Adversus Macedonianos de spiritu sancto
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΚΑΤΑ
ΜΑΚΕ∆ΟΝΙΑΝΩΝ ΤΩΝ ΠΝΕΥΜΑΤΟΜΑΧΩΝ
Ταχα ουδε αποκρινασθαι προσηκει τοις ματαιοις των λογων· το γαρ σοφον
του Σολομωντος παραγγελμα προς τουτο εοικε φερειν το διακελευομενον μη
αποκρινεσθαι αφρονι κατα την αφροσυνην αυτου. αλλ' επειδη κινδυνος εστι μη δια
της ημετερας σιγης κατισχυσηι της αληθειας το ψευδος και πολλην η σηπεδονωδης
αυτη της αιρεσεως γαγγραινα νομην κατα της αληθειας λαβουσα τον υγιαινοντα της
πιστεως λογον διαλωβησηται, αναγκαιον εφανη μοι μη κατα την αφροσυνην αυτων
αποκρινασθαι των τα τοιαυτα κατα της ευσεβειας προτεινομενων, αλλ' επι
διορθωσει των μοχθηρων υποληψεων. και γαρ το παροιμιωδες παραγγελμα δοκει
μοι μη σιγην, αλλα διορθωσιν των αφραινοντων παρεγγυαν ως δειν τας αποκρισεις
μη συντρεχειν τηι αφροσυνηι των υποληψεων, ανατρεπειν δε μαλλον τας ανοητους
αυτων και ηπατημενας περι των δογματων δοξας.
Τι ουν εστιν ο προφερουσιν ημιν; ασεβειν αιτιωνται τους περι του αγιου
πνευματος μεγαλοπρεπεις εχοντας υποληψεις· και οσα τοις των πατερων επομενοι
δογμασιν ομολογουμεν περι του πνευματος, ταυτα προς το δοκουν εκλαμβανοντες
αφορμην εαυτοις παρεχουσι καθ' ημων εις ασεβειας γραφην. ημων γαρ συντεταχθαι
τωι πατρι και τωι υιωι το πνευμα το αγιον ομολογουντων ως μηδεμιαν ειναι
παραλλαγην εν μηδενι των ευσεβως περι την θειαν φυσιν νοουμενων τε και
ονομαζομενων εκτος του καθ' υποστασιν ιδιαζοντως θεωρεισθαι το πνευμα το
αγιον, οτι εκ του θεου 3,1.90 εστι και του Χριστου εστι, καθως γεγραπται· ουτε κατα
το αγεννητον τωι πατρι ουτε κατα το μονογενες τωι υιωι συνχεο μενον αλλα τισιν
εξαιρετοις ιδιωμασιν εφ' εαυτου θεωρου μενον εν τοις αλλοις πασι καθαπερ εφην το
συνημμενον και απαραλλακτον εχειν ομολογουντων· οι υπεναντιοι φασιν
απεξενωσθαι μεν αυτο προς τον πατερα και τον υιον της φυσικης κοινωνιας και δια
το της φυσεως διαλλαττον υπο βεβηκεναι και ηλαττωσθαι τοις πασιν εν δυναμει και
δοξηι και αξιωματι και πασιν απαξ τοις θεοπρεπως λεγομενοις ονομασι τε και
νοημασι· και δια τουτο δοξης μεν αμετοχον, αναξιον δε της προς τον πατερα και
υιον ομοτιμιας φασιν· δυναμεως δε τοσουτον μετεχειν, οσον επαρκειν αυτωι προς
αποτεταγμενας τινας και μερικας ενεργειας, της δε δημιουργικης ισχυος εξω
πανταπασιν καθεσταναι. ταυτης δε κρα τουσης παρ' αυτοις της υποληψεως εκ του
ακολουθου κατασκευαζεται παρ' αυτων το μηδεν εχειν εν εαυτωι το πνευμα των περι
την θειαν φυσιν ευσεβως λεγομενων τε και νοου μενων. Τι ουν ο ημετερος λογος;
ουδεν καινον ημεις ουδε παρ' ημων αυτων τοις τα τοιαυτα προκαλουμενοις
αποκρινουμεθα, αλλα αποχρησομεθα τηι της θειας γραφης περι του αγιου πνευματος
μαρτυριαι, δι' ης θειον το πνευμα το αγιον ειναι τε και λεγεσθαι μεμαθηκαμεν. ει ουν
συντιθενται και αυτοι τουτωι και μη αντιβαινουσι ταις θεοπνευστοις φωναις, ει
πατωσαν οι προς τον καθ' ημων πολεμον ετοιμοι, τινος ενεκεν ου προς την γραφην,
αλλα προς ημας διαμαχονται; ουδε γαρ ημεις αλλο τι παρα τουτο φαμεν. θειας δε
φυσεως <ειναι το πνευμα> ομολογουντες ουδεμιαν επιγινωσκομεν ουτε εκ της των
γραφων διδασκαλιας ουτε εκ των κοινων εννοιων κατ' αυτο τουτο διαφοραν· ωστε
μεμερισθαι προς εαυτην την θειαν τε και υπερεχουσαν φυσιν δια τινος επιτα 3,1.91
σεως η υφεσεως παρα το πλεον τε και ελαττον αυτην προς εαυτην διαλλαττουσαν.
επειδη γαρ απλη και μονοειδης και ασυνθετος ειναι πεπιστευται και ουδεμια πλοκη
και συνθεσις εξ ανομοιων περι αυτην θεωρειται, δια τουτο, επειδαν απαξ θειαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

φυσιν τηι ψυχηι εννοησωμεν, το εν παντι θεοπρεπει νοηματι τελειον δια του
ονοματος τουτου συμπαρεδεξαμεθα· το γαρ θειον εν παντι τωι κατα το αγαθον λογωι
το τελειον εχει. ει δε ελλειποι τινι και υστεριζοι κατα τι της τελειοτητος, κατα το
ελλειπον χωλευσει και ο της θεοτητος λογος ως μηκετι θειον εν εκεινωι τωι μερει η
ειναι η λεγεσθαι. πως γαρ αν τις τωι ατελει και ελλειποντι και της ετερωθεν προσ
θηκης προσδεομενωι την προσηγοριαν ταυτην αρμοσειεν;
Καθαπερ και δια των σωματικων υποδειγματων εστι τον λογον πιστωσασθαι.
η γαρ του πυρος φυσις επισης πασι τοις συμπληρουσιν αυτην μοριοις την
θερμαντικην αισθησιν τοις απτομενοις παρεχεται· και ου το μεν τι της φλογος
υπερτεταμενην, το δε υφειμενην εχει την θερμασιαν· αλλ' εως αν ηι πυρ, ολον
διολου τηι ταυτοτητι της ενεργειας αδιαστατον προς εαυτο την ενωσιν εχει. ει δε τι
κατα τι μερος καταψυχθειη, ουκετι πυρ κατα το κατεψυγμενον ονομασθησεται τηι
προς το εναντιον υπαλλαγηι της θερμαντικης ενεργειας συμμεταποιουμενου και του
ονοματος. ωσαυτως και του υδατος και του αερος και παντων των στοιχειωδως
υποβεβλημενων εις και ο αυτος εφ' εκαστου λογος ου παρα δεχομενος πλεονασμον
η ελαττωσιν. ουδε γαρ το υδωρ μαλλον η ελαττον δυναται λεγεσθαι· εως γαρ αν
επισης υγρον ηι, και η προσηγορια του υδατος επ' αυτου αληθευεται· ει δε
μεταποιηθειη προς την εναντιαν ποιοτητα, συνηλλοιωθη παντως επ' αυτου και το
ονομα. και του αερος το μαλακον τε και ανωφερες και κουφον επισης πασι τοις
μοριοις εν θεωρειται· το δε πυκνον και εμβριθες και εις γην ρεον διαφευγει το και
αηρ ονομαζεσθαι. ουτως και η θεια φυσις, εως μεν αν δια παντος του περι αυτην
ευσεβως θεωρουμενου 3,1.92 νοηματος το τελειον εχηι, επαληθευσει την
προσηγοριαν τηι του αγαθου τελειοτητι· ει δε υποσπασθειη τι των συντεινοντων εις
τον της τελειοτητος λογον, ψευσεται κατ' εκεινο το μερος το της θεοτητος ονομα και
ουκ εφαρμοσει τωι υποκει μενωι· ισον γαρ η και μαλλον εστι το αδυνατον ξηρωι
σωματι την του υδατος επωνυμιαν αρμοσαι και πυρ προσαγορευσαι το
κατεψυγμενον εν τηι ποιοτητι και το στερρον και αντιτυπον αερα ειπειν και θειον
ονομασαι, ωι μη συνυπακουεται η της τελειοτητος εννοια.
