In Basilium fratrem
ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΕΓΚΩΜΙΟΝ ΕΙΣ ΤΟΝ ΑΓΙΟΝ
ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΝ ΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ ΚΑΠΠΑ∆ΟΚΙΑΣ ΤΟΝ
Α∆ΕΛΦΟΝ ΑΥΤΟΥ
1 Καλην επεθηκεν ο Θεος την ταξιν ταις ετησιοις ταυταις ημων εορταις, ας
δια τινος τεταγμενης ακολουθιας κατα τας ημερας ταυτας ηδη τε ηγαγομεν και
παλιν αγομεν. η δε ταξις ημιν εστι των πνευματικων πανηγυρεων ην και ο μεγας
Παυλος εδιδαξεν, ανωθεν των τοιουτων την γνωσιν εχων. φησι γαρ εκεινος εν
πρωτοις μεν τους αποστολους τε και τους προφητας τεταχθαι, μετ' εκεινους δε τους
ποιμενας και διδασκαλους. συμβαινει τοινυν τηι αποστολικηι ταυτηι ακολουθιαι η
ταξις των του ενιαυτου πανηγυρεων. αλλα την πρωτην ου συναριθμω ταις αλλαις. η
γαρ επι τηι θεοφανειαι του μονογενους Υιου χαρις, η δια της εκ Παρθενου γεννησεως
αναδειχθεισα τωι κοσμωι, ουχ απλως εστιν αγια πανηγυρις, αλλ' αγια αγιων και
πανηγυρις πανηγυρεων. ουκουν τας μετ' αυτην αριθμησωμεν. πρωτον ημιν
αποστολοι τε και προφηται της πνευματικης χοροστασιας κατηρξαντο. τα δυο γαρ
παντως περι τους αυτους εστι χαρισματα, το τε αποστολικον πνευμα και το της
προφητειας. εισι δε ουτοι· Στεφανος, Πετρος, Ἰακωβος, Ἰωαννης, Παυλος· ειτα μετα
τουτους φυλαξας την εαυτου ταξιν εξαρχει της παρουσης ημιν πανηγυρεως ο ποιμην
και διδασκαλος. τις ουτος;
Ειπω το ονομα, η αρκει η χαρις αντι του ονοματος δειξαι τον ανδρα;
διδασκαλον γαρ και ποιμενα μετα τους αποστολους ακουσας, ενοησας παντως τον
μετα τους αποστολους ποιμενα τε και διδασκαλον. τουτον λεγω, το σκευος της
εκλογης, τον υψηλον βιωι τε και λογωι, Βασιλειον, τον αστειον τωι Θεωι εκ
γεννησεως, τον τοις ηθεσι πολιον εκ νεοτητος, τον παιδευθεντα μεν κατα Μωυσεα
πασηι σοφιαι των εξωθεν λογων, τοις δε ιεροις γραμμασιν εκ βρεφους και μεχρι της
τελειωσεως συντραφεντα και συναυξηθεντα και συνακμασαντα, οθεν διδασκων
παντα ανθρωπον εν πασηι σοφιαι τηι θειαι τε και τηι εξωθεν. οιον τις αριστευς
περιδεξιος δι' εκατερας παιδευσεως τοις αντιτεταγμενοις εαυτον ανθοπλιζων ᾕρει
δι' αμφοτερων τους προσπαλαιοντας, υπερεχων εν εκατερωι τους εν θατερωι τινα
κατα της αληθειας ισχυν εχειν νομιζοντας, τους μεν εκ της αιρεσεως τας Γραφας
προβαλλομενους ταις Γραφαις ανατρεπων, Ἕλληνας δε δια της ιδιας αυτων
συμποδιζων παιδευσεως. η δε κατα των αντιπαλων νικη ου πτωσιν εποιει των
ηττημε νων, αλλ' αναστασιν. οι γαρ ηττωμενοι της αληθειας νικηται και στεφανιται
κατα της πλανης και του ψευδους εγινοντο. 2 Τουτον ουν εχομεν και ημεις νυν τον
διατιθεντα ημιν την 2 παρουσαν πανηγυριν, τον γνησιον υποφητην του Πνευματος,
τον γενναιον του Χριστου στρατιωτην, τον μεγαλοφωνον κηρυκα του σωτηριου
κηρυγματος, τον αγωνιστην τε και προμαχον της υπερ Χριστου παρρησιας, ωι τα
δευτερα μετα τους αποστολους ο χρονος διδωσι μονος. ει γαρ κατα τον αυτον τωι
Παυλωι χρονον μετεσχεν του ανθρωπινου βιου Βασιλειος, ουτως αν παντως
συνεγραφη τωι Παυλωι ως Σιλουανος και Τιμοθεος· και οτι ουκ εξω της αληθειας
στοχαζομαι ουτωσι, τον λογον κατανοησωμεν. παρεισθω το προτερευειν τους αγιους
τωι χρονωι. η γαρ του χρονου φυσις εν τωι παρωιχηκοτι και τωι μελλοντι προς αρετην
τε και κακιαν ομοιως εχει, ουτε τουτο ουσα, ουτε το ετερον· εν γαρ προαιρεσει το
αγαθον, ουκ εν χρονωι. αλλ' εξεταζεσθω προς την πιστιν η πιστις και προς τον λογον
ο λογος. ευρησει γαρ ο γε δικαιως εκ παραλληλου αντεξεταζων τα θαυματα, μιαν επ'
αμφοτερων την χαριν εκ του αυτου Πνευματος εγγινομενην εν εκατερωι κατα την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

αναλογιαν της πιστεως. ει δε προηκει τωι χρονωι Παυλος, και πολλαις υστερον
γενεαις ανεδειχθη Βασιλειος, της θειας υπερ των ανθρωπων οικονομιας λεγεις το
εργον, ουκ αποδειξιν της κατ' αρετην ελαττωσεως· επει και Μωυσης του Ἀβρααμ
πολλοις χρονοις μεταγενεστερος, και Σαμουηλ Μωυσεως, και τουτου Ἠλιας,
κακεινου ο μεγας Ἰωαννης, και μετα Ἰωαννην Παυλος, και μετα τουτον Βασιλειος.
3 Ὥσπερ ουν εν τοις προαγουσιν ουδεν ο χρονος δευτερευων εις την κατα
Θεον δοξαν τους αγιους ηλαττωσεν, ουτω και νυν εν τωι της αρετης λογωι σιωπασθω
τα πρεσβεια του χρονου. το γαρ τοιουτον, καθως εφαμεν, της υπερ των ανθρωπων
του Θεου προμηθειας την αποδειξιν εχει. ο γαρ ειδως τα παντα πριν γενεσεως
αυτων, καθως φησιν ο προφητης, και την συνδιεξιουσαν ταις ανθρωπιναις γενεαις
του διαβολου κακιαν κατανοων, προσφορον τε και καταλληλον τωι καθ' εκαστην
γενεαν αρρωστηματι τον ιατρον ετοιμαζει, ως αν μη αθεραπευτον περιιδοι των
ανθρωπων την νοσον δι' ερημιαν των διορθουμενων κατακρατουσαν του γενους.
4 Τουτου χαριν επικρατουσης ποτε της Χαλδαικης φιλοσοφιας οι την των
οντων αιτιαν εν τηι ποιαι κινησει των αστρων ωριζοντο, υπερκεισθαι δε τινα των
φαινομενων δυναμιν ποιητικην των οντων ουκ ᾤοντο· τοτε τον Ἀβρααμ
αναδεικνυσιν, ος επιβαθραι τηι τοιαυτηι παιδευσει χρησαμενος, ανεζητησε τον δια των
ορωμενων νοουμενον. και οδος τοις εφεξης εγενετο πιστεως της εις τον οντως οντα
Θεον, αυτος προς ταυτην καθηγησαμενος δια του καταλιπειν την πατρωιαν απατην
και την των αισθ ητηριων προς την φαινομενην κτισιν συγγενειαν. ειτα των Αι
γυπτιων δαιμονιαν τινα και γοητικην σοφιαν εξευρηκοτων εξ υποθηκης, οιμαι, του
ποικιλως τας ψυχας δι' απατης καταβυθιζοντος, ανεδειξε τον Μωυσεα τωι
υπερβαλλοντι της σοφιας την Αιγυπτιαν απατην εξαφανισοντα. επιγινωσκει δε
παντως τον λογον ο την Γραφην επισταμενος, πως, αντεπιδεικνυμενων τοις θειοις
σημειοις των γοητων τας ιδιας απατας, υπερεσχε κατα κρατος ο Μωυσης δια της
ανωθεν συμμαχιας την Αιγυπτιαν ισχυν πασαν εξαφανισας. νοεις δε τουτο δια τε
των αλλων και τωι των ραβδων αινιγματι.
