In illud: Quatenus uni ex his fecistis mihi fecistis
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΕΙΣ ΤΟ ΕΦ' ΟΣΟΝ ΕΝΙ ΤΟΥΤΩΝ
ΕΠΟΙΗΣΑΤΕ ΕΜΟΙ ΕΠΟΙΗΣΑΤΕ
Ἔτι προς τωι θεαματι της φοβερας του βασιλεως επιφανειας ειμι, ην
υπογραφει το ευαγγελιον· ετι κατεπτηχεν η ψυχη προς τον φοβον των ειρημενων
ενατενιζουσα ως καθορωσα τροπον τινα αυτον τε τον ουρανιον βασιλεα, καθως
φησιν ο λογος, επι του θρονου της δοξης φοβερως προκαθημενον· και τον
μεγαλοπρεπη θρονον εκεινον, οστις ποτε και ο θρονος εστιν ο χωρων εν εαυτωι τον
αχωρητον· τας τε απειρους των αγγελων μυριαδας εκεινας εν κυκλωι τον βασιλεα
περιεστωσας· αυτον τε τον μεγαν και φοβερον βασιλεα εκ της αφραστου δοξης επι
την ανθρωπινην κατακυ πτοντα φυσιν και παν γενος ανθρωπων των αφ' ου
γεγονασιν ανθρωποι και μεχρι της φοβερας εμφανειας εκεινης ευρισκο μενων
αθροιζοντα τε προς εαυτον και κατα την αξιαν των 9.112 βεβιωμενων εκαστωι την
κρισιν επαγοντα, τοις μεν δεξιαι τηι προαιρεσει συζησασι τα δεξια, καθως ειρηται,
χαριζομενον, τοις δε σκαιοις τε και αποβλητοις την καταλληλον τοις βεβιωμενοις
αποκληρουντα ψηφον, επιλεγοντα εκατεροις, τοις μεν την γλυκειαν και αγαθην
εκεινην φωνην οτι ∆ευτε οι ευλογημενοι, τοις δε την φρικωδη και φοβεραν απειλην
οτι Πορευεσθε οι κατηραμενοι.
Ουτω δε μοι της ψυχης προς τον των ανεγνωσμενων φοβον διατεθεισης, ως
προς αυτοις δοκειν ειναι τοις πραγμασι και των παροντων επαισθανεσθαι μηδενος,
ουδεμιαν ο νους αγει σχολην προς αλλο τι βλεπειν των προκειμενων εις εξετασιν τε
και θεωριαν τωι λογωι· καιτοι γε ου μικρα ταυτα εστιν ουδε ολιγης ζητησεως αξια, το
γνωναι πως ερχεται ο αει παρων. Ἰδου γαρ, φησι, μεθ' υμων ειμι πασας τας ημερας·
και ει μεθ' ημων νυν ειναι πεπιστευται, πως ηξειν ως ου παρων επαγγελλεται; ει γαρ
Ἐν αυτωι ζωμεν τε και κινουμεθα και εσμεν, καθως φησιν ο αποστολος, ουδεμια
μηχανη του περιδεδραγμενου των παντων τους εν αυτωι κατεχομενους τοπικως
αποστησει, ωστε η νυν μη παρειναι τοις εμπεριεχομενοις η χρονοις υστερον
παρεσεσθαι ποτε προσδοκησαι. τις δε και η του ασωματου καθεδρα και η του
αχωρητου εν τωι θρονωι περιγραφη και παντα τα τοιαυτα, ως μειζονα η κατα τον
παροντα καιρον, υπερθησομαι. οπως δ' αν μη εις την των αποβλητων απωσθειημεν
ταξιν, προς 9.113 τουτο, καθως αν οιος τε ω, προς το κοινον κερδος τρεψω τον
λογον. Σφοδρα γαρ, αδελφοι, σφοδρα προς την απειλην κατεπτοη μαι και ουκ
αρνουμαι της ψυχης μου το παθος. εβουλομην δ' αν και υμας μη καταφρονητικως
εχειν των φοβων· Μακαριος γαρ ος καταπτησσει παντα δι' ευλαβειαν. ο δε
καταφρονων πραγματος καταφρονηθησεται υπ' αυτου, φησι που της σοφιας ο λογος.
