογραφου, ος βουλεται δια της
ψυχρας ταυτης κατασκευης του σοφισματος εκβαλειν μεν επι του κυριου την της
σοφιας ομολογιαν, δι' ης παντα νουν φωτιζεσθαι πεπιστευκαμεν, αντεισαχθηναι δε
την παραλογον ταυτην καινοφωνιαν, ινα νους ενσαρκος ο μονογενης και μη σοφια
κατονομαζηται. Ἐαν γαρ σοφια, φησιν, πιστευθηι ειναι ο κυριος, η εν πασι γινομενη
δηλαδη τοις δεχομενοις την χαριν, ουκετι επιδημιαν θεου την Χριστου παρου σιαν
ομολογησομεν, ως ηλλοτριωμενης του θεου της σοφιας. τις ουκ αν τον ανδρα της
μελαγχολιας ταυτης οικτειρειεν; εαν σοφιαν, φησιν, ειναι πιστευσωμεν, ουκ εσται
θεου επιδημια η Χριστου παρουσια, ος εγεννηθη ημιν σοφια απο θεου, αλλα
ανθρωπου γεννησις. εαν σοφια ηι; ουκ ηκουσας του προφητου βοωντος οτι Ἡ
παρθενος εν γαστρι ληψεται και τεξεται υιον; και οτι Παιδιον εγεννηθη ημιν; και οτι
Υιος την αρχην επι του ωμου εχει, ως ισχυρος και δυνατος και ου μονον του
παρελθοντος, αλλα και του μελλοντος αιωνος πατηρ;
Ἀλλ' εασωμεν τουτον τον ονειρωδη ληρον, δι' ου απε 3,1.190 φηνατο νουν
ενσαρκον αυτον δειν ειναι λεγειν, μητε σοφιαν φωτιζουσαν μητε την δια γεννησεως
εις την ζωην ημων παροδον. ετερον επιχειρημα· Ει μη νους ενσαρκος, φησιν,
γεγονεν ο λογος, αλλα σοφια. εν ωι τι παλιν παθων ο σοφος αντιδιαστελλει τον νουν
τηι σοφιαι καθαπερ επι των αντιδιακειμενων; οι δι' ακριβειας τα οντα διαιρουντες
φασι τα αντιδιαστελλομενα των ονοματων της αλληλων υποχωρειν παρουσιας ως
τωι θανατωι την ζωην και τηι ζωηι παλιν τον θανατον, τηι αρετηι την κακιαν κακεινηι
ταυτην και οσα αλλα κατα τον αυτον λεγεται τροπον. πως τοινυν ουτος κατα το ισον
τοις αντιθετοις αντιδιαστελλει τωι νωι την σοφιαν ωσπερ αμηχανον εν τωι αυτωι και
περι τον αυτον ειναι τα δυο; διο φησιν Ει μη νους ενσαρκος ην, σοφια ην. ως ει τις
λεγοι, ει μη υγεια εστι, νοσον ειναι. τις ουν η κατασκευη; Ει σοφια, φησιν, ην εν τωι
νωι, ου κατεβη ο κυριος ουδε εκενωσεν εαυτον. ω της ανανταγωνιστου αναγκης! πως
κατασκευαζει το μη καταβεβηκεναι τον κυριον εκ του δειξαι, οτι σοφια ην; ουκουν ει
εκ του σοφιαν αυτον ειναι αθετειται η καθοδος, ο την καταβασιν ομολογων το μη
ειναι σοφιαν εξ αναγκης κατασκευαζει. αλλα μην ομολογειται παρα του
Ἀπολιναριου καθοδος. αρα το μη ειναι σοφιαν τον κατεληλυθοτα παρ' εκεινου
συνωμολογηται. τοιαυτα του γενναιου τα σοφα κατα της αληθειας επιχειρηματα.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

ειτα επαγει δια της ασυναρτητου ακολουθιας τηι προτασει ταυτηι την εκ των μη
τεθεντων κατα σκευην, εχουσαν ουτως· ∆ια τουτο και ανθρωπος ην· ανθρωπος γαρ
νους εν σαρκι κατα τον Παυλον. παραιτουμαι δε τους εντυγχανοντας μη παρ' ημων
οιεσθαι κατα τινα παιδιαν επι γελωτι τα τοιαυτα, ως εκ προσωπου του Ἀπολιναριου
συμπλασσεσθαι· εξεστι γαρ και εξ αυτων των παρ' αυτου γεγραμμενων μαθειν, οτι
κατα την λεξιν ο 3,1.191 παρ' εκεινου προενηνεκται λογος ουτως εχων. κατα ποιον
τοινυν Παυλον νους ενσαρκος ανθρωπος λεγεται; ειπατω τινα ετερον εν κρυπτωι
εχει Παυλον; ο γαρ δουλος Ἰησου Χριστου ο κλητος αποστολος εν πασι τοις παρ'
αυτου γεγραμμενοις τοιουτον ειπεν ουδεν. ει ουν μητε η ακολουθια μητε η μαρτυρια
τον λογον συνιστησι, ποθεν η αλλοκοτος αυτη δογματοποιια το πιστον εχει; παλιν
ετερον τοις ειρημενοις επαγει νοημα.
Ἐπειδη ανθρωπος, φησιν, ην και επουρανιος, ουτος ο χοικος. παλιν λεγω
επιλελησθαι της Μαριας, ηι ευαγγελιζεται ο Γαβριηλ, εφ' ην εληλυθεναι το αγιον
πνευμα πιστευεται, ηι επισκιαζει του υψιστου η δυναμις, αφ' ης τικτεται ο Ἰησους ο
εχων την αρχην επι του ωμου αυτου, τουτεστιν ο βασταζων εφ' εαυτου την αρχην.
αρχη δε παντως εστιν ο θεος λογος ο εν αρχηι ων και αρχη ων, καθως φησι που της
γραφης ο λογος, οτι Ἐγω ειμι η αρχη. η τοινυν δειξατω μη εν γηι την παρ θενον η
ανθρωπον ουρανιον μη πλασσετω μηδε φοβειτω τους αμαθεστερους ως εις το θειον
εξαμαρτανοντας, ως το ανθρωπινον παραδεξαμενοι μη συνομολογοιεν το θειον. η
μεν γαρ εκ γυναικος γεννησις το ανθρωπινον εχει, η δε παρθενια υπηρετησασα τωι
τοκωι το υπερ ανθρωπον εδειξεν. ωστε το μεν γεννηθεν ανθρωπος, η δε προς την
γεννησιν δυναμις ουκ εξ ανθρωπων, αλλα δια πνευματος αγιου και της του υψιστου
δυναμεως. ουκουν κατα τον αληθη λο γον και ανθρωπος εστι και θεος, τωι ορωμενωι
ανθρωπος, τωι νοουμενωι θεος. ο δε ου τουτο φησιν, εν τωι συμπερασματι τωι
φαινομενωι το θειον, ου τωι νοητωι οριζομενος. Ἀλλα προς το εφεξης επιχειρημα τωι
λογωι μετελθωμεν. Ει μετα του θεου, φησι, νου οντος, και ανθρω πινος νους ην εν
Χριστωι. τουτο η προτασις. ημεις δε τωι ειρημενωι αντιπροτεινομεν· τις των αγιων
νουν το 3,1.192 θειον ωρισατο; παρα ποιαις γραφαις ταυτον ειναι τωι νωι τον θεον
εδιδαχθημεν, ωστε παραδεξασθαι το λεγομενον, οτι ο μεν κατα Χριστον ανθρωπος
ανους, ο δε θεος νους τωι ανοητωι γινεται; αρα χρη και ολον του επιχειρηματος
τουτου καταγραψαι τον ονειδον. αλλα δεδοικα, μη χλευασται τινες τοις
εντυγχανουσι δοξωμεν ως επι γελωτι την ασχημοσυνην του λογογραφου
δημοσιευοντες. πλην ως αν μη ατελης μενοι η προτασις, το συμπερασμα μονον
επαγαγειν δεον, τον δια μεσου συρφετον υπερβησομαι. Ει μετα του θεου, φησι, νου
οντος, και ανθρωπινος ην εν Χριστωι νους· ουκ αρα επιτελειται εν αυτωι το της σαρ
κωσεως εργον. ει δε μη επιτελειται το της σαρ κωσεως εργον εν τωι αυτοκινητωι και
μη αναγ καστωι νοΐ, εν τωι ετεροκινητωι και υπο του θειου νου ενεργουμενηι σαρκι
τελειται το εργον, ο εστι λυσις αμαρτιας· μεταλαμβανει δε της λυσεως ο εν ημιν
αυτοκινητος νους, καθ' οσον οικειοι εαυτον Χριστωι. οραις πως οικεια τηι προτασει τα
συμπερασματα; ταχα δε τινος επαοιδου και γαζαρηνου προσδεομεθα προς το
διακριναι ημιν τα των ενυπνιων αινιγ ματα, ωστε ειπειν τι σημαινει η των ρηματων
τουτων και νοφωνια· ο αυτοκινητος νους και ετεροκινητος, σαρξ η επιτελουσα το
εργον της λυσεως. αλλ' αφεισθω και ταυτα τηι αγερωχιαι των νεων καταχλευαζεσθαι,
ημεις δε προς τα εφεξης του λογου προΐωμεν.
Ει τι πλεον, φησιν, ετερος ετερου κομιζεται, τουτο δι' ασκησιν γινεται·
ουδεμια δε ασκησις εν Χριστωι· ουκ αρα νους εστιν ανθρωπινος. πως μεμνηται της
θεοπνευστου γρα φης; ποια του Βεσελεηλ ασκησις των τεχνων καθηγησατο; 3,1.193
ποθεν δε τωι Σολομωντι των τοσουτων η γνωσις; ο δε τα συκαμινα κνιζων Ἀμως πως
εξ αιπολων τοσαυτην εσχεν εν προφητειαι την δυναμιν; και ομως ουδεις των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

ειρημενων εξ ουρανου καταβεβηκεν, <ος> ουτε εν αρχηι ην ουτε ισα θεωι ην. Ἀλλα
σιγασθω και τουτο το επιχειρημα μαλιστα δια το προσφυες του προτεθεντος αυτωι
συμπερασματος ουτως κατα την λεξιν εχοντος· Ουκ αρα συζεται το ανθρω πινον
γενος δι' αναληψεως νου και ολου ανθρω που, αλλα δια προσληψεως σαρκος. το μεν
συμπε ρασμα τουτο· την δε της αναληψεως και προσληψεως διαφοραν
ερμηνευοντων οι ταις γραμματικαις ψυχρολογιαις εμμελετησαντες, ωστε των
τοιουτων του λογου μοριων, α προθεσεις κατονομαζονται, τεχνολογειν εν
μειρακιοις την εν ολιγωι διαφωνιαν. ημεις γαρ και τον προσειλημμενον ανειληφθαι
νομιζομεν και τον ανειλημμενον προσειληφθαι ουκ αμφιβαλλομεν, παρα της
γραφης την τοιαυτην χρησιν του λογου μεμαθηκοτες. Μετα δοξης προσελαβου με,
φησιν ο ∆αβιδ· και παλιν ετερωθι· Ἐξελεξατο ∆αβιδ τον δουλον αυτου και ανελαβεν
αυτον εκ των ποιμνιων του πατρος αυτου. ουκουν και ο μετα δοξης προσληφθεις
ανεληφθη και εκ των ποιμνιων αναληφθεις προσεληφθη· περι γαρ του αυτου δυο
λεγει, ωστε τι βουλεται ο λεγων ουκ αναληψει αλλα προσ ληψει τωι μονογενει το
κατα τον ανθρωπον οικονομεισθαι μυ στηριον, ουδ' αν αυτος ειποι ταχα. εγω δε
φευγων τηι ιλυι των ασυναρτητων αυτου ρηματων συνδιαβαπτιζειν τον λογον τα
πολλα της φλυαριας αφιημι, ικανον ελεγχον ειναι της ατοπιας των λεγομενων
οιομενος αυτην επι λεξεως αυτου την των γεγραμμενων αναγνωσιν, ως και τον
σφοδρως καταδραμειν της αιρεσεως εθελοντα μη αν τοσουτον εξ 3,1.194 οικειων
λογισμων διελεγξαι την ατοπιαν ως αυτος ο λογος· δι' ων γαρ κατασκευαζει το
ψευδος εν τηι ατονιαι της συνηγο ριας απογυμνοι την ασεβειαν. και γαρ ει ανθρωπωι
τελειωι, φησι, συνηφθη θεος τελειος, δυο αν ησαν. το δε ατελες αρα τωι τελειωι
συντεθειμενον ουκ εν δυαδι παρ' αυτου θεωρειται. ουκ ειδεν ο γενναδας ουδε παιδια
ποτε τους επι της παλαμης δακτυλους εξαριθ μουμενα; ο τον μικρον τωι μειζονι
συναριθμων ενα μεν ονομαζει τον ελαττουμενον και ενα τον υπερεχοντα, δυο δε
ομως ειναι φησιν, ει μετ' αλληλων αμφοτερους λογιζοιτο. πας γαρ αριθμος μοναδων
εστι συνθεσις, το αθροιζομενον εκ τουτων εν κεφαλαιωι σημαινων. ει δε το
αριθμητον, οτιπερ αν ηι, τωι συναριθμουμενωι παρατιθεμενον κατα την πηλικο τητα
πλεοναζοι τωι ογκωι παρα το ελαττον, ουδεν ηττον εν και το ελαττουμενον εσται,
καν ελλειπηι το μεγεθος. οταν μεν ουν ισομεγεθη δυο τωι αριθμωι διαλαβωμεν, δυο
τελεια λεγομεν· οταν δε τωι τελειωι το λειπον συναριθμησωμεν, δυο μεν και ουτω
φαμεν, αλλα το μεν ελλιπες, το δε τελειον. ο δε πολυς ουτος κατα την αριθμητικην
επιστημην, ει μεν τελειως εκατερον κατα την αυτου φυσιν εχει, δυο φησι λε γεσθαι
τα ουτω λεγομενα· ει δε το μεν ελλειποι, το δε ετερον τελειον ειη, εν αμφοτερα
γενεσθαι, ουκ οιδα οπως το ατελες συναλειφων τωι περιττευοντι και δια των
εναντιων επινοων τοις ασυμβατοις την ενωσιν. τελειον γαρ τελειωι και ατελες
ατελει μαλλον αρμοζεται τηι ομοιοτητι· της δε του εναντιου προς το εναντιον
ενωσεως, του ατελους φημι προς το τελειον, λεγετω τον τροπον ο της καινης ταυτης
αριθμητικης νομοθετης. Ἀλλ' ουχ ηγειται πρεπειν ανθρωπινον νουν περι τον
μονογενη θεον εννοειν και την αιτιαν λεγει, οτι τρεπτος ο νους ο ανθρωπινος.
ουκουν ο αυτος λογος μηδε την σαρκα 3,1.195 τωι θεωι συγχωρειτω. το γαρ τρεπτην
αυτην ειναι ουδε ο λογογραφος αντειποι, απο νεοτητος μεχρι τελειωσεως ωσπερ
ενδυματα μετενδυομενην τας ηλικιας. η πως ουκ ην τρεπτος ο προτερον επ' ωλενης
υπο της μητρος κομιζομενος, ειτα εν παιδιοις, ειτα εν μειρακιοις γινομενος και ουτω
κατ' ολιγον προελθων εις το τελειον, ωστε εις το μετρον της ανθρωπινης ηλικιας
ελθειν; ει ουν ο νους δια το τρεπτον αποβαλλεται, δια την αυτην αιτιαν μηδε η σαρξ
υπ' αυτου συγχωρεισθω και ουτω ψευδες κατ' αυτον δειχθησεται το ευαγγελιον
απαν και κενον το κηρυγμα και ματαια η πιστις. ει δε ουκ απιστειται το εν σαρκι
πεφανερωσθαι και ταυτηι τρεπτηι, ουδε τον νουν παντως δια την αυτην αιτιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

