Epistula xxvi ad Evagrium monachum
ΕΠΙΣΤΟΛΗ Κ ʹ.
Προς Ευαγριον μοναχον, περι Θεοτητος.
Σφοδρα τε θαυμαζω και λιαν εκπληττομαι της νηφαλιοτητος, οπως τοιουτων
θεωρηματων και τη λικουτων ζητησεων αιτιος καθιστασαι, ταις ακρι βεσιν
ερωτησεσιν, εις αναγκην ημας του λεγειν και αγωνιαν αποδειξεως περιιστας,
ερωτησεις αναγ καιας και χρησιμους ημιν επαγων. Πασα δηλονοτι λοιπον αναγκη,
κατοπιν των ερωτησεων ημας εν αργεις ποιεισθαι τας αποκρισεις. Και νυν τοινυν το
προσενεχθεν ερωτημα παρα σου τοιονδε και περι τουδε ην, ως τινα τροπον αν ειη
Πατρος τε και Υιου και αγιου Πνευματος η φυσις (ην αν τις ορθως ου σιαν μαλλον η
φυσιν καλοιη), ποτερον απλη τις η συν θετος; Ει μεν γαρ απλη, πως τον τρεις
επιδεξεται των προειρημενων αριθμον; Το γαρ απλουν, μονοειδες και αναριθμον. Το
δε αριθμοις υποπιπτον, αναγκη τεμνεσθαι, καν μη αριθμοις υποβαληται· το δε
τεμνομενον, εμπαθες· παθος γαρ η τομη. Ει τοινυν απλη του Κρειττονος η φυσις,
περιττη των ονο ματων η θεσις· ει δε των ονοματων αληθης η θε σις, και δει τοις
ονομασι πειθεσθαι, το μονοειδες και απλουν ευθυς εκποδων οιχεται. Τις ουν αν ειη
του πραγματος η φυσις;
Ταυτα προς ημας εφασκες. Ὧν τας αποδειξεις ο της αληθειας ακριβως
παραστησει λογος, ου πιστεως αναποδεικτου φαντασιαν αποριαι της αποδειξεως
αλογως προισχομενος, ουδε μυθων παλαιων μαρτυριαις το σαθρον της πεποιθησεως
εαυ του καλυπτειν πειρωμενος, αλλα ζητησεως ακριβους κατανοησει και λογισμων
ορθοτητι την του θεωρη ματος πιστωσιν εις τουμφανες προτιθεμενος. Ἄγε δη
λοιπον ημιν ο λογος εντευθεν θια σευετω, και πως δει το Θειον υπολαμβανειν
φασκετω, ποτερον απλουν, η τριπλεκες. Ουτω γαρ ημας και λεγειν η των ονοματων
τριττυς και πι στευειν βιαζεται, και τουτοις αποχρησαμενοι 46.1104 τινες σαθρα και
πανταπασιν εωλα συνεστησαντο δογ ματα, την ουσιαν ομου τηι των ονοματων επηγο
ριαι παθος διαιρεσεως υπομενειν δοξαζοντες. Ἀλλ' εκεινους μεν, ως αυτος φης,
εατεον, σαθρως τωι της υποληψεως αυτων συνηγορουντας δογματι· περι δε την
ορθην της επιγνωσεως καταληψιν, την εαυτων διανοιαν επιστρεφωμεν. Ὃ τοινυν
εστι Θεος, προτερον υποστησομεθα· και ειθ' ουτως επι τας απο δειξεις ακριβως
ηξομεν. Ἁπλη παντως εστι και αμεριστος ουσια, το απλουν και ασωματον εκ φυσεως
εκτυχων. Ἀλλ' ισως ο της διαιρεσεως των ονοματων αντιπιπτει μοι λογος, τωι τρεις
αριθμωι το του Κρειττονος μονοειδες αφαιρουμενος. Ἆρ' ουν δια το μονοειδες
εκφυγειν ημας την ομολογιαν Πατρος και Υιου και αγιου Πνευματος επαναγκες; Μη
γενοιτο! την γαρ αμερη του Κρειττονος ενωσιν ου καταβλαψει των ονοματων η
θεσις. Τα γαρ νοητα, και μυριωνυμα μεν (επειδη παμπληθεσι καθ' εκαστον εθνος
ονομασι κεκληται), προσηγοριας δε πασης εκτος· επειδη κυριον ονομα των νοητων
τε και ασωματων ουδεν. Πως γαρ κυριως επικληθειη τα μηδε οψεσιν ημετε ραις
υποπιπτοντα, μηδ' ολως ανθρωπινοις αισθητη ριοις αλωναι δυναμενα; λαμβανεσθω
δε ημιν το βραχυτατον των νοητων μοριον η ψυχη, προς του Παντος ακριβη νοησιν.
Ψυχη μεν γαρ ονοματι θηλυκωι προσαγορευεται, πασης δε θηλυδριωδους φυσεως
αφεστηκεν, ουτε αῤρεν, ουτε θηλυ κατ' ουσιαν υπαρχουσα. Και λογος δε ομοιως ο
προς αυτης αποκυισκομενος, αῤρε νικον μεν εχει τουνομα, πασης δε και αυτος, ως
φαμεν, αῤρενοθηλεος εκτος εστι σωματοτητος.