ουκουν προ της ωρας των κακων το μη εν πειραι των σκυθρωπων γενεσθαι
φροντισωμεν. Τις δε η απαλλαγη των φοβερων; το ταυτην του βιου την οδον
ελεσθαι, ην νυν υπεδειξεν ημιν ο λογος, την προσφα τον οντως και ζωσαν. τις δε η
οδος; Ἐπεινων, εδιψων, ξενος ημην και γυμνος και ασθενης και εν φυλακηι· εφ' οσον
εποιησατε ενι τουτων, εμοι εποιησατε. και δια τουτο φησι ∆ευτε οι ευλογημενοι του
πατρος μου. τι δια τουτων μανθανομεν; οτι ευλογια μεν εστιν η των εντολων
επιμελεια, καταρα δε η προς τας εντολας ραιθυμια. αγαπησωμεν την ευλογιαν και
φυγωμεν την καταραν. εφ' ημιν γαρ εστιν ελεσθαι η μη ελεσθαι κατ' εξουσιαν
εκατερον· προς οτι γαρ αν τηι προθυμιαι ρεψωμεν, εν εκεινωι εσομεθα. ουκουν
οικειωσω μεθα τον της ευλογιας κυριον τον εαυτωι την περι τους δεομενους
σπουδην λογιζομενον· και μαλιστα νυν, οτε πολλην εχει κατα τον παροντα βιον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

υλην η εντολη και πολλοι μεν οι των αναγκαιων ενδεεις, πολλοι δε και αυτου του
σωματος εχουσιν ενδεως εκ της πονηρας αρρωστιας δαπανηθεντες. ουκουν εν τηι
περι τουτους σπουδηι την αγαθην επαγγελιαν εαυτοις κατορθωσωμεν· λεγω δε
σαφως ουτωσι περι των εκ της χαλεπης νοσου διαλωβηθεντων· οσωι γαρ 9.114
μειζων επι τουτων η αρρωστια, τοσουτωι δηλον οτι πλειων η ευλογια τοις το
επιπονον της εντολης κατορθωσασιν.
Τι ουν χρη πραττειν; μη αντιβαινειν τηι διαταξει του πνευματος· αυτη δε εστι
το μη αλλοτριουσθαι των κοινωνουν των της φυσεως μηδε μιμεισθαι τους εν τωι
ευαγγελιωι κατηγορηθεντας εκεινους, τον ιερεα λεγω και τον λευΐτην, ασυμπαθως
παραδραμοντας τον ελεους δεομενον εκεινον, ον φησι το διηγημα υπο των ληιστων
ημιθανη γενεσθαι. ει γαρ εκεινοι υπαιτιοι μη επιστραφεντες προς τας πληγας εν
γυμνωι τωι σωματι διοιδουσας, πως ημεις ανευθυνοι τους υπαιτιους μιμουμενοι;
καιτοι τι τοσουτον ην επι του τοις ληισταις παραπεπτωκοτος θεασασθαι, οιον εστιν
επι των εαλωκοτων τωι παθει το θεαμα; οραις ανθρωπον δια της πονηρας αρρωστιας
εις τετραποδου σχημα μεταπλασσομενον, αντι οπλης και ονυχων ξυλα ταις
παλαμαις υπολαμβανομενον, καινον ιχνος ταις ανθρωπιναις οδοις επιβαλλοντα· τις
αν εκ του ιχνους επιγνοιη, οτι ανθρωπος τους τοιουτους τυπους ενεσημηνατο τηι
πορειαι; ανθρωπος, ο τωι σχηματι ορθιος, ο εις ουρανον βλεπων, ο τας χειρας προς
την των εργων υπηρεσιαν παρα της φυσεως εχων, ουτος εις την γην κλινεται και
τετραποδον γινεται και μικρον αποδει του αλογος ειναι· εν δασει και βραγχωντι τωι
ασθματι βιαιως ενδοθεν απο των σπλαγχνων υποβρυχομενος, μαλλον δε, ει χρη
τολμησαντα ειπειν, και των αλογων γινομενος αθλιωτερος· τα μεν γαρ 9.115 τον
απο γενεσεως χαρακτηρα μεχρι παντος ως τα πολλα διεσωσατο, και ουδεν τουτων εκ
τινος συμφορας τοιαυτης εις ετερον τινα χαρακτηρα μετεκινηθη. ουτοσι δε ωσπερ
αλλαχθεισης της φυσεως αλλο τι φαινεται και ου το συνηθες ζωιον· αι χειρες αυτωι
την των ποδων χρησιν καταλαμβανουσι, τα γονατα βασεις γινονται, αι δε κατα
φυσιν βασεις και τα σφυρα η παντελως απορρεουσιν η ως τι των εξωθεν εφολκιων
εικη παρηρτημενα κατα το συμβαν επισυρεται. εν τοιουτοις τοινυν βλεπων τον
ανθρωπον ουκ αιδηι την συγγενειαν; ουκ ελεεις τον ομοφυλον, αλλα βδελυσσηι την
συμφοραν και μισεις τον ικετην, ωσπερ θηριου τινος προσβολην τον προσεγγισμον
αποφευγων; καιτοι εδει ευγνωμονως αναλογιζεσθαι, οτι σου του ανθρωπου αγγελος
απτεται, και ασωματος τε και αυλος ων τον σαρκι και αιματι εγκεκραμενον ουκ
εβδελυξατο. τι δε αγγελους λεγω; αυτος ο των αγγελων κυριος, ο της ουρανιας
μακαριοτητος βασιλευς, δια σε ανθρωπος γεγονε και το δυσωδες τουτο και ρυπαρον
σαρκιον μετα της ενδεδε μενης εν αυτωι ψυχης εαυτωι περιεθηκεν, ινα τα σα παθη δια
της ιδιας επαφης εξιασηται. συ δε ο αυτος ων κατα την φυσιν τωι αρρωστησαντι
φευγεις τον ομογενη. μη, αδελφε, μη αρεσατω σοι η βουλη η κακη. γνωθι τις ων περι
τινων βουλευηι· οτι περι ανθρωπων ανθρωπος, ουδεν ιδιαζον εν σεαυτωι παρα την
κοινην κεκτημενος φυσιν. μη προαποφαινου του μελλον τος· εν ωι γαρ καταψηφιζηι
του παθους τεως εν αλλοτριωι σωματι φαινομενου, αοριστον κατα πασης της φυσεως
εκ φερεις αποφασιν· μετεχεις δε και συ της φυσεως παραπλησιως τοις πασιν. ουκουν
ως υπερ κοινου του πραγματος ο λογος εστω.
