In inscriptiones Psalmorum
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΕΙΣ ΤΑΣ ΕΠΙΓΡΑΘΑΣ ΤΩΝ ΨΑΛΜΩΝ
I
Ἐδεξαμην σου το επιταγμα μετα προθυμιας πασης, ω ανθρωπε του θεου,
κατα το ισον εμοι τε και σοι την σπουδην χαριζομενον, και προσεσχον ταις των
ψαλμων επιγραφαις. τουτο γαρ ημιν επεταξας διερευνησασθαι την ενθεωρουμενην
ταυταις διανοιαν, ως πασι γενεσθαι δηλον το δια τουτων ημας προς αρετην
οδηγησαι δυναμενον. πασηι τοινυν τηι βιβλωι των Ψαλμων μετα πλειονος της
προσοχης καθομιλησας αναγκαιον ωιηθην μη απο των επιγραφων αρξασθαι της
εξετασεως, αλλα περι πασης ομου της ψαλμωιδιας εφοδον τινα προς την των
νοηματων κατα νοησιν τεχνικην προεκθεσθαι, δι' ης εκ του ακολουθου και ο περι
των επιγραφων ημιν σαφηνισθησεται λογος. χρη τοινυν πρωτον μεν τον σκοπον της
γραφης ταυτης 5.25 προς ο τι βλεπει κατανοησαι, ειτα τας δι' ακολουθου προς το
προκειμενον των νοηματων κατασκευας συνιδειν, ας υποδεικνυσιν η τε ταξις των
ψαλμων προς την του σκοπου γνωσιν ευ διακειμενη και τα τμηματα παντος του
βιβλιου ιδιαις τισι περιγραφαις οριζομενα, πενταχηι πασης της εν τοις ψαλμοις
προφητειας διαιρεθεισης. ων μετριως προκατανοηθεντων γνωριμωτερα ημιν η εκ
των επιγραφων ωφελεια γενησεται δια της των προεξετασθεντων κατανοη σεως
φανερουμενη. αρκτεον τοινυν εντευθεν της θεωριας.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Αʹ
Τελος του κατ' αρετην βιου μακαριοτης εστιν.Παν γαρ το κατα σπουδην
κατορθουμενον προς τι την αναφοραν παντως εχει. και ωσπερ η μεν ιατρικη προς
την υγιειαν οραι, της δε γεωργιας ο σκοπος προς το ζην εστι παρασκευη, ουτω και η
της αρετης κτησις προς το μακαριον γενεσθαι τον κατ' αυτην ζωντα βλεπει. τουτο
γαρ παντος του κατα το αγαθον νοουμενου κεφαλαιον και περας εστι. το μεν ουν
αληθως τε και κυριως εν τωι υψηλωι τουτωι νοηματι θεωρουμενον τε και νοουμενον
η θεια φυσις λεγοιτο αν εικοτως. ουτω γαρ ο μεγας Παυλος τον θεον ονομαζει,
παντων των θεολογικων ονοματων προθεις το μακαριον εν τινι των επιστολων
ουτωσι γραψας τοις ρημασιν· Ὁ μακαριος και μονος δυναστης, ο βασιλευς των
βασιλευοντων και κυριος των κυριευοντων, ο μονος εχων αθανασιαν, φως 5.26
οικων απροσιτον, ον ειδεν ουδεις ανθρωπων ουδε ιδειν δυναται, ωι τιμη και κρατος
αιωνιον. ταυτα γαρ παντα τα υψηλα περι το θειον νοηματα κατα γε τον εμον λογον
ορισμος αν ειη μακαριοτητος. ει γαρ τις ερωτηθειη τι εστι το μακαριον, ουκ αν της
ευσεβους αποκρισεως αμαρτοι επακολουθησας τηι Παυλου φωνηι και ειπων οτι μα
καριον εστιν ο κυριως τε και πρωτως λεγεται η του παντος επεκεινα φυσις· το δε εν
ανθρωποις μακαριον τηι μεθεξει του οντως οντος εκεινο ποσως γινεται τε και
ονομαζεται, οπερ η του μετεχομενου φυσις εστιν. ουκουν ορος εστι της ανθρωπινης
μακαριοτητος η προς το θειον ομοιωσις. επει ουν το αληθως αγαθον ητοι το
επεκεινα του αγαθου, τουτο μονον εστι και μακαριον και ορεκτον τηι φυσει, ου παν
το μετεχον μακαριον γινεται, καλως η θεια της ψαλμωι διας γραφη δια τινος
τεχνικης τε και φυσικης ακολουθιας την προς τουτο ημιν οδον υποδεικνυσιν, εν
απληι κατα το φαινομενον και ακατασκευωι τηι διδασκαλιαι ποικιλως τε και
πολυειδως την μεθοδον της του μακαρισμου κτησεως τεχνολογουσα. εξεστι μεν ουν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

και απ' αυτης της πρωτης υμνωιδιας εννοιαν τινα περι του προκειμενου λαβειν,
οπως τριχηι τεμων την αρετην ο λογος εκαστωι τμηματι κατα τινα προσφορον
αναλογιαν προσμαρτυρει το μακαριον, νυν μεν την αλλοτριωσιν του κακου
μακαριζων, ως αρχην γινομενην της επι το κρειττον ροπης μετα δε τουτο την των
υψηλων τε και θειοτερων μελετην, ως εξιν εμποιου σαν ηδη του κρειττονος. ειτα
την δια τουτων τοις τελειουμε νοις κατορθουμενην προς το θειον ομοιωσιν· ης
χαριν λεγεται και τα προλαβοντα μακαρια. ταυτην δε τωι αειθαλει ξυλωι αινισσεται,
ωι η τελειωθεισα δι' αρετης ομοιουται ζωη. 5.27
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Βʹ
Ὡς δ' αν ακριβεστερον επισταιημεν τηι περι των αρετων διδασκαλιαι, ην
υφηγειται δια πασης της ψαλμικης οδηγιας ο λογος, καλως αν εχοι προτερον ημας
εφ' ημων αυτων διελεσθαι, οιον τινα τεχνικον λογον εν ταξει δι' ακολουθου
προαγοντας, πως εστιν εν αρετηι γενεσθαι τον εραστην του τοιουτου βιου. ουτω γαρ
αν επιγνοιημεν της προδεικνυμενης διδασκαλιας ημιν το ακολουθον. χρη τοινυν τον
μελλοντα προς αρετην βλεπειν προτερον μεν διακριναι τωι λογωι τον βιον τον τε
αστειον και τον υπαιτιον, ιδιοις εκατερον επισημειωσα μενον γνωρισμασιν, ως αν
ασυγχυτος αυτων ο λογος ειη μηδενι των κοινουντων επιθολουμενος. σημεια δε της
εκατερου τουτων ιδιοτητος εστι μεν ισως και αλλα τινα· τα δε γενικωτερα των
αλλων κατα γε την ημετεραν υποληψιν εστι ταυτα· το μεμερισθαι προς αισθησιν τε
και διανοιαν την εγγινομενην τοις ανθρωποις παρ' αυτων ευφροσυνην της μεν
κακιας ηδυνουσης την αισθησιν, της δε αρετης την ψυχην ευφραινουσης. επι τουτοις
αν ειη ακολουθον δι' ευφημιας τε και διαβολης την των ακουοντων διανοιαν
απαγειν τε του χειρονος και προσοικειουν τωι βελτιονι της μεν του πονηρου βιου
διαβολης το μισος προς την κακιαν φερουσης, του δε των αγαθων επαινου προς το
ευφημοτερον την επιθυμιαν εφελκομενου. μετα τουτο δε ως αν ενεργοτερον του
αγαθου βιου το εγκωμιον γενοιτο και εμψυχοτερος ο του χειρονος ψογος, αυτων
προσηκει των εν αρετηι θαυ μασθεντων και των εν κακιαι κατεγνωσμενων την
μνημην ποιησασθαι. επιτασιν γαρ τινα της εν τηι ψυχηι διαθεσεως εμποιει και
βεβαιοτητα προφανεντα των βιων τα υποδειγ ματα, προς την των αριστων
ομοτιμιαν της ελπιδος την 5.28 ψυχην εφελκομενης και της επι των
κατεγνωσμενων διαβολης προς αποφυγην τε και αλλοτριωσιν των ομοιων
επιτηδευματων παιδοτριβουσης. επι πασι δε τουτοις αναγ καιον αν ειη προς
εκατερον τουτων λεπτομερη τινα διδασκα λιαν ποιησασθαι, η και το κρειττον
υποδειξει και αποτρεψει του χειρονος, προς τουτο μεν υποθηκαις τισιν και
συμβουλαις οδηγουσα την ακοην, απο δε των χειρονων δια των απο τρεπτικων
απειργουσα λογων. Τουτων δε ουτω διευκρινηθεντων, επειδη δυσπαρα δεκτον εστι
τηι φυσει παν το προς ηδονην αλλοτριως εχον (ηδονην δε λεγω την του σωματος
φιλην· η γαρ της ψυχης ευφροσυνη πολλωι τωι μεσωι της αλογου τε και
ανδραποδωδους ηδυπαθειας απυκισται)· ιδιον δε σημειον εκατερου των βιων, του
εν αρετηι τε και κακιαι, τουτο προλαβοντες επεγνω μεν, οτι δια μεν της κακιας
κολακευεται ημων τα της σαρκος αισθητηρια, η δε αρετη ψυχης ευφροσυνη τοις
κατορθωσασι γινεται. τοις δε νυν εισαγομενοις προς τον υψηλοτερον βιον, οις ετι
του καλου κριτηριον η αισθησις ειναι δοκει, ουπω ικανως εχει καθοραν το αγαθον η
ψυχη, αγυμναστος ετι και αηθης ουσα της τοιαυτης κατανοησεως. προς δε το μη
γνωριζομενον απαν, καν οτι μαλιστα καλον ηι, ακινητος ημων η επιθυμια μενει,
επιθυμιας δε μη προυπαρχουσης, ουδ' αν ηδονη τις εγγενοιτο του μη ποθουμενου
πραγματος. οδος γαρ εις ηδονην ο ποθος γινεται. αναγκαιως επινοησαι τι χρη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

τοιουτον τοις μηπω της ακηρατου και θειας ηδονης γευσαμενοις, δι' ου
συμπαραδεχθησεται της αρετης τα διδαγματα, δια τινος των την αισθησιν
ευφραινοντων εφηδυνο μενα, καθαπερ και τοις ιατροις ποιειν συνηθες, οταν τι
πικρον τε και δυσληπτον των αλεξητηριων φαρμακων 5.29 ευληπτον ποιωσι τοις
αρρωστουσι τηι του μελιτος ηδονηι παραρτυοντες. ει δε τελειως ημιν η εισαγωγη του
κατ' αρετην βιου δια των ειρημενων τετεχνολογηται, ως δειν προτερον μεν απ'
αλληλων χωρισαι τα εναντια των επιτηδευ ματων, ειτα εκατερον αυτων τωι ιδιωι
γνωρισματι σημειωσα σθαι, και μετα τουτο το μεν αποσεμνυναι τωι λογωι, το δε
φευκτον εκ διαβολης απεργασασθαι, τοις τε των επισημων ανδρων υποδειγμασιν
επιρρωσαι προς εκατερον την διανοιαν, και ταις μερικαις υποθηκαις την τε προς το
αγαθον αγουσαν οδον υποδειξαι και αποτρεψαι του χειρονος, το τε κατεσκλη κος και
ανδρωδες της αρετης ηδυ ποιησαι τοις νηπιαζουσι δια τινος των ευφραινοντων την
αισθησιν ημων γλυκαινομενον, καιρος αν ειη κατανοησαι πως δια της θεωρηθεισης
ταυτης τεχνολογιας πασα προηκται ημιν η δια των ψαλμων διδασκαλια της τε
κακιας απειργουσα και προς αρετην εφελκομενη.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Γʹ
Πρωτον τοινυν, εκ γαρ των τελευταιων αρχομεθα της εξετασεως,
σκοπησωμεν την επινοιαν, δι' ης ουτω σκληραν τε και συντονον ουσαν την κατ'
αρετην πολιτειαν την τε των μυστηριων αινιγματωδη διδασκαλιαν και την
απορρητον τε και κεκρυμμενην δυσεφικτοις θεωρημασι θεολογιαν ουτως ευληπτον
τε και γλυκειαν εποιησεν, ως μη μονον τε λειοις ανδρασι τοις ηδη κεκαθαρμενοις τα
της ψυχης αισθητη ρια την διδασκαλιαν ταυτην σπουδαζεσθαι, αλλα και της
γυναικωνιτιδος ιδιον γενεσθαι κτημα και νηπιοις ως τι των αθυρματων ηδονην
φερειν και τοις παρηλικεστεροις αντι 5.30 βακτηριας τε και αναπαυσεως γινεσθαι,
τον τε φαιδρυνο μενον εαυτου νομιζειν ειναι της διδασκαλιας ταυτης το δωρον και
τον σκυθρωπως εκ περιστασεως διακειμενον δι' αυτον οιεσθαι την τοιαυτην της
γραφης χαριν δεδοσθαι· οδοιπορουντες τε προς τουτοις και θαλαττευοντες
ανθρωποι, η τισιν επιδιφριοις εργασιαις προσασχολουμενοι και παντες απαξαπλως
εν πασιν επιτηδευμασιν ανδρες τε και γυναικες, εν υγιειαι τε και αρρωστιαι, ζημιαν
ποιουνται το μη δια στοματος την υψηλην ταυτην διδασκαλιαν φερειν. ηδη δε και
τα συμποσια και αι γαμικαι φαιδροτητες ως μερος ευφροσυνης την φιλοσοφιαν
ταυτην εν ταις θυμηδιαις παραλαμβανουσιν, ινα παρωμεν την ενθεον εν ταις
παννυχισι δια τουτων υμνωιδιαν και την των εκκλησιων εσπουδασμενην εν τουτοις
φιλοσοφιαν. Τις ουν η επινοια της αφραστου ταυτης και θειας ηδονης, ην κατεχεε
των διδαγματων ο μεγας ∆αβιδ, δι' ης ουτω γεγονεν ευπαραδεκτον τηι φυσει των
ανθρωπων το μαθημα; προχειρον μεν ισως παντι το ειπειν την αιτιαν, καθ' ην εν
ηδονηι την εν τουτοις μελετην ποιουμεθα· το γαρ μελωιδειν τα ρηματα ειποι τις αν
αιτιον ειναι του μεθ' ηδονης περι τουτων διεξιεναι. εγω δε καν αληθες ηι τουτο, φημι
δειν μη παριδειν αθεωρητον. εοικε γαρ μειζον τι η κατα την των πολλων διανοιαν
υποσημαινειν η δια της μελωιδιας φιλοσοφια. τι ουν εστιν ο φημι; ηκουσα τινος των
σοφων τον περι της φυσεως ημων διεξιοντος λογον, οτι μικρος τις κοσμος εστιν ο
ανθρωπος παντα εχων εν εαυτωι τα του μεγαλου κοσμου. η δε του παντος
διακοσμησις αρμονια τις εστι μουσικη πολυειδως και ποικιλως κατα τινα ταξιν και
ρυθμον προς εαυτην ηρμοσμενη και εαυτηι συναιδουσα και μηδεποτε της συμφωνιας
ταυτης διασπωμενη, ει και πολλη τις εν 5.31 τοις καθ' εκαστον η των οντων διαφορα
θεωρειται. οιον γαρ επι του πληκτρου γινεται του τεχνικως απτομενου των τονων
και το μελος εν τηι ποικιλιαι των φθογγων προαγοντος, ως ειγε μονοειδης τις εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

πασιν ο φθογγος ην, ουδ' αν συνεστη παντως το μελος· ουτως και η του παντος
κρασις εν ποικιλοις των καθ' εκαστον εν τωι κοσμωι θεωρουμενων δια τινος
τεταγμενου τε και απαραβατου ρυθμου αυτη εαυτης απτομενη και την των μερων
προς το ολον ευαρμοστιαν εργαζομενη την παναρμονιον ταυτην εν τωι παντι
μουσουργει μελωιδιαν, ης ακροατης ο νους γινεται κατ' ουδεν τηι ακοηι ταυτηι
συγχρωμενος, αλλ' υπερκυπτων τα της σαρκος αισθητηρια και ανω γενομενος,
ουτως επαιει της των ουρανων υμνωιδιας. ως μοι δοκει και ο μεγας ακηκοεναι ∆αβιδ,
οτε δια της θεωρουμενης αυτοις τεχνικης τε και πανσοφου κινησεως, την δοξαν του
εν αυτοις ταυτα ενεργουντος θεου διηγου μενων επηκροασατο. Ἀληθως γαρ της
ανεφικτου τε και αφραστου θεου δοξης υμνος εστι τωι τοιουτωι ρυθμωι προαγομενος
η της κτισεως πασης προς εαυτην συνωιδια δια των εναντιων συγκεκραμενη.
εναντιως γαρ εχει προς αλληλα στασις και κινησις, ταυτα δε κεκραται μετ' αλληλων
εν τηι φυσει των οντων και τις αμηχανος εν αυτοις καθοραται των αντικει μενων
μιξις, ως και εν τηι κινησει το στασιμον δεικνυσθαι και εν τωι μη κινουμενωι το
αεικινητον. κινειται μεν γαρ τα κατ' ουρανον αει παντα η τωι απλανει
συμπεριπολουντα κυκλωι η κατα το εναντιον δια των πλανητων ανελισσομενα.
εστηκε δε παντοτε και επι της ταυτοτητος μενει ο εν τουτοις ειρμος ουδε ποτε απο
του εν ωι εστιν εφ' ετερον τι καινον 5.32 μεθισταμενος, αλλ' αει ωσαυτως εχων και
εν τωι αυτωι διαμενων. η τοινυν του εστωτος προς το κινουμενον συνοδος εν
τεταγμενηι τινι και απαραβατωι γινομενη δια παντος ευαρμοστιαι μουσικη τις εστιν
αρμονια συγκρατον και θεσπεσιαν της το παν διακρατουσης δυναμεως υμνωιδιαν
αποτελουσα. ης μοι δοκει και ο μεγας ∆αβιδ εν ακροασει γενομενος ειπειν εν τινι
των ψαλμων, οτι αινουσι τον θεον αι τε αλλαι δυναμεις αι κατ' ουρανον πασαι και
το αστρωιον φως, ο τε ηλιος και η σεληνη και οι των ουρανων ουρανοι και το
υπερουρανιον υδωρ, οτι ποτε το υδωρ λεγει, και τα εξης παντα οσα η κτισις εχει. η
γαρ των παντων προς αλληλα συμπνοια τε και συμπαθεια ταξει και κοσμωι και
ακολουθιαι διοικουμενη η πρωτη τε και αρχετυπος και αληθης εστι μουσικη· ην ο του
παντος αρμοστης τωι αρρητωι της σοφιας λογωι δια των αει γινομενων [εν σοφιαι]
τεχνικως ανακρουεται. ει ουν ο διακοσμος ολος μουσικη τις αρμονια εστιν, Ἧς
τεχνιτης και δημιουργος ο θεος, καθως φησιν ο αποστολος, μικρος δε κοσμος ο
ανθρωπος, ο δε αυτος ουτος και μιμημα του αρμοσαμενου τον κοσμον πεποιηται,
οπερ επι του μεγαλου κοσμου οιδεν ο λογος, τουτο κατα το εικος και εν τωι μικρωι
βλεπει· το γαρ μερος του ολου ομογενες εστι παντως τωι ολωι. ωσπερ γαρ εν τωι
ψηγματι βραχειας υαλου κατα το στιλβον μερος ολον εστιν ιδειν ως εν κατοπτρωι
τον κυκλον του ηλιου δεικνυμενον, καθως χωρει η βραχυτης του στιλβοντος, ουτω
και εν τωι μικρωι κοσμωι, τηι ανθρωπινηι λεγω φυσει, πασα η εν τωι παντι θεωρουμενη
μουσικη καθοραται αναλογουσα τωι ολωι δια 5.33 του μερους, ως χωρειται το ολον
υπο του μερους. δεικνυσι δε τουτο και η οργανικη του σωματος ημων διασκευη προς
εργασιαν μουσικης φιλοτεχνηθεισα παρα της φυσεως. οραις τον της αρτηριας αυλον,
την της υπερυας μαγαδα, την δια γλωττης και παρειων και στοματος, ως δια χορδων
και πληκτρου, κιθαρωιδιαν; Ἐπει ουν παν το κατα φυσιν φιλον τηι φυσει, απεδειχθη
δε κατα φυσιν ημιν ουσα η μουσικη, τουτου χαριν ο μεγας ∆αβιδ τηι περι των αρετων
φιλοσοφιαι την μελωιδιαν κατεμιξεν, οιον τινα μελιτος ηδονην των υψηλων
καταχεας δογματων, δι' ης εαυτην αναθεωρει τροπον τινα και θεραπευει η φυσις.
θεραπεια γαρ φυσεως εστιν η της ζωης ευρυθμια, ην μοι δοκει συμβουλευειν δι'
αινιγματων η μελωιδια. ταχα γαρ αυτο τουτο προς την υψηλοτεραν του βιου
καταστασιν παραινεσις γινεται το μη δειν αμουσον τε και εκτροπον και
παρηχημενον των εν αρετηι ζωντων ειναι το ηθος, μητε περα του μετρου της χορδης
οξυτονουσης· ρηγνυται γαρ παντως υπερτεινο μενον της χορδης το ευαρμοστον·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

μητ' αυ προς το εναντιον εν αμετριαι δι' ηδονης υποχαλαν τον τονον· κωφη γαρ και
αναυδος γινεται η ψυχη τοις τοιουτοις παθεσιν εγχαυνωθεισα· και τα αλλα παντα
ωσαυτως επιτεινειν τε κατα καιρον και υφιεναι του τονου· προς τουτο βλεποντας,
οπως αν ημιν δια παντος ευμελης τε και ευρυθμος ο εν τοις ηθεσι διαμενοι τροπος
μητε αμετρως λυομενος μητε περα του μετρου υπερτεινομενος. οθεν και τα
κατορθωματα της θειας ταυτης μουσικης προσμαρτυρει τωι ∆αβιδ η ιστορια· οτι
παραφορον ποτε καταλαβων τον Σαουλ και εξεστηκοτα της διανοιας ουτως εξιασατο
κατεπαιδων του παθους, ωστε αυτωι παλιν προς το κατα φυσιν επανελθειν την
διανοιαν. δηλον ουν εκ τουτων εστι προς ο τι βλεπει της μελωιδιας το αινιγμα, οτι
την των παθηματων καταστολην συμβουλευει 5.34 ποιεισθαι των διαφορως ημιν
εγγινομενων εκ των βιωτικων περιστασεων. αλλα και τουτο προσηκει μη
παραδραμειν αθεωρητον, οτι ου κατα τους εξω της ημετερας σοφιας μελοποιους και
ταυτα τα μελη πεποιηται· ου γαρ εν τωι των λεξεων τονωι κειται το μελος, ωσπερ εν
εκεινοις εστιν ιδειν, παρ' οις εν τηι ποιαι των προσωιδιων συνθηκηι, του εν τοις
φθογγοις τονου βαρυνομενου τε και οξυτονουντος και βραχυνομενου τε και
παρατεινοντος, ο ρυθμος αποτικτε, αλλα ακατασκευον τε και ανεπιτηδευτον τοις
θειοις λογοις ενειρας το μελος, ερμηνευειν τηι μελωιδιαι την των λεγομενων διανοιαν
βουλεται, τηι ποιαι συνδιαθεσει του κατα την φωνην τονου τον εγκειμενον τοις
ρημασι νουν ως δυνατον εκκαλυπτων. το μεν ουν προσοψημα της εδωδης τοιουτον,
ωι καταγλυκαινεται καθαπερ τισιν ηδυσμασιν η των διδαγ ματων τροφη.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ∆ʹ
Καιρος δ' αν ειη και αυτην ηδη την των αρετων πανδαισιαν κατανοησαι τωι
λογωι κατα την προεκτεθεισαν ημιν τεχνικην θεωριαν. πρωτον μεν γαρ φανεροις
σημειοις διακεκριμενην εστιν ευρειν την αρετην εκ της κακιας, ως ασυγχυτον ειναι
την εκατερου τουτων προς το εναντιον διαφοραν. εκ γαρ της εγγινομενης ημιν απ'
αυτων ευφροσυνης το εξαιρετον της των επιτηδευματων ιδιοτητος δεικνυται, της
μεν κακιας τας περι το σωμα αισθησεις, της δε αρετης την ψυχην ευφραινουσης· ως
απλανη τε και αναμφιβολον ειναι την εκ των σημειων τουτων ευρισκομενην του
υποκειμενου φυσιν. και τουτο εξ αλλων τε τινων κατα τε το προχειρον και κατα την
εν τωι βαθει κειμενην θεωριαν των νοηματων 5.35 εν πολλοις της ψαλμωιδιας εστιν
ευρειν, και μαλιστα γε κατα τον τεταρτον ψαλμον, εν ωι φησι βαρυκαρδιους ειναι
τους το ψευδος και το ματαιον της αληθειας μη διακρινοντας, αλλ' αγαπωντας μεν
το ανυπαρκτον, περιορωντας δε το μενον και του αγαπασθαι αξιον. μονην γαρ ειπε
θαυμαστην αληθως ειναι την οσιοτητα, τα δε αλλα παντα τα αντι των αγαθων
σπουδαζομενα τοις ανθρωποις εν υποληψει κεισθαι, εφ' εαυτων ουκ οντα, αλλ' εν
τηι ματαιαι των ανθρω πων οιησει το ειναι εχειν δοκουντα. και ως αν φανερωτερον
εκκαλυψειε το περι τουτων δογμα, προιων φησιν, οτι οι πολλοι το αγαθον εν τοις
φαινομενοις οριζονται, λεγοντες εκεινο μονον ειναι αγαθον, οπερ αν τις τηι αισθησει
προδειξηι. Πολλοι γαρ, φησι, λεγουσι Τις δειξει ημιν τα αγαθα; ο δε προς την αρετην
βλεπων την μεν ανδραποδωδη ταυτην του καλου κρισιν περιοραι. εν δε τωι φωτι το
καλον βλεπει. και ουτως επισημειουται την θεοειδη τε και υψηλην ευφροσυνην·
φως δε εκεινο λεγει το εκ του θειου προσωπου απαυγαζο μενον, ου καθικεσθαι η
αισθησις φυσιν ουκ εχει. Ἐσημειωθη γαρ, φησιν, εφ' ημας το φως του προσωπου σου,
κυριε. θεου γαρ προσωπον εν χαρακτηρσι τισι θεωρουμενον ου μοι δοκει ετερον
παρα τας αρετας νοειν ο προφητης· ταυταις γαρ το θειον ειδος χαρακτηριζεται. και
τουτο ειπων το τελειον γνωρισμα λεγει της αρετης· Ἔδωκας ευφροσυνην εις την
καρδιαν μου, αντι της ψυχης και του νου την καρδιαν λεγων. ου γαρ εστι τοις εκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

κακιας δελεασμασι τον νουν ησθηναι. αντιδιαστελλει δε τηι της καρδιας ευφροσυνηι
την υλωδη ταυτην και βιωτικην ευθηνιαν, λεγων τοις το παρον ορωσι την γαστερα
του καλου κριτηριον γινεσθαι. σιτον γαρ 5.36 και οινον ειπων τοις τοιουτοις
πληθυνεσθαι, απο μερους πασας τας περι γαστερα και θοινην ηδονας τωι λογωι
συμπεριε λαβεν· αι πασης αρχουσιν υλικης ασχολιας, περι α η σπουδη εις ουδεν
ευοδουται περας, ου γαρ εστι της εν ακαρει γινο μενης τοις ανθρωποις απολαυσεως
εν τηι φυσει ταμιειον ουδεν, ωστε αποθετον εαυτοις ποιεισθαι την ηδονην, ην κατα
πασαν κτωνται σπουδην, αλλ' ωσπερ τι των απατηλων φαντασματων κεκρατησθαι
παρα των φιληδονων δοξαν ευθυς ηφανισθη και εις το μη ον μετεχωρησε. του δε
τοιουτου φασματος εν ιχνος καταλειπεται μετα την αναχωρησιν, η αισχυνη, βαθυν
τε και δυσεξαλειπτον ενσημηναμενη τουτοις τον τυπον τουτων, δι' ων αν παρελθηι,
ως δυνατον ειναι, κατα την τεχνην των θηρευοντων τοις ιχνεσι διαγινωσκειν του
θηριου την φυσιν. και γαρ εκεινοι, οταν αφανες ηι το θηραμα, δια του ιχνους το ζωιον
γνωριζουσιν. ει ουν ο συς η ο λεων τοις ιχνεσι τοις ιδιοις καταμηνυονται,
ακολουθον παντως και της ηδονης την φυσιν εν τωι υπολειφθεντι αυτης ιχνει
γνωριζεσθαι. αλλα μην το ιχνος αυτης αισχυνη εστιν. αρα και η ενσημηναμενη τηι
ψυχηι τον τοιουτον τυπον η αυτο παντως αισχυνη εστιν η ποιητικη της αισχυνης.
αλλα τουτο μεν ημιν εν παρεξοδιωι προεθεωρηθη τωι τοπωι· δειξαι γαρ κατα το
προηγουμενον εδει δια της ψαλμωιδιας, οιον εκατερου των κατ' αρετην τε και
κακιαν επιτηδευματων εστι το περας. εν τοινυν τωι προειρημενωι ψαλμωι το της
αρετης ειπων τελος ειρηνην ειναι και ανεσιν και την μονοειδη τε και ανεπιμικτον
προς τα παθη κατοικησιν την επ' ελπιδι της του θεου μετουσιας κατορθουμενην το
αντικειμενον 5.37 τουτωι ενταυθα μεν δια της σιωπης ενεδειξατο, πολλαχηι δε δια
της ψαλμωιδιας βοαι λεγων Οι δε παρανομοι εξολοθρευ θησονται, και Σπερμα ασεβων
εξολοθρευθησεται, και Ὁ αγαπων την αδικιαν μισει την εαυτου ψυχην· και επιβρεξει
επι αμαρτωλους παγιδας, και αλλα μυρια τουτοις ομοιοτροπα. γεμει δε πασα της
ψαλμωιδιας η βιβλος των τε της αρετης επαινων και της κατηγοριας των εν κακιαι
ζωντων. η τε των ιστοριων μνημη προς τους δυο σκοπους μεριζομενη, ζηλωτην μεν
ποιει την αρετην των ευδοκιμων προσωπων, φευκτην δε δια των κατεγνωσμενων
την πονηριαν. οταν μεν γαρ σε προς αρετην επεγειρηι τωι υποδειγματι, λεγει· Μωυσης
και Ἀαρων εν τοις ιερευσιν αυτου και Σαμουηλ εν τοις επικαλουμενοις αυτον.
επεκαλουντο τον κυριον, και αυτος εισηκουεν αυτων. εν στυλωι νεφελης ελαλει
προς αυτους. οταν δε το πονηρον της κακιας υποδεικνυει περας, τα παθη των εν
πονηριαι κατεγνωσμενων διεξεισιν. Ἠνοιχθη η γη και κατεπιεν ∆αθαν, και εκαλυψεν
επι την συναγωγην Ἀβειρων. φλοξ κατεφλεξεν αμαρτωλους· και Ποιησον αυτους ως
την Μαδιαμ και τον Σισαρα· και Θου τους αρχοντας αυτων ως τον Ὠρηβ και Ζηβ και
Ζεβεε και Σαλμανα, παντας τους αρχοντας αυτων· και πολλα ετερα τοιαυτα· τας τε
μερικας συμβουλας πασας σοι βοαι απ' αρχης εις τελος η ψαλμωιδια, εν ουδενι μερει
την προς το καλον προτροπην παραλειπουσα, και δι' ων αν τις φυγοι την κακιαν·
παντα ταις προς το καλον οδηγουσαις συμπαρεζευκται γνωμαις. 5.38 η γαρ του
αγαθου κτησις φυγη του εναντιου και αναιρεσις γινεται. παρελκον δ' αν ειη παντα
ταυτα δι' ακριβειας εκτιθεσθαι, φανερας ουσης τοις εντυγχανουσι τηι γραφηι ταυτηι
της περι τα τοιαυτα σπουδης του λογου.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Εʹ
Τετμηται δε πενταχηι πασα η των ψαλμων πραγματεια, και τις εστιν εν τοις
τμημασι τουτοις τεχνικη διασκευη και διαιρεσις. η δε περιγραφη των τμηματων
φανερα γινεται θειαις τισι δοξολογιαις ομοιοτροπως εναποληγουσα, ας εξεστιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

επιγνωναι κατα την παρ' ημων υποδεικνυμενην εν ταις ψαλμωιδιαις διαιρεσιν. εστι
δε εκαστου τμηματος αριθμος των ψαλμωιδιων ουτος· του πρωτου τεσσαρακοντα·
του δευτερου εις και τριακοντα· επτα και δεκα δε του τριτου, και του τεταρτου
τοσουτοι· του δε πεμπτου πεντε και τεσσαρακοντα. ισταται ουν το πρωτον μερος επι
τον τεσσαρακοστον εκ του πρωτου, ου περας εστιν Ευλογητος κυριος ο θεος Ἰσραηλ
απο του αιωνος και εις τον αιωνα, γενοιτο, γενοιτο. το δευτερον επι τον
εβδομηκοστον τε και πρωτον, ου το τελος ουτως εχει· Ευλογητος κυριος ο θεος
Ἰσραηλ ο ποιων θαυμασια μονος, και ευλογητον το ονομα της δοξης αυτου εις τον
αιωνα και εις τον αιωνα του αιωνος. και πληρωθησεται της δοξης αυτου πασα η γη,
γενοιτο, γενοιτο. το τριτον επι τον ογδοηκοστον τε και ογδοον, καταληγει δε και
τουτο εις ομοιον περας. εχει γαρ ουτως· Ευλογητος κυριος εις τον αιωνα, γενοιτο,
γενοιτο. του δε τεταρτου τμηματος περας ο εκατοστος τε και πεμπτος, ου το τελος
τοις λοιποις παραπλησιον· Ευλογητος κυριος ο 5.39 θεος Ἰσραηλ απο του αιωνος
και εως του αιωνος, και ερει πας ο λαος Γενοιτο, γενοιτο. πεμπτον δε μερος εστιν
απο τουτου εις τον εσχατον, ου περας Πασα πνοη αινεσατω τον κυριον. Τινα τοινυν
την εν τουτοις τεχνικην ταξιν κατενοησαμεν, καιρος αν ειη δι' ολιγων ειπειν. εν τωι
πρωτωι τους εν κακιαι ζωντας ιστησι μεν της ατοπου πλανης, εφελκεται δε προς την
του κρειττονος αιρεσιν, ως μηκετι ταις των ασεβων απαταις επιπορευεσθαι, μηδε τηι
πονηραι τριβωι της αμαρτιας δια βαθους ενιστασθαι, μηδε ακινητον τε και
καθιδρυμενην εαυτοις την κακιαν επιτηδευειν, αλλα τωι θειωι συναπτεσθαι νομωι δια
μελετης την απλανη πορειαν εαυτοις κατορθωσαν τας, ως αν ενριζωθειη φυτου
δικην αυτοις η προς το κρειττον εξις ταις θειαις διδασκαλιαις επαρδομενη. η ουν
πρωτη προς το αγαθον εισοδος η των εναντιων εστιν αποστασις, δι' ης γινεται η
μετοχη του βελτιονος. Ὁ δε γευσαμενος ηδη της αρετης και τηι καθ' εαυτον πειραι του
αγαθου την φυσιν κατανοησας, ουκετι τοιουτος εστιν, ως αναγκηι τινι και νουθεσιαι
της προς την κακιαν προσπαθειας αφελκεσθαι και προς την αρετην βλεπειν, αλλ'
υπερδιψηι του βελτιονος. το γαρ ασχετον τε και σφοδρον της επιθυμιας τηι διψηι
προσεικαζει ο λογος, επιζητησας την διψωδεστατην εν τοις ζυοις φυσιν, ως αν
μαλιστα το επιτετα μενον της επιθυμιας δια του υπερβαλλοντως εν διψηι γινομενου
ζυου επιδειχθειη. τουτο δε το ζωιον ελαφον λεγει, ωι φυσις εστι τηι εδωδηι των
ιοβολων θηριων πιαινεσθαι. θερμοι δε και 5.40 διακαεις οι χυμοι των θηριων, ων
εμφαγουσα η ελαφος, ξηροτερα γινεται κατ' αναγκην φαρμακευθεισα τωι των
θηριων χυμωι. και δια τουτο σφοδροτερον επιθυμει του υδατος, ινα θεραπευσηι την
εκ της τοιαυτης βρωσεως αυτηι εγγινομενην ξηροτητα. ο τοινυν προτελεσθεις την εν
αρετηι ζωην εν τωι πρωτωι μερει της ψαλμωιδιας και το γλυκυ του ποθουμενου τηι
γευσει γνωρισας, δαπανησας δε παν ερπυστικον επιθυμιας ειδος εν εαυτωι και τοις
της σωφροσυνης οδουσι διαφαγων αντι θηριων τα παθη, διψηι της του θεου
μετουσιας πλεον η καθ' οσον ποθει τας πηγας των υδατων η ελαφος. επεται δε τωι
της πηγης επιτυχοντι μετα την υπερβαλλουσαν διψαν τοσουτον σπασαι του υδατος,
οσον η επιθυμια κατ' εξουσιαν εφελκεται. ο δε λαβων εν εαυτωι το ποθουμενον
πληρης εστιν ου εποθησεν. ου γαρ καθ' ομοιοτητα της εν σωματι πλησμονης
κενουται παλιν το πληρες γενομενον ουδε αργον εν εαυτωι το ποτον διαμενει, αλλ' η
θεια πηγη, εν ωιπερ αν γενηται, προς εαυτην μεταποιει τον αψαμενον και
συμμεταδιδωσι της ιδιας δυναμεως.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ς ʹ
Ἀλλα μην ιδιον εστι της θεοτητος η εποπτικη των οντων δυναμις τε και
ενεργεια. ουκουν ο εν εαυτωι εχων οπερ εποθησε, και αυτος εποπτικος γινεται και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

την των οντων διασκοπειται φυσιν. δια τουτο του τριτου τμηματος της ψαλμωιδιας
ταυτην πεποιηται την αρχην, εν ωι τουτο μαλιστα διεξεταζει ο λογος, πως το δικαιον
της θειας κρισεως εν τηι ανωμαλιαι του βιου διασωθησεται, ου κατα την αξιαν των
προαιρεσεων της κατα τον βιον τουτον ευκληριας ως τα πολλα τοις ανθρωποις
εγγινομενης. πολλακις γαρ περι 5.41 τον αυτον τας δυο κατιδειν εστιν ακροτητας, το
εσχατον εν κα κιαι και το κατα την ευημεριαν ακροτατον. προς ον τις βλεπων
οκλαζει πως την διανοιαν, μη ποτε κρειττον ηι τηι ανθρωπινηι φυσει το χειρον
λεγομενον, και το εμπαλιν κακον εκεινο, ο εν τηι του κρειττονος αριθμειται μοιραι. ει
γαρ επαινειται μεν η δικαιοσυνη, πραττει δε κακως ο περι ταυτην εσπου δακως,
διαβαλλεται δε η κακια και παντων των σπουδαζο μενων διαρκεις τας απολαυσεις
τοις περι αυτην εσπουδακοσι χαριζεται, πως εστι μη προτιμοτεραν προς βιου αιρεσιν
οιεσθαι την κακιαν της αρετης, την κατεγνωσμενην της εγκωμιαζομενης; ο τοινυν
υψηλος την διανοιαν και οιον απο τινος σκοπιας εξεχουσης τοις αφεστηκοσι τον
οφθαλμον επεκτεινων ειδεν εν ωι εστι της κακιας προς την αρετην το διαφορον, οτι
εκ των εσχατων, ουκ εκ των παροντων η τουτων γινεται κρισις. τωι γαρ εποπτικωι τε
και διορατικωι της ψυχης οφθαλμωι ως παρον κατανοησας το δι' ελπιδος τοις
αγαθοις αποκειμενον, και παρελθων τηι ψυχηι παν τι φαινο μενον, εντος τε των
ουρανιων αδυτων παραδυς καθαπτεται της ακρισιας των μικροπρεπως την του
καλου κρισιν τοις αισθητικοις μοριοις επιτρεποντων. δι' ων φησιν Τι γαρ μοι
υπαρχει εν τωι ουρανωι, και παρα σου τι ηθελησα επι της γης; τωι αυτωι μοριωι του
λογου το μεν ουρανιον θαυμασ τικως μεγαλυνων τε και εξαιρων τωι λογωι, το δε επι
γης τοις των ανοητων οφθαλμοις σπουδαζομενον καταφρονητικως τε και
σκωπτικως εξευτελιζων τε και μυσαττομενος. ως ει τις των εν φυλακηι τεχθεντων
μεγα τι κρινων αγαθον ειναι τον ζοφον, ωι ενετραφη τε και συνηυξησεν, ειτα της
υπαιθρου 5.42 χαριτος μετασχων καταγινωσκει της προτερας αυτου κρισεως, λεγων
οιων θεαματων ηλιου τε και αστερων και παντος του περι τον ουρανον καλλους
προετιθην τον συνηθη ζοφον δι' απειριαν του κρειττονος. ου χαριν
προκαταγινωσκει τωι λογωι της περι το καλον ακρισιας, κτηνωδη λεγων εαυτον
ειναι, εως εν εκεινοις το αγαθον εωρα. επει δε εγενετο μετα του θεου, θεος δε ο
λογος, και προς το δεξιον ωδηγηθη, οδηγος δε γινεται αυτωι δεξιος δια της βουλης ο
λογος και ειδε την εν αρετηι δοξαν, δι' ης γινεται τοις προς τον ουρανον βλεπουσιν η
αναληψις, τοτε χρηται ταις φωναις εκειναις, ων η μεν εν θαυματι ποιειται το εν
ουρανοις αγαθον, η δε το ουτιδανον τε και ματαιον της ηπατημενης περι τον βιον
σπουδης διαπτυει. εχει δε πασα η λεξις ουτως· Κτηνωδης, φησιν, εγενομην παρα σοι,
την αλογον εν τοις τοιουτοις διασημαινων προσπαθειαν, ειτα επαγει Ἐγω δε δια
παντος μετα σου. τουτο δε ειπων και τον τροπον της προς τον θεον συναφειας
προστιθησιν, ως αν και ημεις μαθοιμεν, πως ο προτερον κτηνωδης μετα ταυτα τωι
θεωι συναπτεται· Ἐκρατησας γαρ, φησι, της χειρος της δεξιας μου. θεου αντιληψιν
λεγει, την προς τα δεξια της διανοιας ορμην· Και εν τηι βουληι σου ωδηγησας με· ου
γαρ ανευ θειας βουλης γινεται η επι το καλον οδηγια. Και μετα δοξης προσελαβου
με. καλως αντιδιαστελλει τηι αισχυνηι την δοξαν, ητις καθαπερ οχημα τι και πτερον
γινεται του υπο της θειας προσλαμβανο μενου χειρος, οταν τις εαυτον των κατ'
αισχυνην εργων αλλοτριωσηι. και ουτω τοις ρηθεισιν επηγαγε· Τι γαρ 5.43 μοι
υπαρχει εν τωι ουρανωι, και παρα σου τι ηθελησα επι της γης; ο δη ποιουσι μεχρι του
νυν οι πολλοι των ανθρωπων· τοιουτων αυτοις κατ' εξουσιαν υπαρχοντων εν τωι
ουρανωι, ομως εν ευχης μερει ποιουνται το παρα του θεου γενεσθαι τας
φαντασιωδεις απατας, δυναστειαν τινα η τιμην η πλουτον η το δυστηνον τουτο
δοξαριον, περι ο μεμηνεν η ανθρωπινη φυσις. ο δε εν τουτοις γενομενος δι'
ακολουθου επαγει το Ἐμοι δε το προσκολλασθαι τωι θεωι αγαθον εστι, τιθεσθαι εν τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