Ει δε τα των νοητων εσχατα, ψυχη και λογος, κυριον ου κεκτηται τουνομα,
πως αν τα πρωτα και παντων επεκεινα των νοητων νοητα κυριοις ονομασιν επι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

κεκλησθαι φησομεν; Ἀλλ' η μεν ονομασια χρησι μη, δια το αναγκαιον εις επινοιαν
ημας αγουσα των νοητων. Τινες δε ταις προσηγοριαις ομου και την ουσιαν
παχυμερως συνδιαιρεισθαι δοξαζοντες, 46.1105 αναξια πανταπασι των θειων ταις
εαυτων εννοιαις δοξαζουσιν. Ειδεναι δε ακολουθον ημας τους της αληθειας επι
γνωμονας, ως αδιαιρετος εστι και μονοειδης η θεια τε και αμερης του Κρειττονος
ουσια· προς δε το χρησιμον της ημετερας των ψυχων σωτηριας, και μεριζεσθαι ταις
ονομασιαις δοκει, και διαιρεσεως αναγκηι υφιστασθαι, καθως εφαμεν. Ὃν τροπον
γαρ η ψυχη νοητη τις υπαρχουσα, νοηματων απειρων αποκυΐσκει πληθος, ομως ουτε
νοηματος διαιρειται παθει, ουτε του πληθους των νοηματων ψυχη δια τα φθασαντα
πτωχευει ποτε, πλουσιωτερα δε μαλλον, η πενεστερα γινεται· ον τροπον δε και ο
προφορικος ουτοσι και κοινος απασιν ημιν λογος, αδιαιρετος μεν εστι της
προσενεγκαμενης ψυχης, και ταις ψυχαις δε των ακροωμενων ουδεν ηττον εν
ταυτωι καθισταται, κακεινης μη χωριζομενος και τουτοις ευρισκομενος, ενωσιν δε
μαλλον η διαιρεσιν αυτων τε και των ημετερων ψυχων εργαζομενος· ουτω μοι νοει
και τον Υιον του Πατρος μη χωρισθεντα πωποτε, και τουτου δε παλιν το Πνευμα το
αγιον, ομοιως εν τωι νωι την ενθυμησιν.
Ὡς γαρ ουκ εστι μεταξυ νου και ενθυμησεως και ψυχης διαιρεσιν
επινοηθηναι τινα ται τομην· ουτως ουδε του αγιου Πνευματος, και του Σωτηρος, και
του Πατρος, εν μεσωι τομην η διαιρεσιν επινοηθηναι ποτε· διοτι των νοητων, ως
εφαμεν, και θειων αδιαιρετος η φυσις. Ἢ και ον τροπον ουχ οιον τε παλιν ομοιως εν
μεσωι κυκλου και της ακτινος διαιρεσιν ευρεσθαι, δια το απαθες και ασωματον
απλουν τε και αμερες, αλλ' η μεν ακτις συνηπται τωι κυκλωι, τουμπαλιν δε ο κυκλος,
οιον τις οφθαλμος, ποταμηδον επιχει τωι παντι τας ακτινας, κατακλυσμους ωσπερ
τινας φωτος ημιν εργαζομενος, και πελαγιζων αθροως την διακοσμησιν· ουτω δη
και οιονει τινες του Πατρος ακτινες απεσταλησαν εφ' ημας, ο τε φεγγωδης Ἰησους,
και το Πνευμα το αγιον. Ὥσπερ γαρ αι του φωτος ακτινες αμεριστον εχουσαι κατα
φυσιν την προς αλληλας σχεσιν, ουτε του φωτος χωριζονται, ουτε αλληλων
αποτεμνονται, και μεχρις ημων την χαριν του φωτος αποστελλουσι· τον αυτον
τροπον και ο Σωτηρ ο ημετερος, και το Πνευμα το αγιον, η διδυμος του Πατρος ακτις,
και μεχρις ημων διακονειται της αληθειας το φως, και τωι Πατρι συνηνωται. Ὃν δε
τροπον καπο τινος υδατων πηγης νεκταριωδες αφθονως προιεμενης υδωρ,
συμβαινει ρευμα τι παμπληθες, και ρειθρον ακατασχετον, εις ποταμους δυο τωι
ρευματι τεμνεσθαι, μιαν εξ ενος οφθαλμου 46.1108 της πηγης την ροην εξ αρχης
εσχηκος· διῤρυτος δε των ποταμων σχηματισθεντων τοις ειδεσι, βλαβεν δε ομως
ουδεν εις την ουσιαν εκ της διαιρεσεως (τηι μεν γαρ των ποταμων θεσει το ρειθρον
διηιρηται, την δε του χυμου ποιοτητα μιαν και την αυτην κεκτηται· καν γαρ
αποτερματιζεσθαι ποῤρω που των ποταμων εκαστος των προειρημενων δοκηι, και
της πηγης αφεσταναι μακραν, την γουν αρχην τηι μητρι προς το διηνεκες της πηγης
συνηνωμενην εχει)· παραπλησιως ουν και ο των αγαθων απαντων Θεος, ο της
αληθειας πρυτανις, και του Σωτηρος Πατηρ, το πρωτον αιτιον της ζωης, και το της
αθανασιας φυτον, η της αειζωΐας πηγη, διῤῤυτον τινα του τε Υιου και του αγιου
Πνευματος την νοητην εις ημας αποστειλας χαριν, ουτ' αυτος τι πεπονθεν εις την
ουσιαν βλαβεις (ου γαρ μειωσιν υπεστη τινα δια την εις ημας εκεινων αφιξιν), και
μεχρις ημων προσεχωρησαν, και του Πατρος ουδεν ηττον αχωριστοι καθεστηκασιν.
