Epistulae
Φλαβιανωι επισκοπωι
1.1 Ουκ εν καλοις, ω ανθρωπε του θεου, τα ημετερα· προι οντα γαρ τα κακα
εν τοις το αδικον τε και απροφασιστον καθ' ημων κινησασι μισος ουκετι δια
στοχασμων τινων υπονοειται, αλλ' εν παρρησιαι σπουδαζεται, καθαπερ τι 1.2 των
αγαθων κατορθωματων. υμεις δε οι τεως εξω οντες του τοιουτου κακου
καταρραιθυμειτε του παυσαι νεμο μενην εν τηι γειτονιαι την φλογα, ωσπερ ουκ
ειδοτες οτι οι καλως περι των ιδιων βουλευσαμενοι τον των γειτονων εμπρησμον εν
πολληι τηι σπουδηι καταστελλουσι, δι' ων τοις πλησιον βοηθουσι το μη δεηθηναι της
επι τοις ομοιοις 1.3 βοηθειας πραγματευομενοι. τι ουν εστιν ο λεγω; επιλε λοιπεν
τον βιον η οσιοτης, πεφευγεν αφ' ημων η αληθεια· της δε ειρηνης προτερον μεν το
γουν ονομα ειχομεν περι φερομενον εν τοις στομασιν, νυν δε ου μονον εκεινη ουκ
εστιν, αλλ' ουδε το ονομα αυτης ημιν υπολελειπται. ως δ' αν ειδειης σαφεστερον
υπερ ων σχετλιαζω, δι' ολιγων σοι την τραγωιδιαν εκθησομαι. 1.4 Ἦσαν τινες οι τον
αιδεσιμωτατον Ἑλλαδιον δυσμενως προς ημας εχειν καταμηνυοντες και προς
παντας διεξ ιεναι ως των μεγιστων αυτωι κακων αιτιος ειην εγω. ουκ επειθομην τοις
λεγομενοις, προς εμαυτον και την εν τοις πραγμασιν αληθειαν βλεπων· ως δε παρα
παντων ομοφω νως τα αυτα προς ημας απηγγελλετο και συνεβαινεν ταις φημαις τα
πραγματα, πρεπειν ωιηθην μη περιιδειν αθερα πευτον την αρριζον τε και αφυτευτον
ταυτην δυσμενειαν. 1.5 διο και προς την σην επεστειλα θεοσεβειαν, και πολλους
αλλους τους δυναμενους συμβαλεσθαι τι προς το προκει μενον επι την σπουδην
ταυτην παρωρμησα· και τελος, την μνημην του μακαριωτατου Πετρου παρα
Σεβαστηνοις πρω τως αγομενην επιτελεσας, και τας συνηθως παρ' αυτων
επιτελουμενας των αγιων <μʹ> μαρτυρων μνημας κατα τον αυ τον χρονον
συνδιαγαγων εκεινοις, επι την εμαυτου παλιν 1.6 εκκλησιαν υπεστρεφον. και τινος
μηνυσαντος κατα την ορει νην αυτον ενοριαν διαγειν μαρτυρων επιτελουντα
μνημας, τα μεν πρωτα της οδου ειχομην, ευπρεπεστερον ειναι κρι νων επι της
μητροπολεως γενεσθαι την συντυχιαν· ως δε τις των γνησιων κατα σπουδην μοι
συντετυχηκως αρρωστειν αυτον διεβεβαιωσατο, καταλιπων εν τωι τοπωι το οχημα,
εν ωι παρα της τοιαυτης κατεληφθην φημης, ιππωι το μεταξυ διηλθον διαστημα,
κρημνωδες και ολιγου απορευτον ταις 1.7 τραχυταταις ανοδοις. ην δε πεντεκαιδεκα
σημεια, ως παρα των εγχωριων ηκουσαμεν, οις το εν τωι μεσωι διεμετρειτο διαστημα.
τουτων τα μεν εκ ποδος τα δε δια του ιππου μολις διελθων, ορθριος, μερει τινι και
της νυκτος συγχρη σαμενος, κατα την πρωτην της ημερας ωραν εφισταμαι τοις
Ἀνδαημονοις· ουτω γαρ ονομαζεται το χωριον, εν ωι ην εκ 1.8 κλησιαζων εκεινος
μετα αλλων επισκοπων δυο. αποθεν δε κατιδοντες εξ αυχενος τινος υπερκειμενου
της κωμης την εν τωι υπαιθρωι της εκκλησιας συνδρομην, βαδην τον με ταξυ
διηλθομεν τοπον, εκ ποδος τε προιοντες αυτος τε και η μετ' εμου συνοδια και τους
ιππους δια χειρος εφελ κομενοι· ωστε φθασαι ομου τα δυο γενεσθαι, εκεινον τε εκ
της εκκλησιας επι την οικιαν υποστρεψαι και ημας πλη 1.9 σιασαι τωι μαρτυριωι.
μηδεμιας δε γενομενης αναβολης επεμφθη παρ' ημων ο μηνυσων αυτωι την
παρουσιαν· και μικρου διαγεγονοτος διαστηματος ο υπηρετουμενος αυτωι διακονος
συνετυχεν ημιν, ον παρεκαλεσαμεν δια ταχους μηνυσαι, ωστε επι πλειον αυτωι
συνδιαγαγειν, εφ' ωι τε καιρον ευρειν προς το μηδεν περιοφθηναι των εν ημιν 1.10
αθεραπευτον.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

Μετα τουτο εγω μεν εκαθημην κατα το υπαιθρον αναμενων τον εισκαλουντα
και προεκειμην ακαιρον θεαμα τοις επιδημουσι κατα την συνοδον. και χρονος
διεγενετο ουκ ολιγος, και νυσταγμος επι τουτοις και ακη δια και ο εκ της οδου κοπος
επιτεινων την ακηδιαν και το θαλπος ισχυρον και οι προς ημας αποβλεποντες και
αλληλοις δια των δακτυλων υποδεικνυοντες και απαντα τα τοιαυτα ουτω μοι βαρεα
ην, ως αληθευειν επ' εμου το 1.11 του προφητου οτι Ἠκηδιασεν επ' εμε το πνευμα
μου. και προς μεσημβριαν ηδη προελθουσης της ωρας εισηνεχθην, πολλα
μεταμεληθεις και προ της συντυχιας ως εμαυτωι της ατιμιας εκεινης παρασχων την
αιτιαν· και χαλεπωτερον της παρα των εχθρων μοι γινομενης υβρεως ο εμος με
λογισμος ηνια, μαχομενος τροπον τινα προς εαυτον και μεταγινωσκων εν
υστεροβουλιαι υπερ ων προεθετο. 1.12 Ὡς δ' ουν μολις ηνοιγη ημιν τα ανακτορα και
των αδυ των εντος εγενομεθα, οι μεν πολλοι απεκλεισθησαν της εισοδου, ο δε εμος
συνεισηλθε διακονος, ος τηι χειρι το σωμα υπηρειδεν πεπονηκος εκ του κοπου. εγω
δε προσει πων αυτον και επ' ολιγον σταθεις ωστε μοι γενεσθαι προ τροπην εις
καθεδραν, ως ουδεν τουτων εγινετο, επι τινος των πορρωθεν βαθρων διατραπεις
ανεπαυσαμην, αναμενων ει αρα τι φθεγξαιτο προς ημας ευμενες η τι φιλανθρωπον
ταις γουν οφρυσιν ημιν επινευσειεν. αλλ' απ' εναντιας τηι ελπιδι τα παντα· σιωπη
γαρ ην το απο τουτου νυκτερινη και κατηφεια τραγικη και θαμβος και εκπληξις και
παντε λης αφωνια και χρονος ουκ εν μικρωι διαστηματι καθαπερ 1.13 εν μελαινηι
νυκτι δι' ησυχιας παρατεινομενος. εγω δε του τοις εναποπαγεις την διανοιαν δια το
μηδε της κοινης αυτον θελησαι μεταδουναι φωνης δια των κατημαξευμενων
τουτων την συντυχιαν αφοσιουμενον, οιον του ευ ηκεις η του ποθεν ηκεις; η υπερ
τινος; αυτοματος, η τις η της παρουσιας σπουδη; την ησυχιαν εκεινην της εν ᾅδου
δια 1.14 γωγης εποιουμην εικονα. μαλλον δε καταγινωσκω του υποδειγματος· εν
ᾅδου γαρ ισονομια πολλη, μηδενος των υπερ γης την περι τον βιον τραγωιδιαν
εργαζομενων κα κεινην την διαγωγην διοχλουντος· ου γαρ συγκαταβαινει, καθα
φησιν ο προφητης, τοις ανθρωποις η δοξα, αλλα καταλιπουσα η εκαστου ψυχη τα
νυν σπουδαζομενα τοις πολλοις, υβριν λεγω και υπερηφανιαν και τυφον, λιτη τις
και ακατασκευος επιχωριαζει τοις κατω, ως μηδεν των 1.15 τηιδε μοχθηρων και παρ'
εκεινοις ειναι. πλην αλλ' εμοι ᾅδης η δεσμωτηριον αφεγγες η αλλο τι σκυθρωπον
κολα στηριον εδοκει τα παροντα ειναι, λογιζομενωι οσων αγαθων εγενομεθα παρα
των πατερων ημων διαδοχοι και οια διη 1.16 γηματα τοις μεθ' ημας καταλειψομεν.
τι δε λεγω των πατερων την προς αλληλους αγαπητικην σχεσιν; θαυμαστον γαρ
ουδεν ανθρωπους οντας εν ομοτιμωι τηι φυσει μηδεν εθελειν πλεον αλληλων εχειν,
αλλα τηι ταπεινοφροσυνηι αλληλους ηγεισθαι εαυτων υπερεχειν· αλλ' εκεινο
μαλιστα μου της διανοιας καθηπτετο, οτι ο πασης κτισεως δεσποτης, ο μονογενης
υιος ο ων εν τοις κολποις του πατρος, ο εν αρχηι ων, ο εν μορφηι θεου υπαρχων, ο τα
συμπαντα φερων τωι ρηματι της δυναμεως αυτου, ουκ εν τουτωι μονον ετα πεινωσεν
εαυτον, εν τωι δια σαρκος επιδημησαι τηι αν θρωπινηι φυσει, αλλα και τον προδοτην
εαυτου Ἰουδαν τωι ιδιωι στοματι δια φιληματος προσεγγιζοντα δεχεται και εισελθων
εις την οικιαν Σιμωνος του λεπρου το μη φιλη θηναι παρ' αυτου ως αφιλανθρωπον
ονειδιζει· εγω δε 1.17 ουδε αντι λεπρου ελογισθην. τωι τινι ο τις; την διαφο ραν
ευρειν ουκ εχω· τωι ποθεν καταβεβηκοτι ο που κει μενος; ει γε τα του κοσμου βλεπει
τις τουτου. ει μεν γαρ τα της σαρκος εξεταζοι τις, τοσουτον ισως ανεπαχθες εστι
λεγειν, οτι ομοτιμον επ' αμφοτερων το ευγενες και ελευ 1.18 θερον· ει δε την αληθη
τις επιζητοιη της ψυχης ελευθε ριαν τε και ευγενειαν, επ' ισης δουλοι της αμαρτιας
αμ φοτεροι, επ' ισης του αιροντος τας αμαρτιας δεομεθα. αλλος εστιν ο τωι ιδιωι
αιματι του θανατου και των αμαρτιων ημας λυτρωσαμενος, ος και εξηγορασεν ημας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

και υπερη φανιαν τινα κατα των εξαγορασθεντων ουκ επεδειξατο, ο νεκρους εις
ζωην ανακαλουμενος, ο πασαν εξιωμενος αρρω στιαν και ψυχων και σωματων.
1.19 Ἐπει ουν ο καθ' ημων τυφος και ο της υπερηφανιας ογκος μικρου δειν
τωι ουρανιωι υψει στενοχωρουμενος ην, υλην δε τινα και αφορμην προς την νοσον
ουδεμιαν εω ρων, οθεν συγγνωστον γινεται το τοιουτον παθος επι των εκ
περιστασεως τινος ταυτην αναλαμβανοντων την νοσον, οταν η γενος η παιδευσις η
αξιωματος υπεροχη τα χαυνο τερα ηθη διαφυσησηι, ουκ ειχον οπως εμαυτον
ατρεμειν νουθετησω, διοιδουσης μοι προς την αλογιαν των γινομενων ενδοθεν της
καρδιας και τους υπερ της υπομονης λογισμους 1.20 διαπτυουσης. οτε και μαλιστα
τον θειον ηγασθην αποστολον ουτως εναργως τον εμφυλιον ημιν διαγραφοντα
πολεμον, λεγοντα ειναι τινα εν τοις μελεσι νομον αμαρτιας τον αντι στρατευομενον
τωι νομωι του νοος και ποιουντα πολλακις εαυτωι τον νουν αιχμαλωτον τε και
υποχειριον, ταυτην εν εμαυτωι βλεπων των δυο λογισμων την εξ εναντιου παρα
ταξιν, του τε χαλεπαινοντος προς την εξ υπερηφανιας υβριν 1.21 και του το διοιδουν
καταστελλοντος. επει δε κατα θεου χαριν επεκρατησεν η κρειττων ροπη, τοτε προς
αυτον ειπον εγω· "1Μη αρα τι σοι των περι την θεραπειαν του σω ματος
σπουδαζομενων τηι παρουσιαι μου βλαπτεται, και 1.22 υπεξελθειν εστιν ευκαιρον;"2
του δε ειποντος μη χρηιζειν του θεραπευθηναι το σωμα, ειπον τινας λογους προς
αυτον θεραπευτικους, ως οιον τε ην· κακεινου δι' ολιγων το επι πολλοις αδικημασιν
την καθ' ημων εχειν λυπην ενδει ξαμενου, ταυτα προς αυτον απεκριναμην εγω, οτι
"Ἐν ανθρωποις πολλην εχει δυναμιν προς απατην το ψευδος, το δε θειον κριτηριον
τον εξ απατης παραλογισμον ου προσδεχεται. εμοι δε τοσουτον πεποιθεν εν τοις
προς σε πραγμασιν η συνειδησις, ως ευχεσθαι των μεν αλλων αμαρ τιων γενεσθαι
μοι την συγχωρησιν, ει δε τι κατα σου πε πρακται μοι, τουτο μειναι εις το διηνεκες
ασυγχωρητον"2. 1.23 σχετλιασας δε τωι λογωι, ουκετι προστεθηναι τας αποδειξεις
τοις ειρημενοις εδεξατο. 1.24 Ὥρα ην πλειων η κατα την εκτην, και το λουτρον ευ
τρεπες και εν παρασκευηι η εστιασις και σαββατον η ημερα και μαρτυρων τιμη· και
παλιν ο μαθητης του ευαγγελιου πως μιμειται τον του ευαγγελιου δεσποτην; ο μεν
μετα τελωνων και αμαρτωλων εσθιων και πινων απελογειτο τοις ονειδιζουσιν ως
κατα φιλανθρωπιαν τουτο ποιων, ο δε 1.25 αγος κρινει και μιασμα την επι τραπεζης
κοινωνιαν. μετα τον κοπον εκεινον ον εκ της οδοιποριας υπεστημεν, μετα το θαλπος
το τοσουτον εν ωι υπαιθριοι ταις θυραις αυτου προσκαθημενοι κατεφρυγημεν, μετα
την σκυθρωπην εκει νην κατηφειαν ην εν οφθαλμοις αυτου γεγονοτες ανετλη μεν,
αποπεμπεται ημας παλιν επι το αυτο διαστημα δια της αυτης οδου ταλαιπωρουντας
εν εκλελοιποτι ηδη και καταπεπονημενωι τωι σωματι· ωστε μολις ημας περι δειλην
οψιαν, πολλα δια μεσου κακοπαθησαντας, καταλαβειν την συνοδιαν· και γαρ τι και
νεφος εκ λαιλαπος κατα το αθροον εν τωι αερι γενομενον αυτων των μυελων ημων
λαβρωι τωι ομβρωι καθικετο· απαρασκευοι γαρ ημεν δια το υπερ 1.26 βαλλον θαλπος
ως προς υετου φυλακην. πλην αλλα κατα θεου χαριν, ως οι απο κλυδωνος η
ναυαγιου περισωθεν τες, ασμενοι την συνοδιαν ημων κατελαβομεν, και ανα
παυσαμενοι την νυκτα μετα αλληλων, ζωντες μεχρι των ημετερων διεσωθημεν
τοπων, τουτο προσλαβοντες εκ της συντυχιας, οτι παντων των προτερον γεγονοτων
η εναγχος γενομενη καθ' ημων υβρις την μνημην ανενεωσατο.
1.27 Και τι αναγκαζομεθα λοιπον και υπερ ημων βουλευ σασθαι, μαλλον δε
υπερ αυτου εκεινου· το γαρ μη ανα κοπηναι αυτου την προαιρεσιν εν τοις προτερον
γεγενη μενοις, εις ταυτην αυτον ηγαγε την τυφουσαν αμετριαν· ουκουν ως αν
κακεινος εαυτου γενοιτο κρειττων, ταχα τι προσηκει και παρ' ημων γενεσθαι, ως αν
μαθοι ανθρωπος ων και ουδεμιαν κατα των ομοφρονων τε και ομοτιμων 1.28
υβρεως και ατιμιας την αυθεντιαν εχων. ιδου γαρ αληθες ειναι δεδοσθω (λεγω δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

καθ' υποθεσιν) γεγενησθαι παρ' εμου τι λυπηρον κατ' εκεινου· ποιον συνεστη καθ'
ημων επι τοις γενομενοις η υπονοουμενοις κριτηριον; τις απο δειξις την αδικιαν
απηλεγξεν; τινες κανονες καθ' ημων ανεγνωσθησαν; ποια εννομος επισκοπου
αποφασις την καθ' 1.29 ημων κρισιν εκυρωσεν; ει δε τι και εγεγονει τουτων εν
νομως, παντως αν περι τον βαθμον ο κινδυνος ην· υβριν δε κατα ελευθεριας και
ατιμιαν κατα των ομοτιμων ποιοι 1.30 κανονες ενομοθετησαν; Κριμα δικαιον
κρινατε οι προς θεον ορωντες, εν τινι συγγνωστην ηγεισθε την καθ' ημων 1.31
ατιμιαν; ει κατα την ιερωσυνην το αξιωμα κρινοιτο, ιση παρα της συνοδου και μια
γεγονεν αμφοτεροις η προνο μια, μαλλον δε η φροντις της των κοινων διορθωσεως,
1.32 <ως> εν τουτωι το ισον εχειν. ει δε τινες ημας γυμνους του κατα την ιερωσυνην
αξιωματος εφ' εαυτων βλεποιεν, τι του ετερου πλεον εχει ο ετερος; γενος; παιδευσιν;
ελευ θεριαν προς τους αριστους τε και ευδοκιμωτατους; γνω σιν; ταυτα η εν τωι ισωι
και παρ' ημιν εστιν ευρειν η παν 1.33 τως ουκ εν ελασσονι. αλλα πλουτον λεγει; μη
γενοιτο εις αναγκην ελθειν ταυτα περι αυτου διηγησασθαι. η το σουτον αρκει μονον
ειπειν, οσος ην το κατ' αρχας και νυν οσος εγενετο, και καταλιπειν αλλοις
αναζητησαι της αυξησεως του πλουτου τας αφορμας του μεχρι του παρ οντος καθ'
εκαστην μικρου δειν ημεραν δια των καλων 1.34 επιτηδευματων αυξομενου τε και
τρεφομενου. τις ουν της καθ' ημων υβρεως η εξουσια, ει μητε γενους υπεροχη μητε
αξιωματος περιφανεια μητε δυναμις υπερβαλλουσα 1.35 λογων, μηδε εστιν
ευεργεσια τις προυπαρξασα; οποτε και ει ταυτα ην, και ουτως αν ην το κατα την
υβριν επι των ελευθερων ασυγγνωστον· μηδενος δε τουτων οντος ουκ οιμαι καλως
εχειν την τοσαυτην του τυφου νοσον περιιδειν αθεραπευτον. θεραπεια δε εστιν το
επικλιναι την υπερη φανιαν και διαστειλαι τον διακενον ογκον, μικρον δια
πνευσθεντος του κατα τον τυφον φυσηματος· οπως δ' αν γενοιτο τουτο, θεωι
μελησει.
2.τ Περι των απιοντων εις Ἱεροσολυμα, Κηνσιτορι
2.1 Ἐπειδηπερ ηρωτησας, ω φιλε, δια του γραμματος, πρεπειν ωιηθην περι
παντων σοι καθεξης αποκρινασθαι. εγω τους απαξ ανατεθεικοτας εαυτους τηι υψηληι
πολιτειαι καλως εχειν φημι προς τας του ευαγγελιου δια παντος αποβλεπειν φωνας,
και ωσπερ οι τωι κανονι το υποκειμενον απευθυνοντες κατα την επι του κανονος
ευθειαν τα σκολια του εν χερσιν εις ευθυτητα μεταβαλλουσιν, ουτως προση κειν
ηγουμαι οιον τινα κανονα ορθον και αδιαστροφον, την ευαγγελικην λεγω δη
πολιτειαν, τουτοις επιβαλλοντας 2.2 κατ' εκεινην προς τον θεον απευθυνεσθαι. επει
τοινυν εισι τινες των τον μονηρη και ιδιαζοντα βιον επανηιρημε νων, οις εν μερει
ευσεβειας νενομισται το τους εν Ἱεροσο λυμοις τοπους ιδειν, εν οις τα συμβολα της
δια σαρκος επιδημιας του κυριου οραται, καλως αν εχοι προς τον κανονα βλεπειν,
και ει ταυτα βουλεται η παρα των εντο λων χειραγωγια, ποιειν το εργον ως
προσταγμα κυριου· ει δε εξω εστι των εντολων του δεσποτου, ουκ οιδα τι θελει [τι
εστι] το διατεταγμενον ποιειν, αυτον εαυτωι του 2.3 καλου νομον γινομενον. οπου
προσκαλειται προς την κλη ρονομιαν της βασιλειας των ουρανων ο κυριος τους
ευλο γημενους, το απελθειν εις Ἱεροσολυμα εν τοις κατορθω μασιν ουκ
απηριθμησεν· οπου τον μακαρισμον διαγγελλει, την τοιαυτην σπουδην ου
περιελαβεν. ο δε μητε μακαριον ποιει μητε προς την βασιλειαν ευθετον, αντι τινος
σπου 2.4 δαζεται, ο νουν εχων επισκεψασθω. και ει μεν επωφελες ην το γινομενον,
ουκ ην ουδε ουτως καλον παρα των τε λειων σπουδαζεσθαι· επει δε
καταμανθανομεν δι' ακρι βειας το γινομενον και ψυχικην προστριβεσθαι βλαβην
τοις τον ακριβη βιον ενστησαμενοις, ουκ εστι της μακρας σπου δης αξιον αλλα της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

