Ad Theophilum adversus Apollinaristas
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΠΡΟΣ ΘΕΟΦΙΛΟΝ ΚΑΤΑ
ΑΠΟΛΙΝΑΡΙΣΤΩΝ
Ἀδελφωι και συλλειτουργωι Θεοφιλωι Γρηγοριος
Ου μονης εστι της κοσμικης σοφιας ευπορος η μεγαλη των Ἀλεξανδρεων
πολις, αλλα και της αληθινης [της οντως] σοφιας παρ' υμιν εξ αρχαιου βρυουσιν αι
πηγαι. διο μοι δοκει καλως εχειν, παρ' οις πλεων η προς το αγαθον εστι δυναμις,
παρα τουτων γινεσθαι της κατα το μυστηριον αληθειας την συμμαχιαν. φησι γαρ
που και το υψηλον ευαγγελιον οτι Ὧι πολυ εδοθη, ουτος το πλεον απαιτηθη σεται.
ουκουν δικαιος αν ειης πασαν την εκ της θειας χαριτος προσουσαν σοι τε και τηι
εκκλησιαι σου δυναμιν αντιστησαι τηι ψευδωνυμωι γνωσει των κατα της αληθειας αει
τι καινον εφευρισκοντων, δι' ων τεμνεται μεν η κατα θεον συμφωνια, σιγαται δε το
μεγα και σεβασμιον ονομα των 3,1.120 Χριστιανων· προς δε τας ανθρωπινας
προσηγοριας η εκκλησια καταμεριζεται· και το παντων δεινοτατον, οτι χαιρουσιν οι
ανθρωποι τοις προς την πλανην καθηγουμενοις επονομαζομενοι. ει μεν ουν ην
δυνατον καθολου την προ φητικην ευχην εις περας ελθειν και εκλειπειν τους
αμαρτω λους απο της γης και τους ανομους, ωστε μη υπαρχειν αυτους, ην αν το
τοιουτον τωι παντι προτιμοτερον. επειδη δε οι λογοι των ανομων υπερισχυουσιν εν
τηι του αντικει μενου ενεργειαι την κατα της αληθειας εχοντες δυναμιν, αγαπητον αν
ειη ελαττωσαι γουν τα κακα και κωλυσαι προς πλεον προιουσαν την των χειρονων
επαυξησιν.
Τι ουν εστιν ο φημι; οι των Ἀπολιναριου δογματων προισταμενοι δια της
καθ' ημων μεμψεως κρατυνειν επι χειρουσι τα ιδια, σαρκινον τον λογον και
δημιουργον των αιωνων τον του ανθρωπου υιον και θνητην του υιου κατα
σκευαζοντες την θεοτητα. προφερουσι γαρ ως τινων των κατα την καθολικην
εκκλησιαν δυο πρεσβευοντων υιους εν τωι δογματι, τον μεν κατα φυσιν οντα, τον δε
κατα θεσιν υστερον προσγενομενον (ουκ οιδα παρ' οτου το τοιουτον 3,1.121
ακηκοοτες και προς ποιον διαπληκτιζομενοι προσωπον· ουπω γαρ εγνων τον ταυτα
παραφθεγξαμενον)πλην επειδη ταυτην προστησαμενοι καθ' ημων την υποθεσιν δια
του δοκειν τηι ατοπιαι ταυτηι συμπλεκεσθαι τας εαυτων υποληψεις κρατυνουσιν,
καλως αν εχοι την σην εν Χριστωι τελειοτητα, καθως αν σοι επι νουν αγαγηι το
πνευμα το αγιον, εκκοψαι τας αφορμας των ζητουντων τας καθ' ημων αφορμας και
πεισαι τους ταυτα συκοφαντικως επικα λουντας τηι του θεου εκκλησιαι, οτι ουτε εστι
δογμα τοιουτον εν Χριστιανοις ουτε κηρυχθησεται. ου γαρ, επειδη ο των αιωνων
ποιητης επ' εσχατων των ημερων επι της γης ωφθη και τοις ανθρωποις
