Adversus Arium et Sabellium de patre et filio
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΚΑΤΑ ΑΡΕΙΟΥ ΚΑΙ ΣΑΒΕΛΛΙΟΥ
Ἐξηρευξατο η καρδια μου λογον αγαθον, αρτιως ο ψαλμωιδος ελεγεν. τουτον
τον αγαθον λογον του θεου οι μεν κατα Ἄρειον και Ἀχιλλιον την ασεβεστατην
φωνην προιεμενοι ετολμησαν κτισμα και ποιημα διακηρυξαι και πολλους τηι εαυτων
εφειλκυσαν πλανηι· οι δε κατα Σαβελλιον ταναντια τουτων φρονουντες αναιρειν
μεν πειρωνται την υποστασιν του υιου, αυτον δε τον πατερα ενα οντα δυσιν ονομασι
γεραιρειν οιομενοι υιοπατορα προσαγορευουσιν. αι δ' εκατεραι δοξαι αυται ωσπερ
παγιδες δυο τεθεινται υπο των προηγορευμενων· διεισι δε μεση τις οδος στενη και
τεθλιμμενη η απαγουσα εις την ζωην κατα το ευαγγελιον. ταυτης οι πολλοι των
ανθρωπων εκκλινοντες της ετερας θηραμα γινονται· συ δε μοι δοκεις δεδοικεναι τας
εκατερων εμπτωσεις και αυτην αποφευγειν την της αληθειας οδον οιο μενος μη δειν
περι θεου λογον προχειριζεσθαι. ορα τοινυν μη την των δυειν πλανην ευλαβουμενος
ασεβειας τιμωριαν οφλησηις. αυτος ο σωτηρ προ της αληθους οδου εστηκως κεκραγε
λεγων· Ἐγω ειμι η οδος και η αληθεια· μη εκκλινηις εις τα δεξια η εις τα αριστερα,
οπως μηδετεραι αυτων προστυχηις. και παλιν· Ἐγω ειμι η θυρα των προβατων· ο μη
εισιων δι' εμου, αλλα αλλαχοθεν αναβαινων κλεπτης εστι και ληιστης, ος και υπο
παγιδος αλους απολειται. ακουετωσαν τοινυν οι προς την των εκατερων πλανην
επιτρεψαντες τον νουν, ως κατα φυσιν ο σωτηρ ημων Ἰησους 3,1.72 Χριστος υιος
θεου εστι τε και προσαγορευεται και ου ποιημα ων κατα χρησιν ονομαζεται ωσπερ
ημεις υιος και οτι ουκ εχων αρχην, αλλα αΐδιος· δια τουτο και εν ατελευ τητοις
αιωσι κατ' ιδιαν υποστασιν συμβασιλευσει τωι πατρι.
Ἀλλ' ισως ειποι τις αν· παν το αναρχον και αγεννητον αν ειη· πως ο υιος
εικοτως αν προσαγορευοιτο αναρχος, ου και τουνομα εμφασιν αρχης εχει; υιος γαρ
εκ του γεγεννησθαι ωνομασται. γεννησις δε οτι αρχηι υποπεπτωκεν, ουκ αν τις
ανηναιτο· ει ουν υιος τυγχανει, δηλουται ημιν εκ της γεννη σεως αρχην ειληφως.
ισως δε και τελος εξει, ειποι τις αν κατα τον φιλοσοφον λογον· και ο αποστολος δε
φησιν υποτα γησεσθαι αυτον τωι υποταξαντι αυτωι τα παντα και παρα δωσειν αυτον
την βασιλειαν τωι πατρι και θεωι, ως υπειληφθαι αυτον ουκ οντα προ του γεννασθαι
παλιν εις το μη ειναι χωρησειν. Ἀναβηθι μοι επι της ασφαλους πιστεως, μη συν
αρπασθηις ωσπερ βιαιαι πνοηι τηι των τοιουτων λογισμων απατηι, ως χνους ον εκριπτει
ο ανεμος, εκ της στενης και ευθειας οδου επι βαραθρα της απωλειας. ει γαρ ο πατηρ
των ολων αγεννητος και αΐδιος, σοφος τε και δυνατος, ο δ' αποστολος την εις αυτον
πιστιν ευαγγελιζομενος διακηρυττει πασι Χριστον θεου δυναμιν και θεου σοφιαν,
πως αν τολ μωσιν υπο χρονον αγειν αυτου την γεννησιν και ουκ αΐδιον ουδε
αναρχον υπολαμβανειν; ει γαρ κατα την τινων υποληψιν υπο χρονου μοιραν
πεπτωκεν η του σωτηρος ημων γεννησις, ητιμασται ετι ου μονον ο υιος αλλα και ο
πατηρ κατα την του υιου φωνην· Ουτε εμε οιδατε ουτε τον πατερα· Ὁ μη τιμων τον
υιον ου τιμαι τον πατερα, ο μεν ως ουκ ων προ του γενεσθαι, ο δε ως μη εχων
δυναμιν και σοφιαν προ του ειναι τον υιον. ακολουθως δ' αν υπολαμβανοιεν οι
τοιουτοι μηδε θεον ειναι τον πατερα ποτε πριν γενεσεως του υιου· 3,1.73 πως γαρ αν
θεος, ει μη δυναμιν και σοφιαν εκεκτητο; ει δε αει ων θεος υπο των θειων ημιν
γραφων τεθεσπισται, αει αρα σοφιαν και δυναμιν, τουτεστι τον Χριστον, εχων μεθ'
εαυτου πιστευτεος.