∆ια τι τοινυν ουδεις σε των φαινομενων οικτος εισερχεται; 9.116 οραις
ανθρωπους νομαδας ωσπερει τα βοσκηματα προς την της τροφης χρειαν
εσκεδασμενους· ρακια περικεκεντημενα, τουτο η εσθης· βακτηρια εν ταις χερσι,
τουτο το οπλον, τουτο το οχημα· ουδε αυτη δακτυλοις κατεχομενη, αλλα τισιν
οχανοις προς τας παλαμας συνδεδεμενη· πηρα ρωγαλεα, και αρτου τρυφος, ευρωτι
και σηπεδονι διεφθαρμενον· η εστια, ο οικος, η στιβας, η κλινη, το ταμιειον, η
τραπεζα, πασα η του βιου παρασκευη η πηρα εστιν. ειτα ου λογιζηι τις ο εν τουτοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

ων; οτι ανθρωπος, ο κατ' εικονα θεου γεγονως, ο κυριευειν της γης τεταγμενος, ο
υποχειριον την των αλογων υπηρεσιαν εχων. ουτος εις τουτο συμφορας και
μεταβολης προηλθεν, ωστε αμφιβολον το φαινομενον ειναι, ουτε ανθρωπου
καθαρως ουτε τινος αλλου των ζυων εναργη φερων εφ' εαυτου τα γνωρισματα· εαν
προς ανθρωπον εικασηις, αρνειται την αμορφιαν ο χαρακτηρ ο ανθρωπινος· εαν προς
τα αλογα τρεψηις την εικασιαν, ουδε εκεινα την ομοιοτητα του φαινομε νου
προσιεται. μονοι τοιουτοι προς μονους εαυτους βλεποντες και μετ' αλληλων
αγελαζομενοι δια την ομοιοτροπιαν του παθους· οι τοις μεν αλλοις πασι βδελυκτοι
γινομενοι, αλλη λους δε υπ' αναγκης ου βδελυσσομενοι· πανταχοθεν γαρ
εξειργομενοι ιδιος γινονται δημος, προς αλληλους συρ ρεοντες. οραις τους ατερπεις
χορευτας, τον γοερον και κατεστυγνασμενον τουτον χορον; πως εμπομπευουσι τοις
εαυτων δυστυχημασιν; πως θεατριζουσιν εν εαυτοις ασχημο νουσαν την φυσιν,
ωσπερ τινες θαυματοποιοι τας πολυτροπους αρρωστιας τοις συνιουσιν
επιδεικνυμενοι; ποιηται γοερων μελωιδηματων, εφευρεται σκυθρωπων διηγηματων,
μελο 9.117 ποιοι των πονηρων εκεινων ᾀσματων, τραγωιδοι της καινης ταυτης και
δυστυχους τραγωιδιας, ουκ αλλοτριοις τραγωιδη μασι προς τα παθη χρωμενοι, αλλα
δια των οικειων κακων την σκηνην πληρουντες. οια τα σχηματα· οια τα διηγηματα.
τι δε λεγοντων ακουομεν; πως παρα των γεννησαμενων απωσθησαν επ' ουδενι
αδικηματι; πως απελαυνονται μεν πολεων, απελαυνονται δε συλλογων κοινων,
εορτων τε και πανηγυρεων, ωσπερ ανδροφονοι τινες η πατραλοιαι τηι αειφυγιαι
κατακριτοι, μαλλον δε κακεινων παρα πολυ δυστυχεστεροι· ειγε τοις ανδροφονοις
μεν εξεστιν αλλαχου μεταστασι μετ' ανθρωπων ζην, ουτοι δε μονοι των παντων
απανταχοθεν απειργονται ως κοινοι τινες αποδεδειγμενοι πολεμιοι, ου στεγης μιας,
ου τραπεζης κοινης, ου χρησεως σκευων αξιουμενοι. και ουπω τουτο δεινον. αλλ'
ουδε πηγαι βρυουσι τουτοις προς τους αλλους ανθρωπους κοιναι ουδε ποταμοι
πιστευονται μηδεν εφελκεσθαι του της αρρωστιας μολυσματος. εαν κυων λαψηι του
υδατος τηι αιμοβορωι γλωσσηι, ουκ ενομισθη βδελυκτον δια το θηριον το υδωρ· εαν ο
αρρω στος προσεγγισηι τωι υδατι, ευθυς απεκηρυχθη και το υδωρ δια τον ανθρωπον.
