Ad imaginem dei et ad similitudinem
ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ, ΤΙ ΕΣΤΙ ΤΟ, ΚΑΤ' ΕΙΚΟΝΑ
ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΚΑΘ' ΟΜΟΙΩΣΙΝ.
Οι την εαυτων απλανως του προσωπου θεοκτιστον ωραιοτητα κατανοειν
βουλομενοι, ουκ αλλως πως την οικειαν εικονα και του προσωπου τον χαρακτηρα
ενοπτριζεσθαι δυνανται αλλ' η δια τινος καθαρωτα του εσοπτρου, εν ωι την οικειαν
της οψεως εικονα προσεγγιζοντες, εν αυτωι και δι' αυτου ορωσι τρανως ενδον
αντιμιμον τινα χαρακτηρα κατ' εικονα και καθ' ομοιωσιν εαυτων. Ουκουν και ημεις
ωσπερ εν εσοπτρωι τινι προς την θειαν ακτινα του νοερου ηλιου ατενισαντες,
εκειθεν εναργως το αποσκιασμα και την μορφην και την εικονα του κατ' εικονα και
καθ' ομοιωσιν της ημετερας καταμαθωμεν φυσεως. Ἔστι γαρ, εστιν, ως εμοι γε
δοκει, η του ανθρωπου κατασκευη φοβερα τις και δυσερμηνευτος, και πολλα και
αποκρυφα εν αυτηι μυστηρια Θεου εξεικονιζουσα. Και ωσπερ η του οφθαλμου φυσις
τα μεν εκτος εαυτης ευχερως κατανοει, εαυτην δε κατανοησαι οποια εστιν ου
δυναται· ουτω παντι οφθαλμωι ανθρωπινης διανοιας δυσθεωρητος και
δυσκαταληπτος ο της ημετερας δημιουργιας λογος καθεστηκε.
Συντελεσας γαρ ο Κτιστης τον απλουν και νοερωτατον των αορα των
δυναμεων κοσμον, μεθ' ον και τον υλικον τουτον και ορωμενον, τον εκ τεσσαρων
στοιχειων συγκειμενον, τοτε φησι, Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και
καθ' ομοιωσιν, και ποιει ζωον, ωσπερ τινα μικτον κοσμον συγγενη των δυο κοσμων,
εξ ασωματου και αθανατου και αφθαρτου ψυχης, και εξ υλικου και ορωμενου
τετραστοιχου σωματος συγκειμενον. Ουτινος γενομενου παλιν φησιν η Γραφη, οτι
Και εποιησεν ο Θεος τον ανθρωπον, κατ' ει κονα Θεου εποιησεν αυτον· Θεον και
λεγει τον Πατερα και τον Υιον και το αγιον Πνευμα. Πολλαι μεν ουν και διαφοροι
γνωμαι περι τουτου τοις εξηγηταις εῤρηθησαν. Οι μεν γαρ το αρχικον και
εξουσιαστικον του ανθρωπου το κατ' εικονα Θεου και ομοιωσιν ειπον, ετεροι δε το
νοερον και αορατον της ψυχης. Ἄλλοι το αφθαρτον και αναμαρτητον, οτε γεγονεν ο
44.1329 Ἀδαμ· ετεροι προφητειαν αυτο ειρηκασι περι του βαπτισματος.
Ἔσχατον δε παντων ωσπερει τωι εκτρωματι ωφθη καμοι ενια περι τουτου
ειπειν· και πρωτον γε παν των εκεινο ζητησαι αξιον, το, τι δηποτε μη μαλλον τους
νοερους και αΰλους, και ουρανιους, και πλησιοθεους αγγελους ωνομασεν ο Θεος
κατ' εικονα και καθ' ομοιωσιν αυτου; Και γαρ και το αρχικον και εξουσιαστικον
πασης της γης, και αυτου του ανθρω που αυτοι εχουσι, μαλλον δε υπερ τον
ανθρωπον. Ὁμοιως και το αφθαρτον, και το αυλον, και το αορα τον, και το καθαρον,
και παντα οσα αλλα εγκωμια περι του Ἀδαμ ειποις, υπερβαλλοντως εισιν εν τοις
νοεροις και ουρανιοις των ασωματων χοροις. Ουκουν τι βαθυτερον ημιν των
προκειμενων το κατ' εικονα του ανθρωπου αινιττεται. Ου γαρ μιαν τινα εικονα και
ομοιωσιν Θεου ο ανθρωπος κεκτηται, αλλα και δευτεραν, και τριτην εξεικονιζων
ωσπερ εν εσοπτρωι τινι και σκιαγραφιαι τυπικηι, ου φυσικηι, της τρισυποστατου
Θεοτητος το μυστηριον· ου μονον δε, αλλα και την ενανθρωπησιν του ενος της αγιας
Τριαδος Θεου Λογου σαφως προγραφων. Και ταχα κατ' εικονα μεν εστι γυμνη η
ψυχη της Θεοτητος, καθ' ομοιωσιν δε της του Λογου σαρκωσεως το συνθετον της
ημων ψυχης και του σωματος.