5 Προιοντος δε του χρονου και των Ἰσραηλιτων δι' αναρχιας εν
δημοκρατικηι συγχυσει πλημμελως διακειμενων, ο Σαμ ουηλ αναφαινεται κρατων
δι' εαυτου το υπηκοον και της προς τους αλλοφυλους επιμιξιας απειργων· ειτα προς
βασιλειας καταστασιν την αναρχιαν μετασκευασας συνηθροισεν αυτο περι εαυτωι
ομοφυλον της βασιλικης δυναστειας νομοθετης γενομενος. μετα ταυτα δε πολλαις
υστερον γενεαις οτε Ἀχααβ εκεινος, το γυναικειον ανδραποδον, αυτος τε των
πατρυων απεστη θεσμων γυναικι χλιδωσηι δεδουλωμενος και την των ειδωλων
πλανην δι' εκεινης επισπασαμενος, συναπεστησεν εαυτωι τον Ἰσραηλιτην λαον, τοτε
αναδεικνυσιν ο Θεος τον Ἠλιαν αντιρροπον εχοντα τωι μεγεθει της νοσου των
ανθρωπων την θεραπευουσαν δυναμιν, ανδρα, εν υπεροψιαι της θεραπειας του
σωματος, αυχμωντα το προσωπον και τωι πληθει των ιδιων τριχων σκιαζομενον,
ιδιαστην τωι βιωι, σεμνον προσιδειν εν αμειδει τωι προσωπωι, και συννενευμενον τωι
βλεμματι δερματι αιγειωι τοσουτον του σωματος σκεποντα οσον ευπρεπεστερον εστι
καλυπτομενον, τωι δε λοιπωι διακαρτερουντα προς τον αερα και ουδεν προς την εκ
του θαλπους τε και κρυους ανωμαλιαν επιστρεφομενον. ος αναφανεις τωι λαωι, τηι τε
δια του λιμου μαστιγι σωφρονιζει τον Ἰσραηλ, καθαπερ τινι σκυταληι τηι τοιαυτηι
πληγηι της αταξιας του λαου καθαπτομενος· μετα ταυτα δε και τωι θειωι πυρι τωι περι
την ιερουργιαν γεγενημενωι θεραπευει την περι τα ειδωλα νοσον.
6 Ειτα μετ' εκεινον αλλος εκεινος χρονοις υστερον πλειοσιν αναφαινεται, ο
εν πνευματι και δυναμει Ἠλιου δια Ζαχαριου και Ἐλισαβετ επιδημησας τωι βιωι, και
απαν το εθνος εξεκ κλησιαζων εν τηι ερημωι δια κηρυγματος, και τον επι τωι αιματι
των προφητων λυθρον, και τα παντοδαπα μιασματα, και τα ποικιλα της αμαρτιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

δεσμα οις υποδηματων δικην κατα τον χρονον εκεινον απας ο λαος ενεδεδετο·
παντα τα τοιαυτα τωι τε κηρυγματι της μετανοιας εκλυων, και τωι περιρραντηριωι
υδατι κατα τον Ἰορδανην εκπλυνων, εν ουδενι το ελαττον των εν αρετηι
προωδευκοτων εν τοις κατα Θεον επεδειξατο.
7 Τι δε μετα τουτον ο Παυλος προς το ακροτατον της κατα Θεον προκοπης
αναδραμειν εκωλυθη δευτερευων τωι χρονωι; ουκ ευθυς εραστης του θειου καλλους
εγενετο του τοις οφθαλμοις εναστραψαντος, ομου τωι τας λεπιδας απο βαλειν των
ομματων αι συμβολον ησαν του περικαρδιου κα λυμματος, ο περικειμενον τωι
διορατικωι των Ἰουδαιων ψυχων τυφλωττειν αυτους παρασκευαζει προς την
αληθειαν; ουκ επειδη τωι μυστικωι λουτρωι τον της αγνοιας τε και απατης ρυπον
εναπεθετο, ευθυς προς το θειοτερον μετεσκευασθη την φυσιν, και οιον εκδυς την
παχειαν ταυτην και σαρκωδη περιβολην αυτοις τοις ουρανιοις αδυτοις επεχωριαζεν,
ουδεν βαρουμενος τωι εφολκιωι του σωματος, και εντος εγενετο της θειας του
παραδεισου φυτειας, εκει την αρρητον μυσταγωγιαν παρα της αληθειας
τελειουμενος, κακειθεν λαμβανων του λογου την δυναμιν εις υπακοην της πιστεως
εν πασι τοις εθνεσιν; οθεν μικρου δειν της οικουμενης πασης πατηρ γινεται, δια των
πνευματικων ωδινων εις φως εναγων τους δι' αυτου μορφου μενους κατα Χριστον
εις ευσεβειαν.
8 Ει τοινυν επι των αλλων αγιων η κατα τον χρονον ταξις ουδεν της κατα
Θεον προκοπης ηλαττωσεν, ομοτιμως εκαστωι της χαριτος προς την τελειοτητα
συνεργουσης, εικοτως τολμωμεν και τον εν τηι καθ' ημας γενεαι του Θεου ανθρωπον,
το μεγα σκευος της αληθειας, βασιλειον, τοις ονομαστοις εκει νοις αγιοις εναριθμιον
ειναι λεγειν, ουδεν της χρονικης ακολουθιας, ουτε την υψηλην εκεινου προς τον
Θεον επιθυμιαν, ουτε την θειαν χαριν προς την της ψυχης τελειωσιν εμποδιζουσης·
ως αν μη της θειας οικονομιας ο σκοπος τι παραβλαβειη, η τι παρα την του χρονου
αιτιαν ελαττωθειη της παρ' αυτου συνεισφερομενης συμμαχιας προς το μυστηριον.
παντως δε ουδεις αγνοει τον σκοπον της κατα τον χρονον τουτον του διδασκαλου
ημων αναδειξεως.
9 Ἐπειδη γαρ η περι τα ειδωλα των ανθρωπων μανια τωι 9 κηρυγματι του
Χριστου κατεσβεσθη και παντα ην εν ερειπιοις ηδη και αφανισμωι τα των ματαιων
σεβασματα, δια πασης σχεδον της οικουμενης του κηρυγματος της ευσεβειας
φοιτησαντος, ωστε τον επικρατουντα της ανθρωπινης απατης πανταχο θεν
εξειργεσθαι τωι του Χριστου ονοματι της οικουμενης εξελαυνομενον· σοφος δε εις
κακιαν ων ο της κακιας ευρετης ουκ ηπορησεν πονηρας επινοιας, ωστε παλιν
υποχειριον ποιησαι δι' απατης εαυτωι το ανθρωπινον· αλλ' εν προσχηματι
Χριστιανισμου την ειδωλολατρειαν κατα το λεληθος επανηγαγεν, πεισας τοις ιδιοις
σοφισμασι τους προς αυτον ορωντας μη αποστηναι της κτισεως, αλλα ταυτην
προσκυνειν και ταυτην σεβεσθαι, και Θεον το ποιημα οιεσθαι τηι του Υιου κλησει
ονομαζομενον. ει δε εκ μη οντων εστιν η κτισις και της θειας ουσιας κατα την ιδιαν
ηλλοτριωται φυσιν, μηδενα ποιεισθαι τουτου λογον, αλλα το του Χριστου ονομα
επιθεν τας τηι κτισει ταυτην προσκυνειν, ταυτηι λατρευειν, εν ταυτηι τας ελπιδας της
σωτηριας εχειν, παρα ταυτης αναμενειν την κρισιν.