Ει ουν αληθως και ου μεχρις ονοματος θειον το πνευμα το αγιον υπο της
γραφης και υπο των πατερων ημων προση γορευται, τις ετι λογος εστι τοις
αντιστατουσι τηι δοξηι του πνευματος; ει γαρ θειον, και αγαθον παντως και δυνατον
και σοφον ενδοξον τε και αΐδιον και παντα οσα του τοιουτου γενους εστιν ονοματα
προς το μεγαλοπρεπες τας υποληψεις ημων επαιροντα. ταυτα ουκ εκ μετουσιας εχειν
η απλοτης του υποκειμενου διαμαρτυρεται ως αλλο μεν τι τηι εαυτου φυσει υπονοειν
ειναι, ετερον δε τι γενεσθαι τηι παρουσιαι των ειρημενων· ιδια γαρ ταυτα των
συνθετον ειληχοτων την φυσιν. απλουν δε το πνευμα το αγιον παρα παντων επισης
συνωμολογηται και ο αντιλεγων ουκ εστιν. ει ουν απλους ο της φυσεως αυτου
λογος, ουκ επικτητον εχει το αγαθον, αλλ' αυτο ο τι ποτε εστιν, αγαθοτης εστι,
σοφια, δυναμις, αγιασμος, δικαιοσυνη, αιδιοτης, αφθαρσια, παντα τα υψηλα των
ονοματων και υπεραιροντα· το ουν τοιουτον εκ ποιας διανοιας αδοξον ειναι
κατασκευαζουσιν οι μη φοβουμενοι το χαλεπον της κατα του πνευματος
βλασφημιας κατακριμα; σαφως γαρ τουτο προτεινουσι το μη δειν αυτο δοξαστον
ειναι πιστευειν, ουκ οιδα το τηι φυσει ενδοξον τινι λογισμωι μη ομολογειν ο εστι
λυσιτελες ειναι κρινοντες. Ουδε γαρ εκεινο αυταρκες εις απολογιαν αυτοις, οτι
επειδη κατα την ταξιν τριτον υπο κυριου τοις μαθηταις παραδεδοται, δια τουτο της
θεοπρεπους εννοιας απηλλοτριω ται. εφ' ων γαρ η κατα το αγαθον ενεργεια
ουδεμιαν ελαττωσιν 3,1.93 η παραλλαγην εχει, πως εστιν ευλογον την κατα τον
αριθμον ταξιν ελαττωσεως τινος, της κατα φυσιν παραλλα γης, οιεσθαι σημειον
ειναι; ωσπερ αν ει τις εν τρισι λαμπασι διηιρημενην βλεπων την φλογααιτιαν δε του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

τριτου φωτος υποθωμεθα ειναι την πρωτην φλογα εκ διαδοσεως δια του μεσου το
ακρον εξαψασαν επειτα κατασκευαζοι πλεοναζειν εν τηι πρωτηι φλογι την
θερμασιαν, τηι δε εφεξης υποβεβηκεναι και προς το ελαττον εχειν την παραλλαγην,
την δε τριτην μηδε πυρ ετι λεγεσθαι, καν παραπλησιως καιηι και φαινηι και παντα τα
του πυρος κατεργαζηται· ει δε κωλυει ουδεν πυρ ειναι την τριτην λαμπαδα, καν εκ
προλαβουσης αναλαμψηι φλογος, τις η σοφια των δια τουτο την του αγιου
πνευματος αξιαν αθετειν ευσεβες νομιζοντων, επειδηπερ μετα πατερα και υιον
ηριθμηθη παρα της θειας φωνης; ει μεν γαρ λειπει τι των θεοπρεπων νοηματων εν
τοις επιθεωρουμενοις τηι φυσει του πνευματος, καλως αυτωι προσμαρτυρουσι το αδο
ξον· ει δε δια παντων το μεγαλειον της του αγιου πνευματος αξιας κατανοειται, τι
μικρολογουσι περι την ομολογιαν της δοξης; ωσπερ αν ει τις ανθρωπον τινα λεγων
ειναι μηκετι ασφαλες ηγοιτο συνομολογειν επι τουτου το λογικον η θνητον η ει τι
αλλο περι τον ανθρωπον λεγεται και δια τουτο ανατρεποι παλιν ο εδωκεν· ει γαρ ου
λογικος, ουδε ανθρωπος παντως· ει δε τουτο δεδοται, πως το συνημμενως μετα του
ανθρωπου νοουμενον αμφιβαλλεται; ουτω τοινυν ει αληθευει περι του πνευματος ο
θειον λεγων, ουδε ο τιμιον τε και ενδοξον αγαθον τε και δυνατον ειναι τουτο
διοριζομενος ψευδεται· τηι γαρ της θειοτητος εννοιαι παντα τα τοιαυτα νοη ματα
συνεισερχεται· ωστε αναγκαιον ειναι των δυο το ετερον, η μηδε θειον λεγειν η
μηδεν των θεοπρεπων νοηματων υποσπαν της θειοτητος. δια τουτο δει παντως μετ'
αλληλων τα δυο καταλαμβανεσθαι, και την θειαν φυσιν μετα της 3,1.94 προσφυους
υποληψεως και τας ευσεβεις εννοιας περι την θειαν τε και υπερεχουσαν φυσιν. Ἐπει
ουν ειρηται της θειας φυσεως ειναι το πνευμα και καλως ειρηται, πασα δε
μεγαλοπρεπης εννοια τωι ονοματι τουτωι καθως ειρηται συνεμφαινεται, ο εκεινο
δους τηι δυναμει συνωμολογησε τα λειπομενα, το και ενδοξον ειναι και δυνατον και
ει τι προς το κρειττον φερει την σημασιαν. ουδε γαρ φυσιν εχει μη ομολογεισθαι
ταυτα επι του πνευματος δια το απεμφαινον των αντιδιαστελλομενων τοις τοι
ουτοις ονομασιν· ο γαρ ενδοξον μη διδους αδοξον δωσει· και ο το δυνατον αθετων
επ' αυτου τωι εναντιωι συνθησεται· ωσαυτως και περι του τιμιου και αγαθου· και τα
προς τα κρειττονα ει μη παραδεχοιτο, τα εναντια παντως ομολογησει. ει δε φρικτον
τουτο και πασης ατοπιας και βλασφημιας επε κεινα, προδηλον οτι τοις ευσημοτεροις
ονομασι τε και νοη μασι περι του αγιου πνευματος οι ευσεβουντες συνθησονται και
ερουσιν ειναι ταυτα, α δη πολλακις ειρηκαμεν, τιμιον, δυνατον, ενδοξον, αγαθον και
ει τι αλλο των προς ευσεβειαν συντεινοντων λεγεται. ταυτα δε ουκ ατελως
προσειναι τωι πνευματι ουδε περιωρισμενην εχοντα του καλου την ποσο τητα, αλλ'
επι το απειρον ταις κλησεσι συμβαινοντα· ου γαρ μεχρι τινος τιμιον, ειτα αλλο τι
νοειται παρα το τιμιον, αλλ' αει τοιουτον. και ει κατοπιν των αιωνων λογιζοιο και ει
προς το εφεξης αποβλεποις, εν ουδενι το λειπον εις τιμην η δοξαν η δυναμιν
εξευρησεις ως η κατα προσθηκην αυξεσθαι η ελαττουσθαι δι' υφαιρεσεως. ουκουν ει
ολον δι' ολου τελειον, εν ουδενι δεχεται την ελαττωσιν. καθ' ο γαρ αν μειωθηι περι
την τοιαυτην υπονοιαν η τελειοτης, κατ' εκεινο δωσει χωραν ταις ατιμοτεραις των
υποληψεων· το γαρ μη τελειως τιμιον, μερει τινι του εναντιου μετεχειν υπονοειται.
ει δε τουτο και μεχρις εννοιας λαβειν της εσχατης παραπληξιας εστι, καλως εχει
παντως αοριστον αυτωι και απεριγραπτον και κατ' ουδεν μερος ηλαττωμενην
προσμαρτυρειν την εν τοις αγαθοις τελειοτητα. 3,1.95
Ει δη τοιουτον εστιν, εφεξης ο λογος και περι του υιου το ισον διασκεψασθω
και περι του πατρος ωσαυτως. αρ' ουχι το τελειον ομολογει της τιμης και επι τουτου
και επ' εκεινου; παντας οιμαι τους νουν εχοντας τοις ειρημενοις συνθησεσθαι. ει ουν
τελεια του πατρος η τιμη, τελεια δε και του υιου, προσεμαρτυρηθη δε και τωι αγιωι
πνευματι της τιμης το τελειον, δια τι νομοθετουσιν ημιν οι καινοι δογματισται μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

δειν ομολογειν επ' αυτου προς πατερα και υιον το ομοτιμον; ημεις μεν γαρ τοις
εξητασ μενοις επομενοι το μηδεμιας προσθηκης εις τελειωσιν προσ δεομενον
ατιμοτερον ετερου τινος ουτε λεγειν ουτε νοειν δυναμεθα. ου γαρ το πλεοναζον ουκ
εξευρισκει ο λογος δια το ανελλιπες τε και τελειον, εν τινι καταληψεται αυτου την
ελαττωσιν, ουχ ορω. οι δε απαγορευοντες το ομοτιμον δογματιζουσι παντως το
ατιμοτερον. και πασας και ωσαυτως κατα την αυτην ακολουθιαν δια της κατα την
συγκρισιν ελαττωσεως επι το εναντιον τας ευσεβεις υποληψεις περι του πνευματος
παρατρεψουσι μη εν αγαθοτητι μηδε εν δυναμει μηδε εν αλλωι τινι των ευσεβως περι
αυτου λεγομενων συμμαρτυρουντες το τελειον. ει δε το προδηλον της ασεβειας
εκκλινοντες το εν παντι τωι κατα το αγαθον λεγομενωι νοηματι τελειον
ομολογουσιν, ειπατωσαν οι σοφοι, πως τελειου τελειον η τελειοτερον εστιν η
ατελεστερον· εως γαρ αν ο της τελειοτητος εφαρμοζηται λογος, ουτε το πλεον ουτε
το ελαττον εν τηι του τελειου εννοιαι ο λογισμος ουτος παραδε χεται.
