De tridui inter mortem et resurrectionem domini nostri Jesu
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΡΙΗΜΕΡΟΥ ΠΡΟΘΕΣΜΙΑΣ
ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΗΜΩΝ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ
Ει τις πατριαρχων ευλογια θειωι πνευματι το βεβαιον εχουσα, ει τι της
πνευματικης νομοθεσιας αγαθον δι' επαγγελιας τοις κατορθουσιν ελπιζεται, ει τις
δια των ιστορικων αινιγματων της αληθειας προδιατυπωσις ειναι πεπιστευται, ει τις
προφητικη φωνη τα υπερ φυσιν ευαγγελιζεται, παντα εκεινα η παρουσα χαρις εστιν.
και ωσπερ κατα το προκειμενον τοις οφθαλμοις ημων θεαμα εν φως περιαστραπτει
τας οψεις εκ μυριων λαμπαδων ερανιζομενον, ουτω πασα η του Χριστου ευλογια
πυρσου δικην καθ' εαυτην λαμπουσα τουτο ημιν το μεγα φως απεργαζεται το εκ
πολλων τε και ποικιλων των της γραφης ακτινων συγκεραννυ 9.274 μενον· εξεστι
γαρ λαβειν αφ' εκαστου των θεοπνευστων υποδειγματων το τηι παρουσηι ιερομηνιαι
καταλληλον. ζητεις την του Ἀβρααμ ευλογιαν· εχεις το ζητουμενον εις τα παροντα
βλεπων. οραις τα αστρα του ουρανου; ταυτα λεγω τα αστρα τα εκ του πνευματος ημιν
αρτιως επανατειλαντα και ουρανον αθροως την εκκλησιαν ποιησαντα, ων η της
ψυχης απαστραπτουσα χαρις ταις των πυρσων ακτισι διασημαινεται. και ταυτα τις
ειπων οντως του Ἀβρααμ ειναι τεκνα τα εξ επαγγελιας αυτωι γεγενημενα, τα τοις
αστροις του ουρανου ομοιουμενα της αληθειας ουχ αμαρτησεται. θαυμαζεις τον
υψηλον Μωυσεα τον πασαν την του θεου κτισιν διαλαβοντα τηι δυναμει της
γνωσεως. ιδου σοι της πρωτης κοσμογενειας το ευλογημενον σαββατον, γνωρισον
δι' εκεινου του σαββατου τουτο το σαββατον την της καταπαυσεως ημεραν, ην
ευλογησεν ο θεος υπερ τας αλλας ημερας. εν ταυτηι γαρ ως αληθως κατεπαυσεν απο
παντων των εργων αυτου ο μονο γενης θεος δια της κατα τον θανατον οικονομιας
τηι σαρκι σαββατισας και εις ο ην παλιν επανελθων δια της αναστασεως απαν το
κειμενον εαυτωι συνανεστησε ζωη και αναστασις και ανατολη και ορθρος και ημερα
τοις εν σκοτει και σκιαι θανατου γενομενος. πληρης σοι και η ιστορια της συγγενους
9.275 ευλογιας· ο πατηρ του Ἰσαακ εκεινου του αγαπητου μη φειδομενος και ο
μονογενης προσφορα και θυσια γενομενος και ο αμνος αντι τουτου σφαγιαζομενος.
εξεστι γαρ ιδειν εν τηι ιστοριαι παν το της ευσεβειας μυστηριον. ο αμνος του ξυλου
εξηρτηται εκ των κερατων εχομενος, ο δε μονογενης βασταζει εφ' εαυτου τα της
ολοκαρπωσεως ξυλα. οραις πως ο παντα φερων τωι ρηματι της δυναμεως αυτου ο
αυτος και το φορτιον φερει των ημετερων ξυλων και υπο του ξυλου αναλαμβανεται
βασταξων ως θεος και ως αμνος βασταζομενος ουτω του αγιου πνευματος το μεγα
μυστηριον τυπικως αμφοτεροις επιμερισαντος τωι τε ηγαπημενωι υιωι και τωι
συμπαραδειχθεντι προβατωι, ωστε δειχθηναι εν μεν τωι προβα τωι το του θανατου
μυστηριον εν δε τωι μονογενει την ζωην την μη διακοπτομενην τωι θανατωι. ει δε
βουλει και αυτον τον Μωυσεα λαβειν τηι των χειρων εκτασει τον σταυρον διαγρα
φοντα και τωι σχηματι τουτωι τον Ἀμαληκιτην καταστρεφο μενον, εξεστι σοι βλεπειν
εν τηι αληθειαι τον τυπον και τωι σταυρωι τον Ἀμαληκ υποπιπτοντα. εχεις και τον
Ἠσαΐαν ου μικρα σοι προς την παρουσαν συνεισφεροντα χαριν· παρ' αυτου γαρ
προεδιδαχθης την ανυμφευτον μητερα, την 9.276 απατορα σαρκα, την ανωδυνον
ωδινα, τον αμολυντον τοκον ουτως ειποντος του προφητου· Ἰδου η παρθενος εν
γαστρι ληψεται και τεξεται υιον και καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ, ο εστι
Μεθ' ημων ο θεος. οτι δε απονος γεγονεν η ωδις, πρωτον μεν σε και το εικος
διδαξατω· επειδη γαρ πασα ηδονη συνημμενον εχει τον πονον, αναγκη πασα επι των
συνημμενως θεωρουμενων του ενος μη οντος μηδε το ετερον ειναι. οπου τοινυν η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

ηδονη του τοκου ου καθηγησατο, εξ αναγκης ουδε ο πονος επηκολουθησεν. επειτα
δε και η του προφητου λεξις βεβαιοι τον λογον εχουσα ουτως· Πριν ελθειν τον
πονον των ωδινων εξεφυγε και ετεκεν αρσεν, η ως φησιν ετερος των ερμηνεων,
Πριν ωδινησαι ετεκεν. εκ ταυτης, φησι, της παρθενου μητρος Παιδιον εγεννηθη ημιν
υιος και εδοθη ημιν, ου η αρχη εγενηθη επι του ωμου αυτου και καλειται το ονομα
αυτου μεγαλης βουλης αγγελος, θαυμαστος συμβουλος, θεος ισχυρος, εξουσιαστης,
αρχων ειρηνης, πατηρ του μελλοντος αιωνος. τουτο το παιδιον, ουτος ο υιος Ὡς
προβατον επι σφαγην ηχθη και ως αμνος εναντιον του κειραντος αυτον αφωνος,
μαλλον δε ως φησιν 9.277 Ἰερεμιας, τουτο εστι το αρνιον το ακακον το αγομενον
του θυεσθαι, ουτος ο αρτος, ωι το ξυλον εμβαλλουσιν οι και του αρτου και του ξυλου
πολεμιοι. μαλλον δε το παντων γυμνοτερον τε και φανερωτερον εκ της προφητειας
λαβωμεν, δι' ου προυπογραφεται σαφως το μυστηριον, τον Ἰωναν λεγω τον απαθως
κατα του κητους καταδυομενον και διχα παθους εκ του κητους παλιν αναδυομενον
τον και τρισιν ημεραις και τοσαυταις νυξιν εν τοις κητωοις σπλαγχνοις την εν ᾅδου
διατριβην του κυριου προδιαγραψαντα.