Μεμνημαι δε υποσχομενος εμπροσθεν ωσπερ δι' εσοπ τρου δειξειν υμιν την
εικονα των περι τον πατερα και τον υιον, επειπερ ανθρωπινωι λογωι τα κατα την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

θειαν φυσιν ουχ υποτετακται. οποτε γαρ αυτος ο θεος † ου κατα την ιδιαν του
μεγεθους δυναμιν διειλεκται ημιν, αλλα συμμετρει ταις ανθρωπιναις ακοαις την
εαυτου φωνην, οπως οιοι τε ωμεν ταις ακοαις την θειαν φωνην υποδεξασθαι. και
γαρ τοι και το ανυποιστον και απεριληπτον μεγεθος αυτου συμμετρει ταις των
ανθρωπων οψεσι και θεος ων ανθρωπος πεφηνε· εκενωσε γαρ εαυτον μορφην
δουλου λαβων, ινα δυνηθωμεν οι ανθρωποι θεασασθαι θεον. ωσπερ ουν πεπεισμεθα
οτι ουκ ων ανθρωπος πεφηνε μεν ανθρωπος, κατα φυσιν δε θεος ην τε και εστι το
απεριληπτον μεγεθος αυτου σωματι περι γραψας και δι' εαυτου ωσπερ δι' εσοπτρου
το ολον ημιν μεγεθος του θεου παραφηνας, ιν' ωσπερ διοπτραι τουτωι χρησαμενοι και
του πατρος θεαται γενωμεθα· εικων γαρ του αορατου θεου κατα τον αποστολον
τυγχανων ειρηκεν· Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον πατερα, ουτω και δια των εν ταις
γραφαις κατα το μετρον των ακοων ημων ειρημενων, μη αρμοζοντων δε πολλαχως
τηι θεοτητι δι' ασθενειαν λογου αναλογως θεωρουμεν αυτον τηι διανοιαι· ωσπερ γαρ
θεος σωματι περιγραπτος ημιν ωπται δια τας οψεις, ουτως και ο λογος μικροτερος η
κατα θεον κεκηρυκται δια τας ακοας.
∆εδεικται δε, ωσπερ προεφημεν, δι' αυτης της γραφης ως ανθρωπινος λογος
θεον τε και τα κατ' αυτον ουκ αν ενδεξαιτο. επειδη γαρ ουχ υπολελειπτο μερος
λογου το μηνυον την αιδιοτητα του υιου, τηι προθεσει ωσπερ αινιγματι 3,1.74
σημαινει συγχρονον ειναι τωι πατρι η γραφη λεγουσα· Προ εωσφορου εγεννησα σε·
και Προ παντων βουνων γενναι με και εκαστου δημιουργηματος. τουτο το μερος του
λογου προτιθεισα η γραφη αναρχον αυτον αποφαινει· το γαρ προυπερβατικον
παντων ον και μαλιστα οτε προ των αιωνων λεγει εις το αΐδιον και αναρχον τρεπει
ημων τον νουν. πως ουν τωι πατρι αει συγκαθεζομενος το υιος ειναι και γεγεννησθαι
επιτετραπται, εικονα σοι τουτων προτεινω, επειπερ των κατα φυσιν ου καθικνειται
ο λογος, την ακτινα υπο του ηλιου. πως ουκ αν φησειας τετεχθαι και το φως υπο του
λυχνου; αλλ' ωσπερ ου προτερον ο ηλιος, επειτα η ακτις, αλλ' αμα τωι ειναι η
γεγονεναι τον ηλιον εστι τε και γεγονεν η ακτις και αμα τωι υπαρξαι τον λυχνον
υπηρξε και το φως και το γεννωμενον υπο του λυχνου ου μετα τινα χρονον, αλλα
συν αυτωι γεννωμενον φαινεται, ουτως ου πρωτον θεος, μετεπειτα δε η σοφια αυτου,
αλλ' αμα τωι ειναι τον θεον των ολων (ην δε παντοτε) ην αρα και η σοφια, τουτεστιν
ο Χριστος· καιτοι γεννωμενη υπο του θεου και γεννημα εικοτως προσαγορευεται η
σοφια του διαδεικνυμενου αυτην. το δε Προ παντων βουνων γενναι με εμφαινει
παντοτε γεννωμενον τοις ανθρωποις υπο του πατρος τον σωτηρα· και το Σημερον
γεγεννηκα σε καιτοι προγεγεννημενον και αει συνοντα υπο χρονου μερει το
σημερον αγουσα η γραφη σημαινει αει τοις καθεξης προιουσιν αυτον συγγεννασθαι,
αχρις ου το σημερον καλειται. ει ποτε δε το σημερον του κοσμου τουτου συμ
περιορισθειη τοις τελεσιν, ουκετι γενναται, αλλ' απαξ τοις απασι γεγεννημενος και
παντων κριτης και δικαστης καθ εσθεις ζωντων και νεκρων εις αιωνα βασιλευσει
συν τωι πατρι.