αποβλητον εχει, αλλ' ωσπερ εν σαρκι γενομενος ουκ εμολυνθη, ουτως ουδε τον
νουν παραδεξαμενος εις τροπην ηλλοιωθη. παλιν δε τον αυτον υποληψομαι λογον
εκθεμενος την ρησιν αυτου επι λεξεως.
Ουκ αρα, φησι, συζεται το ανθρωπινον γενος δι' αναληψεως νου και ολου
ανθρωπου, αλλα δια προσληψεως σαρκος, ηι φυσικον μεν το ηγεμονευεσθαι· εδειτο
δε ατρεπτου νου μη υποπιπτοντος αυτηι δια επιστημοσυνης ασθενει αν, αλλα
συναρμοζοντος αυτην αβιαστως εαυτωι. τις ουκ οιδεν, οτι το δεομενον του
ανενδεους ετερον τηι φυσει παντως εστι και το πεφυκος ηγεμονευεσθαι του εν τηι
φυσει το αρχειν εχοντος ομοιως κατα τον λογον της ουσιας παρηλ λακται, ως η των
αλογων φυσις υποχειριως εχειν τηι των ανθρωπων κατεσκευασθη και ο ανθρωπος
ουκ επικτητον την κατα των αλογων αρχην αλλ' οικειαν εχει; ει ουν φυσικον τηι
σαρκι το ηγεμονευεσθαι, καθως φησιν ο Ἀπολιναριος, ηγεμονικον δε τηι φυσει το
θειον, πως ο ταυτα διδους εν εξ αρχης ειναι τα αμφοτερα τηι φυσει διοριζεται, πασιν
οντος 3,1.196 προδηλου, οτι ετερος του υποχειριου και αλλος του επιστα τουντος ο
λογος και αλλο το πεφυκος οδηγεισθαι και ετερον παλιν, ωι φυσις το ηγεμονευειν
εστιν; ει ουν εν τοις εναντιοις ιδιωμασιν η θατερου τουτων θεωρειται φυσις, της
σαρκος λεγω και της θεοτητος, πως μια αι δυο φυσεις εισιν; πως δε θειαν τινα και
ουρανιαν σαρκα περιπλασσει τωι λογωι, μαλλον δε αυτον προαποσαρκοι τον λογον,
ουκ οικονομικως επ' εσχατων ημερων την ημετεραν υπελθοντα μορφην, αλλ' αει
τουτο οντα και αει εν τωι αυτωι διαμενοντα; ο γαρ επιδεα λεγων ειναι του ατρεπτου
την σαρκα και του καθηγουμενου προσδεεσθαι, την ημετεραν αντικρυς λεγει σαρκα
την δια το τρεπτον της φυσεως εις αμαρτιαν πεσουσαν. ει δε υπερ ουρανιον τι και
θειον σωμα, καθως φησι, θεωρειται περι τον λογον, ουτε το τρεπτον αυτωι παντως
κατα το ακολουθον διδωσιν ουτε το επιδεες του ευθυνοντος· και ουτος ουχ ημετερος
αλλα της θειας φωνης εστιν ο λογος ο ειπων μη δεισθαι τους υγιαινοντας ιατρου,
αλλα τους κακως εχοντας. εν γαρ τωι ουρανωι η εξ αμαρτιας νοσος ουκ εστιν, αλλ'
ημεις μεν οι την αμαρτιαν νοσησαντες, οι δια της του κακου παραδοχης
ασθενησαντες, ημεις δια το τραπηναι προς το κακον του ατρεπτου προσεδεηθημεν,
οι της σωιζουσης απο πλανηθεντες οδου του καθηγουμενου προς το αγαθον εν χρειαι
γεγοναμεν· ωστε ει αληθη ταυτα τηι περι τον κυριον σαρκι προσμαρτυρει ο
λογογραφος, οτι και πεφυκεν ηγεμο νευεσθαι και ατρεπτου του καθηγουμενου
χρηιζει, ουδεν ετερον η το ημετερον συγκριμα διερμηνευει τωι λογωι. ει δε εν τηι σαρκι
οριζεται την θεοτητα, το δε θειον, εως αν ηι τουτο, ο λεγεται, αλλου του οδηγουντος
ουκ επιδεεται (ουδε γαρ επιδεχεται την προς το χειρον τροπην και αλλοιωσιν),
ματην ουν αυτωι τα περι της σαρκος νυν ειρημενα διερραψυ 3,1.197 δηται· ει γαρ
θεια τις αυτη, δηλον οτι και ατρεπτος· ει δε τρεπτη, παντως ου θεια.
Τις αν ουν διεξελθοι τον συγκεχυμενον τουτον και ασυ στατον των
δογματων μυθον μηδεποτε επι του αυτου βαινοντα αλλα κατα τας ενυπνιους
φαντασιας αλλοτε αλλον φαινομενον; νυν μεν φησι θειαν ειναι την σαρκα του
λογου και συναΐδιον, παλιν επικτητον και προσειλημμενην, ειτα αλλοτριως [ως]
προς την ημετεραν εχουσαν φυσιν, την παθητην και επικηρον, παλιν επιδεα του
ευθυνοντος και τωι κατα τροπην τε και αλλοιωσιν παθει ενεχομενην· και δια τουτο
αυτην ανουν ποιει, ινα ιατρευθηι τηι θεοτητι ωσπερ εμποδιον ηγουμενος τον νουν
της θειας επ' ανθρωπων κηδε μονιας και προσφιλεστερον τωι θεωι το ανοητον.
ουκουν μα καριστοτερον οιεται το νουν μη εχειν, ειπερ προσλαμβανεται, καθως
φησιν ουτος, παρα θεου το ανοητον. τι ουν ου διορθου τον Σολομωντα, ος φησιν· Ὁ
δε νοημων κυβερνησιν κτησεται; ουδε γαρ αλλην οιμαι την κυβερνησιν ενταυθα
παρα του παροιμιακου αινιγματος λεγεσθαι, ει μη την ημετεραν φυσιν την εν κακιαι
χειμασθεισαν και ναυαγησασαν, τηι επιστασιαι του αληθινου κυβερνητου προς τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

λιμενα του θειου θεληματος ευθυνομενην. ει ουν εν τηι ανοιαι ο ανθρωπος συζεται,
πως ο νοημων κυβερνησιν κτησεται; τινι δ' αν οικειοτερον [εν] φυσει ειη το θειον;
προς τι μαλλον καταλλη λως εχειν την θειαν φυσιν ο λογισμος υποτιθεται; παχεια
τις και αντιτυπης εστιν η σαρξ και προς την γεωδη φυσιν συγγενως εχει, νοερον δε
τι και αφανες και ασχηματιστον η διανοια. τι αν μαλλον οικειοτερον ευρεθειη εκ
τουτων προς το συναρμοσθηναι θεωι, το παχυ και γεωδες η το αναφες τε και
ασχηματιστον; πως δε συναρμοζεται τωι θεωι σαρξ, ως φησιν, αβιαστως η
μεταλαμβανουσα της καθαρας αρετης; 3,1.198 τις γαρ ουκ οιδεν, οτι αρετη
προαιρεσεως εστι κατορθωμα; η δε σαρξ οργανον εστι της προαιρεσεως, τηι ορμηι της
δια νοιας εγκειμενον, προς οπερ αν ο κινων αγηι, προς τουτο μετατιθεμενον. η δε
προαιρεσις ουδεν ετερον ει μη νους τις εστι και προς τι διαθεσις. ει ουν
μεταλαμβανειν φησει τον ανθρωπον καθαρας αρετης, εν ωι νους ουκ εστι, το την
αρετην εκουσιως υποδεχομενον τι αν ειη; ει μη αρα το βεβιασμενον αβιαστον ο
λογογραφος νοει. οταν γαρ μη του νου συντιθεμενου τηι προτιμοτεραι ροπηι εξω των
κατα κακιαν ενεργηματων το σωμα γενηται, αναγκης εργον, ου προαιρε σεως εσται
το κατορθουμενον· ο δε δια της των λογισμων επικρισεως το αγαθον προαιρουμενος
κρειττων πασης αναγ κης και βιας εστιν οικοθεν εχων την προς το κρειττον ροπην.
πως ουν τωι απροαιρετωι ο λογογραφος μαρτυρει το αβιαστον, ου μηδεις λογισμος
ιδιος προς το καλον καθηγησατο; το γαρ μη εκ προαιρεσεως αναμαρτητον ουδε
επαινετον εστι παν τως, η ουτω και τους υπο δεσμων προς κακουργιαν κωλυο
μενους επαινεσομεθα, ους αφιστησι της των κακων ενεργειας ο δεσμος, ουχ η
γνωμη.
Ἀλλ' αβιαστως, φησι, την σαρκα η θεοτης προσαγεται· το αβιαστον δηλαδη
το εκουσιον λεγει. πως ουν αν τις εθελοντης τηι αρετηι προσαχ θειη, θελημα οικειον
μη κεκτημενος; το γαρ προαιρεισθαι και βουλεσθαι και η του συμφεροντος εκλογη
και η του βλα πτοντος αποβολη, ταυτα παντα διανοιας εστι· το δε δια νοεισθαι των
ανοητων ουκ εστιν. ει ουν αβιαστως τωι θεωι προσοικειουται η σαρξ, μαρτυρειται
παρα τουτων δια του λογογραφου μη απροαιρετος ειναι η σαρξ μηδε ακριτως τε και
ανεπισκεπτως του λυσιτελουντος εχειν· το δε τοιουτον ουκ αν τις αλογιαν ειποι.
πως γαρ αν γενοιτο εν τωι αλογωι ο λογος; ωστε ου μονον ειναι τον νουν εν τωι
ανθρωπωι δι' 3,1.199 ων λεγει συντιθεται, αλλα και υπερ τους αλλους ειναι. η γαρ
εκουσιος τε και αβιαστος προς το αγαθον ορμη μαρτυρια της του νου τελειοτητος
γινεται. και οτι διανοιας εστιν η προς το κρειττον οικειωσις, δια των εφεξης
ειρημενων μαλιστα δεικνυται, ουτωσι κατα την λεξιν εχοντων· Μεταδιδοντος γαρ,
φησι, της καθαρας αρετης παντι τωι υποχειριωι νου. ει ουν εν τωι νωι θεωρει την της
αρετης καθα ροτητα, πως εξοικιζει της σαρκος εκεινης τον νουν, εν ηι την
καθαροτητα βλεπει; αναγκη γαρ εν εξ αμφοτερων διημαρτη σθαι τωι λογωι, η το
μεθεκτην ειναι του νου την αρετην η το ανουν ειναι την σαρκα την αβιαστως τηι
αρετηι προσαχθεισαν. Ὅσα δε προσεθηκε κατα το απροσκολλον τε και ανακο λουθον,
περιττον οιμαι διεξεταζειν τουτον εχοντα τον τροπον· Και πασι, φησι, τοις νοερως
ομοιουμενοις Χριστωι και μη σαρκικως ανομοιουμενοις, τι γαρ βουλεται η των
ειρημενων ναυτια, διδασκετωσαν ταυτα οι θαυμασται της απατης· ημεις δε προς τα
εφεξης του λογου προελθωμεν. Και ει ανθρωπωι, φησι, συνηφθη ο θεος, τελειος
τελειωι, δυο αν ησαν, εις μεν φυσει υιος θεου, εις δε θετος. ηδεως αν μαθοιμι παρα
των τα τοιαυτα πεπαιδευμενων, οι τον εννουν και τελειον ανθρω πον υιον θετον
λεγουσι, τον ανοητον ανθρωπονουτω γαρ παντως τον μη εχοντα νουν ονομαζουσιτι
προσερουσιν; ο γαρ μονογενης θεος αυτος καθ' εαυτον ανελλιπης και τελειος ων την
του αληθινου υιου προσηγοριαν εχει επαληθευουσης την κλησιν της φυσεως· η δε
προσθηκη του ημιτελους ανθρωπου ποιον ονομα εχει; ει γαρ ο τελειος ανθρωπος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