Ταυτα και τα τοιαυτα δει σε παρ' εκαστης γραφης αναζητειν και εκλεγεσθαι·
παντα γαρ εκεινα δια των παροντων οραις και εν τηι παρουσηι φαιδροτητι Ὅλος ο
νομος κρεμαται και οι προφηται, καθως φησι που το ευαγγελιον, και πας
θεοπνευστος λογος και νομος εν ταυτηι ανακεφαλαιου ται τηι χαριτι κατα την του
Παυλου φωνην. τουτο γαρ εστι και των σκυθρωπων το περας και των αγαθων η
αρχη, οιον τι λεγω· Ἐβασιλευσεν ο θανατος απο Ἀδαμ της φθοροποιου δυναστειας
λαβων την αρχην (αλλα και μεχρι Μωυσεως αυτου το πονηρον κρατος διεμεινεν
ουδεν του νομου την κακην του θανατου δυναστειαν αμβλυναντος)· ηλθεν η της
ζωης βασιλεια και κατελυθη του θανατου το κρατος και γεγονεν αλλη γεννησις, βιος
ετερος, αλλο ζωης 9.278 ειδος, αυτης της φυσεως ημων μεταστοιχειωσις. τις η
γεννησις;
Ουκ εξ αιματων ουδε εκ θεληματος ανδρος ουδε εκ θεληματος σαρκος, αλλ'
εκ θεου γενομενη. πως τουτο; σαφως σοι παραστησω δια του λογου την χαριν· ουτος
ο τοκος δια πιστεως κυοφορειται, δια της του βαπτισματος αναγεννησεως εις φως
αγεται, τροφος τουτου η εκκλησια, μαζος τα διδαγματα, τροφη ο ανωθεν αρτος,
ηλικιας τελειωσις η υψηλη πολιτεια, γαμος η της σοφιας συμβιωσις, τεκνα αι
ελπιδες, οικος η βασιλεια, κληρος και πλουτος η εν τωι παραδεισωι τρυφη, τελος δε
αντι θανατου η αιδιος ζωη εν τηι αποκειμενηι τοις αξιοις μακαριοτητι. ταυτην οραι
και ο μεγας Ζαχαριας την αρχην της προς το αγαθον αλλοιωσεως και αμφιβαλλει
περι της του ονοματος κλησεως, τι χρη κυριως προσειπειν την ενεστωσαν χαριν· τα
γαρ αλλα τα περι το παθος θαυματα διεξελθων και τουτο φησι περι του καιρου
τουτου οτι Ουχ ημερα και ουχι νυξ, δι' ων ενδεικνυται, οτι ημερα μεν κληθηναι ου
δυναται ηλιου μη οντος, νυξ δε ουκ εστι τωι μηδε σκοτος ειναι· το γαρ σκοτος
εκαλεσεν ο θεος νυκτα, καθως φησιν Μωυσης. επει ουν κατα μεν τον χρονον 9.279
νυξ κατα δε το φως ημερα, τουτου ενεκεν φησιν ο προφητης· Και ουχ ημερα και
ουχι νυξ. ει ουν μητε ημερα μητε νυξ κατα τον του προφητου λογον ο καιρος ουτος
εστιν, αλλο τι παρα ταυτα παντως η παρουσα χαρις εστι τε και ονομαζεται. βουλεσθε
ειπω, ο εντεθυμημαι; Αυτη εστιν η ημερα, ην εποιησεν ο κυριος, αλλη παρα τας εν
αρχηι της κτισεως γεγενη μενας ημερας, αις διαμετρειται ο χρονος, αλλης κτισεως
εστιν αρχη αυτη· εν ταυτηι γαρ ποιει ο θεος τηι ημεραι ουρανον καινον και γην
καινην, καθως φησιν ο προφητης. ποιον ουρανον; το στερεωμα της εις Χριστον
πιστεως. ποιαν γην; την αγαθην καρδιαν φημι, καθως ειπεν ο κυριος, την γην την
πινουσαν τον επ' αυτης ερχομενον υετον και τον πολυχουν σταχυν αδρυνουσαν. εν
ταυτηι τηι κτισει ηλιος μεν εστιν ο καθαρος βιος, αστρα δε αι αρεται, αηρ δε η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

διαφανης πολιτεια, θαλασσα δε το βαθος εστι του πλουτου της σοφιας τε και της
γνωσεως, ποα δε και βλαστηματα η αγαθη διδασκαλια και τα θεια διδαγματα, απερ ο
λαος της νομης, τουτεστιν η ποιμνη του θεου επινεμεται, δενδρα δε ποιουντα
καρπον η των 9.280 εντολων εργασια. εν ταυτηι κτιζεται και ο αληθινος ανθρωπος ο
κατ' εικονα γενομενος θεου και ομοιωσιν. οραις οιου κοσμου γινεται αρχη Αυτη η
ημερα, ην εποιησεν ο κυριος, περι ης φησιν ο προφητης, οτι ουτε ημερα κατα τας
αλλας ημερας ουτε νυξ κατα τας αλλας νυκτας. και ουπω το εξαιρετον της παρουσης
χαριτος ο λογος εκηρυξεν. αυτη ελυσε την του θανατου ωδινα, αυτη τον των
νεκρων πρωτοτοκον εμαιευσατο, εν ταυτηι συνετριβησαν αι σιδηραι του θανατου
πυλαι, εν ταυτηι οι χαλκοι του ᾅδου μοχλοι συνεθλασθησαν. νυν ανοιγεται του
θανατου το δεσμωτηριον, νυν κηρυσσεται τοις αιχμαλωτοις η αφεσις, νυν γινεται
τοις τυφλοις η αναβλεψις, νυν τοις εν σκοτει και σκιαι θανατου καθημενοις η εξ
υψους ανατολη επισκεπτεται.
Βουλεσθε τι και περι της τριημερου προθεσμιας μαθειν; αρκει τοσουτον
ειπειν, οτι εν ουτω ολιγωι τωι χρονικωι διαστη ματι ηρκεσεν η παντοδυναμος σοφια
εν τηι καρδιαι γενομενη της γης τον μεγαν εκεινον νουν τον εν αυτηι διαιτωμενον
καταμωραναι· ουτω γαρ ο προφητης αυτον κατονομαζει μεγαν νουν αυτον
αποκαλων και Ἀσσυριον. επει ουν εστια 9.281 τις εστι του νου η καρδια (εν ταυτηι
γαρ το ηγεμονικον ειναι πεπιστευται), δια τουτο γινεται εν τηι καρδιαι της γης ο
κυριος, ητις εστι του νου εκεινου του πονηρου ενδιαιτημα ωστε την βουλην αυτου
μωραναι, καθως η προφητεια φησιν, και δραξασθαι τον σοφον εν τηι πανουργιαι
αυτου και περιτρε ψαι αυτωι προς το εναντιον τα σοφα εγχειρηματα. επειδη γαρ
αμηχανον ην τον αρχοντα του σκοτους ακρατωι προσμιξαι τηι του φωτος παρουσιαι
μη σαρκος τινα μοιραν εν αυτωι θεωρησαντα, δια τουτο, ως ειδε την θεοφορον σαρκα
ειδε δε και τα δι' αυτης ενεργουμενα παρα της θεοτητος θαυματα, ηλπισεν, ει της
σαρκος δια του θανατου κρατησειε, και πασης της εν αυτηι κατακρατησειν δυναμεως.
