De opificio hominis
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΠΕΡΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ.
Τωι αδελφωι δουλωι Θεου Πετρωι Γρηγοριος επισκοπος Νυσσης.
Ει ταις δια των χρηματων τιμαις εδει γεραιρειν τους κατ' αρετην
διαφεροντας, μικρος αν, καθως φησιν ο Σολομων, ολος ο κοσμος των χρηματων
εφανη προς το γενεσθαι της σης αρετης ισοστασιος· επειδη κρειττον η κατα πλουτου
τιμην η χρεωστουμενη τηι σεμνοτητι σου χαρις εστιν. Ἀπαιτει δε το αγιον Πασχα την
συνηθη της αγαπης δωροφοριαν, ην προσ αγομεν σου τηι μεγαλοφροσυνηι, δωρον, ων
ανθρωπε Θεου, μικροτερον μεν η ως αξιον ειναι σοι προσκομι ζεσθαι, της γε μην
δυναμεως ημων ουκ ενδεεστερον. Το δε δωρον λογος εστιν, οιον ιματιον τι πενιχρον
εκ της πτωχης ημων διανοιας ουκ απονως εξυφα σμενον. Ἡ δε του λογου υποθεσις
τολμηρα μεν ισως τοις πολλοις ειναι δοξει, πλην ουκ εξω του πρεποντος ενομισθη.
Μονος γαρ αξιως την κτισιν του Θεου κατε νοησεν, ο κατα Θεον κτισθεις οντως, και
εν εικονι του κτισαντος την ψυχην μεμορφωμενος Βασιλειος, ο κοι νος ημων πατηρ
και διδασκαλος, ος την υψηλην του παντος διακοσμησιν ευληπτον τοις πολλοις δια
της ιδιας θεωριας εποιησε, και τον εν τηι αληθινηι σοφιαι παρα του Θεου συσταντα
κοσμον γνωριμον τοις δια της συνεσεως αυτου τηι θεωριαι προσαγομενοις ποιησας.
Ἡμεις δε και του θαυμαζειν αυτον κατ' αξιαν ενδεως εχοντες, ομου το λειπον τοις
τεθεωρημενοις τωι μεγαλωι προσθειναι διενοηθημεν, ουχ ως νο θευοντες δι'
υποβολης τον εκεινου πονον (ουδε γαρ θεμις το υψηλον εκεινο καθυβρισθηναι στο
μα τοις ημετεροις επιφημιζομενον λογοις), αλλ' ως μη δοκειν ελλιπη του
διδασκαλου την δοξαν εν τοις μαθηταις αυτου ειναι. Ει γαρ λειπουσης της
Ἑξαημερου της εις τον ανθρωπον θεωριας, μηδεις των μαθητευσαντων αυτωι
σπουδην τινα προς την του λειποντος αναπληρωσιν εισενεγκαιτο, εσχεν αν ει κοτως
κατα της μεγαλης αυτου δοξης ο μωμος λα βην, ως μη βουληθεντος εξιν τινα
κατανοητικην τοις ακροαταις ενεργασασθαι. Νυνι δε κατα δυναμιν ημων
επιτολμησαντων τηι εξηγησει του λειποντος, ει μεν τι τοιουτον εν τοις ημετεροις
ευρεθειη, οιον της εκεινου διδασκαλιας μη αναξιον ειναι, εις τον διδα σκαλον
παντως την αναφοραν εξει· ει δε μη καθ ικοιτο της μεγαλοφυους θεωριας ο
ημετερος λογος, ο μεν εξω της τοιαυτης εσται κατηγοριας, του μη βουλεσθαι δοκειν
τοις μαθηταις εγγενεσθαι τι δεξιον, εκφυγων την μεμψιν, ημεις δ' αν εικοτως
υπευθυνοι δοξωμεν τοις μωμοσκοπουσιν, ως ου χωρησαντες εν τωι μικροφυει της
καρδιας ημων του καθηγητου την σοφιαν. Ἔστι δ' ου μικρος ο προκειμενος ημιν εις
128 θεωριαν σκοπος, ουδε τινος των εν κοσμωι θαυματων τα δευτερα φερομενος,
ταχα δε και μειζων εκαστου των γιγνωσκομενων, διοτι ουδεν ετερον Θεωι εκ των
οντων ωμοιωται, πλην της κατα τον ανθρωπον κτι σεως, ωστε παρα τοις ευγνωμοσι
των ακροατων προ χειρον ημιν την επι τοις λεγομενοις συγγνωμην ειναι, καν πολυ
κατοπιν της αξιας ο λογος ελθοι. ∆ει γαρ, οιμαι, των περι τον ανθρωπον απαντων,
των τε προ γεγενησθαι πεπιστευμενων, και των εισυστερον εκ βησεσθαι
προσδοκωμενων, και των νυν θεωρουμενων μηδεν παραλιπειν ανεξεταστον.
Ἦ γαρ αν ελλιπεστερα του επαγγελματος η σπουδη διελεγχοιτο, ει του
ανθρωπου προκειμενου τηι θεωριαι, παρεθειη τι των συντεινοντων προς την
υποθεσιν. Ἀλλα και τα δοκουντα περι αυτον εναντιως εχειν, δια το μη τα αυτα τοις
εξ αρχης γεγενημενοις, και νυν περι την φυσιν ορασθαι δια τινος αναγκαιας
ακολουθιας· εκ τε της γραφικης υφηγησεως και εκ της παρα των λογισμων
ευρισκομενης επινοιας συναρτησαι προσ ηκει, ως αν συμβαινοι πασα η υποθεσις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

ειρμωι και ταξει των εναντιως εχειν δοκουντων προς εν και το αυτο περας
συμφερομενων, ουτω και της θειας δυνα μεως ελπιδα τοις υπερ ελπιδα, και πορον
τοις αμη χανοις εφευρισκουσης. Σαφηνειας δε χαριν καλως εχειν ωιηθην, επι
κεφαλαιων σοι προθειναι τον λογον, ως αν εχοις πασης της πραγματειας εν ολιγωι
των καθεκαστον επιχειρηματων ειδεναι την υποθεσιν. ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΠΡΩΤΟΝ. Ἐν ωι
τις εστι μερικη περι του κοσμου φυσιολο για, και τις αβροτερα διηγησις περι των
προγε γονοτων της του ανθρωπου γενεσεως. Αυτη η βιβλος γενεσεως ουρανου και
γης, φησιν η Γραφη· οτε συνετελεσθη παν το φαινομενον, και προς την οικειαν θεσιν
εκαστον των οντων αποκριθεν αν εχωρησεν· οτε περιεσχεν εν κυκλωι τα παντα το ου
ρανιον σωμα, την δε μεσην του παντος απελαβε χωραν τα βαρεα και κατωφερη των
σωματων, γη τε και υδωρ, εν αλληλοις διακρατουμενα. Συνδεσμος δε τις και
βεβαιοτης των γεγενημενων η θεια τεχνη και δυ ναμις τηι φυσει των οντων
εναπετεθη, διπλαις ενερ γειαις ηνιοχουσα τα παντα. Στασει γαρ και κινησει την
γενεσιν τοις μη ουσι, και την διαμονην τοις ουσιν εμηχανησατο, περι το βαρυ και
αμεταθετον της ακινητου φυσεως, οιον περι τινα παγιον αξονα, την οξυτατην του
πολου κινησιν τροχου δικην εν κυκλωι περιελαυνουσα, και δι' αλληλων αμφοτεροις
συντη ρουσα το αδιαλυτον; της τε κυκλοφορουμενης ουσιας δια της οξειας κινησεως
το ναστον της γης εν κυκλωι περισφιγγουσης, του τε στεῤρου και ανενδοτου δια της
αμεταθετου παγιοτητος αδιαλειπτως επιτεινοντος των περι αυτην κυκλουμενων
την δινησιν. Ἴση δε καθ' εκατερον των ταις ενεργειαις διεστηκοτων η υπερβολη
εναπειργασθη, τηι τε στασιμωι φυσει και τηι αστατωι περιφοραι. Ουτε γαρ η γη της ιδιας
βασεως μετατιθεται, ουτε ο ουρανος ποτε το σφοδρον ενδι δωσι και υποχαλαι της
κινησεως.
Ταυτα δε και πρωτα 129 κατα την του πεποιηκοτος σοφιαν, οιον τις αρχη του
παντος μηχανηματος προκατεσκευασθη των οντων, δεικνυντος, οιμαι, του μεγαλου
Μωσεως δια του εν αρχηι τον ουρανον και την γην παρα του Θεου γεγε νησθαι
ειπειν, οτι κινησεως τε και στασεως εκγονα τα εν τηι κτισει φαινομενα παντα, τα
κατα το θειον βουλημα παραχθεντα εις γενεσιν. Του τοινυν ουρα νου και της γης εκ
διαμετρου προς αλληλα κατα το εναντιον της ενεργειας διεστηκοτων, η μεταξυ των
εναντιων κτισις εν μερει των παρακειμενων μετ εχουσα. δι' εαυτης μεσιτευει τοις
ακροις, ως αν επιδη λον γενεσθαι την προς αλληλα των εναντιων δια του μεσου
συναφειαν. Το γαρ αεικινητον και λεπτον της πυρωδους ουσιας μιμειται μεν πως ο
αηρ, εν τε τωι κουφωι της φυσεως και τωι προς την κινησιν επιτη δειως εχειν. Ου μην
τοιουτος εστιν, οιος της προς τα παγια συγγενειας αλλοτριουσθαι, ουτε αει μενων
ακινητος, ουτε διαπαντος ρεων και σκεδαννυμενος· αλλα τηι προς ετερον οικειοτητι
οιον τι μεθοριον της των ενεργειων εναντιοτητος γινεται, μιγνυς αμα και διαι ρων
εν αυτωι τα διεστωτα τηι φυσει. Κατα τον αυτον λογον, και η υγρα ουσια διπλαις
ποιοτησι προς εκατερον των εναντιων αρμοζεται. Τωι μεν γαρ βαρεια τε και κατω
φερης ειναι, πολλην προς το γεωδες την συγγενειαν εχει. Τωι δε μετεχειν ροωδους
τινος και πορευτικης ενεργειας, ου παντη της κινουμενης ηλλοτριωται φυσεως,
αλλα τις εστι και δια τουτου μιξις των εναντιων και συνοδος, της τε βαρυτητος εις
κινησιν μετατεθεισης, και της κινησεως εν τωι βαρει μη πεδηθεισης, ωστε συμβαινειν
προς αλληλα τα κατα το ακροτατον τηι φυσει διεστηκοτα δια των μεσιτευοντων
αλληλοις ενουμενα. Μαλλον δε κατα τον ακριβη λογον ουδε αυτη των
αντικειμενων η φυσις αμικτως παντη προς την ετεραν τοις ιδιωμασιν εχει, ως αν,
οιμαι, παντα προς αλληλα νευοι τα κατα τον κοσμον φαινομενα, και συμπνεοι προς
εαυτην η κτι σις εν τοις των αντικειμενων ιδιωμασιν ευ ρισκομενη. Της γαρ
κινησεως ου μονον κατα την τοπικην μεταστασιν νοουμενης, αλλα και εν τροπηι και
αλλοιωσει θεωρουμενης· παλιν δ' αυ, της αμεταθετου φυσεως την κατα το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

αλλοιουσθαι κινη σιν ου προσιεμενης· εναλλαξασα τας ιδιοτητας η του Θεου σοφια,
τωι μεν αεικινητωι το ατρεπτον, τωι δε ακινητωι την τροπην ενεποιησε, προμηθειαι τινι
ταχα το τοιουτον οικονομησασα, ως αν μη το της φυσεως ιδιον, οπερ εστι το
ατρεπτον τε και αμετα θετον, επι τινος των κατα την κτισιν βλεπομενων, Θεον
νομιζεσθαι το κτισμα ποιησειεν. Ου γαρ ετι θεοτητος υποληψιν σχοιη, οπερ αν
κινουμενον η αλλοιουμενον τυχηι. ∆ια τουτο η μεν γη στασιμος εστι, και ουκ
ατρεπτος· ο δε ουρανος του εναντιου το τρεπτον ουκ εχων, ουδε στασιμον εχει, ινα
τηι μεν φυσει εστωσηι την τροπην, τηι δε μη τρεπομενηι την κινησιν η θεια
συμπλεξασα δυναμις, και αλληλαις αμφοτερας τηι εναλλαξει των ιδιωματων προσοι
κειωσηι, και της περι το θειον υποληψεως αλλοτριω 132 σηι. Ουδετερον γαρ αν
τουτων, καθως ειρηται, της θειοτερας φυσεως νομισθειη· ουτε το αστατον, ουτε το
αλλοιουμενον. Ἤδη τοινυν τα παντα προς το ιδιον εφθασε τελος. Συνετελεσθη γαρ,
καθως φησι Μωυ σης, ο τε ουρανος και η γη και τα δια μεσου παντα, και τωι
καταλληλωι καλλει τα καθεκαστον διεκοσμηθη· ο ουρανος μεν ταις των φωστηρων
αυγαις, θαλαττα δε και αηρ τοις νηκτοις τε και εναεριοις των ζωων, γη δε ταις
παντοιαις των φυτων τε και βοσκηματων διαφοραις, απερ αθροως απαντα θειωι
βουληματι δυ ναμωθεισα κατα ταυτον απεκυησε. Και πληρης μεν ην των ωραιων η
γη, ομου τοις ανθεσι τους καρπους εκβλαστησασα· πληρεις δε οι λειμωνες των, οσα
τους λειμωνας επερχεται. Πασαι τε ραχιαι και ακρωρειαι, και παν οσον πλαγιον τε
και υπτιον, και οσον εν κοιλοις, τηι νεοθαλει ποαι και τηι ποικιληι των δενδρων ωραι
κατεστεφανωτο, αρτι μεν της γης ανισχοντων, ευθυς δε προς το τελειον καλλος
αναδραμοντων. Ἐγε γηθει δε παντα κατα το εικος, και διεσκιρτα τα τωι προσταγματι
του Θεου ζωογονηθεντα βοτα, κατ' αγελας τε και κατα γενη ταις λοχμαις
ενδιαθεοντα. Ταις δε των μουσικων ορνιθων ωιδαις απανταχη περι ηχειτο παν, οσον
κατηρεφες τε και συσκιον. Ἥ τε κατα θαλατταν οψις, ως εικος, αλλη τοιαυτη τις ην,
αρτι προς ησυχιαν τε και γαληνην εν ταις συναγω γαις των κοιλων καθισταμενη,
καθ' ην ορμοι και λιμενες θειαι βουλησει ταις ακταις αυτοματως εγκοι λανθεντες,
προσημερουν τηι ηπειρωι την θαλατταν. Αι τε ηρεμαιαι των κυματων κινησεις τωι
καλλει των λειμωνων ανθωραΐζοντο, υπο λεπταις και απη μοσιν αυραις κατ' ακραν
την επιφανειαν γλαφυρως επιφρισσουσαι. Και απας ο κατα την κτισιν πλου τος,
κατα γην τε και θαλατταν ετοιμος ην, αλλ' ο μετεχων ουκ ην.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Βʹ.
∆ια τι μετα την κτισιν τελευταιος ο ανθρωπος. Ουπω γαρ το μεγα τουτο και τιμιον
χρημα ο αν θρωπος τωι κοσμωι των οντων επεχωριαζεν. Ουδε γαρ ην εικος τον
αρχοντα προ των αρχομενων αναφανη ναι, αλλα της αρχης προτερον ετοιμασθεισης,
ακο λουθον ην αναδειχθηναι τον βασιλευοντα, επειδη τοινυν οιον τινα βασιλειον
καταγωγην τωι μελλοντι βασιλευειν ο του παντος ποιητης προηυτρεπισεν. Αυτη δε
ην γη τε και νησοι, και θαλαττα, και ουρανος υπερ τουτων οροφου δικην
επικυρτουμενος· πλουτος δε παντοδαπος τοις βασιλειοις τουτοις εναπετεθη. Πλου
τον δε λεγω πασαν την κτισιν, οσον εν φυτοις και βλα στημασι, και οσον αισθητικον
τε και εμπνουν και εμψυ 133 χον. Ει δε χρη και τας υλας εις πλουτον καταριθμη
σασθαι, οσαι δια τινος ευχροιας τιμιαι τοις ανθρωπι νοις οφθαλμοις ενομισθησαν,
οιον χρυσιον τε και αρ γυριον, και των λιθων δη τουτων ας αγαπωσιν οι ανθρωποι·
και τουτων παντων την αφθονιαν καθαπερ τισι βασιλικοις θησαυροις τοις της γης
κολποις εγ κατακρυψας, ουτως αναδεικνυσιν εν τωι κοσμωι τον ανθρωπον, των εν
τουτωι θαυματων, των μεν θεατην εσομενον, των δε κυριον, ως δια μεν της
απολαυσεως την συνεσιν του χορηγουντος εχειν, δια δε του καλλους τε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

μεγεθους των ορωμενων την αῤρητον τε και υπερ λογον του πεποιηκοτος δυναμιν
ανιχνευειν. ∆ια ταυτα τελευταιος μετα την κτισιν εισηχθη ο ανθρωπος, ουχ ως
αποβλητος εν εσχατοις αποῤριφεις, αλλ' ως αμα τηι γενεσει βασιλευς ειναι των
υποχει ριων προσηκων. Και ωσπερ τις αγαθος εστιατωρ ου προ της παρασκευης των
εδωδιμων τον εστιωμε νον εισοικιζεται, αλλ' ευπρεπη τα παντα παρασκευα σας, και
φαιδρυνας τοις καθηκουσι κοσμοις τον οι κον, την κλισιαν, την τραπεζαν, εφ'
ετοιμοις ηδη τοις προς την τροφην επιτηδειοις, εφεστιον ποιειται τον δαιτυμονα·
κατα τον αυτον τροπον ο πλουσιος τε και πολυτελης της φυσεως ημων εστιατωρ
παντοιοις καλλεσι κατακοσμησας την οικησιν, και την μεγαλην ταυτην και
παντοδαπη πανδαισιαν ετοιμασαμενος, ουτως εισαγει τον ανθρωπον, εργον αυτωι
δους ου την κτησιν των μη προσοντων, αλλα την απολαυσιν των παροντων. Και δια
τουτο διπλας αυτωι της κατα σκευης τας αφορμας καταβαλλεται, τωι γηΐνωι το θειον
εγκαταμιξας· ινα δι' αμφοτερων συγγενως τε και οικειως προς εκατεραν απολαυσιν
εχηι του Θεου μεν δια της θειοτερας φυσεως, των δε κατα την γην αγα θων δια της
ομογενους αισθησεως απολαυων.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Γʹ.
Ὅτι τιμιωτερα πασης της φαινομενης κτισεως η του ανθρωπου φυσις. Ἄξιον
δε μηδε τουτο παριδειν αθεωρητον, οτι του τηλικουτου κοσμου και των κατ' αυτον
μερων στοι χειωδως προς την του παντος συστασιν υποβληθεν των, αποσχεδιαζεται
πως η κτισις υπο της θειας δυναμεως ομου τωι προσταγματι υφισταμενη. Της δε του
ανθρωπου κατασκευης βουλη προηγειται, και προτυπουται παρα του τεχνιτευοντος
δια της του λογου γραφης το εσομενον, και οιον ειναι προσηκει, και προς ποιον
αρχετυπον την ομοιοτητα φερειν, και επι τινι γενησεται, και τι ενεργησει γενομενον
και τινων ηγεμονευσει· παντα προδιασκοπειται ο λογος, ως πρεσβυτεραν αυτον της
γενεσεως την αξιαν λα χειν, πριν παρελθειν εις το ειναι την των οντων ηγε μονιαν
κτησαμενον. «Ειπε» γαρ, φησιν, «ο Θεος, Ποιη σωμεν ανθρωπον κατ' εικονα
ημετεραν, και ομοιωσιν, και αρχετωσαν των ιχθυων της θαλασσης, και των θη ριων
της γης, και των πετεινων του ουρανου, και των κτηνων, και πασης της γης.» Ὢ του
θαυματος· ηλιος κατασκευαζεται, και ουδεμια προηγειται βουλη· ουρα νος ωσαυτως,
ων ουδεν τι των κατα την κτισιν ισον εστι, 136 ρηματι μονωι το τοιουτον θαυμα
συνισταται, ουτε οθεν, ουτε οπως, ουτε αλλο τι τοιουτον παρασημηναμενου του
λογου. Ουτω και τα καθ' εκαστον παντα, αιθηρ, αστερες, ο δια μεσου αηρ, θαλαττα,
γη, ζωα, φυτα, παντα λογωι προς γενεσιν αγεται. Μονηι δε τηι του ανθρωπου
κατασκευηι περιεσκεμμενως προσεισιν ο του παντος ποιητης, ως και υλην αυτωι της
συστα σεως προετοιμασαι, και αρχετυπωι τινι καλλει την μορφην ομοιωσαι, και
προθεντα τον σκοπον, ου χα ριν γενησεται, καταλληλον αυτωι και οικειαν ταις
ενεργειαις δημιουργησαι την φυσιν, επιτηδειως προς το προκειμενον εχουσαν.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ∆ʹ.
Ὅτι δια παντων επισημαινει την αρχικην εξ ουσιαν η του ανθρωπου
κατασκευη. Καθαπερ γαρ εν τωι βιωι τουτωι καταλληλως τηι χρειαι σχηματιζεται παρα
των τεχνιτευοντων το ορ γανον· ουτως οιον τι σκευος εις βασιλειας ενεργειαν
επιτηδειον την ημετεραν φυσιν ο αριστοτεχνης εδη μιουργησε, τοις τε κατα την
ψυχην προτερημασι και αυτωι τωι του σωματος σχηματι τοιουτον ειναι
παρασκευασας, οιον επιτηδειως προς βασιλειαν εχειν. Ἡ μεν γαρ ψυχη το βασιλικον
τε και επηρμενον αυ τοθεν δεικνυσι ποῤρω της ιδιωτικης ταπεινοτητος κε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

χωρισμενον, εκ του αδεσποτον αυτην ειναι και αυτ εξουσιον, ιδιοις θελημασιν
αυτοκρατορικως διοικουμε νην. Τινος γαρ αλλον τουτο, και ουχι βασιλεως εστιν;
Και ετι προς τουτοις, το της δυναστευουσης των παν των φυσεως εικονα γενεσθαι,
ουδεν ετερον εστιν, η ευθυς βασιλιδα δημιουργηθηναι την φυσιν. Ὥσπερ γαρ κατα
την ανθρωπινην συνηθειαν οι τας εικονας των κρατουντων κατασκευαζοντες, τον
τε χαρακτηρα της μορφης αναμασσονται, και τηι περιβοληι της πορ φυριδος την
βασιλικην αξιαν συμπαραγραφουσι, και λεγεται κατα συνηθειαν και η εικων,
βασιλευς· ουτω και η ανθρωπινη φυσις, επειδη προς την αρχην αλλων
κατεσκευαζετο, δια της προς τον βασιλεα του παντος ομοιοτητος, οιον τις εμψυχος
εικων ανεσταθη, κοινω νουσα τωι αρχετυπωι και της αξιας και του ονομα τος· ου
πορφυριδα περικειμενη, ουδε σκηπτρωι και διαδηματι την αξιαν επισημαινουσα
(ουδε γαρ το αρχετυπον εν τουτοις εστιν), αλλ' αντι μεν της αλουργιδος την αρετην
ημφιεσμενη, ο δη παντων βασιλικωτατον εσθηματων εστιν· αντι δε του σκηπ τρου
τηι μακαριοτητι της αθανασιας ερειδομενη· αντι δε του βασιλικου διαδηματος τωι της
δικαιοσυνης στε φανωι κεκοσμημενη, ωστε δια παντων εν τωι της βα σιλειας
αξιωματι δεικνυσθαι δι' ακριβειας προς το αρχετυπον καλλος ομοιωθεισαν. 137
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Εʹ. Ὅτι ομοιωμα της θειας βασιλειας ο ανθρωπος. Το δε θειον καλλος
ου σχηματι τινι, και μορφης ευμοιριαι, δια τινος ευχροιας αγλαΐζεται, αλλ' εν
αφραστωι μακαριοτητι κατ' αρετην θεωρειται. Ὥσπερ τοινυν τας ανθρωπινας
μορφας δια χρωματων τινων επι τους πινακας οι γραφεις μεταφερουσι, τας οι κειας
τε και καταλληλους βαφας απαλειφοντες τωι μιμηματι, ως αν δι' ακριβειας το
αρχετυπον καλλος μετενεχθειη προς το ομοιωμα· ουτω μοι νοει και τον ημετερον
πλαστην, οιον τισι βαφαις τηι των αρετων επιβοληι προς το ιδιον καλλος την εικονα
περιανθισαντα, εν ημιν δειξαι την ιδιαν αρχην. Πολυειδη δε και ποι κιλα τα οιονει
χρωματα της εικονος, δι' ων η αληθινη αναζωγραφειται μορφη, ουκ ερυθρημα και
λαμπρο της, και η ποια τουτων προς αλληλα μιξις, ουδε τινος μελανος υπογραφη
οφρυν τε και οφθαλμους υπαλει φουσα, και κατα τινα κρασιν τα κοιλα του χαρακτη
ρος υποσκιαζουσα, και οσα τοιαυτα ζωγραφων χειρες επετεχνησαντο· αλλ' αντι
τουτων καθαροτης, απα θεια, μακαριοτης, κακου παντος αλλοτριωσις, και οσα του
τοιουτου γενους εστι, δι' ων μορφουται τοις ανθρωποις η προς το Θειον ομοιωσις.
Τοιουτοις ανθε σιν ο δημιουργος της ιδιας εικονος την ημετεραν δι εχαραξε φυσιν.
Ει δε και τα αλλα συνεξεταζοις, δι' ων το θειον καλλος χαρακτηριζεται·
ευρησεις και προς εκεινα δι' ακριβειας σωζομενην εν τηι καθ' ημας εικονι την
ομοιοτητα. Νους και λογος η θειοτης εστιν· εν αρχηι τε γαρ ην ο Λογος. Και οι
προφηται κατα Παυλον νουν Χριστου εχουσι, τον εν αυτοις λαλουντα. Ου ποῤρω
τουτων και το ανθρωπινον. Ὁραις εν σεαυτωι και τον λογον, και διανοιαν, μιμημα
του ον τως νου τε και λογου. Ἀγαπη παλιν ο Θεος, και αγαπης πηγη. Τουτο γαρ
φησιν Ἰωαννης ο μεγας, οτι «Ἀγαπη εκ του Θεου;» και, «Ὁ Θεος αγαπη εστι·» τουτο
και ημετερον πεποιηται προσωπον ο της φυσεως πλαστης. «Ἐν τουτωι» γαρ, φησι,
«γνωσονται παντες, οτι μαθηται μου εστε, εαν αγαπατε αλληλους.» Ου κουν μη
παρουσης ταυτης, απας ο χαρακτηρ της ει κονος μεταπεποιηται. Παντα επιβλεπει,
και παντα επακουει το Θειον, και παντα διερευναται. Ἔχεις και συ την δι' οψεως και
ακοης των οντων αντιληψιν, και την ζητητικην τε και διερευνητικην των οντων
διανοιαν.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ς ʹ.
Ἐξετασις της του νου προς την φυσιν συγγε νειας, εν ωι και εκ παροδου το
των Ἀνομοιων δι ελεγχεται δογμα. Και με μηδεις οιεσθω καθ' ομοιοτητα της ανθρω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

πινης ενεργειας εν διαφοροις δυναμεσι το Θειον λεγειν των οντων εφαπτεσθαι. Ου
γαρ εστι δυνατον εν τηι απλοτητι της θειοτητος το ποικιλον τε και πολυειδες της
αντιληπτικης ενεργειας κατανοησαι. Ουδε γαρ ημιν πολλαι τινες εισιν αι
αντιληπτικαι των πρα γματων δυναμεις, ει και πολυτροπως δια των αισθη 140 σεων
των κατα ζωην εφαπτωμεθα. Μια γαρ τις εστι δυναμις, αυτος ο εγκειμενος νους, ο
δι' εκαστον των αισθητηριων διεξιων, και των οντων επιδρασσομενος. Ουτος θεωρει
δια των οφθαλμων το φαινομενον· ου τος συνιει δια της ακοης το λεγομενον, αγαπαι
τε το κατευθυμιον, και το μη καθ' ηδονην αποστρεφεται, και τηι χειρι χρηται προς το
ο τι βουλεται, κρατων δι' αυτης και απωθουμενος απερ αν λυσιτελειν κρινηι, τηι του
οργανου συνεργιαι εις τουτο συγχρωμενος. Ει τοινυν εν τωι ανθρωπωι καν διαφορα
τυχηι τα προς αισθησιν κατεσκευασμενα παρα της φυσεως οργανα, ο δια παντων
ενεργων και κινουμενος και καταλληλως εκαστωι προς το προκειμενον κεχρημενος,
εις εστι και ο αυτος, ταις διαφοραις των ενεργειων ου συν εξαλλασσων την φυσιν·
πως αν τις επι του Θεου δια των ποικιλων δυναμεων το πολυμερες της ουσιας κατ
οπτευσειεν; «Ὁ» γαρ «πλασας τον οφθαλμον,» καθως φησιν ο Προφητης, και «ο
φυτευσας το ους,» προς τα εν αυτωι παραδειγματα τας ενεργειας ταυτας οιον τι νας
γνωριστικους χαρακτηρας τηι φυσει των ανθρωπων ενεσημηνατο. «Ποιησωμεν» γαρ,
φησιν, «ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν.» Ἀλλα που μοι των Ἀνομοιων η αιρεσις; τι
προς την τοιαυτην ερουσι φωνην; πως διασωσουσιν εν τοις ειρημενοις του δογματος
αυτων την κενοτητα; αρα δυνατον ειναι φησουσι, μιαν ει κονα διαφοροις
ομοιωθηναι μορφαις; Ει ανομοιος κατα την φυσιν τωι Πατρι ο Υιος, πως μιαν κατα
σκευαζει των διαφορων φυσεων την εικονα; Ὁ γαρ, «Ποιησωμεν ανθρωπον κατ'
εικονα η μετεραν,» ειπων, και δια της πληθυντικης σημασιας την αγιαν Τριαδα
δηλωσας, ουκ αν της εικονος μοναδικως επεμνησθη, ειπερ ανομοιως εχοι προς
αλληλα τα αρχετυπα. Ου γαρ ην δυνατον των αλληλοις μη συμβαινοντων εις εν
αναδειχθηναι ομοιωμα· αλλ' ει διαφοροι ησαν αι φυσεις, διαφορους παντως και τας
εικονας αυτων εν εστησατο, την καταλληλον εκαστηι δημιουργησας. Ἀλλ' επειδη μια
μεν η εικων, ουχ εν δε το της ει κονος αρχετυπον· τις ουτως εξω διανοιας εστιν ως
αγνοειν, οτι τα τωι ενι ομοιουμενα, και προς αλληλα παντως ομοιως εχει; ∆ια τουτο
φησι, ταχα την κα κιαν ταυτην εν τηι κατασκευηι της ανθρωπινης ζωης ο λογος
υποτεμνομενος, «Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα και ομοιωσιν ημετεραν.»
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ζʹ.
∆ια τι γυμνος των εκ φυσεως οπλων τε και προ καλυμματων ο ανθρωπος.
Ἀλλα τι βουλεται το του σχηματος ορθιον; Τι δε ουχι συμφυεις εισιν αι προς τον βιον
δυναμεις τωι σωματι; αλλα γυμνος μεν των φυσικων σκεπασμα των, αοπλος δε τις
και πενης ο ανθρωπος, και των προς την χρειαν ενδεης απαντων επι τον βιον παρ
αγεται, ελεεισθαι μαλλον η μακαριζεσθαι κατα το φαι νομενον αξιος, ου προβολαις
κερατων καθωπλισμενος, ουκ ονυχων ακμαις, ουχ οπλαις, η οδουσιν, η τινι κεντρωι
θανατηφορον ιον εκ φυσεως εχοντι, οια δη τα 141 πολλα των ζωων εν εαυτοις προς
την των λυπουντων αμυναν κεκτηται· ου τηι των τριχων περιβοληι το σωμα
καλυπτεται· καιτοιγε ισως τον εις αρχην των αλλων προτεταγμενον, οικειοις οπλοις
εδει περιπεφραχθαι παρα της φυσεως, ως αν μη της παρ' ετερων επικου ριας προς
την ιδιαν ασφαλειαν δεοιτο. Νυνι δε λεων μεν, και συς, και τιγρις, και παρδαλις, και
ει τι τοιουτον ετερον, αρκουσαν εχει προς σωτηριαν την εκ φυσεως δυναμιν. Και τωι
ταυρωι μεν το κερας, και τωι λαγωωι το ταχος, και τηι δορκαδι το πηδημα και το κατ'
οφθαλμον ασφαλες, και αλλωι τινι ζωωι το μεγεθος, και ετεροις η προνομαια, και
τοις πετεινοις το πτερον, και τηι μελισσηι το κεντρον, και πασι παν τως εν τι εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