ταυτα διεξερχονται, ταυτα οδυρονται, δια τουτο ριπτουσιν εαυτους κατ' αναγκην
προ των ανθρωπων οι δειλαιοι, ικεται παντος του παρατυγχανοντος γινομενοι.
πολλακις επε δακρυσα τωι σκυθρωπωι τουτωι θεαματι, πολλακις προς αυτην την
φυσιν απεδυσπετησα και νυν προς τηι μνημηι συγχεομαι. ειδον παθος ελεεινον, ειδον
θεαμα δακρυων πληρες· προκεινται κατα τας οδους των παριοντων ανθρωπων
ανθρωποι νεκροι· μαλλον δε ουκετι ανθρωποι, αλλα των ποτε ανθρωπων 9.118
αθλια λειψανα, συμβολων τινων και γνωρισματων εις το πιστευθηναι δεομενοι. ου
γαρ εχουσιν απο των της φυσεως χαρακτηρων επιγινωσκεσθαι ανθρωποι· μονοι των
παντων εαυτους μισουντες, μονοι την γενεθλιον ημεραν δια καταρας αγοντες·
μισουσι γαρ εικοτως την ημεραν εκεινην την αρξασαν αυτοις της τοιαυτης ζωης.
ανθρωποι, οι και ονομαζειν εαυτους απο της κοινης προσηγοριας αισχυνονται, ως αν
μη τηι κοινωνιαι του ονοματος την κοινην φυσιν δι' εαυτων καθυβρισειαν· οιμωγαις
αει συζωντες, απαυστον των θρηνων την υποθεσιν εχοντες. εως γαρ αν εαυτους
βλεπωσιν, αει τας του θρηνειν εχουσιν αφορμας, απορουντες οτι και μαλλον
οδυρονται, τα μηκετι οντα του σωματος η τα λει πομενα· οσα προαναλωσεν η νοσος
η οσα τηι νοσωι λειπεται· οτι βλεπουσιν εφ' εαυτων τοιαυτα η οτι ουδε βλεπειν
ισχυου σιν αμαυρωθεισης εν τωι παθει της οψεως· οτι τοιαυτα εχουσι περι εαυτων
διηγεισθαι η οτι ουδε διηγησασθαι τα παθη δυνανται την φωνην εκ του παθους
αφηιρημενοι· οτι τοιαυτηι χρωνται τροφηι η οτι ουδε εκεινην ευκολως <παρα
δεχονται> εκ νοσου τηι διαφθοραι των περι το στομα μοριων εμποδιζουσης της
βρωσεως· οτι εν αισθησει τα των νεκρων δυστυχουσιν η οτι και των αισθησεων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

αυτων προσαφηιρηνται. που γαρ παρ' εκεινοις η ορασις; που δε η οσφρησις; που δε η
αφη; που δε τα λοιπα των αισθητηριων, α κατ' ολιγον νεμομενου του παθους η
σηπεδων επιβοσκεται;
∆ια ταυτα κατα παντας αλωνται τους τοπους, καθαπερ τα αλογα προς την
αφθονωτεραν νομην μετεξανισταμενοι· εφοδιον της κατα την τροφην εμποριας την
συμφοραν περιφεροντες και πασι 9.119 την νοσον ανθ' ικετηριας προτεινοντες και
των χειραγωγουν των δι' αρρωστιαν δεομενοι και αλληλους δια την αποριαν
υποστηριζοντες. καθ' εαυτον γαρ εκαστος ασθενουντες ε ρεισμα τωι ετερωι γινονται
τοις αλληλων μελεσιν αντι των λειποντων χρωμενοι· ου γαρ καθ' ενα φαινονται,
αλλα τι εχει και η ταλαιπωρια σοφον εις την του βιου επινοιαν, το μετ' αλληλων
αυτους θελειν ορασθαι. οντες γαρ και καθ' εαυτους εκαστος ελεεινοι, ως αν μαλλον
συμπαθεστερους τους ανθρωπους ποιησειαν, προσθηκη του παθους αλληλοις
γινονται, τον πονηρον τωι κοινωι συνεισφεροντες ερανον, αλλος δι' αλλης τινος
συμφορας ελεον εαυτοις ερανιζοντες. ο μεν χειρας ηκρωτηριασμενας προτεινων,
αλλος γαστερα προδεικνυων φλεγμαινουσαν και προσωπον ηχρειωμενον ετερος και
αλλος το σκελος αποσηπομενον, ο δε ο αν τυχηι του σωματος απογυμνωσας εν
εκεινωι το παθος εδειξεν.