και τουτου χαριν το της σαρκος δελεαρ περιχανων τωι της θεοτητος αγκιστρωι
περιεπαρη και ουτως ηχθη ο δρακων δια του αγκιστρου, καθως φησιν τωι Ἰωβ ο
προαναφωνησας δι' εαυτου το εσομενον λεγων οτι Ἄξεις τον δρακοντα εν
αγκιστρωι. ακουσωμεν δε παρα της του προφητου φωνης τινα ην, α η καρδια της γης
αυτη κατα του παντος εβουλευσατο, οτε κατα της σαρκος του κυριου το στομα
ηνοιξεν. τι λεγει προς αυτον 9.282 Ἠσαΐας ελεγχων αυτου τα νοηματα; Συ ειπας εν
τηι καρδιαι σου· εις τον ουρανον αναβησομαι, επανω των αστρων του ουρανου θησω
τον θρονον μου, καθιω εν ορει υψηλωι, αναβησο μαι επανω των νεφελων και εσομαι
ομοιος τωι υψιστωι. ταυτα η πονηρα καρδια καθ' εαυτην εβουλευσατο. και ετι προ
τουτων ο μεγας εν κακιαι νους ο πονηρος Ἀσσυριος οια προς εαυτον διεξηιει
ακουσωμεν παλιν εκ της Ἠσαΐου φωνης, α ειπε· Τηι ισχυι της χειρος μου ποιησω και
τηι σοφιαι της συνεσεως μου αφελω ορια εθνων και την ισχυν αυτων προνομευσω και
σεισω πολεις κατοικουμενας και την οικουμενην ολην καταληψομαι ως νοσσιαν και
ως καταλελειμμενα ωα αρω και ουκ εστιν ος διαφευξεται με η αντειπηι μοι. μετα
ταυτης της ελπιδος δεχεται εν εαυτωι τον δια φιλανθρωπιαν τοις κατω
επιδημησαντα· τι δε αυτωι αντι των ελπισθεντων εγενετο, διηγειται σαφως η
προφητεια το κατ' εκεινου παθος λεγουσα· Πως εξεπεσεν εκ του ουρανου ο
εωσφορος; πως συνετριβη επι την γην, ωι υπεστορεσθη η σηψις, ου ενδυμα γινεται η
περιβολη των σκωληκων; και οσα αλλα περι του αφανισμου
9.283 αυτου
διεξερχεται, απερ εξεστι τωι βουλομενωι εξ αυτων των γεγραμμενων δι' ακριβειας
μαθειν. εμοι δε προς τον σκοπον επανακτεον τον λογον· δια τουτο γινεται η αληθινη
σοφια εν τηι μεγαλορρημονι ταυτηι καρδιαι της γης, ινα εξαφανισηι εξ αυτης τον
μεγαν εν κακιαι νουν και φωτισθηι το σκοτος και Καταποθηι το θνητον υπο της ζωης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

και το κακον εις ανυπαρ ξιαν μεταχωρησηι του εσχατου εχθρου καταργηθεντος, ος
εστιν ο θανατος. ταυτα σοι η τριημερος του χρονου προθεσμια κατειργασται. Μη
βραδεια η χαρις; μη δια μακρας περιοδου τοσουτον αγαθον κατωρθωται; βουλει
γνωναι το υπερβαλλον της δυναμεως των εν ουτω βραχει χρονωι κατορθωθεντων;
αριθμησον μοι πασας τας μεταξυ γενεας των ανθρωπων απο της πρωτης των κακων
εισοδου μεχρι της αναλυσεως, ποσοι καθ' εκαστην γενεαν ανθρωποι εν ποσαις
αριθμουμενοι μυριασιν. αρα δυνατον εστιν αριθμωι διαληφθηναι το πληθος, ων ταις
διαδοχαις η κακια συνεπλατυνετο και ο κακος της πονηριας πλουτος εις τους καθ'
εκαστον μεριζομενος δι' εκαστου μειζων εγινετο; και ουτω πολυγονουσα συνδιεξηιει
ταις αει επιγινομεναις γενεαις η κακια χεομενη τωι πληθει προς απειρον, εως εις το
ακροτατον μετρον του κακου προελθουσα πασης κατεκρατησε της ανθρωπινης
φυσεως 9.284 ουτω του προφητου καθολικως αποφηναμενου οτι Παντες εξεκλιναν
αμα ηχρειωθησαν και ουκ ην εν τοις ουσιν ουδεν, ο μη κακιας οργανον ην. την ουν
τοσαυτην του κακου σωρειαν την απο καταβολης κοσμου μεχρι της κατα το παθος
του κυριου οικονομιας συναθροισθεισαν ο εν τρισι διαχεας ημεραις μικραν σοι
πεποιηται της υπερβαλλουσης δυναμεως την επιδειξιν, η ουχι πασων των εν ταις
ιστοριαις θαυματοποιιων ισχυροτεραν; ωσπερ γαρ πλεοναζει του Σαμψων το θαυμα
ουκ εν τωι κατισχυσαι μονον του λεοντος αλλα τωι απονως αυτον διαχειρισασθαι και
γυμναις και αοπλοις ταις χερσι τον τοσουτον θηρα καθαπερ παιζοντα διασπασασθαι,
ουτω και το διχα πασης εργωδιας τον κυριον την τοσαυτην εξαφανισαι κακιαν
αποδειξις μειζων εστι του της δυναμεως υπερβαλλοντος. ουχ υδατων απειρων
επιρροαι εκ των ανωθεν καταρρακτων τωι υποκειμενωι εγκαταπιπτουσαι ουδε
αβυσσοι των ιδιων ορων υπεροιδαινουσαι και τοις πελαγεσι την γην επικλυζουσαι
ουδε πασα η οικουμενη νηος δικην αυτανδρος τωι βυθωι καλυπτομενη ουδε ορη
γινομενα βυθια και κορυφαι των ορων υποβρυχιοι ουδε καθ' 9.285 ομοιοτητα
Σοδομων αι της φλογος επομβριαι τωι πυρι το διεφθορος εκκαθαιρουσαι ουδε αλλο τι
τοιουτον ουδεν, αλλα απλη τις και ακαταληπτος επιδημια, μονη ζωης και φωτος
παρουσια τοις εν σκοτει και σκιαι θανατου καθημενοις εκλειψιν παντελη και
αφανισμον του τε σκοτους και του θανατου πεποιηται.