σωτηριαν παρα της φυσεως εμπεφυκε· μονος δε παντων ο ανθρωπος των μεν
ταχυδρομουν των αργοτερος, των δε πολυσαρκουντων βραχυτερος, των δε τοις
συμφυτοις οπλοις ησφαλισμενων ευαλω τοτερος. Και πως, ερει τις, ο τοιουτος την
αρχην την κατα παντων κεκληρωται; Ἀλλ' ουδεν οιμαι χαλεπον δειξαι, οτι το
δοκουν επιδεες της φυσεως ημων, αφορμη προς το κρατειν των υποχειριων εστιν. Ει
γαρ ουτω δυναμεως ειχεν ο ανθρωπος, ως τηι μεν ωκυτητι παρατρεχειν τον ιππον,
ατριπτον δε υπο στεῤροτητος εχειν τον ποδα, οπλαις τισιν η χηλαις ερειδομενον,
κερατα δε και κεντρα και ονυχας εν εαυτωι φερειν· πρωτον μεν θηριωδης τις αν ην,
και δυσαντητος, τοιουτων αυτου τωι σωματι συμ πεφυκοτων. Ἔπειτα δε παρειδεν αν
την των αλλων αρχην, ουδεν της συνεργιας των υποχειριων δεο μενος. Νυνι δε
τουτου χαριν εφ' εκαστον των υπ εζευγμενων ημιν αι του βιου χρειαι
κατεμερισθησαν, ως αναγκαιαν ποιειν την κατ' εκεινων αρχην. Το μεν βραδυ του
σωματος δυσκινητον, τον ιππον τηι χρειαι προσηγαγε τε και εδαμασατο. Ἡ δε της
σαρκος γυμνοτης αναγκαιαν την των προβατων επιστασιαν εποιησεν, εκ της ετησιου
των εριων φορας της ημε τερας φυσεως αναπληρουσαν το λειπον. Το δε τας
αφορμας ημιν τας προς τον βιον και εξ ετερων εισ αγεσθαι, τα αχθοφορα των ζωων
ταις τοιαυταις υπ ηρεσιαις υπεζευξεν. Ἀλλα μην το μη δυνασθαι καθ' ομοιοτητα των
βοσκηματων ποηφαγειν, υποχειριον τωι βιωι τον βουν απειργασατο, τοις ιδιοις
πονοις την ζωην ημιν εξευμαριζοντα. Ἐπει δε και οδοντων και δηγματος ην χρεια
προς το καταγωνιζεσθαι τινα των αλλων ζωων, δια της των οδοντων βλαβης,
παρεσχεν ο κυων μετα του ταχους την ιδιαν γενυν τηι ημετεραι χρειαι, οιον τις
εμψυχος μαχαιρα τωι ανθρωπωι γενο μενος.
Κερατων δε προβολης και ονυχων ακμης ισχυροτερος τε και τομωτερος
επινενοηται τοις αν θρωποις ο σιδηρος, ουκ αει συμπεφυκως ημιν, ωσπερ τοις
θηριοις εκεινα, αλλ' επι καιρου συμμαχησας, το λοιπον εφ' εαυτου μενει. Και αντι
της του κροκοδει λου φωλιδος, εστι μεν και αυτον εκεινον οπλον ποιησασθαι, κατα
καιρον την δοραν περιθεμενον. Ει δε μη, σχηματιζεται και προς τουτο παρα της
τεχνης ο σιδηρος, ος επι καιρου προς τον πολεμον υπηρετη σας, παλιν ελευθερον του
αχθους επ' ειρηνης τον οπλιτην κατελιπεν. Ὑπηρετει δε τωι βιωι και το πτερον των
ορνεων, ως μηδε του πτηνου ταχους δι' επινοιας 144 ημας απολειπεσθαι. Τα μεν γαρ
εξ αυτων τιθασσα γινεται, και συνεργει τοις θηρευουσι· τα δε δι' εκει νων ταις
χρειαις ημων δι' επινοιας υπαγεται. Ἀλλα και πτεροεντας ημιν τους οιστους η τεχνη
δι' επινοιας ποιησαμενη, το πτηνον ταχος ταις ημετεραις χρειαις δια του τοξου
χαριζεται. Το δε ευπαθεις και ευτρι πτους ημιν προς την πορειαν ειναι τας βασεις,
αναγ καιαν ποιει την εκ των υποχειριων συνεργιαν. Ἐκει θεν γαρ εστι τοις ποσι
περιαρμοσαι τα πεδιλα.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ηʹ.
∆ια τι ορθιον του ανθρωπου το σχημα, και οτι δια τον λογον αι χειρες· εν ωι
τις και περι δια φορας ψυχων φιλοσοφια. Ὄρθιον δε τωι ανθρωπωι το σχημα, και
προς τον ουρανον ανατεινεται, και ανω βλεπει. Ἀρχικα και ταυτα, και την βασιλικην
αξιαν επισημαινονται. Το γαρ μονον εν τοις ουσι τοιουτον ειναι τον ανθρωπον, τοις
δε αλλοις απασι προς το κατω νενευκεναι τα σωματα, σαφως δεικνυσι την της αξιας
διαφοραν, των τε υποκυπτοντων τηι δυναστειαι, και της υπερανεστω σης αυτων
εξουσιας. Τοις μεν γαρ αλλοις απασι τα εμπροσθεν κωλα του σωματος ποδες εισι,
διοτι το κε κυφος εδειτο παντως του υπερειδοντος· επι δε της του ανθρωπου
κατασκευης χειρες τα κωλα εγενοντο. Του γαρ ορθιου σχηματος αυταρκης ην προς
την χρειαν μια βασις, διπλοις ποσιν εν ασφαλειαι την στασιν ερειδουσα. Ἄλλως δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

και τηι του λογου χρειαι συνεργος εστιν η των χειρων υπουργια. Και τις ιδιον της
λογικης φυσεως την των χειρων υπηρεσιαν ει πων, ου του παντος αμαρτησεται, ου
μονον προς το κοινον τουτο και προχειρον αποτρεχων τηι διανοιαι, οτι γραμμασι τον
λογον δια της των χειρων ευφυΐας εν σημαινομεθα (εστι μεν γαρ ουδε τουτο λογικης
χαρι τος αμοιρον, το φθεγγεσθαι δια γραμματων ημας, και τροπον τινα δια χειρος
διαλεγεσθαι, τοις των στοιχειων χαρακτηρσι τας φωνας διασωζοντας)· αλλ' εγω
προς ετερον βλεπων, συνεργειν φημι τας χειρας τηι εκφωνησει του λογου· μαλλον δε
πριν περι του των διεξετασαι, τον παρεθεντα λογον κατανοησωμεν.
Μικρου γαρ ημας το κατα την ταξιν των γεγονοτων διελαθεν· τινος χαριν
προηγειται μεν η βλαστη των εκ της γης φυομενων, επιγινεται δε τα αλογα των
ζωων, και ουτω μετα την κατασκευην τουτων ο αν θρωπος. Ταχα γαρ ου μονον το εκ
του προχειρου νοουμενον δια τουτου μανθανομεν. οτι των ζωων ενε κεν η ποα
χρησιμος εφανη τωι κτισαντι, δια δε τον ανθρωπον τα βοτα· ου χαριν προ μεν των
βοσκημα των, εκεινων τροφη, προ δε του ανθρωπου το υπ ηρετειν μελλον τηι
ανθρωπινηι ζωηι. Ἀλλ' εμοι δοκει δογμα τι των κεκρυμμενων παραδηλουν δια
τουτων ο Μωυσης, και την περι ψυχης φιλοσοφιαν δι' αποῤ ρητων παραδιδοναι, ην
εφαντασθη μεν και η εξωθεν παιδευσις, ου μην τηλαυγως κατενοησε. ∆ιδασκει γαρ
ημας δια τουτων ο λογος, εν τρισι διαφοραις την ζωτικην και ψυχικην δυναμιν
θεωρεισθαι. Ἡ μεν γαρ τις εστιν αυξητικη τε μονον και θρεπτικη, το καταλ ληλον εις
προσθηκην των τρεφομενων προσαγουσα, η φυσικη λεγεται, και περι τα φυτα
θεωρειται. Ἔστι γαρ και εν τοις φυομενοις ζωτικην τινα δυναμιν αι 145 σθησεως
αμοιρον κατανοησαι. Ἕτερον δε παρα τουτο ζωης ειδος εστιν, ο και τουτο εχει, και
το κατ' αι σθησιν οικονομησαι προσειληφεν, οπερ εν τηι φυσει των αλογων εστιν. Ου
γαρ μονον τρεφεται και αυξε, αλλα και την αισθητικην ενεργειαν τε και αντι ληψιν
εχει. Ἡ δε τελεια εν σωματι ζωη εν τηι λο γικηι, τηι ανθρωπινηι λεγω, καθοραται
φυσει, τρεφο μενη τε και αισθανομενη, και λογου μετεχουσα, και νωι διοικουμενη.
Γενοιτο δ' αν ημιν τοιαυτη τις η του λογου διαιρεσις· Των οντων το μεν τι νοητον,
το δε σωματικον παντως εστιν. Ἀλλα του μεν νοητου παρεισθω νυν η προς τα οικεια
τομη· ου γαρ του των ο λογος. Του δε σωματικου το μεν αμοιρον καθολου ζωης, το
δε μετεχει ζωτικης ενεργειας. Παλιν του ζωτικου σωματος το μεν αισθησει συζηι, το
δε αμοιρει της αισθησεως. Ειτα το αισθητικον τεμνεται παλιν εις λογικον τε και
αλογον. ∆ια τουτο πρωτον μετα την αψυχον υλην οιον υποβαθραν τινα της των
εμψυχων ιδεας την φυσικην ταυτην ζωην συστηναι λεγει ο νομο θετης, εν τηι των
φυτων βλαστηι προυποστασαν· ειθ' ουτως επαγει των κατ' αισθησιν διοικουμενων
την γενεσιν. Και επειδη κατα την αυτην ακολουθιαν των δια σαρκος την ζωην
ειληχοτων τα μεν αισθητικα, και διχα της νοερας φυσεως εφ' εαυτων ειναι δυ ναται,
το δε λογικον ουκ αν ετερως γενοιτο εν σω ματι, ει μη τωι αισθητωι συγκραθειη· δια
τουτο τελευ ταιος μετα τα βλαστηματα και τα βοτα κατεσκευα σθη ο ανθρωπος, οδωι
τινι προς το τελειον ακολουθως προιουσης της φυσεως. ∆ια πασης γαρ ιδεας των
ψυχων κατακιρναται το λογικον τουτο ζωον ο ανθρω πος. Τρεφεται μεν γαρ κατα το
φυσικον της ψυχης ειδος· τηι δε αυξητικηι δυναμει η αισθητικη προσ εφυη, μεσως
εχουσα κατα την ιδιαν φυσιν της τε νοερας και της υλωδεστερας ουσιας· τοσουτωι
παχυ μερεστερα ταυτης, οσωι καθαρωτερα εκεινης. Ειτα τις γινεται προς το λεπτον
και φωτοειδες της αισθη τικης φυσεως η της νοερας ουσιας οικειωσις τε και
ανακρασις, ως εν τρισι τουτοις τον ανθρωπον την συστασιν εχειν· καθως και παρα
του Ἀποστολου το τοιουτον εμαθομεν, εν οις προς τους Ἐφεσιους εφη,
προσευχομενος αυτοις την ολοτελη χαριν του σωμα τος, και της ψυχης, και του
πνευματος εν τηι παρ ουσιαι του Κυριου φυλαχθηναι, αντι του θρεπτικου μερους το
σωμα λεγων, το δε αισθητικον τηι ψυχηι διασημαινων, το νοερον δε τωι πνευματι.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

Ὡσαυτως και τον γραμματεα δια του Ευαγγελιου παιδευει ο Κυριος, πασης εντολης
προτιθεναι την εις Θεον αγα πην, την εξ ολης καρδιας και ψυχης και διανοιας εν
εργουμενην. Και γαρ ενταυθα την αυτην δοκει μοι διαφοραν ερμηνευειν ο λογος,
την μεν σωματι κωτεραν καταστασιν καρδιαν ειπων, ψυχην δε την μεσην, διανοιαν
δε την υψηλοτεραν φυσιν, την 148 νοεραν τε και ποιητικην δυναμιν, Ὅθεν και
τρεις διαφορας προαιρεσεως ο Ἀποστολος οιδε, την μεν σαρκικην κατονομαζων, η
περι γαστερα και τας περι ταυτην ηδυπαθειας ησχοληται· την δε ψυχικην, η μεσως
προς αρετην και κακιαν εχει, της μεν υπερανεστωσα, της δε καθαρως ου μετεχουσα·
την δε πνευματικην, η το τελειον ενθεωρει της κατα Θεον πολιτειας. ∆ιο φησι προς
Κορινθιους, το απο λαυστικον αυτων και εμπαθες ονειδιζων, οτι Σαρκι νοι εστε, και
των τελειοτερων δογματων αχωρητοι· ετερωθι δε συγκρισιν τινα του μεσου προς το
τελειον ποιουμενος, λεγει· «Ψυχικος δε ανθρωπος ου δεχεται τα του πνευματος·
μωρια γαρ αυτωι εστιν· ο δε πνευ ματικος ανακρινει μεν παντα, αυτος δε υπ' ουδενος
ανακρινεται.» Ὡς ουν αναβεβηκεν ο ψυχικος τον σαρκικον, κατα την αυτην
αναλογιαν και ο πνευματικος τουτου υπερανεστηκεν. Ει ουν τελευταιον μετα παν
εμψυχον η Γραφη γεγενησθαι λεγει τον ανθρωπον, ουδεν ετερον η φιλοσοφει τα
περι ψυχης ημιν ο νομο θετης, επ' αναγκαιαι τινι τηι ταξεως ακολουθιαι το τε λειον εν
τελευταιοις βλεπων. Ἐν μεν γαρ τωι λογικωι και τα λοιπα περιειληπται· εν δε τωι
αισθητικωι και το φυσικον ειδος παντως εστιν. Ἐκεινο δε περι το υλικον θεωρειται
μονον.
Ουκουν εικοτως, καθαπερ δια βαθμων η φυσις, των της ζωης λεγω
ιδιωματων, απο των μικροτε ρων επι το τελειον ποιειται την ανοδον. Ἐπειδη τοινυν
λογικον τι ζωον εστιν ο ανθρωπος, καταλληλον εδει τηι χρειαι του λογου
κατασκευασθηναι το του σωματος οργανον. Καθαπερ τους μουσικους εστιν ιδειν
προς το των οργανων ειδος την μουσικην εκπονουντας, και ουτε δια βαρβιτων
αυλουντας, ουτε εν αυλοις κιθαριζοντας· κατα τον αυτον τροπον εδει τωι λογωι
καταλληλον ειναι την των οργανων κατα σκευην, ως αν προσφυως ενηχοιη προς
την των ρη ματων χρειαν υπο των φωνητικων μοριων τυπουμενος. ∆ια τουτο
συνηρτηθησαν αι χειρες τωι σωματι. Ει γαρ και μυριας εστιν απαριθμησασθαι τας
κατα τον βιον χρειας, προς ας τα ευμηχανα ταυτα και πολυαρκη των χειρων οργανα
χρησιμως εχει προς πασαν τεχνην και πασαν ενεργειαν, τον κατα πολεμον τε και
ειρη νην ευαφως μετιοντα· αλλα και προ των αλλων δια φεροντως του λογου χαριν
προσεθηκεν αυτας η φυσις τωι σωματι. Ει γαρ αμοιρος των χειρων ο ανθρωπος ην,
παντως αν αυτωι καθ' ομοιοτητα των τετραποδων καταλληλως τηι της τροφης χρειαι
διεσκευαστο του προσωπου τα μορια, ωστε προμηκη τε την μορφην ειναι, και επι
μυκτηρας απολεπτυνεσθαι, και προ βεβλησθαι τα χειλη του στοματος τυλωδη και
στα θερα, και παχεα, προς την αναιρεσιν της ποας επι τηδειως εχοντα, εγκεισθαι δε
τοις οδουσι την γλωσσαν αλλην· τινα τοιαυτην, πολυσαρκον, και αντιτυπη και
τραχειαν, και συγκατεργαζομενην τοις οδουσι το υπο τον οδοντα γινομενον· η
υγραν τε και δια 149 κεχυμενην κατα τα πλαγια, οια η των κυνων τε και των λοιπων
των ωμοβορων εστι, τωι καρχαρωι των οδοντων μεταξυ των διαστηματων
ενδιαῤρεουσα. Ει ουν μη παρησαν αι χειρες τωι σωματι, πως αν εναρ θρος τουτωι
ενετυπωθη φωνη, της κατασκευης των κατα το στομα μοριων ου
συνδιασχηματιζομενης προς την χρειαν του φθογγου; ως επαναγκες ειναι η βλη
χασθαι παντως, η μηκαζειν, η υλακτειν, η χρεμετι ζειν τον ανθρωπον, η βουσιν, η
ονοις βοαιν παραπλη σιον, η τινα θηριωδη μυκηθμον αφιεναι. Νυνι δε της χειρος
εντεθεισης τωι σωματι, ευσχολον εστι το στομα τηι υπηρεσιαι του λογου. Ουκουν ιδιον
της λογικης φυσεως αι χειρες αναπεφηνασιν, ουτω του πλαστου δια τουτων
επινοησαντος τωι λογωι την ευκολιαν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Θʹ.
Ὅτι οργανικον κατεσκευασθη του ανθρωπου το σχημα προς την του λογου
χρειαν. Ἐπειδη τοινυν θεοειδη τινα χαριν τωι πλασματι ημων ο ποιησας δεδωρηται,
των ιδιων αγαθων ενθεις τηι εικονι τας ομοιοτητας· δια τουτο τα μεν λοιπα των
αγαθων εδωκεν εκ φιλοτιμιας τηι ανθρωπινηι φυσει. Νου δε και φρονησεως ουκ εστι
κυριως ειπειν οτι δε δωκεν, αλλ' οτι μετεδωκε, τον ιδιον αυτου της φυσεως κοσμον
επιβαλων τηι εικονι. Ἐπει ουν νοερον τι χρημα και ασωματον εστιν ο νους,
ακοινωνητον αν εσχε την χαριν και αμικτον, μη δια τινος επινοιας φανερου μενης
αυτου της κινησεως. Τουτου χαριν της οργανι κης ταυτης προσεδεηθη κατασκευης,
ινα πληκτρου δι κην των φωνητικων μοριων απτομενος, δια της ποιας των
φθογγων τυπωσεως ερμηνευσηι την ενδοθεν κινη σιν. Και ωσπερ τις μουσικης
εμπειρος ων, αν ιδιαν εκ παθους μη εχοι φωνην, βουλομενος δε φανεραν ποιησαι
την επιστημην, αλλοτριαις εμμελωιδοιη φω ναις, δι' αυλων η λυρας δημοσιευων την
τεχνην· ουτω και ο ανθρωπινος νους, παντοδαπων νοηματων ευρε της ων, τωι μη
δυνασθαι δια σωματικων αισθησεων επαιουσηι τηι ψυχηι δεικνυειν τας της διανοιας
ορμας, καθαπερ τις αρμοστης εντεχνος, των εμψυχων του των οργανων απτομενος,
δια της εν τουτοις ηχης φανερα ποιει τα κεκρυμμενα νοηματα. Συμμικτος δε τις η
μουσικη περι το ανθρωπινον οργανον αυλου και λυρας, ωσπερ εν συνωιδιαι τινι κατα
ταυτον αλλη λοις συμφθεγγομενων. Το μεν γαρ πνευμα δια της αρτηριας, απο των
πνευματοδοχων αγγειων ανωθου μενον, οταν η ορμη του φθεγγομενου προς φωνην
τονωσηι το μερος, ταις ενδοθεν προσαρασσομενον προσ βολαις, αι κυκλοτερως τον
αυλοειδη τουτον διειληφασι πορον, μιμειται πως την δια του αυλου γινομενην φω
νην, ταις υμενωδεσιν εξοχαις εν κυκλωι περιδονουμενον. Ὑπερυα δε τον κατωθεν
φθογγον εκδεχεται τωι κατ' αυτην κενωματι, διδυμοις αυλοις τοις επι τους μυκτη
ρας διηκουσι, και οιον λεπιδων τισιν εξοχαις τοις περι τον ηθμον χονδροις την
φωνην περισχιζουσα, γεγωνο τεραν την ηχην απεργαζεται. Παρεια δε, και γλωσσα,
και η περι τον φαρυγγα διασκευη, καθ' ην ο ανθε ρεων υποχαλαται κοιλαινομενος,
και οξυτονων επιτει 152 νεται· ταυτα παντα την εν ταις νευραις του πλη κτρου
κινησιν υποκρινεται ποικιλως και πολυτροπως, επι καιρου συν πολλωι τωι ταχει
μεθαρμοζοντα προς την χρειαν τους τονους. Χειλεων δε διαστολη και επιμυσις
ταυτον ποιει τοις δια των δακτυλων επιλαμ βανουσι του αυλου το πνευμα, και την
αρμονιαν του μελους.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ιʹ.
Ὅτι δια των αισθησεων ο νους ενεργει. Ουτω τοινυν του νου δια της
οργανικης ταυτης κατασκευης εν ημιν μουσουργουντος τον λογον, λογι κοι
γεγοναμεν, ουκ αν, ως οιμαι, εχοντες την του λο γου χαριν, ει το βαρυ τε και
επιπονον της κατα την βρωσιν λατρειας τοις χειλεσι προς την χρειαν του σωματος
εποριζομεν. Νυνι δε την τοιαυτην λειτουρ γιαν αι χειρες εις εαυτας μετενεγκασαι,
ευθετον τηι υπηρεσιαι του λογου το στομα κατελιπον. ∆ιπλη δε περι το οργανον η
ενεργεια· η μεν προς εργασιαν ηχης, η δε προς υποδοχην των εξωθεν νοηματων, Και
ουκ επιμιγνυται προς την ετεραν η αλλη, αλλα παρα μενει τηι ενεργειαι, εφ' ηι εταχθη
παρα της φυσεως, ουκ ενοχλουσα τηι γειτονι, ουτε της ακοης λαλουσης, ουτε της
φωνης ακουουσης. Ἡ μεν γαρ αει τι παν τως προΐεται, η δε ακοη δεχομενη διηνεκως
ουκ εμπιμ πλαται, καθως φησι που Σολομων· ο μοι δοκει και μαλιστα των εν ημιν
αξιον ειναι και θαυμαζεσθαι· τι το πλατος εκεινου του ενδοθεν χωρηματος, εις ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

παντα συῤρει τα δια της ακοης εισχεομενα; τινες οι υπομνηματογραφοι των
εισαγομενων εν αυτηι λογων; και ποια δοχεια των εντιθεμενων τηι ακοηι νοηματων;
και πως, πολλων και παντοδαπων αλληλοις επεμβαλλο μενων, συγχυσις και πλανη
κατα την επαλληλον θεσιν των εγκειμενων ου γινεται; Το ισον δ' αν τις και επι της
των οφεων ενεργειας θαυμασειεν. Ὁμοιως γαρ και δια τουτων ο νους των εξω του
σωματος επιδρασσεται, και προς εαυτον ελκει των φαινομενων τα ειδωλα, τους
χαρα κτηρας των ορατων εν εαυτωι καταγραφων.
Και ωσπερ ει τις πολυχωρος ειη πολις εκ διαφορων εισοδων τους προς αυτην
συμφοιτωντας εισδεχομενη, ουκ επι το αυτο κατα τι των εν τηι πολει συνδραμοντες
οι παντες, αλλ' οι μεν κατα την αγοραν, οι δε κατα οικησεις, αλλοι κατα τας
εκκλησιας, η τας πλατειας, η τους στεν ωπους, η τα θεατρα, κατα την ιδιαν εκαστος
γνωμην μεταχωρουσι· τοιαυτην τινα βλεπω και την του νου πολιν την ενδοθεν εν
ημιν συνωικισμενην, ην διαφο ροι μεν αι δια των αισθησεων εισοδοι καταπληρουσιν·
εκαστον δε των εισιοντων φιλοκρινων τε και δι εξεταζων ο νους, τοις καταλληλοις
της γνωσεως το ποις εναποτιθεται. Και ωσπερ επι του κατα την πολιν υποδειγματος,
εστι πολλακις ομοφυλους τινας οντας και συγγενεις μηδε της αυτης πυλης εντος
γενεσθαι, αλλου κατ' αλλην εισοδον κατα το συμβαν εισδραμοντος, ουδεν δε ηττον
εντος της περιβολης του τειχους γενομενοι, παλιν μετ' αλληλων εισι, 153 προς
αλληλους οικειως εχοντες· και το εμπαλιν εστιν ευρειν γινομενον· οι γαρ
απεξενωμενοι τε και αγνωστοι αλληλων μιαι χρωνται προς την πολιν εισ οδωι
πολλακις, αλλ' ου συναπτει τουτους αλληλοις η κατα την εισοδον κοινωνια·
δυνανται γαρ και εντος γενομενοι διακριθηναι προς το ομοφυλον· τοιουτον τι
βλεπω και επι της κατα τον νουν ευρυχωριας. Πολ λακις γαρ και εκ διαφορων
αισθητηριων μια γνωσις ημιν συναγειρεται, του αυτου πραγματος πολυμερως προς
τας αισθησεις μεριζομενου. Παλιν δ' αυ το εν αντιον, εστιν εκ μιας τινος των
αισθησεων πολλα και ποικιλα μαθειν, ουδεν αλληλοις κατα την φυσιν.
συμβαινοντα· οιον (κρειττον γαρ εν υποδειγματι διασαφηνισαι τον λογον),
προκεισθω ζητεισθαι τι περι χυμων ιδιοτητος, τι μεν ηδυ προς την αισθησιν, τι δε
φευκτον τοις γευομενοις εστιν. Ουκουν ευρεθη δια της πειρας η τε της χολης
πικροτης, και το προσηνες της κατα το μελι ποιοτητος.
∆ιαφορων δε οντων τουτων, μιαν εισαγει γνωσιν το αυτο πραγμα,
πολυμερως τηι διανοιαι εισοικιζομενον, η γευσει, η οσφρησει, η ακοηι, πολλακις δε και
τηι αφηι, και τηι οψει. Και γαρ ιδων τις το μελι, και του ονοματος ακουσας, και τηι
γευσει λαβων, και τον ατμον δια της οσφρησεως επιγνους, και τηι αφηι δοκιμασας, το
αυτο πραγμα δι' εκαστου των αισθητηριων εγνω ρισε. Ποικιλα δε παλιν και
πολυειδη δια μιας τινος αισθησεως διδασκομεθα· της τε ακοης παντοιας δε χομενης
φωνας, της τε δια των οφθαλμων αντι ληψεως αδιακριτον εχουσης την ενεργειαν
επι της των ετερογενων θεωριας. Ὁμοιως γαρ λευκωι τε προσπι πτει, και μελανι, και
πασι τοις κατα το εναντιον διεστωσι τωι χρωματι. Ουτως η γευσις, ουτως η οσφρησις,
ουτως η δια της αφης κατανοησις, παντο δαπων πραγματων εκαστη δια της οικειας
αντιλη ψεως την γνωσιν εντιθησιν.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΑʹ.
Ὅτι αθεωρητος η του ανθρωπου φυσις. Τι τοινυν εστι κατα την εαυτου φυσιν
ο νους, ο εν αισθητικαις δυναμεσιν εαυτον επιμεριζων, και δι' εκαστης καταλληλως
την των οντων γνωσιν αναλαμ βανων; Ὅτι γαρ αλλο τι παρα τας αισθησεις εστιν,
ουκ αν οιμαι τινα των εμφρονων αμφιβαλλειν. Ει γαρ ταυτον ην τηι αισθησει, προς
εν παντως ειχε των κατ' αισθησιν ενεργουμενων την οικειοτητα, δια το απλουν μεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

αυτον ειναι, μηδεν δε ποικιλον εν τωι απλωι θεωρεισθαι. Νυνι δε παντων
συντιθεμενων, αλλο μεν τι την αφην ειναι, αλλο δε την οσφρησιν, και των αλλων
ωσαυτως ακοινωνητως τε και αμικτως προς αλληλα διακειμενων, επειδη κατα το
ισον εκα στηι καταλληλως παρεστιν, ετερον τινα παντως αυ τον χρη παρα την
αισθητην υποτιθεσθαι φυσιν, ως αν μη τις ποικιλια τωι νοητωι συμμιχθειη. «Τις εγνω
νουν Κυριου;» φησιν ο Ἀποστολος. Ἐγω δε παρα τουτο φημι, Τις τον ιδιον νουν
κατενοησεν; Ειπατω σαν οι του Θεου την φυσιν εντος ποιουμενοι της εαυ 156 των
καταληψεως, ει εαυτους κατενοησαν; ει του ιδιου νου την φυσιν επεγνωσαν;
Πολυμερης τις εστι, και πολυσυνθετος. Και πως το νοητον εν συνθεσει; η τις ο της
των ετερογενων ανακρασεως τροπος; Ἀλλ' απλους και ασυνθετος· και πως εις την
πολυ μερειαν την αισθητικην διασπειρεται; πως εν μονο τητι το ποικιλον; πως εν
ποικιλιαι το εν; Ἀλλ' εγνων των ηπορημενων την λυσιν επ' αυτην ανα δραμων του
Θεου την φωνην· «Ποιησωμεν» γαρ, φη σιν, «ανθρωπον κατ' εικονα και καθ'
ομοιωσιν ημετε ραν.» Ἡ γαρ εικων εως αν εν μηδενι λειπηται των κατα το
αρχετυπον νοουμενων, κυριως εστιν εικων· καθ' ο δ' αν διαπεσηι της προς το
πρωτοτυπον ομοιο τητος, κατ' εκεινο το μερος εικων ουκ εστιν. Ου κουν επειδη εν
των περι την θειαν φυσιν θεωρουμε νων εστι το ακαταληπτον της ουσιας· αναγκη
πασα και εν τουτωι την εικονα προς το αρχετυπον εχειν την μιμησιν. Ει γαρ η μεν της
εικονος φυσις κατελαμ βανετο, το δε πρωτοτυπον υπερ καταληψιν ην· η εναντιοτης
των επιθεωρουμενων το διημαρτημενον της εικονος διηλεγχεν. Ἐπειδη δε
διαφευγει την γνωσιν η κατα τον νουν τον ημετερον φυσις, ος εστι κατ' εικονα του
κτισαντος, ακριβη προς το υπερκειμε νον εχει την ομοιοτητα, τωι καθ' εαυτον
αγνωστωι χαρακτηριζων την ακαταληπτον φυσιν.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΒʹ.
Ἐξετασις, εν τινι το ηγεμονικον νομιστεον, εν ωι και περι δακρυων και περι
γελωτος φυσιολο για, και θεωρημα τι φυσικον περι της κατα την υλην, και την
φυσιν, και τον νουν κοινωνιας. Σιγατω τοινυν πασα στοχαστικη ματαιολογια των
μοριοις τισι σωματικοις την νοητην εναποκλειοντων ενεργειαν, ων οι μεν εν καρδιαι
το ηγεμονικον ειναι τι θενται, οι δε τωι εγκεφαλωι τον νουν ενδιαιτασθαι φα σιν,
επιπολαιοις τισι πιθανοτησι τας τοιαυτας επι νοιας κρατουντες. Ὁ μεν γαρ τηι καρδιαι
προστιθεις την ηγεμονιαν, την κατα τοπον αυτης θεσιν ποιειται του λογου
τεκμηριον, δια το δοκειν πως την μεσην του παντος σωματος επεχειν χωραν αυτην,
ως της προαιρετικης κινησεως ευκολως εκ του μεσου προς απαν μεριζομενης σωμα,
και ουτως εις ενεργειαν προιουσης. Και μαρτυριον ποιειται του λογου την λυπηραν
τε και θυμωδη του ανθρωπου διαθεσιν, οτι δοκει πως τα τοιαυτα παθη συγκινειν το
μερος τουτο προς την συμπαθειαν. Οι δε τον εγκεφαλον αφιερουν τες τωι λογισμωι,
ωσπερ ακροπολιν τινα του παντος σωματος την κεφαλην δεδομησθαι παρα της
φυσεως λεγουσιν· ενοικειν δε ταυτηι καθαπερ τινα βασιλεα τον νουν, οιον τισιν
αγγελιαφοροις η υπασπισται, τοις αισθητηριοις εν κυκλωι δορυφορουμενον. Σημειον
δε και ουτοι της τοιαυτης υπονοιας ποιουνται, το παραγεσθαι του καθεστωτος τον
λογισμον των κεκα κωμενων τας μηνιγγας, και το εν αγνοιαι του πρε 157 ποντος
γινεσθαι τους εν μεθηι καρηβαρησαντας.
Προστιθεασι δε και τινας φυσικωτερας αιτιας της τοιαυ της περι το
ηγεμονικον υπονοιας εκατερος των ταυς ταις δοξαις παρισταμενων. Ὁ μεν γαρ προς
το πυρωδες συγγενως εχειν την εκ της διανοιας κινησιν λεγει, δια το αεικινητον
ειναι και το πυρ και την διανοιαν. Και επειδη πηγαζειν εν τωι μοριωι της καρδιας η
θερμοτης ομολογειται· δια τουτο τωι ευ κινητωι της θερμοτητος την του νου κινησιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