κυριωι την ελπιδα μου. τουτο δεικνυς, οτι συμφυεται τροπον τινα τωι θεωι ο προς
αυτον δια των ελπιδων κολλωμενος και εν προς εκεινον γενομενος.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ζʹ
Τοιαυτης τοινυν γενομενης εν τωι τριτωι τμηματι της επι το υψος ανοδου ο
επι τοσουτον αναληφθεις την διανοιαν παλιν του υπερκειμενου βαθμου λαβομενος
γινεται αυτος εαυτου μειζων και υψηλοτερος, εν τωι τεταρτωι μερει οιονει τριτον
τινα κατα τον Παυλον διαβας ουρανον και των προδιηνυσμενων υψωματων
γεγονως υψηλοτερος. δια δεχεται γαρ ταυτα ουκετι ο κοινος ανθρωπος, αλλ' ο προσ
κολληθεις ηδη και συνημμενος θεωι. φησι δε ουτως ο λογος του εφεξης μερους
αρχομενος· Προσευχη τωι Μωυσηι ανθρωπωι του θεου· τοιουτος γαρ ηδη ουτος, ως
μηκετι παιδαγωγεισθαι νομωι, αλλ' εισηγητης ετεροις γινεσθαι νομου· οιος ην
Μωυσης εκεινος ο υψηλος, ον ακουομεν, ο την βασιλικην αξιαν καθαπερ τινα κονιν
περισπασθεισαν τηι βασει των ποδων εκουσιως εκτιναξαμενος· ο τεσσαρακοντα ετεσι
της μετα 5.44 των ανθρωπων επιμιξιας εαυτον αποικισας και μονος μονωι συζων
εαυτωι και δια ησυχιας αμετεωριστως τηι θεωριαι των αορατων ενατενιζων· ο τωι
φωτι μετα ταυτα τωι αρρητωι καταυγασθεις και της δερματινης τε και νεκρας
περιβολης εκλυσας της ψυχης την βασιν· ο τον Αιγυπτιον στρατον τε και τυραννον
ταις επαλληλοις εκτριψας πληγαις, τον δε Ἰσραηλ ελευθερωσας της τυραννιδος δια
του φωτος και του υδατος· ωι μετα την Αιγυπτον ο χρονος απας μια κατα το συνεχες
ημερα ην, ουδεποτε της νυκτος μελαινομενης τωι ζοφωι· διεδεχετο γαρ μετα τον
ημερησιον δρομον τας των ακτινων αυγας ετερον φως εκ νεφελης
καινοτομουμενον, ωστε τον μεν ηλιον κατα την αναγκαιαν περιοδον αυτοις
επιδυεσθαι, το δε φως συνεχες τε μενειν και αδιαδοχον της εκ του στυλου
λαμπηδονος αδιαστατως τας αυγας των ηλιακων ακτινων εκδεχομενης· ο το πικρον
τε και αποτον υδωρ ηδυνας τωι ξυλωι και την πετραν εις πηγην τοις διψωσι
μεταποιησας· ο της γηΐνης τροφης την ουρανιον διαμειψαμενος· ο εν τωι θειωι γνοφωι
οξυωπων και βλεπων εν αυτωι τον αορατον· ο την σκηνην την αχειροποιητον
ιστορησας και τον ιερωσυνης κοσμον αξιως κατανοησας· ο τας θεοτευκτους πλακας
δεξαμενος και συντριβεισας παλιν αναχαραξας· ο της εμφανισθεισης αυτωι θειας
δυναμεως επι του προσωπου φερων τα συμβολα, και τηι εξ αυτου λαμπηδονι οιον
τισιν ακτινων αυγαις των αναξιως εντυγ χανοντων αποστρεφων τας οψεις· ο πυρι
και χασματι τους επανασταντας τηι ιερωσυνηι καταδικασας και τους εις την θειαν
χαριν υβρισαντας εξαφανισας· ο την γοητειαν του Βαλααμ μεταβαλων εις ευσεβειαν·
ου η τελευτη της ζωης ιστορηται υψηλοτερα· ο επι της ακρωρειας του ορους 5.45
γενομενος, και μηδεν ιχνος, μηδε μνημοσυνον της γηΐνης αχθηδονος τωι βιωι
υπολειπομενος· ο μη παραλλαξας τον χαρακτηρα του καλλους υπο του χρονου, αλλα
διασωσας εν τηι τρεπτηι φυσει το εν καλωι αναλλοιωτον. ουτος εστιν ο της τεταρτης
καταρχων ημιν αναβασεως και συνεπαιρων εαυτωι τον δια των τριων ηδη των
προδιηνυσμενων ανοδων μεγαν γενομενον. ο γαρ εν τουτωι τωι υψει γενομενος
μεθοριος τροπον τινα της τρεπτης τε και ατρεπτου φυσεως ισταται, και μεσιτευει
καταλληλως τοις ακροις, τωι μεν θεωι ικετηριας υπερ των αλλοιωθεντων εξ
αμαρτιας προσαγων, της δε υπερκειμενης εξουσιας τον ελεον επι τους δεομενους του
ελεου διαπορθμευων, ως αν και δια τουτου μαθοιμεν, οτι οσωι τις πλεον των
χθαμαλων τε και γηΐνων αφισταται, τοσουτωι μαλλον προσοικειουται τηι παντα νουν
υπερεχουσηι φυσει· και μιμειται δι' ευποιΐας το θειον, εκεινο ποιων ο της θειας εστι
φυσεως ιδιον· λεγω δε το ευεργετειν παν το ευεργεσιας δεομενον, οσον επιδεες της
ευποιΐας εστι. Τοιαυτην δη κατελαβομεν της ψαλμωιδιας ταυτης την εννοιαν, ης η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

επιγραφη εστιν Προσευχη τωι Μωυσηι ανθρωπωι του θεου. επειδη γαρ κεκρατητο τωι
της αμαρτιας κακωι το ανθρωπινον και της προς το αγαθον ενωσεως απορραγεν τοις
εναντιοις συνεφυρετο παθεσι και τινος εδειτο πρεσβειας προς τον ανακαλεσασθαι
της απωλειας δυναμενον, αντι πρεσβεως ο του θεου ανθρωπος γινεται,
υπεραπολογουμενος μεν του των ομοφυλων πτωματος, εις δε τον των απολωλοτων
οικτον δυσωπων το θειον. ευθυς γαρ οιον δικαιολογειται προς τον ακουοντα και
φησι μονωι προσειναι τωι θεωι το εν 5.46 παντι αγαθωι παγιον τε και ακινητον και αει
ωσαυτως εχον· εν τροπηι δε και αλλοιωσει το ανθρωπινον κειμενον μηδεποτε επι
του αυτου μενειν, μητε ει προς το κρειττον ανιοι, μητε ει εκπιπτοι της μετουσιας του
κρειττονος. ου χαριν καταφυγην εις σωτηριαν αξιοι κατα πασαν γενεαν γινεσθαι του
πλανωμενου τον αμεταθετον. Ἔχει δε η λεξις ουτως· Κυριε, καταφυγη εγενηθης
ημιν εν γενεαι και γενεαι. δια τι τουτο λεγων; οτι συ, φησιν, προ της κτισεως ει, παν
το αιωνιον εμπεριεχων διαστημα, αφ' ου τε αρχην εσχεν η του αιωνος φυσις και εις
ο τι προελευ σεται περας· περας δε του ατελευτητου η απειρια. Προ του ορη γαρ,
φησι, γενηθηναι και πλασθηναι την γην και την οικουμενην, και απο του αιωνος και
εως του αιωνος συ ει. το δε ανθρωπινον τωι τρεπτωι της φυσεως εκ του υψους των
αγαθων προς το ταπεινον τε και ολισθηρον της αμαρτιας κατενεχθεν κατεσυρη·
ουκουν ορεξον, φησι, χειρα ο απτωτος τωι ολισθησαντι, οπερ ει τηι φυσει, και ημιν
τουτο γινομενος, και Μη αποστρεψηις αυτον εκ του παρα σοι υψους εις την της
αμαρτιας ταπεινωσιν. ειτα της δεσποτικης φωνης διακονος γινεται και προφερει την
φιλανθρωπον ρησιν λεγων· οτι Και ειπας· Ἐπιστρεψατε, υιοι των ανθρωπων. η δε
τοιαυτη φωνη δογμα εστι· βλεπει γαρ προς την φυσιν ο λογος και την θεραπειαν των
κακων υποτιθεται. επειδη γαρ, φησι, τρεπτοι οντες του αγαθου απερρυητε, χρησασθε
παλιν προς το καλον τηι τροπηι· και οθεν εκπεπτωκατε, επι το αυτο παλιν
επαναστρεψατε· ως εν τηι προαιρεσει των ανθρωπων ειναι το εαυτοις νεμειν 5.47
κατ' εξουσιαν α βουλονται, ειτε το αγαθον ειτε το φαυλον· το δε εφεξης ετερον
δογμα εστι· φησι γαρ Ὅτι χιλια ετη εν οφθαλμοις σου, κυριε, ως η ημερα η εχθες,
ητις διηλθε, τα δε εξουδενωματα αυτων ετη εσονται. τι ουν εν τουτοις δογματικως
παιδευομεθα; οτι τωι εξ επιστροφης παλιν προς το αγαθον αναλυσαντι, καν μυριοις ο
βιος καταστιχθηι πλημμελημασιν, ως χιλιων ετων δοκειν ειναι των κακων το
αθροισμα, αντ' ουδενος εστι τωι θεωι επι του επιστραφεντος· ο γαρ θειος οφθαλμος το
ενεστος αει βλεπει, το δε παρωιχηκος ου λογιζεται, αλλ' αντι μιας ημερας η μερους
νυκτος παρα τωι θεωι κρινεται, ητις παρηλθε τε και παρεδραμε. το δε ενεστος εν
κακιαι, καν ως μηδεν παρα των αμαρτανοντων εξευτελιζηται, ως ετων πληθος τωι
θεωι καθοραται. φησι γαρ Τα εξουδενωματα αυτων ετη εσονται. καλως δε και
προσφυως εξουδενωματα ονομαζει τα πλημμεληματα· οτι πεφυκε πως ο το κακον
ενεργων αντ' ουδενος ηγεισθαι το πλημμελουμενον και τινας εκαστου των κατα
κακιαν γινομενων παρευρισκειν απολογιας, ωστε προχειρον ειναι το εφ' εκαστωι
λεγειν Ουδεν η επιθυμια και ουδεν η οργη και ουδεν εκαστον των τοιουτων εστι·
φυσεως γαρ ταυτα κινηματα· η δε φυσις εργον θεου. ουκ αν τι τουτων εν τινι
νομισθειη κακωι τωι εφορωντι την ανθρωπινην ζωην· δια τουτο φησιν, οτι τα
εξουδενωματα ταυτα, οταν παρηι τηι προαιρεσει του ενεργουντος και μη παρελθηι, ως
πλατος ετων παρα τωι θειωι οφθαλμωι τα καθ' εκαστον κρινεται. Παλιν το παροδικον
της φυσεως ημων υπογραφει τωι λογωι, ως αν μαλλον εις ελεον τον θεον
δυσωπησειε. λεγει γαρ, εναργως υπ' οψιν αγων τωι υποδειγματι, τι χρη νομιζειν 5.48
ειναι την της φυσεως ημων αθλιοτητα, πρωιαν και εσπεραν, τουτεστι νεοτητα και
γηρας· χλοην εν τωι ορθρωι και ανθος και παροδον. και μετα τουτο της κατα την
ηλικιαν νοτιδος αναλωθεισης και του φυτου απανθησαντος της τε συμφυους ωρας
διαπνευσθεισης, ξηροτης και μαρασμος το λειπομενον. ουτω γαρ φησιν ο λογος οτι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

Το πρωι ωσει χλοη παρελθοι, το πρωι ανθησαι και παρελθοι, το εσπερας αποπεσοι,
σκληρυνθειη, και ξηρανθειη. τουτο η ανθρωπινη φυσις. εν δε τοις εφεξης πλεον
κατοικτιζεται το ανθρωπινον, λεγων δεδαπανησθαι τηι οργηι την των ανθρωπων
ζωην οιον τινι ανεμωι τηι του θυμου προσβοληι χειμαζομενην. δηλον δε οτι δια της
οργης και του θυμου την αποστατικην διασημαινει ενεργειαν, δι' ης εκλειψις μεν
γινεται της ζωης τοις ανθρωποις, ταραχη δε του ησυχαζοντος. ουτω δε η λεξις εχει,
οτι Ἐξελιπομεν εν τηι οργηι σου και εν τωι θυμωι σου εταραχθημεν. και τουτοις επαγει
δι' ακολουθου το μη πρεπειν θεωι θεαμα ποιεισθαι την ανθρωπινην κακιαν, μηδε
δειν φαινεσθαι τωι ακηρατωι προσωπωι τον εμμολυνθεντα ταις αμαρτιαις ημων
αιωνα· λεγει δε ουτωσι τηι φωνηι την τοιαυτην ερμηνευων διανοιαν· Ἔθου τας
ανομιας ημων εναντιον σου. ως αν ει τις το ινα τι προσθεις επι το σαφεστε ρον
προαγοι τον λογον, ως ειναι τοιαυτην του ρηματος την διανοιαν, οτι Σοι πρεπει τα
καλα εν οφθαλμοις εχειν, το δε ανομον του παρα σου ορασθαι αναξιον. τοιουτον ουν
ποιησον το ανθρωπινον, ως της σης επισκοπης μη αναξιον ειναι, αλλα γενεσθαι τον
αιωνα ημων του σοι φαινεσθαι αξιον· ως το γε νυν εχον πασαι αι ημεραι ημων
εξελιπον· το γαρ εν σοι μη ειναι, ουδε εστιν ολως ειναι· ων γαρ επικρατησει η της
οργης 5.49 δυναστεια, ανυποστατος τε και σκιοειδης εστιν η ζωη καθ' ομοιοτητα του
αραχνιου νηματος· ως γαρ εκεινο φαινεται μεν, εως αν συνεστος τυχηι, ει δε τις
επαγαγοι την χειρα, παραχρημα προς την επαφην των δακτυλων διαρρυεν
αφανιζεται· ουτως και ο ανθρωπινος βιος ταις ανυποστατοις σπουδαις οιον τισιν
εναεριοις νημασιν αει συμπλεκομενος ματην εξυφαινει εαυτωι την ανυπαρκτον
ιστουργιαν. ουπερ ει τις καθαψαιτο στερρωι λογισμωι, διαδιδρασκει την λαβην η
ματαια σπουδη και εις ουδεν αφανιζεται· παντα γαρ τα κατα την ζωην ταυτην
σπουδαζο μενα οιησις εστι και ουχ υποστασις· οιησις η τιμη, το αξιωμα, το γενος, ο
τυφος, ο ογκος, ο πλουτος, παντα τα οις εμμελετωσιν αι του βιου αραχναι, ου χαριν
τα τοιαυτα του θεου δειται θεραπευοντος· ταυτην γαρ ηγουμαι του ρητου την
διανοιαν του λεγοντος οτι Αι ημεραι των ετων ημων εν αυτοις εβδομηκοντα ετη·
εαν δε εν δυναστειαις ογδοη κοντα ετη, και το πλειον αυτων κοπος και πονος. ουχ
οτι τωι υπερ το μετρον τουτο ζωντι ο βιος επιπονος, αλλ' οτι της ουτω βραχειας ζωης
εν κοπωι το πλεον εστι και πονωι. πονος, η νηπιοτης· κοπος, η νεοτης· ο εν τωι μεσωι
βιος πλεον τοις πονοις ενδαψιλευεται. το δε γηρας διαφεροντως αυτηι τηι πολιαι και
ταις ρυτισι τον πλεονασμον του κοπου μαρτυρεται. παλιν ετερον επινοει τροπον,
οπως αν τοις ανθρωποις ιλεωθειη το θειον. τοιαυτη δε των λεγομενων εστιν η
διανοια· ο μεν των αμαρτιων ημων ογκος μεγαλην εφελκε την τιμωριαν· ουτιδανη
δε της φυσεως η υποστασις, ως μη χωρησαι την κατ' αξιαν επι τοις πλημμεληθεισιν
οργην. αλλα καν πραον ηι το επαγομενον εις τιμωριαν ημιν, ικανον εσται προς
παιδειαν τοις υπομενουσιν· ει ουν το 5.50 πραον της αντιδοσεως προς παιδευσιν τε
και τιμωριαν εξηρκεσεν, τις το κρατος της οργης υποστησεται; η τις αριθμος του
θυμου τον φοβον εκμετρησαι δυνησεται; Ει ουν ανυποστατος μεν η οργη, χωρητη δε
η κατα φιλανθρωπιαν ενεργεια, ουτως γνωρισον ημιν την δεξιαν σου, ως χωρησαι
δυναμεθα εν σοφιαι, ουκ εν τιμωριαι, παρα σου της παιδευσεως ημιν ενεργουμενης.
προεκτεθεισης τοινυν ημιν της διανοιας, ακολουθον αν ειη και αυτα επαγαγειν τα
θεοπνευστα ρηματα τουτον εχοντα τον τροπον· Ὅτι επηλθε πραοτης εφ' ημας και
παιδευθησομεθα. τις γινωσκει το κρατος της οργης σου, και απο του φοβου σου τον
θυμον σου εξαριθμησασθαι; την δεξιαν σου ουτως γνωρισον μοι και τους
πεπαιδευμενους την καρδιαν εν σοφιαι επιστρεψον· καλη δε η λεξις η κατα το
ακολουθον επαχθεισα τοις ειρη μενοις. λεγει γαρ οτι ου χωρουμεν δι' ασθενειαν
φυσεως το της οργης μεγεθος, ο κινει καθ' ημων η αμαρτια, χρηζομεν δε του
παιδευθηναι. Παιδευσατω ημας η δι' επιστροφης σωτηρια μαλλον ηπερ η επι τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

αμαρτημασιν ημων τιμωρια. ουκουν επιστρεψον ημας, κυριε, μηδεν προς την χαριν
αναβαλλομενος. το γαρ Ἕως ποτε σημαινει το επισπευσαι την χαριν, Και
παρακληθητι, φησιν, επι τοις δουλοις σου. ου γαρ αλλοτριοις, φησιν, αλλ' ιδιοις
καταλλαγησηι δουλοις. ειτα ως τυχων ηδη της χαριτος και ιδων εκεινο το φως, δι' ου
το σκοτος των εν τωι βιωι πλανωμενων καταφωτιζεται, και οθεν τε η κατ' αρετην
ημερα αρχεται, Ἐνεπλησθημεν, φησιν, το πρωι του ελεους σου, και ηγαλλιασαμεθα
και ευφρανθημεν, εν πασαις ταις ημεραις ημων ευφρανθημεν. διεδεξατο γαρ η εν
σοι χαρα τον εν τηι ταπεινωσει της 5.51 αμαρτιας χρονον, και παρηλθε τα της κακιας
ετη. ουτω γαρ νοουμεν το Ἀνθ' ων ημερων εταπεινωσας ημας, ετων ων ειδομεν
κακα. και ουτω θαρσει, τεκνα των εργων του θεου τους δι' επιστροφης
πεφωτισμενους κατονομαζων. Ἴδε γαρ, φησιν, επι τους δουλους σου και επι τα εργα
σου· τους περι τον Ἀβρααμ πατριαρχας ενδεικνυται. ουτοι γαρ ως αληθως θεου εργα
εισι. Και οδηγησον τους υιους αυτων. οι γαρ τα εργα ποιουντες του Ἀβρααμ τεκνα
γινονται των πατριαρχων, δι' αρετης προς την συγγενειαν αυτων εισποιουμενοι.
ειτα εν τοις τελευταιοις συναπτει δια καθαροτητος τωι θεωι το ανθρωπινον,
επευχομενος του θεου την λαμπροτητα και τωι ημετερωι βιωι δια καθαρας ζωης
επαστραπτειν· Ἔστω γαρ, φησιν, η λαμπροτης κυριου του θεου ημων εφ' ημας, ως
παντα τα επιτηδευματα της ζωης ημων καρπον φερειν σωτηριον και παντα α
πραττομεν προς ενα σκοπον βλεπειν. δια τουτο πληθυντικως ειπων οτι Και τα εργα
των χειρων ημων κατευθυνον εφ' ημας, εις εν εργον τα πολλα συστειλας επαγει, οτι
Και το εργον των χειρων ημων κατευθυνον. η γαρ ποικιλη τε και πολυειδης των
αρετων επιμελεια εν εργον γινεται. τουτο δε εστιν η του κατορθουντος σωτηρια.
Ουτω δε τεταρτωι βαθμωι της ψαλμικης αναβασεως επαρας ο προφητης των
συνανιοντων αυτωι την διανοιαν, και υπερθεις πασης της κατα τον βιον τουτον
σπουδαζομενης τοις πολλοις ματαιοτητος, εν τωι δειξαι την αραχνωδη τε και
ανυποστατον του υλικου βιου απατην εις ουδεν περας αγαθον προιουσαν τοις
ματαιαζουσι. 5.52
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ηʹ
∆ι' ακολουθου καθαπερ τινι κορυφηι τωι υψηλοτατωι της θεωριας βαθμωι δια
του πεμπτου μερους προσαγει τον ακολουθησαι προς το υψος δυναμενον, διαπταντα
τας των βιωτικων αραχνιων διαπλοκας στερρωι τωι πτερωι. οι γαρ χνοωδεις τε και
εξιτηλοι εν ασθενει και ατονωι τηι πτησει μυιων δικην τα γλισχρα του βιου
περιλιχνευοντες εμπλεκονται και ενδεσμουνται καθαπερ τισι δικτυοις τηι των
τοιουτων νηματων περιβοληι· λεγω δη τρυφαις και τιμαις και δοξαις και ταις
ποικιλαις επιθυμιαις οιον τισιν αραχνιοις υφασμασιν ενειλουμενοι, θηραμα και
βρωμα γινο μενοι του θηριου εκεινου του δια των τοιουτων θηρευοντος. ει δε τις
αετωδης την φυσιν ων οξυτερως προς την ακτινα του φωτος βλεπων ατρεπτωι τωι
της ψυχης οφθαλμωι και προς το υψος εαυτον συντεινων τοις τοιουτοις εμπελασειεν
αραχνιοις, μονηι τηι αυραι των ωκυπτερων εν τωι ροιζωι της πτησεως εξαφανιζει παν
το τοιουτον, οτι περ αν πλησιασηι, τηι των πτερυγων ορμηι. τον ουν τοιουτον εαυτωι
συνεπαρας ο υψηλος προφητης επι την ακρωρειαν της πεμπτης αναβα σεως αγει, εν
ηι πασα οιον τις συμπληρωσις τε και ανακεφα λαιωσις της ανθρωπινης σωτηριας
εστιν, εν γαρ τωι προ τουτων δια της του Μωυσεως φωνης πολλα περι του τρεπτου
τε και ατρεπτου φιλοσοφησας, ως του μεν αει οντος οπερ εστιν, του δε παντοτε
γινομενου οπερ ουκ εστιν (τουτο γαρ εστιν η τροπη, η απο του εν ωι εστιν εις το εν ωι
ουκ εστι μεταβασις) και δειξας οτι τηι αυτηι δυναμει 5.53 κατ' εξουσιαν η φυσις προς
τε το κακον απορρεει, και παλιν δι' επιστροφης προς το αγαθον επαναγεται, ως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

δυνατον ειναι την του θεου λαμπροτητα τηι ανθρωπινηι παλιν επιλαμψαι ζωηι, νυν
πασαν την εκ θεου γινομενην χαριν ημιν ανακαλυπτει τωι λογωι πολυτροπως αυτην
υπ' οψιν αγων τοις απο του υψους καθορωσι τα θεια θαυματα. ου γαρ ηρκεσθη δι'
ενος τροπου παραδηλωσαι την χαριν, αλλα ποικιλως μεν δια σκευαζει τας
συμφορας, αις δια της προς το κακον ροπης συνεπεσομεν. πολυτροπως δε την
γενομενην ημιν εκ του θεου προς το αγαθον συμμαχιαν εκδιηγειται, ως αν τας εις το
ευχαριστειν αφορμας πλεονασειε, προς λογον των αγαθων και της ευχαριστιας προς
τον θεον πλεοναζουσης. Ευθυς γαρ φησι του λογου αρχομενος Ἐξομολογεισθε τωι
κυριωι, οτι αγαθος, οτι εις τον αιωνα το ελεος αυτου· της γαρ εξομολογησεως επι της
ευχαριστιας νυν, ουκ επι της εξαγορευσεως νοουμενης, επι τηι αγαθοτητι τον θεον
δοξαζειν διακελευεται μονηι, τουτο σημαινων, οτι οσα γεγονεν εκ θεου τοις
ανθρωποις αγαθα και σωτηρια, χαριτι παντα και αγαθοτητι γεγονεν. ουδεμιαν ημων
προς το αγαθον αιτιαν παρασχομενων, τουναντιον μεν ουν εν πασηι κακιαι
γεγονοτων ημων εκεινος της ιδιας ουκ εξισταται φυσεως, αλλ' οπερ εστι, τουτο
ποιει. ουδε γαρ εικος ην τον αγαθον τηι φυσει αλλο τι παρ' ο πεφυκεν ενεργησαι.
Ειπατωσαν, φησιν, οι λελυτρωμενοι υπο κυριου, ους ελυτρωσατο εκ χειρος εχθρου,
και εκ των χωρων συνηγαγεν αυτους, απο ανατολων και δυσμων και βορρα και
θαλασσης. την παντελη του 5.54 γενους των ανθρωπων προς το αγαθον επανοδον ο
λογος ευαγγελιζεται. η γαρ λυτρωσις την απο της αιχμαλωσιας ανακλησιν
ερμηνευει τωι ρηματι. ο δε θεος λυτρον δεδωκεν εαυτον υπερ των κεκρατημενων
υπο του θανατου Τωι το κρατος εχοντι του θανατου· και επειδη παντες ησαν εν τηι
του θανατου φρουραι, παντας δηλονοτι εξωνειται τωι λυτρωι, ως μηδενα
καταλειφθηναι τηι δυναστειαι του θανατου μετα την γινομενην του παντος
απολυτρωσιν. ουδε γαρ εστι δυνατον εν θανατωι τινα ειναι, του θανατου μη οντος.
∆ιο τετραχηι της οικουμενης απασης κατα την θεσιν διηιρημενης, ουδεν ο λογος
υπελειπετο μερος της θειας λυτρωσεως αμοιρον. φησι γαρ Ἀπο ανατολων και
δυσμων και βορρα και θαλασσης, θαλασσηι διασημαινων το νοτιον. εν κεφαλαιωι
τοινυν την του θεου προεκθεμενος ευποιΐαν, ην επι πασης της ανθρωπινης ενηργησε
φυσεως, μετα τουτο διασκευαις τισι την τε προς το κακον απορροην των ανθρωπων
εκδιηγειται και την εφ' εκαστωι γεγενημενην παρα του θεου προς το κρειττον
χειραγωγιαν· λεγει δε ουτως· Ἐπλανηθησαν εν τηι ερημωι εν ανυδρωι οδον· αφεντες
γαρ, φησι, την οδον (οδος δε εστιν ο κυριος) εν τηι ερημωι εξω της του θεου
επισκοπης επλανωντο, η ξηρα ην πασα και ανικμος της πνευματικης δροσου
κεχωρισμενη. δια τουτο την πολιν του θεου, εν ηι το κατοικητηριον των αξιων εστιν,
εν τηι ανοδιαι πλανωμενοι ευρειν ουκ ηδυναντο. φησι γαρ οτι 5.55 Πολιν
κατοικητηριου ουχ ευρον πεινωντες και διψωντες· τηι γαρ ατροφιαι της δυναμεως
αυτων εκλειπουσης, εν επιτασει το κακον αυτοις ην. πως γαρ ην τροφη εν αυχμωσηι
τε και αγονωι τηι γηι; ποθεν δε θεραπευσαι το διψος εν τηι ανυδρωι; δηλον δε οτι ουτε
τροφην τον αρτον ουτε ποσιν το υδωρ η προφητεια λεγει, αλλα τροφην μεν την
αληθη βρωσιν, ποσιν δε το πνευματικον εκεινο πομα· τα δε δυο ταυτα ο κυριος
γινεται, καταλληλως τοις δεομενοις εαυτον εμπαρεχων, τροφη μεν τοις πεινωσι,
πηγη δε τοις διψωσι γινομενος. τις ουν ευρεθη της τοιαυτης αμηχανιας η λυσις, της
πλανης, της ερημιας, της εν ανυδρωι ταλαιπωριας, της εκ του λιμου γινομενης
λειποθυμιας; ω του θαυματος! μια φωνη προς τον θεον επιστρεπτικως γινομενη
παντα προς το καλον μετεποιησεν. Ἐκεκραξαν γαρ, φησι, προς κυριον εν τωι
θλιβεσθαι αυτους και εκ των αναγκων αυτων εξηγαγεν αυτους και ωδηγησεν
αυτους εις οδον ευθειαν του πορευθηναι εις πολιν κατοικητηριου. οδον λεγει αυτον
τον κυριον, ης απεσφαλησαν. λεγει δε η οδος αυτη εν τωι ευαγγελιωι οτι Ουδεις
ερχεται προς με, εαν μη ο πατηρ μου βουληται ελκυσαι αυτον. δια τουτο ο θεος τους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

πεπλανη μενους επι την οδον αγει. ο δε αυτος ουτος και πολις γινεται
κατοικητηριου, καθως φησιν ο αποστολος οτι Ἐν αυτωι ζωμεν και κινουμεθα και
εσμεν. καλως επαγει την προτρε πτικην της ευχαριστιας φωνην, οτι οι τουτων
τετυχηκοτες Ἐξομολογησασθωσαν τωι κυριωι τα ελεη αυτου και τα θαυμα 5.56 σια
αυτου τοις υιοις των ανθρωπων, τουτεστι μη σιωπηι την ευεργεσιαν εν αγνωμοσυνηι
κρυπτετωσαν, αλλα διαβοατωσαν εν ευχαριστιαι την χαριν, οτι κενην ουσαν των
αγαθων την ψυχην πληρη εποιησεν. Ἐχορτασε γαρ, φησιν, ψυχην κενην και ψυχην
πεινωσαν ενεπλησεν αγαθων. παλιν ετερωι τροπωι την συμφοραν της φυσεως υπ'
οψιν αγει, και την θειαν εκδιηγειται φιλανθρωπιαν, δι' ης προς το κρειττον η φυσις
μετασκευαζεται. α δε λεγει τοιαυτα εστιν· οτι απεστη του φωτος το ανθρωπινον και
προς την αμαρτιαν συνωκλασε και ουκετι ην εν τωι ορθιωι του σχηματος και της
οντως απεξενωθη ζωης. Καθημενους γαρ, φησιν, εν σκοτει και σκιαι θανατου,
πεπεδημενους εν πτωχειαι και σιδηρωι. ακινητον γαρ ην απο του κακου τηι βαρειαι
κατεχο μενον πεδηι. πεδη δε η του καλου πτωχεια εστιν, οιον τις σιδηρος
περιτυπωθεις ταις καρδιαις. παντων δε τουτων υποθεσις ην η του θειου νομου
παρακοη και η της βουλης του υψιστου αθετησις. ταυτα γαρ σημαινει λεγων, Ὅτι
παρεπικραναν τα λογια του θεου και την βουλην του υψι στου παρωξυναν. επι
τουτοις κατα το εικος κοπος και ταπεινωσις την ζωην των τοιουτων εκδεχεται,
κοπος μεν οτι της τροφης εχωρισθησαν, ταπεινωσις δε οτι εν τωι υψιστωι διαμειναι
ουκ ηβουληθησαν. Ἐταπεινωθη γαρ, φησι, εν κοποις η καρδια αυτων. ο δε χωρισμος
της δυναμεως ουδεν αλλο εστιν η ασθενεια· τις γαρ αν χωρις δυναμεως ευρεθειη
βοηθεια; διο φησιν Ἠσθενησαν και ουκ ην ο βοηθων. αλλα παλιν μια φωνη προς
ευφροσυνην τας συμφορας μετεσκευασεν. Ἐκεκραξαν γαρ, φησι, προς κυριον εν τωι
θλι 5.57 βεσθαι αυτους, και εκ των αναγκων αυτων εσωσεν αυτους. αφανιζει το
σκοτος, διαλυει τον θανατον, τα δεσμα διαρρηγνυ σιν. Ἐξηγαγεν γαρ, φησιν, αυτους
εκ σκοτους και σκιας θανατου, και τους δεσμους αυτων διερρηξεν. ουκουν
ανακηρυττεσθω, φησι, δι' ευφημιας η χαρις, οτι η αφυκτος του θανατου φρουρα
διελυθη, η ταις χαλκαις πυλαις και τοις σιδηροις ησφαλισμενη μοχλοις, καθως
φησιν ο προφητης. τοιαυτη γαρ τις η περι τον θανατον ισχυς ενομιζετο, εως ουπω τηι
παρουσιαι της οντως ζωης εξηφανισθη του θανατου το κρατος, οτι παν το εντος
εκεινου γενομενον ωσπερ τισι μοχλοις σιδηροις και πυλαις ατριπτοις κρατουμενον
αναπο δραστον εμενεν, αλλα Συνετριψε, φησι, πυλας χαλκας και μοχλους σιδηρους
συνεθλασε, τουτο δε εστι το την οδον της ανομιας αυτων αφανισαι και
μετασκευασθηναι την ζωην προς ευσεβειαν. ουτος ο αφανισμος των πυλων εκεινων
εστι το εις δικαιοσυνην μεταρρυθμισθηναι τον βιον. Ἀντελα βετο γαρ, φησιν, αυτων
εξ οδου ανομιας αυτων. Παλιν ετερως την ανθρωπινην αθλιοτητα τωι λογωι παριστη
σι. λεγει δε την διανοιαν ταυτην, οτι ταπεινωσις εστιν η ανομια και καλως το
τοιουτον φησιν· συμφερεται γαρ τις και αλλου προφητου λογος τωι τοιουτωι νοηματι,
ος φησιν Ἐπι ταλαντον μολιβδου καθησθαι την ανομιαν, ενδεικνυμενος οτι βαρεια
τις εστι και κατωφερης η κακια, τον εν υψηλοις δια την προς το θειον ομοιωσιν οντα
εις τον βοθυνον εαυτης 5.58 συγκαθελκουσα· φησι γαρ, οτι ∆ια τας ανομιας αυτων
εταπει νωθησαν. και δια τουτο την παντοδυναμον εκεινην τροφην απε στραφησαν,
περι ης λεγει προς τους πρωτους <ανθρωπους> ο λογος, οτι Ἀπο παντος ξυλου του εν
τωι παραδεισωι βρωσει φαγηι. ως γαρ εκει παν ξυλον ονομαζει το πληρωμα παντος
αγαθου, ουτως ενταυθα την αληθη και παντοδυναμον βρωσιν παν βρωμα ονομαζει ο
λογος, ου η αποστροφη ποιει την ασθενειαν την εις θανατον ληγουσαν. λεγει δε
ουτως, οτι Παν βρωμα εβδελυξατο η ψυχη αυτων και ηγγισαν εως των πυλων του
θανατου. και παλιν η προς τον θεον φωνη εις πανηγυριν την συμφοραν αναστρεφει.
Ἐκεκραξαν γαρ, φησι, προς κυριον εν τωι θλιβεσθαι αυτους και εκ των αναγκων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

αυτων εσωσεν αυτους, και διηγειται της σωτηριας τον τροπον· ευαγγελιον δε
αντικρυς εστιν η διηγησις· Ἀπεστειλε γαρ, φησι, τον λογον αυτου και ιασατο αυτους
και ερρυσατο αυτους εκ των διαφθορων αυτων· οραις ζωντα και εμψυχον λογον επι
σωτηριαι των απολλυμενων αποστελλο μενον και της φθορας τον εν αυτηι γεγονοτα
ρυομενον. ποιος ευαγγελιστης ουτω γυμνως εκβοαι το μυστηριον; ουκουν
ανευφημεισθω, φησι, παρα των ευ πεπονθοτων η χαρις, και υμνος επι ταις
ευεργεσιαις η ευφημια γινεσθω. Θυσατω σαν γαρ αυτωι, φησι, θυσιαν αινεσεως, και
εξαγγειλατωσαν τα εργα αυτου εν αγαλλιασει. μετα ταυτα παλιν διασκευαζει τα
παθη και παλιν επαγει του θεου μετα τα παθη την χαριν. λεγει δε την αβουλιαν των
ανθρωπων, οτι καταλιποντες την σταθεραν και ακλυδωνιστον ζωην πελαγιοι τηι
προαιρεσει εγενοντο· Οι καταβαινοντες γαρ, φησιν, εις την θαλασσαν εν πλοιοις, και
αντι του εργαζεσθαι τον παραδεισον, εν ωι 5.59 προτερον εταχθησαν, υποβρυχιον
ποιουμενοι την εργασιαν. θαλασσαν δε λεγει την υλωδη ταυτην ζωην την πασι τοις
των πειρασμων ανεμοις ταρασσομενην και τοις επαλληλοις παθεσι κυμαινομενην.
Ποιουντες γαρ, φησιν, εργασιαν εν υδασι πολλοις. και Αυτοι ειδον τα εργα κυριου
και τα θαυμασια αυτου εν τωι βυθωι. βυθιοι γαρ εν τηι κακιαι του βιου γενομενοι και
πολλακις τα πονηρα της ψυχης παθοντες ναυαγια, ειδον εφ' εαυτων τα της
φιλανθρωπιας εργα του εκ των βυθων ημας ανασωσαντος. Ειπεν γαρ, φησιν, και
εστη πνευμα καταιγιδος. τουτο δε ουκ εις τον θεον αλλ' εις τον εχθρον ανακτεον το
νοημα. η γαρ του αντικειμενου φωνη το της καταιγιδος πνευμα εργαζεται. καταιγις
δε λεγεται βιαιος ανεμος ουκ επ' ευθειας προσπιπτων, αλλα περι εαυτον
ανειλουμενος δι' οξειας στροφαλιγγος, ος επειδαν εμπεσηι ποτε βιαιως τωι υδατι,
καθαπερ τινος πετρας εγκαταβληθεισης μεγαλης, υποκλυσθεισα τωι βαρει η θαλαττα
σχιζεται κατ' αναγκην τηι βιαι του πνευματος, οπουπερ αν ενσκηψηι βρισας ο ανεμος,
της του βαρους εμπτωσεως ενθεν και ενθεν επι το ανω το υδωρ αναπτυουσης. δια
τουτο προστιθησιν εναργως υπογραφων τα φοβερα, οτι ομου τωι ενσκηψαι το
πνευμα της καταιγιδος Ὑψωθηι τα κυματα της θαλασσης αναβαινοντα εως των
ουρανων και καταβαινοντα εως των αβυσσων. τωι οντι γαρ η εις το υψος των
τοιουτων κυματων επαρσις, λεγω δη τα των παθων κυματα, της εις την αβυσσον
καταβασεως αιτια γινεται. αβυσσον δε πολλαχηι της γραφης το των δαιμονων
ενδιαιτημα μεμαθηκαμεν. οι δε τηι ταραχηι ταυτηι και τωι σαλωι των κυματων
εγκυματισθεντες εκφρονες υπο σκοτωσεως γινονται, 5.60 καθαπερ υπο μεθης της
κατα τον πλουν τον τοιουτον αηδιας καρηβαρησαντες· Ἐταραχθησαν γαρ, φησιν, και
εσαλευθησαν ως ο μεθυων. οι δε απαξ του φρονειν εξω γενομενοι ουδεμιας
ευπορουσι προς σωτηριαν βουλης, αλλα προναυαγει αυτων η σοφια και
προαπολλυται. δια τουτο φησιν, οτι και Πασα η σοφια αυτων κατεποθη. και παλιν
και τουτων εν τοσουτοις γεγονοτων κακοις λυσις γινεται της αμηχανου ταυτης
ταλαιπωριας η προς το θειον φωνη. Ἐκεκραξαν γαρ, φησι, προς κυριον εν τωι
θλιβεσθαι αυτους, και εκ των αναγκων αυτων εξηγαγεν αυτους. και παραχρημα η
καταιγις εις πνευμα μετεβληθη φορον τε και πλοιμον, και γαληνιαζει εκ των
κυματων καταστορεσθεισα δι' ησυχιας η θαλασσα. Ἔστησε γαρ, φησι, την καταιγιδα
εις αυραν, και εσιγησαν τα κυματα αυτης. ταχα τωι της σιγης ονοματι προαιρετικας
τινας ειναι δυναμεις σημαινει τα κυματα· δι' ων την αποστατικην φυσιν
ενδεικνυται, προς ην ειπεν εν τωι ευαγγελιωι ο κυριος Σιωπα, πεφιμωσο. αυραν δε
λεγει την του πνευματος χαριν, η δια των νοητων ιστιων τωι θειωι λιμενι την ψυχην
ενορμιζει, κυβερνωντος του λογου και προς τον πλουν κατευθυνοντος. Ὡδηγησε
γαρ, φησιν, αυτους επι λιμενα θεληματος αυτου. επι τουτοις παλιν ανυμνειν την
χαριν διακελευεται λαον τε και εκκλησιαν, μονον ουχι την παρουσαν των
εκκλησιων υπογραφων τωι λογωι καταστασιν, οτι εν τηι καθεδραι των προηγουμενων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