Ειπω τι προς τοις ειρημενοις και ετερον; εφυη το κακον εν τωι οφει, ηττηθη η
γυνη της πειρας του δρακοντος, ηττηθη μετα ταυτα και της γυναικος ο ανηρ. δια
τριων εσχε το κακον την γενεσιν· προς τι μοι βλεπει τουτων η μνημη; εστι τινα του
αγαθου ταξιν δια της εν τωι κακωι ταξεως κατανοησαι. τρια βλεπω ταυτα του κακου
τα δοχεια· πρωτον μεν εν ωι το πρωτον συνεστη, δευτερον εις ο μετερρυη, τριτον εν
ωι μετα ταυτα επεγενετο. επειδη τοινυν εν τοις τρισι τουτοις η κακια επλημυρε, τηι
διαβολικηι λεγω φυσει και τωι των γυναικων γενει και τωι πληρωματι των ανδρων,
τουτου χαριν ακολουθως εν τρισιν ημεραις η νοσος εξαφανι ζεται εκαστωι γενει των
εν κακιαι νενοσηκοτων μιας ημερας αποκληρωθεισης προς ιασιν· εν μιαι ημεραι οι
ανδρες της νοσου καθαιρονται, εν τηι δευτεραι το των γυναικων θεραπευε ται γενος,
εν τηι τελευταιαι ο εσχατος εχθρος καταργειται ο θανατος και αι περι αυτον τε αρχαι
και εξουσιαι και δυναμεις των αντικειμενων δυναμεων τωι προκαθημενωι
συναφανιζονται. 9.286 μη θαυμασηις δε, ει χρονικοις διαστημασιν η του αγαθου
κτισις επιμεριζεται· και γαρ παρα την πρωτην του κοσμου γενεσιν ουκ ητονει η θεια
δυναμις απαντα εν ακαρει τελειωσαι τα οντα, αλλ' ομως συμπαραλαμβανει τηι
δημιουρ γιαι των οντων και τα χρονικα διαστηματα, ως τοδε μεν τι κατα την πρωτην
ημεραν τελειωθηναι το μερος της κτισεως, εν δε τηι δευτεραι το ετερον και εφεξης
ομοιως, εως επερατωθη τα οντα ρηταις ημεραις του θεου την κτισιν απασαν συν
αρμοσαντος. ουτω και ενταυθα κατα τον αρρητον αυτου της σοφιας λογον εν τρισιν
ημεραις των οντων το κακον εξοικιζε ται, εξ ανδρων εκ γυναικων και εκ του γενους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

των οφεων, εν οις πρωτοις η της κακιας φυσις εσχε την γενεσιν. Ἀλλα περι μεν της
του αριθμου των ημερων αιτιας ταυτα υπενοησαμεν, ειτε δε ορθως ειτε και μη, εν τηι
κρισει των ακροατων καταλειψομεν· ου γαρ αποφασις ο λογος εστιν, αλλα γυμνασια
και ζητησις. ει δε ζητεις δι' ακριβειας ιδειν εν τωι παθει των ημερων τουτων την
προθεσμιαν (λειπει γαρ τωι αριθμωι ουκ ολιγον, ει μετα την ενατην της παρα σκευης
ωραν αριθμοιης τον χρονον, αφ' ης ταις πατρυαις χερσι το πνευμα παρεθετο),
μικρον επισχες και παρεξει σοι τυχον ο λογος την περι τουτου σαφηνειαν. τις ουν ο
λογος; ανα βλεψον εις το μεγαλειον της θειας δυναμεως και ουκ αγνοησεις το εν τωι
τοπωι ζητουμενον· μνησθητι της δεσποτικης 9.287 αποφασεως, τι περι εαυτου
αποφαινεται ο του παντος εξημμενος το κρατος, πως αυτοκρατορικηι εξουσιαι και ου
φυσεως αναγκηι διαζευγνυσι την ψυχην εκ του σωματος, εν οις φησιν οτι Ουδεις
αιρει την ψυχην μου απ' εμου, αλλ' εγω τιθημι απ' εμαυτου· εξουσιαν εχω θειναι
αυτην και εξουσιαν εχω παλιν λαβειν αυτην. τουτο μοι στητω και το ζητουμενον
σεσαφηνισται. ο γαρ παντα κατα την δεσποτικην αυθεντιαν οικονομων ουκ
αναμενει την εκ της προδοσιας αναγκην και την ληιστρικην εφοδον των Ἰουδαιων
και την του Πιλατου παρανομον κρισιν ωστε την εκεινων κακιαν αρχηγον και
αιτιαν της κοινης των ανθρωπων σωτηριας γενεσθαι, αλλα προλαμβανει τηι
οικονομιαι την εφοδον κατα τον αρρητον της ιερουργιας τροπον και τοις ανθρωποις
αορατον εαυτον προσηνεγκε προσφοραν και θυσιαν υπερ ημων ο ιερευς αμα και
Ἀμνος του θεου ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου. ποτε τουτο; οτε βρωτον εαυτου
το σωμα και ποτιμον το αιμα τοις συνουσιν εποιησεν· παντι γαρ τουτο δηλον εστι,
οτι ουκ αν βρωθειη παρα ανθρωπου προβατον, ει μη της βρωσεως η σφαγη
προηγησαιτο. ο τοινυν δους τοις μαθηταις το εαυτου σωμα εις βρωσιν σαφως
ενδεικνυται το ηδη του αμνου την θυσιαν εντελη γεγενησθαι· ου γαρ αν ην το σωμα
9.288 του ιερειου προς εδωδην επιτηδειον ειπερ εμψυχον ην. ουκουν οτε παρεσχε
τοις μαθηταις εμφαγειν του σωματος και του αιματος εμπιειν, ηδη κατα το λεληθος
τηι εξουσιαι του το μυστηριον οικονομουντος αρρητως τε και αορατως το σωμα
ετεθυτο και η ψυχη εν εκεινοις ην, εν οις αυτην η εξουσια του οικονομουντος
εναπεθετο, μετα της εγκεκραμενης αυτηι θειας δυναμεως τον εν καρδιαι εκεινον
χωρον περι πολουσα.
Ουκουν αφ' ου προσηχθη τωι θεωι η θυσια παρα του μεγαλου αρχιερεως του
τον εαυτου αμνον υπερ της κοινης αμαρτιας αρρητως τε και αορατως
ιερουργησαντος, απο τοτε τις αριθμων τον χρονον της εν καρδιαι διατριβης της
αληθειας ουχ αμαρτησεται· εσπερα μεν γαρ ην, οτε εβρωθη το ιερον εκεινο και αγιον
σωμα, νυξ δε την εσπεραν εκεινην η προ της παρασκευης διεδεξατο. ειτα η της
παρασκευης ημερα τηι επεισακτωι νυκτι διατμηθεισα εις μιαν νυκτα και εις ημερας
δυο καταψηφιζεται· ει γαρ το σκοτος ο θεος εκαλεσε νυκτα, εν δε ταις τρισι ωραις
εγενετο σκοτος επι πασαν την οικουμενην, αυτη εστιν η κατα το μεσον της ημερας
καινοτομηθεισα νυξ τα δυο τμηματα των ημερων δι' εαυτης περιγραφουσα, το μεν
απο του ορθρου επι την εκτην ωραν, το δε απο της ενατης επι την εσπεραν, ωστε
ειναι μεχρι τουτου 9.289 δυο νυκτας και ημερας δυο. ειτα η προ του σαββατου νυξ
και μετα ταυτην η του σαββατου ημερα, εχεις τας τρεις ημερας και τας τρεις νυκτας.
ζητησον μοι λοιπον την αναστασιμον ωραν και ευρησεις την εν τοις ειρημενοις
αληθειαν. ποτε ουν τουτο εγενετο; Ὀψε σαββατων, ο Ματθαιος βοαι. αυτη σοι η ωρα
της αναστασεως κατα την του ευαγγελιου σαφηνειαν, ουτος ο ορος της εν καρδιαι
διαγωγης του κυριου· εσπερας γαρ ηδη βαθειας γεγενημενης (αρχη δε ην της νυκτος
εκεινης η εσπερα, ην διαδεχεται η μια των σαββατων ημερα) τοτε ο σεισμος γινεται,
τοτε ο καταστραπτων τοις ενδυμασιν αγγελος αποκυλιει τον λιθον του μνημειου. αι
δε γυναικες μικρον επορθρισασαι υποφαινουσης ηδη της ημερας το φεγγος ως και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

τινα ηλιακην αυγην της ανατολης υπερφαινεσθαι, τοτε ιστορουσι την ηδη
γεγενημενην αναστασιν, αι το μεν θαυμα εγνωσαν την δε ωραν ουκ εδιδαχθησαν·
οτι μεν γαρ ηγερθη ειπε προς αυτας ο αγγελος, το δε ποτε τωι ρηματι ου προσεθη κεν.