μεγιστης φυλακης, ως μηδενι των καταβλαπτοντων ο κατα θεον προηιρημενος ζην
περιπειροιτο.
2.5 τι ουν εστιν εν τουτοις το βλαπτον; η σεμνη πολιτεια πασι προκειται και
ανδρασι και γυναιξιν· ιδιον δε του κατα φιλοσοφιαν βιου η ευσχημοσυνη, αυτη δε εν
τωι αμικτωι και ιδιαζοντι [βιωι] της ζωης κατορθουται, ως ανεπιμικτον και ασυγχυτον
ειναι την φυσιν, μητε των γυναι κων εν ανδρασι μητε των ανδρων εν γυναιξι προς
τα παρα 2.6 τετηρημενα της ασχημοσυνης ορμωντων. αλλ' η της οδοι ποριας αναγκη
αναιρει την εν τουτοις ακριβειαν και προς αδιαφοριαν των παρατετηρημενων αγει·
αμηχανον γαρ γυ ναικι τοσαυτην οδον διαδραμειν, ει μη τον διασυζοντα εχοι και
δια την φυσικην ασθενειαν αναγομενη επι το υποζυγιον κακειθεν καταγομενη και
εν ταις δυσχερειαις παρακρατουμενη. οπερ δ' αν υποθωμεθα, ειτε γνωριμον εχει τον
την θεραπειαν αποπληρουντα ειτε μισθωτον τον την διακονιαν παρεχομενον, καθ'
εκατερον μερος ου δια φευγει την μεμψιν το γινομενον· ουτε γαρ τωι ξενωι εαυ την
προσαναπαυουσα ουτε τωι ιδιωι τον της σωφροσυνης 2.7 φυλαττει νομον. των δε
κατα τους ανατολικους τοπους πανδοχειων και καταλυματων και πολεων πολλην
την αδειαν και προς το κακον την αδιαφοριαν εχοντων, πως εσται δυνατον τον δια
καπνου παριοντα μη δριμυχθηναι τας οψεις, οπου μολυνεται μεν ακοη, μολυνεται δε
οφθαλ μος, μολυνεται δε καρδια δι' οφθαλμων και ακοης δεχο μενη τα ατοπα; πως
εσται δυνατον απαθως παρελθειν 2.8 τους εμπαθεις τοπους; τι δε και πλεον εξει ο εν
τοις τοποις εκεινοις γενομενος, ως μεχρι του νυν σωματικως του κυριου εν εκεινοις
τοις τοποις διαγοντος ημων δε αποφοιτωντος, η ως του αγιου πνευματος παρα τοις
Ἱεροσολυμιταις πλεοναζοντος προς δε ημας διαβηναι αδυ 2.9 νατουντος; και μην ει
εστιν εκ των φαινομενων θεου παρ ουσιαν τεκμηρασθαι, μαλλον αν τις εν τωι εθνει
των Καπ παδοκων τον θεον διαιτασθαι νομισειεν ηπερ εν τοις εξω τοποις· οσα γαρ
εστιν εν τουτοις θυσιαστηρια, δι' ων το ονομα του κυριου δοξαζεται, ουκ αν τις τα
πασης σχεδον 2.10 της οικουμενης εξαριθμησαιτο [θυσιαστηρια]. επειτα και ει ην
πλειων η χαρις εν τοις κατα Ἱεροσολυμα τοποις, ουκ αν επεχωριαζε τοις εκει ζωσιν
η αμαρτια· νυν μεντοι ουκ εστιν ακαθαρσιας ειδος ο μη τολμαται παρ' αυτοις, και
πορνειαι και μοιχειαι και κλοπαι και ειδωλολατρειαι και φαρμακειαι και φθονοι και
φονοι· και μαλιστα γε το τοιουτον επιχωριαζει κακον, ωστε μηδαμου τοιαυτην ετοι
μοτητα ειναι προς το φονευειν οσην εν τοις τοποις εκει νοις, θηριων δικην τωι
αιματι των ομοφυλων επιτρεχοντων αλληλοις ψυχρου κερδους χαριν. οπου τοινυν
ταυτα γινεται, ποιαν αποδειξιν εχει το πλειονα χαριν ειναι εν τοις τοποις εκεινοις;
2.11 Ἀλλ' οιδα το αντιλεγομενον των πολλων προς τα παρ' εμου ειρημενα·
λεγουσι γαρ· "1∆ια τι ταυτα και επι σεαυ τον ουκ ενομοθετησας; ει γαρ μηδεν ην
κερδος τωι κατα θεον εκδημησαντι αντι του γενεσθαι εκει, υπερ τινος ματην 2.12
υπεστης την τοσαυτην οδον;"2 ακουσατωσαν ουν της υπερ τουτων παρ' εμου
απολογιας. εμοι δια την αναγκην ταυ την, εν ηι ζην εταχθην παρα του
οικονομουντος ημων την ζωην, εγενετο <προσταγμα> της αγιας συνοδου,
διορθωσεως ενεκεν της κατα την Ἀραβιαν εκκλησιας, μεχρι των τοπων γενεσθαι·
και επειδη ομορος εστιν η Ἀραβια τοις κατα Ἱεροσολυμα τοποις, υπεσχομην ως και
συσκεψομενος τοις προεστωσι των εν Ἱεροσολυμοις αγιων εκκλησιων δια το ειναι
αυτων εν ταραχηι τα πραγματα και χρηιζειν του 2.13 μεσιτευοντος. επειτα δε και του
ευσεβεστατου βασιλεως παρασχομενου την ευκολιαν της οδου δια δημοσιου οχη
ματος, ουδεμια ημιν αναγκη εγενετο ταυτα πασχειν α και επι των αλλων
κατενοησαμεν· το γαρ οχημα ημιν αντι εκκλησιας και μοναστηριου ην, δια πασης
της οδου συμψαλλοντων 2.14 παντων και συννηστευοντων τωι κυριωι. το ουν
ημετερον μηδενα σκανδαλιζετω, μαλλον δε πιθανη γενεσθω η συμβουλια ημων, οτι
περι ων τω οφθαλμω υπεβαλομεν, 2.15 περι τουτων και συμβουλευομεν. ημεις γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

τον επιφα νεντα Χριστον ειναι θεον αληθινον ωμολογησαμεν και πριν επι του τοπου
γενεσθαι και μετα ταυτα, ουτε της πιστεως ελαττουμενης ουτε μετα ταυτα
προσαυξηθεισης, και την δια της παρθενου ενανθρωπησιν και προ της Βηθλεεμ
ηπισταμεθα, και την εκ νεκρων εξαναστασιν και προ του μνηματος επιστευσαμεν,
και την εις ουρανους αναβασιν και διχα του το ορος ιδειν των Ἐλαιων αληθη ειναι
ωμολογησα μεν· τοσουτον δε μονον εκ της οδοιποριας ωφεληθημεν, οσον εν
συγκρισει γνωναι οτι τα ημετερα των εξω πολυ αγιωτερα εστιν. 2.16 Ὅθεν Οι
φοβουμενοι τον κυριον, εν οις εστε τοποις, αινε σατε αυτον· θεου γαρ προσεγγισμον
τοπικη μεταστασις ου κατεργαζεται, αλλ' οπουπερ αν ηις, προς σε ηξει ο θεος, εαν γε
το της ψυχης σου καταγωγιον τοιουτον ευρεθηι, ωστε ενοι 2.17 κησαι τον κυριον εν
σοι και εμπεριπατησαι. ει δε πληρη εχεις τον εσω ανθρωπον λογισμων πονηρων, καν
επι του Γολγοθα ηις καν επι του ορους των Ἐλαιων καν υπο το μνημα της
Ἀναστασεως, τοσουτον απεχεις του τον Χριστον δεξασθαι εν 2.18 εαυτωι οσον οι
μηδε την αρχην ομολογησαντες. συμβουλευσον ουν, αγαπητε, τοις αδελφοις
εκδημειν απο του σωματος προς τον κυριον και μη απο Καππαδοκιας εις
Παλαιστινην. ει δε τις την του κυριου φωνην προβαλοιτο την παραγγειλασαν τοις
μαθηταις μη χωριζεσθαι απο Ἱεροσολυμων, νοησατω το ειρημενον. επειδηπερ η του
αγιου πνευματος χαρις και διανομη ουπω επεφοιτησε τοις αποστολοις, προσεταξεν
αυτοις ο κυριος επι το αυτο μενειν, εως αν ενδυσωνται δυναμιν 2.19 εξ υψους. ει μεν
ουν ο ην απ' αρχης, εγινετο μεχρι του νυν, του αγιου πνευματος εν ειδει πυρος των
χαρισματων οικονο μουντος εκαστον, εδει παντας ειναι εν τωι τοπωι εκεινωι εν ωι η
διανομη του χαρισματος εγινετο· ει δε το πνευμα οπου θελει πνει, και οι ενταυθα
πιστευσαντες μετοχοι γινονται του χαρισματος κατα την αναλογιαν της πιστεως, ου
κατα την επιδημιαν την εν Ἱεροσολυμοις.
3.τ Ταις κοσμιωταταις αληθως και ευλαβεσταταις αδελφαις Ευσταθιαι και
Ἀμβροσιαι και τηι κοσμιωτατηι και σεμνοτατηι θυγατρι Βασιλισσηι Γρηγοριος εν κυριωι
χαιρειν.
3.1 Ἡ μεν των αγαθων και καταθυμιων μοι συντυχια και τα γνωρισματα της
μεγαλης του δεσποτου υπερ ημων φιλ ανθρωπιας τα εν τοις τοποις δεικνυμενα της
μεγιστης εγενετο μοι χαρας τε και ευφροσυνης υποθεσις· δι' αμφο τερων γαρ
εδηλωθη μοι η κατα θεον εορτη, δια τε του ιδειν τα σωτηρια συμβολα του
ζωοποιησαντος ημας θεου και δια του ψυχαις συντυχειν εν αις τα τοιαυτα της του
κυριου χαριτος σημεια πνευματικως θεωρειται, ωστε πι στευειν οτι αληθως εν τηι
καρδιαι εστι του τον θεον εχοντος 3.2 η Βηθλεεμ ο Γολγοθας ο Ἐλαιων η Ἀναστασις.
ωι τε γαρ δια της αγαθης συνειδησεως ο Χριστος εμμορφωθηι, και ο καθηλωσας τωι
θειωι φοβωι τας σαρκας αυτου και συσταυ ρωθεις τωι Χριστωι και αποκυλισας αφ'
εαυτου τον βαρυν της βιωτικης απατης λιθον και εξελθων του σωματικου μνημειου
ως εν καινοτητι ζωης περιπατησηι, και ο κατα λιπων την υλικην και χαμαιζηλον των
ανθρωπων ζωην, αναβας δε δια της υψηλης επιθυμιας εις την επουρανιον πολιτειαν
και τα ανω φρονων, ου ο Χριστος, και μη βα ρουμενος τωι αχθει του σωματος αλλ'
εξελαφρυνας δια της καθαρωτερας ζωης, ωστε αυτωι νεφελης δικην συμμετ
εωροπορειν επι τα ανω την σαρκα, ουτος κατα γε την εμην κρισιν εκεινων εστιν των
κατωνομασμενων, εν οις τα υπομνηματα της του δεσποτου υπερ ημων φιλανθρω
πιας οραται.
3.3 Ἐπειδη τοινυν ειδον μεν και αισθητως τους αγιους τοπους, ειδον δε και εν
υμιν των τοιουτων τοπων εναργη τα σημεια, τοσαυτης επληρωθην χαρας, ωστε υπερ
λογον 3.4 ειναι του αγαθου την διηγησιν. αλλ' επειδη εοικεν ανθρω πον οντα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

δυσκολον ειναι, ινα μη ειπω οτι αδυνατον, αμιγες του κακου το αγαθον καρπουσθαι,
δια τουτο μοι τηι γευσει των γλυκεων συγκατεμιχθη τι και των πικραινοντων την
αισθησιν. εφ' οις, μετα την αγαθην των ευφραινοντων απο λαυσιν, παλιν επι την
πατριδα σκυθρωπαζων επορευομην, λογιζομενος οτι αληθης ο του κυριου λογος ο
ειπων ολον τον κοσμον εν τωι πονηρωι κεισθαι, ως μηδεν της οικουμενης μερος
ελευθερον ειναι της μοιρας του χειρονος· ει γαρ ο το αγιον της οντως ζωης ιχνος
υποδεξαμενος τοπος της πονηρας ακανθης ου καθαρευει, τι χρη περι των λοιπων
εννοειν το πων, οις η του αγαθου μετουσια κατεσπαρη δια ψιλης ακοης 3.5 και
κηρυγματος; ταυτα δε προς ο τι βλεπων φημι, παντως ουδεν χρη γυμνοτερον δια
των λογων εκτιθεσθαι, αυτων των πραγματων πασης φωνης γνωριμου
γεγωνοτερον διαβοωντων 3.6 τα λυπηρα. μιαν εχθραν ενομοθετησεν ημιν ο της
ζωης ημων νομοθετης, την προς τον οφιν λεγω, προς ουδεν αλλο την του μισειν
δυναμιν ενεργεισθαι προσταξας ει μη προς την απο στροφην της κακιας· Ἔχθραν γαρ
θησω, φησιν, ανα μεσον σου και ανα μεσον εκεινου. επειδη δε ποικιλη τις και πο
λυειδης εστιν η κακια, δια του οφεως ο λογος ταυτην αι νισσεται, τηι πυκνηι των
φολιδων θεσει το πολυτροπον της 3.7 κακιας χαρακτηριζων. ημεις δε προς μεν τον
οφιν ενσπονδοι δια του τα θεληματα του αντικειμενου ποιειν εγενομεθα, το δε μισος
κατ' αλληλων ετρεψαμεν, ταχα δε ουδε καθ' ημων αλλα κατα του την εντολην
δεδωκοτος· ο μεν γαρ φησιν Ἀγαπησεις τον πλησιον σου και μισησεις τον εχθρον
σου, τον της φυσεως ημων πολεμιον μονον εχθρον ηγεισθαι προσ ταξας, παντα δε
τον κοινωνουντα της φυσεως πλησιον εκαστου ειναι ειπων· η δε βαρυκαρδιος ημων
γενεα του πλησιον ημας διαστησασα θαλπειν τον οφιν εποιησε και τοις των
φολιδων 3.8 αυτου στιγμασιν επιτερπεσθαι. εγω γαρ το μεν τους εχθρους του θεου
μισειν εννομον ειναι φημι και αρεσκειν τωι δεσποτηι το τοιουτον μισος, εχθρους δε
λεγω τους κατα παντα τρο πον την του δεσποτου δοξαν απαρνουμενους, ειτε τους
Ἰου δαιους ειτε τους φανερως ειδωλολατρουντας ειτε τους δια των Ἀρειου
δογματων ειδωλοποιουντας την κτισιν και την Ἰουδαικην πλανην αναλαμβανοντας.
ει δε πατηρ και υιος και αγιον πνευμα ευσεβως δοξαζοιτο και προσκυνοιτο παρα των
πεπιστευκοτων εν ασυγχυτωι και διακεκριμενηι τηι αγιαι τριαδι μιαν ειναι και φυσιν
και δοξαν και βασιλειαν και δυ ναμιν και την ευσεβη λατρειαν και την επι παντων
εξουσιαν, 3.9 ενταυθα ο πολεμος τινα ευλογον αιτιαν εχει; οτε επεκρατει τα της
αιρεσεως δογματα, και το παρακινδυνευσαι προς τας εξουσιας, δι' ων εδοκει το των
αντικειμενων δογμα κρατυ νεσθαι, καλως ειχεν, ως αν μη καταδυναστευοιτο ταις
ανθρωπιναις δυναστειαις ο σωτηριος λογος· νυνι δε κατα πασαν την οικουμενην Ἀπ'
ακρου του ουρανου και εως ακρου του αυτου ισως κηρυσσομενης εν φανερωι της
ευσεβειας ο τοις κηρυσσουσι την ευσεβειαν πολεμων ουκ εκεινοις μα χεται αλλα τωι
παρ' αυτων ευσεβως κηρυσσομενωι· τις γαρ ειναι σκοπος αλλος οφειλει τωι τον θειον
εχοντι ζηλον, ει μη το παντι τροπωι την δοξαν του θεου καταγγελλεσθαι; 3.10 εως αν
ουν εξ ολης καρδιας τε και ψυχης και διανοιας προσ κυνηται ο μονογενης θεος,
εκεινο ειναι πεπιστευμενος εν πασιν οπερ εστιν ο πατηρ, ωσαυτως δε και το πνευμα
το αγιον εν ομοτιμωι τηι προσκυνησει δοξαζηται, οι τα περισσα σοφιζομενοι ποιαν
του πολεμειν ευπροσωπον εχουσιν αφορ μην, σχιζοντες τον χιτωνα τον αρρηκτον
και προς Παυλον και Κηφαν το ονομα του κυριου καταμεριζοντες και τον προσ
εγγισμον των τον Χριστον προσκυνουντων βδελυκτον απο φαινοντες, μονον ου
φανερως εκεινο βοωντες τοις ρημασι, 3.11 Πορρω απ' εμου· μη εγγισηις μοι, οτι
καθαρος ειμι; δεδοσθω δε και πλεον τι αυτοις κατα την γνωσιν, υπερ ων οιονται
κατειληφεναι, προσειναι· μη πλεον του πιστευειν αληθινον 3.12 ειναι θεον τον του
θεου αληθινον υιον εχουσι; τηι δε του αληθινου θεου ομολογιαι παντα
συμπεριλαμβανεται τα ευσεβη και συζοντα ημας νοηματα, οτι αγαθος, οτι δικαιος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

οτι δυνατος, οτι ατρεπτος τε και αναλλοιωτος και αει ο αυτος, ουτε προς το χειρον
ουτε προς το βελτιον τραπηναι δυναμενος· το μεν γαρ ου πεφυκεν, το δε ουκ εχει· τι
γαρ <του> υψιστου 3.13 υψηλοτερον; τι του αγαθου αγαθωτερον; ωστε ο εν πασηι του
αγαθου τελειοτητι θεωρουμενος κατα παν ειδος τροπης το αναλλοιωτον εχει, ου
κατα καιρους τινας το τοιουτον εν εαυτωι δεικνυς, αλλ' αει ωσαυτως εχων και προ
της κατα ανθρωπον οικονομιας και εν εκεινωι και μετα τουτο, ουδεν της ατρεπτου
και αναλλοιωτου φυσεως εν ταις υπερ ημων 3.14 ενεργειαις προς το απεμφαινον
μεθαρμοζομενης. το γαρ φυσει αφθαρτον και αναλλοιωτον αει τοιουτον εστιν, ου
συναλλοιου μενον τηι ταπεινηι φυσει οταν εν εκεινηι κατ' οικονομιαν γενηται, κατα
το του ηλιου υποδειγμα, ος υποβαλων την ακτινα τωι ζοφωι ου το φως της ακτινος
ημαυρωσεν, αλλα το σκοτος δια της ακτινος εις φως μετεποιησεν· ουτως και το
αληθινον φως εν τηι σκοτιαι ημων λαμψαν ουκ αυτο υπο του σκοτους 3.15
κατεσκιασθη, αλλα δι' εαυτου τον ζοφον εφωτισεν. επειδη τοινυν εν σκοτωι το
ανθρωπινον ην, καθως γεγραπται οτι Ουκ εγνωσαν ουδε συνηκαν, εν σκοτει
διαπορευονται, ο ελ λαμψας τηι εσκοτισμενηι φυσει, δια παντος του συγκριματος
ημων της θεοτητος την ακτινα διαγαγων, δια ψυχης λεγω και σωματος, ολον το
ανθρωπινον τωι ιδιωι φωτι προσωι κειωσε, τηι προς εαυτον ανακρασει οπερ εστιν
αυτος, κακεινο απεργασαμενος· και ως ουκ εφθαρη η θεοτης εν τωι φθαρτωι σωματι
γενομενη, ουτως ουδε εις τροπην ηλλοιωθη το τρε πτον της ψυχης ημων ιασαμενη·
και γαρ και επι της ιατρι κης τεχνης ο θεραπευων τα σωματα, επειδαν αψηται του
πεπονθοτος, ουκ αυτος εμπαθης γινεται αλλα το νοσουν 3.16 εξιασατο· μηδεις δε δια
τουτο το του ευαγγελιου μη δεον τως εκλαμβανων ηγεισθω κατα προκοπην τινα και
ακο λουθιαν κατ' ολιγον προς το θειοτερον μεταποιεισθαι την ημετεραν φυσιν εν τωι
Χριστωι· το γαρ Προκοπτειν ηλικιαι και σοφιαι και χαριτι εις αποδειξιν του αληθως εν
τωι ημε τερωι φυραματι γεγενησθαι τον κυριον παρα της γραφης ιστορηται, ως αν μη
τινα χωραν εχοι <το> των αντι της αλη θους θεοφανειας δοκησιν τινα γεγενησθαι
δογματιζοντων εν 3.17 σωματικηι μορφηι κατεσχηματισμενην. δια τουτο οσα της
φυσεως ημων ιδια, ανεπαισχυντως και περι αυτον ιστορει η γραφη, την βρωσιν την
ποσιν τον υπνον τον κοπον την τροφην την προκοπην της σωματικης ηλικιας την
αυξησιν, παντα δι' ων η ημετερα χαρακτηριζεται φυσις, πλην της κατα αμαρτιαν
ορμης· η γαρ αμαρτια αποτευγμα φυσεως εστιν, ουκ ιδιωμα, ως και η νοσος και η
πηρωσις ουκ εξ αρχης ημιν συμπεφυκεν, αλλα παρα φυσιν συμβαινει· ουτως και η
κατα κακιαν ενεργεια καθαπερ τις πηρωσις του εμπεφυκοτος ημιν αγαθου νοειται,
ουκ εν τωι αυτην υφεσταναι καταλαμβα 3.18 νομενη, αλλ' εν τηι του αγαθου απουσιαι
θεωρουμενη. ο ουν την φυσιν ημων προς την θειαν δυναμιν μεταστοιχειωσας
απηρον αυτην και ανοσον εν εαυτωι διεσωσατο, την εξ αμαρτιας γινομενην τηι
προαιρεσει πηρωσιν ου προσδεξα μενος· Ἁμαρτιαν γαρ, φησιν, ουκ εποιησεν ουδε
ευρεθη 3.19 δολος εν τωι στοματι αυτου. τουτο δε ου μετα τι χρονικον διαστημα περι
αυτον θεωρουμεν, αλλ' ευθυς ο εν Μαριαι ανθρωπος, εν ωι ωικοδομησεν η σοφια τον
ιδιον οικον, τηι μεν εαυτου φυσει εκ του εμπαθους φυραματος ην, ομου δε τηι
επελευσει του αγιου πνευματος και τηι επισκηνωσει της του υψιστου δυναμεως, οπερ
το επισκηνωσαν ην φυσει τηι ιδιαι, ευθυς εκεινο εγενετο· Χωρις γαρ πασης αντιλογιας
το 3.20 ελαττον υπο του κρειττονος ευλογειται. επει ουν απειρον τι εστι και
αμετρητον η της θεοτητος δυναμις, βραχυ δε και ουτιδανον το ανθρωπινον, αμα τε
επηλθε το πνευμα τηι παρθενωι και η του υψιστου επεσκιασε δυναμις, το δια της
τοιαυτης αφορμης πηγνυμενον σκηνωμα ουδεν της ανθρωπινης σαπριας
συνεπεσπασατο· αλλ' οπερ ην εν τωι συστηματι, ει και ανθρωπος, ην, πλην αλλα και
πνευμα και χαρις και δυναμις ην, εν τηι υπερβοληι της θειας δυναμεως της κατα την
3.21 φυσιν ημων ιδιοτητος εκλαμπουσης. και επειδη δυο περατα της ανθρωπινης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