του λογου ταυτα κηρυσσεται του θεου τα θαυμασια, δι' ων η πιστις βεβαια γινεται
τοις ακουουσιν. Ὑψωσατωσαν γαρ, φησιν, αυτον εν εκκλησιαι λαου και εν καθεδραι
πρεσβυ τερων αινεσατωσαν αυτον. και προστιθησι των ευχαριστιων 5.61 τας αιτιας,
οτι παρα του θεου ποταμοι οι μεν γινονται, οι δε απολλυνται. τα μεν γαρ ρευματα
της κακιας εξαφανιζεται· αι δε των αρετων διεξοδοι τους τεως αυχμωντας
επικλυζουσι τοπους. Ἔθετο γαρ, φησι, ποταμους εις ερημον και διεξοδους υδατων
εις διψαν. ποταμους δε λεγει τας των παθηματων επιρροας και διεξοδους υδατων
τας των κακων ακολουθιας. οταν αει πονηρα πονηροις επισυναπτοντες οι ανθρωποι,
καθαπερ τι ρευμα τον ολκον της κακιας απομηκυνωσιν. αλλα και την Γην, φησιν,
καρποφορον εις αλμην εποιησεν· η γαρ των κακων ευφορος ψυχη μεταποιηθεισα
διψωδης εγενετο τωι θειωι αλατι της διδασκαλιας επαρτυθεισα, ως μηκετι την κακιαν
των κατοικουντων αυξεσθαι ταις πονη ραις των υδατων επιρροαις τρεφομενην,
αλμωσαν δε και διψαδα ψυχην την το μακαριστον διψος αναλαβουσαν λιμνην
γενεσθαι τηι συστροφηι των αρετων πελαγιζουσαν. Ἔθετο γαρ, φησι, ερημον εις
λιμνας υδατων και γην ανυδρον εις διεξοδους υδατων. τουτο δε πολις γινεται, ην οι
διψωντες την δικαιοσυνην οικουσιν. ουδεις γαρ ναυτιωδης τε και ανορεκτος της
τοιαυτης λιμνης και των τοιουτων υδατων προσοικος γινεται πλησμιον εν κακιαι
την ψυχην επαγομενος. σπειρουσι δε τους αγρους και φυτευουσι τους αμπελωνας·
τας θειας εντολας και την εναρετον πολιτειαν τοις τοιουτοις διασημαινων
αινιγμασι. σπερμα γαρ της μελλουσης επικαρ πιας εστιν η εντολη, αρετη δε η
αμπελος η δια των λογικων βοτρυων τωι της σοφιας κρατηρι τον οινον εγχεουσα.
ταυτα δε ουδεν αλλο η ευλογιας πληθος εστιν. Ευλογησε γαρ, φησιν, αυτους και
επληθυνθησαν σφοδρα, και τα κτηνη αυτων ουκ εσμικρυνεν. κτηνη λεγει την
υποχειριον των της ψυχης κινηματων υπηρεσιαν, οταν προς αρετην 5.62 εκαστον
των εν ημιν χρησιμευηι· αγαθον κτηνος εστιν ο θυμος, οταν του λογισμου υποζυγιον
γενηται· ετερον τοιουτον κτηνος η επιθυμια νωτοφορουσα τροπον τινα και
βασταζουσα την ψυχην και επι το υψος αναγουσα, οταν επι τα ανω τηι ηνιαι της
διανοιας ευθυνηται. και τα αλλα παντα κτηνη εστιν αυξομενα τηι ευλογιαι, οταν προς
τα μεγαλα γενηται ημιν η παρα τουτων υπηρεσια. ειτα παντων των ειρημενων
ανακεφαλαιωσιν εν τωι εφεξης ποιειται λογωι. πολυτροπως γαρ τα τε παθη διελθων
και τας θειας ευεργεσιας υπ' οψιν ποιησας νυνι δι' ολιγου παλιν εκπεριλαβων
ανακεφα λαιουται τωι λογωι, εν οις φησιν οτι Ὠλιγωθησαν και εκακωθη σαν απο
θλιψεως κακων και οδυνης, δια μεν του ολιγου σημαινων την βραχυτητα και την
γενομενην απο του υψους τε και μεγεθους εις το ταπεινον συστολην· το γαρ ολιγον
το βραχυτατον σημαινει κατα την εννοιαν· τηι δε κακωσει την προς το κακον
οικειοτητα, θλιψιν δε και οδυνην πανταχου το περας λεγει της των αγαθων
αποπτωσεως, ως εν ετερωι ψαλμωι το τοιουτον διεξεισι λεγων· Περιεσχον με ωδινες
θανατου. κινδυνοι ᾅδου ευροσαν με. θλιψιν και οδυνην ευρον. ωδινας θανατου και
κινδυνους ᾅδου τας αμαρτιας ειπων επαγει το περας εις ο τελευται της αμαρτιας η
φυσις· οπερ ουδεν αλλο η θλιψις τε και οδυνη εστιν, ουτω του ευαγγελιου δια του
κλαυθμου και βρυγμου των οδοντων το αυτο τουτο διασημαινοντος. ειτα προστιθησι
δι' ακολουθου το Και εξεχυθη εξουδενωσις επ' αρχοντας αυτων. ∆ιδασκει δε δια
τουτων οτι το μεν εν τωι οντι ειναι αληθως 5.63 εστιν ειναι. ει δε τι του οντος
εκπεπτωκεν, ουδε εν τωι ειναι εστι. το γαρ εν κακιαι ειναι ουκ εστι κυριως ειναι, διοτι
αυτη καθ' εαυτην η κακια ουκ εστιν, αλλ' η του καλου ανυπαρξια κακια γινεται.
ωσπερ ουν ο εν τωι οντι ων εν τωι ειναι εστιν, ουτως ο εν τωι ουδενι γενομενος (τουτο
δε εστιν η κακια) εξουδενωται, καθως ονομαζει ο λογος. η δε τοιαυτη του λογου
χρησις τετριπται πως εν τηι συνηθειαι των κεχρη μενων. ως την τροφην εν σαρκι
γενομενην αποσαρκουσθαι λεγομεν και τον οινον εκχεθεντα τωι υδατι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

εξυδαρουσθαι, και εν τωι πυρι τον σιδηρον εκπυρουσθαι φαμεν, ουτω και τον του
οντος εκπεσοντα εν τωι ουδενι γενομενον εξουδενου σθαι· ουκουν η εξουδενωσις η
εν τωι αγαθωι ανυπαρξια εστιν. αυτη δε επι τους αρξαντας της κακιας, τουτεστιν επι
τους πρωτους ανθρωπους ελθουσα καθαπερ τι ρευμα πονηρον και επι την των
επιγινομενων διαδοχην εξεχεθη. επει ουν επτωχευσεν η φυσις του τοιουτου
κτηματος, της ζωης λεγω, και πενης ο ανθρωπος υπο του κλεπτου εγενετο, την
θειαν συληθεις ευλογιαν, δια τουτο φησιν οτι Ἐβοηθησε πενητι εκ πτωχειας. τηι γαρ
εκεινου πτωχειαι ημεις επλουτησαμεν. και εθετο αυτους ο ποιμην ο καλος αντι
θηριων προβατα πατριας· πατριαν δε ονομαζει το συστημα των εις τον θειον
καταλογον συντελουντων. ως και ο αποστολος λεγει Ἐξ ου πασα πατρια εν ουρανωι
και επι γης ονομαζεται. ειτα επαγει· οτι Ὄψονται ευθεις και φοβηθησονται.,
διδασκων δια των ειρημενων οτι προς την φιλανθρωπιαν ταυτην βλεπων ο ευθης
φοβεισθω. ου γαρ μικρον των αγαθων φυλακτηριον ο φοβος γινεται, τηι μνημηι των
προγεγονοτων προς το εφεξης σωφρονιζων τον εν παθει γενομενον. ου
κατακρατουντος και πασαν την δια χαυνοτητος προς το 5.64 κακον γινομενην
ευκολιαν ημων εξοριζοντος Πασα, φησιν, ανομια εμφραξει το στομα αυτης. ως
μακαριος ο βιος εκεινος, εν ωι το της ανομιας στομα καθαπερ τις βορβορου πηγη εις
το διηνεκες εμφραγησεται ουκετι τηι δυσωδιαι τον των ανθρωπων βιον
καταμολυνον. αυτη εστιν η των αγαθων κορυφη, το των ελπιδων κεφαλαιον, το
περας πασης μακαριοτητος, το μηκετι διοχλεισθαι υπο κακιας την φυ σιν, αλλα την
πασαν ανομιαν <εξαιρεισθαι>· αυτη δ' αν ειη ο ευρετης της ανομιας. τουτο γαρ η
περιληπτικη διασημαινει φωνη, εμφραξαι το στομα εκεινο, ου η φωνη το κατ' αρχας
θανατου υλη τοις ανθρωποις εγενετο. οταν ουν εξαιρεθειη παν το τωι καλωι
αντικειμενον, εκεινη εκδεξεται ημας η κατα στασις, ης ουδεις λογος μηνυτης
ευρεθησεται, ητις υπερ αισθη σιν τε και γνωσιν ειναι παρα της θειας φωνης
μεμαρτυρηται. τουτοις επαγει καθαπερ τινα σφραγιδα τας επι τελει φωνας λεγων Τις
σοφος και φυλαξει ταυτα· και συνησουσι τα ελεη του κυριου; επειδη γαρ διπλη η της
σοφιας ενεργεια, και η μεν εστιν ερευνητικη τε και ζητητικη των συμφεροντων, η δε
φυλακτικη των ευρεθεντων, το εν της σοφιας εργον, το ζητητικον λεγω, πεπαυσθαι
τηνικαυτα βουλεται. εις τι γαρ τηι ζητησει χρησομεθα του ζητουμενου παροντος; εν
εργον δε μονον κελευει το λειπομενον γινεσθαι, οπως αν φυλαχθειη το πορισθεν
αγαθον, προς τουτο της σοφιας ημιν συνεργουσης. τις δε η σοφια και τις η των
αγαθων εστιν φυλακη; το μη ασυνετως της θειας φιλανθρωπιας εχειν. ο γαρ συνεις
ων τετυχηκεν ουκ αν προοιτο το αγαθον ου ηξιωται. ο δε ασυνετως εχων της
χαριτος ταυτον πεισεται τοις τυφλοις, οι μαργαριτην η σμαραγδον η τινα των τιμιων
5.65 λιθων εν χερσι λαβοντες, ως ψηφιδα τινα των εικαιων απορριπτουσιν αγνοιαι
του καλλους ακουσιως ζημιωθεντες του κτηματος.
ΚΕΦΛΛΑΙΟΝ Θʹ
Ταυτας δε τας πεντε των ψαλμων διαιρεσεις, δι' ων καθαπερ τινας βαθμους
αλληλων υπερανεστωτας κατα τινα ταξεως ακολουθιαν κατανοησαντες εκ των
ειρημενων διεκριναμεν σημειων, οτι εκαστου τμηματος η τελευταια φωνη στασιν
τινα του λογου και βασιν της διανοιας εχει περιγραφουσαν εν εαυτηι των
προηνυσμενων το περας δια της δοξολογικης τε και ευχαριστου φωνης της λεγουσης
Ευλογητος κυριος εις τον αιωνα, γενοιτο, γενοιτο. το γαρ νοημα τουτων ευχαριστια
τις εστιν εις το διηνεκες παραμε νουσα· επειδη ουκ εισαπαξ ειπων ο λογος Γενοιτο
εστησε την ευλογιαν, αλλα τηι δισσηι αναληψει της φωνης εν τηι ευχαριστιαι
νομοθετει το αΐδιον. εν εκαστωι δε μερει των κατα τα τμηματα ταυτα διαιρεθεντων,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

ιδιον τι αγαθον ο λογος ενεθεωρησε, δι' ου γινεται ημιν εκ θεου η μακαριοτης, κατα
τινα ταξιν ακολουθον των εν εκαστωι θεωρουμενων αγαθων, αει προς το
υψηλοτερον την ψυχην υπερτιθεις, εως αν επι το ακροτατον αφικηται των αγαθων.
Τουτο δε εστιν ο αινος του θεου εν πασιν αγιοις αποπλη ρουμενος, καθως περιεχει ο
τελευταιος ψαλμος λεγων Αινειτε τον θεον εν τοις αγιοις αυτου, οπου το στερεωμα
της δυναμεως το εκ του αγαθου αμεταπτωτον διασημαινει, και αι δυναστειαι του
θεου το μηκετι υπο κακιας δυναστευε σθαι την φυσιν παραδηλουσιν, οτε χωρει
λοιπον η ανθρωπινη δυναμις κατα το πληθος της μεγαλωσυνης αυτου ποιεισθαι 5.66
τον αινον, ουκετι μικρα φθεγγομενη, αλλ' ηδη παριουσα τηι μεγαλοφωνιαι τας
σαλπιγγας. φησι γαρ Αινειτε τον κυριον εν ηχωι σαλπιγγος, οτε και μιμειται την του
παντος αρμονιαν τωι ποικιλωι τε και πολυειδει των αρετων, οργανον εν ρυθμωι
μελωιδιας τωι θεωι γενομενη. ονομαζει δε τουτο δια τινος τροπικης σημασιας
ψαλτηριον τε και κιθαραν ο λογος· μεθ' ο παν το γεωδες τε και κωφον και αναυδον
αποθεμενη εν τηι των τυμπανων μεγαλοφωνιαι ταις ουρανιαις χορειαις συναπτει των
ιδιων χορδων τον ηχον. χορδαι δ' αν ειεν τωι οργανωι εντεταμεναι το εν εκαστηι
αρετηι προς κακιαν ανενδοτον τε και αχαλαστον. δι' ων γινεται η καλη συνωιδια του
κυμβαλου ταις χορδαις μιγνυμενου, οταν ο των κυμβαλων ηχος εις την θειαν
χοροστασιαν επεγειρηι την προθυμιαν. οπερ μοι δοκει την προς τους αγγελους της
φυσεως ημων διερμηνευειν συναφειαν, εν ωι φησιν Αινειτε τον κυριον εν κυμβαλοις
ευηχοις. η γαρ τοιαυτη συνοδος, του αγγελικου λεγω προς το ανθρωπινον, οταν
επαναχθηι προς την αρχαιαν ληξιν η ανθρωπινη φυσις, τον γλυκυν εκεινον δια της
προς αλληλους συμπτωσεως ηχον της ευχαριστιας αποτελεσει· και δι' αλληλων και
μετ' αλληλων την επι τηι φιλανθρωπιαι ευχαριστιαν τωι θεωι γινομενην δια παντος
ανυμνησει. τουτο γαρ η του κυμβαλου προς το κυμβαλον ενδεικνυται συνοδος· εν
κυμβαλον η υπερκοσμιος των αγγελων φυσις· ετερον κυμβαλον η λογικη των
ανθρωπων κτισις. αλλα διεστησεν η αμαρτια τουτο εκεινου· οταν ουν παλιν η του
θεου φιλανθρωπια συναψηι αλληλοις αμφοτερα, τοτε ηχησει τον αινον εκεινον τα
δυο μετ' αλληλων γενομενα, ως φησι και ο μεγας απο στολος, οτι Πασα γλωσσα
εξομολογησεται, επουρανιων και επιγειων και καταχθονιων οτι κυριος Ἰησους
Χριστος 5.67 εις δοξαν θεου πατρος. ου γενομενου επινικιον αλαλαξει ο των
κυμβαλων τουτων ηχος δια της κοινης συνωιδιας επι τωι αφανισμωι του πολεμιου
γενομενος. τουτου δε παν τελως αφανισθεντος και εις το μη ειναι περιελθοντος
αδιαλειπτως εν πασηι πνοηι ομοτιμως προς τον θεον ο αινος εις αει πληρωθησεται.
επειδη γαρ Ουχ ωραιος αινος εν στοματι αμαρτωλου, αμαρτωλος δε τοτε ουκ εσται,
της αμαρτιας ουκ ουσης, πασα πνοη δια παντος του αιωνος αινεσει τον κυριον. Ἡ
μεν ουν οδος προς το μακαριον τοιαυτη παρα της μεγαλης ταυτης της εν τοις
ψαλμοις φιλοσοφιας ημιν υπεδειχθη, αει προς το μειζον τε και υψηλοτερον της επι
την αρετην πορειας επειγουσα τους δια τουτων προς το υψος οδηγουμενους, εως αν
τις επ' εκεινο φθασηι το μετρον της μακαριοτητος, ου το επεκεινα ουτε η διανοια
χωρει στοχασμοις τισι και υπονοιαις αναλογισασθαι, ουτε λογος δι' ακολουθου το
εφεξης εξευρισκει. αλλα και η κατ' ελπιδα κινησις η πανταχου της επιθυμιας ημων
προεξαλλομενη τε και προτρεχουσα, επειδαν εμπελασηι τοις ανεικαστοις, αργη μενει,
το δε υπερ τουτο κρειττον η κατ' ελπιδα εστιν, ως και αυτη δια της θεωρηθεισης
ταξεως η κατα την ψαλμωιδιαν φιλοσοφια μαρτυρεται, οιον τινα θυραν και εισοδον
εν τοις πρωτοις των λογων επι τον μακαριον βιον την του κακου αναχωρησιν ημιν
υπανοιξασα. τουτο γαρ αι πρωται φωναι της ψαλμωιδιας διδασκουσιν αρχην μακα
5.68 ριοτητος λεγουσαι την του κακου αλλοτριωσιν. ειτα την εκ του νομου
χειραγωγιαν τοις πλανωμενοις προτεινασα την τε προς το αειθαλες ξυλον ομοιωσιν
δια του τοιουτου βιου υποσχομενη και τα σκυθρωπα των την εναντιαν τρεπο μενων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

οδον υποδειξασα δια των εφεξης αναβασεων προς το ακροτατον αγει του
μακαρισμου τον τηι χειραγωγιαι ταυτηι επομενον. τουτο γαρ σοι ενδεικνυται η του
τελευταιου ψαλμου διανοια, εν ωι μετα τον της κακιας παντελη αφανισμον παντα εν
τοις ουσιν αγια εσται και παντα προς τον αινον του θεου συμφωνησει, επ' ισης εν τωι
στερρωι της δυναμεως το προς την κακιαν ατρεπτον προσλαβοντα και τηι
μεγαλωσυνηι αυτου τον ευφημον ηχον οιον τινι μεγαλοφωνωι σαλπιγγι
συνεπαιροντα. οταν εις μιαν χοροστασιαν συναρμοσθηι πασα η κτισις, των τε
υπερκειμενων των τε υποβεβηκοτων απαντων, και κυμβαλου δικην η νοητη κτισις
και η νυν δι' αμαρτιας μεμερισμενη και διεστωσα τον αγαθον ηχον εκ της ημετερας
συμφωνιας αποτελεσηι. οταν συνδραμηι τωι αγγελικωι το ημετερον, και αναλαβουσα
εαυτην εκ της συγχυσεως η θεια παραταξις επι τωι φονωι των πολεμιων αλαλαξηι τωι
τροπαιουχωι το επινικιον, τοτε γινεται πασης πνοης ο αινος εις αει παρατεινων την
χαριν και δι' αυξησεως πλεοναζων εις το διηνεκες το μακαριον, εκεινο λεγω το
οντως μακαριον· εφ' ου αργει μεν η στοχαστικη περι την γνωσιν διανοια, αργει δε
και η ελπιστικη ημων ενεργεια, διαδεχεται δε η 5.69 αρρητος τε και ακατανοητος και
πασης κρειττων διανοιας καταστασις, Ἣν ουτε οφθαλμος ειδεν, ουτε ους ηκουσεν,
ουτε ανθρωπινη καρδια εχωρησεν. ουτω γαρ ωρισατο τα αγαθα τα εν τωι αγιασμωι
αποκειμενα ο θειος αποστολος.

ιι
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Αʹ
Τουτων ουν ουτως ημιν διευκρινηθεντων καιρος αν ειη και τον περι των
επιγραφων εξετασθηναι λογον. ου μικρα γαρ ημιν προς την κατ' αρετην οδον και
αυται συμ βαλλονται, ως εξεστιν εξ αυτης της διανοιας των επιγεγραμμε νων
μαθειν. αναγκαιον δ' αν ειη πρωτον τεχνικην τινα των επιγραφων εφοδον δι'
ολιγων προ της των ψαλμων θεωριας ποιησασθαι, ως αν μαλιστα γενοιτο δηλον και
δια τουτων ημιν, οτι πας ο σκοπος της θεοπνευστου ταυτης διδασκαλιας εστιν επι το
οντως μακαριον αναγαγειν την διανοιαν. των τοινυν ψαλμων οι μεν εισιν
ανεπιγραφοι καθολου· οι δε παρ' ημιν εχοντες την επιγραφην του προφητου, παρα
τοις Ἑβραιοις ουκ εχουσι. τοις δε επιγραφη εστι ψιλον του ∆αβιδ το ονομα, αλλοις
μετα του ονοματος και αλλο τι συμπαραγραφεται, η αινος η ωιδη η αινεσις η ψαλμος
η συνεσεως η προσευχη η εξοδιου σκηνης η εγκαινισμου η εκστασεως η εις
αναμνησιν η εις εξομολογη 5.70 σεως η τωι δουλωι κυριου η τωι Ἰδιθουμ η τωι Ἀιμαν
τωι Ἰσραηλιτηι. ετεροις δε μετα συζυγιας τινος των ονοματων τουτων η των
ρηματων αλληλοις συγγραφομενων η επιγραφη γινεται· η γαρ ωιδη ψαλμου η
ψαλμος ωιδης η ωιδη η ψαλμος η εν υμνοις ψαλμος η εν υμνοις συνεσεως η
προσευχης τωι ∆αβιδ η προσευχης τωι πτωχωι η αινος ωιδης η τι των τοιουτων δια
συζυγιας συντεταγμενον τωι ονοματι του ∆αβιδ επιγραφη γινεται. παλιν εφ' ετερων
και αλλα τινα τουτοις συνεπιγραφεται προτεταγμενου μεν ως τα πολλα του εις το
τελος, συγγραφομενων δε τηι φωνηι ταυτηι ποικιλων τε και διαφορων· η γαρ υπερ
των αλλοιωθησομενων προσγρα φει η υπερ των κρυφιων η υπερ της
κληρονομουσης η υπερ της ογδοης η υπερ των ληνων η υπερ της αντιληψεως της
εωθινης η υπερ Μαελεθ η υπερ του λαου του απο των αγιων μεμακρυμμενου η μη
διαφθειρηις η εις στηλογραφιαν η και αμφοτερα ταυτα η εις Σολομωντα η ωιδη υπερ
του αγαπητου η υπερ των κρυφιων του υιου η εις εξομολογησιν η τις εξ ιστοριας
περιστασις· οιον οτε ην εν τωι σπηλαιωι η οτε εν τηι ερημωι η οτε απεστειλε Σαουλ του
θανατωσαι αυτον η υπερ των λογων Χουσι η οτε ηλλοιωσε το προσωπον αυτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

εναντιον Ἀβιμελεχ η εν τωι ελθειν τους Ζιφαιους η εν τωι ελθειν ∆ωηκ τον
Ἰδουμαιον και αναγγειλαι τωι Σαουλ η εν ημεραις, οτε ερρυσατο αυτον κυριος εκ
χειρος παντων των εχθρων αυτου και εκ χειρος Σαουλ η οτε επεστρεψεν Ἰωαβ και
επαταξε την φαραγγα των αλων 5.71 δωδεκα χιλιαδας η εν τωι ελθειν προς αυτον
Ναθαν τον 5.71 προφητην, ηνικα εισηλθεν προς Βηρσαβεε. τισι δε των ψαλμων εστιν
επιγραφη το εβραικον αλληλουια η δις το αυτο η απαξ επιγραφομενον, εφ' ετερων
δε και ονομασι τινων προφητων αυτηι τηι επιγραφηι κατα συζυγιαν συγγραφε, οιον
αλληλουια Ἀγγαιου, και Ζαχαριου, και αλληλουια Ἰερεμιου, και Ἰεζεκιηλ. και παλιν
ετερον επιγραφης ειδος εστιν· η τοις υιοις Κορε η τωι Ἰδιθουμ η τωι Ἀσαφ· ενι δε κατ'
εξαιρετον επιγεγραπται, προσευχη τωι Μωυσει ανθρωπωι του θεου. των δε κατα μεν
την εκκλησιαστικην γραφην εχοντων επιγραφας ας περιεχουσι, παρ' Ἑβραιοις δε
ανεπιγραφων οντων ταυτην ευρομεν την διαφοραν· τοις μεν γαρ τις αριθμος των
κατα την εβδομαδα ημερων συσση μαινεται, η μια σαββατων η τετραδος σαββατων η
εις την ημεραν του σαββατου η προ του σαββατου· αλλοι δε ετεραν τινα των
επιγραφων διανοιαν εχουσιν η καθολου παρα τοις Ἑβραιοις σεσιγηται.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Βʹ.
Ταυτης δε της διαιρεσεως εν ταις επιγραφαις ημιν τρανωθεισης, χρησιμον αν
ειη πρωτον μεν γενικωτεραν τινα των ομοιως εχοντων την ερμηνειαν ποιησασθαι·
ειθ' ουτως δι' ακολουθου προς τας φαινομενας διαφορας προαγαγειν την εξετασιν.
καθολου μεν ουν της επιγραφης ο λογος διπλουν τον σκοπον εχει. η γαρ προς
ενδειξιν του υποκει μενου προγεγραπται, ωστε τον σκοπον της ψαλμωιδιας
προδιδαχθεντας ημας ευμαθεστερους γενεσθαι της εν τοις ρητοις διανοιας· η
πολλακις και δι' εαυτης τι παιδευει την 5.72 ακοην η επιγραφη τηι εγκειμενηι τοις
ρητοις διανοιαι των κατ' αρετην τι κατορθουμενων υποδεικνυουσα· μαλλον δε καθ'
εκατερον ειδος της των επιγραφων θεωριας εις εστιν ο σκοπος το προς τι των
αγαθων καθηγησασθαι, καν ιστορικον τι δηλουσθαι δια των ειρημενων δοκηι, καν
ψιλον τι ονομα προσγεγραμμενον τυχηι. ου γαρ επι τουτωι μονωι η θεια γραφη ταις
ιστοριαις συγκεχρηται, ωστε ημιν πραγματων εγγενεσθαι γνωσιν, δι' ων εργα τινα
και παθη των αρχαιο τερων μανθανομεν, αλλ' οπως αν διδασκαλιαν τινα προς τον
κατ' αρετην ημιν υποδειξειε βιον, της ιστορικης θεωριας μεταλαμβανομενης προς
την υψηλοτεραν διανοιαν. τουτου τοινυν ημιν διωμολογημενου, του δειν τοιαυτην
περι των επιγραφων εχειν την εννοιαν, ακολουθον αν ειη, καθως φθασαντες
ειπομεν, των μεν ομοιως ενοντων γενικωτεραν τινα προεκθεσθαι διανοιαν, των δε
κατα τινα διαφοραν εκτιθεμενων, ιδικωτεραν ποιησασθαι την εξετασιν. Ἐπειδη
τοινυν η Εις το τελος φωνη τοις πλειστοις των ψαλμων επιγεγραπται, τουτο οιμαι
δειν περι τουτου γινω σκειν, οπερ η των λοιπων σαφηνιζει διανοια των την αυτην
μεθερμηνευσαντων γραφην. ο μεν γαρ τις αντι του εις το τελος, τωι νικοποιωι φησιν,
ο δε επινικιον, ο δε εις το νικος. επει ουν τελος παντος αγωνος η νικη γινεται, προς
ην βλεποντες οι προς τους αγωνας αποδυομενοι της αθλησεως απτονται, δοκει μοι
δια του τελους ο λογος εκ βραχειας φωνης επεγειρειν εις προθυμιαν τους δια των
αρετων αθλουντας εν τωι σταδιωι του βιου, ως αν εις το τελος βλεπον τες, οπερ εστιν
η νικη, τηι των στεφανων ελπιδι τον εν τοις 5.73 αθλοις πονον επικουφιζοιεν. οπερ
δη και νυν εν τοις αγωσιν ορωμεν γινομενον. προδεικνυμενος γαρ τοις προς
αλληλους εν τοις σταδιοις συμπλεκομενοις στεφανος επιρρωννυσι μαλλον αυτων
την υπερ της νικης σπουδην, των γινομενων αυτοις δια της συμπλοκης πονων υπο
της ελπιζομενης ευδοξιας εκκλεπτομενων. πασι τοινυν ηνεωιγμενου του σταδιου
προς αθλησιν (σταδιον δε ο κοινος των ανθρωπων βιος εστιν), εν ωι εις αντιπαλος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

εστιν η κακια πολυτροπως τοις δολεροις παλαισμασι καταγωνιζομενη τους
προσπαλαιον τας, δια τουτο ο αγαθος των ψυχων παιδοτριβης προδεικνυσι σοι των
ιδρωτων το τελος και τον εκ των στεφανων κοσμον και την επι τηι νικηι αναρρησιν·
ινα προς εκεινο βλεπων το τελος τωι νικοποιωι σεαυτον επερειδηις και το επινικιον
κηρυγμα σεαυτωι παρασκευαζηις. οσα δε τουτοις κατα το ακολουθον υπεστιν της εις
αρετην διδασκαλιας νοηματα, φανερα παντως αν ειη τοις δια της αρχης ταυτης προς
το ακολουθον βλεπουσι. δηλον γαρ οτι οσα της ψυχης παθη εστιν, τοσαυτα
κρατηματα των εχθρων γινεται καθ' ημων και παλαισματα, δι' ων καθαπερ τι μελος
της ψυχης ο λογισμος εξαρθρουται πολλακις και εξαρμοζεται, ει μη τις
παρεσκευασμενος δια μελετης το ασφαλες τε και ακαταπτωτον εν τοις τοιουτοις
αγωσιν εαυτωι κατορθωσειε δια της νομιμου αθλησεως, καθως φησιν ο αποστολος,
την νικην εαυτωι κατακτωμενος, ητις εστιν των αγωνων το τελος· Τα δε
συμπαραγραφομενα τηι Εις τελος φωνηι υποθηκαι τινες εισι και συμβουλαι προς την
νικην, δι' ων αν κατορθω θειη το σπουδαζομενον. η τε γαρ των αλλοιωθησομενων
λεξις 5.74 την προς το κρειττον μεταποιησιν της ψυχης υποτιθεται. και η του
Μαελεθ ερμηνεια προς μειζονα προθυμιαν επεγει ρει τον αθλητην, την μετα το
περας των πονων εκδεχομενην ημας χοροστασιαν σημαινουσα· ουτω γαρ η λεξις
αυτη παρα των λοιπων σεσαφηνισται δια χορειας το Μαελεθ ερμη νευουσα. το τε
Προς τα κρυφια βλεπειν και Ὑπερ του αγαπητου την ωιδην ποιεισθαι και Ὑπερ της
εωθινης αντιληψεως αιδειν και την ογδοην προ οφθαλμων εχειν και προς την
κληρονομουσαν οραν και οπως αν εξω της προς τον Κορε συγγενειας γενοιμεθα, την
τε μεγαλην εκεινην του ∆αβιδ φωνην την Μη διαφθειρηις, ην προς τον υπασπιστην
εποιησατο προς τον του Σαουλ φονον ορμησαντα ενστηλογραφηθηναι εν τηι
εκαστου ψυχηι προς υποδειγμα μακροθυμιας συμβαλλει ο λογος. και παντα τα
τοιαυτα ευροι τις αν δι' ακριβειας σκοπουμενος, οτι αθλη τικαι τινες εισιν
υποφωνησεις παρα του παιδοτριβου προς τους αθλητας γινομεναι, οπως αν τις προς
το της νικης φθασειε τελος. ωσαυτως δε και ει τι της ιστοριας συμπαρα γεγραπται τηι
Εις τελος φωνηι, προς αυτο τουτο βλεπει, ως αν δια των ιστορικων υποδειγματων
μαλλον προς τους αγωνας επιρρωσθειημεν. αυτη μεν η Εις το τελος διανοια.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Γʹ
Ψαλμος δε και ωιδη και αινεσις και υμνος και προσευχη τοιαυτην προς
αλληλα την διαφοραν εχει· ψαλμος μεν γαρ εστιν η δια του οργανου του μουσικου
μελωιδια, ωιδη δε η δια στοματος γινομενη του μελους μετα των 5.75 ρηματων
εκφωνησις, η δε προσευχη ικετηρια εστι περι τινος των συμφεροντων προσαγομενη
τωι θεωι, υμνος δε η επι τοις υπαρχουσιν ημιν αγαθοις ανατιθεμενη τωι θεωι ευ φημια
αινος δε ητοι αινεσις (ταυτον γαρ επ' αμφοτερων το σημαινομενον) των θειων
θαυματων περιεχει τον επαινον. ουδε γαρ αλλο τι εστιν επαινος, ει μη του αινου
επιτασις. πολλακις δε ταυτα αλληλοις εν ταις επιγραφαις δια τινος συζυγιας
συμπλεκεται, ωστε εν τα δυο δια της συμπλοκης γενεσθαι. η γαρ ψαλμος ωιδης η ωιδη
ψαλμου η εν υμνοις ψαλμος η καθως εν τωι Ἀμβακουμ μεμαθηκαμεν, και προ σευχη
μετ' ωιδης. η δε διανοια, καθ' ην προς αρετην οδηγου μεθα υπο των επιγραφων
τουτων, εστι τοιαυτη· το ψαλτηριον οργανον εστι μουσικον εκ των ανωθεν μερων
της κατα σκευης αποτελουν τον ηχον, η δε του τοιουτου οργανου μουσουργια
ψαλμος λεγεται. ουκουν εκ του σχηματος της κατασκευης ο προτρεπτικος εις αρετην
λογος εμφασιν εχει. τον γαρ σον βιον ψαλμον ειναι διακελευεται μη τοις γηΐνοις
φθογγοις περιηχουμενον· φθογγους δε φημι τα νοηματα· αλλα καθαρον τε και
εξακουστον εκ των ανωθεν τε και ουρανιων τον ηχον απεργαζομενον. ωιδην δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

ακουσαντες την περι το φαινομενον ευσχημοσυνην του βιου μανθανομεν δι'
αινιγματος. ωσπερ γαρ εκ των μουσικων οργανων μονος ο ηχος της μελωιδιας
προσπιπτει ταις ακοαις, αυτα δε τα μελωιδουμενα ρηματα ου διαρθρουται τοις
φθογγοις· εν δε τηι ωιδηι το συναμφοτερον γινεται, και ο του μελους ρυθμος και των
ρηματων η δυναμις η συνδιεξαγομενη μετα του μελους, ην αγνοεισθαι πασα αναγκη,
οταν δια μονων των μουσικων οργανων η μελωιδια γενηται· ουτω και επι των την
αρετην μετιοντων συμβαινει. οι μεν γαρ τηι θεωρητικηι 5.76 τε και εποπτικηι των
οντων φιλοσοφιαι τον νουν προσανεχοντες αδηλον τοις πολλοις την αρετην
κατορθουσιν εν τωι ιδιωι συνειδοτι το αγαθον κατακλειοντες· οις δε και το ηθος του
βιου κατα σπουδην συγκατορθουται, ουτοι τηι περι το φαινομενον ευσχημοσυνηι
καθαπερ τινι λογωι την της ζωης εαυτων ευρυθμιαν δημοσιευουσιν. οταν τοινυν δι'
αμφοτερων ηι το αγαθον κατορθουμενον, της ηθικης φιλοσοφιας προς την
θεωρητικην συνδραμουσης, ωιδη ψαλμου γινεται η ψαλμος ωιδης· οταν δε το ετερον
ηι τουτων εφ' εαυτου τοις επαινοις προκειμενον, η το κατα διανοιαν αγαθον δια του
ψαλμου μονον σημαινεται η το ηθος και η περι το φαινομενον ευσχημοσυνη δια της
ωιδης ερμηνευεται. Ὕμνος δε η αινος τηι ωιδηι συμμιγνυμενος παραγγελμα γινεται μη
προτερον ημας κατατολμαν των περι θεου νοηματων, πριν αν τον βιον ημων της
τοιαυτης παρρησιας ποιησωμεν αξιον. Ου γαρ ωραιος, φησιν, αινος εν στοματι
αμαρτωλου. και τωι αμαρτωλωι ειπεν ο θεος, Ἵνα τι συ εκδιηγηι τα δικαιωματα μου;
ωσαυτως δε και η μετ' ωιδης προσευχη το ισον ημιν υποτιθεται προτερον περι τον
βιον σπουδαζειν, ως αν μη τις αρρυθμος τε και παρηχημενος τοις επιτηδευμασι
τυχοι, και τοτε προσιεναι δια προσευχης τωι θεωι. και μοι δοκει την τοιαυτην ο κυριος
εννοιαν παραδι δοναι τοις ειπουσι προς αυτον οτι ∆ιδαξον ημας προσευχεσθαι· ως
ουκ εν ρημασι της προσευχης, αλλ' εν τωι βιωι κατορθου μενης, εν οις φησιν οτι Ἐαν
αφητε τοις ανθρωποις τα παραπτωματα αυτων, αφησει και υμιν ο πατηρ ο ουρανιος
τας αμαρτιας υμων. Ὅταν δε καθ' εαυτην η αινεσις γραφηται, μαρτυριαν 5.77 τινα
του ανατιθεντος τωι θεωι τους επαινους περιεχει το νοημα. ου γαρ αλλου τινος εστιν
το επαινειν τον θεον, αλλ' αινεσις, φησι, του ∆αβιδ, ως αν δια τουτου μαθοιμεν, οτι
ει κατ' εκεινον γενοιμεθα, τοτε και ημεις την του αινειν τον θεον παρρησιαν
ληψομεθα. Ὁ δε εν υμνοις ψαλμος εις υψηλοτεραν ημας αναγει καταστασιν, ην ᾔδει
και ο θειος αποστολος, καθως προς Κορινθιους φησιν εαυτον νυν μεν τωι πνευματι
ψαλλειν, νυν δε τωι νοΐ. ουκουν η μεν τωι νωι συμμιγνυμενη ψαλμωιδια τον
προαποδοθεντα λογον διερμηνευει, το δειν το φαινομενον αξιον ειναι του
κεκρυμμενου, ινα η ωιδη συμβαινηι τωι τοιουτωι νοηματι. η δε πνευματι μονωι
κατορθουμενη ψαλμωιδια την υπερεχουσαν καταστασιν των αγιων ενδεικνυται,
οταν κρειττον ηι της δια των φαινομενων ενδειξεως το τωι θεωι προσαγομενον. ου
γαρ εν ωιδαις τισιν ο ψαλμος ταις δια ρηματων διαρθρουσαις των νοουμενων την
δυναμιν, αλλ' εν υμνοις, φησιν, ο ψαλμος. τουτο δε εστι κατα γε την εμην κρισιν,
διδασκαλια, τι χρη υπο του υμνου γινωσκειν. μανθανομεν γαρ οτι ο υψηλος βιος και
το τα ανω φρονειν και εκ των ουρανιων τε και υπερκειμενων νοηματων εχειν το
ημετερον οργανον τουτο υμνος εστι του θεου, ουκ εν δυναμει ρηματων, αλλ' εν τωι
υπερεχοντι κατορθουμενος βιωι· οταν δε την της συνεσεως φωνην συγγραφηι τοις
υμνοις, συμβουλιαν τινα δοκει μοι ποιεισθαι ο λογος μη ασυνετως εχειν των εις
δοξολογιαν τωι θεωι ανατιθεμενων ρηματων, μη ποτε λαθοιμεν ανεξεταστωι και
ασυνετωι τινι ορμηι τα μη πρεποντα τηι θειαι μεγαλειοτητι ανατιθεντες νοηματα· 5.78
οιον εστι το οιεσθαι τοις κατα θεον ζωσιν εν τηι του βιου τουτου ευκληριαι
προκεισθαι τας αμοιβας και το νομιζειν εκεινο και παρα τωι θεωι καλον κρινεσθαι,
οπερ αν τηι αισθησει των ανθρωπων τοιουτον δοξηι· και πολλα τοιαυτα δυνατον
εστιν ευρεθηναι νοηματα ταις περι θεου υποληψεσι παρα των ασυνετων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

ανατιθεμενα. σοι δε χρεια συνεσεως του εκεινα περι αυτου γινωσκειν, οσα μη μωμον
φερει προσ φερομενα. το μεν γαρ οντως αυτωι πρεπον εις επαινον κρειττον εστιν η
ωστε υπο ανθρωπινης φυσεως ευρεθηναι· ημιν δε τοσουτον αγαπητον ουδε το δεον
περι αυτου γινωσκειν ευρειν, αλλα το μηδενι των απεμφαινοντων συνενεχθηναι·
οπερ δη επι της αινεσεως του ∆αβιδ ενοησαμεν, ως τωι τοιουτωι μονωι πρεπουσης της
θειας αινεσεως. ταυτον μοι δοκει και περι της προσευχης γινωσκειν, οταν
ακουσωμεν, προσευχη του ∆αβιδ, ως δεον και τον ημετερον βιον κατα τον εκεινου
σπουδαζειν ειναι, ινα του προσευχεσθαι την παρρησιαν κτησωμεθα. ουτω και το
προσευχη τωι πτωχωι οταν ακηδιασηι και εναντιον κυριου εκχεηι την δεησιν αυτου.
πολλη γαρ ημιν χρεια της κατα θεον αναβασεως, ινα νοησωμεν τινων πτωχευομεν·
ου γαρ αν εις επιθυμιαν ελθοιμεν των αληθινων αγαθων, ει μη την εν τοις τοιουτοις
εαυτων πτωχειαν κατανοησαιμεν. αλλ' εμψυχος τις γινε και ενδιαθετος της
προσευχης ο τονος, οταν γνωμεν τινων πτωχευομεν και προς την αναβολην των
ποθουμενων ακηδιασωμεν· και ουτως εκχειται η δεησις ημων δια των οφθαλμων
αντι ρηματων χρωμενη τοις δακρυσιν. ουτω 5.79 νοησεις και το Προσευχη τωι
Μωυσει ανθρωπωι του θεου, ως ουκ ενον αλλως προσελθειν δια προσευχης τωι θεωι,
ει μη τις του κοσμου τουτου αποστας θεου μονου γενοιτο ανθρωπος.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ∆ʹ
Ἡ δε υπερ των αλλοιωθησομενων επιγραφη τουτον μοι δοκει τον νουν
εχειν, οτι μονη κρειττων εστι τροπης τε και αλλοιωσεως η θεια φυσις· ου γαρ εχει
προς ο τι χρησεται τηι τροπηι, του μεν κακου ανεπιδεκτος ουσα καθολου, προς δε το
κρειττον τραπηναι μη δυναμενη· ουκ εστι γαρ προς ο τι δεξεται την αλλοιωσιν· ου
γαρ εχει το εαυτης κρειττον, προς ο μεταβησεται. ημεις δε οι ανθρωποι εν τροπηι τε
και αλλοιωσει κειμενοι κατ' αμφοτερα δια της αλλοιωτικης ενεργειας η χειρους η
βελτιους γινομεθα· χειρους μεν, οταν της μετουσιας των αγαθων απορρεωμεν,
αμεινους δε παλιν, οταν προς το κρειττον αλλοιουμενοι τυχωμεν. επει ουν τωι κακωι
δια της τροπης συνηνεχθημεν, χρεια της αγαθης ημιν αλλοιωσεως, ως αν δια ταυτης
γενοιτο ημιν η προς το κρειττον μεταβολη· και τουτο δηλον εστιν εκ της
συμφρασεως των τοις αλλοιωθησομενοις συγγεγραμμε νων· ου γαρ μονον το δειν
αλλοιωθηναι συμβουλευει ο λογος, αλλα και τροπον τινα υποτιθεται, οπως αν το
τοιουτον κατορθωθειη, δι' υποδειγματων τινων την προς το κρειττον μεταβολην
προδεικνυων. Ἔχει δε η λεξις της επιγραφης ουτως· Εις το τελος 5.80 υπερ των
αλλοιωθησομενων εις στηλογραφιαν τωι ∆αβιδ εις διδαχην, οποτε ενεπυρισε την
Μεσοποταμιαν Συριας και την Συριαν Σωβα και επεστρεψεν Ἰωαβ και επαταξε την
φαραγγα των αλων δωδεκα χιλιαδας. δηλον γαρ αν ειη δια των ειρημενων, οτι
διδασκαλιαν τινα και συμβουλην περιεχει ο λογος ειπων οτι Εις στηλογραφιαν τωι
∆αβιδ εις διδαχην. ου γαρ αν η διδαχη προσεκειτο, μη προς διδασκα λιαν του λογου
βλεποντος· η δε Εις στηλογραφιαν το δειν ανεξαλειπτον τε και εντετυπωμενον εχειν
τηι μνημηι τον λογον ενδεικνυται, ως ειναι στηλην μεν το μνημονικον της ψυχης, τα
δε επι της στηλης χαραγματα τα των αγαθων υποδειγματα. ταυτα δε ην η του
αρχιστρατηγου της δυναμεως του ∆αβιδ αριστεια, δι' ων διπλουν γινεται κατα των
πολεμιων το παθος, των μεν πυρι δαπανηθεντων, των δε δια πληγης εν αφανισμωι
γενομενων. η μεν γαρ μεση των ποταμων Συρια δια του πυρος αναλισκεται και το
προσχωρον αυτοις μερος των Συρων, ωσαυτως δε και η φαραγξ των αλων εν
πολλαις χιλιασι καταφονευεται· αλλα το μεν δι' ακριβειας την ιστορικην
ακολουθιαν εκθεσθαι μακρον αν ειη και περιττον αμα. τι γαρ αν γενοιτο πλεον ημιν
δι' ακολουθου την εκθεσιν των γεγονοτων μαθουσιν; αλλα προς τι φερει της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