θετος υιος κατα τον Ἀπολιναριον λεγεται, και ο ημιτελης ανθρωπος, καθ' ο αν
θρωπος, ημιθετος δηλονοτι υιος και ουτος ονομασθησεται, ημισευων εφ' εαυτου την
του θετου κλησιν· ωστε κυριωτερον ειπειν εκεινον μεν τελειον τον θετον ειναι,
τουτον δε 3,1.0 ημισυν η το τριτημοριον λειποντα κατα το βουλημα των ταις
τοιαυταις τομαις μιστυλλοντων τον ανθρωπον. αλλ' ει αναρμοστον εστι τωι θεωι το
θετον εχειν υιον, ομοιως παντως και επι του τελειου και επι του ατελους εστι το
αναρμοστον· μαλλον δε και πλεον εν τωι ηκρωτηριασμενωι το ατοπον. ει γαρ αισχρον
τι και εξω της θεοπρεπους υποληψεως το αρτιον της ανθρωπινης φυσεως ενομισθη
περι το θειον βλεπομενον, πολλωι μαλλον αισχρον αν ειη το λελωβημενην περι
αυτον καθορασθαι την φυσιν. ου γαρ επειδη νους ουκ εστι, δια τουτο η σαρξ προς
την του πατρος φυσιν οικειως εχει, αλλα της μεν του πατρος ουσιας, ομοιως .....
ανθρωπος και ολος και το μερος κεχωρισται κατα τον της φυσεως λογον, και
ουθετερον των εν ημιν, ουτε ο νους ουτε το σωμα, προς την υπερκειμενην φυσιν τωι
λογωι της ουσιας ωικειωται. καν ουρανιον τι σαρκος ειδος αναπλασηι περι το θειον ο
μυθος, ουδεν μαλλον δια τουτο ομοουσιον ειναι τωι θεωι και πατρι την σαρκα
εκεινην ο λελογισμενος συνθησεται. ει δε ηλλοτριωται της πατρικης ουσιας η σαρξ,
πως αν ειη υιος το αλλοτριον; αναγκη γαρ πασα το αληθως εκ τινος ον εκεινο κατα
την ουσιαν ειναι οπερ ο γεννησας εστιν. αλλα μην ο πατηρ σαρξ ουκ εστιν· ουδ' αν ο
εξ εκεινου παντως σαρξ ειη· το γαρ γεγεννημενον εκ του πνευματος πνευμα και ουχι
σαρξ ειναι λεγεται. ει ουν μη εστιν εκ του πατρος η σαρξ, υιος ουκ εστιν. τι ουν
ονομασθησεται; οπερ γαρ αν τηι ουρανιαι εκεινηι τηι μυθοποιηθεισηι παρα του
λογογραφου επινοησωσιν ονομα, τουτο ημεις τηι εξ ανθρωπων αναληφθει σηι σαρκι
κατα το ακολουθον επιθησομεν και, οπερ αν το ημετερον ονομασωσιν, τωι αυτωι
ονοματι κακεινο κληθησεται. 3,1.1 ουκ εστιν υιος το γηινον, ουδε εκεινο παντως.
θετος υιος το γηινον, ουκουν κακεινο. υιων δυας ενταυθα, κακει παντως. εις υιος εν
εκεινωι η σαρξ και η θεοτης, τουτο και ωδε. επειδη γαρ ομοιως αφεστηκε της θειας
ουσιας η κτισις πασα, το μεν εξω ειναι της του πατρος φυσεως το τε γηινον και
ουρανιον επισης συνωμολογηται. λειπεται δε, οπερ αν τωι σκοπωι της φιλανθρωπιας
συμβαινηι, τουτο ευλογωτερον περι τον θεον οιεσθαι, ονομα δε αυτωι ιδιον
εφευρισκειν μηδεν, αλλα τωι πλεοναζοντι και επικρατουντι συνονομα ζεσθαι,
καθαπερ επι του πελαγους γινεται· ει γαρ τις στα γονα οξους επιβαλοι θαλαττηι και η
σταγων θαλασσα γινεται συμμεταποιηθεισα τηι θαλασσιαι ποιοτητι, ουτως ο αληθινος
υιος και μονογενης θεος, το απροσιτον φως και η αυτοζωη σοφια τε και αγιασμος
και δυναμις και παν υψηλον ονομα τε και νοηματαυτα ο δια σαρκος φανερωθεις τοις
ανθρωποις εστι· της δε σαρκος τηι ιδιαι φυσει σαρκος ουσης, μετα ποιηθεισης δε προς
το της αθανασιας πελαγος, καθως φησιν ο αποστολος οτι Κατεποθη το θνητον υπο
της ζωης, συμμετεβληθη και παντα τα κατα την σαρκα τοτε φαινομενα προς την
θειαν τε και ακηρατον φυσιν· ου βαρος, ουκ ειδος, ου χρωμα, ουκ αντιτυπια, ου
μαλακοτης, ουχ η κατα το ποσον περιγραφη, ουκ αλλο τι των τοτε καθορωμενων
ουδεν παραμενει, της προς το θειον ανακρασεως εις τα θεικα ιδιωματα το ταπεινον
της σαρκωδους φυσεως αναλαβουσης. ωστε κινδυνος εστιν ουδεις εις τετραδα ημιν
τον της τριαδος λογον πλατυνεσθαι, καθως ο Ἀπολιναριος λεγει, ουδε τους
αγγελους τωι ανθρωπωι δουλαγωγου μεν, ως ο εκεινου μυθος καθ' ημων λεγει. ου
γαρ ανθρωπωι δουλευουσιν οι τωι δεσποτηι εαυτους υποκυπτοντες ουδε επαισ
χυνονται προσκυνουντες τωι δια σαρκος τηι οικουμενηι επιδημησαντι· Ὅταν γαρ
εισαγαγηι τον πρωτοτοκον, φησιν, εις την 3,1.2 οικουμενην, λεγει· και
προσκυνησατωσαν αυτωι παντες οι αγγελοι αυτου.
Μια δε εισοδος επι την οικουμενην η δια του τοκου εστι και ουκ εστιν ετερως
εντος του βιου των ανθρωπων γενεσθαι μη ταυτηι τηι εισοδωι χρησαμενον. ουκουν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

την δια σαρκος αυτου γενεσιν εισοδον εις την οικου μενην ονομαζει ο λογος. ει ουν
εισελθοντι αυτωι εις την οικουμενην παντες προσκυνουσιν οι αγγελοι, η δε εισοδος
δια σαρκος εστι γενεσις, ουχ ημεις δουλαγωγουμεν τωι δεσ ποτηι το ιδιον κτημα, αλλ'
αυτη των αγγελων η φυσις ουκ αγνοει την υπερκειμενην εαυτης δεσποτειαν, ωστε
σιγατω προστιθεις εκεινα τωι λογωι τα ματαια <οτι> τα ανω ποιουμεν κατω,
θεοφορους αγγελους θεοφορωι ανθρωπωι καταδου λουντες. Ἔτι προς τουτοις φησιν·
Ει ο θεον δεξαμενος θεος εστιν αληθινος, πολλοι αν ειεν θεοι, επειδη πολλοι
δεχονται τον θεον. τι ουν και προς τουτο ημεις; οτι μεν Ὁ θεος ην εν Χριστωι, κοσμον
εαυτωι καταλ λασσων, ικανος εις μαρτυριαν ο μεγας Παυλος. Ει δε δια τουτο οιεται ο
λογογραφος πληθος θεων παρ' ημων επεισα γεσθαι τωι κηρυγματι, οτι ομολογουμεν
εν Χριστωι τον θεον εαυτωι καταλλασσειν τον κοσμον, ως και εν ανθρωποις του θεου
γινομενου, ταυτα αποκρινουμεθα· ει πολλαι μητερες παρθενοι και προς πολλας η
μυσταγωγια του Γαβριηλ και προς εκαστην η του αγιου πνευματος επελευσις και η
της του υψιστου δυναμεως παρουσια· και ει περι πολλων οι προφηται την χαριν
κηρυσσουσιν ωστε πληθυντικως λεγειν· παιδια εγεννηθησαν ημιν και υιοι εδοθησαν
ημιν και αι παρθενοι εν γαστρι ληψονται και τα ονοματα των τεχθεντων παντων
Ἐμμανουηλ εστιν, ει παντες πεζηι των κυματων επιβατευουσι και τηι αφραστωι
δυναμει τας τοσαυτας χιλιαδας 3,1.3 επ' ερημιας τρεφουσιν αυξοντες τωι κορωι τον
αρτον τον εν ταις χερσι των μαθητων γεωργουμενον, ει παντες νεκρους
τετραημερους εκ των χωματων εγειρουσιν, ει παντες αμνοι του θεου γινονται και
υπερ ημων πασχα θυονται και τωι σταυρωι προσηλουσι την αμαρτιαν και καταλυουσι
του θα νατου το κρατος και εις οφθαλμους των μαθητων εις ουρανους ανατρεχουσι
και εν δεξιαι του πατρος καθεζονται, ει παντες ελευσονται κριναι την οικουμενην εν
δικαιοσυνηι και εν ονοματι παντων η των επουρανιων τε και επιγειων και κατα
χθονιων γλωσσα εξομολογειται, δωσομεν το πολλους ειναι θεους, ειπερ εν τουτοις
ειεν οι πολλοι τοις γνωρισμασιν. ει δε εις κυριος Ἰησους, δι' ου τα παντα, και Ἐξ
αυτου και δι' αυτου και εις αυτον τα παντα, και περι μονον αυτον η τοιαυτη των
θεοπρεπων ονοματων απαριθμησις, τις κινδυνος πολλους αναπλασθηναι θεους,
οταν λεγωμεν θεον δια σαρκος εμψυχου πεφανερωσθαι; οτι γαρ ανθρωπος το
φαινομενον ην, τις ουτω των ευαγγελικων διδαγματων ανηκοος, ως αγνοειν το
παρ' αυτου του σωτηρος προς τους Ἰουδαιους λεγομενον· Νυνι δε ζητειτε με
αποκτειναι, ανθρωπον ος την αληθειαν υμιν λελαληκα; οραις εν τοις λεγομενοις, τι
το αποκτεινομενον ο λογος υπεδειξεν ειπων· Ζητειτε με αποκτειναι; ου την
αληθειαν, αλλα τον ανθρωπον, δι' ου εφθεγγετο η αληθεια. ου γαρ ανθρωπος ην ο
λαλων την αληθειαν· αλλα δηλονοτι ο μεν λαλων θεος ην, ο δε ανθρωπος εμεσιτευε
προς τους ανθρωπους τηι ιδιαι φωνηι το λεγομενον. δι' ο και μεσιτης λεγεται θεου και
ανθρωπων ως ου δυναμενης της ανθρωπινης φυσεως ακρατωι προσμιξαι τηι του θεου
συνουσιαι και δια τουτο δεομενης της συγγενους αυτηι και κατα φυσιν φωνης, δι' ης
εικος χωρεισθαι την ανωθεν δυναμιν. κατα λειπτεον και τουτο, προς δε το εφεξης
τρεπτεον τον λογον. 3,1.4
Ουδεν, φησιν, ουτως ηνωται προς θεον ως η σαρξ η προσληφθεισα. ω της
περιεσκεμμενης αυτου απο φασεως! ουδεν ουτως ηνωται προς θεον ως η σαρξ, ουδε
η αγαθοτης ουδε η αιδιοτης ουδε η αφθαρσια ουδε το επι παντων κρατος ουδε αλλο
τι των θεοπρεπων νοηματων, αλλα παντα ταυτα της σαρκος εστι δευτερα συγκρισει
τηι προς τον θεον και τηι προς ταυτην της του θεου ενωσεως και σαρκος της
επικτηθεισης. ομολογει αυτο τουτο ο λογογραφος· ο γαρ προσειληφθαι αυτην ειπων
το επιγεννηματικον αυτης ενεδειξατο. Και τουτο παραδραμουμεθα τα εφεξης ως
αυτοθεν εχοντα τον ελεγχον της ασυστατου μυθοποιΐας και αβλαβη οντα τοις
εντυγχανουσι σιωπησαντες· προθεις γαρ το μηδεν αλλο των επι θεου γενομενων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

ουτως ηνωσθαι τωι κυριωι, ως ηνωται προς αυτον η προσληφθεισα σαρξ, <επει>
επηγαγεν εν τωι συμπερασματι, οτι τα μη ουτως ηνωμενα ουδ' ουτω προσκυνητα,
ετεραν επιτιθησι κορωνιδα· Ουδεν δε ουτως προσκυνητον ως η σαρξ του Χριστου.
ταυτα ως και παιδιοις γνωριμον εχοντα την ατοπιαν μετα της ανοιας σιωπησομεθα.
ειποι γαρ αν και τα ταις αγοραις εγκαθημενα παιδια και παιζοντα οτι, ει μηδεν
ουτως εστι προσκυνητον ωσπερ η σαρξ, αρα σεβασμιωτερα εστιν η του Χριστου σαρξ
και αυτης της του πατρος μεγαλειοτητος και της παντοδυναμου εξουσιας και της
παντων αρχης και ει τι αλλο χωρει η φυσις ημων περι της θειας δυναμεως φθεγ
γεσθαι, ωστε καταλιποντας το προσκυνειν τον πατερα και τον υιον και το πνευμα το
αγιον μονην σεβεσθαι και προσ κυνειν την παρα τουτου προτετιμημενην σαρκα και
εν εκεινηι το κατα παντων τιθεσθαι κρατος. ομοιον δε τοις προαποδεδο μενοις και το
εφεξης επιχειρημα· Ἡ σαρξ του κυριου, φησι, προσκυνειται, καθο εν εστι προσωπον
και 3,1.5 εν ζωιον μετ' αυτου. δυο μνημονευσας πραγματων, κυριου και σαρκος
κυριου, εν ζωιον τα δυο εποιησεν. νυν αποκαλυπτει σαφως το εν τηι επιγραφηι του
λογου δηλουμενον, εν ηι διδασκειν κατεπαγγελλεται περι της θειας σαρκωσεως της
καθ' ομοιωσιν ανθρωπου· επειδη γαρ ψυχης σωματι συνδραμουσης εκ της των
ετερογενων τουτων μιξεως τε και κοινωνιας συνισταται η ανθρωπινη ζωη και ουκ
αν τις αλλο τι την συστασιν ημων ορισαιτο πλην σωματος και ψυχης κοινωνιαν,
τουτο αυτο και περι την θειαν φυσιν φαντασθεις ο λογογραφος ευθυς εν τε τηι
επιγραφηι του λογου διδασκειν κατεπαγγελλεται, οτι καθ' ομοιωσιν ανθρωπου και
το θειον εν σαρκι θεωρειται, και νυν εν τωι μερει τουτωι του λογου σαφως
κατασκευαζει, οτι εν εστι προσωπον και ζωιον εν η τε σαρξ και ο κυριος, ωσανει
λεγοι Παυλον τον αυτον ειναι τωι κρυπτωι τον φαινομενον δια την του σωματος προς
την ψυχην συμφυΐαν. τι ουν αρα επεξιεναι προσηκει τοις ειρημενοις και
αντιμαχεσθαι; και πως ουκ αν τις ημας αφραινειν κατηιτιασατο τοις
παρεξευρημενοις των νοηματων ενισταμενους; ουκουν το μετα τουτο
κατανοησωμεν.
Ει μηδεν, φησι, ποιημα προσκυνητον μετα του κυριου ως η σαρξ αυτου. τις
αγωνοθετησει περι των εν ασεβειαι πρωτειων αγωνιζομενωι τωι Ἀπολιναριωι προς τον
Ευνομιον; τις αρα των αριστειων εν τοις κατα της αληθειας ιδρωσιν αξιωθησεται;
ταχα ακριτος επ' αμφοτερων η νικη τωι αμφηριστωι και ισοπαλει της ασεβειας
καταλειφ θησεται. ο μεν γαρ ποιημα τον μονογενη θεον λεγων νοερον τε αυτον και
εξω της αντιτυπου φυσεως ειναι ουκ απομαχεται· ουτος δε συνθετον εξ αρχης αυτον
εξ ετεροφυων αναπλασας, εκ σαρκος τε και θεοτητος συγκεκροτημενον, εν ειναι
ζωιον κατασκευαζει καθ' ομοιωσιν της ανθρωπινης φυσεως. 3,1.6 η μεν γαρ του
ποιηματος προσκυνησις επ' αμφοιν ιση· αλλ' εκεινος μεν την νοεραν τε και
ασωματον φυσιν πεποιησθαι φησιν· ουτος δε προστιθησι και το σαρκωδη φυσιν ειναι
περι το ποιημα και ταυτην προσκυνεισθαι πλεον των λοιπων ποιη ματων ως και
αλλοις ποιημασι προσαγομενης της προσκυ νησεως, ο και τοις τα Ευνομιου
πρεσβευουσιν ασεβες ειναι ομολογειται. ουκουν εχετω κατα του Ευνομιου τα
νικητηρια και επαγαλλεσθω τοις της ασεβειας στεφανοις καλλωπιζομενος· οσωι γαρ
εν τηι ανθρωπινηι φυσει της ψυχης το σωμα καταδεεστερον, τοσουτον εν τοις τα
ποιηματα προσκυνουσιν ο την σαρκα προσκυνειν νομοθετων των το νοερον ποιημα
σεβομενων εν τωι λογωι της ασεβειας εστιν ατοπωτερος, και μαλιστα, ει και αλλα
προσκυνεισθαι ποιη ματα λεγοι, ων το πλεον η σαρξ δια συγκρισεως κατα την
προσκυνησιν εχει· Ουδεν γαρ, φησι, ποιημα προσκυνη τον ως η σαρξ του κυριου.
παντα μεν γαρ επισης κατω της θειας εστι δυναμεως, οσαπερ εν τηι κτισει κατα
λαμβανεται, καν ασωματον ηι καν μετα σωματος. αλλ' εχει προς εαυτην η κτισις δια
συγκρισεως υπερβολην και ελαττω σιν, της των ασωματων φυσεως προτερευουσης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