αλλ' ο μεγας Ματθαιος μονος των ευαγγελιστων παντων τον καιρον δι' ακριβειας
παρεσημηνατο ειπων την εσπεραν ειναι του σαββατου ωραν της αναστασεως. Ει δε
ταυτα τουτον εχει τον τροπον, εστηκεν ημιν η προθεσμια απο της μετα την πεμπτην
εσπερας εις την του 9.290 σαββατου εσπεραν διαμετρουμενου του χρονου της
εμβολιμου νυκτος, καθως ειρηται, την παρασκευην εις ημερας δυο και νυκτα μιαν
κερματιζουσης. εδει γαρ επι του δεσποζοντος εν τηι δυναστειαι αυτου του αιωνος μη
τοις τεταγμενοις του χρονου μετροις τα εργα κατ' αναγκην συμπαρατεινεσθαι, αλλα
προς την των εργων χρειαν καινοτομεισθαι του χρονου τα μετρα και συντομωτερον
την των αγαθων ενεργειαν της θειας δυναμεως επιτελουσης κολοβωτερα του
χρονου σχεδιασ θηναι τα μετρα, ως μητε ελαττονα των τριων ημερων και των
τοσουτων νυκτων αριθμηθηναι τον χρονον, επειδη τουτον τον αριθμον ο μυστικος
τε και απορρητος επιζητει λογος, μητε τα συνηθη των ημερων τε και νυκτων
αναμενουσαν διαστηματα προς το ταχος της ενεργειας την θειαν εμποδιζε σθαι
δυναμιν· ο γαρ εξουσιαν εχων και θειναι αφ' εαυτου την ψυχην και αναλαβειν οτε
εβουλετο εξουσιαν ειχεν ως ποιητης των αιωνων ουχι δουλευσαι δια των εργων τωι
χρονωι, αλλα ποιησαι κατα τα εργα τον χρονον.
Ἀλλ' ουπω του μεγιστου των κεφαλαιων ο λογος ηψατο· ζητειν γαρ τους
φιλομαθεστερους εικος, πως εν τωι αυτωι χρονωι τρισιν εαυτον ο κυριος διδωσι, τηι τε
καρδιαι της γης και τωι παραδεισωι συν τωι ληιστηι και ταις πατρυαις χερσιν· προς τους
Φαρισαιους μεν γαρ φησιν οτι Ὥσπερ Ἰωνας ην εν τηι 9.291 κοιλιαι του κητους,
ουτως εσται και ο υιος του ανθρωπου εν τηι καρδιαι της γης κατα το τριημερον του
χρονου διαστημα, προς δε τον ληιστην οτι Σημερον μετ' εμου εσηι εν τωι παρα δεισωι,
προς δε τον πατερα οτι Εις χειρας σου παρατιθημι το πνευμα μου. ουτε γαρ εν
υποχθονιοις ειποι τις αν τον παραδεισον ουτε εν τωι παραδεισωι τα υποχθονια, ωστε
κατα ταυτον εν αμφοτεροις ειναι η χειρα του πατρος λεγεσθαι ταυτα. αλλα τουτο
μεν τοις ευσεβως λογιζομενοις τυχον ουδε ζητησεως αξιον· ο γαρ πανταχου ων δια
της θειας δυναμεως και παντι παρεστι και ουδενος απολειπεται. Ἐγω δε τινα και
ετερον οιδα λογον περι τουτου μαθων, ον βουλομενοις υμιν δι' ολιγων εκθησομαι.
οτε ηλθεν επι την παρθενον το πνευμα το αγιον και η του υψιστου δυναμις αυτηι
επεσκιασεν επι τωι τον καινον ανθρωπον εν αυτηι συστηναι (τον δια τουτο καινον
ωνομασμενον, οτι κατα θεον εκτισθη ου κατα ανθρωπινην συνηθειαν ωστε γενεσθαι
θεου δοχειον αχειροποιητον· ου γαρ κατοικει εν χειροποιητοις, τοις υπο ανθρωπων
λεγω κατασκευαζομενοις, ο υψιστος), τοτε εαυτηι τον οικον της σοφιας
οικοδομουσης και τωι της δυναμεως αποσκιασματι οιονει τυπωι σφραγιδος ενδοθεν
κατα μορφωθεντος του πλασματος, τοτε αμφοτεροις, δι' ων η ανθρωπινη φυσις
συνεστηκε, ψυχηι τε λεγω και σωματι, 9.292 η θεια κατακιρναται δυναμις εκατερωι
καταλληλως εαυτην καταμιξασα. εδει γαρ των δυο τουτων δια της παρακοης
νεκρωθεντων (επειδη νεκρωσις ην της ψυχης μεν η της οντως ζωης αλλοτριωσις,
του σωματος δε η φθορα τε και διαλυσις) αμφοτερων τουτων τηι επιμιξιαι της ζωης
εξοικισθηναι τον θανατον. προς εκατερον τοινυν των του ανθρωπου τμηματων
καταλληλως της θεοτητος εμμιχθεισης δι' αμφοτερων επιδηλα της υπερεχουσης
φυσεως τα γνωρισματα ην· το μεν γαρ σωμα την εν αυτωι θεοτητα δια της αφης τας
ιασεις ενεργουν επεσημαινεν, η ψυχη δε τωι δυνατωι εκεινωι θεληματι την θειαν
ενεδεικνυτο δυναμιν· ωσπερ γαρ η κατα την αφην αισθη σις του σωματος εστιν ιδια
ουτω και της ψυχης η κατα προαιρεσιν κινησις. προσερχεται ο λεπρος διερρυηκως
ηδη και ηχρειωμενος τωι σωματι. πως γινεται επι τουτου παρα του κυριου η ιασις; η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

ψυχη θελει και το σωμα απτεται και δι' αμφοτερων φευγει το παθος· απηλθε, γαρ
φησιν, απ' αυτου παραχρημα η λεπρα. παλιν τους εν πολλαις χιλιασι κατα την
ερημον αυτωι προσεδρευσαντας απολυσαι μεν νηστεις ου θελει, ταις χερσι δε διακλαι
τους αρτους. οραις, πως δι' αμφοτερων η εκατερωι συμπαρομαρτουσα θεοτης δημο
σιευεται τωι τε ενεργουντι σωματι και τηι ορμηι του εν τηι ψυχηι γινομενου θεληματος.
και τι χρη παντα διεξιεναι τα θαυματα ομοιοτροπως επιτελουμενα τοις προδηλοις
9.293 ενασχολουντα τον λογον; αλλ' ου χαριν των ειρημενων εμνησθην, προς εκεινο
και μεταβησομαι.