Μαλλον δε επ' αυτην την αρχην του λογου αναδραμωμεν, εκειθεν ωσπερ εκ
τι νος βαθυτατης πηγης πρωτον ζητουντες το, τι δη ποτε μη καθ' ομοιοτητα των
λοιπων λογικων, ηγουν των αγγελων, η παλιν κατ' ισοτητα των εμψυχων ζωων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

ομοιοτροπους τας προπατορικας και κορυφαιους ημων ο Θεος υποστασεις, του Ἀδαμ
λεγω και της Ευας, και του προελθοντος εξ αυτων υιου πεποιηκεν; Ἀλλα τον μεν
Ἀδαμ αναιτιως και αγεννητως υπεστησε, τον δε δευτερον αυτου ανθρωπον τον υιον
γεννητον· την δε Ευαν ου γεννητως, ουδε παλιν αναιτιως, αλλα ληπτως, ητοι
εκπορευτως εκ της ουσιας του αναιτιου Ἀδαμ εξελθουσα αῤρητως ουσιωσης*. Και
μηπως αρα τρεις αυται των πρωτογονων κεφαλαι πασης της ανθρωποτητος
ομοουσιοι υποστασεις κατ' εικονα τινα, ως Μεθοδιωι δοκει, τυπικως γεγονασι της
αγιας και ομοουσιου Τριαδος; του μεν αναιτιου και αγεννητου Ἀδαμ τυπον και
εικονα εχοντος του αναιτιου και παντων αιτιου παντοκρατορος Θεου και Πατρος·
του δε γεννητου υιου αυτου εικονα προδιαγραφοντος του γεννητου Υιου και Λογου
του Θεου· της δε εκπορευτης Ευας σημαινουσης την του αγιου Πνευματος
εκπορευτην υποστασιν;
∆ιο ουδε ενεφυσησεν αυτηι ο Θεος πνοην ζωης, δια το τυπον αυτην ειναι της
του αγιου Πνευματος πνοης και ζωης, και δια το μελλειν αυτην δι' αγιου Πνευ ματος
δεξεσθαι Θεον τον οντως οντα παντων πνοην και ζωην. Ὅθεν εστιν ιδεσθαι και
θαυμασαι οτι ο μεν αγεννητος Ἀδαμ, αλλον αγεννητον η αναιτιον εν ανθρωποις ουκ
εσχεν ομοιον, ωσπερ ουδε η εκπορευτη Ευα, ως τυποι αληθεις υπαρχοντες του
αγεννητου Πατρος και του αγιου Πνευματος· ο δε γεννητος υιος παντας ανθρωπους,
γεννητους υιους οντας, αδελφους 44.1332 ομοιους εσχεν· ως κατ' εικονα και
ομοιωσιν τυπικην υπαρχων Χριστου του γεννητου Υιου, ος εγενετο ανθρωπος
πρωτοτοκος ανευ σπορας εν πολλοις αδελφοις. Ει δε μη ουτω, μηδε κατα τουτο το
κατ' εικονα, τι δηποτε μη τεσσαρες, η δυο η πλειονες υποστασεις των προπατορων
γεγονασι παρηλλαγμενας εχουσαι τας υποστατικας αυτων ιδιοτητας; λεγω δη το
αγεννητον και το γεννητον, και το εκπορευτον, αλλα τρεις και μονας; Ουκουν εχεις
κατ' εικονα και καθ' ομοιωσιν τυπικην τριαδα εν μοναδι εν τρισιν υποστασεσιν·
ακολουθον σε λοιπον μαθειν και μοναδα εν τριαδι. Πως δε τουτο καλως διαγνωναι
δυνησηι, ακουσον τινος των σοφων σοι παραινουντος, και λεγοντος· Ει βουλει
γνωναι Θεον, προλαβων γνωθι σεαυτον· εκ της σαυτου συνθεσεως, εκ της σαυτου
κατασκευης, φησιν, εκ των εντος σεαυτου. Εισιθι υποδυς εν σαυτωι, διαβλεψον ως εν
εσοπτρωι τινι εν τηι ψυχηι εαυτου, διακρινον την ταυτης κατασκευην, και οψει
σεαυτον κατ' εικονα και ομοιωσιν Θεου τυγ χανοντα. Ἀνωνυμος σου και αγνωστος η
νοερα και αθανατος της ψυχης ουσια κατ' εικονα τυπικην του ανωνυμου και
αγνωριστου και αθανατου Θεου καθ εστηκεν. Ουτε γαρ Θεου, ουτε ψυχης λογικης
ουσιαν εγνω των εξ αιωνος τις γεγενημενων ανθρωπων. Ζωοποιος και συστατικη
και προνοητικη η ψυχη υπαρχει της τετραστοιχου του σωματος φυσεως, κατ' εικονα
Θεου του προνοητου πασης τετραπερατου και της ανω κτισεως.