10 Και ολος εμπεσων ο αποστατης ανθρωποις πασαν αυ του την κακιαν
ικανοις χωρησαι, Ἀρειωι τε λεγω και Ἀετιωι, Ευνομιωι Ευδοξιωι, και προς τουτοις και
πολλοις αλλοις, δι' ων εκλειπουσαν ηδη την ειδωλολατρειαν παλιν, καθως ειρηται,
τωι ονομα τι του Χριστιανισμου επανηγαγεν, και κατεκρατει των ανθρωπων η νοσος
των τηι κτισει λατρευοντων παρα τον κτισαντα· ως και τηι συμμαχιαι των τοτε
βασιλεων την απατην κρατυ νεσθαι και πασας τας υπερεχουσας αρχας της τοιαυτης
υπερμαχεσθαι νοσου. και παντων μικρου δειν ανθρωπων προς το επικρατουν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

μετατεθεντων τοτε παρα του Θεου αναδεικνυται ο μεγας Βασιλειος, καθαπερ επι του
Ἀχααβ ο Ἠλιας· και της ιερωσυνης ηδη τροπον τινα πεπτωκυιας αντιλαμβανομενος,
ωσπερ τινα λυχνον εκλελοιποτα τον της πιστεως λογον δια της ενοικουσης αυτωι
χαριτος αναλαμψαι παλιν εποιησεν. και οιον τις πυρσος τοις νυκτωρ
διαπλανωμενοις κατα το πελαγος υπερφανεις της Ἐκκλησιας, παντας προς την
ευθειαν οδον επεστρεψεν, υπαρχοις συμπλεκομενος, στρατηλαταις συμμισγων,
βασιλευσι παρρησιαζομενος, επ' εκκλη σιαις βοων, τους πορρωθεν αφεστηκοτας
καθ' ομοιοτητα Παυλου δι' επιστολων προσαγομενος, εκφευγων τας των
συμπλεκομενων λαβας, ουκ εχων οπου κρατηθηι παρα των αντιπαλων, κρειττων μεν
γαρ ην των δημευοντων αυτος εαυτον δια την ελπιδα της βασιλειας δημευσας. του
κατα την εξοριαν φοβου απηλλακτο, μιαν πατριδα ανθρωπων τον παραδεισον ειναι
λεγων, πασαν δε την γην ως κοινην της φυσεως εξοριαν βλεπων. ο δε καθ' ημεραν
αποθνησκων και παντοτε δια νεκρωσεως εκων δαπανω μενος, ποτε αν εφοβηθη τον
θανατον τον παρα των εχθρων απει λουμενον; ωι γε συμφορα ην το μη πολλακις
δυνασθαι τους των μαρτυρων αγωνας υπερ της αληθειας μιμησασθαι, ενι θανατωι
υπεζευγμενης της φυσεως. ος ποτε των υπαρχων τινι το ηπαρ εξοισειν αυτου των
σπλαγχνων καταπληκτικως απειλησαντι μειδιαματι την απαιδευτον απειλην
καταχλευαζων φησι· χαριν εισομαι σοι της προαιρεσεως. και γαρ ου μετριως ανιαι το
ηπαρ τοις σπλαγχνοις εγκειμενον. εκβαλων ουν αυτο, καθως ηπειλησας, του
λυπουντος ελευθερωσεις το σωμα.
11 Τι τοινυν αυτου το μεθ' ετερους αγιους επιδημησαι τωι βιωι κατασμικρυνει
την κατα Θεον ευδοκιμησιν, ως δια τουτο των επι τοις αγιοις εορτων ελαττω
δοκειν ειναι την επι του τωι πανηγυριν; σκοπησον γαρ, ει δοκει, προς ενα τινα των
προλαβοντων αγιων τον τουτου βιον αντεξεταζων. ηγαπησε τον Θεον ο Παυλος·
τουτο γαρ δη των αγαθων το κεφαλαιον, το της αγαπης λεγω· αφ' ης πασα πιστις και
ελπις πασα, και το εξ υπομονης προσδοκωμενον, και το εν παν τι καλωι
αμεταπτωτον, και το μετα παντος πνευματικου χαρισματος το πλεον εχειν. αλλ'
εξετασωμεν ποσον ην εν Παυλωι της προς Θεον αγαπης το μετρον, ερεις παντως οτι
εξ ολης καρδιας, και εξ ολης ψυχης, και εξ ολης της διανοιας. τουτον γαρ εδωκε τον
ακροτατον της προς Θεον αγαπης ορον ο νομος. ουκουν ο πασαν εαυτου την
καρδιαν τε και την ψυχην και την διανοιαν αναθεις τωι Θεωι, και προς αλλο μηδεν
των κατα τον βιον τουτον σπουδαζομενων επιρρεπως διακειμενος, εν τωι ακροτατωι
γινεται της αγαπης ορωι. ει μεν ουν εχει τις δειξαι τον του διδασκαλου βιον περι τι
των κατα τον κοσμον τουτον σπουδαζομενων εχοντα την ροπην, οιον περι πλουτον
η δυναστειαν η κενης δοξης επιθυμιαν, τας γαρ ανδραποδωδεστερας επ' αυτωι των
ηδονων ουδε λεγειν αξιον εικος εστιν, ο τι αν τουτων ευρεθηι σπουδαζομενον,
ελαττουσθαι λεγειν δει κατ' εκεινο της προς τον Θεον αγαπης το μετρον, της
επιθυμητικης αυτου διαθεσεως απο του Θεου προς τα υλωδη μεταρρυεισης. ει δε
παντων τουτων και των τοιουτων εχθρος τις ην και πολεμιος, προτερον μεν του
ιδιου βιου πασαν εξοριζων την εμπαθη περι ταυτα διαθεσιν, επειτα δε και την κοινην
ζωην εκκαθαιρων τωι τε διδακτικωι λογωι και τωι καθ' εαυτον υποδειγματι· δηλον αν
ειη οτι εκεινο της προς τον Θεον αγαπης το μετρον ειχεν εν εαυτωι ου το πλεον ουκ
εχωρει η φυσις. ο γαρ εξ ολης καρδιας τε και ψυχης και διανοιας τον Θεον αγαπων,
πως αν υπερταθειη προς το πλεον της αγαπης μετρον, ο χωραν ουκ εχει; ουκουν ει
ενα της τελειας αγαπης ορον εμαθομεν, τον εξ ολης καρδιας τωι Θεωι ανακειμενον·
ηγαπων δε Παυλος και Βασιλειος εν οληι καρδιαι τωι Θεωι ανακειμενοι, εν μετρον
ειναι της αγαπης εν αμφοτεροις ειπειν τις τολμησας, ουκ αν αμαρτοι της αληθειας.
αλλα μην παντων των αγαθων μειζονα την αγαπην ο τε Ἀποστολος λεγει, και
επιψηφιζει το υψηλον Ευαγγελιον. ο μεν Ἀποστολος προφητειας αυτην και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

γνωσεως προτιμοτεραν λεγων, πιστεως δε παγιωτεραν, και ελπιδος διαρκεστεραν,
και παντοτε εν τωι αυτωι διαμενουσαν, ης ανευ ανονητον ειναι παν το επ' αγαθου
σπουδαζομενον. ο δε Κυριος παντα νομον, και παντα τα μυστηρια τα προφητικα του
τοιουτου εξαπτων χαρισματος, παντων πρωτευειν την αγαπην και αυτος
αποφαινεται. ει ουν εν τωι υπερεχοντι και περιληπτικωι των κατορθωματων ουκ
απολειπεται του μεγαλου Παυ λου αρα και εν τοις αλλοις πασιν, ων η αγαπη
καθηγειται, και οσα εκ ταυτης εκφυεται, παντως ουκ ελαττον εχων αναφανησεται.