ιστορικης μνημης το αινιγμα κρειττον οιμαι δι' ολιγων προθειναι τωι λογωι, ως αν
γενοιτο ημιν η τοιαυτη στηλογραφια εις διδαχην του ημετερου βιου. τι ουν εστιν ο
φημι; ολον το εθνος Συριαν ωνομασε, μεριζει δε τουτο εις δυο τμηματα εκαστον
αυτων ιδιοις γνωρισμασι σημειουμενος· η μεν γαρ αυτων Μεσοποταμια Συριας
λεγεται· η δε ετερα του 5.81 Σωβα Συρια κατονομαζεται· καταπιμπραται δε και αυτη
και αυτη. και μετα τουτο εξ επιστροφης του αρχιστρατηγου η φαραγξ των αλων εν
δυοκαιδεκα χιλιασι τωι θανατωι κατα δικαζεται· ουκουν νοησωμεν οτι διπλουν εστι
της Συριας το ειδος. οι μεν γαρ αυτων εισι τοις ποταμιοις ρευμασιν εν κυκλωι
διειλημμενοι· αυτοι δ' αν ειεν οι τοις παθημασι πανταχοθεν περιρρεομενοι. οι δε
αντικεινται τωι Σωβα δια του ονοματος τουτου την της αντικειμενης δυναμεως
τυραννιδα του λογου σημαινοντος· ουκουν αυτη γενοιτο αν ημιν της προς το
κρειττον αλλοιωσεως η οδος, ει τωι καθαρσιωι πυρι το διπλουν τουτο της κακιας
εθνος αφανισθειη· ως γαρ η αρετη βιωι και διανοιαι χαρακτηριζεται, ουτω και η κακια
τοις δυο τουτοις ενθεωρειται· και η μεν κατα τον βιον αταξια, ηι τα των παθων
ρευματα κυκλωι την ψυχην διαλαμβανει, η των ποταμων λεγεται μεση, η δε δια των
πονηρων δογματων ανακειμενη τωι αρχοντι του κοσμου Σωβα Συριας
κατονομαζεται· ων τωι καυστικωι τε και καθαρσιωι λογωι δαπανηθεντων επεται το
την αγονον τε και αλμωσαν γην, ητις στρατοπεδον εστι των αντικειμενων
δυναμεων, τηι του αρχιστρατηγου πληγηι παταχθηναι· ου γαρ αν γενοιτο ημιν η κατα
των εχθρων νικη, μη του αρ χοντος των στρατιων υπερσχοντος τηι χειρι. τηι δε των
πολεμιων απωλειαι ειρηνη κατα το ακολουθον επεται· και τουτο εστι το ακολουθον
της νικης, προς ο βλεπουσα η επιγραφη ενστηλιτευει ταις μνημαις ημων την προς το
αλλοιωθηναι υφηγησιν δια των ιστορικων υποδειγματων 5.82 την απαλλαγην των
παθηματων υποδεικνυουσα. μαλλον δ' αν ημιν φανερον γενοιτο το κατα την
αλλοιωσιν μαθημα, ει τοις λοιποις των ερμηνεων ακολουθησαιμεν, ων ο μεν το
Ὑπερ των ανθων, ο δε Ὑπερ των κρινων, αντι της αλλοιωσεως τωι λογωι
προσεγραψεν. το τε γαρ ανθος ενδει κνυται του χειμωνος την εις εαρ μεταβολην,
οπερ σημαινει την απο κακιας εις τον κατ' αρετην βιον μεταστασιν. η τε του κρινου
οψις προς ο τι χρη γενεσθαι την αλλοιωσιν διερμηνευει· ο γαρ δι' αλλοιωσεως
λαμπρος γινομενος δηλονοτι εκ μελανος τε και εσκοτισμενου λαμπρον τε και
χιονωδες ειδος μεταλαμβανει. κατα πασαν τοινυν επιγραφην, ηι το υπερ των
αλλοιωθησομενων προσγεγραπται, ταυτην οιμαι δειν δεχεσθαι την συμβουλην παρα
του λογου, το δειν αει δια προσευχης τε και επιμελειας του βιου κτησασθαι την επι
το κρειττον αλλοιωσιν.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Εʹ
Ἡ δε υπερ των κρυφιων επιγραφη το περι την θεογνωσιαν ακριβες
κατορθουν υποτιθεται. επειδη γαρ το εσχατον πτωμα εστι ψυχης η διημαρτημενη
περι το θειον υποληψις (τι γαρ αν τις αποναιτο των αγαθων αυτο το αγαθον ουκ
εχων;), τουτου ενεκεν οιον τινα λυχνον σοι προτεινει η επι γραφη τον ερευνητικον
των κρυφιων της θεογνωσιας λογον, ης κεφαλαιον εστιν η εις τον υιον πιστις. ουτω
γαρ φησιν και η επιγραφη, υπερ των κρυφιων του υιου. κρυφιον γαρ ως αληθως
εκεινο εστιν το ακατανοητον τε και αορατον 5.83 και πασης υπερκειμενον
καταληπτικης επινοιας, ωιπερ ο προσεγγισας δια της πιστεως εις το της νικης εφθασε
τελος. ο δε Ὑπερ της κληρονομουσης λογος δηλος εστιν. υπερ γαρ της ψυχης της του
ιδιου κληρου αποπεσουσης, οτε επεδυ τωι την εντολην παραβεβηκοτι ο ηλιος, την
εντευξιν ταυτην προσαγει τωι θεωι ο προφητης, ινα εν πρωΐαι γενηται παλιν
αποθεμενη το σκοτος και της γλυκειας εκεινης φωνης αξια γενηται, η φησι προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

τους εκ δεξιων ∆ευτε, οι ευλογη μενοι του πατρος μου, κληρονομησατε την
ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης κοσμου. Το αυτο τουτο και υπερ της
εωθινης αντιληψεως τις νοησας ουκ αν αμαρτοι του δεοντος. ορθρον γαρ την
εωθινην η της γραφης ονομαζει συνηθεια. ο δε ορθρος χρονος εστιν νυκτος και
ημερας μεθοριος, καθ' ον η μεν αφανιζεται, η δε αρχεται. της δε κακιας πολλαχου
της γραφης δια του σκοτους εν αινιγματι νοουμενης, οταν γενηται ημιν εκ θειας
αντιληψεως η του κατ' αρετην βιου ανατολη, τοτε προς την νικην φθασομεν
αποθεμενοι τα εργα του σκοτους και ως εν ημεραι ευσχημονως περιπατουντες, καθως
φησιν ο αποστολος. Ἐγγυς των εξητασμενων και ο της ογδοης λογος εστι. πασα γαρ
επιμελεια της εναρετου ζωης προς τον εφεξης αιωνα βλεπει, ου η αρχη ογδοη
λεγεται τον αισθητον διαδεξαμενη χρονον τον εν εβδομασιν ανακυκλουμενον.
συμβουλευει τοινυν η υπερ της ογδοης επιγραφη μη προς τον παροντα βλεπειν
χρονον, αλλα προς την ογδοην οραν. οταν γαρ ο ροωδης ουτος και παροδικος
παυσηται χρονος, εν ωι το μεν γινεται, το δε λυεται, και παρελθηι μεν η του 5.84
γενεσθαι χρεια, μηκετι δε το λυομενον ηι, της ελπιζομενης αναστασεως εις αλλην
τινα ζωης καταστασιν μεταστοιχειου σης την φυσιν, και η παροδικη του χρονου
παυσηται φυσις, της κατα γενεσιν και φθοραν ενεργειας μηκετι ουσης, στη σεται
παντως και η εβδομας η εκμετρουσα τον χρονον, και διαδεξεται η Ὀγδοη εκεινη,
ητις εστιν ο εφεξης αιων ολος μια ημερα γενομενος, καθως φησι τις των προφητων
μεγαλην ημεραν την ελπιζομενην ονομασας ζωην. επειδη ουχ ο αισθητος ηλιος
φωτιζει την ημεραν εκεινην, αλλα το αληθινον φως, ο της δικαιοσυνης ηλιος, ος
ανατολη υπο της προφητειας κατονομαζεται δια το μηδεποτε δυσμαις
συγκαλυπτεσθαι. Το δε αυτο τουτο και εν ταις Ὑπερ των ληνων επιγραφαις
ενοησαμεν. η γαρ ληνος οινου εστιν εργαστηριον, εν ηι των βοτρυων συνθλιβομενων
ο οινος γινεται. αλλ' ει μεν εκ σεσηποτων η ομφακιζοντων των βοτρυων απορρυηι ο
οινος, τροπιας ευθυς και αποτος γινεται, εις δυσωδιαν τινα η και εις οξωδη
μεταβαλων ποιοτητα δια τινος ετερας διαφθορας εις σκωληκων γενεσιν
αλλοιουμενος. ει δε ευγενης τε και ωραιος ταις ληνοις εντεθειη ο βοτρυς, ηδυς τε
και ανθοσμιας ο οινος των βοτρυων απορρυησεται τωι μακρωι χρονωι συνεπιδιδους
εις καλλος και ευπνοιαν. τι ουν το αινιγμα βουλεται φροντιζειν του βοτρυος ως ενι
μαλιστα; οπως αν ημιν πλουτοιη του ανθρωπινου νου η αποθηκη· ελπις δε εστιν η
αποθηκη εν ηι πασα ημιν η του βιου παρασκευη περιεχεται. ουτω δ' αν γενοιτο ημιν
προδηλος των βοτρυων η φυσις, ει φανειη πρωτον τα κληματα και η περιεκτικη 5.85
των τε βοτρυων και κληματων αμπελος. αλλα τουτο φανερον εκ των του κυριου
λογων γενησεται του ειποντος Ἐγω η αμπελος, υμεις τα κληματα· ει γαρ αληθως εν
αυτωι εσμεν, ερριζωμενοι, καρποφορουντες τε και αυξανομενοι, καθως φησιν ο
αποστολος, νοησομεν δια των ειρημενων οτι εν αυτωι κτισθεντες και ανευ αυτου μη
οντες αξιον της υποτρε φουσης ημας ικμαδος τον εκ των εργων βοτρυν παρ' αυτου
απαιτουμεθα μητε δι' οργης ομφακιζοντα τε και καταστυ φοντα μητε δι' ηδονης
τινος εν σηπεδονι φθειρομενον τε και λυομενον. εν γαρ τηι ληνωι της εκαστου ψυχης
(ληνος δε εστιν η συνειδησις) ο εκ των εργων βοτρυς τον οινον ημιν εις τον εφεξης
αποθησεται βιον. και πασα αναγκη των ιδιων εκαστον εμφορεισθαι πονων, οιοι περ
αν τυχωσιν οντες, ως μακαριοι γε των γεωργων εκεινοι, ων ο οινος ευφραινει
καρδιαν εν απολαυσει γινομενος. ελεεινοι δε εκ του εναντιου και θρηνων αξιοι, ων
θυμος δρακοντων ο οινος γινεται κατα την Μωυσεως φωνην εις δηλητηριωδη
μεταβαλων ποιοτητα, εκ της Σοδομιτικης κληματιδος καρπογονων την απωλειαν. ει
τοινυν περι την ογδοην βλεπεις, μεμνησο, φησιν, των ληνων, ως αν σοι δια των
αγαθων εργων του ανθοσμιου οινου κατα τον παροιμιωδη λογον αι ληνοι
υπερβλυζωσιν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ς ʹ.
Ἡ δε Ὑπερ Μαελεθ επιγραφη σαφεστερον εκδοθεισα 5.86 παρα των
μεταβαλοντων εις την Ἑλλαδα φωνην ταυτην την λεξιν, προθυμιαν τινα τοις δι'
αρετης αγωνιζομενοις εντιθησι, το περας των αθλων οιον εστιν υποδεικνυουσα.
χορειας και ευφροσυνας τοις κεκρατηκοσι των αγωνων προκεισθαι λεγουσα προς
ταυτην την εμφασιν ερμηνευθεισης της λεξεως. το γαρ Μαελεθ ονομα δια χορειας
την ερμηνειαν εχει, οιον δη και επι της νικης του ∆αβιδ δια της ιστοριας εγνωμεν οτι
πεσοντος του Γολιαθ εν τηι μονομαχιαι του νεου θεραπευουσι τον εναγωνιον αυτου
πονον υπαπαντωσαι δια χορειας αι νεανιδες· ουτως πασαν νικην ιδρωτι τε και πονωι
κατα των αντιπαλων κατορθουμενην η περι του Μαελεθ επιγραφη ευφροσυνην
λεγει και χοροστασιαν εκδεχε σθαι, πασης της νοητης κτισεως εαυτην καθαπερ εν
χορου συμφωνιαι τοις νικηταις συναρμοζουσης. ην γαρ οτε μια της λογικης φυσεως
ην η χοροστασια προς ενα βλεπουσα τον του χορου κορυφαιον, και προς την εκειθεν
ενδιδομενην αυτου τηι κινησει δια της εντολης αρμονιαν τον χορον ανελισσουσα.
επειδη δε την ενθεον εκεινην διελυσε του χορου συνωιδιαν παρεμπεσουσα η αμαρτια
και τοις ποσι των πρωτων ανθρωπων των ταις αγγελικαις δυναμεσι συγχορευοντων
τον της απατης ολισθον υποχεασα πτωμα εποιησεν, οθεν διεσπασθη της προς τους
αγγελους συναφειας ο ανθρωπος, του πτωματος την συμβολην διαλυσαντος τουτου
χαριν πολλων ιδρωτων χρεια τωι πεπτωκοτι και πονων, ινα τον επικειμενον αυτου
τωι πτωματι καταγωνισαμενος τε και ανατρεψας παλιν ανορθωθηι, γερας της κατα
του παλαιοντος νικης την θειαν χοροστασιαν δεξαμενος. οταν ουν ακουσηις 5.87 της
επιγραφης συναπτουσης το Ὑπερ Μαελεθ τηι Εις τελος φωνηι, τοτε γινωσκε δια του
αινιγματος συμβουλην σοι προσαγεσθαι, μη εγχαυνουσθαι τοις των πειρασμων
αγωνισμασιν, αλλ' εις το τελος της νικης βλεπειν. τουτο δε εστι το καταταχθηναι τηι
αγγελικηι χορειαι και την σην ψυχην τηι προσβοληι των πειρασμων εκκαθαρθεισαν.
οιον δη και επι του Λαζαρου γενεσθαι παρα της φωνης του κυριου ηκουσαμεν. ος
επειδη δια της υπομονης των παθηματων παρ' ολον του βιου το σταδιον εφυλαξεν
εαυτον ακαταπτωτον, διαλυθεισης αυτωι της σκηνης και ηττηθεντος εν τωι της ζωης
σταδιωι του προσπαλαιοντος ευθυς εν αγγελοις ην. Ἐγενετο γαρ, φησιν, αποθανειν
τον πτωχον και απενεχθηναι υπο των αγγελων. αυτη εστιν η χορεια, η μετα των
αγγελων οδοιπορια, και ο κολπος του πατριαρχου ο εν εαυτωι συμπερι λαμβανων
τον Λαζαρον· ουδε αυτος της φαιδρας του χορου συμφωνιας εξω νοειται. κολπον
γαρ ακουσας οιον τινα ευρυχωρον πελαγους περιοχην το των αγαθων πληρωμα, ωι
επωνομασθη ο πατριαρχης, νοησας τις ουκ αν αμαρτοι, εν ωι και ο Λαζαρος γινεται.
των γαρ εν τοις ομοιοις αγωσι διαφανεντων ουδεν εστιν ιδιον ουδενος, αλλα κοινον
παντων το αγαθον γινεται των δια της αυτης αρετης επι το ισον αγαθον
συνδραμοντων. Ἡ δε Το εξοδιον εχουσα της σκηνης επιγραφη και παλιν Ὑπερ του
εγκαινισμου του οικου ∆αβιδ γειτνιωσιν αλληλαις κατα την θεσιν τε και την
εννοιαν. εστι γαρ η μεν εν τωι εικοστωι και ογδοωι, η δε εν τωι μετα τουτον. η δε λεξις
εφ' εκατερου τουτον εχει τον τροπον· επι μεν της 5.88 προτερας επιγραφης, Ψαλμος
τωι ∆αβιδ εξοδιου σκηνης· εν δε τωι εφεξης, Ψαλμος ωιδης του εγκαινισμου του οικου
∆αβιδ. εαν γαρ μη της αισθητης σκηνης εξελθωμεν, ο αληθινος ημων οικος ουκ
εγκαινιζεται. το δε λεγομενον τοιουτον εστιν· δυο περι την ανθρωπινην νοειται
φυσιν· η τε σαρκωδης ζωη, η δια των αισθησεων ενεργουμενη, και η πνευματικη τε
και αυλος, η τωι νοερωι τε και ασωματωι της ψυχης βιωι κατορθουμενη. αλλ' ουκ εστι
των δυο κατα ταυτον εν μετουσιαι γενεσθαι. η γαρ περι το ετερον τουτων σπουδη την
του ετερου στερησιν απεργαζεται. ουκουν ει μελλοιμεν οικητηριον θεου ποιειν την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

ψυχην, εξελθειν προσηκει της σαρκωδους σκηνης. ου γαρ εστιν αλλως
εγκαινισθηναι τον οικον ημων υπο του ανακαινιζοντος ημας δια της εαυτου
ενοικησεως, ει μη το εξοδιον της σκηνης δια της του σωμα τικου βιου αλλοτριωσεως
κατορθωθειη. Ὁ δε της εκστασεως ψαλμος ο μετα τον εγκαινισμον τεταγμενος, ου
προκειται η επιγραφη αυτη Εις το τελος ψαλμος τωι ∆αβιδ εκστασεως, συμφωνος
εστι τοις προτεθεω ρημενοις, εκστηναι συμβουλευων εκεινων, ων επιβλαβης εστιν η
συναφεια. Οις δε παρακειται το Εις αναμνησιν, συντομον τινα διδασκαλιαν ο λογος
υπερ της σωτηριας ημιν υποτιθεται. επειδη γαρ η παρακοη της θειας εντολης οδος
εις απωλειαν τοις ανθρωποις εγενετο (ου γαρ αν απολωλαμεν, ει τηι μνημηι την
εντολην εφυλαξαμεν), δια τουτο ως αντιφαρ μακον του κατα την ληθην παθους την
αναμνησιν της εντολης ο λογος ημιν υποτιθεται, εν δυο ψαλμωιδιαις τουτο ποιων.
Ἐν οις δε η εξομολογησις προσκειται, ταυτα παρα της 5.89 φωνης διδασκομεθα·
διπλης ουσης εν τηι γραφικηι συνηθειαι της κατα την εξομολογησιν σημασιας, και νυν
μεν την εξαγορευσιν, αυθις δε την ευχαριστιαν ενδεικνυμενης, ενταυθα κατ'
αμφοτερας τας εννοιας προς τον κατ' αρετην βιον χειραγωγουμεθα. η τε γαρ
εξαγορευσις χωρισμον τε και αλλοτριωσιν των κακων απεργαζεται, το τε προς την
ευχαριστιαν προθυμον πλεοναζει την παρα του ευεργετου χαριν επι των ευαισθητως
δεχομενων τας ευποιΐας. προκειται ουν ο ψαλμος Εις εξομολογησιν ουτως, ει μεν τις
αμαρτιας υποσμυχει σε μνημη συμβουλευων το δια της μετανοιας καθαρσιον. ει δε
σοι προς το κρειττον ευοδουται ο βιος, βεβαιαν σοι ποιει δια της προς το θειον
ευχαριστιας την αμεινω προαιρεσιν. Ἡ δε Στηλογραφια και το Μη διαφθειρηις ειτε
μετ' αλληλων ειτε κεχωρισμενως τισι των επιγραφων εφευρι σκοιτο, συμβουλην
περι της κατα την μακροθυμιαν αρετης περιεχουσι. το γαρ Μη διαφθειρηις του ∆αβιδ
εστιν η φωνη κωλυοντος τον υπασπιστην χρησασθαι κατα του Σαουλ τηι πληγηι, η δε
της Στηλογραφιας διανοια το δειν οιον τινι στηληι τωι μνημονικωι της ψυχης
εγκεχαραγμενην εχειν την τοιαυτην φωνην ως αν επι των ομοιων πραγματων, ει τις
περιστασις προς την του λελυπηκοτος αμυναν τον θυμον ημων διαναστησειεν,
αναγινωσκοντες τηι διανοιαι το κωλυτικον του φονου προσταγμα και αυτοι προς
μακροθυμιαν τον θυμον κατευνασωμεν. ακριβεστερον δε τον περι τουτων λογον εις
αυθις διαληψομεθα προς την των λοιπων επιγραφων θεωριαν επαναδραμοντες.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ζʹ
Χρη γαρ και το Ἀλληλουια, ο τι ποτε σημαινει, κατανοησαι 5.90 οπερ πολλοις
των ψαλμων επιγραφη γινεται. εστι τοινυν το Ἀλληλουια παρακελευσις μυστικη
προς την του θεου υμνωιδιαν την ακοην επεγειρουσα, ινα τοιουτον ηι τουτου το
σημαινομενον οτι Αινειτε τον κυριον· εν οις γαρ μερεσι της αγιας γραφης αυτη
προσκειται η φωνη λεγουσα Αινειτε τον κυριον, δια του Ἀλληλουια εν ταις
Ἑβραικαις γραφαις το τοιουτον σημαινεται. η ταχα μαλλον γνωριζει ο λογος ουτος
της υποκειμενης ψαλμωιδιας την δυναμιν λεγων αυτην αινον ειναι θεου. ποικιλως
γαρ εκ διαφορων ονοματων κατα τινα συμβολικην σημασιαν της θειας φυσεως
δηλουμενης εν ταις Ἑβραιων φωναις· εν των σημαντικων περι θεου ονοματων παρ'
Ἑβραιοις εστι και το ια, το δε αλληλου αινος νοειται. και μη θαυμασηις ει την
λεγομενην ευθειαν εν τηι πτωσει του ονοματος το τοιουτον σχημα της φωνης ταυτης
ενδεικνυται. ου γαρ προς την παρ' ημιν συνηθειαν τυπουται και παρα τοις Ἑβραιοις
τα ρηματα, αλλ' ετερος τυπος της παρ' αυτοις εκφωνησεως των ονοματων παρα τον
ημετερον. ουτω γουν το του προφητου ονομα ημεις μεν κατα τον παρ' ημιν τυπον
εξελληνιζοντες Ἡλιαν φαμεν, η δε παρ' Ἑβραιοις ευγλωττια την ευθειαν του
ονοματος Ἡλιου λεγει. ουτως ουν και ενταυθα, οταν τον αινον επ ευθειας πτωσεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

σημαναι βουληται, των Ἑβραιων η γλωττα Ἀλληλου κατονομαζει. επειδη δε ο αινος
εις θεον παντως την αναφοραν εχει, το δε ια εν των ερμηνευτικων της θειας φυσεως
εστιν ονομα, ολον κοινηι το Ἀλληλουια αινος θεου ερμηνευεται. οταν τοινυν τουτο
το ρημα προγεγραμμενον ηι της ψαλμωιδιας, νοητεον αν ειη το δειν παντως το
υποκει μενον εις δοξολογιαν αναγαγειν θεου. ουτω τοι και τοις 5.91 τελευταιοις
μαλιστα της βιβλου των ψαλμων αι πολλαι των τοιουτων επιγραφων
εφευρισκονται, δι' ων εστιν εννοειν οτι τοις ηδη προς το τελειον φθασασι της κατ'
αρετην πολιτειας και δια των προλαβοντων της ψαλμωιδιας τμημα των κατα την
νοηθεισαν επ' αυτων θεωριαν εκκαθαρθεισιν αρμοζει το αινειν τον θεον· και εν
τουτοις ειναι, εν οις και η των αγγελων φυσις ειναι πεπιστευται. ουτε γαρ εκεινων
μεμαθηκαμεν ασχολιαν αλλην τινα πλην του αινειν τον θεον ουτε τοις κατ' αρετην
τελειοις ετερον τι σπουδαζεται η το την ζωην εαυτων αινον ειναι θεου
παρασκευασαι· επει τοινυν οι την επιγραφην εχοντες του Ἀλληλουια παντες σχεδον
τωι τελευταιωι τμηματι της ψαλμωιδιας ενευρισκονται, σαφως εστι κατανοησαι οτι
πασης υπερκειται της υψηλης δια των ψαλμων αναβασεως το τελευταιον τμημα της
ψαλμωιδιας, εν ωι το πλειστον θεου αινος εστιν, ητοι εις το αινειν τον θεον
παρακελευσις.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ηʹ
Λειπεται δε των ανεπιγραφων την αιτιαν ως εστι δυνατον κατανοησαι. τα δε
εν τωι μερει τουτωι παρ' ημων ευρισκομενα εν τηι δοκιμασιαι των εντυγχανοντων
προκεισθω η δεξασθαι τα ημετερα η προς μειζονα θεωριαν προσαγειν αυτων την
διανοιαν. ταυτην τοινυν την διαφοραν εν τοις ανεπιγραφοις κατενοησαμεν. τοις μεν
γαρ αυτων αντι επιγραφης η <της> ψαλμωιδιας γινεται επινοια, εφ' ων κοινον και
παρ' Ἑβραιοις και παρ' ημιν το μη ειναι αλλην επιγραφην των υποκειμενων ει μη
ταυτην μονην την τοις ρητοις εμφαινομενην διανοιαν. τοις δε λοιποις επιγραφαι
μεν εισιν εκκλησιαστικαι τε και μυστικαι και της κατα το μυστηριον ημων ευσεβειας
ση μαντικαι, αλλα τοις Ἑβραιοις ουκ εισι κατα την γεγενημενην 5.92 εν τωι
Ευαγγελιωι κατ' αυτων κατηγοριαν, Ὅτι δογμα εθεντο, Ει τις ομολογησειε τον
Χριστον, αποσυναγωγος γενηται. οσας τοινυν εκεινοι των επιγραφων κατενοησαν
ενδειξιν τινα περιεχειν του μυστηριου, ταυτας ου παρεδεξαντο. διο και
παρεσημηνατο δι' ακριβειας επ' αυτων το τοιουτον ο λογος τηι αναγνωσει της
εκκλησιαστικης επιγραφης προστιθεις οτι παρ' Ἑβραιοις εστιν ανεπιγραφος. της
τοινυν διαιρεσεως ταυτης εν τοις ανεπιγραφοις προεκτεθεισης, καιρος αν ειη δι'
αυτων των ρητων δουναι τωι λογωι την μαρτυριαν. Ὁ προτεταγμενος των ολων
ψαλμος επιγραφης ουκ εδεηθη. φανερος γαρ εστι τοις αναγινωσκουσιν ο των
λεγομενων σκοπος, οτι εισαγωγικος προς φιλοσοφιαν εστιν αποστηναι του κακου
συμβουλευων και εν τωι αγαθωι γενεσθαι και ομοιουσθαι τωι θεωι κατα δυναμιν. Ἀλλ'
επειδη το μη δειν ασεβειν εν τηι αρχηι του μακαρισ μου προεταχθη, ο δευτερος, οπως
αν εξω της ασεβειας γενωμεθα, υποτιθεται το ευαγγελικον προαναφωνησας
μυστηριον· ωστε τροπον τινα επιγραφην του δευτερου ψαλμου τον πρωτον ειναι·
λεγει γαρ την δια σαρκος εκει γενεσιν του σημερον μεν γεννηθεντος δι' ημας
(χρονου δε μερος εστι το σημερον), αει δε εκ του πατρος και εν τωι πατρι οντος υιου
και θεου, την τε βασιλειαν επι των αβασιλευ των, οι δια το μη δουλευειν θεωι εν
εθνεσιν ησαν κατειλεγ μενοι αυτονομοι τινες οντες, μαλλον δε ανομοι, τωι τον θειον
μη παραδεξασθαι νομον, αλλ' απορριψαι αφ' εαυτων τον ζυγον· ζυγον δε λεγει την
εντολην. της δε του παντος υπερκειμενης βασιλειας και επι τουτοις ελθουσης, οι
ποτε αδεσποτοι θεου κληρονομια γινονται δια της εις τον σημερον 5.93 γεννηθεντα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

πιστεως· τουτον λεγω τον κατασταντα βασιλεα επ' αυτων· και αυτοι γεννηθεντες
και βασιλεις γενομενοι. εφ' ων η σιδηρα ραβδος, τουτεστιν η ατρεπτος δυναμις
περιθρυψασα το γηινον τε και οστρακινον εις την ακηρατον φυσιν μετεστοιχειωσε,
διδαξας οτι μονον εστι μακαριον το επ' αυτωι πεποιθεναι. ταυτης δε ουσης του
ψαλμου της διανοιας ην εξεθεμην, εξεστι τωι βουλομενωι δι' αυτων των θειων
ρηματων δοκιμασαι την ημετεραν υποληψιν, ειπερ εφαρμοζει τα παρ' ημων
ειρημενα τηι θεοπνευστωι γραφηι. οι δε λοιποι των ανεπιγραφων κατα τον προαπο
δοθεντα λογον ημιν τηι συναγωγηι των Ἑβραιων, ου τηι του θεου εκκλησιαι, τοιουτοι
εισιν. επι παντων γαρ εστιν ευρειν τινα παντως επιγραφην, ην ο Ἑβραιος ου δεχεται
δια τον της ευσεβειας λογον, και ην υπο απιστιας ου παρεδε ξαντο. εισι δε οι
τοιουτοι ψαλμοι, ως εν κεφαλαιωι μεν ειπειν, τον αριθμον δυο και δεκα, ως δ' αν και
ακριβεστερον τα περι αυτων εκτεθειη και την ταξιν της ακολουθιας εφ' εκαστωι
γνωρισωμεν· ο δευτερος και τριακοστος, και τεσσαρακοστος και δευτερος και επι
τουτοις ο εβδομηκοστος, ειτα ο τριτος μετ' αυτον, και μετα τουτους ο ενενηκοστος,
ειτα ο δευτερος, και καθεξης εως του εκτου, και παλιν ο ογδοος, και τελευταιος εν
τοις ανεπιγραφοις ο εκατοστος τε και τριτος. η μεν ουν ταξις των παρ' Ἑβραιοις
ανεπιγ ραφων ψαλμων αυτη. την δε αιτιαν του μη παραδεχθηναι παρ' αυτων τας
επιγραφας ταυτας ουκ αλλην οιμαι τινα παρα την ειρημενην ειναι· μαλλον δ' αν
ημιν ο περι τουτων λογος εις αποδειξιν ελθοι, ει δι' ολιγων τινας των ανεπι 5.94
γραφων ψαλμων εξ επιδρομης θεωρησομεν, ως αν η κατηγορια της των Ἰουδαιων
αγνωμοσυνης δι' αυτης της των ρητων θεωριας το πιστον εχοι. Ἐπειδη τωι εξ
ουρανων επι την γην ελθοντι κελευει ο ψαλμος επαγαλλεσθαι, λεγων Ἀγαλλιασθε,
δικαιοι εν κυριωι, ως του παντος επιστατουντι και εξ ουκ οντος το παν εις το ειναι
παραγαγοντι και συντηρουντι εν τωι ειναι τα παντα, ου το προσταγμα ουσια γινεται.
αυτη γαρ των θειων ρημα των η εννοια, οτι Αυτος ειπε και εγενηθησαν, αυτος ενετει
λατο και εκτισθησαν. ουτος μακαριον ποιει το εθνος το επι τωι ονοματι αυτου
στηριζομενον, ημας λεγων το εθνος, οις η ελπις της σωτηριας το ονομα του Χριστου
εστιν, ωι συνονο μαζομεθα οι πεπιστευκοτες. οτι Ἐξ ουρανου επεβλεψεν ο κυριος,
του ιδειν παντας τους υιους των ανθρωπων εκ του ετοιμου κατοικητηριου αυτου.
κατοικητηριον δε αυτου ετοιμον το αει ον τον πατερα ωνομασεν, ου το ειναι αει
εστιν, ουκ εκ τινος γενομενον, αλλα παντοτε ετοιμον· και ου ξενιζομεθα οτι εξ
εκεινου του ετοιμου κατοικητηριου τοις των ανθρωπων υιοις καταμιγνυται υιος
ανθρωπου γενομενος, δια το πεπεισθαι, οτι αυτος εστιν Ὁ πλασας καταμονας τας
καρδιας ημων. ει γαρ εκεινου πλασμα η ανθρωπινη φυσις, τι καινον εκ του
μυστηριου μανθανομεν; οτι ο δεσποτης της φυ σεως εις τα ιδια ηλθεν· αλλ' οι
Ἑβραιοι αυτον ουκ εδεξαντο. διο τουτοις η επιγραφη ουκ εστιν, ουδε ο ηλιος τωι μη
βλεποντι. οθεν τον κατα σαρκα του νομου δρομον, ον ψευδη ιππον λεγει, και πασαν
την σωματωδη των εντολων κατα νοησιν (τουτο δ' αν ειη ο γιγας) αχρηστον εις
σωτηριαν 5.95 κρινομεν· καθως διαβαλλει τα τοιαυτα ο ψαλμωιδος δι' αινιγματος
λεγων· Ψευδης ιππος εις σωτηριαν, και γιγας ου σωθησεται εν πληθει ισχυος αυτου.
βλεποντες δε επι τον ρυομενον εκ θανατου τας ψυχας ημων δια της ουρανιας
τροφης (καθως φησιν ο προφητης οτι Ὀφθαλμοι κυριου επι τους φοβουμενους
αυτον, τους ελπιζοντας επι το ελεος αυτου, ρυσασθαι εκ θανατου τας ψυχας αυτων
και διαθρεψαι αυτους εν λιμωι), φαμεν εκεινο, οτι Ἡ ψυχη ημων υπομενει τωι κυριωι
τωι εξ ουρανων ημας επιβλεψαντι και οτι Γενοιτο, κυριε, το ελεος σου εφ' ημας,
καθαπερ ηλπισαμεν επι σε. δια ταυτα την επιγραφην του ψαλμου τουτου ο Ἑβραιος
ου δεχεται. παλιν κατα τον αυτον τροπον ο τεσσαρακοστος τε και δευτερος τοις
Ἑβραιοις επιγραφην ουκ εχει, δεικνυν τος, οιμαι, του λογου, οτι το εν τωι ψαλμωι
τουτωι μυστηριον τοις Ἑβραΐζουσι κατα την αιρεσιν απαραδεκτον ην. εισελευσεσθαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

γαρ εις το θυσιαστηριον επαγγελλεται νεος γενομενος. αλλα τωι Ἑβραιωι τουτο ουκ
εστιν. ου γαρ δεχεται τωι μυστηριωι της σωτηριας δια της ανωθεν γεννησεως
ανανεασαι. Ἐν δε τωι εβδομηκοστωι της εκκλησιαστικης εκδοσεως επιγραφην
εχουσης, Ὑπερ των υιων Ἰωναδαβ και των πρωτων αιχμαλωτισθεντων, παρα τοις
Ἑβραιοις τουτο σεσιγηται. η δε αιτια σαφης οτι φανερωτερας της εις τον κυριον
προφητειας εν τουτοις ουσης η απιστια των Ἰουδαιων κατηγορειται, ως δεξασθαι
την φανεραν του μυστηριου διδασκαλιαν μη δυνηθεντων. ωσπερ γαρ οι τους
οφθαλμους νοσουντες η οι τωι παθει της υδροφοβης περιπεσοντες, ουτε της ακτινος
ουτοι την προσβολην ουτε του υδατος εκεινοι την οψιν τοις οφθαλμοις
υποφερουσιν, αλλα μεμυκοσι τοις βλεφαροις οι μεν εμπαθεις τα ομματα της ακτινος
5.96 χωριζονται, οι δε υδροφοβουντες της του υδατος οψεως. τον αυτον τροπον και
η των Ἰουδαιων κακια δια το μη θελειν ομολογειν την δοξαν του θειου κηρυγματος
απαραδεκ τον ποιει δια της σιωπης την αληθειαν. εξεστι δε και δι' αυτης της
ψαλμωιδιας επιγνωναι τα της προφητειας αινιγματα. λεγει γαρ εν τωι εβδομηκοστωι,
εν ωι Περι των πρωτων αιχμαλωτισθεντων εστιν η επιγραφη, ως εκ προσωπου του
αιχμαλωτου ο λογος, αλλα τε τινα πρεποντα τηι του ικετου φωνηι και οτι Ῥυσαι με εκ
χειρος αμαρτωλου, εκ χειρος παρανομουντος και αδικουντος, τουτοις τοις ονομασι
τον αιχμαλωτισαντα ημων την ζωην ενδεικνυμενος. και εν τοις υπολοιποις μετα
πολλας τας παρακλητικας εκεινας φωνας την εκ της αιχμαλωσιας γενομενην
επανοδον διαση μαινει τωι λογωι· εν οις φησιν, οτι Ὅσας εδειξας μοι θλιψεις πολλας
και κακας και επιστρεψας εζωοποιησας με, και εκ των αβυσσων της γης παλιν
ανηγαγες με, επλεονασας επ' εμε την μεγαλωσυνην σου, και επιστρεψας
παρεκαλεσας με. τουτο δε σαφεστερον εκ της του μεγαλου Παυλου διδασκαλιας
νοησωμεν, πως εκ των αβυσσων αναγεται ο τωι βαρει της αμαρτιας καθελκυσθεις εις
την αβυσσον δια του κατελθοντος δι' ημας εις την αβυσσον. περι ου φησιν· Μη ειπηις
εν τηι καρδιαι σου, Τις αναβησεται εις τον ουρανον; τουτεστι Χριστον καταγαγειν. η
τις καταβησεται εις την αβυσσον; τουτεστι Χριστον εκ νεκρων αναγαγειν. οθεν γαρ
εισηλθεν εις τον κοσμον ο θανατος, εκειθεν παλιν και εξωικισθη· δι' ανθρωπου
εισηλθε, δι' ανθρωπου και εξοικιζεται. ο πρωτος ανθρωπος ηνοιξε τωι θανατωι την
εισοδον· δια του δευτερου η ζωη αντεισαγεται, ης η εισοδος αφανισμον του θανατου
εργαζεται. δια τουτο εν τηι αβυσσωι του θανατου 5.97 κατεχομενου του αιχμαλωτου
υπο του θανατου, κατεβη δια του παθους εις την αβυσσον ταυτην, εφ' ωι τε
συναγαγειν εαυτωι παλιν επι τα ανω τον βυθιον. ταυτα γαρ δι' ακριβειας η μεγαλη
του αποστολου φωνη διεσαφησεν, αλλα τε πολλα περι τουτων ειπων φησι και
τουτο· Ὥσπερ εν τωι Ἀδαμ παντες αποθνησκομεν, ουτως εν τωι Χριστωι παντες
ζωοποιη θησομεθα. δια τουτο της επιγραφης Ὑπερ των πρωτων αιχμαλωτισθεντων
γινεσθαι την δια σαρκος οικονομιαν του κυριου βοωσης, βυουσι την ακοην Ἑβραιοι
και την επιγραφην ου προσιενται. Ουτως εν τωι ενενηκοστωι την αυτην ευρησεις
αιτιαν του μη παραδεχεσθαι τους Ἑβραιους την δηλωτικην της του Χριστου
θεοφανειας επιγραφην. ημιν μεν γαρ ο μνημονευθεις ψαλμος Αινος εστιν ωιδης. πας
γαρ αινος εις θεον την αναφοραν εχει. οι δε Ἑβραιοι σιγωσι τον αινον και τοις
αινουσι τον κυριον σιγαν εγκελευονται. κωλυειν γουν επι χειρουσιν εν τωι ιερωι τους
παιδας αινειν επι ταις ευποιΐαις τον κυριον, καθως στηλιτευει αυτων την
αγνωμοσυνην το ευαγγελιον. αυτα δε του αινου της ωιδης ταυτης τα ρηματα
περιττον αν ειη δια της θεωριας αποδεικνυειν προς τον κυριον βλεποντα,
γυμνοτερον αυτης της λεξεως των γεγραμ μενων την τοιαυτην εμφαινουσης
διανοιαν. Ὁ δε μετα τον πρωτον και ενενηκοστον εχει τι παλιν εν τηι επιγραφηι
φανερωτερον, ου χαριν φευγει ο Ἰουδαΐζων την της επιγραφης συγκαταθεσιν. φησιν
γαρ η λεξις ουτως· Αινος ωιδης τωι ∆αβιδ εις την ημεραν του Σαββατου, οτε 5.98
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

κατυκισται η γη. τις γαρ ουκ οιδε των παραδεδεγμενων τον περι της ευσεβειας
λογον, οτι τηι ημεραι του Σαββατου το κατα τον θανατον ενηργηθη μυστηριον,
ακριβως κατα τον νομον ακινητου μειναντος επι της εν τωι μνηματι κοιτης εκεινου
του σωματος; και την ημεραν εκεινην, οτε κατωικισθη η γη υπο του οικιστου ημων,
ος δια του καταλυσαι τον καθαι ρετην της ημετερας οικησεως παλιν το ερειπωθεν εξ
υπαρχης ωικοδομησεν; ο δε καθαιρετης ημων ο θανατος ην, ον τοτε κατηργησεν, οτε
ημιν μεν σαββατιζειν εδοκει μενων εν ωι ην τοπωι ακινητος, την δε του θανατου
κατηγωνιζετο δυναμιν οδοποιων δι' εαυτου τοις τεθνεωσι πασι την εκ του θανατου
αναστασιν. αλλ' ου δεχεται το του Σαββατου μυστηριον ο εχθρος του σταυρου του
Χριστου. διο και ουτος εστιν ο αινος παρ' αυτοις ανεπιγραφος. ου γαρ συντι θενται,
οτι ουτος εστιν ο κυριος ος καθ' ημας εαυτον σχη ματισας και την ημετεραν
αισχυνην περιβαλομενος εν τηι του δουλου μορφηι παλιν εβασιλευσε και την ιδιαν
ευπρεπειαν ενεδυσατο και την εαυτου περιεβαλετο δυναμιν. δυναμις δε και
ευπρεπεια του υιου ο πατηρ. ουτος λυθεισαν δι' αμαρτιας την ανθρωπινην φυσιν
παλιν στερραν απειργα σατο· ως μηκετι αυτην προς κακιαν αποσεισθηναι μηδε τον
εν αμαρτιαι δεξασθαι σαλον. και πολλα και αλλα δι' αινιγμα των ανευφημησας την
χαριν, ποταμους τινας μεγαλα ηχουντας τωι λογωι προστιθησι, τας των ευαγγελιων,
ως οιμαι, λεγων φωνας. και τι χρη τα καθ' εκαστον διεξιεναι των εν τηι ψαλμωιδιαι
γεγραμμενων, ουδεμιας ουσης εν τοις θειοις ρητοις αμφιβολιας του εις εκεινον
βλεπειν την υ μνωιδιαν τον αναβαντα θεον εν αλαλαγμωι και τα μαρτυρια 5.99 αυτου
δια της αγαθης ομολογιας πιστωσαντα και το αγιασμα του πνευματος τωι ιδιωι οικωι
της εκκλησιας εμπρεψαι παρασκευασαντα; Ὡσαυτως και του τριτου μετα τον
ενενηκοστον δια την αυτην αιτιαν ο Ἑβραιος την επιγραφην ου παραδεχεται· εχει δε
η λεξις της επιγραφης ουτως· Τωι ∆αβιδ τετραδι Σαβ βατων, ανεπιγραφος παρ'
Ἑβραιοις. το δε εν τουτωι μυστηριον την περι το παθος οικονομιαν προαγορευει. τηι
γαρ πεμπτηι του Σαββατου της προδοσιας παρα του Ἰουδα γεγενημενης εν τηι προ
ταυτης ημεραι ο παντα τον κοσμον δι' εαυτου λυτρουμενος υπο του προδοτου τροπον
τινα πωλειται· ουτω γαρ και παρα της προφητειας Ἰερεμιου το γεγονος ονομαζεται·
Και ελαβον τα τριακοντα αργυρια την τιμην του τετιμημενου. δια τουτο δε, οιμαι,
πωλειται, ινα τηι εαυτου πρασει τους υπο της αμαρτιας πεπραμενους εξαγο ρασηι·
οθεν προιδων ο προφητης το εσομενον θυμωι τινι προς το γενομενον διεγειρεται,
θεον εκδικησεων αυτον ονομαζων και υψωθηναι τον δι' ημας ταπεινωθεντα παρακα
λων <και> αποδουναι τοις υπερηφανοις την κατ' αξιαν αντιδοσιν, ως αν μη
επικαυχοιντο οι αμαρτωλοι τηι κακιαι. προς ους βοαι αφρονας αυτους και μωρους
ονομαζων τους μη παραδεξαμενους την του οφθεντος θεοτητα. ιδιον γαρ εστι του
αφρονος, ως ετερωθι φησι, το τον οντα θεον μη ειναι λεγειν. βοαι δε προς τους
τοιουτους οτι Συνετε αφρονες εν τωι λαωι, και μωροι ποτε φρονησατε. τις ο φυτευσας
το ους; τις ο πλασας τον οφθαλμον; τις ο παιδευων τα εθνη; τις ο γινωσκων τους
διαλογισμους των ανθρωπων; δια τουτων γαρ οιμαι παντων τον προφητην τα κατα
τας ιασεις 5.100 μηνυειν θαυματα, δι' ων οφθαλμοι τε επλασσοντο δια του
πτυσματος και της γης πηλουργουμενοι, και ακοαι τροπον τινα τοις εστερημενοις
της αισθησεως ταυτης δια των δακτυλων ενεφυτευοντο. και οσα εν τωι κρυπτωι των
νοηματων ελανθανεν, παρα του βλεποντος τας ενθυμησεις αυτων διελεγετο. επειδη
τουτοις εμβοων ουκ ηκουσθη, προς τον κυριον επιστρεφει τον λογον και φησιν·
Μακαριος ανθρωπος, ον αν παιδευσηις, κυριε, και εκ του νομου σου διδαξηις αυτον·
ως του νομου καθ' εαυτον ωφελουντος ουδεν, ει μη τις θεια διδαχη το εγκειμενον
αυτωι μυστηριον σαφηνισειε· καθως ειπεν ο αυτος ουτος προφητης, οτι Ἀποκαλυψον
τους οφθαλμους μου, και κατανοησω τα θαυμασια εκ του νομου σου. η ταχα
μακαριζει τον εξ εθνων τωι πνευματικωι νομωι πιστευοντα, ος ανθρωπος ων τον προ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