Πως κατα ταυτον και εν τωι ᾅδηι και εν τωι παραδεισωι ο κυριος; ου ζητηματος
λυσις μεν εστι μια το μηδεν αβατον ειναι θεωι, εν ωι τα παντα συνεστηκεν, ετερα δε,
προς ην νυν ο λογος βλεπει, οτι ολον τον ανθρωπον του θεου δια της προς εαυτον
ανακρασεως εις την θειαν φυσιν μετασκευασαντος εν τωι καιρωι της κατα το παθος
οικονομιας ου θατερου μερους το απαξ εγκραθεν ανεχωρησεν (αμεταμελητα γαρ του
θεου τα χαρισματα), αλλα την μεν ψυχην του σωματος η θεοτης εκουσιως διεζευξεν,
εαυτην δε εν αμφοτεροις μενουσαν εδειξεν· δια μεν γαρ του σωματος, εν ωι την εκ
του θανατου φθοραν ουκ εδεξατο, κατηργησε τον εχοντα του θανατου το κρατος,
δια δε της ψυχης ωδοποιησε τωι ληιστηι την επι τον παραδεισον εισοδον. και τα δυο
κατα ταυτον ενεργειται δι' αμφοτερων της θεοτητος το αγαθον κατορθουσης, δια
μεν της του σωματος αφθαρσιας την του θανατου καταλυσιν, δια δε της ψυχης της
προς την ιδιαν εστιαν επειγομενης την επι τον παραδεισον των ανθρωπων
επανοδον. επει ουν διπλουν μεν το ανθρωπινον συγκραμα, απλη δε και μονοειδης η
της θεοτητος φυσις, εν τωι καιρωι της του σωματος απο της ψυχης διαζευξεως ου
συνδιασχιζεται τωι συνθετωι το αδιαιρετον, αλλ' εν το εμπαλιν γινεται· τηι γαρ
ενοτητι της θειας φυσεως της 9.294 κατα το ισον εν αμφοτεροις ουσης παλιν προς
αλληλα τα διασταντα συμφυεται. και ουτω γινεται ο θανατος μεν εκ της των
συμπεφυκοτων διαιρεσεως η αναστασις δε εκ της των διαιρεθεντων ενωσεως. ει δε
ζητεις, πως ο εν τωι παραδεισωι ων ταις χερσι του πατρος εαυτον παρατιθεται,
ερμηνευσει σοι ο υψηλος Ἠσαΐας το περι τουτων ζητουμενον· ειπε γαρ εκεινος εκ
προσωπου του θεου περι της ανω Ἰερουσαλημ, ην ουκ αλλην παρα τον παραδεισον
ειναι πιστευομεν, οτι Ἐπι των χειρων μου εζωγραφησα σου τα τειχη. ει ουν εν ταις
χερσι του πατρος περιγεγραπται η Ἰερουσαλημ, ητις εστιν ο παραδεισος, δηλονοτι ο
εν τωι παραδεισωι γενομενος ταις πατρυαις παντως ενδιαιταται παλαμαις, εν αις η
θεια πολις την περιγραφην εχει. Και ταυτα μεν εις τοσουτον, οσα δε των Ἰουδαιων
ακουομεν κατατρεχοντων εν σφοδραι κατηγοριαι του δογματος, αξιον αν ειη
προσθειναι δια βραχεων τωι λογωι· λεγουσι γαρ εν τωι περι του πασχα λογωι τοις
Ἰουδαιοις νενομοθετησθαι παρα του Μωυσεως την τεσσαρεσκαιδεκατην του
σεληναιου δρομου περιοδον και των επτα ημερων την αζυμοφαγιαν και οψον επι
τοις αζυμοις ποιεισθαι των πικριδων την ποαν. ει ουν επιμελης υμιν η της
τεσσαρεσκαιδεκατης εστι
9.295 παρατηρησις, συμπαραφυλαττεσθω, φησιν ο
Ἰουδαιος, και η πικρις και το αζυμον, ει δε ταυτα του παρορασθαι αξια, τις η περι
εκεινο σπουδη; ου γαρ δη του αυτου νομοθετου το μεν τι δικαιον και ψυχωφελες το
δε αχρηστον κρινεται και αποβλητον, ως επαναγκες ειναι η παντα κατορθουσθαι
παρ' υμων, οσα περι του πασχα διηγορευται, η μηδενος υμας περιεχεσθαι. τι ουν
ημεις; μνησθωμεν του παραγγειλαν τος μη φοβεισθαι τον ονειδισμον των
ανθρωπων και τωι φαυλισμωι αυτων μη ηττασθαι· οιδαμεν γαρ και των αζυμων την
ψυχωφελη παρατηρησιν και των πικριδων το κερδος και της τεσσαρεσκαιδεκατης το
χρησιμον. ο δε λογος ουτος εστιν, ον δι' ολιγων επισκεψομεθα· ο την σκιαν των
μελλοντων αγαθων εχων νομος προς ενα κατα το προηγουμενον βλεπει σκοπον,
οπως αν δια των ποικιλων παραγγελματων καθαρθειη της εμμιχθεισης τηι φυσει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

κακιας ο ανθρωπος. τουτο εν τηι περιτομηι, τουτο εν τωι σαββατωι, τουτο εν τηι των
εδωδιμων παρατηρησει, τουτο εν τηι ποικιληι ζωοθυσιαι, τουτο εν τοις καθ' εκαστον
παρατηρημασι κατορθουται του νομου. και μακρον αν ειη τα περι εκαστου ημιν
αινιγματωδως εις το του βιου καθαρσιον παρα του νομου δηλουμενα δι' ακριβειας
εκτιθεσθαι. ωσπερ τοινυν δια μεν της περιτομης της πνευματι κως επιτελουμενης η
φυσις το εμπαθες αποτιθεται 9.296 περιαιρουμενη τον σαρκωδη βιον, δια δε του
σαββατισμου την εν τωι κακωι απραξιαν διδασκεται, η δε ζωοθυσια κατασφα ζει τα
παθη και η νενομισμενη περι τα βρωματα των ακαθαρ των διακρισις συμβουλευει
σοι του ρυπωντος τε και ακαθαρτου βιου την αλλοτριωσιν, ουτω και η εορτη σοι
αυτη την εορτην εκεινην ενδεικνυται, προς ην η ψυχη δια των αζυμων παρα
σκευαζεται εν επτα ημεραις της του ζυμωτου βρωσεως καθαρευουσα, ων το αινιγμα
τοιουτον εστιν· ο των επτα ημερων αριθμος τον παροδικον σοι τουτον χρονον
εκδεικνυται τον δι' εβδομαδων ανακυκλουμενον, εν ωι χρη δι' επιμελειας εις την
ενεστωσαν ημεραν μηδεν της χθιζης κακιας λειψανον διασυζεσθαι, ως αν μη τινα
στυψιν και οξιδα τωι σημερινωι φυραματι η της εωλου κακιας μιξις ποιησειεν. Ὁ
ηλιος μη επιδυετω επι τωι παροργισμωι υμων, φησιν ο αποστολος ο Μη εν ζυμηι
παλαιαι μηδε εν ζυμηι κακιας και πονηριας, αλλ' εν αζυμοις ειλικρινειας και αληθειας
εορταζειν εγκελευομενος. ο δε περι του ενος της κακιας ειδους εγνωμεν, αναλογως
τουτο και περι των λοιπων της κακιας ειδων διδασκομεθα. η δε πικρις εκβαλλει το
καταβεβλακευμενον εν τωι βιωι και εκλυτον, αντεισαγει δε τον εγκρατη και
κατεσκληκοτα και τηι αισθησει δυσληπτον βιον, επειδη πασα παιδεια ου δοκει προς
το παρον χαρας ειναι αλλα λυπης. 9.297
Ὁ τοινυν δια πασης της του βιου τουτου εβδομαδος ανεπιμικτον παλαιας
κακιας και αζυμον την αει ενεστωσαν κατορθων ημεραν οψον της ζωης ποιουμενος
την εγκρατειαν ουτος εαυτον πασης σκοτεινης επιμιξιας χωριζει· τουτο γαρ η
τεσσαρεσκαιδεκατη του σεληναιου δρομου ενδεικνυται. επειδη γαρ εννεα εισιν αι
πασαι ημεραι του σεληναιου δρομου και εικοσι και ημισεια, εν αις εκ νεομηνιας η
σεληνη δι' αυξησεως τελειωθεισα τωι κυκλωι παλιν δια μειωσεως εις την παντελη
του φωτος εκλειψιν επανερχεται, δηλονοτι το ημισυ του μνημονευθεντος αριθμου
τεσσαρεσκαιδεκατη εστι και μικρον τι προς. ουκουν οταν εν τουτωι τυχηι ουσα η
σεληνη τωι σχηματι, επειδη συμπροιουσα κατα τον ιδιον δρομον τωι νυκτερινωι
διαστηματι προστιθησι το λειπον τωι κυκλωι ωστε πληρωθεισαν του φωτος ταις
αυγαις της ημερας τας παρ' εαυτης λαμπηδονας συμμιξαι, ως μητε κατα την εσπεραν
μητε κατα τον ορθρον σκοτους τινα παρενθηκην διακοψαι του φωτος την συνεχειαν
εν τηι διαδοχηι των στοιχειων αδιαιρετου της αυγης διαμενουσης (πριν γαρ ακριβως
την ηλιακην ακτινα καταδυναι αντιφαινεται δι' ευθειας η σεληνη τωι ηλιωι κατα
διαμετρον και τωι ιδιωι φωτι καταλαμπει το υποκειμενον. και παλιν πριν παντα τον
κυκλον αυτης υπελθειν τον οριζοντα τοις λειψανοις του σεληναιου φωτος η της
ημερας αυγη κατακιρναται), 9.298 και ουτω της πανσεληνου εκεινης ημερας το
σκοτος εξαφανιζεται κατα τε τον ορθρον και την εσπεραν τηι των φωστηρων
διαδοχηι λαμπρυνομενον. οπερ τοινυν τωι αισθητωι φωτι κατα την
τεσσαρεσκαιδεκατην συμβαινει, το δια πασης νυκτος τε και ημερας απαραδεκτον
ειναι της επιμιξιας του σκοτους, τουτο βουλεται ο πνευματικος νομος συμβολον
γενεσθαι τοις πνευματικως εορταζουσιν, ωστε δια πασης της κατα την ζωην
εβδομαδος εν πασχα φωτεινον και ασκοτιστον ολον τον χρονον αυτους της ζωης
απεργασασθαι. αυτη των περι το πασχα παραγγελματων τοις Χριστιανοις η
καταστασις. δια τουτο προς την τεσσαρεσκαιδεκατην βλεπομεν δια του αισθητου
τουτου και υλικου φωτος του αυλου τε και νοητου την φαντασιαν αναλαμβανοντες,
ως το μεν δοκειν σεληνην πληθουσαν επιζητειν την το παρ' εαυτης φεγγος διαρκες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

παρεχομενην ημιν παννυχιον, τηι δε αληθειαι νομον ημιν ειναι το παρατηρημα του
παντα τον χρονον τον νυκτι και ημεραι διαμετρουμενον λαμπρον ημιν διαρκως ειναι
και των εργων των σκοτεινων ανεπιμικτον.