οσπερ γαρ ο της ανθρωπινης φυσεως μετε χων εν πασιν εστι τοις της φυσεως
ιδιωμασιν· ουτως και ο το τελειον της αγαπης εν εαυτωι κατορθωσας, παντα οσα συν
θεωρειται ταυτηι των αγαθων ειδη μετα του πρωτοτυπου των κατορθωματων εχει.
ειτε γαρ πιστις εστιν η σωζουσα, ειτε δια της ελπιδος σωζομεθα, ειτε δι' υπομονης
την χαριν απεκδεχομεθα, η αγαπη παντα πιστευει και παντα ελπιζει και παντα
υπομενει, καθως φησιν ο Ἀποστολος. και τα αλλα παντα ινα μη τα καθ' εκαστον
λεγοντες διατριβωμεν, της κατα την αγαπην ριζης βλαστημα γινεται, οσα τωι της
αρετης λογωι σπουδαζεται, ωστε τον ταυτην εχοντα, μηδενος ενδεως εχειν των
αλλων. αλλα μην ειχε ταυτην ο μεγας Βασιλειος· ουδενος αρα των αγαθων δι' αυτης
απελειπετο. ει δε παντα ειχεν εν ουδενι παντως ηλαττωτο.
12 Ἀλλ' ερει τις παντως, οτι τριτον ουρανον ειδεν εκεινος και ηρπαγη εις
τον παραδεισον και ηκουσεν αρρητα ρηματα α ουκ εξον ανθρωπωι λαλησαι. αλλ'
ουδε εκεινος φανερως δια της σαρκος ταυτης την τοιαυτην χαριν εδεξατο. ου γαρ
επικρυπτεται την αμφιβολιαν λεγων· Ειτε εν σωματι ουκ οιδα, ειτε εκτος του
σωματος ουκ οιδα· ο Θεος οιδεν. και περι τουτου τολμησας ειποι τις αν οτι εν σωματι
τοιουτον μεν ουδεν ειδεν, τηι δε ασωματωι και νοητηι θεωριαι ουκ εστιν ο τι του των
αφηκεν αθεατον. μαρτυς δε τουτων ο παρ' αυτου λογος, ον τε εφ' εαυτου διεξηιει και
ον κατελιπεν εν συγγραμμασιν. εκεινος απο Ἱεροσολυμων επι το Ἰλλυρικον εν
κυκλωι περιελθων πασι τοις δια μεσου τον ευαγγελικον εκηρυξε λογον· και ο τουτου
λογος και το κηρυγμα πασαν μικρου δειν την οικουμενην διελαβεν, επ' ισης τοις
Παυλου λογοις παρα παντων και αυτο σπουδαζομενον. παρεισθω δε τα λοιπα δι' ων
ο βιος τουτου προς τον εκεινου συμφερεται, οιον εσταυρωθη τωι κοσμωι εκεινος, και
τουτωι ο κοσμος. ενεκρωσε το σωμα εκεινος, ετελειωσε και ουτος εν ασθενειαι την
δυναμιν. Χριστος ην το ζηιν αμφοτεροις, και ομοιον εκατερωι κερδος ο θανατος, και
προτιμοτερα του πεπλανημενου βιου η προς τον ∆εσποτην αναλυσις.
13 Ἢ και τον Ἰωαννην αντιπαραδειξαι τωι διδασκαλωι δοκει; αλλα το μεν
προτερευειν εκεινον τωι εν γεννητοις γυναικων και περισσοτερον εχειν του
προφητου της θειας φωνης μαρτυρουσης, μανιας αν ειη και ασεβειας αμα αλλον
αντιπαρεξαγαγειν τωι τοιουτωι βιωι δια συγκρισεως· αλλα του τοσουτου και τοιουτου
και το κατοπιν ελθειν, της ανω τατω μακαριοτητος την αποδειξιν εχει. ουτωσι δε
τον λογον κατανοησωμεν. ουκ ην ουτε εν μαλακοις ιματιοις ο Ἰω αννης, ουτε
καλαμος ην ανεμοις ενσαλευομενος. ησπαζετο δε προ των οικουμενων την ερημον
και παλιν τοις οικουμενοις επεχωριαζεν. μη τις αρα επισκηψει τωι λογωι, ει τουτο
προσ μαρτυρησει και τωι διδασκαλωι ημων η αληθεια, ως εν του τοις αυτον του
μεγαλου Ἰωαννου μη απολειπεσθαι; τις ουκ οιδεν οπως μαλακην τε και
τεθρυμμενην του βιου διαιταν πολεμιαν ηγησατο, εν παντι το καρτερικον και
ανδρωδες προ των ηδεων θηρωμενος, ηλιωι θαλπομενος, κρυει παραβαλλομενος,
νηστειαις και εγκρατειαις καταγυμναζων το σωμα, ταις πολεσιν ως εν ερημοις
ενδιατριβων ουδεν εις αρετην εκ της συντυχιας παραβλαπτομενος, και πολεις τας
ερημιας απεργαζομενος; ουτε γαρ η μετα των πολλων διαγωγη της ακριβους τι και
ασφαλους πολιτειας παρετρεψεν. ουτε, ει προς εαυτον επι την εσχατιαν εχωρησεν,
γυμνωθηναι των επ' ωφελειαι συνοντων οιος τε ην· ωστε και επι τουτου καθ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

ομοιοτητα του Βαπτιστου πολιν την ερημον γενεσθαι στενοχωρουμενην τοις
επιρρεουσιν. το δε μη καλαμον αυτον ειναι δι' ευκολιας προς τας εναντιας υπολη
ψεις μετακλινομενον δεικνυσι το εν πασι τοις παρα τον βιον κεκριμενοις αυτωι
αμεταπτωτον. ηρεσεν εξ αρχης η ακτημοσυνη· πετρα τις ασειστος η κρισις εγενετο·
επεθυμει δια καθαροτη τος προσεγγιζειν τωι Θεωι ορος ην η επιθυμια αυτη, ου καλα
μος· ουδεποτε γαρ προς τας αντιπνοιας των πειρασμων υπεκλινετο. της δε προς τον
Θεον αγαπης το παγιον μονου ην του Ἀποστολου δια των ιδιων λογων ενδειξασθαι,
τωι μητε την ζωην, μητε τον θανατον, μη ενεστωτα, μη μελλοντα, μητε τινα κτισιν
ετεραν δυνασθαι αυτου την καρδιαν απο της προς τον Θεον αγαπης παρωσασθαι.
14 Ουτω και εν πασι τοις κατ' αρετην αυτωι κεκριμενοις ουδα μως
καλαμωδης τις ην και αβεβαιος την διανοιαν, αλλα δια παντων ο βιος ειχε το εν τοις
καλοις αμεταπτωτον. παρρη σιαζεται προς τον Ἡρωδην Ἰωαννης, και ουτος προς
Ουαλεντα. αντεξετασωμεν δε προς αλληλα των ανδρων τουτων τα αξιω ματα. ο μεν
μερους τινος της Παλαιστινης ψηφωι Ῥωμαιων την δυναστειαν κεκληρωτο· τουτου
δε της αρχης ορος ην ολος μικρου δειν ο του ηλιου δρομος εκ των της Περσιδος
ορων εις Βρεττανους τε και τα εσχατα του Ὠκεανου παρατεινων. και της μεν προς
τον Ἡρωδην παρρησιας ην ο σκοπος, μη παρανομειν κατα γυναιου τινος αλλα
κολαζειν εφ' εαυτου την επιθυμιαν ως απειρημενην τωι νομωι. η δε προς Ουαλεντα
του διδασκαλου παρρησια τις ην; ασυλον τε και αμιαντον την πιστιν εαιν, ης η
παρανομια πασης της οικουμενης αγος εγινετο. αντιτιθετω τοινυν ο δικαιος των
πραγματων εξεταστης την τε δυναστειαν τηι δυναστειαι, και τον σκοπον της
παρρησιας ταυτης προς την παρρησιαν εκεινην. εκει μεν γαρ εν τωι σωματι του
Ἡρωδου το αγος περιωριζετο· ενταυθα δε πασης ην αδικια της ανθρωπινης φυσεως,
η παρανομια της πιστεως. εκεινος μεχρι θανατου εμμενει τηι παρρησιαι· και τουτωι
περας της παρρησιας εξορια γινεται, τουτο του βασιλεως αντι της επιθανατιου
ψηφου καταδικασαντος. αλλα και
Ἰωαννης αποθανων ζηιν επιστευετο· και
Βασιλειωι παρ' αυτων των εχθρων η της εξοριας αναλυεται ψηφος, ουδεν δια της
απειλης μαλακισθεντι περι την ενστασιν.