Ει ουν δια παντων τελειον το πνευμα το αγιον ειναι συντιθενται,
ωμολογηται δε προς τουτοις ευσεβες ειναι και του πατρος και του υιου το εν παντι
αγαθωι τελειον, τις ο λογος, καθ' ον ευλογον κρινουσι παλιν αναιρειν ο δεδωκασιν·
το γαρ αναιρειν το ομοτιμον αποδειξις εστι του μη νομιζειν 3,1.96 μετεχειν της
τελειοτητος. αυτο δε τουτο την τιμην επι της θειας φυσεως τι ποτε αρα νομιζουσιν,
ης αμοιρον ειναι το πνευμα βουλονται; ποτερον ταυτην φασιν ην και ανθρωποι
ανθρωποις χαριζονται λογωι τε θεραπευοντες και σχηματι, το υπηκοον
ενδεικνυμενοι κατα την προοδον και οσα τοιαυτα τηι ματαιαι του βιου συνηθειαι τωι
της τιμης γινεται λογωι; απερ παντα τηι προαιρεσει των ταυτα εργαζομενων συν
εστηκεν· ων καθ' υποθεσιν μη προελομενων, ουδεμιαν εκ φυσεως αφορμην εχει των
ανθρωπων ουδεις εις το ειναι των λοιπων τιμιωτερος παντων ομοιως κατα τα αυτα
μετρα της φυσεως γνωριζομενων. σαφης δε ο λογος και ουδεμιαν αμφιβολιαν εχων·
τον γαρ σημερον δια την αρχην, ης προεστηκε, τιμιον τοις πολλοις ειναι δοκουντα
ευρησομεν εφεξης ενα των τιμωντων και αυτον γινομενον της αρχης εις ετερον
μετενεχθεισης. αρ' ουν τοιουτον τι της τιμης ειδος και επι της θειας φυσεως
επινοουσιν, ωστε βουλομενων μεν ημων το τιμιον εχειν, παυσαμενων δε του τιμαν
τηι ημετεραι προαιρεσει συγκαταληγειν την θειαν τιμην; η καταγελαστον εστι και
ασεβες αμα τα τοιαυτα νοειν; ου γαρ δι' ημας το θειον εαυτου τιμιωτερον γινεται,
αλλ' αει ωσαυτως εχει ουτε προς το χειρον ουτε προς το κρειττον μεταβηναι
δυναμενον· το μεν γαρ ου δεχεται, το δε ουκ εχει. Τινι τοινυν τροπωι τιμησεις το
θειον; πως υψωσεις το υψιστον; πως δοξασεις το υπερ πασαν δοξαν; πως επαινεσεις
το ακαταληπτον; ει παντα τα εθνη ως σταγων απο καδου, καθως φησιν Ἠσαΐας, εαν
πασα η των ανθρωπων ζωη συναρμοσθεισα ομοφωνον αναπεμψηι την δοξαν, τις
εσται προσθηκη τωι κατα την φυσιν ενδοξωι της σταγονος η χαρις; Οι ουρανοι
διηγουνται την δοξαν του θεου και μικροι κηρυκες της αξιας νομιζονται· Ὅτι
επηιρθη η μεγαλο πρεπεια αυτου, ου μεχρι των ουρανων, αλλ' υπερανω των
ουρανων, των μικρωι μερει της θεοτητος τηι σπιθαμηι τρο 3,1.97 πικως ονομαζομενηι
περιειλημμενων. και ανθρωπος, το επικηρον τουτο και ωκυμορον ζωιον, καλως τωι
χορτωι προσει κασμενος, σημερον ων και αυριον ουκ εσομενος, αξιως τιμησαι την
θειαν φυσιν πεπιστευκεν; ομοιον ωσπερ αν ει τις εξαψας λεπτην ινα απο στιππυου
προσθηκην τινα ταις του ηλιου μαρμαρυγαις δια του σπινθηρος υπολαμβανοι χαρι
ζεσθαι. τι λεγων ειπε μοι τιμησεις, εαν περ ολως τιμησαι θελησεις το πνευμα το
αγιον; οτι αθανατον εστι παντως, οτι ατρεπτον τε και αναλλοιωτον και αει καλον
και απροσδεες της ετερωθεν χαριτος, οτι παντα εν πασιν ενεργει καθως βουλεται,
αγιον, ηγεμονικον, ευθες, δικαιον, αληθινον, τα βαθη ερευνων του θεου, εκ πατρος
εκπορευομενον, εκ του υιου λαμβανομενον, και ει τι τοιουτον. τι ουν δια τουτων και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

των τοιουτων χαριζηι; τα προσοντα λεγεις η δια των μη προσοντων τιμαις; ει μεν γαρ
τα μη προσοντα προσμαρτυρεις, ματαια η χαρις και εις ουδεν φερουσα πλεον· ο γαρ
το πικρον γλυκυ λεγων, αυτος μεν εψευσατο, το δε ψεκτον ουκ επηινεσεν. ει δε τα
οντα λεγεις, τηι φυσει τοιουτον εστι παντως και ομολογουντος και μη· φησι γαρ ο
αποστολος οτι Ει απιστουμεν, εκεινος πιστος μενει.
Τι ουν βουλεται η υποστολη της ψυχης και η μεγα λοψυχια <των> επι μεν
του πατρος φιλοτιμουμενων, και τωι υιωι τυχειν τα ισα χαριζομενων, επι δε του
πνευματος σμικρολογουντων την χαριν, ειπερ δεδεικται ουκ εκ της προαιρεσεως
ημων πληρουμενη η ιδιως προσουσα τηι θειαι φυσει τιμη, αλλα προσφυως
συνυπαρχουσα; η μεν γαρ αγνωμοσυνη των αχαριστων δια της τοιαυτης αυτων
γνωμης ελεγχεται· το δε πνευμα τηι εαυτου φυσει τιμιον, ενδοξον, δυνατον, παντα
τα υψηλα των νοηματων εστι, καν ουτοι μη βουλωνται. ναι φησιν. αλλα τον πατερα
μεν δημιουργον ειναι παρα της γραφης εδιδαχθημεν· ωσαυτως και δια του 3,1.98
υιου τα παντα γεγεννησθαι εμαθομεν· ουδεν δε τοιουτον περι του πνευματος ημας ο
λογος εδιδαξεν. και πως εστιν εικος εις ισοτιμιαν αγειν το πνευμα το αγιον τωι δια
της δημιουργιας τοσουτον μεγεθος <της> δυναμεως επιδειξαμενωι; τι ουν ημεις προς
τουτο αποκρινουμεθα; οτι ματαια ελαλησαν εν ταις καρ διαις αυτων οι νομιζοντες
μη αει μετα του πατρος και του υιου το πνευμα ειναι, αλλα κατα καιρους τινας ποτε
μεν εφ' εαυτου θεωρεισθαι, ποτε δε συνημμενως καταλαμβανεσθαι. ει γαρ χωρις του
πνευματος γεγονεν ο ουρανος και η γη και πασα η κτισις δια του υιου μονου εκ του
πατρος, ειπατωσαν οι ταυτα λεγοντες, τι εποιει τοτε το πνευμα το αγιον, οτε ο πατηρ
μετα του υιου την κτισιν ενηργει; αλλοις τισιν εργοις προσησχολειτο και δια τουτο
της κτισεως των παντων ου συνεφηπτετο; και τι εχουσι δειξαι ιδιαζον εργον του
πνευ ματος, οτε η κτισις συνιστατο; η μωρον εστι και ανοητον το και αλλην κτισιν
παρα την εκ του πατρος δια του υιου υφεστωσαν επινοειν.
Ἀλλ' ουκ ησχολειτο μεν, ραιθυμιαι δε τινι και ραιστωνηι και τωι περι τους
πονους οκνωι της περι την κτισιν σπουδης εχωριζετο. αλλ' ιλεως ειη ημιν επι τηι
ματαιοτητι ταυτηι τηι των λογων αυτη η του πνευματος χαρις. τηι γαρ ατοπιαι των τα
τοιαυτα δογματιζοντων κατ' ιχνος επομενοι αβουλητως ταις εννοιαις αυτων οιον
τινι βορβορωι τον λογον κατερρυπωσαμεν. η γαρ ευσεβης διανοια τουτον εχει τον
τροπον· ουτε πατηρ χωρις υιου ποτε εννοειται ουτε υιος διχα του αγιου πνευματος
καταλαμβανεται. ως γαρ αμηχανον εστιν ανελθειν προς τον πατερα μη δια του υιου
υψωθεντα, ουτως αδυνατον εστι κυ ριον Ἰησουν ειπειν μη εν πνευματι αγιωι· ουκουν
ακολουθως τε και συνημμενως ο πατηρ και ο υιος και το πνευμα το αγιον αει μετ'
αλληλων εν τελειαι τηι τριαδι γνωριζονται και προ πασης κτισεως και προ παντων
αιωνων και προ πασης καταληπτης επινοιας αει πατηρ ο πατηρ εστι και εν τωι 3,1.99
πατρι ο υιος και μετα του υιου το πνευμα το αγιον. ει ουν αχωριστως ταυτα μετ'
αλληλων εστιν, τις η ματαιοτης των εν καιρωι τινι διαχωριζειν επιχειρουντων το
ατμητον και διαιρειν το αχωριστον, ωστε τολμαν λεγειν· Μονος εποιησεν ο πατηρ
δια μονου του υιου τα παντα, του αγιου πνευματος εν τωι καιρωι της δημιουργιας η
μη παροντος η μη ενεργουντος, ει μεν γαρ ου παρην, ειπατωσαν που ην, παντα του
θεου διειληφοτος, ει τινα ιδιαζουσαν τωι πνευματι στασιν επινοου σιν, ωστε εφ'
εαυτου κεχωρισμενως ειναι κατα τον της κτισεως χρονον· ει δε παρην, πως
ανενεργητον ην; τωι μη δυνασθαι τι ποιειν η τωι μη βουλεσθαι; εκουσιως απολειπο
μενον η υπο τινος βιαιοτερας αναγκης ελαυνομενον; ει μεν γαρ εκ προαιρεσεως την
αργιαν ησπαζετο, ουδε εν αλλωι τινι παντως το ενεργειν καταδεχεται, και ψευδης
κατ' αυτους ο λεγων, οτι παντα εν πασιν ενεργει καθως βουλεται.