∆ιοπερ ουτε τον του Θεου τοπον εγνωμεν ενθα κατοικει, αλλα μονον
πιστευομεν, οτι παντη εστιν, ουτε μην τον τοπον της ψυχης ενθα οικει εν σωματι,
επισταμεθα· αλλα μονον οιδαμεν οτι εν τωι παντι σωματι εστι και ενεργει. Ἔχει σου
και ετερον τι κατ' εικονα Θεου η ψυχη, λεγω δη το ετεροουσιον αυτην ειναι πασης
της κτιστης φυσεως. Το δε παντων παραδοξοτερον του εν ημιν κατ' εικονα εκεινο
εστιν, οτι ουτε της του Θεου υπαρξεως τους λογους, ουτε μην την της ψυχης ημων
ουσιαν, πως εις υπαρξιν πεφυκε τε και παραγινεται ανθρωπινος νους καταλαβεσθαι
δυναται. Ὅθεν οι ταυ την καταλαβειν κακως δογματισαντες ουτω προσεκο ψαν·
οιτινες εξ ουρανου φασκουσι τας ψυχας εν τοις σωμασι καταπεμπεσθαι· οι δε συν τωι
σωματι φασιν αυτας εις υπαρξιν ερχεσθαι υπο Θεου δημιουργουμε νας· ετεροι δε τον
ανθρωπον λεγουσιν ως κατ' εικονα οντα του ∆ημιουργου, γεννητικον ειναι συν τηι
σποραι και της ψυχης· αλλοι εξ αμφοτερων των μερων του αῤρενος και της θηλεος
φασι την ψυχην αποτικτεσθαι, ωσπερ λιθου τινος και σιδηρου προσκρουομενων, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

τηι πυρωσει το πυρ απογεννωντων. Και οι μεν φασιν αυτηι τηι ακαριαιαι ροπηι της
συλληψεως του σωματος και την ψυχην υφιστασθαι· οι δε τηι τεσσαρακοστηι 44.1333
ημεραι μετα την συλληψιν φεροντες τινα, ως οιονται, νομικην περι τουτου συστασιν·
και οι μεν ομοουσιον αυτην των αγγελων εφαντασθησαν, οι δε κατω, οι δε εν τωι
αερι, οι δε εν τωι παντι ως θειαν τινα περιειναι ουσιαν. ∆ιο και σωματι ενουμενη και
ως κατ' εικονα Θεου ουσα, και τουτο ζωοποιουσα, απαθης μενει των σωματικων
παθων και φθορων των του σωματος, μητε ορωμενη, μητε ερμηνευομενη, μητε κα
ταλαμβανομενη τηι φυσει, ουτε τωι ειδει, ου σχηματι, ου μορφηι, ου ποιοτητι, ου
ποσοτητι, ουχ υπαρξει, ου συστασει, ου καλλει. Ὅθεν και φησι την ψυχην εν τωι
Συμποσιωι ο Μεθοδιος αμηχανον και αδιηγητον καλλος εχειν, και τουτου χαριν
ωσπερ ζηλοτυπεισθαι και ερασθαι αυτην υπο των εναντιων πνευματων, ως
κρειττονα αυτων των νοερων περικειμενην μορφην. Πασα δε η περι αυτην
ακαταληψια και ασαφεια και αδηλια, ουδεν ετερον αινιττεται ει μη το κυριως και
αληθως εικονα αυτην ειναι του ακαταληπτου Θεου.
Ὅθεν παντα τα κατ' αυτην αγνοουντες, εκ μονων των εν τωι σωματι ταυτης
ενεργειων την υπαρξιν αυτης πιστουμεθα· καθα και τον Θεον εκ των εν τηι ορωμενηι
κτισει αυτου ενεργηματων την αυτου βεβαιουμεθα υπαρξιν. Ἀλλα γε δη επ' αυτο το
καιριωτατον του κατ' εικονα και καθ' ομοιωσιν ελθωμεν, οπως κατα τας υποσχεσεις
δειξωμεν το μοναδικον της εν Τριαδι Θεοτητος. Ποιον δε εστι τουτο; ευδηλον οτι η
ημετερα παλιν ψυχη, και ο ταυτης νοερος λογος, και ο νους, οντινα ο Ἀποστολος
πνευμα προσηγορευσεν, οτε διακελευεται αγιους ημας ειναι τηι ψυχηι και τωι σωματι
και τωι πνευματι. Ἀγεννητος μεν γαρ παλιν εστιν η ψυχη και αναιτιος, εις τυπον του
αγεν νητου και του αναιτιου Θεου και Πατρος· ουκ αγεννητος δε ο νοερος αυτης
λογος, αλλ' εξ αυτης γεννω μενος αῤρητως και αορατως και ανερμηνευτως και
απαθως. Ὁ δε νους ουδε αναιτιος εστιν, ουδε αγεννητος, αλλ' εκπορευτος παντι
διατρεχων και τα παντα διασκοπων, και αορατως ψηλαφων κατ' εικονα και
ομοιωσιν του παναγιου και εκπορευτου Πνευματος, περι ου ειρηται, οτι Το Πνευμα
παντα ερευναι, και τα βαθη του Θεου. Ουκ εστιν εκπορευτη η ψυχη εως ου εστιν εν
τωι σωματι, επει ει εκπορευτη ην, αρα αν καθ' ωραν απεθνησκομεν. Ουκ εστιν
αγεννητος ο λογος ημων, επει αλογοι τινες και κτηνωδεις υπηρχομεν. Το δε
παραδοξοτερον των παραδοξων τουτων εκεινο εστιν, οτι ψυχην μεν απλην τινα
εχομεν, ομοιως και νουν μοναδικον, και ασυνθετον· λογον δε διπλουν εχοντες τον
αυτον την γεννησιν και ενα και αμεριστον φυλαττομενον.