τουτου χρονον σαρκωδης τε και συμπαραβεβλημενος τοις κτηνεσιν εν τηι παιδευσει
του θειου νομου, της καταρας εις ευλογιαν αναλυθεισης, μακαριος γινεται. οτι αυτωι
μεν απο των ημερων των πονηρων η οργη πραΰνεται, εκεινωι δε βοθρος ορυσσεται·
ειτα μικρον υποβας τον σκοπον λεγει της κατα ανθρωπον του κυριου οικονομιας· Ει
μη οτι κυριος εβοηθησε μοι, παρα βραχυ παρυκησε τωι ᾅδηι η ψυχη μου. η γαρ
βοηθεια του κυριου ουκ αφηκεν ημας του ᾅδου παροικους ειναι. και οτι κατα το
πληθος των εκ της αμαρτιας οδυνων αντιρροπος εγενετο ημιν η ιατρεια παρα του
ιατρευοντος· εν ωι τι και μειζον φιλοσοφει, το μη εξ αιδιου ειναι το κακον
δογματιζων. φησι γαρ οτι Ου συμπροσεσται σοι θρονος ανομιας, ο πλασσων κοπον
επι προσταγμα. τουτο δε εστιν 5.101 οτι ου συνθεωρειται σοι η της κακιας αρχη. αρχη
γαρ ο θρονος, ο την αμαρτιαν κτιζων δια προσταγματος. δι' ων το μη εξ αιδιου την
κακιαν ειναι μηδε εις αει παραμενειν αυτην ενεδειξατο. ο γαρ μη αει ην, ουδε εις αει
εσται. και τον τροπον της του κακου αναιρεσεως διηγειται εν τηι των Ἰουδαιων κατα
του κυριου μιαιφονιαι τον αφανισμον της κακιας προαγορευων. λεγει γαρ οτι Ουτοι
μεν θηρευσουσιν επι ψυχην δικαιου, και αιμα αθωιον καταδικασονται. τουτο δε εμοι
σωτηριον γινεται. ο γαρ καταδικασθεις τωι θανατωι κυριος δια τουτου γινεται μοι
καταφυγη, και ουτος ο θεος εις βοηθον ελπιδος τοις πεπιστευκοσι καθισταται, ος
αποδι δους εν τηι δικαιαι κρισει το κατ' αξιαν εκαστωι αφανιει την πονηριαν των
ημαρτηκοτων, ουχι την φυσιν. ουτως ειπων τηι λεξει Ὅτι και αποδωσει αυτοις
κυριος την ανομιαν αυτων, και κατα την πονηριαν αυτων αφανιει αυτους κυριος ο
θεος· σημαινων δια των ειρημενων οτι οι νυν τηι αμαρτιαι μεμορφωμενοι
αφανισθησονται. της γαρ κακιας ουκ ουσης, ουδε ο κατ' αυτην μεμορφωμενος εσται·
απολομενης ουν της κακιας και εν μηδενι του τοιουτου χαρακτηρος υπο λειφθεντος,
παντες κατα Χριστον μορφωθησονται και μια πασιν εξαστραψει μορφη η εξ αρχης
επιβληθεισα τηι φυσει. 5.102
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Θʹ
Μετα ταυτα προεισι κατα το ακολουθον μηδενι των μουσικων
συγκεχρημενος οργανων. αλλα δια της ιδιας φωνης τον ευφημον αινον δια της
ωιδης ανατιθεις τωι θεωι. φησι γαρ Αινος ωιδης τωι ∆αβιδ. και αυτη δε τοις Ἑβραιοις η
επιγραφη ουκ εστι. προκαλειται γαρ τους ακουοντας εις κοινωνιαν αγαλλιαματος
και εις αλαλαγμον επινικιον, ∆ευτε, λεγων, αγαλλιασωμεθα τωι κυριωι· αλαλαξωμεν
τωι θεωι τωι σωτηρι ημων. και τινα προς τωι τελει καταφορικωτεραν απειλην κατα
των απιστουντων εχει των την αυτην επιδειξαμενων κακονοιαν εν τε τοις
τεσσαρακοντα ετεσι της εν ερημωι διαγωγης, εν οις τον ευεργετην παρωξυναν και
μετα ταυτα την δοθεισαν ημιν δια του ευαγγελιου καταπαυσιν της αμαρτιας μη
προσδεχομενοι, οις εξην σημερον ακουσασι της φωνης του δι' ημας εις το σημερον
εισελθοντος και εκ της προαιωνιου τε και αιδιου μεγαλειοτητος εις χρονικην
γενεσιν καταβαντος ανοιξαι εαυτοις την εισοδον της αναπαυσεως. αλλ' αει την
πλανην και την απιστιαν οδηγον εαυτων προβαλλομενοι εν τε τοις πρωτοις και εν
τοις μετα ταυτα χρονοις ορκωι της εισοδου της εις την καταπαυσιν του θεου
απεκλεισθησαν. πως γαρ αν εισελθοιεν εις την καταπαυσιν οι εκουσιως εαυτους της
ευλογιας αλλοτριωσαντες; Ουτω και ο μετα τουτους ο πεμπτος τε και ενενηκοστος
τοις μεν εβραΐζουσιν ανεπιγραφος λεγεται· ημιν δε εστιν ωιδη μετα την επανοδον
την εκ της αιχμαλωσιας τωι θεωι ᾀσθεισα, οτε ανωικοδομηθη διαλυθεισα η της
φυσεως 5.103 ημων κατασκευη· ουτω γαρ η της επιγραφης εχει λεξις· Αινος ωιδης,
οτε ο οικος ωικοδομηθη μετα την αιχμαλωσιαν, ανεπιγραφος παρ' Ἑβραιοις. ευθυς δε
το της καινης διαθηκης μυστηριον εν προοιμιοις η ψαλμωιδια ευαγγελιζεται
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

λεγουσα· Ἄισατε τωι κυριωι ᾆσμα καινον. εικοτως δε η επιγραφη του ψαλμου τουτου
παρα τοις Ἑβραιοις σεσιγηται, οτι μετα τας ευαγγελικας φωνας, ας εν προοιμιοις της
ψαλμωιδιας πεποιηται, προς τους εξ εθνων επιγραφει τον λογον η προφητεια
λεγουσα Ἐνεγκατε τωι κυριωι, αι πατριαι των εθνων, ενεγκατε τωι κυριωι δοξαν και
τιμην, και προσ κυνησατε τωι κυριωι εν αυληι αγιαι αυτου, και αρατε θυσιας και
εισπορευεσθε εις τας αυλας αυτου. και πας ο εφεξης λογος τοιουτος εστι την επι τα
εθνη της ευλογιας μεταστασιν προαγορευων. Ειπατε γαρ, φησιν, εν τοις εθνεσιν οτι
κυριος εβασιλευσε· και λυθεισαν υπο κακιας την οικουμενην κατωρθωσεν, ωστε
ασαλευτον εις το διηνεκες μενειν· εφ' οις Ευφραινονται οι ουρανοι και αγαλλεται
πασα η γη, σαλευο μενων των θαλασσιων υδατων συν τωι ιδιωι πληρωματι. δι' ων
τροπικως την εναντιαν ενδεικνυται δυναμιν ταρασσο μενην τε και αστατουσαν επι
τηι ημετεραι ζωηι, οταν ουρανοι γενωμεθα την δοξαν του θεου διηγουμενοι η γη δια
της των αρετων καρποφοριας ευλογουμενη. Σαλευθητω γαρ, φησιν, η θαλασσα και
το πληρωμα αυτης. χαρησεσθαι δε τα πεδια λεγει, τον ομαλον εν αρετηι βιον πεδια
λεγων, ου και ο Ἠσαΐας εν τοις ιδιοις λογοις αλλωι μεμνηται τροπωι, αναπλη ρουσθαι
μεν κελευων τας φαραγγας, καταστελλειν δε τους βουνους και τα ορη. οπερ ουδεν
ετερον μοι δοκει η τας 5.104 ελλειψεις τε και υπερπτωσεις των κατ' αρετην επιτηδευ
ματων θεραπευειν βουλομενος ταυτα λεγειν, ωστε μητε δι' ελλειψεως του αγαθου
τον της αρετης λογον κοιλαινεσθαι μητε ανωμαλειν δια της υπερπτωσεως.
Χαρησεται γαρ, φησιν, τα πεδια και παντα τα εν αυτοις. Παραπλησιως δε και ο μετ'
αυτον ψαλμος ου παρεδεχθη τηι των Ἑβραιων επιγραφηι, διοτι τα ημετερα λεγει και
της ημετερας γης την καταστασιν τωι λογωι ευαγγελιζεται. ανατιθησι γαρ τωι ∆αβιδ
την ψαλμωιδιαν η επιγραφη ουτως εχουσα· Τωι ∆αβιδ, οποτε η γη αυτου κατεσταθη.
το δε αυτου δηλονοτι ου προς τον ∆αβιδ, αλλα προς τον θεον την σημασιαν εχει. η
γαρ προτερον δια κακιας αποστασα γη νυν δια της επιγνωσεως του θεου εσχε το
στασιμον. ημεις δε παντες εσμεν η γη του θεου, οι προτερον εν τωι αγαθωι
αστατησαντες και δια τουτο εν καταραι γενομενοι, μετα τουτο δε της καταρας
εξαιρεθεντες και της εν τωι αγαθωι παλιν επιτυχοντες στασεως. και τουτο ευθυς η
αρχη της ψαλμωιδιας ευαγγελιζεται, οτι του κυριου βασιλευ σαντος η γη
ευφραινεται. ως αν ει τις λεγοι, οτι του ηλιου λαμψαντος η γη φωτιζεται· ουτως
επικρατουσης του κυριου της βασιλειας εν ημιν εστιν η ευφροσυνη της βασιλειας.
εχει δε η λεξις ουτως· Ὁ κυριος εβασιλευσεν, αγαλλιασθω η γη· ευφρανθητωσαν
νησοι πολλαι. καλως τας ψυχας των εν τοις πειρασμοις το εδραιον τε και
αμεταθετον επιδεικνυ μενων νησους ωνομασεν, ας παντοθεν μεν διαλαμβανει η της
κακιας αλμη, ου μην τοσουτον ισχυει προσπιπτουσα, ως και σαλον τινα τωι παγιωι
της αρετης εμποιησαι· ειτα δια μεσου τουτων το αθεωρητον της θειας φυσεως εν τηι
νεφεληι και τωι γνοφωι δι' αινιγματος αποσημαινει ο λογος. 5.105 Νεφελη γαρ, φησι,
και γνοφος κυκλωι αυτου, και τα φοβερα της ανταποδοτικης δυναμεως υποδειξας, δι'
ων φησιν οτι Πυρ ενωπιον αυτου προπορευσεται και φλογιει κυκλωι τους εχθρους
αυτου, εκκαλυπτει την ευαγγελικην φωταγωγιαν, αστραπας λεγων τους του θειου
κηρυγματος λογους, οι κατα πασης της οικουμενης εκλαμπουσιν· Ἔφαναν γαρ,
φησιν, αι αστραπαι αυτου τηι οικουμενηι· και το υψος των ευαγγελικων μυστηριων
τωι εφεξης υποδειξας εν τωι ειπειν, οτι Ἀνηγγειλαν οι ουρανοι την δικαιοσυνην
αυτου· και ειδοσαν παντες οι λαοι την δοξαν αυτου. την τε των ειδωλων καθαιρεσιν
και τον αφανισμον της τοιαυτης πλανης προαγο ρευσας, εν οις λεγει Αισχυνθητωσαν
παντες οι προσκυνουντες τοις γλυπτοις, οι εγκαυχωμενοι εν τοις ειδωλοις αυτων,
επαγει των αγαθων την σφραγιδα, την δια σαρκος γενομενην του κυριου τοις
ανθρωποις εμφανειαν, λεγων· Φως ανετειλε τωι δικαιωι και τοις ευθεσι τηι καρδιαι
ευφροσυνη. Καλως δε και προσφυως η του εφεξης ανεπιγραφου αρχη προς το περας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

ταυτης της ψαλμωιδιας συναπτεται. η γαρ αυτη δυναμις τωι μεν δικαιωι φως τε και
ευφροσυνη γινεται, οργη δε τωι απιστουντι λαωι. Ὁ κυριος γαρ, φησιν, εβασιλευσεν,
οργιζεσθωσαν λαοι. τις ουτος ο βασιλευσας κυριος ο της αγγελικης τε και ουρανιας
υπερκαθημενος φυσεως; δια γαρ των Χερουβιμ το εξεχον της υπερκοσμιου
δυναμεως ο λογος ενδεικνυται (ου η βασιλεια διαλυσιν του κακως συνεστωτος ποιει·
ου γαρ το ουρανιον των εν ημιν, αλλα το γηινον εις σαλον αγει) ουτωσι λεγων τωι
ρηματι Ὁ καθημενος επι των Χερουβιμ· σαλευθητω η γη. και τα 5.106 εφεξης
παριημι, ως αν μη πολυν οχλον επαγοιμι τηι ακολουθιαι της εξηγησεως τοσουτον
ειπων, οτι παντα προς ενα και τον αυτον σκοπον βλεπει μεχρι του τελους της
ψαλμωιδιας. διαμαρτυρεται γαρ οτι ουτος ο βασιλευσας θεος ου νυν ημιν πεφηνε
πρωτον, αλλα και τοις ονομαστοις των προφητων εμφανης ο αυτος εστι. διο
Μωυσεως μεμνηται και Ἀαρων και του Σαμουηλ, ων εκαστος απο της εις τον θεον
ευσεβειας περιβλεπτος εστι και αοιδιμος. προστιθησι δε τωι λογωι και της νεφελης
τον στυλον, εν ωι προς αυτους ο θεος διελεγετο, διδασκων, οιμαι, τους απιστους δια
τουτου μη ξενιζεσθαι προς την δι' ανθρωπου γενομενην ημιν του θεου ομιλιαν. ο
γαρ τοτε εν τωι στυλωι της νεφελης λαλησας θεος μετα ταυτα εφανερωθη εν σαρκι.
ωστε ει τις αναξιαν λεγοι την σαρκα του δι' αυτης ημιν τον θεον λαλησαι, ουδ' αν τωι
στυλωι της νεφελης την αξιαν προσμαρτυρησειεν. τι γαρ εν αυτηι τοιουτον, ως της
θειας μεγαλειοτητος αξιον κρινεσθαι; ει δε πιστον τοις Ἰουδαιοις εστι το εν στυλωι
νεφελης τον θεον λαλησαι, μηδε το εν σαρκι αυτον λελαληκεναι απιστον εστω,
αλλως τε και του Ἠσαΐου την σαρκα δια της νεφελης νοησαντος· Ἰδου γαρ, φησι,
κυριος καθηται επι νεφελης κουφης. και τους επομενους αυτωι παλιν ο αυτος
προφητης ονομαζει νεφελας, εν οις φησιν· Τινες οιδε ως νεφελαι πετανται; ως δια
της των νεφελων ομωνυμιας το συγγενες της του κυριου σαρκος προς την λοιπην
των ανθρωπων φυσιν ενδειξασθαι. προς τουτον ουν τον θεον τον ποτε μεν δια
νεφελης, μετα ταυτα δε δια σαρκος τοις ανθρωποις λαλησαντα, φησι προιων ο
∆αβιδ· Κυριε ο θεος ημων, συ επηκουες αυτων. ο θεος, συ ευιλατος εγινου αυτοις και
εκδικων επι παντα τα επιτηδευματα αυτων. 5.107 Ὡς δ' αν μη τις προς την
οικονομιαν βλεπων εις ταπεινας 5.107 τινας και ανθρωπινας υποληψεις περι το
θειον κατολισθη σειεν, ταυτην επι τελει της ψαλμωιδιας επαγει την φωνην προς
ημας τρεψας τον λογον· Ὑψουτε κυριον τον θεον ημων και προσκυνειτε τωι
υποποδιωι των ποδων αυτου, οτι αγιος εστιν. την δε διανοιαν των ειρημενων ταυτην
ειναι υπονοουμεν, οτι ω ανθρωποι, μεμηνυται μεν υμιν, ως δυνατον δεξασθαι την
ανθρωπινην ακοην, τα θεια μυστηρια. υμεις δε δια τουτων οδηγηθεντες προς την
ευσεβη θεογνωσιαν, οσον χωρει υμων ο λογισμος, τοσουτον του θεου την δοξαν
υψωσατε, ειδοτες οτι οταν υπερταθηι υμων η διανοια και πασαν παρελθηι υψηλην
φαντασιαν εν ταις περι θεου υπολη ψεσι, τοτε το παρ' υμων ευρισκομενον και
προσκυνουμενον ουκ αυτη η μεγαλειοτης του ζητουμενου εστιν, αλλα το υποποδιον
των ποδων αυτου, το υποβεβηκος δια τουτου και κατω κειμενον της διανοιας ημων
συγκρισει της ανεφικτου καταληψεως διερμηνευον. Ειτα μετα τουτο ουκ ολιγων εν
τωι μεσωι παρεθεντων ψαλμων, εν εκατοστωι τριτωι, ον πολλοστον εν τοις καθ'
Ἑβραιους ανεπιγραφοις εταξεν, διαρρηδην θεολογει τον μονογενη θεον, εκεινωι της
του παντος συστασεως ανατιθεις την αιτιαν. λεγει γαρ επι της του κοσμου κτισεως
του ∆αβιδ οντα τον ψαλμον τουτον ανεπιγραφον ειναι παρ' Ἑβραιοις. σημαινει δε το
εκεινους τον σκοπον της προφητειας ταυτης μη παραδεχεσθαι. εχει δε η επιγραφη
ουτως· Του ∆αβιδ επι της του κοσμου γενεσεως, ανεπιγραφος παρ' Ἑβραιοις. του δε
ψαλμου τουτου την διανοιαν επι καιρου εκθησομεθα, νυν δε ημιν εξαρκεσει
τοσουτον ειπειν, οτι 5.108 η αυτη αιτια, η κατα την απιστιαν λεγω των Ἰουδαιων,
και τουτου την επιγραφην απαραδεκτον τοις Ἑβραιοις εποιησε.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ιʹ
Χρη δε μηδε το διαψαλμα παραδραμειν αθεωρητον. τοις μεν ουν προ ημων
μεταβολην του νοηματος η προσωπου η πραγματος σημαινειν ενομισθη το
διαψαλμα· ημεις δε τας τε των πατερων υποληψεις ουκ αποβαλλομεν και τι και παρ'
εαυτων εννοησαι προς την του ρητου τουτου σημασιαν ου κατοκνησομεν. τοιαυτην
ουν τινα του διαψαλματος κατελα βομεν την διανοιαν, οτι προιουσης κατα το
ακολουθον της ψαλμωιδιας, ει τις εγενετο μεταξυ προφητευοντος του ∆αβιδ ετερα
του αγιου πνευματος ελλαμψις και προσθηκη τις του κατα την γνωσιν χαρισματος
επ' ωφελειαι των δεχομενων την προφητειαν, επεχων εαυτου την φωνην καιρον
εδιδου τηι διανοιαι δεξασθαι των νοηματων την γνωσιν των γινο μενων εν αυτωι
παρα της θειας ελλαμψεως. και ωσπερ πολλακις τινες η εν οδωι συμβαδιζοντες η εν
συμποσιοις τισιν η εν συλλογοις μετ' αλληλων διαλεγομενοι, ει ποθεν αθροως
ηχησις ταις ακοαις προσβαλοι, παυσαμενοι του λογου προς τον ηχον τηι διανοιαι
συντεινονται, σχολην παρεχοντες δι' ησυχιας τηι ακοηι του γνωναι του ηχου την
δυναμιν, ειτα παυσαμενης της προσηχουσης φωνης παλιν των προς αλληλους
εχονται λογων· ουτως ο μεγας ∆αβιδ υποφητευων τωι πνευματι, α τε φθασας
μεμαθηκει, 5.109 διεξηιει τηι μελωιδιαι· και ει τι μεταξυ λεγων επεδιδασκετο, υπεχων
τωι πνευματι τωι ενηχουντι την της ψυχης ακοην και κατασιγαζων το μελος, ων αν
πληρης εγενετο νοηματων, ταυτα διεξηιει παλιν ενειρων τηι μελωιδιαι τους λογους.
εστιν ουν το διαψαλμα, ως αν τις ορωι περιλαβων ειποι, μεταξυ της ψαλμωιδιας
γενομενη κατα το αθροον επηρεμησις προς υποδοχην του θεοθεν επεισκρινομενου
νοηματος. η ουτω μαλλον αν τις ορισαιτο το διαψαλμα ειναι διδασκαλιαν παρα του
πνευματος τηι ψυχηι κατα το απορρητον εγγινο μενην, της περι το νοημα τουτο
προσοχης το συνεχες της μελωιδιας επικοπτουσης. ως δ' αν μη νομισθειη τοις
πολλοις σημειον γινεσθαι την σιωπην του επιλελοιπεναι τον προφη τευοντα την του
αγιου πνευματος δυναμιν, τουτου χαριν τινες των ερμηνεων αντι του διαψαλματος
το Ἀει τοις διαλειμμασι τουτοις εγγραφουσιν, ως αν δια τουτου μαθοιμεν οτι η μεν
παρα του αγιου πνευματος εν τηι ψυχηι διδασκαλια παντοτε ην, ο δε ερμηνευων τα
εγγινομενα θεοθεν τηι ψυχηι νοηματα λογος ου παντοτε ην, αλλα το μεν εξεφωνει
της διανοιας, το δε υπεδεχετο. εν ωι μεν ουν εξηγορευε τα εντυπωθεντα τηι διανοιαι
νοηματα, προηιει δι' ακολουθου η ψαλμωιδια· ει δε τι των θειοτερων αυτου την της
ψυχης ακοην περιηχησεν, ολος της ακροασεως ην κατασιγαζων το μελος. Ἀει τοινυν
του αγιου πνευματος και παρα τον της σιωπης καιρον εν αυτωι λαλουντος, ο λογος
εν διαλειμμασιν ην (το δε διαλειμμα παρα των ερμηνευσαντων ωνομασθη
διαψαλμα)· της δε θεωρηθεισης ημιν διαιρεσεως εν πασηι τηι βιβλωι της 5.110
ψαλμωιδιας πενταχηι διηιρημενης δυνατον εστι και εκ τουτων αληθη την αιτιαν
αποδειχθηναι, ην ενοησαμεν, οτι δια τινος προσαγωγης αει προς το υψηλοτερον δι'
εκαστου των τμηματων χειραγωγειται ο δι' αυτων οδηγουμενος· μονον γαρ το
τελευταιον των τμηματων απ' αρχης εις τελος εφ' εκαστου ψαλμου συνεχη τε και
αδιασπαστον την υμνωιδιαν εχει, ουδαμου διαιρουμενην τωι διαψαλματι. η τε γαρ εφ'
εκαστου των αναβαθμων ωιδη τουτον εχει τον τροπον και ων επιγραφη εστι το
Ἀλληλουια. δεικνυται γαρ, ως οιμαι, δια της τοιαυτης παρατηρησεως, οτι εν μεν τοις
αλλοις, ατε δη κατωτεροις ουσι, χωραν εχει ο τα υψηλοτερα επεκδιδασκων νοηματα,
και μεταξυ παρενειρων <τι> τηι ακολουθιαι του λογου των προς το κρειττον
δυναμενων αναγαγειν την διανοιαν. η δε δια των αναβαθμων τελειωσις και οις
προγραφη εστι το Ἀλληλουια, ατε δη του ακροτατου των προς το αγαθον
νοουμενων επειλημμενη, ουδεμιας προσθηκης εστιν επιδεης, αυτη εν εαυτηι δια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

πασης κατηρτισμενη της εν τωι αγαθωι τελειωσεως· οπερ και η διανοια της επιγραφης
επι τουτων μαρτυρεται, αινον θεου το υπερκειμενον απαν κατονομαζουσα. ωσπερ
γαρ η κατα τας ηλικιας των σωματων αναδρομη ορον εχει το της φυσεως στασιμον,
μεθ' ο την επι το μειζον προσθηκην ου παραδεχεται, αλλ' εν εαυτωι διαμενει προς
παντα τον υπολοιπον χρονον, ουτως εστι και των θειων διδαγματων αυξησις τε και
στασις, δι' ων τους τε νηπιωδεις και ατελεις την διανοιαν ταις καταλληλοις τροφαις
τιθηνουμενη δια γαλακτος τε και των τοιουτων εις αυξησιν αγει, και τοις ηδη
τελειοις την στερεαν προτιθησι 5.111 τραπεζαν τοις δια των αλλων μαθηματων
προγυμνασθεισι τα της ψυχης αισθητηρια. Ουκουν το μηδαμου χρειαν γενεσθαι κατα
το εσχατον τμημα του εν διαψαλματι των υψηλοτερων τι νοηματων εκδιδαχθηναι
τον υποφητην του πνευματος σαφες αν ειη τεκμηριον τον περι τουτου λογον
κατανοησαι, προθεντα εκεινα της ψαλμωιδιας τα μερη τα διεσταλμενα τωι
διαψαλματι· εν τωι τριτωι την γενομενην εκ της των εχθρων επαναστασεως αυτωι
συνοχην τε και αμηχανιαν προειπων, ειτα διαστειλας το μερος τωι διαψαλματι, την
σωτηριον εκεινην φωνην επιθαρσησας τωι κατα το απορρητον αυτωι ενηχησαντι, οτι
Συ δε, κυριε, αντιληπτωρ μου ει, δοξα μου και υψων την κεφαλην μου· παλιν εν
διαλειμματι την μελωιδιαν ποιησας, μετα την ευχαριστον εκεινην φωνην ην
πεποιηται λεγων Φωνηι μου προς κυριον εκεκραξα, και επηκουσε μου εξ ορους αγιου
αυτου, διδασκεται τις εστι της κοινης των ανθρωπινων κακων αμηχανιας η λυσις.
και το κατα το παθος του κυριου μυστηριον διδαχθεις εν τηι γενομενηι κατα το
αθροον ελλαμψει του πνευματος αυτο το προσωπον το δεσποτικον υποδυεται και
φησιν Ἐγω εκοιμηθην και υπνωσα· εξηγερθην, οτι κυριος αντιληψεται μου. το δε δι'
ακριβειας εκτιθεσθαι την εκαστωι των ρηματων εγκειμενην διανοιαν παρελκον αν
ειη, του λογου προς ετερα σπευδοντος. χρη γαρ πιστωσασθαι την αποδοθεισαν περι
του διαψαλματος εννοιαν εξ αυτων των γεγραμμενων συνιστωντας τον λογον και
εν τωι τεταρτωι διαψαλματι, δι' ου το ισον μανθανομεν. 5.112 πασηι γαρ τροπον τινα
τηι ανθρωπινηι φυσει περι της των σπουδαζομενων ματαιοτητος εμβοαι βαρυκαρδιους
ονομα ζων τους υιους των ανθρωπων, οις το ματαιον τε και ανυπο στατον ψευδος
εν αγαπηι εστι. παλιν επηρεμησας υποδεικνυσιν εν τινι εστιν η αληθεια. Γνωτε γαρ,
φησιν, οτι εθαυμαστωσε κυριος τον οσιον αυτου· δεικνυς, οιμαι, δια του οσιου τον
κυριον, καθως φησιν Μωυσης· Ὅτι δικαιος και οσιος ο κυριος. ειτα συμβουλην
καταθεμενος, δι' ων αν τις εν καθαροτητι παρελθοι τον βιον κριτης τε και
επιγνωμων των της ψυχης διανοηματων γενομενος, εν οις φησιν οτι α λεγετε εν
ταις καρδιαις υμων, επι ταις κοιταις υμων κατανυγητε· παλιν προς εαυτον
αναχωρησας την αναιρεσιν της νομικης ζωιοθυσιας αυτος τε ηκουσε και εμβοαι τοις
ακουουσι· λεγει γαρ μηδε εν ταις των αλογων ζυων επελπιζειν σφαγαις τον του
ψυχικου καθαρσιου δεομενον, αλλ' επιγνωναι ποιαις ο θεος ευαρεστειται θυσιαις.
διο φησιν· θυσατε θυσιαν δικαιοσυνης και ελπισατε επι κυριον. ουτως και κατα τον
εβδομον των ψαλμων προηγειται μεν ο της εντευξεως λογος, εν ωι δικαιολογειται
προς τον δικαιον κριτην οτι ουκ εξ ανταποδοσεως γινεται παρα των εχθρων η κακια,
αλλ' εκεινοι αρχηγοι της πονηριας γινονται· και οτι ισον εις αμαρτιαν οιεται, και
προκαταρξαι κακιας και τοις ισοις αμυνασθαι τον απαρχοντα. και ταυτα ειπων παλιν
υπεχει την ακοην τωι το μεγα φανερουντι της ευσεβειας μυστηριον, δι' ου γινεται η
κατα των αληθινων εχθρων παρα του κυριου 5.113 εκδικησις. ου γαρ εστιν αλλως
καθαιρεθηναι των αντικει μενων το στιφος, μη του κυριου υπερ ημων ανασταντος·
της δε αναστασεως θανατον δει παντως προηγησασθαι. ο τοινυν την αναστασιν του
κυριου μηνυσας το συνημμενον τηι αναστασει συμπαρεδηλωσεν, λεγω δη το κατα το
παθος μυστηριον. ου χαριν θεοφορηθεις εκ της του πνευματος του αγιου
επισκηνωσεως, Ἀναστηθι, φησι, κυριε, εν οργηι σου, υψωθητι εν τοις περασι των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

εχθρων μου, σημαινων δια μεν της οργης την ανταποδοτικην δυναμιν του δικαιου
κριτου δια δε των εφεξης τον αφανισμον της κακιας. εχθρον γαρ τηι φυσει μονον το
εξ εναντιου τωι αγαθωι θεωρουμενον, οπερ εστιν η κακια, ης το περας αφανισμος εστι
και εις το μη ον μεταχωρησις. ο τοινυν ειπων οτι Ὑψωθητι εν τοις περασι των
εχθρων μου προμηνυει δια του περατωθηναι των εχθρων την κακιαν το μηκετι τον
εις κακιαν δρομον τηι ζωηι υπολειπεσθαι. ως γαρ περας νοσου η υγιεια και περας
υπνου η εγρηγορσις γινεται (ουτε δε ο καθευδων, εως εν τωι υπνωι εστι, περας του
υπνου εχει ουτε ο νοσων [της υγιειας] εν περατι του αρρωστηματος γινεται· αλλα
διαδεξαμενης τον μεν αρρωστον της υγιειας, τον δε καθευδοντα της εγρηγορ 5.114
σεως, λεγομεν αυτους εν περατι γεγενησθαι του εν ωι εκατερος ην, τον μεν του
υπνου, τον δε της νοσου)· ουτω και ενταυθα την εις το μακαριον της ανθρωπινης
φυσεως μεταβολην περας των εχθρων κατωνομασεν. ενα δε μονον εξηλλαγμενον
τροπον διαψαλματος εν πασηι τηι βιβλωι των ψαλμων κατα τον ενατον ψαλμον
παρετηρησαμεν. ου γαρ απλως ∆ιαψαλμα φησιν, αλλ' Ὠιδη διαψαλματος. ταχα μεν
ουν ανεστραπται κατα τι σφαλμα γραφικον ο λογος, ωστε δειν λεγεσθαι μαλλον,
Ὠιδης διαψαλμα, και ουκ Ὠιδην διαψαλματος. Πλην επειδη προσηκει προ
οφθαλμων εχειν το εν τηι Ἀποκαλυψει του Ἰωαννου κειμενον κριμα κατα των
μεταποιουντων τα θεια εκ προσθηκης η υφαιρεσεως, φυλασσοντες την
παραδοθεισαν ημιν εν τωι μερει τουτωι της γραφης ακολουθιαν αναζητησαι
πειρασομεθα την αιτιαν του της ωιδης διαψαλματος, ητις εστιν. λογιζομεθα τοινυν
οτι απο τουτου και μεχρις του εφεξης διαψαλματος εν διαψαλμα ην, του αγιου
πνευματος εντιθεντος τωι ∆αβιδ τα της προφητειας νοηματα. αλλ' ουχ ωσπερ επι
των λοιπων, ουτω και ενταυθα εγενετο. εν μεν γαρ τοις αλλοις ου κατα ταυτον
ενηργειτο η τε κατηχησις η κατα το απορρητον τηι ψυχηι παρα του πνευματος
εγγινομενη, και η της εντεθεισης αυτωι γνωσεως εξαγορευσις· αλλα της καρδιας
ενδοθεν διδασκομενης ο λογος ησυχαζεν. ενταυθα δε ομου τα δυο και κατα ταυτον
ενεργειται, και παραγινεται αυτωι μεταξυ προφητευοντι η των υψηλοτερων
νοηματων διδασκαλια παρα του πνευματος και το συνεχες της μελωιδιας ου δια
κοπτεται· αλλ' εμφυεν τωι οργανωι του προφητου το πνευμα το αγιον, αυτο κατα την
ιδιαν γνωμην κινει τα φωνητικα αισθητηρια, ως μητε την ωιδην διαλιπειν μητε
εμποδισθηναι 5.115 την διδασκαλιαν τωι φθογγωι· αυτη γαρ η διδασκαλια του
πνευματος το μελος ην, καθως ονομαζει ο Συμμαχος. εν πολλοις δε μερεσιν της
ψαλμωιδιας ευρισκομενης της τοιαυτης διαστολης, αρκουν αν ειη δια των ειρημενων
εφοδον κοινην της του διαψαλματος κατανοησεως παρασχομενους μηκετι πασιν δι'
ακριβειας επεξιεναι τοις διαψαλμασι. παρελκον γαρ αμα και περιττον
εμφιλοχωρουντα τοις εγνωσμενοις δια των ομολογουμενων μηκυνειν τον λογον.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΑʹ
Ἀλλα και τουτο αν τις εικοτως επιζητησειε, τι δηποτε τηι ακολουθιαι της
ιστοριας ασυμφωνος εστιν η ταξις της ψαλμωιδιας. ει γαρ τις προσεχοι τωι τε χρονικωι
διαστηματι, εν ωι γεγονεν η ζωη του ∆αβιδ και τηι των πραγματων ακολουθιαι, ουκ αν
ευροι την των ψαλμων θεσιν τηι ταξει της ιστοριας συμβαινουσαν. φαμεν τοινυν επι
τον πρωτον ημων του λογου σκοπον ανατρεχοντες, οτι ουδενος τουτων μελει τωι
διδασκαλωι ημων. διδασκαλον γαρ, οιμαι, ονομαζειν δει το πνευμα το αγιον, καθως
φησιν ο κυριος· οτι Ἐκεινος διδαξει υμας παντα. τουτωι τοινυν τωι καθηγητηι των
ψυχων ημων και διδασκαλωι παρεργα τα αλλα παντα δοκει, σπουδη δε το
περισωσασθαι τους εν τηι ματαιοτητι της ζωης πλανω μενους και προς την αληθη
ζωην εφελκυσασθαι. παντι γαρ τωι κατα τινα σκοπον κατορθουμενωι ταξις τις επεστι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

φυσικη τε και αναγκαια η δι' ακολουθου κατορθουσα το σπουδαζο μενον. ωσπερ
τοινυν επι των λιθογλυφων, σκοπος μεν αυτοις της εργασιας εστι το προς τι των
οντων ομοιωσαι τον λιθον, ουκ ευθυς δε το εργον απο του περατος αρχεται, αλλ'
5.116 επιτιθησιν αναγκαιαν τινα τηι σπουδηι ταξιν η τεχνη, ης ανευ ουκ αν το
σπουδαζομενον γενοιτο. χρη γαρ πρωτον μεν απορρηξαι της συμφυους πετρας τον
λιθον. ειτα περι κοψαι τας προβολας των αχρηστων προς την του προ κειμενου
μιμησιν εξεχοντων και ουτως κοιλαναι δια της εργασιας εκεινα του λιθου τα μερη.
ων εξαιρεθεντων, αρχεται περι το λειπομενον ενορασθαι το σχημα του ζυου, περι ο
την σπουδην ο τεχνιτης εχει· και μετα τουτο λεπτοτε ροις τισι και ομαλωτεροις
οργανοις περιξεειν τε και απο λεαινειν την του λιθου τραχυτητα, και τοτε της
αρχετυπου μορφης επιβαλλειν τωι υπολελειμμενωι την ομοιοτητα, λαμπρυ νειν τε
μετα ταυτα και λειοτεραν ποιειν του λιθου την επιφανειαν, δι' ων οιδεν η τεχνη τον
τοιουτον επιβαλλειν κοσμον τωι εργωι· κατα τον αυτον τροπον πασης ημων δια της
υλικης προσπαθειας ωσπερ απολιθωθεισης της φυσεως, ο προς την θειαν ομοιωσιν
λατομων ημας λογος οδωι τινι και ακολουθιαι προς το του σκοπου περας προερχεται,
πρωτον χωριζων ημας οιον τινος συμφυους πετρας, της κακιας λεγω, ηι δια τινος
σχεσεως ημεν προσπεφυκοτες· ειτα περικοπτει της υλης τα περιττα· μετα τουτο
τυπουν αρχεται προς την ομοιωσιν του σκοπου το εγκειμενον τηι περιαιρεσει των
κωλυοντων την μιμησιν· και ουτως δια της λεπτοτερας των νοηματων διδασκαλιας
επιξυων τε και κατα λεαινων ημων την διανοιαν, τοτε δια των της αρετης τυπων
εμμορφοι ημιν τον Χριστον· ου κατ' εικονα εξ αρχης τε ημεν και παλιν γινομεθα. τις
ουν εστιν η της γλυφης των ημετερων ψυχων ταξις; εν τωι πρωτωι τμηματι της
ψαλμωιδιας της εν κακιαι ζωης απεσχισθημεν· εν δε τοις εφεξης δια της 5.117
προσεχους ακολουθιας επι το τελειον προηχθη η μιμησις. συγ κειται τοινυν των
ψαλμων η ταξις, επειδη το σπουδαζομενον εστι τωι πνευματι, καθως ειρηται, ουχ
ιστοριαν ημας διδαξαι ψιλην, αλλα τας ψυχας ημων δι' αρετης κατα θεον μορφωσαι.
ως επιζητει το της διανοιας των εν τοις ψαλμοις γεγραμμενων ακολουθον, ουχ ως η
ιστορικη βουλεται ακολουθια. καθαπερ γαρ επι του εκτεθεντος ημιν του κατα την
γλυφην υποδειγ ματος πολλων εστιν οργανων προς την του αγαλματος απεργασιαν
χρεια τηι τεχνηι (τα δε οργανα ταυτα ουχ ομοιως εχει προς αλληλα κατα τον τυπον
του σχηματος, αλλα το μεν ελικοειδως κατα το ακρον τετυπωται, τα δε πριονωδη
την ακμην εχει· αλλα σμιλοειδως κατεσκευασται ετεροις περιηκται το ειδος εις
ημικυκλιον. παντα δε ταυτα και τα τοιαυτα κατα τον ιδιον εκαστον καιρον υπουργει
τωι τεχνιτηι)· ουτως τωι αληθινωι επιστατηι τωι τεχνικως διαγλυφοντι ημων τας ψυχας
προς την του θειου ομοιωσιν οιον οργανα τινα λιθογλυφικα αι ψαλμωιδιαι
παρεσκευασθησαν, την δε των οργανων τουτων χρησιν η χρεια της εργασιας εις
ταξιν αγει. και ου μελει τωι τεχνιτηι πολυπραγμονειν, ποιον εν τοις οργανοις προ του
ετερου κεχαλκευται, ινα το εν τηι κατασκευηι πρωτον και εν τηι συνεργιαι της γλυφης
γενηται πρωτον. ο γαρ τηι χρειαι προσεχων πρωτον και δευτερον και πολλοστον
εκεινο ποιει, ο συμβουλευει η χρεια. ειτε ουν εν πρωτοις τα κατα τον Γολιαθ και τον
Σαουλ εστι πραγματα, ειτε εν εσχατοις τα κατα τον Ἀβεσσαλωμ και τον Ουριαν και
οι του Χουσι λογοι και η κατα την Βηρσαβεε συντυχια, μελει τουτων ουδεν τωι
μορφουντι δια τουτων τας καρδιας ημων, αλλ' οπως αν δι' εκαστου τουτων γενοιτο
τις προς το 5.118 αγαθον ημιν συνεργια. προς τουτο βλεπει και η προς την σωτηριαν
ακολουθια, και ταξις αριστη γινεται των εις αυτο τουτο συνεργουντων ημιν. οιον ο
πρωτος απεστησεν της προς το κακον συμφυΐας τον ανθρωπον· ο δευτερος τινι
προσκολληθωμεν υπεδειξεν την δια σαρκος του κυριου προμηνυσας εμφανειαν, και
δειξας οτι τουτο εστι μακαριον το επ' αυτωι πεποιθεναι· ο τριτος τον παρα του
εχθρου σοι επανισταμενον πειρασμον προμηνυει, ως ηδη σε χρισθεντα εις βασιλειαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