εστι ζωης, οθεν αρχομεθα και εις ο κατα ληγομεν, αναγκαιως ο πασαν ημων την
ζωην θεραπευων δια των δυο ακρων ημας περιπτυσσεται, και της αρχης ημων και
του τελους περιδρασσομενος, ινα εξ αμφοτερων υψωσηι 3.22 τον κειμενον. οπερ ουν
επι του κατα το τελος μερους κατα λαμβανομεν, τουτο και περι της αρχης
λογιζομεθα. ως γαρ εκει το μεν σωμα της ψυχης διαζευχθηναι κατ' οικονομιαν
εποιησεν, η δε αμεριστος θεοτης, απαξ ανακραθεισα τωι υποκειμενωι, ουτε του
σωματος ουτε της ψυχης απεσπασθη, αλλα δια μεν της ψυχης εν τωι παραδεισωι
γινεται οδοποιουσα δια του ληιστου τοις ανθρωποις την εισοδον, δια δε του σω ματος
εν τηι καρδιαι της γης αναιρουσα τον το κρατος εχοντα του θανατου, και δια τουτο
και το σωμα κυριος λεγεται, δια την εγκειμενην θεοτητα· ουτω και επι της αρχης
λογιζομεθα οτι οληι τηι φυσει ημων η του υψιστου δυναμις δια της επε λευσεως του
αγιου πνευματος εγκραθεισα, και εν τηι ψυχηι ημων γινεται, καθο εικος εν ψυχηι
γενεσθαι, και τωι σωματι καταμιγνυται, ως αν δια παντων ολοτελης ημιν η σωτηρια
γενηται, φυλασσομενης τηι θεοτητι και εν τηι αρχηι της ανθρω πινης ζωης και εν τωι
τελει της θεοπρεπους τε και υψηλης απα θειας. ουτε γαρ η αρχη κατα την ημετεραν
αρχην ουτε το τελος κατα το ημετερον τελος, αλλ' εδειξε κακει και ωδε την θεικην
εξουσιαν, μητε της αρχης εν ηδονηι μολυνθεισης μητε του τελους εις φθοραν
καταληξαντος.
3.23 Ει ουν ταυτα βοωμεν και διαμαρτυρομεθα, οτι Χριστος θεου δυναμις και
θεου σοφια, αει ατρεπτος αει αφθαρτος, καν εν τωι τρεπτωι και φθαρτωι γενηται, ουκ
αυτος μολυνο μενος αλλα το μολυνθεν καθαριζων, τι αδικουμεν και υπερ τινος
μισουμεθα; και τι βουλεται η των καινων θυσιαστηριων 3.24 αντεξαγωγη; μη αλλον
Ἰησουν καταγγελλομεν; μη ετερον υποδεικνυομεν; μη αλλας γραφας εκτιθεμεθα; μη
την αγιαν παρθενον την θεοτοκον ετολμησε τις ημων και ανθρωποτοκον ειπειν,
οπερ ακουομεν τινας εξ αυτων αφειδως λεγειν; μη τρεις αναστασεις μυθοποιουμεν;
μη χιλιων ετων γαστριμαρ γιας επαγγελλομεθα; μη την Ἰουδαικην ζωιοθυσιαν παλιν
επαναληφθησεσθαι λεγομεν; μη περι την κατω Ἱερουσαλημ τας ελπιδας των
ανθρωπων κλινομεν, ανοικισμον αυτης δια της ευφανεστερας των λιθων υλης
αναπλασσοντες; τι τοιουτον εχοντες εγκαλεισθαι φευκτοι ενομισθημεν, και αλλο
παρα τινων αντεγειρεται ημιν θυσιαστηριον ως ημων βεβη λουντων τα αγια; 3.25
Ὑπερ τουτων εν φλεγμονηι και λυπηι την καρδιαν εχων, ομου τωι επιβηναι της
μητροπολεως αποκενωσαι της ψυχης την πικριαν δια του γραψαι προς την αγαπην
υμων προεθυ μηθην. υμεις δε εφ' οπερ αν υμας χειραγωγησηι το πνευμα το αγιον, εν
εκεινωι ιτε, οπισω του θεου πορευομεναι, σαρκι δε και αιματι μη προσανεχουσαι μηδε
αφορμην παρασκευαζουσαι τισι καυχηματος, ινα μη εν υμιν καυχησωνται δια του
υμετε ρου βιου της φιλοδοξιας αυτων επαυξανομενης. αλλα αναμνη 3.26 σθητε των
αγιων πατερων, οις παρα του μακαριου πατρος υμων ενεχειρισθητε, ων και ημεις
κατα θεου χαριν την διαδοχην εχειν κατηξιωθημεν· και μη μεταιρετε <τα> ορια, α
εθεντο οι πατερες υμων, μηδε ατιμαζετε τον ιδιωτισμον του απλουστερου
κηρυγματος, μηδε ταις ποικιλαις διδαχαις το πλεον νεμετε· αλλα στοιχειτε τωι
αρχαιωι κανονι της πιστεως, και ο θεος της ειρηνης εσται μεθ' υμων. ερρωμενας
ψυχηι και σωματι ο κυριος φυλασσοι υμας εν αφθαρσιαι, καθως ευχομεθα.
4.τ Ευσεβιωι
4.1 Ὅτε πλεοναζειν αρχεται το ημερησιον μετρον κατα την χειμεριον ωραν
του ηλιου προς τον ανω δρομον αναποδιζοντος, την του αληθινου φωτος
θεοφανειαν του δια σαρκος επιλαμψαντος τηι ανθρωπινηι ζωηι εορταζομεν· νυνι δε
μεσουρανησαντος ηδη του φωστηρος κατα τον κυκλον, ως νυκτα τε και ημεραν προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

ισον αλληλαις αντιμετρεισθαι διαστημα, η εκ του θανατου προς την ζωην επανοδος
της ανθρωπινης φυσεως υποθεσις ημιν γινεται της μεγαλης ταυτης και καθολικης
εορτης, ην συμπασα κατα ταυτον εορταζει η των ανθρωπων ζωη των το μυστηριον
αναδε 4.2 ξαμενων της αναστασεως. τι μοι βουλεται της επιστολης η υποθεσις;
επειδη συνηθες εστιν εν ταις πανδημοις ταυς ιερομηνιαις δια παντων ημας
επιδεικνυσθαι την εγ κειμενην ταις ψυχαις ημων διαθεσιν, και που τινες τοις ιδιοις
δωροις δωροφορουντες την ευφροσυνην επισημαι νουσι, καλως εχειν ενομισαμεν
μη παραδραμειν σε των ημετερων δωρων αγεραστον, αλλα σου την ψυχην την
υψηλην τε και μεγαλοφρονα τοις πενιχροις ξενιοις εκ της πτωχειας 4.3 ημων
δεξιωσασθαι. ξενιον δε ημετερον το δια του γραμμα τος σοι προσαγομενον αυτο το
γραμμα εστιν, εν ωι λογος μεν τις περιηνθισμενος ταις καλλιφωνοις τε και ευσυνθε
τοις των λεξεων εστιν ουδεις, ως δια τουτο δωρον την επιστολην τοις φιλολογοις
νομιζεσθαι, αλλ' ο μυστικος χρυσος ο τηι πιστει των Χριστιανων οιον τινι αποδεσμωι
ενειλημμενος γενοιτο αν σοι δωρον, εξαπλωθεις ως οιον τε δια των γραμματων και
την κεκρυμμενην λαμπηδονα προδειξας.
4.4 Ουκουν επανακλητεον ημιν το προοιμιον. τι δηποτε προελθουσης μεν
προς το ακροτατον της νυκτος, οτε ουκ ετι προσθηκην η νυκτερινη επαυξησις
δεχεται, τοτε ημιν δια σαρκος επιφαινεται ο του παντος περιδεδραγμενος και
κρατων εν τηι ιδιαι δυναμει το παν, ο μηδε υπο παντων των οντων χωρουμενος, αλλα
το παν περιεχων και τωι βραχυτατωι εισοικιζομενος, ουτω της μεγαλης δυναμεως τωι
αγαθωι θεληματι συνδιεξιουσης και κατα το ισον, οπου περ αν ρεψηι το θελημα, εκει
εαυτην δεικνυουσης, ως μητε εν τηι κτισει των οντων ατονωτεραν της βουλησεως
ευρε θηναι την δυναμιν, μητε ορμησαντα τωι ταπεινωι της φυ σεως ημων επ'
ευεργεσιαι των ανθρωπων συγκαταβηναι, προς αυτο τουτο αδυνατησαι, αλλα και εν
τουτωι γενεσθαι 4.5 και μη διαφειναι το παν ακυβερνητον; επει ουν παντως τις λογος
επ' αμφοτερων εστι των καιρων, πως τοτε μεν δια σαρκος επιφαινεται, τηι δε
ισημεριαι τον εις γην ανα λυθεντα δια της αμαρτιας ανθρωπον τηι ζωηι παλιν απο
καθιστησι, ταυτα δια βραχεων ως αν οιος τε ω παραστησας τωι λογωι, δωρον το
γραμμα ποιησομαι. 4.6 Ἦ παντως προελαβες απο αγχινοιας το υποπτευομενον εν
τουτοις μυστηριον, οτι εγκοπτεται της νυκτος η προοδος τηι του φωτος προσθηκηι και
συστελλεσθαι το σκοτος αρ χεται αυξομενου ταις προσθηκαις του ημερινου
διαστηματος. τουτο γαρ και τοις πολλοις ισως αν γενοιτο φανερον, οτι συγγενως
εχει προς την αμαρτιαν το σκοτος, και ουτω το 4.7 κακον παρα της γραφης
ονομαζεται. ουκουν ερμηνεια τις εστι της υπερ των ψυχων ημων οικονομιας ο
καιρος εν ωι το μυστηριον [ημων] αρχεται· εδει γαρ προς απειρον ηδη της κακιας
εκχυθεισης την δια των αρετων ημιν λαμπο μενην ημεραν παρα του το τοιουτον
φως ταις ψυχαις ημων εντιθεντος <επιφανηναι>, ωστε τον μεν φωτεινον βιον εις οτι
μηκιστον παρατεινεσθαι ταις αγαθαις προσθηκαις αυ ξανομενον, την δε εν τηι κακιαι
ζωην δια της κατ' ολιγον υφαιρεσεως εις ελαχιστον συσταληναι· η γαρ των αγαθων
4.8 επαυξησις του κακου μειωσις γινεται. η δε ισημερια την αναστασιμον εορτην
δεξαμενη τουτο δι' εαυτης ερμηνευει, οτι ουκετι προς αντιπαλον ταξιν
αντικαταστησεται, ισο παλως τωι αγαθωι της κακιας συμπλεκομενης, αλλ' ο φω
τεινος επικρατησει βιος, του ζοφου της ειδωλολατρειας εν 4.9 τωι πλεονασμωι της
ημερας δαπανωμενου. ου χαριν και του σεληναιου δρομου το κατα την
τεσσαρεσκαιδεκατην ημεραν αντιπροσωπον δεικνυσιν αυτην ταις του ηλιου βολαις,
πλη θυνουσαν παντι τωι πλουτωι της λαμπηδονος και μηδεμιαν του σκοτους
διαδοχην εν τωι μερει γενεσθαι παρασκευαζου σαν· δυομενον γαρ διαδεξαμενη τον
ηλιον ου προτερον αυτη καταδυεται, πριν ταις αληθιναις αυγαις του ηλιου τας ιδιας
συμμιξειεν, ωστε εν φως κατα το συνεχες δια μειναι, κατα το διαστημα του ημερινου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

τε και νυκτερινου δρομου τηι παρεμπτωσει του σκοτους μηδαμου διαιρουμενον. 4.10
Ταυτα σοι, ω φιλη κεφαλη, τηι πενιχραι ημων χειρι του λογου δωροφορουμεν, και σοι
πας εστω ο βιος εορτη και ημερα μεγαλη, του νυκτερινου ζοφου καθαρευων οτι μα
λιστα. 5.τ επιστολη προς τους απιστουντας τηι ορθοδοξωι <αυτου πιστει, παρα των>
κατα Σεβαστειαν αιτηθεισα
5.1 Ἐγνωρισαν ημιν τινες των ομοψυχων αδελφων περι της
κατασκευαζομενης καθ' ημων δυσφημιας παρα των μισουν των την ειρηνην και
καταλαλουντων λαθραι των πλησιον αυτων και μη φοβουμενων το φοβερον και
μεγα κριτηριον του επαγγειλαμενου και περι των αργων ρηματων απαιτεισθαι τον
λογον εν τηι προσδοκωμενηι της ζωης ημων εξετασει, λεγοντες τα περιθρυλουμενα
καθ' ημων εγκληματα ειναι τοιαυτα, οτι ημεις υπεναντια φρονουμεν τοις κατα
Νικαιαν εκθεμενοις την ορθην και υγιαινουσαν πιστιν και οτι τους εν Ἀγκυραι επ'
ονοματι Μαρκελλου ποτε την συναξιν εχοντας ακριτως και ανεξεταστως εις την
κοινωνιαν της καθολικης 5.2 εκκλησιας παρεδεξαμεθα. ιν' ουν μη κατακρατηι της
αληθειας το ψευδος, δι' ετερων γραμματων αυταρκη εποιησαμεθα την υπερ των
επενεχθεντων ημιν εγκληματων απολογιαν, και επι του κυριου διεβεβαιωσαμεθα
μητε της πιστεως των αγιων πατερων εκβεβηκεναι μητε περι των προσθεμενων εκ
της Μαρκελλου συναξεως εις την εκκλησιαστικην κοινωνιαν ακριτως και
ανεξεταστως τι πεποιηκεναι· αλλα των κατα <την> Ἀνατολην ορθοδοξων
<αδελφων> και συλλειτουργων επιτρεψαντων βουλευσασθαι τα περι των ανθρωπων
και 5.3 τοις γεγενημενοις συναινεσαντων, παντα επραξαμεν. επειδη δε την
απολογιαν εκεινην εγγραφον ημων ποιησαμενων, παλιν τινες των ομοψυχων
αδελφων ιδιως εκ της ημετερας φωνης επεζητησαν γενεσθαι την της πιστεως
εκθεσιν καθ' ην πεπληροφορημεθα, ταις θεοπνευστοις φωναις και τηι παραδοσει των
πατερων ακολουθουντες αναγκαιον ελογι σαμεθα και περι τουτων βραχεα
διαλεχθηναι. 5.4 Ἡμεις την του κυριου διδασκαλιαν, ην προς τους μαθητας
εποιησατο παραδιδους αυτοις το της ευσεβειας μυστηριον, θεμελιον ειναι και ριζαν
της ορθης και υγιαινουσης πιστεως ομολογουμεν, και ουτε υψηλοτερον της
παραδοσεως εκεινης ουτε ασφαλεστερον αλλο τι ειναι πιστευομεν. η δε του κυριου
διδασκαλια εστιν αυτη· Πορευθεντες, φησι, μαθητευσατε παντα τα εθνη, βαπτιζοντες
αυτους εις το ονομα του 5.5 πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος. επειδη
τοινυν η ζωοποιος δυναμις επι των εκ του θανατου προς την αιωνιον ζωην
αναγεννωμενων δια της αγιας τριαδος παραγινεται τοις μετα πιστεως
καταξιουμενοις της χαριτος, και ομοιως ατελης η χαρις ενος τινος οιου δηποτε των
εκ της αγιας τριαδος ονοματων παραλειφθεντος εν τωι σωτη ριωι βαπτισματιου γαρ
χωρις πνευματος εν μονωι υιωι και πατρι το μυστηριον τελειται της αναγεννησεως,
ουτε υιου σιωπηθεντος εν πατρι και πνευματι το τελειον της ζωης παραγινεται τωι
βαπτισματι, ουτε εν πνευματι και υιωι παρεθεντος του πατρος εκτελειται η της
αναστασεως χαρις, δια τουτο πασαν την ελπιδα και την πεποιθησιν της των ψυχων
ημων σωτηριας εν ταις τρισιν υποστασεσιν εχομεν δια των ονοματων τουτων
γνωριζομενην· και πι στευομεν εις τε τον πατερα του κυριου ημων Ἰησου Χρι στου,
ος εστιν η πηγη της ζωης, και εις τον μονογενη υιον του πατρος, ος εστιν <ο>
αρχηγος της ζωης, καθα φησιν ο αποστολος, και εις το πνευμα το αγιον του θεου,
περι ου ειπεν ο κυριος οτι Το πνευμα εστι το ζωοποιουν. 5.6 και επειδη τοις
λυτρωθεισιν ημιν απο του θανατου η χαρις της αφθαρσιας δια της εις πατερα και
υιον και αγιον πνευμα πιστεως εν τωι σωτηριωι βαπτισματι, καθως ειρηκαμεν,
παραγινεται, εκ τουτων οδηγουμενοι ουδεν δουλον ουδε κτιστον ουδε της
μεγαλειοτητος του πατρος αναξιον τηι αγιαι τριαδι συναριθμεισθαι πιστευομεν,
επειδη μια εστιν η ζωη ημων η δια της εις την αγιαν τριαδα πιστεως παρα γινομενη,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

εκ μεν του θεου των ολων πηγαζουσα, δια δε του 5.7 υιου προιουσα, εν δε τωι αγιωι
πνευματι ενεργουμενη. ταυ την ουν εχοντες την πληροφοριαν βαπτιζομεθα μεν ως
προσεταχθημεν, πιστευομεν δε ως βαπτιζομεθα, δοξα ζομεν δε ως πιστευομεν, ωστε
ομοφωνως το βαπτισμα και την πιστιν και την δοξαν εις πατερα ειναι και υιον και
5.8 πνευμα αγιον. ει δε τις δυο η τρεις θεους η τρεις θεοτητας λεγει, αναθεμα εστω·
και ει τις κατα την Ἀρειου διαστροφην εκ μη οντων λεγει τον υιον η το πνευμα το
αγιον γεγενησθαι, 5.9 αναθεμα εστω. οσοι δε τωι κανονι της αληθειας στοιχησουσι
και τας τρεις ομολογουσιν υποστασεις ευσεβως εν τοις εαυτων ιδιωμασι
γνωριζομενας και μιαν πιστευουσιν ειναι θεοτητα μιαν αγαθοτητα μιαν αρχην και
εξουσιαν και δυ ναμιν, και ουτε το της μοναρχιας αθετουσι κρατος ουτε εις
πολυθεΐαν εκπιπτουσιν ουτε τας υποστασεις συγχεουσιν ουτε εξ ετερογενων και
ανομοιων την αγιαν τριαδα συντι θενται, αλλ' εν απλοτητι δεχονται το της πιστεως
δογμα πασαν την ελπιδα της εαυτων σωτηριας εν πατρι και υιωι και αγιωι πνευματι
καταπιστευοντες, ουτοι κατα την ημε τεραν κρισιν τα αυτα φρονουσι μεθ' ων και
ημεις εχειν εν κυριωι μερος ευχομεθα.
Ἀβλαβιωι επισκοπωι
6.1 ∆ιεσωσεν ημας ο κυριος, ως εικος ην υπο των σων προπεμφθεντας ευχων,
και σοι τεκμηριον της ευμενειας 6.2 του θεου σαφες διηγησομαι. ως γαρ ηδη
Κηλοσινα το χωριον κατοπιν εαυτων κατελιπομεν, αθροον εγενετο νεφων
συστροφη και εις βαθυν ζοφον ο αηρ εξ αιθριας μετεπεσεν. ψυχρα δε τις αυρα των
νεφων διαπνεουσα, δροσωδης τε και υγροτατη τοις σωμασιν ημων προσπιπτουσα,
οσον ουδεπω τον υετον ηπειλει, και κατα το ευωνυμον βρονται συνεχεις
υπερρηγνυντο, και αστραπαι οξειαι τε και επαλληλοι των βροντων προηγουντο, τα
τε ορη παντα προσω τε και οπισω και καθ' εκατερα των πλαγιων κατη6.3 ρεφη τοις
νεφεσιν ην. και ηδη υπερ κεφαλης ημων βραχεια νεφελη πνευματι βιαιωι
υποληφθεισα τον υετον ωδινε, και ημεις κατα το Ἰσραηλιτικον θαυμα, μεσοι
πανταχοθεν των υδατων διειλημμενοι, αβροχοι την μεχρις Ουεστηνης οδον
επερασαμεν· εν ηι καταχθεντων ημων ηδη και τας ημιονους αναπαυσαντων, τοτε
παρα του θεου εδοθη τωι 6.4 αερι του ομβρου το συνθημα. τριων δε ωρων η και
τεσσαρων εκεισε διαγαγοντων ημων, ως ικανως ειχομεν της αναπαυσεως, παλιν
διεσχεν ο θεος τον ομβρον, και το οχημα ευδρομωτερον εαυτου [η προσθεν] ην, εν
υγρωι τε και επιπολαιωι τωι πηλωι του τροχου δι' ευκολιας ενολι6.5 σθαινοντος. εστι
δε οδος απ' εκεινου επι την πολιχνην ημων πασα επιποταμιος, κατα ρουν
συγκατιουσα τωι υδατι, χωρια τε συνεχη παρα τας οχθας του ποταμου, παροδια τα
παντα και ου πολλωι τωι μεσωι απ' αλληλων διωικισμενα. 6.6 πασα τοινυν η οδος εκ
της επαλληλου ταυτης οικησεως, των μεν υπαντωντων των δε παραπεμποντων
κατα το συνεχες, ανθρωπων επεπληρωτο πολυ τηι ηδονηι καταμιγνυν6.7 των το
δακρυον. ην δε ψεκας ανεπαχθης τον αερα υπονοτιζουσα· μικρον δε προ της
πολιχνης εις βιαιοτερον ομβρον το υπερκειμενον συνεθλιβετο νεφος, ωστε καθ'
ησυχιαν ημιν γενεσθαι την εισοδον, μηδενος προαισθομενου 6.8 της παρουσιας. ως
δε ηδη της στοας εντος εγενομεθα, επειδη δια ξηρου του εδαφους κατεκτυπει το
οχημα, ουκ οιδα οθεν η οπως, ως εκ μηχανης τινος αθροον ανεφανη δημος κυκλωι
περι ημας πεπυκνωμενοι, ως μηδε κατελθειν του οχηματος ευπορον ειναι· ου γαρ ην
ευρειν τοπον κε6.9 νον ανθρωπων. μογις δε πεισαντες ημιν τε δουναι καιρον προς
την καθοδον και ταις ημιονοις επιτρεψαι την παροδον, ᾔειμεν παρα των
περιρρεοντων ημας κατα παν μερος συνθλιβομενοι, ωστε την υπερβαλλουσαν
αυτων φιλοφρο 6.10 συνην μικρου δειν και λειποθυμιας γενεσθαι αιτιαν. ως δε ηδη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

ενδοθεν εγενομεθα του περιστυου, ορωμεν ρυακα πυρος επι την εκκλησιαν
εισρεοντα· ο γαρ των παρθενων χορος τας εκ κηρου λαμπαδας δια χειρος φερουσαι
στοιχηδον αλληλαις κατα την εισοδον της εκκλησιας προηιεσαν, 6.11 τοις πυρσοις
διολου καταλαμπομεναι. εντος δε γενομενος και συνησθεις τωι λαωι και
συνδακρυσας (ταυτα γαρ ην αμφοτερα πασχειν τωι καν τωι πληθει βλεπειν τα δυο
παθη), ομου τε των ευχων επαυσαμην και ταυτην τηι οσιοτητι σου την επιστολην
διεχαραξα, επισπευδων ως οιον τε, τωι τηι διψηι καταναγκαζεσθαι προσασχοληθηναι
μετα το γραμμα τηι θεραπειαι του σωματος.
7.τ Ἱεριωι ηγεμονι
7.1 Νομος τις εστιν ημετερος κλαιειν μετα κλαιοντων νομοθετων και
συγχαιρειν τοις χαιρουσιν, αλλα τουτων, ως εοικε, το ετερον εφ' ημων της
νομοθεσιας ενεργον εστι μονον· πολλη γαρ των ευθηνουντων η σπανις, ως μη εχειν
ευρειν ραιδιως, τισι των αγαθων συμμετασχωμεν, των 7.2 δ' ως ετερως πραττοντων
αφθονια πολλη. ταυτα προοιμιαζομαι δια την δυστυχη τραγωιδιαν, ην πονηρος τις
δαιμων εν τοις παλαι γνησιοις εδραματουργησεν. νεος τις των ευπατριδων, Συνεσιος
ονομα αυτωι, ουκ εξω του εμου γενους, εν ακμηι της ηλικιας, ουπω σχεδον του ζην
αρξαμενος εν μεγαλοις κινδυνοις εστιν· ον εξελεσθαι μονος ο θεος ισχυν εχει, και
μετα τον θεον συ ο την περι θανατου 7.3 και ζωης ψηφον πεπιστευμενος. δυστυχημα
γεγονεν ακουσιον· τις δ' αν εκων δυστυχησειε; και νυν εγκλημα την δυστυχιαν
πεποιηνται οι κατ' αυτου την επιθανατιον ταυ7.4 την δικην συστησαντες. αλλ'
εκεινους μεν ιδιοις γραμμασι καθυρειναι της οργης δυσωπησαι πειρασομαι, το δε σον
ευμενες μετα του δικαιου και μεθ' ημων γενεσθαι παρακαλω, οπως αν την
αθλιοτητα του νεου η ση φιλανθρωπια νικησειε, πασαν μηχανην εξευρουσα, δι' ης
εξω κινδυνων εσται ο νεος, τον πονηρον κατ' αυτου δαιμονα δια της σης συμμαχιας
7.5 νικησας. παντα ειπον εν κεφαλαιωι α βουλομαι· το δε καθ' εκαστον υποτεινεσθαι
οπως αν κατορθωθειη το σπουδαζομενον, ουτε εμον αν ειη το λεγειν ουτε σον το
διδασκεσθαι.
8.τ Ἀντιοχιανωι
8.1 Ἐφ' ωι μαλιστα παρα των σοφων ο βασιλευς των Μακεδονων
θαυμαζεταιθαυμαζεται γαρ ου τοσουτον τοις Μηδικοις τροπαιοις ουδε τοις Ἰνδικοις
τε και περι τον Ὠκεανον διηγημασιν, οσον επι τωι ειπειν τον θησαυρον εν τοις φιλοις
εχειν, τολμω και αυτος εν τωι μερει τουτωι τοις εκεινου θαυμασιν εμαυτον
αντεπαραι, και μοι προσηκει τον τοιουτον μαλλον λογον ειπειν, οτι [δε] πλουτω τηι
φιλιαι και υπεραιρω τωι τοιουτωι κτηματι ταχα και αυτον εκεινον 8.2 τον επι τουτωι
μεγαλαυχουμενον. τις γαρ εκεινωι τοιουτος φιλος, οιος εμοι συ, δια παντων εν
εκαστωι της αρετης ειδει 8.3 προς εαυτον αμιλλωμενος; παντως γαρ ουκ αν τις εμοι
ταυτα λεγοντι κολακειαν επικαλεσειε, προς τε την ηλικιαν την εμην και προς τον
σον βιον βλεπων· εξωρος τε γαρ ηδη προς κολακειαν η πολια, και το γηρας εις
θωπειαν ανεπιτηδειον, σοι τε, και ει εν ωραι του κολακευειν ημην ποτε, ο επαινος
προς υποληψιν κολακειας ουκ αν κατεπιπτε, του βιου προ των 8.4 λογων δεικνυντος
τον επαινον. αλλ' επειδη των καλως πλουτουντων ιδιον το ειδεναι κεχρησθαι οις
εχουσιν, αριστη δε χρησις των παροντων το κοινα προτιθεναι τοις φιλοις α εχουσι,
φιλος δε μοι παντων μαλιστα δια πασης γνησιοτητος συνηρμοσμενος ο
ποθεινοτατος υιος Ἀλεξανδρος, παρακληθητι δειξαι αυτωι τον εμον θησαυρον, και
μη δειξαι μονον αλλα και δαψιλως παρασχειν εμφορηθηναι, τωι προστηναι 8.5 αυτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