ανακε κρασθαι λεγων, δοχειον της νοερας φυσεως την καρ διαν ειναι φησιν, εν ηι το
θερμον περιειληπται. Ὁ δε ετερος πασι τοις αισθητηριοις οιον υποβαθραν τινα και
ριζαν ειναι λεγει την μηνιγγα (ουτω γαρ ονο μαζουσι τον περιεκτικον του
εγκεφαλου υμενα)· και τουτωι πιστουνται τον ιδιον λογον, ως ουχ ετερωθι της
νοητικης ενεργειας καθιδρυμενης, ει μη κατ' εκεινο το μερος, ωι και το ους
εφηρμοσμενον τας εμπιπτου σας αυτωι φωνας προσαρασσει. Και η οψις κατα τον
πυθμενα της των οφθαλμων εδρας συμπεφυκυια, δια των εμπιπτοντων ταις κοραις
ειδωλων προς το εσω ποιειται την τυπωσιν. Και των ατμων αι ποιοτητες δια της των
οσφρησεων ολκης εν αυτωι διακρινονται. Και η κατα την γευσιν αισθησις τηι
επικρισει της μηνιγγος δοκιμαζεται, εκ του συνεγγυς εκφυσεις τι νας νευρωδεις αφ'
εαυτης αισθητικας δια των αυχε νιων σπονδυλων επι τον ηθμοειδη πορον κατα τους
αυτοθι μυας εγκαταμιξασης. Ἐγω δε το μεν επιτα ρασσεσθαι πολλακις προς τας των
παθηματων επι κρατησεις το διανοητικον της ψυχης, και αμβλυνε σθαι της κατα
φυσιν ενεργειας τον λογισμον εκ τινος σωματικης περιστασεως, αληθες ειναι φημι·
και πηγην τινα του κατα το σωμα πυρωδους την καρδιαν ειναι, προς τας θυμωδεις
ορμας συγκινουμενην. Και ετι προς τουτοις, το υποβεβλησθαι τοις αισθητη ριοις την
μηνιγγα, κατα τον λογον των τα τοιαυτα φυσιολογουντων, περιπτυσσομενην εν
εαυτηι τον εγκεφαλον, και τοις εκειθεν ατμοις υπαλειφομε νην, των ταις
ανατομικαις θεωριαις εσχολακο των το τοιουτον ακουων, ουκ αθετω το λεγομενον.
Ου μην αποδειξιν ποιουμαι ταυτην του τοπικαις τισι περιγραφαις εμπεριειληφθαι
την ασωματον φυσιν. Τας τε γαρ παραφορας ουκ εκ μονης καρηβαρειας γινεσθαι
μεμαθηκαμεν, αλλα και των τας πλευρας υπεζωκοτων υμενων εμπαθως διατεθεν
των, ομοιως αῤρωστειν το διανοητικον διοριζονται οι της ιατρικης επιστημονες,
φρενιτιν το παθος καλουν τες, επειδη φρενες τοις υμεσι τουτοις εστι το ονομα. Και η
απο της λυπης επι την καρδιαν γινομενη συναισθησις εσφαλμενως υπονοειται. Ου
γαρ της καρ διας, αλλα του στοματος της κοιλιας δριμυσσομενου, εις την καρδιαν το
παθος υπ' απειριας αναγουσι. Τοιουτον δε τι φασιν οι επεσκεμμενοι δι' ακριβειας τα
παθη, οτι συμπτωσεως των πορων και μυσεως εν ταις λυπηραις διαθεσεσι φυσικως
περι απαν γινομε 160 νης το σωμα, προς τας εν τωι βαθει κοιλοτητας συν ωθειται παν
το προς την διαπνοην κωλυομενον· οθεν και των αναπνευστικων σπλαγχνων
στενοχωρουμε νων τωι περιεχοντι, βιαιοτερα πολλακις η ολκη του πνευματος υπο
της φυσεως γινεται, προς την των συμπεπτωκοτων διαστολην το στενωθεν
ευρυνουσης. Το δε τοιουτον ασθμα συμπτωμα λυπης ποιουμεθα, στεναγμον αυτο και
αναποτνιασμον ονομαζοντες. Ἀλλα και το δοκουν υποθλιβειν το περικαρδιον μερος,
ου της καρδιας, αλλα του στοματος εστι της γαστρος αηδια, δια της αυτης αιτιας,
λεγω δη της κατα την συμπτωσιν των πορων, του χοληδοχου αγγειου τον δριμυν
εκεινον και δακνωδη χυμον υπο στενοχωριας επι το στομα της γαστρος
παρεγχεοντος. Ἀποδειξις δε τουτου το υπωχρον γινεσθαι και ικτερωδη τοις
λυπουμενοις την επιφανειαν, απο της αγαν συνοχης επι τας φλεβας τον ιδιον χυμον
της χολης επισπει ρουσης· αλλα και το εξ εναντιου γινομενον παθος, το κατα την
ευφροσυνην φημι και τον γελωτα, μαλλον τον λογον συνιστησι. ∆ιαχεονται γαρ πως
και δια λυονται δι' ηδονης οι του σωματος ποροι των εκ τινος ακοης ηδειας
διαχεθεντων. Ὡς γαρ εκει δια της λυπης μυουσιν αι λεπται τε και αδηλοι των πορων
διαπνοαι, και διασφιγ ξασαι την ενδοθεν των σπλαγχνων διαθεσιν, επι την κεφαλην
και τας μηνιγγας τον νοτερον ατμον αναθλιβουσιν, ος πολυς εναποληφθεις ταις του
εγ κεφαλου κοιλοτησι, δια των κατα την βασιν πορων επι τους οφθαλμους
εξωθειται, της των οφρυων συμπτωσεως εξελκομενης δια σταγονων την υγρα σιαν
(η δε σταγων δακρυον λεγεται)· ουτω μοι νοη σον, εκ της εναντιας διαθεσεως πλεον
του συνηθους ευρυνομενων των πορων, εισελκεσθαι τι πνευμα δι' αυτων επι το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

βαθος, κακειθεν παλιν εξωθεισθαι παρα της φυσεως δια του κατα το στομα πορου,
παντων των σπλαγχνων, και μαλιστα γε του ηπατος, ως φασι, δια τινος κλονου και
βρασμωδους κινησεως το τοιου τον πνευμα συνεξωθουντων. Ὅθεν ευκολιαν τινα τηι
διεξοδωι του πνευματος μηχανωμενη η φυσις, ανευρυ νει τον περι το στομα πορον,
εκατερωθεν περι το ασθμα τας παρειας διαστελλουσα. Ὄνομα δε τωι γινομενωι γελως
εστιν. Ουτε ουν δια τουτο τωι ηπατι το ηγεμονικον λογιστεον, ουτε δια την
περικαρδιον ζεσιν του αιματος εν ταις θυμικαις διαθεσεσιν, εν καρδιαι νομιστεον
ειναι του νου την καθιδρυσιν; αλλα ταυτα μεν εις τας ποιας των σωματων
κατασκευας ανακτεον. Τον δε νουν ομοτιμως εκαστωι των μοριων, κατα τον
αφραστον της ανακρασεως λογον εφαπτεσθαι νομιστεον. Καν την Γραφην τινες ημιν
προς τουτο προτεινωνται, τηι καρδιαι το ηγεμονικον μαρτυρου σαν, ουκ ανεξεταστως
τον λογον δεξομεθα. Ὁ γαρ καρδιαν μνησθεις, και νεφρων εμνημονευσεν, ειπων·
«Ἐταζων καρδιας και νεφρους ο Θεος·» ωστε η αμ φοτεροις, η ουδετερωι το νοερον
κατακλειουσιν. Ἀμ βλυνεσθαι δε τας νοητικας ενεργειας, η και πανταπα σιν
απρακτειν εν τηι ποιαι διαθεσει του σωματος δι 161 δαχθεις, ουχ ικανον ποιουμαι
τουτο τεκμηριον, του τοπωι τινι την δυναμιν του νου περιειργεσθαι, ως ταις
επιγινομεναις τοις μερεσι φλεγμοναις της οικειας ευρυχωριας εξειργομενης.
Σωματικη γαρ η τοιαυτη δοξα, το μη δυνασθαι προκατειλημμενου του αγγειου δια
τινος των εμβεβλημενων, ετερον τι εν αυτωι χωραν ευρειν. Ἡ γαρ νοητη φυσις ουτε
ταις κενωσεσιν εμ φιλοχωρει των σωματων, ουτε τωι πλεοναζοντι της σαρκος
εξωθειται. Ἀλλ' επειδη καθαπερ τι μουσικον οργανον απαν το σωμα
δεδημιουργηται, ωσπερ συμ βαινει πολλακις επι των μελωιδειν μεν επισταμενων,
αδυνατουντων δε δειξαι την επιστημην, της των οργανων αχρηστιας ου
παραδεχομενης την τεχνην (το γαρ η χρονωι φθαρεν, η παρεῤρηγμενον εκ
καταπτωσεως, η υπο τινος ιου και ευρωτος ηχρειω μενον, αφθογγον μενει και
ανενεργητον, καν υπο του προεχειν δοκουντος κατα την αυλητικην τεχνην
εμπνεηται)· ουτω και ο νους δι' ολου του οργανου διηκων, και καταλληλως ταις
νοητικαις ενεργειαις, καθο πεφυκεν, εκαστωι των μερων προσαπτομενος, επι μεν
των κατα φυσιν διακειμενων το οικειον εν ηργησεν, επι δε των ασθενουντων
δεξασθαι την τεχνι κην αυτου κινησιν, απρακτος τε και ανενεργητος εμεινε. Πεφυκε
γαρ πως ο νους προς μεν το κατα φυσιν διακειμενον οικειως εχειν, προς δε το
παρενε χθεν απο ταυτης, αλλοτριουσθαι. Και μοι δοκει φυσικωτερον ειναι τι κατα το
μερος τουτο θεωρημα, δι' ου μαθειν εστι τι των αστειοτερων δογματων.
Ἐπειδη γαρ το καλλιστον παντων και εξ οχωτατον αγαθον αυτο το Θειον
εστι, προς ο παντα νε νευκεν, οσα του καλου την εφεσιν εχει, δια τουτο φα μεν και
τον νουν, ατε κατ' εικονα του καλλιστου γε νομενον, εως αν μετεχηι της προς το
αρχετυπον ομοιο τητος, καθοσον ενδεχεται, και αυτον εν τωι καλωι δια μενειν, ει δε
πως εξω γενοιτο τουτου, γυμνουσθαι του καλλους εν ωι ην. Ὥσπερ δε εφαμεν τηι
ομοιωσει του πρωτοτυπου καλλους κατακοσμεισθαι τον νουν, οιον τι κατοπτρον τωι
χαρακτηρι του εμφαινομενου μορ φουμενον· κατα την αυτην αναλογιαν, και την
οικονο μουμενην υπ' αυτου φυσιν εχεσθαι του νου λογιζομεθα, και τωι παρακειμενωι
καλλει και αυτην κοσμεισθαι οιον τι κατοπτρου κατοπτρον γινομενην· κρατεισθαι δε
υπο ταυτης και συνεχεσθαι το υλικον της υποστασεως, περι ην θεωρειται η φυσις.
Ἕως αν ουν εχηται του ετερου το ετερον, δια παντων αναλογως η του οντως
καλλους κοινωνια διεξεισι, δια του υπερκειμενου το προσεχες καλλωπιζουσα.
Ἐπειδαν δε τις γενηται της αγαθης ταυτης συμφυΐας διασπασμος, η και προς το
εμπαλιν, αντακολουθηι τωι υποβεβηκοτι το υπερεχον· τοτε αυτης τε της υλης, οταν
μονωθηι της φυσεως, διηνεχθη το ασχημον (αμορφον γαρ τι καθ' εαυτην η υλη και
ακατασκευον) και τηι αμορφιαι ταυτης συνδιεφθαρη το καλλος της φυσεως, η δια του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

νου καλλωπιζεται. Και ουτως επ' αυτον τον νουν του κατα την υλην 164 αισχους δια
της φυσεως η διαδοσις γινεται, ως μη κετι του Θεου την εικονα εν τωι χαρακτηρι
καθορασθαι του πλασματος. Οιον γαρ τι κατοπτρον κατα νωτου την των αγαθων
ιδεαν ο νους ποιησαμενος, εκβαλλει μεν της εκλαμψεως του αγαθου τας εμφασεις,
της δε υλης την αμορφιαν εις εαυτον αναμασσεται· Και τουτωι γινεται τωι τροπωι του
κακου η γενεσις, δια της υπεξαιρεσεως του καλου παρυφισταμενη· Καλον δε παν,
οπερ αν τυχηι προς το πρωτον αγαθον οικειως εχον· ο τι δ' αν εξω γενηται της προς
τουτο σχεσεως τε και ομοιωσεως, αμοιρον του καλου παντως εστιν. Ει ουν εν μεν
κατα τον θεωρηθεντα λογον το οντως αγαθον· ο δε νους τωι κατ' εικονα του καλου
γεγενη σθαι, και αυτος εχει το καλος ειναι· η δε φυσις η υπο του νου συνεχομενη,
καθαπερ τις εικων εικονος εστι· δεικνυται δια τουτων, οτι το υλικον ημων
συνεστηκε μεν και περικρατειται, οταν οικονομηται υπο της φυσεως· λυεται δε, και
διαπιπτει παλιν, οταν χωρι σθηι του, περικρατουντος τε και συνεχοντος, και δια
σπασθηι της προς το καλον συμφυΐας. Το δε τοιουτον ουκ αλλως γινεται, η οταν της
φυσεως προς το εμ παλιν γενηται η επιστροφη, μη προς το καλον της επιθυμιας
νευουσης, αλλα προς το χρηιζον του καλλω πιζοντος.
Ἀναγκη γαρ πασα τηι πτωχευουσηι της ιδιας μορφης υληι κατα το ασχημον τε
και ακαλλες συμμε ταμορφουσθαι το ομοιουμενον, αλλα ταυτα μεν ημιν εξ
ακολουθιας τινος παρεξητασθη, δια της εις το προ κειμενον θεωριας επεισελθοντα.
Το γαρ ζητουμενον ην, ει εν μερει τινι των εν ημιν η νοερα καθιδρυται δυναμις, η
δια παντων κατα το ισον διηκει. Των γαρ τοπικοις μερεσι περιειργοντων τον νουν,
και εις συ στασιν της τοιαυτης αυτων υποληψεως προφεροντων, το μη ευοδουσθαι
την διανοιαν επι των παρα φυσιν διακειμενων τας μηνιγγας· απεδειξεν ο λογος, οτι
κατα παν μερος του ανθρωπινου συγκριματος, καθ' ο πεφυκεν εκαστος ενεργειν,
ισως η της ψυχης δυνα μις ανενεργητος μενει, μη διαμενοντος εν τηι φυσει του
μερους. Και δια τουτο εξ ακολουθιας το προτεθεν παρενεπεσε τωι λογωι θεωρημα, δι'
ου μανθανομεν, εν τωι ανθρωπινωι συγκριματι υπο Θεου μεν διοικεισθαι τον νουν,
υπ' εκεινου δε την υλικην ημων ζωην, οταν εν τηι φυσει μενηι, ει δε παρατραπειη της
φυ σεως, και της κατα τον νουν ενεργειας αλλοτριου σθαι. Ἀλλ' επανελθωμεν παλιν
οθεν εξεβημεν, οτι επι των μη παρατραπεντων εκ παθους τινος της φυσικης
καταστασεως την οικειαν δυναμιν ο νους ενεργει, και εῤρωται μεν επι των
συνεστωτων, αδυ νατει δε παλιν επι των μη χωρουντων αυτου την ενεργειαν. Ἔστι
γαρ και δι' ετερων το περι τουτων δογμα πιστωσασθαι· και ει μη βαρυ τηι ακοηι των
προκεκμηκοτων ηδη τωι λογωι, και περι τουτων, ως αν οιοι τε ωμεν, δι' ολιγων
διαληψωμεθα. 165
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ. ΙΓʹ.
Περι υπνου, και χασμης, και ονειρων, αιτιολογια. Ἡ υλικη και ροωδης αυτη
των σωματων ζωη, παντοτε δια κινησεως προιουσα, εν τουτωι εχει του ειναι την
δυναμιν, εν τωι μη στηναι ποτε της κινη σεως. Καθαπερ δε τις ποταμος κατα την
ιδιαν ρεων ορμην, πληρη μεν δεικνυσι την κοιλοτητα, δι' ης αν τυχηι φερομενος, ου
μην εν τωι αυτωι υδατι περι τον αυτον αει τοπον οραται, αλλα το μεν υπεδραμεν αυ
του, το δε υπεῤρεει· ουτω και το υλικον της τηιδε ζωης δια τινος κινησεως και ροης
τηι συνεχειαι της των εναντιων διαδοχης αμειβεται, ως αν μηδεποτε στηναι δυνασθαι
της μεταβολης, αλλα τηι δυναμει του ατρεμειν απαυστον εχειν δια των ομοιων
εναμειβο μενην την κινησιν. Ει δε ποτε κινουμενον παυσοιτο, και του ειναι παντως
την παυλαν εξει· οιον, δι εδεξατο το πληρες η κενωσις, και παλιν αντεισηλθεν η
πληρωσις τηι κενοτητι. Ὕπνος το συντονον της εγρηγορσεως υπεχαλασεν, ειτα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

εγρηγορσις το ανει μενον ετονωσε. Και ουδετερον τουτων εν τωι διηνεκει συμμενει,
αλλ' υποχωρει ταις παρουσιαις αλληλων αμφοτερα, ουτω της φυσεως εαυτην ταις
υπαλλαγαις ανακαινιζουσης, ως εκατερων εν τωι μερει μεταλαγ χανουσαν
αδιασπαστως απο του ετερου μεταβαινειν επι το ετερον. Το τε γαρ διαπαντος
συντετασθαι ταις ενεργειαις το ζωον, ρηξιν τινα και διασπασμον των
υπερτεινομενων ποιειται μερων· η τε διηνεκης του σωματος ανεσις διαπτωσιν τινα
του συνεστωτος και λυσιν εργαζεται. Το δε κατα καιρον μετριως εκατε ρων
επιτυγχανειν, δυναμις προς διαμονην εστι της φυσεως, δια της διηνεκους προς τα
αντικειμενα με ταβασεως εν εκατεροις εαυτην απο των ετερων ανα παυουσης. Ουτω
τοινυν τετονωμενον δια της εγρη γορσεως το σωμα λαβουσα, λυσιν εμποιει δια του
υπνου τωι τονωι, τας αισθητικας δυναμεις προς καιρον εκ των ενεργειων
αναπαυσασα, οιον τινας ιππους μετα τους αγωνας των αρματων εκλυσασα.
Ἀναγκαια δε τηι συστασει του σωματος η ευκαιρος ανεσις, ως αν ακωλυτως εφ' απαν
το σωμα δια των εν αυτωι πορων η τροφη διαχεοιτο, μηδενος τονου τηι διοδωι παρεμ
ποδιζοντος.
Καθαπερ γαρ εκ της διαβροχου γης, οταν επιλαμψηι θερμοτεραις ακτισιν ο
ηλιος, ατμοι τινες ομιχλωδεις απο του βαθους ανελκονται· ομοιον τι γινεται και εν
τηι καθ' ημας γηι, της τροφης εσω θεν υπο της φυσικης θερμοτητος αναζεουσης. Ἀνω
φερεις δε οντες οι ατμοι κατα φυσιν, και αερωδεις, και προς το υπερκειμενον
αναπνεοντες, εν τοις κατα την κεφαλην γινονται χωριοις, οιον τις καπνος εις
αρμονιαν τοιχου διαδυομενος· ειτα εντευθεν επι τους των αισθητηριων πορους
εξατμιζομενοι διαφορουν, δι' ων αργει κατ' αναγκην η αισθησις, τηι παρ οδωι των
ατμων εκεινων υπεξιουσα. Αι μεν γαρ οψεις τοις βλεφαροις επιλαμβανονται, οιον
τινος μηχανης μολυβδινης, του τοιουτου λεγω βαρους, τοις οφθαλ μοις επιχαλωσης
το βλεφαρον. Παχυνθεισα δε τοις αυτοις τουτοις ατμοις η ακοη, καθαπερ θυρας
τινος τοις ακουστικοις μοριοις επιτεθεισης, ησυχιαν απο της κατα φυσιν ενεργειας
αγει· και το τοιουτον πα θος υπνος εστιν, ατρεμουσης εν τωι σωματι της αι 168
σθησεως, και πανταπασιν εκ της κατα φυσιν κινησεως απρακτουσης, ως αν
ευπορευτοι γενωνται της τρο φης αι αναδοσεις, δι' εκαστου των πορων τοις ατμοις
συνδιεξιουσης. Και τουτου χαριν ει στενοχωροιτο μεν υπο της ενδοθεν
αναθυμιασεως η περι τα αισθητηρια δια σκευη, κωλυοιτο δε κατα τινα χρειαν ο
υπνος· πληρες γενομενον των ατμων το νευρωδες, αυτο υφ' εαυτου φυσικως
διατεινεται, ως δια της εκτασεως το παχυνθεν υπο των ατμων μερος εκλεπτυνθηναι·
οιον τι ποιουσιν οι δια της σφοδροτερας στρεβλωσεως το υδωρ των ιματιων
εκθλιβοντες. Και επειδη κυκλοτερη τα περι τον φαρυγγα μερη, πλεοναζει δε το
νευρωδες εν τουτοις· οταν και απο τουτων εξωσθηναι δεοι την των ατμων
παχυμερειαν (επειδη αμηχανον εστι δι' ευθειας αποτειναι το κυκλοειδες μερος, ει μη
κατα το περιφερες σχημα διαταθειη)· τουτου χαριν απολη φθεντος εν τηι χασμηι του
πνευματος, οτε ο ανθερεων επι το κατω τοις γαργαρεωσιν υποκοιλαινεται, και των
εντος παντων εις κυκλου σχημα διαταθεντων, η λιγνυωδης εκεινη παχυτης η
εναπειλημμενη τοις μερεσι συνδιαπνειται τηι διεξοδωι του πνευματος. Πολλακις δε,
και μετα τον υπνον οιδε το τοιουτον συμ βαινειν, οταν τι των ατμων εκεινων
περιλειφθειη τοις τοποις απεμπτον τε και αδιαπνευστον. Ἐκ του των τοινυν ο
ανθρωπινος νους δεικνυσιν εναργως, οτι της φυσεως εχεται, συνεστωσης μεν και
εγρηγορυιας, και αυτος συνεργων και κινουμενος· παρεθεισης δε τωι υπνωι, μενων
ακινητος, ει μη τις αρα την ονει ρωδη φαντασιαν νου κινησιν υπολαβοι κατα τον
υπνον ενεργουμενην. Ἡμεις δε φαμεν μονην δειν την εμ φρονα τε και συνεστωσαν
της διανοιας ενεργειαν επι τον νουν αναφερειν· τας δε κατα τον υπνον φαντα
σιωδεις φλυαριας ινδαλματα τινα της κατα τον νουν ενεργειας οιομεθα τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

αλογωτερωι της ψυχης ειδει κατα το συμβαν διαπλαττεσθαι. Των γαρ αισθησεων την
ψυχην απολυθεισαν δια του υπνου, και των κατα νουν ενεργειων εκτος ειναι κατ'
αναγκην συμβαινει. ∆ια γαρ τουτων προς τον ανθρωπον η του νου συν ανακρασις
γινεται· των ουν αισθησεων παυσαμενων, αργειν αναγκη και την διανοιαν.
Τεκμηριον δε το και εν ατοποις και εν αμηχανοις πολλακις δοκειν ειναι τον
φανταζομενον· οπερ ουκ αν εγενετο, λογισμωι και διανοιαι της ψυχης τηνικαυτα
διοικουμενης. Ἀλλα μοι δοκει ταις προτιμοτεραις των δυναμεων της ψυ χης
ηρεμουσης (φημι δε ταις κατα τον νουν και την αισθησιν ενεργειαις) μονον το
θρεπτικον αυτης μερος ενεργον κατα τον υπνον ειναι, εν δε τουτωι των καθ' υπαρ
γενομενων ειδωλα τινα, και απηχηματα των τε κατ' αισθησιν, και των κατα
διανοιαν ενεργουμε νων, απερ αυτωι δια του μνημονευτικου της ψυχης ειδους
ενετυπωθη· ταυτα καθως ετυχεν αναζωγρα φεισθαι, απηχηματος τινος μνημονικου
τωι τοιουτωι ειδει της ψυχης παραμειναντος. Ἐν τουτοις ουν φαντασιουται ο
ανθρωπος, ουχ ειρμωι τινι προς την των φαινομενων ομιλιαν αγομενος, αλλα
πεφυρμεναις τισι και ανακολουθοις απαταις περιπλα νωμενος. Καθαπερ δε κατα τας
σωματικας ενεργειας, 169 των μερων ιδιαζοντως τι κατα την εγκειμενην αυτωι
φυσικως δυναμιν ενεργουντος, γινεται τις και του ηρεμουντος μερους προς το
κινουμενον συνδιαθεσις· αναλογως και επι της ψυχης, καν το μεν αυτης ηρε μουν,
το δε κινουμενον τυχηι, το ολον τωι μερει συν διατιθεται. Ουδε γαρ ενδεχεται
συνδιασπασθηναι παντη την κατα φυσιν ενοτητα, κρατουσης εν μερει τινος των κατ'
αυτην δυναμεων δια της ενεργειας. Ἀλλ' ωσπερ εγρηγοροτων τε και σπουδαζοντων
επικρατει μεν ο νους, υπηρετει δε η αισθησις, ουκ απολειπεται δε τουτων η
διοικητικη του σωματος δυναμις (ο μεν γαρ νους ποριζει την τροφην τηι χρειαι, η δε
αισθη σις το πορισθεν υπεδεξατο, η δε θρεπτικη του σωμα τος δυναμις εαυτηι το
δοθεν προσωικειωσεν)· ουτω και κατα τον υπνον αντιμεθισταται πως εν ημιν η των
δυναμεων τουτων ηγεμονια· και κρατουντος του αλογωτερου, παυεται μεν η των
ετερων ενεργεια, ου μην παντελως αποσβεννυται. Ἐπειγομενης δε τηνι καυτα δια
του υπνου προς την πεψιν της θρεπτικης δυναμεως, και πασαν την φυσιν προς
εαυτην ασχο λουσης, ουτε παντελως διασπαται ταυτης η κατ' αισθησιν δυναμις (ου
γαρ ενδεχεται το απαξ συμ πεφυκος διατεμνεσθαι), ουτε αναλαμπειν η αυτης
ενεργεια δυναται, τηι των αισθητηριων αργιαι κατα τον υπνον εμπεδηθεισα. Κατα τον
αυτον δε λογον και του νου προς το αισθητικον ειδος της ψυ χης οικειουμενου,
ακολουθον αν ειη και κινουμενου τουτου, συγκινεισθαι λεγειν αυτον, και
ηρεμουντος συγκαταπαυεσθαι. Οιον δε τι περι το πυρ γινεσθαι πεφυκεν, οταν μεν
υποκρυφθηι τοις αχυροις απανταχοθεν, μηδεμιας αναπνοης αναῤριπιζουσης την
φλογα, ουτε τα προσπαρακειμενα νεμεται, ουτε παντελως κατασβεννυται, αλλ' αντι
φλογος ατμος τις δια των αχυρων επι τον αερα διεξεισιν, ει δε τινος λαβοιτο
διαπνοης, φλογα τον καπνον απεργαζεται· τον αυ τον τροπον και ο νους τηι απραξιαι
των αισθησεων κατα τον υπνον συγκαλυφθεις, ουτε εκλαμπειν δι' αυτων δυνατως
εχει, ουτε μην παντελως κατασβεν νυται· αλλ' οιον καπνοειδως κινειται, το μεν τι
ενερ γων, το δε ου δυναμενος. Και ωσπερ τις μουσικος κεχαλασμεναις ταις χορδαις
της λυρας εμβαλων το πληκτρον, ου κατα ρυθμον προαγει το μελος· ου γαρ αν το μη
συντεταμενον ηχησειεν· αλλ' η μεν χειρ τεχνικως πολλακις κινειται, προς την
τοπικην θεσιν των τονων το πληκτρον αγουσα, το δε ηχουν ουκ εστιν, ει μη οσον
ασημον τινα και ασυντακτον εν τηι κινησει των χορδων υπηχει τον βομβον· ουτω δια
του υπνου της οργανικης των αισθητηριων κατασκευης χαλασθεισης, η καθολου
ηρεμει ο τεχνιτης, ειπερ τελειαν λυσιν εκ πληθωρας τινος και βαρους παθοι το
οργανον, η ατονως τε και αμυδρως ενεργησει, ουχ υποδεχομενου του αισθητικου
οργανου δι' ακριβειας την τεχνην.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

∆ια τουτο η τε μνημη συγκεχυμενη, και η προγνωσις προκαλυμμασι τισιν
αμφιβολοις επι νυσταζουσα, εν ειδωλοις των καθ' υπαρ σπουδαζομε νων
φαντασιουται, και τι των εκβαινοντων πολλακις εμηνυσε. Τωι γαρ λεπτωι της
φυσεως, εχει τι πλεον παρα την σωματικην παχυμερειαν εις το καθοραιν τι των
οντων δυνασθαι. Ου μην δι' ευθειας τινος δυνα 172 διασαφειν το λεγομενον, ως
τηλαυγη τε και προ δηλον ειναι την των προκειμενων διδασκαλιαν· αλλα λοξη και
αμφιβολος του μελλοντος η δηλωσις γινεται, οπερ αινιγμα λεγουσιν οι τα τοιαυτα
υποκρινομενοι. Ουτως ο οινοχοος εκθλιβει την βοτρυν τηι κυλικι του Φαραω· ουτω
κανηφορειν ο σιτοποιος εφαντασθη, εν οις καθ' υπαρ εκατερος την σπουδην ειχεν,
εν τουτοις ειναι και δια των ονειρων οιομενος. Των γαρ συνηθων αυτοις
επιτηδευματων τα ειδωλα τωι προγνωστικωι της ψυχης εντυπωθεντα, παρεσχεν επι
καιρου των εκ βησομενων δια της τοιαυτης του νου προφητειας καταμαντευσασθαι.
Ει δε ∆ανιηλ και Ἰωσηφ, και οι κατ' εκεινους θειαι δυναμει, μηδεμιας αυτους
επιθολουσης αισθησεως, την των μελλοντων γνωσιν προεπαιδευοντο, ουδεν τουτο
προς τον προκειμενον λογον. Ουδε γαρ αν τις ταυτα τηι δυναμει των ενυπνιων
λογισαιτο, επει παντως εκ του ακολουθου και τας καθ' υπαρ γινομενας θεοφανειας
ουκ οπτασιαν, αλλα φυσεως ακολουθιαν κατα το αυτοματον ενεργουμενην οιησεται.
Ὥσπερ τοινυν παντων ανθρω πων κατα τον ιδιον νουν διοικουμενων, ολιγοι τινες
ει σιν οι της θειας ομιλιας εκ του εμφανους αξιουμενοι· ουτω κοινως πασι και
ομοτιμως της εν υπνοις φαν τασιας κατα φυσιν εγγινομενης, μετεχουσι τινες, ουχι
παντες, θειοτερας τινος δια των ονειρων της εμφανειας. Τοις δ' αλλοις πασι καν
γενηται τις εξ ενυπνιων περι τι προγνωσις, κατα τον ειρημενον γινεται τροπον. Ει δε
και ο Αιγυπτιος και ο Ἀσσυριος τυραννος θεοθεν προς την των μελλοντων ωδη
γουντο γνωσιν, ετερον εστι το δια τουτων οικονομου μενον· φανερωθηναι γαρ εδει
κεκρυμμενην την των αγιων σοφιαν, ως αν μη αχρηστος τωι κοινωι παρα δραμηι τον
βιον. Πως γαρ εγνωσθη τοιουτος ων ∆ανιηλ, μη των επαοιδων και μαγων προς την
ευρε σιν της φαντασιας ατονησαντων, Πως δ' αν περι εσωθη το Αιγυπτιον εθνος, εν
δεσμωτηριωι καθειργμε νου του Ἰωσηφ, ει μη παρηγαγεν εις μεσους αυτον η του
ενυπνιου κρισις; Ουκουν αλλο τι ταυτα, και ουχι κατα τας κοινας φαντασιας
λογιζεσθαι χρη. Ἡ δε συνηθης αυτη των ονειρων οψις κοινη παντων εστι,
πολυτροπως και πολυειδως ταις φαντασιαις εγγινομενη. Ἢ γαρ παραμενει, καθως
ειρηται, τωι μνημονικωι της ψυχης των μεθημερινων επιτηδευ ματων τα απηχηματα·
η πολλακις και προς τας ποιας του σωματος διαθεσεις η των ενυπνιων κατα στασις
ανατυπουται. Ουτω γαρ ο διψωδης εν πηγαις ειναι δοκει, και εν ευωχιαις ο τροφης
προσδεομενος, και ο νεος, σφριγωσης αυτωι της ηλικιας, καταλληλωι τωι παθει
φαντασιουται. Ἔγνων δε και αλλην εγω των καθ' υπνου γενομενων αιτιαν,
θεραπευων τινα των επιτηδειων εαλωκοτα φρενιτιδι, ος βαρουμενος τηι τροφηι
πλειονι της δυναμεως αυτου προσενεχθεισηι, εβοα, τους περιεστωτας μεμφομενος,
οτι εντερα κοπρου πληρωσαντες ειεν επιτεθεικοτες αυτωι.
173 Και ηδη του σωματος αυτωι προς ιδρωτα σπευ δοντος, ηιτιατο τους
παροντας υδωρ εχειν ητοιμα σμενον, εφ' ωι τε καταβρεξαι κειμενον, και ουκ ενεδι
δου βοων, εως η εκβασις των τοιουτων μεμψεων τας αι τιας ηρμηνευσεν. Ἀθροως
γαρ ιδρως τε πολυς επεῤρυη τωι σωματι, και η γαστηρ υποφθαρεισα την εν τοις εν
τεροις βαρυτητα διεσημανεν. Ὅπερ τοινυν, αμβλυν θεισης υπο της νοσου της
νηψεως, επασχεν η φυσις συνδιατιθεμενη τωι παθει του σωματος, του μεν οχλουντος
ουκ αναισθητως εχουσα, διασαφηναι δε το λυπουν εναργως, δια την εκ της νοσου
παραφοραν, ουκ ισχυουσα· τουτο κατα το εικος, ει μη εξ αῤρω στιας, αλλα τωι κατα
φυσιν υπνωι το διανοητικον της ψυχης κατηυνασθη, ενυπνιον αν τωι ουτως διακει
μενωι εγινετο, υδατι μεν της του ιδρωτος επιῤροης, εντερων δε βαρει της κατα την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