δια της πιστεως και τωι αληθινωι Χριστωι συμβασιλευοντα ουκ εξωθεν επιχειρει του
αξιωματος σε εκβαλλειν, αλλ' εξ αυτου σου γενομενος. ου γαρ ετερωθεν την ισχυν
εχει καθ' ημων ο πολεμιος ουδε παρ' αλλου τινος απο του αξιωματος εκβαλλομεθα,
ει μη αυτοι πατερες του κακου γεννηματος δια της πονηρας ωδινος γενοιμεθα. ος
ανταιρει τηι βασιλειαι ημων και επανισταται τοτε καθ' ημων το κρατος λαμβανων,
οταν μολυνηι τας συνοικουσας ημιν εν υπαιθρωι το αγος κατεργασαμενος· τουτ'
εστιν, οταν δημοσιευσηι την των αρετων ημων διαφθοραν, αις ποτε συνωι κησαμεν.
Ἐπει ουν εν τοις πρωτοις ουπω τετονωται προς τους αγωνας ημιν η δυναμις, ως
κατα στομα ταις προσβολαις του εναντιου συμπλεκεσθαι, και το φυγειν του τοιουτου
την εφοδον ου μικρον εις ασφαλειαν τοις πολεμουμενοις ο λογος υπεδειξεν δια του
κατα την επιγραφην υποδειγματος, 5.119 τουτο σε διδασκων, οτι οταν σοι γενηται
Ἀβεσσαλωμ ο τηι κακιαι κομων, ο αδελφοκτονος, τοις τε τιμιοις σου γαμοις και τηι
αμιαντωι κοιτηι επιλυσσησας, φευγε, καθως φησιν ο κυριος, απο πολεως εις πολιν,
ενι γαρ τωι αποδιδρασκειν απο προσωπου Ἀβεσσαλωμ, του τοιουτου υιου, τον
συλλεξα μενον εαυτου τας δυναμεις τηι συνεργιαι του ξυλου του εν αυτωι την
πονηραν αυτου κομην εκδησαντος δια των τριων βελων ανελειν τον πολεμιον.
δηλον δε σοι παντως εστι το δια της ιστοριας υποδεικνυμενον αινιγμα, ποιον εκεινο
το ξυλον, ωι προσηλωθη της κακιας η κομη, οπερ ο αποστολος χειρογρα φον
αμαρτιων ονομαζει, καθως φησιν, οτι και Αυτο ηρκεν εκ του μεσου προσηλωσας τωι
σταυρωι, τουτ' εστιν τωι ξυλωι. και τις η των βελων τριας η μεσην βαλλουσα του
εχθρου την καρδιαν, δι' ης γινεται του εσχατου εχθρου ο θανατος; ως δ' αν καιριον
γενηται ημιν το περι του βελους νοημα, τηι προφητειαι του Ἠσαΐου προσεξομεν, ος
φησιν εκ προσωπου κυριου οτι Ἔθηκεν με ως βελος εκλεκτον και εν τηι φαρετραι
αυτου υψωσεν με. τουτο τοινυν το βελος ο ζων του θεου λογος εστι και Τομωτερος
υπερ πασαν μαχαιραν διστομον· ο δε λογος εστιν ο Χριστος· τωι δε ονοματι τουτωι το
της τριαδος ομολογειται μυστηριον. εν ωι και τον χρισαντα και τον χρισθεντα και το
ωι εχρισθη διδασκομεθα. ει γαρ εν τι τουτων λειποι, το του Χριστου ονομα ουχ
υφισταται. τουτο τοινυν το ονομα οταν εν τηι ημετεραι υψωθηι φαρετραι, 5.120 τουτ'
εστιν, οταν εν τηι ψυχηι ημων δια πιστεως γενηται (φαρετρα γαρ του λογου εστιν η
ψυχη), τοτε αναιρετικον γινεται του επανισταμενου ημιν και διωκοντος, ου ο
αφανισμος εν τωι ξυλωι. δια τουτο μετα το φυγειν εν τωι καιρωι τον επανισταμενον
(ος εις μεν εστι τηι φυσει, πληθος δε γινεται τηι κακηι συμμαχιαι), και ειπειν οτι
Ἐπληθυνθησαν οι θλιβοντες με και πολλοι επανιστανται επ' εμε και οσα εκ του
ακολουθου η ψαλμωιδια περιεχει, τοτε γινεται η του νικαν αρχη. η γαρ ευκαιρος απο
των επανισταμενων φυγη της κατα των εχθρων νικης αιτια γινεται. δια τουτο η
εφεξης ψαλμωιδια Εις το τελος, την επιγραφην εχει. τελος δε παντος αγωνος η νικη
εστιν, καθως φθασας ημιν ο λογος περι τουτων ετεχνο λογησεν, και επειδαν απαξ
του νικαν γευσηι, επαλληλοι νικαι κατα των εχθρων κατορθουνται. εν γαρ τηι πρωτηι
νικηι, των κατα τον βιον ηδεων προς τα της ψυχης αγαθα διαμιλλωμενων, εν σοι
εκρατησεν της υλικης απατης η προς τα κρειττω ροπη. καταγνους γαρ των το
ματαιον ζητουντων και αγαπωντων το ψευδος ηλλαξω της περι τα φαινομενα
προσπαθειας την των αορατων επιθυμιαν. Ἐν τωι εφεξης αλλον τροπον νικαις. δυο
γαρ οντων των υπερ της θειας κληρονομιας διαμαχομενων προς αλληλους και του
μεν προβαλλομενου τον νομον, σου δε την πιστιν, ο δικαιος αγωνοθετης σοι διδωσιν
κατ' εκεινου τα νικητηρια, ωστε σοι την καθαραν της ψυχης καταστασιν ανατολην
ηλιου γενεσθαι, αφεστηκοτος του σκοτους <του> τον ορθρον επαγον τος, ον πρωΐαν
ονομαζει η ψαλμωιδια. και ουτως εστιν ευρειν αει νικην εκ νικης τωι αθλητηι
προσγινομενην, προς το μειζον 5.121 παντοτε και περιφανεστερον προιοντων των
εκ της νικης 5.121 κατορθωματων. παλιν ετερα διαδεχεται νικη κατα το ακολου θον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

δια των προδιηνυσμενων κατορθουμενη. ο γαρ την κλη ρονομιαν γνωρισας αυτος
και της Ὀγδοης μεμνηται· ητις περας τε του ενεστωτος χρονου γινεται και αρχη του
μελλοντος αιωνος. ιδιον δε της Ὀγδοης το μηκετι καιρον εις παρασκευην αγαθων η
κακων ενδιδοναι τοις εν αυτηι γινομενοις, αλλ' ων αν τις εαυτωι καταβαληται δια
των εργων τα σπερματα, τουτων αντιπαρεχειν τα δραγματα. ου χαριν ενταυθα
ενεργειν νομοθετει την μετανοιαν (ως εν τωι ᾅδηι της τοιαυτης σπουδης
απρακτουσης) ταις αυταις νικαις εγγυμνασθεντα. παλιν απολυει προς ετερους
αγωνας ο λογος· παλιν αλειφει τηι των πειρασμων προσβοληι. ο αυτος γαρ πολεμιος ο
Ἀβεσσαλωμ εκεινος ωσπερ αναγεννηθεις εξ ημων αυτων τον πολεμον τον καθ'
ημων εξαρτυεται, ον αποτρεπει φονωντα καθ' ημων η ημετερα περι του πραγματος
ευβουλια, μαλλον δε η παρα του θεου συμμαχια. των γαρ κατορθωθεντων αυτωι
χρηστων δια των λογων Χουσι τωι θεωι την αιτιαν ανατιθεις ταυτην την ευχαριστιαν
πεποιηται. περιττον δ' αν ειη τα της ιστοριας σοι δι' ακριβειας εκτιθε σθαι· πως
πιστος του ∆αβιδ ων εν τοις υπασπισταις, ουτος ο Χουσι εν τοις φιλοις του
Ἀβεσσαλωμ καταμιγνυται και πιθανωτερος γινεται τωι τυραννωι της του Ἀχιτοφελ
συμ βουλης. οθεν συνεβη τουτου κατα την εισηγησιν της γνωμης κατακρατησαντος,
αυτον υφ' εαυτου καταπνιγηναι τον κατα του ∆αβιδ τωι Ἀβεσσαλωμ
συμβουλευσαντα. αξιον δ' αν 5.122 ειη προσαγαγειν τωι κατ' αρετην βιωι και τα της
ιστοριας αινιγματα. πως η συζουσα ημας γνωμη αγχονη γινεται του αντικειμενου· η
δε σωτηριος αυτη γνωμη η μεν τηι ιστοριαι, η δε τηι ψαλμωιδιαι εγγεγραπται. ημιν δε
σκοπος εστι τον εν ταξει των ψαλμων ειρμον κατανοησαι, δι' ου τωι αγαθωι
προσαγομεθα. ουκουν την ενταυθα γνωμην την αναιρετικην του επιβουλευοντος
ημιν κατανοησωμεν. Τις ουν εστιν αυτη; το ισον εις κακιαν ηγεισθαι αρχειν τε
αδικιας και αμυνεσθαι τον απαρξαντα. τιμαται γαρ εαυτωι των εσχατων και της καθ'
εαυτου τιμωριας οριστης γινεται, ει ευρεθειη κακου το κακον ωσπερ εν
συναλλαγματι δια μειψας και αντιδους τοις προπαρασχομενοις ο ελαβεν· και ουτως
μετα τους αγωνας τουτους παλιν νικητης αναδει κνυται. διαδεχεται γαρ επιγραφη
το Ὑπερ των ληνων προδεικνυουσα τελος. το δε των αγωνων τελος νικη εστιν.
παλιν δε την Ὑπερ των ληνων εννοιαν εξαπλουσθαι τωι λογωι περιττον αν ειη,
ικανως εν τοις κατα τον ιδιον τοπον εξητασμενοις προδηλωθεισαν. ωσπερ δε μετα
την πρωτην εκ του Ἀβεσσαλωμ φυγην εν τωι διακριναι των αληθινων πραγματων
την ματαιαν σπουδην αξιουται της νικης, ουτως και νυν μετα τους ομοιους αγωνας,
τωι Ὑπερ των ληνων λογωι συμμαχωι προς τον αντιπαλον χρωμενος, νικητης γινεται
δια του καταλυσαι τον εχθρον αμα και εκδικητην. ος δια τουτο και εχθρος και
εκδικητης ονομαζεται, οτι αυτα τα προς αμαρτιαν αυτου δελεασματα τιμωρια τοις
αισθανομενοις η πικροτατη εστι· και δι' ων εφελκεται προς την του κακου
κοινωνιαν εν απατηι τον ανθρωπον, αυτο εκεινο το χαλεπωτατον της τιμωριας ειδος
εστιν. ουτως ερμηνευει την διανοιαν ταυτην ο θειος αποστολος ειπων 5.123 οτι Την
αντιμισθιαν ην εδει της πλανης αυτων εν εαυτοις απολαμβανοντες. τις γαρ αν
γενοιτο προς τιμωριαν αλλη χαλεπωτερα επινοια της κατα την ασχημοσυνην
ακαθαρσιας, ην εν εαυτοις κατεργαζονται οι της ασχημοσυνης εργαται; ο ουν
καταλυσας εν τωι ιδιωι βιωι του τοιουτου την δυναμιν, ος τιμωρειται τον εν κακιαι
γενομενον δι' αυτου του μετασχειν της κακιας, οραι τους ουρανους και την των
ουρανων υπερ καθημενην μεγαλοπρεπειαν και το της φυσεως ημων αξιωμα, τινων
τε αρχει και τισι συντεταγμενη εστιν. τωι γαρ αυτωι και των αλογων ηγεμονευει και
τοις αγγελοις δια συγκρισεως παρισουμενη μικρον ελαττουται. λογος τοινυν εστιν
δι' ου γινεται και η κατα τουτων αρχη και η προς τους αγγελους οικειωσις. παλιν
ετερας εκδεχεται νικης τροπος, οταν υπερβας τα φαινομενα τοις απορρητοις
εμβατευσηις τωι λογωι (υιος δε ο λογος) και ικανος ηδη γενηι ταις προλαβουσαις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

νικαις εγγυμνασθεις Ὑπερ των κρυφιων του υιου ψαλλειν δια της ευαρμοστου τε
και εμμελους θεωριας. και παλιν νικησας τον εν κρυφιοις ενεδρευοντα καθ' ημων
θηρα, ωστε μηκετι του εχθρου το καθ' ημων καυχημα περιλειφθηναι (Ἵνα γαρ μη
προσθηι ετι του μεγαλαυχειν ανθρωπος επι της γης) τοτε δια της εκ του ακολουθου
σοι προσγινομενης νικης τελειοτεραν την εις τον θεον πεποιθησιν εχων λεγεις Ἐπι
τωι κυριωι πεποιθα. εν τηι εφεξης νικηι, παλιν της Ὀγδοης μεμνησηι, εν ηι
εξολοθρευεται μεν η μεγαλορρημων γλωσσα και τα δολια χειλη και η κατα του θεου
μανια· 5.124 φυλαχθησονται δε απο της γενεας ταυτης και εις τον αιωνα οι μη εν
κυκλωι τηι ασεβειαι συμπεριπατουντες, αλλα της ευθειας εχομενοι, ην ενεκαινισεν
ημιν ο θεος οδον προσφατον τε και ζωσαν. και τι χρη τα καθ' εκαστον διεξιεναι,
ικανως σοι της εφοδου ταυτης την επι τα κρειττω προοδον δια της των ψαλμων
ταξεως τε και επιγραφης προδεικνυουσης; ου μικρως ημιν προς την τοιαυτην
συμβαλλομενης διανοιαν της προβληθεισης τοις εμπροσθεν λογοις των επιγραφων
ερμηνειας.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΒʹ
Ἀλλ' οτι συνεπερανθη το πρωτον τμημα της δια των ψαλμων αναβασεως, εν
τωι τεσσαρακοστωι παλιν η του μακαρισμου επαναληψις γινεται, αλλως του λογου
παρα την αρχην οριζομενου ημιν το μακαριον. εν γαρ τοις πρωτοις το αποστηναι του
κακου μακαριον ην· ενταυθα δε το επιγνωναι το αγαθον μακαριζεται. η δε του
αγαθου φυσις, η ει τι και υπερ τουτο δυνατον εστιν εξευρειν ρημα η νοημα, ουτος ο
μονογενης εστι θεος, ος δι' ημας επτωχευσεν πλουσιος ων. ου την εν σαρκι πτωχειαν
την δια της ευαγγελικης ιστοριας ημιν επιδειχθεισαν ενταυθα προμηνυει ο λογος,
μακαριζων τον μετα συνεσεως την πτωχειαν εκεινην γνωρι σαντα· ος πτωχος μεν
κατα την του δουλου μορφην, ευλογη τος δε κατα την της θεοτητος φυσιν. πενητα
γαρ αυτον και πτωχον εν προοιμιοις της ψαλμωιδιας ονομασας ο λογος, επι τωι τελει
του τμηματος φησιν· Ευλογητος κυριος ο θεος 5.125 του Ἰσραηλ απο του αιωνος και
εις τον αιωνα, γενοιτο, γενοιτο. ο τοινυν επι τουτο φθασας το υψος ετερας
αναβασεως αρχεται. καταλιπων γαρ τον πατερα τον Κορε τον δι' υπερηφανιας
επανασταντα τηι ιερωσυνηι και δια τουτο καταπρησθεντα τωι πυρι και καταχωσθεντα
τωι χασματι και υπογειον εξ αμαρτιας γενομενον, τωι αληθινωι πατρι εαυτον εισποιει
δια της πιστεως, συνεις οσον εστι το διαφορον θεου τεκνον γενεσθαι η του
αποστατου Κορε υιον χρηματιζειν. τυχων τοινυν του τελους της νικης και γνους
οσον εστι μεταξυ τουτου και του πονηρου πατρος το διαφορον, διαφαγων τε και
εξαναλωσας εν εαυτωι παν θηριωδες και ιοβολον νοημα κατα την των ελαφων
φυσιν, αις αφανιστικη των ερπετων συνουσιω δυναμις, μιμειται και τηι διψηι την
ελαφον και προς τας θειας πηγας, αυτη δ' αν ειη η θεια φυσις, διψητικως εχει, η μια
τε ουσα και εν τριαδι θεωρουμενη. Ὃν τροπον γαρ, φησιν, επιποθει η ελαφος επι τας
πηγας των υδατων, ουτως επιποθει η ψυχη μου προς σε, ο θεος. ειτα παραμυθειται
5.125 την διψαν συνεχομενην τηι επιθυμιαι και σπευδουσα του ποθουμενου τυχειν
και την εν ολιγωι της των αγαθων μετου σιας αναβολην εν συμφοραι ποιουμενη
λεγει κατα τε το μεσον και επι τελει της ψαλμωιδιας Ἵνα τι περιλυπος ει, η ψυχη μου;
και Ἔλπισον επι τον θεον· ως αληθως ημιν την αγαθην απολαυσιν της θειας ελπιδος
εγγυωμενης. και ουτως επι το εξης προεισιν, εν ωι δια του θειου θυσιαστηριου
γινεται νεος· και κατα τον εξης παλιν τους εκ του Κορε το γενος καταγοντας νικητας
απεργαζεται· δεικνυς οτι ουκ αμβλυνεται τηι δυσγενειαι των πατερων η παρα τωι θεωι
ευδοκιμησις. και εν τηι ψαλμωιδιαι δε ταυτηι τωι θεωι της των 5.126 εχθρων
καθαιρεσεως αναθεις την αιτιαν, εν οις φησιν Ἔσωσας γαρ ημας εκ των θλιβοντων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

ημας, και τους μισουν τας ημας κατηισχυνας, μετερχεται εις την υπερ του αγαπητου
ωιδην, ιν' οι προτερον εκ του αποστατου γενομενοι, ειτα νικηται του πονηρου
κατασταντες, δια συνεσεως εις το της νικης φθασωσι τελος· Εις το τελος γαρ εις
συνεσιν ωιδη υπερ του αγαπητου. εν ηι και διδασκομεθα τις μεν εστιν ου ο θρονος εξ
αιδιου επιστατει των οντων, τις δε παρθενος νυμφοστολειται αυτωι προς συμβιωσιν,
ουκ αλλως αξιουμενη της τιμης ταυτης, ει μη του πατρος αυτης ληθην λαβοι. και
ταυτην αναθεις τωι αγαπητωι την ωιδην παλιν επινικιον υπερ των υιων Κορε
διεξεισιν δια των απορρητοτερων προαγων τον λογον. Ὑπερ γαρ των κρυφιων εστιν
η της ψαλμωιδιας επαγγελια. εν οις ηχον υδατων και κινησιν εθνων και βασιλεων
κλησιν και σαλον γης διελθων τωι λογωι και τον κυριον πασης δυναμεως μεθ' ημων
ειναι ειπων· δι' ων απαντων την δια σαρκος προαγορευει του κυριου εμφανειαν, οτε
ηχει μεν και ταρασσεται των δαιμονων η φυσις, μεταβαινει δε και ορη, τα γεωδη της
κακιας φρονηματα, ακινητα ειναι δοκουντα τοις παλαι και αμεταθετα. ο δε της
ευφροσυνης ποταμος ευφραινει του θεου την πολιν, και το εαυτου σκηνωμα αγιαζει
ο υψιστος και οσα της ακολουθιας εχεται ταυτης, δι' ων τοις αινιγμασι τουτοις ο
λογος προαγορευει τα κρυφια. παλιν εφ' ετεραν μεταβαινει νικην ο λογος, ηι παντα
επικροτει τα εθνη και επαγαλλεται, διοτι Ἀνεβη ο θεος εν αλαλαγμωι. σαφης δε σοι
παντως εστιν ο της αναβασεως λογος δια της ερμηνειας του Παυλου, ος φησιν μη
ειναι δυνατον αναβηναι, ει μη το καταβηναι προκαθηγησαιτο. ος ψαλλειν 5.127 μετα
συνεσεως παντας εγκελευσας μεταβαινει τωι λογωι προς υψηλοτεραν καταστασιν την
δευτεραν του σαββατου υποθεσιν της ωιδης ποιησαμενος. αυτη δε ει μεν κατα την
πρωτην του κοσμου συστασιν θεωροιτο, ουρανου τε και στερεωματος εστι
κατασκευη και των επουρανιων υδατων απο των εγγειων διακρισις. ει δε προς το
ευαγγελιον βλεποις, αληθως αυτη εστιν η τον ουρανον ημιν κατασκευασασα. ει γαρ
ουρανος το στερεωμα παρα του θεου ονομαζεται, ο δε Παυλος νοει την εις τον
Χριστον πιστιν το στερεωμα, τοτε ημιν οντως κατα την πιστιν ουρανος
δημιουργειται, οτε παρηλθεν η του σαββατου κατηφεια· και εγενετο ημιν πιστον το
μυστηριον Του ορισθεντος υιου θεου εν δυναμει κατα πνευμα αγιωσυνης, εξ
αναστασεως νεκρων Ἰησου Χριστου του κυριου ημων, ος εστι τωι οντι μεγας κυριος
και αινετος σφοδρα. και οσα κατα το ακολουθον ο ψαλμος περιεχει, την θειαν πολιν
εκεινην, ην και ορος ευριζον ονο μαζει και πασης γης αγαλλιαμα και Σιων ορη. εφ'
ης μαλιστα το παντων παραδοξοτατον εκδιηγειται, οτι η ποτε ουσα πλευρα του
βορρα νυν γεγονε πολις του βασιλεως του μεγαλου. και ο θεος εν ταις βαρεσιν αυτης
γινωσκεται, σαφως δια τουτων το κατα την εκκλησιαν θαυμα μηνυων τωι λογωι. το
γαρ βορειον κλιμα της γης των κατεσκιασμενων τε και κατεψυγμενων εστιν,
αλαμπες αει μενον και των ηλιακων ακτινων αμετοχον. ου χαριν η αντικειμενη
δυναμις εν τωι ονοματι του βορειου διασημαινεται. η τοινυν ενοικουσα ποτε τωι
βορραι και ουσα αυτου πλευρα αυτη μεταταξαμενη 5.128 απο του σκοτεινου τε και
κατεψυγμενου βιου θεου πολις γινεται και βασιλειας ενδιαιτημα, ης εν ταις βαρεσιν
ο θεος γινωσκεται. βαρεις δε λεγει τας των οικοδομηματων περιγραφας εν
τετραγωνωι τωι σχηματι, δι' ων τας εδραιας και υψηλας των αρετων πυργοποιΐας τας
εν ταις ψυχαις των αγιων θεωρουμενας παραδηλοι δι' αινιγματος, ως εν μονοις τοις
τοιουτοις βιοις του θεου γινωσκομενου και τα εφεξης συνωιδα τοις
προαποδεδομενοις εστιν. συνηχθησαν γαρ εν ταυτηι οι βασιλεις· ου γαρ
δουλευοντων, αλλα βασιλευοντων συνδρομη την θειαν εκεινην συνοικιζει πολιν.
Οιτινες, φησιν, ιδοντες, ουτως εθαυμασαν· και την αιτιαν διηγειται του θαυ ματος,
επειδη οι προτερον κατοικουντες αναξιως την πολιν ταυτην, οτε ην πλευρα του
βορρα, εταραχθησαν και εσαλευθησαν και τρομος επελαβετο αυτων και ου μονον
τρομος, αλλα και πονοι μιμουμενοι ωδινας τικτουσης. απερ παντα φησι κατ' αυτων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

γεγενησθαι υπο του βιαιου πνευματος του τα πλοια της αποστασιας συντριβοντος τα
κακως τηι θαλασσηι του βιου επιπολαζοντα· Ἐν πνευματι γαρ βιαιωι, φησιν,
συντριψεις πλοια Θαρσεις. ο δε της των Πραξεων ιστοριας την μνημην εχων ουκ
αγνοει την βιαιαν πνοην την εν τωι υπερυωι τοις μαθηταις γνωρισθεισαν. και ο τηι
προφητειαι του Ἰωνα προσεσχηκως γινωσκει παντως οτι του θεου αποστας ζητει
πλοιον το επι Θαρσεις ναυτιλλομενον. ειτα ωσπερ δυο προσωποις επιμερισθεις ο
λογος, εν μεν τοις προλαβουσιν το του προαγορευοντος υποδυεται προσωπον, εν δε
τοις εφεξης τας των υποδεξαμενων τον λογον φωνας υποκρινεται. λεγει γαρ
συντιθεμενος τηι αληθειαι των 5.129 προηγουμενων ωσανει παρ' αλλου τινος τα
ειρημενα μαθων, οτι Καθαπερ ηκουσαμεν, ουτως και ειδομεν. εν πολει κυριου των
δυναμεων, εν πολει του θεου ημων. διο και παρακελευομε νους αλληλοις εποιησεν
τους εν ηδονηι θεασαμενους α ηκουσαν. η δε παρακελευσις ην το Κυκλωσατε Σιων
και περιλαβετε αυτην. διηγησασθε εν τοις πυργοις αυτης. θεσθε τας καρδιας υμων
εις την δυναμιν αυτης, και καταδιελεσθε τας βαρεις αυτης· και οσα κατα το
ακολουθον περιεχει ο λογος. Μετα τουτο δε δι' ακολουθου εις πασαν την γην
διαφοιται του λογου το κηρυγμα, και ωσπερ ην προ της συγχυσεως των γλωσσων
χειλος εν πασιν και μια φωνη, ουτω και νυν παντα τα εθνη και η οικουμενη πασα
και παντες ανθρωποι μια γινονται ακοη και καρδια μια ενος τοις πασιν ενηχουντος
του λογου. πασαν γαρ κατα ταυτον την ανθρωπινην φυσιν εκκλησιασας και θεατρον
εν τον κοσμον ολον εαυτωι περιστη σας κοινηι τοις πασιν εμβοαι τον λογον Ἀκουσατε,
λεγων, παντα τα εθνη, ενωτισασθε παντες οι κατοικουντες την οικουμενην, οι τε
γηγενεις και υιοι των ανθρωπων, καν πλουτων τις εν υμιν καν πενομενος τυχηι.
ταυταις γαρ ταις τρισι συζυγιαις πασαν γενικως διαλαμβανει την κατα τον βιον των
ανθρωπων διαφοραν. εν τηι πρωτηι συζυγιαι εθνη λεγει παντα και τους κατοικουντας
την οικουμενην· ως τωι μεν ονοματι των εθνων τας περιγραφας των τοπων σημαι
νεσθαι, τωι δε εφεξης λογωι τους των τοπων οικητορας. 5.130 γηγενεις δε ειπων
και ανθρωπων υιους τους σαρκωδεις τε και χοικους και αλογωτερους διακρινει απο
των σωιζο μενων και τινα εν αυτοις χαρακτηρα της ανθρωπινης φυσεως εχοντων·
ιδιος δε χαρακτηρ ανθρωπου η προς το θειον ομοιωσις. η δε κατα πενιαν τε και
πλουτον ανισοτης του βιου το γενικωτατον εστιν αιτιον της ποικιλης τε και
πολυειδους των εν ανθρωποις πραγματων ανωμαλιας. τις ουτος ο εν τοσουτωι και
τηλικουτωι ακροατηριωι δημηγορων; τις αλλος η ο μαρτυρων εαυτωι οτι σοφιαν
λαλησει και συνεσιν; λαλει δε ταυτα παντως ο εχων Πνευμα σοφιας τε και συνεσεως,
την μεγαλην ταυτην χαριν, την εκ προσοχης και μελετης κατορθουμενην. ου γαρ
προτερον ειπεν ανοιγειν το στομα πριν υποκλιναι την ακοην τωι παραβαλλοντι
λογωι· Το στομα μου, φησιν, λαλησει σοφιαν και η μελετη της καρδιας μου συνεσιν.
και πρωτον Κλινω εις παραβολην το ους μου, και τοτε ανοιξω εν ψαλτηριωι το
προβλημα μου. τις ουν η συνεσις και τι το προβλημα; ουκ οιδεν, φησιν, η του θεου
κτισις πονηρας τινος ημερας κατασκευην, ως μαρτυ ρει της κοσμογενιας ο λογος,
αλλ' η αμαρτια την αγαλλιασι μον ημεραν φοβου και τιμωριας ημεραν εποιησεν, ην
εξην μη φοβεισθαι, ει μη ο την πτερναν ημων επιτηρων οφις, ωι ονομα εστιν η
ανομια, κυκλωι την πορειαν του βιου διελαβεν, τωι ιδιωι ολκωι ταις ποικιλαις των
παθηματων φολισιν φοβερως επιφρισσων πανταχοθεν και τραχυνομενος. ειτα διχηι
διελων πασαν την ψαλμωιδιαν, εν μεν τωι πρωτωι μερει συμβουλην κατατιθεται του
μη προς αλλον βλεπειν τινα λυτρωτην· ουτε γαρ αδελφος λυτρουται, φησιν, ουτε
αλλος τις ανθρωπος 5.131 αλλ' η αυτος εκαστος εαυτον εξαιτησεται, εαν ∆ω τωι θεωι
εξιλασμα εαυτου και την τιμην της λυτρωσεως της ψυχης αυτου, ο βουλεται
συμβουλην προς υπεροψιαν των ματην σπουδαζομενων γενεσθαι την †
σπουδαζομενην εν τωι βιωι τουτωι κατα το ματαιον ακολουθιαν. πως εν ανονητοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

διαγουσι κοποις οι ανθρωποι, ως αει ζησεσθαι προσδοκωντες; πως την δια του
θανατου καταφθοραν ουκ ελπιζουσιν οι τους προ αυτων αποθνησκοντας βλεποντες;
και οτι αφρονες ως αληθως εισιν και ανοητοι οι ουκ ειδοτες, οτι μετα τον τηιδε βιον
αλλοις καταλειψουσι τον πλουτον αυτων, αυτοι δε ταφοις εις το διηνεκες
παροικησουσιν οι τα ονοματα αυτων ουκ εν ουρανοις δια της υψηλοτερας ζωης
απογραψαντες, αλλ' εν τηι γηι ονομαστοι γενεσθαι ποθησαντες ανωνυμους εαυτους
εν τηι ανω πολει εποιησαν. τουτων δε παντων αιτιον το μη συνιεναι τον ανθρωπον
της ιδιας τιμης, αλλα προς τας κτηνωδεις ηδονας εκουσιως κατασυρηναι, λαιμωι και
γαστρι και τωι μετα γαστερα ρυπωι γενομενον εκδοτον. τουτο της πρωτης διαιρεσεως
του ψαλμου το μερος. το δε λειπο μενον εν αλλοις εχει την κατηγοριαν. παλιν δε εις
το αυτο ρημα περαιουται ο λογος, τουτο, οιμαι, φιλοσοφουσης ημιν της προφητειας,
οτι το πρωτον αιτιον της των κακων εισοδου το αποκτηνωθηναι τον ανθρωπον τοις
ζωιωδεστεροις παθημασιν. γενομενης δε ημιν εκ χαριτος της θεραπειας του τοιουτου
κακου δια του επισκεψα μενου εν οικτιρμωι το ανθρωπινον, παλιν αφεντες τον
αγαθον ποιμενα υπο του θανατου ποιμαινονται ου προς την 5.132 ουρανιαν αλλα
προς την εν ᾅδου νομην εαυτους επικλιναντες προβατα του ᾅδου γινομενοι. φησι
γαρ οτι Ὡς προβατα εν ᾅδηι εθεντο, θανατος ποιμανει αυτους. και ουτως εκ δευτερου
γινεται παλιν δια της αμαρτιας η της τιμης της κατα χαριν γενομενης ημιν
αναισθησια και προς τον αλογον βιον κατα φορα. παν γαρ το εξω του αληθινου
λογου γινομενον αλογια εστιν. ιδιον δε του κτηνους το αλογον τε και ανοητον.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΓʹ
Τα δε καθ' εκαστον των εν τηι ψαλμωιδιαι δι' ακριβειας επι λεξεως αναγραφειν
περιττον αν ειη, πολλης ευκολιας ουσης τωι βουλομενωι δια των ειρημενων και τα
παρεθεντα κατανοησαι. ωστε ουδεν οιμαι δειν μηκυνειν δια πολυλογιας τον λογον·
η τουτο μονον αναγκαιον εστιν επαναλαβειν εκ των προεξητασμενων, οτι δι'
αμφοτερων ευεργετει την ανθρω πινην φυσιν ο μεγας ∆αβιδ, δι' ων τε προτυποι
συμβολικως την σωτηριαν ημων και δι' ων υποδεικνυσι τοις ανθρωποις της
μετανοιας τον τροπον, οιον τινα τεχνην επιβαλλων τουτωι τωι κατορθωματι δια της
πεντηκοστης ψαλμωιδιας, δι' ης αλλη νικη κατα του αντιπαλου ημιν ετοιμαζεται. το
γαρ ειδεναι των κακων εαυτους εκκαθαιρειν της διηνεκους κατα του εχθρου νικης
παρασκευη γινεται και υποθεσις. αδιαλειπτου γαρ ημιν ουσης εν τωι βιωι της παλης
της γενομενης προς τον κοσμοκρατορα του σκοτους τουτου και προς τα πνευματικα
της πονηριας εν τοις επουρανιοις· 5.133 επειδη εν μονον αντιπαλαισμα και προς
πασαν πειρατηριου προσβολην εχομεν την μετανοιαν, ο τουτο εν εαυτωι κατορθω
σας δια παντος νικητης γινεται του αει προσπαλαιοντος. μετα τουτο δε καν η ιστορια
εν ταις επιγραφαις το ανακολου θον εχηι, αλλ' ο νους προς την ακολουθιαν
συνηρτηται. πολυ γαρ μεταγενεστερον το κατα την Βηρσαβεε και τον Ουριαν εργον
του κατα τον Ἰδουμαιον τον ∆ωηκ εστιν διηγηματος. τουτο μεν γαρ εν αρχαις της
του Σαουλ τυραννι δος εγενετο, εκεινο δε μικρον προ του τελους της του ∆αβιδ
βασιλειας συνεβη. αλλ' ου μελει τωι πνευματικωι λογωι της χρονικης τε και σαρκινης
των πραγματων ταξεως. τι γαρ με τοσουτον ονινησιν εν πρωτοις το κατα τον
Ἰδουμαιον μαθειν και μετα ταυτα το κατα την Βηρσαβεε διδαχθηναι; τις αρετη δια
τουτου; ποια προς το κρειττον αναβασις; τις προς την των υψηλων επιθυμιαν
διδασκαλια; ει δε μαθων τα εν τωι πεντηκοστωι μυστηρια, οσα κατα το βαθυτερον
περιεχει ο λογος, και μετ' εκεινου το προς την καταλυσιν του αντιπαλου δοθεν ημιν
φαρμακον διδαχθειην, το της μετανοιας λεγω, ωστε δια τουτου με παντοτε νικηι τηι
κατα του εχθρου συνεθιζεσθαι τε και εγγυμναζεσθαι, σκοπησον οπως προσβαινω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

κατα το ακολουθον τηι εφεξης ανοδωι, νικην εκ νικης μεταλαμβανων. αναγνωσομαι
δε σοι της ιστορικης επιγραφης την ακολουθιαν εχουσαν ουτως· Εις το τελος
συνεσεως τωι ∆αβιδ εν τωι ελθειν ∆ωηκ τον Ἰδουμαιον και 5.134 αναγγειλαι τωι
Σαουλ και ειπειν αυτωι Ἦλθεν ∆αβιδ εις τον οικον Ἀβιμελεχ. δι' ων διδασκομαι οτι
τουτο μεν εις το τελος της νικης αγει, οταν συνεσις καθηγηται του βιου καθ'
ομοιοτητα του μεγαλου ∆αβιδ. και τοτε μαλιστα λυπω τον ∆ωηκ τον της εμης
σωτηριας τυραννον, οταν εν τωι οικωι του ιερεως γενωμαι και οταν ημιονων
υπηρετης, μηκετι μοι κατα προσωπον συμπλεκεσθαι δυναμιν εχων, λαθρα κατ' εμου
την επιβουλην εξαρτυηται τωι κατ' εμου φονωντι την παρα τωι ιερει διαγωγην μου
καταμηνυων. δηλον δ' αν ειη τινες εισιν αι ημιονοι, ων επιστατει ουτος ο Ἰδουμαιος
ο την αγονον βουκολων φυσιν, εν ηι του θεου η ευλογια τοπον ουχ ευρεν, η φησιν εξ
αρχης τον πληθυσμον εντιθεισα τηι κτισει, οτι Αυξανεσθε και πληθυνεσθε. ου γαρ εκ
θεου ο πληθυσμος τηι κακιαι· ως ουδε εξ αλληλων εστιν η του γενους των ημιονων
διαδοχη, αλλ' αει καινοτομει το ζωιον η φυσις το μη ον εν τηι κτισει δι' εαυτης
παρασοφιζομενη και παρεισα γουσα. δηλον δε παντως δια των ειρημενων εστι προς
τινα σκοπον βλεπει ο λογος. ει γαρ παντα οσα εποιησεν ο κυριος καλα λιαν, η δε
ημιονος εξω του καταλογου των εν τηι κτισει γεγονοτων εστιν, δηλον αν ειη οτι
προς κακιας ενδειξιν το ονομα τουτο υπο της ιστοριας παρειληπται. ουτε εκ θεου
ουν την υπαρξιν εχει ουτε γενομενη ως γινεται διαρκει τηι υποστασει προς το ιδιον.
ως γαρ ου συντηρει δι' εαυτης εαυτην η των ημιονων φυσις, ουτως ουδε η κακια
μενει κατα το διηνεκες η αυτη φυλασσομενη, αλλα παντοτε γινεται αλλη υπ' αλλου
ζωογονουμενη, οταν το ευγενες και γαυρον της εν ημιν φυσεως και ταχυ και
υψαυχενον προς επιθυμιαν της ονωδους τε και αλογου συζυγιας κατολισθησηι. ο
τοινυν 5.135 αλλοφυλος εκεινος ∆ωηκ ο τωι Σαουλ κατα του ∆αβιδ γενομενος
αγγελος, ο της αγονου αγελης των ημιονων νομευς, ουκ αν τις ετερος ειη παρα τον
πονηρον αγγελον τον δια των ποικιλων της αμαρτιας παθηματων την ανθρωπινην
ψυχην προς το κακον εφελκομενον· ην οταν ιδηι οτι εν τωι οικωι του αληθινου ιερεως
εστιν, αδυνατων πληξαι αυτην τοις των ημιονων λακτισμασιν, τοτε καταμηνυει
προς τον αρχοντα της πονηριας του πνευματος του ενεργουντος εν τοις υιοις της
απειθειας. ο δε ερριζωμενος ως ελαια κατακαρ πος εν τωι οικωι του θεου εκεινους
ποιειται κατα του τυραννου τους λογους, ους εν τηι ψαλμωιδιαι ηκουσαμεν, λεγων Τι
εγκαυχαι εν κακιαι ο δυνατος ανομιαν, ου η γλωσσα ωσει ξυρον ηκονημενον, οις αν
επαχθηι αποσυλωσα των τριχων την ευπρεπειαν και τας επτα των βοστρυχων σειρας
εν αις εστιν η δυναμις ημων αποτεμνουσα. νοεις δε παντως εκ της εβδομαδος των
πνευματικων βοστρυχων την εννοιαν, καθως ο Ἠσαιας την επταχηι γινομενην του
πνευματος χαριν απηριθμησατο· ων αποτμηθεντων, καθως επι του Σαμψων συνεβη,
επεται των οφθαλμων η απωλεια και το επιγελαστον ειναι τοις αλλοφυλοις, οταν
μεθυωσιν. Ἐπαγει δε μετα το ειπειν, δι' ων υπογραφεται τα του εν κακιαι δυνατου
ιδιωματα, οτι ο θεος τουτον μεν καθαιρησει εις τελος· τεως δε νυν εκτιλει και
μεταναστευσει απο του θειου σκηνωματος, και εκ της των ζωντων γης ανορυξει τα
της πονηριας αυτου και πικριας ριζωματα και οσα τουτοις κατα το ακολουθον
περιεχει η ψαλμωιδια προς την αυτην διανοιαν βλεποντα· δι' ων κατορθουται το
βεβαιον 5.136 των καθως ειπεν ο θειος αποστολος ερριζωμενων εν τηι πιστει. Ἐγω
γαρ, φησιν, ωσει ελαια κατακαρπος εν τωι οικωι του θεου μου ηλπισα επι το ελεος του
θεου εις τον αιωνα και το υπερ τουτο διαστημα, ου μετρον εστιν η απειρια, οπερ
αιωνων ονομαζει αιωνα. εν τουτωι και την ευχαριστιαν κατα το αΐδιον τωι θεωι
προσοισειν κατεπαγγελλε λεγων· Ἐξομολογησομαι σοι εις τον αιωνα. συ γαρ μοι τα
αξια της ευχαριστιας εποιησας. Και υπομενω, φησι, το ονομα σου. αγαθον γαρ εστιν
η υπομονη τοις οσιοις σου. ωσπερ δε η πολυχρωμος αιγλη εν διαφορωι τωι της βαφης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

ανθει λεληθοτως προς το ετεροχρουν μεταβαινει, προσφυως τας ακρας των
χρωματων αυγας αλληλαις καταμιγνυουσα, ουτως εστιν ιδειν και της ψαλμωιδιας
ταυτης κατα το ακρον την του νοηματος ακτινα τωι προοιμιωι της του παρακειμενου
ψαλμου λαμπηδονος δι' ακολουθου προσμιγνυμενην· ωστε λανθανειν το μεσον
τουτων, αυτοματως της διανοιας απο τουτου προς την υπερκειμενην ψαλμωιδιαν
κατενεχθεισης. ο γαρ ως ελαια κατακαρπος ριζωθεις εν τωι οικωι του θεου και το
εδραιον τε και αμετακινητον του κατα την πιστιν στερεωματος εν εαυτωι βεβαιωσας
και την ελπιδα του θειου ελαιου δι' ευχαριστιας τηι απειριαι των αιωνων
συμπαρατεινας θυμωι χρηται κατα των αφραινοντων, ων κεφαλαιον της αφροσυνης
το τον αληθως οντα, τον επι παντων και εν πασιν, τουτον μη ειναι λεγειν. τοιουτων
γαρ, φησιν, και τοσουτων οντων (πρωτον του θεου δεικνυσι την υπερ των
ανθρωπων προμηθειαν· εφ' ου το των ελπιδων βεβαιον ουτως αμεταθετον εστιν, ως
μη καμνειν τηι αιδιοτητι των 5.137 αιωνων τον ποθον συνεκτεινομενον), πως Λεγει
ο αφρων εν τηι καρδιαι αυτου· Ουκ εστι θεος; διεφθαρησαν και εβδελυχθησαν εν τοις
τοιουτοις της διανοιας επιτηδευμασιν. Φθορα γαρ εστιν ως αληθως και διαλυσις του
συνεστωτος η του οντως οντος αποπτωσις. πως γαρ αν τις εν τωι ειναι ειη, μη εν τωι
οντι ων; πως δ' αν τις μενοι εν τωι οντι, μη πιστευων τωι οντι οτι εστιν; ο δε αληθως
ων θεος εστι παντως, καθως τωι μεγαλωι Μωυσει η οπτασια της θεοφανειας
μαρτυρεται. ο ουν εκβαλλων της εαυτου διανοιας του θεου το ειναι εκ του εκεινον
μη ειναι λεγειν εαυτου το ειναι διεφθει ρεν εξω του οντος γενομενος. δια τουτο
φησιν, επειδη απο του θεου εξεκλιναν, ευθυς ηχρειωθησαν οι παντες, οιον τι σκευος
αποβλητον καταγνωσθεν αχρηστιαν. το δε τωι καλωι αχρηστον την προς το κακον
επιτηδειοτητα δια της προς το κρειττον αναρμοστιας σαφως επιδεικνυσιν. επει ουν
δια ταυτα ο κυριος Ἐκ του ουρανου επι τους υιους των ανθρωπων διεκυψεν· ο δε
τοιουτος λογος την εν ανθρωποις του κυριου συναναστροφην προμηνυει, οτε τοις
προκαθηγουμενοις προς την απιστιαν τοις ιερευσιν τε και Φαρισαιοις και γραμματευ
σιν απαν επηκολουθησε το υπηκοον· εκεινοι γαρ ησαν οι τοις βλασφημοις εαυτων
οδουσι τον λαον σπαρασσοντες τε και διεσθιοντες· δια τουτο φησιν οτι Ἐκει
φοβηθησονται φοβον, ου ουκ ην φοβος, οι εσθιοντες τον λαον μου βρωσει αρτου,
ομοιον πασχοντες τωι παθει των υδροφοβουντων. οις ει πως δυνηθειη παραδεχθηναι
το υδωρ, ιαματικον εσται του παθους τωι καμνοντι· αλλα φοβουνται πως το επι
σωτηριαι προκειμενον και αλλοτριουνται του συζοντος, φοβωι του μη απολεσθαι
κατασκευαζοντες εαυτοις την απωλειαν. ουτως 5.138 κακεινοι, της πηγης αυτοις
εμβοωσης· Ει τις διψαι, ερχεσθω προς με και πινετω, τηι λυσσηι της απιστιας
προκατειλημμενοι τα της ψυχης αισθητηρια, εφοβουντο φοβον, ου ουκ ην φοβος, το
ποτον της σωτηριας αποστρεφομενοι, ουκ ειδοτες οτι εν γενεαι δικαιων ο θεος
γινεται, ο διδους εκ Σιων το σωτηριον τωι Ἰσραηλ και την αιχμαλωσιαν του λαου
αυτου απο του πονηρως δια της αμαρτιας ημας αιχμαλωτισαντος παλιν προς εαυτον
επιστρεφων, οτε γινεται εν ευφροσυνηι και αγαλλιαματι ο αληθινος Ἰσραηλιτης και
ο πνευματικος Ἰακωβ. η μεν ουν διανοια της ψαλμωιδιας, καθως εξεστιν ευρειν δι'
αυτων προιοντα των λεξεων της ψαλμωιδιας, τοιαυτη. η δε επιγραφη του ψαλμου
συμβαινει προς την διανοιαν. επινικιον γαρ ειναι τον λογον της ψαλμωιδιας η
επιγραφη σημαινει δια χορειας εν συνεσει γινομενον· Εις το τελος γαρ, φησιν, υπερ
Μαελεθ, συνεσεως τωι ∆αβιδ· χορεια δε τωι Μαελεθ ερμηνευεται. και αντι του Εις το
τελος ετεροι των ερμηνεων επινικιον εκδεδωκασιν. Παλιν δια των ακολουθων
προιων ο δρομος, καταλληλως τοις δια της προκοπης ευρισκομενοις νοημασιν
εφαρμοζει τα της ιστοριας αινιγματα, οταν απρακτος γενηται καθ' ημων ο ∆ωηκ
εκεινος ο Ἰδουμαιος την επαμφοτεριζουσαν των ημιονων φυσιν εν εαυτωι νομευων.
ειρηται δε τουτο και εν τοις φθασασιν, οτι η αμαρτια δια του ζυου τουτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