υπερ ων ηκει της σης προστασιας δεομενος. λεξει δε δι' εαυτου τα παντα· ουτω γαρ
ευπρεπεστερον η τα καθ' εκαστον εμε διεξιεναι τωι γραμματι.
9.τ Σταγειριωι
9.1 Τοιουτον τι θεαμα φασιν εν τοις θεατροις τους θαυματοποιουντας
τεχναζεσθαι· μυθον εξ ιστοριας η τινα των αρχαιων διηγηματων υποθεσιν της
θαυματοποιΐας λαβοντες εργωι τοις θεαταις διηγουνται την ιστοριαν. διηγουνται δε
ουτως τα καταλληλα των ιστορουμενων· υποδυντες σχηματα τε και προσωπα και
πολιν εκ παραπετασματων επι της ορχηστρας δι' ομοιοτητος τινος σχηματισαντες
και τον τεως ψιλον τοπον τηι εναργει μιμησει των πραγματων οικειωσαντες, θαυμα
τοις θεωμενοις γινονται αυτοι τε οι μιμηται των εν τηι ιστοριαι πραγματων και τα
παραπετα9.2 σματα, η πολις δη. τι ουν μοι το διηγημα βουλεται; επειδη χρεια ημιν
την μη ουσαν πολιν ως ουσαν δειξαι τοις συνιουσι, παρακληθητι γενεσθαι της
πολεως ημων οικιστης αυτοσχεδιος, αυτωι τωι φανηναι μονον το πολιν ειναι δοκειν
9.3 τον ερημον χωρον παρασκευασας. εστι δε σοι και η οδος ου πολλη και η χαρις, ην
δωσεις, σφοδρα πολλη· βουλομεθα γαρ σεμνοτερους εαυτους δειξαι τοις συνιουσιν,
αντ' αλλου τινος κοσμου τηι φαιδροτητι υμων καλλωπιζομενοι.
10.τ Ὀτρηιωι επισκοπωι Μελιτηνησ
10.1 Ποιον τοιουτον ανθος εν εαρι, τινες τοιαυται των ωιδικων ορνιθων
φωναι, ποια λεπταις και προσηνεσι ταις αυραις καταγλυκαινεται γαληνιαζουσα
θαλασσα, τις αρουρα τοις γεηπονοις ουτως ηδεια, η ευθηνουμενη ληΐοις η τοις
καρποις ηδη των ασταχυων υποκυμαινουσα, τις εξ αμπελου τοσαυτη χαρις, οτε
κομωσα δια του αερος * και τοις φυλλοις κατασκιαζει την καμακα, οσον το
πνευματικον εαρ εκ της ειρηνικης σου ακτινος δια της εν τοις γραμμασι λαμπηδονος
την ζωην ημων εκ κατηφειας εφαιδρυνεν; 10.2 ουτω γαρ ημιν ταχα το προφητικον
αρμοζει, οτι Κατα το πληθος των οδυνων των εν τηι καρδιαι αι του θεου παρακλησεις
δια της σης αγαθοτητος την ψυχην ημων ευφραναν, ακτινων δικην κεκακωμενην τηι
παχνηι την ζωην ημων επιθαλπουσαι· ιση γαρ εστιν εν αμφοτεροις η ακροτης, της τε
τραχυτητος λεγω των λυπηρων και της 10.3 γλυκυτητος των σων αγαθων. και ει
μονον ευαγγελισαμενος ημιν την παρουσιαν σου τοσουτον εφαιδρυνας, ωστε παντα
ημιν εκ της εσχατης αλγηδονος εις φαιδραν μεταβληθηναι καταστασιν, τι ποτε αρα
ποιησει και οφθεισα μονον η τιμια σου και αγαθη παρουσια; ποσην δε δωσει ταις
ψυχαις ημων παρακλησιν η γλυκεια σου φωνη ταις 10.4 ακοαις ενηχησασα; αλλα
γενοιτο ταυτα δια ταχους κατα θεου συνεργιαν του διδοντος ολιγοψυχοις ανεσιν και
τοις συντετριμμενοις αναπαυσιν. ημας δε γινωσκε, εαν μεν εις το ημετερον
βλεψωμεν, περιαλγειν τοις παρουσι και δυσφορουντας μη παυεσθαι, εαν δε προς την
σην απιδωμεν τιμιοτητα, πολλην ομολογειν τηι οικονομιαι του δεσποτου την χαριν,
οτι εξεστιν ημιν εκ γειτονων απολαυειν της γλυκειας σου και αγαθης προαιρεσεως
και εμφορεισθαι κατ' εξουσιαν μεχρι κορου της τοιαυτης τροφης, ει δη τις κορος των
τοιουτων εστιν.
11.τ Ευπατριωι σχολαστικωι
11.1 Ζητων τι προσφυες και οικειον τωι γραμματι δουναι προοιμιον, απο μεν
των εμοι συνηθων, λεγω δη των γραφικων αναγνωσματων, ουκ ειχον οτωι και
χρησομαι, ου τωι μη ευρισκειν το συμβαινον, αλλα τωι περιττον κρινειν προς ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

ειδοτας τοιαυτα γραφειν· η γαρ περι τους εξωθεν λογους σπουδη του μηδεμιαν των
θειων μαθηματων επιμελειαν εχειν αποδειξις ημιν γεγονεν. ουκουν εκεινα μεν
σιωπησομαι, εκ δε των σων προς την λογιοτητα σου προ11.2 οιμιασομαι. πεποιηται
τις παρα τωι διδασκαλωι της υμετερας παιδευσεως πρεσβυτικως ευφραινομενος, μετα
την χρονιαν αυτου κακοπαθειαν εν οφθαλμοις εχων τον εαυτου παιδα και του
παιδος αμα τον παιδα· υποθεσις δε αυτωι της ευφροσυνης η περι των πρωτειων της
αρετης Ὀδυσσει 11.3 προς τον Τηλεμαχον μαχη. [εις] τι ουν η μνημη των
Κεφαλληνων προς τον σκοπον του λογου συμβαλλεται; οτι με διαλαβοντες μεσον
υμεις, συ τε και ο τα παντα θαυμασιος ο πατηρ ο σος, ωσπερ τον Λαερτην εκεινοι,
φιλοτιμως προς αλληλους εν τηι προς ημας τιμηι τε και φιλοφροσυνηι περι των
πρωτειων διαγωνιζεσθε, ο μεν εκ του Ποντου, 11.4 συ δε απο Καππαδοκιας τοις
γραμμασι βαλλοντες. τι ουν ο γερων εγω; μακαριστην τιθεμαι την ημεραν, εν ηι
βλεπω τοι11.5 αυτην παιδι προς πατερα την αμιλλαν. μη ποτε ουν παυσαιο χρηστου
και θαυμαστου πατρος ευχην δικαιαν αποπληρων και τοις αγαθοις προτερημασι την
πατρικην δοξαν υπερβαλλομενος· ουτω παρ' αμφοτεροις υμιν εσομαι κεχαρισμενος
κριτης, σοι μεν τα πρωτεια προς τον πατερα νεμων, τωι πατρι δε 11.6 προς σε. ημεις
δε οισομεν την τραχειαν Ἰθακην, ου λιθοις τοσουτον οσον τοις ηθεσι των οικητορων
τραχυνομενην, εν ηι πολλοι <οι> μνηστηρες και των κτηματων της μνηστευομενης
βρωτηρες, οι και αυτωι τουτωι την νυμφην υβριζοντες, τωι επαπειλειν τον γαμον τηι
σωφρονουσηι, Μελανθους, οιμαι, τινος η αλλης τοιαυτης αξιως πραττοντες, ουδαμου
δε ο σωφρονιζων 11.7 τωι τοξωι. οραις οσον πρεσβυτικως επι τα μηδεν προσηκοντα
ημιν παρεληρησαμεν; αλλα μοι προχειρος εστω δια την πολιαν η συγγνωμη· ιδιον
γαρ αυτης, ωσπερ το κορυζουσθαι τα ομματα και τα μελη παντα υπο της του γηρως
ατονιας 11.8 βαρυνεσθαι, ουτω και το αδολεσχειν εν τωι λογωι. συ δε ημας τοις
τροχαλοις τε και διεγηγερμενοις των λογων νεανικως δεξιουμενος ανανεωσηι το
γηρας, τηι καληι και πρεπουσηι γηροκομιαι ταυτηι το κεκμηκος της ηλικιας
επανορθουμενος.
12.τ τωι αυτωι
12.1 Ουδε του εαρος η χαρις διαλαμπειν κατα το αθροον πεφυκεν, αλλα
προοιμια της ωρας γινεται ακτις τε προσηνως το πεπηγος της γης επιθαλπουσα και
ανθος ημιφανως τηι βωλωι υποκρυπτομενον και αυραι την γην επιπνεουσαι, ως δια
βαθους το εκ του αερος γονιμον τε και ζωφυτον εις αυτην διαδυεσθαι. εστι και
νεοθαλη ποαν θεασασθαι και ορνιθων επανοδον, ους ο χειμων απεξενωσε, και
πολλα τοιαυτα, α σημεια μαλλον εστι του εαρος, ουκ αυτο το εαρ· πλην αλλ' ηδεα
και ταυτα, διοτι και των ηδιστων 12.2 μηνυματα γινεται. τι ουν ο λογος μοι
βουλεται; επειδη προδρομος των εν σοι θησαυρων η δια των γραμματων σου
φιλοφροσυνη προς ημας ελθουσα, καλωι προοιμιωι το παρα σου προσδοκωμενον ημιν
ευαγγελιζεται, και την εν τουτοις χαριν δεχομεθα ως τι πρωτοφανες ανθος του
εαρος, και ολης απολαυσαι της ωρας εν σοι δια ταχους ευχομεθα. 12.3 σφοδρα γαρ,
ευ ισθι, σφοδρα τωι κρυμωι και τηι πικριαι των επιχωριων ηθων πεπονηκαμεν. και
ωσπερ τοις δωματιοις εκ των επεισρεοντων υδατων υποτρεφεται κρυσταλλος
(χρησομαι γαρ εκ των ημετερων τωι υποδειγματι), και η καταρρεουσα νοτις, ει τωι
πεπηγοτι επιπολασειε, λιθουται περι τον κρυσταλλον και προσθηκη του ογκου
γινεται, τοιουτον τι βλεπω <ενον> τοις πολλοις των κατα τον τοπον
επιχωριαζοντων το ηθος· αει τι προσεπινοειται παρ' αυτων εις πικριαν και
εφευρισκεται, και τωι προκατειργασμενωι ετερον κακον επιπηγνυται, κακεινωι αλλο,
και παλιν ετερον και τουτωι συνεχως υπανται, και ουδεις αυτοις ορος του μισους και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

της των κακων επαυξησεως· ωστε πολλων ημιν ευχων ειναι χρειαν, επιπνευσαι δια
ταχους την χαριν του πνευματος και διαχεαι την πικριαν του μισους και διαθρυψαι
12.4 τον εκ της πονηριας αυτοις πηγνυμενον κρυσταλλον. δια ταυτα γλυκυ το εαρ
και κατα φυσιν υπαρχον, εαυτου ποθεινοτερον γινεται τοις απο τοιουτων σε
προσδεχομενοις 12.5 χειμωνων. μη ουν βραδυνετω η χαρις, αλλως τε και <διοτι> της
αγιας ημιν ημερας πλησιαζουσης ευλογωτερον αν ειη την ενεγκουσαν τοις ιδιοις
μαλλον η τον Ποντον τοις ημετεροις σεμνυνεσθαι. ελθε ουν, ω φιλη κεφαλη, φερων
ημιν αγαθων πληθος, σαυτον· τουτο γαρ εσται των αγαθων των ημετερων το
πληρωμα.
13.τ Λιβανιωι
13.1 Ἤκουσα τινος ιατρικου παραλογον τι φυσεως παθος διηγουμενου, το δε
διηγημα τοιουτον ην· κατειχετο τις, φησιν, αρρωστηματι τινι των δυστροπωτερων
και την τεχνην διηλεγχεν ελαττον της επαγγελιας ισχυουσαν· παν γαρ το
επινοουμενον εις θεραπειαν απρακτον ην· ειτα τινος αγγελιας των καταθυμιων παρ'
ελπιδας αυτωι μηνυθεισης, αντι της τεχνης η συντυχια γινεται λυουσα τωι ανθρωπωι
την νοσον, ειτε της ψυχης τωι περιοντι της ανεσεως και την του σωματος εξιν εαυτηι
συνδιαθεισης, ειτε και αλλως, ουκ εχω λεγειν· ουτε γαρ εμοι σχολη τα τοιαυτα
φιλοσοφειν, και την αιτιαν ο ειπων ου προσεθηκεν. 13.2 επι καιρου δε νυν
εμνησθην, ως οιμαι, του διηγηματος· διακειμενος γαρ, ως ουκ αν εβουλομην (τας δε
αιτιας ουδεν δεομαι νυν ακριβως καταλεγειν των αφ' ου γεγονα παρ' υμιν και μεχρι
του νυν συμπεπτωκοτων μοι λυπηρων), μηνυσαντος αθροως μοι τινος περι των
γραμματων της μονογενους σου παιδευσεως, επειδη ταχιστα την επιστολην
εδεξαμην και τοις γεγραμμενοις επεδραμον, ευθυς μεν την ψυχην διετεθην ως επι
τοις καλλιστοις επι παντων ανθρωπων ανακηρυσσομενος· τοσουτου την σην
μαρτυριαν ετιμησαμην, ην δια της επιστολης ημιν κεχαρισαι· επειτα δε μοι και η του
σωματος εξις ευθυς προς το κρειττον μετεποιειτο, και σοι το ισον παραδοξον και
αυτος διηγημα διδωμι, οτι της αυτης επιστολης τα μεν αρρωστων 13.3 τα δε
καθαρως υγιαινων επεδραμον. και ταυτα μεν εις τοσουτον· επει δε μοι της χαριτος
ταυτης ο υιος Κυνηγιος υποθεσις γεγονεν, οιος <τ'> ει τωι περιοντι της εις το
ευεργετειν εξουσιας ουχ ημας μονον αλλα και τους ευεργετας ημων καλως ποιειν,
ευεργετης δε ημων ουτος, καθως ειρηται, των παρα σου γραμματων αφορμη
γενομενος ημιν και 13.4 υποθεσις, και δια τουτο ευ παθειν αξιος. διδασκαλους δε
τους ημετερους, ει μεν ων τι δοκουμεν μεμαθηκεναι ζητοιης, Παυλον ευρησεις και
Ἰωαννην και τους λοιπους αποστολους τε και προφητας, ει γε μη τολμηρον ημιν την
διδασκαλιαν οικειουσθαι των τοιουτων ανδρων· ει δε περι της υμετερας λεγοις
σοφιας, ην οι κρινειν επιστημονες φασιν απο σου πηγαζουσαν εν μετοχηι τοις λοιποις
γινεσθαι πασιν οις τινος και μετεστι λογου (ταυτα γαρ ηκουσα προς παντας
διεξιοντος του σου μεν μαθητου, πατρος δε εμου και διδασκαλου του θαυμαστου
Βασιλειου), ισθι με μηδεν εχειν λαμπρον εν τοις <περι> των διδασκαλων διηγημασιν,
επ' ολιγον τωι αδελφωι συγγεγονοτα και τοσουτον παρα της θειας γλωττης
εκκαθαρθεντα, οσον επιγνωναι μονον την ζημιαν των αμυητων του λογου· επειτα
μεντοι τοις σοις, ει ποτε σχολην αγοιμι, κατα σπουδην πασαν ενδιατριβοντα εραστην
γενεσθαι του υμετερου καλλους, τυχειν δε μηδεπω 13.5 του ερωτος. ει μεν ουν,
ωσπερ αυτος εγω κρινω, τα καθ' ημας εστιν ουδεν, ουδαμου ο διδασκαλος ημων· ει
δε την σην υποληψιν, ην εφ' ημιν εσχες, μη αληθευειν ου θεμις, αλλα τινες εν τωι
λογωι [και υμεις] και ημεις ουκ αποβλητοι παρα σοι γε κριτηι, δος τολμησαι σοι των
ημετερων ανα13.6 θειναι την αιτιαν. ει γαρ Βασιλειος μεν του ημετερου προστατης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

λογου, εκεινωι δε ο πλουτος εκ των σων ην θησαυρων, τα σα κεκτημεθα και ει δι'
ετερων υπεδεξαμεθα· ει δε ολιγα ταυτα, ολιγον εν τοις αμφορευσι το υδωρ, αλλ' εκ
του Νειλου ομως.
14.τ Λιβανιωι σοφιστηι
14.1 Ἑορτην αγειν συνηθες τοις Ῥωμαιοις περι την χειμεριον τροπην κατα τι
πατριον, οτε του ηλιου προς την ανω χωραν αναποδιζοντος, πλεοναζειν αρχεται το
ημερησιον μετρον· ιερα δε νενομισται του μηνος η αρχη, και δια ταυτης της ημερας
το παν ετος οιωνιζομενοι δεξιας τινας 14.2 συντυχιας και ευφροσυνας και ποτους
επιτηδευουσι. τι βουλομενος εντευθεν του γραμματος αρχομαι; οτι και αυτος
διηγαγον την εορτην ταυτην παραπλησιως εκεινοις χρυσοφορησας· ηλθε γαρ τοτε
και εις τας εμας χειρας χρυσος, ου τοι κατα τον πανδημον τουτον χρυσον, ο
αγαπωσιν οι αρχοντες και δωροφορουσιν οι εχοντες, το βαρυ και αισχρον και
αψυχον κτημα, αλλ' ο παντος πλουτου τοις γε νουν εχουσιν υψηλοτερον εστι, το
καλλιστον ον τως δεξιωμα κατα Πινδαρον, τα σα φημι γραμματα και 14.3 ο πολυς εν
εκεινοις πλουτος. ουτω γαρ συνεβη κατα την ημεραν εκεινην επιφοιτησαντα με τηι
μητροπολει των Καππαδοκων εντυχειν τινι των επιτηδειων, ος μοι το δωρον τουτο,
την επιστολην, οιον τι συμβολον εορτης προε14.4 τεινατο. εγω δε περιχαρης τηι
συντυχιαι γενομενος κοινον προυθηκα τοις παρουσι το κερδος, και παντες μετειχον
το ολον εκαστος εχειν φιλονεικουντες, και ουκ ηλαττουμην εγω· διεξιουσα γαρ τας
παντων χειρας η επιστολη ιδιος εκαστου πλουτος εγινετο, των μεν τηι μνημηι δια της
συνεχους αναγνωσεως των δε δελτοις εναπομαξαμενων τα ρηματα, και παλιν εν
ταις εμαις ην χερσι, πλεον ευφραινουσα 14.5 η τους οφθαλμους των πολυχρυσων η
υλη. επειδη τοινυν και τοις γεωργοις (χρησομαι γαρ εκ των οικειων τωι υποδειγματι)
πολλην διδωσι προς τους δευτερους των πονων την προθυμιαν το των πονηθεντων
απονασθαι, συγγνωθι και ημιν απερ αυτος δεδωκας καταβαλλομενοις και δια τουτο
γραφουσιν, ινα σε παλιν προς το γραφειν εκκαλεσωμεθα. 14.6 Αιτουμαι δε χαριν
υπερ του βιου κοινην, οσα δι' αινιγματος ημιν τα τελευταια της επιστολης
υπηπειλησας, μηκετι διανοεισθαι· ουδε γαρ καλως εχειν φημι κρισεως, ει τινες
αμαρτανουσι προς την βαρβαρον γλωσσαν απο της Ἑλληνιδος αυτομολουντες και
μισθοφοροι στρατιωται γινομενοι και το στρατιωτικον σιτηρεσιον αντι της εν τωι
λεγειν δοξης αιρουμενοι, δια τουτο σε καταδικαζειν των λογων και αφωνιαν του
βιου καταψηφιζεσθαι· τις γαρ ο φθεγγομενος, ει συ την βαρειαν ταυτην απειλην
κατα των 14.7 λογων κυρωσειας; αλλα καλως εχει ταχα μνημονευσαι τινος των εκ
της ημετερας Γραφης· κελευει γαρ ο ημετερος λογος τους δυναμενους ευ τι ποιειν μη
προς τας γνωμας των ευεργετουμενων βλεπειν, ως φιλοτιμεισθαι μεν τοις
ευαισθητοις, αποκλειειν δε τοις αχαριστοις την ευποιΐαν, αλλα μιμεισθαι τον του
παντος οικονομον, ος κοινην προτιθησι των εν τηι κτισει καλων την μετουσιαν
αγαθοις τε 14.8 και μη τοιουτοις. προς ταυτα βλεπων, ω θαυμασιε, δος αει τοιουτον
τωι βιωι σαυτον, οιος ο παρελθων εδειξε χρονος· ου γαρ τον ηλιον οι μη βλεποντες
κωλυουσιν ηλιον ειναι· ουκουν ουδε την ακτινα των σων λογων αμαυρουσθαι
καλως εχει δια τους μεμυκοτας τα της ψυχης αισθητηρια. 14.9 Τον δε Κυνηγιον
ευχομαι μεν ως μαλιστα μεν πορρω της κοινης ειναι νοσου, η νυν τους νεους
κατειληφε, προσεχειν δε κατα το εκουσιον τηι περι τους λογους σπουδηι· ει δε αλλως
εχοι, δικαιον εστι και μη βουλομενον αυτον εκβιαζεσθαι, * εν ωι νυν οντες οι προ
τουτου των λογων αποστατησαντες ελεεινοι τινες εισιν υπ' αισχυνης καταδυομενοι.
15.τ Ἰωαννηι και Μαξιμιανωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