Ἵνα δε μη και το Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου 3,1.75 εις εργα αυτου
εμποιηι λογισμους τοις διεφθοροσι την διανοιαν, ουδε τουτο παριτεον. οι γαρ
ερμηνεις βραχυ τι της Ἑβραΐδος ακριβειας των γραφων εις την Ἑλληνιδα
παρατραπεντες ειπον μεν εκτισε με, ευροις δ' αν ερευνησας εποιησε με. ομως δε και
το εκτισε με ακριβως νοουμενον ουδεν απαιδον του εποιησε με δεικνυται. ει γαρ
κυριος εκτισε με ειρηκει μονον, ζητημα αν τισι καταλελοιπει· επει δε προσε θηκεν
αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου, σαφως αν νοοιτο ειρηκυια κυριος εποιησε με
επιστατειν των εργων αυτου και αρχην των οδων αυτου ενεχειρισε μοι. ποτε γαρ
εσχεν αρχην οδων αυτου ο πατηρ η ποτε ουκ ην ενεργης η παρα τινος το δυνασθαι
και το ενεργειν ειληφε; το γαρ μη αει τα παντα εχειν παρ' εαυτωι εμφαντικον εστι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

του παρ' αλλου τινος ειληφεναι, ως ετερον τινα θεον πρεσβυτερον αυτου νοεισθαι.
Τις δε προεδωκε και ανταποδοθησεται αυτωι; φησιν η γραφη. ει δε παρ' αυτου τα
παντα, ουδεποτε αρα αρχη οδων αυτου και εργων αυτου ευρεθησεται, αλλ' αει
ενεργης. ει δε παντα δια του υιου γεγονε και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν, αει αρα
την εργαζομενην σοφιαν παρ' εαυτωι εχειν αναφανδον δεικ νυται. ει δε αει εργαζεται
ο πατηρ, χωρις δε του υιου ουδεν ειργασται, ματην το εκτισθαι υπειληφασιν υστερον
ποτε δε δημιουργησθαι, ινα εργαζηται. αλλα το Ἔκτισε με αρχην οδων αυτου
σημαινει οτι ενεχειρισε μοι τας οδους αυτου, ιν' ωσιν υπο την εμην αρχην· αρχην
γαρ ου χρονικην λεγει, αλλα την κρατητικην. και γαρ και οι αποστολοι φασιν, οτι
και κυριον και Χριστον αυτον εποιησεν. ει δε το εποιησε ποιημα και κτισμα
ονομαζοιτο, δυο αν ειεν τινες ους εποιησεν, ετερον μεν κυριον, ετερον δε Χριστον.
Χριστος δε οτι βασιλευς προσαγορευεται, ουδενι τουτο αγνωστον· αλλα το εποιησε
σημαινει δυο αρχας εγκεχειρισθαι αυτωι παρα του πατρος, την μεν κυριακην, την δε
βασιλικην, μαλλον δε μιαν αρχην 3,1.76 δυσι προσηγοριαις γεραιρομενην πλειοσιν.