Ει δε τουτωι μεν εστιν η προς το ενεργειν ορμη, υπερκειμενη δε τις εξουσια
κωλυει την προθεσιν, ειπατωσαν την αιτιαν του ταυτα κωλυοντος. φθονωι της εκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

των εργων δοξης, ως αν μη και εις αλλον διαβαιη των κατορθωματων το θαυμα η
τωι μη καταπιστευειν τηι συνεργιαι, ως επι λυμηι του παντος εσομενης αυτου της
εργασιας; παντως γαρ των τοιουτων υποληψεων και τας αιτιας ημιν οι σοφοι ουτοι
διασαφησουσιν. ει δε ουτε φθονος της θειας απτεται φυ σεως ουτε τι σφαλμα περι
την απταιστον φυσιν επινοειται, τι βουλεται αυτοις η μικροπρεπεια των νοηματων η
της δημιουργικης αιτιας αφοριζουσα την του πνευματος δυναμιν, δεον ταις
υψηλοτεραις των εννοιων αφιεναι μεν τα ταπεινα και ανθρωπινα των νοηματων,
λογισμον δε λαβειν του υψους των ζητουμενων επαξιον· οτι ουτε ο επι παντων θεος
συνεργιας τινος χρηιζων δια του υιου τα παντα εποιησεν ουτε ο μονογενης θεος
ελαττονα της προ θεσεως την δυναμιν εχων εν τωι αγιωι πνευματι τα παντα 3,1.100
εργαζεται. αλλα πηγη μεν δυναμεως εστιν ο πατηρ, δυναμις δε του πατρος ο υιος,
δυναμεως δε πνευμα το πνευμα το αγιον· η δε κτισις πασα οση τε αισθητη και οση
ασωματος της θειας δυναμεως εστιν αποτελεσμα. και επειδη πονος ουδεις εν τηι
συστασει των περι την θειαν φυσιν υπονοειται (ομου γαρ τωι προελεσθαι το γενεσθαι
δεον ευθυς ουσια η προθεσις γινεται), πασαν την δια της κτισεως υποστασαν φυσιν,
θεληματος κινησιν και προθεσεως ορμην και δυναμεως διαδοσιν, εικοτως αν τις
προσαγορευσειεν εκ πατρος αρχο μενην και δι' υιου προιουσαν και εν πνευματι αγιωι
τελειου μενην. Ταυτα ημεις ιδιωτικως και κατα τον συνηθη τροπον ημιν εννοουντες
τα σοφα ταυτα των ανθυποφεροντων ου προσιεμεθα πιστευοντες και ομολογουντες
εν παντι πραγματι και νοηματι εγκοσμιωι τε και υπερκοσμιωι και τοις εν χρονωι και
τοις προαιωνιοις μετα πατρος και υιου το πνευμα το αγιον καταλαμβανεσθαι μητε
βουληματος μητε ενεργειας μητε αλλου τινος των κατα το αγαθον ευσεβως
νοουμενων απολειπομενον· και δια τουτο εκτος της κατα ταξιν και υποστασιν
διαφορας εν ουδενι το παρηλλαγμενον καταλαμ βανομεν, αλλα τριτον μεν τηι
ακολουθιαι φαμεν μετα πατερα και υιον αριθμεισθαι, τριτον δε και τηι ταξει της
παραδοσεως· εν δε τοις λοιποις πασιν αχωριστον την συναφειαν ομολογουν τες εν
φυσει και εν τιμηι και εν θεοτητι και δοξηι και μεγα λοπρεπειαι και τηι επι παντων
εξουσιαι και τηι ευσεβει ομολο γιαι. περι δε λατρειας και προσκυνησεως και οσα
τοιαυτα μικρολογουντες προφερουσιν οι σοφοι παρ' εαυτοις, εκεινα λεγομεν, οτι
παντων των παρ' ημιν γινομενων εκ προαιρε σεως ανθρωπινης υψηλοτερον εστι το
πνευμα το αγιον· και η προσκυνησις ημων ταπεινοτερα εστι της χρεωστουμενης
τιμης και, ει τι αλλο η ανθρωπινη συνηθεια τιμιον εχει, κατω που της αξιας εστι του
πνευματος· το γαρ τηι φυσει αμετρητον μειζον εστι των απο μικρας και
περιγεγραμμενης και ευτελους δυναμεως τα κατα δυναμιν αυτωι δωροφο 3,1.101
ρουντων. ταυτα μεν ουν φαμεν προς τους συντιθεμενους τηι ευσεβεστεραι περι του
αγιου πνευματος υποληψει, οτι τε θειον εστι και φυσεως θειας. Ει δε τις αθετοιη την
φωνην ταυτην και την διανοιαν την τωι ονοματι της θειοτητος συνεμφαινομενην,
λεγοι δε το παρα των πολλων επι καθαιρεσεως της του πνευματος μεγαλωσυνης
περιφερομενον, οτι ουχι των ποιουντων, αλλα των ποιηθεντων εστι και ουχι της
θειας, αλλα της κτιστης φυσεως ειναι προσηκει νομιζειν, τουτον τον λογον αποκρι
νουμεθα· οτι τους ουτως εχοντας εν Χριστιανοις αριθμειν ουκ εμαθομεν. ωσπερ γαρ
ανθρωπον ουκ αν τις προσειποι το ατελεσφορητον εμβρυον, αλλα δυναμενον ειπερ
ετελεσ φορηθη εις ανθρωπου γενεσιν προελθειν, εως δ' αν εν τωι ατελει ηι, αλλο τι
εστι και ουκ ανθρωπος· ουτως τον μη δι' ολου του μυστηριου την αληθη μορφωσιν
της ευσεβειας δεξαμενον Χριστιανον ουκ οιδεν ο λογος. εστι γαρ και Ἰουδαιων
ακουειν θεον ομολογουντων και θεον τον ημετερον. συντιθεται αυτοις εν τωι
ευαγγελιωι και ο κυριος, οτι ουκ αλλον νομιζουσι θεον η τον πατερα του
μονογενους, Ὃν υμεις, φησιν, λεγετε οτι θεος ημων εστιν. αρ' ουν Χριστιανους
ονομαστεον τους Ἰουδαιους, οτι τον παρ' ημων προσκυνου μενον και αυτοι σεβειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

ομολογουσιν; οιδα και Μανιχαιους το ονομα του Χριστου περιφεροντας. τι ουν;
επειδη σε βασμιον παρα τουτοις το παρ' ημων προσκυνουμενον ονομα, δια τουτο και
αυτους εν Χριστιανοις αριθμησομεν; ουτως και ο τον πατερα μεν ομολογων και τον
υιον παραδεχομενος, αθετων δε την μεγαλωσυνην του πνευματος, ηρνηται την
πιστιν και εστιν απιστου χειρων και της επωνυμιας του Χριστιανου καταψευδεται.
αρτιον ειναι κελευει τον του θεου ανθρωπον ο αποστολος. αρτιον δ' αν ειη επι μεν
του κοινου ανθρωπου το παντι λογωι συμπεπληρωμενον της φυ σεως· λογικον [τε]
γαρ ειναι χρη, νου και επιστημης δεκτικον, 3,1.102 ζωης μετεχον, ορθιον τωι
σχηματι, γελαστικον, πλατυω νυχον· ει δε ονομαζοι μεν τις ανθρωπον, τα δε
ειρημενα ση μεια της φυσεως μη εχοι επι τουτου παρεχεσθαι, ματην ετι μησε τωι
προσρηματι. ουτω και ο Χριστιανος τηι εις πατερα και υιον και αγιον πνευμα πιστει
χαρακτηριζεται· αυτη εστιν η μορφη του κατα το μυστηριον της αληθειας μεμορφω
μενου. ει δε ετερως η μορφη διακειμενη τυχηι, ουχ επιγνω σομαι του αμορφου την
φυσιν· συγχυσις εστι του χαρακτηρος και της κατα φυσιν μορφης αλλοτριωσις και
παραλλαγη των γνωριστικων σημειων της ανθρωποτητος, οταν μη συμπαρα ληφθηι
τηι πιστει το πνευμα το αγιον. αληθευει γαρ του Ἐκκλησιαστου ο λογος· οτι ουτος
ουχι ζων εστιν ανθρωπος, αλλα Ὀστα, καθως εκεινος φησιν, εν τηι γαστρι της κυοφο
ρουσης. πως γαρ ομολογησει Χριστον ο μη συνεπινοων τωι χρισθεντι το χρισμα;
Τουτον εχρισε, φησιν, ο θεος εν πνευ ματι αγιωι.
