Refutatio confessionis Eunomii
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ
ΛΟΓΟΣ ΑΝΤΙΡΡΗΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΥΝΟΜΙΟΥ ΕΚΘΕΣΙΝ
1 Ἡ των Χριστιανων πιστις η εις παντα τα εθνη κατα το προσταγμα του
κυριου παρα των μαθητων κηρυχθεισα ουτε εξ ανθρωπων εστιν ουτε δι' ανθρωπων,
αλλα δι' αυτου του κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ος λογος ων και ζωη και φως και
αληθεια και θεος και σοφια και παντα, οσα κατα φυσιν εστι, δια τουτο μαλιστα εν
ομοιωματι ανθρωπου γενομενος και μετασχων της φυσεως ημων Κατα παντα καθ'
ομοιοτητα χωρις αμαρτιας, καθ' ομοιοτητα δε τωι μετα ψυχης και σωματος
αναλαβειν ολον τον ανθρωπον, 2 ωστε δι' αμφοτερων ημιν γενεσθαι την σωτηριαν.
ουτος Ἐπι της γης ωφθη και τοις ανθρωποις συνανεστραφη, ινα μηκετι οι ανθρωποι
κατα τας εαυτων γνωμας περι του οντος δοξαζωσι, τας γινομενας αυτοις απο
στοχασμων τινων υπονοιας δογμα ποιουμενοι, αλλα πεισθεντες οτι αληθως Θεος
εφανερωθη εν σαρκι, εκεινο μονον αληθινον της ευσε βειας μυστηριον ειναι
πιστευσωμεν, ο δι' αυτου ημιν του λογου και θεου παρεδοθη του δι' εαυτου τοις
αποστολοις λαλησαντος. την δε εκ της αρχαιοτερας γραφης εκ νομου τε και
προφητειας και της παροιμιωδους σοφιας γε νομενην περι της υπερκειμενης φυσεως
διδασκαλιαν δι' εσοπτρου τινος και αινιγματος ως μαρτυριαν της απο καλυφθεισης
ημιν αληθειας δεχομεθα, ευσεβως την δια νοιαν των ρητων εκλαμβανοντες, ως
συμφωνειν τηι παρα του δεσποτου των ολων εκτεθεισηι πιστει, ην επι λεξεως
καθαραν και απαρεγχειρητον φυλασσομεν ως παρελαβομεν, και την εν ολιγωι
παρατροπην των παραδοθεντων ρηματων 3 εσχατην κρινοντες βλασφημιαν τε και
ασεβειαν. πιστευομεν ουν καθως εξεθετο τοις μαθηταις την πιστιν ο κυριος ο ειπων
οτι Πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη, βαπτι ζοντες αυτους εις το ονομα του
πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος· ουτος εστιν ο λογος του μυστηριου, εν
ωι δια της ανωθεν γεννησεως μετασκευαζεται ημων η φυσις απο του φθαρτου προς
το αφθαρτον, εκ του παλαιου ανθρωπου ανακαινιζομενη κατ' εικονα του κτισαντος
εν αρχηι το θεοειδες ομοιωμα. ταυτης ουν παρα του θεου τοις αποστολοις
παραδοθεισης της πιστεως ουτε υφαιρεσιν ουτε παραλλαγην ουτε προσθηκην
ποιουμεθα, σαφως ειδοτες οτι ο τολμων την θειαν φωνην δια κακουργιας
σοφιστικης παρατρεπειν ουτος εκ του πατρος του διαβολου εστιν, ος αφεις της
αληθειας τα ρηματα εκ των ιδιων λαλει, πατηρ ψευδους γινομενος. παν γαρ το παρα
την αληθειαν λε γομενον ψευδος εστι παντως και ουκ αληθεια.
4 Ἐπει ουν το δογμα τουτο παρ' αυτης εκτιθεται της αληθειας, ει τι
παρεπινοουσιν επι αθετησει της θειας ταυ της φωνης οι των πονηρων αιρεσεων
ευρεται, ως αντι μεν του πατρος κτιστην αυτον και δημιουργον του υιου ονο μαζειν,
αντι δε του υιου εργον και κτισμα και ποιημα, αντι δε του αγιου πνευματος κτισμα
κτισματος και εργον εργου και παντα οσα τοις θεομαχοις περι αυτου λεγειν δοκει,
παντα τα τοιαυτα αρνησιν της αποκαλυφθεισης ημιν εν τωι δογματι τουτωι θεοτητος
και παραβασιν ονομαζομεν. απαξ γαρ μεμαθηκαμεν παρα του κυριου, προς ο βλεπειν
χρη τηι διανοιαι, δι' ου γινεται η απο του θνητου προς το αθανατον της φυσεως ημων
μεταστοιχειωσις· τουτο δε 5 εστιν ο πατηρ και ο υιος και το αγιον πνευμα. φοβερον
ουν ειναι φαμεν και ολεθριον παραλογισασθαι μεν τας θειας ταυτας φωνας,
αντεπινοειν δε τας επι αθετησει του των παρευρισκομενας, ωσπερ επιδιορθουμενους
τον θεον λογον τον νομοθετησαντα ταυτας τας φωνας ημιν επι της πιστεως εχειν.
εκαστη γαρ των κλησεων τουτων δια της προσφυους σημασιας νοουμενη κανων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

αληθειας και νομος ευσεβειας τοις Χριστιανοις γινεται. πολλων γαρ οντων και
αλλων ονοματων, οις το θειον διασημαινεται εν ιστοριαι τε και προφητειαι και νομωι,
παντα καταλιπων ο δεσποτης Χριστος ως μαλλον ημας προσαγεσθαι δυναμενας τηι
περι του οντος πιστει ταυτας τας φωνας παρατιθεται, αρκειν αποφηναμενος
παραμενειν ημας τηι του πατρος τε και του υιου και του αγιου πνευματος κλησει εις
κατανοησιν του 6 οντως οντος, οπερ και εν εστι και ουχ εν. τωι μεν γαρ λογωι της
ουσιας εν εστι, διο και εις εν ονομα βλεπειν ο δεσποτης ενομοθετησε· τοις δε
γνωριστικοις των υποστα σεων ιδιωμασιν εις πατρος τε και υιου και πνευματος
αγιου πιστιν διηιρηται, αδιαστατως τε μεριζομενον και ασυγχυτως ενουμενον. οταν
γαρ ακουσωμεν πατερα, ταυτην αναλαμ βανομεν την διανοιαν, οτι το ονομα τουτο
ουκ εφ' εαυτου νοειται μονον, αλλα και την προς τον υιον σχεσιν δια της ιδιας
εμφασεως αποσημαινει. ου γαρ αν πατηρ κεχωρισ μενος εφ' εαυτου νοηθειη, μη υιου
συνημμενου δια της του πατρος εκφωνησεως. πατερα ουν μαθοντες τηι αυτηι 7 φωνηι
και την εις τον υιον πιστιν συνεδιδαχθημεν. επειδη τοινυν το θειον τηι φυσει, οπερ
εστι καθο εστιν, αει ωσαυτως εχει, ουτε ποτε τι μη ον ο νυν εστιν ουτε ποτε τι
εσομενον ο νυν ουκ εστιν, πατηρ δε ωνομασθη παρα του λογου ο αληθινος πατηρ,
τωι δε πατρι και ο υιος συνεμφαινεται, αναγκαιως πιστευομεν, οτι ο μηδεμιαν
τροπην η αλλοιωσιν εν τηι φυσει παραδεχομενος, ο νυν εστι, και αει παντως ην η, ει
ποτε τι ουκ ην, ουδε νυν παντως εστιν. επει ουν πατηρ υπο του αληθινου λογου
κατονομαζεται, παντοτε παντως και ην πατηρ και εστι και εσται ως ην. ου γαρ δη
θεμις επι της θειας τε και ακηρατου φυσεως μη παν 8 τοτε το καλον περι αυτην ειναι
λεγειν. ει γαρ μη αει ην ο νυν εστιν, ετραπη παντως η προς το χειρον απο του
κρειττο νος η προς το κρειττον απο του χειρονος· τουτων δε ισον εστι το ασεβες καθ'
εκατερον, οποτερον αν επι της θειας λεγηται φυσεως. αλλα μην ανεπιδεκτον εστι το
θειον τροπης τε και αλλοιωσεως. αρα παν οτιπερ εστι καλον και αγαθον, αει περι
την του καλου θεωρειται πηγην· καλον δε και καλου παντος επεκεινα ο μονογενης
εστι θεος ο ων εν τοις κολποις του πατρος, ων εν τοις κολποις, ουχι εγγενομενος.
9 Ουκουν αποδεδεικται δια τουτων το εξ αιδιου τον υιον ενθεωρεισθαι τωι
πατρι τωι εν ωι εστι, ζωην οντα και φως και αληθειαν και παν αγαθον ονομα τε και
νοημα, ων χωρις εφ' εαυτου λεγειν ειναι ποτε τον πατερα της εσχατης ασεβειας αμα
και παραπληξιας εστι. ει γαρ ο υιος, καθως η γραφη λεγει, δυναμις εστι θεου και
σοφια και αληθεια και φως και αγιασμος και ειρηνη και ζωη και τα τοιαυτα, προ του
τον υιον ειναι, καθως τοις αιρετικοις δοκει, ουδε ταυτα ην παντως. τουτων δε μη
οντων κενον παντως των τοιουτων αγαθων τον πατρωιον εννοησουσι 10 κολπον. ως
αν ουν μητε ο πατηρ ερημος ποτε των εαυτου αγαθων εννοηθειη μηδε εις ταυτην
την ατοπιαν εκπεσοι το δογμα, αναγκαιως κατα την φωνην του δεσποτου τηι
αιδιοτητι του πατρος η περι του υιου πιστις συνθεωρειται. ου χαριν παντα
καταλιπων τα ονοματα, οσα προς ενδειξιν της υπερκειμενης φυσεως λεγεται, την
του πατρος κλησιν ως ενδεικτικωτεραν της αληθειας εκτιθεται ημιν επι της πιστεως,
ητις καθως ειρηται τηι σχετικηι διανοιαι και τον 11 υιον μεθ' εαυτης συνενδεικνυται.
του δε υιου, ος εστιν εν τωι πατρι, αει οντος οπερ εστιν, καθως ειρηται και εν τοις
εμπροσθεν λογοις, οτι το θειον τηι φυσει την προς το μειζον αυξησιν ου προσδεχεται
(ου γαρ οραι τι εξω εαυτου αγαθον αλλο, ου κατα μετουσιαν προσλαμβανει το πλεον)
αλλ' αει ωσαυτως εχοντος, ουτε αποβαλλοντος ο εχει ουτε προσλαμβανοντος ο μη
εχει (ουτε γαρ τι των αποβλητων εχει, και ει τι μακαριον και ακηρατον και αληθινον
και αγαθον περι αυτον και εν αυτωι παντως εστιν, αναγκαιως ορωμεν ουκ εξ
επικτησεως αυτωι προσγινομενον το πνευμα το αγαθον τε και αγιον, οπερ εστιν
ευθες, ηγεμονικον, ζωοποιον, το πασης της κτισεως περικρατητικον τε και
αγιαστικον, ο παντα εν πασιν ενεργει καθως βουλεται, ως μηδεν τι μεταξυ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

διαλειμμα του Χριστου προς το χρισμα νοειν η του βασιλεως προς την βασιλειαν η
της σοφιας προς το πνευμα της σοφιας η της αληθειας προς το πνευμα της αληθειας
η της δυναμεως προς το πνευμα της δυνα μεως) αλλ' εξ αιδιου τωι πατρι του υιου
ενθεωρουμενου, ος εστι σοφια τε και αληθεια και βουλη και ισχυς και γνωσις και
συνεσις, εξ αιδιου και το πνευμα το αγιον αυτωι συν θεωρειται, οπερ εστι πνευμα
σοφιας τε και αληθειας και βουλης και συνεσεως και παντα τα αλλα οσα ο υιος εστι
12 τε και ονομαζεται. δια τουτο φαμεν συνημμενον αμα και διακεκριμενον
παραδεδοσθαι τοις αγιοις μαθηταις το της ευσεβειας μυστηριον, το δειν πιστευειν εις
το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος. η μεν γαρ των
υποστασεων ιδιοτης τρανην τε και ασυγχυτον ποιειται την των προσωπων
διαστολην, εν δε ονομα προκειμενον της κατα την πιστιν εκθεσεως σαφως ημιν την
ενοτητα της ουσιας των εν τηι πιστει προσωπων διερμηνευει, πατρος 13 τε λεγω και
υιου και πνευματος αγιου. δια γαρ των κλη σεων τουτων ου φυσεως διαφοραν
διδασκομεθα, αλλα μονας τας των υποστασεων γνωριστικας ιδιοτητας· ωστε
γινωσκειν ημας μητε υιον τον πατερα ειναι μητε πατερα τον υιον μητε υιον η
πατερα το πνευμα το αγιον, αλλ' εκαστον εν τωι ιδιαζοντι της υποστασεως χαρακτηρι
γνωριζειν, εν αοριστωι τελειοτητι και εφ' εαυτου θεωρουμενον και απο του
συνημμενου ου διαιρουμενον.
14 Τι ουν σημαινει το ακατονομαστον ονομα, περι ου ειπων ο κυριος οτι
Βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα, ου προσεθηκεν αυτην την σημαντικην φωνην την
υπο του ονο ματος δηλουμενην; ταυτην εχομεν περι αυτου την διανοιαν οτι παντα
τα εν τηι κτισει οντα δια της των ονοματων σημασιας περιλαμβανεται. ο τε γαρ
ουρανον ειπων επι το δηλουμενον υπο του ονοματος κτισμα την διανοιαν του
ακουοντος ηγαγε και ο ανθρωπου η τινος ετερου των ζυων μνησθεις επ' ονοματος
ευθυς το ειδος του ζυου τωι ακη κοοτι ενετυπωσατο, και τα αλλα παντα ωσαυτως δια
των επικειμενων ονοματων ενζωγραφειται τηι καρδια του δια της ακοης
παραδεξαμενου την προσηγοριαν την επικειμενην 15 τωι πραγματι. μονη δε η
ακτιστος φυσις η εν τωι πατρι τε και υιωι και πνευματι αγιωι πιστευομενη κρειττων
πασης εστιν ονοματικης σημασιας. δια τουτο ονομα ειπων ο λογος εν τηι παραδοσει
της πιστεως το τι ου προσεθηκε (πως γαρ αν ευρεθειη ονομα επι πραγματος ο υπερ
παν εστιν ονομα;), αλλ' εξουσιαν εδωκεν, οπως αν χωρησηι η δια νοια ημων ευσεβως
κινουμενη ευρειν τι ονομα της υπερ κειμενης φυσεως ενδεικτικον, τουτο ομοιως
εφαρμοζειν πατρι τε και υιωι και αγιωι πνευματι, ειτε το αγαθον ειτε το αφθαρτον,
οπερ νομισει εκαστος αξιον ειναι προς ενδειξιν 16 της ακηρατου παραλαμβανεσθαι
φυσεως. και τουτο δε μοι δοκει δια της εκθεσεως ταυτης νομοθετειν ο λογος, το
πεπεισθαι αρρητον τε και ακαταληπτον το της θειας ουσιας ονομα ειναι· φανερον
γαρ οτι η του πατρος κλησις ουκ ουσιας εστι παραστατικη, αλλα την προς τον υιον
σχεσιν αποσημαινει. ουκουν ει δυνατον ην τηι ανθρωπινηι φυσει ουσιαν διδαχθηναι
θεου, ο παντας θελων σωθηναι και εις επιγνωσιν αληθειας ελθειν ουκ αν την περι
του 17 του γνωσιν απεσιωπησε. νυν δε τωι μηδεν περι της ουσιας ειπειν εδειξεν, οτι
εκεινης μεν η γνωσις αμηχανος, ο δε χωρουμεν μαθοντες ουδεν του αχωρητου
δεομεθα, αρκουσαν εχοντες προς σωτηριαν ημων της παραδοθεισης διδασκαλιας την
πιστιν. το γαρ μαθειν οτι εκεινος εστι το οντως ον, ωι δια της σχετικης εννοιας η του
υιου μεγαλειοτης συνα ναφαινεται, η τελειοτατη διδασκαλια της ευσεβειας εστι, του
υιου, καθως ειρηται, συνημμενως μεθ' εαυτου το πνευμα της ζωης τε και αληθειας
συνενδεικνυμενου, επειδη αυτος εστι και ζωη και αληθεια.
18 Τουτων ουτω διηιρημενων πασαν αιρετικην υποληψιν εν τοις θειοις
δογμασιν αναθεματιζοντες πιστευομεν, καθως εδιδαχθημεν υπο της του κυριου
φωνης, εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

ομολογουντες μετα της πιστεως ταυτης και την γενομενην παρα του δε σποτου της
κτισεως υπερ των ανθρωπων οικονομιαν, ος εν μορφηι θεου υπαρχων ουχ αρπαγμον
ηγησατο το ειναι ισα θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε μορφην δουλου λαβων και σαρ
κωθεις εν τηι αγιαι παρθενωι ελυτρωσατο ημας εκ του θα νατου, εν ωι κατειχομεθα
υπο της εαυτων αμαρτιας πε πραμενοι, δους ανταλλαγμα της λυτρωσεως των
ψυχων 19 ημων το τιμιον αυτου αιμα, ο εξεχεε δια του σταυρου· και οδοποιησας
ημιν δι' εαυτου την εκ νεκρων αναστασιν ηξει καιροις ιδιοις εν τηι δοξηι του πατρος
κριναι πασαν ψυχην εν δικαιοσυνηι, οτε παντες οι εν τοις μνημειοις ακουσονται της
φωνης αυτου, και εξελευσονται οι μεν τα αγαθα ποιη σαντες εις αναστασιν ζωης, οι
δε τα φαυλα πραξαντες εις αναστασιν κρισεως. ως αν δε μη τινι των απλουστερων
ανεξεταστως παρεμπεσουσα η αιρετικη διαφθορα η νυν παρα του Ευνομιου
διασπειρομενη βλαψειε τον ακεραιον, αναγκαιως κατα μερος προτιθεντες την
περιφερομενην παρ' αυτων εκθεσιν διελεγξαι την κακιαν του δογματος αυτων
πειρασομεθα. Ἔχει τοινυν η λεξις του δογματος αυτων ουτω· πι στευομεν εις τον
ενα και μονον αληθινον θεον κατα την αυτου του κυριου διδασκαλιαν, ουκ
εψευσμενηι φωνηι τιμωντες αυτον (εστι γαρ αψευδης), αλλ' οντως οντα φυσει τε και
δοξηι θεον ενα αναρχως αιδιως ατελευτητως μονον. ο κατα την του κυριου
διδασκαλιαν πιστευειν επαγγειλα μενος μη παρατρεπετω την παρα του δεσποτου
των ολων γενομενην της πιστεως εκθεσιν προς το εαυτωι δοκουν, αλλ' ακολουθειτω
ταις παρα της αληθειας φωναις. εκει τοινυν του λογου της πιστεως περιεχοντος το
ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος, τινα συμ φωνιαν εχει τα
νυν εκτεθειμενα προς τας του δεσποτου φωνας, ωστε εις την εκεινου διδασκαλιαν το
τοιουτον ανα 21 φερειν δογμα; που τοινυν ειπε δειν πιστευειν εις τον ενα και μονον
αληθινον θεον εν τοις ευαγγελικοις λογοις ο κυριος, ουκ αν εχοιεν επιδειξαι, ει μη τι
νεον εστι παρ' αυτοις ευαγγελιον. α γαρ εξ αρχαιων μεχρι του νυν κατα διαδοχην εν
ταις εκκλησιαις αναγινωσκεται, ταυτην την φωνην ου περιεχει την λεγουσαν δειν
πιστευειν η βαπτιζειν εις τον ενα και μονον αληθινον θεον, καθως ουτοι λεγουσιν,
αλλ' εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος. ως δε ημεις
παρα της του δεσποτου φωνης εδιδαχθημεν, τουτο φαμεν, οτι το εν ου τον πατερα
σημαινει μονον, αλλα και τον υιον τωι πατρι συνενδεικνυται, ουτως ειποντος του
κυριου οτι Ἐγω και ο 22 πατηρ εν εσμεν. ομοιως δε και το θεος ονομα επισης
επικεκληται τηι τε αρχηι εν ηι ο λογος και τωι εν τηι αρχηι οντι λογωι (ειπε γαρ οτι Και ο
λογος ην προς τον θεον, και θεος ην ο λογος), ωστε και εν τωι της θεοτητος
σημαινομενωι ομοιως τωι πατρι και τον υιον συνθεωρει σθαι. προς τουτοις δε και το
αληθινον αλλο τι παρα την αληθειαν νοηθηναι ου δυναται. οτι δε αληθεια ο κυριος,
ουδεις αντιλεξει παντως, ει μη τις ειη της αληθειας αλ λοτριος.
23 Ει τοινυν και εν τωι ενι ο λογος εστιν και θεος εστι και αληθεια, καθως εν
τωι ευαγγελιωι κηρυσσεται, εις ποιαν του κυριου διδασκαλιαν αναφερει το δογμα ο
ταις διασταλτικαις ταυταις φωναις κεχρημενος; η γαρ αντι διαστολη του μονου προς
τον μη μονον εστι και του θεου προς τον μη θεον και του αληθινου προς τον μη αλη
24 θινον. ει μεν ουν προς τα ειδωλα βλεποντες προς εκεινα ποιουνται την των
ρηματων αντιδιαιρεσιν, και ημεις συν τιθεμεθα· καθ' ομωνυμιαν γαρ το της
θεοτητος ονομα τοις ειδωλοις των εθνων επιλεγεται· παντες γαρ οι θεοι των εθνων
δαιμονια [και αλλως· προς το πληθος αντι διαιρει το μονον και προς τα ψευδη το
αληθινον και τους μη οντας θεους προς τον οντα θεον]· ει δε προς τον μονο γενη
θεον η αντιδιαιρεσις γινεται, μαθετωσαν οι σοφοι οτι αληθεια προς μονον το ψευδος
την αντιδιαστολην εχει 25 και θεος προς τον μη οντα θεον. του δε κυριου, ος εστιν
αληθεια, θεου οντος και εν τωι πατρι οντος και εν προς τον πατερα οντος, αι
διασταλτικαι αυται φωναι επι του δογματος χωραν ουκ εχουσιν. ο γαρ αληθως εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

τον ενα πιστευων βλεπει εν τωι ενι τον δια παντων αυτωι ηνωμενον εν αληθειαι τε
και θεοτητι και ουσιαι και ζωηι και σοφιαι και πασιν απαξαπλως η, ει μη βλεπει εν τωι
ενι τον ταυτα 26 οντα, εις ουδεν εχει την πιστιν. χωρις γαρ υιου πατηρ ουτε εστιν
ουτε λεγεται ουτε μην χωρις δυναμεως ο δυ νατος ουτε χωρις σοφιας ο σοφος·
Χριστος γαρ θεου δυ ναμις και θεου σοφια· ωστε ο της δυναμεως η της σοφιας η της
αληθειας η της ζωης η του αληθινου φωτος εκτος βλεπειν φανταζομενος η ουδεν
βλεπει η το κακον παντως βλεπει. η γαρ των αγαθων υπεξαιρεσις του κακου θεσις
και υπαρξις γινεται.
27 Ουκ εψευσμενηι, φησι, φωνηι τιμωντες αυ τον· εστι γαρ αψευδης. ταυτηι τηι
φωνηι ευχομαι τον Ευνομιον επιμενειν, μαρτυρουντα τηι αληθειαι οτι εστιν 28
αψευδης. ει γαρ ουτω φρονοιη, οτι παν το παρα του κυ ριου λεγομενον του ψευδους
κεχωρισται, πεισθησεται παν τως αληθευειν τον ειποντα οτι Ἐγω εν τωι πατρι και ο
πατηρ εν εμοι εστι, δηλαδη ολος εν ολωι, ουτε του πατρος εν τωι υιωι περιττευοντος
ουτε του υιου εν τωι πατρι λει ποντος, και οτι ουτω χρη τιμασθαι τον υιον, καθως τι
μαται ο πατηρ, και οτι Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον πατερα, και οτι Ουδεις οιδε τον
υιον ει μη ο πατηρ, και οτι Και τον πατερα ουδεις επιγινωσκει ει μη ο υιος· δι' ων
απαν των ουτε δοξης ουτε ουσιας ουτε αλλου τινος παραλλαγη υπονοειται επι
πατρος και υιου τοις ταυτας τας φωνας ως αληθινας δεξαμενοις. οντως οντα, φησι,
φυσει τε 29 και δοξηι θεον ενα. το οντως ον αντιδιαιρειται προς το μη οντως ον. εστι
δε οντως ον εκαστον των οντων καθο εστιν· το δε μεχρι φαντασιας τινος και
υπονοιας δοκουν μεν ειναι μη ον δε, τουτο ουκ οντως εστιν, ως το ενυπνιον φασμα
η ο επι της εικονος ανθρωπος· ταυτα γαρ και τα τοιαυτα μεχρι φαντασιας οντα το
οντως ειναι ουκ εχει. ει μεν ουν κατα την Ἰουδαικην υποληψιν κατα σκευαζουσι
καθολου μη ειναι τον μονογενη θεον, καλως τωι πατρι μονωι το οντως ειναι
προσμαρτυρουσιν· ει δε ουκ αρνουνται τον παντων ποιητην οτι εστι, πεισθητωσαν
μη αποστερειν τον οντως οντα του οντως ειναι, ος εαυτον εν τηι γενομενηι Μωυσει
θεοφανειαι οντα ωνομασεν ειπων οτι Ἐγω ειμι ο ων, καθως ο Ευνομιος εν τοις
εφεξης λογοις τουτωι συντιθεται, αυτον ειναι λεγων τον τωι Μωυσει φανεντα. 30
ειτα φυσει τε και δοξηι θεον φησιν ενα. ει μεν ουν εστιν ο θεος χωρις του ειναι φυσει
θεος, αυτος αν ειδειη ο ταυτα λεγων· ει δε ουκ εστι θεος ο μη φυσει θεος ων,
μαθετωσαν παρα του μεγαλου Παυλου, οτι οι δουλευοντες τοις μη φυσει ουσι θεοις
θεωι ου δουλευουσιν, ημεις δε δουλευομεν θεωι ζωντι τε και αληθινωι, καθως ο
αποστολος λεγει, ωι δε δουλευομεν, Ἰησους εστιν ο Χριστος. τουτωι γαρ και ο
αποστολος Παυλος δουλευειν καυχαται λεγων· Παυλος, δουλος Ἰησου Χριστου.
ημεις τοινυν οι μηκετι δουλευοντες τοις μη φυσει ουσι θεοις επεγνωμεν τον φυσει
οντα θεον, ωι παν γονυ καμπτει επουρανιων και επιγειων και καταχθονιων. ωι ουκ
αν εδουλευσαμεν, ει μη επιστευ σαμεν οτι ουτος εστιν ο ζων τε και αληθινος θεος, ωι
πασα γλωσσα εξομολογειται, οτι κυριος Ἰησους εις δοξαν θεου πατρος.
31 Θεον, φησιν, ενα αναρχως αιδιως ατελευτη τως μονον. παλιν Νοησατε
ακακοι πανουργιαν, φησιν ο Σολομων, μη ποτε εις αρνησιν της του μονογενους
θεοτητος απατηθεντες εκπεσητε. ατελευτητον εστι το θανατου και φθορας
ανεπιδεκτον, ωσαυτως δε και αΐδιον το μη προσ καιρον λεγεται. ο τοινυν μητε
αΐδιον εστι μητε ατελευ τητον, τουτο παντως εν τηι φθαρτηι τε και επικηρωι θεω
ρειται φυσει. ουκουν ο το ατελευτητον τωι ενι και μονωι προσμαρτυρων θεωι, μη
συμπεριλαμβανων δε τον υιον τηι του ατελευτητου και αιδιου σημασιαι, φθαρτον
αυτον ειναι και προσκαιρον δια του τοιουτου λογου κατασκευαζει τον 32 τωι αιδιωι
και ατελευτητωι αντιδιαστελλομενον. ημεις δε καν ακουσωμεν οτι μονος ο θεος εχει
την αθανασιαν, τον υιον δια της αθανασιας νοουμεν (αθανασια γαρ εστιν η ζωη, ητις
εστιν ο κυριος ο ειπων οτι Ἐγω ειμι η ζωη)· καν λεγηται φως οικειν απροσιτον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