Γενναται γαρ ο λογος εν τηι καρδιαι γεννησιν τινα ακαταληπτον και
ασωματον, και μενει ενδον αγνωριστος, και γενναται δευτεραν γεννησιν σωματικην
δια χειλεων, και τοτε τοις πασι γνωριζεται· της δε γεννησαμενης αυτον ψυχης ου
χωριζεται, ινα δια του λογου των δυο ημων γεννησεων σαφως τας δυο του Θεου
Λογου γεννησεις κατ' εικονα και ομοιωσιν μαθωμεν. 44.1336 Γεγεννηται γαρ
αορατως και ανερμηνευτως και ακαταληπτως εκ Πατρος προ των αιωνων. Και ην
αγνωστος ως εν τινι ψυχηι προς τον Πατερα, εως ωσπερ εκ καρδιας τινος της αγιας
Παρθενου αφθορως και ασπορως γεγεννηται κατα σαρκα, και ενεφανισθη τωι κοσμωι,
μη χωρισθεις της πατρικης κρυφιας ουσιας του γεννητορος Θεου. Ὥστε δεδεικται εν
τωι μοναδικωι της αθανατου ημων και νοερας ψυχικης ουσιας εν εικονι, τρεις τινες
υποστατικαι ιδιοτητες, αγεννησια ψυχης, και γεννησις λογου, και εκπορευσις
πνευματος, ηγουν του νοος. Και καταθαῤρω και αποτολμω, και λεγω οτι κατα
ταυτην την αορατον τριαδικην της ψυχης θεωριαν, ειπεν ο θειος Ἀποστο λος τον
ανθρωπον ειναι κατ' εικονα Θεου του αορατου.
Ει δε μη ταυτα ουτω, δια τι μη μαλλον διμερης η τετραμερης υπο Θεου
γεγονεν, αλλα τριμερειαν τινα και μονην εχει ασυγχυτον η ημετερα ψυχη, κατ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

εικονα της αγιας και ομοιουσιου [ομοουσιου] και ζωοποιου Τριαδος, ωστε, ει θεμις
ειπειν οτι και εν τωι ανθρωπωι, και μαλιστα τωι δικαιωι, κατοικει παν το πληρωμα της
θεοτητος τυπικως, αλλ' ου φυσικως, σκιαγραφων αμυδρως πως τον εν Τριαδι Θεον;
Ὅθεν και τριμερη παλιν αυτην την ημετεραν ψυχην καθ' ετερον τινα τροπον οι εξω
σοφοι ειναι ωρισαντο, επιθυμητικον αυτην φασκοντες εχειν και λογιστικον και
θυμικον, οπως δια μεν του επιθυμητικου προς την του Θεου αγαπην συναπτηται, δια
δε του λογιστικου την παρ' αυτου γνωσιν και σοφιαν εισδεχηται, δια δε του θυμου
προς τα πνευματα της πονηριας αντιταττηται, και εν τουτοις παλιν αυτοις τοις τρισι
το κατ' εικονα Θεου διαγραφουσα. Τρισι γαρ τροποις ο εν Τριαδι Θεος τρια μερη
διοικει και διεπει, και τα επουρανια λεγω, και τα επιγεια, και τα καταχθονια, τηι
δημιουργικηι αυτου δυναμει και τηι προνοητικηι και τηι κριτικηι· και παν γαρ ο Θεος
διαπραττεται, καθ' ενα των τριων τουτων τροπων αυτο κατεργαζεται, η δημιουρ
γων, η προνοουμενος, η παιδευων.