15 Ἆρα τολμησαιμεν και επι τον υψηλον Ἠλιαν αναβηναι τωι λογωι, και
δειξαι τον καθ' ημας διδασκαλον προς την εκεινου χαριν τωι βιωι τωι καθ' εαυτον
ομοιουμενον; αλλα την μεν επι του φλογινου αρματος διφρειαν και την των
πυρινων ηνιοχησιν ιππων και την προς το υπερκειμενον της ανω ληξεως
μεταχωρησιν μηδεις απαιτειτω την ανθρωπινην φυσιν. ουδε γαρ εκεινος εν τοις
οροις μενων της φυσεως απαθης εν τωι πυρι διεσωζετο, προς το ανωφερες τε και
κουφον θειαι δυναμει μετασκευαζων το εμβριθες τε και γηινον, μηθ' οτι τον εαυτου
λογον οιον τινα κλειν εποιειτο της εξ ουρανου χορηγιας, ανιεις τε οτε βουλοιτο και
αποκλειων παλιν κατ' εξουσιαν οτε τουτο πραττειν αμεινον ᾤετο. αλλα και το εις
πολυν αυτον διαρκεσαι χρονον αποσιτον, μιαι τροφηι του εγκρυφιου εκεινου
ολυριτου εν ομοιωι την δυναμιν αυτου διασωζοντα μεχρις ημερων τεσσαρακοντα,
παρεισθω και τουτο ως μειζον η κατα ανθρωπον. απορος γαρ τηι ανθρωπινηι φυσει
των υπερ φυσιν η μιμησις. σιγασθω δε μετα τουτων ο τε βραχυς εκεινος του αλευρου
κεραμος και ο του ελαιου καμψακης· διαρκων εκατερος προς την χρειαν εν τηι της
τροφης χορηγιαι, και παντι του λιμου τωι χρονωι συμπαρατεινων την χαριν εις ετη
τρια και μηνας εξ. τα γαρ της ανωθεν ενεργειας θαυματα ιδια ζουσαν επι των εργων
εχει την δυναμιν. και ουκ αν τις ευλογως ανθρωπινηι φυσει τας τοιαυτας
θαυματοποιιας λογισαιτο.
16 Τινα ουν εστιν οσα του διδασκαλου ημων προς τα εν τωι προφητηι
θεωρουμενα την κοινωνιαν εχει; ζηλος πιστεως, δυσμενεια κατα των αθετουντων,
αγαπη προς τον Θεον, επιθυμια του οντως οντος προς ουδεν των υλικων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

απορρεουσα, ζωη δια παντων εξητασμενη, βιος κατεσκληκως, βλεμμα τωι τονωι της
ψυχης συντεινομενον, σεμνοτης ανεπιτηδευτος· ησυχια λογου ενεργεστερα, φροντις
περι των ελπιζομενων, καταφρονησις των ορωμενων, ομοτιμια προς παν το
φαινομενον, ειτε τις των υπερογκων εν αξιωματι τυχοι, ειτε των ταπεινων τε και
απερριμμενων προφαινοιτο. ταυτα εστι και τα τοιαυτα εν οις μιμειται ο του
διδασκαλου βιος τα του Ἠλιου θαυματα. ει δε τις προφερει των τεσσαρακοντα
ημερων την ασιτιαν, και ημεις του διδασκαλου την δια παντος του βιου ολιγοσιτιαν
αντιπροσοισομεν. γειτνιαζει γαρ πως τωι ασιτωι το ολιγοσιτον και μαλιστα οταν το
μεν εν ολιγωι γενηται χρο νωι, το δε προς παντα διαρκεσηι τον βιον. αλλως τε κακει
μεν ο ολυριτης εκεινος εγκρυφιας διεκρατει του προφητου τον τονον εχων τι
παντως εν εαυτωι τοιουτον, ωι συνετηρειτο του προσενεγκαμενου την τροφην
ταυτην η δυναμις. τεκμηριον δε οτι ουχι των ομοφυλων τις αυτωι σιτοποιησας την
τροφην παρεθηκατο, αλλ' αγγελικης παρασκευης ενεφορηθη. οθεν αυτωι πληρης τε
και αδιαπνευστος ην η δια της τροφης εκεινης εγγινομενη τωι σωματι δυναμις.
ενταυθα δε ουδεν καινοτομηθεισης της συνηθειας, μετρον της τροφης ο λογισμος ην
τοσουτον παρεχων τωι σωματι ουχ οσον η φυσις εβουλετο, αλλ' οσον ο της
εγκρατειας ενεκελευετο νομος.
17 Ἡ δε ιερωσυνη του διδασκαλου μιμειται τα της ιερωσυνης του προφητου
αινιγματα, δια του τρισσευειν εν τωι λογωι της πιστεως το ουρανιον πυρ προς τας
ιερουργιας εφελκομενη. πυρ δε την του αγιου Πνευματος δυναμιν καλεισθαι
πολλαχη παρα της Γραφης εδιδαχθημεν. αυχμον δε γης ο διδασκαλος ουτε ελυσεν,
ουτε επηγαγεν. εκει δε ο μεγας προφητης πληξας τηι μαστιγι της ανομβριας την γην,
ο αυτος και ιατρος του τραυματος γινεται εφαμιλλον τηι αλγηδονι της μαστιγος την
εκ της θεραπειας ανεσιν αυτοις χαριζομενος. ει δε χρη τι και προς τουτο του καθ'
ημας Ἠλιου θαυμα ειπειν· θειαι βουλησει της τοιαυτης ποτε συμφορας απειληθεισης
και ξηρου παντος του χειμεριου καιρου παραδραμοντος και μηδεμιας καρπων
υποφαινο μενης ελπιδος, τοτε προσπεσων τωι Θεωι ο διδασκαλος μεχρι της απειλης
τον φοβον εστησεν λιταις το Θειον ιλεωσαμενος και λυσας δια προσευχων την της
ανομβριας κατηφειαν. αλλα και της του λιμου παραμυθιας ην επι μιας ενεδειξατο
χηρας ο μεγας Ἠλιας εχει τι και ο καθ' ημας βιος επι του διδασκαλου ομοιωμα. λιμου
γαρ ποτε χαλεπου καταπονουντος αυτην τε την πολιν εν ηι διαιτωμενος ετυγχανεν
και πασαν την υποτελουσαν τηι πολει χωραν τας εαυτου κτησεις αποδομενος και εις
τροφας διαμειψας τα χρηματα, οτε σπανιον ην και τους σφοδρα παρεσκευασμενους
τραπεζαν εαυτοις παραστη σασθαι, διηρκεσεν εκεινος εν παντι τωι χρονωι του λιμου
τρεφων τους τε πανταχοθεν συρρεοντας και την νεολεαν παντος του δημου της
πολεως, ως και τοις των Ἰουδαιων παισιν εκ του ισου προτιθεναι της φιλανθρωπιας
ταυτης την μετουσιαν.