παλιν το αληθινον φως, οπερ εστι τωι ψευδει απροσιτον, τον μονογενη νοεισθαι ουκ
αμφιβαλλομεν, εν ωι τον πατερα ειναι παρ' αυτης της αληθειας εμαθομεν. εκ τουτων
δε ο ακροατης επιλεξασθω το ευσεβεστερον, ειτε ουτω χρη περι του μονογενους θεο
πρεπως δοξαζειν ειτε φθαρτον τε και προσκαιρον ειναι λεγειν, ως υφηγειται η
αιρεσις.
33 Ου την ουσιαν, φησι, καθ' ην εστιν εις, χωριζομενον η μεριζομενον εις
πλειους, η αλ λοτε αλλον γινομενον, η του ειναι ο εστι μεθ ισταμενον, ουδε εκ μιας
ουσιας εις υπο στασιν τρισσην σχιζομενον· παντηι γαρ και καθαπαξ εστιν εις, κατα τα
αυτα τε και ωσαυτως διαμενων μονος. εκ τουτων δε των παρα τεθεντων προσηκει
τον συνετον ακροατην διακριναι πρωτον μεν τα χωρις διανοιας ενριφεντα τωι λογωι
διακενα ρηματα απο των δοκουντων νουν εχειν, μετα ταυτα δε την ευρισκο μενην
εν τοις υπολοιποις διανοιαν των ειρημενων επισκο 34 πειν, ει συμβαινει τηι περι τον
Χριστον ευσεβειαι. τα μεν ουν πρωτα των παρατεθεντων καθολου πασης και καλης
και κακης διανοιας κεχωρισται. τινα γαρ διανοιαν εχει το ου την ουσιαν, καθ' ην
εστιν εις, χωριζομενον εις πλειους, η αλλοτε αλλον γινομενον, η του ειναι ο εστι
μεθισταμενον, ουτ' αν αυτος ειποι ουτε τινα των συμμαχουντων αυτωι νομιζω
δυνασθαι αν εξευρειν σκιαν τινα διανοιας εν τοις ειρημενοις. ου την ουσιαν, καθ' ην
εστιν εις, χωριζομενον. αυτον λεγει της ουσιας εαυτου μη χωριζεσθαι, η την ουσιαν
λεγει επ' αυτου μη μεριζεσθαι; ψοφος τις εστι και ηχος ματαιος εικηι συγκειμενος ο
ασημαντος ουτος λογος. και τι χρη παραμενειν τηι εξετασει των αδιανοητων τουτων
ρηματων; 35 πως γαρ τις της εαυτου ουσιας χωρισθεις εν τωι ειναι μενει; η πως η
ουσια τινος μερισθεισα εφ' εαυτης δει κνυται; η πως εστι δυνατον απο του εν ωι εστιν
εκβαντα αλλον γενεσθαι εξω εαυτου γενομενον; αλλ' ουδε εκ μιας, φησιν, ουσιας εις
υποστασεις τρεις σχι ζομενον· παντηι γαρ και καθαπαξ εστιν εις, κατα τα αυτα τε και
ωσαυτως διαμενων μο νος. το μεν ουν αδιανοητον εν τοις ειρημενοις παντι δηλον
οιμαι και προ των ημετερων ειναι λογων· τουτοις δε αντιλεγετω ο νομιζων ειναι
τινα εν τοις λεγομενοις νουν η διανοιαν· ο γαρ κρινειν επεσκεμμενος λογου δυναμιν
απα 36 ξιωσει τοις ανυποστατοις συμπλεκεσθαι. τινα γαρ ισχυν εχει κατα του
ημετερου δογματος το λεγειν ου την ου σιαν, καθ' ην εστιν εις, χωριζομενον η μερι
ζομενον εις πλειους, η αλλοτε αλλον γινομενον, η του ειναι ο εστι μεθισταμενον,
ουδε εκ μιας ουσιας εις υποστασεις τρεις σχιζομενον, α μητε λεγεται παρα των
Χριστιανων μητε πιστευεται μητε εκ του ακολουθου δια των παρ' ημιν
ομολογουμενων νοειται; τις γαρ ειπε τουτο ποτε η λεγοντος ηκουσεν εν τηι του θεου
εκκλησιαι, οτι ο πατηρ την ουσιαν η χωριζεται η μεριζεται η αλλοτε αλλος γινεται
εξω εαυτου γινομενος η 37 εις υποστασεις τρεις σχιζεται; εαυτωι ταυτα λαλει ο
Ευνομιος, ου προς ημας μαχομενος, αλλ' ιδιους φληνα φους ειρων, πολλην
καταμιξας τηι ασεβειαι των λεγομενων την ανοιαν. ημεις γαρ επισης ασεβες τε και
αθεον λε γομεν και το κτιστον λεγειν τον δεσποτην της κτισεως και το οιεσθαι τον
πατερα, καθο εστι, χωριζεσθαι η τεμνε σθαι η εαυτου εξιστασθαι η εις υποστασεις
τρεις σχι ζεσθαι, ωσπερ τινα πηλον η κηρον εν μορφαις διαφοροις διαπλασσομενον.
38 Ἀλλα τους εφεξης λογους σκεψωμεθα· παντηι γαρ και καθαπαξ εστιν εις,
κατα τα αυτα τε και ωσαυτως διαμενων μονος. ει περι του πατρος λεγει, τουτωι και
ημεις συντιθεμεθα· εις γαρ εστιν ως αληθως ο πατηρ μονος και παντηι καθαπαξ κατα
τα αυτα τε και ωσαυτως εχων, και ουδεποτε, οπερ εστιν, ουτε μη ων ουτε μη
εσομενος. ει τοινυν προς τον πατερα βλεπει η τοιαυτη φωνη, μη μαχεσθω τωι
δογματι της ευσεβειας, συμφωνων τηι εκκλησιαι κατα τουτο το μερος. ο γαρ
ομολογων τον πατερα παντοτε κατα τα αυτα τε και ωσαυτως εχειν ενα και μονον
οντα, τον της ευσεβειας κρατυνει λογον, βλεπων εν τωι πατρι τον υιον, ου χωρις
πατηρ ουτε εστιν ουτε λεγεται. ει δε αλλον τινα παρα τον πατερα θεον αναπλασσει,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

Ἰου δαιοις διαλεγεσθω η τοις λεγομενοις Ὑψιστιανοις, ων αυτη εστιν η προς τους
Χριστιανους διαφορα, το θεον μεν αυτους ομολογειν ειναι τινα, ον ονομαζουσιν
υψιστον η παντοκρα τορα, πατερα δε αυτον ειναι μη παραδεχεσθαι· ο δε Χρι στιανος,
ει μη τωι πατρι πιστευοι, Χριστιανος ουκ εστιν.
39 α δε τουτοις εφεξης προστιθησι, ταυτα εστιν. ου κοι νωνον εχων, φησι, της
θεοτητος, ου μεριτην της δοξης, ου συγκληρον της εξουσιας, ου συνθρο νον της
βασιλειας· εις γαρ εστι και μονος θεος ο παντοκρατωρ, θεος θεων, βασιλευς των
βασιλευοντων, κυριος των κυριευοντων. ουκ οιδα προς τινα βλεπων ο Ευνομιος το
μη κοινωνειν αυτωι της θεοτητος τον πατερα διαμαρτυρεται. ει μεν γαρ προς τα
ειδωλα τα ματαια και την πεπλανημενην των ειδωλο λατρουντων υποληψιν τα
τοιαυτα λεγει, καθως και ο Παυ λος βοαι οτι ουκ εστι συμφωνησις Χριστωι προς
Βελιαρ ουδε κοινωνια ναωι θεου μετα ειδωλων, και ημεις συντι θεμεθα· ει δε τον
μονογενη θεον δια των λεγομενων της πατρικης αφοριζει θεοτητος, μαθετω οτι
διλημματον της 40 ασεβειας κατηγοριαν εφ' εαυτου κατασκευαζει. η γαρ αρ νειται
καθολου θεον ειναι τον μονογενη θεον, ινα φυλαξηι τωι πατρι το εν τηι θεοτητι προς
τον υιον ακοινωνητον, και δια τουτου παραβατης ελεγχεται, τον θεον των
Χριστιανων αρνησαμενος, η ει δοιη κακεινον ειναι θεον κατα την φυσιν τωι αληθινωι
θεωι μη συμβαινοντα, αναγκη πασα θεους αυτον πρεσβευειν ομολογειν τηι διαφοραι
των φυσεων απ' αλληλων διεσχισμενους. ελεσθω τουτων ο βουλεται, η αρνεισθαι
του υιου την θεοτητα η θεους επεισαγειν τωι δογματι· οπερ γαρ αν εληται τουτων,
ισον εστιν εις ασεβειαν. ημεις γαρ παρα των θεοπνευστων της γραφης λογων
μυσταγωγουμενοι ουχι κοινωνιαν θεοτητος ορωμεν εν πατρι τε και υιωι, αλλ'
ενοτητα, τουτο του δεσποτου δια των ιδιων λογων διδα ξαντος εν οις φησιν Ἐγω και
ο πατηρ εν εσμεν, και οτι Ὁ 41 εωρακως εμε εωρακε τον πατερα. ει γαρ μη της αυτης
ην φυσεως, πως αν η εσχεν εν εαυτωι το αλλοτριον, η πως αν εδειξεν εφ' εαυτου το
ανομοιον, μη δεχομενης της ξενης τε και αλλοτριας φυσεως τον του ετερογενους
χαρα κτηρα; λεγει δε οτι ουδε μεριτην εχει της δοξης. τουτο δε ως εχει λεγει, ει και
μη οιδεν ο λεγει· ου γαρ μεριζεται ο υιος προς τον πατερα την δοξαν, αλλ' ολην εχει
του πατρος την δοξαν, ως και ο πατηρ πασαν εχει του υιου την δοξαν. ουτως γαρ
ειπε προς τον πατερα οτι 42 Παντα τα εμα σα εστιν και τα σα εμα. διο και εν τωι
καιρωι της κρισεως επιφανησεσθαι εαυτον φησιν εν τηι δοξηι του πατρος, οτε μελλει
αποδιδοναι εκαστωι κατα τα εργα αυτου. δεικνυσι δε δια της φωνης ταυτης το
ηνωμενον της φυσεως· ως γαρ αλλη δοξα ηλιου και αλλη δοξα σεληνης δια το μη
συμβαινειν προς αλληλα των στοιχειων την φυσιν (ως ει γε η αυτη δοξα επ'
αμφοτερων ην, ουκ αν τις διαφορα της φυσεως αυτων ενομισθη), ουτως ο εαυτον εν
τηι του πατρος δοξηι φανησεσθαι προειπων εδειξε δια της κατα την δοξαν ταυτοτητος
την κοινωνιαν της φυσεως.
43 Το δε μη συνθρονον της βασιλειας ειναι λε γειν τωι πατρι τον υιον πολλην
μαρτυρει τωι Ευνομιωι την των θειων λογιων μελετην, ος εκ της αγαν προσοχης των
θεοπνευστων γραφων ουπω ηκουσεν οτι Τα ανω φρονειτε, ου ο Χριστος εστιν, εν
δεξιαι του πατρος καθημενος, και οτι Ἐν δεξιαι του θρονου του θεου κεκαθικεν, και
αλλα τοιαυτα πολλα, ων ουκ αν ραιδιως τις το πληθος εξαριθ μησειεν· απερ μηπω
μαθων ο Ευνομιος απαγορευει συν θρονον ειναι τωι πατρι τον υιον. το δε συγκληρον
της εξουσιας μαλλον ως ανοητον παραδραμειν χρη η ως ασεβες διελεγξαι. τινα γαρ
διανοιαν εχει η του συγ κληρου λεξις, εκ της κοινης του λογου καταχρησεως ουκ
εστιν ευρειν. επι τον ιματισμον του κυριου βαλλουσι κληρον, καθως η γραφη λεγει,
οι μη βουλομενοι διασχισαι τον δεσποτικον χιτωνα, αλλ' ενος αυτων ποιησαι κτημα,
ωι 44 αν ο κληρος χαρισηται. οι τοινυν προς αλληλους υπερ του χιτωνος
διακληρουμενοι δυνανται ισως συγκληροι λεγεσθαι· ενταυθα δε επι του πατρος και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

του υιου και του αγιου πνευματος εν τηι φυσει ουσης της εξουσιας (το τε γαρ πνευμα
το αγιον οπου θελει πνει και παντα εν πασιν ενεργει καθως βουλεται, και ο υιος δι'
ου τα παντα εγενετο, ορατα τε και αορατα, εν τοις ουρανοις και επι της γης, παντα
οσα ηθελησεν εποιησεν και ους θελει ζωοποιει, και ο πατηρ εν τηι ιδιαι εξουσιαι τους
χρονους εθετο, απο των χρονων δε και παντα τα εν τωι χρονωι γεγενημενα νοουμεν
ειναι τωι πατρι υπεξουσια)· ει ουν εν εξουσιαι του ποιειν α βουλεται ο πατηρ και ο
υιος και το πνευμα το αγιον, ως ειπομεν, αποδεδεικται, τινα νουν η του συγ 45
κληρου της εξουσιας λεξις εχει, κατιδειν ουκ εστιν. ο γαρ παντων κληρονομος, ο
των αιωνων δημιουργος, ο τηι δοξηι του πατρος συνεκλαμπων και χαρακτηριζων εν
εαυτωι του πατρος την υποστασιν, παντα οσα εχει ο πατηρ αυτος εχει και πασης της
εξουσιας κυριος εστιν, ου μεθισταμενης απο του πατρος εις τον υιον της αξιας, αλλα
και παρ' αυτωι μενουσης και εν εκεινωι ουσης. ο τε γαρ εν τωι πατρι ων μετα πασης
δηλαδη της εαυτου δυναμεως εστιν εν τωι πατρι και ο εν εαυτωι τον πατερα εχων
πασαν εμπεριεχει 46 την πατρικην εξουσιαν και δυναμιν. ολον γαρ εχει εν εαυτωι
τον πατερα και ουχι μερος αυτου· ο δε ολον εχων και την εξουσιαν αυτου παντως
εχει. τι ουν νοων Ευνομιος αποφαινεται μη εχειν τον πατερα συγκληρον της
εξουσιας, ειποιεν αν ισως οι της ματαιοτητος αυτου μαθηται· ο γαρ ειδως επαΐειν
λογων τα διχα διανοιας λεγομενα ομολογει συνειναι μη δυνασθαι. ουκ εχει, φησι,
συγκληρον της εξουσιας ο πατηρ. τις γαρ εστιν ο λεγων εκ διακληρωσεως υπερ της
εξουσιας προς αλληλους τον τε πατερα και τον υιον διαμαχεσθαι; οις μεσιτευων ο
ιερος Ευνομιος δια φιλικης συμβασεως ανευ κληρου νεμει τωι πατρι μονωι τα
πρεσβεια της εξου 47 σιας. ορατε το καταγελαστον και παιδαριωδες της χαμαι ζηλου
ταυτης των δογματων εκθεσεως. αρα ο τα συμπαντα φερων τωι ρηματι της δυναμεως
αυτου, λεγων α γενεσθαι θελει και ποιων εν τηι του προσταγματος δυναμει α
βουλεται, ου συνδρομος εστι τηι βουλησει η δυναμις και μετρον της δυναμεως αυτου
το θελημα γινεται (Αυτος γαρ, φησιν, ειπε και εγενηθησαν, αυτος ενετειλατο και
εκτι σθησαν), ο παντα δι' εαυτου ποιησας και εν εαυτωι συ στησας, ου χωρις των
οντων ουδεν ουτε εγενετο ουτε εν τωι ειναι μενει, ουτος αναμενει εκ διακληρωσεως
τινος 48 σχειν την εξουσιαν; κρινατε οι ακουοντες, ει ο ταυτα λε γων εν τωι
καθεστηκοτι την διανοιαν εχει.
Εις γαρ εστι, φησι, και μονος θεος παντο κρατωρ. ει μεν ουν τον πατερα δια
της του παντοκρατορος προσηγοριας ενδεικνυται, ημετερον λεγει τον λογον και ουκ
αλλοτριον· ει δε αλλον τινα παρα τον πατερα νοει παντο κρατορα, και την
περιτομην, ει δοκει, κηρυσσετω ο των δογματων των Ἰουδαικων προστατης. των
γαρ Χριστιανων η πιστις προς τον πατερα βλεπει, παντα δε εστιν ο πατηρ, υψιστος,
παντοκρατωρ, βασιλευς των βασιλευοντων, κυριος των κυριευοντων, και παντα οσα
της υψηλης εχεται σημα σιας, του πατρος εστιν ιδια· τα δε του πατρος του υιου εστι
παντα, ωστε τουτου οντος κακεινα δεχομεθα. ει δε αφεις τον πατερα αλλον
παντοκρατορα λεγει, τα των Ἰουδαιων λεγει η και τοις Πλατωνος επεται λογοις· και
γαρ κα κεινον φασι τον φιλοσοφον λεγειν ειναι τινα υπερανωθεν 49 κτιστην και
ποιητην υποβεβηκοτων τινων θεων. ωσπερ ουν εν τοις Ἰουδαικοις και Πλατωνικοις
δογμασιν ο τον πατερα μη παραδεχομενος Χριστιανος ουκ εστιν, καν παντοκρα τορα
τινα πρεσβευηι επι του δογματος, ουτω και ο Ευνο μιος καταψευδεται του ονοματος,
ιουδαΐζων μεν τωι φρονη ματι η τα των Ἑλληνων πρεσβευων, την δε των
Χριστιανων προσηγοριαν υποδυομενος. αλλα και περι των κατα το ακολουθον
εκτεθειμενων ο αυτος εσται λογος. λεγει γαρ οτι θεος θεων. προσθεντες ημεις το του
πατρος ονομα την φωνην οικειουμεθα, ειδοτες οτι ο πατηρ θεος εστι των θεων. τα δε
του πατρος παντα του υιου εστι παντως. 50 και κυριος των κυριευοντων. ο αυτος και
περι τουτου λογος. και υψιστος επι πασαν την γην. ον γαρ αν τηι διανοιαι λαβηις,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

εκεινος υψιστος επι πασαν την γην, ομοιως ανωθεν τοις επιγειοις της επισκοπης
γινομενης παρα τε του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος. αλλα και τα
εφεξης τοις ειρημενοις προσκει μενα· υψιστος εν ουρανοις, υψιστος εν υψιστοις,
επουρανιος, αληθινος εν τωι ειναι αει ο εστι και διαμενων, αληθινος εν εργοις,
αληθινος εν λογοις· ταυτα γαρ παντα επισης ενοραι ο των Χρι στιανων οφθαλμος επι
πατρος και υιου και αγιου πνευ 51 ματος. ει δη μονον ενι τινι των εν τηι πιστει
παραδοθεν των προσωπων ο Ευνομιος ταυτα νεμει, τολμησατω μη αληθινον ειπειν
εν λογοις τον ειποντα οτι Ἐγω ειμι η αληθεια, η το πνευμα της αληθειας, η αληθινον
εν εργοις μη συνθεσθω τον ποιουντα κριμα και δικαιοσυνην η το πνευμα το
ενεργουν παντα εν πασι καθως βουλεται. ταυτα γαρ ει μη προσμαρτυροιη τοις
παραδοθεισιν εν τηι πιστει προσωποις, καθολου την των Χριστιανων παραγρα φεται
πιστιν. πως γαρ τις πιστεως αξιον οιησεται τον ψευδη μεν εν τοις λογοις, μη
αληθινον δε εν τοις εργοις αυτου;
52 Ἀλλα προς το εφεξης τωι λογωι προελθωμεν. φησι γαρ οτι αρχης απασης,
υποταγης, εξουσιας, βασιλειας ανωτερος. ημετερος ουτος ο λογος και της καθολικης
εκκλησιας ιδιος, το πιστευειν την θειαν φυσιν πασης αρχης ανωτεραν ειναι,
υποχειριον δε εαυτης εχειν παν οτιπερ εστιν εν τοις ουσι νοουμενον. θεια δε φυσις ο
πατηρ και ο υιος και το πνευμα το αγιον. ει δε μονωι τωι πατρι ταυτην προσμαρτυρει
την δυναμιν και ει μονον αυτον τροπης τε και μεταβολης ελευθερον αποφαι νεται
και ει μονον αυτον λεγει ακηρατον, προδηλον το εκ τουτων κατασκευαζομενον, οτι
ο ταυτα μη εχων τρεπτος εστι παντως και φθαρτος και μεταβλητος και επικηρος. 53
ουκουν ταυτα δογματιζει ο Ευνομιος επι του μονογενους θεου και του αγιου
πνευματος· ου γαρ αν εχρησατο τηι αντιδιαστοληι, τουτοις αντιδιαιρων τον πατερα,
μη ταυτην την διανοιαν εχων περι του υιου και του πνευματος. το λοιπον, αδελφοι,
δοκιμασατε, ει μη διωκτης εστι της των Χριστιανων πιστεως ταυτα φρονων. τις γαρ
το τρεπομενον και μεταβαλλομενον και το επικηρον καταδεξεται σεβα σμιον εαυτωι
κριναι; ουκουν ολος ο σκοπος εστι τωι κατα σκευαζοντι τα τοιαυτα νοηματα,
εκβαλειν της εκκλησιας την εις τον υιον και το αγιον πνευμα πιστιν, δι' ων κατα
σκευαζει μητε ακηρατον ειναι μητε ατρεπτον μητε αμετα βλητον η αυτην την
αληθειαν η το πνευμα της αληθειας.
54 Ἴδωμεν δε και οια τοις ειρημενοις προστιθησιν. ουκ εν τωι γενναν, φησι,
την ιδιαν ουσιαν μεριζων και ο αυτος γεννων και γεννωμενος η ο αυ τος πατηρ
γινομενος και υιος· εστι γαρ αφθαρ τος. τοιουτον ταχα εστιν, ο φησι περι των
ασεβων ο προφητης, οτι Ἱστον αραχνης υφαινουσιν. ως γαρ επ' εκει νου σχημα μεν
εστι του υφασματος, υποστασις δε ουκ εστιν εν τωι σχηματι (ο γαρ αψαμενος ουδενος
υφεστωτος απτεται, περιφθειρομενων τηι των δακτυλων αφηι των αραχνιων νη
ματων), τοιαυτη εστιν και η των ματαιων λεξεων ανυπο στατος ιστουργια. ουκ εν
τωι γενναν, φησι, την ιδιαν ουσιαν μεριζων και ο αυτος γεννων και γεννω μενος.
αρα λογον ονομασαι χρη τα λεγομενα η μαλλον φλεγματος τινος ογκον απο τινος
υδερικης πληθωρας ανα 55 πτυομενον; τι γαρ εστι το την εαυτου μεριζειν ου σιαν εν
τωι γενναν και τον αυτον ειναι γεννωντα τε και γεννωμενον; τις ουτω παραφορος,
τις ουτως εξε στηκως την διανοιαν, ως τουτον ειπειν τον λογον προς ον μαχεσθαι
δοκει ο Ευνομιος; η μεν γαρ εκκλησια πιστευει τον αληθινον πατερα αληθως ειναι
υιου πατερα, ιδιου, καθως φησιν ο αποστολος, ουκ αλλοτριου. ουτω γαρ εν τινι των
επιστολων απεφηνατο· Ὃς του ιδιου υιου ουκ εφεισατο, αντιδιαστελλων τηι του
ιδιου προσθηκηι τους χαριτι και ου φυσει της υιοθεσιας ηξιωμενους. ο δε ταυτην
ημων δια 56 βαλλων την υποληψιν τι λεγει; ουκ εν τωι γενναν την ουσιαν εαυτου
μεριζων ουδε ο αυτος γεν νων και γεννωμενος η ο αυτος πατηρ γινο μενος και υιος·
εστι γαρ αφθαρτος. ακουων τις λογον εν αρχηι οντα και θεον οντα τον λογον και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

λογον εκ του πατρος εξελθοντα ουτω καταρρυπαινει το ακηρατον δογμα τοις
αισχροις τουτοις και οδωδοσι νοημασι λεγων ουκ εν τωι γενναν την ουσιαν μεριζει;
ω της βδελυριας των αισχρων τουτων και ρυπαρων νοηματων. πως ου συνιησιν ο τα
τοιαυτα λεγων, οτι ουδε δια σαρκος ο θεος φανερουμενος το της ανθρωπινης
φυσεως παθος προς την του ιδιου σωματος συστασιν παρεδεξατο, αλλα και παιδιον
εγεννηθη ημιν εκ πνευματος αγιου δυναμεως και ουτε η παρθενος επαθεν ουτε το
πνευμα εμειωθη ουτε 57 η δυναμις του υψιστου απεμερισθη; και γαρ και το πνευμα
ολον εστι και η του υψιστου δυναμις αμειωτος εμεινε και το παιδιον εγεννηθη ολον
και την της μητρος αφθοριαν ουκ ελυμηνατο. ειτα σαρξ μεν απο σαρκος εγεννηθη
διχα παθους, το δε της δοξης απαυγασμα ου βουλεται απ' αυτης ειναι ο Ευνομιος της
δοξης, επειδη ουτε μειουται 58 γεννωσα το φως η δοξα ουτε μεριζεται; και ο μεν αν
θρωπινος λογος αμεριστως εκ του νου γενναται, ο δε θεος λογος, εαν μη μερισθηι του
πατρος η ουσια, εκ του πατρος γεννηθηναι ου δυναται; αρα τις ουτως εστιν ηλιθιος,
ως μη συνειναι την αλογιαν του δογ ματος; ουκ εν τωι γενναν, φησι, την ιδιαν
ουσιαν μεριζων. τινος γαρ εν τωι γενναν η ιδια ουσια μερι 59 ζεται; ουσια γαρ επι μεν
των ανθρωπων η ανθρωπινη φυσις, επι δε των αλογων γενικως μεν η αλογος,
ιδικως δε επι των βοων και επι των προβατων και επι παντων των αλογων η κατα
τας των ιδιωματων διαφορας θεωρουμενη. τι τοινυν εκ τουτων μεριζει την ιδιαν
ουσιαν δια του τοκου; ουκ αει μενει δια της διαδοχης των επιγινομενων εφ' εκα 60
στου των ζυων ακεραια η φυσις; ειτα ανθρωπος μεν εξ εαυτου τικτων ανθρωπον ου
μεριζει την φυσιν, αλλα και εν τωι γεννησαντι και εν τωι γεννηθεντι ολη εστιν, ουκ
εκ τουτου προς εκεινον αποσχιζομενη και μεθισταμενη ουδε εν τουτωι κολοβουμενη,
οταν εν εκεινωι τελεια γενηται, αλλα και πασα εν τουτωι ουσα και πασα εν εκεινωι
ευρισκομενη· και γαρ και πριν γεννησαι τον εξ αυτου ο ανθρωπος ζωιον ην λογικον
θνητον νου και επιστημης δεκτικον, και οτε εγεννησε τον τοιουτον ανθρωπον· ωστε
εν εκεινωι δειχθηναι παντα τα ιδιωματα της φυσεως, ως ουκ απωλεσε το ειναι
ανθρωπος εξ εαυτου γεννησας τον ανθρωπον, αλλ' ο ην προ τουτου, και μετα τουτο
διεμεινεν, ουδεν δια του γενε σθαι τον εξ αυτου ανθρωπον της εαυτου φυσεως ελατ
61 τωσας· και ανθρωπος μεν εξ ανθρωπου γενναται και η του γεννωντος ου
μεριζεται φυσις, τον δε μονογενη θεον τον οντα εν τοις κολποις του πατρος ου
δεχεται ο Ευνο μιος αληθως εκ του πατρος ειναι, δεδοικως μη ακρωτη ριασηι την
ακηρατον του πατρος φυσιν δια της του μονο γενους υποστασεως, αλλ' ειπων οτι ου
την ουσιαν εν τωι γενναν μεριζων, προσεθηκεν η ο αυτος γεν νων και γεννωμενος η
ο αυτος πατηρ γινο μενος και υιος, και οιεται δια των ασυναρτητων του των
ρηματων σαθροποιειν τον αληθη της ευσεβειας λογον η ισχυν τινα ποριζειν τηι
ασεβειαι, ουκ ειδως οτι δι' ων επινοει κατασκευαζειν το ατοπον, δια τουτων
συνηγορος της 62 αληθειας ευρισκεται. φαμεν γαρ και ημεις, οτι ο παντα τα του
ιδιου πατρος εχων αλλος εκεινος εστι πλην του πατηρ ειναι, και ο παντα τα του υιου
εχων ολον τον υιον εν εαυτωι δεικνυσι πλην του υιος γενεσθαι· ωστε η του ατοπου
κατασκευη, ην κατασκευαζει νυν ο Ευνομιος, συμμαχια της αληθειας γινεται, προς
το σαφεστερον διαστα λεντος παρ' ημων του νοηματος κατα την του ευαγγελικου
λογου υφηγησιν. ει γαρ ο εωρακως τον υιον οραι τον πατερα, αλλον εαυτον
εγεννησεν ο πατηρ, ουτε εαυτου εξισταμενος και εν εκεινωι ολος φαινομενος, ως δια
τουτων το δοκουν κατα της ευσεβειας ειρησθαι συμμαχιαν απο δειχθηναι του
υγιαινοντος δογματος. 63 Ἀλλ' ουτε την ιδιαν ουσιαν, φησιν, εν τωι γενναν μεριζων
και ο αυτος γεννων και γεν νωμενος η ο αυτος πατηρ γινομενος και υιος· εστι γαρ
αφθαρτος. ω της αναγκης του συμπερα σματος. τι λεγεις, ω σοφωτατε;
∆ιοτι αφθαρτος εστιν, ου μεριζει την ιδιαν ουσιαν γεννων τον υιον ουδε
εαυτον γενναι και παρ' εαυτου γενναται ουτε πατηρ αμα γινεται εαυτου και υιος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