Και του μεν δημιουργικου του Θεου το κατ' εικονα εστι το της ψυχης
επιθυμητικον· η γαρ επιθυμια εις πραξιν αγει· του δε προνοητικου αυτου παλιν
συμβολον της ψυχης το λογιστικον· του δε παιδευτικου το θυμικον καθεστηκε
συσσημον. Και ισως ιδιον μεν της ψυχης η επιθυμια. Προ γαρ πασης λαλιας τα νηπια
εμψυχα γενομενα ευθεως ορεγονται του μαζου και του υπνου· το δε λογιστικον
ευδηλον οτι του λογικου τυγχανει ιδιον· το δε θυμικον περι τον νουν συνιστασθαι
πεφυκεν, ον και ταραττεται ο παρα φυσιν θυμουμενος. Ει τις τοι νυν το πως κατ'
εικονα και ομοιωσιν Θεου ο ανθρωπος βουλοιτο μαθειν, ταυτα ψηλαφατω, εν
τουτοις και τοις τοιουτοις αδυτοις των νοηματων εισιτω, και την εαυτου
κατασκευην της φυσεως διασκοπειτω την της νοερας ψυχης· απαντα λεπτως τε και
ισχνως μανθανετω τα ταυτης μερη, τα μερη των μερων, τους λογους, τους τροπους
και προοδους, τας ενωσεις, τας διακρισεις, το ταυτης μονοειδες, το τριμερες, το
ενιαιον, το δυικον, το τριαδικον, πως και μια εστι, και εν τρισι θεωρειται, κατ'
εικονα και ομοιωσιν Θεου μονας εν τριαδι, και τριας εν μοναδι τυπικως
γνωριζομενη. Ὅτι γαρ και μια εστι τηι ουσιαι, και ου μια τηι θεωριαι των εαυτης με
44.1337 ρων, εδηλωσε σαφως ο ειπων, Ψαλω τωι πνευματι, ψαλω και τωι νοΐ·
προσευξομαι τωι πνευματι, προσ ευξομαι και τωι νοΐ. Μαλλον δε σαφεστερον ημας
διδασκουσι ταυτην την εν ημιν κατ' εικονα τυπικην Θεου τριαδα τινες των
ανθρωπων, εκ τινος πολλακις αιτιας ψυχην μεν εσθ' οτε εχοντες, νουν δε η λογον
μη εχοντες· ετεροι δε παλιν ψυχης και λογου ευπορουντες, νου δε καθ' ολου
απορουντες· αλλοι παλιν νουν και ψυχην εχοντες, του δε λογου εστερημενοι. Ὅθεν
και η των νηπιων φυσις, ως εκ σκοτους εις φως τικτομενη και προσερχομενη,
ευθεως την μεν ψυχην φανεροι εχειν εις τυπον του Θεου και Πατρος, δυναμει μεν
νοεραν ουσαν, και εν αυτηι εχουσαν τον λογον, και τον νουν· κατα προβασιν δε
προκοπτοντος και αυξοντος του σωματος δευτερον εμφανιζει τον λογον, και τουτον
ουκ αθροως ουδε εξαιφνης, αλλα προψελλιζουσα, και οιονει σκιαγραφουσα και
προμηνυουσα την του Λογου δια σαρκος γεννησιν και του νου δηλουται η παρουσια,
οτε εις ανδρα τελειον προκοψηι το νηπιον. Ἀλλα τι, φησι, ταυτα συντεινει εις την
προκειμενην του ανθρωπου υποθεσιν;
Και πανυ μεν, ω ανθρωπε, δια τουτων μανθανομεν τον τροπον της του Θεου,
ωσπερ εν τινι σωματι, εν τωι κοσμωι φανερωσεως τε και αναδειξεως, και πως κατα
προβασιν η ημετερα φυσις το της Τριαδος επεγνω μυστηριον. Συνεληφθη γαρ υπο
του σπορου του πονηρου ωσπερ εν γαστρι τινι της πλανης ο ανθρωπος, εν σκοτεινοις
και εν σκιαι θανατου καθημενος· ειτα εις φως θεογνωσιας ωσπερ νηπιος εν αρχηι
προερχομενος, δια της του νομου χειραγωγιας εδειχθη εμψυχος, επιγνους τον
Πατερα και Θεον εν εαυτωι μεν εχοντα, καθαπερ και η ψυχη, ενουσιον τον Λογον και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

το Πνευμα. Μη χωρουντα δε τον ανθρωπον δια πολλην γνωμης ασθενειαν τε και
νηπιοτητα την του λογου και του νου φανερωσιν, ινα μη εις πολυθεΐαν δια
θεοσεβειας εξ ολισθησηι, ειτα του χρονου προκοπτοντος εσοφιζετο λοιπον, ωσπερ
νηπιον αυξανομενον η ημετερα του κοσμου φυσις, καθαπερ απο ψυχης τινος
διδασκομενη υπο Θεου και Πατρος επιγινωσκειν αμυδρως, ωσπερ δια τινων ασαφων
ψελλισματων, των προφητικων διδαγματων την πειραν, και προφοραν, και
επιφανειαν του ενουσιου και αποκρυφου του Πατρος Λογου. Μεθ' α ψελλισματα,
λεγω δη Μωσαικα και προφητικα του λογου αινιγματα, προελθοντος τρανως και
εναρθρως, ωσπερ εκ τινων χειλεων της παρθενικης νηδυος του τελειου του Θεου
Λογου, γνωριζει λοιπον μετα τουτων και δια τουτου το εντελες πληρωμα αυτης το
τριαδικον η ανθρωπινη του κοσμου φυσις, ωσπερ νουν τινα δεξαμενη το Πνευμα το
αγιον, ουκ εκ των εκτος μεταβατικως εν αυτηι ενδη μησαν, αλλ' εκ των εντος
εαυτης, τουτεστι, της ψυ 44.1340 χης και του λογου, ηγουν του Πατρος και του Υιου
αυτηι φανερωθεν, ου κτιστως, ουδ' επεισακτως, ουδ' αλλογενως, αλλ' ουσιωδως εκ
της εμφυτου αυτης και συμφυους υποστατικης υπαρξεως η ψυχη τον ενουσιον αυτης
λογον αποτικτουσα, και το ομοφυες αυτηι του νου πνευμα προβαλλουσα, και ωσπερ
τι σωμα η ασωματος τα συνασωματα αυτηι μελη συμφυη εχουσα, δι' ων ωσπερ τυπων
χαρακτηριζεται και μορφουται και συνισταται η υπερ μορφην και σχημα υπαρχουσα,
ωσπερ πνοην σωματικην τινα εχουσα το πνευμα του νου, και ως ζωην τον συζωον
αυτηι λογον φερουσα· ων κατα στερησιν ουτε ειναι ουτε γνωριζεσθαι η κατ' εικονα
και ομοιωσιν Θεου ψυχη λογικη και νοερα δυναται· οπως δια τουτων των εν αυτηι
μαθωμεν και παιδευθωμεν, ως ουτε Πατηρ, ουθ' Υιος προυπηρχον του παναγιου
Πνευματος· αλλ' ωσπερ επι της ψυχης αμα ψυχη λογικη, αμα συν αυτηι ο λογος εν
αυτηι, και αμα, και συναμα εν αυτηι το πνευμα το ζωτικον και συστατικον και
συμπληρωτικον· ουτως αμα Πατηρ, αμα Θεος Λογος συν Πατρι, αμα Υιος συν Πατρι,
συναμα το Πνευμα συν Υιωι και Πατρι.