Ειπατωσαν ουν ημιν οι καθαιρουντες την του πνευ ματος δοξαν και τηι
υποχειριωι φυσει συγκατατασσοντες, τινος συμβολον εστιν η χρισις. ουχι της
βασιλειας; τι δαι; ουχι φυσει βασιλεα τον μονογενη πεπιστευκασιν; ουκ αντ ερουσι
παντως οι γε μη καθαπαξ τωι Ἰουδαικωι καλυμματι την καρδιαν περιεχομενοι. ει ουν
τηι φυσει βασιλευς ο υιος, βασιλειας δε συμβολον εστι το χρισμα, τι σοι δια της ακο
λουθιας ο λογος ενδεικνυται; οτι ουκ αλλοτριον τι εστι του κατα φυσιν βασιλεως το
χρισμα ουδε ως ξενον τι και αλλοφυλον τηι αγιαι τριαδι το πνευμα συντετακται.
βασιλευς μεν γαρ ο υιος· βασιλεια δε ζωσα και ουσιωδης και ενυπο στατος το πνευμα
το αγιον, ηι χρισθεις ο μονογενης Χριστος εστι και βασιλευς των οντων. ει ουν
βασιλευς ο πατηρ, βασιλευς δε ο μονογενης, βασιλεια δε το πνευμα το αγιον, εις
παντως της βασιλειας επι της τριαδος ο λογος. η δε της χρισεως εννοια το μηδεν
ειναι διαστημα μεταξυ του υιου 3,1.103 και του αγιου πνευματος δι' απορρητων
αινισσεται· ως γαρ μεταξυ της του σωματος επιφανειας και της του ελαιου χρισεως
ουδεν επινοει μεσον ουτε ο λογος ουτε η αισθησις, ουτως αδιαστατος εστι προς το
πνευμα το αγιον τωι υιωι η συναφεια, ωστε τωι μελλοντι αυτου δια της πιστεως
απτεσθαι αναγκαιον ειναι προεντυγχανειν δια της αφης τωι μυρωι· ου γαρ εστι τι
μερος ο γυμνον εστι του αγιου πνευματος. δια τουτο η ομολογια της του υιου
κυριοτητος εν πνευματι αγιωι τοις καταλαμβανουσι γινεται παντοθεν τοις δια
πιστεως προσεγγιζουσι προαπαντωντες του πνευματος. ει ουν τηι φυσει βασιλευς ο
υιος, αξιωμα δε βασιλειας το πνευμα το αγιον, ωι υιος χριεται, τις επινοειται της
βασιλειας η κατα την φυσιν προς εαυτην αλλοτριωσις;
Ἔπειτα και τουτο σκοπησωμεν· η βασιλεια εν τηι των υποχειριων αρχηι
παντως γνωριζεται. τι ουν της βασι λευουσης φυσεως εστι το υπηκοον; τους αιωνας
παντως και τα εν τουτοις ο λογος καταλαμβανει· Ἡ γαρ βασιλεια σου, φησιν,
βασιλεια παντων των αιωνων. αιωνας δε λεγων πασαν εκ του περιεχοντος την εν
αυτοις συστασαν κτισιν περιλαμβανει την τε ορατην και αορατον· εν αυτοις γαρ
εκτισθη τα παντα δια του ποιητου των αιωνων. ει ουν η βα σιλεια παντοτε μετα του
βασιλεως νοειται, η δε υποχειριος φυσις αλλο τι παρα την αρχουσαν ομολογειται, τις
η ατοπια των εαυτοις μαχομενων, των προστιθεντων μεν το χρισμα τωι κατα φυσιν
βασιλει ως αξιωμα, καταγοντων δε αυτο τουτο εις την υποχειριον ταξιν ως της αξιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

καταδεεστερον; ει μεν γαρ των υπηκοων κατα την φυσιν εστιν, πως τωι της
βασιλειας αξιωματι του μονογενους συναρμοζεται χρισμα βασιλειας γινομενον; ει δε
το ηγεμονικον αυτου δια του συμπαραληφθηναι εις την της βασιλειας
μεγαλοπρεπειαν δεικνυται, τις η αναγκη καθαιρεισθαι παντα εις ιδιωτικην τε και
δουλικην ταπεινοτητα τηι δουλευουσηι κτισει συναριθ μουμενον; ου γαρ δη τα δυο
περι αυτου λεγοντα δυνατον 3,1.104 εστιν εν εκατερωι ταληθη λεγειν, οτι και
ηγεμονικον εστι και υποχειριον. ει μεν γαρ ηγειται, ου κυριευεται· ει δε δουλευει,
ουκετι μετα της βασιλευουσης φυσεως καταλαμβανεται. ως γαρ μετα ανθρωπων
ανθρωποι και μετα αγγελων αγγελοι και παντα μετα των ομοφυλων επιγινωσκεται,
ουτω μεθ' ενος εκατερων ομολογεισθαι το πνευμα το αγιον αναγκαιον εστιν η μετα
της κυριευουσης η μετα της υποκυπτουσης φυσεως. μεσον γαρ τουτων επιγινωσκει ο
λογος ουδεν, ωστε τινα φυσεως ιδιοτητα εν μεθοριωι του τε κτιστου και του ακτιστου
καινοτομηθεισαν μεταξυ τουτων ειναι νο μιζεσθαι, ως και αμφοτερων μετεχειν και
ουθετερον τε λειως ειναι. ουδε γαρ ενδεχεται μιξιν τινα των εναντιων και
συμπλοκην εννοησαι του κτιστου προς το ακτιστον συνα νακιρναμενων και δυο των
εναντιων εις μιαν υποστασιν συμμιγνυμενων· ως μη μονον συνθετον ειναι το δια
της αλλοκοτου ταυτης μιξεως αναπλασσομενον, αλλα και εξ ανομοιων εχον την
συνθεσιν και κατα τον χρονον ου συμ φωνουντων· του γαρ ακτιστως υφεστωτος το
δια κτισεως την υποστασιν εχον μεταγενεστερον παντως εστιν, ει ουν μεμιχθαι την
του πνευματος φυσιν προς εκατερα λεγουσιν, αρα και του πρεσβυτερου προς το
νεωτερον μιξιν τινα εννοη σουσι· και εσται κατ' αυτους εαυτου τι πρεσβυτερον και
εαυτου τι παλιν μεταγενεστερον, ως και τωι ακτιστωι το αρχαιοτερον εχειν και τωι
κτιστωι το νεωτερον. επει ουν τουτο φυσιν ουκ εχει, αναγκη παντως το ετερον
τουτων επι του πνευματος αληθες ειναι λεγειν, οπερ εστι το ακτιστον.
Και γαρ κακεινο οσην εχει την ατοπιαν σκοπησωμεν. παντων των εν τηι
κτισει νοουμενων κατ' αυτο τουτο, το δια κτισεως εσχηκεναι το ειναι, την ομοτιμιαν
εχοντων, τις η αιτια η το πνευμα των λοιπων αποκρινουσα εις το τωι πατρι και τωι
υιωι συνταχθηναι; ευρισκεται γαρ εκ της ακολουθιας του λογου ουκ ον εκ της
κτισεως το τηι ακτιστωι συνθεωρουμενον φυσει· η ει εντευθεν ειη, μηδεν πλεον της
ομοφυλου ισχυειν κτισεως μηδε δυνασθαι τηι υπερκειμενηι συναρμοζεσθαι φυσει.
3,1.105 ει δε λεγοιεν και κτιστον ειναι και υπερ την κτισιν δυνασθαι, παλιν
ευρισκεται αυτη προς εαυτην η κτιστη στασιαζουσα φυσις και μεριζομενη προς το
κρατουν τε και υποχειριον ως το μεν ευεργετειν, το δε ευεργετεισθαι και το μεν αγια
ζειν, το δε αγιαζεσθαι· και παντα οσα παρα του αγιου πνευματος χορηγεισθαι τηι
κτισει πεπιστευται, εκεινωι μεν παρειναι πλουσιως πηγαζοντα και εις αλλους
υπερχεομενα, την δε κτισιν επιδεα της εκειθεν αναδιδομενης ευεργεσιας και χαριτος
καθεσταναι και εκ μετουσιας δεχεσθαι την των αγαθων κοινωνιαν των εκ του
ομογενους προχεομενων. αποκληρωσει γαρ ομοιον και προσωποληψιαι το τοιουτον
εστι μηδεμιας εν τηι φυσει προτιμησεως ουσης μη τα αυτα δυνασθαι τα κατ' ουδεν
αλληλων εν τωι ειναι την διαφοραν εχοντα. απερ ουδενα οιμαι των ευ φρονουντων
συνομολογειν· η γαρ ου παρεχει τοις αλλοις, ειπερ ου φυσικως εχει, η ειπερ διδο ναι
πεπιστευται, το εχειν παντως προωμολογηται. τουτο δε μονης της θειας φυσεως
ιδιον εστι και εξαιρετον το παρεκτικον αγαθων ειναι, αυτο δε μηδενος επεισακτου
προσδεεσθαι.