επειδη εστιν αφθαρτος; ουκουν ει τις εστι φθαρτης φυσεως, τεμνει την ουσιαν εν τωι
γενναν και υφ' εαυτου γενναται και εαυτον γενναι και πατηρ και υιος αυτος εαυτου
64 γινεται, διοτι αφθαρτος ουκ εστιν; ει δε ταυτα ουτως εχει, ουκ εγεννησε δια το
φθαρτος ειναι ο Ἀβρααμ τον Ἰσμαηλ τε και Ἰσαακ, αλλ' εαυτον δια τε της παιδισκης
και της νομιμου γαμετης ετεκνωσατο η, κατα την ετεραν τερατειαν του λογου,
εμερισεν εις τους γεννηθεντας εαυτου την ουσιαν· και πρωτον μεν επι του δια της
Ἄγαρ τοκου εις δυο τμη ματα διαιρεθεις εν τωι ενι των ημιτομων γινεται Ἰσμαηλ και
εν τωι ετερωι διαμενει ημισυς Ἀβρααμ, μετα ταυτα δε το λειπομενον της του Ἀβρααμ
ουσιας απομερισθεν τον Ἰσαακ υπεστησατο. ουκουν το τεταρτον της του Ἀβρααμ
ουσιας εις τον διπλουν τοκον του Ἰσαακ εμερισθη, ωστε 65 το ογδοον εν εκατερωι
των εγγονων γενεσθαι. πως αν τις εν τοις δωδεκα πατριαρχαις κερματισειεν εις μερη
δια λεπτυνων το ογδοον η εν ταις πεντε και εβδομηκοντα ψυ χαις, εν αις ο Ἰακωβ
κατηλθεν εις Αιγυπτον; και τι ταυτα λεγω, δεον απο του πρωτου ανθρωπου
διελεγξαι των λεγομενων την ανοιαν· ει γαρ μονου του αφθαρτου εστιν μη μεριζειν
την φυσιν εν τωι γενναν, φθαρτος δε ο Ἀδαμ, προς ον ερρηθη οτι Γη ει και εις γην
απελευσηι, εμεριζε παντως εαυτου την ουσιαν, κατα τον λογον του Ευνομιου εις τους
παρ' εαυτου γεννωμενους τεμνομενος· τωι δε πληθει των επιγινομενων, αναγκαιως
του ευρισκομενου παρ' εκαστωι της ουσιας τμηματος κατα τον αριθμον των
τικτομενων διαιρουμενου, προδαπαναται της του Ἀβρααμ υποστασεως η του Ἀδαμ
ουσια, ταις απειροις των εξ αυτου γεγονοτων μυριασι δια των λεπτων τε και ατομων
εκεινων μοριων σκεδασθεισα, και ουκετι ενευρισκεται λειψανον ουσιας το εκ του
Ἀδαμ εις τον Ἀβρααμ και τους εξ αυτου μεριζομενον, προαναλωθεισης εν ταις
απειροις των προ αυτου γεγονοτων μυριασι δια της λεπτομερειας των τμηματων της
φυσεως. 66 Ὁρατε την ανοιαν του μη ειδοτος α λεγει μηδε περι τινων διαβεβαιουται.
εν γαρ τωι ειπειν· επειδη αφθαρτος εστιν, ουτε μεριζει την ουσιαν ουτε εαυτον γενναι
ουτε εαυτου πατηρ γινεται, εδωκεν επι παντος του φθοραι υπο κειμενου εκ του
ακολουθου εκεινα νοειν επι της γεννησεως συμβαινειν, οσα μονωι τωι αφθαρτωι μη
προσειναι διισχυρι σατο. αλλα πολλων οντων και αλλων των δυναμενων επι δειξαι
την ματαιοτητα των λεγομενων, αρκειν οιομαι προς αποδειξιν της ανοιας τα
ειρημενα.
Τουτο δε παντως προωμολογηται παρα τοις επισταμενοις προς το ακολουθον
βλεπειν, οτι μονωι τωι πατρι προσμαρτυρησας το αφθαρτον παντα τα μετα τον πατερα
νοουμενα τηι προς το αφθαρτον αντιδιαστοληι φθαρτα ειναι κατασκευαζει, ως μηδε
τον υιον 67 φθορας αποδεικνυειν ελευθερον. ει ουν αντιδιαστελλει τον υιον τωι
αφθαρτωι, ου μονον φθαρτον αυτον ειναι διοριζεται, αλλα και τα αλλα παντα περι
αυτου κατασκευαζει, οσα μονωι τωι αφθαρτωι μη προσειναι λεγει. αναγκαιως γαρ ει
μονος ο πατηρ ουτε εαυτον γενναι ουτε υφ' εαυτου γεν ναται, παν ο μη αφθαρτον
εστι και εαυτο γενναι και υφ' εαυτου γενναται και πατηρ και υιος αυτο εαυτου
γινεται, προς εκατερα της ουσιας μεθαρμοζομενον. ει γαρ μονου του πατρος εστι το
αφθαρτον ειναι, ιδιον δε του αφθαρτου το μη ταυτα ειναι, ουτε αφθαρτος παντως ο
υιος κατα τον της αιρεσεως λογον και ταυτα παντα περι αυτον παντως εστι, το
μεριζεσθαι την ουσιαν, το τικτειν εαυτον και υφ' εαυτου γεννασθαι, το πατερα και
υιον αυτον εαυτου γινεσθαι.
68 Ἢ ματαιον ισως επι πλεον εμφιλοχωρειν τοις ανοη τοις, αλλα προς το
εφεξης του λογου μετελθωμεν. προσ τιθησι γαρ τουτοις· ουκ εν τωι ποιειν υλης η
μερων η φυσικων οργανων προσδεομενος· εστι γαρ παντος απροσδεης. τουτο το
νοημα, ει και ατονω τερον κατα την λεξιν εκτιθεται ο Ευνομιος, ομως της ευσε βειας
ουκ αποβαλλομεν. μαθοντες γαρ οτι Αυτος ειπε και εγενηθησαν, αυτος ενετειλατο
και εκτισθησαν, οιδαμεν οτι ποιητης εστι της υλης ο λογος, ευθυς συναπεργαζο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

μενος μετα της υλης και τας ποιοτητας, ως ειναι αυτωι τα παντα και αντι παντων την
ορμην του παντοδυναμου θεληματος, υλην οργανον τοπον χρονον ουσιαν ποιοτητα,
69 παν οτιπερ εστιν εν τηι κτισει νοουμενον. ομου τε γαρ ηθελησε το δεον γενεσθαι
και συνεδραμεν η εξεργαστικη των οντων δυναμις τωι νοηματι, εργον ποιουσα το
θελημα. ουτω γαρ φιλοσοφει περι της θειας δυναμεως ο πολυς Μωυσης εν τηι
κοσμογενειαι, προστακτικαις φωναις ανατι θεις εκαστου των εν τηι κτισει
φαινομενων την ποιησιν. Ειπε γαρ, φησιν, ο θεος οτι γενηθητω φως, και εγενετο
φως· και περι των αλλων ωσαυτως ουτε υλης εμνησθη ουτε οργανικης υπουργιας.
ουκουν ουκ αποβλητος εν τωι μερει τουτωι του Ευνομιου ο λογος. ο γαρ θεος κτιζων,
οσα δια κτισεως εσχε την γενεσιν, ουτε τινος υποκειμενης υλης ουτε οργανων εις
την κατασκευην εδεηθη· απροσδεης γαρ αλλοτριας βοηθειας η του θεου δυναμις τε
και σοφια. 70 Χριστος δε εστιν η του θεου δυναμις και σοφια, δι' ου τα παντα εγενετο
και ου χωρις των οντων εστιν ουδεν, καθως Ἰωαννης μαρτυρεται. ει ουν παντα δι'
αυτου εγενετο, ορατα τε και αορατα, εξαρκει δε προς την των οντων υπο στασιν η
βουλησις μονη (δυναμις γαρ εστιν η βουλησις), τον ημετερον ειπε λογον εν
ατονουσηι τηι λεξει Ευνομιος. ο γαρ τα συμπαντα φερων τωι ρηματι της δυναμεως
αυτου τινος αν οργανου και ποιας υλης δεηθειη εν τωι φερειν δια του παντοδυναμου
ρηματος την των οντων υποστασιν; 71 ει δε οπερ επι της κτισεως περι του
μονογενους πεπιστευκαμεν, τουτο επι του υιου κατασκευαζει, ως ομοιοτροπως
αυτον του πατρος κτισαντος, καθαπερ παρα του υιου η κτισις εγενετο, τον εν τοις
εμπροσθεν ρηθεντα λογον και νυν παλιν αναλαμβανομεν, οτι η τοιαυτη υποληψις
αρνησις της του μονογενους εστι θεοτητος. ημεις γαρ ιδιον ειναι των
ειδωλολατρουντων παρα της μεγαλης του Παυλου φω νης μεμαθηκαμεν το
σεβεσθαι και λατρευειν τηι κτισει παρα τον κτισαντα, και του ∆αβιδ ειποντος οτι Ουκ
εσται εν σοι θεος προσφατος, ουδε προσκυνησεις θεωι αλλοτριωι, κανονι τουτωι και
γνωμονι χρωμεθα προς την του προσ κυνουμενου επιγνωσιν, ωστε πεπεισθαι τουτο
αληθως ειναι 72 θεον ο μητε προσφατον εστι μητε αλλοτριον. επειδη τοινυν θεον
πιστευειν ειναι τον μονογενη θεον εδιδαχθημεν, το μητε προσφατον αυτον ειναι
μητε αλλοτριον συνομολογουμεν δια του πιστευειν οτι εστι θεος. ει ουν θεος εστι,
προσ φατος ουκ εστιν· ει δε μη προσφατος, αΐδιος παντως εστιν. ουτε ουν προσφατος
εστιν ο αΐδιος ουτε αλλοτριος της αληθινης θεοτητος ο εκ του πατρος ων και εν τοις
κολποις ων του πατρος και εν εαυτωι τον πατερα εχων. ωστε ο αποσχιζων της του
πατρος φυσεως τον υιον η καθολου αθετει την προσκυνησιν, ινα μη αλλοτριωι θεωι
προσκυνησηι, η ειδωλον σεβεται, κτισμα και ου θεον της προσκυνησεως αυτου
προστησαμενος και Χριστον ονομα τωι ειδωλωι θεμενος.
73 Ὅτι δε προς ταυτην βλεπει την διανοιαν εν τηι περι του μονογενους
υποληψει, φανερωτερον αν γενοιτο δι' ων τα περι αυτου του μονογενους
διεξερχεται, τουτον εχοντα τον τροπον· πιστευομεν και εις τον του θεου υιον, τον
μονογενη θεον, πρωτοτοκον πασης κτισεως, υιον αληθινον, ουκ αγεννητον, αλη
θως γεννηθεντα προ αιωνων, ουκ ανευ της προ του ειναι γεννησεως ονομαζομενον
υιον, προ πασης κτισεως γενομενον, ουκ ακτιστον. αρκειν ηγουμαι μονην την
αναγνωσιν των εκτεθεντων και διχα της παρ' ημων εξετασεως φανερωσαι του
δογματος 74 την ασεβειαν. πρωτοτοκον γαρ ειπων αυτον, ινα μη τινα τοις
ακουουσιν αμφιβολιαν εμποιησηι του μη ειναι αυτον κτιστον, επηγαγεν ευθυς το ουκ
ακτιστον, ινα μη ποτε της του υιου σημασιας ως πεφυκε νοηθεισης ευσεβες τι περι
αυτου νοημα τοις ακηκοοσιν εγγενηται· τουτου χαριν ομολογησας εν πρωτοις υιον
θεου και μονογενη θεον ευθυς δια των επιφερομενων παρατρεπει των ακουοντων
την γνω μην προς την αιρετικην διανοιαν απο της ευσεβους υπολη ψεως. ο γαρ
ακουσας υιον θεου και μονογενη θεον αναγ καιως προς τας υψηλοτερας εμφασεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

αναγεται δια της των φωνων τουτων σημασιας χειραγωγουμενος, τωι μηδεμιαν
φυσεως διαφοραν υπο της θεος φωνης και υπο της ση 75 μασιας του υιου
παρεισαγεσθαι. πως γαρ αν αλλο τι παρα 75 την του πατρος νοηθειη φυσιν ο αληθως
θεου υιος ων και αυτος θεος ων; αλλ' ινα μη φθασηι ταις καρδιαις των ακηκοοτων
εντυπωθηναι δια των ονοματων τουτων τα της ευσεβειας νοηματα, ευθυς λεγει
κτισεως αυτον πρωτοτοκον ουκ ανευ της προ του ειναι γεννησεως ονομα ζομενον
υιον, προ πασης κτισεως γενομενον, ουκ ακτιστον. ως αν ουν φανειη και τας πρωτας
φω νας ο κακουργος αντι δελεαματος τοις ανθρωποις προτεινων, ωστε
παραδεχθηναι το δηλητηριον οιον τινι μελιτι τοις ευσεβεστεροις ονομασι
γλυκαινομενον, μικρον τωι λογωι προσ 76 διατριψωμεν.
Τις ουκ οιδεν οση του μονογενους προς τον πρωτοτοκον η κατα το
σημαινομενον εστι διαφορα; ουτε γαρ μονογενης μετα αδελφων νοειται ουτε χωρις
αδελφων ο πρωτοτοκος, αλλ' ο μεν πρωτοτοκος μονογενης ουκ εστιν· αδελφων γαρ
εστι παντως πρωτοτοκος· ο δε μονο γενης αδελφον ουκ εχει· ου γαρ αν ειη
μονογενης εν αδελ φοις αριθμουμενος. και ετι προς τουτοις, ησπερ αν ουσιας ωσιν οι
αδελφοι του πρωτοτοκου, της αυτης εσται παντως και ο πρωτοτοκος. και ου τουτο
μονον υπο της φωνης ταυτης σημαινεται, αλλ' οτι και παρα του αυτου το ειναι εχει
αυτος τε ο πρωτοτοκος και οι μετ' εκεινον γενομενοι, ουδεν του πρωτοτοκου προς
την γεννησιν των εφεξης συν εισφεροντος. ως δια τουτων ψευδη του Ἰωαννου την
φωνην ειναι κατασκευαζεσθαι την μαρτυρουσαν οτι Παντα δι' 77 αυτου εγενετο. ει
γαρ πρωτοτοκος εστιν, μονοις τοις κατα τον χρονον πρεσβειοις των μετ' αυτον
γεγονοτων διαφερει παντως, αλλου οντος δι' ου και τουτωι και τοις λοιποις η προς
το ειναι γεγονε δυναμις. αλλ' ως αν μη τινι των συκοφαντουντων υπονοιαν δοιημεν
ως μη παραδεχομενοι τας θεοπνευστους φωνας δι' ων ενισταμεθα, προτερον την
ημετεραν διανοιαν, ην εχομεν περι των ονοματων τουτων, παραθησομεθα, ειθ' ουτω
την του βελτιονος κρισιν τοις ακροωμενοις προσθησομεν.
78 Ὁ μεγας Παυλος ειδως οτι παντος αγαθου αρχηγος τε και αιτιος ο
μονογενης εστι θεος ο εν πασι πρωτευων, προσμαρτυρει αυτωι το μη μονον την των
οντων κτισιν δι' εκεινου γενεσθαι, αλλ' οτι της αρχαιας των ανθρωπων κτισεως
παλαιωθεισης τε και αφανισθεισης, καθως αυτος ονομαζει, αλλης δε καινης κτισεως
εν Χριστωι γενομενης, ουδε ταυτης αλλος τις καθηγησατο, αλλα πασης της δια του
ευαγγελιου των ανθρωπων γενομενης κτισεως αυτος εστιν ο πρωτοτοκος. και ως αν
σαφεστερον γενοιτο το περι 79 τουτου νοημα, ουτωσι τον λογον διαληψομεθα.
τετρακις της φωνης ταυτης μεμνηται ο θειος αποστολος, απαξ μεν ουτως ειπων οτι
πρωτοτοκος πασης κτισεως, παλιν δε οτι πρωτοτοκος εν πολλοις αδελφοις, εκ
τριτου δε οτι πρω τοτοκος εκ των νεκρων, μετα ταυτα δε απολυτον τε και ασυζυγη
την φωνην παρατιθεται ειπων· Ὅταν δε παλιν εισαγαγηι τον πρωτοτοκον εις την
οικουμενην, λεγει Και προσκυνησατωσαν αυτωι παντες αγγελοι θεου. ουκουν ηνπερ
αν διανοιαν επι των αλλων συζυγιων του ονοματος τουτου κατανοησωμεν,
ακολουθως την αυτην και τωι πρωτοτοκωι της κτισεως εφαρμοσομεν. μιας γαρ και
της αυτης ουσης φωνης, αναγκη πασα μιαν ειναι και την σημαινομενην δια 80
νοιαν. πως γινεται τοινυν πρωτοτοκος εν πολλοις αδελ φοις; πως δε εκ νεκρων
πρωτοτοκος; η τουτο παντως εστι δηλον, οτι δια το γενεσθαι ημας αιμα και σαρκα,
καθως φησιν η γραφη, ο δι' ημας γενομενος καθ' ημας και σαρκος και αιματος
κοινωνησας, μελλων ημας μετα ποιειν εκ του φθαρτου προς το αφθαρτον δια της
ανωθεν γεννησεως της δι' υδατος και πνευματος αυτος του τοιουτου τοκου
καθηγησατο, δια του ιδιου βαπτισματος το αγιον πνευμα επι το υδωρ επισπασαμενος,
ωστε παντων των πνευ ματικως αναγεννωμενων πρωτοτοκον αυτον γενεσθαι και
αδελφους ονομασαι τους της ομοιας αυτωι δια του υδατος 81 και του πνευματος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

μετεσχηκοτας γεννησεως. επειδη δε και της εκ νεκρων αναστασεως εδει αυτον
εναποθεσθαι τηι φυσει την δυναμιν, παλιν γινεται απαρχη των κεκοιμημενων και
πρωτοτοκος εκ των νεκρων ο πρωτος δι' εαυτου λυσας τας ωδινας του θανατου,
ωστε και ημιν οδοποιηθηναι την εκ του θανατου παλιγγενεσιαν, δια της του κυριου
ανα στασεως της ωδινος του θανατου λυθεισης, εν ωι κατειχο μεθα. ωσπερ ουν
μετασχων της δια του λουτρου αναγεν νησεως αδελφων πρωτοτοκος γινεται, και
παλιν απαρχην της αναστασεως αυτον ποιησας πρωτοτοκος εκ των νεκρων
ονομαζεται, ουτως εν πασι πρωτευων μετα το παρελθειν τα αρχαια παντα, καθως
φησιν ο αποστολος, της καινης εν Χριστωι κτισεως των ανθρωπων πρωτοτοκος
γινεται, δια της διπλης παλιγγενεσιας, της τε κατα το αγιον βαπτισμα και της εκ
νεκρων αναστασεως, αρχηγος της ζωης καθ' εκατερον ημιν γενομενος και απαρχη
και πρωτοτοκος. 82 ουτος ουν ο πρωτοτοκος και αδελφους εχει, περι ων φησι προς
την Μαριαν οτι Πορευθητι και ειπε τοις αδελφοις μου, πορευομαι προς τον πατερα
μου και πατερα υμων και θεον μου και θεον υμων. ολον γαρ της κατα αν θρωπον
οικονομιας ανακεφαλαιουται τον σκοπον δια των ειρημενων. αποσταντες γαρ του
θεου οι ανθρωποι εδου λευσαν τοις φυσει μη ουσι θεοις, και οντες τεκνα θεου 83 τωι
πονηρωι τε και ψευδωνυμωι πατρι προσωικειωθησαν.
∆ια τουτο ο μεσιτης θεου και ανθρωπων πασης της ανθρω πινης φυσεως την
απαρχην αναλαβων ουκ εκ του θειου προσωπου, αλλ' εκ του ημετερου πεμπει τοις
αδελφοις εαυτου τα δηλωματα, λεγων οτι· πορευομαι δι' εμαυτου ποιησαι υμων
πατερα τον αληθινον πατερα, ου εχωρισθητε, και ποιησαι δι' εμαυτου θεον υμων τον
αληθινον θεον, ου απεστητε· δια γαρ της απαρχης, ην ανελαβον, προσαγω απαν τωι
θεωι και πατρι εν εμαυτωι το ανθρωπινον. 84 Της ουν απαρχης θεον εαυτης
ποιησαμενης τον οντα θεον και πατερα τον αγαθον πατερα, πασηι κατορθουται τηι
φυσει το αγαθον και παντων ανθρωπων γινεται δια της απαρχης πατηρ και θεος. ει
δε η απαρχη αγια, φησι, και το φυραμα. οπου δε η απαρχη [Χριστος], Χριστος δε η
απαρχη, εκει και οι του Χριστου, καθως φησιν ο απο στολος. εν οις ουν δια συζυγιας
την μνημην του πρωτο τοκου πεποιηται νεκρων τε και κτισεως και αδελφων μνη
μονευσας, ταυτα και τα τοιαυτα νοειν υποτιθεται· οπου δε διχα της τοιαυτης
προσθηκης φησιν Ὅταν δε παλιν εισα γαγηι τον πρωτοτοκον εις την οικουμενην,
λεγει, η του παλιν προσθηκη την επι τελει γενησομενην του δεσποτου 85 των ολων
εμφανειαν προσαγορευει. ως γαρ εν τωι ονοματι Ἰησου παν γονυ καμπτει,
επουρανιων και επιγειων και καταχθονιων, καιτοι ο υιος το ανθρωπινον ονομα ουκ
εχει τωι υπερ παν ειναι ονομα, ουτως παρα πασης της υπερ κοσμιου κτισεως
προσκυνεισθαι τον πρωτοτοκον λεγει τον δι' ημας ουτως ωνομασμενον, παλιν εις
την οικουμενην εισιοντα, οταν κρινηι την οικουμενην εν δικαιοσυνηι και λαους εν
ευθυτητι. ουτω διακρινεται παρα του λογου της ευσεβειας το τε του πρωτοτοκου και
το του μονογενους σημαινομενον, εκατερωι των ονοματων της καταλληλου ση
μασιας φυλασσομενης· ο δε εις την προαιωνιον υπαρξιν αναγων του πρωτοτοκου το
ονομα πως διασυζει την του 86 μονογενους εννοιαν; ο συνετος ακροατης
επισκεψασθω, ει συμβαινει ταυτα προς αλληλα, μητε του πρωτοτοκου χωρις
αδελφων νοουμενου μητε του μονογενους μετα αδελφων. οταν μεν γαρ ειπηι οτι Ἐν
αρχηι ην ο λογος, δια τουτου τον μονογενη ενοησαμεν· οταν δε επαγαγηι οτι Ὁ λογος
σαρξ εγενετο, δια τουτου τον πρωτοτοκον τηι διανοιαι παρε δεξαμεθα· και ουτως
ασυγχυτος μενει της ευσεβειας ο λογος, φυλασσων εκατερωι των ονοματων τας
προσφυεις σημασιας, ως εν μεν τωι μονογενει βλεπειν το προαιωνιον, δια δε του
πρωτοτοκου της κτισεως την δια σαρκος του προαιωνιου φανερωσιν.
87 Παλιν δε του Ευνομιου τον λογον επι λεξεως ανα λαβωμεν. πιστευομεν
και εις τον του θεου υιον, τον μονογενη θεον, τον πρωτοτοκον πασης κτισεως, υιον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