παρα την αι σθητην τε και σωματωδη καταστασιν. ωστε καθο μεν τωι ποιηματι
λατρευειν οιονται δειν Ευνομιος τε και Ἀπολιναριος, ισοπαλεις εν τωι λογωι της
ασεβειας εισι και αμφηριστοι· ο δε τηι σαρκι παρα την νοεραν φυσιν τα πρωτεια
νεμων το πλεον εις ασεβειαν εχει. ακουσατωσαν οι μαθηται της απατης προς τινα τωι
διδασκαλωι αυτων και περι τινων η αμιλλα.
Ἴδωμεν δε και την εφεξης αλυκτοπεδην, κατ' αυτον ειπειν τον Ἀπολιναριου
διδασκαλον, ην ταις αλυτοις σειραις των συλλογισμων διασφιγξας προτεινεται. Ει
ανθρωπον, φησιν, οιεται τις ενουσθαι θεωι παρα παντας αν θρωπους και αγγελους.
αρα χρη και την εν τουτοις 3,1.7 διεξεταζειν διανοιαν. αλλ' ομοιον αν ειη ψυχην εν
λιθωι ζητειν και εν ξυλωι φρονησιν και εν τοις εκτεθεισι ρημασιν εμφασιν τινος
ενθυμησεως, ου λεγω της κρειττονος, αλλα της γουν εις το ασεβες συντελουσης·
μαλλον δ' αν εκ της συμφρασεως μαρτυρηθειη το των λεγομενων αδιανοητον.
Ποιησει μη αυτεξουσιους τους αγγελους και τους ανθρωπους ως ουδε η σαρξ
αυτεξουσιος. φθορα δε του αυτεξουσιου ζυου το μη ειναι αυτεξουσιον· ου φθειρεται
δε η φυσις υπο του ποιησαντος αυτην· ουκ αρα ενουται ο ανθρωπος θεωι. βαβαι της
αναγκης! ως αλυτοι των συλλογισμων αι πλεκταναι! αφαιρειται των ανθρωπων και
των αγγελων το αυτεξουσιον η προς το θειον ενωσις και φθορα του αυτε ξουσιου
ζυου το μη ειναι αυτεξουσιον γινεται, και ει ταυτα τεθειη, αποδεικνυται το μη
ενουσθαι ανθρωπον θεωι. τι τοιουτον οι εγγαστριμυθοι, τι δε οι εκ γης φωνουντες
και εγκαρδιους μαντειας πεπαιδευμενοι παραπλησιον τουτοις αποφοιβαζου σιν;
αφαιρειται των ανθρωπων και των αγγελων η αυτε ξουσιοτης, εαν ενωθηι τωι θεωι το
ανθρωπινον. μη ουκ ην ανθρωπος ο ειπων Νυν δε ζητειτε με αποκτειναι, ανθρωπον
ος την αληθειαν υμιν λελαληκα; μη ουκ ανεκραθη τηι θειαι φυσει ο πασαν την θεικην
δυναμιν εν εαυτωι δεικνυς κατ' εξουσιαν ενεργων οπερ εβουλετο; ει μεν ουν ουκ
εγενετο τουτο εν εκεινωι και εν τουτωι εκεινο, παραγραφεσθω την ευαγγελικην
μαρτυριαν, ψευδους παντως και ο Παυλος αλωσεται και οι προφηται και παντες οι
τα θαυματα περι του κυριου προκαταγγελλοντες και οι τα μετα ταυτα γεγονοτα
διηγησαμενοι. ει δε αληθως γεγονε τουτο και θεος εφανερωθη εν σαρκι και η σαρξ η
ανακραθεισα τηι θειαι φυσει εν προς εκεινην εγενετο, αρα κατα τον ποιητικον μυθον
απολωλε τηι ανθρωπινηι φυσει το αυτεξουσιον και κατεδουλωθησαν 3,1.8 <οι>
αγγελοι, επειδη τουτο εγενετο, ζημιωθεντες του αυτεξου σιου την χαριν. ω της
παραλογου καινοφωνιας! οια δε και η επαγωγη το λεγειν· Φθορα δε του αυτεξουσιου
ζυου εστι το μη ειναι αυτεξουσιον. αρα ουκ αριθμει το οικετικον εν τοις ζυοις, οτι
μη αυτεξουσιως οικονομειται παρα τον βιον τηι επικρατουσηι δυναστειαι
δεδουλωμενον; εν γαρ τωι αυτεξουσιωι το ζωιον ειναι τινα ο λογογραφος οριζεται· ωι
δε μη παρεστιν η αυτοκρατης του θεληματος κινησις, μηδε ζωιον οιεσθαι τουτον
ειναι νομοθετει. ουκουν νεκρος ην εκεινος ο Χανααν, οτε τοις αδελφοις δια την
αταξιαν κατεδουλωθη, νεκρος ο οικετης του Ἀβρααμ, νεκρος Γιεζι το του Ἐλισσαιου
παιδαριον, και εν τοις μετα ταυτα χρονοις νεκρος ο Ὀνησιμος, νεκροι παντες οι εκα
τονταρχαι δουλευοντες.
Και τι ταυτα λεγω; τεθνασι παντες οι υπεζευγμενοι ταις των κρατουντων
αρχαις, εν οις κωλυεται το αυτεξουσιον βουλημα. αλλα και οις ο Παυλος νομοθετει
ταις υπερεχουσαις εξουσιαις υποτασσεσθαι, νεκροι παντως εισι, καν ψυχαι ωσι, τηι
απουσιαι του αυτεξουσιου φθαρεντες και μηκετι ζωια ειναι δυναμενοι. τουτο γαρ
κελευει του Ἀπολιναριου ο μυθος, ινα την αψυχον εκεινην σαρκα συζευξηι τωι επι
παντων θεωι, ειτ' ουν αψυχον ειτ' ουν ανοητον· προς αμφοτερα γαρ επισης ο μυθος
βλεπει. αλλα το μεν αψυχον νεκρος εστι· το δε διχα διανοιας εμψυχον κτηνος εστιν,
οπερ ουδε αυτος ουτος αποφευγει ως ατοπον, αφαιρουμενος της σαρκος εκεινης το
αυτεξουσιον· των γαρ αλογων ιδιον το μη εφ' εαυτων ειναι, αλλ' υποτεταχθαι τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

του ανθρωπου αρχηι. Ἀλλ' εασθω και ταυτα, προς δε τα εφεξης του λογου
μετελθωμεν· λεξω δε τηι εμαυτου φωνηι την του εναντιου 3,1.9 διανοιαν συντομιας
χαριν. εκ τριων ειναι τον αν θρωπον φησι, πνευματος και ψυχης και σωματος, ως
και του αποστολου τουτο δια της προς Θεσσαλονικεις επιστολης δογματιζοντος, και
επαγει της υμνωιδιας των τριων παιδων τουτο το μερος το Ευλογειτε, πνευματα και
ψυχαι δικαιων· ειτα και το εν πνευματι φησι λατρευειν τωι κυριωι· και την του
ευαγγελιου φωνην παρατιθεται, δι' ης διδασκομεθα τους προσκυνουντας θεωι εν
πνευματι δειν προσκυνειν. ταυτα διεξελθων προστιθησιν ειναι τι παρα τουτο, την
σαρκα την αντιστρατευομενην τωι πνευματι· ταυτην δε ουκ αψυχον λεγει, ως δια
τουτου δεικνυσθαι τριτον ειναι το πνευμα παρα την ψυχην και το σωμα.
Ει ουν εκ τριων, φησιν, ο ανθρωπος, ανθρωπος δε και ο κυριος, εκ τριων
παντως εστι και ο κυριος, πνευματος και ψυχης και σωματος. ινα τοινυν το διη
μαρτημενον αυτου της περι των θειων γραφων υποληψεως γενηται δηλον, εν ολιγωι
τα καθ' εκαστον των ειρημενων διαληψομεθα. και πρωτον γε το αποστολικον
εξετασωμεν. ου γαρ τον ανθρωπον τρισι τμημασι καταμεριζων ο Παυλος κατα γε τον
ημετερον λογον τοις Θεσσαλονικευσιν εκεινα γραφει, ολοτελως αυτους αγιασθηναι
ευχομενος τωι κυριωι, εν σωματι και ψυχηι και πνευματι· αλλα τις εστι φιλοσοφια
περι της κατα τουτον τον βιον προαιρεσεως διαφορως υψηλοτερα, ουκ ενταυθα
μονον, αλλα και εν οις προς τους Κορινθιους ποιειται τον λογον. οιδε γαρ εκει τινα
σαρκινον ανθρωπον και πνευματικον παλιν ετερον και δια μεσου των δυο τον
ψυχικον· τον μεν εμπαθη και υλωδη σαρκινον προσαγορευων, τον δε μη
βαρουμενον τωι εφολκιωι του σωματος αλλ' εν τοις υψηλοις την διανοιαν εχοντα
πνευ ματικον ονομαζων, τον δε μηθετερον ακριβως οντα και 3,1.210 προς εκατερον
εχοντα την κοινωνιαν ψυχικον αποκαλων. ταυτα δε λεγων ουτε τον σαρκινον της
κατα τον νουν η την ψυχην ενεργειας εστερησθαι λεγει ουτε τον πνευματικον της
προς το σωμα και την ψυχην συμπλοκης αλλοτριον δεικνυσιν ουδε τον ψυχικον η
ανουν η ασαρκον υποτιθεται, αλλ' εκ του πλεοναζοντος τας επωνυμιας ταις
προαιρεσεσι τιθεται.
Ὅ τε γαρ ανακρινων τα παντα και υπ' ουδενος ανακρινομενος και ενσαρκος
εστι και εμψυχος και πνευματικος ονομαζεται· και ο κατα της ευνης της πατρυας τωι
της σαρκος παθει λυσσησας ουτε αψυχος ην ουτε διανοιας κεχωριστο· ωσαυ τως δε
και ο μεσως εχων του τε επαινετου και του κατε γνωσμενου εν εκατεροις εστι και
νουν εχων εν εαυτωι και την φυσιν της σαρκος περικειμενος. αλλα, καθως ειρηται,
προς τα φαινομενα του βιου γνωρισματα της προσηγοριας κυριως εφαρμοζουσης οι
μεν απολαυστικοι τε και φιληδονοι και προς τας εριστικας φιλονεικιας εκθυμως
εχοντες σαρκινοι λεγονται· οι δε τα παντα μεν ανακρινοντες, αυτοι μηδεμιαν
παρεχοντες τοις βουλομενοις ανακρισεως λαβην δια το υψηλον της πολιτειας
πνευματικοι ονομαζονται· ψυχικον δε τον μεταξυ τουτων εστωτα φησιν, ος
τοσουτον υποβεβηκε τουτον, οσον εκεινου υπερανεστηκεν. επειδη τοινυν βουλεται
τον δι' αρετης τελειουμενον μη μονον εν τωι υψηλωι μαρτυρει σθαι βιωι, αλλα καν τι
των σωματικων ενεργηι προς θεον βλεπειν, καν τι των μεσων, μηδε ουτως του θεου
απολει πεσθαι. (Ειτε γαρ εσθιετε, φησιν, ειτε πινετε ειτε τι ποιειτε, παντα εις δοξαν
θεου ποιειτε, ως και <δια> των σωματικων ασχοληματων του σκοπου της θειας
δοξης μη αποπιπτειν.) δια τουτο τοις Θεσσαλονικευσιν ηδη δια παντων προς το
κρειττον υπειλημμενοις ολοτελη τον αγιασμον δια της ευλο γιας χαριζεται ειπων· Ὁ
δε θεος αγιασει υμας ολοτελεις και ολοκληρον υμων το σωμα και η ψυχη και το
πνευμα, 3,1.211 τουτεστι παν το σωματικον και ψυχικον και πνευματικον
επιτηδευμα, προς αγιασμον βλεποι. ουτος ο ημετερος λογος. ει δε φησιν ο
Ἀπολιναριος δια τουτου ιδιως τον νουν ευλο γεισθαι και το σωμα παλιν και την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