εκατεροι τοινυν πεπεισθωσαν οι ταις εκατεραις ενειλημμενοι πλαναις, ως αει συν
τωι πατρι ο υιος γεννητος αμα και αναρχος εστιν· αναρχος μεν τωι αει συνειναι τωι
πατρι, γεννητος δε τωι τον πατερα αιτιον εσχηκεναι του ειναι· ως εφημεν επι του
λυχνου ειποντες οτι αιτιος μεν αυτος του φεγγους, ου μεντοι προτερος του φεγγους,
αλλ' ομοχρονος τυγχανει· ουτως και εις τον αιωνα εσται και ουδεποτε παυσεται
βασιλευων, επειδηπερ ουδε ηρξατο, αλλ' αει συνηργηκως τωι πατρι εαυτον
συνεμφαινει δια του ειρηκεναι· Ὁ πατηρ μου εως αρτι εργαζεται καγω εργαζομαι·
επιζητει δε το εως αρτι το αφ' ου· επειδη δε το αφ' ου εν χρονωι τυγχανει, παρεις το
αφ' ου το εως αρτι μονον ειπων ενεφηνεν αει τα παντα αυτωι συνειργασθαι·
εργαζεται γαρ εως αρτι φυων, ζωογονων, αυξων, τα παντα ηνιοχων, και ουδεποτε
παυσεται· ου γαρ αρμοσει θεωι το αργειν ουδ' αποκαμειται εργαζομενος, ινα
παυσηται.
Οιμαι μεν ουν τους αρειοπλανεις ωσπερ συνηγοριαι κεχρησθαι τηι ευαγγελικηι
φωνηι λεγουσηι Ὁ πεμψας με μειζων μου εστιν αφ' ου κτισμα και ποιημα αυτον
υπειλη φασι, και το αντειπειν τωι προσαγορευσαντι διδασκαλον αγαθον Ουδεις
αγαθος ει μη εις ο θεος υπονοιαν εμπεποιηκεναι αυτοις ανθρωπον οντα
καταχρηστικην προσηγοριαν εσχη κεναι το υιος και το Ουδεις οιδε την
συντελεστικην ημεραν και την ωραν ουδ' οι αγγελοι των ουρανων ουδε ο υιος εν
τοις κατα Μαρκον ειρημενοις, ει μη ο πατηρ μονος, αλλοτριον της πατρικης ουσιας
γεγονεναι τον υιον υπονοιαν αυτοις εμποιειν οιομαι. οι δε κατα Σαβελλιον Ἐγω και
ο πατηρ εν εσμεν και Ὁ εμε εωρακως εωρακε τον πατερα 3,1.77 και το Ὅτε παραδιδωι
την βασιλειαν τωι πατρι και θεωι ου μετα ακριβους κρισεως ανεγνωκοτες εις την
μεγιστην της ασεβειας εκπεπτωκασι πλανην, οιομενοι δια μεν λειποταξιαν
ανθρωπινην προεληλυθεναι τον υιον εκ του πατρος προσκαι ρως, αυθις δε μετα την
διορθωσιν των ανθρωπινων πλημμε ληματων αναλελυκοτα ενδυναι τε και
αναμεμιχθαι τωι πατρι. ουκ ανεγνωκας, ω Σαβελλιοφρον, και τοδε το χωριον της
αποστολικης γραφης, ο αντισταιη σου τηι δοκησει; φησι γαρ μεθ' ετερα· Κατα την
ενεργειαν του κρατους της ισχυος αυτου, ην ενηργηκεν εν τωι Χριστωι εγειρας αυτον
εκ νεκρων και καθισας εν δεξιαι αυτου εν τοις επουρανιοις υπερανω πασης αρχης και
εξουσιας και δυναμεως και κυριοτητος και παντος ονομαζομενου ου μονον εν τωι
αιωνι τουτωι αλλα και εν τωι μελλοντι. ουδ' η ευαγγελικη φωνη σε πειθει ου
προσκαιρον ειναι τον υιον, αλλ' οτι και η εν τωι μελλοντι αιωνι κατα παντων δικη
εγκεχειρισται τωι υιωι; Ὁ γαρ πατηρ, φησι, κρινει ουδενα· την δε κρισιν πασαν δεδωκε
τωι υιωι, ινα τιμωσι τον υιον καθως τιμωσι τον πατερα· και ετερωθι που ο αποστολος
Ἐν τηι αποκαλυψει του κυριου Ἰησου, φησιν, απ' ουρανου μετ' αγγελων δυναμεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

αυτου εν φλογι πυρος διδους εκδικησιν τοις μη ειδοσι θεον και τοις μη υπακουουσι
τωι ευαγγελιωι του κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Ὅρα πως οι μη υπακουοντες δικην
τισουσι, φησιν, ολεθρον αιωνιον, οταν ελθηι ενδοξασθηναι εν τοις αγιοις αυτου.
τισουσι δε τωι υιωι, ον συ μηκετι ειναι υπειληφας.