αληθινον, ουκ αγεννητον, αλη θως γεννηθεντα προ αιωνων. οτι μεν ουν μεταγει
την της γεννησεως εμφασιν εις το της κτισεως σημαινο μενον, δηλον εστιν εξ ων
διαρρηδην κτιστον αυτον προσ ηγορευσε, γενομενον αυτον ειπων και ουκ ακτιστον.
ημεις δε, ως αν μαλιστα το ανεπισκεπτον αυτου και απαι δευτον εν τοις δογμασιν
φανερωθειη, αφεντες το σχετλια ζειν επι τωι προδηλωι της βλασφημιας τεχνικηι τινι
διαιρεσει 88 τον περι τουτου λογον διαληψομεθα. δοκει γαρ μοι καλως εχειν αυτο το
της γεννησεως σημαινομενον δι' επιμελεστερας εξετασεως διασκοπησαι τωι λογωι.
οτι μεν ουν το εξ αιτιας ειναι τινος το ονομα τουτο παριστησι, παντι δηλον εστι, και
ουδεν οιμαι χρηναι περι τουτου διαγωνιζεσθαι· αλλ' επειδη διαφορος των εξ αιτιας
υφεστωτων ο λογος εστι, τουτ' οιμαι προσηκειν δια τινος τεχνικης διαιρεσεως σαφη
89 νισθηναι τωι λογωι. των τοινυν εκ τινος αιτιας γεγενη μενων ταυτας τας διαφορας
κατειληφαμεν. τα μεν γαρ εξ υλης εστι και τεχνης, ως αι των οικοδομηματων και
των λοιπων εργων κατασκευαι αι δια της καταλληλου υλης γινομεναι, ων
καθηγειται τις τεχνη προς τον ιδιον σκοπον το προτεθεν συμπεραινουσα, τα δε εξ
υλης και φυσεως· τας γαρ εξ αλληλων γενεσεις των ζυων η φυσις οικοδομει, δια της
εν τοις σωμασιν υλικης υποστασεως το εαυτης ενεργουσα· τα δε εξ υλικης
απορροιας, εφ' ων και το προηγουμενον μενει οιον εστιν και το απ' εκεινου ρεον εφ'
εαυτου καθοραται, ως επι του ηλιου και της ακτινος η επι της λαμπαδος και της
αυγης η επι των αρωματων τε και των μυρων και της εκειθεν εκδιδομενης
ποιοτητος.
90 ταυτα γαρ εφ' εαυτων αμειωτα μενοντα ευθυς εχει συμ παρομαρτουσαν
εκαστον την απ' αυτων εκδιδομενην φυσικην ιδιοτητα, οιον ο μεν ηλιος την ακτινα,
η δε λαμπας την αυγην, τα δε αρωματα την τωι αερι εντικτομενην εξ αυτων ευωδιαν.
εστι και ετερον ειδος παρα ταυτα γεννη σεως, ου η μεν αιτια αυλος εστι και
ασωματος, η δε γεν νησις αισθητη τε και δια σωματος, λεγω δε τον εκ του νου
γεννωμενον λογον· ασωματος γαρ ων καθ' εαυτον ο νους δια των αισθητων
οργανων τικτει τον λογον. τοσαυτας γεννησεων διαφορας οιον εν γενικηι τινι
θεωριαι κατενοη σαμεν.
91 Τουτων τοινυν των της γεννησεως τροπων ουτως ημιν διηιρημενων,
καιρος αν ειη κατιδειν, πως η φιλανθρωπος του αγιου πνευματος οικονομια
παραδιδουσα τα θεια μυ στηρια δια των ημιν χωρητων την διδασκαλιαν ποιειται
των υπερ λογον. παντα γαρ τα της γεννησεως ειδη, οσα η ανθρωπινη γινωσκει
διανοια, η θεοπνευστος διδασκαλια προς την παραστασιν της αρρητου δυναμεως
παραλαμβανει, ου συμπαραδεχομενη τας σωματικας των ονοματων εμφα 92 σεις.
οταν μεν γαρ περι της κατασκευαστικης λεγηι δυνα μεως, γεννησιν μεν ονομαζει την
τοιαυτην ενεργειαν δια το δειν προς το ταπεινον της ημετερας δυναμεως καταβηναι
τον λογον, ου μην συνενδεικνυται τα οσα παρ' ημιν τηι κατασκευαστικηι γενεσει
συνθεωρειται, ου τοπον, ου χρονον, ουχ υλης παρασκευην, ουκ οργανων συνεργιαν,
ου τον επι τοις γινομενοις κοπον, αλλα ταυτα ημιν καταλιπουσα μεγα λοφυως τε και
υψηλως τωι θεωι προσμαρτυρει των οντων την γενεσιν εν οις φησιν οτι Αυτος ειπε
και εγενηθησαν, αυτος ενετειλατο και εκτισθησαν. παλιν οταν την απορ ρητον τε
και υπερ λογον του μονογενους εκ του πατρος υπαρξιν ερμηνευηι, δια το αχωρητον
ειναι την ανθρωπινην πτωχειαν των υπερ λογον τε και εννοιαν διδαγματων κακει
τοις ημετεροις συγκεχρηται και υιον ονομαζει, οπερ η παρ' ημιν συνηθεια τοις απο
υλης και φυσεως αποτικτομενοις 93 ονομα τιθεται. αλλ' ωσπερ την [δια] της κτισεως
γενεσιν ειπων ο λογος επι θεου το δια τινος υλης γενεσθαι αυτην ου προσεθηκεν,
ουσιαν υλης και τοπον και χρονον και παντα τα τοιαυτα την του θειου θεληματος
ειναι δυναμιν αποφηναμενος, ουτως και ενταυθα υιον ειπων αφηκε παντα τα τε
αλλα, οσα περι την κατω γεννησιν η ανθρωπινη φυσις οραι, παθη τε λεγω και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

διαθεσεις και την εκ του χρονου συνεργιαν και την του τοπου χρειαν και προ παν
των την υλην, ων ανευ παντων η κατω γεννησις εκ της 94 φυσεως ου συνισταται.
πασης δε της τοιαυτης εννοιας υλικης τε και διαστηματικης μη συμπαραληφθεισης
εν τηι του υιου σημασιαι, μονη υπελειφθη η φυσις, και δια τουτο τηι του υιου φωνηι το
οικειον και γνησιον της εκ του πα τρος αναδειξεως επι του μονογενους ερμηνευεται.
και επειδη ουχ ικανον ην το τοιουτον της γεννησεως ειδος αρκουσαν ημιν εμποιησαι
της αρρητου του μονογενους υπαρξεως την φαντασιαν, συμπαραλαμβανει και το
ετερον της γεννησεως ειδος προς σημασιαν της του υιου θεολογιας το εκ της υλικης
απορροιας, και φησιν απαυγασμα δοξης και οσμην μυρου και ατμιδα θεου, απερ εν
τηι εκτεθεισηι παρ' ημων τεχνολογιαι η καθ' ημας συνηθεια υλικην απορ 95 ροιαν
ονομαζει. αλλ' ωσπερ εν τοις προειρημενοις ουτε η της κτισεως γενεσις ουτε η του
υιου σημασια η χρονον η υλην η τοπον η παθος συμπαρεδεξατο, ουτως και ενταυθα
πασης της υλικης εννοιας εκκαθαρας την του απαυγασματος και των λοιπων των
μνημονευθεντων σημασιαν, μονον το θεο πρεπες του τοιουτου της γεννησεως
ειδους ο λογος παραλαβων ενδεικνυται το δειν εξ αυτου τε και μετ' αυτου κατα ταυ
τον νοεισθαι δια της κατα την λεξιν ταυτην εμφασεως. ουτε γαρ η ατμις την εις αερα
διαχυσιν εκ της υποκει μενης υλης παριστησιν ουτε η οσμη την εκ της ποιοτητος του
μυρου γινομενην προς τον αερα μεταστασιν ουτε το απαυγασμα την του ηλιακου
σωματος δια των ακτινων γινομενην απορροιαν, αλλα τουτο μονον εκ παντων,
καθως ειρηται, δια του τοιουτου της γεννησεως τροπου δηλουται, το εξ εκεινου τε
ειναι και μετ' εκεινου νοεισθαι, μηδενος διαστηματος μεταξυ του πατρος και του εξ
αυτου μεσιτευοντος96. επειδη δε δια πλειονα φιλανθρωπιαν η του αγιου πνευματος
χαρις πολλαχοθεν ημιν εγγενεσθαι τας θειας περι του μονογενους υποληψεις
ωικονομησατο, προσεθηκε και το λειπομενον των εν γεννησει θεωρουμενων ειδος,
το εκ του νου και του λογου. αλλ' εν τουτωι πλειονι χρηται τηι προμηθειαι ο υψηλος
Ἰωαννης, ωστε μη υπο ατονιας τε και μικροψυχιας καταπεσειν τον ακουοντα προς
την κοινην εννοιαν του λογου, ως φθογγον του πατρος τον υιον νομισθηναι· δια
τουτο προσμαρτυρει τωι λογωι το κατ' ου σιαν ειναι εν αυτηι τηι πρωτηι και μακαριαι
φυσει, ουτως αναβοησας το κηρυγμα οτι εν αρχηι ην ο λογος και προς τον θεον και
θεος, και φως και ζωη και παντα οσα εστιν η αρχη και αυτος ην.
97 Τουτων τοινυν των της γεννησεως τροπων ητοι των εξ αιτιας υφεστωτων
εν τε τηι καθ' ημας συνηθειαι γινωσκο μενων, παραληφθεντων δε και παρα της αγιας
γραφης προς την των υπερκειμενων διδασκαλιαν ουτως, ως εικος εστι προς
παραστασιν των θειων υποληψεων εκαστον του των ευσεβως μεταληφθηναι, καιρος
αν ειη κατανοησαι και του Ευνομιου τον λογον, επι ποιου δεχεται σημαινομενου την
της γεννησεως εμφασιν. υιον, φησιν, αληθινον, ουκ αγεννητον, και αληθως
γεννηθεντα προ αιωνων. την μεν ουν εν τηι διαστοληι κακουργηθεισαν ακολουθιαν
ως παντι γνωριμον ουσαν παραδραμειν οιμαι 98 προσηκει. τις γαρ ουκ οιδεν οτι, τωι
μεν υιωι προς τον πατερα, τωι δε γεννητωι προς τον αγεννητον ουσης της αν
τιδιαστολης ουτος τον πατερα παρεις αντιδιαστελλει τωι υιωι τον αγεννητον, δεον,
ειπερ αληθειας εποιειτο φρον τιδα, μη παρατρεψαι της σχετικης ακολουθιας τον
λογον, αλλ' ειπειν οτι "1υιον αληθινον, ου πατερα"2, ουτω δ' αν συνδιεσωθη τηι
ακολουθιαι του λογου και η ευσεβεια, τηι διακρισει των προσωπων μη
συνδιασχισθεισης της φυσεως. αλλα την αληθη τε και εγγραφον του πατρος χρησιν
την παρ' αυτου του λογου παραδοθεισαν εν τωι λογωι της πι στεως υπαμειψας
αγεννητον αντι του πατρος κατωνο μασεν, ινα χωρισας αυτον της φυσικως
ενθεωρουμενης τηι του πατρος κλησει προς τον υιον οικειοτητος κοινοποιησηι προς
παντα τα εν τηι κτισει φαινομενα, οις κατα το ισον η αντιδιαστολη εστι προς το
αγεννητον. 99 Ἀληθως, φησι, γεννηθεντα προ αιωνων. παρα τινος, ειπατω. παρα του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

πατρος ερει παντως, ειπερ μη αναισχυντοιη προς την αληθειαν. αλλ' επειδη του
αιδιου πατρος ουκ εστι την αιδιοτητα του υιου διαστησαι, συνενδεικνυμενης παντως
και τον υιον της του πατρος ση μασιας, δια τουτο του πατρος αποδοκιμασας την
κλησιν μεταγει τον λογον προς το αγεννητον, επειδη τουτου του ονοματος ασχετον
τε και ακοινωνητον εστι προς τον υιον το σημαινομενον, και ουτως παραγαγων τους
ακουοντας προς το μη συνθεωρειν τωι πατρι τον υιον δια της υπαλλαγης του
ονοματος οδον εδωκεν τηι κακουργιαι, δια της του αγεν 100 νητου παρενθηκης
οδοποιων την ασεβειαν. οι γαρ κατα το προσταγμα του δεσποτου εις τον πατερα την
πιστιν εχοντες ομου τωι ακουσαι τον πατερα και τον υιον τηι διανοιαι συμ
παρεδεξαντο, ουδενι τωι μεταξυ διαστηματι της διανοιας απο του υιου προς τον
πατερα κενεμβατουσης. οι δε αντι του πατρος παρενεχθεντες προς την του
αγεννητου κλησιν ψιλην την του ονοματος τουτου αναλαμβανουσιν εννοιαν, μονον
το μη γενεσθαι αυτον διδασκομενοι, ου μην και το πατερα ειναι. εκ τουτου δε τοις
μεν συνετως επαΐουσιν ασυγχυτος μενει και δια ταυτης της διανοιας η πιστις.
101 Το γαρ μη γενεσθαι ωσαυτως επι της ακτιστου λεγεται φυσεως, ακτιστος
δε κατα το ισον ο πατηρ τε και ο υιος και το πνευμα το αγιον, διοτι πασα κτισις
αισθητη τε και υπερκοσμιος εκ πατρος τε και υιου και πνευματος αγιου την
υποστασιν εχειν παρα των ακολουθουντων ταις θειαις φωναις πεπιστευται. ο γαρ
ακουσας οτι Τωι λογωι κυριου οι ουρανοι εστερεωθησαν και τωι πνευματι του
στοματος αυτου πασα η δυναμις αυτων, ουτε ρημα τον λογον ενο ησεν ουτε ασθμα
το πνευμα, αλλα τον θεον λογον και του θεου το πνευμα δια των ειρημενων
ανετυπωσατο. ου δυ ναται δε το αυτο και κτιζειν και κτιζεσθαι, αλλα διχηι
μεριζομενων των οντων εις το ποιουν τε και το γινομενον, αλλο τι εκατερον εστι τηι
φυσει παρα το ετερον, ως μητε το γινομενον ακτιστον ειναι μητε κτιστον ο την των
γινο 102 μενων κατεργαζεται φυσιν. τοις μεν ουν κατα την δεσπο τικην της πιστεως
εκθεσιν εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος πεπιστευκοσι
το μη γε νεσθαι τι τουτων επισης ομολογειται, και ουδεν του αγεν νητου το
σημαινομενον παραβλαπτει την υγιαινουσαν πιστιν· τοις δε παχυδερμοις τε και
αδιαρθρωτοις αρχη της απο του υγιαινοντος λογου παρατροπης τουτο το ονομα
γινεται μη συνεντες γαρ την αληθη του ονοματος εμφασιν, οτι μονον το μη
γεγεννησθαι σημαινει η του αγεννητου φωνη και οτι το μη γενεσθαι κοινον εστι επι
παντος του υπερκειμενου της κτισεως, αφεντες την εις τον πατερα πιστιν το
αγεννητον ονομα αντι του πατρος προεστησαντο· μη συνεμφαινομενης δε, καθως
ειρηται, τωι ονοματι τουτωι της του μονογενους υποστασεως, απο τινος ωρισμενης
αρχης οριζουσι του υιου το ειναι, λεγοντες οπερ νυν ουτος τοις ειρημενοις
προσεθηκε, το ουκ ανευ της προ του ειναι γεννησεως ονομαζομενον υιον.
103 Τις αυτη παλιν η καινη τερατεια; αρα επισταται οτι περι θεου ποιειται
τον λογον του εν αρχηι οντος και εν τωι πατρι οντος και ουκ εστιν οτε ουκ οντος; ουκ
οιδεν ο λεγει ουδε περι τινος διισχυριζεται, αλλ' ως τινα των αν θρωπων
γενεαλογων τα κυριως επι της κατω λεγομενα φυσεως ταυτα εφαρμοζειν πειραται
τωι δεσποτηι πασης της 104 κτισεως. ο γαρ Ἰσμαηλ, φερε ειπειν, ουκ ην προ της εις το
ειναι γεννησεως, ην δε τι προ της γεννησεως αυτου παντως, το χρονικον λεγω
διαστημα. επι δε του της δοξης απαυγασματος το προ και το μετα τουτο χωραν ουκ
εχει· προ γαρ του απαυγασματος παντως ουδε η δοξα ην· ομου γαρ τωι ειναι την
δοξαν συνεκλαμπει παντως και το απαυ γασμα, και το διαζευχθηναι το ετερον του
ετερου φυσιν ουκ εχει ουδε δυνατον εστι προ του απαυγασματος εφ' εαυτης την
δοξαν ιδειν. αλαμπη γαρ και τυφλην εφ' εαυτης ειναι κατασκευασει την δοξαν ο
τουτο λεγων, μη συνεκλαμποντος αυτηι του εξ αυτης απαυγασματος. αυτη εστιν η
της αιρε σεως κακουργια, ινα δια των περι τον ανθρωπον νοουμενων τε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

λεγομενων αποστησωσι τον μονογενη θεον της προς τον πατερα ενοτητος. δια τουτο
φασιν· προ της εις το ειναι γεννησεως ουκ ην υιος· οι δε των κριων υιοι, ων ο
προφητης μεμνηται, ουχι κακεινοι μετα το γενεσθαι κα 105 λουνται υιοι; οπερ ουν
τοις υιοις των κριων ενοραι ο λογος, το προ της εις το ειναι γεννησεως μη ειναι
αυτους υιους κριων, τουτο νυν ο σεμνος θεολογος ανατιθησι τωι ποιητηι των αιωνων
και πασης της κτισεως, τωι τον αΐδιον πατερα εν εαυτωι εχοντι και εν τηι του πατρος
αιδιοτητι θεωρου μενωι, καθως αυτος φησιν οτι Ἐγω εν τωι πατρι και ο πατηρ εν
εμοι. αλλ' οι μη δυναμενοι την εν τωι λογωι κακουργιαν φωρασαι μηδε τινα του
ακολουθου κατανοησιν πεπαιδευμενοι τοις ασυναρτητοις τουτοις ακολουθουσιν, ως
106 ακολουθον δεχομενοι το τουτοις προσκειμενον φησι γαρ οτι προ πασης της
κτισεως γενομενον· και ωσπερ ουκ αρκουσης της φωνης ταυτης προς ενδειξιν της
ασε βειας, εφεδρευει τωι εφεξης λογωι την βλασφημιαν ειπων οτι ουκ ακτιστον. πως
ουν ονομαζει υιον αληθινον τον ουκ ακτιστον; ει γαρ τον ουκ ακτιστον υιον
αληθινον λεγειν προσηκει, αληθινος υιος και ο ουρανος παντως εστι· και γαρ και
αυτος ουκ ακτιστος εστιν. ουτως αληθινος υιος και ο ηλιος, και παντα, οσα η κτισις
εχει μικρα τε και μειζονα, της του αληθινου υιου προσηγοριας αξια παντως εστιν.
πως δε λεγει μονογενη τον γενομενον; παντα γαρ τα γενομενα αδελφα παντως εστιν
αλληλων, 107 κατ' αυτον λεγω τον του γενεσθαι λογον. παρα τινος δε και
γενομενον; παντα γαρ ει τι γεγονε, παρα του υιου παντως εγενετο. ουτως γαρ ο
Ἰωαννης μαρτυρεται λεγων οτι Παντα δι' αυτου εγενετο. ει τοινυν και ο υιος κατα
τον του Ευνομιου λογον εγενετο, παντως εν τηι φυσει των γενομενων και ουτος
εστιν. ει ουν παντα τα γενομενα δι' εκεινου εγενετο, εν δε των γενομενων και ο
λογος εστιν, τις ουτως ανοητος, ως μη συνιδειν δια των τεθεντων το ατοπον, οτι
αυτον εαυτου εργον γεγενησθαι τον δεσποτην της κτισεως ο καινος ουτος
δογματιστης αποφαινεται, τωι διαρρηδην ειπειν μη ακτιστον ειναι τον κυριον και
δημιουρ 108 γον πασης της κτισεως; ποθεν εχει την παρρησιαν, ειπατω. εκ ποιας
θεοπνευστου γραφης; τις ευαγγελιστης, ποιος αποστολος την τοιαυτην αφηκε
φωνην; τις προφητης η νομοθετης η πατριαρχης η αλλος τις των υπο του αγιου
πνευματος θεοφορουμενων, ων αναγραπτοι εισιν αι φωναι, της τοιαυτης ρησεως
καθηγησατο; πατερα και υιον και πνευμα αγιον εν τηι παραδοσει της πιστεως παρα
της αλη θειας εμαθομεν. ει κτιστον αυτον ειναι πιστευειν εχρην, πως παραδιδουσα
ημιν το μυστηριον η αληθεια την εις τον υιον πιστιν και ουκ εις το κτισμα
ενομοθετησε; πως δε προσκυνων τον Χριστον ο θειος αποστολος τους τηι κτισει
λατρευοντας παρα τον κτισαντα ειδωλολατρειν διορι 109 ζεται; η γαρ ουκ αν
προσεκυνησεν, ει κτιστος ην, η ουκ αν τοις ειδωλολατραις συνεταξε τους τηι κτισει
λατρευοντας, ινα μη και αυτος ειδωλολατρειν δοξηι προσαγων τωι κτιστωι την
προσκυνησιν. αλλ' οιδεν οτι ο παρ' αυτου προσκυνου μενος επι παντων εστι θεος·
ουτω γαρ εν τωι προς Ῥω μαιους λογωι τον υιον ονομαζει· οι τοινυν αποξενουντες
της ουσιας του πατρος τον υιον και κτιστον αυτον λεγοντες τι χλευαστικως αυτωι
την ψευδωνυμον κλησιν χαριζονται, τωι αλλοτριωι της αληθινης θεοτητος την θεος
φωνην ματην επιφημιζοντες ωσπερ τωι Βηλ η τωι ∆αγων η τωι δρακοντι; ωστε η μηδε
θεον ομολογειτωσαν αυτον οι κτιστον ειναι διοριζομενοι, ινα φανωσιν
ιουδαΐζοντες, η ειπερ ομολογουσι τον κτισθεντα ειναι θεον, ειδωλολατρειν μη
αρνεισθωσαν.
110 Ἀλλα την παροιμιωδη φωνην παντως προφερουσιν, η φησιν οτι Κυριος
εκτισε με αρχην οδων αυτου, εις εργα αυτου. τουτο δε δια πλειονων μεν εστιν
παραθεσθαι σαφεστερον οπως εχει· πλην δυνατον αν ειη και δι' ολι γων τοις
ευγνωμοσι παραδουναι το νοημα. λεγουσι γαρ και τουτο τινες των δι' ακριβειας τα
θεια πεπαιδευ μενων, οτι ου γεγραπται παρ' Ἑβραιοις το Ἔκτισε, και ημεις εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

αρχαιοτεραις βιβλοις ανεγνωμεν Ἐκτησατο γε γραμμενον αντι του Ἔκτισε με.
εμφαινει δε παντως τον δουλον η κτησις δια των παροιμιακων αινιγματων τον δι'
ημας αναλαβοντα την του δουλου μορφην. ει δε τις και την επικρατουσαν εν ταις
εκκλησιαις αναγνωσιν εν τωι μερει τουτωι προβαλοιτο, ουδε την Ἔκτισε φωνην
αποβαλ 111 λομεν. και τουτο γαρ προς την του δουλου σημασιαν δια του αινιγματος
βλεπει, επειδη πασα η κτισις δουλευει, καθως φησιν ο αποστολος. δια τουτο και
ταυτην την φωνην ευσεβως εχειν φαμεν. εκτισθη γαρ αληθως επ' εσχατου των
ημερων ο δι' ημας καθ' ημας γενομενος, ο εν μεν τηι αρχηι λογος ων και θεος, μετα
ταυτα δε σαρξ γενομενος και ανθρωπος. κτιστη δε της σαρκος η φυσις· ης μετασχων
κατα παντα καθ' ομοιοτητα χωρις αμαρτιας εκτισθη γενομενος ανθρωπος, εκτισθη
δε κατα θεον, ου κατα ανθρωπον, καθως φησιν ο αποστολος, καινον τινα 112 τροπον
και ου κατα την ανθρωπινην συνηθειαν. εμαθομεν γαρ οτι εκ πνευματος αγιου και
της του υψιστου δυναμεως, πλην αλλ' εκτισθη ο καινος ουτος ανθρωπος, ον κελευει
ο των αρρητων μυστηριων υφηγητης Παυλος ενδυσασθαι ημας διχως ονομαζων το
ενδυμα, νυν μεν λεγων Ἐνδυ σασθε τον καινον ανθρωπον τον κατα θεον κτισθεντα,
παλιν δε οτι Ἐνδυσασθε τον κυριον Ἰησουν Χριστον.
Ουτος γαρ ημιν τοις ενδυσαμενοις αυτον γινεται αρχη των οδων της
σωτηριας ο ειπων Ἐγω ειμι η οδος, ινα εργα των εαυτου χειρων ποιησηι ημας, απο
του πονηρου πλασματος της αμαρτιας προς την ιδιαν εικονα παλιν μετεργασαμενος.
ο δε αυτος και θεμελιος ημιν γινεται προ του μελλοντος αιωνος κατα την του
Παυλου φωνην, ος φησιν οτι Θεμελιον ουδεις δυναται θειναι παρα τον κειμενον, και
Προ του ελ θειν τας πηγας των υδατων και προ του ορη εδρασθηναι και προ του τας
αβυσσους ποιησαι και προ παντων βουνων 113 γενναι με. δυνατον γαρ εκαστον
τουτων κατα την παροι μιωδη συνηθειαν μεταληφθεν εις τροπικην θεωριαν εφαρ
μοσθηναι τωι λογωι. ο γαρ μεγας ∆αβιδ δικαιοσυνην ονο μαζει τα ορη του θεου,
αβυσσους δε τα κριματα, πηγας δε τους διδασκαλους εν εκκλησιαις λεγων Ευλογειτε
τον θεον κυριον εκ πηγων Ἰσραηλ· βουνους δε την ακακιαν, ην δια του σκιρτηματος
των αρνιων ενεδειξατο. προ του των ουν εν ημιν γενναται ο δι' ημας κτισθεις
ανθρωπος, ινα και η των τοιουτων κτισις εν ημιν χωραν ευρηι. αλλα παραδραμειν
οιμαι χρηναι τον περι τουτων λογον, ικανως τοις ευγνωμοσιν υποδειχθεισης δι'
ολιγων της αληθειας· επι δε τα εφεξης των του Ευνομιου λογων μετελθωμεν.
114 Ἐν αρχηι, φησιν, οντα, ουκ αναρχον. ω πως νοει τας θειας φωνας ο επι
συνεσει υπερ τους αλλους φρο νων; τον εν αρχηι οντα αρχην εχοντα ερμηνευει, και
ουκ οιδεν οτι, ει αρχην εχει ο εν αρχηι ων, και η αρχη παντως εχει αλλην αρχην. ο
γαρ αν επι της αρχης ειπηι, τουτο κατ' αναγκην και περι του εν τηι αρχηι οντος
ομολογησει παντως. πως γαρ το εν τηι αρχηι ον της αρχης χωρισθη σεται; πως δε τις
το ουκ ην προεπινοησει του ην; οπως γαρ αν τις αναγαγων εαυτου την διανοιαν
προς την κατα νοησιν της αρχης υπερτεινηι, συγκατανοει παντως τον εν αυτηι οντα
λογον χωρισθηναι της εν ηι εστιν αρχης μη δυναμενον, ουδεποτε του εν αυτηι ειναι
ουτε αρχομενον ουτε παυομενον. μηδεις δε δια τουτων εις δυο αρχας δια σχιζετω το
δογμα. μια γαρ εστιν ως αληθως η αρχη, ηι αχωριστως ενθεωρειται ο λογος ο δια
παντων προς τον 115 πατερα ηνωμενος. ο ταυτα φρονων ουδεμιαν δωσει τηι αιρεσει
παροδον δια της καινοτομιας του αγεννητος ονο ματος τηι ευσεβειαι λυμαινεσθαι. εν
δε τοις εφεξης εκτε θεισιν αρτωι εοικεν ο λογος αυτου πολλην εχοντι την επι μιξιαν
της αμμου. τοις γαρ υγιως λεγομενοις τα αιρετικα συμμιξας νοηματα αβρωτον δια
του συμμεμειγμενου λιθου ποιει και το τροφιμον. λεγει γαρ σοφιαν ζωσαν τον
κυριον και αληθειαν ενεργουσαν και δυναμιν υφεστωσαν και ζωην· εως τουτου το
τροφιμον. εν τιθησι δε τοις ειρημενοις τον ιον της αιρεσεως. γεννη την γαρ την
ζωην ονομασας αλλο τι τηι προς την αγεν νητον ζωην αντιδιαστοληι νοειν και ουχι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