ψυχην ιδιαζοντως διαστειλαι της εφ' εκαστου τουτων ευλογιας την δυναμιν, πως
ολοκληρον το σωμα φυλασσεται το παντηι και παντως εν τωι θανατωι διαπεσουμενον;
πως ολοκληρον το δι' εγκρα τειας υποπιεζομενον τε και ρικνουμενον και δια της
σκληρο τερας δουλαγωγιας σαθροποιουμενον;
Πως αν τις ειποι τον πτωχον εκεινον Λαζαρον μη διημαρτηκεναι της
ευλογιας τοις τοιουτοις ελκεσι βρυοντα και δια των ιχωρων εκδαπανω μενον; αλλα,
καν παραδοξον ειπειν, εν εκεινωι τωι σωματι τωι διερρυηκοτι τοις ελκεσιν εντελης ην
η ευλογια του Παυλου· ολοκληρον γαρ αυτου το σωμα τηι ψυχηι δια της πνευματικης
πολιτειας συνδιεσωθη, οτι ου κατεσπασθη ταις της σαρκος αναγκαις απο της
υψηλοτερας ελπιδος εις τι των απρεπων νοηματων· ου γαρ παρεσχεν η σαρξ τηι ψυχηι
περισπασμον ουδε επεθορυβειτο τοις παθεσι τοις σωματικοις η διανοια. Ἥ τε των
τριων υμνωιδια παιδων πνευματα και ψυχας δικαιων προς κοινωνιαν της
δοξολογιας παραλαμβανουσα ουκ ιδιαι τας ψυχας αινειν διακελευεται και ιδιαι των
ψυχων τα πνευματα, καθως ο Ἀπολιναριος οιεται. τις γαρ αν γενοιτο της ψυχης
ιδιαζων αινος μη δια της διανοιας πληρουμενος; ψυχη γαρ διανοιας κεχωρισμενη,
καθως ηδη πολλακις ει ρηται, κτηνος εστι της λογικης τε και διανοητικης ενεργειας
αμετοχον. τι ουν αρα τον νουν, καθως ουτος φησιν, αποχωρι ζει της ψυχης ημων;
δεδοσθω δυνατον ειναι παρα των πνευ ματων πληρουσθαι τον αινον τωι θεωι, διοτι
νουν ειναι λεγει τα πνευματα. ει δε την ψυχην αλλο τι παρα τον νουν οιεται, πως
αινεσει τον θεον ο ανοητος; τις εξ ανοιας αρεσει τωι θεωι υμνωιδια; τις δ' αν ετι χρεια
γενοιτο του νου τηι ψυχηι, 3,1.212 ειπερ επι της θειας δοξολογιας αυταρκης ειη καθ'
εαυτην υμνωιδουσα και μηδεν της του νου συνεργιας προσδεομενη; αλλ' ου ταυτα
παρα των εξηγησαμενων ημιν μεμαθηκαμεν. αλλ' επειδη ισαγγελοι εισιν αι ψυχαι
των σωματικων λυθεισαι δεσμων, καθως ο κυριος λεγει, δια τουτο τηι μετα των
πνευματων συζυγιαι την προς τους αγγελους των ψυχων ομοτιμιαν ο λογος
ενδεικνυται· πνευματα γαρ οι αγγελοι κατα τον ειποντα προφητην· Ὁ ποιων τους
αγγελους αυτου πνευματα, μεθ' ων υμνωιδειν οι τρεις παιδες και τας των δικαιων
αξιουσι ψυχας. ο δε σωτηρ λεγων εν πνευματι δειν προσκυνειν τον θεον ου τον νουν
δηλοι τηι προσηγοριαι του πνευματος, αλλα το μη δειν σωματικας τινας περι το θειον
τας υποληψεις εχειν. επειδη γαρ η Σαμαρειτις φησι προς τον κυριον εν τωι ορει δειν
προσκυνειν τον θεον ως εν περιγεγραμ μενωι τωι τοπωι, οπερ ουκ εξω της σωματικης
υπονοιας εστι, δια τουτο φησι προς την πεπλανημενην εκ της αληθειας ο λογος, οτι
πνευμα ο θεος, τουτεστιν ασωματος, και τους προσκυνουντας αυτον μη σωματικως
δυνασθαι προσεγγιζειν τωι ασωματωι, αλλ' εν πνευματι και αληθειαι πληρουν την
προσ κυνησιν. αντιδιαστελλει γαρ τας διορθωτικας φωνας ταις διπλαις αγνοιαις,
την μεν αληθειαν τωι τοπωι, το δε πνευμα αντιδιαιρων ταις σωματικαις υποληψεσιν.
τουτου χαριν και ο Παυλος ουτε εν τοπωι ουτε εν σωματι, αλλ' εν πνευματι
λατρευειν φησι τωι κυριωι τηι αληθειαι επομενος. το δε λεγειν οτι Ἡ σαρξ τωι νομωι του
θεου ουχ υποτασσεται, αυτοθεν εχει της του δογματος αυτων απατης τον ελεγχον·
το γαρ αντιστρατευεσθαι και αιχμαλωτιζειν και μη υποτασσεσθαι και παντα τα
τοιαυτα προαιρεσεως εστιν ενεργηματα. 3,1.213 νου δε μη οντος ουδ' αν η
προαιρεσις ειη. ουκουν, ην φησιν Ἀπολιναριος σαρκα εμψυχον τε και εμπροαιρετον,
ταυτην ουδε του νου κεχωρισθαι ομολογει. αλλα καν σαρξ λεγηται μονον, τον
τελειον της ανθρωποτητος λογον εν εαυτηι περιεχει, ως μη δυνασθαι τινος των
συμπληρωτικων της φυσεως λειποντος ετι το λειπομενον ανθρωπον λεγεσθαι. Ἀλλ'
εκ τριων, φησιν, ο ανθρωπος. δεδοσθω του το, καν μη κατ' αναγκην ημας ο λογος τηι
συγκαταθεσει προσαγηται. Ἀλλα και ο κυριος ανθρωπος, φησι, λεγομενος εκ τριων
κακεινος, πνευματος και ψυχης και σωματος. ουδε τουτωι τεως αντιμαχομεθα· παντα
γαρ, οσα την ημετεραν συμπληροι φυσιν, και περι εκεινον τον ανθρωπον ειναι τις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

λεγων ουχ αμαρτησεται. Ἀλλα και επουρανιος ανθρωπος, περι του κυριου τουτο
λεγει, και πνευμα ζωοποιουν. και ταυτα δεχομε θα· ημετερα γαρ, ει προς το δεον
εκληφθειη αυτων η διανοια. ο γαρ ανακραθεις τωι επουρανιωι και μεταποιησας δια
της προς το κρειττον επιμιξιας το γηινον ουκετ' αν χοικος, αλλ' επουρανιος λεγοιτο·
και ο τωι ζωοποιωι πνευματι [ο δε] ποιων εφ' ημων την ενεργειαν και πνευμα εστι
ζωοποιουν. αλλ' ιδω μεν προς τι χρηται τοις ειρημενοις ο λογογραφος.
Ει εκ παντων, φησι, των ισων ημιν εστι τοις χοικοις ο επου ρανιος ανθρωπος,
ωστε και το πνευμα ισον εχειν τοις χοικοις, ουκ επουρανιος αλλ' επουρανιου θεου
δοχειον. πολυ μεν εν τοις ειρημενοις εστι το ασαφες και δυσφωρατον δια την
ερμηνευτικην ατονιαν· πλην αλλα ραιδιον ανακαλυψαι το βουλημα. φησι γαρ, ει μεν
ελλιπης 3,1.214 ειη τωι νωι εκεινος ο ανθρωπος, επουρανιον αυτον ειναι· ει δε αρτιος
ειη, μηκετι επουρανιον, αλλα δοχειον γενεσθαι του επουρανιου θεου. εν τουτοις δε
τι αν τις των ειρημενων προ του ετερου βδελυξαιτο; το εμποδιζεσθαι τηι αρτιοτητι το
θειον οιεσθαι, ως οικειο τερας παρα τον νουν της σαρκος ουσης προς την της
θεοτητος ενωσιν· η το τον θεον μεν επουρανιον πιστευειν ειναι, τον δε δεξαμενον εν
εαυτωι τον θεον τον ουρανιον μη εκει ειναι, οπου ο θεος ειναι πιστευεται, αλλ'
ετερωθι παρα τον ουρανιον ειναι και αλλο τι παρα τουτο κατονομαζεσθαι; Ει γαρ,
φησιν ο Ἀπολιναριος, ουρανιου θεου δοχειον εστιν, ο δε θεος εν τωι ουρανωι ανω,
καθως ο Ἐκ κλησιαστης λεγει. αρα ο χωρησας εν εαυτωι τον θεον μετα του
χωρηθεντος εστιν επουρανιος αντι χοικου κυριως λεγομενος· ως και δι' ων φησιν ο
λογογραφος, ειπερ το ακολουθον τοις ιδιοις λογοις ηπιστατο, σαφως το δογμα της
αληθειας κατασκευαζεται, τηι σοφιαι των εχθρων κρατυ νομενον. Ἀλλα το εφεξης
εξετασωμεν. Ει δε ημεις μεν, φησιν, εκ τριων, αυτος δε εκ τεσσαρων, ουκ ανθρωπος,
αλλα ανθρωποθεος. μη γελατω προς το μωροφανες του ρηματος και ανοητον ο
εντυγχανων τωι λογωι, στεναζετω δε μαλλον προς την εκουσιον πηρωσιν των τηι
αλογιαι ταυτηι δεδουλωμενων. εαν πασα η ανθρωπινη φυσις τηι επισκηνωσει της
θειας δυναμεως συζηται, ανθρωποθεος ο θεος λογος ονομασθησεται· και καθαπερ οι
μυθοι εκ διαφορων συμπλε κοντες φυσεων τερατευονται ζωιον και σχηματα και
ονοματα ιππελαφους και τραγελαφους και τα τοιαυτα πλασσοντες τε και
ονομαζοντες, ουτως και ο νεος μυθοποιος κατα τους διδασκαλους αυτου της
ποιησεως καταχλευαζει το θειον 3,1.215 μυστηριον. Και του αποστολου διαρρηδην
βοωντος οτι ∆ι' ανθρωπου αναστασις εκ νεκρων, ουχ ημισεως ανθρωπου ουδε
μικρον τι υπερ το ημισυ εχοντος, αλλα τωι απολυτωι της φωνης αμειωτον
ενδειξαμενου την φυσιν την σημαινομενην εν τωι ονοματι, ουτος Μινωταυρον ημιν
δια της αισχρας ταυτης ονοματοποιΐας τερατευεται το μυστηριον, πολλας παρεχων
τοις αλλοτριοις της πιστεως αφορμας, δι' ων ειρηκεν, εις το χλευαζειν τον λογον της
πιστεως. ου γαρ εστι τον διασυρειν επι γελωτι τα δογματα θελοντα της ατοπου
ταυτης συνθεσεως των λογων αποτραπηναι, καν το του λογο γραφου καν το
ημετερον επικρατεστερον ειναι δοξηι· ο τι γαρ αν εξ αμφοτερων ειπηις, την εκ των
δυο φυσεων συνθεσιν ουκ αφαιρησεις του λογου. ου γαρ ο ανωθεν φησας ειναι την
σαρκα το μηδε σαρκα αυτην ειναι κατασκευαζει· η δε σαρξ εμψυχωι τινι φυσει
διοικουμενη και ζωτικην εν εαυτηι δυναμιν εχουσα, καθως και ο Ἀπολιναριος
βουλεται, την του αν θρωπου προσηγοριαν κυριως εχει· ο δε προσλαβομενος αυτην
και εαυτον δι' εκεινης φανερωσας ετερος τηι φυσει παντως παρ' εκεινην εστιν· αυτο
γαρ το της προσληψεως ονομα την κατα φυσιν ετεροτητα του προσλαβομενου παρα
το προσειλημμενον ενδεικνυται. τι ουν το κωλυον εσται, καν ταυτα κρατηι, τον εν
σαρκι φανερωθεντα θεον δια της ατοπου εκεινης ονοματοποιΐας υβριζεσθαι, ωστε
και τον ουτω συνεστηκοτα κατα την τολμηραν του Ἀπολιναριου φωνην
ανθρωποθεον λεγεσθαι; ουδε γαρ τον τραγελαφον, επειδη ολωι τωι ελαφωι εξ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

ημισεως προσεφυη το τραγειον η το εμπαλιν περι την των ζυων εγενετο μιξιν, ωστε
ακε ραιωι τραγωι προσφυηναι το ελαφιον μερος, δια τουτο κατα τον ειρημενον
τροπον ο μυθος ωνομασεν, αλλα το οπωσουν μετασχειν εκατερας της φυσεως η των
ονοματων συνθεσις 3,1.216 διερμηνευει. ωστε κατα τον λογογραφον, ει εστιν ο
αυτος ανθρωπος και θεος οπωσουν την συναφειαν εχων, ειτε πασης συνδραμουσης
της φυσεως ειτε και ελλιπως εχουσης, την ατοπον εκεινην του ονοματος συνθηκην
ου διαφευξεται. και ει ταυτα παρ' αυτου μαθοντες οι Ἕλληνες κωμωιδοιεν ημων το
μυστηριον, παντως ο την αφορμην παρασχων της βλασφημιας εν τηι προφητικηι
καταραι γενησεται, η φησιν Ουαι δι' ου το ονομα μου βλασφημειται εν τοις εθνεσιν!
Οια δε τοις ειρημενοις προστιθησι παλιν, κατανοησωμεν.
Ει εκ δυο, φησι, τελειων, ουτε εν ωι θεος εστιν, εν τουτωι ανθρωπος εστιν,
ουτε εν ωι ανθρωπος, εν τουτωι θεος. ει δε εξ απολειποντος και τελειου κατα τον
εκεινου λογον ειναι δοθειη το συγκριμα, αρ' ουχι το ισον παρα των τα τοιαυτα
τολμωντων ρηθησεται, οτι εν ωι θεος εστιν ανθρωπος ουκ εστι, και εν ωι ανθρωπος
εστι θεος ουκ εστιν; ετερος γαρ παντι τροπωι ο τε της θεοτητος και της
ανθρωποτητος λογος και ουκ αν τις την ελαττωσιν της ανθρωποτητος ορον ειναι
της θειας υπονοησειε φυσεως· ου γαρ εν τωι τουτο μη ειναι η ατελως ειναι εκεινο
εστιν, αλλ' εκατερον εφ' εαυτου νοουμενον εν ιδιοις θεωρειται ονομασιν. ο τε γαρ
θεον ακουσας, οσα περι θεου πρεπει νοειν, δια της προσηγοριας ταυτης
συμπαρεδεξατο και ο την του ανθρωπου προσηγοριαν παραδεξαμενος πασαν την
φυσιν δια της φωνης ταυτης ανετυπωσατο και ουδεμιαν ονομασιν η διανοια των
λεγομενων πασχει, ωστε εν θατερωι των ονοματων εννοησαι το ετερον. ουτε γαρ εν
τουτωι εκεινο ουτε εν εκεινωι τουτο σημαινεται, αλλ' εκαστα των ονοματων τηι κατα
φυσιν παραμενει διανοιαι και κατ' ουδενα τροπον αι εμφασεις αυτων προς αλληλας
υπαλλαγησονται. το δε ατελες και το τελειον ετερων νοηματων υποθεσις τωι
ακουοντι γινεται. τελειον μεν γαρ φαμεν το συμπεπληρω 3,1.217 μενον τωι ιδιωι
λογωι της φυσεως· ατελες δε το εναντιον. ουθετερον δε τουτων εφ' εαυτου
λεγομενον ουτε ανθρωπον ουτε θεον ερμηνευει, αλλ' ωιπερ αν συνονομασθηι
πραγματι η ονοματι, η πληρες η ελλιπες το δηλουμενον εννοειν υποτιθεται. πως
ουν, ει ατελης ειη ο ανθρωπος, θεος ειναι το ατελες παρα του Ἀπολιναριου
κατασκευαζεται ως συμ βαινουσης τωι λογωι της θεοτητος της κατα την φυσιν ημων
κολοβωσεως;
Παλιν δε προς το εφεξης προαγων τον λογον φησιν· Ου δυναται συζειν τον
κοσμον ο ανθρωπος ανθρωπος μενων και τηι κοινηι των ανθρωπων φθοραι υποκει
μενος. φημι τουτο καγω· ει γαρ αυταρκης ην η ανθρωπινη φυσις προς το εαυτηι το
αγαθον κατακτησασθαι, περιττον το μυστηριον. επειδη δε αμηχανον ην εξω θανατου
γενεσθαι μη θεου την σωτηριαν πορισαντος, δια τουτο το φως εν τηι σκοτιαι λαμπει
δια σαρκος, ιν' εξορισηι της σαρκος την εκ του σκοτους απωλειαν. αλλ' ουδε υπο
θεου, φησι, μη επιμιχθεντος ημιν σωιζομεθα. σωφρονειν εοικεν εν τοις λεγομενοις ο
λογογραφος και προς τους εμφρονας λογισμους την ψυχην επαναγει· ο γαρ μιξιν
ειπων των κατα φυσιν διεστωτων σημαινει την ενωσιν. Μιγνυται δε, φησι, σαρξ
γενομενος, τουτεστιν ανθρωπος, καθως το ευαγγελιον λεγει, οτε σαρξ εγενετο, τοτε
αυ τον εν ημιν εσκηνωκεναι. ουδε ταυτα του υγιαινοντος απαιδει λογου, ει μη τι
παρασπαρειη αυτωι μετα ταυτα της ζιζανιωδους σπορας. ουτος γαρ ημετερος, μαλλον
δε της αληθειας ο λογος, οτι τοτε εσκηνωσεν εν ημιν, οτε σαρξ εγενετο, και το
εμπαλιν, τοτε σαρξ εγενετο, οτε εσκηνωσεν εν ημιν. ει ουν εξ εκεινου η σαρξ, αφ' ου
η εν ημιν κατασκη νωσις, αρα πριν ευαγγελισθηναι υπο του Γαβριηλ την παρ 3,1.218
θενον σαρξ ουδεπω ο λογος ην· και ψευδης ο λεγων εκ των ανωθεν καταβεβηκεναι
προς ημας το ανθρωπινον και προ της ανθρωπινης φυσεως εκεινον ειναι τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