18 ∆ιαφερει δε παντως ουδεν η δια καμψακου την θειαν εντολην, η δια τινος
αλλης αφορμης εκπληρωσαι. η γαρ παραμυθια των δεομενων ου ζητει το ποθεν,
αλλα προς το γινομενον βλεπει. ει δε ανωφερης ο Ἠλιας δια πυρος εγενετο
θαυμαστον μεν και τουτο και υπερ λογον το θαυμα. πλην ουκ αποβλητον και το
ετερον ειδος της επι το ανωφορας, οταν τις δια της υψηλης πολιτειας απο γης εις
ουρανον ανοικιζηται δια του Πνευματος αρμα τας αρετας ποιησαμενος. οπερ δη
κατορθω σθαι τωι διδασκαλωι πας ο ευγνωμονως τα κατ' αυτον εξεταζων
συνθησεται.
19 Ἆρα χρη και του Σαμουηλ κατατολμησαι τωι λογωι; αλλ' εν τοις αλλοις
πασι των πρωτειων τωι προφητηι παραχωρησαντες, προς δυο τινα των περι αυτου
λεγομενων και τα περι τον διδασκαλον ημων οικειως εχοντα δειξομεν· θεοσδοτος
αμφοτερων η γεννησις ην. ως γαρ εκεινον η μητηρ, ουτω και τουτον εξ αιτησεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

θειας ο πατηρ ετεκνωσατο. και αρρωστιαι ποτε συσχεθεντος επιθανατιωι ετι εν τωι
νεωι της ηλικιας, ειδεν ο πατηρ επιφανεντα αυτωι κατα την ενυπνιον οψιν τον
Κυριον τον εν τωι Ευαγγελιωι τον παιδα τωι βασιλικωι χαρισαμενον, κακεινα ειποντα
προς τουτον α προς εκεινον ειπεν ο Κυριος· οτι Πορευου, ο υιος σου ζηι. ου την πιστιν
και αυτος μιμησαμενος τον αυτον επι τηι πιστει καρπον εκομισατο την του υιου
σωτηριαν εκ της φιλανθρωπιας του Κυριου δεξαμενος. εν μεν δη τουτο τοις θαυμασι
του Σαμουηλ ανατιθεμεν· ετε ρον δε οτι το ειδος της ιερουργιας το αυτο τοις δυο
διεσπουδασθη. ειρηνικας γαρ προσηγαγον αμφοτεροι τωι Θεωι τας θυσιας υπερ της
των πολεμιων αναιρεσεως ιερουργουντες, ο μεν επι τηι καταλυσει των αιρεσεων, ο
δε κατα των αλλοφυλων του το ποιων.
20 Μωυσης δε ο μεγας κοινον προκειται πασι τοις προς αρετην ορωσιν
υποδειγμα· και ουκ αν τις πλημμελοιη του ιδιου βιου σκοπον την αρετην του
νομοθετου ποιουμενος. ουκουν ανεπιφθονον παντως αν ειη δειξαι τον διδασκαλον
ημων, εν οις οιος τε ην, τον νομοθετην επι του βιου μιμουμενον. εν τισι τοινυν η
μιμησις ην; αρχουσα τις των Αιγυπτιων εισποιησα μενη τον Μωυσεα παιδευει την
εγχωριον παιδευσιν, ουκ αποσταντα του μητρυου μαζου εως εδει την πρωτην
ηλικιαν τηι τοιαυτηι τροφηι τιθηνησασθαι. τουτο και τωι διδασκαλωι μαρ τυρει η
αληθεια. ανατρεφομενος γαρ υπο της εξω σοφιας αει του μαζου της Ἐκκλησιας
ειχετο, τοις εντευθεν διδαγμασι την ψυχην αυξων και αδρυνομενος. ηρνησατο μετα
ταυτα ο Μωυσης της ψευδωνυμου μητρος την σεσοφισμενην συγγενειαν. ουδε ουτος
παρεμεινεν επιπολυ νομιζεσθαι τουτο ωι επηισχυνετο. πασαν γαρ την εκ των εξωθεν
λογων δοξαν αποσεισαμενος ωσπερ την βασιλειαν εκεινος, προς τον ταπεινον
απηυτομολησε βιον, καθαπερ και τους Ἑβραιους ο Μωυσης προτιμοτερους των
Αιγυπτιων θησαυρων εποιησατο. της δε φυσεως εφ' εκαστου το εαυτης ενεργουσης,
εκαστου γαρ η σαρξ επιθυμει κατα του πνευματος, ουδε ουτος εκτος ην της του
Αιγυπτιου λογισμου μαχης, ην επηγε τωι καθαρευοντι· αλλα συμμαχων τωι βελτιονι,
νεκρον εποιει τον κακως τωι Ἑβραιωι επεγειρομενον. Ἑβραιος ην δε λογισμος ο
εκκεκαθαρμενος και αμολυντος. ο γαρ δια του νεκρωσαι τα επι της γης μελη τηι
ψυχηι συμμαχων μιμειται του Μωυσεως την αριστειαν ην κατα του Αιγυπτιου
ενηργησεν. παραδραμειν δε προσηκει τα πολλα της ιστοριας ως αν μη πολυν οχλον
επαγοι τηι ακοηι, το παντα δι' ακριβειας θελειν εκτιθεσθαι οσα τε επι Μωυσεως ο
λογος κατεχει και εν οις εγενετο του διδασκαλου η προς τον νομοθετην ομοιωσις. 21
Κατελιπε την Αιγυπτον μετα τον θανατον του Αιγυπτιου ο Μωυσης και πολυν εν τωι
μεσωι διηγεν χρονον εφ' εαυτου ιδιαζων. κατελιπε και ουτος τους εν αστει θορυβους
και τας υλικας ταυτας περιηχησεις, και ην επι της εσχατιας προσφιλοσοφων τωι Θεωι.
κατελαμφθη τωι φωτι δια της βατου εκεινος. εχομεν τι συγγενες της οπτασιας ταυτης
και επι του του ειπειν· οτι νυκτος ουσης γινεται αυτωι φωτος ελλαμψις κατα τον
οικον προσευχομενωι· αυλον δε τι το φως ην εκεινο θειαι δυναμει καταφωτιζον το
οικημα, υπ' ουδενος πραγματος υλικου εξαπτομενον. σωζει τον λαον ο Μωυσης εκ
του τυραννου ρυσαμενος. μαρτυρει τα ισα του καθ' ημας νομοθετου ο λαος ουτος, ου
δια της ιερωσυνης προς την επαγγελιαν του Θεου καθηγησατο. και τι χρη τα καθ'
εκα στον λεγειν, οσους διηγαγε και ουτος δια του υδατος, οσοις δια του λογου τον
στυλον του πυρος εδαιδουχησεν, οσους τηι του Πνευματος νεφεληι διεσωσεν, οσους
εθρεψε τηι ουρανιαι τροφηι, οπως εμιμειτο την πετραν ηι ποτε τωι ξυλωι ανεστομωθη το
υδωρ, τουτεστιν, ηι ποτε ο του σταυρου τυπος του στοματος εθιγεν, οπως εποτιζε
τους διψωντας του υδατος εκεινου τωι πληθει της επιρροης τας αβυσσους
μιμουμενος, οιαν μαρτυριου σκηνην και σωματικως μεν εν τωι προαστειωι
κατεσκευασατο, τους πτωχους τωι σωματι πτωχους τωι πνευματι δια της αγαθης
διδασκαλιας ειναι ποιησας, ωστε αυτοις γενεσθαι μακαριστην την πτωχειαν της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

αληθινης βασιλειας προξενουσαν την χαριν; σκηνην δε αληθη προς την του Θεου
κατοικησιν την εκαστου ψυχην εδημιουργει τωι λογωι, και στυλους τινας εν αυτηι
κατα σκευαζων· λογισμους λεγω τους στυλους τους το επι πονον της αρετης
υπερειδοντας· και λουτηρας ωσαυτως προς το εκπλυνειν της ψυχης τα μιασματα, τωι
εκ των οφθαλμων υδατι τον μολυσμον αποκλυζοντας. οσας λυχνιας ενετιθει τηι
εκαστου ψυχηι, καταφωτιζων τωι λογωι τα κρυφια. οια τα των προσευχων θυμιατηρια
τε και θυσιαστηρια κατεσκευασεν εκ καθαρου και αδολου χρυσιου, τουτεστιν, εξ
αληθινης τε και καθαρας διαθεσεως, ου μηδεν ο βαρυς της κενοδοξιας μολυβδος την
λαμπηδονα των γινομενων ημαυρωσεν. τι δει λεγειν την μυστικην κιβωτον, οιαν
εκαστωι ετεκτηνατο, τας πλακας της διαθηκης τας τωι θειωι δακτυλωι εγγεγραμμενας
εντιθεις τηι ψυχηι; λεγω δε ταυτα προς εκεινο βλεπων, οτι την εκαστου καρδιαν
εποιει κιβωτον περιεκτικην των πνευματικων μυστη ριων, γραπτον εχουσαν τον
νομον δια των εργων καταγραφο μενον τηι ενεργειαι του Πνευματος, ουτω γαρ ο
δακτυλος του Θεου ερμηνευεται· εν ηι και της ιερωσυνης η ραβδος αει τον ιδιον
καρπον εξηνθει δια της μετουσιας των αγιασματων ανα βλαστανουσα· και η σταμνος
ουκ εκενουτο του μαννα. τοτε γαρ κενον γινεται της ψυχης το αγγειον της ουρανιας
τροφης, οταν αμαρτια παρεμπεσουσα την επιρροην του μαννα κωλυσηι. μαννα δε
εστιν αρτος ουρανιος.