σημαινεται. ως γαρ αυτη επαμφοτεριζοντος εκεινου του 5.139 ξυλου εστι καρπος, ον
καλον και πονηρον ονομαζει ο λογος, καλον μεν δια το κεκαλυφθαι την αμαρτιαν
τωι της ηδονης δελεασματι, ην αντι καλου μετερχονται οι του σωματος φιλοι·
πονηρον δε παλιν, οτι εις πικρον καταληγει περας το νυν ως καλον σπουδαζομενον·
ουτως εστιν εκατερας φυσεως, ιππου τε και ονου, τα συμβολα περι το υποκειμενον
ζωιον ιδειν· ως ειναι την ημιονον το αυτο και ιππον και ονον ου διηιρημενως
εκατερον, αλλ' εν ενι τα δυο, της διπλης των ζυων φυσεως προς την του καινου
τουτου ζυου απεργα σιαν κατακραθεισης. οταν τοινυν μηνυτης γενηται τωι τυραννωι
της παρα τωι ιερει διαγωγης ημων ο αλλοφυλος εκεινος, ον ενοησαμεν, ειτα ημεις
τον εν κακιαι καυχωμενον και εν ανομιαι κεκτημενον την δυναμιν, δια της θειας
συμμαχιας καθελωμεν τε της δυναστειας και προθελυμνον αυτον εκ της γης των
ζωντων αναρριζωσωμεν, ελαια γενομενοι τωι πληθει των καρπων αγαλλομενη και
βριθουσα, και δια της εις θεον ελπιδος δυναμωθεντες χορευσωμεν κατα του
ηττηθεντος τα επινικια· τοτε κατα λογον τοις υψηλοτεροις προσβαινομεν, οντως
κατα την εν τωι Ἄισματι φωνην, ορη διαπηδωντες και βουνοις εφαλλομενοι. Τι ουν
εστι τουτο το ορος, εφ' ο νυν ο λογος εκ του προτερου ορους των νοηματων
μεθαλλεται; αλλη νικη παλιν και αλλοι επι τηι νικηι υμνοι οι δια συνεσεως τωι ∆αβιδ
κατορθουμενοι οι δε κινουντες τους αγωνας εισιν ουκετι ημιονων αγελη, αλλα
Ζιφαιων εθνος. οι τοις στενοις της αυχμωδους διαβασεως προσκαθημενοι, οταν
κωλυσαι την δια του στενου πορειαν ημων αδυνατησωσιν, τοτε παλιν προς τον
Σαουλ ανατρεχουσιν 5.140 τον επι τηι σωτηριαι ημων λυπουμενον· Εις το τελος γαρ,
φησιν, συνεσεως εν υμνοις τωι ∆αβιδ, εν τωι ελθειν τους Ζιφαιους και ειπειν τωι
Σαουλ Ἰδου ∆αβιδ κεκρυπται παρ' ημιν. παντως δε ο την ιστοριαν ουκ αγνοων οιδεν
στενον τινα και αυχμωδη τοπον εν τωι μερει τουτωι μνημονευομενον. δια δε της
απεστενωμενης διοδου την ευαγγελικην εκεινην της βασιλειας οδον ενοησαμεν, ην
κωλυουσι μεν οι Ζιφαιοι, τουτ' εστιν το αλλοφυλον των δαιμονων εθνος, οι
υπηρεται της αντικειμενης δυναμεως· ευρισκουσιν δε οι ολιγοι οι την πλατειαν
αποστρεφομενοι. εχει δε η λεξις της ιστοριας ουτως· Ουκ ιδου ∆αβιδ κεκρυπται εν
Μασερα παρ' ημιν εν τοις στενοις εν τωι βουνωι; αληθως γαρ τηι στενηι ταυτηι οι κατα
θεον ζωντες εναποκρυπτονται. δεικνυσι δε ταυτην ημιν την οδον η καινη διαθηκη,
δι' ης εστι προς την ακροτατην του ορους κορυφην ανελθειν, ην βουνον ονομαζει ο
λογος της ιστοριας. οταν ουν την στενην εκεινην οδον ανεμποδιστως παρελθωμεν,
Ζιφαιοι τωι τυραννωι την σωτηριαν ημων καταμηνυουσιν. ημεις δε τωι ονοματι του
σεσωκοτος την δυναστειαν της εις το καλον κρισεως ημων ανατιθεμεν λεγοντες· Ὁ
θεος, εν τωι ονοματι σου σωσον με, και εν τηι δυναμει σου κρινεις με. το γαρ
γενομενον ως προσδοκωμενον υπο του λογου διεσχηματισται, ουτω της γραφης της
κατα τον χρονον ακριβειας υπερορωσης. και γαρ το εσομενον η προφητεια πολλακις
ως παρωιχηκος διηγησατο και το γεγονος ως προσδοκωμενον, ως και εν ταυτηι τηι
ψαλμωιδιαι κατα το περας εστιν ιδειν. ου γαρ ειπεν οτι εν τοις εχθροις μου εποψεται
αλλ' Ἐπειδεν ο οφθαλμος μου· δι' ων ταυτα μανθανομεν οτι τωι θεωι ουτε τι μελλει
ουτε τι παρυχηκεν, αλλ' εν τωι ενεστωτι τα παντα εστιν. ωστε καν του παρωιχηκοτος
5.141 καν του μελλοντος περι της θειας δυναμεως εμφασιν τινα περιεχηι τα ρηματα,
του ενεστωτος ουκ εξηλθεν η εννοια. λεγει τοινυν προς τον θεον ο της αυχμωδους
τε και στενης επιβας και φυγαδευσας το των Ζιφαιων συγκροτημα, οτι εν τωι σωι
ονοματι γεγονεν ημιν η σωτηρια και εν τηι δυνα στειαι σου η εν τωι καλωι κρισις την
ισχυν εχει και εις αει ταυτα γενησεται. και προσκαλειται υπερ τουτων την θειαν
ακοην προς την της ευχαριστιας ακροασιν, λεγων των αλλοτριων την επαναστασιν
και των εν κακιαι κραταιων την της ψυχης αυτου ζητησιν, ων ου προηγειται ο θεος,
αλλ' ο εκ του εναντιου νοουμενος. δια τουτο γαρ φησιν· εκεινοι μεν ου προεθεντο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

τον θεον ενωπιον αυτων, εμοι δε ο θεος βοηθει, ο επαναστρεφων τα κακα τοις της
κακιας ευρεταις, και δια της αληθειας εξαφανιζων απαν οσον εστιν της αληθειας
εχθρον και αλλοφυλον. Ἐγω δε, φησιν, εν ωι εσωθην ονοματι, τουτωι ευχαριστησω,
οτι αγαθον η ευχαρι στια εφ' οις εξω τε των θλιψεων εγενομην και τον αφανισμον
των εχθρων τοις οφθαλμοις κατενοησα. επι τουτωι γαρ ο προφητικος οφθαλμος
ευφραινεται, οταν μηκετι μηδεν εκ του εναντιου τηι αρετηι θεωρηται· της γαρ κακιας
εξαιρεθει σης, ητις προς την αρετην εις εχθρου ταξιν αντικαθισταται, ουκετι το των
εχθρων υπολειφθησεται ονομα· πως γαρ τις εχθρος ετι κληθησεται, μηκετι της
εχθρας ζωσης, ην απεκτεινεν η ειρηνη, καθως φησιν ο αποστολος; Ὡς δ' αν
ακολουθως εφαρμοσθειη τα ρηθεντα νοηματα τοις ρημασι της ψαλμωιδιας, αυτην
επι λεξεως αναγνωθι 5.142 την ψαλμωιδιαν, την εν τωι πεντηκοστωι τριτωι κατα το
ακολουθον τεταγμενην, οτε των Ζιφαιων ηδη κρειττων γενομενος και επιδων την
της κακιας πανωλεθριαν, παλιν εν συνεσει της ανωθεν καταστας συμμαχιας υμνον
προσαγει τωι θεωι επινικιον. ουτω γαρ ο της επιγραφης περιεχει λογος· Εις το τελος
εν υμνοις συνεσεως τωι ∆αβιδ. ωσπερ δε κατα τους σωματικους αγωνας, ου τοις
αυτοις αντιπαλοις οι αθληται παραμενουσιν, ων αν εν νεοτητι κατα την παλαιστραν
κρατη σωσιν, αλλ' αυξηθεισης αυτοις της δυναμεως προς μειζονας τε και
ισχυροτερους ανταγωνιστας αποδυονται, καν εκεινων κρατησωσιν, κατα των
υπερεχοντων κονιζονται, παντοτε τηι προσθηκηι της δυναμεως καταλληλως προς
τους δυνατωτε ρους των αντιπαλων αγωνιζομενοι· κατα τον αυτον τροπον και ο δια
τοσουτων <αγωνων> ταις κατα των εχθρων νικαις εγγυμ νασθεις επισημοτερας τας
νικας εαυτωι ποιει, προς τους επιση μοτερους τε και μειζονας των ανταγωνιστων
συμπλεκομενος. και δια τουτο προκαλειται την ακοην του αγωνοθετου λεγων
Ἐνωτισαι, ο θεος, την προσευχην μου, και προσεχειν αυτου τηι αθλησει παρακαλει,
Προσχες μοι λεγων, και εισακουσον μου. και υποδεικνυσι δια του λογου των
αγωνων τους πονους, λυπην και αδολεσχιαν και ταραχην καρδιας και φωνην
εχθρου και θλιψιν αμαρτωλου διηγουμενος, οιον τινα κρατηματα παλαιστρικα
γινομενα παρα των ανταγωνι ζομενων αυτωι τωι αγωνοθετηι επιδεικνυμενος. και ετι
προς τουτοις καρδιας ταραχην και δειλιαν θανατου και φοβον και τρομον και ζοφον
την ζωην αυτου πασαν διαλαβοντα, ων παντων μιαν επινοιαν ευρατο προς το
κρειττον τε και 5.143 ανωτερον της τοσαυτης συνοχης γενεσθαι, το πτερωθηναι
αυτον τοις της περιστερας ωκυπτεροις και μεταρσιον γενομενον εκει παυσαι την
πτησιν εν εκεινωι τωι τοπωι, ος των κακων παντων ερημος ων ευθαλης εστιν τοις
θειοτεροις. Αυλισθεις γαρ, φησιν, εν τηι ερημωι, απο της κατω ολιγοψυ χιας και απο
της των πειρασμων καταιγιδος εκει προσδεξα σθαι του θεου την σωτηριαν, οπου
αφανιζεται η κακια. ο γαρ καταποντισμος τον αφανισμον ερμηνευει· διοτι παν το εν
βυθωι γεγονος αφανιζεται. βυθισμος ουν αμαρτιας εστι και απωλεια η του
συνεστωτος της κακιας διαλυσις. δια τουτο φησι καταποντιζεσθαι παρα του θεου το
κακον εν τωι καταδιαιρεισθαι τας γλωσσας των επι κακωι συμφρονουντων. και οσα
εφεξης περιεχει η της ψαλμωιδιας ταυτης διανοια, την της πολεως υπογραφην την
υπο των πονηρων επιτηδευ ματων συνωικισμενην, παντα προς το αυτο βλεπει. λεγει
γαρ και απαριθμειται τους κακους της πολεως ταυτης οικη τορας, ανομιαν λεγων
και αντιλογιαν εν τηι πολει δια νυκτος περιπολουσας το τειχος, και παλιν ανομιαν
και κοπον και αδικιαν αναστρεφομενας εν τωι μεσωι του αστεως. δεικνυσι δε και τον
κακον δημον τον τας πλατειας αυτης πληρουντα, ονομαζων τοκον και δολον· και
τουτων των ειρημενων παντων το βαρυτατον την υποκρισιν ειναι λεγει, η το
ισοψυχον τε και αγαπητικον υποδυομενη σχημα κρυπτει τον δολον τωι χρηστωι
προκαλυμματι. δια τουτο αξιους των τοιουτων ενοικων ο δικαιος κριτης τους
εποικους εκπεμπει. βουλει μαθειν τα των εποικων ονοματα; Ἐλθετω, φησιν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

θανατος επ' αυτους και καταβητωσαν εις ᾅδου ζωντες. και παντα περι αυτων τα
σκυθρωπα δια του λογου παραδειξας επαγει την γλυκειαν εκεινην φωνην, εν ηι και
νενικηκε την πολιν 5.144 αυτωι πληρωματι, λεγων Ἐγω δε ελπιω επι σε. πληρωμα δε
λεγει της πολεως ταυτης ανδρας αιματων και δολιοτητος τους ουδεν ειδος πονηρας
ημερας ημισευοντας ουδε ατελη την πονηριαν επιδεικνυμενους, αλλ' εν τωι κακωι το
τελειον εχοντας, ων παντων νικητης γινεται τηι μιαι ταυτηι φωνηι, ηι την προς τον
θεον καταμηνυει διαθεσιν λεγων Ἐγω ελπιω επι σε.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ι∆ʹ
Τουτοις επελθων τοις νοημασιν ο φιλοπονος αυτος αναγνωτω τα
θεοπνευστα της ψαλμωιδιας ρηματα, ως αν μη δι' ημων οχλος επεισαχθειη τωι
γραμματι παντα κατα λεξιν εκτιθεμενων και μηκυνοντων την εφ' εκαστωι νοηματι
θεωριαν. ωσπερ δε οι την ανωφερη και δυσπορευτον οδον ανιοντες, οταν μεταξυ
καθεδρας τινος επιτυχοντες το πολυ τε και συντονον του κοπου διαναπαυσωσι,
παλιν της δυναμεως αυτοις αναρρωσθεισης προς την ανοδον των υπερκειμενων
εαυτους επεγειρουσιν· ουτως και ο της αρετης οδοιπορος, ου τα διαβηματα νικαι
κατα των αντιπαλων εισιν, ως η επιγραφη του παρελθοντος μαρτυρεται, τηι
κατορθωθεισηι νικηι εαυτον τονωσας παλιν προς την υπερκειμενην συντεινε·
μεγαλης γαρ ουσης και ταυτης της αγωνιας, ης εν τωι μνημονευθεντι ψαλμωι
κατεκρατησεν, λυπης και αδολεσχιας και ταραχης, εχθρας τε και ακοης· τουτο γαρ
εστιν η φωνη [η] του εχθρου· και της εκ των αμαρτωλων θλιψεως και της των
εγκοτουντων οργης, δι' ων γινεται ταραχη τε διανοιας και δειλια θανατου και φοβος
και τρομος και σκοτος και τα 5.145 τοιαυτα. ο τοινυν τοιουτων τε και τοσουτων
υπερσχων αντιπαλων εν τωι πτερωι της ως περιστερας επιφανεισης τωι βιωι, και
μεταναστας απο των εν τηι κακιαι υλομανουντων επι την ερημον της πονηρας των
ζιζανιων βλαστης, εν ωι γινεται η καταπαυσις, τωι πολιν ολην των αντικειμενων
αυτωι πληρωματι των ενοικουντων νικησαι, ης οικητορες ανομια και κοπος και
αντιλογια τοκος τε και δολος και θανατος και ζωης εις ᾅδου καταβασις και το
παντων κακιστον γενος, των αει κατοικουντων η υποκρισις, η τηι ενδειξει της
ομοψυχιας την επιβουλην ενεργουσα· ης κρειττων γινεται ο παντι τωι της ιδιας ζωης
χρονωι συμπαρατεινων την εις το θειον πεποιθησιν· εσπεραν γαρ και πρωΐαν και
μεσημ βριαν ειπων ολον περιλαμβανει το ημερησιον μετρον, εν ωι ταυτα λεγει ων ο
θεος επακουειν ανεχεται· λυτρουμενος δια ειρηνης την ζωην απο των ουτω
προσεγγιζοντων αυτωι εν πολλωι τωι συστηματι, ους ανδρας αιματων ονομαζει και
δολιοτητος και εν κακιαι τελειους. τοσουτων τοινυν και τοιουτων δια του ελπιζειν
επι τον θεον κατακρατησας, παλιν ωσπερ τινα ληθην των διηνυσμενων
ποιησαμενος πονων τοις ισχυροτεροις τε και μειζοσιν των ανταγωνιστων
επεγειρεται. ιδου γαρ οιον πονον εαυτωι δια των αγωνων προστιθησιν· Ὑπερ του
λαου, φησιν, του απο των αγιων μεμακρυμμενου. ο δε λαος ουτος απαν εστιν το
ανθρωπινον πληρωμα, οπερ ο χωρισμος των αγιων εντολων πολλωι τινι και απειρωι
τωι μεταξυ διαστηματι του θεου διετειχισεν· τουτον ανακαλειται δια της προς τον
αντιπαλον νικης, επαθλον των αγωνων την των απολωλοτων σωτηριαν ποιου
μενος, ου χαριν και ενστηλιτευεται το κατορθωμα εν 5.146 ανεξαλειπτωι γραφηι
διαιωνιζουσης των γεγονοτων της μνημης. γινεται ουν η νικη τωι ∆αβιδ εις
στηλογραφιαν, Ὁποτε, φησιν, εκρατησαν αυτον οι αλλοφυλοι εν Γεθ. ως δ' αν μη
παραδραμηι ημας η δια των αινιγματων της ιστοριας υφαινομενη διανοια τωι λογωι,
συντεμνων δι' ολιγου επιδρα μουμαι την ιστοριαν. φθονος ενεφυη κατα του ∆αβιδ
τωι τυραννικωι Σαουλ επι τηι νικηι του Γολιαθ εν τηι ευφημιαι των δια χορειας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

φαιδρυνομενων τηι νικηι· και πασαις επινοιαις λαθρα τε και εκ του προδηλου τον
κατ' αυτου φονον ο Σαουλ εξηρτυετο, νυν μεν κρυβδην τας επιβουλας συσκευαζων,
αυθις δε δια του προδηλου των οπλων απτομενος και συγκινων κατ' αυτου το
υπηκοον. πολλης δε πολλακις προσαχθεισης πειρας παρα του Σαουλ τωι ∆αβιδ τελος
παρα τοις Γετθαιοις γενομενος πολιν ᾤκησεν των αλλοφυλων μιαν εκουσιως
παραχωρησαντων αυτωι, εν ηι μετα των συνασπιστων ην, δυο νομιμοις γυναιξι
συνοικων, ων η μεν ην Ἰσραηλιτις, η δε των κατα τον Καρμηλον τινος
δυναστευοντων γενομενη γυνη μετα θανατον εκεινου τωι ∆αβιδ συνοικησασα. ταυτα
περιεχει η ιστορια. Το τοινυν κεκρατησθαι αυτον εν τοις αλλοφυλοις ου την επι
κακωι γενομενην συλληψιν περι αυτου διασημαινει (ου γαρ ουτως εγενετο) αλλα
την αγαπητικην φιλοφροσυνην τε και διαθεσιν. τον γαρ εκ της πατρυας γης
ελαυνομενον οι Γετθαιοι παρ' εαυτοις κατοικιζουσιν. τι ουν αρα ουτος ο του Ἰεσσαι
∆αβιδ ο εξ ανθρωπων ανθρωπος τοσουτον τοις ιδιοις αθλοις κατωρθωσεν, ως πασαν
την ανθρωπινην φυσιν δια της των αγιων εντολων παραβασεως μακρυνθεισαν απο
5.147 του θεου παλιν ανακαλεσασθαι κακεινωι μηνυσαι τα της στηλογραφιας
αινιγματα; στηλογραφιαν δε τις την θεοπνευ στον γραφην ονομαζων ουχ
αμαρτησεται. η δηλον εστι δια της κατα την ιστοριαν συμφρασεως, οτι τοσουτος
εστιν ο εξω των της Ἰουδαιας ορων γενομενος και πολιν εν αλλοφυλοις εαυτωι
συνοικησας και διπλωι συναναπαυομενος γαμωι, την μεν του Ἰσραηλιτικου γενους,
την δε εκ των αλλοφυλων τωι θαλαμωι παραδεξαμενος, ωστε ει χρη τρανοτερον τον
περι τουτου λογον απογυμνωσαι, ουτος εκεινος εστιν ο νικητης τε ομου και
νυμφιος· δι' ων μεν γαρ κατηγωνισατο τον το κρατος εχοντα του θανατου, ο
δυνατος εν πολεμωι τον απειρον τουτον λαον τον εν τωι ᾅδηι κρατουμενον εις ελευθε
ριαν εξειλετο. του δε Ἰσραηλιτου λαου φθονωι και ζηλο τυπιαι προς τον κατ' αυτου
φονον ορμησαντος κρατειται δι' ευνοιας παρα των αλλοφυλων και πολιν εν αυτοις
συνιστησιν, την εκκλησιαν λεγω, εν ηι κρατυνει την εαυτου βασιλειαν ο ειπων τοις
υπο τον νομον τεταγμενοις οτι Ἀρθησεται αφ' υμων η βασιλεια και δοθησεται εθνει
ποιουντι τους καρπους αυτης. εν ταυτηι τηι πολει εστι μεν τι και της Ἰσραηλιτικης
ευγενειας κατα την προφητικην αναφωνησιν, η φησιν οτι Ἐν εκκλησιαις ευλογειτε
τον θεον κυριον εκ πηγων Ἰσραηλ. οι γαρ καταρξαντες του λογου της πιστεως, οι
κηρυκες της αληθειας, οι θεμελιωται της εκκλησιας, οι μαθηται λεγω και αποστολοι,
εκ πηγων ησαν του Ἰσραηλ. Ἄρχοντες, φησιν, Ἰουδα, ηγεμονες αυτων αρχοντες
Ζαβουλων, αρχοντες Νεφθαλειμ. δια σημειων τινων και συμβολων προσημαινει η
5.148 προφητεια τα του γενους των μαθητων ιδιωματα, εν οις εστι και ο νεωτερος
Βενιαμιν δια της εκστασεως παιδευθεις τα μυστηρια και εκ σπερματος Ἀβρααμ και
φυλης Βενιαμιν, Παυλος ο θειος αποστολος. Πλην ει και τηι Ἰσραηλιτιδι συνοικειν ο
βασιλευς ιστορειται, αλλ' αγαπαται πλειον η Ἀβιγαια, ηι συνυκει το προτερον ο
Καρμηλιος Ναβαλ, ο κυνικος επικλην, ο τραχυς εκεινος και ορειος, ο τα προβατα
κειρων. ου διαφθαρεντος, συνοικει τωι βασιλει η γυνη και βασιλεων γινεται μητηρ. η
μεν ουν επιγραφη της ψαλμωιδιας τοσαυτα περιεχει μυστηρια, την υπερ του λαου
του μακρυνθεντος απο των αγιων νικην σημαινουσα και την επι τοις κατορθωμασιν
υπερ των αλλοφυλων στηλην, ητις δια των εν αυτηι γραμματων τοις μεν απο της
απιστιας των Ἰουδαιων ονειδος εστηκεν τοις δε δια πιστεως σωιζομενοις οδηγια προς
το αγαθον και υποδειγμα. αυτα δε της ψαλμωιδιας τα ρηματα μαλλον πως δοκει ου
τοσουτον προς τον εκ του ∆αβιδ αναφανεντα βασιλεα βλεπειν, οσον προς αυτον τον
∆αβιδ τον κατα της κακιας αγωνιστην και της αρετης εργατην. ουκ αν δε τις απαιδειν
ειποι τα της ψαλμωιδιας νοηματα προς τα της επιγραφης αινιγματα. ο γαρ προς την
θεολογιαν αληθως και καθ' ον δει τροπον βλεπων συμφωνον αποδειξει παντως τον
βιον τηι πιστει. τουτο δε ουκ αλλως ει μη της σαρκικης επαναστασεως δια των της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

αρετης επιτηδευματων καταπε σουσης. αρετης δε κεφαλαιον η του θεου συμμαχια,
ης 5.149 αξιουται ο τον θειον ελεον εαυτωι δια της ζωης οικειουμενος. ωσπερ δε ει
τις ληιστου τινος επελθοντος η ανδροφονου κατα το αθροον επικαλοιτο των φιλων
τινας εις βοηθειαν ουκ αρκων εαυτωι προς την των κινδυνων αποφυγην, ουτω και
ενταυθα εναγωνιος ων δια της προς τον ανθρωπον συμπλοκης (ανθρωπον δε λεγω,
οσα τηι περιληπτικηι φωνηι τα της φυσεως ενδεικνυται παθη) επικαλειται την ανωθεν
βοηθειαν, πατεισθαι λεγων παρα του πολεμουντος και τωι πανημεριωι της μαχης
απαγορευειν τε και εκθλιβεσθαι. μηδε γαρ μονον τυγχανειν τον δια των αγωνων
αυτωι συμπλεκομενον, αλλα δημον εχθρων ειναι τον ενα ανθρωπον. Κατεπατησαν
γαρ με, φησιν, οι εχθροι μου ολην την ημεραν απο υψους βαλλοντες δια το γενεσθαι
του πατουμενου υπερτεροι. και ουκ εν ημεραι εστιν ουδε εν φωτι το γινομενον, ου
γαρ αν εφοβηθην απο του φωτος συμμαχουμενος. δια τουτο φησιν· Ἡμερας ου
φοβηθησομαι, δηλων κατα το σιω πωμενον το δια του σκοτους αυτωι παρα των
εχθρων τον φοβον επαγεσθαι. αλλ' εαυτωι ημεραν ο τοιουτος ποιει δια του ελπιζειν
επι το φως, δι' ου το σκοτος εξαφανιζεται· Ἡμερας γαρ ου φοβηθησομαι· εγω δε
ελπιω επι σε. ταχα δε αν τις μαλλον καθικοιτο της των γεγραμμενων διανοιας το της
επιγραφης αινιγμα βλεπων. εως γαρ ην ο των ανθρω πων λαος των αγιων αγγελων
μεμακρυμμενος, κατεπατειτο υπο των παθηματων της φυσεως, εν τωι διαρκει του
πολεμου απαγορευων και συνθλιβομενος και εκ των υπερκειμενων βαλλομενος και
εν νυκτι τον φοβον εχων· οτε δε ηλπισεν επι τον θεον, την περι τα ματαια
πεπλανημενην ελπιδα οιον τι 5.150 αχθος αποσεισαμενος, τοτε επηινεσεν τους
εαυτου λογους, οιτινες εισιν η ομολογια της πιστεως. Ἐπι τωι θεωι γαρ, φησιν,
επαινεσω τους λογους μου. αλλα τουτους, φησιν, τους επαινετους λογους οι εχθροι
μου βδελυσσονται, τους κατ' εμου λογισμους εις κακον εφευρισκοντες και
λανθανουσαν και κεκρυμμενην εν τωι παροικειν την επιβουλην διασκευα ζοντες. οι
το ιδιον εαυτων επιτηδευμα ποιουντες ου παυονται αει μου την πτερναν
επιφυλασσοντες. τουτο γαρ του εξ αρχης ανθρωποκτονου το εργον, το επιτηρειν του
ανθρωπου την πτερναν. αλλ' ει και βαρεια των πολεμιων η προσβολη, δια της
συμμαχιας της σης απωσθησονται, προικα τοις ανθρωποις παρα σου γινομενης της
σωτηριας, ουκ εξ εργων των εκ δικαιοσυνης, αλλ' εκ μονης της σης χαριτος. Ὑπερ
γαρ του μηδενος σωσεις αυτους. και πασα καθεξης η της ψαλμωιδιας ακολουθια την
ανακλησιν της ανθρωπινης φυσεως ερμηνευει. ης το κεφαλαιον της κατα του
αντιπαλου νικης εστιν ανεξαλειπτον, ωσπερ στηλης της του θεου φιλανθρωπιας
μνημοσυνον πασηι τηι κτισει προς υποθεσιν δοξολογιας προκειμενον. διο φησι τοις
τελευταιοις της ψαλμωιδιας προς ταυτην την στηλην βλεπων, Ἐπι τωι θεωι αινεσω
ρημα, επι τωι κυριωι αινεσω λογον, επι τωι θεωι ηλπισα. δι' ον τον της σαρκος φοβον
ουκετι δεδοικα. και Ἐν εμοι, φησιν, ευχαι, ας αποδωσω δι' αινεσεως, οτι ερρυσω την
ψυχην μου εκ θανατου και τους ποδας μου απο ολισθηματος. ολισθημα δε λεγει την
παρατροπην της δια των εντολων πορειας, αφ' ης το πτωμα εγενετο. ελευθερωθεις
ουν του θανατου και ανορθωθεις 5.151 εκ του πτωματος, εν προσωπωι γινεται του
θεου, ου το πρωτον των υπο της εντολης απηγορευμενων εμφαγων απεφοιτησε, τηι
σκιαι της συκης εαυτον υπ' αισχυνης εγκρυψας. απολαβων ουν παλιν την παρρησιαν
αποκαθισταται τωι φωτι τωι ζωντι. Ευαρεστησω γαρ, φησι, κυριωι εν φωτι ζωντων,
οθεν καταρχας δια της αμαρτιας απεξενωθη. και περι μεν τουτων τοσαυτα. ου γαρ
οιμαι δειν τα καθ' εκαστον φιλοπονωτερον εξεταζοντα εις αμετριαν παρατεινειν τον
λογον. πολλων δε οντων εν ταις ιεραις υμνωιδιαις των επινικιων ψαλμων, ους η
επιγραφη του τελους ενδεικνυται και πολυτρο πως της κατα των αντιπαλων νικης
εν τουτοις θεωρουμενης, ιδιον τινα λογον εοικεν εχειν η δια των της ιστοριας αινιγ
ματων σημαινομενη κατα του προσπαλαιοντος νικη· ταυτης λεγω της ιστοριας, ηι τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

περι του Σαουλ διεξερχεται· εν οις η των ψαλμων ταξις ουκ εκ της ακολουθιας των
ιστορικων συνεστη πραγματων, αλλα τοις κατα προκοπην δι' αρετης τελειουμενοις
επηκολουθησεν, εκαστον των εν τοις πραγμασι δηλουμενων εις ενδειξιν της κατα
την αρετην αυξησεως καταλ ληλως αρμοσασα, και πρωτα και τελευταια κατα τον
λογον της αρετης δι' ακολουθου ταχθηναι και μη τηι υλικηι συντυχιαι των πραγματων
δουλευσαι την ταξιν. δια τοι τουτο μετα πολλα ερμηνευεται η προ πολλων
πραγματων γεγενημενη κατα το σπηλαιον συνδρομη του τε Σαουλ του προς τον
φονον διωκοντος και του ∆αβιδ του τον φονον εκκλινοντος. εν ωι προς το εναντιον
ανεστραφη του φονου η εξουσια, ως τον επι θανατωι διωκομενον, τουτον εφεσταναι
τηι του φονωντος σφαγηι, και εν εξουσιαι σχοντα την κατα του πολεμιου 5.152
τιμωριαν, στησαι μεχρι της εξουσιας την δυναμιν αντι του πολεμιου τον εαυτου
θυμον εν εαυτωι αποκτειναντα. Τα μεν ουν της ιστοριας πασι προδηλα παντως εστιν
οις ουκ εν παρεργωι τα θεια σπουδαζεται. ερουμεν δε δια βραχεων, ως αν οιον τε ηι
συντεμοντες εν ολιγωι το περι τουτου διηγημα. ερημος τις ην τοπος κατα την
Ἰουδαιαν, εν ωι διωκομενος ο ∆αβιδ υπο αμηχανιας ηυλιζετο. εν τουτωι τι σπηλαιον
ευρυχωρον ην, δι' ενος στομιου τους εν αυτωι καταδυομενους παραδεχομενον. του
δε Σαουλ αναζητουντος τον ∆αβιδ και πανστρατιαι διερευνωμενου την ερημον, κατα
φευγουσιν υπ' αναγκης αυτος τε ο ∆αβιδ και οι μετ' εκεινου υπο το σπηλαιον. οντων
δε ηδη τουτων εν τωι σπηλαιωι, εισω γινεται του στομιου και ο Σαουλ μετ' εκεινους,
εφ' ωι τε προς τι των αναγκαιων παρασκευασασθαι, αγνοων την αυτοματως
συμβασαν κατα της σωτηριας αυτου στρατηγιαν. ως ουν εφ' εαυτου ην και την
διπλοΐδα περιελομενος παρ' εαυτον που κατεθετο καταφανης ων δια της εκ του
στομιου αυγης τοις ενδον υποκρυπτομενοις τωι ζοφωι, τοις μεν αλλοις ην γνωμη
πασιν τοις μετα του ∆αβιδ επιδραμειν τωι εχθρωι και αμυνασθαι τον επι το φονευσαι
παραγενομενον, ως του θεου δεδωκοτος τοις επι θανατωι διωκομενοις τον εχθρον
υποχειριον. ο δε ∆αβιδ τουτοις μεν απειπε την ορμην αθεμιτον κρινας την κατα του
βασιλεως αυτων επιχειρησιν. γυμνωσας δε της θηκης το ξιφος και λεληθοτως
παραστας τωι Σαουλ κατοπιν, αμαρτυρον εχων κατ' αυτου την εγχειρη σιν· ο γαρ εν
τωι σπηλαιωι ζοφος επικρυπτων την οψιν παρηιρειτο των γινομενων τον ελεγχον·
δυναμενος τοινυν 5.153 μιαι πληγηι κατα των μεταφρενων δια της καρδιας ολον
διελασαι το ξιφος, του μεν σωματος Σαουλ ουτε ηψατο ουτε εμελλησεν. αποτεμνει
δε τωι ξιφει λαθων εκεινον το της δι πλοΐδος πτερυγιον, ως αν μαρτυρησειε μετα
ταυτα της εις τον Σαουλ φιλανθρωπιας η χλανις <δια> της του πτερυγιου τομης της
κατα του σωματος αυτου πληγης την εξουσιαν δεικνυουσα. δι' ης εγενετο φανερον
οπως ο ∆αβιδ την μακροθυμιαν πεπαιδευτο, ος ξιφος εχων εν τηι παλαμηι γυμνον,
υποκειμενου τηι χειρι του πολεμιου σωματος, εν εξουσιαι του ανελειν υπαρχων,
νικησας και τωι λογισμωι τον θυμον και τωι θειωι φοβωι την της πληγης εξουσιαν, ου
μονον του ιδιου θυμου κρειττων εγενετο, αλλα και τον υπασπιστην προς τον του
Σαουλ φονον ορμησαντα κατεστειλεν εκεινηι τηι αοιδιμωι φωνηι ειπων προς αυτον
Μη διαφθειρηις τον χριστον κυριου. προερχεται ουν ο Σαουλ εκ του σπηλαιου
γινωσκων των γεγονοτων ουδεν και περικεκομμενον περιβα λων εαυτωι το
χλανιδιον. ο δε ∆αβιδ συνεξελθων αυτωι κατοπιν μετα της καθ' εαυτον ασφαλειας
και προκαταλαβων το υπερκειμενον του σπηλαιου γεωλοφον, προτεινει τηι χειρι το
πτερυγιον. τουτο δε ουδεν ετερον ην η τροπαιον κατα των πολεμιων αναιμακτον.
και εμβοησας τωι Σαουλ μεγαληι τηι φωνηι την καινην ταυτην και θαυμαστην
αριστειαν εκδιηγειται, ην λυθρος αιματος ουκ εμιανεν, ηι και ο αριστευς ενικησεν και
ο ηττηθεις περισυζεται. ου γαρ τωι πτωματι του πολεμιου μαρτυρειται του ∆αβιδ η
αριστεια· αλλ' εν τωι περισωσασθαι του κινδυνου τον αντικειμενον φανερωτερα
γινεται η υπεροχη της δυναμεως, ωι τοσουτον περιην της 5.154 πεποιθησεως μη τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

απωλειαι των αντιτεταγμενων πιστευειν την εαυτου σωτηριαν, αλλα και περιοντων
των επιβουλευον των ως ουδενος λυπουντος το ασφαλες εχειν. μαλλον δε τουτο δια
της ιστοριας παιδευει ο λογος, οτι ο κατ' αρετην προεχων ου κατα των ομοφυλων,
αλλα κατα των παθων ανδριζεται. αναιρειται ουν δια της τοιαυτης του ∆αβιδ
αριστειας ο εν αμφοτεροις θυμος· του μεν δια του λογισμου την ιδιαν ανελοντος
οργην και την αμυντικην ορμην κατασβεσαντος, του δε Σαουλ δια της γενομενης
αυτωι φιλανθρωπιας την κατα του ∆αβιδ κακιαν απονεκρωσαντος. οια γαρ μετα
ταυτα προς τον νικητην αποφθεγγεται υπ' αισχυνης των τετολμημενων
καταδυομενος και θρηνωι και δακρυσι την ενδιαθετον αυτου της κακιας αποστροφην
ενδεικνυμενος, εξεστιν εξ αυτης της ιστοριας μαθειν. Ἡ μεν ουν υποθεσις της εκτης
και πεντηκοστης ψαλμωι διας, οσον εκ των υπο της ιστοριας δηλουμενων, εστιν
αυτη. αυτα δε της επιγραφης τα ρηματα, δι' ων η κατα το σπηλαιον συντυχια
δηλουται, τουτον εχει τον τροπον· Εις το τελος μη διαφθειρηις, τωι ∆αβιδ εις
στηλογραφιαν, εν τωι αυτον αποδιδρασκειν απο προσωπου Σαουλ εις το σπηλαιον.
ως δ' αν εφαρμοσθειη τοις επιγεγραμμενοις τα της ψαλμωι διας νοηματα, καιρος αν
ειη δι' ολιγων και την εν τουτοις θεωριαν κατανοησαι προδιεξελθοντας τα
θεοπνευστα ρηματα. Ἐλεησον με, ο θεος, ελεησον με, οτι επι σοι πεποιθεν η ψυχη
μου, και εν τηι σκιαι των πτερυγων σου ελπιω, εως ου παρελθηι η ανομια. της εις τον
θεον πεποιθησεως ο ψαλμωιδος και της βεβαιας εις αυτον ελπιδος τον θειον ελεον
αντιδοθηναι παρακαλει, Ἕως ου, φησιν, η ανομια παρελθηι. ως δ' αν 5.155
φανερωτερον ημιν το νοημα γενοιτο, ουτωσι τον λογον διαληψομεθα· αστατος εστι
και παροδικη της αμαρτιας η φυσις, ουτε κατα το πρωτον συνυποστασα τηι κτισει
παρα του το παν υποστησαμενου και ουσιωσαντος ουτε προς το διηνεκες τοις ουσι
συνδιαμενουσα. τα μεν γαρ εκ του οντος οντα και εν τωι ειναι δια παντος διαμενει· ει
δε τι εξω του οντος εστιν, ου η ουσια ουκ εν τωι ειναι, αλλ' εν τωι αγαθον μη ειναι
την υποστασιν εχει, τουτο εστιν ο επιδωματιος χορτος, αρριζος τις και ασπαρτος και
ανηροτος, καν προς το παρον διοχλησηι τηι ανυποστατωι βλαστηι, τοις μεντοι
καθηκουσι χρονοις, εν τηι του παντος προς το αγαθον αποκαταστασει, παρερχεται τε
και αφανιζεται, ως μηδεν ιχνος του νυν επιπολαζοντος ημιν κακου εν τηι κατ'
ελπιδα προκειμενηι ζωηι υπολειπεσθαι. Ἔτι γαρ ολιγον, φησιν, και ου μη υπαρξηι ο
αμαρτωλος, και ζητησεις τον τοπον αυτου και ου μη ευρεθηι. Φιλοσοφει τοινυν εν
προοιμιοις της ψαλμωιδιας ο λογος εν υψηλοις δογμασι φυσιολογων την κακιαν.
διδασκει γαρ οτι μεχρις εκεινου της του ελεους συμμαχιας δεομεθα, εως αν παρελθηι
τον βιον ημων η κακως τωι βιωι επιδημησασα ανομια. την δε τοιαυτην ημιν
συμμαχιαν χαριζεται το πεποιθεναι τηι δυναμει του συμμαχουντος και τηι σκιαι των
πτερυγων του θεου καθοπλιζεσθαι. σκιαν δε θειων πτερυγων αντι περιβολης ημιν
γινομενην τας αρετας τις νοων ουχ αμαρτησεται. αυτο μεν γαρ το θειον ο τι ποτε τηι
φυσει εστιν, ανεφικτον μενει τηι ανθρωπινηι φυσει και αληπτον, ανω που κατα το
αφραστον του λογισμου των ανθρωπων υπερπετομενον. χαρακτηρ δε τις της
αφραστου φυσεως δια 5.156 της των αρετων σκιαγραφιας τοις προς αυτην ορωσιν
εγγινε, ως πασαν σοφιαν και φρονησιν και επιστημην και πασαν εφοδον της
καταληπτικης επινοιας ουκ αυτας ειναι τας θειας πτερυγας, αλλα την των θειων
πτερυγων σκιαν. μεγαλη δε αυτη ημιν εστιν η ευεργεσια καν σκια ηι. Κεκραξο μαι
γαρ, φησιν, προς τον θεον τον υψιστον, τον θεον τον ευεργετησαντα με, δια της
σκιας ταυτης, ην εξ υψους απε στειλεν τωι κατω βιωι. εσωσεν γαρ με δια του
επισκιασαντος εν τηι νεφεληι πνευματος, και τους εν ταις προτεραις ψαλμωι διαις
καταπατησαντας νυν εις την των ονειδιζομενων αντιπερι ηγαγεν ταξιν.
Ἐξαπεστειλεν γαρ ο θεος το ελεος αυτου και την αληθειαν αυτου και ερρυσατο την
ψυχην μου εκ μεσου σκυμνων. σκυμνοι δε οντως μοι ησαν αι αμαρτιαι το προτερον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