ανθρωπον, δι' ου το θειον τηι ανθρωπινηι κατεμιχθη ζωηι. Ἀλλ' ουδε λυει, φησι, την
των ανθρωπων αμαρτιαν μη γενομενος ανθρωπος αναμαρτητος ουδε την κατα
παντων ανθρωπων του θανατου βασιλειαν καταλυει, ει μη ως ανθρωπος απεθανε
και ανεστη. ειθε μεχρι τελους ην ευγνωμων τα εκ της εκκλησιας φθεγγομενος!
παλιν δε προς εαυτον επανερχεται και φησι τον εκκλησιαστι κον αιτιωμενος λογον,
οτι περι τον ανθρωπον θεωρουμεν το παθος, και επαγει τον ιδιον λογον εις ελεγχον
της υποληψεως ημων εχοντα ουτως· Ἀνθρωπου δε, φησι, θανατος ου καταργει τον
θανατον. τι κατασκευαζων ταυτα φησιν; οτι αυτη του μονογενους η θεοτης, αυτη η
δυναμις, αυτη η αληθεια, αυτη η ζωη εν τωι κατα τον σταυρον παθει απενεκρωθη,
ωστε κατα την τριημερον εκεινην του χρονου περιγραφην μη ζωην ειναι, μη
δυναμιν, μη δικαιοσυνην, μη φως, μη αληθειαν, μη αυτην την θεοτητα. ου γαρ μιας
αποθανουσης θεοτητος ετεραν υπολελειφθαι λεγει, διοτι πολλαχου δεικνυται Ἀρειωι
περι τουτου μαχομενος και μιαν ειναι κατασκευαζων της τριαδος θεοτητα, ης εν
τουτωι νεκρωθεισης, καθως συγκατασκευαζει τωι λογωι, παντως ετερα ουκ ην. και
πως αν τις υπονοησειεν αυτον μη θνητην ποιειν την θεοτητα, συνιδειν ουκ εχω.
ουδεν γαρ ετερον εστιν επ' ανθρωπου θανατος, ει μη του συνθετου διαλυσις· ουδε
γαρ εν ημιν του σωματος εις τα εξ ων συγκειται λυομενου και η ψυχη συνδιαπιπτει
τηι διαλυσει του σωματος, αλλα το μεν συνθετον διαλυεται, το δε ασυνθετον
αδιαλυτον μενει. ει ουν ψυχης ουχ απτεται θανατος, πως η θεοτης απονε κρουται,
λεγετωσαν οι μη ειδοτες α λεγουσιν. Τα δε εχομενα τουτων, οσα της αυτης εστι
κατασκευης, υπερβησομαι· φησι γαρ εν τοις εφεξης, κατασκευαζων 3,1.219 το αυτην
τεθναναι του μονογενους την θεοτητα, οτι Ἀν θρωπου θανατος ου καταργει τον
θανατον ουδε ανισταται ο μη αποθανων· εξ ων, φησιν, απαντων δηλον, οτι αυτος ο
θεος απεθανε, καθο, φησιν, ουκ ην δυνατον κρατεισθαι τον Χριστον υπο του
θανατου. απερ ως προδηλον εχοντα την ατοπιαν παραδραμειν οιμαι δειν
ανεξεταστα, παντος του γε νουν εχοντος καθ' εαυτον συνιδειν δυναμενου το ασεβες
τε και ατοπον του διαρρηδην αποφαινομενου αυτον τον θεον τεθνα ναι, τηι ιδιαι
εαυτου φυσει υποσταντα τον θανατον. πλην τοσουτον ευλογον ισως εστι
παρασημηνασθαι, οτι ουδε οσα εκ του ημετερου προσωπου λεγει, καθαρευει του
ψευδους, αλλ' εστιν εν αυτοις, α συκοφαντικως επι διαβοληι συμ πεπλασται του
ημετερου λογου. λεγει γαρ μη εξ αρχης ειναι τον Χριστον παρ' ημων λεγεσθαι, ωστε
τον λογον ειναι θεον. ημεις δε το επ' εσχατων ημερων δια σαρκος πεφανερωσθαι
την δυναμιν του θεου και την σοφιαν και το φως και την ζωην, απερ παντα ο
Χριστος εστιν, ουκ αρνουμεθα· το δε λεγειν μη ειναι ποτε ταυτα τον δια τουτων
δηλουμενον τε και ονομαζομενον κυριον και Χριστον, ουδεν ανεκτοτερον εις
ασεβειαν της παντελους αρνησεως του ονοματος κρινομεν. ο γαρ μη εξ αρχης λεγων
ειναι Χριστον (Χριστος δε θεου δυναμις και θεου σοφια και παν υψηλον τε και
θεοπρεπες εστιν ονομα) ουδ' αν αλλο τι λεγοι ειναι, ο δια του μεγαλου τουτου
νοειται ονοματος. ωσπερ γαρ εν τηι του ανθρωπου προσηγοριαι το λογικον εστι και το
επι στημης δεκτικον και ει τι αλλο γνωριστικον της φυσεως ιδιωμα λεγεται, ει δε τις
μη ειναι λεγοι τον ανθρωπον, συνανηιρηται παντως τηι του ονοματος αθετησει και τα
λοιπα της φυσεως ιδιωματα, κατα τον αυτον τροπον ει Χριστος εστιν η δυναμις, η
σοφια, ο χαρακτηρ, το απαυγασμα3,1.220, ο εκεινον εξ αρχης μη ειναι λεγων
αθετησει παντως και τα μετ' εκεινου νοουμενα. διο φαμεν δια των αγιων γραφων
οδηγουμενοι αει τον Χριστον ειναι τηι του πατρος αιδιοτητι συνθεωρουμενον. ως
γαρ παντοτε θεος ο μονογενης θεος και ουκ εκ μετουσιας γινεται ουδε δια τινος
προκοπης απο ταπεινοτερας καταστασεως επι την θεοτητα μετεισιν, ουτω και η
δυναμις και η σοφια και παν θεοπρεπες ονομα συναΐδιον εστι τηι θεοτητι, ως μηδεν
επιγινεσθαι κατα προσ θηκην εις δοξαν της φυσεως, ο μη εξ αρχης ην. το δε του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

Χριστου ονομα διαφεροντως φαμεν εξ αιδιου περι τον μονογενη θεωρεισθαι, υπ'
αυτης της του ονοματος εμφασεως προς την υποληψιν ταυτην χειραγωγουμενοι. της
γαρ αγιας τριαδος διδασκαλιαν περιεχει η του ονοματος τουτου ομολο για, εκαστου
των πεπιστευμενων προσωπων εμφαινομενου τηι προσηγοριαι ταυτηι κατα το
προσφορον. και ως αν μη παρ' εαυτων λεγειν τι δοκοιημεν, τα της προφητειας
παραθησο μεθα ρηματα.
Ὁ θρονος σου, φησιν, ο θεος, εις τον αιωνα του αιωνος· ραβδος ευθυτητος η
ραβδος της βασιλειας σου. ηγαπησας δικαιοσυνην και εμισησας ανομιαν· δια τουτο
εχρισε σε ο θεος, ο θεος σου ελαιον αγαλλιασεως παρα τους μετοχους σου. εν τουτοις
γαρ δια μεν του θρονου την επι παντων αρχην διασημαινει ο λογος· η δε ραβδος της
ευθυ τητος το αδεκαστον ερμηνευει της κρισεως· το δε της αγαλ λιασεως ελαιον την
του αγιου πνευματος παριστησι δυναμιν, ωι χριεται παρα του θεου ο θεος, τουτεστι
παρα του πατρος ο μονογενης, επειδη ηγαπησε δικαιοσυνην και εμισησεν αδικιαν. ει
μεν ουν ην ποτε, οτε ουκ ην φιλος της δικαιοσυνης, εχθρος δε της αδικιας,
ακολουθον ην το μηδε κεχρισθαι ποτε λεγειν τον δια τουτο κεχρισθαι λεγομενον,
οτι ηγαπησε δικαιοσυνην και εμισησεν αδικιαν. ει δε παντοτε φιλος δικαιοσυνης (ου
γαρ αν ποτε εαυτον μισησειεν, αυτος δικαιοσυνη ων), παντοτε δηλονοτι και εν τωι
χρισματι θεωρειται. ωσπερ ουν 3,1.221 ο δικαιος ουκ αδικος, ουτως ουδε αχριστος αν
ειη ποτε ο Χριστος· ο δε μηδεποτε αχριστος, αει παντως Χριστος· οτι τοινυν ο χριων
εστιν ο πατηρ, το δε χρισμα το αγιον πνευμα εστι, πας τις αν συνθοιτο ο γε μη
κεκαλυμμενος την καρδιαν τωι Ἰουδαικωι προκαλυμματι.
Πως ουν ημας φησι λεγειν μη εξ αρχης ειναι τον Χριστον; ου μην, επειδη
Χριστον αιδιως ειναι ομολογου μεν, ηδη και την παρ' αυτου πλασθεισαν σαρκα
παντοτε περι αυτον εννοουμεν· αλλ' οιδαμεν τον αυτον και προαιωνιον [τε] και
κυριον και μετα το παθος παλιν τον αυτον τουτον ομολογουμεν, καθως φησι προς
τους Ἰουδαιους ο Πετρος οτι Κυριον και Χριστον αυτον εποιησεν ο θεος, τουτον τον
Ἰησουν ον υμεις εσταυρωσατε. τουτο δε φαμεν ουχ ως δυαδα Χριστων και κυριων
περι τον ενα βλεποντες, αλλ' επειδη τηι φυσει θεος ων ο μονογενης θεος και του
παντος κυριος και βασιλευς πασης κτισεως και ποιητης των οντων και διορθωτης
των διαπεπτωκοτων, ηνεγκεν εν πολληι μακροθυμιαι το και την ημετεραν φυσιν εξ
αμαρτιας δια πεσουσαν μη απωσασθαι της προς αυτον κοινωνιας, αλλα παλιν εις την
ζωην παραδεξασθαι. αυτος δε εστιν η ζωη· δια τουτο επι τελει του ανθρωπινου βιου
ηδη της κακιας ημων προς το ακροτατον αυξηθεισης, ως αν μηδεν αθερα πευτον της
πονηριας υπολειφθειη, τοτε δεχεται την προς το ταπεινον ημων της φυσεως
επιμιξιαν και τον ανθρωπον εν εαυτωι λαβων και αυτος εν τωι ανθρωπωι γενομενος,
καθως φησι προς τους μαθητας οτι Ἐγω εν υμιν και υμεις εν εμοι, οπερ αυτος ην,
τουτο και τον ανακραθεντα εποιησεν· αυτος δε ην αει υπερυψιστος· δια τουτο και το
ταπεινον υπερυψωσεν· ου γαρ δη ο υπερ παν υψιστος ετι του υψωθηναι 3,1.222
εδεετο. Χριστος δε και κυριος ο λογος ην, τουτο και ο εμμιχθεις τε και αναληφθεις εν
τηι θεοτητι γινεται· ου γαρ ο ων κυριος αναχειροτονειται παλιν εις κυριοτητα, αλλ' η
του δουλου μορφη κυριος γινεται· διο και Εις κυριος Ἰησους Χριστος, δι' ου τα
παντα, λεγεται Χριστος ωσαυτως ο προ των αιωνων την δοξαν του πνευματος
περικειμενος (τουτο γαρ σημαινει δια συμβολων η χρισις) και μετα το παθος τον
ενωθεντα αυτωι ανθρωπον τωι αυτωι χρισματι καλλωπισας Χριστον ποιει· ∆οξασον με
γαρ, φησιν, ωσανει χρισον ελεγε, τηι δοξηι, ην ειχον παρα σοι προ του τον κοσμον
ειναι. η δε προκοσμιος και προ πασης κτισεως και προ παντων αιωνων θεωρουμενη
δοξα, ηι ο μονογενης θεος ενδοξαζεται, ουκ αν αλλη τις ειη κατα τον ημετερον λογον
παρα την δοξαν του πνευματος· μονην γαρ προαιωνιον την αγιαν τριαδα ο της
ευσεβειας παραδιδωσι λογος.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