συνανεστραφη, δια τουτο δυο υιοι κατα την εκκλησιαν αριθμουνται, εις ο ποιητης
των αιωνων και αλλος ο επι τωι τελει των αιωνων δια σαρκος φανερωθεις τηι
ανθρωπινηι ζωηι. ει γαρ τις την οικονομικην του μονογενους υιου του θεου δια
σαρκος επιφανειαν εις ετερου υιου κα τασκευην λαμβανοι, ουτος, αριθμησας [και]
πασας τας τοις αγιοις γεγενημενας θεοφανειας <τας> προ τε της κατα 3,1.122 σαρκα
του μονογενους υιου του θεου φανερωσεως και τας μετα ταυτα παλιν τοις αξιοις
γεγενημενας, κατα τον αριθμον της θεικης επιφανειας υιων πληθος ειναι
κατασκευασει και εσται αυτωι εις μεν υιος ο τωι Ἀβρααμ χρηματισας, ετερος δε ο
επιφανεις τωι Ἰσαακ· και ο τωι Ἰακωβ συμμαχησας ετερος· και αλλος ο τωι Μωυσηι
φανεις εν διαφοροις επιφανειαις, εν φωτι, εν γνοφωι, εν στυλωι νεφελης, εν τηι
κατενωπιον οψει, εν τοις οπισθιοις. αλλος παλιν υιος ο τωι διαδοχωι του Μωυσεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

συμπαραταξαμενος· και ο δια λαιλαπος τωι Ἰωβ χρηματισας· και ο επι του υψηλου
θρονου τωι Ἠσαΐαι φανεις· και ο ανθρωπικωι σχηματι παρα του Ἰεζεκιηλ τωι λογωι
υπογραφεις· και μετα ταυτα ο εν τωι φωτι καταστραψας τον Παυλον· και προ τουτου
ο επι του ορους τοις περι τον Πετρον εν υψηλοτεραι δοξηι φανεις. ει δε τουτο ατοπον
και παντελως ασεβες το τας ποικιλας του μονογενους θεοφανειας εις αριθμον υιων
καταμεριζειν, την ισην ατοπιαν εχει και το την δια σαρκος επιφανειαν αφορμην εις
ετερου υιου κατασκευην ποιεισθαι. 3,1.123
Οιομεθα γαρ οτι κατα το μετρον της εκαστου δυναμεως των δεχομενων την
θειαν επιφανειαν αει γεγονε της υπερε χουσης φυσεως η οπτασια, μειζων μεν και
θεοπρεπεστερα τοις δυναμενοις καθικεσθαι του υψους, ελαττων δε και
σμικροπρεπεστερα τοις αχωρητοις του μειζονος· ου χαριν ουχ ομοιως ταις
προλαβουσαις επιφανειαις εν τηι δια σαρκος οικονομιαι τηι των ανθρωπων ζωηι
επιφαινεται, αλλ' επειδη παντες, καθως φησιν ο προφητης, εξεκλιναν τε και ηχρειω
θησαν και ουκ ην, καθως γεγραπται, ο δυναμενος συνιεναι και εκζητησαι το της
θεοτητος υψος, δια τουτο τηι σαρ κωδεστεραι γενεαι επιφαινομενος ο μονογενης υιος
σαρξ γινεται, κατα την βραχυτητα του δεχομενου εαυτον συστειλας, μαλλον δε,
καθως φησιν η γραφη, εαυτον κενωσας, ινα οσον χωρει η φυσις τοσουτον δεξηται.
το γαρ ειναι την γενεαν εκεινην παρα τας προλαβουσας κατακριτον, σαφως παρα
της του κυριου φωνης μεμαθηκαμεν, εν οις Σοδομιτας τε αυτων ανεκτοτερους
απεφηνε και Νινευΐτας και την του νοτου βασιλισσαν κατακρινειν εν τηι αναστασει
την γενεαν εκεινην ο κυριος διωρισατο.