Τι ουν; αρ' εξαρκει τοσουτον προς το μηδεν εις τον της φυσεως νομον
εξαμαρτειν, αυτο τουτο το τραγωιδειν τα παθη της φυσεως και λογωι διασκευαζειν
την νοσον και προς την μνημην παθαινεσθαι; η τινος ημιν και εργου χρεια του
επιδεικνυμενου προς τους τοιουτους το συμπαθες και φιλαλληλον; ο γαρ εισιν αι
σκιαγραφιαι προς τα οντως πραγματα, τουτο οι λογοι διεζευγμενοι των εργων. ου
γαρ εν τωι λεγειν φησιν ο κυριος ειναι την σωτηριαν, αλλ' εν τωι ποιειν τα εργα της
σωτηριας. ουκουν αντιληπτεον ημιν αυτοις της υπερ αυτων εντολης. μη γαρ δη
τουτο λεγετω τις, ως ικανον εστι πορρω που της ημετερας ζωης επι τινος εσχατιας
αποικισθεισι την τροφην χορηγειν· η γαρ τοιαυτη γνωμη ουχι ελεου τινα και
συμπαθειας επιδειξιν εχει, αλλα τις ευπροσωπος εστιν επινοια του παντελως τους
ανθρωπους 9.120 της ημετερας εξορισθηναι ζωης. ειτα ουκ αισχυνομεθα τον ημων
αυτων βιον, ει χοιρους και κυνας ομωροφιους ποιου μεθα; ουδε της κοιτης εαυτου
πολλακις απειργει ο κυνηγετης τον σκυλακα. οιδε και φιληματι τον μοσχον ο
γεωργος δεξιωσασθαι. και ουπω τουτο πολυ, αλλα ταις ιδιαις χερσι νιπτει τους
ποδας του ονου ο οδοιπορος και τοις τραυμασιν επιβαλλει την χειρα και υποκαθαιρει
την κοπρον και της ευνης επιμελειται· τον δε ομογενη και ομοφυλον ατιμοτερον και
των αλογων αυτων ποιησομεθα; μη ταυτα, μη, αδελφοι· μη κυρωθητω αυτη κατα
των ανθρωπων η ψηφος.
Μνησθηναι προσηκει τινες οντες περι τινων βουλευομεθα· οτι περι
ανθρωπων ανθρωποι, ουδεν ιδιαζον παρα την κοινην φυσιν εφ' εαυτων εχοντες. μια
πασιν επι τον βιον η εισοδος· εις ο της ζωης απασι τροπος, βρωσις και ποσις· η του
ζην ενεργεια ομοιοτροπος· η κατασκευη των σωματων μια και η καταστροφη του
βιου· απαν το συνθετον εις διαλυσιν ερχεται· ουδεν των συνεστωτων παγιαν εχει
την συστασιν, πομφολυγος δικην επ' ολιγον ημων τωι πνευματι περιταθεντος του
σωμα τος· ειτα απεσβημεν ουδεν ιχνος του προσκαιρου τουτου φυσηματος
καταλιποντες τωι βιωι. εν στηλαις και λιθοις και επιγραφαις τα μνημοσυνα και ουδε
ταυτα εις αει διαρ κουντα. ταυτα τοινυν επι σεαυτου λογιζομενος Μη υψηλο φρονει,
καθως φησιν ο αποστολος, αλλα φοβου· αδηλον, ει μη σαυτωι νομοθετεις την
απηνειαν. φευγεις, ειπε μοι, τον αρρωστησαντα; τι εγκαλειν εχων; οτι διεφθαρται το
υγρον εν εκεινωι και τις σηπεδονωδης χυμος εγκατεσπαρη τωι αιματι της μελαινης
χολης τωι υγρωι παρεγχεθεισης; ταυτα γαρ εστιν ιατρων ακουειν φυσιολογουντων τα
παθη. τι ουν αδικει ο ανθρωπος, ει ρευστη ουσια ουσα η φυσις και αστατος 9.121 επι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

το ειδος τουτο της αρρωστιας παρωλισθεν; συ δε ουχ οραις και επι των υγιαινοντων
σωματων, οτι ταλλα τις ευπαθων φλυκτιδι πολλακις η ανθρακιωι η τινι τοιουτωι
συνηνεχθη παθει εκθερμανθεισης περα του δεοντος περι το μερος της υγρας ουσιας
και δια τουτο φλεγμονην τε και ερευθος και τινα πυαλωδη διαφθοραν παθουσης; τι