Ει δε βουλει γνωναι ο τι ποτε εστι το Ὅταν παραδιδωι την βασιλειαν τωι πατρι
και θεωι, ουκ αποκρυπτεον σοι, ει και δυσεπιδεκτος της αληθειας τετυχηκας. και μοι
δοκει ανθεσταναι τωι παρα του Χριστου προσταγματι Μη βαλητε τους μαργαριτας
υμων εμπροσθεν των χοιρων, αλλα θεον μιμησαμενος ελπιδων μεθεξω καλων ουδε
τοις δυσσεβεσιν 3,1.78 αποκρυψω την αληθειαν· βρεχει γαρ ομοιως και το φως της
ημερας ισον εκτεταται δικαιοις και αδικοις. ειθ' ουτω φιλανθρωπουμενος ου πευσηι
την αληθειαν; ουχ υφεξεις τας του νου ακοας, ινα πεισθηις μηδ' οτιουν προς ετερον
τι των εν ταις γραφαις ειρημενων εναντιωσιν ειναι, αλλα συνωιδον και συμφωνον
το παν τωι παντι τυγχανειν; διοπερ ου νοητεον κατα την σην υποληψιν το Τοτε
υποταγησεται αυτος τωι υποταξαντι αυτωι τα παντα· και Ὅταν παραδιδωι την βασι
λειαν τωι πατρι και θεωι. ει γαρ κατα παντα ωμοιωτο τηι ανθρωποτητι και
συνεπαθησε κατα τον προφητην· Αυτος τας αμαρτιας ημων φερει και περι ημων
οδυναται και Αυτος τας ασθενειας ημων ελαβε και τας νοσους εβαστασεν, επει και
την δεκτικην τουτων σαρκα περιβεβληται· και Ὑπερ ημων, φησιν, αμαρτιαν
εποιησεν, ου πεποιηκως αλλ' ως πεποιηκως, ιν' ημεις δικαιωθωμεν· και Γενομενος
υπερ ημων καταρα, ινα της καταρας ημας εξαγορασηι, και επικαταρατος ωνομασται
τηι συμπαθειαι συνωνυμησαι ημιν ελομενος· ει εν πασι τουτοις γενομενος ωμοιωθη
τηι ανθρω ποτητι, αυτην την μορφην του δουλου αναλαβων ως αυτος ηνομηκως
υπερ της ανθρωποτητος το ιδιον προσωπον προ βαλλομενος, ενετρεπε τον πατερα
προς ελεον επικαλων. Και ως ουχ υποτετακτο τωι υιωι πασα η ανθρωποτης, και αυτος
ως μη υποτεταγμενος εδοκει τε και διειληπτο την ανυποταξιαν του λαου εν οψεσι
του πατρος επιγραφομενος· ει δε ποτε πανθ' υποταχθειη τωι υιωι (νυν γαρ ουδεπω
ορωμεν πανθ' υποτεταγμενα αυτωι), ερει· Πανθ' υποτετακται μοι. παντων δε αυτωι
υποταγεντων τοτε αυτος φανησεται υποτεταγμενος τωι υποτεταχοτι αυτωι τα παντα·
ει γαρ παντες ημεις ειημεν Χριστου, και Χριστος θεου αν ειη τε και 3,1.79
υποταχθειη. ει δ' ημεις μηπω Χριστου, ουδεπω και Χριστος θεου, ο δι' ημας
οδυνωμενος. οταν ουν παντες Χριστου γενωμεθα, τοτε εσται και Χριστος θεου δι'
εαυτου τους παντας υποταττων τωι πατρι ους προτερον παρ' αυτου ειληφει, Ἵνα ηι ο
θεος τα παντα εν πασιν. επει δε δοκει πως μη υποτεταχθαι τωι πατρι, των
εγγεγυημενων υπ' αυτου και ων την εικονα φερει μηδεπω υποτεταγμενων αυτωι.