15.1 Και των αλλων απαντων μικρου δειν, οσα ποιει τους κεκτημενους
ευδαιμονας, πενητες οι Καππαδοκαι ημεις, 15.2 πλεον δε παντων πενητες των
γραφειν δυναμενων. τουτο τοι και της πολλης του λογου βραδυτητος αιτιον· προ
πλειονος γαρ μοι χρονου πεπονημενης της προς την αιρε σιν αντιρρησεως, ο
μεταγραφων ουκ ην, και των υπογραφεων η απορια ραιθυμιας ημιν κατα το εικος η
της περι 15.3 τον λογον ασθενειας προσετριψατο αν υπονοιαν. αλλ' επειδη νυν γουν
κατα θεου χαριν ο τε γραφων και ο δοκιμαζων τα γεγραμμενα ευρεθησαν,
απεσταλκα υμιν ου, καθως φησιν ο Ἰσοκρατης, δωρον τον λογον (ουδε γαρ τι
τοιουτον εν τουτωι λογιζομαι, ως αντι κτηματος τωι δεξομενωι γενεσθαι), αλλ' ως αν
γενοιτο υμιν προτροπη, ωστε σφριγωντας τηι ακμηι της νεοτητος καταθαρσησαι της
προς τους εναντιους μαχης, εν τηι του γεροντος προθυμιαι το της 15.4 νεοτητος
ευθαρσες ανεγειροντας. ει δε φανειη τι των εκ του λογου και της ακοης του
σοφιστου αξια, δοκιμασαντες μερη τινα, τα προ των αγωνων μαλιστα, οσα της
επιλεκτικης εστιν ιδεας, ανενεγκατε· ισως δε τινα και των δογματικων φανησεται
υμιν ουκ αχαριστως ηρμηνευμενα. απερ δ' αναγινωσκοιτε, δηλον οτι ως διδασκαλωι
και διορθωτηι αναγνωσεσθε.
16.τ Στρατηγιωι
16.1 Οιον τι ποιουσιν οι τηι σφαιραι παιζοντες, οταν τριχη διασταντες
αντιπεμπωσιν αλληλοις εν ευστοχιαι την βολην αλλος παρ' αλλου διαδεχομενοι,
διαπαιζουσι δε τον εν τωι μεσωι προς αυτην αναπηδωντα, τηι εσχηματισμενηι του
προσωπου ορμηι και τηι ποιαι της χειρος ενδειξει κατα το δεξιον η ευωνυμον την
βολην προδειξαντες, εφ' οπερ <δ'> αν ιδωσιν αυτον ορμωντα, κατα το εναντιον
αποπεμπομενοι και την ελπιδα δι' απατης εψευσαντο· τοιαυτα κατωρθωται και νυν
παρα τοις πολλοις ημων, οι το σπουδαζειν αφεντες, εν ευφυΐαι τους ανθρωπους
σφαιριζομεν, αντι της δεξιας ελπιδος, ην προισχομεθα, τηι σκαιοτητι των γινομενων
τας ψυχας των ελπιζοντων 16.2 <εφ'> ημιν παρακρουομενοι. γραμματα
καταλλακτηρια, φιλοφροσυναι, συμβολα, δωρα, αγαπητικαι δια γραμματων
περιπλοκαι, ταυτα εστι της σφαιρας η ενδειξις η κατα το δεξιον προδεικνυμενη· αλλ'
αντι της ελπισθεισης δια τουτων ευφροσυνης κατηγοριαι, συσκευαι, διαβολαι,
μεμψεις, εγκληματα, μονομερων αποφασεων υφαρπαγαι. μακαριοι των ελπιδων
υμεις οι δια των τοιουτων την προς τον θεον παρρησιαν πραγ16.3 ματευομενοι.
αλλα παρακαλουμεν υμας μη προς τα ημετερα βλεπειν, αλλα προς την δεσποτικην
του ευαγγελιου διδασκαλιαν (τις γαρ αν ετερωι των οδυνων παραμυθια γενοιτο [αν
αλλος] αυτος ταις οδυναις υπερβαλλομενος;), ως [δ'] αν την ιδιαν διεξοδον λαβηι τα
πραγματα, ως φησιν· Ἐμοι εκδικησις, εγω 16.4 ανταποδωσω, λεγει κυριος. συ δε μοι,
ω αριστε, πραττειν σεαυτου αξιως και τωι θεωι επελπιζειν και μη εγκοπτεσθαι προς το
καλος τε και αγαθος ειναι δια τα παρ' ημων υποδειγματα, επιτρεπειν δε τωι θεωι τωι
δικαιοκριτηι την συμφερουσαν τε και δικαιαν των πραγματων αποβασιν, ταυτηι τε
αγειν, 16.5 οπηπερ αν η θεια κατευθυνηι σοφια. παντως ουδε ο Ἰωσηφ τωι φθονωι των
αδελφων εδυσχεραινε, διοτι των ομογενων η κακια οδος αυτωι προς την βασιλειαν
εγενετο.
17.τ Τοις εν Νικομηδειαι πρεσβυτεροισ
17.1 Ὑμας μεν Ὁ πατηρ των οικτιρμων και θεος πασης παρακλησεως, ο
παντα εν σοφιαι προς το συμφερον οικονομων, δια της ιδιας επισκοπησειε χαριτος
και παρακαλεσειεν, εαυτωι ποιων εν υμιν το ευαρεστον, και ελθοι εφ' υμας η χαρις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

του κυριου ημων Ἰησου Χριστου και η κοινωνια του αγιου πνευματος αυτου εις το
γενεσθαι υμιν θεραπειαν μεν πασης θλιψεως και δυσχερειας, ευοδιαν δε προς παν
αγαθον εις καταρτισμον της εκκλησιας και οικοδομην των υμετερων ψυχων και εις
προσθηκην της δοξης του ονοματος αυτου. 17.2 ημεις δε ταυτην υπερ εαυτων την
απολογιαν προς την αγαπην υμων ποιουμεθα, οτι ουκ ημελησαμεν προς την
αποδοσιν της κεχρεωστημενης υμιν επισκεψεως η εν τωι παρελθοντι χρονωι η και
νυν μετα την γενομενην του μακαριου Πατρικιου μεταστασιν, αλλ' οτι πολλαι μεν αι
των καθ' ημας εκκλησιων ασχολιαι, πολλη δε και η του σωματος σαθροτης, ως εικος
προιοντι τωι χρονωι συνεπιδιδουσα, πολλη δε και η της υμετερας αγαθοτητος εις
ημας ραιθυμια, οτι ουδεις ουδεποτε λογος εις προτροπην εν γραμματι η δηλωματικη
σχεσις προς την καθ' ημας εκκλησιαν, του μακαριου Ευφρασιου του επισκοπου δια
πασης γνησιοτητος εαυτωι τε και υμιν οιον σειραις τισι τηι αγαπηι την βραχυτητα
ημων 17.3 συνδησαντος. αλλ' ει και μη προτερον το της αγαπης χρεος η παρ' ημων
δια της επισκεψεως η παρα της υμετερας ευλαβειας δια της προτροπης απεπληρωθη,
νυν γουν ευχομεθα τωι θεωι, συμμαχον προς την επιθυμιαν ημων και την υμετεραν
προς θεον συμπαραλαβοντες ευχην, δια ταχους ως εστι δυνατον, επιδημησαι τε υμιν
και συμπαρακληθηναι και συσπουδασαι, ως αν υφηγηται ο κυριος, ωστε και των ηδη
γεγενημενων λυπηρων διορθωσιν εξευρειν και εις τον εφεξης χρονον ασφαλειαν·
ωστε μηκετι υμας εν τηι ασυμφωνιαι ταυτηι διεσπασμενους, αλλου κατ' αλλην ορμην
εαυτον της εκκλησιας απαγοντος, γελωτα προκεισθαι τωι διαβολωι, ωι βουλημα και
εργον εστιν εξ εναντιου τωι θειωι θεληματι το μηδενα σωθηναι μηδε εις 17.4
επιγνωσιν αληθειας ελθειν. πως γαρ οιεσθε ημας, αδελφοι, θλιβεσθαι προς την
ακοην των διαγγειλαντων ημιν τα υμετερα, οτι ουδεμια γεγονεν των εφεστωτων
επιστροφη, αλλ' η των απαξ αποκλιναντων προαιρεσις επι της αυτης ορμης αει
φερεται, και ωσπερ εκ του οχετου υδωρ πολλακις εις την παρακειμενην οχθην
υπερεκχειται και κατα το πλαγιον διαδυεν απορρεει, μη απασφαλισθεντος δε του
υπαιτιου τοπου δυσανακλητον γινεται κοιλανθεντος του υποκειμενου προς την του
ρειθρου φοραν, ουτως η των αποσταντων ορμη, απαξ της ευθειας τε και ορθης
πιστεως εκ φιλονεικιας παραρρυεισα, ενεβαθυνεν ηδη τηι συνηθειαι 17.5 και ουκ
ευχερως επι την αρχαιαν επανερχεται χαριν. διο σοφου τινος και μεγαλου χρηιζει τα
καθ' υμας επιστατου καλως τα τοιαυτα οχετηγειν επισταμενου, ωστε δυνηθηναι
παλιν την ατακτον του ρευματος τουτου παρατροπην εις το αρχαιον καλλος
ανακαλεσασθαι, ως αν παλιν υμιν τα της ευσεβειας αδρυνοιτο ληια τηι της ειρηνης
επιρροηι κατ17.6 αρδομενα. δια ταυτα πολλη χρεωστειται τωι πραγματι παρα παντων
υμων σπουδη τε και προθυμια προς το αναδειχθηναι προστατην υπο του αγιου
πνευματος τοιουτον ος ολωι τωι οφθαλμωι τα του θεου οψεται μονα, προς ουδεν 17.7
των εν τηι ζωηι σπουδαζομενων μετεωριζων το ομμα. δια τουτο γαρ οιμαι τον
λευιτικον νομον αποκληρον της γηΐνης κληρονομιας τον λευιτην ποιειν, ως αν
μεριδα κτησεως, καθως γεγραπται, τον θεον μονον εχοι και τουτο περιεποι δια
παντος εν εαυτωι το κτημα, προς ουδεν υλωδες της 17.8 ψυχης καθελκομενης. ει δε
τινες εισιν η και εσμεν αδιαφοροι, μηδεις προς τουτο βλεπων επι των ιδιων
βλαπτεσθω· ου γαρ νομος εστι τοις αλλοις προς το μη τα δεοντα πρασσειν το παρ'
ετεροις μη δεοντως γινομενον. αλλ' υμας χρη τα εαυτων βλεπειν, οπως αν προς το
κρειττον γενοιτο η της εκκλησιας επιδοσις, των διεσκορπισμενων παλιν εις την του
ενος σωματος αρμονιαν επανελθοντων και της πνευματικης ειρηνης εν τωι πληθει
17.9 των ευσεβως τον θεον δοξαζοντων ευθηνουμενης. προς τουτο καλως εχειν
οιμαι σκοπειν <τον> τα καλα τηι εκκλησιαι βουλομενον, οπως αν ο αναδεικνυμενος
εις προστασιαν 17.10 επιτηδειως εχοι. γενος δε και πλουτον και κοσμικην
περιφανειαν ζητειν εν τοις επισκοπικοις κατορθωμασιν ο αποστολικος ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

ενομοθετησε λογος· αλλ' ει μεν τι τουτων κατα το αυτοματον εποιτο τοις
προηγουμενοις, ως σκιαν κατα το συμβαν ακολουθουσαν ουκ αποβαλλομεν· ει δε μη,
ουδεν ηττον αγαπησομεν τα προτιμοτερα, καν χωρις 17.11 τουτων τυχηι. αιπολος ην
ο προφητης Ἀμως, αλιευς ο Πετρος, και της αυτης τεχνης ο τε τουτου αδελφος
Ἀνδρεας και ο υψηλος Ἰωαννης, σκηνορραφος ο Παυλος, και ο Ματθαιος τελωνης,
και οι αλλοι κατα τον αυτον τροπον ομοιως απαντες, ουχ υπατοι τινες και
στρατηλαται και υπαρχοι η κατα ρητορικην και φιλοσοφιαν περιβλεπτοι, αλλα
πενητες και ιδιωται και απο των ταπεινοτερων επιτηδευματων ορμωμενοι· και ομως
Εις πασαν την γην εξηλθεν ο φθογγος αυτων και εις τα περατα της οικουμενης 17.12
τα ρηματα αυτων. Βλεπετε, φησι, την κλησιν υμων, αδελφοι, οτι ου πολλοι σοφοι
κατα σαρκα, ου πολλοι δυνατοι, ου πολλοι ευγενεις· αλλα τα μωρα του κοσμου
εξελεξατο 17.13 ο θεος. ισως τι μωρον και νυν εν τοις φαινομενοις των οφθαλμων
των ανθρωπινων νομιζεται, οταν ασθενες υπο πενιας η αδοξον ηι δια την σωματικην
δυσγενειαν· αλλα τις οιδεν ει μη τουτωι το κερας της κρισεως παρα της χαριτος
επικλινεται, καν των υψηλων τε και εμφανεστερων μικρο17.14 τερος ηι; τι
λυσιτελεστερον ην τηι Ῥωμαιων πολει, το κατ' αρχας των ευπατριδων τινα και
υπερογκων εκ της υπατου βουλης εις προστασιαν λαβειν, η τον αλιεα Πετρον, ωι
μηδεν ην εκ του κοσμου τουτου προς ευδοξιαν εφολκιον; τις οικια, τινες οικεται,
ποια κτησις δια προσοδων τρυφην χορηγουσα; αλλ' ο ξενος και αστεγος και
ατραπεζος των τα παντα εχοντων πλουσιωτερος ην, οτι δια του μηδεν εχειν τον
θεον ειχεν ολον. 17.15 ουτω και οι Μεσοποταμιται βαρυπλουτους εχοντες εν εαυτοις
σατραπας, παντων εδοκιμασαν τον Θωμαν εις επιστασιαν εαυτων προτιμοτερον, και
Τιτον Κρητες και Ἱεροσολυμιται Ἰακωβον, και ημεις οι Καππαδοκαι τον
εκατονταρχον τον επι του παθους την θεοτητα του κυριου ομολογησαντα, πολλων
οντων κατα τον χρονον εκεινον λαμπρων εν γενει και ιπποτροφων και τοις εν τηι
συγκλητωι πρωτειοις σεμνυνομενων· και κατα πασαν δε εκκλησιαν ευροι τις αν τους
κατα θεον μεγαλους της κοσμικης περιφανειας προτι17.16 μηθεντας. προς ταυτα
βλεπειν επι του παροντος οιμαι δειν και υμας, ει γε μελλοιτε παλιν το αρχαιον της
εκκλησιας υμων ανακαλεισθαι αξιωμα. 17.17 Οιδατε γαρ παντος μαλλον τα υμετερα
διηγηματα, οτι εξ αρχαιου, πριν την γειτονα υμων εξανθησαι πολιν, παρ' υμιν ην τα
βασιλεια, και το προεχον εν πολεσιν υπερ την υμετεραν ουκ ην· και νυν, ει και ο των
οικοδομηματων καλλωπισμος ηφανισθη, αλλ' η εν τοις ανθρωποις πολις εν πληθει
τε και δοκιμοτητι των οικητορων προς 17.18 το αρχαιον εξισουται καλλος. ουκουν
πρεπον αν ειη μη ταπεινοτερον των προσοντων υμιν αγαθων εχειν το φρονημα,
αλλα συνεπαιρειν τηι περιφανειαι της πολεως την περι των προκειμενων σπουδην,
ως αν τοιουτον ευρητε παρα του θεου τον του λαου καθηγουμενον, ως μη αναξιον
17.19 υμιν επιδειχθηναι. αισχρον γαρ, αδελφοι, και πανταπασιν ατοπον νεως μεν
κυβερνητην μη γινεσθαι ει μη της κυβερνητικης επιστημων ειη, τον δε επι των
οιακων της εκκλησιας καθημενον αγνοειν οπως αν τας των συμπλε 17.20 οντων
ψυχας εις τον λιμενα του θεου καθορμισειε. ποσα γεγονε δι' απειριαν των
καθηγουμενων αυτανδρα των εκκλησιων ηδη ναυαγια; τις αν εξαριθμησαιτο τα εν
οφθαλμοις κακα μη αν συμβαντα ει τις ην που εν τοις καθηγουμενοις 17.21
κυβερνητικη εμπειρια; αλλα και τον σιδηρον ου τοις ατεχνοις, τοις δε επιστημοσι της
χαλκευτικης εις την των σκευων απεργασιαν καταπιστευομεν· ουκουν και τας
ψυχας τωι καλως επισταμενωι τηι του αγιου πνευματος ζεσει καταμαλασσειν
εγχειριστεον, ος δια της των λογικων οργανων τυπωσεως σκευος εκλογης τε και
ευχρηστιας εκαστον υμων 17.22 επιτελεσειε. τοιαυτην ποιεισθαι την προνοιαν ο
θειος αποστολος εγκελευεται, δια της προς Τιμοθεον επιστολης πασι νομοθετων τοις
ακουουσιν, εν οις φησι δειν τον επισκοπον 17.23 ανεπιληπτον ειναι. αρ' ουν τουτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

μονου τωι αποστολωι μελει οπως ο της ιερωσυνης προεστηκως τοιουτος ειη; και τι
17.24 τοσουτον κερδος, ει εν ενι το αγαθον κατακλειοιτο; αλλ' οιδεν οτι τωι
προεχοντι συμμορφουται το υποχειριον, και τα κατορθωματα του καθηγουμενου
των επομενων γινεται· ο γαρ εστιν ο διδασκαλος, τουτο και τον μαθητην
απεργαζεται· ου γαρ εστι τον τηι χαλκευτικηι τεχνηι μαθητευομενον υφαντικην
εξασκησαι, η ιστουργειν διδασκομενον ρητορα η γεωμετρην γενεσθαι, αλλ' οπερ εν
τωι καθηγουμενωι βλεπει ο μαθητης, τουτο και εις εαυτον μετατιθησι. δια τουτο
φησι· κατηρτισμενος εσται πας μαθητης ως ο διδασκαλος αυτου. 17.25 τι ουν,
αδελφοι; αρα δυνατον ταπεινοφρονα γενεσθαι και κατεσταλμενον τωι ηθει και
μετριον και φιλοκερδειας κρειττονα και τα θεια σοφον και πεπαιδευμενον την εν
τοις τροποις αρετην τε και επιεικειαν, ταυτα εν τωι διδα17.26 σκαλωι μη βλεποντα;
αλλ' ουκ οιδα πως οιον τε τον κοσμικωι μαθητευθεντα πνευματικον γενεσθαι· πως
γαρ αν 17.27 μη κατ' εκεινον ειεν οι προς αυτον ομοιουμενοι; τι κερδος εστι τοις
διψωσι της του υδρειου μεγαλουργιας, υδατος εν αυτωι μη οντος; καν εν ποικιλοις
σχημασιν η των κιονων επαλληλος θεσις επι του υψους ανεχηι τον πετασον, τι
μαλλον αν ο διψων ελοιτο προς την εαυτου χρειαν, λιθους ευ διακειμενους βλεπειν,
η κρουνον ευρειν, καν απο ξυλινου σωληνος ρεηι, μονον διειδες τε και ποτιμον το
ναμα 17.28 προχεοντα; ουτως, αδελφοι, τοις προς την ευσεβειαν βλεπουσιν
αμελητεον αν ειη της εξω σκηνης· και ει τις κομαι φιλοις και καταλογοις αξιωματων
αβρυνεται και πολλας ετησιους απαριθμειται προσοδους και προς το γενος εαυτου
βλεπων περιογκουται και πανταχοθεν τωι τυφωι περιαυτιζεται, τον τοιουτον εαν ως
ξηρον υδρειον, ειπερ μη εχοι εν τωι βιωι τα προηγουμενα, αναζητειν δε καθως αν ηι
δυνατον, τωι λυχνωι του πνευματος προς την ερευναν κεχρημενους, ει που τις εστι
Κηπος κεκλεισμενος και πηγη εσφραγισμενη, καθως φησιν η γραφη, ινα δια της
χειροτονιας ανοιχθεισης ημιν της εν τωι κηπωι τρυφης και αναστομωθεντος του της
πηγης υδατος κοινον γενηται κτημα της 17.29 καθολου εκκλησιας η εν εκεινωι χαρις.
και παρασχοι ο κυριος ευρεθηναι δια ταχους εν υμιν τοιουτον ος εσται σκευος
εκλογης, στυλος τε και εδραιωμα της αληθειας· πιστευομεν δε τωι κυριωι εσεσθαι
ταυτα, ειπερ υμεις βουληθειητε δια της ομονοητικης συμπνοιας προς το κοινον
αγαθον συμφωνως ιδειν, προτιμησαντες των ιδιων θεληματων το θελημα του
κυριου ημων Ἰησου Χριστου το αγαθον και ευαρεστον και τελειον, ινα
κατορθουμενον εν υμιν τοιουτον ηι ωι και ημεις εγκαυχησομεθα και υμεις
εντρυφησετε και ο θεος των ολων ενδοξασθησεται, ωι πρεπει η δοξα εις τους αιωνας.
18.τ Ὀτρηιωι επισκοπωι Μελιτηνησ
18.1 Ὡς καλα των καλων εστι τα ομοιωματα, οταν εναργη του πρωτοτυπου
καλλους τον χαρακτηρα της μορφης και 18.2 εφ' εαυτων διασυζηται. της γαρ ψυχης
σου της οντως καλης ειδον εναργεστατην εικονα εν τηι των γραμματων γλυκυτητι,
οις ημας, καθως φησι που το ευαγγελιον, Ἐκ του περισσευματος της καρδιας σου
εμελιτωσας· και δια τουτο αυτον σε προσοραν και την εν τοις οφθαλμοις
ευφροσυνην καρπουσθαι και δια της εν τοις γραμμασι φιλοφροσυνης ενομιζον, και
πολλακις υφ' ηδονης επαναλαμβανων τα γραμματα και συνεχως επιων προς μειζονα
της απολαυσεως επιθυμιαν εξεκαιομην, και κορος των πινομενων ουκ ην, ως ουδε
αλλου τινος των κατα φυσιν καλων και τιμιων την 18.3 ηδονην ο κορος
διαλυμαινεται· ουτε γαρ του προσοραν τον ηλιον η συνεχης μετουσια την ορεξιν
ημβλυνεν, ουτε της υγειας η διηνεκης απολαυσις την επιθυμιαν εστησεν, ουτε της
σης αγαθοτητος, ην κατα προσωπον πολλακις και νυν δια του γραμματος εγνωμεν,
δυνατον ειναι πεπεισμεθα μεχρι κορου προελθειν την απολαυσιν· αλλ' οιον τι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