Ει δε χωριζεις και αποστερεις τον λογον εκ της ψυχης, αλογος σου λοιπον η
ψυχη· ινα δια τουτου του κατ' εικονα Θεου μαθηις, οτι εαν αρνησηι τον Θεον Λογον,
λεγων μη ειναι συν τωι Θεωι και Πατρι, αλογον λοιπον και κτηνωδη κηρυττεις τον
Θεον· και εαν χωρισηις το Πνευμα εκ του Θεου, νεκρον λοιπον τινα και ου ζωντα
λεγεις Θεον· ει φιλοσοφειν περι του κατ' εικονα και ομοιωσιν Θεου βουλει, ουτω
φιλοσοφησον, ουκ εκ των εκτος, αλλ' εκ των εντος σου τον κρυπτον Θεον γνω ρισον
εκ της εν σοι τριαδος, την Τριαδα επιγνωθι δι' ενυποστατων πραγματων· υπερ γαρ
πασαν αλλην νομικην και γραφικην μαρτυριαν βεβαιοτερα αυτη και πιστοτερα. ∆ια
γαρ ταυτην και μονην την αιτιαν τοιουτον ζωον ο Θεος κατεσκευασεν, επειδη
εμελλεν εν κοσμωι κηρυχθηναι το της αγιας Τριαδος μυστηριον, ως δυσερμηνευτον
τε και ακαταληπτον· ινα εχηις εν εαυτωι ο κατ' εικονα και ομοιωσιν Θεου, την εικονα
και ομοιωσιν και τους τυπους και τα παραδειγματα της αγιας Τριαδος· ινα εις την
εικονα της ψυχικης κατα σκευης βλεπων μηκετι διστασηις εν τωι τριαδικωι μυ στηριωι·
μηκετι ειπηις και περιεργαζηι λεγων· Ει Τριας εστιν ο Θεος, πως εστι μονας; ει δε εις
εστιν, ως λεγεται, πως Τριας; και ει Υιος εστιν ο Λογος, πως γεννημα δυνατον ειναι
συναναρχον τωι γεννητορι; και ει εκ Πατρος εστι το Πνευμα, πως ουκ εστι γεννητον,
αλλ' εκπορευτον; η ποιον προηγαγεν ο Πατηρ προτερον, τον Υιον η το Πνευμα;
Ει δε τα αμφοτερα αμα, αρα αν αδελφοθεΐα και διδυμοτοκια εστιν εν τηι
Τριαδι; πως δε και διαγνωσομεθα επι των ασωματων και ακινητων και αμεταστατων
το διαφορον γεννη σεως και εκπορευσεως; πως δε και δυνατον ομοδοξον ειναι το
γεννημα τωι γεννητορι; θελων δε αρα τετοκεν 44.1341 ο Πατηρ η μη θελων; Τις δε ο
μαρτυς, οτι μιας ουσιας ο Πατηρ, και ο Υιος, και το Πνευμα; και ει τελεια υποστασις
εστιν ο Θεος και Πατηρ, και ει τελεια υποστασις ο Λογος του Θεου, και ει τελεια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

παλιν υποστασις το Πνευμα του Θεου, τις μη λεγει οτι και ο νους του Θεου ουκ εστιν
αλλη υποστασις θεια Θεου, και ο βραχιων αλλος Θεος, και υποστασις Θεου ετερα ο
δακτυλος; ομοιως και η δεξια και τα λοιπα παντα τα λεγομενα μελη Θεου εν τηι θειαι
Γραφηι; Ἵνα μη τοινυν ταυτα λεγηις και διαλογιζηι, εις απερ οι αιρετικοι
προσκοψαντες και λογισαμενοι επεσον, εποιησε σε ο Θεος κατ' εικονα και ομοιωσιν
της εαυτου τριαδικης υπαρξεως, τριαδα τινα τυπικην ομοουσιον μοναδα
γνωριζομενην, εν ηι καλως αποβλεπων, καλως ως εν εσοπτρωι τινι και τυπωι
ευρησεις παντα τα περι Θεου ευσεβως κηρυττομενα· λεγω δη το τριαδικον των
υποστασεων, το μοναδικον της φυσεως, το συγχρονον, το αδιαιρετον, το
ακαταληπτον, το ασχηματιστον, το αθεωρητον, το αγεννητον, το γεννητον, το
εκπορευτον, το δημιουργικον, το προνοητικον, το κριτικον, το αψηλαφητον, το
ασωματον, το αφθαρτον, το ανωλεθρον, το αθανατον, το αιωνιον, το ανερμηνευτον,
το ωραιοτατον, και συντομως ειπειν, παντων των εν τηι Θεοτητι λεγομενων
ευσεβως, τους τυπους και τας εικονας, και τα αποσκιασματα ευρησεις εν τηι ψυχηι σου
σκιαγραφουμενα.