Ἔπειτα και τουτο σκοπησωμεν. τωι αγιωι βαπτισματι τι δια τουτου
πραγματευομεθα; αρ' ουχι το ζωης μετεχειν ουκετι θανατωι υποκειμενης; ουδενα αν
αντειπειν οιμαι τωι λογωι τον γε και οπωσουν εν Χριστιανοις αριθμουμενον. τι ουν;
αρ' εν τωι υδατι η ζωοποιος εστι δυναμις τωι συμ παραλαμβανομενωι προς την του
βαπτισματος χαριν· η παντι δηλον οτι τουτο μεν της σωματικης ενεκεν διακονιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

παρειληπται ουδεν παρ' εαυτου προς τον αγιασμον εισφε ρομενον, ει μη
μεταποιηθειη δια του αγιασματος· το δε ζωοποιουν τους βαπτιζομενους το πνευμα
εστι, καθως φησιν ο κυριος περι αυτου τουτο λεγων τηι ιδιαι φωνηι οτι Το πνευμα εστι
το ζωοποιουν. ζωοποιει δε ουκ αυτο μονον εις την τελειωσιν της χαριτος ταυτης δια
της πιστεως λαμβανο μενον, αλλα χρη την εις τον κυριον προυποκεισθαι πιστιν, δι'
ης η ζωτικη χαρις τοις πιστευσασι παραγινεται, καθως 3,1.106 ειρηται παρα του
κυριου οτι Ους θελει ζωοποιει. αλλ' επειδη και η δια του υιου διακονουμενη χαρις
ηρτηται της αγεννητου πηγης, δια τουτο προηγεισθαι την εις το ονομα του πατρος
πιστιν ο λογος διδασκει του ζωογονουντος τα παντα, καθως φησιν ο αποστολος, ως
αν εκειθεν αφορμηθεισαν την ζωοποιον χαριν καθαπερ εκ πηγης τινος την ζωην πη
γαζουσης δια του μονογενους υιου, ος εστιν η αληθης ζωη, τηι ενεργειαι του
πνευματος τελειουσθαι τοις αξιουμενοις. ει ουν η ζωη δια του βαπτισματος, το δε
βαπτισμα εν ονοματι πατρος και υιου και πνευματος αγιου την τελειωσιν εχει, τι
λεγουσιν οι το παρεκτικον της ζωης αντ' ουδενος λογιζομενοι; ει γαρ μικρα η χαρις,
ειπατωσαν το της ζωης τιμιωτερον. ει δε παν οτιπερ εστι τιμιον της ζωης εστι
δευτερον, εκεινης λεγω της υψηλης και τιμιας, ηι κατ' ουδεν επικοινωνει η αλογος
φυσις, πως τολμωσι το τηλικουτον χαρισμα, μαλλον δε αυτο το παρεκτικον του
χαρισματος κατασμικρυνειν ταις εαυτων υποληψεσι και κατασπαν εις την
υποχειριον φυσιν της θειας τε και υψηλης διαζευξαντες; ειτα και ει μικρον το της
ζωης λεγουσι χαρισμα, ως μηδεν δια τουτου σεμνον τε και μεγα τηι φυσει του
χαριζομενου εμφαινεσθαι, πως ου λογιζονται το ακολουθον, οτι ο αυτος αναγκασει
λογος και περι του μονογενους και περι αυτου του πατρος μηδεν υποτιθεσθαι μεγα
της αυτης ζωης, ην δια του πνευματος εχομεν, δια του υιου παρα του πατρος
χορηγουμενης;
Ὥστε ει μικρον υπολαμβανουσι το δωρον οι και της ζωης εαυτων υβρισται
και πολεμιοι και δια τουτο το παρ εκτικον της χαριτος ταυτης ατιμαζειν εγνωκασι,
μη λανθανετωσαν ουχ ενι προσωπωι την αχαριστιαν περιοριζοντες, αλλα δια του
αγιου πνευματος επι την αγιαν τριαδα την βλασφημιαν εκτεινοντες. ωσπερ γαρ η
χαρις αδιασπαστως απο του πατρος δια του υιου και του πνευματος επι τους αξιους
ρεουσα φερεται, ουτως και η βλασφημια εις το 3,1.107 εμπαλιν κατα διαδοσιν
αναλυουσα απο του πνευματος δια του υιου επι τον των ολων θεον διεξερχεται. ει
γαρ δι' ανθρωπου αθετηθεντος ο αποστειλας ηθετηται, καιτοι ποσον το μεσον,
μεταξυ του ανθρωπου και του αποστειλαντος, τι χρη λεγειν, ηλικην υποσημαινει
κατακρισιν τοις κατατολμωσι του πνευματος; ταχα δια τουτο ασυγχωρητον κριμα
κατα της τοιαυτης βλασφημιας παρα του νομοθετου κεκυρωται, επειδη πασα δι'
αυτου η μακαρια τε και θεια φυσις εν τηι προαιρεσει του βλασφημουντος
συγκαθυβριζεται. ωσπερ γαρ ο ευσεβως το πνευμα δεξαμενος ειδεν εν τωι πνευματι
του μονογενους την δοξαν, τον δε υιον ιδων την εικονα ειδε του αοριστου και δια
της εικονος ενετυπωσατο τηι γνωμηι εαυτου το αρχετυπον, ουτω δηλαδη και ο κατα †
μενος και καταφρονητης, επειδαν αποθρασυνηται τι κατα της δοξης του πνευματος,
δια της αυτης ακολουθιας επι τον πατερα δια του υιου την βλασφημιαν εξετεινεν.
ουκουν φοβητεον τοις γε νουν εχουσι μη κατατολμαν της τοιαυτης θρασυτητος, ης
το περας παντελης εστιν αφανισμος του τολμησαντος· αλλ' οση δυναμις, υψουν μεν
τωι λογωι το πνευμα, υψουν δε και προ του λογου κατα διανοιαν· ου γαρ δυνατον εστι
συναναβηναι τηι διανοιαι τον λογον. και επειδαν επι το ακρο τατον φθασηις της
ανθρωπινης δυναμεως, εις οσον ο ανθρω πινος νους εξικνειται υψος και μεγεθος
νοηματων, τοτε νομιζε κατω ειναι της επιβαλλουσης αξιας κατα το ειρημενον εν τηι
ψαλμωιδιαι οτι Μετα το υψωσαι κυριον τον θεον ημων, τοτε μογις προσκυνειτε τωι
υποποδιωι των ποδων αυτου· το τε αιτιον της ακαταληπτου αξιας ουδεν αλλο φησιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

η οτι αγιος εστιν. Ει ουν παν υψωμα δυναμεως ανθρωπινης κατω της
μεγαλοπρεπειας του προσκυνουμενου εστι (τουτο γαρ ο λογος δια του υποποδιου
των ποδων υπαινισσεται), τις η ματαιοτης 3,1.108 των οιομενων εχειν τινα δυναμιν
εν εαυτοις τοσαυτην ωστε επ' αυτοις ειναι το κατ' αξιαν της τιμης οριζειν τηι
ατιμητωι φυσει και δια τουτο και τινων των εις τιμην επινοουμενων αναξιον κρινειν
το πνευμα το αγιον ως της δυναμεως αυτων μειζον δυναμενης η οσον χωρει η αξια
του πνευματος; ω της ελεεινης αυτων και ταλαιπωρου παραπληξιας, των μη
συνιεντων αυτοι τε τινες εισιν οι ταυτα διαλεγομενοι και τι το πνευμα το αγιον, ωι
δι' υπερηφανιας εαυτους αντεξαγουσιν! τις αν ειποι τοισδε τοις λαοις οτι ανθρωποι
εισι πνευμα πορευομενον και ουκ επιστρεφον εν μητραι γυναικος, δια ρυπαρας
συλληψεως οικοδομουμενοι και εις γην ρυπαραν παντες αναλυομενοι, χορτωι
προσεικασμενην την ζωην λα χοντες, οι επ' ολιγον δια της βιωτικης απατης
ανθησαντες παλιν αποξηραινονται, και το ανθος περι αυτους καταρρυεν αφανιζεται,
ουτε τι οντες προ της γενεσεως και εις ο τι μεταχω ρησουσιν ουκ ακριβως
επισταμενοι, της ψυχης την ιδιαν ληξιν, εως αν επιμενηι τηι σαρκι, αγνοουσης; ταυτα
οι ανθρωποι.