πασχουσιν οι εκ τινος περιστασεως διψωντες ατελεστα, ουτω και ημεις, οσον
εμφορουμεθα των σων αγαθων, τοσουτωι μαλλον διψωδεις 18.4 γινομεθα. ει δε μη
θωπειαν τινα και ψευδη κολακειαν τον ημετερον λογον υποληψηι (παντως δε ουχ
υποληψηι, τα τε αλλα τοιουτος ων οιος ει, και περι ημας διαφεροντως, ει και τις
αλλος, χρηστος τε και γνησιος), παντως πιστευσεις τοις λεγομενοις, οτι την συνεχη
των δακρυων επιρροην η των γραμματων χαρις, οιον τι φαρμακον ιαματικον τοις
οφθαλμοις γενομενη, ανεστειλε, και προσδοκωμεν τηι των αγιων ευχων σου ιατρειαι
οκλαζουσαν ηδη την ψυχην ημων υπο της των κακων συνεχειας υπερειδουσηι οτι
ταχα και καθ' ολου το τοιουτον της ψυχης ημων παθος εξιαθησεται· επει, το γε νυν
εχον, εν τοιουτοις εσμεν ως φειδεσθαι της αγαπωσης ημας ακοης και επικρυπτεσθαι
σιωπηι την αληθειαν, ινα μη προς κοινωνιαν των ημετερων κακων 18.5 τους
γνησιως ημας αγαπωντας εφελκυσωμεθα. οταν γαρ ενθυμηθωμεν οτι των φιλτατων
απολειφθεντες εν πολεμοις αναστρεφομεθα και, α μεν καταλιπειν εβιασθημεν,
τεκνα εστιν α ταις πνευματικαις ημων ωδισι τωι θεωι γεννησαι κατηξιωθημεν,
συμβιος νομωι συνηρμοσμενη, κινδυνωι και κακοπαθειαις εν τοις των πειρασμων
καιροις επιδειξαμενη προς ημας το φιλοστοργον, και ετι προς τουτοις οικος
κεχαριτωμενος, αδελφοι, συγγενεις, οικειοι, συνηθεις, φιλοι, εστια, τραπεζα,
ταμειον, στιβας, το βαθρον, ο σακκος, η γωνια, η προσευχη, το δακρυον, α ως εστι
γλυκεα και δια συνηθειαν οσον ερασμια, ουδεν δεησομαι προς ειδοτα σε γραφειν· τα
δε αντ' εκεινων, ινα μη τι επαχθες λεγειν 18.6 δοξω, παντα ως αλλως εχει σκοπησον.
προς τωι τελει της εμαυτου ζωης ων, παλιν του ζην αρχομαι· μανθανειν αναγκαζομαι
την ευδοκιμουσαν νυν των ηθων ποικιλιαν, οψιμαθης κακοτροπιας και τοιαυτης
πανουργιας γινομενος, 18.7 ως ενερυθριαν αει τηι αφυΐαι του πραγματος. οι δε
αντιτεταγμενοι διδασκαλοι της σοφιας ταυτης εισιν ικανοι και φυλαξαι ο εμαθον
και εφευρειν ο ουκ εμαθον· συσταδην πολεμουσι, πορρωθεν ακροβολιζονται, επι
παραταξεως καταπυκνουσι την φαλαγγα, κατα το αφανες προλοχιζονται, ταις
υπερβολαις προκατεχουσι, τους συμμαχους εαυτοις 18.8 πανταχοθεν
προσπεριβαλλονται. πολυς δε παρ' αυτοις και ακαταγωνιστος τηι δυναμει ο
Μαμωνας, εις στρατηγιαν προβεβλημενος ωσπερ τις αγωνιστης περιδεξιος διπληι τηι
χειρι του ιδιου στρατου προμαχομενος, πηι μεν δασμολογων τους 18.9 υποχειριους,
πηι δε βαλλων τους προστυγχανοντας. ει δε και την εισω ημων διαγωγην εξεταζοις,
ευρησεις αλλα τοιαυτα· οικιδιον πνιγηρον κρυμωι και ζοφωι και στενοχωριαι και πασι
τοις τοιουτοις καλοις ευθηνουμενον, βιον υπο παντων μωμοσκοπουμενον, φωνην
και βλεμμα και ιματιου περιβολην χειρος τε κινησιν και ποδων ποιαν στασιν και
παντα πολυπραγμονουμενα, και ει μη δασυ το ασθμα και δια πολλου προχεομενον
και ει μη συνεκδιδοται στεναγμος τις τωι ασθματι, και ει μη διεκπιπτοι της ζωνης
ημων το 18.10 χιτωνιον, και αυτο δε το μη κεχρησθαι τηι ζωνηι, και ει μη περιρρεοι
κατα το πλαγιον ημων η διπλοις μηδε τοις ωμοις των οφρυων την ετεραν
επισπασαιμεν, ταυτα παντα μη γινομενα πολεμουντων προς ημας υποθεσις γινεται,
και επι τουτοις κατ' ανδρας και δημους και εσχατιας προς την καθ' ημων μαχην
συνιστανται. 18.11 Ἐπει δε ουκ εστι δια παντων πραττειν καλως η κακωςμεμικται
γαρ ως επι το πολυ δια των εναντιων πασιν ο βιος, ει δη το σον ημιν κατα θεου χαριν
διηνεκως παρειη, υποισομεν των παροντων αηδων την δαψιλειαν επ' ελπιδι του της
σης αγαθοτητος δια παντος μετεχειν. μη ποτε ουν παυσαιο τοιαυτα χαριζομενος δι'
ων και ημας αναπαυσεις και σαυτωι τον επι ταις εντολαις μισθον πλειω
παρασκευασεις.
19.τ Προς τινα Ἰωαννην περι τινων υποθεσεων και περι της διαγωγης και
καταστασεως της τοιαυτης αδελφης αυτου Μακρινησ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

19.1 Οιδα τινα των ζωγραφων φιλοτιμιαν ανονητον χαριζεσθαι μεν τι και
τοις ειδεχθεστεροις των φιλων εν τωι μεταγραφειν την μορφην εις εικονα
προθυμουμενων, εναντιον δε τι ποιουντων η βουλονται· εν οις γαρ διορθουνται
δηθεν τηι μιμησει την φυσιν τοις ευανθεστεροις των χρωματων το της μορφης αηδες
επι του πινακος κρυψαντες, τον χαρακτηρα παραλλαττουσιν, και η προθεσις του
τιμαν τον φιλον δια της προς το κρειττον μιμησεως αφορμη γινεται του μηδ' ολως
αυτον εν τηι εικονι βλεπειν τον φιλον. 19.2 ως ουν επ' εκεινων κερδος ουκ εστιν
ουδεν κομη ξανθη και βαθεια επικυρτουμενη τωι μετωπωι και περιστιλβουσα και το
επι του χειλους ανθος και το επι της παρειας ερυθημα βλεφαρων τε κυκλος και ακτις
ομματων και οφρυες εν τωι μελανι στιλβουσαι και επιλαμπον τηι οφρυι το μετωπον,
και ει τι αλλο τοιουτο την της μορφης ωραν συναπεργαζεταιεαν γαρ μη παρα της
φυσεως εχηι ταυτα ο τωι ζωγραφωι προτεθεις εις την μιμησιν, ουδεν απωνατο της
τοιαυτης φιλανθρωπιας, αλλ' ο μεν πιναξ ηδυ τι και περιηνθισμενον το δια της
ζωγραφιας προσωπον εδειξεν, ελεγχει δε το περιττον της φιλοτιμιας αλλο
δεικνυμενον του φιλου το προσωπον, κατα τον αυτον τροπον, δοκει μοι, και ει τις
υπο φιλιας επαινων υπερβολας τωι αγαπωμενωι χαριζοιτο και αναπλασσοι τωι λογωι
μη οιος εστιν, αλλ' οιον ειναι προσηκει τον εν παντι το τελειον εχοντα, τωι μεν λογωι
τον ορθον βιον ανετυπωσατο, τον δε φιλον ου μαλλον εσεμνυνε ταις των επαινων
υπερβολαις η διηλεγξεν αντιφθεγγομενον δια του βιου τωι λογωι και αλλον 19.3
δεικνυμενον η οιος νομιζεται. τι ουν ο λογος μοι βουλεται; ειδον εν τοις γραμμασι
της αγαπης σου οιον ανδριαντα τινα προς το ακροτατον απηκριβωμενον, ωι ονομα
ην εγω, εμε γαρ εδηλου το γραμμα· αλλ' επειδη ωσπερ εν κατοπτρωι τωι βιωι εγω τωι
εμαυτου κατα πασαν ακριβειαν ενιδων, εμαυτον εγνων παμπολυ κεχωρισμενον της
δια του λογου γραφης, σε μεν απεδεξαμην και δια τουτων το φιλαγαθον δειξαντα·
δι' ων γαρ τοιουτον ειναι νομισας επειτα τοσουτον ηγαπησας, εναργεστατην
αποδειξιν της των τροπων σου πεποιησαι δεξιοτητος ως ουδεμιαν αλλην <εχων> του
αγαπαν αφορμην πλην την αρετην μονην, ης και ημιν τι μετειναι νομιζων εν τοις
γνησιωτατοις των φιλων εσχες· *** δι' ο καλως εχειν ωιηθην δι' εμαυτου μαλλον τα
εμαυτου γινωσκειν η ταις ετερων μαρτυριαις παραγεσθαι, καν εν τοις αλλοις πασιν
αληθεις ωσιν οι μαρτυρες· τουτο γαρ και ο παροιμιωδης λογος παρεγγυαι, εαυτων
επιγνωμονας γινεσθαι τους μελλοντας κατα τον εξωθεν λογον εαυτους γινωσκειν.
19.4 Ἀλλα ταυτα μεν εις τοσουτον, ως αν μη δοκοιην αυτωι τωι παραιτεισθαι τον
επαινον των επαινων κατειρωνευεσθαι· επειδη δε διεκελευσω λογους τινας περι
των εν ημιν ζητουμενων πονησαντα ωφελησαι τι το κοινον δια της τοιαυτης
σπουδης, γινωσκε νυν σχολης ημας τοσουτον μετεσχηκεναι, οσον μικρου δειν
εκεινος περι ου φησι τις των προφητων οτι συμπλακεις λεοντι και μογις διεκδυς το
χασμα και την των ονυχων ακμην, καθ' ο μερος ᾤετο φευγειν, ελαθε κατα στομα της
αρκτου γινομενος, ειτα διαδρας συν αγωνι πολλωι και τουτον τον κινδυνον και προς
τον τοιχον εαυτον αναπαυων ενεδραι και δηγματι οφεως συνηνεχθη· τοιαυτη τις
γεγονε των συμπεπτωκοτων ημιν ανιαρων η συνεχεια και ουτως επαλληλοι των
λυπηρων αι διαδοχαι, αει ταις υπερβολαις των επιγινομενων μικρα τα 19.5
φθασαντα δοκειν ειναι παρασκευαζουσαι. ει δε μη φορτικον εστι λυπην τοις
αγαπωσι χαρισασθαι σκυθρωποις διηγημασιν, εκθησομαι σοι δι' ολιγου την κακην
ιστοριαν. 19.6 Ἦν ημιν αδελφη του βιου διδασκαλος, η μετα την μητερα μητηρ,
τοσαυτην εχουσα την προς τον θεον παρρησιαν ωστε πυργον ημιν ισχυος ειναι και
οπλον ευδοκιας, καθως φησιν η γραφη, και πολιν περιοχης και παν ασφαλειας
ονομα δια την προσουσαν εκ του βιου αυτηι προς τον θεον 19.7 παρρησιαν. ᾤκει δε
του Ποντου τα εσχατα, του βιου των ανθρωπων εαυτην εξοικισασα· χορος ην περι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

αυτην παρθενων πολυς, ας αυτη δια των πνευματικων ωδινων γεννησασα και εις
τελειωσιν δια πασης επιμελειας προαγουσα, την των 19.8 αγγελων εμιμειτο ζωην εν
ανθρωπινωι τωι σωματι. ουκ ην διακρισις εν αυτηι νυκτος και ημερας, αλλα και νυξ
ενεργος εν τοις του φωτος εργοις εδεικνυτο και ημερα την νυκτερινην ησυχιαν τωι
αταραχωι της ζωης υπεκρινετο· φωνηεν ην αυτηι δια παντος του χρονου το οικημα
νυκτος και ημερας ταις 19.9 ψαλμωιδιαις περιηχουμενον. ειδες αν πραγμα και
οφθαλμοις απιστουμενον, σαρκα μη ζητουσαν τα ιδια, γαστερα, καθαπερ επι της
αναστασεως υποπτευομεν, προς τας οικειας ορμας κατηργημενην, δακρυων λιβαδας
προς το της ποσεως μετρον εξησκημενας, στομα μελετων δι' ολου τον νομον, ακοην
τοις θειοις σχολαζουσαν, χειρα προς τας εντολας αεικινητον· και πως αν τις υπ' οψιν
αγαγοι πραγμα υπερβαινον την δια των λογων γραφην; 19.10 Ἐπειδη τοινυν
επεστην παρ' υμων τοις Καππαδοκαις, ευθυς τις ημας ακοη περι αυτης διεταραξε·
δεκα δε ην ημερων η δια του μεσου οδος, και ταυτην πασαν δια της ενδεχομενης
επειξεως διανυσας γινομαι κατα τον Ποντον και ειδον και ωφθην· αλλ' ωσπερ ει τις
δια μεσημβριας οδευων και καταφρυγεις τωι ηλιωι το σωμα, επι τινα κρηνην
αναδραμων, πριν επιψαυσαι του υδατος, πριν καταψυξαι την γλωσσαν, αθροως
αυτωι της πηγης υποξηρανθεισης κονιν ευροι το υδωρ γενομενον, ουτω και αυτος,
ενιαυτωι δεκατωι την αντι μητρος μοι και διδασκαλου και παντος αγαθου
ποθουμενην ιδων, πριν αποπληρωσαι τον ποθον, ημεραι τριτηι κηδευσας υπεστρεφον.
ταυτα μοι της πατριδος μετα την επανοδον μου την εξ Ἀντιοχειας τα 19.11 εισιτηρια.
ειτα μοι, πριν καταπεφθηναι την συμφοραν, οι προσχωροι της εμης εκκλησιας
Γαλαται, το συνηθες αυτοις περι τας αιρεσεις αρρωστημα πολλαχου της εμης
εκκλησιας κατα το λεληθος υποσπειραντες, αγωνα παρεσχον ου μικρον, ωστε
πανταχου δια θεον μογις εξισχυσαι περι19.12 γενεσθαι του παθους. ειτα επι τουτοις
αλλα· Ἴβωρα πολις εστιν <εν> τοις οριοις του Ποντου κατωικισμενη, εχουσα προς
ημας εξ αρχαιου και προς την υγιαινουσαν πιστιν επιρρεπως· και του επισκοπουντος
αυτην προσφατως υπεξελθοντος τον βιον, πανδημει προς ημας επρεσβευσαντο μη
περιιδειν αυτην εκδοτον ταις χερσι των εναντιων 19.13 σπαρασσομενην. δακρυα,
προσπτωσεις, οιμωγαι, ικετηριαι, παντα τα τοιαυτα, δι' ων εγινετο ημιν η των
παροντων κακων ακολουθια. επειδη γαρ εγενομεθα κατα τον Ποντον και κατα τον
προσηκοντα τυπον της παρ' αυτοις εκκλησιας επεμεληθημεν συνεργιαι θεου, ευθυς
ημας επι του τοπου καταλαμβανουσιν ομοιοτροποι πρεσβειαι παρα του πληθους των
Σεβαστηνων φθασαι την των αιρετικων επιδρομην 19.14 αξιουντων. τα δε επι
τουτοις σιωπης αξια και στεναγμων αλαλητων και κατηφειας διηνεκους και
πενθους την εκ του χρονου λυσιν ουκ αναμενοντος· τα μεν γαρ λοιπα των κακων τωι
προσεθισμωι ραιον οι ανθρωποι φερουσι, τα δε ενταυθα προιοντι τωι χρονωι ταις
εφευρεσεσι των αηδεστερων συναυξεται. 19.15 Ἀλλα γαρ κατα την ακολουθιαν
γινομαι μετα των λοιπων επισκοπων των εις αυτο τουτο συγκεκλημενων ως
ψηφους υπερ χειροτονιας δεξομενος, η ψηφος δε ημην εγω και ηγνοουν ο δειλαιος
τοις εμαυτου πτεροις αλισκομενος. 19.16 στασεις επι τουτοις, αναγκαι, δακρυα,
προσπτωσεις, φυλακαι, ταγμα στρατιωτικον και αυτος ο επιτεταγμενος αυτοις κομης
καθ' ημων στρατηγων και την του ηγεμονος δυναστειαν εφ' ημας κινων και πασαν
αφορμην προς την τυραννιδα την καθ' ημων συναγειρων, εως εναφηκεν ημας τοις
19.17 Βαβυλωνιοις κακοις *** παρ' οις τοσαυτη τις γεγονεν η περι την πιστιν των
ανθρωπων εκ παλαιων χρονων διαφορα, ωστε αυτοις ενσκιρωθηναι την νοσον και
δυσδιαλυτον ειναι, και μαχεσθαι προς τους θεραπευειν επιχει19.18 ρουντας το
παθος. αμαθεις δε αλλως οντες και την γλωσσαν πλεον η βαρβαροι δασεις τε την
φωνην και θηριωδεις την διαιταν, κατα τα δολερα των θηριων την προς το κακον
ευμηχανιαν ουτως εξησκηνται, ως μηδεν αυτοις ειναι τον Ἀρχιμηδην, μαλλον δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

Σισυφον η Κερκυονα η Σκειρωνα η ει τινας τοιουτους αλλους εν ταις ιστοριαις
ακουομεν, το μεν γαρ ψευδος πασης αληθειας εστιν αυτοις ετοιμοτερον· ουτω δε
επιθαρσουσιν υπ' αναισχυντιας τωι ψευδεσθαι ως ουδε τωι αληθευειν οι περι τουτο
σφοδροι, και το ελεγχθηναι παρ' αυτοις επι τοις μεγιστοις κακοις αφορμη της παρα
τοις πολλοις ευδοκιμησεως γινεται, υβρις τε και τραχυτης και αναισθησια και η των
λεγομενων δυσωδια πολιτισμος ειναι και τις τοιαυτη φιλοκαλια νομιζεται. 19.19
Ταυτα σοι απο πολλων ολιγα, φευγοντες την αμετριαν της επιστολης, εξεθεμεθα, ως
αν μη ραιθυμιαν ημων καταγινωσκοις το λογογραφειν επι του παροντος
παραιτουμενων· τον γαρ εν τουτοις οντα πως εστι δυνατον και 19.20 το ιδιον ονομα
δια στοματος εν ευκολιαι φερειν; αλλ' ει σοι παντως καταθυμιον εστιν εν τουτοις
ημας ασχοληθηναι ποτε, χρησον ημιν σεαυτον μαλιστα και του συναγαγειν χρονον,
εαν μη σε πλεον της ημετερας αγαπης ο λωτος καταγλυκαινηι της πολεως· ει δε σε
κρατοιη τα καθ' υμας (ακουω γαρ εχεσθαι σου πασαν εκκλησιαν), ικανως ημιν
συμμαχησεις λυσιν τινα των κακων παρα του θεου γενεσθαι ημιν επευξαμενος· και
ταχα, θεου διδοντος, ειποτε τυχοιμεν τοιαυτης σχολης, ουκ ασυντελεις τωι κοινωι
λογισομεθα.
20.τ Προς Ἀδελφιον σχολαστικον
20.1 Ἐκ των ιερων Ουανωτων, ει γε μη αδικω καλων επιχωριως τον τοπον,
ταυτην σοι την επιστολην διεχαραξα· αδικειν δε φημι τον χωρον, οτι μηδεν εχει
γλαφυρον η επωνυμια, και η τοσαυτη του τοπου χαρις ου συνεμφαινεται τωι
Γαλατικωι τουτωι προσρηματι, αλλ' οφθαλμων εστι 20.2 χρεια των ερμηνευοντων
την χαριν. πολλα γαρ εγω και παρα πολλοις ηδη τεθεαμενος, πολλα δε και δια της
των λογων υπογραφης εν τοις διηγημασι των αρχαιων κατανοησας, ληρον ηγουμαι
τα παντα οσα τε ειδον και οσα 20.3 ηκουσα συγκρισει των τηιδε καλων. ουδεν εκεινος
ο Ἑλικων· μυθος των μακαρων αι νησοι· μικρον τι χρημα το πεδον το Σικυωνιον·
κομπος τις αλλως ποιητικος τα κατα τον Πηνειον διηγηματα, ον φασι πλουσιωι τωι
ρειθρωι τας εκ πλαγιων οχθας υπερχεομενον τα πολυυμνητα πεδια 20.4 τοις
Θετταλοις απεργαζεσθαι. τι γαρ τοιουτον εστιν παρ' εκαστωι των ειρημενων, οιον
ημιν η Ουανωτα τοις οικειοις επεδειξατο καλλεσιν; ειτε γαρ τις την φυσικην
επιζητοιη του τοπου χαριν, απροσδεης εστι των εκ της τεχνης καλων, ειτε τα εκ της
επιτεχνησεως προσγινομενα βλεποι, τοιαυτα και τοσαυτα εστιν ως και φυσεως
δυνασθαι δυσκληριαν 20.5 νικησαι. α μεν γαρ η φυσις τωι τοπωι χαριζεται τηι
ακατασκευωι χαριτι την γην ωραΐζουσα, τοιαυτα εστι· κατωθεν μεν ποταμος Ἅλυς
ταις οχθαις καλλωπιζων τον τοπον, οιον τιςνια χρυση δια βαθειας αλουργιδος
υποστιλβει, 20.6 δια της ιλυος ερυθραινων το ρειθρον· εκ δε του ανωθεν μερους ορος
αμφιλαφες τε και λασιον μακραι τηι ραχιαι παρατεινεται δρυσιν απανταχοθεν
κατακομον, αξιον Ὁμηρου τινος επιτυχειν επαινετου μαλλον η το Νηριτον εκεινο το
Ἰθακησιον, ο φησιν ο ποιητης αριπρεπες τε ειναι και 20.7 εινοσιφυλλον. επικατιουσα
δε προς το πρανες η αυτοματος υλη τοις απο της γεωργιας κατα την υπωρειαν
συναπτεται· ευθυς γαρ αμπελοι διηπλωμεναι κατα τα πλαγια τε και υπτια και κοιλα
της υπωρειας, οιον ιματιον τι χλοερον την βαφην, παντα τον υποκειμενον χωρον
απολαμβανουσι· προσετιθετο δε τηι ωραι και ο καιρος θεσπεσιον τι χρημα των
βοτρυων υποδεικνυς, ο δη και μαλλον εις εκπληξιν ηγαγεν, οτι της γειτονος χωρας
εν ομφακι τον καρπον δεικνυουσης, ενταυθα κατατρυφαν εξην των βοτρυων και
κατ' εξουσιαν εμφο20.8 ρεισθαι της ωρας. ειτα πορρωθεν ημιν οιον τις πυρσος εκ
φρυκτωριας μεγαλης η των οικοδομηματων χαρις επελαμπεν, <εν> αριστεραι μεν
εισιοντων ο ευκτηριος οικος τοις μαρτυσιν ητοιμασμενος, ουπω μεν το τελειον της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