Ει μεν ουν παντες κατα τον Μωυσεα δυνατως ειχον εντος γενεσθαι του
γνοφου, εν ωι ειδεν ο Μωυσης τα 3,1.124 αθεατα η κατα τον υψηλον Παυλον τριων
ουρανων υπεραρ θηναι και εν παραδεισωι περι των υπερ λογον πραγματων
διδαχθηναι τα αρρητα· η κατα τον ζηλωτην Ἠλιαν τωι πυρι προς τον αιθεριον χωρον
συνεπαρθηναι και μη βαρυνθηναι τωι εφολκιωι του σωματος· η κατα τον Ἰεζεκιηλ τε
και Ἠσαΐαν επι του θρονου της δοξης ιδειν τον επι των Χερουβιμ επαιρομενον η υπο
των Σεραφιμ δοξαζομενονουδ' αν εγενετο παντως χρεια της δια σαρκος του θεου
ημων επιφανειας, παντων τοιουτων οντων. επειδη δε, καθως ο κυριος λεγει, γενεα
πονηρα και μοιχαλις ην η γενεα εκεινη (πονηρα μεν δια το, καθως φησι το
ευαγγελιον, ολον τοτε τον κοσμον εν τωι πονηρωι κεισθαι, μοιχαλις δε δια το
αποστασαν αυτην του αγαθου νυμφιου τωι δια κακιας μοιχευοντι τας ψυχας
ανακραθηναι)τουτου χαριν ο αληθινος ιατρος, ο τους κακως εχοντας θεραπευων ως
επεζητει την θεραπειαν η νοσος, ουτω προσηγαγε τωι αρρωστουντι την επιμελειαν,
τροπον τινα συνασθενησας τηι αρρωστιαι της ημετερας φυσεως και σαρξ γενομενος,
ητις εν τηι εαυτης φυσει συνου σιωμενην εχει την ασθενειαν, καθως διδασκει η θεια
φωνη οτι Το πνευμα προθυμον, η δε σαρξ ασθενης. Ει μεν ουν το θειον εν τωι
ανθρωπινωι γενομενον και εν τωι θνητωι το αθανατον και το δυνατον εν τωι ασθενει
και 3,1.125 εν τωι τρεπτωι τε και φθειρομενωι το αναλλοιωτον τε και αφθαρτον
εφηκεν επιμειναι το θνητον τωι θνητωι η τηι φθοραι το φθαρτον και τα αλλα τοις
αλλοις κατα τον αυτον τροπον, εικοτως αν τις δυαδα τωι υιωι του θεου ενεθεωρησεν,
των κατα το εναντιον θεωρουμενων εκατερον ιδιαζοντως εφ' εαυτου αριθμων. ει δε
το θνητον εν τωι αθανατωι γενο μενον αθανασια εγενετο, ομοιως <δε> και το
φθαρτον εις αφθαρσιαν μετεβαλε και τα αλλα παντα ωσαυτως προς το απαθες τε και
θειον μετεποιηθη, τις υπολειπεται λογος ετι τοις εις δυικην διαφοραν το εν
διασχιζουσιν; Ὁ γαρ λογος και προ της σαρκος και μετα την εν σαρκον οικονομιαν
λογος και ην και εστιν· και ο θεος και προ της του δουλου μορφης και μετα ταυτην
θεος εστιν· και το φως το αληθινον πριν τε ελλαμψαι τηι σκοτιαι και μετα ταυτα φως
εστιν αληθινον. ει ουν αμεταπτωτος και αμετα θετος πασα θεοπρεπης εννοια δια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

παντος περι τον μονογενη καθοραται και ο αυτος εστιν αει προς εαυτον ωσαυτως
εχων, πως τις ημας αναγκαζει την δια σαρκος γενομενην αυτου επιφανειαν υιων
δυαδα κατονομαζειν, ως του μεν προαιωνιου οντος υιου, του δε δια σαρκος τωι θεωι
γεννηθεντος αλλου υιου; Ἡμεις γαρ σωθηναι μεν την ανθρωπινην φυσιν ενω θεισαν
τωι λογωι παρα του μυστηριου και μεμαθηκαμεν και 3,1.126 πεπιστευκαμεν· υιον δε
θεου σαρκινον ιδιαζοντως εφ' εαυτου θεωρουμενον ουτε εμαθομεν ουτε εξ
ακολουθιας τινος νοειν εναγομεθα. ου γαρ αμαρτια και καταρα δι' ημας, καθως ο
αποστολος λεγει, γενομενος και τας ημετερας αναλαβων ασθενειας, κατα την
Ἠσαΐου φωνην, περι εαυτον, αφηκεν ανιατον την αμαρτιαν και την καταραν και την
ασθενειαν· αλλα το μεν θνητον υπο της ζωης κατεποθη, ο δε σταυρωθεις εξ