Και δια τουτο ειρηται υπο του Θεου το, Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα
ημετεραν, και καθ' ομοιωσιν. Ἀλλα ταυτα οι αιρετικοι και οι νυν απιστοι ουκ
εγνωσαν, ουδε διενοηθησαν. Ει γαρ καλως το κατ' εικονα και ομοιωσιν ανθρωπου
εσκοπησαν, ουκ αν περι το μυστηριον το τριαδικον εδιστασαν, ουκ αν φυσικαις
αποδειξεσι το υπερ φυσιν υπεβαλον. Ουκ αν εσκοτισθησαν λεγοντες, αδυνατον ειναι
Θεον τρισ υποστατον Τριαδα. Ει το κατ' εικονα εαυτου εμαθεν Ἄρειος, ουκ αν
ετεροουσιον του Πατρος τον Λογον εδιδαξεν. Ει το κατ' εικονα ευσεβως εσκοπησε
Μακεδονιος, ουκ αν κτισμα το Πνευμα το αγιον εφασκεν· αλλα τυφλωθεντες ταυτα
πεπονθασι τοις ενδον εν τωι κολπωι εαυτων τον μαργαριτην εχουσι, τουτον δε
αγνοουσι, και εν τηι αβυσσωι αυτον πλανωμενοι επιζητου σιν. Ὅρα γουν οτι ου μονον
εν πραγμασι τυπικως το κατ' εικονα Θεου ημετερα ψυχη κεκτηται, τυπικως λεγω,
ουκ ισοφυως. Πως δε τουτο; Ευθεως το λεγομενον ποιησω σαφες. Ἀπεριγραπτον
ειναι τον Θεον Πατερα, ομοιως και τον Υιον και το αγιον Πνευμα πιστευομεν· διο ως
απεριοριστοι φεραλληλους και αλληλενδετους και τας οικειας προσηγοριας εχουσιν.
Ἐπαν γαρ ονομασηι Πατερα, προδηλον οτι Υιου αυτου τινος εμηνυσεν εμφασιν. Πως
γαρ αν και κληθησεται Πατηρ μη γνωριζομενου Υιου; Ὡσαυτως και επαν ειπηι
Πνευμα, Θεον εδηλωσε· Πνευμα γαρ ο Θεος, ως φησιν η Γραφη. Ειτα ελθε απο ταυτης
της αγιας Τριαδος επι την εικονα αυτης, την εν ημιν λεγω ενδον υπαρχουσαν
τριαδα, και οψει και τας τρεις προσηγοριας 44.1344 αυτης φεραλληλους και
ηνωμενας υπαρχουσας.