Ἀμερης γαρ, ως εφαμε· εξ αρχης, η των κρειττονων φυσις. Πλειστα μεν ουν, ω
τιμιωτατε, δυνατον ην ευρειν και πλειονα των ειρημενων, προς αποδειξιν εναργη
της αναγκαιοτατης Πατρος και Υιου και αγιου Πνευματος ενωσεως, ον τροπον εχειν
αυτην υπολαμβανειν δει· αλλ' επειδη σοι τε και τοις σοι παραπλησιοις ραιον εξ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

ολιγων τα πλειστα καταμανθανειν, τουτου χαριν ενταυθα τον περι τουτου στησαι
του θεωρηματος δικαιον ωιηθην λογον. 46.1109
Τι το πιστευειν αφεντες, τεχνολογουμεν την πιστιν, και πληρουμεν την
επιθυμιαν του κοινου δυσμενους; Λογισαμενος γαρ ο διαβολος, ο κοινος της
ανθρωποτητος λυμεων, οτι γαληνης εν ημιν πολιτευομενης, τα της ευσεβειας ανθει,
της πιστεως δε κρατουσης, ευζωΐα κρατει, φιλοι τε του ∆ημιουργου γινομεθα, ινα μη
επελθωμεν, οθεν εκεινος εξεπεσεν, ορατε τι πεποιηκε, και πως πανουργως τον καθ'
ημας εῤραψυδηκε πολεμον. Ὁ μηχανοῤραφος των κακων, και σοφος εν απαταις, και
ποικιλος εν επιβουλαις, και πλουσιος εν τοις κακοις μηχανημασι, παρασκευαζει
τινας εν προσχηματι της ευσεβειας στρατευσασθαι κατα της πιστεως, και πασι τοις
ευσεβεσι δι' αυτων ακαιρον φιλονεικιαν, και ψυχοφθορον ενεβαλε πολεμον, και της
Ἐκκλησιας τα μελη κατ' αλληλων εστρατευσε.
Στρεψωμεν τοινυν κατα της αυτου κεφαλης τουτο δη το σοφον, και την
ευφροσυνην αυτου 46.1112 μεταβαλωμεν εις οδυνην, και πενθος απαρηγορητον.
Πενθησωμεν την ειρηνην, ην εκεινος μισει, Καταλειψωμεν το ζυγομαχειν, και
σταθμιζειν τας λεξεις του δογματος. Παυσωμεθα του θελειν ειναι των διδασκαλων
διδασκαλοι. Μισησωμεν το λογομαχειν επι καταστροφηι των ακουοντων.
Πιστευσωμεν ως οι πατερες ημων παραδεδωκαν. Ουκ εσμεν των πατερων
σοφωτεροι· ουκ εσμεν των διδασκαλων ακριβεστεροι. Ἐν ειρηνηι εκαλεσεν ημας ο
Θεος, ουκ εν μαχηι. Ὡς εκληθημεν, ουτως προσμεινωμεν τηι μυστικηι τραπεζηι, εν ηι
των ουρανιων μεταλαμβανομεν. Μη γινωμεθα κατα ταυτον ομοτραπεζοι, και
αλληλων επιβουλοι· μη ενταυθα κοινωνικοι, και εξω επιβουλοι. Πρωτοτοκος ο
Κυριος ηκουσεν εκ της Παρθενου, ουχ οτι δευτερον τινα ομοιογενη προσεκαλεσατο,
αλλ' οτι πρωτοτοκος ασυγκριτως εστι προς τους υιους των ανθρωπων. Ουδε γαρ δια
το ειπειν ο Ἀποστολος περι της του Κυριου εκ Πατρος αναρχου γεννησεως, Ὅς εστι
πρωτοτοκος πασης κτισεως, ηδη και αδελφον του Κυριου συνεγραψατο. Ουδ' αυ
παλιν ο αυτος, πρωτοτοκον εκ των νεκρων καλεσας, ηδη και ομαιμον του Κυριου
παρεισηγαγε παραπλησιως τον ᾅδην πατησαντα. Ἀλλα πρωτοτοκος ο Κυριος εκ του
Πατρος και εκ της Παρθενου και εκ των νεκρων, ινα δια παντων γνωθηι το
μοναδικον της υιοτητος αξιωμα. Ἀσυγκριτος γαρ ο δεσποτικος τοκος· οπου γαρ η
μητηρ παρθενος, πως τοκος ερμηνευομενος;

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3