ασθενειας εζησεν εκ δυναμεως η τε καταρα εις ευλογιαν μετεποιηθη και παν, οσον
ασθενες της φυσεως ημων και επικηρον ανακραθεν τηι θεοτητι εκεινο εγενετο, οπερ
η θεοτης εστιν. ποθεν ουν αν τις την δυαδα των υιων εννοησειεν ως αναγκηι τινι δια
της κατα σαρκα οικονομιας προς την τοιαυτην υποληψιν εναγομενος;
Ὁ γαρ αει εν τωι πατρι ων και αει εχων εν εαυτωι τον πατερα και ηνωμενος
αυτωι, ως ην και πρωην, ουτω και εστι και εσται και αλλος παρ' εκεινον υιος ουτε ην
ουτε εγενετο ουτε εσται· η δε προσληφθεισα της ανθρωπινης φυσεως απαρχη, υπο
της παντοδυναμου θεοτητος (ως αν ειποι τις εικονι χρωμενος) οιον τις σταγων
οξους απειρωι πελαγει κατακραθεισα, εστι μεν εν τηι θεοτητι, ου μην εν τοις ιδιοις
αυτης ιδιωμασιν. ουτω γαρ αν η των υιων δυας 3,1.127 ακολουθως υπενοειτο, ει εν
τηι αφραστωι του υιου θεοτητι ετερογενης τις φυσις [εν] ιδιαζουσι σημειοις
επεγινωσκετο, ως ειναι το μεν ασθενες η μικρον η φθαρτον η προσκαιρον, το δε
δυνατον και μεγα και αφθαρτον και αΐδιον· επειδη δε παντων των τωι θνητωι
συνεπιθεωρουμενων εν τοις της θεο τητος ιδιωμασι μεταποιηθεντων, εν ουδενι
καταλαμβανεται η διαφορα (οπερ γαρ αν τις ιδηι του υιου, θεοτης εστι, σοφια,
δυναμις, αγιασμος, απαθεια), πως αν διαιροιτο το εν εις δυικην σημασιαν, μηδεμιας
διαφορας τον αριθμον μερι ζουσης; Ἡ γαρ θεοτης το ταπεινον υπερυψωσεν· τωι
κατωνομασμενωι ανθρωπικως το υπερ παν ειναι ονομα εχαρισατο· το υποχειριον και
δουλον κυριον και βασιλεα εποιησεν, καθως ο Πετρος φησιν οτι Κυριον αυτον και
Χριστον ο θεος εποιησεν (νοουμεν γαρ δια του Χριστου βασιλεα). και δια την ακριβη
ενοτητα της τε προσληφθεισης σαρκος και της προσλαβομενης θεοτητος
αντιμεθισταται τα ονοματα, ωστε και το ανθρωπινον τωι θειωι και το θειον τωι
ανθρωπινωι κατονομαζεσθαι. διο και ο εσταυρωμενος κυριος της δοξης 3,1.128 υπο
του Παυλου καλειται και ο προσκυνουμενος υπο πασης κτισεως, των τε επουρανιων
και επιγειων και καταχθονιων, Ἰησους ονομαζεται· δια τουτων γαρ η αληθης τε και
αδιαιρετος ενωσις ερμηνευεται, εκ του και την αφραστον της θεοτητος δοξαν τηι του
Ἰησου προσηγοριαι σημαινεσθαι, οταν πασα σαρξ εξομολογησηται και πασα γλωσσα
οτι κυριος Ἰησους Χριστος, και τον τα παθη του σταυρου δεξαμενον και περονηθεντα
τοις ηλοις και διαπαρεντα τηι λογχηι κυριον δοξης παρα του Παυλου
προσαγορευεσθαι. ει ουν και το ανθρωπινον ουκ εν τοις της φυσεως ιδιωμασι
δεικνυται αλλα κυριος της δοξης εστιν, ουκ αν δε τις ειπειν δυο κυριους δοξης
τολμησειεν, μαθων οτι Εις κυριος Ἰησους Χριστος, δι' ου τα παντα, ποθεν ημιν
επικαλουσι των υιων την δυαδα οι την καθ' ημων κατηγοριαν ευπροσωπον
αφορμην εις την κατασκευην των ιδιων υποληψεων προβαλλομενοι; Τα μεν ουν
παρ' ημων εις απολογιαν τοιαυτα· ζητουμεν δε παρα της σης εν Χριστωι τελειοτητος
μειζονα και τελειοτεραν της αληθειας την συμμαχιαν, ως αν μηδεμιαν εχοιεν κατα
της εκκλησιας εις κατηγοριαν λαβην οι δια της καθ' ημων μεμψεως τας ιδιας
υποληψεις κρατυνοντες.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3