ητοι σκυμνοι λεοντων, οι τωι φοβερωι χασματι και ταις των ονυχων ακμαις
κατεσπαρασσον. αλλ' ηλθον οι συμμαχοι, ο ελεος τε και η αληθεια, η καλη συζυγια.
ουτε γαρ ακριτος ο ελεος ουτε ανελεης η αληθεια. και δια τουτων ελευθερουμαι της
μετα των σκυμνων τουτων διαγωγης. τα δε θηρια ταυτα, φησιν, υιοι ανθρωπων
εισιν, ων οι οδοντες οπλα και βελη και η γλωσσα αυτων μαχαιρα οξεια. ουκ οιδεν η
της φυσεως ημων κατασκευη τα αισθητα βελη ταυτα τοις ανθρωπινοις στομασιν
αντι οδοντων εγκειμενα, αλλ' οταν τις ομοιωθηι προς το παθος και μεταμορφωθηι
προς την επικρατουσαν κακιαν, απολεσας την κατα φυσιν μορφην θηριον γινεται.
δια τουτο λεοντων μνησθεις τους υιους των ανθρωπων τα θηρια ωνομασεν, ων
οδοντες και γλωσσα τα του πολεμου οργανα. 5.157 Ὁ ουν τοσουτον υπεραρθεις των
εναντιων, ως υπο την σκιαν των θειων πτερυγων αυλιζεσθαι και απο της γης εις την
επουρανιον ληξιν αναληφθηναι (Ἐξαπεστειλεν γαρ, φησιν, εξ ουρανου, και εσωσεν
με), ουκετι προς τα περιγεια βλεπει, αλλα την εν τοις επουρανιοις δοξαν
περιεργαζεται, Ὑψωθητι, λεγων, επι τους ουρανους, ο θεος, και επι πασαν την γην η
δοξα σου. και διηγουμενος τας των εχθρων προσβολας εκεινους φησιν αυτοις τοις
εαυτων κακοις περιστρεφεσθαι τοις βοθροις εγκαταπιπτοντας. φησι γαρ οτι Παγιδα
ητοιμασαν τοις ποσι μου και κατεκαμψαν την ψυχην μου. ωρυξαν προ προσωπου
μου βοθρον, και ενεπεσον εις αυτον. αυτος δε εν ετοιμωι ειναι φησιν του την θειαν
δοξαν δι' ευφημιας υμνειν. ως μακαριος της τοσαυτης μεγαλο φυΐας εκεινος, ου η
καρδια προς ευφημιαν της θειας δοξης ητοιμασται, χωρουσα εν εαυτηι το αχωρητον·
ευτρεπης τε ειναι λεγων και ετοιμος, και ουκ αναβαλλεται την ωιδην, αλλα
προσκαλειται τα ζωντα εαυτου οργανα ονομαστι προς την της υμνωιδιας υπηρεσιαν
καλων, Ἐξεγερθητι, λεγων, ψαλτηριον και κιθαρα. οπερ του διπλου ανθρωπου του
φαινομενου τε και κεκρυμμενου την εναρμονιον συνωιδιαν προς την θειαν
δοξολογιαν ενδεικνυται και υπακουει τωι καλουντι τα οργανα. ο δε καιρος της
τοιαυτης μουσικης ορθρος εστιν. ουδενι γαρ των μη αποθεμενων τα εργα του
σκοτους η δοξα του θεου διεγειρεται. Ἐξεγερθησομαι ουν εν τωι ορθρωι, φησι προς
τον καλουντα το ψαλτηριον τε και η κιθαρα. και ουτως επαγγελλεται πληρωσειν τωι
θεωι την ευχαριστιαν, ην εξομολογησιν λεγει, εν λαοις πληρουμενην και εθνεσι.
μεριζεται γαρ προς τα δυο ταυτα ονοματα κατα 5.158 το ισον η χαρις της πιστεως,
προς τε τους λαους και τα εθνη. ου γαρ Ἰουδαιων ο θεος μονον, αλλα και εθνων.
επειπερ εις ο θεος, ος δικαιωσει περιτομην εκ πιστεως και ακροβυστιαν δια της
πιστεως, δια τουτο καθαπερ διπλου τινος ρευματος της θειας ευλογιας επ' αμφω
χυθεισης, πηι μεν επι τους λαους, πηι δε προς τα εθνη διαιρεθεισης, υπερ αμφοτερων
η προφητεια τωι θεωι προσαγει την ευχαριστιαν, οτι της αμαρτιας εις απειρον
αυξηθεισης υπερεχει εν τωι ιδιωι μεγεθει ο του θεου ελεος και αυτου του ουρανιου
υψους υπερανω γενομενος. Μεγα γαρ, φησιν, επανω των ουρανων το ελεος σου. τα
δε ρηματα της υπερ τουτων δοξολογιας οιμαι τας τελευταιας ειναι της ψαλμωιδιας
φωνας, εν οις φησιν Ὑψωθητι επι τους ουρανους ο θεος, και επι πασαν την γην η
δοξα σου. οσον γαρ πλεοναζει κατα γην η του θεου δοξα δια των σωιζομενων εκ
πιστεως επαυξομενη, τοσουτον αι υπερκοσμιοι δυναμεις επι τηι σωτηριαι ημων
αγαλλιωμεναι τον θεον ανυμνουσι τε και δοξολογουσιν, καθως φησιν επι των
ποιμενων η επουρανιος στρατια, οτε ειδον οι αγγελοι επι γης την ειρηνην την υπερ
της εν ανθρω ποις ευδοκιας τωι βιωι ημων επιφανεισαν, οτι ∆οξα εν υψιστοις θεωι.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΕʹ
Τουτου δε του υψους της ψαλμωιδιας η υπερκειμενη διαδοχη τοσουτον επι το
μεγαλειοτερον διαφερει, οσον 5.159 εξ αυτων εστι των γεγραμμενων μαθειν. και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

ωσπερ εν τοις δρομευσιν ο τον νικητην των αλλων παραδραμων μειζονα του
προτερου την δοξαν ηρατο κρειττων επιδειχθεις του προτρεχοντος, ουτως εοικεν η
εβδομη τε και πεντηκοστη ψαλμωιδια, μεγαλης επιδειχθεισης κατ' εννοιαν της
προδιη νυσμενης, νικαν αυτην τηι μεγαλοφυΐα τοις ιδιοις νοημασιν· ως γαρ εκεινη
κατα των αλλων ειχε τα νικητηρια, ουτως αυτη της υπερεχουσης των αλλων το
πλεον εχει· και ταυτηι γαρ μαρτυρει την νικην η Εις το τελος επιγραφη. αλλ' εοικε μη
τοσουτον την των αντιπαλων ητταν, αλλα τον εν τοις αγαθοις πλεονασμον επι
ταυτης της νικης ο λογος διαμαρτυρεσθαι. εχει δε της επιγραφης ουτως η λεξις· Εις
το τελος, μη διαφθειρηις, τωι ∆αβιδ εις στηλογραφιαν. ποσακις ο της μακροθυμιας
αγωνιστης επι τωι στεφανωι της νικης ταυτης υπ' αυτου του αγωνοθετου
ανακηρυσσεται; και αυτου ταχα του πνευματος του αγιου θαυμαστικως την φωνην
ταυτην πολλακις αναλαμβανοντος, ως κρειττονα ουσαν της των ανθρωπων
δυναμεως και των της φυσεως ορων υπερεκπιπτουσαν. μονης γαρ της ασωματου τε
και αΰλου φυσεως το τοιουτον ην ειπειν, ης ουδεν παθος των ανθρωπινων
προσαπτεται. ανθρωπος δε τις ων και θυμον συνουσιωμενον εχων τηι φυσει, πασχων
τε κακως παρα του μηδεμιαν μεν ειληφοτος εις το κακον αφορμην, πολλων δε και
μεγαλων αγαθων ηξιωμενου, υπερ τε της κοινης αρχης και υπερ των εις αυτον
εκεινον γεγενημενων, ουτος μεταναστης υπ' αυτου του της ευποιΐας τετυχηκοτος
και φυγας γινεται της οικειας εστιας επι θανατωι παρα του ευ πεπονθοτος
συνελαυνομενος. αλλοτε αλλον υπο αμηχανιας επιων τοπον 5.160 ερημοις
εναυλιζομενος, ακρωρειαις προσφευγων, αλλοφυλων ικετης γινομενος, [εν] ενδειαι
των αναγκαιων κακοπαθων, υπαιθρος τα πολλα διακαρτερων πολλακις παρ' αυτου
τον μεχρι θανατου κινδυνον υποστας, νυν μεν αυτοχειρι δια της λογχης προς τον
κατ' αυτου φονον ορμησαντος, παλιν δε τον οικον, εν ωι διηγεν, δια των δορυφορων
διαλαβοντος, ως αν μη φυγοι τον θανατον, ειτα πανταχου πολυπραγμονουν τος εν
οις ηυλιζετο και οι κατεφευγεν και παρα τινας ᾔει και προς ους μετανιστατο· και
επειδη δις αυτωι συνεδραμεν η του αποκτειναι τον εχθρον ευκαιρια, νυν μεν εν τωι
σπηλαιωι απροοπτως του Σαουλ ταις του ∆αβιδ εμπεσοντος χερσιν· παλιν δε κατα
την σκηνην, οτε ο μεν τωι υπνωι παρετος ην, ο δε ∆αβιδ εφειστηκει καθευδοντι, οτε
πασαν εξην αυτωι την οργην εν τωι φονωι του διωκοντος αυτον αποπληρωσαι, ουτε
αυτος την χειρα επηγαγεν και τωι προς την αναιρεσιν σπευδοντι Μη διαφθειρηις
λεγει. θεου τις αντικρυς εστιν η φωνη την φθοραν επι του ανθρωπου κωλυουσα. ∆ια
τουτο καθαπερ οι επισημοτερα ποιουντες τα εν τοις λιθοις χαραγματα εις βαθος
εντεμνουσι τηι γλυφηι των στοιχειων τους χαρακτηρας πολλακις επαγοντες την
γραφιδα τοις τυποις ουτως δια της συνεχους επαναληψεως το πνευμα το αγιον
τρανοτερον και ευδηλον εν τηι στηληι της μνημης ημων την μεγαλην ταυτην ρησιν
γενεσθαι παρασκευα ζει, ως αν τρανον τε και ασυγχυτον εντετυπωμενον ημιν τουτο
το γραμμα εν τωι καιρωι των παθηματων αναγινω σκοιτο. προς τουτο γαρ οιμαι την
του αγιου πνευματος οικονομιαν οραν, ωστε τα προλαβοντα των αγιων ανδρων
5.161 κατορθωματα εις οδηγιαν προκεισθαι τωι μετα ταυτα βιωι, προς το ισον τε και
ομοιον αγαθον προαγουσης ημας της μιμησεως. οταν γαρ διοιδησηι προς την του
παροξυνοντος αμυναν η ψυχη και ζεσηι τωι θυμωι το περικαρδιον αιμα κατα του
λελυπηκοτος, τοτε προς ταυτην τις αναβλεψας την στηλην, ην το αγιον πνευμα τωι
∆αβιδ ανεστησατο, και την εν αυτωι φωνην αναγνους, ην ο ∆αβιδ υπερ του
φονωντος εφθεγξατο, καταστορεσει παντως την εν τηι ψυχηι των λογισμων ταραχην,
ποθωι της των ομοιων μιμησεως καταπραΰνων το παθος. παρεστι δε το μεγεθος του
δια προκοπης επι τον βαθμον της ψαλμωιδιας ταυτης αναβεβηκοτος και δι' αυτων
κατιδειν των της ψαλμωιδιας ρηματων οσον του παρωιχηκοτος μεγεθους
υπερανεστηκεν. ουκετι γαρ ουτε το πατεισθαι παρα των εχθρων αιτιαται ουτε τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

ελεον εις συμμαχιαν εφελκεται, αλλ' ανω γενομενος, ωσπερ εκ τινος υψηλης
σκοπιας, τοις κατω κατα τα κοιλα της του βιου των ανθρωπων υπωρειας διαγουσιν
ελεγκτικως εμβοαι ταυτα λεγων· Ὦ ανθρωποι, τι λαλειτε και πρασσετε; αρα
δικαιοσυνη εστι το λαλουμενον; αρα δι' ευθυτητος την κρισιν προσαγετε; και μην
ορω οτι εν γηι μεν υμων εισιν αι καρδιαι, και παν εγκαρδιον κινημα εργον εστι και
ουχι νοημα. ευθυς γαρ ομου τωι συστηναι το κακον εν τηι διανοιαι συμπλεκεται το
εργον δια των χειρων τοις νοημασιν. ταυτα σαφηνειας χαριν μικρον τι παραφρασας
της ψαλμικης λεξεως εξεθεμην τα ρηματα εχοντα ουτως· Ει αληθως αρα
δικαιοσυνην λαλειτε, ευθειας κρινετε, υιοι των ανθρωπων. και γαρ εν καρδιαι
ανομιας εργαζεσθε εν τηι γηι, αδικιαν αι χειρες υμων συμπλεκουσιν. 5.162 ειτα επαγει
σχετλιαζων υπερ των της σωτηριας εκπεπτω κοτων τας μετα ταυτα φωνας
Ἀπηλλοτριωθησαν, λεγων, οι αμαρτωλοι απο μητρας, και απο της γαστρος
επλανηθησαν. Γνοιης δ' αν το λεγομενον εξετασας τις η πρωτη της ανθρωπινης
συστασεως μητρα, και τις γαστηρ η κυοφορησασα το ανθρωπινον. οιμαι γαρ μη
αλλην ειναι τινα παρα την του θεου φιλανθρωπιαν και αγαθοτητα, αφ' ης
επλασθημεν τε και εγεννηθημεν. ειπεν γαρ Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα
ημετεραν και καθ' ομοιωσιν ο πλασας καταμονας τας καρδιας αυτων. και παλιν
φησιν Υιους εγεννησα και υψωσα, αυτοι δε με ηθετησαν. και μυριας εστι τοιαυτας
φωνας εκ της αγιας γραφης αναλεξασθαι, δι' ων επιγινωσκεται τις η πλασασα ημας
γαστηρ και τις η μητρα η εις φως προαγαγουσα δια γεννησεως. προς ταυτα ουν
βλεπων ο σχετλιαζων επι τηι απωλειαι των αφεστηκοτων οδυρεται· θρηνος γαρ
αντικρυς εστιν η φωνη δι' ης τους αμαρτωλους ολοφυρεται. Πως ηλλοτριωθησαν,
λεγων, οι αμαρτωλοι απο μητρας; πως απο της γαστρος επλανηθησαν το ψευδος προ
της αληθειας τιμησαντες, ων ο θυμος προς τον πατερα του ψευδους τον πρωτον
οφιν εχει την ομοιοτητα; Ὡσει ασπιδος, φησιν, κωφης και βυουσης τα ωτα αυτης,
ητις ουκ εισακουσεται φωνην επαιδοντων, φαρμακουται φαρμακευο μενη παρα
σοφου. ταυτην γαρ ενειδον του θηριου την φυσιν οι περι ταυτα σοφοι· οτι θυμωι
διαπιμπραμενη αποκρατει το πνευμα τηι φαρυγγι και ου προΐεται ασκου δικην τηι του
5.163 πνευματος εναποληψει περιοιδαινουσα, ως παντα επ' αυτης αργα μενειν και
απρακτα, οσα θηριων θελγητρα δια τινος φυσικης αντιπαθειας παρα των τα τοιαυτα
σοφων εξηυρεθη. νοειν δε διδωσι δια τουτων οτι ανηκοος μενει των εν κακιαι
κεκρατημενων η καρδια, της παρα των διδασκαλων επαγο μενης αυτοις θεραπειας.
και πασα δε η της ψαλμωιδιας ακο λουθια δια θρηνου προηκται τωι τηι απωλειαι των
δειλαιων επιστεναζοντι. προαναφωνει γαρ κατ' αυτων το εσομενον λεγων Ὁ θεος
συντριψει τους οδοντας αυτων εν τωι στοματι αυτων. ποιους οδοντας, η δηλαδη τους
του καρπου της παρακοης βρωτηρας, τους των ηδονων της γαστρος υπηρετας (ους
οπλα και βελη δια της προλαβουσης ψαλμωιδιας ωνομα σεν), δι' ων ο της αληθειας
λογος κατασπαρασσεται; Και τας μυλας των λεοντων, φησι, συνεθλασεν ο κυριος.
γνοιης δ' αν τινας ωνομασε λεοντας, ει μαθοις των θηριων τουτων τα ιδιωματα.
λεγουσι γαρ ειναι τους λεοντας ενδιαστροφους το ομμα, ων σαρκοβορος η φυσις και
τωι αιματι φιλη. οιδας δε παντως το αινιγμα της των ομματων διαστροφης των μη
προς το ευθυ βλεποντων, και της αηδιας του ασθματος των εις βλασφημιαν
κεχρημενων τωι στοματι και δια τουτο συγγενως εχοντων προς την της αμαρτιας
δυσωδιαν. και οσα νοειται δια του ασθματος, οτι σαρξ και αιμα, οπερ μαλιστα τρεφει
των λεοντων την φυσιν, ταυτα εις την του θεου βασιλειαν αποβλητα. εν γαρ τωι
καιρωι της των αξιων τιμης, Ουτοι, φησιν, εξουδενωθησονται, τηι αστατωι φυσει των
υλικων πραγματων οις προσωικειωθησαν κατα τον βιον συγκαταρρεοντες.
Ἐξουδενωθησονται γαρ, φησιν, ως 5.164 υδωρ διαπορευομενον. ο γαρ πονηρος κατα
των ψυχων ημων τοξοτης, ο τα πεπυρωμενα βελη της αμαρτιας κατα της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

ανθρωπινης ευθυνων ζωης, ου παυεται κατ' αυτων τοξαζομενος, εως αν αυτων
εκνευρωσηι την δυναμιν. Ἐντενει γαρ, φησιν, το τοξον αυτου, εως ου ασθενησωσι
και γενωνται κηρος τηκομενος προς παν ειδος του κατα την αμαρτιαν χαρακτηρος
ευκολως μορφουμενος· και τουτοις ετι προστιθησι τας οδυρτικας εκεινας κατα των
δειλαιων φωνας, Ἔπεσεν πυρ, λεγων, και ουκ ειδον τον ηλιον. σαφηνιζει δε του
ρητου τουτου την εννοιαν ετερος των ερμηνεων, την παρα καιρον γενομενην απο
της μητρας ολισθησιν του αμβλωματος ερμηνευσας τουτοις τοις ρημασιν· Ἔκτρωμα,
φησιν, γυναι κος ουχ οραματισθησεται ηλιον. επει τοινυν παρα την αρχην της
ψαλμωιδιας φησιν οτι Ἀπηλλοτριωθησαν οι αμαρτωλοι απο μητρας και απο γαστρος
επλανηθησαν, οπερ ταυτον εστι τωι ημβλωθησαν, αιτιον δε του τοιουτου παθους
αυτων λεγει την προς τον οφιν τε και την ασπιδα ομοιωσιν, δια τουτο και νυν τον
ισον επαναλαβων λογον φησι οτι ατελεις εν τωι λογωι της φυσεως και αμβλωθριδιοι
δια κακιας γενομενοι εξωλισθησαν τε και επεσον αυτοι απο της νοηθει σης ημιν
εκεινης μητρας, πυρ καθ' εαυτων γενομενοι δια της υλικης προαιρεσεως· ου χαριν
ουκ ανεβλεψαν προς τον ηλιον. ενδεικνυται δε δια του ηλιου το αληθινον φως, προς
ο η ατελεσφορητος των Ἰουδαιων γονη ουκ ανεβλεψεν. και ο εφεξης λογος αρμοζει
κατα το ακολουθον τωι προαγοντι. ο γαρ εκει κωφην ασπιδα ωνομασεν, τουτο νυν
μεταβαλων ασυνετον ακανθαν λεγει· εκ γαρ του ακουσαι το συνιεναι γινεται· ο δε
την ακοην ου δεξαμενος συναποβαλλει παντως μετα της ακοης και την συνεσιν.
5.165 ∆ια τουτο ωσπερ εκει μεν γενικωτερον μνημονευσας του κατα τον οφιν
ονοματος επαγει το ειδος του θηριου το εν τωι γενει πικροτατον, την ασπιδα λεγων·
ουτω και ενταυθα, οιον εν γενει τινι το της ακανθης ονομα προεκθεμενος επαγει το
χαλεπωτερον εν ταις ακανθαις ειδος, την ραμνον ειπων, ης οξειαι μεν αι ακμαι,
συνεχεις δε αι προβολαι, βλαπτικαι δε των προσεγγιζοντων και ιωδεις αι αμυχαι.
πλην αλλα καν ακανθα ητε, φησιν, καν εν ακανθαις η ραμνος, ως ετι οιεσθε ζην· ου
γαρ αληθως ζηι ο την αληθη μη εχων ζωην. η οργη καταπιεται υμας· και ωσπερ των
αμαρτωλων η ζωη ουκ αληθως εστιν ο λεγεται, αλλ' ονομαζεται μονον (το γαρ της
αληθινης ζωης διεζευγμενον, ζωη ουκ εστιν)· ουτως και επι του θεου η οργη, καν
τοις αμαρτωλοις τουτο και φαινηται και παρ' αυτων ονομαζηται, ουδεν μαλλον
εστιν οργη, αλλ' ως οργη τοις ουτω την κατα το δικαιον του θεου αντιδιδομενην
αμοιβην ονομαζουσι. τουτο ουν εστιν το Ὡσει ζωντας. και Ὡσει εν οργηι καταπιεται
υμας, ουκ εν αληθινηι ζωηι οντας, ουτε αληθως εκεινος εν οργηι θεωρουμε νος. ειτα
φησιν· Ευφρανθησεται δικαιος οταν ιδηι εκδικησιν, ουχ ως επιχαιρων τοις
απολλυμενοις, αλλ' ως εκ παραλληλου τα εαυτου προς τα εκεινων αντιτιθεις τοτε
μακαρισει εαυτον της ευβουλιας, οτι μη εν εκεινοις εγενετο, εν οις οραι των
αμαρτωλων την εκδικησιν. την γαρ των ιδιων χει ρων καθαροτητα τηι προς το
λυθρον των αμαρτωλων αντ εξετασει μαλλον κατοψεται. Τας χειρας αυτου, φησιν,
νιψεται εν τωι αιματι του αμαρτωλου. οιδαμεν δε οτι ουκ αλλου τινος χαριν
νιπτομεθα η ινα τωι υδατι τον ρυπον 5.166 αποκλυσωμεθα· ο δε του αιματος
μολυσμος ουκ αποκαθαιρει 5.166 τον προυπαρχοντα ρυπον, αλλ' αυτος γινεται
ρυπος. ουκουν ωσπερ το λευκον χρωμα τηι αντιπαραθεσει του αιματος εκδηλοτερον
γινεται, ουτως και η των χειρων του δικαιου καθαροτης δια της του εναντιου
συγκρισεως λαμπροτερα καθισταται. το γαρ νυν απιστουμενον οτι τις εστι τοις δια
των της αρετης πονων εκουσιως κακοπαθησασι μετουσια του κρειττονος τοτε δια
της πειρας φανερωθησεται· ο γαρ ταυτα βλεπων ερει οτι ην, ως εοικεν, τωι δικαιωι
καρπος αποκειμενος εν τηι δικαιαι του θεου κρισει. οραις οιας επιβεβη κεν ακρωρειας
ο λογος; οσον υπεραιρει των προδιηνυσμενων τοις ψαλμοις το μεγεθος;
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ις ʹ.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

Ἀλλ' ουδε ουτος ορος της εις το υψος αναβασεως τοις δι' αρετης προκοπτουσι
γινεται. ο γαρ μετα τουτον τηι ακολουθιαι της ταξεως ων υπερ τουτον και τηι
μεγαλοφυΐαι της θεωριας ευρισκεται. παλιν δε η επιγραφη ανακηρυσσει τον
στεφανιτην· παλιν η επ' αυτωι στηλη το υπερ ανθρωπον ειναι την τοιαυτην νικην
μαρτυρεται. Εις το τελος γαρ, φησι, μη διαφθειρηις. ειρηται πολλακις οτι νικη εστι
του τελους το σημαινομενον, και ουδεν χρη παλιν εφερμηνευειν τωι λογωι το
εγνωσμενον. το δε Μη διαφθειρηις, η φιλανθρωπος αυτη φωνη και πασαν
μακροθυμιας υπερβολην παριουσα, μειζονος επιβεβηκεν εν τωι τοπωι τουτωι της
διανοιας. τις γαρ ουκ οιδεν οτι προχειρος μεν εις ευποιΐαν εστι και των επιτυχοντων
εκαστος επι των μηδεμιαν προενδειξαμενων κακιαν· πολλακις δε και μικρας 5.167
τινος λυπης προγεγενημενης, ο μεν μεγαλοψυχοτερος ηνεγκε την επι τοις μικροις
αηδιαν και εν τωι καιρωι της ευποιΐας ουκ απετραπη του ποιησαι καλως τον επι
μετριοις λυπησαντα· ο δε μικροφυης την διανοιαν, καν βραχυ τι το παροξυνον τυχηι,
πασαν επαφιησιν αυτωι την αμυντικην δυναμιν καιρου τινος εις κακοποιΐαν
λαβομενος. ουκουν ουκ ισον το θαυμα, καν ομοιον το ευεργετημα τυχηι, επι τε του
μηδεν προπεπονθοτος κακως και επι του δι' ευποιΐας αμειψαμενου τον
προλυπησαντα. τουτου χαριν, ως αν μαλιστα το απαραθετον τε και αζηλωτον
επιδειχθειη της του ∆αβιδ μακροθυμιας, ητις αυτην μικρου δειν μιμειται της θειας
φυσεως την απαθειαν, παρατιθησι την πονηραν εκεινην του Σαουλ μανιαν. ειρηται
γαρ, φησιν, τωι ∆αβιδ η του Μη διαφθειρηις φωνη, ην τηι μνημηι των επιγενομενων
ενστηλιτευηι, ουχ οτε φιλικως προς αυτον ειχεν ο τυραννος, αλλ' ηδη γεγενημενων
εκεινων, οτε απεστειλεν Σαουλ εις τον οικον αυτου του θανατωσαι αυτον. παντως
δε ουκ αγνοεις, ο φιλομαθης, το μερος της ιστοριας, το υπο της επιγραφης
σημαινομενον· πως επειδη κατεστη τωι Σαουλ η εκ του δαιμονιου πνευματος
πτοησις, του αγιου ∆αβιδ δια του ψαλτηριου την εκ του παθους ταραχην
κατευνασαντος, παρεστωσαν εαυτωι την λογχην ευρων ο Σαουλ τωι ευεργετηι εαυτου
επαφιησιν ευθυνας κατ' αυτου την αιχμην· του δε κατα θειαν συμμαχιαν της βολης
εαυτον υπεκστησαντος τωι τοιχωι δια βαθους εμπηγνυται η της αιχμης προσβολη.
εξεδραμεν δε των βασιλειων, εν τωι ιδιωι οικωι εγενετο μετα βληθησεσθαι του
βασιλεως τον θυμον δια μετανοιας ελπισας. 5.168 Του δε Σαουλ δορυφορους εν
κυκλωι τηι οικιαι του ∆αβιδ περιστησαντος και δημιοις τον κατ' αυτου φονον
εντειλαμε νου μολις δια θυριδος τινος καταβαλων εαυτον εις το υπαιθρον και
διαλαθων την φρουραν εξω των κινδυνων κατεστη· και μεταναστας αλλοτε αλλον
επηρχετο τοπον υπο αμηχανιας τοις αηθεσιν ανθρωποις επιπλανωμενος. και ουτως
κατεληφθη υπο του Σαουλ πανστρατιαι κυκλωσαντος το γεωλοφον, ωι μετα των περι
αυτον ο ∆αβιδ προσφευγει, και νυκτος αναβολην προς τον θανατον αυτωι
παρασχομενης (υπερεθετο γαρ ο Σαουλ επι τον ορθρον την του διωκομενου σφαγην)
επιστας τηι σκηνηι του πολεμιου και καταλαβων επι τινος ευνης λελυμενον τωι υπνωι
ου μονον την ιδιαν επεσχεν χειρα σπευδουσαν ισως τωι θυμωι χαρισασθαι, αλλα και
τον υπ ασπιστην ηδη κατα του Σαουλ προς την σφαγην επικυψαντα (Παταξω γαρ,
φησιν, και ου δευτερωσω) απαγει της ορμης τηι μεγαληι ταυτηι και αοιδιμωι φωνηι, Μη
διαφθειρης, ειπων, τον προς την καθ' ημων διαφθοραν επειγομενον. ου τουτο δε
μονον εστιν το θαυμαστον εν τωι πραγματι, οτι ζωην χαριζεται τωι κατα της ζωης
αυτου απαντα πρασσοντι, αλλ' οτι προς βασιλειαν χρισθεις ο ∆αβιδ και ειδως μη
αλλως αν μετασχειν του αξιωματος, ει μη εκ ποδων γενοιτο ο Σαουλ, κρειττον
εκρινεν δια της μακροθυμιας κακοπαθειν εν ιδιωτικηι ταπεινο τητι η θυμον κατα του
λελυπηκοτος εκπλησας επιβηναι της βασιλειας. δια τουτο συμπαρεγραφη τηι της
φιλανθρωπιας φωνηι το Ὅτε απεστειλεν Σαουλ εις τον οικον του ∆αβιδ του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

θανατωσαι αυτον. ου γαρ τοτε ερρεθη, οτε ταυτα εγενετο, 5.169 αλλα προφερει ο
λογος εις την του θαυματος επιτασιν, οτι ταυτα ειπεν ο εκεινα παθων. Περιττον δε
οιμαι νυν παρενθειναι τωι λογωι προς ετερα σπευδοντι τι το εν τηι ιστοριαι
ζητουμενον, πως, ειποντος του λογου οτι επαταξε ο Σαουλ τον ∆αβιδ τηι λογχηι
επαγει η ιστορια οτι κατα του τοιχου ηλθε το δορυ, ο δε ∆αβιδ διεσωθη, και οτι επι
της κλινης του ∆αβιδ αυτος μεν ουχ ευρισκεται, αλλ' αντ' εκεινου κενοταφια και
ηπαρ αιγων, οπερ τοις τοτε εις αποτροπιασμον θανατου εκ τινος συνηθειας εγινετο,
ωστε τον εν αρρωστιαι γενομενον υπεξαγεσθαι μεν της κλινης, την δε τοις
τεθνηκοσιν επιβαλλομενην στολην επιτιθεναι τωι κραββατωι και ηπαρ αιγων. δηλον
γαρ αν ειη τοις φιλοπονωτεροις, οτι προφητεια της κατα τον κυριον οικονομιας
εστιν η ιστορια. δαιμονες ησαν εν Σαουλ τωι τυραννωι· τουτους απελαυνει ο εις
βασιλειαν χρισθεις τωι της κιθαρας οργανωι κατ' αυτων ενεργησας την πτοησιν· ο δε
καταληφθεις υπο των συνοντων αυτωι δαιμονων πατασσει τηι λογχηι τον δια της
κιθαρας την κατα των δαιμονων ισχυν ενδειξαμενον, αλλ' ο τοιχος δεχεται αντι του
∆αβιδ την πληγην· ο δε διασυζεται. μετα ταυτα ο επιβουλευθεις παρα του Σαουλ
ζητειται επι της κλινης, και ο μεν ουχ ευρισκεται, κενοταφια δε αντ' εκεινου η κλινη
εχει και ηπαρ αιγων. φανερα δε παντως εστιν η δια των αινιγματων της ιστοριας
ακολουθια προς τι βλεπει· οτι δια μεν του ∆αβιδ ο εκ του ∆αβιδ προμηνυεται, τον δε
Χριστον ο χρισθεις διασημαινει· και οτι η κιθαρα το ανθρωπινον εστιν οργανον, η δε
εκ ταυτης 5.170 ωιδη ο δια του σαρκωθεντος φανερωθεις ημιν λογος, ου εργον εστιν
αφανισαι την εκ δαιμονων παραφοραν, ινα μηκετι ωσιν οι θεοι των εθνων τα
δαιμονια. αλλ' ο βασιλευς εκεινος ο εν εαυτωι τους δαιμονας εχων, οταν υποχωρησηι
τα πνευματα τηι ωιδηι του το οργανον επι τουτωι αρμοσαμενου πατασσει αυτον τωι
δορατι (το δε δορυ ξυλον εστι σιδηρωι καθωπλισμενον), αλλα δεχεται αντ' εκεινου ο
τοιχος το δορυ. τοιχον δε νοουμεν την γηΐνην οικοδομην, δι' ης το σωμα
καταμανθανομεν, περι ο το ξυλον βλεπομεν του σταυρου και τον σιδηρον· ο δε
∆αβιδ εκεινος ο χριστος τε και βασιλευς εξω του παθους εστιν. η γαρ θεοτης εν τωι
σταυρωι τε και τοις ηλοις ου γινεται. Μελχολ δε ακουσαντες την εκ του Σαουλ
γενομενην, ηι ∆αβιδ εκοινωνησεν, ου ξενιζομεθα προς το ακολουθον βλεποντες.
οιδαμεν γαρ οτι ο θεος θανατον ουκ εποιησεν, αλλα πατηρ εγενετο του θανατου ο
της κακιας βασιλευς ο εαυτον της ζωης στερησας. φθονωι γαρ διαβολου ο θανατος
εισηλθεν· Ἐβασιλευσε δε ο θανατος απο Ἀδαμ και εως του νομου, ον βουλεται
μηκετι βασιλευειν εν ημιν ο αποστολος εν τωι θνητωι ημων σωματι. ο ουν υπερ
παντων του θανατου γευσαμενος εν τωι οικωι της υπο του νοηθεντος ημιν Σαουλ
γενομενης γινεται, ονομα δε αυτηι Μελχολ. του δε ονοματος τουτου το
σημαινομενον βασιλειας εστιν δια το μεχρι τοτε βασιλευειν την αμαρτιαν της
φυσεως. ενταυθα δε γενομενος αυτος μεν δια θυριδος εξερχεται. σημαι 5.171 νει δε η
θυρις την επι το φως παλιν επανοδον του εαυτον τοις εν σκοτει και σκιαι θανατου
καθημενοις δειξαντος. τα δε κενοταφια αυτου επι της κλινης οραται. φησι γαρ και ο
αγγελος τοις εν τωι μνηματι ζητουσι τον κυριον· Τι ζητειτε τον ζωντα μετα των
νεκρων; ουκ εστιν ωδε, ηγερθη. ιδε ο τοπος εν ωι εκειτο. τον ταφον, εν ωι εταφη,
ειδον οι ζητουντες τον κυριον κενον του ζητουμενου σωματος. μονα δε ην εν αυτωι
τα ενταφια. ουκουν νοουμεν οτι την αναστασιν του κυριου σημαινει την επι του
ταφου τα επι της κλινης του ∆αβιδ κενοταφια, δι' ων γινεται ο αληθινος του
θανατου ημων αποτροπιασμος. Του δε τρωθεντος τοιχου, ον αντι του σωματος
ενοησαμεν, αιμα μη εχοντος, ως αν μη παραλειφθειη το καιριωτατον των εις το
μυστηριον νοουμενων, δι' ου ελυτρωθημεν, το αιμα λεγω, τουτο εν τοις κενοταφιοις
ευρισκεται· μονον γαρ εν τοις σπλαγχνοις το ηπαρ αιματος εστι πηγη τε και εργαστη
ριον, ου χωρις αδυνατον εστι συστηναι την φυσιν του αιματος. ει ουν εκ του ηπατος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

το αιμα, εν δε τοις κενοταφιοις το ηπαρ, ουδε το αιμα λειπει τωι γενομενωι τηι φυσει
των ανθρωπων αποτροπιασμωι του θανατου· το δε γενος του ζυου τουτου, ου το
ηπαρ εληφθη, ταις ιλεωτικαις υπερ των αμαρτιων θυσιαις αποτεταγμενον εστιν. ου
μονον δε τουτο, αλλα και εκ του αυτου γενους και εις το πασχα παραλαμβανε· και
αποπεμπτικον της του λαου αμαρτιας το ζωιον τουτο φησι δειν ο Μωυσης ποιεισθαι,
οτε εις διπλην ενερ γειαν [το ζωιον τουτο] μεριζεται. και δυο προτεθεντων χιμαρων
εκ διακληρωσεως, το μεν ανατιθεται τωι θεωι, το δε τηι 5.172 αμαρτιαι εκπεμπεται επι
την ερημον. δια παντα ουν ταυτα και τα τοιαυτα τουτου του ζυου το ηπαρ εις την
του αιματος ενδειξιν παρεληφθη, δι' ου των επιθανατιως νενοσηκοτων ο
αποτροπιασμος του θανατου εγενετο δια της εκ νεκρων αναστασεως του κυριου
ημων, ην σημαινει το κενοταφιον. Ἀλλα καιρος αν ειη και τον εν τηι ψαλμωιδιαι νουν
δια βρα χεων επιδραμειν εχοντα ουτως· μεριζει τον λογον η προφη τεια. ο μεν γαρ
υπερ ημων προς τον θεον γινεται εκ του κοινου της φυσεως προσαγομενος· ο δε
προς ημας εκ του υπερ ημων αναδεξαμενου το παθος. τα μεν ουν υπερ ημων εστι
ταυτα· Ἐξελου με, λεγων, εκ των εχθρων μου, ο θεος, και εκ των επανισταμενων επ'
εμε λυτρωσαι με και εκ των εργαζομενων την ανομιαν και εξ ανδρων αιματων, οι
εθηρευσαν την ψυχην μου, και επεθεντο ισχυρως ουδεν παρ' ημων προπεπονθοτες
κακον. ου γαρ ημαρτον τι κατ' εκεινων, ουδε εστιν ανομια τις παρ' ημων επι βλαβηι
των εχθρων ενεργηθεισα, εφ' ηι και παροξυνονται. ανευ ανομιας ην ημιν ο πρωτος
δρομος. αλλ' ιδου τα παντα, φησιν, οια εστι. ιδε και προσχες του επισκεψασθαι. και
μη αναβαληι δια φιλανθρωπιας την κατα των πεπλημμεληκοτων εκδικησιν. Μη
οικτειρησηις γαρ, φησιν, παντας τους εργαζομενους την ανομιαν. ειτα μεταγει τον
λογον επι το υπερκειμενον προσω πον και φησιν ως εκ προσωπου του της ευχης
επακουσαντος οτι ουτοι οι εχθροι εις την εσπεραν εαυτων επιστρεψουσιν. οπερ
ουδεν αλλο εστιν η οτι εις το εξωτερον σκοτος συνελασθη σονται. η γαρ εσπερα
σκοτους γινεται αρχη τε και μητηρ. Και λιμωξουσιν ως κυων. οις γαρ ουκ εστι
σωτηριας εφοδιον, 5.173 εξ αναγκης η εκ του λιμου των αγαθων επακολουθησει
ταλαιπωρια. ουτως ελιμωξεν εν τωι ᾅδηι ο πλουσιος, της θειας δροσου ερημος ων· και
δια το απαρασκευον του τοιουτου αγαθου ειναι τηι φλογι κατεφλεγετο. αλλα και
Κυκλωσουσι πολιν, φησιν. οπερ τοιουτον μοι τινα νουν υποσημαινειν δοκει· επειδη
παν το αχρειον τε και αποβλητον ως προς την των ζωντων χρησιν εξω ριπτεται της
πολεως ειτε τι νεκρον και διεφθορος ειτε δυσωδης τις κοπρος, περι α υπο της του
λιμου αναγκης οι κυνες εξευρισκονται τωι ρυπωι τωι εκ της πολεως εκβαλλομενωι
εμβιοτευοντες, δια τουτου των εν αρετηι και κακιαι ζωντων την διαφοραν διδασκων
ο λογος εν τωι της πολεως διασημαινει αινιγματι· πολιν λεγων την υπο της αρετης
συνωικισμενην ευπρεπη τε και ευδιαθετον πολιτειαν· τα δε εξω της πολεως την εκ
του εναντιου παραθεωρουμενην κακιαν δηλοι, εν ηι πασα η του αστειοτερου βιου
αποβολη, η τις εστιν δυσωδης αμαρτια, εκ τε της σηψεως των σωματων και εκ της
ρυπαρας κοπρου συνισταμενη ευρισκεται. ουκουν της μεν πολεως οικητωρ εστιν το
μεγα και τιμιον χρημα, ο οντως ανθρωπος και τον εξ αρχης επιβληθεντα χαρακτηρα
τηι φυσει δια του βιου μεμορφωμενον εχων. ο δε περι τα εξω της πολεως ανα
στρεφομενος κυων εστιν και ουκ ανθρωπος, ωστε φανερον ειναι παντι πως χρη
διακρινειν τους κυνας απο των κατα φυσιν ανθρωπων, ουκ εκ του σχηματος λεγω
της του σωματος διαπλασεως, αλλ' εκ της κατα τον βιον διαφορας. ο γαρ της
εναρετου πολεως ενοικος αληθως εστιν ανθρωπος· ει δε τις περι την δυσωδη
ακολασιαν η την περιττωματικην πλεονεξιαν, ην κυριως αν τις ονομασειε κοπρον, η
περι τα αλλα της κακιας ειδη την σπουδην εχοι, εξω του κυκλου της πολεως 5.174
εκεινης πλανωμενος τε και περιερπων βοαι καθ' εαυτου το κυων ειναι,
μεταπλασθεισης απο της εις τον θεον ομοιοτητος επι το κυνωδες της φυσεως. νοεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

δε παντως δια των κυνων τον αρχεγονον κυνα τον σαρκοβορον τε και
ανθρωποκτονον, καθως φησιν η γραφη. Και τα εφεξης του ψαλμου διαγραφει την
κυνωδη ζωην. αντι γαρ της υλακης φθογγον τινα δια στοματος αυτων γενεσθαι
λεγει, και αντι των κυνοδοντων ρομφαιαν τοις χειλεσιν υποκεκρυφθαι φησιν, ουτω
λεγων τοις ρημασιν· Ἰδου αποφθεγξονται εν τωι στοματι αυτων και ρομφαια εν τοις
χειλεσιν αυτων. αλλα τα φοβερα ταυτα τοις τον θεον εν εαυτοις εχουσι γελως εστιν.
Συ γαρ, φησιν, κυριε, εκγελασηι αυτους· εγω δε το κρατος μου προς σε φυλαξω. και
μετ' ολιγα προμηνυει την ορισθεισαν υπο του θεου επι του ιδιου πλασματος
οικονομιαν. φησι γαρ· Μη αποκτεινηις αυτους, αλλα καταγαγε αυτους απο του υψους
της κακιας εις το επιπεδον τε και ομαλον της κατα θεον πολιτειας. οπερ δη και
Παυλος ο μεγας και ο βαπτιστης Ἰωαννης εποιησεν. εν Παυλωι μεν καθαιρουμενου
παντος υψωματος του κατα της θειας γνωσεως επαιρομενου· υπο δε Ἰωαννου κατα
την προφητειαν Ἠσαιου παντος ορους και βουνου προς το ταπεινον κατασπωμενου.
δι' ων μανθανομεν οτι των μεν ανθρωπων αφανισμος ουκ εσται, ινα μη το θειον
εργον 5.175 αχρειωθηι τωι ανυπαρκτωι αφανιζομενον. αλλ' αντ' αυτων απολειται η
αμαρτια και εις το μη ον περιστησεται. Ἁμαρτια γαρ, φησιν, στοματος αυτων και
λογος χειλεων αυτων. και υπερηφανια και αρα και ψευδος Ἐν τηι οργηι της
συντελειας ουκ υπαρξουσιν. ων μηκετι οντων, Γνωσονται, φησιν, οτι ο θεος
δεσποζει του Ἰακωβ και των περατων της γης. μηδαμου γαρ υπολειφθεισης κακιας,
παντως εσται των περατων δεσποτης ο κυριος, της νυν βασιλευουσης των πολλων
αμαρτιας εκ ποδων γενομενης. ειτα παλιν τον αυτον επαναλαμβανει λογον περι των
επιστρεφοντων εις εσπεραν και λιμωττοντων ως κυων και εν κυκλωι περιερχομενων
την πολιν, δηλων, οιμαι, δια της του λογου επαναληψεως οτι καθ' εκατερον οι
ανθρωποι κατα τε το πονηρον και το κρειττον, εν οις αν νυν γενωνται, εν τοις
αυτοις και μετα ταυτα γενησονται. ο γαρ νυν δι' ασεβειας κυκλωι περιπατων και μη
εμβιοτευων τηι πολει μηδε τον ανθρωπινον επι του ιδιου βιου χαρακτηρα φυλασσων,
αλλα αποθηριουμενος δια της προαιρεσεως και κυων γενομενος ουτος και τοτε της
ανω πολεως εκπεσων εν λιμωι των αγαθων κολασθησεται. ο δε νικητης των
εναντιων και προιων (καθως φησιν ετερωθι που ο ψαλμωιδος) εκ δυναμεως εις
δυναμιν και νικην νικηι διαμειβομενος, Ἄισομαι, λεγει, τηι δυναμει σου, και
αγαλλιασομαι το πρωι το ελεος σου, οτι εγενηθης αντιληπτωρ μου και καταφυγη
μου, και σοι πρεπει η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. αμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61