οποτε δε υποταχθειη αυτωι τα παντα, τοτε φανησεται παρα διδους την βασιλειαν τωι
πατρι και θεωι. βασιλειαν δε νοητεον ου το αξιωμα της σκηπτουχιας· ουδε γαρ ετι
δειται αξιω ματος βασιλικου ο πατηρ, ινα παραλαβηι του υιου ο προτερον ως εις
χρησιν αυτωι συγκεχωρηκως ετυγχανε τουτο ανα καλουμενος. τοιουτο γαρ
αινιττεσθαι μοι δοκεις. ετι μην ασεβεις ου μονον εις τον υιον αναιρων αυτου την
υποστασιν, αλλα και εις τον πατερα αποφαινων αυτον ουκ οντα βασιλεα ποτε
συγκεχωρηκοτα τωι υιωι την βασιλειαν, ειτα αποληψο μενον παρ' αυτου ως δεομενον
του αξιωματος. παραδωσει δε αυτωι ου το αξιωμα, ως προεφημεν, της βασιλειας,
αλλα τους βασιλευθεντας υπ' αυτου και υποταγεντας αυτωι. ταυτην την βασιλειαν
προσενηνοχως και παραδεδωκως ερει· Τουτο βασιλειον, τουτο ιερατευμα, εθνος
αγιον, λαος εις περιποιησιν μοι και Ἰδου εγω και τα παιδια α μοι εδωκεν ο θεος·
αυτος γαρ εδωκεν αυτωι υποταξας αυτωι παντα τα εθνη· ∆ωσω γαρ σοι εθνη την
κληρονομιαν σου, και την κατασχεσιν σου τα περατα της γης. Ἴσθι δε και το Ἐγω και
ο πατηρ εν εσμεν μη αναιρειν την υποστασιν του υιου· εν γαρ εισι την ουσιαν, εν το
αξιωμα, εν εισι την γνωμην, εν εισι την φρονησιν, ουχ εν δε την υποστασιν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

δειχθησεται δε και εκ του αποστολου, οτι το εν ουκ εστι μιας και της αυτης
υποστασεως, ως πολλακις ταττεται· ως γαρ επι του φυτευοντος και του ποτιζοντος
3,1.80 το δ' επιμεριζομενον ονομα διαιρει την υποστασιν, εκαστος 3,1.80 δε τον ιδιον
μισθον ληψεται κατα τον ιδιον κοπον, ουτως το εν ουκ αναιρετικον της ετερας
υποστασεως υπαρχον νενοησθω. μηδετερου τοινυν τουτων απαιδειν αλληλοις
αποδεδειγμενων, αλλα συμπεφωνηκοτων προς την ευθειαν πιστιν, πεπαυσο τα
Σαβελλιου φρονων, εκκλινον απο κακοφροσυνης, και ποιησον αγαθον τηι αληθειαι
πειθομενος. Ἱκανα σοι και ταυτα μονα προς αποδειξιν του φαυλα φρονειν. ισθι μοι
και συ την αρειομανη Ἀχιλλιου πιστιν δεδυστυχηκως. τι ποτε καταλιπων την
ευθειαν οδον κατα των της ατιμιας του υιου βαραθρων εληλακας, ποιημα αυτον και
αλλοτριον της του θεου ουσιας υποτοπησας; ουχ ικανα σοι προς αποδειξιν του
γεγεννησθαι εκ του πατρος και μονα τα ονοματα, οτι σοφια και δυναμις θεου
προσηγορευται; σοφια και δυναμις οτι αχειροποιητοι μεν και ακατασκευαστοι εισιν,
αρεται δε ψυχης και ωσπερ αποφοραι νου υπερριζωμενου τηι της σοφιας βλαστηι,
παντως αν συνεπινευσειας. ει δ' εκτισται και κατεσκευασται η σοφια εν τινι χρονωι,
ως εφης, η παντος χρονου και δημιουργηματος πρεσβυτατη, τουτεστιν ο υιος, ορα μη
μοι δοκοιης απαιδον σου της οιησεως απο φαινειν το Χωρις αυτου εγενετο ουδε εν. η
ει ταυτην εκτιθε σθαι φαιης, και τουτο ημιν αναφανδον δειξειν πεπειρασο, ως ετερα
τις αν ειη σοφια ταυτης πρεσβυτερα, δι' ης η δευτερα κατεσκευασται. ανευ γαρ
σοφιας αδυνατον κατα σκευασθηναι τι. δια τουτο αΐδιος παρα τωι πατρι η σοφια και
πρωτοτοκος πασης κτισεως, ινα δι' αυτης τα παντα κατα σκευασθηι. και λογος δε
προσηγορευται ο υιος, ινα γεννητος αποδειχθηι και μη κτιστος υποληφθηι· λογος γαρ
τικτεται αλλ' ου κτιζεται, δια στοματος μεν προφερομενος εκ καρδιας δε κινουμενος.