την οντως ζωην τον υιον υποτιθεται. ειτα φησιν ως υιον θεου ζωοποι ουντα τους
ζωντας και ζωοποιουντα τους νε κρους, φως αληθινον, φως φωτιζον παντα αν
θρωπον ερχομενον εις τον κοσμον, αγαθον και χορηγον αγαθων. ταυτα παντα αντι
μελιτος τινος τοις ακεραιοτεροις προτεινων υποκρυπτει τηι γλυκυ 116 τητι των
ρηματων τουτων το δηλητηριον. ευθυς γαρ επαγει τοις ειρημενοις το φθοροποιον
αυτου νοημα, λε γων ουχι τωι γεννησαντι συμμερισαμενον την αξιαν, ουκ αλλωι τινι
την πατρικην ουσιαν, αλλα γενομενον εκ γεννησεως ενδοξον και της δοξης κυριον
και λαβοντα παρα του πα τρος δοξαν, ου της εκεινου μεταλαβοντα δο ξης·
αμεταδοτος γαρ η δοξα του παντοκρα τορος, καθως ειπε Την δοξαν μου ετερωι ου
δωσω. ταυτα εστιν τα επιθανατια φαρμακα, α μονοι διαγινωσκουσιν οι
γεγυμνασμενοι τα της ψυχης αισθητηρια. τουτων δε η θανατηφορος κακια
φανερωτερον εν τοις τελευ ταιοις των ειρημενων ανακαλυπτεται.
Λαβοντα, φησι, παρα του πατρος δοξαν, ου της εκεινου μεταλαβοντα δοξης·
αμεταδοτος γαρ η δοξα του παντοκρατορος, καθως ειπε 117 Την δοξαν μου ετερωι ου
δωσω. τις εστιν ο ετερος εκεινος ωι ειπεν ο θεος την δοξαν μη δωσειν; ο μεν
προφητης περι του αντικειμενου λεγει, ο δε Ευνο μιος εις αυτον τον μονογενη θεον
αναφερει την προ φητειαν. ειπων γαρ εκ προσωπου του θεου ο προφητης οτι Την
δοξαν μου ετερωι ου δωσω, προσεθηκεν οτι Και τας αρετας μου τοις γλυπτοις. επει
γαρ την θεωι χρεωστου μενην λατρειαν και προσκυνησιν τωι αντικειμενωι προσηγον
δι' απατης οι ανθρωποι, τοις των γλυπτων αφιδρυμασι τον εχθρον του θεου
σεβαζομενοι τον πολυειδως εν τοις αν θρωποις δια των ειδωλων μορφουμενον,
οικτον λαβων της ανθρωπινης απωλειας ο τους κακως εχοντας ιατρευων την
χρονοις υστερον γενησομενην παρ' αυτου φιλανθρωπιαν εν τωι αφανισμωι των
ειδωλων δια του προφητου προηγορευσε λεγων οτι φανερωθεισης της αληθειας
ουκετι η εμη δοξα αλλωι δοθησεται ουδε αι εμαι αρεται τοις γλυπτοις ανατε 118
θησονται. ουκετι γαρ δουλευσουσι τοις φυσει μη ουσι θεοις την εμην δοξαν
επιγνοντες οι ανθρωποι. οσα τοινυν περι της αντικειμενης ενεργειας εκ προσωπου
του κυριου ο προ φητης φησι, ταυτα ο θεομαχος εις αυτον αναφερει τον κυριον τον
ταυτα δια του προφητου φθεγξαμενον. τις τοι ουτος εν τοις τυραννοις μνημονευεται
γεγενησθαι διωκτης 119 της πιστεως; τις τουτο κατεσκευασεν, ως ο επι σωτηριαι των
ψυχων ημων δια σαρκος επιφανεις, καθως επιστευ σαμεν, ουκ αληθινος εστι θεος,
αλλ' ο τωι θεωι αντικει μενος, ο εν τοις γλυπτοις τε και τοις ειδωλοις ενεργων την
κατα των ανθρωπων απατην; α γαρ περι εκεινου ειρηται δια του προφητου, ταυτα ο
Ευνομιος εις τον μονο γενη θεον μετατιθησιν, ουδε αυτο τουτο νοησας, οτι αυτος ο
μονογενης εστιν ο ταυτα εν τωι προφητηι φθεγξαμενος, καθως αυτος ουτος εν τοις
εφεξης λεγει οτι ουτος εστιν ο εν τοις προφηταις λαλησας.
120 Τι με χρη πλειω περι τουτων διεξιεναι; της αυτης γαρ εχεται βλασφημιας
και τα προ τουτων ειρημενα. λα βοντα, φησιν, παρα του πατρος δοξαν, ου της
εκεινου μεταλαβοντα δοξης· αμεταδοτος γαρ η δοξα του παντοκρατορος θεου. εγω
γαρ ει και περι Μωυσεως ο λογος ην του δοξασθεντος εν τηι διακονιαι του νομου,
ουδ' ουτως ηνεγκα αν τον τοιουτον λογον, ει και οτι μηδεμιαν εχων οικοθεν δοξαν
εκεινος δια της γενομενης αυτωι θεοθεν δωρεας ενδοξος αθροως τοις Ἰσ ραηλιταις
εφανη. αυτη γαρ η γενομενη τωι νομοθετηι δοξα ουκ αλλου τινος ην, αλλ' αυτου του
θεου, ην παντας κε λευει ζητειν εν τωι ευαγγελιωι ο κυριος, δι' ων αιτιαται τους την
ανθρωπινην δοξαν περι πολλου ποιουμενους, την 121 δε παρα του μονου θεου
δοξαν μη ζητουντας. δι' ων γαρ ζητειν ενεκελευσατο την παρα του μονου θεου
δοξαν, το δυνατον ειναι τυχειν του ζητουμενου κατεπηγγειλατο. πως ουν
αμεταδοτος η δοξα του παντοκρατορος, ει γε και χρη την παρα του μονου θεου
δοξαν αιτειν και πας ο αιτων λαμβανει κατα την του κυριου φωνην; ο δε περι του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

απαυγασματος της δοξης λεγων οτι λαβων εχει την δοξαν ουδεν ετερον λεγει η οτι
αδοξον καθ' εαυτο το της δοξης εστιν απαυγασμα, χρηιζει δε λαβειν παρ' ετερου
δοξαν, ινα ουτω ποτε και αυτος γενηται κυριος της δοξης. που τοινυν θησομεν τας
της αληθειας φωνας, την τε λε γουσαν οφθησεσθαι αυτον εν τηι δοξηι του πατρος και
παλιν οτι Παντα, οσα εχει ο πατηρ, εμα εστιν; τινι χρη προσεχειν τον ακουοντα, τωι
λεγοντι οτι αμετοχος εστι της του πα τρος δοξης ο παντων των εν τωι πατρι
κληρονομος, καθως φησιν ο αποστολος, η τωι ομολογουντι οτι παντα, οσα εχει ο
πατηρ, και αυτος εχει; εν δε τοις πασι και η δοξα παντως εστιν.
122 Ἀλλ' αμεταδοτον ειναι φησι την δοξαν του παντοκρατορος. τουτο ουτε
Ἰωηλ ουτε ο μεγας Πε τρος μαρτυρεται ο τον προφητικον λογον εν τηι δημηγοριαι τηι
προς τους Ἰουδαιους οικειωσαμενος. φησι γαρ εκ προσωπου του θεου ο τε προφητης
και ο αποστολος οτι Ἐκχεω απο του πνευματος μου επι πασαν σαρκα. ο τοινυν του
ιδιου πνευματος της κοινωνιας πασηι σαρκι μη φθο νησας πως τωι μονογενει υιωι τωι
οντι εν τοις κολποις του πατρος, τωι παντα εχοντι οσα ο πατηρ εχει, της οικειας
δοξης ου μεταδιδωσιν; η ταχα ειποι τις αν αληθευειν τον 123 Ευνομιον εν τουτωι και
μη βουλομενον. επι μεν γαρ του μη εχοντος οικοθεν την δοξαν κυριως η μεταδοσις
λεγεται, ωι το εχειν ετερωθεν προσγινεται, ουκ εκ φυσεως· οπου δε μια και η αυτη
καταλαμβανεται φυσις, ου χρηιζει του καθ' εκαστον μεταδιδοντος ο εκεινο κατα την
φυσιν ων, οπερ ο πατηρ ειναι πεπιστευται. μαλλον δε τρανοτερον τε και
φανερωτερον ειπειν εχει καλως. τι χρηιζει της του πατρος δοξης ο ολον εχων εν
εαυτωι τον πατερα, ουδενος των εν τωι πατρι θεωρουμενων υφηιρημενου; τις δε και η
του παντοκρατορος αξια, ης αμετοχον ο Ευνομιος 124 τον υιον αποφαινεται;
λεγετωσαν μεν ουν οι σοφοι παρ' εαυτοις και ενωπιον εαυτων επιστημονες τα γηινα
δογματα, οι καθως φησιν ο προφητης εκ γης φωνουντες. οσοι δε προσκυνουμεν τον
λογον και της αληθειας εσμεν μαθηται, μαλλον δε ειναι ευχομεθα, μηδε ταυτην
παραδραμωμεν την φωνην αθεωρητον. οιδαμεν γαρ οτι παντων των ονο ματων, δι'
ων το θειον διασημαινεται, τινα μεν ενδεικτικα της θειας μεγαλωσυνης εστιν, αυτα
εφ' εαυτων λεγομενα τε και νοουμενα, τινα δε ταις υπερ ημας τε και πασαν την
κτισιν ενεργειαις επονομαζεται. οταν μεν γαρ λεγηι ο θειος αποστολος Ἀφθαρτωι,
αορατωι, μονωι σοφωι θεωι και τα τοιαυτα, τα παραστατικα της υπερκειμενης
δυναμεως νοηματα δια των ονοματων τουτων ενδεικνυται· οταν δε λεγηται παρα
των γραφων οικτιρμων και ελεημων πολυ ελεος αληθινος χρηστος κυριος ιατρος
ποιμην οδος αρτος πηγη βασιλευς κτιστης δημιουργος υπερασπιστης, ο επι παντων
και δια παντων, ο εν πασι τα παντα, ταυτα και τα τοιαυτα των εν τηι κτισει παρα της
θειας φιλανθρω 125 πιας ενεργουμενων περιεχει την εμφασιν. το τοινυν του
παντοκρατορος ονομα τοις ακριβως εξεταζουσιν ευρι σκεται μη αλλο τι σημαινον
επι της θειας δυναμεως η το προς τι πως εχειν την κρατητικην των εν τηι κτισει
θεωρουμενων ενεργειαν, ην η του παντοκρατορος εμφασις υποδεικνυσιν. ωσπερ γαρ
ουκ αν ιατρος ην, ει μη των νοσουντων χαριν, ουδ' αν ελεημων τε και οικτιρμων και
τα τοιαυτα κατωνομαζετο, ει μη δια τον οικτιρμου τε και ελεου δεομενον, ουτως
ουδε παντοκρατωρ, ει μη πασα η κτισις του περικρατουντος αυτην και εν τωι ειναι
συντη ρουντος εδεετο. ουκουν ωσπερ ιατρος τωι δεομενωι της θεραπειας γινεται,
ουτω και παντοκρατωρ τωι χρηιζοντι του κρατεισθαι· και ωσπερ Ου χρειαν εχουσιν οι
ισχυοντες ιατρου, αλλ' οι κακως εχοντες, ουτως εκ του ακολουθου καλως εστιν
ειπειν μηκετι του κρατουντος χρηιζειν εκεινον, 126 εν ωι το απλανες τε και
αμεταπτωτον η φυσις εχει. ουκ 126 ουν οταν της παντοκρατωρ φωνης ακουσωμεν,
τουτο νοου μεν, το παντα τον θεον εν τωι ειναι συνεχειν, οσα τε νοητα και οσα της
υλικης εστι κτισεως. δια τουτο γαρ κατεχει τον γυρον της γης, δια τουτο εχει εν τηι
χειρι της γης τα περατα, δια τουτο περιλαμβανει τον ουρανον τηι σπι θαμηι, δια τουτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

περιμετρει τηι χειρι το υδωρ, δια τουτο την νοητην πασαν κτισιν εν εαυτωι περιεχει,
ινα παντα εν τωι ειναι μενηι, τηι περιεκτικηι δυναμει περικρατουμενα. τις ουν ο παντα
εν πασιν ενεργων, εξετασωμεν. τις ο παντα ποιησας, ου χωρις των οντων εστιν
ουδεν; τις εστιν εν ωι τα παντα εκτισθη και εν ωι τα οντα την διαμονην εχει; 127 εν
τινι ζωμεν και κινουμεθα και εσμεν; τις ο τα παντα εχων εν εαυτωι οσα ο πατηρ εχει;
αρα αγνοουμεν ετι δια των ειρημενων τον επι παντων θεον τον υπο του Παυλου
ουτως ονομαζομενον, τον κυριον ημων Ἰησουν τον Χριστον, ος παντα εν τηι χειρι τα
του πατρος εχων, καθως αυτος φησι, περιδεδρακται παντως δια της πολυχωρου
αυτου παλαμης των παντων και κρατει των περιδεδραγμενων και ουδεις αιρει εκ
της χειρος αυτου του κρατουντος τηι χειρι των παντων; ει ουν παντα εχει και κρατει
ων εχει, τι αλλο και ουχι παντοκρατωρ παντως εστιν ο κρατων των 128 παντων; ει
δε λεγοι η αιρεσις, οτι και του υιου και του πνευματος κρατει ο πατηρ, πρωτον
αποδειξατωσαν, οτι τρεπτης εστι φυσεως ο υιος και το πνευμα το αγιον, και τοτε τον
κρατουντα τωι τρεπομενωι επιστησατωσαν, ινα τηι ανωθεν εγγινομενηι βοηθειαι μεινηι
το κρατουμενον προς το κακον αμεταπτωτον. ει δε ανεπιδεκτος κακιας η θεια φυσις
ατρεπτος τε και αναλλοιωτος και αει ωσαυτως εχει, εις τι του κρατουντος
επιδεησεται η δι' εαυτης πασαν επικρατουσα την κτισιν, αυτη δε του κρατουντος μη
δεο μενη δια το ατρεπτον; δια τουτο εν τωι ονοματι του Χρι στου παν γονυ καμπτει,
επουρανιων και επιγειων και κατα 129 χθονιων.
Ου γαρ αν εκαμψεν, ει μη τον επι σωτηριαι κρατουντα παντως εγινωσκε. το δε
λεγειν τηι αγαθοτητι του πατρος τον υιον γεγεννησθαι ουδεν αλλο εστιν η εις το
ομοτιμον αυτον καταστησαι τοις εσχατοις της κτισεως. τι γαρ ουχι τηι αγαθοτητι του
πεποιηκοτος ηλθεν εις γενεσιν; τινι λογιζεται η της ανθρωπινης φυσεως κατασκευη,
πο νηριαι η αγαθοτητι του ποιησαντος; τινι δε η των ζυων γενεσις, η των φυτων τε
και βλαστηματων φυσις; ουδεν εστιν ο μη τηι αγαθοτητι του πεποιηκοτος εσχε την γε
νεσιν. οπερ ουν επι παντων ο λογος οραι, τουτο ο Ευνο 130 μιος τωι υιωι υπο
φιλανθρωπιας χαριζεται. το δε μη μερισασθαι προς τον πατερα την ουσιαν η την
αξιαν η οσα τοιαυτα φλυαρων διεξερχεται, ηδη εν τοις περι του πατρος λογοις
προεξεληλεγκται, ως ματην αυτου ταυτα και διχα διανοιας προσριψαντος. ουδε γαρ
ημιν τοις εξ αλληλων τικτομενοις ουσιας διαιρεσις γινεται· ολος γαρ εν εκαστωι
μενει της ουσιας ο λογος εν τωι γεγεννημενωι και τωι γεννησαντι, ουτε εν τωι
γεννωντι μειωσιν ουτε εν τωι γεγεννημενωι αυξησιν του λογου της ουσιας
λαμβανοντος. ο δε της αξιας η της βασιλειας μερισμος επι του παντα εχοντος τα του
πατρος ουδεμιαν διανοιαν εχει πλην του ελεγχον ειναι της ασεβειας. ουκουν
περιττον αν ειη τοις τοιουτοις συμπλεκομενον εις αμετριαν αποτεινειν τον λογον,
προς δε τα εφεξης τουτοις μετελθωμεν.
131 ∆εδοξασμενον, φησι, παρα του πατρος προ αιωνων. αποδεδεικται της
αληθειας ο λογος, τηι μαρ τυριαι των εχθρων κρατυνομενος. τουτο γαρ της ημετερας
πιστεως εστι το κεφαλαιον, οτι παρα του πατρος εξ αιδιου δοξαζεται ο υιος. το γαρ
προ του αιωνος ταυτον εστι τωι αιδιωι κατα την εννοιαν, ουτω της προφητειας
ερμηνευουσης ημιν του θεου το αΐδιον εν οις φησιν Ὁ υπαρχων προ των αιωνων. ει
ουν το υπαρχειν προ των αιωνων πασης αρχης εστιν εξωτερον, ο την προαιωνιον τωι
υιωι ανατιθεις δοξαν πολυ προτερον αυτης την εξ αιδιου προσεμαρτυρησεν υπαρξιν.
ου γαρ το μη ον, αλλα το ον παντως δοξαζεται. μετα ταυτα δε της κατα του αγιου
πνευματος βλασφημιας εαυτωι τα σπερματα καταβαλλει, ουχ ινα τον υιον δοξασηι,
αλλ' 132 ινα τωι πνευματι τωι αγιωι εμπαροινησηι. βουλομενος γαρ μερος της
αγγελικης δυναμεως αποδειξαι το πνευμα το αγιον τουτο προσερριψεν ειπων οτι
δοξαζομενον υπο του πνευματος δι' αιωνος και πασης λογικης και γεννητης ουσιας·
ως μηδεμιαν ειναι διαφοραν τωι πνευματι τωι αγιωι προς παν το γινομενον, ειπερ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

ουτω δο ξαζει τον κυριον το πνευμα το αγιον ως και τα αλλα παντα περι ων ο
προφητης διεξεισιν, οι αγγελοι και αι δυναμεις και των ουρανων οι ουρανοι και το
υπερκοσμιον υδωρ και τα εκ της γης παντα, δρακοντες αβυσσοι πυρ χαλαζα χιων
κρυσταλλος πνευμα καταιγιδος τα ορη και παντες οι βουνοι ξυλα καρποφορα και
πασαι κεδροι τα θηρια και παντα τα κτηνη ερπετα και πετεινα πτερωτα. ει ουν μετα
τουτων λεγει δοξαζειν τον κυριον και το πνευμα το αγιον, εν του των ειναι παντως
και αυτο η θεομαχος αποφαινεται γλωσσα.
133 Τα δε εφεξης τουτοις ασυναρτητως προσκειμενα υπερ βηναι φημι δειν
καλως εχειν, ουχ ως αληπτως εχοντα, αλλ' ως δυναμενα και παρα των ευσεβουντων
λεγεσθαι, ειπερ διαζευχθειη της κακοτροπου εμφασεως. ει γαρ τι και προσκειται παρ'
αυτου των εις ευσεβειαν συντεινοντων, αντι δελεασματος το τοιουτον τοις
ακεραιοτεροις προτεινεται, ινα συγκαταποθηι τουτοις και το της ασεβειας αγκιστρον.
ειπων γαρ τινα απερ αν και ο εκκλησιαστικος ειποι, προσ τιθησιν υπηκοος προς την
των οντων δημιουρ γιαν και γενεσιν, υπηκοος προς πασαν διοι κησιν, ουκ εκ της
υπακοης προσλαβων το ειναι υιος η θεος, αλλ' εκ του υιος ειναι και γεννη θηναι
μονογενης θεος γενομενος υπηκοος εν 134 λογοις, υπηκοος εν εργοις. καιτοι τις ουκ
οιδεν των ταις θειαις καθωμιληκοτων φωναις, ποτε ειρηται παρα του μεγαλου
Παυλου και τουτο εφ' απαξ περι αυτου, οτι υπηκοος εγενετο; οτε γαρ επι τωι
πληρωσαι το δια του σταυρου μυστηριον ηλθεν ο κενωσας εαυτον εν τηι του δουλου
μορφηι και ταπεινωσας εαυτον τωι του ανθρωπου ομοιωματι τε και σχηματι, ευρεθεις
ως ανθρωπος εν τηι ταπεινηι των ανθρωπων φυσει, τοτε υπηκοος γινεται ο τας
ασθενειας ημων αναλαβων και τας νοσους βαστασας, την παρακοην των ανθρωπων
δια της ιδιας υπακοης εξιωμενος, ινα τωι μωλωπι αυτου το ημετερον ιασηται τραυμα
και δια του ιδιου θανατου τον κοινον θανατον των ανθρωπων εξα φανισηι, τοτε δι'
ημας υπηκοος γινεται, ως και αμαρτια και καταρα δια την υπερ ημων οικονομιαν
εγενετο, ου φυσει 135 τουτο ων, αλλα κατα φιλανθρωπιαν γενομενος. τον δε
τοσουτων υπακοων καταλογον παρα ποιας εδιδαχθη φωνης; τουναντιον μεν ουν
πασα θεοπνευστος γραφη την αυθεντι κην αυτωι και αυτοκρατορικην προσμαρτυρει
εξουσιαν λε γουσα Αυτος ειπε και εγενηθησαν, αυτος ενετειλατο και εκτισθησαν·
δηλον γαρ οτι ταυτα φησιν ο προφητης περι του τα συμπαντα φεροντος τωι ρηματι
της δυναμεως αυτου, ου η εξουσια πασαν ουσιαν και φυσιν και παντα τα εν τηι κτισει
νοουμενα τε και ορωμενα εν μονηι τηι του θελη ματος ορμηι συνεστησατο. ποθεν
τοινυν κινουμενος ο Ευνο μιος μυριοτροπως επιφημιζει τωι βασιλει της κτισεως το
υπηκοον, υπηκοος λεγων προς πασαν δημιουρ γιαν και υπηκοος προς πασαν
διοικησιν, υπη 136 κοος εν εργοις, εν λογοις; καιτοι παντι δηλον το τοιουτον εστιν,
οτι μονος εν λογοις τε και εργοις ετερωι τις υπηκοος γινεται ο μηπω την εξιν του
ποιειν ακριβως η λεγειν αληπτως εν εαυτωι κατορθωσας, αλλα προς τον διδασκαλον
εαυτου και καθηγεμονα βλεπων ταις υποθηκαις εκεινου το εν τοις λογοις τε και εν
τοις εργοις ακριβες εκπαιδευεται. το δε την σοφιαν επιστατου χρηιζειν οιεσθαι και
διδασκαλου του την αληθειαν η την δικαιοσυνην προς το δεον αυτηι κατευθυνοντος
μονης της Ευνομιου φαντασιας εστιν. και περι μεν του πατρος φησιν οτι πιστος εν
λογοις και πιστος εν εργοις, τωι δε υιωι το πιστον εν τοις γινομενοις τε και
λεγομενοις ουκ εμαρτυρησεν, αλλ' υπηκοον αυτον εν λογοις ειναι και ου πιστον
απεφη νατο, ως δια παντων ων λεγει την κατ' αυτου βλασφημιαν 137 το ισον εχειν.
το δε μωρον τε και αδιανοητον της μεταξυ τουτων παρεντεθεισης ρησεως πρεπει
ταχα σιωπηι παρελ θειν, μη τις των απερισκεπτων επιγελασηι τηι ματαιοτητι,
δακρυειν δεον επι τηι των ψυχων αυτων απωλειαι η γελαν επι τηι μωριαι των λογων.
φησι γαρ ο σοφος ουτος και περιεσκεμμενος δογματιστης ουκ εκ της υπακοης αυτον
προσλαβειν το ειναι υιον. ω της αγχινοιας, ως αναγκαιως περι τουτων ημιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

διοριζεται, οτι ου προτερον υπηκοος εγενετο και τοτε υιος, ουδε πρεσβυτεραν χρη
νοειν την υπακοην αυτου της γεννησεως. ει δε μη προσδιωρισατο ταυτα, τις ουτω
μωρος και ηλιθιος ην, ως μισθον υπακοης οιηθηναι παρα του πατρος αυτωι δεδοσθαι
την γεννησιν τωι προ της γεννησεως επιδειξαμενωι το ευπειθες και υπηκοον; 138
αλλ' ινα μη προχειρως τις εκ της ανοιας των λεγομενων κατασυρηι προς τον γελωτα,
νοησατω οτι εχει τι και η μωρια των λεγομενων εν εαυτηι δακρυων αξιον. ο γαρ
βουλεται κατασκευασαι δια τουτων, τοιουτον εστιν, οτι φυσις αυτωι εστιν η υπακοη,
ως μηδε βουλομενωι δυνατον γε νεσθαι το μη υπηκοον ειναι. τοιουτον γαρ αυτον
κατε σκευασθαι λεγει, ως προς υπακοην μονην την φυσιν αυτου επιτηδειως εχειν.
καθαπερ των οργανων το προς τινα τυπον εσχηματισμενον εκεινο το ειδος εντυποι
κατ' αναγκην τωι υποκειμενωι, οπερ ο χαλκευων τηι του οργανου κατα σκευηι
εναπεθετο, ωι ουκ εστι δυναμις η ευθυ εμποιησαι τωι υποδεχομενωι το ιχνος, ει
περιφερης ειη η εργασια, η κυκλον δειξαι δια του τυπου, ει κατ' ευθειαν εσχημα 139
τισμενον τυχοι το οργανον. οσον δε της τοιαυτης διανοιας εστι το βλασφημον, τι χρη
δια των ημετερων εκκαλυπτεσθαι λογων, αυτης της αιρετικης φωνης την ατοπιαν
βοωσης; ει γαρ δια τουτο υπηκοος, διοτι τοιουτος εγενετο, ουδε προς την
ανθρωπινην φυσιν παντως το ισον εχει, ειπερ ημιν μεν αυτεξουσιος εστιν η ψυχη
και αδεσποτος, αυτοκρατορι κως αιρουμενη κατ' εξουσιαν το καταθυμιον, ο δε
αναγκηι φυσεως υπεζευγμενος ενεργει δια παντος, μαλλον δε πασχει την υπακοην,
ουδε ει μη βουλοιτο τουτο ποιειν συγχωρουσης της φυσεως· εκ γαρ του υιος ειναι
και γεγεννησθαι ουτος υπηκοος γεγονεν εν λογοις και υπηκοος εν ερ 140 γοις. ω της
αναισθησιας του δογματος. λογοις υπηκοον τον λογον ποιεις και προεπινοεις του
οντως λογου λογους ετερους και μεσιτευει του εν τηι αρχηι οντος λογου ετερος λογος
της αρχης προς αυτον διαπορθμευων το βουλημα. Και ουχ εις ουτος, αλλα και
πλειονες εισι τινες λογοι οι δια μεσου της αρχης και του λογου παρα του Ευνομιου
παρενειρομενοι και προς το δοκουν αυτοις τηι υπακοηι αυτου καταχρωμενοι.
141 Ἀλλα τι χρη τηι ματαιοτητι των λεγομενων ενδιατρι βειν; παντι γαρ
δηλον εστιν, οτι και οτε ο Παυλος ειπεν αυτον γεγενησθαι υπηκοον (ειπε δε ουτως
αυτον γεγενησθαι υπηκοον, σαρκα και δουλον και καταραν και αμαρτιαν δι' ημας
γενομενον), ουδε τοτε ο κυριος της δοξης ο της αισχυνης καταφρονησας και τηι
σαρκι το παθος αναδεξα μενος της αυθεντικης εξουσιας εαυτον ηλλοτριωσε λεγων
Λυσατε τον ναον τουτον, και εν τρισιν ημεραις εγερω αυτον, και παλιν Ουδεις αιρει
την ψυχην μου απ' εμου, εξουσιαν εχω θειναι αυτην, και εξουσιαν εχω παλιν λαβειν
αυτην· και οτε προσηγγισαν αυτωι κατα την προ του παθους νυκτα οι τωι σιδηρωι και
τοις ξυλοις καθωπλισμενοι, παντας αυ τους εις το κατοπιν ανετρεψε δια του ειπειν
οτι Ἐγω ειμι· και παλιν του ληιστου ικετευσαντος εν μνημηι παρ' αυτου γενεσθαι,
εδειξε την επι παντων εξουσιαν εν οις φησι Ση 142 μερον μετ' εμου εσηι εν τωι
παραδεισωι. ει τοινυν ουδε εν τωι καιρωι του παθους της εξουσιας χωριζεται, που ποτε
βλεπει η αιρεσις του βασιλεως της δοξης το υπεξουσιον; τις δε και η πολυτροπος
αυτη μεσιτεια, ην επιθρυλει τωι θεωι, μεσιτην λεγων εν δογμασι, μεσιτην εν νομωι; ου
ταυτα παρα της υψηλης φωνης του αποστολου επαιδευθημεν, ος φησιν οτι ο τον
νομον των εντολων καταργησας τοις εαυτου δογμασιν, ουτος εστιν ο μεσιτης θεου
και ανθρωπων, ειπων ουτω τωι ρηματι οτι Εις θεος και εις μεσιτης θεου και
ανθρωπων, ανθρωπος Ἰησους Χριστος. ολον ημιν ενταυθα τον σκοπον του
μυστηριου 143 δια της του μεσιτου λεξεως διαλαβων απεκαλυψεν. ο δε σκοπος ουτος
εστιν. απεστη δια της του αντικειμενου κα κιας ποτε το ανθρωπινον, και τηι αμαρτιαι
δουλωθεν και της οντως ηλλοτριωθη ζωης. ανακαλειται μετα ταυτα το εαυτου
πλασμα ο του πλασματος κυριος και γινεται ανθρω πος μετα του ειναι θεος, κακεινο
ολον ων και τουτο ολον γενομενος, και ουτω συνανεκραθη θεωι το ανθρωπινον, του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