τροφην αχθηδονος σημαινομενης. Τουτο και πολλοις των την ιατρικην
πεπαιδευμενων δοκει, παρα τας των παθηματων διαφορας, και τας των ενυπνιων
οψεις τοις καμνουσι γινεσθαι; αλλας μεν των στομαχουντων, ετερας δε των
κεκακωμενων τας μηνιγγας, και των εν πυρε τοις παλιν ετερας, των τε κατα χολην,
και των εν φλεγματι κακουμενων ου τας αυτας, και των πλη θωρικων, και των
εκτετηκοτων παλιν αλλας. Ἐξ ων εστιν ιδειν, οτι η θρεπτικη τε και αυξητικη
δυναμις της ψυχης εχηι τι και του νοερου συγκατεσπαρμενον αυτηι δια της
ανακρασεως, ο τηι ποιαι διαθεσει του σωματος τροπον τινα εξομοιουται, και το επικρα
τουν παθος ταις φαντασιαις μεθαρμοζομενον. Ἔτι δε και προς τας των ηθων
καταστασεις τυπουται πολλοις τα ενυπνια. Ἄλλα του ανδρειου, και αλλα του δειλου
τα φαντασματα· αλλοι του ακολαστου ονειροι, και αλλοι του σωφρονος· εν ετεροις ο
μεταδοτικος, και εν ετεροις φαντασιουται ο απληστος, ουδαμου της διανοιας, αλλα
της αλογωτερας διαθεσεως εν τηι ψυχηι τας τοιαυτας φαντασιας ανατυπουσης οις προ
ειθισθη δια της καθ' υπαρ μελετης, τουτων τας ει κονας και εν τοις ενυπνιοις
αναπλαττουσης.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ι∆ʹ.
Ὅτι ουκ εν μερει του σωματος ο νους. Ἐν ωι και διακρισις των τε σωματικων
και ψυχικων κι νηματων. Ἀλλα πολυ των προκειμενων απεπλανηθημεν. ∆ειξαι γαρ
ημιν ο λογος προεθετο το, μη μερει τινι του σωματος ενδεδεσθαι τον νουν· αλλα
παντος κατα το ισον εφαπτεσθαι, καταλληλως τηι φυσει του υπο κειμενου μερους
ενεργουντα την κινησιν. Ἔστι δε οπου και επακολουθει ταις φυσικαις ορμαις ο νους,
οιον υπηρετης γενομενος. Καθηγειται γαρ πολλακις η του σωματος φυσις, και του
λυπουντος αισθησιν εντιθεισα, και του ευφραινοντος επιθυμιαν, ωστε ταυτην μεν
τας πρωτας παρεχειν αρχας, η βρωσεως ορεξιν, η τινος ολως των καθ' ηδονην την
ορμην εμποιουσαν, τον δε νουν εκδεχομενον τας τοιαυτας ορμας, ταις οικειαις
περινοιαις τας προς το ποθου 176 μενον αφορμας συνεκποριζειν τωι σωματι. Το δε
τοιουτον ουκ επι παντων εστιν, αλλα μονων των αν δραποδωδεστερον διακειμενων,
οι δουλωσαντες τον λογον ταις ορμαις της φυσεως, δια της του νου συμμαχιας το
κατα τας αισθησεις ηδυ δουλοπρε πως κολακευουσιν. Ἐπι δε των τελειοτερων ουχ
ουτως γινεται. Καθηγειται γαρ ο νους, λογωι και ουχι παθει το λυσιτελες
προαιρουμενος· η δε φυσις κατ' ιχνος επεται τωι προκαθηγουμενωι. Ἐπειδη δε τρεις
κατα την ζωτικην δυναμιν διαφορας ο λογος ευρε, την μεν τρεφομενην χωρις
αισθησεως, την δε τρεφομενην μεν και αυξανομενην, αμοιρου σαν δε της λογικης
ενεργειας, την δε λογικην και τελειαν δι' απασης διηκουσαν της δυναμεως, ως και
εν εκειναις ειναι και της νοερας το πλεον εχειν· μηδεις δια τουτων υπονοειτω τρεις
συγκεκροτησθαι ψυχας εν τωι ανθρωπινωι συγκριματι, εν ιδιαις περι γραφαις
θεωρουμενας, ωστε συγκροτημα τι πολλων ψυχων την ανθρωπινην φυσιν ειναι
νομιζειν. Ἀλλ' η μεν αληθης τε και τελεια ψυχη, μια τηι φυσει εστιν, η νοερα τε και
αυλος, η δια των αισθησεων τηι υλικηι καταμιγνυμενη φυσει. Το δε υλωδες απαν εν
τροπηι τε και αλλοιωσει κειμενον, ει μεν μετεχοι της ψυ χουσης δυναμεως, κατα
αυξησιν κινηθησεται· ει δε αποπεσοι της ζωτικης ενεργειας, εις φθοραν αναλυσει
την κινησιν. Ουτε ουν αισθησις χωρις υλικης ουσιας, ουτε της νοερας δυναμεως
χωρις, αισθησεως ενερ γεια γινεται.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΕʹ.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

Ὅτι κυριως ψυχη, η λογικη και εστι και λε γεται· αι δ' αλλαι ομωνυμως
κατονομαζονται. Ἐν ωι και το, δια παντος του σωματος διηκειν την του νου δυναμιν,
καταλληλως εκαστου μερους προσαπτομενην. Ει δε τινα της κτισεως την θρεπτικην
ενεργειαν εχει, η παλιν ετερα τηι αισθητικηι διοικειται δυνα μει, μητε εκεινα
αισθησεως, μητε ταυτα της νοερας μετεχοντα φυσεως, και δια τουτο τις ψυχων
πληθος καθυποπτευει· ου κατα τον διαιρουντα λογον ο τοιουτος την των ψυχων
διαφοραν δογματισει· διοτι παν το εν τοις ουσι νοουμενον, ει μεν τελειως ειη οπερ
εστι, κυριως και ονομαζεται οπερ λεγεται· το δε μη δια παντων ον εκεινο, ο
κατωνομασται, ματαιαν και την προσηγοριαν εχει. Οιον ει τις τον αληθη δειξειεν
αρτον, φαμεν τον τοιουτον κυριως επιλεγειν τωι υποκειμενωι το ονομα. Ει δε τις τον
απο λιθου τεχνη θεντα τωι κατα φυσιν αντιπαραδειξειεν, ωι σχημα μεν το αυτο, και
το μεγεθος ισον, και η του χρω ματος ομοιοτης, ωστε δια των πλειστων τον αυτον
ειναι τωι πρωτοτυπωι δοκειν, επιλειπει δε αυτωι το και τροφην δυνασθαι ειναι· παρα
τουτο ου κυριως, αλλ' εκ καταχρησεως της επωνυμιας του αρτου τε τυχηκεναι τον
λιθον λεγωμεν. Και παντα τα κατα τον αυτον λογον, α μη δι' ολων εστιν οπερ
λεγεται, εκ καταχρησεως εχει την κλησιν. Ουτω τοινυν και της ψυχης εν τωι νοερωι
τε και λογικωι το τελειον 177 εχουσης, παν ο μη τουτο εστιν, ομωνυμον μεν ειναι
δυναται τηι ψυχηι, ου μην και οντως ψυχη, αλλα τις ενεργεια ζωτικη, τηι της ψυχης
κλησει συγκεκρι μενη. ∆ιο και την των αλογων φυσιν, ως ου ποῤρω της φυσικης
ταυτης ζωης κειμενην, ομοιως εδωκε τηι χρησει του ανθρωπου, ο τα καθ' εκαστον
νομοθε τησας, ως αντι λαχανου τοις μετεχουσιν ειναι. Παντα γαρ, φησι, τα κρεα
φαγεσθε, ως λαχανα χορτου. Μι κρον γαρ τι πλεονεκτειν δοκει τηι αισθητικηι
ενεργειαι του διχα ταυτης τρεφομενου τε και αυξανομενου. Παιδευσατω τουτο τους
φιλοσαρκους, μη πολυ τοις κατ' αισθησιν φαινομενοις προσδραμειν την διανοιαν,
αλλ' εν τοις ψυχικοις προτερημασι προσασχολεισθαι, ως της αληθους ψυχης εν
τουτοις θεωρουμενης, της δε αισθησεως και εν τοις αλογοις το ισον εχουσης. Ἀλλ'
εφ' ετερον η ακολουθια παρηνεχθη του λογου. Ου γαρ τουτο τηι θεωριαι προεκειτο,
οτι προτιμω τερον των εν τωι ανθρωπωι νοουμενων εστιν η κατα νουν ενεργεια η το
υλικον της υποστασεως· αλλ' οτι ουχι μερει τινι των εν ημιν ο νους περιεχεται, αλλ'
επισης εν πασι και δια παντων εστιν· ουτε εξωθεν περιλαμβανων, ουτε ενδοθεν
κρατουμενος. Ταυτα γαρ επι καδων η αλλων τινων σωματων αλληλοις εντιθεμενων
κυριως λεγεται.
Ἡ δε του νου προς το σωματικον κοινωνια αφραστον τε και ανεπινοητον
την συναφειαν εχει, ουτε εντος ουσα (ουτε γαρ εγκρα τειται σωματι το ασωματον),
ουτε εκτος περιε χουσα (ου γαρ περιλαμβανει τι τα ασωματα)· αλλα κατα τινα
τροπον αμηχανον τε και ακατανοητον εγ γιζων ο νους τηι φυσει, και προσαπτομενος,
και εν αυτηι και περι αυτην θεωρειται, ουτε εγκαθημενος, ουτε περιπτυσσομενος·
αλλα ως ουκ εστιν ειπειν η νοησαι, πλην οτι κατα τον ιδιον αυτης ειρμον ευοδου
μενης της φυσεως, και ο νους ενεργος γινεται. Ει δε τι πλημμελημα περι ταυτην
συμπεσοι, σκαζει κατ' εκεινο και της διανοιας η κινησις.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ι ʹ.
Θεωρια του θειου ρητου ειποντος, «Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα και
ομοιωσιν ημετεραν.» Ἐν ωι εξεταζεται, τις ο της εικονος λογος, και ει ομοιουται τωι
μακαριωι τε και απαθει το εμ παθες και επικηρον, και πως εν τηι εικονι το αῤρεν και
το θηλυ, εν τωι πρωτοτυπωι τουτων ουκ οντων. Ἀλλ' επαναλαβωμεν παλιν την θειαν
φωνην, «Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα και ομοιωσιν ημετεραν.» Ὡς μικρα τε
και αναξια της του ανθρω που μεγαλοφυΐας των εξωθεν τινες εφαντασθησαν, τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

προς τον κοσμον τουτον συγκρισει μεγαλυνοντες, ως ᾤοντο, το ανθρωπινον. Φασι
γαρ μικρον ειναι κοσμον τον ανθρωπον, εκ των αυτων τωι παντι στοι χειων
συνεστηκοτα. Οι γαρ τωι κομπωι του ονοματος 180 τοιουτον επαινον τηι ανθρωπινηι
χαριζομενοι φυσει, λεληθασιν εαυτους τοις περι τον κωνωπα και τον μυν ιδιωμασι
σεμνοποιουντες τον ανθρωπον.
Και γαρ κακεινοις εκ των τεσσαρων τουτων η κρασις εστι, διοτι παντως
εκαστου των οντων η πλειων η ελαττων τις μοιρα περι το εμψυχον θεωρειται, ων
ανευ συστηναι τι των αισθησεως μετεχοντων, φυσιν ουκ εχει. Τι ουν μεγα, κοσμου
χαρακτηρα και ομοιωμα νομισθηναι τον ανθρωπον; ουρανου του πε ριερχομενου,
γης της αλλοιουμενης, παντων των εν τουτοις περικρατουμενων τηι παροδωι του
περιεχοντος συμπαρερχομενων; Ἀλλ' εν τινι κατα τον εκκλη σιαστικον λογον το
ανθρωπινον μεγεθος; Ουκ εν τηι προς τον κτιστον κοσμον ομοιοτητι, αλλ' εν τωι κατ'
εικονα γενεσθαι της του κτισαντος φυσεως. Τις ουν ο της εικονος λογος; ισως ερεις·
πως ωμοιωται τωι σωματι το ασωματον; πως τωι αιδιωι το προσκαιρον; τωι
αναλλοιωτωι το δια τροπης αλλοιουμενον; τωι απαθει τε και αφθαρτωι το εμπαθες και
φθειρομε νον; τωι αμιγει πασης κακιας το παντοτε συνοικουν ταυτηι και
συντρεφομενον; Πολυ γαρ το μεσον εστι, του τε κατα το αρχετυπον νοουμενου, και
του κατ' εικονα γεγενημενου. Ἡ γαρ εικων, ει μεν εχει την προς το πρωτοτυπον
ομοιοτητα, κυριως τουτο κατ ονομαζεται. Ει δε παρενεχθειη του προκειμενου η
μιμησις, αλλο τι, και ουκ εικων εκεινου το τοιουτον εστι. Πως ουν ο ανθρωπος το
θνητον τουτο και εμπαθες και ωκυμορον, της ακηρατου και καθαρας και αει ουσης
φυσεως εστιν εικων; Ἀλλα τον μεν αληθη περι τουτου λογον μονη αν ειδειη σαφως
η οντως Ἀληθεια. Ἡμεις δε καθ' οσον χωρουμεν, στοχασμοις τισι και υπονοιαις το
αληθες ανιχνευοντες, ταυτα περι των ζητουμενων υπολαμβανομεν. Ουτε ο θειος
ψευδεται λογος, κατ' εικονα Θεου ειπων γεγενησθαι τον ανθρωπον· ουτε η ελεεινη
της ανθρωπινης φυσεως ταλαιπωρια τηι μακαριοτητι της απαθους ζωης
καθωμοιωται. Ἀναγκη γαρ των δυο το ετερον ομολογεισθαι, ει τις συγκρινοι τωι Θεωι
το ημετερον, η παθητον ειναι το Θειον, η απαθες το ανθρωπινον, ως αν δια των ισων
ο της ομοιοτητος λογος επ' αμ φοτερους καταλαμβανοιτο. Ει δε ουτε το Θειον εμπα
θες, ουτε το καθ' ημας εξω παθους εστιν, αρα τις ετερος υπολελειπται λογος, καθ' ον
αληθευειν φαμεν την θειαν φωνην, την εν εικονι Θεου γεγενησθαι τον ανθρωπον
λεγουσαν. Ουκουν αυτην επαναληπτεον ημιν την θειαν Γραφην, ει τις αρα γενοιτο
δια των γε γραμμενων προς το ζητουμενον χειραγωγια. Μετα το ειπειν, οτι
«Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα,» και επι τισι ποιησωμεν, επαγει τουτον τον
λογον, οτι και εποιησεν ο Θεος τον ανθρωπον, και κατ' εικονα Θεου εποιησεν αυτον.
«Ἄρσεν και θηλυ εποιησεν αυτους.» Ειρηται μεν ουν ηδη και εν τοις εμπροσθεν, οτι
προς καθαιρεσιν της αιρετικης ασεβειας ο τοιουτος προανα πεφωνηται λογος, ινα
διδαχθεντες οτι εποιησε τον ανθρωπον ο μονογενης Θεος κατ' εικονα Θεου, μηδενι
λογωι την θεοτητα του Πατρος και του Υιου διακρι νωμεν, επισης της αγιας Γραφης
Θεον εκατερον ονομαζουσης, τον τε πεποιηκοτα τον ανθρωπον, και ου κατ' εικονα
εγενετο.
181 Ἀλλ' ο μεν περι τουτων λογος αφεισθω, προς δε το προκειμενον
επιστρεπτεον την ζητησιν· πως και το θειον μακαριον, και ελεεινον το ανθρωπινον,
και ομοιον εκεινωι τουτο παρα της Γραφης ονομαζεται. Ουκουν εξεταστεον μετ'
ακριβειας τα ρηματα. Ευρησομεν γαρ, οτι ετερον μεν τι το κατ' εικονα γενομενον,
ετερον δε το νυν εν ταλαιπωριαι δεικνυμενον. «Ἐποιησεν ο Θεος,» φησι, «τον
ανθρωπον, κατ' εικονα Θεου εποιησεν αυτον.» Τελος εχει η του κατ' εικονα
γεγενημενου κτισις. Ειτα επαναληψιν ποιειται του κατα την κατασκευην λογου, και
φησιν. «Ἄρσεν και θηλυ εποιησεν αυτους.» Παντι γαρ οιμαι γνωριμον ειναι, οτι εξω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

τουτο του πρωτοτυπου νοειται· «Ἐν γαρ Χριστωι Ἰησου,» καθως φησιν ο Ἀποστολος,
«ουτεαῤρεν ουτε θηλυ εστιν.» Ἀλλα μην εις ταυτα διηι ρησθαι ο λογος φησι τον
ανθρωπον. Ουκουν διπλη τις εστιν η της φυσεως ημων κατασκευη, η τε προς το
Θειον ωμοιωμενη, η τε προς την διαφοραν ταυτην διηιρημενη. Τοιουτον γαρ τι ο
λογος εκ της συν ταξεως των γεγραμμενων αινιττεται, πρωτον μεν ειπων, οτι
«Ἐποιησεν ο Θεος τον ανθρωπον, κατ' εικονα Θεου εποιησεν αυτον·» παλιν δε τοις
ειρημενοις επαγαγων, οτι «Ἄρσεν και θηλυ εποι ησεν αυτους,» οπερ αλλοτριον των
περι Θεου νοουμενων εστιν. Οιμαι γαρ εγω δογμα τι μεγα και υψηλον δια των
ειρημενων υπο της θειας Γραφης παραδιδοσθαι. Το δε δογμα τοιουτον εστι· ∆υο
τινων κατα το ακροτατον προς αλληλα διεστη κοτων, μεσον εστι το ανθρωπινον,
της τε θειας και ασωματου φυσεως, και της αλογου και κτηνωδους ζωης. Ἔξεστι γαρ
εκατερου των ειρημενων εν τωι ανθρωπινωι συγκριματι θεωρησαι την μοιραν; του
μεν θειου το λογικον τε και διανοητικον, ο την κατα το αῤρεν και θηλυ διαφοραν ου
προσιεται· του δε αλογου την σωματικην κατασκευην και διαπλασιν εις αῤρεν τε και
θηλυ μεμερισμενην. Ἑκατερον γαρ τουτων εστι παντως εν παντι τωι μετεχοντι της
αν θρωπινης ζωης. Ἀλλα προτερευειν το νοερον, καθως παρα του την
ανθρωπογονιαν εν ταξει διεξελθοντος εμαθομεν, επιγεννηματικην δε ειναι τωι
ανθρωπωι την προς το αλογον κοινωνιαν τε και συγγενειαν. Πρωτον μεν γαρ φησιν,
οτι «Ἐποιησεν ο Θεος κατ' εικονα του Θεου τον ανθρωπον,» δεικνυς δια των
ειρημενων, καθως φησιν ο Ἀποστολος, οτι εν τωι τοιουτωι αῤρεν και θηλυ ουκ εστιν.
Ειτα επαγει της ανθρωπινης φυσεως τα ιδιωματα, οτι «Ἄῤρεν και θηλυ εποιησεν
αυτους.» Τι ουν δια τουτου μανθα νομεν; Και μοι μηδεις νεμεσατω ποῤρωθεν προσ
184 αγοντι τον λογον τωι προκειμενωι νοηματι. Θεος τηι εαυτου φυσει παν οτι περ
εστι κατ' εννοιαν λαβειν αγαθον, εκεινο εστι· μαλλον δε παντος αγαθου του
νοουμενου τε και καταλαμβανομενου επεκεινα ων, ου δι' αλλο τι κτιζει την
ανθρωπινην ζωην, η δια το αγαθος ειναι. Τοιουτος δε ων, και δια τουτο προς την
δημιουργιαν της ανθρωπινης φυσεως ορμησας, ουκ αν ημιτελη την της αγαθοτητος
ενεδειξατο δυνα μιν, το μεν τι δους εκ των προσοντων αυτωι, του δε φθονησας της
μετουσιας· αλλα το τελειον της αγα θοτητος ειδος εν τουτωι εστιν, εκ του και
παραγαγειν τον ανθρωπον εκ του μη οντος εις γενεσιν, και ανεν δεη των αγαθων
απεργασασθαι. Ἐπει δε πολυς των καθ' εκαστον αγαθων ο καταλογος, ου μεν ουν
εστιν αριθμωι ραιδιως τουτον διαλαβειν. ∆ια τουτο περι ληπτικηι τηι φωνηι απαντα
συλλαβων ο λογος εσημα νεν, εν τωι ειπειν, κατ' εικονα Θεου γεγενησθαι τον
ανθρωπον. Ἶσον γαρ εστι τουτο τωι ειπειν, οτι παν τος αγαθου μετοχον την
ανθρωπινην φυσιν εποιησεν. Ει γαρ πληρωμα μεν αγαθων το Θειον, εκεινου δε
τουτο εικων· αρ' εν τωι πληρες ειναι παντος αγαθου, προς το αρχετυπον η εικων εχει
την ομοιοτητα. Ουκουν εστιν εν ημιν παντος μεν καλου ιδεα, πασα δε αρετη και
σοφια, και παν οτιπερ εστι προς το κρειττον νοουμενον. Ἓν δε των παντων και το
ελευ θερον αναγκης ειναι, και μη υπεζευχθαι τινι φυσικηι δυναστειαι· αλλ'
αυτεξουσιον προς το δοκουν εχειν την γνωμην. Ἀδεσποτον γαρ τι χρημα η αρετη και
εκουσιον, το δε κατηναγκασμενον και βεβιασμενον αρετη ειναι ου δυναται. Ἐν πασι
τοινυν της εικονος του πρωτοτυπου καλλους τον χαρακτηρα φερουσης, ει μη κατα τι
την διαφοραν εχηι, ουκετι αν ειη παν τως ομοιωμα, αλλα ταυτον εκεινο δια παντων
ανα δειχθησεται, το εν παντι απαραλλακτον. Τινα τοινυν αυτου τε του Θειου, και
του προς το Θειον ωμοιω μενου την διαφοραν καθορωμεν; Ἐν τωι, το μεν ακτιστως
ειναι, το δε δια κτισεως υποστηναι. Ἡ δε της τοιαυτης ιδιοτητος διαφορα παλιν
ετερων ιδιωμα των ακολουθιαν εποιησε. Συνομολογειται γαρ παντη τε και παντως,
την μεν ακτιστον φυσιν και ατρε πτον ειναι, και αει ωσαυτως εχειν, την δε κτιστην
αδυνατον ανευ αλλοιωσεως συστηναι. Αυτη γαρ η εκ του μη οντος εις το ειναι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

παροδος, κινησις τις εστι, και αλλοιωσις του μη οντος εις το ειναι, κατα το θειον
βουλημα μεθισταμενου. Και ωσπερ τον επι του χαλκου χαρακτηρα Καισαρος εικονα
λεγει το Ευαγγελιον, δι' ου μανθανομεν κατα μεν το προ σχημα την ομοιωσιν ειναι
του μεμορφωμενου προς Καισαρα, εν δε τωι υποκειμενωι την διαφοραν εχειν· ουτω
και κατα τον παροντα λογον, αντι χαρακτηρων τα επιθεωρουμενα τηι τε θειαι φυσει
και τηι ανθρω πινηι κατανοησαντες, εν οις η ομοιοτης εστιν, εν τωι υποκειμενωι την
διαφοραν εξευρισκομεν, ητις εν τωι ακτιστωι και τωι κτιστωι καθοραται. Ἐπειδη
τοινυν το μεν ωσαυτως εχει, και αει, το δε δια κτισεως γε γενημενον απ'
αλλοιωσεως του ειναι ηρξατο, και συγγενως προς την τοιαυτην εχει τροπην· δια 185
τουτο ο ειδως τα παντα πριν γενεσεως αυτων, καθως φησιν η προφητεια,
επακολουθησας, μαλλον δε προ κατανοησας τηι προγνωστικηι δυναμει, προς ο τι ρε
πει κατα το αυτοκρατες τε και αυτεξουσιον της αν θρωπινης προαιρεσεως η κινησις,
επειδη το εσομενον ειδεν, επιτεχναται τηι εικονι την περι το αῤρεν και θηλυν
διαφοραν, ητις ουκετι προς το θειον αρχετυπον βλεπει, αλλα καθως ειρηται, τηι
αλογωτεραι προσ ωκειωται φυσει. Την δε αιτιαν της τοιαυτης επιτε χνησεως μονοι
μεν αν ειδειεν οι της αληθειας αυτο πται, και υπηρεται του λογου. Ἡμεις δε, καθως
εστι δυνατον, δια στοχασμων τινων και εικονων φαντασθεν τες την αληθειαν, το
επι νουν ελθον ουκ αποφαντικως εκτιθεμεθα, αλλ' ως εν γυμνασιας ειδει τοις ευγνω
μοσι των ακροωμενων προσθησομεν. Τι τοινυν εστιν, ο περι τουτων διενοηθημεν;
Ειπων ο λογος οτι εποι ησεν ο Θεος τον ανθρωπον, τωι αοριστωι της σημασιας απαν
ενδεικνυται το ανθρωπινον. Ου γαρ συνωνομα σθη τωι κτισματι νυν ο Ἀδαμ, καθως
εν τοις εφεξης η ιστορια φησιν· αλλ' ονομα τωι κτισθεντι ανθρωπωι ουχ ο τις, αλλ' ο
καθολου εστιν. Ουκουν τηι καθολικηι της φυσεως κλησει τοιουτον τι υπονοειν
εναγομεθα, οτι τηι θειαι προγνωσει τε και δυναμει πασα η αν θρωποτης εν τηι πρωτηι
κατασκευηι περιειληπται.
Χρη γαρ Θεωι μηδεν αοριστον εν τοις γεγενημενοις παρ' αυτου νομιζειν· αλλ'
εκαστου των οντων ειναι τι περας και μετρον, τηι του πεποιηκοτος σοφιαι
περιμετρουμενον. Ὥσπερ τοινυν ο τις ανθρωπος τωι κατα το σωμα ποσωι
περιειργεται, και μετρον αυτωι της υποστασεως η πηλικοτης εστιν, η συναπαρτιζο
μενη τηι επιφανειαι του σωματος· ουτως οιμαι καθα περ εν ενι σωματι ολον το της
ανθρωποτητος πληρωμα τηι προγνωστικηι δυναμει παρα του Θεου των ολων
περισχεθηναι, και τουτο διδασκειν τον λογον τον ει ποντα, οτι και εποιησεν ο Θεος
τον ανθρωπον, και κατ' εικονα Θεου εποιησεν αυτον. Ου γαρ εν μερει της φυσεως η
εικων, ουδε εν τινι των καθ' αυτον θεωρουμενων η χαρις· αλλ' εφ' απαν το γενος
επι σης η τοιαυτη διηκει δυναμις. Σημειον δε, οτι πα σιν ωσαυτως ο νους
εγκαθιδρυται· παντες του διανοεισθαι και προβουλευειν την δυναμιν εχουσι, και τα
αλλα παντα, δι' ων η θεια φυσις εν τωι κατ' αυτην γεγονοτι απεικονιζεται. Ὁμοιως
εχει ο τε τηι πρωτηι του κοσμου κατασκευηι συναναδειχθεις ανθρωπος, και ο κατα την
του παντος συντελειαν γενησομενος, επισης εφ' εαυτων φερουσι την θειαν εικονα.
∆ια τουτο εις ανθρωπος κατωνομασθη το παν, οτι τηι δυ ναμει του Θεου ουτε τι
παρυχηκεν, ουτε μελλει, αλλα και το προσδοκωμενον επισης τωι παροντι τηι
περιεκτικηι του παντος ενεργειαι περικρατειται. Πασα τοινυν η φυσις η απο των
πρωτων μεχρι των εσχατων διηκουσα, μια τις του οντος εστιν εικων· η δε προς το
αῤρεν και θηλυ του γενους διαφορα προσκατεσκευασθη τελευταιον τωι πλασματι, δια
την αιτιαν, ως οιμαι, ταυτην.
188 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΖʹ.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

Τι χρη λεγειν προς τους επαπορουντας, ει μετα την αμαρτιαν η παιδοποιΐα,
πως αν εγενοντο αι ψυχαι, ει αναμαρτητοι διεμειναν οι εξ αρχης ανθρωποι. Μαλλον
δε, πριν το προκειμενον διερευνησαι, κρειτ τον ισως του προφερομενου παρα των
μαχομενων ημιν επιζητησαι την λυσιν. Λεγουσι γαρ προ της αμαρτιας μητε τοκον
ιστορεισθαι, μητε ωδινα, μητε την προς παιδοποιΐαν ορμην· αποικισθεντων δε του
παραδεισου μετα την αμαρτιαν, και της γυναικος τηι τιμωριαι των ωδινων
κατακριθεισης, ουτως ελθειν τον Ἀδαμ εις το γνωναι γαμικως την ομοζυγον, και
τοτε της παιδοποιΐας την αρχην γενεσθαι. Ει ουν γαμος εν τωι παραδεισωι ουκ ην,
ουτε ωδις, ουτε το κος, αναγκην ειναι φασιν εκ του ακολουθου λογιζε σθαι, μη αν εν
πληθει γενεσθαι τας των ανθρωπων ψυχας, ει μη προς το θνητον η της αθανασιας
χαρις μετεπεσε, και ο γαμος δια των επιγινομενων συνε τηρει την φυσιν, αντι των
υπεξιοντων τους εξ αυτων αντεισαγων, ωστε λυσιτελησαι τροπον τινα, την αμαρ
τιαν επεισελθουσαν τηι ζωηι των ανθρωπων. Ἔμεινε γαρ αν εν τηι των
πρωτοπλαστων δυαδι το ανθρωπι νον γενος, μη του κατα τον θανατον φοβου προς
δια δοχην την φυσιν ανακινησαντος.
Ἀλλ' εν τουτοις παλιν ο μην αληθης λογος, οστις ποτε ων τυγχανει, μονοις
αν ειη δηλος τοις κατα Παυλον τα του παρα δεισου μυηθεισιν αποῤρητα. Ὁ δε
ημετερος τοιουτος εστιν· Ἀντιλεγοντων ποτε των Σαδδουκαιων τωι κατα την
αναστασιν λογωι, και την πολυγαμον εκεινην γυναικα, την τοις επτα γενομενην
αδελφοις, εις συ στασιν του καθ' εαυτους δογματος προφεροντων, ειτα τινος μετα
την αναστασιν εσται πυνθανομενων, απο κρινεται προς τον λογον ο Κυριος, ου
μονον τους Σαδδουκαιους παιδευων, αλλα και πασι τοις μετα ταυτα της εν τηι
αναστασει ζωης φανερων το μυστη ριον. «Ἐν γαρ τηι αναστασει, φησιν, ουτε
γαμουσιν, ουτε γαμισκονται·» ουτε γαρ αποθανειν ετι δυναν· ισαγγελοι γαρ εισι, και
υιοι Θεου εισι, της αναστασεως υιοι οντες. Ἡ δε της αναστασεως χαρις ουδεν ετερον
ημιν επαγγελλεται, η την εις το αρχαιον των πεπτωκοτων αποκαταστασιν.
Ἐπανοδος γαρ τις εστιν επι την πρωτην ζωην η προσδοκωμενη χαρις, τον
αποβληθεντα του παραδεισου παλιν εις αυτον επαναγουσα. Ει τοινυν η των
αποκαθισταμενων ζωη προς την των αγγελων οικειως εχει, δηλονοτι ο προ της
παραβασεως βιος αγγελικος τις ην· διο και η προς το αρχαιον της ζωης ημων
επανοδος τοις αγγε λοις ωμοιωται. Ἀλλα μην, καθως ειρηται, γαμου 189 παρ' αυτοις
ουκ οντος, εν μυριασιν απειροις αι στρα τιαι των αγγελων εισιν· ουτω γαρ εν ταις
οπτασιαις ο ∆ανιηλ διηγησατο. Ουκουν κατα τον αυτον τροπον, ειπερ μηδεμια
παρατροπη τε και εκστασις απο της αγγελικης ομοτιμιας εξ αμαρτιας ημιν εγενετο,
ουκ αν ουδε ημεις του γαμου προς τον πληθυσμον εδεη θημεν. Ἀλλ' οστις εστιν εν τηι
φυσει των αγγελων του πλεονασμου τροπος, αῤρητος μεν και ανεπινοη τος
στοχασμοις ανθρωπινοις, πλην αλλα παντως εστιν· ουτος αν και επι των βραχυ τι
παρ' αγγελους ηλατ τωμενων ανθρωπων ενηργησεν, εις το ωρισμενον υπο της
βουλης του πεποιηκοτος μετρον το ανθρωπινον αυξων. Ει δε στενοχωρειται τις
επιζητων τον της γενεσεως των ανθρωπων τροπον, ει μη προσεδεηθη της δια του
γαμου συνεργιας ο ανθρωπος, αντερωτη σομεν και ημεις τον της αγγελικης
υποστασεως τρο πον, πως εν απειροις μυριασιν εκεινοι. και μια ου σια οντες, και εν
πολλοις αριθμουμενοι. Τουτο γαρ προσφορως αποκρινουμεθα τωι προφεροντι, Πως
αν ην διχα του γαμου ο ανθρωπος; ειποντες, οτι κα θως εισι γαμου χωρις οι αγγελοι·
το γαρ ομοιον εκεινοις τον ανθρωπον ειναι προς της παραβασεως, δεικνυσιν η εις
εκεινο παλιν αποκαταστασις. Τουτων ουν ημιν ουτω διευκρινηθεντων, επανιτεον
επι τον προτερον λογον· πως μετα την κατασκευην της εικονος, την κατα το αῤρεν
και θηλυ διαφοραν ο Θεος επιτεχναται τωι πλασματι. Προς τουτο γαρ φημι χρησιμον
ειναι το προδιηνυσμενον ημιν θεωρημα. Ὁ γαρ τα παντα παραγαγων εις το ειναι, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