δομησεως εχων αλλ' 20.9 ετι τωι οροφωι λειπομενος, λαμπων δε ομως· κατ' ευθυ δε
ην της οδου τα της οικησεως καλλη, αλλο προς αλλο τι των κατα τρυφην
επινενοημενων μεμερισμενα, πυργων προβολαι και συμποσιων παρασκευαι εν
ευρυχωροις τε και υψοροφοις πλατανων στιχοις προ των θυρων στεφανουντες την
εισο20.10 δον, ειτα περι τους οικους οι Φαιακιοι κηποι. μαλλον δε μη υβριζεσθω τηι
προς εκεινα συγκρισει τα Ουανωτων καλλη· ουκ ειδεν Ὅμηρος την ενταυθα μηλεαν
την αγλαοκαρπον προς την του ιδιου ανθους χροιαν τωι υπερβαλλοντι της ευχροιας
επανιουσαν, ουκ ειδε την ογχνην λευ20.11 κοτεραν του νεοξεστου ελεφαντος. τι δ'
αν τις ειποι της Περσικης οπωρας το ποικιλον τε και πολυειδες και εξ ετερογενων
συμμεμιγμενον και συνθετον; ωσπερ γαρ οι τους τραγελαφους και ιπποκενταυρους
και τα τοιαυτα μιγνυντες εκ διαφορων και την φυσιν παρασοφιζομενοι γραφουσιν,
ουτω και επι της οπωρας ταυτης το μεν προς αμυγδαλην, το δε προς καρυον, ετερον
δε προς το δωρακινον κατα τε το ονομα και την γευσιν μεμιγμενον τυραννηθεισα
παρα της τεχνης η φυσις εποιησε· και επι πασι τουτοις το εφ' εκαστωι πληθος υπερ το
καλλος εδει20.12 κνυτο. αλλα και την εν τηι φυτειαι διαθεσιν και την ευρυθμον
ζωγραφιαν εκεινην (αληθως γαρ γραφεως μαλλον η γεωπονου το θαυμα, ουτω τηι
επιθυμιαι των ταυτα διατιθεντων η φυσις ευκολως επηκολουθησεν) ουκ οιμαι 20.13
δυνατον ειναι δια λογων ενδειξασθαι. την δε υπο τας αναδενδραδας οδον και την
γλυκειαν εκεινην εκ των βοτρυων σκιαν και την καινην εκ πλαγιων τειχοποιΐαν,
ροδων ορπηξι και κληματισιν αμπελων αλληλαις συνδιαπλεκομενων και αντι
τοιχων διατειχιζοντων την επι τα πλαγια παροδον, την τε κατα το ακρον του
τοιουτου δρομου κολυμβηθραν του υδατος και τους εν αυτωι τρεφομενους ιχθυας
20.14 τις αν ενδειξαιτο προς αξιαν τωι λογωι; εν γαρ τουτοις πασι μετα τινος
ελευθεριου φιλοφροσυνης οι την οικιαν επιτροπευοντες της ευγενειας σου κατα
σπουδην περιηγουντο, και υπεδεικνυον τα καθ' εκαστον των σοι πεπονημενων,
επιδεικνυμενοι ως αν αυτωι σοι δι' ημων χαριζο20.15 μενοι. ενθα και τις των
νεανισκων, καθαπερ τις θαυματοποιος, επεδειξατο ημιν θεαμα μη λιαν επιχωριαζον
τηι φυσει· καταβας γαρ επι το βαθος, κατ' εξουσιαν ανηιρειτο των ιχθυων τους κατα
γνωμην, κακεινοι προς την επαφην του αλιεως ουκ εξενιζοντο, οιον τινες
χειροηθεις σκυλακες 20.16 τιθασοι οντες τηι χειρι του τεχνιτου και υποχειριοι. ειτα
με παρηγον επι τινα οικον, δηθεν ως αναπαυσομενον· οικον γαρ ενεδεικνυτο ημιν η
εισοδος, αλλ' εντος της θυρας γενομενους ημας ουχι οικος αλλα στοα διεδεξατο· η δε
στοα μετεωρος ην λιμνηι βαθειαι εκ πολλου του υψους επηιωρημενη. προσεκλυζετο δε
τωι υδατι η κρηπις η την στοαν ανεχουσα τριγωνωι τωι σχηματι, οιον τι προπυλαιον
20.17 της ενδον τρυφης. κατ' ευθειαν γαρ επι τα εντος οικος τις την του τριγωνου
προβολην διεδεχετο υψηλος τον οροφον, πανταχοθεν ταις του ηλιου ακτισι
περιλαμπομενος, γραφαις ποικιλαις διηνθισμενος· ωστε ημας περι τον τοπον τουτον
ληθην μικρου δειν των προλαβοντων 20.18 ποιησασθαι· ο οικος προς εαυτον
επεσπασατο, η στοα παλιν <η> επι λιμνηι ιδιον τι θεαμα ην· οι γαρ βελτιστοι ιχθυες,
ωσπερ εξεπιτηδες τους χερσαιους ημας διαπαιζοντες, εκ των βυθων επι την
επιφανειαν ανενηχοντο, οιον τινες πτηνοι και αυτου του αερος κατασκιρτωντες·
ημιφανεις γαρ γινομενοι και διακυβιστωντες τον αερα, 20.19 παλιν εις τον βυθον
κατεδυοντο. αλλοι δε κατ' αγελας στοιχηδον αλληλοις επομενοι θεαμα τοις αηθεσιν
ησαν· ην δε ιδειν ετερωθι αλλην ιχθυων αγελην βοτρυδον περι τρυφος αρτου
πεπυκνωμενους και αλλον υπ' αλλου παρωθουμενους και ετερον εφαλλομενον και
αλλον υποδυο20.20 μενον. αλλα και τουτων εποιει ληθην εν κληματισι και ταλαροις
ο βοτρυς ημιν εισκομιζομενος και η ποικιλη της οπωρας φιλοτιμια και η του αριστου
παρασκευη και τα ποικιλα οψα και καρυκειαι και πεμματα και φιλοτησιαι και
κυλικες. 20.21 Ἐπει ουν ηδη μετα τον κορον προς υπνον κατεφερομην,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

παραστησαμενος τον υπογραφοντα, ταυτην σου τηι λογιοτητι καθαπερ ενυπνιον την
επιστολην απεληρησα· ευχομαι δε μη δια χαρτου και μελανος, αλλα δι' αυτης της
εμαυτου φωνης τε και γλωττης τα παρα σοι καλα σοι τε αυτωι και τοις αγαπωσι σε
δια παντος διηγεισθαι.
21.τ Ἀβλαβιωι [επισκοπωι]
21.1 Τεχνη τις εστι περιστερων θηρευτικη τοιαυτη· οταν της μιας εγκρατεις
γενωνται οι τα τοιαυτα σπουδαζοντες χειροηθη τε ταυτην και ομοσιτον εαυτοις
απεργασωνται, τοτε μυρωι τας πτερυγας αυτης υποχρισαντες εωσι συναγελασθηναι
ταις εξωθεν· η δε του μυρου τηι ευωδιαι την αυτονομον ταυτην αγελην τιθασον
ποιειται τωι προεμενωι· προς γαρ τας ευπνοουσας και αι λοιπαι συνεφεπονται τε 21.2
και εισοικιζονται. τι δε βουλομενος εντευθεν προοιμιαζομαι; οτι τον υιον Βασιλειον
τον ποτε ∆ιογενην τωι θειωι μυρωι τας της ψυχης αυτου πτερυγας διαχρισας εξεπεμψα
προς την σην σεμνοπρεπειαν, ωστε και σε αυτωι συναναπτηναι και καταλαβειν την
καλιαν, ην παρ' ημιν ο 21.3 προειρημενος επηξατο. ει ταυτα γενοιτο και ιδοιμι επι
της εμης ζωης και την σην ευγενειαν προς τον υψηλοτερον βιον μεταθεμενην, την
χρεωστουμενην παρ' εμου τωι θεωι ευχαριστιαν <αν> αποπληρωσαιμι.
22.τ Τοις επισκοποισ
22.1 Τρεις ησαν ημεραι αι τον προφητην εν τωι κητει κατεχουσαι, αλλ' ομως ο
Ἰωνας ηκηδιασεν· εγω δε τοσουτον χρονον εχω εν τοις αμετανοητοις Νινευΐταις, εν
τοις σπλαγχνοις του θηριου κρατουμενος, και ουπω εξεμηθηναι 22.2 της αχανους
ταυτης φαρυγγος ηδυνηθην. ευξασθε ουν τωι κυριωι τελειωθηναι την χαριν, ινα ελθηι
το προσταγμα το της συνοχης ταυτης ρυομενον και καταλαβω την εμαυτου σκηνην
και υπ' αυτην αναπαυσωμαι.
23.τ Ἀνεπιγραφοσ
23.1 Φειδομαι πολλων λογων, επειδη φειδομαι των σων καματων.
υπομνησθητι των σεαυτου, και παντα εξει τωι Φαιδιμωι καλως. ταχους χρεια τηι
χαριτι· μεχρι τουτου ημων η παρακλησις.
24.τ Ἡρακλειανωι αιρετικωι
24.1 Ὁ της υγιαινουσης πιστεως λογος τοις ευγνωμονως τας θεοπνευστους
φωνας παραδεχομενοις εν τηι απλοτητι την ισχυν εχει και ουδεμιας λογου περινοιας
εις παραστασιν της αληθειας προσδειται, αυτοθεν ων ληπτος και σαφης εκ της
πρωτης παραδοσεως, ην εκ της του κυριου φωνης παρελαβομεν εν τωι λουτρωι της
παλιγγενεσιας το της σωτηριας μυστηριον παραδοντος· Πορευθεντες γαρ, φησι,
μαθητευσατε παντα τα εθνη, βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του πατρος και του
υιου και του αγιου πνευματος, διδασκοντες τηρειν παντα οσα ενετειλαμην υμιν· 24.2
διαιρων γαρ εις δυο την των Χριστιανων πολιτειαν, εις τε το ηθικον μερος και εις
την <των> δογματων ακριβειαν, το μεν σωτηριον δογμα εν τηι του βαπτισματος
παραδοσει κατησφαλισατο, τον δε βιον ημων δια της τηρησεως των εντο24.3 λων
αυτου κατορθουσθαι κελευει. αλλα το μεν κατα τας εντολας μερος, ως μικροτεραν
φερον τηι ψυχηι την ζημιαν, ηφειθη παρα του διαβολου απαρεγχειρητον· επι δε του
κυριωτερου και μειζονος η πασα γεγονε του αντικειμενου σπουδη, του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

παρατραπηναι των πολλων τας ψυχας εις το, μηδε ει τι δια των εντολων
κατορθωθηι, κερδος ειναι, της μεγαλης και πρωτης ελπιδος εν τηι περι το δογμα
πλανηι τοις 24.4 απατηθεισι μη συμπαρουσης. δια τουτο συμβουλευομεν της
απλοτητος των πρωτων ρηματων της πιστεως μη αποχωρειν τους αντιποιουμενους
της εαυτων σωτηριας, αλλα παραδεχομενους εν τηι ψυχηι πατερα και υιον και πνευμα
αγιον, μη μιαν υποστασιν πολυωνυμον ειναι νομιζειν· ουτε γαρ δυνατον εστι τον
πατερα εαυτου πατερα λεγεσθαι, μη αληθως εξ αυτου του υιου τωι πατρι την κλησιν
επαληθευοντος, ουτε το πνευμα εν των ειρημενων ειναι νομιζειν, ωστε εις πατρος η
υιου εννοιαν δια της του πνευματος προσηγοριας εναγεσθαι τον ακουοντα· αλλ'
ιδιως και αποτεταγμενως εν εκαστωι των ονοματων συνυπακουεται η
ενσημαινομενη ταις προσηγοριαις υποστασις, και τον πατερα ακουσαντες την του
παντος αιτιαν ηκουσαμεν, τον δε υιον μαθοντες την εκ της πρωτης αιτιας
αναλαμψασαν δυναμιν εις την του παντος συστασιν εδιδαχθημεν, το δε πνευμα
γνοντες την τελειωτικην δυναμιν των δια κτισεως εις το ειναι παραγομενων εκ του
24.5 πατρος δια του υιου ενοησαμεν. αι μεν ουν υποστασεις κατα τον ειρημενον
τροπον ασυγχυτως απ' αλληλων διακεχωρισμεναι εισι, πατρος λεγω και υιου και
αγιου πνευματος· η δε ουσια αυτων, ητις ποτε αυτη εστιναφραστος γαρ εστι λογωι
και νοηματι αληπτοςεις ετεροτητα τινα φυσεως ου διαμεριζεται· διοτι το
ακαταληπτον και απερινοητον και λογισμοις απεριδρακτον ισον εστιν εφ' εκαστου
των εν τηι 24.6 τριαδι πεπιστευμενων προσωπων. ο γαρ ερωτηθεις τι κατ' ουσιαν
εστιν ο πατηρ, ευγνωμονως και αληθως ομολογησει το υπερ γνωσιν ειναι το
ζητουμενον· ωσαυτως και περι του μονογενους υιου ουδενι λογωι την ουσιαν
καταληφθηναι δυνατον ειναι συνθησεται· Την γαρ γενεαν αυτου, φησι, τις
διηγησεται; ομοιως δε και περι του πνευματος του αγιου το ισον της κατα την
καταληψιν αμηχανιας ο του κυριου λογος ενδεικνυται λεγων οτι της μεν φωνης
αυτου ακουεις, ουκ οιδας δε ποθεν ερχεται και που υπαγει. 24.7 Ἐπειδη τοινυν
ουδεμιαν εν τωι ακαταληπτωι των τριων προσωπων διαφοραν εννοουμεν (ου γαρ το
μεν μαλλον ακαταληπτον το δε ηττον, αλλ' εις επι της τριαδος ο της ακαταληψιας
λογος), δια τουτο φαμεν, αυτωι τωι αληπτωι και ακατανοητωι χειραγωγουμενοι,
μηδεμιαν της ουσιας επι της αγιας τριαδος διαφοραν εξευρισκειν εκτος της ταξεως
των προσωπων και της των υποστασεων ομολογιας· ταξις μεν γαρ εστιν εν τωι
ευαγγελιωι παραδοθεισα, καθ' ην εκ πατρος η πιστις αρχομενη δια μεσου του υιου εις
το πνευμα το αγιον καταληγει· η δε διαφορα των προσωπων <εν> αυτηι τηι ταξει της
των υποστασεων παραδοσεως φαινομενη ουδεμιαν συγχυσιν εμποιει τοις
δυναμενοις επακολουθειν ταις σημασιαις του λογου, ιδιαν εννοιαν της του πατρος
προσηγοριας εμφαινουσης και του υιου παλιν και του αγιου πνευματος ιδιαν, κατ'
ουδενα τροπον των σημαινο24.8 μενων εν αλληλοις συγχεομενων. βαπτιζομεθα
τοινυν, ως παρελαβομεν, εις πατερα και υιον και πνευμα αγιον· πιστευομεν δε ως
βαπτιζομεθασυμφωνον γαρ ειναι προσηκει τηι ομολογιαι την πιστιν. δοξαζομεν δε ως
πιστευομενουδε γαρ εχει φυσιν μαχεσθαι τηι πιστει την δοξαν, αλλ' εις α πιστευομεν,
ταυτα και δοξαζομεν. 24.9 Ἐπειδη τοινυν εις πατερα και υιον και πνευμα αγιον η
πιστις εστιν, ακολουθει δε αλληλοις η πιστις η δοξα το βαπτισμα, δια τουτο και η
δοξα ου διακρινεται η πατρος 24.10 και υιου και αγιου πνευματος. αυτη δε η δοξα ην
αναπεμπομεν τηι ιδιαι φυσει, ουδεν αλλο εστιν αλλ' η των προσοντων τηι
μεγαλειοτητι της θειας φυσεως αγαθων ομολογια· ου γαρ εξ ημετερας δυναμεως
τιμην προστιθεμεν τηι ατιμητωι φυσει, αλλα τα προσοντα ομολογησαντες την 24.11
τιμην επληρωσαμεν. επει ουν προσεστιν εκαστωι των εν τηι αγιαι τριαδι
πιστευομενων προσωπων αφθαρσια αιδιοτης αθανασια αγαθοτης δυναμις αγιασμος
σοφια, παν νοημα μεγαλοπρεπες τε και υψηλον, εν τωι λεγειν τα προσοντα αγαθα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

τουτωι της δοξης ποιουμεθα την αποδοσιν. 24.12 και επει παντα μεν τα του πατρος ο
υιος εχει, παντα δε τα του υιου αγαθα ενθεωρειται τωι πνευματι, ουδεμιαν
ευρισκομεν εν τηι αγιαι τριαδι κατα το υψος της δοξης προς εαυτην διαφοραν· ουτε
γαρ κατα τινα σωματικην συγκρισιν το μεν υψηλοτερον εστι το δε ταπεινοτερον το
γαρ αορατον και ασχηματιστον μετρωι ου καταλαμβανεται , ουτε κατα δυναμιν η
αγαθοτητα το διαφορον συγκριτικως επι της αγιας τριαδος ευρισκεται, ως ειπειν
παρα το πλειον και ελαττον ειναι εν τουτοις παραλλαγην· ο γαρ ισχυροτερον το εν
του ετερου ειπων κατα το σιωπωμενον ωμολογησε το ελαττουμενον εν τηι δυναμει
ασθενεστερον ειναι του δυνατωτερου, τουτο δε της εσχατης ασεβειας εστιν εμφασιν
τινα ασθενειας η αδυναμιας ειτε εν ολιγωι ειτε εν πλειονι περι τον μονογενη θεον
και περι το πνευμα του θεου εννοειν· τελειον γαρ εν δυναμει και αγαθοτητι και
αφθαρσιαι και πασι τοις υψηλοις νοημασι και τον υιον και το πνευμα ο της αληθειας
παραδιδωσι λογος. 24.13 ει ουν παντος αγαθου η τελειοτης <εφ'> εκαστου των εν τηι
αγιαι τριαδι πιστευομενων προσωπων ευσεβως ομολογειται, ουκ εχει φυσιν το αυτο
και τελειον λεγειν και παλιν δια συγκρισεως ατελες ονομαζειν· το γαρ ελαττον
<λεγειν> κατα το μεγεθος της δυναμεως ητοι της αγαθοτητος ουδεν αλλο εστιν η
ατελες ειναι κατα τουτο διισχυριζεσθαι. ει ουν τελειος ο υιος, τελειον και το πνευμα,
τελειου τελειον ουτε ατελεστερον ουτε τελειοτερον επινοει ο λογος. 24.14 Ἀλλα και
εκ των ενεργειων το αδιαιρετον της δοξης καταμανθανομεν. ζωοποιει ο πατηρ,
καθως εφη το ευαγγελιον· ζωοποιει και ο υιος· ζωοποιει δε και το πνευμα κατα την
του κυριου μαρτυριαν του ειποντος οτι 24.15 Το πνευμα εστι το ζωοποιουν. προσηκει
ουν δυναμιν εκ πατρος αρχομενην και δι' υιου προιουσαν και εν πνευματι αγιωι
τελειουμενην νοειν· εμαθομεν γαρ παντα εκ θεου ειναι, και παντα δια του
μονογενους και εν αυτωι συνεσταναι, και δια παντων διηκειν την του πνευματος
δυναμιν, παντα εν πασι καθως βουλεται ενεργουσαν, ως φησιν ο αποστολος.
25.τ Ἀμφιλοχιωι
25.1 Ἤδη μοι πεπεισμαι κατορθωσασθαι κατα θεου χαριν την επι τωι
μαρτυριωι σπουδην. θελησειας· περας το σπουδαζομενον εξει τηι δυναμει του θεου
εργον ποιησαι δυναμενου τον λογον ηι αν ειπηι. επειδη, καθως φησιν ο αποστολος, Ὁ
εναρξαμενος εργον αγαθον και επιτελεσει, παρακληθητι και εν τουτωι μιμητης
γενεσθαι του μεγαλου Παυλου και εις εργον ημιν προαγαγειν τας ελπιδας και
τεχνιτας ημιν 25.2 τοσουτους πεμψαι, ωστε ικανους προς το εργον ειναι. γενοιτο δ'
αν εκ συλλογισμου τηι τελειοτητι σου γνωριμον εις οσον μετρον απαν το εργον
συλλογισθησεται· ου χαριν φανεραν σοι ποιησαι πειρασομαι πασαν την κατασκευην
δια της του λογου γραφης. 25.3 Σταυρος εστι του ευκτηριου το σχημα τεσσαρσιν, ως
εικος, οικοις απανταχοθεν αναπληρουμενος· αλλα καταλαμβανουσιν αλληλας αι
συμβολαι των οικων, ωσπερ ορωμεν πανταχου εν τωι σταυροειδει τυπωι γινομενον.
αλλ' εγκειται τωι σταυρωι κυκλος οκτω γωνιαις διειλημμενος· κυκλον δε δια το
περιφερες ωνομασα το οκταγωνον σχημα, ωστε τας τεσσαρας του οκταγωνου
πλευρας τας εκ διαμετρων αλληλαις αντικειμενας δι' αψιδων τοις τετραχηι
παρακειμενοις 25.4 οικοις τον εν τωι μεσωι συναπτειν κυκλον. αι δε αλλαι τεσσαρες
του οκταγωνου πλευραι αι μεταξυ των τετραγωνων οικων διηκουσαι, ουδε αυται
κατα το συνεχες εις οικους αποταθησονται, αλλ' εκαστηι τουτων ημικυκλιον
περικεισεται κοχλοειδως κατα το ανω επι αψιδος αναπαυομενον· ωστε οκτω
γενεσθαι αψιδας τας πασας, δι' ων εκ παραλληλου τα τετραγωνα τε και ημικυκλια
προς το μεσον 25.5 την συναφειαν εξει. εσωθεν δε των διαγωνιων πεσσων ισαριθμοι
παραστησονται κιονες ευκοσμιας τε και ισχυος χαριν· ανεξουσι δε και ουτοι υπερ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

εαυτων αψιδας ταις 25.6 εξωθεν δι' ισου συγκατεσκευασμενας. ανω δε των οκτω
τουτων αψιδων δια την συμμετριαν των υπερκειμενων θυριδων ο οκταγωνος οικος
επι τεσσαρας αυξηθησεται πηχεις. το δε απ' εκεινου στροβιλος εσται κωνοειδης, της
ειλησεως το σχημα του οροφου εκ πλατεος εις οξυν σφηνα κατακλειουσης. διαστημα
δε κατα το πλατος εκαστου των 25.7 τετραγωνων οικων οκτω πηχεις εσται, ημιολιωι
δε πλεον εις το μηκος, υψος δε οσον η αναλογια του πλατους βου25.8 λεται.
τοσουτον εσται και επι <των> ημικυκλιων· ωσαυτως ολον μεν εις οκτω πηχεις το
μεταξυ των πεσσων διαμε τρειται· οσον δε δωσει η του διαβητου περιγραφη, εν τωι
μεσωι της πλευρας πηγνυμενου του κεντρου και επι το ακρον αυτης διαβαινοντος,
τοσουτον πλατος εξει· το δε υψος η 25.9 αναλογια του πλατους και επι τουτων
ποιησει. το δε του τοιχου βαθος εξωθεν των κατα το εντος μεμετρημενων
διαστηματων, <ον> τριων ποδων, ολον περιδραμειται το εργον. 25.10 Ταυτα σου της
αγαθοτητος μετα σπουδης κατεληρησα τουτον εχων σκοπον, ωστε σε δια τε του
βαθους των τοιχων και δια των εν μεσωι διαστηματων επιγνωναι δι' ακριβειας εις ο
τι κεφαλαιουται μετρον ο των ποδων αριθμος· διοτι περιδεξιος εστι σοι παντως η
φρονησις, οπουπερ αν θεληις, εν εκεινωι κατα θεου χαριν ευοδουμενη, και δυνατον
εσται σοι δια της κατα λεπτον συναριθμησεως επιγνωναι το συναθροιζομενον εκ
παντων κεφαλαιον, ως μητε πλειονας μητε ενδεοντας της χρειας ημιν τους
οικοδομους 25.11 εκπεμψαι. τουτου δε μαλιστα παρακληθητι πολλην ποιησασθαι
την φροντιδα, ως ειναι τινας εξ αυτων και την ανυποσκευον ειλησιν επισταμενους·
εμαθον γαρ οτι τοιουτο γινομενον μονιμωτερον εστι του επαναπαυομενου τοις
υπερειδουσιν· η γαρ των ξυλων σπανις εις ταυτην αγει ημας την επινοιαν, ωστε
λιθοις ερεψαι το οικοδομημα ολον δια το 25.12 μη παρειναι τοις τοποις ερεψιμον
υλην. πεπεισθω δε η αψευδης σου ψυχη οτι των ενταυθα τινες τριακοντα μοι
τεχνιτας συνεθεντο εις τον χρυσινον επι τωι τετραπεδικωι εργωι, δηλαδη και της
τετυπωμενης τροφης τωι χρυσινωι ακολουθουσης· ημιν δε η τοιαυτη των λιθων ου
παρεστιν, αλλ' οστρακινη πλινθος υλη του οικοδομηματος εσται και οι επιτυχοντες
λιθοι, ως μη ειναι αυτοις αναγκην τριβειν τον χρονον εν τωι τα μετωπα των λιθων
συγχεειν εναρμονιως προς αλληλα. εγω δε κατα την τεχνην και την περι τον μισθον
ευγνωμοσυνην επισταμαι τους αυτοθεν κρειττους ειναι των 25.13 ενταυθα
κατεμπορευομενων της χρειας ημων. το δε των λαοξοων εργον ου μονον εν τοις
κιοσιν εστι τοις οκτω, ους χρη αυτους τωι καλλωπισμωι βελτιωσαι, αλλα βωμοειδεις
σπειρας απαιτει το εργον και κεφαλιδας διαγλυφους κατα το 25.14 Κορινθιον ειδος.
και εισοδος εκ μαρμαρων τωι καθηκοντι κοσμωι κατειργασμενων, <και>
καθυπερκειμενα τουτων θυρωματα τοιαυταις γραφαις τισι, καθως εθος εστιν, εις
καλλος κατα την του γεισιου προβολην εξησκημεναων παντων αι μεν υλαι δηλον
οτι παρ' ημων πορισθησονται, το δε επι τηι υληι ειδος η τεχνη δωσει, προς τουτοις δε
και κατα το περιστωιον κιονες, ουχ ηττους οντες των τεσσαρακοντα, λαοξικον εργον
και ουτοι παντως εισιν. 25.15 Ει τοινυν ενεφηνεν ο λογος δι' ακριβειας το εργον,
δυνατον αν γενοιτο σου τηι οσιοτητι κατιδουσηι την χρειαν δια παντων ημιν
παρασχειν το επι τοις τεχνιταις αμεριμνον. ει δε μελλοι το προς ημων ο τεχνιτης
συντιθεσθαι, προσκεισθω, ειπερ οιον τε, φανερον μετρον του εργου τηι ημεραι, ινα μη,
απρακτος παρελθων τον χρονον, μετα ταυτα μη εχων επιδειξαι το εργον, ως
τοσαυταις ημεραις 25.16 ημιν εργασαμενος τον υπερ αυτων μισθον απαιτηι. οιδα δ'
οτι μικρολογοι τινες τοις πολλοις δοξομεν, ουτω περι τας συνθηκας διακριβουμενοι·
αλλα παρακληθητι συγγνωμην εχειν· ο γαρ Μαμωνας εκεινος, πολλα πολλακις παρ'
ημων ακουσας κακως, τελος απυκισεν εαυτον ημων ως πορρωτατω, μισησας οιμαι
την αει γινομενην κατ' αυτου φλυαριαν, και τινι χασματι αδιαβατωι, τηι πενιαι λεγω,
εαυτον ημων διετειχισεν, ως μητε εκεινον προς ημας ελθειν μητε ημας προς εκεινον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