κατα Χριστον ανθρωπου την μεσιτειαν εργασαμενου, ωι δια της αναληφθεισης ημων
απαρχης ολον τηι δυναμει συνανε 144 κραθη το φυραμα. επει ουν ο μεσιτης ενος ουκ
εστιν, ο δε θεος εις εστιν, ουδ' εν τοις προσωποις τοις εν τηι πιστει παραδεδομενοις
εμμεριζομενος (μια γαρ η θεοτης εν πατρι τε και υιωι και πνευματι αγιωι), δια τουτο
γινεται μεσιτης απαξ ο κυριος θεου και ανθρωπων, συναπτων τον ανθρω πον δι'
εαυτου τηι θεοτητι. αλλα και δια του κατα τον μεσιτην νοηματος το ευσεβες της
πιστεως εδιδαχθημεν. ο γαρ μεσιτης θεου και ανθρωπων ωσπερ της ανθρωπινης
φυσεως την κοινωνιαν εδεξατο, ου νομισθεις ανθρωπος, αλλα γεγονως κατα
αληθειαν, ουτω και αληθινος θεος ων ουκ επωνυμιαι τετιμημενος εστιν ψιληι της
θεοτητος, ως ο Ευνομιος βουλεται.
145 Ὅσα δε τοις ειρημενοις προστιθησι, της αυτης ανοιας εχεται, μαλλον δε
κακονοιας. υιον γαρ αυτον ειπων, ον εν τοις μικρωι προσθεν ειρημενοις κτιστον
ειναι σαφως διωρισατο, και μονογενη θεον ονομασας, ον μετα των λοιπων των δια
της κτισεως γεγονοτων ηριθμησεν, ομοιον ειπε τωι γεννησαντι κατ' εξαιρετον
ομοιοτητα μονον κατα την ιδιαζουσαν εννοιαν. χρη τοινυν διασταληναι πρωτον του
ομοιου το σημαινομενον, ποσα χως εν τηι καταχρησει της συνηθειας λεγεται, ειθ'
ουτως 146 επι την εξετασιν των προκειμενων ελθειν. πρωτον μεν γαρ οσα
παραψευδεται τας αισθησεις ημων, ου τα αυτα μεν αλληλοις οντα κατα την φυσιν,
δια δε τινος των παρεπο μενων τοις υποκειμενοις, σχηματος λεγω και χρωματος και
ηχου, και των οσα δια γευσεως τε και οσφρησεως και αφης τον παραλογισμον
εμποιει, αλλα μεν οντα κατα την φυσιν, ετερα δε παρ' α πεφυκεν ειναι
υποκρινομενα, ταυτα ομοιως εχειν η συνηθεια λεγει· οιον οταν η αψυχος υλη
μορφωθηι δια της τεχνης προς τινα ζυου μιμησιν δια γλυφης η ζωιγραφιας η
πλασματος, ομοιον λεγεται τωι αρ 147 χετυπωι το μιμημα. ενταυθα γαρ αλλη μεν του
ζυου η φυσις, ετερα δε της υλης της παραψευδομενης την οψιν δια χρωματος μονου
και σχηματος. του δε αυτου ειδους εστι της ομοιοτητος και η εν κατοπτρωι εικων της
αρχε τυπου μορφης, εναργεις φερουσα τας εμφασεις, ου μην εκεινο κατα την φυσιν
ουσα, οπερ εστι το αρχετυπον. ωσ αυτως και την ακοην εστι το ισον παθειν, οταν τις
την φωνην της αηδονος τωι οικειωι φθογγωι μιμουμενος ορνεου 148 δοκειν
επακροασθαι την ακοην αναπεισηι. πασχει δε τον τοιουτον παραλογισμον και η
γευσις, οταν ο του καρπου των συκων χυμος την του μελιτος ηδονην υποκρινηται·
εχει γαρ τι εοικος προς την γλυκυτητα του μελιτος ο χυμος της οπωρας. ουτω δι'
ομοιοτητος εστιν παραλογισθηναι ποτε και την οσφρησιν, οταν ο ατμος της
χαμαιμηλου βο τανης αυτο το ευωδες μηλον τηι ευπνοιαι μιμουμενος απα τησηι την
αισθησιν. τον αυτον δε τροπον και εν τηι αφηι ποικιλως η ομοιοτης διαψευδεται την
αληθειαν, επειδαν αργυρουν η χαλκεον νομισμα ισομεγεθες τωι χρυσωι και κατα τον
σταθμον ομοιως εχον αντι του χρυσου νομισθηι, 149 μη επικρινουσης της οψεως την
αληθειαν. ταυτα γενικως ειρηται δι' ολιγων, οσα δι' ομοιοτητος τινος τον παραλο
γισμον εμποιει τοις αισθητηριοις, αλλο τι παρ' ο εστι νομι ζομενα. εξεστι δε δια
φιλοπονωτερας της εξετασεως πλα τυναι δια των πραγματων τον λογον, οσα
ετερογενως μεν εχει προς αλληλα, δια δε τινος των παρεπομενων ομοιουσθαι το
ετερον τωι ετερωι νομιζεται. αρα μη τι τοιουτον ομοιο τητος ειδος επιθρυλει τωι υιωι;
αλλ' ουκ αν εις τουτο παραπληξιας ελθοι, ωστε την απατηλην ομοιοτητα επι της
αληθειας βλεπειν. παλιν αλλην ομοιοτητα εν τηι θεο πνευστωι γραφηι εδιδαχθημεν
παρα του ειποντος οτι Ποιη σωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και καθ'
ομοιωσιν.
150 αλλ' ουκ αν οιμαι τον Ευνομιον επι του υιου και του πα τρος τουτο
βλεπειν το ειδος της ομοιοτητος, ως ταυτον τωι ανθρωπωι τον μονογενη θεον
αποφηνασθαι. οιδαμεν και ετερον ομοιοτητος ειδος, οπερ εν τηι κοσμογονιαι φησι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

περι του Σηθ ο λογος, οτι εγεννησε τον Σηθ ο Ἀδαμ κατα το ειδος αυτου και κατα την
ομοιοτητα· οπερ ει λεγοι ο Ευ νομιος, ουκ αποβλητον τον λογον ποιουμεθα. ενταυθα
γαρ ουτε η φυσις των αλληλοις ομοιουμενων διαφορος, και ο χαρακτηρ και το ειδος
την κοινωνιαν εχει. ταυτα και τα τοιαυτα εστιν, οσα περι της του ομοιου διαφορας
ημεις 151 ενοησαμεν. ιδωμεν τοινυν προς τι βλεπων ο Ευνομιος την εξαιρετον
εκεινην ομοιοτητα προς τον πατερα μαρ τυρει τωι υιωι λεγων ομοιον ειναι τωι
γεννησαντι μο νον κατ' εξαιρετον ομοιοτητα κατα την ιδια ζουσαν εννοιαν, ουχ ως
πατρι πατερα· ου γαρ εισι δυο πατερες. την κατ' εξαιρετον ομοιοτητα του υιου προς
τον πατερα δεικνυειν επαγγειλαμενος, οπως μη προσηκει νοειν αυτον ομοιον,
κατασκευαζει τωι λογωι. ειπων γαρ οτι ουχ ως πατρι πατηρ εοικεν, κατεσκευασε τωι
λογωι οτι ουκ εοικε· και παλιν προσθεις οτι ουτε ως αγεν νητωι αγεννητος, και δια
τουτου απειπε νοειν επι του υιου προς τον πατερα την ομοιοτητα· ειτα επαγαγων οτι
ουτε ως υιωι υιος, τριτον επηγαγε νοημα, δι' ου πανταπασι 152 τον του ομοιου
παραφερεται λογον. ουτω μεν ουν τοις ιδιοις επεται λογοις, την του ομοιου
αποδειξιν δια της κατα σκευης του ανομοιου ποιουμενος. εξετασωμεν δε το σοφον
αυτου και απλουν, ο τοις διορισμοις επιδεικνυται. υιον γαρ πατρι ομοιον ειναι ειπων
ασφαλιζεται την ακοην, μη δειν ως πατερα πατρι τον υιον εοικεναι νοειν. τις δε
ουτως εν ανθρωποις ανοητος, ωστε υιον ομοιον τωι πατρι μαθων ειναι εις την
πατρος προς τον πατερα ομοιοτητα τοις λο 153 γισμοις εναχθηναι; ουδε ως υιωι,
φησιν, υιον· παλιν το ισον εν τωι διορισμωι η δριμυτης εχει. πατρι υιον ομοιον ειναι
ειπων το μη δειν ως προς υιον αλλον ομοιως εχειν προσδιοριζεται. ταυτα των
σεμνων του Ευνομιου δογματων εστι τα μυστηρια, δι' ων σοφωτεροι των αλλων οι
μαθηται αυ του γινονται μαθοντες, οτι πατρι υιος εοικως ουχ υιωι εοικεν· ου γαρ
εστιν υιος πατηρ· ουδε ως αγεννητωι αγεννητος· ου γαρ αγεννητος εστιν ο υιος. το δε
καθ' ημας μυστη ριον οταν πατερα ειπηι, υιου πατερα παντως διακελευεται, και οταν
υιον ονομασηις πατρος υιον διδασκει νοειν. και ουδεν της περιττης ταυτης σοφιας
μεχρι και νυν εδεηθημεν, ωστε δια πατρος και υιου δυο πατερας η δυο υιους υποτιθε
σθαι η αγεννητων δυαδα.
154 Τι δε βουλεται η πολλη περι το αγεννητον του Ευνομιου σπουδη,
πολλακις μεν ηδη δεδηλωται, και νυν δε παλιν δι' ολιγων ειρησεται. της γαρ του
πατρος σημασιας μηδεμιαν προς τον υιον διαφοραν κατα την φυσιν ενδεικνυ μενης,
ει μεχρι τουτων τον λογον εστησεν, ουκ αν εσχεν ισχυν η ασεβεια, της φυσικης των
ονοματων εννοιας ου 155 παραδεχομενης το κατ' ουσιαν αλλοτριον. νυν δε αγεν
νητον και γεννητον λεγων, επειδη αμεσος εστι προς αλληλα των ονοματων τουτων
η εναντιωσις, ως θνητου και αθανατου και λογικων και αλογων και παντων των
ομοιοτρο πως εκφωνουμενων, οσα δια των κατα το εναντιον σημαι νομενων
αλληλοις αντικαθεστηκεν, εδωκεν οδον τηι βλα σφημιαι δια των ονοματων τουτων,
ωστε την του θνητου προς το αθανατον διαφοραν και τωι γεννητωι προς το αγεν
νητον ενθεωρησαι· και ωσπερ αλλη του θνητου και αλλη του αθανατου η φυσις και
του λογικου και του αλογου ασυμβατα κατα την ουσιαν εστι τα ιδιωματα, ουτω
βουλεται αλλην μεν του αγεννητου κατασκευασαι την φυσιν, αλλην δε του
γεννητου, ινα ωσπερ υποχειριος τωι λογικωι η αλογος φυσις δεδημιουργηται, ουτως
δια φυσικης αναγκης υπεζευγμενον 156 τωι αγεννητωι το γεννητον επιδειξηι. διο
συναπτει τωι αγεν νητωι το του παντοκρατορος ονομα, ο ουκ εις προ νοητικην
ενεργειαν, ως προλαβων ο λογος υπεδειξεν, αλλ' εις τυραννικην εξουσιαν
μεταλαμβανων την ερμηνειαν του παντοκρατορος, ως μερος της αρχομενης τε και
υπο χειριου φυσεως και τον υιον ποιησαι, μετα παντων δου λευοντα τωι δια της
τυραννικης εξουσιας κρατουντι κατα το ισον των παντων. και οτι προς τουτο
βλεπων ταις τοιαυς χρηται του λογου διαστολαις, εκ των υποκειμενων 157
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

σαφηνισθησεται. ειπων γαρ εκεινα τα σοφα τε και περι εσκεμμενα, οτι ουτε ως πατρι
εοικε πατηρ ουδε ως υιωι υιος–καιτοι γε ουδεμια εστιν αναγκη εοικεναι παντως
πατρι πατερα και υιωι υιον· πατηρ γαρ τις εστιν εν Αιθιοψι, πατηρ και εν Σκυθαις, και
υιος εκατερου τουτων μελας μεν ο του Αιθιοπος, λευκοχρους δε και υποχρυσιζων
κατα την κομην ο Σκυθης, και ουδεν μαλλον δια το πατερα ειναι εκατερον ουτε δια
τον Αιθιοπα ο Σκυθης μελαινεται ουτε δια τον Σκυθην αλλοιουται το σωμα προς το
λευκον του Αιθιοπος–αλλ' ομως ειπων ταυτα κατα το αρεσκον αυτωι ο Ευνομιος
επηγαγεν, οτι ομοιος εστιν ως υιος πατρι, 158 του δε τοιουτου λογου το κατα την
φυσιν οικειον ενδεικνυ μενου, ως επι του Σηθ και του Ἀδαμ η θεοπνευστος μαρτυρει
διδασκαλια, μικρα φροντισας ο δογματιστης των συνετως ακροωμενων την καινην
επηγαγεν ερμηνειαν της του υιου προσηγοριας, εικονα και σφραγιδα της του παντο
κρατορος ενεργειας αυτον ορισαμενος.
159 Υιος γαρ εστι, φησιν, εικων και σφραγις της του παντοκρατορος
ενεργειας. αυτο μοι τουτο πρωτον ο εχων ωτα ακουειν επισκεψασθω, τις εστιν η της
ενεργειας σφραγις; πασα γαρ ενεργεια εν μεν τωι εκπονουντι το σπουδαζομενον
θεωρειται, περαιωθεντος δε του σπουδαζομενου καθ' εαυτην ουχ υφεστηκεν· οιον εν
εργεια του δρομεως η δια των ποδων εστι κινησις, παυσα μενης δε της κινησεως
ουκετι εστιν εφ' εαυτης η ενεργεια. 160 ουτως και επι παντος εστιν επιτηδευματος το
ισον ειπειν, τηι σπουδηι του περι τι πονουντος συναποληγειν και την ενεργειαν ***
εφ' εαυτης δε ουκ ουσαν ουτε ενεργουντος τινος την προκειμενην εαυτωι σπουδην
ουτε ει της σπουδης αποληξειε. τι ουν λεγει ειναι καθ' εαυτην την ενεργειαν την
ουτε ουσιαν ουσαν ουτε χαρακτηρα ουτε υποστασιν; ουκουν του ανυποστατου αυτον
ειπεν ομοιωμα· το δε τωι ανυπαρκτωι ομοιον ουδε αυτο παντως εστιν. αυτη των
καινων δογματων η τερατεια, το πιστευειν εις το μη ον. το γαρ τωι μη οντι ομοιον
ουκ εστι παντως.
161 ω Παυλε και Ἰωαννη και ο λοιπος των ευαγγελιστων τε και των
αποστολων χορος, τινες τηι υμετεραι φωνηι τας ιοβολους γλωσσας εαυτων
ανθοπλιζουσι; τινες ταις ουρα νιαις υμων βρονταις τας βατραχωδεις εαυτων φωνας
αντε γειρουσι; τι ουν λεγει ο υιος της βροντης; Ἐν αρχηι ην ο λογος, και ο λογος ην
προς τον θεον, και θεος ην ο λογος. τι δε ο μετ' εκεινον αλλος εκεινος, ο εντος των
ουρανιων αδυτων γενομενος, ο εν τωι παραδεισωι μυηθεις τα απορ ρητα; Ὤν, φησιν,
απαυγασμα της δοξης και χαρακτηρ της υποστασεως αυτου. τι μετα τουτους λεγει ο
εγγαστριμυθος; σφραγις, φησι, της ενεργειας του παντοκρα 162 τορος. τριτον αυτον
μετα τον πατερα ποιει, τηι ανυπαρκτωι εκεινηι ενεργειαι μεσιτευομενον, μαλλον δε
προς το δοκουν τηι ανυπαρξιαι τυπουμενον. ενεργειας εστι σφραγις ο εν αρχηι ων
λογος θεος και τηι αιδιοτητι της αρχης των ον των ενθεωρουμενος, ο μονογενης
θεος ο ων εν τοις κολποις του πατρος, ο τα συμπαντα φερων τωι ρηματι της
δυναμεως αυτου, ο ποιητης των αιωνων, εξ ου τα παντα και δι' ου τα παντα και εν ωι
τα παντα, ο κατεχων τον γυρον της γης, ο διειληφως τον ουρανον σπιθαμηι, ο
περιμετρων τηι χειρι το υδωρ, ο περιδεδραγμενος παντων των οντων, ο εν υψηλοις
κατοικων και τα ταπεινα εφορων, μαλλον δε επι δων, ινα ποιησηι πασαν την
οικουμενην εαυτου υποποδιον, τωι ιχνει του λογου εντυπωθεισαν; ενεργειας εστι 163
σφραγις η μορφη του θεου; ουκουν ενεργεια εστιν ο θεος, ουχ υποστασις; και μην
αυτο τουτο διερμηνευων φησιν ο Παυλος, οτι χαρακτηρ εστιν ου της ενεργειας,
αλλα της υποστασεως. η το της δοξης απαυγασμα σφραγις εστιν ενεργειας θεου; ω
της ασεβους αμαθιας. τι μεσον εστι του θεου και της ιδιας μορφης; τινι δε
μεσιτευεται προς τον χαρακτηρα εαυτης η υποστασις; τι δε μεταξυ νοειται της δοξης
και του απαυγασματος; αλλα τοιουτων και τοσουτων οντων δι' ων το μεγαλειον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

ανακηρυσσεται του δεσποτου της κτισεως παρα των πεπιστευμενων το κηρυγμα, οια
περι αυτου διεξερχεται ο της αποστασιας προδρομος;
164 τι λεγει; ως εικονα, φησι, και σφραγιδα πασης της του παντοκρατορος
ενεργειας και δυνα μεως. πως παραγραφεται τας του μεγαλου Παυλου φωνας;
εκεινος φησιν οτι θεου δυναμις εστιν ο υιος, ουτος δε αυτον σφραγιδα λεγει
δυναμεως, ουχι δυναμιν. και παλιν επαναλαβων τον λογον οια τοις ειρημενοις προσ
τιθησιν; σφραγιδα λεγει των του πατρος εργων και λογων και βουλευματων. ποιοις
εργοις του πατρος εστιν ομοιος; τον κοσμον παντως ερει και τα εν αυτωι παντα. αλλα
μην παντα ταυτα του μονογενους εργα 165 ειναι το ευαγγελιον εμαρτυρησε. ποιοις
τοινυν εργοις του πατρος ο υιος ωμοιωθη; τινων εγενετο εργων σφραγις; ποια δε
γραφη σφραγιδα των πατρικων εργων αυτον προση γορευσεν; ει δε τις αυτωι και
τουτο δοιη, το πλασσειν τους λογους κατ' εξουσιαν ως βουλεται, καν η γραφη μη
συντι θηται, ειπατω ποια του πατρος εστιν εργα των παρα του υιου γεγονοτων
κεχωρισμενα, ων σφραγιδα λεγει τον υιον γεγενησθαι. εργα του λογου τα ορατα
παντα και τα αορατα· εν τοις ορωμενοις ο κοσμος ολος και τα εν αυτωι 166 παντα, εν
τοις αορατοις η υπερκοσμιος κτισις. ποια τοινυν υπολειπεται εξω των ορωμενων τε
και αορατων εργα του πατρος εφ' εαυτων θεωρουμενα, ων σφραγιδα λεγει τον υιον
γεγενησθαι; η ταχα παλιν επι τον δυσωδη της αιρε σεως εμετον επανηξει
στενοχωρουμενος και λεξει εργον ειναι του πατρος τον υιον; πως ουν σφραγις
γινεται των εργων τουτων ο υιος, αυτος ων, ως φησιν αυτος, το εργον; η τον αυτον
λεγει και εργον και εργου ομοιωμα;
167 ∆εδοσθω ταυτα· ειπατω τα λοιπα εργα ων λεγει δη μιουργον τον πατερα,
οις ο υιος ωμοιωθη, ειπερ δια της σφραγιδος νοει το ομοιωμα. ποιους δε λογους
αλλους του πατρος οιδεν ο Ευνομιος παρα τον αει εν τωι πατρι οντα λογον, ον
σφραγιδα ονομαζει, τον κυριως και αληθως και πρωτως οντα τε και ονομαζομενον
λογον; προς ποια δε βουλευματα βλεπει της του θεου σοφιας κεχωρι σμενα, οις
ομοιουται η του θεου σοφια, σφραγις γινομενη 168 των βουλευματων; ορατε το
αδιακριτον και απερι σκεπτον και τον συρφετον του λογου, οια του μυστηριου
κατασκεδαζει, μητε α λεγει επισταμενος μητε περι τινος ποιειται τον λογον. ο γαρ
ολον εχων εν εαυτωι τον πατερα και εν τωι πατρι ολος ων ως λογος και σοφια και
δυναμις και αληθεια και χαρακτηρ και απαυγασμα, αυτος εστιν εν τωι πατρι τα
παντα, ουκ αλλων τινων εν τωι πατρι προ αυτου θεωρουμενων εικων γινομενος και
σφραγις και ομοιωμα.
169 Ειτα χαριζεται αυτωι τον επι Νωε δι' υδατος των ανθρωπων αφανισμον
και την εν Σοδομοις του πυρος επομβριαν και των Αιγυπτιων την ενδικον τιμωριαν,
ως τινα μεγαλα προσμαρτυρων τωι εν τηι χειρι εχοντι τα περατα της οικουμενης, εν ωι
τα παντα συνεστηκε, καθως φησιν ο αποστολος, ωσπερ ουκ ειδως, οτι τωι περιεχοντι
τα παντα και προς το δοκουν αγοντι τε και φεροντι τα τε ηδη γεγενημενα και τα εσο
μενα ου τοσουτον προσθηκην ποιει της δοξης δυο η τρια μνημονευθεντα θαυματα,
οσον αφαιρεσιν και ζημιαν η των λοιπων σιωπη. αλλα και τουτων σιωπωμενων
αρκει η μια του Παυλου φωνη περιληπτικως τα παντα δι' εαυτης ενδειξασθαι η επι
παντων αυτον λεγουσα και δια παντων και εν πασιν. 170 Ειτα νομοθετει, φησι, κατ'
επιταγην του αιωνιου θεου. τις ο αιωνιος εστι θεος και τις ο υπουργων αυτωι περι
την του νομου θεσιν; αλλα παντι δηλον τουτο εστιν, οτι δια Μωυσεως νομοθετει ο
θεος τοις δεχομενοις τον νομον. αυτου δε του Ευνομιου τον μονο γενη θεον ειναι
ομολογουντος τον Μωυσει χρηματιζοντα πως ο παρων αυτου λογος εις την του
Μωυσεως ταξιν τον του παντος δεσποτην αντικαθιστησιν, το δε του αιωνιου θεου
σημαινομενον τωι πατρι ανατιθησι μονωι, ως τηι προς τον αιωνιον διαστοληι μη
αιωνιον, αλλα προσφατον τον μονογενη 171 θεον αποδεικνυσθαι, τον ποιητην των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

αιωνων; αλλα και επιλελησθαι μοι δοκει ο φιλομαθης τε και μνημων, οτι παντα
ταυτα περι εαυτου ο Παυλος φησι, διαγγελλων εν τοις ανθρωποις του ευαγγελιου το
κηρυγμα κατ' επιταγην του θεου. α τοινυν περι εαυτου διεξερχεται ο αποστολος,
ταυτα ο Ευνομιος τωι δεσποτηι των προφητων τε και αποστολων ανατιθεις ουκ
αισχυνεται, ινα ομοτιμον καταστησηι τωι Παυλωι, τωι ιδιωι δουλωι, τον κυριον. και τι
με χρη τα καθ' εκαστον διελεγχοντα πληθος επεισαγειν τωι λογωι; εν οις ο μεν
απλουστερον εντυγχανων τοις παρ' αυτου γεγραμμενοις οιησεται τα
συγκεχωρημενα παρα της γραφης αυτον λεγειν, ο δε εξεταστικως εκαστον αναπτυσ
σειν δυναμενος αποδειξει μηδεν της αιρετικης κακουργιας κεχωρισμενα. λεγει γαρ
και ο εκκλησιαστικος και ο αιρε τικος, οτι Ὁ πατηρ κρινει ουδενα, αλλα την κρισιν
πασαν δεδωκε τωι υιωι, νοει δε ουχ ομοιως το ειρημενον εκατερος· δια γαρ των
αυτων ρηματων ο μεν εκκλησιαστικος την επι παντων εξουσιαν νοει, ουτος δε
κατασκευαζει το υπο δεες τε και υποχειριον.
172 Ἀλλ' εκεινο χρη προσθειναι τοις ειρημενοις, οπερ κρηπιδα τινα
ποιουνται της ασεβειας εν τωι περι της οικο νομιας λογωι, ουχ ολον ανθρωπον παρ'
αυτου σεσωσθαι διοριζομενοι, αλλα το του ανθρωπου ημιτομον, το σωμα λεγω. ο δε
σκοπος εστιν αυτοις της τοιαυτης περι το δογμα κακουργιας το δειξαι τας
ταπεινοτερας φωνας, ας εκ του ανθρωπινου ποιειται ο κυριος, παρ' αυτης της θεο
τητος γεγενησθαι δοκειν, ινα δια τουτων ισχυροτεραν απο δειξωσι την βλασφημιαν,
δι' αυτης της του κυριου ομο λογιας κρατυνομενην. τουτου χαριν φησι τον επ' εσχα
των των ημερων γενομενον ανθρωπον, ουκ αναλαβοντα τον εκ ψυχης και σωματος
αν 173 θρωπον. εγω δε πασαν διερευνησαμενος την θεοπνευ στον τε και αγιαν
γραφην ουχ ορω ταυτην την φωνην εγγεγραμμενην, οτι μονην την σαρκα διχα της
ψυχης εν τωι καιρωι της κατα ανθρωπον οικονομιας ο τα παντα ποιησας εις εαυτον
ανεδεξατο. αναγκαιως ουν προς τε τον σκοπον της σωτηριας ημων βλεπων και προς
τα δογματα των πατερων και προς τας θεοπνευστους φωνας την εν τωι μερει τουτωι
κατασκευαζομενην ασεβειαν διελεγξαι πειρα σομαι. ηλθεν ο κυριος ζητησαι και
σωσαι το απολωλος, απωλετο δε ου σωμα, αλλ' ολος ο ανθρωπος απο ψυχης και
σωματος συγκεκραμενος, και ει χρη τον αληθεστερον 174 ειπειν λογον, του σωματος
η ψυχη προαπωλετο. η γαρ παρακοη προαιρεσεως, ου σωματος αμαρτια εστιν, ιδιον
δε ψυχης η προαιρεσις, αφ' ης πασα η της φυσεως συμφορα την αρχην εσχεν, ως
μαρτυρει τοις λογοις η αψευδης του θεου απειλη, οτι εν ηι αν ημεραι των
απηγορευμενων αψωνται, ανυπερθετως συναφθησεται τηι βρωσει ο θανατος.
∆ιπλου δε οντος του ανθρωπινου συγκριματος, καταλληλως καθ' εκατερον
ενεργειται ο θανατος, της διπλης ζωης εν εργουσης τωι νεκρουμενωι την στερησιν.
σωματος μεν γαρ εστι θανατος η των αισθητηριων σβεσις και η προς τα συγγενη των
στοιχειων διαλυσις· Ψυχη δε, φησιν, η αμαρ τανουσα αυτη αποθανειται. αμαρτια δε
εστιν η του θεου 175 αλλοτριωσις, ος εστιν η αληθινη τε και μονη ζωη. ουκ ουν
πολλας ετων εκατονταδας επεβιω μετα την παρακοην ο πρωτοπλαστος, αλλ' ο θεος
ουκ εψευσατο ειπων Ἐν ηι αν ημεραι φαγητε, θανατωι αποθανεισθε. δια γαρ του αλλο
τριωθηναι αυτον της οντως ζωης αυθημερον εκυρωθη κατ' αυτου η του θανατου
αποφασις. μετα ταυτα δε χρονοις υστερον και ο σωματικος τωι Ἀδαμ επηκολουθησε
θανατος. ο τοινυν δια τουτο ελθων, ινα ζητησηι και σωσηι το απο λωλος, οπερ εν τηι
παραβοληι ο ποιμην προβατον ονομαζει, και ευρισκει το απολωλος και αναλαμβανει
επι των ιδιων ωμων ολον το προβατον, ου μονην την του προβατου δοραν, ινα
αρτιον ποιησηι τον του θεου ανθρωπον, δια ψυχης τε και σωματος ανακραθεντα προς
την θεοτητα. και ουτως ουδεν αφηκε της φυσεως ημων, ο ουκ ανελαβεν ο κατα 176
παντα πεπειραμενος καθ' ομοιοτητα χωρις αμαρτιας. η δε ψυχη αμαρτια ουκ εστιν,
αλλα δεκτικη αμαρτιας εξ αβου λιας εγενετο· ην δια τουτο αγιαζει δια της προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