ολον εν τωι ιδιωι θελη ματι τον ανθρωπον προς την θειαν εικονα διαμορφω σας, ου
ταις κατ' ολιγον προσθηκαις των επιγινομε νων ανεμεινεν ιδειν επι το ιδιον
πληρωμα τον αριθμον των ψυχων τελειουμενον· αλλ' αθροως αυτωι πληρω ματι
πασαν την ανθρωπινην φυσιν δια της προγνω στικης ενεργειας κατανοησας, και τηι
υψηληι τε και ισαγγελωι ληξει τιμησας, επειδη προειδε τηι ορατικηι δυναμει μη
ευθυπορουσαν προς το καλον την προαι ρεσιν, και δια τουτο της αγγελικης ζωης
αποπιπτου σαν· ως αν μη κολοβωθειη το των ψυχων των ανθρω πινων πληθος,
εκπεσον εκεινου του τροπου, καθ' ον οι αγγελοι προς το πληθος ηυξηθησαν· δια
τουτο την καταλληλον τοις εις αμαρτιαν κατολισθησασι της αυξησεως επινοιαν
εγκατασκευαζει τηι φυσει, αντι της αγγελικης μεγαλοφυιας τον κτηνωδη τε και αλο
γον της εξ αλληλων διαδοχης τροπον εμφυτευσας τηι ανθρωποτητι. Ἐντευθεν μοι
δοκει και ο μεγας ∆α βιδ κατοικτιζομενος του ανθρωπου την αθλιοτητα, τοιουτοις
λογοις καταθρηνησαι την φυσιν· οτι «Ἄνθρω πος εν τιμηι ων ου συνηκε·» τιμην
λεγων, την προς τους αγγελους ομοτιμιαν. ∆ια τουτο, φησι, παρασυν εβληθη τοις
κτηνεσι τοις ανοητοις, και ωμοιωθη αυτοις. Ὄντως γαρ κτηνωδης εγενετο ο την
ροωδη 192 ταυτην γενεσιν τηι φυσει παραδεξαμενος, δια την προς το υλωδες ροπην.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΗʹ.
Ὅτι τα αλογα εν ημιν παθη εκ της προς την αλογον φυσιν συγγενειας τας
αφορμας εχει. Οιμαι γαρ εκ της αρχης ταυτης και τα καθ' εκα στον παθη, οιον εκ
τινος πηγης συνδοθεντα πλημμυ ρειν εν τηι ανθρωπινηι ζωηι. Τεκμηριον δε των
λογων, η των παθηματων συγγενεια, κατα το ισον ημιν τε και τοις αλογοις
εμφαινομενη. Ου γαρ δη θεμις τηι ανθρωπινηι φυσει, τηι κατα το θειον ειδος μεμορφω
μενηι, της εμπαθους διαθεσεως προσμαρτυρειν τας πρωτας αρχας. Ἀλλ' επειδη
προεισηλθεν εις τον κοσμον τουτον η των αλογων ζωη, εσχε δε τι δια την ειρημενην
αιτιαν της εκειθεν φυσεως και ο ανθρωπος, το κατα την γενεσιν λεγω, συμμετεσχε
δια τουτου και των λοιπων των εν εκεινηι θεωρουμενων τηι φυσει. Ου γαρ κατα τον
θυμον εστι του ανθρωπου η προς το Θειον ομοιωσις, ουτε δια της ηδονης η
υπερεχουσα χαρακτηριζεται φυσις, δειλια τε και θρασος, και η του πλειονος εφεσις,
και το προς το ελαττουσθαι μι σος, και παντα τα τοιαυτα ποῤρω του θεοπρεπους
χαρακτηρος εστι. Ταυτα τοινυν εκ του αλογου μερους η ανθρωπινη φυσις προς
εαυτην εφειλκυσατο. Οις γαρ η αλογος ζωη προς συντηρησιν εαυτης ησφαλισθη,
ταυτα προς τον ανθρωπινον μετενεχθεντα βιον, παθη εγενετο. Θυμωι μεν γαρ
συντηρειται τα ωμοβορα· φιληδονια δε τα πολυγονουντα των ζωων σωζει· τον
αναλκιν η δειλια, και τον ευαλωτον τοις ισχυροτεροις ο φοβος, τον δε πολυσαρκον η
λαιμαργια. Και το διαμαρτειν ουτινοσουν των καθ' ηδονην, λυπης υπο θεσις εν τοις
αλογοις εστι. Ταυτα παντα και τα τοιαυτα δια της κτηνωδους γενεσεως συνεισηλθε
τηι του ανθρωπου κατασκευηι.
Και μοι συγκεχωρησθω κατα τινα πλαστικην θαυματοποιΐαν διαγραψαι τωι
λογωι την ανθρωπινην εικονα. Καθαπερ γαρ εστιν ιδειν εν τοις πλασμασι τας
διγλυφους μορφας, ας μηχανωνται προς εκπληξιν των εντυγχανοντων οι τα
τοιαυτα φιλοτεχνουντες, μιαι κεφαληι δυο μορφας προσωπων υποχαρασσοντες· ουτω
μοι δοκει διπλην φερειν ο ανθρωπος προς τα εναντια την ομοιοτητα· τωι μεν
θεοειδει της διανοιας προς το θειον καλλος μεμορφωμενος, ταις δε κατα παθος
εγγινομεναις ορμαις προς το κτηνωδες φερων την οικειοτητα. Πολλακις δε και ο
λογος αποκτηνουται δια της προς το αλογον ροπης τε και διαθεσεως, συγκαλυπτων
το κρειττον τωι χειρονι. Ἐπειδαν γαρ τις προς ταυτα την διανοητικην ενεργειαν
καθελκυσηι, και υπηρετην γενεσθαι των παθων τον λογισμον εκβιασηται, παρα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

τροπη τις γινεται του αγαθου χαρακτηρος προς την αλογον εικονα, πασης προς
τουτο μεταχαρασσομενης της φυσεως, καθαπερ γεωργουντος του λογισμου τας των
παθηματων αρχας, και δι' ολιγων εις πληθος επαυξοντος. Την γαρ παρ' εαυτου
συνεργιαν χρησας τωι παθει, πολυχουν και αμφιλαφη την των ατοπων 193 γενεσιν
απειργασατο. Ουτως η φιληδονια την μεν αρχην εσχεν εκ της προς το αλογον
ομοιωσεως, αλλ' εν τοις ανθρωπινοις πλημμελημασι προσηυξηθη, τοσαυτας
διαφορας των κατα την ηδονην αμαρτα νομενων γεννησασα, οσας εν τοις αλογοις
ουκ εστιν ευρειν. Ουτως η προς τον θυμον διαναστασις συγ γενης μεν εστι τηι των
αλογων ορμηι, αυξεται δε τηι των λογισμων συμμαχιαι. Ἐκειθεν γαρ η μηνις, ο
φθονος, το ψευδος, η επιβουλη, η υποκρισις. Ταυτα παντα της πονηρας του νου
γεωργιας εστιν. Ει γαρ γυμνωθειη της εκ των λογισμων συμμαχιας το πα θος,
ωκυμορος τις και ατονος ο θυμος καταλειπεται, πομφολυγος δικην ομου τε
γινομενος, και ευθυς απολ λυμενος Ουτως η των συων λαιμαργια την πλεονεξιαν
εισηνεγκε, και το του ιππου γαυρον γεγονε της υπερ ηφανιας αρχη· και τα καθ'
εκαστον παντα της κτηνωδους αλογιας αφορμηθεντα, δια της πονηρας του νου
χρησεως κακια εγενετο, ωσπερ ουν και το εμπαλιν, ειπερ ο λογισμος των τοιουτων
κινηματων αντιμεταλαβοι το κρατος, εις αρετης ειδος εκαστον τουτων
αντιμεθισταται. Ποιει γαρ ο μεν θυμος την ανδριαν, το δε δειλον την ασφαλειαν, και
ο φοβος την ευπειθειαν, το μισος δε την της κακιας αποστροφην, η δε αγαπητικη
δυναμις την προς το αληθως καλον επιθυμιαν. Το δε γαυρον του ηθους υπεραιρει
των παθηματων, και αδουλωτον υπο του κακου διαφυ λασσει το φρονημα. Ἐπαινει
δε το τοιουτον της επαρσεως ειδος και ο μεγας Ἀποστολος, συνεχως εγκελευομενος
τα ανω φρονειν. Και ουτως εστιν ευ ρειν, οτι παν το τοιουτον κινημα τωι υψηλωι της
διανοιας συνεπαιρομενον, τωι κατα την θειαν εικονα καλλει συσχηματιζεται. Ἀλλ'
επειδη βαρεια τις εστι και κατωφερης η της αμαρτιας ροπη, πλειον το ετερον γινεται·
μαλλον γαρ τωι βαρει της αλογου φυσεως συγκατασπαται το ηγεμονικον της ψυχης,
ηπερ τωι υψει της διανοιας το βαρυ τε και χοικον ανυψουται. ∆ια τουτο πολλακις
αγνοεισθαι ποιει το θειον δωρον η περι ημας αθλιοτης, οιον προσωπειον ειδεχθες τωι
κατα την εικονα καλλει τα παθη της σαρκος επιπλασσουσα. Ουκουν συγγνωστοι πως
εισιν οι προς τα τοιαυτα βλεποντες, ειτα την θειαν μορφην εν τουτοις ειναι ουκ
ευχερως συντιθεμενοι. Ἀλλα δια των κατωρθωκοτων τον βιον, εξεστι την θειαν εν
τοις ανθρωποις εικονα βλεπειν. Ει γαρ εμπαθης τις και σαρκινος ων απιστεισθαι
ποιει τον ανθρωπον ως θειωι καλλει κεκοσμημενον· ο υψηλος παντως την αρετην
και καθαρευων εκ μολυσματων βεβαιωσει σοι την προς το κρειττον επι των
ανθρωπων υποληψιν. Οιον κρειττον γαρ εν υποδειγματι δειξαι τον λογον· απηλειψε
τωι της πονηριας μολυσματι το της φυσεως καλλος τις των επι κακιαι γνωριμων,
Ἰεχονιας τυχον, η ει τις ετερος επι κακωι μνημονευεται· αλλ' εν Μωυσηι και τοις κατ'
εκεινον καθαρα διεφυλαχθη η 196 της εικονος μορφη. Ἐν οις τοινυν ουκ ημαυρωθη
το καλλος, εν τουτοις εναργης η των λεγομενων πιστις εστιν, οτι ανθρωπος του
Θεου μιμημα γεγονεν. Ἀλλ' επαισχυνεται τις τυχον, τωι δια βρωσεως ημιν καθ'
ομοιοτητα των αλογων την ζωην συνεσταναι, και δια τουτο αναξιον ηγειται τον
ανθρωπον του κατ' εικονα Θεου πεπλασθαι δοκειν. Ἀλλ' ελπιζετω της λειτουργειας
ταυτης ατελειαν δοθησεσθαι τηι φυσει ποτε, κατα την προσδοκωμενην ζωην. Ου γαρ
εστι, καθως φησιν ο Ἀποστολος, η βασιλεια του Θεου βρωσις και ποσις· ουδε επ'
αρτωι μονωι ζησεσθαι τον ανθρωπον ο Κυριος προηγορευσεν, αλλ' εν παντι ρηματι εκ
πορευομενωι δια στοματος Θεου. Ἀλλα και της ανα στασεως ισαγγελον ημιν
υποδεικνυουσης τον βιον, βρωσεως δε παρα τοις αγγελοις ουκ ουσης, ικανη πιστις
του απαλλαγησεσθαι της τοιαυτης λειτουρ γιας τον ανθρωπον, τον καθ' ομοιοτητα
των αγγελων ζησομενον.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΘʹ.
Προς τους λεγοντας, παλιν εν βρωσει και εν ποσει ειναι των ελπιζομενων
αγαθων την απο λαυσιν, δια το εξ αρχης εν τωι παραδεισωι γε γραφθαι δια τουτων
τον ανθρωπον ζηιν. Ἀλλ' ισως τις ουκ εις το αυτο παλιν της ζωης ειδος
επανελευσεσθαι λεγει τον ανθρωπον, ειγε προ τερον μεν εν τωι εσθιειν ημεν, μετα
ταυτα δε της τοιαυτης λειτουργιας αφεθησομεθα. Ἀλλ' εγω της αγιας ακουων
Γραφης, ου μονον σωματικην επι σταμαι βρωσιν, ουδε την δια σαρκος ευφροσυνην,
αλλα τινα και ετεραν οιδα τροφην, αναλογιαν τινα προς την του σωματος εχουσαν,
ης η απολαυσις επι μονην την ψυχην διαβαινει. Φαγετε των εμων αρτων, η Σοφια
τοις πεινωσι διακελευεται· και μακαριζει τους την τοιαυτην βρωσιν πεινωντας ο
Κυριος. «Και ει τις διψαι, φησιν, ερχεσθω προς με, και πινετω.» Και ο μεγας Ἡσαΐας,
Πιετε ευφροσυνην, τοις δυνατοις επαΐειν της μεγαλοφυΐας αυτου εγκελευεται. Ἔστι
δε τις και απειλη προφητικη κατα των τιμωριας αξιων, ως λιμωι κολασθησομενων· ο
δε λιμος ουκ αρτου τις εστιν απορια και υδατος, αλλα λογου επιλειψις. Ου λιμον γαρ
αρτου φησιν, η διψαν υδατος, αλλα λιμον του ακουσαι λογων Κυριου. Ουκουν της
του Θεου φυτειας της εν Ἐδεμ (τρυφη δε η Ἐδεμ ερμηνευεται) αξιον τινα τον καρπον
εννοησαι προσ ηκει, και τρεφεσθαι δια τουτου μη αμφιβαλλειν τον ανθρωπον· και
μη παντως την παροδικην και αποῤ ρυτον ταυτην τροφην επι της του παραδεισου
διαγω γης εννοειν. «Ἀπο παντος, φησι, ξυλου του εν τωι παραδεισωι βρωσει φαγηι.»
Τις δωσει τωι υγιεινως πεινωντι το ξυλον εκεινο, το εν τωι παραδεισωι, το παντος
αγαθου περιληπτικον, ωι ονομα εστι το παν, 197 ου χαριζεται τωι ανθρωπωι την
μετουσιαν ο λογος; τωι γαρ γενικωι τε και υπερκειμενωι λογωι πασα των αγαθων ιδεα
προς εαυτην συμφυως εχει, και εν τι το ολον εστι. Τις δε με της συμμιγους τε και
επαμφο τεριζουσης του ξυλου γευσεως αποστησει; παντως γαρ ουκ αδηλον τοις
διορατικωτεροις, τι το παν εκεινο, ου καρπος η ζωη, και παλιν, τι το επιμικτον
τουτο, ου περας ο θανατος. Ὁ γαρ του παντος την απολαυσιν αφθονως προθεις,
λογωι τινι παντως και προμηθειαι της των επικοινων μετουσιας απειργει τον
ανθρωπον. Και μοι δοκει τον μεγαν ∆αβιδ, και τον σοφον Σολομωντα διδασκαλους
της του λογου του του παραλαβειν εξηγησεως. Ἀμφοτεροι γαρ της συγ κεχωρημενης
τρυφης μιαν ηγουνται την χαριν, αυτο το οντως αγαθον, ο δη και παν εστιν αγαθον.
∆αβιδ μεν λεγων, «Κατατρυφησον του Κυριου·» Σολομων δε την σοφιαν αυτην, ητις
εστιν ο Κυριος, ξυλον ζωης ονομαζων. Ουκουν ταυτον εστι τωι της ζωης ξυλωι το παν
ξυλον, ου την βρωσιν τωι κατα Θεον πλασθεντι ο λογος διδωσιν. Ἀντιδιαιρειται δε
τωι ξυλωι τουτωι ετερον ξυλον, ου η βρωσις καλου και κακου γνωσις εστιν, ουκ
ιδιαζοντως εκατερον των κατα το εναντιον σημαινομενων εν μερει
καρποφορουντος· αλλα τινα συγκεχυμενον και συμμικτον καρπον εξανθουντος ταις
εναντιαις συγκεκραμενον ποιοτησιν, ου κωλυει μεν την βρωσιν ο αρχηγος της ζωης,
συμβουλευει δε ο οφις, ινα τωι θανατωι κατασκευασηι την εισοδον. Και πιθανος
γινεται συμβουλευσας, ευχροιαι τινι και ηδονηι τον καρπον περιχρωσας, ως αν
οφθειη τε ηδεως, και την ορεξιν προς την γευσιν υπερεθισειεν.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Κʹ.
Τις η εν τωι παραδεισωι ζωη, και τι το απηγορευ μενον ξυλον. Τι ουν εκεινο
εστιν, ο καλου τε και κακου συγκε κραμενην εχει την γνωσιν, ταις δι' αισθησεως
ηδοναις επηνθισμενον; Ἄρα μη ποῤρω της αληθειας παρα στοχασομαι, τηι του
γνωστου διανοιαι εις αφορμην της θεωριας συγχρωμενος. Οιμαι γαρ ουκ επιστημην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

εν ταυθα παρα της Γραφης νοεισθαι την γνωσιν, αλλα τινα διαφοραν εκ της
γραφικης συνηθειας ευρισκω, γνωσεως τε και διακρισεως. Το μεν γαρ διακρινειν
επιστημονως το καλον εκ του κακου, τελειοτερας εξεως ειναι φησιν ο Ἀποστολος,
και γεγυμνασμενων αισθητηριων· διο και προσταγμα ποιειται παντα δοκιμαζειν, και
του πνευματικου το διακρινειν ιδιον ειναι φησιν. Ἡ δε γνωσις ου πανταχου την
επιστημην τε και την ειδησιν υφηγειται κατα το σημαινομενον, αλλα την προς το
κεχαρισμενον διαθεσιν· ως, «Ἔγνω Κυριος τους οντας αυτου·» και προς τον Μωυσεα
φησιν, οτι «Ἔγνων σε παρα παντας·» περι δε των εν κακιαι κατεγνωσμενων λεγει ο
τα παντα ειδως, οτι «Ουδεποτε εγνων υμας.» Ουκουν το ξυλον, αφ' ου 200 η
συμμικτος γνωσις καρποφορειται, των απηγορευ μενων εστι. Μεμικται δε δια των
εναντιων ο καρπος εκεινος, ο συνηγορον εχων εαυτου τον οφιν, ταχα κατα τον
λογον τουτον, οτι ου γυμνον προκειται το κακον αυτο εφ' εαυτου κατα την ιδιαν
φυσιν φαινομενον. Ἦ γαρ αν απρακτος ην η κακια, μηδενι προσκεχρω σμενη καλωι
τωι προς επιθυμιαν αυτης εφελκομενωι τον απατωμενον. Νυνι δε συμμικτος πως
εστιν η του κακου φυσις, εν μεν τωι βαθει τον ολεθρον, οιον τινα δολον
εγκεκρυμμενον εχουσα, εν δε τηι κατα το φαι νομενον απατηι καλου τινα φαντασιαν
παραδεικνυουσα. Καλον δοκει τοις φιλαργυροις η της υλης ευχροια· αλλα ριζα
παντων των κακων η φιλαργυρια γινεται. Τις δ' αν επι τον δυσωδη βορβορον της
ακολασιας κατωλισθεν, ει μη την ηδονην καλον τι και αιρετον ᾤετο ο τωι δελεατι
τουτωι προς το παθος κατασυρο μενος;
Ουτω και τα λοιπα των αμαρτηματων εγκε κρυμμενην εχοντα την
διαφθοραν, αιρετα παρα την πρωτην δοκει, δια τινος απατης τοις ανεπισκεπτοις αντ'
αγαθου σπουδαζομενα. Ἐπειδη τοινυν οι πολλοι το καλον εν τωι τας αισθησεις
ευφραινοντι κρινουσι, και τις εστιν ομωνυμια του τε οντος και του δοκουντος ειναι
καλου· τουτου χαριν η προς το κακον ως προς το αγαθον γινομενη επιθυμια, καλου
και κακου γνω σις υπο της Γραφης ωνομασθη, συνδιαθεσιν τινα και ανακρασιν
ερμηνευουσης της γνωσεως. Ουτε απολυ τως κακον, διοτι περιηνθισται τωι καλωι,
ουτε καθαρως αγαθον, διοτι υποκεκρυπται το κακον· αλλα συμμι κτον δι' εκατερων
του απηγορευμενου ξυλου τον καρ πον ειναι φησιν, ου την γευσιν εις θανατον αγειν
ειπε τους αψαμενους, μονονουχι φανερως το δογμα βοων, οτι το οντως αγαθον
απλουν και μονοειδες εστι τηι φυσει, πασης διπλοης και της προς το εναντιον
συζυγιας αλλοτριον. Το δε κακον ποικιλον τε και κατεσχηματισμενον εστιν, αλλο τι
νομιζομενον, και ετερον δια της πειρας ανακρινομενον, ου την γνωσιν, τουτεστι,
την δια της πειρας αναληψιν, θανατου και διαφθορας αρχην τε και υποθεσιν
γινεσθαι. ∆ια τουτο προδεικνυσιν ο οφις τον πονηρον της αμαρτιας καρ πον, ουχ ως
ειχε φυσεως το κακον εκ του προφανους επιδειξας· ου γαρ αν ηπατηθη ο ανθρωπος
τωι προ δηλωι κακωι· αλλα δια τινος ωρας το φαινομενον αγλαΐσας, και τινα κατα την
αισθησιν ηδονην εγγοη τευσας τηι γευσει, πιθανος εφανη τηι γυναικι, καθως φησιν η
Γραφη· «Και ειδε γαρ η γυνη, φησιν, οτι καλον το ξυλον εις βρωσιν και οτι αρεστον
τοις οφθαλ μοις ιδειν, και ωραιον εστι του κατανοησαι·» και λα βουσα του καρπου
αυτου εφαγεν. Ἡ δε βρωσις εκεινη θανατου μητηρ τοις ανθρωποις γεγονεν. Αυτη
τοινυν η συμμικτος εστι καρποφορια, σαφως του λογου τον νουν ερμηνευοντος,
καθ' ον καλου τε και κακου γνω στον ωνομασθη το ξυλον εκεινο, οτι κατα την των
δη λητηριων κακιαν των παραρτυθεντων τωι μελιτι, καθο μεν καταγλυκαινει την
αισθησιν, καλον ειναι δοκει, καθο δε φθειρει τον προσαπτομενον, κακου παντος
εσχατον γινεται. Ἐπει ουν ενηργησε κατα της του ανθρωπου ζωης το πονηρον
δηλητηριον· τοτε ο αν 201 θρωπος, το μεγα και πραγμα και ονομα, το της θειας
φυσεως απεικονισμα, τηι ματαιοτητι, καθως φησιν ο Προφητης, ωμοιωθη. Ουκουν η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

μεν εικων προς το κρειττον των εν ημιν νοουμενων ωικειωται· τα δε, οσα περι τον
βιον λυπηρα τε και αθλια, ποῤρω της προς το Θειον εστιν ομοιωσεως.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΑʹ.
Ὅτι η αναστασις ου τοσουτον εκ του κηρυγμα τος του Γραφικου, οσον εξ
αυτης της αναγκης των πραγματων ακολουθως ελπιζεται. Ἀλλ' ουχ ουτως εστιν
ισχυρον η κακια, ως της αγαθης υπερισχυσαι δυναμεως· ουδε κρειττων και
μονιμωτερα της, Θεου σοφιας η της φυσεως ημων αβουλια. Ουδε γαρ εστι δυνατον
το τρεπομενον τε και αλλοιουμενον, του αει ωσαυτως εχοντος, και εν τωι αγαθωι
πεπηγοτος, επικρατεστερον τε και μονιμωτε ρον ειναι· αλλ' η μεν θεια βουλη παντη
τε και παν τως το αμεταθετον εχει, το δε τρεπτον της φυσεως ημων ουδε εν τωι κακωι
παγιον μενει. Το γαρ αει παντως κινουμενον, ει μεν προς το καλον εχοι την
προοδον, δια το αοριστον του διεξοδευομενου πραγμα τος ουδεποτε ληξει της επι τα
προσω φορας. Ουδε γαρ ευρησει ζητουμενου περας ουδεν, ου δραξαμενον στησεται
ποτε της κινησεως. Ει δε προς το εναντιον την ροπην σχοιη. επειδαν διανυσηι της
κακιας τον δρομον, και επι το ακροτατον του κακου μετρον αφικηται· τοτε το της
ορμης αεικινητον ουδεμιαν εκ φυσεως στασιν ευρισκον, επειδαν διαδραμηι το εν
κακιαι διαστημα, κατ' αναγκην επι το αγαθον τρε πει την κινησιν. Μη γαρ προιουσης
κακιας επι το αοριστον, αλλ' αναγκαιοις περασι κατειλημμενης, ακολουθως η του
αγαθου διαδοχη το περας της κακιας εκδεχεται. Και ουτω, καθως ειρηται, το
αεικινητον ημων της φυσεως παλιν υστατον επι την αγαθην ανατρεχει πορειαν, τηι
μνημηι των προδεδυστυχημε νων προς το μη παλιν εναλωναι τοις ισοις σωφρονι
ζομενον. Ουκουν εσται παλιν εν καλοις ο δρομος ημιν, δια το περασιν αναγκαιοις
περιωρισθαι της κακιας την φυσιν. Καθαπερ γαρ οι δεινοι τα μετεωρα, του μεν
φωτος παντα λεγουσι τον κοσμον ειναι κατα πλεων, το δε σκοτος τηι αντιφραξει του
κατα την γην σωματος αποσκιαζομενον γινεσθαι (αλλα τουτο μεν κατα το σχημα
του σφαιροειδους σωματος, κατα νωτου της ηλιακης ακτινος κωνοειδως
κατακλειεσθαι, τον δε ηλιον πολλαπλασιονι τωι μεγεθει την γην υπερβαλλοντα,
πανταχοθεν αυτην ταις ακτισιν εν κυκλωι περιπτυσσομενον, συναπτειν κατα το
περας του κω νου τας του φωτος συμβολας, ωστε καθ' υποθεσιν, ει γενοιτο τινι
δυναμις διαβηναι το μετρον, εις οσον εκτεινεται η σκια, παντως αν εν φωτι γενεσθαι
μη διακοπτομενωι υπο του σκοτους)· ουτως οιμαι δειν και περι ημων διανοεισθαι, οτι
διεξελθοντες τον της κακιας ορον, επειδαν εν τωι ακρωι γενωμεθα της 204 κατα την
αμαρτιαν σκιας, παλιν εν φωτι βιοτευσο μεν, ως κατα το απειροπλασιον προς το της
κακιας μετρον της των αγαθων φυσεως περιττευουσης. Παλιν ουν ο παραδεισος,
παλιν το ξυλον εκεινο, ο δη και ζωης εστι ξυλον, παλιν της εικονος η χαρις, και η
της αρχης αξια. Ου μοι δοκει τουτων ουδεν, οσα νυν προς την του βιου χρειαν παρα
του Θεου τοις ανθρω ποις υπεζευκται· αλλ' ετερας τινος βασιλειας εστιν η ελπις, ης ο
λογος εν αποῤρητοις μενει.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΒʹ.
Προς τους λεγοντας, ει καλον τι και αγαθον η αναστασις, τι ουχι ηδη
γεγονεν, αλλα χρονων τισι περιοδοις ελπιζεται. Ἀλλα της ακολουθιας των
εξητασμενων εχωμεθα. Ἴσως γαρ τις προς το γλυκυ της ελπιδος πτερωθεις την
διανοιαν, αχθος ηγειται και ζημιαν το μη θαττον εν τοις αγαθοις εκεινοις γενεσθαι,
α υπερ αισθησιν τε και γνωσιν ανθρωπινην εστι, και δεινην ποιειται την δια μεσου
προς το ποθουμενον του χρονου παρα τασιν. Ἀλλα μη στενοχωρεισθω, καθαπερ τις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

των νηπιων, την προς ολιγον αναβολην των καθ' ηδονην δυσχεραινων. Ἐπειδη γαρ
υπο λογου και σοφιας τα παντα οικονομειται, αναγκη πασα μηδεν αμοιρον ηγεισθαι
των γινομενων αυτου τε του λογου, και της εν αυτωι σοφιας. Ἐρεις ουν· Τις ουτος ο
λογος εστι, καθ' ον ουκ ευθυς επι το ποθουμενον η του λυπηρου βιου μεταστασις
γινεται, αλλ' εις χρονους τινας ωρι σμενους η βαρεια και σωματωδης αυτη
παραταθεισα ζωη, αναμενει το περας της του παντος συμπληρω σεως, ινα το
τηνικαυτα καθαπερ χαλινου τινος ελευ θερωθεισα η ανθρωπινη ζωη, παλιν ανετος
τε και ελευθερα προς τον μακαριον και απαθη βιον επανα δραμοι· Ἀλλ' ει μεν εγγιζει
τηι αληθειαι των ζητου μενων ο λογος, αυτη αν ειδειη σαφως η Ἀληθεια, Ὃ δ' ουν επι
την ημετεραν ηλθε διανοιαν, τοιουτον εστι, Λεγω δη τον πρωτον παλιν επαναλαβων
λογον· «Ποιη σωμεν,» φησιν ο Θεος, «ανθρωπον κατ' εικονα και ομοιωσιν ημετεραν.
Και εποιησεν ο Θεος τον ανθρω πον· κατ' εικονα Θεου εποιησεν αυτον.» Ἡ μεν ουν
εικων του Θεου, η εν πασηι τηι ανθρωπινηι φυσει θεω ρουμενη, το τελος εσχεν. Ὁ δε
Ἀδαμ ουπω εγενετο· το γαρ γηινον πλασμα κατα τινα ετυμολογικην ονο μασιαν
λεγεται Ἀδαμ, καθως φασιν οι της Ἑβραιων φωνης επιιστορες. ∆ιο και ο Ἀποστολος
διαφεροντως την πατριον των Ἰσραηλιτων πεπαιδευμενος φωνην, τον εκ γης
ανθρωπον χοικον ονομαζει, οιονει μεταβα λων την του Ἀδαμ κλησιν εις την
Ἐλλαδα φωνην. Γεγονεν ουν κατ' εικονα ο ανθρωπος, η καθολου φυ σις, το
θεοεικελον χρημα. Γεγονε δε τηι παντοδυναμωι σοφιαι ουχι μερος του ολου, αλλ'
απαν αθροως το της φυσεως πληρωμα.
Ειδεν ο παντων των περατων πε ριδεδραγμενος, καθως φησιν η Γραφη, η
λεγουσα, «Ἐν τηι χειρι αυτου τα περατα της γης·» ειδεν ο ειδως τα παντα και πριν
γενεσεως αυτων, εμπεριλα 205 θων τηι γνωσει οσον κατ' αριθμον εν τοις καθ'
εκαστον εσται το ανθρωπινον. Ἐπει δε κατενοησεν εν τωι πλασματι ημων την προς
το χειρον ροπην, και οτι της προς τους αγγελους ομοτιμιας εκουσιως αποῤ ρυεν, την
προς το ταπεινον κοινωνιαν προσοικειωσε· δια ταυτα κατεμιξε τι και του αλογου τηι
ιδιαι εικονι. Ου γαρ εστιν εν τηι θειαι τε και μακαριαι φυσει η κατα το αῤρεν και θηλυ
διαφορα· αλλα της αλογου κατασκευης επι τον ανθρωπον μετενεγκων το ιδιωμα, ου
κατα το υψηλον της κτισεως ημων τον πλεονα σμον τωι γενει χαριζεται. Ου γαρ οτε
το κατ' εικονα εποιησε, τοτε την του αυξανεσθαι και πληθυνεσθαι δυναμιν τωι
ανθρωπωι προσεθηκεν, αλλ' οτε διεκρινε τηι κατα το αῤρεν και θηλυ διαφοραι, τοτε
φησιν· «Αυ ξανεσθε και πληθυνεσθε, και πληρωσατε την γην.» Το γαρ τοιουτον ου
της θειας φυσεως ιδιον, αλλα της αλογου εστι, καθως η ιστορια παρασημαινεται προ
τερον επι των αλογων ειρησθαι ταυτα παρα του Θεου διηγησαμενη, ως ει γε προ του
επιβαλειν τηι φυσει την κατα το αῤρεν και θηλυ διαφοραν, την δια της φωνης ταυτης
δυναμιν εις το αυξανεσθαι τωι ανθρω πωι προσεθηκεν, ουκ αν του τοιουτου της
γεννησεως ειδους προσεδεηθημεν, δι' ου γενναται τα αλογα. Τουτου τοινυν
προκατανοηθεντος δια της προγνω στικης ενεργειας πληρωματος των ανθρωπων,
δια της ζωωδεστερας γενεσεως επι την ζωην μελλοντος παριε ναι, ο ταξει τινι και
ειρμωι διακυβερνων τα παντα Θεος, επειδη ολως το τοιουτον τηι ανθρωποτητι της
γεν νησεως ειδος αναγκαιον εποιησεν η προς το ταπεινον της φυσεως ημων
επικλισις, ην ειδε πριν γενεσθαι ο επισης τωι ενεστωτι το μελλον βλεπων, δια τουτο
και τον συμμετρον τηι κατασκευηι των ανθρωπων χρονον προκατενοησεν· ωστε τηι
παροδωι των περιορισθεισων ψυχων συναπαρτισθηναι την του χρονου παρατασιν,
και τοτε στηναι την ροωδη του χρονου κινησιν, οταν μηκετι φυηται δι' αυτου το
ανθρωπινον· τελεσθεισης δε της των ανθρωπων γενεσεως, τωι τελει ταυτης
συγκαταληξαι τον χρονον, και ουτω την του παντος αναστοιχειωσιν γενεσθαι, και
τηι μεταβοληι του ολου συναμειφθηναι και το ανθρωπινον, απο του φθαρτου και
γεωδους επι το απαθες και αΐδιον. Ὅ μοι δοκει και ο θειος Ἀποστολος κατανοησας,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