Ὁ υπαρχων προ των αιωνων, φησι περι του πατρος η προφητεια· περι δε του
μονο γενους ο αποστολος οτι ∆ι' αυτου οι αιωνες εγενοντο· και δοξα προ των
αιωνων περι τον μονογενη θεον θεωρουμενη το πνευμα εστι το αγιον. οπερ ουν ην
τωι Χριστωι τωι παρα τωι πατρι οντι προ του τον κοσμον ειναι, τουτο και τωι ενωθεντι
προς τον Χριστον επι τελει των αιωνων γινεται. Ἰησουν γαρ, φησι, τον απο Ναζαρεθ,
ον εχρισεν ο θεος τωι πνευματι τωι αγιωι. ωστε μη συκοφαντειτω τον ημετερον λογον,
ως ημων μη αει Χριστον τον μονογενη θεον ειναι λεγοντων· αλλα παντοτε μεν ο
Χριστος και προ της οικονο μιας και μετα τουτο· ανθρωπος δε ουτε προ τουτου ουτε
μετα ταυτα, αλλ' εν μονωι τωι της οικονομιας καιρωι. ουτε γαρ προ της παρθενου ο
ανθρωπος ουτε μετα την εις ουρανους ανοδον ετι η σαρξ εν τοις εαυτης ιδιωμασιν.
Ει γαρ και εγνωκαμεν ποτε, φησι, κατα σαρκα Χριστον, αλλα νυν ουκ 3,1.223 ετι
γινωσκομεν· ουδε γαρ επειδη ο θεος εν σαρκι εφανερωθη, 3,1.223 σαρξ διεμεινεν·
αλλ' επειδη τρεπτον μεν το ανθρωπινον, ατρεπτον δε το θειον, η μεν θεοτης προς
τροπην εστιν ακινη τος, ουτε προς το κρειττον αλλοιουμενη ουτε προς το χειρον (το
μεν γαρ χειρον ου παραδεχεται, το δε κρειττον ουκ εχει)· η δε ανθρωπινη φυσις εν
Χριστωι προς το κρειττον κεχρηται τηι τροπηι, απο του φθαρτου προς το αφθαρτον
αλλοιωθεισα, απο του επικηρου προς το ακηρατον, απο του ολιγοχρονιου προς το
αΐδιον, απο του σωματικου και κατεσχηματισμενου προς το ασωματον τε και
ασχηματιστον.
Ἐπειδη δε φασιν ημας λεγειν πεπονθεναι τον αν θρωπον, ου τον θεον, ταυτα
παρ' ημων ακουσατωσαν, οτι την θεοτητα εν τωι πασχοντι ειναι ομολογουμεν, ου
μην την απαθη φυσιν εμπαθη γενεσθαι. ως δ' αν σαφεστερον γενοιτο το λεγομενον,
ταυτην εχομεν την διανοιαν, οτι η ανθρωπινη φυσις εκ νοερας ψυχης σωματι
συνδραμουσης την υποστασιν εχει· φυεται δε το συναμφοτερον αφορμης τινος
υλικης προκαταβαλλομενης αυτου της συστασεως. η δε υλη εκεινη θειαι δυναμει
ζωοπλαστηθεισα ανθρωπος γινεται, ως ει γε δοιη τις καθ' υποθεσιν μη συμπαρειναι
την δημιουρ γικην του θεου δυναμιν προς την του πλασσομενου συστασιν, αργη
παντως μενει και ακινητος μη ζωογονουμενη δια της ποιητικης ενεργειας η υλη.
ωσπερ ουν εφ' ημων ζωοποιος τις δυναμις ενθεωρειται τηι υληι, αφ' ης ο εκ ψυχης τε
και σωματος συνεστως ανθρωπος διαπλασσεται, ουτως επι της παρθενιας η του
υψιστου δυναμις, δια του ζωοποιουντος πνευματος αΰλως τωι αμιαντωι σωματι
εμφυεισα και υλην της σαρκος την αφθοριαν της παρθενου ποιησαμενη, την εκ του
παρθενικου σωματος προς το πλασσομενον συνεισφοραν παρεδεξατο και ουτως
εκτισθη ο καινος ως αληθως ανθρωπος, ο πρωτος και μονος τον τοιουτον τροπον
της υποστασεως 3,1.224 εφ' εαυτου καταδειξας, ο κατα θεον κτισθεις, ου κατα αν
θρωπον, της θειας δυναμεως κατα το ισον δια πασης της του συγκριματος φυσεως
διηκουσης, ως μηθετερον αμοιρειν της θεοτητος, αλλ' εν αμφοτεροις, εν ψυχηι λεγω
και σωματι, κα θως εικος, εκατερωι προσφυως τε και καταλληλως ειναι. ωσπερ ουν
του ανθρωπου τικτομενου η θεοτης του γεννηθηναι ουκ εδεετο προ παντων αιωνων
ουσα και εις αει διαμενουσα, αλλ' απαξ εγγενομενη κατα την συστασιν του
ανθρωπου και κατα την γεννησιν εκεινωι συναναφαινεται, ουτως ουδε του
αναστηναι χρηιζει η αει ζωσα, αλλ' εν τωι δια της θειας δυνα μεως εις την ζωην
επαναγομενωι ανισταται, ουκ αυτη εγειρο μενη (ουδε γαρ πεπτωκεν), αλλ' εν εαυτηι
τον πεπτωκοτα εγειρουσα. ει ουν το θειον ουτε γεννησεως ουτε αναστασεως δεεται,
δηλονοτι και το παθος ουχ ως της θεοτητος πα σχουσης επιτελειται, αλλ' ως εν τωι
πασχοντι ουσης και δια της προς τον πεπονθοτα ενωσεως το εκεινου παθος οικειου
μενης.
[ Η γαρ θεια φυσις, καθως ειρηται, τηι τε ψυχηι και τωι σωματι καταλληλως
εμφυεισα και εν προς εκατερον γενομενη δια της ανακρασεως, επειδη αμεταμελητα,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

φησι, του θεου τα χαρισματα, ουδετερου τουτων απο χωρει, αλλα εις το διηνεκες
παραμενει. ουδε γαρ εστι το χωριζον τινα της προς τον θεον συναφειας πλην
αμαρτιας· ου δε η ζωη αναμαρτητος, τουτου παντως αχωριστος η προς τον θεον
ενωσις. Ἐπει ουν δι' αμφοτερων το αναμαρτητον, δια ψυχης λεγω και σωματος, εν
εκατερωι κατα το εικος ην της θειας φυσεως η παρουσια. του δε θανατου τον
μερισμον της ψυχης απο του σωματος εργασαμενου το μεν συνθετον 3,1.225
διετεμνετο, το δε ασυνθετον ου διΐστατο, αλλ' αδιασπαστως εν εκατερωι ην.
τεκμηριον δε του μεν εν σωματι τον θεον ειναι το εν αφθαρσιαι φυλαχθηναι την
σαρκα μετα τον θα νατον· θεος δε παντως εστιν η αφθαρσια· του δε της ψυχης μη
αποχωρησαι το δι' εκεινης οδοποιηθηναι τωι ληιστηι την εις τον παραδεισον εισοδον.
επειδη τοινυν επληρωθη το μυστηριον της θειας δυναμεως τωι διπλωι της
ανθρωπινης φυσεως εγ γενομενης και δι' εκατερου τωι συγγενει μερει την ζωοποιον
εναποθεμενης ενεργειαν, δια μεν της σαρκος τωι σωματι, δια δε της ψυχης τηι ψυχηι
(της νοερας λεγω και ου της αλογου· κτηνωδες γαρ και ουκ ανθρωπινον εστι το
ανοητον), τοτε η εξ αρχης εγκραθεισα τωι σωματι και τηι ψυχηι θεοτης και μεχρι
παντος παραμεινασα εν τηι αναστασει του κειμενου εγειρεται και ουτω Χριστος εκ
νεκρων εγηγερθαι λεγεται, ο αυτος και ων Χριστος και γενομενος· ων μεν κατα την
προαιωνιον βασιλειαν, γενομενος δε οτε ευηγγελιζοντο τοις ποιμεσιν οι αγγελοι την
μεγαλην χαραν την εσομενην παντι τωι λαωι επι τηι γενεσει του σωτηρος, ος εστι,
φησι, Χριστος κυριος προσφορως ονομαζομενος κατα τον λογον του Γαβριηλ του
ειποντος πνευμα αγιον επελευσεσθαι τηι παρθενωι και δυναμιν υψιστου επισκιασειν.
ο τοινυν ουτω τεχθεις εικοτως και Χριστος και κυριος λεγεται· κυριος μεν δια την δυ
ναμιν του υψιστου, Χριστος δε δια το πνευμα της χρισεως. ου γαρ ο προαιωνιος τοτε
χριεται, αλλα περι ου φησιν οτι Υιος μου ει συ, εγω σημερον γεγεννηκα σε. το γαρ
σημερον των δυο του χρονου τμηματων, του παρωιχηκοτος τε και του μελλοντος, το
μεσον εστιν. ο δε των αιωνων ποιητης πως εν μερει του χρονου και γενναται και
χριεται; ωστε η θεοτης και ου τεθνηκε και εγηγερται· ου τεθνηκε γαρ, οτι το μη
συντεθεν ου διαλυεται, εγηγερται δε, οτι εν τωι λυθεντι 3,1.226 ουσα εαυτηι
συνεπαρθηναι τον κατα τον νομον της ανθρωπινης πεσοντα φυσεως παρεσκευασεν,
ως αν εκατερωι μερει το οικειον προφερομενωι παρουσα την των σωματων φυσιν δια
του σωματος την δε των ψυχων δια της ψυχης εξιασαιτο· παλιν δε δι' εαυτης το
διακεκριμενον ενωσασα εν τωι επαιρομενωι ανισταται. και ωσπερ (κωλυει γαρ ουδεν
σωματικως το μυστηριον της κατα την αναστασιν οικονομιας ενδειξασθαι)
[καθαπερ] ει διχηι καλαμος διασχισθειη και τις κατα το εν περας τα ακρα των του
καλαμου τμηματων ενωσειεν, ολον εξ αναγκης το τμημα του καλαμου προς το ολον
συναρμο σθησεται δια της εν τωι ενι περατι συμβολης τε και σφιγξεως προς το ετερον
περας συναρμοζομενον, ουτως η εν εκεινωι της ψυχης προς το σωμα γενομενη δια
της αναστασεως ενωσις πασαν κατα το συνεχες την ανθρωπινην φυσιν δια του
θανατου ψυχηι τε και σωματι μεμερισμενην προς συμφυΐαν αγει τηι ελπιδι της
αναστασεως, την συνδρομην των διεστηκοτων αρμοσασα· και τουτο εστι το παρα του
Παυλου λεγομενον οτι Χριστος εγηγερται εκ νεκρων, απαρχη των κεκοιμη μενων,
και Ὥσπερ εν τωι Ἀδαμ παντες αποθνησκομεν, ουτως εν τωι Χριστωι παντες
ζωοποιηθησομεθα. κατα γαρ το του καλαμου υποδειγμα απο μεν του κατα τον Ἀδαμ
περατος η φυσις ημων δια της αμαρτιας εσχισθη, τωι θανατωι της ψυχης απο του
σωματος διαιρεθεισης, απο δε του κατα τον Χριστον μερους παλιν η φυσις εαυτην
αναλαμβανει, παντηι της διαιρεσεως προς εαυτην εν τηι αναστασει του κατα τον
Χριστον ανθρωπου συμφυομενης. δια τουτο τοινυν συναπο θνησκομεν τωι υπερ
ημων αποθανοντι, ου τουτον λεγω τον αναγκαιον τε και κοινον της φυσεως ημων
θανατον· τουτο γαρ και μη βουλομενων γενησεται· αλλ' επειδη τωι εκουσιως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