εαυτον ανακρασεως, ινα τηι απαρχηι ολον συναγιασηι το φυραμα. ου χαριν και ο
αγγελος μηνυων τωι Ἰωσηφ την των εχθρων του κυριου απωλειαν φησιν οτι
Τεθνηκασιν οι ζητουντες την ψυχην του παιδιου· και ο κυριος προς τους Ἰουδαιους
λεγει οτι Ζητειτε με αποκτειναι, ανθρωπον ος την αληθειαν υμιν λελαληκα.
ανθρωπος δε το του ανθρωπου σωμα ου 177 λεγεται, αλλα το εξ αμφοτερων
συγκειμενον. και παλιν φησι προς αυτους οτι Ἐμοι χολατε, οτι ολον ανθρωπον υγιη
εποιησα εν σαββατωι; εφανερωσε δε το του ολου νοημα εν μεν τοις αλλοις
ευαγγελιοις, προς τον δια της κλινης εν τωι μεσωι κεχαλασμενον ειπων Ἀφεωνται σοι
αι αμαρτιαι, οπερ ψυχης εστιν ιασις, και οτι Ἔγειραι και περιπατει, οπερ εις την
σαρκα βλεπει· εν δε τωι κατα Ἰωαννην μετα το δουναι την υγιειαν τωι σωματι και την
ψυχην ελευθερωσας της ιδιας νοσου, εν οις φησιν οτι Ὑγιης γεγονας, μηκετι
αμαρτανε· εντευθεν *** ο δι' αμφοτερων τεθεραπευμενος, 178 εν ψυχηι τε λεγω και
σωματι. ουτω γαρ φησι και Παυλος· Ἵνα τους δυο κτισηι εν εαυτωι εις ενα καινον
ανθρωπον· και ουτως εν τωι καιρωι του παθους προλεγει το εκουσιως αποστηναι την
εαυτου ψυχην απο του ιδιου σωματος λεγων Ουδεις αιρει την ψυχην μου απ' εμου,
αλλ' εγω τιθημι αυτην απ' εμαυτου· εξουσιαν εχω θειναι την ψυχην μου, και
εξουσιαν εχω παλιν λαβειν αυτην. αλλα και ο προ φητης ∆αβιδ κατα την ερμηνειαν
του μεγαλου Πετρου εις αυτον προορωμενος ειπεν Ὅτι ουκ εγκαταλειψεις την
ψυχην μου εις ᾅδην, ουδε δωσεις τον οσιον σου ιδειν διαφθοραν, ουτω του
αποστολου Πετρου το ρητον ερμηνευσαντος, οτι ουτε η ψυχη αυτου εγκατελειφθη
εις τον ᾅδην ουτε η 179 σαρξ αυτου ειδε διαφθοραν. η γαρ θεοτης και προ της σαρκος
και εν τηι σαρκι και μετα το παθος αει ωσαυτως εχει, ο ην τηι φυσει παντοτε ουσα και
εις αει διαμενουσα, εν δε τωι παθει της ανθρωπινης φυσεως την υπερ ημων
οικονομιαν επληρωσε, διαζευξασα προς καιρον την ψυχην εκ του σωματος,
χωρισθεισα δε ουδε του ετερου, ωι απαξ συνανεκραθη, και παλιν τα διεστωτα
συναψασα, ωστε ακο λουθιαν και αρχην δουναι πασηι τηι ανθρωπινηι φυσει της εκ
νεκρων αναστασεως, ινα το φθαρτον απαν ενδυσηται αφθαρσιαν και το θνητον την
αθανασιαν, της απαρχης ημων δια της προς τον θεον ανακρασεως εις θειαν φυσιν
μεταποιηθεισης· καθως ειπεν ο Πετρος οτι Κυριον αυτον και Χριστον εποιησεν ο
θεος, τουτον τον Ἰησουν ον υμεις εσταυρωσατε· και πολλα του τοιουτου δογματος
εκ των αγιων ευαγγελιων εστιν εις συμμαχιαν λαβειν, πως ο κυ ριος τωι κατα
Χριστον ανθρωπινωι τον κοσμον εαυτωι καταλ λασσων επεμερισε τηι ψυχηι τε και τωι
σωματι την παρ' αυτου γινομενην τοις ανθρωποις ευεργεσιαν, θελων μεν δια της
ψυχης, εφαπτομενος δε δια του σωματος. αλλα πε ριττον αν ειη παντα διεξιοντα
οχλον επεισαγειν τωι λογωι. 180 Ἐκεινο δε τοις ειρημενοις ετι προσθεις προς τα 180
εφεξης μεταβησομαι· Λυσατε τον ναον τουτον, και εν τρισιν ημεραις εγερω αυτον.
ωσπερ ημεις δια ψυχης και σω ματος ναος γινομεθα του ενοικουντος εν ημιν και
εμπερι πατουντος, ουτως και ο κυριος ναον ονομαζει το συναμφο τερον, ου η λυσις
την της ψυχης εκ του σωματος σημαινει διαλυσιν. ει δε προφερουσι την του
ευαγγελιου φωνην οτι Ὁ λογος σαρξ εγενετο, ως δια του μη συμμνημονευθηναι και
την ψυχην κατασκευαζεσθαι το αψυχον ανειληφθαι την σαρκα, μαθετωσαν οτι
συνηθες εστι τηι αγιαι γραφηι τωι 181 μερει συμπεριλαμβανειν το ολον. ο γαρ ειπων
οτι Προς σε πασα σαρξ ηξει, ου κεχωρισμενην των ψυχων την σαρκα λεγει τωι κριτηι
παραστησεσθαι· και τον Ἰακωβ εν εβδο μηκοντα πεντε ψυχαις επι την Αιγυπτον
καταβαντα παρα της ιστοριας ακουσαντες και την σαρκα μετα των ψυχων
ενοησαμεν. ουτως ουν και ο λογος σαρξ γενομενος ολην μετα της σαρκος την
ανθρωπινην συνανελαβε φυσιν, οθεν και το πεινην και το διψην και το δειλιαν και
το φοβει σθαι και το επιθυμειν και το καθευδειν και το ταραττε σθαι και το δακρυειν
και παντα τα τοιαυτα γινεσθαι εν αυτωι χωραν εσχεν. ουτε γαρ η θεοτης κατα την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

ιδιαν φυσιν τι τοιουτον αναδεχεται παθος, ουτε καθ' εαυτην η σαρξ εν εκεινοις
γινεται, μη ψυχης συνδιατιθεμενης τωι σωματι.
182 Και περι μεν της εις τον υιον βλασφημιας τοσαυτα. ιδωμεν δε και οσα
περι του αγιου πνευματος διεξερχεται. μετα τουτον πιστευομεν, φησιν, εις τον παρα
κλητον, το πνευμα της αληθειας. εγω δε δηλον οιμαι πασιν ειναι τοις
εντυγχανουσιν, προς ο τι βλεπων παρατρεπει την υπο του κυριου παραδοθεισαν της
πιστεως εκθεσιν, εν τοις περι του υιου και του πατρος λογοις της ατοπιας ταυτης
απελεγχθεισης· ομως δε και νυν δι' ολι γων τον σκοπον αυτου της κακουργιας
φανερον καταστησαι πειρασομαι. ως γαρ εκει πατερα ουκ ειπεν, ινα μη τηι αιδιοτητι
του πατρος τον υιον συνενδειξηται, ουδε τον υιον ωνομασεν, ινα μη την κατα φυσιν
οικειοτητα τηι φωνηι ταυτηι συμπαραστησηι, ουτω και νυν ου λεγει πνευμα αγιον, ινα
μη το μεγαλειον της δοξης αυτου και το κατα παντα ηνωμενον πατρι τε και υιωι δια
του ονοματος τουτου συνο 183 μολογησηι. επειδη γαρ τωι πατρι και τωι υιωι κατα το
ισον η τε του πνευματος και η του αγιου κλησις παρα της γραφης εφαρμοζεται
(Πνευμα γαρ ο θεος, και Πνευμα προ προσωπου ημων Χριστος κυριος, και Ἅγιος
κυριος ο θεος, και Εις αγιος, εις κυριος Ἰησους Χριστος), ινα μη τις γενηται τοις
ακουουσιν αγιου πνευματος ευσεβης δια του των υποληψις η δια το κοινωνειν τωι
πατρι τε και τωι υιωι της ενδοξου κλησεως εγγινομενη, τουτου χαριν παρακρου
σαμενος την ακοην των ανοητων της παρα του θεου προ εκτεθεισης πιστεως εν τηι
παραδοσει του μοστηριου υπαλ λασσει τα ρηματα, ωσπερ οδοποιησας δια της
ακολουθιας ταυτης εαυτωι την κατα του πνευματος του αγιου ασεβειαν.
184 ει γαρ ειπεν οτι πιστευομεν εις το πνευμα το αγιον, πνευμα δε ο θεος,
υπεκρουσεν αν ο τα θεια πεπαιδευμενος οτι, ει χρη πιστευειν εις το πνευμα το αγιον,
πνευμα δε ο θεος ονομαζεται, ουκ αλλο τι κατα την φυσιν εστιν η εκεινο παντως, ο
δια των αυτων ονοματων κυριως κατονομαζεται. οσα γαρ ου ψευδως ουδε εκ
καταχρησεως, αλλα κυριως υπο των αυτων ονοματων δηλουται, τουτων αναγκη
πασα μιαν και την αυτην ομολογεισθαι φυσιν την τοις αυτοις σημαινομενην
ονομασι. δια ταυτα σιωπησας την παρα του κυριου νομοθετηθεισαν εν τηι πιστει
φωνην πιστευομεν, 185 φησιν, εις τον παρακλητον. εγω δε και αυτο τουτο το ονομα
κοινον εμαθον ειναι παρα της θεοπνευστου γρα φης πατρος τε και υιου και
πνευματος αγιου. ο γαρ υιος επισης εαυτον τε και το πνευμα το αγιον ονομαζει παρα
κλητον· ο δε πατηρ δι' ων ενεργει την παρακλησιν, οικει ουται παντως του
παρακλητου το ονομα. ου γαρ δη το εργον ποιων του παρακλητου απαξιοι του εργου
το ονομα. ο τε γαρ ∆αβιδ προς τον πατερα φησιν οτι Συ κυριε εβοη θησας μοι και
παρεκαλεσας με, και ο μεγας αποστολος τα αυτα περι του πατρος διεξερχεται λεγων
Ευλογητος ο θεος και πατηρ του κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ο παρα καλων ημας
επι πασηι τηι θλιψει ημων· τον δε υιον ο Ἰωαννης εν μιαι των καθολικων επιστολων
διαρρηδην ονομαζει παρακλητον. και αυτος δε ο κυριος δι' ων ειπε και αλλον
παρακλητον ημιν αποσταλησεσθαι, περι του πνευματος λε γων, εφ' εαυτου παντως
το ονομα τουτο προωμολογησε.
186 διπλης δε ουσης της του παρακαλειν σημασιας, μιας μεν δια των
τιμητικων ρηματων τε και σχηματων, υπερ ων, αν τινος δεομενοι τυχωμεν, εις
συμπαθειαν αυτον επαγομεθα, ετερας δε της θεραπευτικης των ψυχικων τε και
σωματι κων παθηματων επινοιας, των καθ' εκατερον σημαινομενων επισης η αγια
γραφη προσμαρτυρει τηι θειαι φυσει του παρακλητου την εννοιαν. νυν μεν γαρ ο
Παυλος την ιατι κην ημων του θεου δυναμιν δια της παρακλησεως ημων παριστησι
λεγων Ὁ παρακαλων τους ταπεινους παρεκαλεσεν ημας εν τηι παρουσιαι Τιτου, παλιν
δε κατα την ετεραν διανοιαν προς τους Κορινθιους γραφων ταυτα διεξεισιν οτι Ὑπερ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

Χριστου πρεσβευομεν, ως του θεου παρακαλουντος δι' ημων· δεομεθα υπερ Χριστου,
καταλλαγητε τωι θεωι.
187 Τουτων ουν ουτως εχοντων, οπως αν επι του πνευ ματος νοησηις του
παρακλητου το ονομα, της του πατρος τε και του υιου κοινωνιας καθ' εκατερον των
σημαινομενων ουκ αποστησεις. ουκουν εν τωι μερει τουτωι ουδε βουλο μενος
κατασμικρυνειν την του αγιου πνευματος δοξαν δε δυνηται, εκεινο προσμαρτυρων
αυτωι, οπερ και τωι πατρι και τωι υιωι παρα της αγιας γραφης ανατιθεται. πνευμα δε
αληθειας ειπων ο Ευνομιος αυτος μεν, ως οιμαι, το υποχειριον ηβουληθη δια της
τοιαυτης παραστησαι φωνης, επειδη αληθεια μεν ο Χριστος εστιν, εκεινο δε πνευμα
αληθειας ωνομασεν, ως ει τις λεγοι κτημα ειναι της αλη θειας και υποχειριον, ουκ
ειδως οτι δικαιοσυνη ο θεος λεγεται και ου δηπου κτημα της δικαιοσυνης τον θεον
188 ενοησαμεν. ωστε και το πνευμα της αληθειας μαθον τες την θεοπρεπη διανοιαν
παρα της φωνης εδεξαμεθα, τωι επαχθεντι λογωι προς το κρειττον χειραγωγουμενοι.
ειπων γαρ ο κυριος το πνευμα της αληθειας ευθυς επη γαγεν "1ο παρα του πατρος
εκπορευεται"2, οπερ ουδενι των εν τηι κτισει νοουμενων η φωνη του κυριου
προσεμαρτυρησεν, ου τοις ορωμενοις, ου τοις αορατοις, ου θρονοις, ουκ αρ χαις, ουκ
εξουσιαις, ου κυριοτησιν, ουκ αλλωι τινι ονο μαζομενωι ονοματι ουτε εν τωι αιωνι
τουτωι ουτε εν τωι μελλοντι. ου τοινυν πασα η κτισις εστιν αμετοχος, δηλον αν ειη
παντως οτι τουτο της ακτιστου φυσεως ιδιον εστι 189 και εξαιρετον. ουτος δε
πιστευειν κελευει εις τον καθη γητην της ευσεβειας. ουκουν πιστευετω εις τον
Παυλον τε και Βαρναβαν και Τιτον και Σιλουανον και Τιμοθεον και παντας
εκεινους, δι' ων προς την πιστιν καθωδηγηθημεν.
Ει γαρ το καθηγουμενον εις ευσεβειαν μετα πατρος και υιου πιστευεσθαι χρη,
παντες οι προ φηται και νομοθεται και πατριαρχαι κηρυκες τε και ευαγγε λισται και
αποστολοι ποιμενες τε και διδασκαλοι ομοτιμως εχουσι προς το πνευμα το αγιον,
καθηγηται τοις μετ' εκει νους της ευσεβειας γενομενοι. 190 Γενομενος, φησι, υπο
του μονου θεου δια του μονογενους. ανακεφαλαιουται πασαν αυτου την ασεβειαν
δια των ειρημενων· παλιν μονον θεον τον πατερα κατονομαζει, οργανωι κεχρημενον
τωι μονογενει προς την κατασκευην του πνευματος. ποιαν ευρων εκ της γραφης
σκιαν του τοιουτου νοηματος ταυτα τολμαι; εκ ποιας αρ χης δι' ακολουθου προς το
τοιουτο περας προηγαγε την ασεβειαν; τις των ευαγγελιστων φησι, τις αποστολος,
τις προφητης; παν μεν ουν τουναντιον πασα γραφη θεοπνευ στος η δια της
επιπνοιας του πνευματος αναγραφεισα μαρ τυρει τωι πνευματι την θεοτητα, οιον
(κρειττον γαρ δι' αυτων των μαρτυριων αποδειξαι τον λογον) οι λαβοντες εξουσιαν
του τεκνα θεου γενεσθαι μαρτυρουσι τωι πνευματι 191 την θεοτητα. τις γαρ αγνοει
την του κυριου φωνην, οτι οι εκ του πνευματος γεννηθεντες θεου τεκνα εισιν; ουτω
γαρ διαρρηδην μαρτυρει τωι αγιωι πνευματι των του θεου τεκνων την γεννησιν
ειπων οτι, ωσπερ το γεγεννημενον εκ της σαρκος σαρξ εστιν, ουτω και το
γεγεννημενον εκ του πνευματος πνευμα εστιν. οσοι δε υπο του πνευματος εγεν
νηθησαν, θεου τεκνα προσηγορευθησαν. ουτω και του κυριου δια του
προσφυσηματος δεδωκοτος τοις μαθηταις το πνευμα το αγιον, φησιν ο Ἰωαννης Ἐκ
του πληρωματος 192 αυτου ημεις παντες ελαβομεν. εν αυτωι δε κατοικειν το
πληρωμα της θεοτητος ο μεγας Παυλος διαμαρτυρεται, αλλα και ετι δια του
προφητου Ἠσαΐου περι της γενομενης αυτωι θεοφανειας, οτε ειδε τον καθημενον επι
θρονου υψηλου και επηρμενου, η μεν αρχαιοτερα παραδοσις τον πατερα ειναι λεγει
τον οφθεντα, ο δε ευαγγελιστης Ἰωαννης εις τον κυριον αναφερει την προφητειαν,
λεγων περι των μη πεπιστευκοτων Ἰουδαιων τας τωι προφητηι ρηθεισας περι του
κυριου φωνας οτι Ταυτα ειπεν Ἠσαΐας, οτε ειδε την 193 δοξαν αυτου και ελαλησε
περι αυτου. ο δε μεγας Παυλος τωι αγιωι πνευματι τον αυτον τουτον λογον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

προσεμαρτυρησεν εν τηι γενομενηι αυτωι προς τους Ἰουδαιους κατα την Ῥωμην
δημηγοριαι, οτε φησι Καλως ειπε περι υμων το πνευμα το αγιον οτι Ἀκοηι ακουσετε
και ου μη συνητε, δεικνυς ως οιμαι δι' αυτης της αγιας γραφης, οτι πασα οπτασια
θειο τερα και πασα θεοφανεια και πας λογος εκ προσωπου θεου λεγομενος επι του
πατρος νοειται και επι του υιου 194 και επι του πνευματος του αγιου. δια τουτο του
∆αβιδ ειποντος οτι Παρωργισαν τον θεον εν τηι ερημωι και παρω ξυναν αυτον εν γηι
ανυδρωι, ο αποστολος εις το πνευμα το αγιον αναφερει τα παρα των Ἰσραηλιτων
κατα του θεου γεγενημενα, ουτω γραψας τωι ρηματι· ∆ιο, καθως λεγει το πνευμα το
αγιον, μη σκληρυνητε τας καρδιας υμων, ως εν τωι παραπικρασμωι κατα την ημεραν
του πειρασμου εν τηι ερημωι, ου επειρασαν με οι πατερες υμων, και τα αλλα παντα τωι
προσωπωι του αγιου πνευματος ανατιθησιν, οσα η προφητεια προς θεον αναφερει. οι
δε τρεις ημιν θεους δια των τοιουτων επιθρυλουντες δογματων ουπω ταχα ουδε 195
αριθμειν εδιδαχθησαν. ει γαρ ο υιος και ο πατηρ ου μεριζονται απ' αλληλων εις
δυικην σημασιαν (εν γαρ εισι και ουχι δυο κατα την του κυριου φωνην), εν δε και το
πνευμα το αγιον, πως το εν τωι ενι συντιθεμενον εις τριων θεων αριθμον
διασχιζεται; η δηλον παντως εστιν οτι ουκ αν τις επικαλεσειεν ημιν τριων θεων
αριθμον, μη προτερον αυτος θεων δυαδα εν τωι ιδιωι δογματι κατασκευαζων.
Τοις γαρ δυο το εν συντιθεμενον την τριαδα των θεων απερ γαζεται. παρ' ων
δε εις προσκυνειται θεος επ' ονοματι πατρος και υιου και πνευματος αγιου, ποιαν
εχει χωραν η των τριων θεων κατηγορια; 196 Ἀλλ' επαναλαβωμεν παντα του
Ευνομιου τον λογον. γενομενος, φησι, παρα του μονου θεου δια του μονογενους [και
τουτο]. τις ουν η αποδειξις του και τουτο εν των παρα του μονογενους γεγονοτων
ειναι; παντα δι' αυτου γεγενησθαι παντως ερουσιν, εν δε τοις πασι συμπεριειληφθαι
και τουτο. προς ους ερουμεν οτι Παντα δι' αυτου εγενετο, οσα εγενετο, εγενετο δε,
καθως ο Παυ λος φησιν, ορατα τε και αορατα, θρονοι αρχαι εξουσιαι κυριοτητες
δυναμεις, εν δε τοις απηριθμημενοις δια των θρονων τε και των δυναμεων τα
Χερουβιμ και τα Σεραφιμ υπο του Παυλου κατειλεκται. εως τουτου τα 197 παντα. το
δε πνευμα το αγιον ως υπερ την φυσιν των γεγονοτων εν τηι απαριθμησει των
οντων ο Παυλος απεσιω πησεν, ουτε το γενεσθαι ουτε το υποτεταχθαι δια των
εαυτου λογων ημιν ενδειξαμενος· αλλ' ωσπερ ο προφητης αγαθον και ευθες και
ηγεμονικον ονομαζει το πνευμα το αγιον, δια του ηγεμονικου το αρχικον
ενδεικνυμενος, ουτω και ο αποστολος παντα εν πασιν ενεργειν καθως βουλεται
διοριζομενος την αυθεντικην εξουσιαν προσμαρτυρει τηι αξιαι του πνευματος. ο δε
κυριος την αυτεξουσιον αυτου δυνα μιν τε και ενεργειαν εν τωι προς Νικοδημον
λογωι φανεραν 198 ποιει λεγων οτι Το πνευμα οπου θελει πνει. πως ουν ο Ευνομιος
εν και τουτο των γεγονοτων ειναι παρα του υιου διοριζεται, τηι αιδιωι υποταγηι
καταδεδικασμενον; καθ απαξ γαρ, φησιν, υποτεταγμενον, ουκ οιδα ποιωι της
υποταγης ειδει το ηγεμονικον τε και αρχικον υποζευξας. πολυσημος γαρ η τοιαυτη
φωνη παρα τηι αγιαι γραφηι και πολυτροπως νοουμενη και λεγομενη. και γαρ και την
αλογον φυσιν υποτεταχθαι φησιν ο προφητης, και τους εν πολεμωι κεκρατημενους
τωι αυτωι υπαγει ονοματι, και ∆ου λους τοις ιδιοις δεσποταις υποτασσεσθαι,
νομοθετει ο απο στολος, και τα τεκνα εν υποταγηι εχειν τους της ιερωσυ νης
προεστηκοτας διακελευεται, ως της γινομενης παρ' αυτων αταξιας καθ' ομοιοτητα
των Ἠλει του ιερεως παι 199 δων εις τους πατερας διαβαινουσης. αλλα και παντων
των ανθρωπων την προς τον θεον υποταγην, οταν ενωθεντες οι παντες αλληλοις
δια της πιστεως εν σωμα του κυριου του εν πασιν οντος γενωμεθα, του υιου προς τον
πατερα υπο ταγην ο αποστολος λεγει, της παρα παντων ομοθυμαδον γινομενης τωι
υιωι προσκυνησεως παρα τε των επουρανιων και των επιγειων και των καταχθονιων
εις την του πατρος δοξαν διαβαινουσης, ουτως ειποντος του Παυλου οτι Αυτωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