Το δε πνευμα το αγιον πρωτον μεν απο των κατα φυσιν αγιων εκεινο εστιν
οπερ ο πατηρ, κατα φυσιν αγιος, και ο μονογενης ωσαυτως. ουτω και το πνευμα το
αγιον. και κατα το ζωοποιον παλιν και κατα το αφθαρτον τε και αναλλοιωτον και
αΐδιον, δικαιον, σοφον, ευθες, ηγεμονικον, αγαθον, δυνατον, αγαθων παντων
παρεκτικον και προ γε απαντων αυτης της ζωης· πανταχου ον και εκαστωι παρον και
την γην πληρουν και εν ουρανοις μενον, εν ταις υπερκοσ μιοις δυναμεσιν
εκχεομενον, παντα πληρουν κατα την αξιαν εκαστου και αυτο πληρες μενον, μετα
παντων ον των αξιων, και της αγιας τριαδος ου χωριζομενον· αει τα βαθη του θεου
ερευναι, αει εκ του υιου λαμβανει και αποστελλεται και ου χωρι ζεται και δοξαζεται
και δοξαν εχει· ο γαρ αλλωι δοξαν διδωσιν, δηλον οτι εν υπερβαλλουσηι δοξηι
καταλαμβανεται. πως γαρ δοξαζει το δοξης αμοιρον; εαν μη τι φως ηι, πως την του
φω τος επιδειξεται χαριν; ουτως ουδε την δοξαστικην δυναμιν 3,1.109 επιδειξεται, ο
αν μη αυτο ηι δοξα και τιμη και μεγαλωσυνη και μεγαλοπρεπεια. δοξαζει ουν τον
πατερα και τον υιον το πνευμα. αλλ' ο ειπων αψευδης εστι Τους δοξαζοντας με
δοξαζω· Ἐγω σε εδοξασα, φησι προς τον πατερα ο κυριος· και παλιν ∆οξασον με τηι
δοξηι ηι ειχον απ' αρχης παρα σοι προ του τον κοσμον ειναι. αποκρινεται η θεια
φωνη· Και εδοξασα και παλιν δοξασω. οραις την εγκυκλιον της δοξης δια των
ομοιων περιφοραν; δοξαζεται ο υιος υπο του πνευ ματος· δοξαζεται υπο του υιου ο
πατηρ· παλιν την δοξαν εχει παρα του πατρος ο υιος και δοξα του πνευματος ο
μονογενης γινεται· τινι γαρ ενδοξασθησεται ο πατηρ, ει μη τηι αληθινηι του
μονογενους δοξηι; εν τινι δε παλιν ο υιος δο ξασθησεται, ει μη εν τηι μεγαλωσυνηι του
πνευματος; ουτω παλιν και ανακυκλουμενος ο λογος τον υιον μεν δοξαζει δια του
πνευματος, δια δε του υιου τον πατερα. Ει ουν τοσαυτη του πνευματος η
μεγαλωσυνη και ει τι καλον και ει τι αγαθον παρα του θεου δια του μονογε νους εν
τωι παντα εν πασιν ενεργουντι πνευματι τελειουται, τι εκπολεμουσιν εαυτους τηι ιδιαι
ζωηι; τι απαλλοτριουνται της των σωιζομενων ελπιδος; τι αποκοπτουσιν εαυτους απο
της προς τον θεον προσκολλησεως; πως γαρ τις προσκολλη θησεται τωι κυριωι μη του
πνευματος την συναφειαν ημων προς αυτον ενεργουντος; τι ζυγομαχουσι προς ημας
περι λατρειας και προσκυνησεως; τι κατειρωνευονται δια του της λατρειας ονοματος
κατα της θειας τε και απροσδεους φυσεως ωσπερ ουχ εαυτους ευεργετουντες εν τοις
υπερ της σωτηριας αιτημασι, αλλα τιμην τινα προσαγοντες, εαν σωθηναι θελησωσι;
σον κερδος εστι του αιτουντος η δεησις, ουχι τιμη του παρεχοντος. τι ουν ως
χαριζομενος προσει τωι ευεργετηι, μαλλον δε ουδε ευεργετην τον των αγαθων παρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

εκτικον αξιοις ονομαζειν; αλλα του ζην αντεχομενος τον ζωοποιον ατιμαζεις και
τον αγιασμον ζητων παραλογιζηι 3,1.110 τον την χαριν του αγιασμου διανεμοντα και
το διδοναι τα αγαθα ουκ αρνουμενος αυτον εχειν την δυναμιν του αιτεισθαι κρινεις
αναξιον, ουδε τουτο λογιζομενος, οσωι μειζον εστι το δουναι τι αγαθον του
αιτηθηναι· τωι μεν γαρ αιτηθεντι, ου παντως προσμαρτυρει το μεγαλειον η αιτησις·
δυνατον γαρ εστιν αιτηθηναι τι και τον μη εχοντα. επι γαρ τηι προαιρεσει του
αιτουντος εστιν· ο δε παρασχων τι αγαθον αναμφιβολον της προσουσης αυτωι
δυναμεως πεποιηται την επιδειξιν. τι ουν το μειζον αυτωι προσμαρτυρωνλεγω δε το
δυνασθαι δουναι παν ο τι καλονως μεγαλου τινος αποστερεις της αιτησεως, καιτοι
τουτο πολλακις, καθως ειρηται, και επι των ουδενος κυριων δι' απατης του
προσιοντος γινεται. αιτουσι και παρα των ειδωλων οι της ματαιοτητος δουλοι τα
κατα γνωμην αυτοις, αλλ' ου παρα τουτο δοξαν τινα προστιθησι τοις ειδωλοις η
αιτησις· κακεινοι δε δι' απατης αυτους παρεχοντες προσδοκιαι του μετασχειν τινος
ων ελπιζουσιν αιτουντες ου διαλειπουσιν. συ δε πεπεισμενος οιων και οσων
παρεκτικον εστι το πνευμα το αγιον υπεροραις της αιτησεως και καταφευγεις επι τον
νομον τον κελευοντα κυριον τον θεον προσκυνειν και αυτωι μονωι λατρευειν; πως
ουν αυτωι μονωι λατρευσεις, ειπε μοι, αποσχισας αυτον της προς τον μονογενη και το
πνευμα εαυτου συναφειας; αλλ' αυτη Ἰουδαικη η προσκυνησις.
Ἀλλ' ερεις οτι πατερα εννοων και τον υιον τηι προση γοριαι συμπεριελαβον.
τον δε υιον, ειπε μοι, τηι διανοιαι λαβων αρ' ου συμπαρεδεξω και το πνευμα το αγιον;
ουκ αν αντειποις. πως γαρ αυτον ομολογησεις, <ει> μη εν πνευματι αγιωι; ποτε ουν
του υιου το πνευμα χωριζεται ωστε του πατρος προσκυνουμενου μη
συμπεριλαμβανεσθαι μετα του υιου και του πνευματος την προσκυνησιν; αυτην δε
την προσκυνησιν τι ποτε ειναι λογιζονται, ην ως εξαιρετον τι γερας τωι επι παντων
θεωι χαριζομενοι και εως του μονο 3,1.111 γενους εσθ' οτε την τιμην ταυτην
διαβιβαζοντες απαξιουσι το πνευμα του τοιουτου γερως; η μεν γαρ ανθρωπινη
συνηθεια την προς το εδαφος των υποχειριων επικλισιν, ην ασπαζο μενοι τους
δυνατωτερους επιτηδευουσι, τουτο προσαγορευει προσκυνησιν· καθως φαινεται και
ο πατριαρχης Ἰακωβ του αδελφου την οργην ιλεουμενος το καταδεεστερον υπο
ταπεινο φροσυνης δια του τοιουτου σχηματος εν τηι υπαντησει προς αυτον
επιδεικνυσθαι. Προσεκυνησε, γαρ φησιν, τριτον επι την γην. και οι του Ἰωσηφ
αδελφοι, εως αυτοι τε ηγνοουν κακεινος την αγνοιαν προς αυτους υπεκρινετο, δια
το υπερε χον του αξιωματος τηι προσκυνησει την δυναστειαν ετιμησαν. προσκυνει δε
και ο μεγας Ἀβρααμ τους Χετταιους, τους εγχωριους ο επηλυς, δεικνυς, οιμαι, δι' ων
εποιει, οσον οι αυτοχθονες των παροικουντων επικρατεστεροι. και πολλα τοιαυτα
λεγειν εστιν εκ τε των αρχαιων διηγηματων και εκ των παροντων του βιου
υποδειγματων. αρ' ουν τουτο νοουσι και αυτοι την προσκυνησιν; και πως ου
καταγελαστον το μητε τουτου οιεσθαι δειν αξιουν το πνευμα το αγιον, ου και τους
Χαναναιους ο πατριαρχης ηξιωσεν; η αλλην τινα παρα ταυτην νομιζουσι την
προσκυνησιν, ως την μεν αν θρωποις, την δε τηι υπερεχουσηι φυσει προσηκουσαν;
πως ουν καθολου την προσκυνησιν αθετουσιν επι του πνευματος μηδε την επι των
ανθρωπων συγκεχωρημενην αυτωι χαριζο μενοι; Τινα δε και νομιζουσιν ιδιως
αποτεταχθαι τωι θεωι προσκυνησεως τροπον; το ειπειν τωι ρηματι η το ενεργησαι τωι
σχηματι; η ταυτα μεν και προς ανθρωπους εστι κοινα· και γαρ λεγεται και επ'
ανθρωπων τα ρηματα και ενεργειται τα σχηματα· τι ουν επι θεου το εξαιρετον; η
παντι δηλον τωι και οποσονουν διανοιας μετεχοντι οτι θεου μεν αξιον δωρον η
ανθρωπινη φυσις εχει ουδεν· των γαρ αγαθων ημων ο ποιητης ημων χρειαν ουκ
εχει. ημεις δε οι ανθρωποι 3,1.112 τας τιμητικας ταυτας και αγαπητικας ενδειξεις, ας
επ' αλληλων ποιουμεθα ετερος του ετερου ταπεινοτερος ειναι τηι ομολογιαι της του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

πελας υπεροχης ενδεικνυμενοι, ταυτας μετηνεγκαμεν εις την θεραπειαν της
κρειττονος φυσεως των εν ημιν τα τιμια τηι ατιμητωι φυσει δωροφορουντες. και δια