ουν; μη πολεμουμεν τωι αρρωστησαντι της σαρκος μερει; τουναντιον μεν ουν· απαν
το υγιαινον του σωματος προς την του νενοσηκοτος τρεπομεν θεραπειαν. ουκουν το
παθος βδελυκτον. η γαρ αν και εφ' ημων αυτων του μερους πονεσαντος το υγιαινον
ηλλοτριουτο της θεραπειας του καμνοντος. αλλα τις εστιν αιτια η των τοιουτων
ημας αφιστωσα; τις αυτη; το μη φοβεισθαι την απειλην του ειποντος οτι Πορευεσθε
απ' εμου εις το πυρ το αιωνιον· εφ' οσον γαρ ουκ εποιησατε ενι τουτων, φησιν, ουδε
εμοι εποιησατε. ει γαρ ταυτα ουτως εχειν ᾤοντο, ουκ αν τοιαυτην εσχον περι των
αρρωστουντων γνωμην, ωστε απωθεισθαι αφ' εαυτων και μολυσμον οιεσθαι του
ημετερου βιου την περι τους ταλαιπωρουμενους σπουδην. ουκουν ει πιστον
ηγουμεθα τον επαγγειλαμενον, αντιληπτεον αν ειη των εντολων, ων ανευ ουκ εστι
των ελπιζομενων αξιωθηναι. ξενος και γυμνος και τροφης ενδεης, ασθενων και
κατακλειστος και παντα σοι ουτος εστιν, οσα εν τωι ευαγγελιωι προειρηται. αλητης
και γυμνος περιερχεται, νοσων δε και των αναγκαιων επιδεης δια την
επακολουθουσαν τωι παθει πενιαν. ο γαρ μητε τι των οικοθεν εχων μητε μισθωτος
γενεσθαι δυναμενος εξ αναγκης παντως απορος των προς την ζωην επιτηδειων
εστιν, δεσμωτης δε υπο της αρρωστιας πεπεδημενος. ουκουν ολον το πληρωμα των
9.122 εντολων εν τουτοις εχεις πληρουμενον και αυτον τον των ολων κυριον
υποχρεων σοι δια της εις τουτον φιλανθρωπιας γενομενον. τι ουν φιλονεικεις κατα
της ιδιας ζωης; το γαρ συνοικον εαυτωι τον θεον των ολων μη εθελησαι εχειν ουδεν
αλλο εστιν η καθ' εαυτου τινα ισχυρον γενεσθαι. ως γαρ δια της εντολης
εισοικιζεται, ουτω δια της απηνειας αποχωριζε ται.
Ἄρατε, φησι, τον ζυγον μου εφ' υμας· ζυγον δε λεγει την των εντολων
εργασιαν. Ὑπακουσωμεν τωι κελευοντι· γενωμεθα του Χριστου υποζυγιον, ταις
ζευγλαις της αγαπης εαυτους ενδησαντες. μη αποσεισωμεθα τον τοιουτον ζυγον·
χρηστος εστιν, ελαφρος εστιν, ου τριβει τον αυχενα του υπελθοντος, αλλα λεαινει.
Σπειρωμεν επ' ευλογιαις, φησιν ο αποστολος, ινα και επ' ευλογιαις θερισωμεν.
πολυχους ο σταχυς εκ της τοιαυτης αναβλαστησει σπορας· βαθυ των εντολων του
κυριου το ληιον· υψηλα τα της ευλογιας γεννηματα. βουλει μαθειν εις οσον
ανατεινεται υψος των γεννηματων η αυξησις; αυτων των ουρανιων υψωματων
εφαπτεται· οσα γαρ αν τουτοις ποιησηις, τοις ουρανιοις θησαυροις καρποφορεις. μη
απελ πισηις των λεγομενων μηδε ευκαταφρονητον λογισηι των τοιουτων την φιλιαν.
η χειρ ηκρωτηριασται, αλλ' ουκ ασθενει προς συμμαχιαν· ο πους ηχρειωται, αλλα
προς τον θεον ου κωλυεται τρεχειν· ο οφθαλμος εξερρυη, αλλα βλεπει δια της ψυχης
τα αγαθα τα αθεατα. μη τοινυν την αμορφιαν κατανοει του σωματος. μικρον
αναμεινον και οψει το παντος θαυματος απιστοτερον· ου γαρ οσα περι την ρευστην
φυσιν συμβεβηκε, ταυτα και εις αει παραμενει. αλλ' οταν ελευθερω θηι της προς το
φθαρτον τε και γηινον συμπλοκης η ψυχη, τοτε τωι ιδιωι καλλει ενωραιζεται.