ο πατηρ μαρτυρει μοι λεγων· Ἐξηρευξατο η 3,1.81 καρδια μου λογον αγαθον·
συνομολογει και ο υιος· Ἐγω εκ στοματος υψιστου εξηλθον· πως ηνεγκε μου η
διανοια το τηλικουτον αχθος του τολμηματος ποιημα αυτον υπειληφυια;
Ἀκηκοας των προειληφοτων περι του υιου· ακουε δη και του νυν
επελθοντος, ως το ην εν παρατατικωι χρονωι κειμενον αιδιοτητος εχει την σημασιαν·
Ἐν αρχηι ην ο λογος. αρχη δε θεου ανθρωπινωι λογωι ου κατειληπται. δια τουτο δη,
ως εν τοις εμπροσθεν ειρηκαμεν, ο δη ποτε μερος λογου τεθεικεν η γραφη, το εν
αρχηι, νοει μοι αρχην θεικην αΐδιον ουσαν. ταυτου δε ποθεν σημαντικον και το ην. το
δε ο λογος την ομοουσιον υποστασιν προς τον πατερα δεικνυσιν· ινα δε μη δοκωμεν
τον υιον ειναι ποτε, οτε αφανης ην εν τωι πατρι κρυπτομενος, και ινα μη προφορικον
λογον και ενδια θετον υπολαμβανωμεν (τον γαρ τοιουτον λογον εν τινι ειναι χρη
εννοιαι η εν γραμματι καθ' εαυτον υποστασιν ουκ εχοντα), δια ταυτα ειρηκε και ο
Ἰωαννης Και ο λογος ηνουκ εν τωι θεωι, αλλα προς τον θεον, ιδιαν υποστασιν
επιγραφων τωι λογωι εκ πατρικης ουσιας υφεστωσαν. τον αυτον τροπον και ινα μη
νοοιτο σοφια η τεχνιτευτικη, η το ειναι εν τινι εχουσα η εν ανδρι η εν
κατασκευασματι, ειρηκεν Ἦν προς τον θεον, ινα νοηθηι θεος εκ θεου υπαρχων. προς
δε και την προσηγοριαν ειληχε· Και θεος ην ο λογος· θεος δε οτι αρχην ουκ αν εχοι,
επει ουκ αν ειη θεος· οπερ ου μονον ημεις, αλλα και φιλοσοφων παιδες θεσπιζουσιν,
ων ου προσηκε σε ηττονα την κατα θεον κεκτησθαι γνωσιν.
Ἵνα δε πιστευωμεν αυτον υφεσταναι θεον αυτον οντα εξ εαυτου,
εμορφωσεν αυτον ανθρωπινως ο πατηρ σαρκι αυτον περιγραψας, ινα ανθρωπιναις
οψεσιν εμφανισηι τον υιον. και θεον οντα ειδως υφεσταναι, μη μοι φαντασθηις
ευτελεστερον η μικροτερον τον υιον τωι ειρηκεναι Ὁ πεμψας με πατηρ μειζων μου
εστιν. εδει γαρ αυτον ενανθρωπουντα 3,1.82 ταπεινοφροσι λογοις εμφαινειν το
εαυτου μεγεθος. αυτος ειρηκεν· Ἐπαινειτω σε ο πελας και μη το σον στομα. τι γαρ;
ουκ εδει ταπεινοφρονουντα ηττονα του πατρος εαυτον αποδεικνυναι, του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

απεριγραπτου και τα παντα πληρουντος τον τεως σαρκι περιγραφομενον και οψεσιν
ανθρωπιναις μετρουμενον; ου μην αλλα και το τον αιτιον του ειναι μειζονα εαυτου
αποκαλειν ουκ αλλοτριον αληθειας. ει μη γαρ θεος, που η σοφια; και ει μη ο πατηρ,
που ο υιος; ορα δε μοι παντη και παντως τον υιον ταπεινοφρονουντα και το θεικον
μεγεθος αμα ενδεικνυμενον, πρωτον οταν λεγηι προς τον νεανιαν αγαθον αυτον
προσαγορευσαντα· Τι με λεγεις αγαθον; ουδεις αγαθος, ει μη εις ο θεος. και εικοτως
γε τουτο απεφηνατο· Ὡς γαρ ανθρωπος σοι πεφηνα, ειποι αν, ω νεανια, συ δε ως ενα
των γραμματεων διδασκαλον με προσειπων προσε θηκας το αγαθον. ουδεις δε
ανθρωπων αγαθος, μονωι δε θεωι οικειουται η προσηγορια. ματην αρα ωνομασας
αγαθον τον τεως ανθρωπον σοι πεφηνοτα. ουτω γουν αποφηναμενος την μεν
ταπεινοφροσυνην τωι ανδρι ενεδειξατο ειπων· Ουδεις αγαθος, ων υπειληφας συ· το
δε ει μη εις ο θεος προσθεις αυτος τε και ο πατηρ εν ων, μυστικως αρα μετα ταπεινο
φροσυνης την αληθειαν διεξεληλυθως συμμετοχον εαυτον τωι πατρι της αγαθοτητος
απεδεικνυε. το ουν Ἐγω και ο πατηρ εν εσμεν και το Ἐγω εν τωι πατρι και ο πατηρ εν
εμοι ισον αποδεικνυσι τωι πατρι. δει γαρ ειναι τελειον εκ του τελειου πατρος τον
υιον.
Ἀλλ' ισως και τουτ' αν ειποις· Ει ο πατηρ τελειος ων τα παντα πληροι, ποιος
υπολειπεται τοπος τωι υιωι τελειωι οντι εις το χωρησαι; αλλα αλληλων φημι
γεγονεναι δεκ τικους και χωρητικους· Ἐγω γαρ, φησιν, εν τωι πατρι και ο 3,1.83
πατηρ εν εμοι εστιν· οι δε αλληλους χωρουντες ισοι αν ειεν αλληλοις το μεγεθος.