Και περι μεν τουτων τοσαυτα, οσα δε και ο σταυρος εμπεριεχει νοηματα, δι'
ου τελειουται το κατα το παθος μυστηριον, τις αν ραιδιως τωι λογωι διασαφησειεν; μη
γαρ ουκ ησαν μυριοι τροποι προς θανατον φεροντες, δι' ων ην δυνατον 9.299
πληρωθηναι την υπερ ημων του θανατου οικονομιαν; αλλ' εκ παντων ουτος ωρισθη
παρ' αυτου του εαυτωι κατ' εξουσιαν το παθος ορισαντος. ∆ει, γαρ φησι, τον υιον του
ανθρωπου, ουκ ειπε· τα και τα πεισεται ο υιος του ανθρωπου, ως αν τις απλως ειποι
προαγορευων το μελλον, αλλα το αναγκαιως κατα τινα λογον απορρητον γενεσθαι
παντως οφειλον ουτω δογματιζει τωι ρηματι εν τωι ειπειν οτι ∆ει τον υιον του
ανθρωπου πολλα παθειν και αποδοκιμασθηναι και σταυρωθη ναι και τηι τριτηι ημεραι
αναστηναι. κατανοησον μοι γαρ του ∆ει την διανοιαν, δι' ης ευρισκεται το μη δειν
αλλως η δια του σταυρου παντως γενεσθαι το παθος δογματιζομενον. τις ουν ο περι
τουτου λογος; μονου του μεγαλου Παυλου εστι του εκ των αρρητων εκεινων
ρηματων παιδευθεντος, α εν τοις αδυτοις του παραδεισου μυηθεις ηκροασατο, και το
περι τουτου διασαφησαι μυστηριον, καθως εν μερει δια των προς Ἐφεσιους λογων
το κρυπτον υπηινιξατο λεγων· Ἵνα 9.300 εξισχυσητε καταλαβεσθαι συν πασι τοις
αγιοις, τι το πλατος και μηκος και βαθος και υψος, γνωναι τε την υπερβαλλουσαν
αγαπην της γνωσεως του Χριστου ινα πληρωθητε εις παν το πληρωμα του θεου. ου
γαρ αργως ο θειος εκεινος οφθαλμος του αποστολου το σχημα του σταυρου
κατενοησεν, αλλ' εδειξε και δια τουτου σαφως, οτι πασας τας της αγνοιας λεπιδας
αποβαλων των ομματων προς αυτην οραι καθαρως την των οντων αληθειαν· ειδε
γαρ οτι το σχημα τουτο τεσσαρσι προβολαις απο της εν τωι μεσωι συμβολης
μεριζομενον την δια παντων ηκουσαν του εν αυτωι φανεντος δυναμιν τε και
προνοιαν διασημαινει και τουτου χαριν εκαστην προβολην ιδιαζουσαις κατονομαζει
φωναις βαθος λεγων το εκ του μεσου κατω και υψος το υπερκειμενον, πλατος δε και
μηκος το εκ πλαγιου παρατεινομενον μετα την συμβολην εκατερω θεν, ως το μεν
ενθεν του μεσου πλατος το δε ετερωθεν μηκος προσαγορευσαι, δι' ων τουτο μοι
δοκει σαφως διασημαινειν τωι λογωι, οτι ουδεν των οντων εστιν, ο μη τηι θειαι
παντως διακρατειται φυσει, το υπερουρανιον, το υποχθονιον, το επι τα περατα των
οντων παντοθεν εκ πλαγιου παρατεινομενον· σημαινει γαρ δια μεν του υψους το
υπερκειμενον, δια δε του βαθους το υποχθονιον, τωι μηκει δε και τωι πλατει τα δια
μεσου περατα τα υπο της το παν διακρατουσης δυναμεως 9.301 κατεχομενα. εστω
δε δια των εν τηι σηι ψυχηι γινομενων εν τηι περι θεου εννοιαι η των λεγομενων
αποδειξις. αναβλεψον γαρ εις τον ουρανον και τα κατω βαθη τωι λογισμωι κατανοη
σον, εκτεινον επι τα πλαγια και τα ακρα της του παντος συστασεως την διανοιαν και
λογισαι, τις εστιν η ταυτα συνεχουσα δυναμις οιον τις συνδεσμος του παντος
γινομενη, και οψει ως αυτοματως εν τηι διανοιαι σου τηι περι της θειας δυναμεως
εννοιαι το σχημα του σταυρου εγχαρασσεται εκ των υψηλων επι τα βαθη καθηκον
και επι τα περατα των ακρων εγκαρσιως παρατεινομενον. τουτο το σχημα και ο
μεγας ∆αβιδ εν τωι καθ' εαυτον υμνησε λογωι, Που πορευθω, λεγων, απο του
πνευματος σου και απο του προσωπου σου που φυγω; εαν αναβω εις τον ουρανον
(τουτο το υψος), εαν καταβω εις τον ᾅδην (τουτο το βαθος), εαν αναλαβοιμι τας
πτερυγας μου κατ' ορθρον (ο εστιν η ανατολη του ηλιου–τουτο το πλατος), η
κατασκηνωσαιμι εις τα εσχατα της θαλασσης (ουτω γαρ τας δυσμας ονομαζει–τουτο
το μηκος). οραις πως διαζωγραφει το του σταυρου σχημα δια των λεγομενων; συ ει,
φησιν, ο δια παντων ηκων και συνδεσμος των παντων γινομενος και παντα εν
εαυτωι διαλαμβανων τα περατα· 9.302 ανω συ ει, κατω συ παρει, εν τωι περατι τουτωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

η χειρ σου εστι και εν τωι ετερωι η δεξια σου οδηγει. δια τουτο και ο μεγας αποστολος,
οταν πληρωθηι τα παντα της πιστεως και της επιγνωσεως, προσκυνεισθαι λεγει τον
υπερ παν οντα ονομα εν τωι ονοματι Ἰησου Χριστου υπο τε των ουρανιων και των
επιγειων και των καταχθονιων. παλιν και δια τουτων κατα το σχημα του σταυρου
μεριζει του Χριστου την προσκυνησιν· η μεν γαρ υπερκοσμιος ληξις εν τωι ανω του
σταυρου μερει τωι δεσποτηι πληροι την προσκυνησιν, η δε εγκοσμιος εν τοις μεσοις, η
δε υποχθονιος του βαθους εχεται. τουτο και το ιωτα εστι κατα τον εμον λογον το
μετα της κεραιας θεωρουμενον, ο και των ουρανων μονιμωτερον και της γης
σταθερωτερον και πασης της των οντων συστασεως εστι διαρκεστερον. Ουρανος και
γη παρελευσεται και ολου του κοσμου παραγει το σχημα, το δε ιωτα το εκ του νομου
και η κεραια ου παρερχεται. η καθετος γραμμη η ανωθεν επι το βαθος καθηκουσα
ιωτα λεγεται, η δε εγκαρσιως αγομενη δια πλαγιου κεραια ονομαζεται, καθως εστι
και παρα των ναυτιλλομενων τουτο μαθειν· το γαρ ξυλον το δια 9.303 πλαγιου τωι
ιστιωι επικειμενον, ου και την οθονην εξαπλουσι, κεραιαν λεγουσιν εκ του σχηματος
ονομαζοντες. διο μοι δοκει προς τουτο βλεπειν η θεια του ευαγγελιου φωνη, οτι
εκεινο εστιν, εν ωι τα παντα συνεστηκε, το των εν αυτωι περικρατουμενων
αιδιωτερον, ο την εαυτου δυναμιν την συντηρητικην παντων των οντων οιον δι'
αινιγματος και εσοπτρου τινος <δια> του κατα τον σταυρον σχηματος υποδεικνυσι.