22 Τι χρη λεγειν οπως δι' ακριβειας την ιερατικην στολην αυτος τε
περιετιθετο και κατεκοσμει τους αλλους τωι καθ' εαυτον υποδειγματι, αει φερων τον
επι του στηθους κοσμον, ωι ονομα λογειον τε και δηλωσις και αληθεια; α παντα
παριημι τοις φιλοπονωτεροις κατα την τροπικην σημασιαν εφαρμοζειν τωι
διδασκαλωι· δι' ων αυτος τε τοιουτος ην και τοις αλλοις εκοινωνει του κοσμου.
πολλακις εγνωμεν αυτον και εντος του γνοφου γενομενον, ου ην ο Θεος. το γαρ τοις
αλλοις αθεωρητον, εκεινωι ληπτον εποιει η μυσταγωγια του Πνευματος, ως δοκειν
εντος της περιοχης ειναι του γνοφου ωι ο περι του Θεου λογος εναποκρυπτεται.
πολλακις αντεστησεν εαυτον τοις Ἀμαληκιταις οπλωι χρησαμενος τηι προσευχηι. ου
τας χειρας επαιροντος ο αληθινος Ἰησους κατηγωνιζετο τον πολεμιον. πολλων κατα
τον Βαλααμ εκεινον γοητων τας μαγγανειας διελυσεν· οι ουχι του αληθινου λογου
ακουοντες, αλλα τηι ονωδει διδασκαλιαι των δαιμονων πειθομενοι ανενεργητον
ειχον εις κακιαν το στομα της του διδασκαλου ευχης εις ευλογιαν την καταραν
μετατιθεισης. ταυτα δε παρ' ημων λεγεται δι' επιδρομης τε και συντομιας· εφαρμοσει
δε τηι αληθειαι των γεγονοτων τα καθ' εκαστον ο μη αγνοων του Ἁγιου τον βιον,
οσοι δια φαρμακειας τε και γοητειας επιβουλας κατα τινων συσκευασαντες
απρακτον εσχον την πονηριαν, μη συγχωρηθεντες υπο της του διδασκαλου πιστεως
προαγαγειν το κακον εις τελειωσιν. αλλα παντα τα δια μεσου καταλιπων του τελους
αμφοτερων επιμνησθησομαι·
23 Ἀφηκε μεν τον βιον εκατερος· μνημοσυνον δε της ιδιας περι την σαρκα
σχεσεως ουθετερος αυτων τωι βιωι κατελιπεν. ουτε γαρ Μωυσεως ταφος ευρισκεται,
ουτε ουτος περιουσιαι τινι υλικηι υπεχωσθη· αλλ' ομου τε παρηλθε τον βιον και
συμπαρηλθεν αυτωι παντα δι' ων ο βιος των ανθρωπων εχει την συστασιν, ως
μηδεν ευρεθηναι του ανδρος υλικον μνημειον εκ της των υπολειφθεντων
περιουσιας καταχωννυον αυτου την προς το κρειττον υποληψιν· ωσπερ επι του
Μωυσεως η ιστορια λεγουσα τουτο, οτι ουχ ευρεθη αυτου ταφος εως της σημερον
ημερας. ει ουν τοιουτος απο του λογου ημιν αναδεδεικται ο Μεγας Βασιλειος, ωστε
μη πορρω των αγιων ειναι αυτον δια του βιου προς εκαστον των μεγαλων
παρατιθεμενον, καλως ημιν η ακολουθια των εορτων επι τουτον αγει νυν την
ενεστωσαν πανηγυριν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

24 Ἀλλα μην δια των κεχαρισμενων εκεινωι προσαγαγειν πρεπον αν ειη την
μνημην. ουκουν σκεπτεον οπως διαθεντες την εορτην κεχαρισμενως τωι αγιωι
πανηγυρισωμεν. αρα τις επιζητησει τον επιδεικτικον επ' αυτου και κομπωδη των
εγκωμιων τροπον; πατριδα και γενος, και την εκ γονεων ανατροφην, και τα καθ'
εκαστον του βιου επιτηδευματα, οις συνηυξηθη τε και συνηκμασε, και δι' ων το
περιφανες τε και περιβλεπτον εσχεν εν ανδρασι γενομενος; αλλα παρωθειται πασαν
την κομπωδη ταυτην υψηγοριαν το μεγεθος των περι αυτον θεωρουμενων καλων,
οτι προς τουναντιον εκβαινει το σπουδαζομενον, τωι μη ειναι δυναμιν εν λογοις
τοιαυτην, ητις του μεγεθους των θαυματων προς αξιαν εφαψεται. ως αν ουν μη τηι
μικροφυΐαι του λογου συγκαθαιρεθειη το θαυμα, και της εν εκαστωι νυν περι αυτου
δοξης γενοιτο τις δια των επαινειν επιχειρουντων ελαττωσις, κρειττον αν ειη τηι
σιωπηι μαλλον αυξειν εν εαυτοις το θαυμα, η δια του λογου κατα σμικρυνειν τον
επαινον. τι γαρ αν τις τοιουτον ειπων σεμνοτερον αυτον απεργασαιτο; αρα δεξαιτο
αν εκεινος την δια σαρκος τε και αιματος λεγομενην ευγενειαν εν επαινων μερει
παραληφθηναι; και τις ουκ οιδεν του μεγαλου την περι την σαρκα διαθεσιν, ως
εναντιως προς αυτην ειχεν, καθαπερ ανδραποδον τι δραπετικον αει τοις εκ των
λογισμων δεσμοις περιβαλλων, και δια της ακροτατης κακοπαθειας τε και
εγκρατειας, μαστιζων τε και στρεβλων τον μαστιγιαν εκεινον δουλον το σωμα, οιον
τις απαραιτητος δεσποτης ουδε μιαν ανεσιν ενδιδους τωι δεσμωτηι; τον ουν ουτως
εχοντα περι την σαρκα δια της σωματικης ευγενειας αποσεμνυνειν των αλογωτατων
αν ειη. πως γαρ υπο τουτου νυν τιμηθησεται ωι παρα την ζωην επηισχυνετο; ομοιως
δε και της πατριδος η μνημη τωι περι του γενους συνεκβαλλεται λογωι. ο γαρ παντος
υπερθεις εαυτον του κοσμου και οιον στενοχωρουμεν ος εν πασηι τηι αισθητηι των
στοιχειων φυσει, ως μηδε τον ουρανον φερειν εαυτου υπερκειμενον· αλλ' εις το
επεκεινα ιεσθαι τηι ψυχηι και υπερκυπτοντα την αισθητην του κοσμου περιο χην αει
τοις νοητοις εμβατευειν και συμμετεωροπορειν ταις θειαις δυναμεσι, μηδεν τωι
σωματικωι εφολκιωι προς την του νου πορειαν εμποδιζομενος· ποτε αν δεξαιτο μερει
τινι της γης εαυτον επονομαζειν και δια της του τοπου ευφυΐας εαυτωι τους
επαινους συνερανιζεσθαι; υβρις γαρ αν ειη και των αληθινων επαινων ελαττωσις, ει
της αρετης προκει μενης τηι θεωριαι, υδωρ, και φυλλα, και βωλος, και τα τοιαυτα
θαυμαζοιτο. αλλως τε παν ο μη προαιρεσεως γινεται κτημα, καν οτι μαλιστα καλον
ηι, ουδεμιαν ευφημιαν εκεινωι φερει ωι κατα το αυτο συνηνεχθη. ουκουν σιωπασθω
πατρις και γενος και παν το τοιουτον, ο τηι αυτοματωι συντυχιαι τοις επιτυχουσι
συμφερεται. εκεινης δ' αν τις εικοτως επ' αυτου μνησθειη πατριδος τε και ευγενειας
η δια προαιρεσεως τοις εσπουδακοσι προσγινεται.