προειπειν δια της προς Κορινθιους επιστολης την αιφνιδιον του χρο νου στασιν, και
την εις το εμπαλιν των κινουμενων αναλυσιν, εν οις φησιν· «Ἰδου μυστηριον υμιν
λε γω; Παντες μεν ου κοιμηθησομεθα, παντες δε αλλα γησομεθα, εν ατομωι, εν ριπηι
οφθαλμου, εν τηι εσχατηι σαλπιγγι.» Του γαρ πληρωματος, ως οιμαι, της ανθρωπινης
φυσεως κατα το προγνωσθεν μετρον εις περας ελθοντος, δια το μηκετι λειπειν τωι
των ψυχων αριθμωι μηδεν εις επαυξησιν, εν ακαρει του χρονου γενησεσθαι την
εναλλαγην των οντων εδιδαξεν, ατο μον ονομασας και ριπην οφθαλμου το αμερες
εκεινο 208 του χρονου και αδιαστατον περας ως μηκετι δυνα τον ειναι τωι κατα το
εσχατον τε και ακροτατον της ακμης επιβαντι του χρονου, δια το μηδεν υπολειπε
σθαι τηι ακροτητι μερος, την περιοδικην ταυτην δια θανατου μεταβολην κτησασθαι,
αλλ' ει μονον ηχη σειεν η της αναστασεως σαλπιγξ, η το τεθνηκος αφυπνιζουσα, και
τους εν τηι ζωηι καταλειφθεντας καθ' ομοιοτητα των εξ αναστασεως αλλοιουμενων
προς αφθαρσιαν αθροως μεταβαλλουσα, ως μηκετι το βαρος της σαρκος επι το κατω
βριθειν, και τηι γηι παρακατ εχειν τον ογκον· αλλα μεταρσιον δι' αερος φοιταιν.
«Ἁρπαγησομεθα γαρ, φησιν, εν νεφελαις εις απαν τησιν του Κυριου εις αερα, και
ουτως παντοτε συν Κυριωι εσομεθα.»
Ουκουν αναμεινατω τον χρονον τον αναγκαιως τηι ανθρωπινηι αυξησει
συμπαρατει νοντα. Και γαρ οι περι τον Ἀβρααμ πατριαρχαι, του μεν ιδειν τα αγαθα
την επιθυμιαν εσχον, και ουκ ανηκαν επιζητουντες την επουρανιον πατριδα, καθως
φησιν ο Ἀποστολος· αλλ' ομως εν τωι ελπιζειν ετι την χαριν εισι, του Θεου κρειττον
τι περι ημων προ βλεψαμενου, κατα την του Παυλου φωνην· «Ἵνα μη,» φησι,
«χωρις ημων τελειωθωσιν.» Ει ουν εκεινοι φερουσι την αναβολην οι ποῤρωθεν, δια
μονης πιστεως και της ελπιδος ιδοντες τα αγαθα, και ασπασαμενοι, καθως μαρτυρει
ο Ἀποστολος, το ασφαλες της των ελπισθεντων απολαυσεως εν τωι πι στον
ηγησασθαι τον επαγγειλαμενον θεμενοι· τι χρη πραττειν τους πολλους ημας, οις
τυχον ουδε η προς το κρειττον ελπις εκ των βεβιωμενων εστιν; Ἐξελιπε δι'
επιθυμιας και η του Προφητου ψυχη, και ομολογει δια της ψαλμωιδιας το ερωτικον
τουτο παθος, επιπο θειν λεγων και εκλειπειν αυτου την ψυχην, εν ταις αυλαις του
Κυριου γενεσθαι, καν εν τοις εσχατοις δεηι παραῤριπτεισθαι, ως μειζον ον και
προτιμοτερον το εν εκεινοις εσχατον ειναι. του πρωτευειν εν τοις αμαρτωλοις του
βιου σκηνωμασιν. Ἀλλ' ομως ηνει χετο της αναβολης, μακαριζων μεν την εκει
διαγωγην, και την εν βραχει μετουσιαν χιλιαδων χρονου προτι μοτεραν ποιουμενος·
«Κρεισσον,» φησιν, «ημερα μια εν ταις αυλαις σου υπερ χιλιαδας·» αλλ' ουκ εδυσχε
ραινε τηι αναγκαιαι περι των οντων οικονομιαι, ικανον τε εις μακαρισμον ᾤετο τοις
ανθρωποις και το δι' ελπιδος εχειν τα αγαθα. ∆ιο φησιν επι τελει της ψαλμωιδιας·
«Κυριε ο Θεος των δυναμεων, μακαριος ανθρωπος ο ελπιζων επι σε.» Ου τοινυν ουδε
ημας στενοχωρεισθαι χρη περι της εν βραχει των ελπιζο μενων αναβολης, αλλ' οπως
αν μη αποβλητοι των ελπιζομενων γενοιμεθα, την σπουδην εχειν. Ὥσπερ γαρ ει τις
προειποι τινι των απειροτερων, οτι κατα τον καιρον του θερους η των καρπων
γενησεται συλ λογη, και πληρεις μεν αι αποθηκαι, μεστη δε των εδωδιμων η τραπεζα
τωι της ευθηνιας εσται καιρωι· ματαιος αν ειη ο επισπευδων του καιρου την παρου
209 σιαν, δεον σπερματα καταβαλλειν και δι' επιμελειας εαυτωι τους καρπους
ετοιμαζεσθαι. Ὁ μεν γαρ και ρος και βουλομενου, και μη, παντως κατα τον τε
ταγμενον επιστησεται χρονον. Ουχ ομοιως δε αυτον οψονται, ο τε προετοιμασας
εαυτωι την των καρπων αφθονιαν, και ο πασης παρασκευης ερημος κατα λειφθεις
υπο της ωρας. Ουτως οιμαι δειν, προδηλου πασι δια του θειου κηρυγματος οντος, οτι
ενστησεται της εναλλαγης ο καιρος, μη χρονους πολυπραγμο νειν (ουδε γαρ ημων
ειπεν ειναι το καιρους γνωναι και χρονους), μηδε λογισμους τινας αναζητειν, δι' ων
σαθρωσει τις την ψυχην περι την ελπιδα της ανα στασεως; αλλα τηι πιστει των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

προσδοκωμενων επ ερειδομενον, δια της αγαθης πολιτειας την μελλουσαν χαριν
προεμπορευεσθαι.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΓʹ.
Ὅτι ο την αρχην της του κοσμου συστασεως ομολογων, αναγκαιως και περι
του τελους συν θησεται. Ει δε τις την νυν του κοσμου φοραν ειρμωι τινι
διεξαγομενην βλεπων, δι' ης το χρονικον θεωρειται διαστημα, μη ενδεχεσθαι λεγοι
την προαγγελθεισαν των κινουμενων στασιν γενησεσθαι· δηλος ο τοιουτος εστι,
μηδε εν αρχηι γεγενησθαι παρα του Θεου τον ουρανον και την γην πιστευων. Ὁ γαρ
αρχην τηι κινησει διδους, ουκ αμφιβαλλει παντως και περι τε λους; και ο το τελος μη
προσδεχομενος, ουδε την αρχην παρεδεξατο. Ἀλλ' ωσπερ κατηρτισθαι τους αιωνας
τωι ρηματι νοουμεν του Θεου, πιστευοντες, καθως φησιν ο Ἀποστολος, εκ των μη
φαινομενων τα βλεπομενα γεγονεναι· τηι αυτηι πιστει χρησομεθα περι το ρημα του
Θεου, του την αναγκαιαν των οντων στασιν προαγορευσαντος. Το δε πως, εξαιρε
τεον της πολυπραγμοσυνης· και γαρ κακει πιστει κατηρτισθαι το βλεπομενον εκ των
μηδεπω φαινο μενων κατεδεξαμεθα, παραδραμοντες των ανεφικτων την ζητησιν.
Καιτοι περι πολλων ημιν ο λογος απο ρειν υπετιθετο, ου μικρας παρεχων αφορμας
προς την των πεπιστευμενων αμφιβολιαν.
Ἐξην γαρ κα κει τοις εριστικοις εκ των ευλογων κατα το ακολου θον
ανατρεπειν την πιστιν, προς το μη νομιζειν αληθη τον περι της υλικης κτισεως ειναι
λογον, ον η αγια πρεσβευει Γραφη, παντων των οντων εκ του Θεου ειναι
διαβεβαιουμενη την γενεσιν. Οι γαρ τωι εναντιωι παρισταμενοι λογωι, συναΐδιον ειναι
τωι Θεωι την υλην κατασκευαζουσι, τοιουτοις επιχειρημασι προς το δογμα χρωμενοι·
Ει απλους ο Θεος τηι φυσει, και αυλος, αποιος τε και αμεγεθης, και ασυνθετος, και
της κατα το σχημα περιγραφης αλλοτριως εχων πασα δε υλη εν διαστηματικηι
παρατασει καταλαμβα νεται, και τας δια των αισθητηριων καταληψεις ου δια
πεφευγεν, εν χρωματι, και σχηματι, και ογκωι, και πη λικοτητι, και αντιτυπιαι, και
τοις λοιποις τοις περι αυ την θεωρουμενοις γινωσκομενη, ων ουδεν εν τηι θεια 212
φυσει δυνατον εστι κατανοησαι· τις μηχανη εκ του αυλον την υλην αποτεχθηναι; εκ
του αδιαστατου την διαστηματικην φυσιν; Ει γαρ εκειθεν υποστηναι ταυτα
πεπιστευται, δηλονοτι εν αυτωι οντα κατα τον αῤρητον λογον ουτω προηλθεν εις
γενεσιν. Ει δε εν εκεινωι το υλωδες ην, πως αυλος ο εν αυτωι την υλην εχων;
Ὡσαυτως δε και τα αλλα παντα, δι' ων η υλικη φυσις χαρακτηριζεται· ει εν τωι Θεωι η
ποσο της, πως αποσος ο Θεος; ει εν εκεινωι το συνθετον, πως απλους και αμερης και
ασυνθετος; ωστε η υλικον ειναι κατ' αναγκην αυτον, δια το εκειθεν υποστηναι την
υλην, ο λογος βιαζεται· η ει τουτο τις φευγοι, εξωθεν επεισενεχθηναι την υλην αυτωι
προς την κατασκευην του παντος υπολαμβανειν επαναγκες. Ει ουν εξω του Θεου ην,
αλλο τι παρα τον Θεον παντως ην συνεπινοουμενον κατα τον της αιδιοτητος λογον
τωι αγεννητως οντι· ωστε δυο αν αρχα και αγεννητα κατα ταυτον αλληλοις τωι λογωι
συγκαταλαμβανεσθαι, του τεχνικως ενεργουντος, και του δεχομενου την
επιστημονικην ταυτην ενεργειαν. Και ει τις εκ της αναγκης ταυτης αΐδιον
υποτιθοιτο τωι ∆ημιουργωι των απαντων υποκεισθαι την υλην, οσην ο Μανιχαιος
ευρησει των ιδιων δογματων την συνηγοριαν, ος την υλικην αιτιαν κατα το
αγεννητον αντιπαρεξαγει τηι αγαθηι φυσει! Ἀλλα μην και εκ του Θεου τα παντα, της
Γραφης λεγουσης ακουον τες, πεπιστευκαμεν· και το οπως ην εν τωι Θεωι, το υπερ
τον ημετερον λογον, ουκ αξιουμεν περιεργαζε σθαι, παντα τηι θειαι δυναμει χωρητα
πεπιστευκοτες· και το μη ον υποστησασθαι, και τωι οντι προς το δοκουν επιβαλειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

τας ποιοτητας. Ουκουν ακολουθως, ως αρκειν ηγουμεθα τοις ουσι προς την εκ του
μη οντος υποστασιν, την του θειου θεληματος δυναμιν· ουτω και την
αναστοιχειωσιν των συνεστωτων εις την αυτην αναγοντες δυναμιν, εις ουδεν εξω
του ει κοτος την πιστιν παραληψομεθα. Καιτοι γε δυνατον ισως ην, ευρεσιλογιαι τινι
τους περι της υλης ερε σχελουντας πεισαι, μη δοκειν ερημην κατατρεχειν του λογου.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Κ∆ʹ.
Ἀντιῤρησις προς τους λεγοντας, συναΐδιον ει ναι τωι Θεωι την υλην. Ουδε γαρ
εξω των κατα το ακολουθον ευρισκομε νων η περι της υλης υποληψις φαινεται, η εκ
του νοητου τε και αΰλου ταυτην υποστηναι πρεσβευουσα· πασαν γαρ ευρησομεν εκ
ποιοτητων τινων συνεστω σαν την υλην, ων ει γυμνωθειη καθ' εαυτην, ου δαμου τωι
λογωι καταληφθησεται. Ἀλλα μην εκαστον ποιοτητος ειδος λογωι του υποκειμενου
χωριζεται. Ὁ δε λογος νοητη τις εστι, και ουχι σωματικη θεω ρια. Οιον, προκειμενου
ζωου τινος η ξυλου τηι θεω ριαι, η τινος αλλου των υλικην εχοντων την συστασιν,
πολλα περι το υποκειμενον τηι κατ' επινοιαν διαιρεσει κατενοησαμεν, ων εκαστου
προς το συνθεωρουμενον 213 αμικτως ο λογος εχει. Ἕτερος γαρ ο του χρωματος, και
ετερος του βαρους ο λογος, ο της ποσοτητος πα λιν, και ο της ποιας κατα την αφην
ιδιοτητος. Ἤ τε γαρ μαλακοτης και το διπηχυ, και τα λοιπα των ειρημενων, ουτε
αλληλοις, ουτε τωι σωματι κατα τον λογον συμφερεται. Ἑκαστου γαρ τουτων ιδιος,
καθ' ο εστιν, ο ερμηνευτικος ορος επινοειται, ουδεν επι κοινωνων αλληι τινι των
περι το υποκειμενον θεωρου μενων ποιοτητι.
Ει τοινυν νοητον μεν το χρωμα, νοητη δε και η αντιτυπια, και η ποσοτης, και
τα λοιπα των τοιουτων ιδιωματων, εκαστον δε τουτων ει υφαιρεθειη του
υποκειμενου, πας ο του σωματος συνδιαλυεται λογος· ακολουθον αν ειη, ων την απ
ουσιαν της του σωματος λυσεως αιτιαν ευρομεν, του των την συνδρομην αποτικτειν
την υλικην φυσιν υπολαμβανειν. Ὡς γαρ ουκ εστι σωμα, ωι το χρωμα, και το σχημα,
και η αντιτυπια και η διαστασις, και το βαρος, και τα λοιπα των ιδιωματων ου
προσεστιν, εκαστον δε τουτων σωμα ουκ εστιν, αλλ' ετερον τι παρα το σωμα, κατα το
ιδιαζον ευρισκεται· ουτω κατα το αντιστροφον, οπου δ' αν συνδραμηι τα ειρη μενα,
την σωματικην υποστασιν απεργαζεται. Ἀλλα μην ει νοητη των ιδιωματων τουτων
η κατανοησις, νοητον δε τηι φυσει το Θειον· ουδεν απεικος, εκ της ασωματου φυσεως
τας νοερας ταυτας αφορμας προς την των σωματων γενεσιν υποστηναι, της μεν νοη
της φυσεως τας νοητας υφιστωσης δυναμεις, της δε τουτων προς αλληλα συνδρομης
την υλωδη φυσιν παρ αγουσης εις γενεσιν Ἀλλα ταυτα μεν κατα το παρ εργον ημιν
παρεξετασθω· ημιν δε παλιν επι την πιστιν επανακτεον τον λογον, δι' ης εκ τε του
μη οντος υποστηναι το παν εδεξαμεθα, και παλιν εις αλλην τινα μεταστοιχειουσθαι
καταστασιν παρα της Γραφης διδαχθεντες, ουκ αμφιβαλλομεν.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΕʹ.
Πως αν τις και των εξωθεν προσαχθειη πιστευ σαι τηι Γραφηι περι της
αναστασεως διδα σκουσηι. Ἀλλ' ισως τις προς τα διαλυθεντα σωματα βλε πων, και
προς το μετρον της ιδιας δυναμεως το Θειον κρινων, τον της αναστασεως λογον
αδυνατον ειναι φησι, και στησεσθαι τα νυν κινουμενα, και αναστησε σθαι· τα νυν μη
κινουμενα μη ενδεχεσθαι λεγων· αλλ' ο τοιουτος πρωτον μεν και μεγιστον ποιεισθω
τεκμη ριον της κατα την αναστασιν αληθειας, το του κηρυ γματος αυτης αξιοπιστον·
η δε των λεγομενων πι στις εκ της των λοιπων των προῤρηθεντων εκβασεως το
ασφαλες εχει. Ἐπειδη γαρ πολλους τε και παντο δαπους παρεθετο λογους η θεια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

Γραφη, δυνατον εστιν οπως αν εχηι ψευδους η αληθειας τα λοιπα των ειρημε νων
θεασαμενους, δι' εκεινων και το περι της αναστα σεως δογμα κατανοησαι. Ει μεν γαρ
εν τοις αλλοις ψευδεις οι λογοι, και διεσφαλμενοι της αληθειας ελεγ χονται, ουδε
τουτο παντως εκτος ψευδους εστιν. Ει δε τα αλλα παντα μαρτυρουσαν εχει τηι
αληθειαι την πει ραν, ακολουθον αν ειη δι' εκεινων και την περι της αναστασεως
προῤρησιν αληθη νομισαι.
Ουκουν επι 216 μνησθωμεν ενος η δυοιν των προκατηγγελμενων, και
αντιπαραθωμεν τοις προῤρηθεισι την εκβασιν, ωστε γνωναι δι' αυτων, ει προς την
αληθειαν ο λογος βλε πει. Τις ουκ οιδεν οπως ηνθει κατα το αρχαιον ο Ἰσραηλιτης
λαος, πασαις ταις κατα την οικουμενην δυναστειαις αντεγειρομενος; οια ην τα
βασιλεια κατα την των Ἱεροσολυμων πολιν; οια τα τειχη; οι πυργοι; η του ιερου
μεγαλουργια; απερ και τοις μαθηταις του Κυριου αξια θαυματος ενομισθη, και
κατανοειν αξιουσι τον Κυριον, θαυμαστικως περι τα φαινομενα διατεθεντες, ως η
του Ευαγγελιου ιστορια δηλοι, λε γοντες προς αυτον· «Ποταπα τα εργα και ποταπαι
αι οικοδομαι!» ο δε την εσομενην περι τον τοπον ερημωσιν, και τον αφανισμον του
καλλους εκεινου προς τους το παρον θαυμαζοντας υποδεικνυσι, λεγων μηδεν των
φαινομενων μετ' ολιγον υπολειφθησεσθαι. Ἀλλα και παρα τον του παθους καιρον,
αι μεν γυ ναικες επηκολουθουν θρηνουσαι την αδικον επ' αυτωι ψηφον· ουπω γαρ
εις την των γινομενων οικονο μιαν απεβλεπον· ο δε συμβουλευει τα μεν περι αυ τον
γινομενα σιωπαιν· μηδε γαρ ειναι δακρυων αξια· υπερθεσθαι δε τον οδυρμον και τον
θρηνον εις τον αληθη των δακρυων καιρον, οταν περισχεθηι τοις πολιορκουσιν η
πολις, και εις τοσουτον συνοχης ελθηι τα παθη, ως μακαριστον ηγεισθαι τον μη
γεννωμε νον. Ἐν οις και το περι την τεκνοφαγον προεμηνυ σεν αγος, ειπων
μακαρισθησεσθαι κατα τας ημερας εκεινας την γαστερα την αγονον. Που τοινυν
εκεινα τα βασιλεια; που το ιερον; που τα τειχη· που των πυργων αι προβολαι; που δε
η των Ἰσραηλιτων δυνα στεια; ουχ οι μεν κατα πασαν μικρου δειν την οι κουμενην
αλλος αλλαχη διεσπαρησαν; τηι δε τουτων καταστροφηι συνηρειπωθη και τα
βασιλεια; ∆οκει γαρ μοι ταυτα και τα τοιαυτα προμηνυσαι ο Κυριος, ου των
πραγματων χαριν (τι γαρ τοσουτον ην τοις ακουουσι κερδος των παντως
εκβησομενων η προῤ ρησις; εγνωσαν γαρ αν τηι πειραι, και μη προμαθον τες το
γενησομενον), αλλ' ωστε δια τουτων αυτοις και την περι των μειζονων πιστιν εις
ακολουθιαν ελθειν. Ἡ γαρ εν τουτοις δια των εργων μαρτυρια, και της εν εκεινοις
αληθειας εστιν αποδειξις.
Ὥσπερ γαρ ει τινος γεωργου την των σπερματων υφηγουμενου δυναμιν,
απιστειν συμβηι τον της γεωρ γιας απειρατον, αυταρκης αν εις αποδειξιν της αλη
θειας ην τωι γεηπονωι εν ενι σπερματι των εν τωι με διμνωι κειμενων δειξαντι την
δυναμιν, και περι των λοιπων εγγυασθαι. Ὁ γαρ ιδων τον ενα πυρον, η την μιαν
κριθην, η ο τι περ αν εν τωι πληρωματι του με διμνου τυχηι, μετα το εγκαταβληθηναι
τηι βωλωι στα χυν γενομενον, ουκετι αν δια του ενος, ουδε περι των λοιπων
απιστησειεν. Ουτως ικανη μοι δοκει προς μαρτυριαν ειναι του κατα την αναστασιν
μυστηριον, η τοις λοιποις των ειρημενων συνομολογουμενη αληθεια. Μαλλον δε
και αυτης της αναστασεως η 217 πειρα, ην ου δια λογων τοσουτον, οσον δι' αυτων
των εργων εδιδαχθημεν. Ἐπειδη γαρ μεγα και υπερ πι στιν ην το κατα την αναστασιν
θαυμα, δια των κα τωτερων της θαυματοποιιας αρξαμενος, ηρεμα πως την πιστιν
ημων προσεθιζει τοις μειζοσι. Καθαπερ γαρ τις μητηρ καταλληλως τιθηνουμενη το
νηπιον, τεως μεν απαλωι τε και υγρωι τωι στοματι το γαλα δια της θηλης εντιθησιν·
οδοντοφυουντι δε ηδη και αυξανομενωι προσαγει τον αρτον, ου τραχυν τε και
ακατεργαστον, ως αν μη περιξανθειη τωι σκληρωι της τροφης το των ουλων απαλον
τε και αγυμναστον, αλλα τοις ιδιοις οδουσι καταλεανασα, συμμετρον τε και κατ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

αλληλον τηι δυναμει του προσφερομενου εποιησεν· ειτα κατα προσθηκην της
δυναμεως επιδιδουσης, προσεθισθεν τοις απαλωτεροις ηρεμα το νηπιον προσαγει τηι
στερεωτεραι τροφηι· ουτω την ανθρωπι νην μικροψυχιαν ο Κυριος, οιον τι νηπιον
ατελες δια των θαυματων τρεφων και τιθηνουμενος, πρωτον μεν εν απεγνωσμενηι
νοσωι την της αναστασεως προοι μιαζεται δυναμιν, ο μεγα μεν ην τωι κατορθωματι,
ου μην τοιουτον, οιον απιστεισθαι λεγομενον. Ἐπιτι μησας γαρ τωι πυρετωι σφοδρως
την πενθεραν του Σιμωνος καταφλεγοντι, τοσαυτην εποιησε του κακου την
μεταστασιν, ως προς το διακονειν τοις παρουσιν ενισχυσαι την ηδη προσδοκωμενην
τεθνηξεσθαι. Ειτα μικρον τι τηι δυναμει προστιθησι, και του βασιλικου τον υιον εν
ομολογουμενωι κινδυνωι κειμενον (ουτω γαρ φησιν η ιστορια, οτι εμελλε τελευταιν,
του πα τρος βοωντος· «Καταβηθι πριν αποθανειν το παι διον·») ενεργει παλιν του
τεθνηξεσθαι πεπιστευμε νου την αναστασιν, εν μειζονι τηι δυναμει το θαυμα
κατεργασαμενος, τωι μηδε πλησιασαι τωι τοπωι, αλλα ποῤρωθεν τηι του προσταγματος
ισχυι την ζωην απο στειλαι. Παλιν δι' ακολουθιας τοις υψηλοτεροις επαναβαινει
θαυμασι. Προς γαρ την παιδα του αρ χισυναγωγου ορμησας, εκων εδωκε τηι
οδοιποριαι σχο λην, την ιασιν της αιμοῤροΐας δημοσιευων λαθουσαν, ως αν εν τωι
χρονωι τουτωι κατακρατησειε της νοσου σης ο θανατος. Ἄρτι τοινυν της ψυχης
χωρισθεισης του σωματος, και θορυβουμενων εν τηι γοεραι κραυγηι των
επικωκυοντων τωι παθει, καθαπερ εξ υπνου τωι προστακτικωι λογωι διανιστησι παλιν
προς την ζωην το κορασιον, οδωι τινι και ακολουθιαι προς το μειζον αναλαμβανων
την ανθρωπινην ασθενειαν. Ειτ' επι τουτοις υπερβαινει τωι θαυματι, και δι'
υψηλοτερας δυναμεως οδοποιει τοις ανθρωποις την περι της αναστασεως πιστιν.
Ναιν τινα πολιν κατα την Ἰου δαιαν ιστορει η Γραφη. Παις ην εν ταυτηι μονογενης
χηραι τινι, ουκετι τοιουτος παις, οιος εν μειρακιοις ειναι, αλλ' ηδη εκ παιδων εις
ανδρας τελων. Νεανιαν αυτον ονομαζει ο λογος· πολλα δι' ολιγων διηγειται η
ιστορια· θρηνος αντικρυς εστι το διηγημα. Χηρα, φησιν, ην του τεθνηκοτος η μητηρ.
Ὁραις το βαρος της συμφορας, πως εν ολιγωι το παθος ο λογος εξετραγ 220 υδησε; Τι
γαρ εστι το λεγομενον, οτι ουκ ην αυτηι παιδοποιιας ελπις, την επι τωι εκλειποντι
συμφοραν θεραπευουσα· χηρα γαρ η γυνη. Ουκ ειχε προς ετε ρον αντι του
κατοιχομενου βλεπειν· μονογενης γαρ ο τοκος. Ὅσον δε το επι τουτωι κακον, παντι
ραιδιον συνιδειν τωι μη απεξενωμενωι της φυσεως.
Μονον εν ωδισιν εκεινον εγνωρισε, μονον ταις θηλαις ετιθηνη σατο· μονος
αυτηι φαιδραν εποιει την τραπεζαν· μονος ην της κατα τον οικον φαιδροτητος η
υποθεσις· παιζων, σπουδαζων, ασκουμενος, φαιδρυνομενος, εν προοδοις, εν
παλαιστραις, εν συλλογοις νεοτητος· παν ο τι μητρος οφθαλμοιν γλυκυ τε και
τιμιον, μονος εκεινος ην. Ἤδη του γαμου την ωραν αγων, ο του γενους ορπηξ, ο της
διαδοχης κλαδος, η βακτη ρια του γηρους. Ἀλλα και η της ηλικιας προσθηκη, αλλος
θρηνος ην. Ὁ γαρ νεανιαν ειπων, το ανθος ειπε της μαρανθεισης ωρας, αρτι τοις
ιουλοις υπο χλοαζοντα, ουπω του πωγωνος δια βαθους υποπιμ πλαμενον, ετι τωι
καλλει των παρειων υποστιλβοντα. Τι τοινυν πασχειν εικος ην επ' αυτωι την μητερα;
οιονει πυρι τοις σπλαγχνοις εγκαταφλεγεσθαι, ως πικρως επ' αυτωι παρατεινειν τον
θρηνον, περιπλε κομενην προκειμενωι τωι πτωματι, ως μη αν επι σπευσαι τωι νεκρωι
την κηδειαν, αλλ' εμφορεισθαι του παθους, επιπλειστον αυτωι τους οδυρμους παρα
τεινουσαν· ουδε τουτο παρηκεν ο λογος·» Ἰδων γαρ αυτην ο Ἰησους,» φησιν,
«εσπλαγχνισθη. και προσ ελθων ηψατο της σορου, οι δε βαστασαντες εστησαν. Και
λεγει τωι νεκρωι· Νεανια, σοι λεγω, εγερθητι· και παρεδωκεν αυτον τηι μητρι αυτου
ζωντα.» Ἤδη τοινυν ουκ εν ολιγωι διαστηματι του νεκρου γεγενη μενου, και οσον
ουδεπω εναποτεθεντος τωι ταφωι, γινεται παρ' αυτου Κυριου το μεν θαυμα μειζον, το
δε προσταγμα ισον. Ἔτι προς το υψηλοτερον η θαυματοποιια προερχεται, ως αν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

μαλλον προσεγ γισειε τα φαινομενα τωι απιστουμενωι περι την αναστασιν θαυματι.
Ἠσθενει τις των συνηθων τωι Κυριωι και φιλων· Λαζαρος ονομα τωι ασθενουντι. Και
παραιτειται ο Κυ ριος την του φιλου επισκεψιν, ποῤρω του νοσουντος γενομενος, ως
αν ευροι χωραν και δυναμιν εν τηι της ζωης απουσιαι το ιδιον εργαζεσθαι δια της
νοσου ο θα νατος. Μηνυει τοις μαθηταις ο Κυριος κατα την Γαλι λαιαν το περι τον
Λαζαρον παθος· αλλα και την προς αυτον ορμην, εφ' ωι τε διαναστησαι τον κειμενον.
Περι δεεις δε ησαν εκεινοι δια την των Ἰουδαιων ωμοτητα, χαλεπον και κινδυνωδες
ποιουμενοι το παλιν επι της Ἰουδαιας εν μεσωι των φονωντων γενεσθαι. Και δια
τουτο μελλοντες και αναβαλλομενοι, χρονωι ποιουνται την απο της Γαλιλαιας
επανοδον. Κατεκραθη γαρ η εξ ουσια, και ηγοντο παρα του Κυριου οι μαθηται, οιονει
τα προτελεια της καθολικης αναστασεως εν Βηθανιαι μυηθησομενοι. Τεσσαρες ησαν
ηδη μετα το παθος αι 221 ημεραν παντα επεπληρωτο τωι κατοιχομενωι τα νομι
ζομενα, ταφωι κατεκρυβη το σωμα. Ἐξωιδηκει κατα το εικος ηδη, και προς διαφθοραν
διελυετο, μυδωντος εν τωι ευρωτι της γης, και διαπιπτοντος υπ' αναγκης του
σωματος. Φευκτον ην το πραγμα, βιαζομενης της φυσεως το διαλυθεν εις δυσωδιαν
αποδιδοναι παλιν τωι ζηιν. Τοτε το απιστουμενον της καθολικης ανα στασεως εργον
δι' εναργεστερου του θαυματος εις αποδειξιν αγεται. Ουδε γαρ εκ νοσου τις
ανισταται χαλεπης, ουδε προς ταις τελευταιαις ων αναπνοαις εις την ζωην
επαναγεται, ουδε παιδιον αρτιθανες ζωοποιειται, ουδε μελλων τωι ταφωι
προσαγεσθαι νεα νιας παλιν εκ της σορου αναλυεται· αλλ' ανηρ των εξωρων,
νεκρος, εωλος, εξωιδηκως ηδη, και λελυμε νος, ως μηδε τοις επιτηδειοις ανεκτον
ειναι προσεγ γισαι τωι ταφωι τον Κυριον, δια την εγκειμενην αηδιαν του
διαπεπτωκοτος σωματος, μιαι κλησει ζωοποιηθεις πιστουται το κηρυγμα της
αναστασεως, τουτ' εστι, το επι του κοινου προσδοκωμενον, ο επι μερους τηι πειραι
εμαθομεν. Καθαπερ γαρ εν τηι του παντος αναστοιχειωσει, φησιν ο Ἀποστολος,
αυτον καταβησεσθαι τον Κυριον εν κελευσματι, εν φωνηι αρχαγγελου, και δια
σαλπιγγος εις αφθαρσιαν τους νεκρους διαναστησειν· ουτω και νυν οιον τινα υπνον
τον θανατον, τηι φωνηι του προσταγματος ο εν τωι ταφωι αποσεισαμενος, και
αποτιναξας εαυτου την επιγινομενην διαφθοραν τηι νεκροτητι, αρτιος και σωος του
ταφου εξαλλεται, μηδε τωι δεσμωι των περι τους ποδας και τας χειρας κειριων
κωλυθεις προς την εξοδον. Ἆρα μικρα ταυτα προς πιστιν της των νεκρων
αναστασεως; Ει ζητεις και δι' ετερων βεβαιωθη ναι σοι την περι τουτου κρισιν; αλλα
μοι δοκει μη ματην τοις κατα Καφαρναουμ ειρηκεναι, ως εκ προσωπου των
ανθρωπων ο Κυριος τουτο προς εαυτον λεγων· «Παντως ερειτε μοι την παραβολην
ταυτην· Ἰατρε, θεραπευσον σεαυτον.» Ἔδει γαρ εν ετεροις σωμασι προσεθισαντα
τους ανθρωπους τωι κατα την αναστασιν θαυματι, εν τωι καθ' εαυτον αν θρωπωι
βεβαιωσαι τον λογον. Ειδες εν ετεροις ενερ γον το κηρυγμα. Τους τεθνηξεσθαι
μελλοντας, το παιδιον το του ζηιν αρτι παυσαμενον, τον προς τωι ταφωι νεανιαν, τον
διεφθοροτα νεκρον, παντας κατα το ισον ενι προσταγματι προς την ζωην
αναλυοντας. Ζητεις και τους δια τραυματων και αιματος εν τωι θανατωι γεγονοτας,
μη τις επι τουτων ατονια της ζωοποιου δυναμεως λυηι την χαριν; Ειδε τον εν ηλοις
διαπερονηθεντα τας χειρας. Ειδε τον την πλευραν λογχηι διαπαρεντα. ∆ιενεγκε τους
δακτυλους σου δια των τυπων των ηλων. Ἔμβαλε την χειρα σου τωι εκ της λογχης
τραυματι. Στοχαζηι παντως επι ποσων εικος ην εις το εντος την αιχμην διαδυναι, δια
του πλατους της ωτειλης, την επι το εσω παροδον λογι ζομενος. Ἡ γαρ εισοδον
χειρος ανθρωπινης χωρη σασα πληγη, ποσον εντος του βαθους γεγενησθαι τον
σιδηρον υποδεικνυσιν; Ει ουν ουτος εγηγερται, ευ 224 κολον αν ειη το αποστολικον
επιφθεγξασθαι· «Πως λεγουσι τινες, οτι αναστασις νεκρων ουκ εστιν;» Ἐπειδη
τοινυν πασα μεν προῤρησις του Κυριου δια της των γεγονοτων μαρτυριας αληθης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