δια δη τουτο φησιν, οτι δει τον υιον του ανθρωπου ουχ απλως αποθανειν, αλλα
σταυρωθηναι, ινα γενηται τοις διορατικωτεροις θεολογος ο σταυρος την
παντοδυναμον εξουσιαν του επ' αυτωι δειχθεντος και παντα εν πασιν οντος
ανακηρυσσων τωι σχηματι. μη παρασιωπησωμεν, αδελφοι, μηδε τον ευσχημονα
βουλευτην εκεινον τον απο Ἁριμαθαιας Ἰωσηφ, ος δωρον το αχραντον και αγιον
εκεινο σωμα λαβων καθαραν περιτιθησιν αυτωι σινδονα και καθαρωι μνημειωι
εναποτιθεται. νομος ημιν εστω το του ευσχημονος εκεινου βουλευτου εργον του και
ημας ομοιως βουλευεσθαι, οταν λαβωμεν εκεινο το δωρον του σωματος, μη
ερρυπωμενηι 9.304 τηι της συνειδησεως σινδονι διαλαμβανειν μηδε οδωδοτι εξ
οστεων νεκρων και πασης ακαθαρσιας τωι μνηματι της καρδιας εναποτιθεσθαι, αλλα,
καθως φησιν ο αποστολος, δοκιμαζειν εκαστον εαυτον, ινα μη κριμα η χαρις γενηται
τωι αναξιως δεχομενωι την χαριν. αλλα γαρ μεταξυ λεγων αισθανομαι τηι φωτεινηι
στοληι του αγγελου καταστραπτομενος και μου διασειει υφ' ηδονης την καρδιαν ο
γλυκυς εκεινος σεισμος ο τον βαρυν λιθον του ανθρωπινου μνηματος αποκυλιων,
δι' ου ανοιγεται πασιν η θυρα της αναστασεως. ∆ραμωμεν και ημεις επι την θεαν
του παραδοξου θεαματος (διαγεγονε γαρ ηδη το σαββατον), μη κατοπιν των
γυναικων απαντησωμεν. εστω και εν ταις ημετεραις χερσι τα αρωματα η πιστις και η
συνειδησις· αυτη γαρ του Χριστου εστιν η ευωδια. μηκετι μετα των νεκρων τον
ζωντα ζητησωμεν· τον γαρ ουτως αυτον ζητουντα απωθειται ο κυριος λεγων· Μη
μου απτου, αλλ' οταν αναβω προς τον πατερα, τοτε σοι εξεστιν απτεσθαι, τουτεστιν
μηκετι την σωματωδη και δουλικην μορφην εν τηι σεαυτου πιστει ανατυπωσηι, αλλα
τον εν τηι δοξηι του πατρος οντα και εν μορφηι θεου υπαρχοντα και θεου οντα λογον
τουτον προσκυνει, μη την του δουλου μορφην.
ακουσωμεν, τι ευαγγελιζεται ημιν και η γυνη η προλαβουσα 9.305 τον
ανδρα δια της πιστεως καλως τουτο ποιησασα, ινα δια του καταρξαι προς το αγαθον
περι της του κακου αιτιας απολογησηται. τι ουν εστι το της γυναικος ευαγγελιον;
οντως Ουκ εξ ανθρωπων ουδε δι' ανθρωπων, αλλα δια Ἰησου Χριστου. ακουε, γαρ
φησιν, ο εντεταλται ημιν ο κυριος προς υμας ειπειν, υμας ους και αδελφους αυτου
κατονομαζει, οτι Πορευομαι προς τον πατερα μου και πατερα υμων και θεον μου και
θεον υμων. ω καλων τε και αγαθων ευαγγελιων. ο δι' ημας γενομενος καθ' ημας,
ινα δια του γενεσθαι ημιν ομογενης αδελφους ημας εαυτου ποιησηι, προσαγει τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

εαυτου ανθρωπον τωι αληθινωι πατρι, ινα δι' αυτου απαν το ομογενες εφελκυσηται,
ως μηκετι ονειδος ειναι τοις δουλευσασι τοις φυσει μη ουσι θεοις. δια του
προσαχθηναι παλιν τωι ζωντι και αληθινωι θεωι μηδ' αποβλητους και αποκηρυκτους
της πατρυας κληρονομιας γενεσθαι τους τωι υιωι δια της υιοθεσιας ακολουθησαντας
ο εν πολλοις αδελφοις πρωτοτοκον της αγαθης κτισεως εαυτον δια της σαρκος
ποιησας πασαν την φυσιν, ης εκοινωνησε, δια της ανακραθεισης αυτωι σαρκος 9.306
επεσπασατο. αλλ' επειδη ο προ του Πασχα αρτος ο αζυμος οψον την πικριδα εχει,
ιδωμεν τινι ηδυσματι ο μετα την αναστασιν αρτος ηδυνεται. οραις του Πετρου
αλιευοντος εν ταις χερσι του κυριου αρτον και κηριον μελιτος· νοησον, εις τι σοι η
πικρια του βιου μετασκευαζεται. ουκουν ανασταντες και ημεις εκ της των λογων
αλειας ηδη τωι αρτωι προσδραμωμεν, ον καταγλυκαινει το κηριον της αγαθης
ελπιδος εν Χριστωι Ἰησου τωι κυριωι ημων, ωι η δοξα και το κρατος συν τωι πατρι και
τωι αγιωι πνευματι νυν και αει και εις τους αιωνας των αιωνων, αμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11