25 Τις ουν η Βασιλειου ευγενεια; και τις η πατρις; γενος μεν αυτωι η προς το
Θειον οικειωσις· πατρις δε, η αρετη. ο γαρ τον Θεον δεξαμενος, καθως φησι το
Ευαγγελιον, εξουσιαν εχει τεκνον Θεου γενεσθαι. τι δε της προς τον Θεον συγγενειας
ευγενεστερον αν τις επιζητησειεν; ο δε εν τηι αρετηι ων και ταυτην γεωργων και εκ
ταυτης προσοδευομενος πατριδα παντως εαυτου ποιειται τουτο ωι εμβιοτευει.
σωφροσυνη ην αυτωι το εφεστιον, σοφια το κτημα, δικαιοσυνη δε και αληθεια και
καθαροτης τα λαμπρα τε και περιβλεπτα των οικοδομηματων καλλη· οις
ενδιαιτωμενος επηγαλλετο πλεον η οσον οι τοις μαρμαρινοις τε και χρυσοπαστοις
οικοις εναβρυνομενοι. ει τις απο τοιαυτης αυτον εγκωμιαζοι πατριδος και απο
τοιουτου σεμνυνοι γενους, αληθη τε λεξει και απο των κεχαρισμενων αυτωι τους
επαινους ποιησεται· γην δε και αιμα και σαρκα και πλουτους και δυναστειας και τας
εν τουτοις περιφανειας προσμαρτυρειτωσαν οι βουλομενοι τοις του κοσμου φιλοις.
26 Ει ουν αχωρητον τωι ημετερωι λογωι το αρμοζον εκεινωι εγκωμιον,
παραιτητεον αν ειη τας τοιαυτας σπουδας και παραγραφεσθαι των εγκωμιων τας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

τεχνας. πως ουν την επ' αυτωι μνημην αγαγωμεν, ισως ερει τις, ει μη μετ' εγκωμιων
τουτο ποιησωμεν; πως ο νομος της Γραφης πληρωθησεται, ος φησι, την μνημην των
δικαιων μετ' εγκωμιων δει γενεσθαι, ει το μεν δια των αληθων επαινων προσαγειν
τον λογον εστιν αμηχανον, το δε δια των κοινοτερων εφυβριστον; αλλ' εστιν ισως
ουκ απορησαι τινος επινοιας, ως μη παντη των ημετερων αυτον επαινων
καταλειφθηναι αγεραστον. τις ουν εστιν η επινοια; τις ουκ οιδεν οτι πας λογος των
εργων διεζευγμενος ματαιος καθ' εαυτον εστι και ανυποστατος; η δε των εργων
φυσις εν υποστασει και αληθειαι το λεγομενον δεικνυσιν. ουκουν προτιμοτερος αν
ειη του λογου ο δια των εργων πληρουμενος επαινος. τουτο δε εστι τι; το δια της
μνημης εκεινου τον βιον ημιν γενεσθαι της συνηθειας βελτιονα. καθαπερ γαρ επι
δακτυλιου σφενδονης καλλιστης τινος εν γλυφιδι προφαινομενης μορφης, ο
εντυπωθεις τηι σφραγιδι κηρος εις εαυτον το εγκειμενον τηι γλυφιδι καλλος
μετηνεγκεν, ολον τον χαρακτηρα της σφραγιδος τοις ιδιοις τυποις αναμαξαμενος·
και ουκ αν τις ουτω δια του λογου την ευδιαθετον της γλυφης ωραν εις υπογραφην
αγαγοι, ως επι του κηρου δεικνυων μεμορφωμενον το καλλος· τον αυτον τροπον, ει
ο μεν λογωι ψιλωι του διδασκαλου την αρετην αποσεμνυνοι, ετερος δε τον εαυτου
βιον καλλωπιζοι δια της προς εκεινον μιμησεως, ενεργοτερος αν ειη του υψηλου
λογου ο δια του βιου πληρουμενος επαινος.
27 Ουτως ουν, αδελφοι, και ημεις μιμησαμενοι τηι σωφροσυνηι τον σωφρονα
οις ποιουμεν, κατ' αξιαν την αρετην επαινεσωμεν, και τα αλλα παντα ωσαυτως το
θαυμα του σοφου εν τηι μετουσιαι της σοφιας πληρουσθω· ο της ακτημοσυνης
επαινος εν τωι και ημας γενεσθαι της υλικης περιουσιας ακτημονας· η υπεροψια του
κοσμου τουτου μη λεγεσθω μονον, οτι εστι τις επαινετη και επιδοξος· αλλα μαρτυς
της υπεροψιας των κατα τον κοσμον σπουδαζομενων ο βιος εστω. μη λεγε μονον οτι
τωι Θεωι εκεινος ανεκειτο, αλλα αναθες και συ σεαυτον τωι Θεωι· μηθ' οτι μονον ην
αυτωι κτημα η ελπιζομενη αναπαυσις, αλλα και συ θησαυρισον σεαυτωι τουτον τον
πλουτον ωσπερ εκεινος· εξεστι γαρ. μετεθηκεν εκεινος απο γης εις ουρανον το
πολιτευμα, μεταθες και συ. τοις ασυλοις του ουρανου θησαυροφυλακειοις τον ιδιον
εναπεθετο πλουτον, μιμησαι δια τουτων και συ τον διδασκαλον. κατηρτισημενος
γαρ εσται μαθητης ως ο διδασκαλος αυτου. και γαρ εν τοις λοιποις επιτηδευμασιν, ο
ιατρωι μαθητευσας, η γεωμετρηι, η ρητορι, αναξιοπιστος επαινετης της του
διδασκαλου τεχνης γενησεται, ει τωι μεν λογωι θαυμαζοι του καθηγητου την
επιστημην, εφ' εαυτου δε δεικνυοι μηδεν του θαυματος αξιον. ερει γαρ τις προς
αυτον· πως λεγεις ιατρον τον εαυτου διδασκαλον, αυτος ανιατρευτος ων; η πως
μαθητην σεαυτον του γεωμετρου λεγεις απειρως της γεωμετριας εχων; αλλ' ει τις εν
εαυτωι δεικνυσι την τεχνην ηι εμαθητευσε, σεμνυνει τηι καθ' εαυτον επιστημηι τον της
τεχνης καθηγησαμενον. ουτω και ημεις οι Βασιλειον αυχουντες διδασκαλον τωι βιωι
δειξωμεν την μαθητειαν, εκεινο γινομενοι, οπερ αυτον ονομαστον τε και μεγαν Θεωι
και ανθρωποις εποιησεν, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι η δοξα και το κρατος,
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11