επιδεικνυται, τουτο δε ου λογωι μεμαθηκαμεν μονον, αλλα και εξ αυ των των επι
την ζωην εξ αναστασεως επανελθοντων, εργωι την αποδειξιν της επαγγελιας
ελαβομεν· τις υπολειπεται τοις μη πιστευουσιν αφορμη; Ουκ, Ἔῤ ρωσθε, φρασαντες
τοις δια της φιλοσοφιας και κενης απατης παρακρουομενοις την ακατασκευον
πιστιν, ψιλης εξομεθα της ομολογιας; μαθοντες εν ολιγωι δια του Προφητου τον
τροπον της χαριτος, δι' ων φησιν· «Ἀντανελεις το πνευμα αυτων, και εκλει ψουσι,
και εις τον χουν αυτων επιστρεψουσιν. Ἐξ αποστελεις το Πνευμα σου, και
κτισθησονται, και ανακαινιεις το προσωπον της γης.» Ὅτε και ευφραινεσθαι τον
Κυριον επι τοις εργοις αυτου λε γει, εκλειποντων των αμαρτωλων απο της γης. Πως
γαρ τις εξ αμαρτιας ονομασθησεται, της αμαρ τιας ουκ ουσης;
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Κ ʹ.
Ὅτι ουκ εξω του εικοτος η αναστασις. Ἀλλ' εισι τινες, οι δια την των
ανθρωπινων λο γισμων ατονιαν, προς τα ημετερα μετρα την θειαν δυναμιν
κρινοντες, το ημιν αχωρητον ουδε Θεωι δυ νατον ειναι κατασκευαζουσι. ∆εικνυουσι
γαρ των τε αρχαιων νεκρων τον αφανισμον, των τε δια πυρος αποτεφρωθεντων τα
λειψανα, και ετι προς τουτοις τα σαρκοβορα των ζωων τωι λογωι προφερουσι, και τον
ιχθυν τωι ιδιωι σωματι την σαρκα του ναυαγη σαντος αναλαβοντα, και τουτον παλιν
τροφην ανθρω πων γενομενον, και εις τον του βεβρωκοτος ογκον μετακεχωρηκοτα
δια της πεψεως. Και πολλα τοιαυτα μικροπρεπη, και της μεγαλης του Θεου
δυναμεως και εξουσιας αναξια, επ' ανατροπηι του δογματος δι εξερχονται· ως ου
δυναμενου του Θεου παλιν δια των αυτων οδων, δι' αναλυσεως αποκαταστησαι τωι
αν θρωπωι το ιδιον. Ἀλλ' ημεις εν ολιγωι τας μακρας αυ των της λογικης
ματαιοτητος περιδρομας υποτεμνω μεθα, ομολογουντες την μεν διαλυσιν του
σωματος εις τα εξ ων συνεστηκε, γινεσθαι, και ου μονον την γην κατα τον θειον
λογον εις την γην αναλυεσθαι· αλλα και τον αερα, και το υγρον προσχωρειν τωι ομο
φυλωι, και εκαστου των εν ημιν προς το συγγενες την μεταχωρησιν γιγνεσθαι, καν
τοις σαρκοβοροις ορνεοις, καν τοις ωμοτατοις θηριοις αναμιχθηι το ανθρωπινον
σωμα δια της βρωσεως, καν υπο τον οδοντα των ιχθυων ελθηι, καν εις ατμους και
κονιν μεταβληθηι τωι πυρι. Ὅπου δ' αν τις καθ' υποθεσιν περιενεγκηι τωι λογωι τον
ανθρωπον, εντος του κοσμου παντως εστι· τουτον δε τηι χειρι του Θεου
περικρατεισθαι, η θεοπνευστος διδασκει φωνη. Ει ουν συ τι των εν τηι σηι παλαμηι ουκ
αγνοεις, αρ' οιει της σης δυναμεως 225 ατονωτεραν ειναι την του Θεου γνωσιν, ως
μη αν εξευρειν των εμπεριεχομενων υπο της θειας σπιθα μης την ακριβειαν;
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΖʹ.
Ὅτι δυνατον εστιν, εις τα του παντος στοιχεια του ανθρωπινου σωματος
αναλυθεντος, παλιν εκ του κοινου εκαστωι το ιδιον αποσωθηναι. Ἀλλα τυχον προς
τα στοιχεια του παντος βλεπων, δυσκολον οιει του εν ημιν αερος προς το συγγενες
στοιχειον αναχεθεντος, και του θερμου τε και υγρου, και του γεωδους ωσαυτως τοις
ομοφυλοις εγκατα μιχθεντων, παλιν εκ του κοινου το οικειον επι το ιδιον
αναδραμειν. Ειτα ου λογιζηι δια των ανθρωπι νων υποδειγματων, το μηδε τουτο της
θειας δυνα μεως υπερβαινειν τους ορους; Ειδες που παντως εν ταις ανθρωπιναις
οικησεσι κοινην αγελην ζωων τι νων, εκ κοινου συνισταμενην. Ἀλλ' οταν παλιν
προς τους κεκτημενους αυτη καταμεριζηται, η τε προς τους οικους συνηθεια, και τα
επικειμενα σημεια το ιδιον εκαστωι αποκαθιστησι. Τοιουτον τι και περι σεαυτον
εννοων, ουχ αμαρτησεις του πρεποντος. Φυσικηι γαρ τινι σχεσει και στοργηι προς το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

συνοικη σαν σωμα της ψυχης διακειμενης, εστι τις κατα το λεληθος αυτηι δια της
συνανακρασεως του οικειου σχεσις τε και επιγνωσις, οιον σημειων τινων παρα της
φυσεως επικειμενων, δι' ων η κοινο της ασυγχυτος μενει διακρινομενη τοις ιδια
ζουσι. Της τοινυν ψυχης το συγγενες τε και ιδιον εφ' εαυτην παλιν ελκουσης, τις
πονος, ειπε μοι, τηι θειαι δυναμει κωλυσαι των οικειων την συν δρομην, αῤρητωι τινι
τηι της φυσεως ολκηι προς το ιδιον επειγομενων;
Το γαρ επιδιαμενειν τινα τηι ψυχηι, και μετα την διαλυσιν, σημεια του
ημετερου συγ κριματος, δεικνυσιν ο κατα τον ᾅδην διαλογος, των μεν σωματων τωι
ταφωι παραδοθεντων, γνωρισματος δε τινος σωματικου ταις ψυχαις παραμειναντος,
δι' ου και ο Λαζαρος εγνωριζετο, και ουκ ηγνοειτο ο πλουσιος. Ουκουν ουδεν εξω
του εικοτος εστι, παλιν πιστευειν εκ του κοινου προς το ιδιον την αναλυσιν γινεσθαι
των ανισταμενων σωματων, και μαλιστα γε τωι φιλοπονωτερον την φυσιν ημων
κατεξεταζοντι. Ουτε γαρ δι' ολου εν ρυσει και μεταβοληι το ημετερον. Ἦ γαρ αν
αληπτον ην καθολου τωι μηδεμιαν στασιν εχειν εκ φυσεως· αλλα κατα τον
ακριβεστερον λογον, το μεν τι εστηκε των εν ημιν, το δε δι' αλλοιω σεως προεισιν.
Ἀλλοιουται μεν γαρ δι' αυξησεως τε και μειωσεως το σωμα, οιον ιματια τινα, τας
καθ εξης ηλικιας μετενδυομενον. Ἕστηκε δε δια πασης τροπης αμεταβλητον εφ'
εαυτου το ειδος, των απαξ επιβληθεντων αυτωι παρα της φυσεως σημειων ουκ
εξισταμενον, αλλα πασαις ταις κατα το σωμα τροπαις μετα των ιδιων εμφαινομενον
γνωρισματων. Ὑπεξ αιρεισθω δε του λογου η εκ παθους αλλοιωσις, η τωι ειδει
επισυμβαινουσα· οιον γαρ τι προσωπειον αλλο τριον η κατα την νοσον αμορφια
διαλαμβανει το ειδος, 228 ης τωι λογωι περιαιρεθεισης. καθαπερ επι Νεεμαν του
Συρου, η επι των κατα το Ευαγγελιον ιστορηθεντων, παλιν το κεκρυμμενον υπο του
παθους ειδος, δια της υγειας εν τοις ιδιοις ανεφανη γνωρισμασι. Τωι τοινυν θεοειδει
της ψυχης ου το ρεον εν τηι αλ λοιωσει και μεθισταμενον, αλλα το μονιμον τε και ωσ
αυτως εχον εν τωι καθ' ημας συγκριματι, τουτωι προσ φυεται. Και επειδη τας κατα το
ειδος διαφορας αι ποιαι της κρασεως παραλλαγαι μεταμορφουσιν, η δε κρασις ουκ
αλλη τις παρα την των στοιχειων μιξιν εστι, στοι χεια δε φαμεν τα τηι κατασκευηι του
παντος υποκει μενα, δι' ων και το ανθρωπινον συνεστηκε σωμα, αναγ καιως του
ειδους οιον εκμαγειωι σφραγιδος τηι ψυχηι παραμειναντος, ουδε τα εναπομαξαμενα
τηι σφραγιδι τον τυπον υπ' αυτης αγνοειται, αλλ' εν τωι καιρωι της αναστοιχειωσεως
εκεινα δεχεται παλιν προς εαυτην, απερ αν εναρμοσηι τωι τυπωι του ειδους·
εναρμοσειε δε παντως εκεινα, οσα κατ' αρχας ενετυπωθη τωι ει δει. Ουκουν ουδεν
εξω του εικοτος εστι, παλιν εκ του κοινου προς το καθεκαστον επαναλυειν το ιδιον.
Λε γεται δε και την υδραργυρον προχεθεισαν του περι εχοντος, καθ' υπτιου τινος και
κονιορτωδους χωριου. εις λεπτα σφαιρωθεισαν, κατα την γην διασκιδνασθαι, προς
ουδεν των επιτυχοντων εμμιγνυμενην.
Ει δε τις παλιν το πολλαχη κατεσπαρμενον εις εν συναγει ρειεν, αυτοματως
αναχεισθαι προς το ομοφυλον, ουδενι μεσωι προς την οικειαν μιξιν διειργομενην.
Τοιουτον τι χρηναι νομιζω και περι το ανθρωπινον συγκριμα διανοεισθαι· ει μονον
γενοιτο παρα του Θεου το εν δοσιμον, αυτοματως τα καταλληλα μερη τοις οικειοις
επανακιρνασθαι, μηδεμιας εργωδιας τωι αναστοι χειουντι την φυσιν δια τουτων
εγγινομενης. Και γαρ επι των εν τηι γηι φυομενων, ουδενα πονον ορωμεν της φυσεως
επι τον πυρον, η την κεγχρον, η αλλο τι των σιτηρων η χεδροπων σπερματων, εν τωι
μετα βαλλειν εις καλαμην και αθερικας και ασταχυας. Ἀπραγματευτως γαρ κατα το
αυτοματον η καταλ ληλος τροφη εκ του κοινου προς την εκαστου των σπερματων
ιδιοτητα μεταβαινει. Ει ουν κοινης πασι τοις φυομενοις της ικμαδος υποκειμενης,
εκαστον των δι' αυτης τρεφομενων το καταλληλον εσπασεν εις την του οικειου
προσθηκην· τι καινον, ει και εν τωι της αναστασεως λογωι παρ' εκαστου των ανιστα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

μενων, καθως επι των σπερματων, συμβαινει ουτως γινεσθαι την του οικειου ολκην;
Ὥστε εξ απαντων δυνατον ειναι μαθειν, μηδεν εξω των τηι πειραι γνωρι ζομενων το
κηρυγμα περιεχειν της αναστασεως. Και τοιγε το γνωριμωτατον των ημετερων
εσιωπησαμεν, αυτην λεγω την πρωτην της συστασεως ημων αφορ μην. Τις γαρ ουκ
οιδε την θαυματοποιιαν της φυσεως, τι λαβουσα η μητρυα νηδυς, τι απεργαζεται; Ἢ
229 ουχ οραις οπως απλουν τροπον τινα, και ομοιομερες εστι το εις αφορμην της
συστασεως του σωματος τοις σπλαγχνοις καταβαλλομενον; την δε ποικιλιαν του
κατασκευαζομενου συγκριματος τις λογος εκδιηγη σεται; Τις δ' αν μη τηι κοινηι φυσει
το τοιουτον μα θων, δυνατον ηγησαιτο το γινομενον, οτι το βραχυ τε και αντ'
ουδενος εκεινο του τοσουτου πραγματος εστιν αρχη; μεγα δε φημι, ου μονον εις την
κατα το σωμα βλεπων διαπλασιν, αλλ' ο προ τουτου θαυμαζειν αξιον, αυτην λεγω
την ψυχην, και τα περι αυτην θεωρουμενα.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΗʹ.
Προς τους λεγοντας προυφεσταναι τας ψυχας των σωματων, η το εμπαλιν
προ των ψυ χων διαπεπλασθαι τα σωματα. Ἐν ωι τις και ανατροπη της κατα τας
μετεμψυχωσεις μυθο ποιιας. Ταχα γαρ ουκ εξω της προκειμενης ημιν πραγμα τειας
εστι, το διεξετασαι το αμφιβαλλομενον εν ταις εκκλησιαις περι ψυχης τε και
σωματος. Τοις μεν γαρ των προ ημων δοκει, οις ο Περι των αρχων επρα γματευθη
λογος, καθαπερ τινα δημον εν ιδιαζουσηι πο λιτειαι τας ψυχας προυφεσταναι λεγειν.
Προκεισθαι δε κακει τα τε της κακιας και της αρετης υποδειγματα. Και
παραμενουσαν μεν εν τωι καλωι την ψυχην, της προς το σωμα συμπλοκης μενειν
απειρατον· ει δε και αποῤρυηι της του αγαθου μετουσιας, προς τον τηιδε βιον
κατολισθαινειν, και ουτως εν σωματι γινε σθαι. Ἕτεροι δε τηι κατα τον Μωσεα ταξει
της κατα σκευης του ανθρωπου προσεχοντες, δευτεραν ειναι την ψυχην του
σωματος κατα τον χρονον φασιν. Ἐπειδη πρωτον λαβων ο Θεος χουν απο της γης,
επλασε τον ανθρωπον· ειθ' ουτως εψυχωσε δια του εμφυσηματος. Και τουτωι τωι
λογωι προτιμοτεραν αποδεικνυουσι της ψυχης την σαρκα, της επεισκρινο μενης την
προδιαπεπλασμενην.
Λεγουσι γαρ δια το σωμα την ψυχην γενεσθαι, ως αν μη απνουν τε και
ακινητον ειη το πλασμα. Παν δε το δια τι γινομενον, ατιμοτερον παντως εστι του δι'
ο γινεται. Καθως το Ευαγγελιον λεγει, οτι πλειον εστι της τροφης η ψυχη, και το
σωμα του ενδυματος, διοτι τουτων ενεκεν εκεινα. Ου γαρ δια την τροφην η ψυχη,
ουδε του ενδυματος χαριν κατεσκευασθη τα σωματα, αλλα Ἐπει ουν εν αμφοτεραις
ταις υποληψεσιν ο λογος υπαιτιος, των τε προβιοτευειν τας ψυχας εν ιδιαι τινι
καταστασει μυθολογουντων, και των υστερας των σωματων κατασκευαζεσθαι
νομιζοντων· αναγκαιον αν ειη μηδεν των λεγομενων εν τοις δογμασι περιιδειν
ανεξεταστον. Ἀλλα το μεν δι' ακριβειας τους εκατε ρωθεν γυμναζειν λογους, και
πασας εκκαλυπτειν τας εγκειμενας ατοπιας ταις υποληψεσι, μακρου αν δεοιτο και
χρονου και λογου· δι' ολιγων δε, καθως εστι δυνατον, εκατερον των ειρημενων
επισκεψαμε 232 νοι, παλιν των προκειμενων αντιληψομεθα. Οι τωι προτερωι
παρισταμενοι λογωι, και πρεσβυτεραν της εν σαρκι ζωης την πολιτειαν των ψυχων
δογματιζον τες, ου μοι δοκουσι των Ἑλληνικων καθαρευειν δηγματων, των περι της
μετενσωματωσεως αυτοις μεμυθολογημενων. Ει γαρ τις ακριβως εξετασειε, προς
τουτο κατα πασαν αναγκην τον λογον αυτοις ευρησει κατασυρομενον, ον φασι τινα
των παρ' εκεινοις σοφων ειρηκεναι, οτι ανηρ γεγονεν ο αυτος, και γυναικος σωμα
μετημφιασατο, και μετ' ορνεων ανεπτη, και θαμνος εφυ, και τον ενυδρον ελαχε
βιον. Ου ποῤρω της αληθειας κατα γε την εμην κρισιν φερομενος, ο περι αυτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

ταυτα λεγων. Ὄντως γαρ βατραχων τινων η κολοιων φλυαριας, η αλογιας ιχθυων,
η δρυων αν αισθησιας αξια τα τοιαυτα δογματα, το μιαν ψυχην λεγειν δια τοσουτων
ελθειν. Της δε τοιαυτης ατοπιας αυτη εστιν η αιτια, το προυφεσταναι τας ψυχας οιε
σθαι. ∆ι' ακολουθου γαρ η αρχη του τοιουτου δογμα τος επι το προσεχες τε και
παρακειμενον τον λογον προαγουσα, μεχρι τουτου τερατευομενη διεξεισιν. Ει γαρ
δια τινος κακιας αποσπασθεισα της υψηλο τερας η ψυχη πολιτειας, μετα το (καθως
φασιν) απαξ γευσασθαι του σωματικου βιου, παλιν ανθρω πος γινεται, εμπαθεστερος
δε παντως ο εν σαρκι βιος ομολογειται παρα τον αΐδιον και ασωματον· αναγκη πασα
την εν τωι τοιουτωι γινομενην βιωι, εν ωι πλειους αι προς το αμαρτανειν εισιν
αφορμαι, εν πλειονι τε κακιαι γενεσθαι, και εμπαθεστερον η προ τερον διατεθηναι·
ανθρωπινης δε ψυχης παθος, η προς το αλογον εστιν ομοιωσις· τουτωι δε προσοι
κειωθεισαν αυτην, εις κτηνωδη φυσιν μεταῤρυηναι· απαξ δε δια κακιας οδευουσαν,
μηδε εν αλογωι γενο μενην, της επι το κακον προοδου ληξαι ποτε. Ἡ γαρ του κακου
στασις, αρχη της κατ' αρετην εστιν ορ μης· αρετη δε εν αλογοις ουκ εστιν. Ουκουν
αει προς το χειρον εξ αναγκης αλλοιωθησεται, παντοτε προς το ατιμοτερον
προιουσα, και αει το χειρον της εν ηι εστι φυσεως εξευρισκουσα. Ὥσπερ δε του
λογικου το αισθητον υποβεβηκεν, ουτω και απο τουτου επι το αναισθητον η
μεταπτωσις γινεται.
Ἀλλα μεχρι τουτου προιων ο λογος αυτοις, ει και εξω της αληθειας φερεται,
αλλα γε δια τινος ακο λουθιας το ατοπον εξ ατοπου μεταλαμβανει. Το δε εντευθεν
ηδη δια των ασυναρτητων αυτοις το δογμα μυθοποιειται. Ἡ μεν γαρ ακολουθια
παντελη δια φθοραν της ψυχης υποδεικνυσιν. Ἡ γαρ απαξ της υψηλης πολιτειας
απολισθησασα, εν ουδενι μετρωι κακιας στηναι δυνησεται, αλλα δια της προς τα
παθη σχεσεως, απο μεν του λογικου προς το αλογον μετα βησεται· απ' εκεινου δε
προς την των φυτων αναι σθησιαν μετατεθησεται· τωι δε αναισθητωι γειτνιαι 233 πως
το αψυχον· τουτωι δε το ανυπαρκτον επεται. Ὥστε καθολου δια της ακολουθιας προς
το μη ον αυτοις η ψυχη μεταχωρησει. Ουκουν αμηχανος αυτηι παλιν εξ αναγκης
εσται η προς το κρειττον επανο δος. Ἀλλα μην εκ θαμνου επι τον ανθρωπον την
ψυχην επαναγουσιν. Ουκουν προτιμοτεραν την εν θαμνωι ζωην της ασωματου
διαγωγης εκ τουτων αποδεικνυουσιν. ∆εδεικται γαρ, οτι η προς το χειρον γενομενη
προοδος της ψυχης, προς το κατωτερον κατα το εικος υποβησεται. Ὑποβεβηκε δε
την αναι σθητον φυσιν το αψυχον, εις ο δι' ακολουθιας η αρχη του δογματος αυτων
την ψυχην αγει. Ἀλλ' επειδη τουτο ου βουλονται η τωι αναισθητωι την ψυχην εγκα
τακλειουσιν, η ειπερ εντευθεν επι τον ανθρωπινον αυτην επαναγοιεν βιον,
προτιμοτερον (καθως ειρη) τον ξυλωδη βιον της πρωτης αποδειξουσι κα ταστασεως,
ειπερ εκειθεν μεν η προς κακιαν κα ταπτωσις γεγονεν, εντευθεν δε η προς αρετην
επα νοδος γινεται. Ουκουν ακεφαλος τις και ατελης ο τοιουτος διελεγχεται λογος, ο
τας ψυχας εφ' εαυτων προ της εν σαρκι ζωης βιοτευειν κατασκευαζων, και δια
κακιας συνδεισθαι τοις σωμασι. Των δε γε νεωτεραν του σωματος την ψυχην ειναι
λεγοντων, προκατεσκευασθη δια των κατοπιν η ατοπια. Ουκουν αποβλητος επισης ο
παρ' αμφοτερων λογος. ∆ια δε του μεσου των υποληψεων ευθυνειν οιμαι δειν εν
αληθειαι το ημετερον δογμα. Ἔστι δε τουτο, το μητε κατα την Ἑλληνικην απατην εν
κακιαι τινι βαρη θεισας τας τωι παντι συμπεριπολουσας ψυχας, αδυ ναμιαι του
συμπαραθεειν τηι οξυτητι της του πολου κινησεως, επι την γην καταπιπτειν οιεσθαι·
μηδ' αυ παλιν οιονει πηλινον ανδριαντα προδιαπλασθεντα τωι λογωι τον ανθρωπον,
τουτου ενεκα την ψυχην γινε σθαι λεγειν. Ἦ γαρ αν ατιμοτερα του πηλινου πλα
σματος η νοερα φυσις αποδειχθειη.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΘʹ.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

Κατασκευη του μιαν και την αυτην ψυχηι τε και σωματι την αιτιαν της
υπαρξεως ειναι. Ἀλλ' ενος οντος του ανθρωπου, του δια ψυχης τε και σωματος
συνεστηκοτος, μιαν αυτου και κοινην της συστασεως την αρχην υποτιθεσθαι, ως αν
μη αυτος εαυτου προγενεστερος τε και νεωτερος γενοιτο, του μεν σωματικου
προτερευοντος εν αυτωι, του δε ετερου εφυστεριζοντος. Ἀλλα τηι μεν προγνωστικηι
του Θεου δυναμει, κατα τον μικρωι προσθεν αποδο θεντα λογον, απαν προυφεσταναι
το ανθρωπινον πλη ρωμα λεγειν, συμμαρτυρουσης εις τουτο της προφη τειας, της
λεγουσης ειδεναι τα παντα τον Θεον πριν γενεσεως αυτων. Ἐν δε τηι καθ' εκαστον
δημιουργιαι μη προτιθεναι του ετερου το ετερον, μητε προ του σω ματος την ψυχην,
μητε το εμπαλιν· ως αν μη στασια ζοι προς εαυτον ο ανθρωπος τηι κατα τον χρονον
δια 236 φοραι μεριζομενος. ∆ιπλης γαρ της φυσεως ημων νοουμενης, κατα την
αποστολικην διδασκαλιαν, του τε φαινομενου ανθρωπου, και του κεκρυμμενου· ει
το μεν προυπαρχοι, το δε επιγενοιτο, ατελης τις η του δημιουργουντος
απελεγχθησεται δυναμις, ου τωι παντι κατα το αθροον εξαρκουσα, αλλα διαιρουμενη
το εργον, και ανα μερος περι εκατερον των ημισευ ματων ασχολουμενη. Ἀλλ' ωσπερ
εν τωι σιτωι φαμεν η εν ετερωι τινι των σπερματων, απαν εμπεριει ληφθαι τηι δυναμει
το κατα τον σταχυν ειδος, τον χορτον, την καλαμην, τας δια μεσου ζωνας, τον καρ
πον, τους ανθερικας, και ουδεν τουτων εν τωι της φυσεως λογωι προυπαρχειν, η
προγινεσθαι φαμεν τηι φυσει του σπερματος, αλλα ταξει μεν τινι φυσικηι την
εγκειμενην τωι σπερματι δυναμιν φανερουσθαι, ου μην ετεραν επεισκρινεσθαι φυσιν·
κατα τον αυτον λογον και την ανθρωπινην σποραν υπειληφαμεν εχειν εν τηι πρωτηι
της συστασεως αφορμηι συνεσπαρ μενην την της φυσεως δυναμιν.
Ἐξαπλουσθαι δε και φανερουσθαι δια τινος φυσικης ακολουθιας προς το
τελειον προιουσαν, ου προσλαμβανουσαν τι των εξωθεν εις αφορμην τελειωσεως·
αλλ' εαυτην εις το τελειον δι' ακολουθιας προαγουσαν. Ὡς μητε ψυχην προ του
σωματος, μητε χωρις ψυχης το σωμα αληθες ειναι λεγειν, αλλα μιαν αμφοτερων
αρχην, κατα μεν τον υψηλοτερον λογον, εν τωι πρωτωι του Θεου βουλη ματι
καταβληθεισαν, κατα δε τον ετερον, εν ταις της γενεσεως αφορμαις συνισταμενην.
Ὡς γαρ ουκ εστι την κατα μελη διαρθρωσιν ενιδειν τωι προς την συλληψιν του
σωματος εντιθεμενωι προ της διαπλα σεως· ουτως ουδε τας της ψυχης ιδιοτητας εν
τωι αυτωι δυνατον εστι κατανοησαι, πριν προελθειν εις ενεργειαν. Και ωσπερ ουκ αν
τις αμφιβαλοι προς τας των αρθρων τε και σπλαγχνων διαφορας εκεινο το εντεθεν
σχηματιζεσθαι, ουκ αλλης τινος δυναμεως επεισερχομενης, αλλα της εγκειμενης
φυσικως προς την ενεργειαν αυτης μεθισταμενης· ουτω και περι ψυχης αναλογως
εστι το ισον υπονοησαι, οτι καν μη δια τινων ενεργειων εν τωι φαινομενωι
γνωριζηται, ουδεν ηττον εστιν εν εκεινωι. Και γαρ και το ειδος του μελλοντος
συνιστασθαι ανθρωπου εν εκεινωι εστι τηι δυναμει, λανθανει δε δια το μη ειναι
δυνατον προς της αναγκαιας ακολουθιας αναφανηναι. Ουτω και η ψυχη εστι μεν εν
εκεινωι και μη φαινομενη, φανη σεται δε δια της οικειας εαυτης και κατα φυσιν ενερ
γειας, τηι σωματικηι αυξησει συμπροιουσα. Ἐπειδη γαρ ουκ απο νεκρου σωματος η
προς την συλληψιν δυναμις αποκρινεται, αλλ' εξ εμψυχου και ζωντος· δια τουτο
φαμεν ευλογον ειναι μη νεκρον και αψυχον οιεσθαι το απο ζωντος εις ζωης
αφορμην προιεμενον. Το γαρ εν σαρκι αψυχον, και νεκρον εστι παντως. Ἡ δε
νεκροτης κατα στερησιν ψυχης γινεται. Ουκ αν δε τις επι τουτου πρεσβυτεραν της
εξεως ειποι την στερησιν, ειπερ το αψυχον, οπερ νεκροτης εστι, της ψυχης ειναι τις
κατασκευαζει πρεσβυτερον. 237 Ει δε τις και εναργεστερον ζητοιη τεκμηριον του ζηιν
εκεινο το μερος, οπερ αρχη του κατασκευαζομε νου γινεται ζωου, δυνατον εστι και
δι' αλλων ση μειων, δι' ων το εμψυχον εκ του νεκρου διακρινεται, και περι τουτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

κατανοησαι. Τεκμηριον γαρ του ζηιν επι των ανθρωπων ποιουμεθα, το θερμον ειναι
τινα και ενεργον και κινουμενον. Το δε κατεψυγμενον τε και ακινητον επι των
σωματων, ουδεν ετερον ει μη νεκροτης εστιν. Ἐπειδη τοινυν ενθερμον τε και ενερ
γον θεωρουμεν τουτο, περι ου τον λογον ποιουμεθα, το μηδε αψυχον ειναι δια
τουτων συντεκμαιρομεθα. Ἀλλ' ωσπερ κατα το σωματικον αυτου μερος ου σαρκα
φαμεν αυτο, και οστεα, και τριχας, και οσα περι το ανθρωπινον καθοραται, αλλα τηι
δυναμει μεν τουτων εκαστον ειναι, ουπω δε κατα το ορωμενον φαινεσθαι· ουτω και
επι του ψυχικου μερους ουπω μεν το λογικον και επιθυμητικον και θυμοειδες, και
οσα περι ψυχην καθοραται, και εν εκεινωι χωραν εχειν φαμεν, αναλογως δε της του
σωματος κατα σκευης τε και τελειωσεως, και τας της ψυχης ενερ γειας τωι
υποκειμενωι συναυξεσθαι. Ὥσπερ γαρ τε λειωθεις ο ανθρωπος εν τοις μειζοσιν, εχει
διαφαι νομενην της ψυχης την ενεργειαν· ουτως εν αρχηι της συστασεως την
καταλληλον τε και συμμετρον τηι παρουσηι χρειαι συνεργειαν της ψυχης εφ' εαυτου
διαδεικνυσιν, εν τωι κατασκευαζειν αυτην εαυτηι δια της εντεθεισης υλης το
προσφυες οικητηριον. Ουδε γαρ ειναι δυνατον λογιζομεθα, αλλοτριαις οικοδομαις
την ψυχην εναρμοζεσθαι, ως ουκ εστι την εν τωι κηρωι σφραγιδα προς αλλοτριαν
αρμοσθηναι γλυφην. Καθαπερ γαρ το σωμα εκ βραχυτατου προς το τελειον προεισιν,
ουτω και η της ψυχης ενεργεια καταλληλως εμφυομενη τωι υποκειμενωι,
συνεπιδιδωσι και συναυξεται.
Προηγειται μεν γαρ αυτης εν τηι πρωτηι κατασκευηι οιον ριζης τινος εν τηι γηι
κατα κρυφθεισης η αυξητικη τε και θρεπτικη δυναμις μονη. Ου γαρ χωρει το
περισσοτερον η του δεχομε νου βραχυτης. Ειτα προελθοντος εις φως του φυτου, και
ηλιωι την βλαστην δειξαντος, η αισθητικη χαρις επηνθησεν. Ἁδρυνθεντος δε ηδη και
εις συμμετρον μηκος αναδραμοντος, καθαπερ τις καρπος διαλαμπειν η λογικη
δυναμις αρχεται, ου πασα αθροως εκφαι νομενη· αλλα τηι του οργανου τελειωσει δι'
επιμε λειας συναυξουσα, τοσουτον αει καρποφορουσα, οσον χωρει του υποκειμενου
η δυναμις. Ει δε ζητεις εν τηι του σωματος πλασει τας ψυχικας ενεργειας, προσεχε
σεαυτωι, φησι Μωσης, και αναγνωσηι καθα περ εν βιβλωι των της ψυχης εργων την
ιστοριαν. Αυτη γαρ σοι διηγειται η φυσις, λογου παντος εναρ γεστερον, τας ποικιλας
εν τωι σωματι της ψυχης ασχολιας, εν τε ταις καθολου και εν ταις επι μερους
διασκευαις. Ἀλλα περιττον οιμαι λογωι τα καθ' ημας αυτους διεξιεναι, καθαπερ τι
των υπεροριων διηγουμενους θαυματων. Τις γαρ εαυτον βλεπων, 240 λογωι δειται
την οικειαν φυσιν διδασκεσθαι; δυνατον γαρ εστι τον της ζωης τροπον
κατανοησαντα, και ως προς πασαν ζωτικην ενεργειαν επιτηδειως εχει το σωμα
καταμαθοντα, γνωναι περι τι κατησχοληθη το φυσικον της ψυχης παρα την πρωτην
του γινομενον διαπλασιν. Ὥστε και δια τουτου φανερον ειναι τοις ουκ
ανεπισκεπτοις, το μη νεκρον τε και αψυχον εν τωι εργαστηριωι γενεσθαι της φυσεως,
ο προς την του ζωου φυτειαν εκ του ζωντος σωματος αποσπα σθεν ενετεθη. Και γαρ
και των καρπων τας εντε ριωνας, και τας των ριζων αποσπαδας ου νεκρωθει σας της
εγκειμενης τηι φυσει ζωτικης δυναμεως τηι γηι καταβαλλομεν, αλλα συντηρουσας εν
εαυταις κε κρυμμενην μεν, ζωσαν δε παντως του πρωτοτυπου την ιδιοτητα. Την δε
τοιαυτην δυναμιν ουκ εντιθη σιν η περιεχουσα γη εξωθεν παρ' εαυτης επεισκρι
νουσα· η γαρ αν και τα νεκρα των ξυλων εις βλαστην προηγετο· αλλα την
επικειμενην εκδηλον απεργα ζεται, δια της οικειας ικμαδος τιθηνουμενη εις ρι ζαν,
και φλοιον, και εντεριωνην, και τας των κλα δων εκφυσεις το φυτον τελειουσα.
Ὅπερ ουχ οιον τε ην γινεσθαι, μη τινος φυσικης δυναμεως συνεν τεθεισης, ητις την
συγγενη και καταλληλον εκ των παρακειμενων τροφην εις εαυτην ελκουσα,
θαμνος, η δενδρον, η σταχυς, η τι των φρυγανικων βλαστηματων εγενετο.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Λʹ.
Θεωρια τις ιατρικωτερα περι της του σωματος ημων κατασκευης δι' ολιγων.
Ἀλλα την μεν ακριβη του σωματος ημων δια σκευην διδασκει μεν εκαστος εαυτον,
εξ ων οραι τε και ζηι και αισθανεται, την ιδιαν εαυτου φυ σιν διδασκαλον εχων.
Ἔξεστι δε και την εν βι βλοις φιλοπονηθεισαν τοις τα τοιαυτα σοφοις περι τουτων
ιστοριαν αναλαβοντι, παντα δι' ακριβειας μαθειν. Ὧν οι μεν οπως εχει θεσεως τα
καθεκαστον των εν ημιν, δια της ανατομης εδιδαχθησαν· οι δε και προς ο τι γεγονε
παντα τα του σωματος μορια κατενοησαν τε και διηγησαντο, ως αρκουσαν εντευθεν
της ανθρωπινης κατασκευης την γνωσιν τοις φιλοπο νοις γενεσθαι. Ει δε τις
επιζητοιη παντων αυτων την εκκλησιαν διδασκαλον γινεσθαι, ως εις μηδεν της
εξωθεν φωνης επιδεισθαι (ουτος γαρ των πνευματι κων προβατων ο νομος, καθως
φησιν ο Κυριος, το αλλοτριας μη ακουειν φωνης), δια βραχεων και τον περι τουτων
λογον διαληψομεθα.
Τρια περι την του σωματος ενοησαμεν φυσιν, ων χαριν τα καθ' εκαστον των
εν ημιν κατεσκευασται. Τα μεν γαρ δια το ζηιν, τα δε δια το καλως ζηιν, ετερα δε προς
την διαδοχην των επιγινομενων επιτηδειως εχει. Ὅσα μεν ουν εν ημιν τοιαυτα
εστιν, ων ανευ συστηναι την ανθρω πινην ζωην ουκ ενδεχεται, εν τρισι μοριοις
κατενο ησαμεν· εν εγκεφαλωι, και καρδιαι, και ηπατι. Ὅσα δε προσθηκη τις εστι των
αγαθων, και φιλοτιμια της φυσεως, το ευ ζηιν δι' εκεινων τωι ανθρωπωι χαριζο 241
μενης, τα περι την αισθησιν εστιν οργανα. Τα γαρ τοιαυτα την ζωην μεν ου
συνιστησιν, επει και λιπον των τινων πολλακις, ουδεν ηττον εν τωι ζηιν εστιν ο
ανθρωπος, αλλ' αμηχανον διχα τουτων των ενεργειων, των κατα την ζωην ηδεων
την μετουσιαν εχειν. Ὁ δε τριτος σκοπος προς το εφεξης τε και την διαδοχην βλεπει.
Ἔστι δε και αλλα τινα παρα ταυτα, α προς διαμονην κοινα τοις πασιν υποκειται. τας
καταλληλους προσθηκας δι' εαυτων επεισαγοντα, ως κοιλια και πνευμων, ο μεν τωι
πνευματι το εγκαρ διον πυρ αναῤριπιζων, η δε τοις σπλαγχνοις την τροφην
εισοικιζουσα. Ουτω τοινυν της κατασκευης της εν ημιν διηιρημενης, εστιν ακριβως
κατανοησαι, οτι ου μονοειδως ημιν δι' ενος τινος η προς το ζηιν δυναμις διεξαγεται·
αλλα πλειοσι μοριοις η φυσις τας προς την συστασιν ημων αφορμας επινειμασα,
αναγκαιαν ποιει προς το ολον την παρ' εκαστου συν εισφοραν. Ὥστε και οσα προς
ασφαλειαν της ζωης και καλλος η φυσις επετεχνασατο, πλειω τε εστι ταυτα, και
πολλην προς αλληλα την διαφοραν εχει. Ἀλλ' οιμαι διελεσθαι προτερον εν ολιγωι
χρηναι των προς την συστασιν της ζωης συντελουντων ημιν τας πρωτας αρχας. Ἡ
μεν ουν του παντος σωματος υλη κοινη τοις καθ' εκαστον μελεσιν υποκειμενη, σι
γασθω τανυν· ουδεν γαρ προς τον σκοπον ημιν συντελεσει η καθολου φυσιολογια
προς την μερικην θεωριαν. Ὁμολογουμενου τοινυν παρα πασι του παντων εν ημιν
ειναι των στοιχειωδως εν τωι κοσμωι θεωρουμενων την μοιραν, του τε θερμου και
του ψυχοντος, και της ετερας συζυγιας της κατα το υγρον τε και ξηρον νοουμενης,
τα καθ' εκαστον ημιν διαληπτεον. Ουκουν ορωμεν τρεις τας διοικητικας της ζωης
δυναμεις, ων η μεν διαθαλπει το παν τηι θερμοτητι, η δε υπονοτιζει τηι ικμαδι το
θερμαινομενον, ως αν τηι ισοκρατειαι της των εναντιων ποιοτητος, επι του μεσου
συντηροιτο το ζωον, μητε του υγρου κατα φρυγομενου τωι πλεονασμωι της
θερμοτητος, μητε του θερμου σβεννυμενου τηι επικρατειαι του καθυ γραινοντος. Ἡ δε
τριτη δυναμις συνεχει δι' εαυτης κατα τινα συμβολην τε και αρμονιαν τα διακεκρι
μενα των αρθρων τοις παρ' εαυτης συνδεσμοις αρ μοζουσα, και πασιν επιπεμπουσα
την αυτοκινητον τε και προαιρετικην δυναμιν· ης επιλειπουσης, περατον γινεται,
και νεκρωδες το μερος, του προαιρετικου πνευματος αμοιρησαν. Μαλλον δε προ
τουτων αξιον κατανοησαι το τεχνικον της φυσεως ημων εν αυτηι τηι δημιουργιαι του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