Ἐπαν γαρ ειπηις ψυχην λογικην και νοεραν, ευδηλον οτι και λογον και νουν
εσημανας· και επαν ονομασηις λογον, παντως οτι και την λογικην ψυχην την τουτου
γεννητικην εδηλωσας. Ὡσαυτως και επαν ειπηις νουν, εκ παντος τροπου οτι και την
ψυχην και τον λογον εδηλωσας. Τινος γαρ και εσται νους ει μη ψυχης και λογου; ∆ια
δη τουτο ωσπερ φεραλληλον και αλληλεν δετον εχουσι την προσηγοριαν, ουτω
κοινην και αδιαι ρετον εχουσι και την ουσιωδη ενεργειαν. Μια γαρ και ομοια η
ενεργεια Πατρος, και Υιου, και αγιου Πνευματος, μια ισχυς, και μια δυναμις, μια
θελησις, μια γνωμη. Ὅσα γαρ αν πραττοι ο Πατηρ, αχωριστος εστι και συμπρακτωρ
και ο Υιος· και οσα αν επιτεληι ο Υιος, η το παναγιον Πνευμα, συνεργει παντως
αδιαιρετως ο Πατηρ· ουδε γαρ ο Υιος διχα Πατρος αφ' εαυτου καθ' εαυτον ποιει τι,
ουδε ο Πα τηρ παντως χωρις του Υιου και του Πνευματος, ουτε παλιν το Πνευμα
ανευ του Υιου και Πατρος εργαζεται τι. ∆ευρο λοιπον παλιν απο των πρωτοτυπων
επι τον τυπον τον κατ' εικονα Θεου και καθ' ομοιω σιν τον της ημετερας ψυχης, και
οψει μιαν και ομοιαν την ενεργειαν εν ημιν. Ουτε γαρ η ψυχη διχα λογου επιτελει τι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

ουτε ο λογος διχα ψυχης, ουτε μην ο νους παλιν καθ' εαυτον χωρις της ψυχης και
του λογου κατεργαζεται τι, δια την ομοφυη και συμφυη και αλληλενδετον αυτων
κοινην δυναμιν τε και ενεργειαν, την κατ' εικονα και ομοιωσιν Θεου. Ει δε λεγεις
μοι, οτι ουδεν καθ' εαυτην ενεργει η ψυχη χωρις του σωματος, ηδη τουτο και ημεις
προειρηκαμεν, οτι και εν τουτωι κατ' εικονα και καθ' ομοιωσιν ουσα δια της υλης
ορωμενης τας αορατους αυτης δεικνυσι δυναμεις· πλην οτι και χωριζομενη του
σωματος η κατα φυσιν καθαρα ψυχη και ουσια, τοτε μαλιστα διορατικωτερα και
απλη, και απαρενοχλητος, και φωτεινοτερα ευρισκομενη, κατ' εικονα και καθ'
ομοιωσιν Θεου αληθε στερον δυναται προσαγορευεσθαι και ειναι. Ει δε, ως εικος,
διαπαιζει τα ειρημενα ο δι' εναντιας, ως μη δειξαντας ημας τρεις κυριως
απηρτισμενας επι της ψυχης υποστασεις κατ' ισοτητα της παναγιας Τριαδος,
μανθανετω ο αφρων, οτι κατ' εικονα εστιν η ψυχη τυπικην τινα, και ου κατ' ισοτητα
της αγιας Τριαδος· πλην και επι της Θεοτητος, ει μη φοβερον εστι το ειπειν, τοπικην
διαιρεσιν και επιγεγραμμενην δια στασιν εξ αλληλων εχειν τον Πατερα απο του
Υιου, και το αγιον Πνευμα εξ αυτου· μη παραδραμηις εις την κατ' εικονα σου προς
Θεον ομοιωσιν μηδε τουτο, λεγω δη οτι δια της του λογου σωματικης εκ χειλεων
γεννησεως η αρετη και η σοφια, και η φρονησις, και η δυναμις, και το βαθος, και η
γνωσις της ψυχης σου, και του νοος τοις πασι γνωριζεται και δημοσιευεται·
δηλουντος σοι και τουτου του υποδειγματος κατ' εικονα και ομοιωσιν υπαρχειν
Θεου. ∆ια γαρ της κατα σαρκα γεννησεως του Θεου Λογου εφανερωθη εν κοσμωι η
αρετη και η δυναμις, και η γνωσις, και η σοφια, και παντα τα λοιπα αγαθα του
Πατρος και του αγιου Πνευματος. 44.1345
Ὅρα γαρ ποσα και οια του λογου, εις τυπον του Θεου Λογου, εν κοσμωι τα
κατορθωματα, και πως δια λογου τα παντα δημιουργουνται και συνιστανται· λογωι
υπεστησαν αγγελοι· λογωι τον ∆ημιουργον γεραιρουσι· λογωι τα ορωμενα γεγονασι·
λογωι η κτισις φωτιζεται· λογωι τα οντα εγνωσθησαν· λογωι μονωι εξεφανθησαν·
λογωι εδειχθησαν τα περατα· λογωι τον Κτιστην γεραιρομεν· λογωι θεογνωσια
κεκηρυκται· δια λογου τον Θεον επεγνωκαμεν· δια λογου τα παντα συνιστανται· και
ωσπερ το αλαλον νηπιον ανοητον εστιν ανθρωποις αχρι της δια χειλεων του λογου
γεννησεως, ουτω δια της του Θεου Λογου κατα σαρκα γεννησεως πασα η αλογια
παρηλθε της ημετερας φυσεως, του Θεου Λογου δηλωσαντος τρανως τηι κτισει τον
Πατερα και το αγιον Πνευμα. Ὅθεν ως θεοτμητος ημων η ψυχη ουδε αποστελλεται
εις διακονιαν μετα την απαλλαγην του σωματος, καθως οι αγγελοι αποστελλονται.
Ἐπειδη εκεινα μεν εισι λειτουργικα πνευματα· αι δε των αγιων μαλιστα ψυχαι κατ'
εικονα Θεου δεσποτικα πνευματα. Ει γαρ και ηλαττωται ο ανθρωπος μετα την
παρακοην βραχυ τι παρ' αγγελους, δια γουν της Θεου Λογου καθ' υποστασιν
ενωσεως εν αυτωι μειζον τι γεγενηται· ο γαρ ποτε κατ' εικονα Θεου νυν γεγονε το
αμα Θεωι· και ο πριν μεταληπτικος της εικονος Θεου γεγονε μεταδοτικος της εαυτου
εικονος· αυτωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7