τεκμηριον δε· ουκ 9.123 εβδελυξατο του πτωχου την χειρα μετα τον βιον τουτον ο
τρυφητης εκεινος ο πλουσιος, αλλ' ηξιου γενεσθαι αυτωι τον ποτε διεφθοροτα του
πτωχου δακτυλον της του υδατος σταγονος διακονον, επιθυμων αυτηι τηι γλωσσηι
την περι τον δακτυλον ικμαδα του πτωχου περιλαψαι· ουκ αν τουτου επιθυμησας, ει
την εκ του σωματος αηδιαν τωι χαρακτηρι της ψυχης ενεωρα. ποσα εικος ην ματην
παλινωιδειν εν τηι μεταβοληι του βιου τον πλουσιον; ποσα μακαριζειν της εν τηι ζωηι
ταυτηι δυσκληριας τον πενητα; ποσα καταμεμφεσθαι την εαυτου ληξιν ως επι κακωι
της ψυχης αποκληρωθεισαν τωι πλουτωι; ει δε δη και αναβιωναι παλιν εξην, εν τισιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

αν εδεξατο παλιν γενεσθαι; αρ' εν τοις κατα τον βιον τουτον ευδαιμονουσιν η εν
τοις δυσκληρουσιν; αλλ' ουκ αδηλον οτι προετιμησεν αν των δυσημερουντων τον
κληρον. αξιοι γαρ γενεσθαι μηνυτην τοις αδελφοις εκ των νεκρων τινα, ως αν μη
κακεινοι τηι υπερηφανιαι του πλουτου βλαβεντες εν τηι τρυφηι της σαρκος επι το αυτο
χασμα του ᾅδου κατενεχθωσι δια του λειου της ηδονης ολισθησαντες. τι ουν ου
σωφρονιζομεθα τοις τοιουτοις των διηγηματων; τι ουκ εμπορευομεθα την καλην
εμποριαν, ην συμβουλευει ο θειος αποστολος;
Το υμων περισσευμα, φησιν, εις το εκεινων υστερημα, ως αν το περισσον της
εκεινων ανεσεως εν τωι μετα ταυτα βιωι και ημιν προς σωτηριαν αρκεσειεν. ει τοινυν
βουλομεθα λαβειν τι χρηστον, προλαβοντες παρασχωμεν· ει ανεθηναι μετα ταυτα,
νυν αναπαυσωμεν. ει δεχθηναι παρ' αυτων εις τας αιωνιους σκηνας, νυν αυτους εν
ταις ημετεραις καταδεξωμεθα· ει θεραπευθηναι των αμαρτιων τα τραυματα, τουτο
και αυτοι τοις σωμασι των κεκακωμενων ποιησωμεν. Μακαριοι γαρ οι ελεημονες,
οτι αυτοι ελεηθησονται. 9.124 Ἀλλ' ισως ερει τις αγαθην μεν εις υστερον ειναι την
εντολην· νυνι δε μεταδοσιν τινα και κοινωνιαν του παθους διευλαβειται και δια το
μη παθειν τι των αβουλητων φευγειν οιεται χρηναι τον προσεγγισμον των
τοιουτων. λογοι ταυτα και προφασεις και πλασματα και της περι τας εντολας του
θεου ραιθυμιας ευπροσωπα τινα προκαλυμματα. το δ' αληθες ουχ ουτως εχει· ουδεις
γαρ υπεστι φοβος τηι της εντολης εργασιαι. μηδεις κακωι το κακον θεραπευετω.
ποσους γαρ εστιν ιδειν εκ νεοτητος και μεχρι γηρως ταις θεραπειαις τουτων
αποσχολαζοντας και ουδεν τι της κατα φυσιν ευεξιας του σωματος δια της τοιαυτης
σπουδης αμαυρωσαντας; ουδε γαρ εικος εστι γενεσθαι ταυτα. αλλ' επειδη τινα των
νοσηματων, οιον αι λοιμωδεις επιφοραι και οσα τοιαυτα της εξωθεν αιτιας
ηρτημενα, οταν εκ διαφθορας αερος η υδατος γινηται, υποπτα τοις πολλοις εστιν, ως
εκ των προεαλωκοτων και προς τους προσεγγιζοντας διαβαινοντα, (ουδε εκει του
παθους, ως οιμαι, τωι υγιαινοντι την αρρωστιαν εκ διαδοσεως εμποιουντος, αλλα της
κοινης επιφορας την ομοιοτητα του αρρωστηματος επαγουσης) εσχεν αιτιαν η νοσος
ως εκ των προεαλωκοτων και εις τους λοιπους διαβαινουσα. ενταυθα δε ενδοθεν
συνισταμενης της του τοιουτου παθους κατασκευης και τινα του αιματος εκ της
παρεγχυσεως των φθοροποιων χυμων διαφθοραν υπομενοντος εν τωι καμνοντι το
παθος περιοριζεται· και οτι ταυτα ουτως εχει, παρεστι και απο τουτου μαθειν· μη τις
απο των ευεκτουντων τοις αρρωστουσι κοινωνια της κρειττονος εξεως γινεται, καν
σφοδρα λιπαρως τηι θεραπειαι προσμενωσιν; ουκ εστι ταυτα. ουτως ουν εικος και το
εμπαλιν μηδε απο των ασθενουντων προς τους ευεκτουντας μεταβαινειν το παθος.