τουτο, επειδη προσιοντες βασιλευσιν η δυνασταις οι αν θρωποι, υπερ ων αν γενεσθαι
τι αυτοις παρα των δυναστευον των θελησωσιν, ου ψιλην προσαγουσι τοις κρατουσι
την αιτησιν, αλλ' ως αν μαλιστα προς οικτον και ευνοιαν εαυτων επαγαγοιντο,
ταπεινουνται τωι λογωι και προσκυνουσι τωι σχηματι και γονατων απτονται και εις
εδαφος πιπτουσι και δια παντων οικτιζομενοι συνηγορον της αιτησεως εαυτων
προβαλλονται, δι' ων ποιουσι τον ελεον. δια τουτο οι την αληθη δυναστειαν
επεγνωκοτες, δι' ης παντα διοικειται τα οντα, προσιοντες υπερ ων αν ηι φιλον
αυτοις. οι μεν ταπεινοι τας ψυχας περι των εν τωι κοσμωι τουτωι σπουδαζομενων, οι
δε υψηλοι την διανοιαν περι των αιωνιων και απορρητων ελπιδων, επειδη ουκ
εχουσιν οπως αιτησουσιν ουδε χωρει η ανθρωπινη φυσις ενδειξασθαι τινα τιμην
προς την μεγαλο πρεπειαν της δοξης φθανουσαν, μετηνεγκαν την επι των
ανθρωπων νενομισμενην θεραπειαν εις την του θειου τιμην. και τουτο εστιν η
προσκυνησις η μετα ικεσιας και ταπεινο τητος των καταθυμιων τινος αιτησις
γινομενη. διο και ∆ανιηλ καμπτει τωι κυριωι τα γονατα, επι του αιχμαλωτου λαου
την φιλανθρωπιαν αιτουμενος και ο τας ασθενειας ημων βαστασας και υπερ ημων
εντυγχανων δια του αν θρωπου ον ανελαβε πιπτειν επι το προσωπον εν καιρωι προσ
ευχης υπο του ευαγγελιου ιστορηται και τουτωι τωι σχηματι την ευχην εποιειτο,
νομοθετων, οιμαι, τηι ανθρωπινηι ζωηι το μη 3,1.113 απαυθαδιαζεσθαι επι του καιρου
της αιτησεως, αλλα δια παντων προς το ελεεινον μεθαρμοζεσθαι, επειδη Κυριος
υπερηφανοις αντιτασσεται, ταπεινοις δε διδωσι χαριν και Πας ο υψων εαυτον
ταπεινωθησεται. ει ουν η προσκυνησις οιον ικετηρια τις εστι, εις συνηγοριαν
προβεβλημενη του σκοπου της αιτησεως, η δε αιτησις προς τον της διανομης κυριον
γινεται, τις η διανοια της καινης ταυτης νομοθεσιας; ου συνορω, μητε παρα του
διδοντος αιτειν μητε υποκυπτειν τωι αρχοντι μητε θεραπευειν τον δυναστευοντα
μητε προσ κυνειν τον ηγουμενον· οτι γαρ παντα ταυτα θεωρειται περι το πνευμα το
αγιον, ουδεις ουτως εχθρος εαυτου και του πνευματος ως μη συνθεσθαι τωι λογωι·
ηγειται μεν γαρ το ηγεμονικον τηι φυσει, δυναστευει δε το παντα ενεργουν εν πασιν,
εξουσιαζει δε το κατ' εξουσιαν διαιρουν τα χαρισματα καθως βουλεται, ευεργετει δε
ζωην χαριζομενον, ελεει λυτρουμενον, θεοποιει θεωι προσαγον, υιοθετει Χριστωι
προσ οικειουν βασιλειαν δωρουμενον, το νεκρον ανιστησιν, τον πεπτωκοτα εγειρει,
τον πεπλανημενον εις ευθειαν καθιστησιν, τωι εστωτι φυλασσει την διαμονην, τον
αποθανοντα εις αναστασιν αγει. αρα μικρα ταυτα και ουδεμιας χαριτος αξια; ουκουν
ειπατωσαν τα τουτων ανωτερα, ων αμετοχον εστι το πνευμα το αγιον, δι' ο
νομιζουσι και του προσκυνεισθαι αναξιον.
Ἔπειτα κακεινο παρ' αυτων εστι μαθειν· οταν, ως οιονται, τωι πατρι
προσκυνωσιν, αρα καθολου της διανοιας εαυτων του τε μονογενους και του
πνευματος την μνημην εκβαλλουσιν; και μην φυσιν ουκ εχει πατερα εννοησαντα μη
συνεπινοειν τον υιον και υιον τηι διανοιαι δεξαμενον μη συμπεριλαμβανειν μετα του
υιου το πνευμα. ει μεν γαρ αρνειται καθολου και αθετει την ομολογιαν, εις των
Ἰουδαιων η Σαδδουκαιων εστιν, και τον υιον αρνουμενος και το 3,1.114 πνευμα το
αγιον μη δεχομενος· ει δε οπωσουν πρεσβευειν τα των Χριστιανων επαγγελλεται,
παντως οτι πατερα εννοων και τον ου εστι πατηρ ενενοησε και υιου την εννοιαν
αναλαβων προκατηυγασθη δια του πνευματος· Ουδεις γαρ δυναται ειπειν κυριον
Ἰησουν, ει μη εν πνευματι αγιωι. ουκουν ο αληθινος προσκυνητης αποστας της
σωματικης ταυτης και χαμαιζηλου ταπεινοτητος των νοηματων το αρχον και το
κυριευον και το εξουσιαζον και το παντα τα αγαθα ενεργουν εν πασηι τηι κτισει ουτω
τιμησει ουχ ως εκεινωι αξιον, αλλ' οσον αυτος δυνατος εστι φερειν κατα την χηραν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

εκεινην, η δυο λεπτους οβολους δωροφορουσα τοις ιεροις θησαυροις απεδειχθη †
της φιλοτιμιας, ουχ οτι αξιον τι θαυματος ειχεν η υλη, αλλ' οτι πλεον ουκ εχωρει η
δυναμις. ουτω τοινυν λογιειται οντως εχειν, οτι παντα τα παρα ανθρωπων οσα εις
τιμην και δοξαν επινενοηται κατωτερα εστι της μεγαλοπρεπειας του πνευματος
ουδεμιαν προσθηκην της δοξης ποιουμενα. η μεν γαρ ωσαυτως εχει και τιμωντων
και μη· η δε ανθρωπινη φυσις μονην δωροφορει την προαιρεσιν, αυτωι τωι θελησαι
μονον πληρουσα ην προεθετο χαριν· πλεον δ' ετι του θεληματος και της κατα
προθεσιν ορμης και κινησεως εχει εν τηι δυναμει ουδεν. καν θαυμασαι προεληται
καν επαινοις τισι το μεγαλειον αποσεμνυναι της θειας δυναμεως, ου την φυσιν
επηνεσεν· πως γαρ επαινεσει το αγνοουμενον; αλλα τι των περι αυτην θεωρουμενων
εδοξασε· Γενεα γαρ φησι και γενεα επαινεσει τα εργα σου και την δυναμιν των
φοβερων σου και την μεγαλοπρεπειαν της δοξης της αγιωσυνης σου και τα θαυμασια
σου και την μνημην του πληθους της χρηστοτητος σου και την εν τουτοις
μεγαλωσυνην σου διηγησονται. οραις ως δια των εξωθεν περι την θειαν φυσιν
θεωρουμενων πληρουται τωι προφητηι το θαυμα; αυτη δε εκεινη καθως εστι η θεια τε
και μακαρια δυναμις αβατος και αθεατος λογισμοις μενει και διανοιας 3,1.115
πολυπραγμοσυνην και λογου δυναμιν και καρδιας κινησιν και ενθυμησεως ορμην,
παντα κατω εαυτης αφιεισα πολυ μαλλον η οσον τα σωματα ημιν απολιμπανεται της
των αστερων αφης. ο ουν ταυτα ειδως και συνεγνωκως εαυτωι το ουτιδανον και
ασθενες και πενιχρον της φυσεως καταγνωσεται μεν της ματαιοτητος των απο ουτω
μικρας και ευτελους της δυναμεως οιομενων εχειν τι της αξιας του πνευματος
υψηλοτερον και φειδομενων απ' αυτου ρηματων τινων θεραπευτικων η σχηματων,
α ειτε λατρειαν ειτε προσκυνησιν συνηθες τισιν ονομαζειν ου διαφερομαι·
αναβλεπων δε εις το υψος της δοξης, ης η αληθης κατανοησις τοις ανθρωποις
ανεφικτος, καταγνωσεται εαυτου, καθως και ο πατριαρχης εποιησε της θειας
αξιωθεις επιφανειας γην και σποδον εαυτον προσαγορευων· ουτω δε διακειμενος
ολον εαυτον αναθησει τηι θεραπειαι της κρειττονος φυσεως, ου το μεν τι ποιων των
εις τιμην συντεινοντων, του δε απεχομενος, αλλα παν οτιπερ αν εν τηι καθ' εαυτον
δυναμει μειζον και υπερεχον ειναι φανηι, τουτο αναθησει τωι επι παντων θεωι, τιμην
και δοξαν και προσκυνησιν την υπο της δυναμεως χωρουμενην διηνεκως
αναπεμπων τωι εχοντι του συζειν την εξουσιαν· συζει δε ο πατηρ και ο υιος και το
πνευμα το αγιον. δια τουτο και πιστευει την εαυτου σωτηριαν πατρι και υιωι και
πνευματι αγιωι ουκ εις πληθος δυναμεων και θεοτητων κατακερματιζων την πιστιν,
αλλ' εις μιαν δυναμιν, μιαν αγαθοτητα, μιαν ζωοποιον εξουσιαν, μιαν θεοτητα, μιαν
ζωην πιστευων. ουτως αναπεμψει την ευχαριστιαν υπερ της εαυτου ζωης, εκ πατρος
αρχομενος και τον υιον τωι πατρι συμπεριλαμβανων και το αγιον πνευμα του
μονογενους ου χωριζων, ως πληρουσθαι τωι επι παντων θεωι συν τωι μονογενει υιωι
και τωι αγιωι πνευματι τιμην και δοξαν και προσκυνησιν εις τους αιωνας των
αιωνων, αμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13