καμψει παν γονυ επουρανιων και επιγειων και καταχθονιων, και πασα γλωσσα
εξομολογησεται οτι κυριος Ἰησους Χριστος εις δοξαν θεου πατρος.
Ου γενομενου τον εν πασιν οντα υιον δια της των παντων εν οις εστιν ο υιος
υποταγης αυτον υποτασσεσθαι τωι πατρι η μεγαλη του Παυλου δια βεβαιουται σοφια.
τινα ουν επιθρυλει τωι πνευματι την καθαπαξ υποταγην ο Ευνομιος, ουκ εστιν εκ της
προσριφεισης παρ' αυτου διδαχθηναι φωνης, των αλογων η των αιχμαλωτων η των
οικετων η των σωφρονιζομενων τεκνων η των δια της υποταγης σωιζομενων. η γαρ
προς τον θεον των ανθρωπων υποταγη σωτηρια τοις υποτασσο μενοις εστι κατα την
του προφητου φωνην, η φησιν υπο τασσεσθαι τωι θεωι την ψυχην, επειδη παρ' αυτου
γινεται δια της υποταγης το σωτηριον, ως ειναι την υποταγην της 1 απωλειας
αλεξητηριον. ωσπερ τοινυν η ιατρικη τοις νο σουσι σπουδαζεται, ουτω και η
υποταγη τοις δεομενοις της σωτηριας. το δε πνευμα το αγιον το ζωοποιουν τα παντα
ποιας ενδεες εστι ζωης, ινα δια της υποταγης την σωτηριαν εαυτωι κατακτησηται;
επειδη τοινυν ουτε απο τινος θειας φωνης το τοιουτον επιθρυλειν εχει τωι πνευματι
ουτε εκ της των εικοτων λογισμων ακολουθιας ταυτην κατα του αγιου πνευματος
την βλασφημιαν προηκατο, δηλον αν ειη τοις γε νουν εχουσιν, οτι ασυνηγορητον
εκτιθεται κατ' αυτου την ασεβειαν, ουτε μαρτυριαι τινι γραφικηι ουτε μην ακολουθιαι
λογισμων κρατυνομενην. 2 Προστιθησι δε τουτοις οτι ουτε κατα τον πατερα ουτε τωι
πατρι συναριθμουμενος· εις γαρ εστι και μονος πατηρ ο επι παντων θεος, ουτε τωι
υιωι συνεξισουμενος· μονογενης γαρ εστιν ο υιος ουδενα εχων ομογενη. εγω μεν ει
γε τουτο μονον τωι λογωι προσεθηκε, το μη ειναι πατερα του υιου το πνευμα το
αγιον, ματαιον και ουτως αν ᾤμην τοις παρα μηδενος αμφισβητουμενοις
εμφιλοχωρειν, εκεινα περι αυτου νοειν κωλυοντα, απερ ουδ' αν των αγαν τις
ανοητων υπο νοησειεν. επειδη δε δια των ανοικειων τε και απροσκολλων
κατασκευαζειν επιχειρει την ασεβειαν, δι' ων μη ειναι λεγει του μονογενους πατερα
το πνευμα το αγιον, δια του των αποδεικνυειν οιομενος το ειναι υποτεταγμενον και
υπο χειριον, τουτου χαριν εις ελεγχον της ανοιας αυτου των ρηματων τουτων την
μνημην εποιησαμην, ος οιεται απο δεικνυειν υποτεταγμενον τωι πατρι το πνευμα,
διοτι ουκ 3 εστι πατηρ του μονογενους το πνευμα. εκ ποιας γαρ το τοιουτον αναγκης
κατασκευαζεται ως, ει μη πατηρ ειη, και υποτεταχθαι παντως; ει μεν ουν
αποδεδεικτο ταυτον ειναι τωι σημαινομενωι πατερα και τυραννον, ακολουθον ην
περι τον πατερα νοηθεισης της τυραννιδος υποτεταχθαι λεγειν το πνευμα τωι κατα
την εξουσιαν προεχοντι. ει δε δια του πατρος η προς τον υιον σχεσις νοειται μονη,
ουδεν δε τυραννικον και εξουσιαστικον νοημα δια ταυτης της φωνης παρεισαγεται,
πως ακολουθει τωι μη ειναι πατερα του υιου 4 το υποτεταχθαι το πνευμα; ουτε τωι
υιωι, φησι, συν εξισουμενον. πως ταυτα φησι; το γαρ αφθαρτον τε και ατρεπτον και
κακου παντος ανεπιδεκτον και αει ωσαυτως εν τωι αγαθωι διαμενον ουδεμιαν εχει
παραλλαγην επι του υιου και του πνευματος. επισης γαρ το του πνευματος
αφθαρτον της φθορας ηλλοτριωται και το τηι φυσει αγαθον ωσαυτως του εναντιου
κεχωρισται και το εν παντι αγαθωι τελειον ομοιως ανενδεως εχει του πλειονος.
ταυτα δε παντα λεγειν περι του πνευματος η θεοπνευστος διδασκει γραφη, αγαθον
και σοφον και αφθαρτον και αθανατον και παντα τα υψηλα και [τα] θεοπρεπη
νοηματα τε και ονοματα προσμαρτυρουσα τωι πνευματι. ει ουν εν ουδενι τουτων
ηλαττωται, [εν] τινι το ανισον του υιου και του πνευματος διαμετρει ο Ευνομιος; 5
Μονογενης γαρ εστι, φησιν, ο υιος, ουδενα εχων αδελφον ομογενη. αλλα περι του
μη δειν μετα αδελφων νοειν τον μονογενη εν τωι λογωι τωι περι του πρωτοτοκου
πασης κτισεως διειληφαμεν. το δε παρα του του νυν δια κακουργιας προσριφεν τωι
λογωι προσηκει μη παραδραμειν ανεξεταστον. του γαρ εκκλησιαστικου δογμα τος
μιαν εν πατρι τε και υιωι και πνευματι αγιωι δυναμιν τε και αγαθοτητα και ουσιαν και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

δοξαν και παντα τα τοιαυτα κηρυσσοντος πλην της κατα τας υποστασεις δια φορας,
ουτος οταν μεν βουληται κοινοποιησαι προς την κτισιν του μονογενους την ουσιαν,
πρωτοτοκον αυτον λεγει πασης της κτισεως κατα την προαιωνιον υπαρξιν, αδελφα
του κυριου παντα τα εν τηι κτισει νοουμενα δια της φωνης ταυτης ειναι
αποφαινομενος· ο γαρ πρωτοτοκος ου των ετερογενων, αλλα των ομογενων παντως
εστι πρωτοτοκος· οταν δε της προς τον υιον συναφειας αποσχιζηι το πνευμα,
μονογενη αυτον λεγει, μη εχοντα αδελφον ομογενη, ουχ ινα ανευ αδελφων αυτον
νοησηι, αλλ' ινα δια τουτου κατα σκευασηι περι του πνευματος το κατα την ουσιαν
αλλο 6 τριον. το μεν γαρ μη λεγειν "1αδελφον"2 το πνευμα το αγιον παρα της
γραφης μεμαθηκαμεν· το δε μη δειν ομογενες τωι υιωι λεγειν το πνευμα ουδαμοθεν
εκ των θειων αποδεικνυται λογων. ει γαρ η ζωοποιος δυναμις εν πατρι και υιωι
αποδεικνυται και πνευματι αγιωι κατα την του ευαγγελιου φωνην, ει το αφθαρτον τε
και ατρεπτον και το κακου παντος ανεπιδεκτον, ει το αγαθον και το ευθες και το
ηγεμονικον και το παντα εν πασιν ενεργουν καθως βουλεται, ει παντα τα τοιαυτα
ωσαυτως εστιν ιδειν επι πατρος τε και υιου και πνευματος αγιου, πως εστι δια 7 της
εν τουτοις ταυτοτητος το ετερογενες εννοησαι;
Ουκουν το μη δειν αδελφοτητα τινα περι τον μονογενη θεωρειν ο της
ευσεβειας συντιθεται λογος, το δε μη ειναι τωι υιωι ομογενες το πνευμα, τωι ευθει το
ευθες, τωι αγαθωι το αγαθον, τωι ζωοποιωι το ζωοποιον, τουτο της αιρετικης
κακουργιας εκ της του λογου ακολουθιας σαφως αποδε δεικται. τι ουν δια τουτων
κολοβουται η μεγαλειοτης του πνευματος; ουδεν γαρ εστι το πλεονασμον η υφεσιν
εμποι ησαι δυναμενον εκ των θεοπρεπων νοηματων, ων παντων κατα το ισον
επιλεγομενων τωι τε υιωι και τωι πνευματι παρα της αγιας γραφης εν τινι βλεπει το
ανισον ουκ αν ειπειν εχοι. αλλα γυμνην και ακατασκευον και μηδεμιας ηρτημενην
ακολουθιας την κατα του αγιου πνευματος προ φερει ασεβειαν. 8 Ουτε μην αλλωι,
φησι, τινι συντασσομενον· απαντων γαρ αναβεβηκε των δια του υιου γε νομενων
ποιηματων γενεσει και φυσει και δοξηι και γνωσει, ως πρωτον εργον και κρα τιστον
του μονογενους μεγιστον τε και καλλι στον. εγω δε το μεν απαιδευτον και
συρφετωδες της λε ξεως αλλοις κωμωιδειν καταλειψω, απρεπες ειναι κρινων
πρεσβυτικηι πολιαι την εν τοις ρημασιν απαιδευσιαν προφε ρειν τωι ασεβουντι εις τον
προκειμενον λογον. εκεινο δε 9 προσθησω τηι εξετασει. ει παντων αναβεβηκε των
του υιου "1ποιηματων"2 το πνευμα (χρησομαι γαρ αυτου τηι σεσο λοικισμενηι ταυτηι
και ανοητωι φωνηι, μαλλον δε προς το σαφεστερον δια της εμαυτου λεξεως
παραστησω το νοημα), ει παντων προεχει των παρα του υιου γεγονοτων, ασυν
τακτον εστι τηι λοιπηι κτισει το πνευμα το αγιον· και ει πλεονεκτει δε, καθως φησιν ο
Ευνομιος, τωι προ των αλ λων γενεσθαι, αναγκη πασα και επι της αλλης κτισεως τα
τηι γενεσει κατα την ταξιν προηκοντα των εφεξης αυτον ομολογειν προτιμοτερα.
αλλα μην της του ανθρωπου 210 κατασκευης η των αλογων προυπεστη φυσις.
ουκουν κατα σκευασει παντως δια τουτων προτιμοτεραν ειναι της λογικης ουσιας
την αλογον. ουτω και ο Καιν του Ἄβελ κρειττων κατα τον του Ευνομιου λογον
δειχθησεται, προτερευων τωι χρονωι κατα την γενεσιν, ουτω και των εκ της γης φυο
μενων απαντων ελαττων και καταδεεστερα η των αστρων φυσις αναδειχθησεται· τα
μεν γαρ τηι τριτηι των ημερων εκ της γης εξανετειλεν, οι δε μεγαλοι φωστηρες και τα
αστρα παντα κατα την τεταρτην γεγενησθαι παρα του 211 Μωυσεως ιστορηνται.
αλλα μην ουδεις ουτως ανοητος, ως των ουρανιων θαυματων την γηΐνην ποαν
προτιμοτεραν δια τα του χρονου πρεσβεια λογισασθαι η τωι Καιν δουναι κατα του
Ἄβελ τα νικητηρια η υποζευξαι τοις αλογοις τον ανθρωπον τον μετ' εκεινα
γενομενον. ουκ αρα νουν εχει τινα το παρα τουτου λεγομενον, οτι δια το προ των
αλλων γενεσθαι το πνευμα προτιμοτεραν εχει των εφεξης γεγονοτων την φυσιν. 212
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

Ἴδωμεν δε και οια χαριζεται τηι δοξηι του πνευματος ο της προς τον υιον κοινωνιας
απομερισας. εις γαρ, φησιν, και ουτος ων και πρωτος και μονος και παντων προυχων
των του υιου ποιηματων κατα την ουσιαν και την φυσικην αξιαν, πασαν εν εργειαν
και διδασκαλιαν εξανυων κατα το δο κουν τωι υιωι, πεμπομενος υπ' αυτου και παρ'
αυτου λαμβανων και αναγγελλων τοις παι δευομενοις και της αληθειας ηγουμενος.
πα σαν φησιν ενεργειαν και διδασκαλιαν εξανυειν το πνευμα το αγιον. ποιαν
ενεργειαν; ποτερον εκεινην ην και ο πατηρ και ο υιος κατα τον του κυριου λογον
ενεργει ο εως αρτι εργαζομενος την ανθρωπινην σωτηριαν η αλλην 213 τινα παρα
ταυτην; ει μεν γαρ εκεινα εργαζεται, την αυτην εκεινωι παντως δυναμιν τε και φυσιν
εχει, και το του θεου ετερογενες επι του τοιουτου χωραν ουκ εχει. ως γαρ ει τι τα του
πυρος ενεργοιη λαμπον τε και θερμαινον ωσαυτως, πυρ εστι παντως, ουτως ει τα του
πατρος εργα το πνευμα ποιει, της αυτης αυτωι παντως φυσεως ειναι ομολογειται. ει
δε αλλο τι παρα την σωτηριαν ημων ενεργει και εις τι των εναντιων επιδεικνυται
την ενεργειαν, αλλης φυσεως τε και ουσιας δια τουτων επιδειχθησεται. αλλα μην
ζωοποιειν ομοιως πατρι τε και υιωι το πνευμα αυτος ο λογος δια 214 μαρτυρεται.
Ουκουν το μη απεξενωσθαι παντως της τε του πατρος και της του υιου
φυσεως το πνευμα δια της ταυτοτητος των ενεργηματων παρισταται. και προς το
ενεργειαν και διδασκαλιαν εξανυειν το πνευμα κατα το δοκουν τωι υιωι ου μαχομεθα·
εν γαρ βου λημα ειναι πατρος τε και υιου και πνευματος αγιου η της φυσεως
κοινωνια διαμαρτυρεται, ωστε ει εκεινο βουλεται το πνευμα το αγιον, ο δοκει τωι
υιωι, η κοινωνια του θελη ματος σαφως παριστησι την της ουσιας ενοτητα. 215 Ἀλλα
πεμπομενος, φησιν, παρ' αυτου και παρ' αυτου λαμβανων και αναγγελλων τοις
παιδευομενοις και της αληθειας ηγουμενος. 216 ει μη προειρηκει ταυτα περι του
πνευματος, παντως αν περι τινος των εν ανθρωποις διδασκαλων ταυτα λεγεσθαι ο
ακουων ενομισε. ταυτον γαρ εστιν τωι πεμπεσθαι το αποστελλεσθαι και το μηδεν
οικοθεν εχειν, αλλ' εκ της χαριτος λαμβανειν του αποστελλοντος και διακονειν τοις
διδασκομενοις τα ρηματα και καθηγεισθαι της αληθειας τοις πλανωμενοις. ταυτα
γαρ παντα και των νυν ποιμενων τε και διδασκαλων εστι, πεμπεσθαι λαμβανειν
αναγγελλειν διδασκειν υποτιθεσθαι την αληθειαν, απερ χαριζεται τωι πνευματι τωι
αγιωι Ευνομιος. Ειπων δε προ τουτων οτι και εις εστι και πρωτος και μονος και
παντων προυχων, ει εως τουτου τον λογον εστησεν, συνηγορος αν 217 των της
αληθειας εφανη δογματων. εις γαρ ως αληθως εστιν ο αχωριστως εν τωι ενι
θεωρουμενος και πρωτος ο εν τωι πρωτωι και μονος ο εν τωι μονωι. ως γαρ το πνευμα
του ανθρωπου το εν αυτωι και αυτος ο ανθρωπος εις εστιν ανθρωπος, ουτως και το
πνευμα του θεου το εν αυτωι και αυτος ο θεος εις αν κυριως ονομασθειη θεος και
πρωτος και μονος, χωρισθηναι απο του εν ωι εστιν ου δυναμενος. νυν δε προσθεις το
παντων προυχων των του υιου ποιηματων ανατροπην θολεραν τον βλασφημον
εαυτου λογον απεδειξε, τωι οπου θελει πνεοντι και παντα εν πασιν ενεργουντι τηι
προς τα λοιπα των ποιηματων συγκρισει παρεχων τα προτιμοτερα. 218 Ἴδωμεν δε
και οσα τουτοις προσεθηκεν. αγιαζων, φησιν, τους αγιους. τουτο και επι του πατρος
τε και του υιου τις λεγων αληθως ερει· εν οις γαρ αν γενηται ο αγιος, αγιους ποιει,
ως και ο αγαθος αγαθους απεργα ζεται· αγιος δε και αγαθος ο πατηρ και ο υιος και το
πνευμα το αγιον, καθως αποδεδεικται. μυσταγωγων, φησι, τους προσιοντας τωι
μυστηριωι. τουτο καλως εχει λεγειν περι Ἀπολλω του την φυτειαν Παυλου ποτι
ζοντος. φυτευει μεν γαρ δια της κατηχησεως ο αποστολος, ποτιζει δε βαπτιζων ο
Ἀπολλως δια της μυστικης αναγεν νησεως προσαγων τους παρα Παυλου
κατηχουμενους τωι 219 μυστηριωι. ουκουν εις το ομοτιμον αγει τωι Ἀπολλωι το
πνευμα το δια του βαπτισματος τελειουν τους ανθρωπους. διανεμων, φησι, πασαν
δωρεαν. τουτωι και ημεις συντιθεμεθα. παν γαρ, οτιπερ εστιν αγαθον, των του αγιου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

πνευματος δωρεων μερις εστι. συνεργων, φησι, τοις πιστοις εις κατανοησιν και
θεωριαν των δια τεταγμενων. των παρα τινος διατεταγμενων μη προσθεις
αμφιβολον τον λογον εποιησεν, ειτε ορθως ειτε και ως ετε ρως εχει. αλλ' ημεις τηι
ευσεβειαι το ειρημενον προσαξωμεν 2 δι' ολιγης προσθηκης. επειδη γαρ ειτε λογος
σοφιας ειτε λογος γνωσεως ειτε πιστις ειτε αντιληψις ειτε κυβερνησις ειτε τι ετερον
εν τοις συζουσιν ημας αναγεγραπται, ταυτα παντα ενεργει το εν και το αυτο πνευμα,
διαιρουν ιδιαι εκαστωι καθως βουλεται, τουτου ενεκεν ουκ αποβαλλομεν του
Ευνομιου τον λογον, ειποντος συνεργειν το πνευμα τοις πιστοις προς κατανοησιν
και θεωριαν των παρ' αυτου διατεταγμενων του πνευματος δια το παντα ημιν τα
αγαθα διδαγματα παρ' αυτου διατεταχθαι. υπηχων, φησιν, ευχομενοις. τουτου του
ρητου την δια νοιαν μωρον αν ειη κατα σπουδην απελεγχειν, αυτοθεν πασιν επισης
του γελοιου τε και ανοητου της λεξεως ταυ της προφαινομενου. τις γαρ ουτω
παραφορος και της δια νοιας εξεστηκως, ως αναμειναι παρ' ημων μαθειν, οτι ουκ
εστι κωδων η πιθος διακενος το πνευμα το αγιον, οιον τινι πληγηι τηι φωνηι του
ευχομενου υπηχων και δονουμενος; 221 οδηγων, φησι, προς το συμφερον. τουτο και
ο πατηρ και ο υιος ομοιως ποιει. οδηγει γαρ ωσει προβατον τον Ἰωσηφ, και
ωδηγησεν ως προβατα τον λαον αυτου, και το πνευμα το αγαθον οδηγει ημας εν γηι
ευθειαι. κρατυ νων, φησι, προς ευσεβειαν. Θεου εργον ο ∆αβιδ ειναι λεγει το εν
ευσεβειαι κρατυνειν τον ανθρωπον· Κραταιωσις γαρ μου και καταφυγη μου ει συ,
φησιν ο προφητης, και Κυριος κραταιωμα του λαου αυτου, και Αυτος δωσει δυναμιν
222 και κραταιωσιν τωι λαωι αυτου. ουκουν ταυτα ει κατα τον προφητικον ειρηται
νουν, της θεοτητος του πνευματος μαρ τυρια εστιν· ει δε εναντιουται τηι προφητειαι,
δι' αυτου τουτου κατηγορειται η βλασφημια, οτι τοις αγιοις προφης αντιδοξαζει τωι
λογωι. ειτα φησι φωτιζων τας ψυχας τωι φωτι της γνωσεως.
Ταυτην ωσαυτως την χαριν πατρι τε και υιωι και πνευματι αγιωι ο της
ευσεβειας ανατιθησι λογος. εκεινος γαρ φωτισμος παρα του ∆αβιδ ονομαζεται και
εκειθεν το φως της γνωσεως τοις φωτιζο 223 μενοις εγγινεται. ωσαυτως δε και η
καθαρσις των λογι σμων ιδιον, ως φησιν ο λογος, της του κυριου δυναμεως· το γαρ
απαυγασμα της δοξης και ο χαρακτηρ της υπο στασεως τον καθαρισμον των
αμαρτιων ημων εποιησατο το δε απειργειν τους δαιμονας, ο του πνευματος ιδιον
φησιν ο Ευνομιος, τουτο και ο μονογενης θεος ο λεγων τωι δαιμονι οτι Ἐγω
επιτασσω σοι, προσμαρτυρει τηι δυναμει του πνευματος λεγων Ει δε εγω εν πνευματι
θεου εκβαλλω τα δαιμονια· ωστε ουκ εστι καθαιρεσις της δοξης του πνευματος η
των δαιμονων αναιρεσις, αλλα συστασις της θειας αυτου και υπερεχουσης
δυναμεως. 224 Νοσουντας, φησι, θεραπευων, αρρωστουντας ιωμενος, θλιβομενους
παρακαλων, οκλαζοντας ανορθων, πονουντας ανακτωμενος. ταυτα των
ευσεβουντων περι του αγιου πνευματος εστι τα ρηματα· ου γαρ αν αλλωι τις αναθειη
τουτων εκαστου την ενεργειαν πλην τωι θεωι.
Ει τοινυν απερ ουδενος εστι ποιειν η θεου μονου, ταυτα τηι δυναμει του
πνευματος ενεργεισθαι διαβεβαιουται η αιρεσις, εχομεν υπερ ων σπουδαζομεν και
την παρα των εχθρων μαρτυριαν. πως παρα του θεου ο προφητης ζητει την ιασιν
λεγων Ἐλεησον με, κυριε, οτι ασθενης ειμι, ιασαι με, κυριε, οτι εταραχθη τα οστα
μου; 225 τωι θεωι λεγει ο Ἠσαΐας οτι Ἡ δροσος η παρα σου ιαμα αυτοις εστιν, και την
των πλανωμενων επιστροφην θεου εργον ειναι η προφητεια μαρτυρεται·
Ἐπλανηθησαν γαρ, φησιν, εν τηι ερημωι εν ανυδρωι, και επηγαγεν οτι Και ωδηγησεν
αυτους εις οδον ευθειαν, του πορευθηναι εις πολιν κατοικητηριου· και Ἐν τωι
επιστρεψαι κυριον την αιχμαλωσιαν Σιων. ωσαυτως δε και η των θλιβομενων
παρακλησις εις θεον αναφερεται, ουτως ειποντος του Παυλου Ευλογητος ο θεος και
πατηρ του κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ο παρακαλων ημας επι πασηι τηι θλιψει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

ημων. 226 και ο προφητης εκ προσωπου του θεου φησιν Ἐν θλιψει επεκαλεσω με και
ερρυσαμην σε. η δε των οκλαζοντων ανορθωσις μυριοτροπως υπο της γραφης εις
την του θεου δυναμιν αναφερεται· Ὠσθεις ανετραπην του πεσειν, και ο κυριος
αντελαβετο μου, και Ὅταν πεσηι, ου καταρραχθησεται, οτι κυριος αντιστηριζει χειρα
αυτου, και Κυριος ανορθοι κατερραγμενους. η δε των πονουντων ανακτησις της του
θεου φιλανθρωπιας την ομολογιαν εχει, ειπερ ο παρα της προφητειας εμαθομεν και
ουτος ενοησε, καθως ο λογος φησιν οτι Ἔθου θλιψεις επι των νωτων ημων,
επεβιβασας ανθρωπους επι τας κεφαλας ημων, διηλθομεν δια πυρος και υδατος, και
εξηγαγες ημας εις αναψυχην. 227
Μεχρι μεν ουν τουτου δια της των εχθρων μαρτυριας αποδεικνυται το
μεγαλειον του πνευματος· εν δε τοις εφεξης παλιν τωι αιρετικωι βορβορωι το καθαρον
της ευσεβειας καταμολυνεται. φησι γαρ περι του πνευματος οτι τοις αγωνιζομενοις
υποφωνει, τουτο δε της εσχατης ανοιας τε και ασεβειας την κατηγοριαν εχει. εν γαρ
τοις σταδιοις οι μεν αγωνοθετουσι τοις μελλουσι την αθλητικην ισχυν
επιδεικνυσθαι, οι δε τηι δυναμει και τηι τεχνηι των αλλων προεχοντες υπερ της νικης
αθλουσι, προς τους κατ' αλληλων αγωνας αποδυομενοι, οι δε λοιποι ταις ευνοιαις
προς τους αγωνιστας μεριζομενοι, οπως αν εχωσιν εκαστος περι τινα των αθλητων
σπουδης τε και διαθεσεως, εν τωι καιρωι της συμπλοκης υποφωνουσιν η το προιδειν
την λαβην η το μνησθηναι παλαισματος η το φυλαξαι δια της τεχνης εαυτον
ακαταπτωτον. εις τινα τοινυν ταξιν το πνευμα το αγιον καθιστησιν ο Ευνομιος, εκ
των ειρημενων 228 κατανοησατε. εν γαρ τοις σταδιοις των μεν αγωνοθετουντων,
των δε κρινοντων την νομιμον αθλησιν, των δε αγωνιζομενων, των δε τοις
αγωνιζομενοις υποφωνουντων, οιτινες ομολογουνται πολυ των αθλουντων ειναι
καταδεεστεροι, ως ενα των εκ του δημου θεωμενων η τινα των τοις αθληταις
υπηρετουμενων το πνευμα το αγιον οραι ο Ευνομιος, ο μητε αγωνοθετει μητε κρινει
την νικην μητε προς τον αντιπαλον αγωνιζεται, αλλα δι' υποφωνησεως συνεργει
μεν προς την νικην ουδεν (ουτε γαρ συναγωνιζεται ουτε την προς αυτο τουτο
δυναμιν εμποιει), βουλεται δε μονον μη δευτερον δειχθηναι των αντιπαλων τον
παρ' αυτου σπουδαζομενον 229.
Και Παυλος μεν αγωνιζεται προς τας αρχας, προς τας εξουσιας και προς τους
κοσμοκρατορας του σκοτους και προς τα πνευματικα της πονηριας εν τοις
επουρανιοις· το δε πνευμα της δυναμεως ουκ ενισχυει τους αθλητας ουδε διανεμει
τοις αθληταις τα χαρισματα, διαιρουν ιδιαι εκαστωι καθως βουλεται, αλλα μεχρι του
υποφωνειν τοις συμπλεκομενοις την δυναμιν εχει. 230 Παλιν φησι δειλανδρουντας
θρασυνων. αλλ' ουτος μεν ακολουθει κατα τον εαυτου λογον τηι προλαβουσηι κατα
του πνευματος βλασφημιαι, φανεροι δε και δια του εχθρου στοματος εαυτην η
αληθεια. ουδενος γαρ εστιν ετερου θαρσος εμποιειν τοις δειλαινομενοις η θεου
μονου, λεγοντος τωι δειλιωντι Μη φοβου, μετα σου γαρ ειμι, μηδεν ευλαβου, ως
φησιν ο προφητης· Ἐαν γαρ πορευθω εν μεσωι σκιας θανατου, ου φοβηθησομαι κακα,
οτι συ μετ' εμου ει. αλλα και αυτος ο δεσποτης προς τους δειλιωντας φησι Μη
ταρασσεσθω η καρδια υμων μηδε δειλιατω, και Τι δειλοι εστε, ολιγοπιστοι; και
Θαρσειτε, εγω ειμι, μη φοβεισθε, και Θαρσειτε παλιν, εγω νενικηκα τον κοσμον.
ουκουν και ακοντος του Ευνομιου δι' αυτης της 231 πολεμιας φωνης δεικνυσιν
εαυτην η αληθεια. συμφωνει δε και ο εφεξης τωι προαγοντι λογος. απαντων, φησι,
κηδομενος και πασαν φροντιδα και προνοιαν εισφερομενος. μονου γαρ εστιν ως
αληθως του θεου το κηδεσθαι και φροντιζειν απαντων, ουτως ειποντος του μεγαλου
∆αβιδ Ἐγω δε πτωχος ειμι και πενης, κυριος 232 φροντιει μου. ει δε το λειπομενον
ανευ διανοιας εν ψοφωι διακενων ρηματων διακεκροτηται, μηδεις αιτιασθω, ορων
αυτον εν τοις πλειοσι πασης εμφρονος διανοιας ατονον τε και απαιδευτον· τι γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

νοων φησιν εις προσαγωγην των ευνουστερων και φυλακην των πιστοτερων, ουτ'
αν αυτος ειποι ουτε οι τα εκεινου ανοητως θαυμαζοντες.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39