ει τοινυν το μεν 9.125 κερδος της εντολης τοσουτον, ωστε βασιλειαν ουρανων δι'
αυτης ετοιμαζεσθαι, ζημια δε προσεστιν ουδεμια τωι σωματι του θεραπευοντος, τι το
κωλυον εστι λοιπον ενεργον ειναι την εντολην της αγαπης;
Ἀλλ' επιπονον ειναι λεγεις το βιασασθαι φυσικως τα τοιαυτα μυσαττομενην
των πολλων την εξιν; καλως· συντιθεμαι τωι λογωι, οτι επιπονον. τι δε αλλο των
κατ' αρετην τελουμενων απονον δειξεις; πολλους ιδρωτας και πονους των
ουρανιων ελπιδων ο θειος προσεταξε νομος και δυσπορευτον την επι την ζωην οδον
τοις ανθρωποις υπεδειξε τοις επιπονωτεροις και τραχυτεροις των επιτηδευματων
απανταχοθεν αποστενωσας. Στενη γαρ και τεθλιμμενη, φησιν, η οδος η απαγουσα εις
την ζωην. τι ουν; δια τουτο της ελπιδος εκεινης των αγαθων αμελησομεν, οτι μη
μετα ραιστωνης εξεστι κτησασθαι; ερωτησωμεν την νεοτητα, ει μη επιπονος η
σωφροσυνη δοκει η το ανεδην ταις επιθυμιαις κεχρησθαι της εγκρατους διαγωγης
μη πολυ ποθεινοτερον. αρ' ουν δια τουτο του μεν οτι ηδυ τε και ευπετες ανθεξομεθα,
προς δε το τραχυ της αρετης αποκνησομεν; ου ταυτα δοκει τωι της ζωης νομοθετηι τωι
την πλατειαν και κατωφερη και ευρυχωρον οδον κατα τον βιον κωλυσαντι.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

Εισελθετε γαρ, φησι, δια της στενης και τεθλιμμενης πυλης. ουκουν και ενταυθα εν
των δια πονου κατορθουμενων και τουτο νομισωμεν, το αγαγειν εις συνηθειαν
απεξενωμενην του βιου την εντολην, και την φυσικην των υγιαινοντων
αποστροφην τηι επιμονηι του πραγματος θεραπευσωμεν. δεινη γαρ εστιν η συνηθεια
και τοις δυσκολωτεροις ειναι δοκουσιν ηδονην τινα 9.126 δια της επιμονης
ενεργασασθαι. μη τοινυν λεγετω τις, ως επιπονον, αλλ' οτι επωφελες τοις μετιουσι
το κατορθουμενον. και επειδη μεγα το κερδος, υπεροπτεον του πονου δια το κερδος.
ηδυ δε τωι χρονωι το τεως επιπονον δια της συνηθειας γενησεται.
Ει δε δει και τουτο προσθειναι τοις ειρημενοις, οτι και παρ' αυτον τουτον τον
βιον επωφελης εστι τοις υγιαινουσιν η προς τους ατυχουντας συμπαθεια· καλος γαρ
εστι τοις νουν εχουσιν ερανος ελεου εν ταις ετερων δυσπραγιαις προαποκειμενος.
επειδη γαρ μιαι φυσει διοικειται παν το ανθρωπινον και ουδεν εχει ουδεις της
διηνεκους ευπραγιας βεβαιον τι παρ' εαυτωι το ενεχυρον, δια παντος προσηκει
μεμνησθαι του ευαγγελικου παραγγελματος του συμβουλευοντος, απερ αν θελωμεν
ινα ποιωσιν ημιν οι ανθρωποι, ταυτα ποιειν. εως τοινυν ευπλοεις, ορεξον χειρα τωι
ναυαγησαντι. κοινη η θαλασσα, κοινον το κλυδωνιον, κοινη των κυματων η ταραχη·
υφαλοι και σπιλαδες και σκοπελοι και τα λοιπα της του βιου ναυαγιας κακα ισον
παρεχει τοις ναυτιλλομενοις τον φοβον. εως απαθης ει, εως ακινδυνως διαπλεεις
του βιου την θαλασσαν, μη παρελθηις ανηλεως τον προσπταισαντα. τις εγγυητης σοι
της διηνεκους ευπλοιας; ουπω κατηρας εις τον λιμενα της αναπαυσεως, ουπω των
κυματων εκτος εστηκας, ουπω σοι βεβηκεν επι σταθερου η ζωη. ετι φερηι δια του
βιου πελαγιος. οιον σεαυτον δειξεις τωι δυστυχησαντι, τοιουτους παρασκευασεις
σεαυτωι τους συμπλεοντας. αλλα παντες καταντησαιμεν εις τον λιμενα της
αναπαυσεως τωι αγιωι πνευματι προς την προκειμενην του βιου ναυτιλιαν
διευδιαζοντες. παρειη δε ημιν η δια των εντολων εργασια και το της αγαπης
πηδαλιον· δι' ων ευθυνομενοι καταλαβοιμεν την γην της 9.127 επαγγελιας, εν ηι η
πολις εστιν η μεγαλη, ης τεχνιτης και δημιουργος εστιν ο θεος ημων, ωι η δοξα και το
κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. αμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7