διαπερασαι. τουτου χαριν περι πολλου ποιουμαι την ευγνωμοσυνην των τεχνιτων,
ωστε δυνηθηναι προς την προκειμενην ημας εξαρκεσαι σπουδην μη κωλυθεντας τηι
πενιαι, τωι επαινετωι και ευκταιωι 25.17 κακωι. αλλα τουτοις μεν τι και παιδιας
καταμεμικται· συ δε μοι, ω ανθρωπε του θεου, οπως αν δυνατον και νενομισμενον ηι,
ουτω τοις ανθρωποις συνθεμενος θαρρων επαγγειλαι πασιν αυτοις την παρ' ημων
ευγνωμοσυνην και την των μισθων αποπληρωσιν· δωσομεν γαρ ανελλιπως τα
παντα, του θεου δια των σων ευχων και ημιν την χειρα της ευλογιας ανοιγοντος.
26.τ του σοφιστου Σταγειριου προς Γρηγοριον επισκοπον
26.1 Πας μεν επισκοπος πραγμα δυσγριπιστον· συ δε οσωι παρεληλυθας τους
αλλους λογιοτητι, τοσουτωι μοι και φοβον παρεχεις μη αρα ισχυρως ενστηις προς την
αιτησιν. 26.2 αλλα αποθεμενος την εις αντιλογιαν σοφιαν τον μεταδοτι κον, ω
θαυμασιε, ζηλωσον τροπον, καπειδη στρωτηρων δεομεθα προς <το> τον οικον
ερεψαι (καμακας δ' αν ειπεν αλλος σοφιστης [μαλλον] η χαρακας,
εγκαλλωπιζομενος τοις ρηματιοις μαλλον ηπερ της χρειας γινομενος), νευσον
πολλων εκατονταδων δοσιν. συ μεν γαρ καν εκ του παραδεισου τεμειν βουληθηις,
δυναμιν εχεις· εγω δε, ει μη συ δοιης, υπαιθρος διαχειμασω. μεγαλοψυχησον ουν, ω
θαυμασιε, γραμμα επιθεις προς τον Ὀσιηνων πρεσβυτερον την δοσιν κελευον.
27.τ αντιγραφον του αγιου Γρηγοριου προς τον σοφιστην
27.1 Ει το κερδαινειν γριπιζειν λεγεται και ταυτην εχει την σημασιαν η λεξις
ην εκ των Πλατωνος αδυτων η σοφιστικη σου ημιν προεχειρισατο δυναμις,
σκοπησον, ω θαυμασιε, τις εστι μαλλον αγριπιστος, ημεις οι ουτως ευκολως
αποχαρακουμενοι δι' επιστολιμαιας δυναμεως, η το των σοφιστων γενος, οις τεχνη
το τελωνειν τους λογους 27.2 εστι. τις γαρ των επισκοπων τους λογους
εφορολογησε; τις τους μαθητευομενους μισθοφορους εποιησε; τουτωι δε οι σοφισται
καλλωπιζονται, ωνιον προτιθεντες την εαυτων 27.3 σοφιαν ωσπερ οι του μελιτος
εψηται τα μελιπηκτα. οραις οσα ποιεις τηι απορρητωι σου και μουσικηι των λογων
δυναμει, ος γε καμε τον γεροντα υποσκιρταν παρεκινησας και τους απειρους της
ορχησεως υποκινεις προς την ορχησιν; 27.4 Ἐγω δε σοι τωι κατα τας μελετας τοις
Μηδικοις εμπομπευοντι ισαριθμους τοις εν Θερμοπυλαις αγωνιζομενοις στρατιωταις
στρωτηρας δοθηναι προσεταξα, παντας ευμηκεις και κατα τον σον Ὅμηρον
δολιχοσκιουςους μοι σωους ο ιερος δεινα αποκαταστησειν κατεπηγγειλατο, λεγων
μη μυριους μηδε δισμυριους στρωτηρας, αλλα τοσουτους οσους τωι τε αιτηθεντι
χρησθαι και τωι λαβοντι ευχερες αποδουναι.
28.1 Οι προς το ροδον εχοντες ως τους φιλοκαλους εικος, ουδε τας ακανθας
ων το ανθος εκφυεται δυσχεραινουσιν· και τινος ηκουσα τοιουτο τι περι αυτων
παιζοντος η ταχα που και σπουδαζοντος, οτι καθαπερ ερωτικα τινα κνισματα τοις
ερασταις του ανθους η φυσις τας λεπτας εκεινας ακανθας προσεφυσεν, εις μειζονα
ποθον τοις απληκτοις 28.2 κεντροις τους δρεπομενους υπερεθιζουσα. αλλα τι μοι
βουλεται τοις γραμμασι το ροδον επεισαγομενον; παντως ουδεν δει σε παρ' ημων
διδαχθηναι της επιστολης μεμνημενον της σης, η το μεν ανθος ειχε του λογου του
σου, ολον ημιν το εαρ της ευγλωττιας διαπετασασα, μεμψεσι 28.3 δε τισι και
εγκλημασι καθ' ημων εξηκανθωτο. αλλ' εμοι των σων λογων καθ' ηδονην εστι και η
ακανθα προς μειζονα ποθον της φιλιας εκκαιουσα· ωστε γραφε και συνεχως γραφε,
οπως αν ηι σοι φιλον τουτο ποιειν, ειτε σεμνυνων, καθως εστι σοι συνηθες, ειτε και
υποκνιζων δια των μεμψεων. 28.4 Μελησει δε παντως ημιν του μηδεποτε σοι της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

ευλογου μεμψεως τας αφορμας παρασχειν, ωσπερ ουδε νυν παρεσχηκαμεν, προ της
επι την Ἑυαν αποδημιας παντα καταπραξαμενοι οσα σοι τε καταθυμια ην και παρ'
ημων ωφειλετο τωι δικαιωι· και τουτου μαρτυς ο αιδεσιμωτατος και κοινος ημων
αδελφος Ευαγριος (ος ομου τε την επιστολην ωρεξε ταυτην και παντα παρα των σων
εδιδαχθη· παροντες γαρ ετυχον), της τε ημετερας υπερ του δικαιου σπουδης των τε
οικονομουντων τα σα της επι τοις γεγενημενοις ευχαριστιας.
29.τ τωι αδελφωι αυτου Πετρωι επισκοπωι Σεβαστειασ
29.1 Μολις επιτυχων βραχειας σχολης τηι τε του σωματος θεραπειαι προσσχειν
ηδυνηθην μετα την εκ της Ἀρμενιας επανοδον και συναγαγειν τα σχιδαρια τα προς
Ευνομιον κατα συμβουλην της σης συνεσεως υπηγορευμενα· ωστε μοι λοιπον εις
λογου συνταξιν εναρμοσθηναι τον πονον και πυκτιον 29.2 ηδη γεγενησθαι τον
λογον. γεγραπται δε μοι ου προς αμφοτερους τους λογους· ουδε γαρ επετυχον
τοσαυτης σχολης, του χρησαντος μοι το της αιρεσεως βιβλιον κατα πολλην
απειροκαλιαν ευθυς ανακαλεσαμενου προς εαυτον και ουτε μεταγραψασθαι ουτε
κατα σχολην ενδιατριψαι ποιησαντος· εν ημεραις γαρ επτακαιδεκα μοναις σχολασας,
ουχ οιος τε ημην εν ουτως ολιγωι τωι χρονωι προς αμφο29.3 τερους αρκεσαι τους
λογους. πολλακις δε παρα πολλων ενοχληθεις ανθρωπων των τινα ζηλον υπερ της
αληθειας εχοντων δια το περιτεθρυλησθαι ουκ οιδα οπως το πεπονησθαι ημιν προς
την βλασφημιαν αντιρρησιν, καλως εχειν ωιηθην προ παντων τηι σηι συνεσει περι
τουτων συμβουλωι χρησασθαι, ειτε χρη καταπιστευσαι ταις των πολλων 29.4 ακοαις,
ειτε τι και αλλο βουλευσασθαι. ο δε μοι την αμφιβολιαν ποιει, τουτο εστιν· επειδη
κατ' αυτην του αγιου Βασιλειου την κοιμησιν τον του Ευνομιου λογον υπεδεξαμην,
ετι της καρδιας περιζεουσης τωι παθει και προς την κοινην των εκκλησιων
συμφοραν υπεραλγουσης, γεγραπτο δε τωι Ευνομιωι ουχ οσα μονον του καθ' εαυτον
δογματος εχειν εδοκει την συστασιν, αλλ' η πλειων αυτου σπουδη περι τας λοιδοριας
ην, ας κατα του πατρος ημων φιλοπονως συνεγραψεν, τουτου ενεκεν υποτραχυνθεις
εκ των εφ' υβρει παρ' αυτου ρηθεντων εστιν οπου θυμον τινα κατα του συγγραφεως
και φλεγμονην καρδιας ενεδει29.5 ξαμην. επει ουν αλλα ισως ημιν οι πολλοι
συνεγνωκασιν, οτι προς το υπομενειν τους ατακτως καθ' ημων θρασυνομενους
επιτηδειως εχομεν, ως εστι δυνατον εκ της του αγιου εκεινου διδασκαλιας
ασκησαντες εν τωι ηθει το μετριον, δεδοικα μη εκ των προς τον αντιπαλον ημιν
γεγραμμενων νεοφανεις τινες τοις εντυγχανουσι δοξωμεν, ως ευκολως προς τας
των υβριστων λοιδοριας εκτραχυνομενοι. 29.6 η ταχα παραιτησεται ημας προς το μη
δοκειν ειναι τοιουτους το μη υπερ ημων αυτων αλλ' υπερ των κατα του πατρος
ειρημενων οργιζεσθαι· εν γαρ τοις τοιουτοις ταχα το μετριαζειν του χαλεπαινειν
εστιν ασυγγνωστοτερον. 29.7 Ει δε τα πρωτα του λογου εξαγωνια πως ειναι δοκει,
λογιζομαι τον κρινειν επεσκεμμενον αποδεξασθαι αν την τοιαυτην περι τον λογον
οικονομιαν. ουτε γαρ ασυνηγορητον εδει παρεθηναι την του μεγαλου υποληψιν ταις
του αντιδικου βλασφημιαις σπαρασσομενην, ουτε παντη καταμιγνυειν τωι λογωι
σποραδην παρενειροντα την περι 29.8 τουτου μαχην. αλλως δε τωι ακριβως
λογιζομενωι και ταυτα μερη των αγωνων εστιν· επειδη γαρ εις δυο σκοπους και ο του
εναντιου λογος μεμερισται, εις τε τας καθ' ημων διαβολας και εις την κατηγοριαν
του υγιαινοντος δογματος, εδει προς εκατερα και τον ημετερον αντιταχθηναι λογον.
σαφηνειας δε χαριν και του μη διακοπηναι τον ειρμον των κατα το δογμα
ζητουμενων ταις παρενθηκαις των προς τας παρ' αυτου διαβολας λεγομενων,
αναγκαιως εις δυο τεμοντες την πραγματειαν κατ' αρχας μεν περι την απολογιαν
των επιφερομενων ημιν ησχοληθημεν, μετα ταυτα δε τοις κατα του δογματος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

ειρημενοις 29.9 κατα το δυνατον συνεπλακημεν. εχει δε ο λογος ου μονον
ανατροπην των αιρετικων υποληψεων, αλλα και διδασκαλιαν και εκθεσιν των
ημετερων δογματων· αισχρον γαρ ειναι και πανταπασιν αγεννες υπελαβομεν, των
εχθρων ουκ επικρυπτομενων την ατοπιαν, ημας μη εμπαρρησια29.10 ζεσθαι τηι
αληθειαι. ερρωμενον σε ψυχηι και σωματι φυλασσοι ο κυριος τηι εκκλησιαι.
30.τ Πετρου επισκοπου Σεβαστειας προς Γρηγοριον Νυσσης τον αυτου
αδελφον
30.1 Τωι θεοσεβεστατωι αδελφωι Γρηγοριωι Πετρος εν κυριωι χαιρειν. Ἐντυχων
τοις γραμμασι της οσιοτητος σου και κατανοησας εν τωι κατα της αιρεσεως λογωι τον
υπερ της αληθειας και τον υπερ του αγιου πατρος ημων ζηλον, ου της σης δυναμεως
εργον ειναι τον λογον ωιηθην, αλλα του 30.2 την αληθειαν εν τοις εαυτου δουλοις
λαλεισθαι οικονομη σαντος· ωσπερ δε την υπερ της αληθειας συνηγοριαν αυτωι τωι
πνευματι της αληθειας αναθειναι καλως εχειν φημι, ουτω μοι δοκει δειν και την
κατα της υγιαινουσης πιστεως σπουδην ουκ εις Ευνομιον αλλ' εις αυτον αναφερειν
τον πατερα 30.3 του ψευδους. και εοικεν ο απ' αρχης ανθρωποκτονος ο εν εκεινωι
φθεγξαμενος καθ' εαυτου σπουδαιως ηκονηκεναι το ξιφος· ει γαρ μη εκεινος
τοσουτον κατα της αληθειας απεθρασυνετο, ουδεις αν σε προς συνηγοριαν των της
ευσεβειας δογματων εκινησεν· Ὁ ουν δρασσομενος τους σοφους εν τηι πανουργιαι
αυτων εδωκεν αυτοις, ως αν μαλιστα το σαθρον τε και ασυστατον του δογματος
αυτων διελεγχθειη, και φρυαξασθαι κατα της αληθειας και τα κενα μελετησαι 30.4
δια της κενης ταυτης λογογραφιας. επειδη τοινυν Ὁ εναρξαμενος εργον αγαθον
επιτελεσει, μη αποκαμηις υπηρετων τηι δυναμει του πνευματος, μηδε ημιτελη
ποιησηις την αριστειαν των κατα της δοξης του Χριστου στρατευομενων, αλλα
μιμησαι τον γνησιον σου πατερα, ος κατα τον ζηλωτην Φινεες τηι μιαι πληγηι του
ελεγχου τον μαθητην τωι διδασκαλωι συναπεκεντησεν· ουτως και συ ευτονως τηι
χειρι του λογου δι' αμφοτερων των αιρετικων βιβλιων ωσον την του πνευματος
μαχαιραν, ινα μη την κεφαλην συντεθλασμενος ο οφις κατα την ουραν περισπαιρων
τους ακεραιοτερους φοβηι· των γαρ πρωτων του λογου αναιρεθεντων, εαν το
τελευταιον ανεξεταστον αφεθηι, ισχυν τινα κατα 30.5 της αληθειας εχειν παρα τοις
πολλοις νομισθησεται. ο δε εμφαινομενος τωι λογωι θυμος την του αλατος χαριν τοις
της ψυχης αισθητηριοις παρεχεται· ως γαρ ου βρωθησεται κατα τον Ἰωβ αρτος ανευ
αλος, ουτως απληκτος αν ην και ακινητος εις επιθυμιαν ο λογος μη τοις
αμυκτικωτεροις 30.6 των του θεου ρηματων εφηδυνομενος. θαρσει τοινυν ως καλον
υποδειγμα τωι μετα ταυτα βιωι γενομενος, διδασκων οπως χρη τους ευγνωμονας
παιδας προς τους αγαθους εχειν πατερας. ει μεν γαρ περιοντος ετι τηι ανθρωπινηι ζωηι
του αγιου την τοιαυτην επεδεικνυσο κατα των αποθρασυνομενων εις την υποληψιν
εκεινου σπουδην, ουκ αν ισως διεφυγες την του δοκειν κολαξ τις ειναι διαβολην·
νυνι δε το γνησιον και αληθες της ψυχης, οπως εχεις ευνοιας περι εκεινον τον δια
των πνευματικων σε ωδινων εις φως αγαγοντα, η περι τον κατοιχομενον σπουδη
και η κατα των εχθρων αυτου αγανακτησις σαφως επιδεικνυσιν. ερρωσο. 5βις.τ
επιστολη προς τους απιστουντας τηι ορθοδοξωι <αυτου πιστει, παρα των> κατα
Σεβαστειαν αιτηθεισα 5βις.1 Ἐγνωρισαν ημιν τινες των ομοψυχων αδελφων περι
της κατασκευαζομενης καθ' ημων δυσφημιας παρα των μισουντων την ειρηνην και
καταλαλουντων λαθραι των πλησιον αυτων και μη φοβουμενων το φοβερον και
μεγα κριτηριον του επαγγειλαμενου και περι των αργων ρηματων απαιτησειν τον
λογον εν τηι προσδοκωμενηι της ζωης ημων εξετασει, λεγοντες τα περιθρυλουμενα
καθ' ημων εγκληματα ειναι τοιαυτα, οτι ημεις υπεναντια φρονουμεν τοις κατα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

Νικαιαν εκθεμενοις την ορθην και υγιαινουσαν πιστιν και οτι τους εν Ἀγκυραι επ'
ονοματι Μαρκελλου ποτε την συναξιν εχοντας ακριτως και ανεξεταστως εις την
κοινωνιαν 5βις.2 της καθολικης εκκλησιας παρεδεξαμεθα. ινα ουν μη κατακρατηι της
αληθειας το ψευδος, δι' ετερων γραμματων αυταρκη εποιησαμεθα την υπερ των
επενεχθεντων ημιν εγκληματων απολογιαν, και επι του κυριου διεβεβαιωσαμεθα
μητε της πιστεως των αγιων πατερων εκβεβηκεναι μητε περι των προσθεμενων εκ
της Μαρκελλου συναξεως εις την εκκλησιαστικην κοινωνιαν ακριτως και
ανεξεταστως τι πεποιηκεναι· αλλα των κατα <την> Ἀνατολην ορθοδοξων
<αδελφων> και συλλειτουργων επιτρεψαντων βουλευσασθαι τα περι των ανθρωπων
και τοις γεγενημενοις συναινεσαντων, παντα 5βις.3 επραξαμεν. επειδη δε την
απολογιαν εκεινην εγγραφον ημων ποιησαμενων, παλιν τινες των ομοψυχων
αδελφων ιδιως εκ της ημετερας φωνης επεζητησαν γενεσθαι την της πιστεως
εκθεσιν καθ' ην πεπληροφορημεθα, ταις θεοπνευστοις φωναις και τηι παραδοσει των
πατερων ακολουθουντες αναγκαιον ελογισαμεθα και περι τουτων βραχεα
διαλεχθηναι. 5βις.4 Ἡμεις την του κυριου διδασκαλιαν, ην προς τους μαθητας
εποιησατο παραδιδους αυτοις το της ευσεβειας μυστηριον, θεμελιον ειναι και ριζαν
της ορθης και υγιαινουσης πιστεως ομολογουμεν, και ουτε υψηλοτερον της
παραδοσεως εκεινης ουτε ασφαλεστερον αλλο τι ειναι πιστευομεν. η δε του κυριου
διδασκαλια εστιν αυτη· Πορευθεντες, φησι, μαθητευσατε παντα τα εθνη, βαπτιζοντες
αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου 5βις.5 πνευματος. επειδη
τοινυν η ζωοποιος δυναμις επι των εκ του θανατου προς την αιωνιον ζωην
αναγεννωμενων δια της αγιας τριαδος παραγινεται τοις μετα πιστεως
καταξιουμενοις της χαριτος, και ομοιως ατελης η χαρις ενος τινος οιου δηποτε των
εκ της αγιας τριαδος ονοματων παραλειφθεντος εν τωι σωτηριωι βαπτισματιου γαρ
χωρις πατρος εν μονωι υιωι και πνευματι το μυστηριον τελειται της αναγεννησεως,
ουτε υιου σιωπηθεντος εν πατρι και πνευματι το τελειον της ζωης παραγινεται τωι
βαπτισματι, ουτε εν πατρι και υιωι παρεθεντος του πνευματος εκτελειται η της
αναστασεως χαρις, δια τουτο πασαν την ελπιδα και την πεποιθησιν της των ψυχων
ημων σωτηριας εν ταις τρισιν υποστασεσιν εχομεν δια των ονοματων τουτων
γνωριζομενην· και πιστευομεν εις τε τον πατερα του κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ος
εστιν η πηγη της ζωης, και εις τον μονογενη υιον του πατρος, ος εστιν <ο> αρχηγος
της ζωης, καθως φησιν ο αποστολος, και εις το πνευμα το αγιον του θεου, περι ου
ειπεν ο κυριος οτι Το πνευμα εστι το 5βις.6 ζωοποιουν. και επειδη τοις λυτρωθεισιν
ημιν απο του θανατου η χαρις της αφθαρσιας δια της εις πατερα και υιον και αγιον
πνευμα πιστεως εν τωι σωτηριωι βαπτισματι, καθως ειρηκαμεν, παραγινεται, εκ
τουτων οδηγουμενοι ουδεν δουλον ουδε κτιστον ουδε της μεγαλειοτητος του
πατρος αναξιον τηι αγιαι τριαδι συναριθμεισθαι πιστευομεν, επειδη μια εστιν η ζωη
ημων η δια της εις την αγιαν τριαδα πιστεως εις ημας παραγενομενη, εκ μεν του
θεου των ολων πηγαζουσα, δια δε του υιου προιουσα, εν δε τωι αγιωι πνευματι
ενεργουμενη. 5βις.7 ταυτην ουν εχοντες την πληροφοριαν βαπτιζομεθα μεν ως
προσεταχθημεν, πιστευομεν δε ως βαπτιζομεθα, δοξαζομεν δε ως πιστευομεν, ωστε
ομοφωνως το βαπτισμα και την πιστιν και την δοξαν εις πατερα ειναι και υιον και
πνευμα 5βις.8 αγιον. ει δε τις δυο η τρεις θεους η τρεις θεοτητας λεγει, αναθεμα
εστω· και ει τις κατα την Ἀρειου διαστροφην εκ μη οντων λεγει τον υιον η το
πνευμα το αγιον γεγενησθαι, αναθεμα εστω. οσοι δε τωι κανονι της αληθειας 5βις.9
στοιχησουσι και τας τρεις ομολογουσιν υποστασεις ευσεβως εν τοις εαυτων ιδιωμασι
γνωριζομενας και μιαν πιστευουσιν ειναι θεοτητα μιαν αγαθοτητα μιαν αρχην και
εξουσιαν και δυναμιν, και ουτως το της μοναρχιας ουκ αθετουσι κρατος και ουτε εις
πολυθεΐαν εκπιπτουσιν ουτε τας υποστασεις συγχεουσιν ουτε εξ ετερογενων και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

ανομοιων την αγιαν τριαδα συντιθενται, αλλ' εν απλοτητι δεχονται το της πιστεως
δογμα πασαν την ελπιδα της εαυτων σωτηριας εν πατρι και υιωι και αγιωι πνευματι
καταπιστευοντες, ουτοι κατα την ημετεραν κρισιν τα αυτα φρονουσι, μεθ' ων και
ημεις εχειν εν κυριωι μερος ευχομεθα.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35