αποθανοντι συναποθνησκειν χρη θελοντας, προσηκει τον εκ προαιρεσεως αυτοις
επινοησαι θανατον· ου γαρ εστι δια του 3,1.227 κατηναγκασμενου η προς το
εκουσιον μιμησις. επειδη τοινυν 3,1.227 ο εκ φυσεως επικειμενος εκαστωι θανατος
παντηι και παντως γινεται και βουλομενων και μη, ουκ αν δε τις το παντως
γινομενον τωι εκουσιωι λογισαιτο, δια τουτο ετερον τροπον τωι εκουσιως αποθανοντι
συναποθνησκομεν, τωι μυστικωι υδατι δια του βαπτισματος ενθαπτομενοι·
Συνεταφημεν γαρ αυτωι, φησι, δια του βαπτισματος εις τον θανατον, ινα τηι μιμησει
του θανατου ακολουθησηι και η της αναστασεως μιμησις.
Προς δε το εφεξης του λογου μετελθωμεν· Πως, φησι, θεος ανθρωπος γινεται
μη μεταβληθεις απο του ειναι θεος, ει μη νους εν ανθρωπωι κατεστη; αρα συνηκεν
απερ εφθεγξατο; αμεταβλητον λεγει το θειον και καλως τουτο λεγει· το γαρ αει
ωσαυτως εχον ετερον τι παρ' ο εστι γινεσθαι φυσιν ουκ εχει· αλλ' εν ετερωι μεν γι
νεται, ετερον δε ου γινεται. τι ουν ο νους εκεινος, καθως ο Ἀπολιναριος λεγει, ο εν
ανθρωπωι γενομενος; αρα εν τωι μεγαλειωι της αμεταβλητου διεμεινε φυσεως, η προς
το ταπεινον πεποιηται την μεταστασιν τηι του ανθρωπινου βραχυτητι εαυτον
εμπεριγραψας και, οσος ουτος εστι, τοσουτος κακεινος γενομενος; ουκουν ισος ο
ανθρωπινος νους εστι τηι θεοτητι, ειπερ, καθως φησιν ο Ἀπολιναριος, νους ανθρω
που η θεια φυσις εγενετο. ει γαρ ομοιως η ανθρωπινη δεχεται φυσις η τον νουν τον
ημετερον η αντι του νου τον θεον, ισομεγεθη ταυτα αν ειη αλληλοις και ισοστασια,
ειπερ εν ωι χωρειται ο νους, εν τουτωι και η θεοτης περιλαμβανοιτο· ως ει τις αγγειωι
τινι κενωι σιτον η ετερον τι των σπερματων απομετροιη, ουκ αν τις ειποι το τωι αυτωι
μετρωι ισουμενον κατα το ποσον διαφερειν του αλλου· ισος γαρ εστι πυρος ταις
ολυραις, οταν αποκενωθεντων του μεδιμνου των σπερ ματων εκεινων αντιπληρωσηι
το ετερον εργον. ουκουν ει 3,1.228 αντι του νου η θεοτης γινεται, ουκ αν τις
υπερβαλλειν ειποι παρα τον νουν την θεοτητα, ειπερ ομοιως εκεινωι χωρειται και
αυτη υπο της φυσεως. η ουν ισος εστιν ο νους τηι θεοτητι, καθως ο Ἀπολιναριος
βουλεται, και απο τουτου προς εκεινο μεταστας ουκ ηλλοιωθη· η ει καταδεεστερον ο
νους παρα το θειον ο τουτο εξ εκεινου γενομενος προς το ευτελεστερον ηλλοιωθη.
αλλα τις ουκ οιδεν, οτι κατα το ισον υποβεβηκε τηι απροσιτωι τε και απροσπελαστωι
φυσει παν το εν τηι κτισει νοουμενον, ως ισην ειναι την τροπην, καν εις κτισμα καν
εις νουν τις λεγοι μεταβεβλησθαι το θειον; ωστε ει το εν νωι γενεσθαι τροπην ο
Ἀπολιναριος <ουκ> οιεται, ουδε το διχα διανοιας καταμιχθηναι τωι ανθρωπωι
προσμαρτυρει τωι ανακραθεντι το αναλλοιωτον. αλλ' ειπερ ουκ ηλλοιωθη σαρξ
γενομενος, πολυ μαλλον εν τωι ατρεπτωι διεμεινε και προς τον νουν ποιησαμενος
την ανακρασιν· ει δε τωι εν νωι γενεσθαι κατηγορει την τροπην, και η προς την σαρκα
οικειω σις ουκ εκφευγει παντως την κατηγοριαν της αλλοιωσεως.
Ἔτι φησι (τα γαρ εν τωι μεσωι παριημι)· Ει μετα την αναστασιν θεος γεγονε
και ουκετι εστιν ανθρω πος, πως ο υιος του ανθρωπου αποστελει τους αγγελους
αυτου; και πως οψομεθα τον υιον του ανθρωπου ερχομενον επι των νεφελων; πως
δε και πριν ενωθηναι και αποθεωθηναι λεγει· Ἐγω και ο πατηρ εν εσμεν; ταυτα
διεξεισιν εκεινος δια των ειρημενων κατασκευαζων, οτι ουδεν προς το θειο τερον η
του σωματος φυσις μετεποιηθη, αλλ' ετι περι αυτον αι τριχες, οι ονυχες, η μορφη, το
σχημα, η του ογκου περι γραφη και τα λοιπα, δηλονοτι οσα τε φαινομενα και οσα
[τε] κρυφια των μερων των του σωματος. εγω δε το μεν μη 3,1.229 δειν ουτω
χαμαιριφη και χαμαιζηλα περι τον θεον εννοειν περιττον ηγουμαι λογωι
κατασκευαζεσθαι, αυτου του των εναντιων λογου και δι' εαυτου την ατοπιαν
κηρυσσοντος. ως δ' αν μη τα θεια λογια συνεργειν αυτωι προς την μυθο ποιΐαν
λογιζοιτο, δια βραχεων εκαστον των ειρημενων επι δραμουμαι. επειδη, φησιν, εν τηι
συντελειαι του παντος ο τους αγγελους αποστελλων υιος ανθρωπου λεγεται, δια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

τουτο μεχρι παντος οιεται δειν εν τοις ανθρωπινοις αυτον ιδιωμασι πιστευειν ειναι·
και ου μεμνηται της του ευαγγελιου φωνης, οπου πολλαχου δια των ιδιων λογων ο
κυριος ανθρωπον τον επι παντων θεον κατωνομασεν. ανθρωπος ην οικοδεσποτης, ο
τοις γεωργοις τον αμπελωνα εκδομενος, ο μετα την των οικετων αναιρεσιν και τον
μονογενη αυτου υιον αποστειλας, ον εκβαλοντες οι γεωργοι εξω του αμπελωνος
φονευουσι. τις δε υπηρχεν εκεινος ο ανθρωπος ο τον μονογενη πεμψας; τις δε ο εξω
του αμπελωνος φονευθεις υιος; ο δε του υιου τους γαμους επιτελων ουκ αυτος
ανθρωπικως υπο του λογου διεσκευασθη; ει δε χρη και τουτο ειπειν, οτι βοηθων τηι
ασθενειαι των καταφρονουντων της ομοιοειδους αυτοις φυσεως και δια τουτο
πιστευσαι αυτου τηι θεοτητι μη δυνα μενων, ως αν μαλιστα το χαυνον της διανοιας
αυτων τωι φοβωι συστειλας εις πιστιν τονωσειε, φησι το παρα του υιου του ανθρωπου
τους αγγελους εν τηι κρισει πεμπεσθαι, ιν' η των φοβερων προσδοκια την προς το
φαινομενον αυτων απιστιαν θεραπευσειεν. αλλα και Ὄψεσθε, φησι, τον υιον του
ανθρωπου ερχομενον επι των νεφελων του ουρανου μετα δοξης και δυναμεως
πολλης. και τουτο συναιδει τοις προαποδεδομενοις, ειτε εκεινου του ανθρωπου του
τον αμ πελωνα φυτευσαντος και τον γαμον τωι υιωι επιτελεσαντος ειτε κατα την
προαποδοθεισαν διανοιαν. και οτι παντηι της 3,1.230 ταπεινης του Ἀπολιναριου
υποληψεως ο λογος απηλλακται και ουδεν σωματικον περι αυτον εννοειν ο
τοιουτος υποτιθεται λογος, σαφης η αποδειξις εκ του προσκεισθαι τωι λογωι τωι την
εμφανειαν αυτου την επι τελει των αιωνων μηνυοντι, οτι εν τηι δοξηι του πατρος
αυτου οφθησεται τηι κτισει ο κυριος, ως αναγκην ειναι δια των ειρημενων η και τον
πατερα νομιζειν ανθρωπικως διεσκευασθαι, ινα ο κατα το ανθρωπινον σχημα
φαινομενος υιος εν τηι του πατρος φαινηται δοξηι· η ειπερ καθαρευει πασης μορφης
εν ειδει θεωρουμενης η της πατρικης δοξης μεγαλοπρεπεια, μηδε αυτον ανθρωπικως
σχηματιζεσθαι τον εν τηι του πατρος οφθησεσθαι δοξηι επαγγελλομενον. αλλη γαρ
δοξα ανθρωπου και αλλη δοξα του επι παντων θεου. ]Αλλα, φησι, δια σαρκος
διαλεγομενος τοις ανθρωποις οτι Ἐγω και ο πατηρ εν εσμεν. ω της ανοιας το
αποδειξιν οιεσθαι <του> ανθρωπικην αυτου μετα ταυτα γενησεσθαι την εμφανειαν
το ειπειν δια σαρκος φθεγγομενον τον κυριον εν ειναι προς τον πατερα! ουκουν δια
τουτων παν τως κατασκευαζει τωι λογωι το ακριβως εν σαρκι και τον πατερα ζην; ει
γαρ ο ειπων εν ειναι εαυτον προς τον πατερα ου κατα το πνευματικον αλλα κατα το
ανθρωπινον, καθως ο Ἀπολιναριος οιεται, νοειν υποτιθεται την ενοτητα, αρα τουτο
εστιν ο πατηρ, οπερ τοτε κατα ανθρωπον ο υιος εωρατο. αλλα μην εξω πασης
σωματικης εννοιας το θειον. αρα ου κατα το ανθρωπινον σχημα η του υιου προς τον
πατερα ενωσις ην, αλλα κατα την κοινωνιαν της θειας φυσεως τε και δυναμεως. και
οτι ταυτα τουτον εχει τον τροπον, εκ τουτων αν γενοιτο μαλιστα δηλον, εν οις φησι
προς τον Φιλιππον· Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον πατερα. η γαρ ακριβης της του υιου
μεγαλειοτητος κατανοησις καθαπερ εν εικονι το αρχετυπον βλεπειν παρασκευαζει.
Των δε εφεξης το ασυναρτητον και αδιανοητον, ως αν 3,1.231 μη ματην
εμφιλοχωροιην τοις ματαιοις, υπερβησομαι, δι' ων ουδε ο τι βουλεται λεγειν
φανερον ποιει τοις επιστατικως ακολουθουσι τηι συγγραφηι. τι γαρ αυτωι συντελει
προς τον λογον το Μηδενα αρπαζειν εκ της χειρος αυτου τα δοθεντα αυτωι παρα του
πατρος προβατα, συνιδειν ουκ εχω· και οτι πατρικηι θεοτητι ελκει προς εαυτον τα
προβατα· και Ει προς τον πατερα, φησιν, ηνωται Χριστος προ αναστασεως, πως προς
τον εν αυτωι θεον ουχ ηνωται; τουτο γαρ ωσπερ εξεπιτηδες αυτος εαυτου την
μυθοποιιαν ελεγχων παρεντιθησι ταις ιδιαις κατασκευαις, δι' ων αποδεικνυται η του
ανθρωπου προς το θειον διαιρεσις τε και ενωσις. ο γαρ ειπων οτι Ει προς τον πατερα
ηνωται Χριστος, πως προς τον εν αυτωι θεον ουχ ηνωται; ουτω και ο κατα Χριστον
ανθρωπος ετερος ων τωι εν αυτωι ηνωται θεωι. ταυτα τοινυν ως αυτοθεν δια της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

αναγνωσεως ελεγχοντα το πεπλανημενον του δογματος αυτου και ασυστατον
παραδραμουμαι τωι λογωι· εκεινου δε μονου επιμνησθησομαι· Ὁ σωτηρ, φησι,
πεπονθε πειναν και διψαν και καματον και αγωνιαν και λυπην. τις ων ο σωτηρ;
θεος, φησιν εν τοις προ τουτου, ου δυο προσωπα ως ετερου μεν οντος θεου, ετερου
δε του ανθρωπου. ουκουν ο θεος πεπονθεν, απερ παθειν αυτον ειρηκε, και πασχει το
απαραδεκτον παθους ουκ αναγκηι φυσεως αβουλητου, καθαπερ ανθρωπος, αλλ'
ακολουθιαι φυσεως. αρα τις επαρκεσει διελεγχων τα ματαια; εν τινι διαφερειν βλεπει
την αναγκην της φυσεως και την ακολουθιαν της φυσεως; η γαρ αληθεια ταυτον εν
εκατερωι βλεπει το σημαινομενον, οιον τι λεγω, ακολουθον εστι τον μη υγιαινοντα
τας οψεις ασθενως εχειν περι την ορασιν και παλιν το αυτο τουτο φημι, οτι
αναγκαιον εστιν, ει μη τις υγιως εχοι των οψεων, ασθενειν τουτον περι την ορασιν.
αρ' ου ταυτον εν εκατεροις εστιν; ο τε γαρ την 3,1.232 αναγκην ειπων το εξ
ακολουθου συμβαινον ενεδειξεν· ο τε του ακολουθου μνησθεις το αναγκαιον
εσημανεν. τι ουν βουλεται η σοφια του λογογραφου μη αναγκηι φυσεως, αλλ'
ακολουθιαι φυσεως τωι σωτηρι προσαπτειν τα παθη της φυσεως; Ἔδει, φησι, καθ'
ομοιοτητα των ανθρωπων τα παθη κινηθηναι. ο το εδει ειπων ου φανερως την
αναγκην εβοησεν; ουχ αυτη της γραφης η χρησις εστιν; και εξ αυτων δε των
ευαγγελιων παρεστι τας αποδειξεις του λογου λαβειν.
Ἀναγκη ελθειν τα σκανδαλα· και γαρ δει γενεσθαι ταυτα. ουχι μια εκατερας
εστι της φωνης η διανοια; ο γαρ ειπων αναγκην ειναι ελθειν τα σκανδαλα το δειν
ελθειν τα σκανδαλα δια της φωνης ενεδειξατο. και ο ειπων δει γενεσθαι ταυτα το
αναγκαιως οφειλον εις εργον ελθειν προεμηνυσεν. Ἀλλα παλιν και τον εφεξης
υπερβησομαι υθλον χυδην και ως ετυχεν εκ ματαιων λογισμων συμπεφορημενον.
φησι δε προς τωι τελει του λογου οτι Και εν ουρανωι οντος του σωματος μεθ' ημων
εστι μεχρι της συντελειας του αιωνος. τις ο μεθ' ημων ων; σαφως ο λογογραφος
μεριζων το αμεριστον ου συνιησιν. ει γαρ το μεν σωμα τωι ουρανιωι αποτιθεται, μεθ'
ημων δε ειναι φησι τον κυριον, φανερως διαζευξιν τινα και μερισμον τηι τοιαυτηι του
λογου διαστοληι κατεργαζεται. ου γαρ ειπεν, οτι το σωμα αυτου και εν ουρανωι μενει
και μεθ' ημων εστιν, αλλα του σωματος εν ουρανωι οντος, ημων δε ουκ εν ουρανωι
οντων. αρα ετερον τινα παρα το εν ουρανοις ον σωμα μεθ' ημων των επι γης οντων
πεπιστευκεν. ταυτα τα υψηλα του Ἀπολιναριου διδαγματα. ημεις δε φαμεν, οτι
ταυτα ειπων ανεληφθη και ο αναληφθεις μεθ' ημων εστι και μερισμος εν εκεινωι
ουδεις· αλλ' ωσπερ εν ημιν εστιν εκαστωι παρων και 3,1.233 εν μεσωι γινομενος, ουτω
και επι παντα διηκει τα της κτισεως περατα, ομοτιμως πασι τοις του κοσμου μερεσιν
εμφαινομενος. ει ημιν τοις σωματικοις ασωματως, ουδε τοις υπερκοσμιοις εν
σωματι. νυνι δε φησιν ουτως μερισθεντα τον κυριον ακαταλληλως εν τοις
υποχειριοις δια των εναντιων γινεσθαι, τοις μεν σαρκινοις ασωματον, τοις δε
ασωματοις εν σωματι. εν γαρ τωι ουρανωι καθιδρυσας την σαρκα πνευματικως τοις
ανθρωποις εαυτον καταμιγνυσιν. οσα δε ψυχορραγων προς τωι τελει του λογου
ωσπερ τισιν ασθμασι τοις ανυποστατοις νοημασιν ενσυνεχεται, παραδραμειν οιμαι
δειν ανεξεταστα, εν οις στενοχωρουμενος τους Ἕλληνας προς συνηγοριαν των
ιδιων μυθων καλει και οσα αλλα τουτοις εστι παραπλησια. οτωι φιλον την δια
παντων της αιρεσεως ατονιαν κατανοησαι, αυτοις επεξιτω τοις γεγραμμενοις· ημιν
δε ου τοσαυτη σχολη ωστε τοις τοιουτοις λογοις εμβαθυνειν, α προδηλον αφ'
εαυτων και προ της εξετασεως εχει της ατοπιας τον ελεγχον.
 

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45