σωματος. Ἐπειδη γαρ το σκληρον τε και αντιτυπον τας αισθητικας ενεργειας ου κατα
δεχεται, ως εστιν ιδειν επι τε των εν ημιν οστεων, και των εν τηι γηι φυτων, εν οις
ζωης μεν τι κατανοουμεν ειδος εν τωι αυξειν και τρεφεσθαι, ου μην παρεδεξατο
εναντιως η αντιτυπια του υποκειμενου την αισθησιν· τουτου χαριν εδει καθαπερ
κηροειδη τινα κατασκευην υποτεθηναι ταις κατ' αισθησιν ενεργειαις, δυναμενην
τοις αντιληπτικοις τυποις ενσφραγισθηναι, μητε συγχεομενην δι' υπερβαλλουσης
υγροτητος· ου γαρ 244 αν διαμεινοι εν τωι υγρωι το τυπουμενον· μητε αντι τυπουσαν
εν τηι αμετριαι της πηξεως· ασημαντον γαρ προς τους τυπους εστι το ανυπεικτον·
αλλα μεσως εχουσαν μαλακοτητος τε και στεῤροτητος, ως αν μη του καλλιστου των
κατα την φυσιν ενεργηματων, της αισθητικης λεγω κινησεως, αμοιροιη το ζωον.
Ἐπειδη τοινυν το μαλακον τε και ευεικτον μηδεμιαν την εκ των στεῤρων εχον
ενεργειαν, ακινητον αν ην παντως, και αδιαρθρωτον, κατα τους θαλασσιους
πνευμονας· δια τουτο καταμιγνυσιν η φυσις τωι σωματι την των οστεων στεῤροτητα,
και ταυτα προς αλληλα δια της προσφυους αρμονιας ενωσασα, τοις τε δια των
νευρων συνδεσμοις τας συμβολας αυτων επισφιγξασα, ουτως αυτοις την δεκτικην
των αισθησεων περιεφυσε σαρκα, δυσπαθεστεραν τε και ευτονωτεραν τηι επιφανειαι
διειλημμενην.
Ταυτηι τοινυν τηι στεῤραι των οστεων φυσει, οιον στυλοις τισιν αχθοφοροις,
ολον του σωματος επιθεισα το βαρος, ουκ αδιαιρετον ενεφυσε τωι παντι το οστεον. Ἦ
γαρ αν ακινητος τε και ανενεργητος εμεινεν, ει ουτω κατασκευης ειχεν ο ανθρωπος,
καθαπερ τι δενδρον εφ' ενος τοπου μενον, μητε της των σκελων διαδοχης επι το
προσω προαγουσης την κινησιν, μητε της των χειρων υπουργιας χρησιμευουσης τωι
βιωι. Νυνι δε μεταβατικον ειναι και πρακτικον το οργανον δια της επινοιας ταυτης
εμηχανησατο, τωι προαιρετικωι πνευματι τωι δια των νευρων διηκοντι, την προς τας
κινησεις ορμην τε και δυναμιν ενθεισα τωι σωματι. Ἐντευθεν η των χειρων
υπουργια, η ποικιλη τε και πολυστροφος, και προς πασαν επινοιαν επιτηδεια.
Ἐντευθεν αι του αυχενος περιστροφαι, και της κε φαλης επικλισεις τε και
ανανευσεις, και η κατα την γενην ενεργεια, και η των βλεφαρων διαστολη αμα
νευματι γινομενη, και των λοιπων αρθρων αι κινη σεις εν νευροις μεν τισιν
ανασπωμενοις η χαλωμε νοις, καθαπερ εκ μηχανης τινος, ενεργουνται. Ἡ δε δια
τουτων διεξιουσα δυναμις αυτοκελευστον εχει τινα την ορμην, προαιρετικωι
πνευματι κατα τινα φυσεως οικονομιαν εν τοις καθεκαστον ενεργουμενη. Ῥιζα δε
παντων απεδειχθη και αρχη των κατα τα νευρα κινησεων, ο τον εγκεφαλον
περιεχων νευρωδης υμην. Ουκετι ουν ηγουμεθα δειν πολυπραγμονειν περι τε των
ζωτικων μοριων, το τοιουτον εστιν, εν τουτωι δειχθεισης της κινητικης ενεργειας.
Ὅτι δε μεγιστον τι συντελει προς την ζωην ο εγ κεφαλος, εναργως το εξ εναντιου
συμβαινον δηλοι. Ει γαρ τινα τρωσιν η ρηξιν ο περι αυτον υμην παθοι, ευθυς
επηκολουθησε τωι παθει ο θανατος, ουδε προς το ακαρες της φυσεως αντισχουσης τηι
τρωσει, ωσπερ θεμελιου τινος υποσπασθεντος ολον το οικοδομημα συγκατεσεισθη
τωι μερει· ου τοινυν παθοντος προ δηλος εστιν η του παντος ζωου διαφθορα, τουτο
κυριως αν της ζωης την αιτιαν εχειν ομολογοιτο. Ἐπειδη δε και των παυσαμενων
του ζηιν κατασβεσθεισης της εγκειμενης τηι φυσει θερμοτητος, το νεκρωθεν κατα 245
ψυχεται, δια τουτο και εν τωι θερμωι την ζωτικην αιτιαν κατενοησαμεν. Ου γαρ
επιλελοιποτος η νεκρο της επηκολουθησεν, αναγκη πασα τηι παρουσιαι του του
συνεσταναι το ζωον ομολογεισθαι. Της δε τοιαυτης δυναμεως οιον πηγην τινα και
αρχην την καρδιαν κατενοησαμεν, αφ' ης αυλοειδεις ποροι πολυσχιδως αλλος εξ
αλλου διαφυομενοι, παντι τωι σωματι το πυρωδες και θερμον διαχεουσι πνευμα.
Ἐπει δε παντως και τροφην εδει τινα τωι θερμωι συμπαρειναι παρα της φυσεως· ου
γαρ ενδεχεται το πυρ εφ' εαυ του μενειν, μη δια του καταλληλου τρεφομενον· δια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

τουτο οι του αιματος οχετοι, καθαπερ εκ πηγης τινος του ηπατος αφορμηθεντες τωι
θερμωι πνευματι πανταχη κατα το σωμα συμπαροδευουσιν, ως αν μη μονωθεν του
ετερου το ετερον, διαφθειρηι την φυσιν, παθος γενομενον.
Παιδευετω τουτο τους ατακτουντας περι το ισον, διδαχθεντας παρα της
φυσεως, οτι η πλεονεξια φθοροποιον τι παθος εστιν. Ἀλλ' επειδη μονον απροσδεες
εστι το Θειον, η δε ανθρωπινη πτω χεια των εξωθεν προς την ιδιαν συστασιν
επιδεεται, δια τουτο ταις τρισι ταυταις δυναμεσι, δι' ων εφαμεν απαν οικονομεισθαι
το σωμα, επιῤρυτον εξωθεν επεισαγει την υλην, διαφοροις εισοδοις το καταλληλον
αυταις εισοικιζουσα. Τηι μεν γαρ πηγηι του αιματος, η τις το ηπαρ εστι, την δια της
τροφης χορηγιαν υπεθηκε. Το γαρ επεισαγομενον αει δια ταυτης, τας του αιματος
πηγας βρυειν δια του ηπατος παρασκευαζει, καθαπερ η επι του ορους χιων δια της
οικειας ικμα δος τας κατα την υπωρειαν αυξει πηγας, δια του βαθους το οικειον
υγρον επι τας κατω φλεβας συνθλιβουσα. Το δε εγκαρδιον πνευμα δια του γειτονος
επεισ αγεται σπλαγχνου, ο καλειται μεν πνευμων, εστι δε του αερος δοχειον, δια της
εγκειμενης αρτηριας της επι το στομα διηκουσης, το εξωθεν πνευμα ταις αναπνοαις
εφελκομενον. Ὧ κατα το μεσον η καρδια ενειλημμενη, κατα μιμησιν της του
αεικινητου πυρος ενεργειας, αδιαλειπτως και αυτη κινουμενη, οιον τι ποιουσιν εν
τοις χαλκειοις αι φυσαι, ελκει τε προς εαυτην εκ του παρακειμενου πνευμο νος
πληρουσα τηι διαστοληι τας κοιλοτητας, και το πυρωδες εαυτης εκριπιζουσα, ταις
εχομεναις αρτη ριαις εμπνει. Και τουτο ποιουσα ου διαλειπει, το μεν εξωθεν δια της
διαστολης εις τας ιδιας κοιλοτη τας ελκουσα, το δε παρ' εαυτης δια της συμπτωσεως
ταις αρτηριαις εισκρινουσα. Ὅ μοι δοκει και της αυτοματου ταυτης αναπνοης αιτιον
ημιν γινεσθαι. Πολλακις γαρ ο μεν νους ασχολος εστι προς ετερους η και πανταπασιν
ηρεμει, λυθεντος εν τωι υπνωι του σωματος, η δε αναπνοη του αερος ου διαλειπει,
μηδ' οτιουν συνεργουσης εις τουτο της προαιρεσεως. Οιμαι γαρ, επειδη περιειληπται
τωι πνευμονι η καρδια, και προσπεφυκεν αυτωι κατα το οπισθιον εαυτης μερος, ταις
ιδιαις διαστολαις και συμπτωσεσι συγκινουσα το σπλαγχνον, την του αερος ολκην τε
και εμπνοην εκμηχανασθαι τωι πνευμονι. Ἀραιος γαρ τις ων και πολυπορος, και
πασας τας εν αυτωι κοιλοτητας προς τον πυθμενα της αρτηριας ανεστομω 248 μενας
εχων, συστελλομενος μεν και συμπιπτων το εναπολειφθεν τοις κοιλοις πνευμα κατ'
αναγκην εκπιεζων προΐεται. Ὑποχωρων δε και ανοιγομενος, επισπαται τηι διαστασει
προς το κενουμενον δια της ολκης τον αερα. Και αυτη εστι της απροαιρετου ταυ της
αναπνοης αιτια, η του ατρεμειν το πυρωδες αδυ ναμια. Ἐπειδη γαρ ιδιον εστι του
θερμου η κατα την κινησιν ενεργεια, τουτου δε τας αρχας εν τηι καρδιαι
κατενοησαμεν, το διηνεκες της εν τωι μερει τουτωι κινησεως την αδιαλειπτον του
αερος ορμην τε και εμπνοην δια του πνευματος απεργαζεται. ∆ιο και παρα φυσιν
επιταθεντος του πυρωδους, το ασθμα των διακαιομενων τωι πυρετωι συνεχεστερον
γινεται, ωσπερ επειγομενης της καρδιας τον εγκειμενον εν αυτηι φλογμον τωι
νεαρωτερωι πνευματι κατασβεν νυειν.
Ἀλλ' επειδη πενιχρα τις εστιν ημων η φυσις, και των προς την ιδιαν συστασιν
δια παντων επιδεης, ουκ αερος μονον ιδιου πτωχευει, και πνευματος, του το θερμον
διεγειροντος, οπερ εξωθεν προς την του ζωου συντηρησιν διηνεκως επεισαγεται·
αλλα και την υπερειδουσαν τον του σωματος ογκον τροφην επικτη τον εχει. ∆ια
τουτο σιτιοις τε και ποτοις αναπληροι το ενδεον, ελκτικην τινα του λειποντος
δυναμιν και απωστικην του περιττευοντος ενθεισα τωι σωματι, ουδε προς τουτο του
εγκαρδιου πυρος μικραν παρεχο μενου τηι φυσει συνεργειαν. Ἐπειδη γαρ το κυριω
τατον των ζωτικων μοριων κατα τον αποδοθεντα λο γον η καρδια εστιν, η τωι θερμωι
πνευματι ζωπυρουσα τα καθεκαστον μερη, πανταχοθεν αυτην ενεργον ειναι τωι
δραστικωι της δυναμεως, ο πλαστης ημων εποιησεν, ως αν μηδεν αυτης μερος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

απρακτον τε και ανονητον προς την του παντος οικονομιαν καταλειφθειη. ∆ια
τουτο κατοπιν μεν υποβασα τον πνευμονα, δια της διηνεκους κινησεως, καθελκουσα
τε προς εαυτην το σπλαγχνον, ανευρυνει προς την ολκην του αερος τους πορους,
ανοχλιζουσα τε παλιν εκπνεισθαι το εναπει λημμενον παρασκευαζει. Ἐν δε τοις
εμπροσθεν εαυ της προσφυεισα τωι χωρηματι της ανω γαστρος, εν θερμον αυτην, και
προς τας ιδιας ενεργειας κινουμε νην ποιει· ουκ εις πνευματος ολκην ανεγειρουσα,
αλλ' εις υποδοχην της καταλληλου τροφης. Πλησιον μεν γαρ πεφυκασιν αλληλων
αι εισοδοι του πνευματος τε και της τροφης· αντιπαρεξιουσαι δε κατα το προ μηκες η
ετερα προς την ετεραν, και τωι ισωι μετρωι κατα το ανω συναπαρτιζονται, ωστε και
συνεστομω σθαι προς αλληλας, και ενι στοματι τους πορους εναπο ληγειν, οθεν τωι
μεν της τροφης, τωι δε του πνευματος η εισοδος γινεται. Ἀλλ' επι το βαθος ουκετι
διαπαντος το προσφυες παραμενει της συζυγιας των πορων. Μεση γαρ της εκατερων
εδρας η καρδια παρεμπε σουσα, τωι μεν προς αναπνοην, τωι δε προς τροφην, τας
δυναμεις εντιθησιν. Πεφυκε γαρ το πυρωδες επιζητειν την υπεκκαιουσαν υλην, ο δη
και περι το δοχειον της τροφης κατ' αναγκην συμβαινει. Ὅσωι γαρ εμπυρον δια της
γειτονος γινεται θερμασιας, τοσουτωι μαλλον εφελκεται τα το θερμον υποτρε φοντα·
την δε τοιαυτην ορμην, ορεξιν ονομαζομεν. 249 Ει δε περιδραξαιτο της αρκουσης
υλης το περιεκ τικον της τροφης, ουδε ουτως ηρεμει του πυρος η ενεργεια. Ἀλλα
καθαπερ εν χωνευτηριωι συντηξιν τινα της υλης ποιει, και διαλυσασα τα συνεστωτα
και αναχεασα, καθαπερ εκ χοανης τινος μεταχει προς τους εφεξης πορους. Ειτα το
παχυμερεστερον του ειλικρινους διακρινασα, το μεν λεπτον δι' οχετων τινων επι τας
του ηπατος αγει πυλας· την δε υλωδη της τροφης υποσταθμην, εις τους
ευρυχωροτερους των εντερων πορους απωσατο, και τοις πολυτροποις αυτων
ελιγμοις αναστρεφουσα χρονωι, παρακατεχει την τροφην τοις σπλαγχνοις, ως αν μη
δι' ευθυτητα του πορου ραιδιως αποβαλομενον, ευθυς ανακινοιη το ζωον προς
ορεξιν, και μηδεποτε παυοιτο της τοιαυ της ασχολιας κατα την των αλογων φυσιν ο
ανθρω πος. Ἐπει δε και τωι ηπατι μαλιστα της του θερμου συνεργιας ην χρεια προς
την των υγρων εξαιμα τωσιν, αφεστηκε δε τουτο της καρδιας κατα την θε σιν (ου
γαρ ην, οιμαι, δυνατον αρχην τινα και ριζαν ζωτικης ουσαν δυναμεως, περι την
ετεραν αρχην στενοχωρεισθαι), ως αν μη τι της οικονομιας εν τηι αποστασει της
θερμαντικης ουσιας παραβλαβειη· πορος νευρωδης (αρτηρια δε τουτο παρα των
ταυτα σοφων ονομαζεται) αναδεξαμενος της καρδιας το εμπυρον πνευμα, φερει
παρα το ηπαρ, αυτου που παρα την εισοδον των υγρων συνεστομωμενος, και
αναζεσας δια της θερμοτητος την υγρασιαν, εναπο τιθεται τι τωι υγρωι της του πυρος
συγγενειας, τηι πυροειδει χροαι το του αιματος ειδος καταφοινιξας. Ειτα εκειθεν
αφορμηθεντες διδυμοι τινες οχετοι, το οικειον εκατερος σωληνοειδως περιεχοντες
πνευμα τε και αιμα, ως αν ευπορευτον ειη, το υγρον τε του θερμου κινησει
συμπαροδευον και κουφι ζομενον, εφ' απαν το σωμα πολυσχιδως κατα σπειρονται,
εις μυριας οχετων αρχας τε και διαφυ σεις κατα παν μερος διασχιζομενοι. Μιχθεισαι
δε προς αλληλας των ζωτικων δυναμεων αι δυο αρχαι, η τε το θερμον πανταχη κατα
το σωμα, και η το υγρον επιπεμπουσα, καθαπερ τινα δανεισμον αναγ καιον εκ των
οικειων τηι αρχηγικωτεραι της ζωτικης οικονομιας δυναμει δωροφορουσιν. Ἔστι δ'
αυτη η κατα τας μηνιγγας και τον εγκεφαλον θεωρουμενη, αφ' ης πασα μεν αρθρου
κινησις, πασα δε μυων συνολκη, παν δε προαιρετικον πνευμα και τοις κα θεκαστον
μοριοις επιπεμπομενον, ενεργον τε και κινουμενον τον γηινον ημων ανδριαντα,
καθαπερ εκ μηχανης τινος αποδεικνυσι. Του τε γαρ θερμου το καθαρωτατον, και του
υγρου το λεπτοτατον παρ' εκατερας δυναμεως δια τινος μιξεως τε και ανακρα σεως
ενωθεντα, τρεφει τε και συνιστησι δια των ατμων τον εγκεφαλον.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

Ἀφ' ου παλιν επι καθαρω τατον εκλεπτυνομενη η απ' εκεινου αναδοσις, υπα
λειφει τον περιεκτικον του εγκεφαλου υμενα, ος ανωθεν επι το βαθος αυλοειδως
διηκων, δια των κα θεξης σπονδυλων, εαυτον δε και τον εγκειμενον αυτωι μυελον
διεξαγων, τηι βασει συναποληγει της ραχεως· πασαις οστεων τε και αρμονιων
συμβολαις, και μυων αρχαις οιον τις ηνιοχος αυτος ενδιδους της καθεκαστον
κινησεως τε και στασεως την ορμην και την δυνα 252 μιν. ∆ια τουτο μοι δοκει και
ασφαλεστερας ηξιωσθαι φρουρας, και κατα μεν την κεφαλην διπλαις οστεων
περιβολαις εν κυκλωι διειλημμενος, εν δε τοις σπον δυλοις ταις τε των ακανθων
προβολαις και ταις πο λυτροποις κατα το σχημα διαπλοκαις, δι' ων εν απα θειαι πασηι
φυλαττεται, δια της περιεχουσης αυτον φρουρας το ασφαλες εχων. Ὁμοιως δ' αν τις
και περι της καρδιας στοχασαιτο, οτι καθαπερ τις οικος ασφαλης αυτη δια των
στεῤρο τατων περιηρμοσθη ταις των οστεων εν κυκλωι πε ριοχαις ωχυρωμενη.
Κατοπιν μεν γαρ εστιν η ραχις ταις ωμοπλαταις εκατερωθεν ησφαλισμενη. Καθ'
εκατερον δε πλαγιον η των πλευρων θεσις περιπτυσ σουσα το μεσον δυσπαθες
απεργαζεται. Ἐν δε τοις εμπροσθεν, το στερνον και η της κλειδος συζυγια
προβεβληται, ως αν πανταχοθεν αυτηι το ασφαλες απο των εξωθεν διοχλουντων
φυλασσοιτο. Οιον δε κατα την γεωργιαν εστιν ιδειν, της εκ νεφων επομβριας, η της
των οχετων επιῤροης διαβροχον ποιουσης το υποκειμενον. Κηπος δε τις υποκεισθω
τωι λογωι, μυ ριας μεν δενδρων διαφορας, παντοδαπας δε των εκ γης φυομενων ιδεας
εν εαυτωι τρεφων, ων και το σχημα, και η ποιοτης, και η της χροας ιδιοτης εν πολληι
διαφοραι τοις καθεκαστον ενθεωρειται. Τοσου των τοινυν κατα τον ενα χωρον τωι
υγρωι τρεφομενων, η μεν υπονοτιζουσα τα καθ' εκαστον δυναμις, μια τις κατα την
φυσιν εστιν· η δε των τρεφομενων ιδιοτης, εις διαφορους το υγρον μεταβαλλει
ποιοτη τας. Το γαρ αυτο πικραινεται μεν εν τηι αψινθωι· εις φθοροποιον δε χυμον εν
τωι κωνειωι μεθισταται· και αλλο εν αλλωι γινεται, εν κροκωι, εν βαλσαμωι, εν
μηκωνι. Τωι μεν γαρ εκθερμαινεται, τωι δε κα ταψυχεται, τωι δε μεσην εχει ποιοτητα.
Και εν δαφνηι, και εν σχοινωι, και τοις τοιουτοις ευπνουν εστιν εν συκηι δε και οχνηι
κατεγλυκανθη. Και δια της αμπελου βοτρυς και οινος εγενετο· και ο του μηλου
χυλος, και το του ροδου ερυθρημα, και το του κρινου λαμ προν, και το κυανιζον του
ιου, και το πορφυραιον της υακινθου βαφης, και πανθ' οσα κατα την γην εστιν ιδειν,
εκ μιας και της αυτης ικμαδος αναβλα στανοντα, εις τοσαυτας διαφορας κατα τε το
σχημα, και το ειδος, και τας ποιοτητας διακρινεται. Τοιουτον τι και κατα την
εμψυχον ημων αρουραν θαυματοποιειται παρα της φυσεως, μαλλον δε παρα του
∆εσποτου φυσεως. Ὀστεα και χονδροι, φλεβες, αρτηριαι, νευρα, συνδεσμοι, σαρκες,
δερμα, πιμε λαι, τριχες, αδενες, ονυχες, οφθαλμοι, μυκτηρες, ωτα, παντα τα τοιαυτα,
και μυρια προς του τοις αλλα διαφοροις ιδιοτησιν απ' αλληλων κε χωρισμενα, μιαι
τηι της τροφης ιδεαι καταλληλως τηι εαυτων τρεφεται φυσει, ως εκαστωι των υπο
κειμενων την τροφην προσεγγισασαν, ωιπερ αν εμπελασηι, κατ' εκεινο και
αλλοιουσθαι, οικειαν και συμφυη τηι του μερους ιδιοτητι γινομενην. Ει γαρ κατα τον
οφθαλμον γενοιτο, τωι ορατικωι μοριωι συγ 253 κατεκραθη, και των περι τον
οφθαλμον χιτωνων ταις διαφοραις οικειως εις εκαστον κατεμερισθη.
Ει δε τοις κατα την ακοην μερεσιν επιῤρυηι, τηι ακουστικηι καταμιγνυται
φυσει· και εν χειλει γενομενον, χει λος εγενετο· και εν οστεωι πηγνυται, και εν
μυελωι απαλυνεται, και τονουται μετα του νευρου, και τηι επιφανειαι
συμπεριτεινεται, και εις ονυχας διαβαινει, και εις τριχων γενεσιν λεπτοποιειται τοις
καταλληλοις ατμοις. Ει μεν δια σκολιων προαγοιτο πορων, ουλοτε ρας τε και
κατηγκυλωμενας τας τριχας εκφυουσα, ει δε δι' ευθειας η των τριχοποιων ατμων
γενοιτο προοδος, τεταμενας τε και ευθειας προαγουσα. Ἀλλα πολυ των προκειμενων
ο λογος ημιν αποπεπλανηται, τοις εργοις εμβαθυνων της φυσεως, και υπογραφειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

επιχειρων, οπως ημιν και εξ οποιων συνεστηκε τα καθεκαστον, τα τε προς το ζηιν,
και τα προς το ευ ζηιν, και ει τι μετα τουτων ετερον κατα την πρωτην διαιρεσιν
ενοησαμεν. Το γαρ προκειμενον ην δειξαι την σπερματικην της συστασεως ημων
αιτιαν, μητε ασωματον ειναι ψυχην, μητε αψυχον σωμα, αλλ' εξ εμψυχων τε και
ζωντων σωματων ζων και εμψυχον παρα την πρωτην απογεννασθαι ζωον·
εκδεξαμενην δε την ανθρωπινην φυσιν, καθαπερ τινα τροφον ταις οικειαις
δυναμεσιν αυτην τιθηνησασθαι· την δε τρε φεσθαι κατ' αμφοτερα, και καταλληλως
εν εκατερωι μερει την αυξησιν επιδηλον εχειν. Ευθυς μεν γαρ δια της τεχνικης
ταυτης και επιστημονικης διαπλα σεως την συμπεπλεγμενην αυτηι της ψυχης ενδει
κνυται δυναμιν, αμυδροτερον μεν κατα την πρωτην εκφαινομενην, καθεξης δε τηι
του οργανου τελειωσει συναναλαμπουσαν. Οιον δε επι των λιθογλυφων εστιν ιδειν.
Προκειται μεν γαρ τωι τεχνιτηι ζωου τινος ει δος εν λιθωι δειξαι· τουτο δε
προθεμενος, πρωτον μεν τον λιθον της συμφυους υλης απεῤρηξεν· ειτα περι κοψας
αυτου τα περιττα, προηγαγε πως δια του πρω του σχηματος τηι μιμησει τηι κατα
προθεσιν, ωστε και τον απειρον δια των φαινομενων του σκοπου της τεχνης
καταστοχασασθαι. Παλιν επεργασαμενος, προσηγγισε πλεον τηι ομοιοτητι του
σπουδαζομενου. Ειτα το τελειον και ακριβες ειδος εγχειρουργησας τηι υληι, εις περας
την τεχνην προηγαγε· και εστι λεων, η ο τι αν τυχηι παρα του τεχνιτου γενομενον, ο
προ βραχεος ασημος λιθος· ου της υλης προς το ειδος υπαμειφθεισης, αλλα του
ειδους επιτεχνηθεντος τηι υληι.
Τοιουτον τι και επι της ψυχης ο λογισαμενος, του εικοτος ουχ αμαρτησεται.
Την γαρ παντα τεχνιτευου σαν φυσιν εκ της ομογενους υλης λαβουσαν εν εαυτηι το
εκ του ανθρωπου μερος, δημιουργειν ανδριαντα φαμεν. Ὥσπερ δε τηι κατ' ολιγον
εργασιαι του λιθου το ειδος επηκολουθησεν, αμυδροτερον μεν παρα την πρωτην,
τελειοτερον δε μετα την του εργου συμπλη ρωσιν· ουτω και εν τηι του οργανου
γλυφηι το της ψυχης ειδος κατα την αναλογιαν του υποκειμενου προφαινεται,
ατελες εν τωι ατελει, και εν τωι τελειωι τελειον. Ἀλλ' εξ αρχης αν τελειον ην, ει μη
δια της κακιας η φυσις εκολοβωθη. ∆ια τουτο η προς την 256 εμπαθη και ζωωδη
γενεσιν κοινωνια, ουκ ευθυς εκ λαμπειν την θειαν εικονα εν τωι πλασματι εποιησεν,
αλλ' οδωι τινι και ακολουθιαι δια των υλικων και ζωω δεστερων της ψυχης
ιδιωματων επι το τελειον αγει τον ανθρωπον. Το δε τοιουτον δογμα και ο μεγας
Ἀποστολος εν τηι προς Κορινθιους διδασκει, λεγων· «Ὅτε ημην νηπιος, ελαλουν ως
νηπιος, ελογιζο μην ως νηπιος. Ὅτε δε γεγονα ανηρ, κατηργησα τα του νηπιου.» Ουκ
αλλης εν τωι ανδρι της ψυχης επεισελθουσης, παρα την εν τωι μειρακιωι νοουμενην, η
νηπιωδεστερα καταργειται διανοια, και η ανδρωδης εγγινεται· αλλα της αυτης εν
εκεινωι μεν το ατελες, εν τουτωι δε διαδεικνυουσης το τελειον. Ὥσπερ γαρ τα
φυομενα τε και αυξανοντα ζηιν λεγομεν, παντα τε τα εν μετουσιαι ζωης και φυσικης
οντα κινησεως, ουκ αν τις αψυχα φησειεν, ου μην ουδε τελειας ψυχης μετεχειν την
τοιαυτην ζωην εστιν ειπειν. Γενομενη γαρ εν τοις φυτοις ψυχικη τις ενεργεια, μεχρι
των κατ' αισθησιν κινηματων ουκ εφθασε.
Παλιν δε κατα προσθηκην δυναμις τις ψυχικη τοις αλογοις εγγινομενη, ουδε
αυτη του τελους εφικετο, λογου τε και διανοιας χαριν εν εαυτηι μη χωρησασα. ∆ια
τουτο φαμεν την μεν αληθη και τελειαν ψυχην ανθρωπινην ειναι, δια πασης
ενεργειας γνωριζομενην. Ει δε τι αλλο μετεχει ζωης, εν καταχρησει τινι συνηθειας
εμψυχον λεγομεν, μη οτι τελεια εν τουτοις εστιν η ψυχη, αλλα τινα μερη ψυχικης
ενεργειας, α και εν τωι ανθρωπωι κατα την μυστικην του Μωυσεως ανθρωπογονιαν
επιγεγενησθαι, δια την προς το εμπαθες οικειοτητα μεμαθηκαμεν. ∆ια τουτο
συμβουλευων ο Παυλος τοις ακουειν βουλομενοις της τελειοτητος εχεσθαι, και τον
τροπον οπως αν του σπουδαζομενου τυχοιεν υποτιθεται, λεγων, απεκδυσασθαι δειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

τον παλαιον ανθρωπον, και ενδυσασθαι τον νεον, τον ανακαινουμενον κατ' εικονα
του κτισαντος. Ἀλλ' επανελθωμεν παντες επι την θεοειδη χαριν εκεινην, εν ηι εκτισε
το κατ' αρχας τον ανθρωπον ο Θεος, ειπων· οτι «Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα
και ομοιωσιν ημετεραν.» Ὧ η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49