πως ουν εν αλληλοις γενοιντ' αν, παντως ακουσαι προηιρησαι· δει γαρ το ετερον
περιεχεσθαι υπο του ετερου. το γουν περιεχομενον εν τωι περιεχοντι· το δε περιεχον
ουκ αν περιεχοιτο παλιν υπο του περιεχομενου. μη οιου τον θεον κενωμα τι εχειν εν
εαυτωι ωι υποδεδεκται τον περιεχομενον. επι γαρ ανθρωπων τουτο νομιστεον· ουτε
γαρ ετερων χωρητικοι τυγχανομεν ουδ' αυ χωρουμεν εις ετερον. ει δε και
χωροιημεν, κενωματι περιεξομεν τε και περιληφθησομεθα. επι θεου δε τοιονδε τι
νοητεον· ωσπερ ει εν ανθρωπου ψυχηι δυο επιστημαι η πλειους συνελθουσαι ομου
τυγχανοιεν, ιατρικη και φιλοσοφικη και οσαι αλλαι, υπ' αλληλων ου
στενοχωρουνται εν νου και ψυχης χωρωι αι πολλαι τον αριθμον, ευρυχωρουμεναι
και αλληλαις ενδιδουσαι τοπον, καιτοιγε πληρουσαι την ψυχην και μη υπεξιουσαι
ετερα της ετερας, ως μιαν ουσιας φαντασιαν παρεχειν τοις σκεπτικωτατοις των
ανδρων, επει καθ' ενος και ταυτου ιδρυνται νου, διενηνοχασιν δ' αλληλων, καθοτι
αλλο μεν ιατρικη, ετερον δε φιλοσοφικη· ουτω δη και ο πατηρ και ο υιος κατα του
αυτου κεχωρηκοτες τοπου και αλληλων δεκτικοι γεγονοτες και εν οντες, ως μικρωι
προσθεν εφημεν, μονηι υποστασει και προσηγοριαι θατερος θατερου διενηνοχεν, εν
αλληλοις δε τυγχανουσιν οντες. και ωσπερ μυρου οδωδη αερι ενδιαχυθεισα κατα
του αυτου χωριου τ' αμφοτερα τυγχανοντα τωι δοκειν μεν συνδιακεχυται, κατ'
αληθειαν δ' ευρησεις ετερον μεν τον αερα, αλλο δε την οδωδην· ηδη δε και φως το
εξ ηλιου και πνοαι των ανεμων αλληλων διαπεφυκοτα και τωι δοκειν αναμεμιγμενα
πολλην εχουσι την διαφοραν· φως γαρ και ανεμοι ουχ ηκιστα διεστηκασιν αλληλων·
τουτοις απεικασον την θεοτητα και μειζον τι της δια λογου αποδειξεως διανοηθεις
ευροις αν τους εκατερους 3,1.84 εν κατ' ουσιαν και ομοφροσυνην και τον ενα εις
πατερα και υιον, καθαπερ προεφημεν, υποστασει και προσηγοριαι διαπεπλασμενον.
Παντως αρα κινησεις μοι και τουτο· Ει τα παντα πεπληρωκεν ο πατηρ, αυθις δε και ο
υιος, ποιος υπολειπεται τοπος τηι αντικειμενηι δυναμει; μεθ' εαυτου γαρ εχειν τον
εναντιον ουκ αν αρμοζοι θεωι. ει δ' οπηι τυγχανοι και ο της κακιας αρχων, μη και
θεος ειη ενταυθοι, περιγραπτος αρα και μερικος αποδειχθησεται ο θεος. αλλα φημι
εγωγε πανταχου ειναι και μη ειναι οπου ουκ εστι θεος, ει και ο της κακιας αρχων
τυγχανοι που ων. ουδε γαρ αι του ηλιου ακτινες κατα βορβορων και λυθρων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

φερομεναι μολυνονται, αλλα μαλλον αφανιστικαι τυγχανουσι καταξηραινουσαι τωι
καυματι· ουτω και Ὁ θεος ημων πυρ καταναλισκον προσαγορευεται και Πυρ
εναντιον αυτου καυθησεται, ινα τοις μεν προσφιλεσι λυχνος και φως ηι, τοις δε
εχθροις πυρ καταναλισκον· Φλογιει, γαρ φησι, κυκλωι τους εχθρους αυτου. διο δη και
ο της κακιας αρχων βουλομενος διαφευγειν τας πυρφορους του θεου βολας παντα
τοπον διαθει· πανταχου δ' ευρισκων τον θεον διεισι δια πασης ανθρωποτητος· ει δ'
ευρισκει τινας τωι πνευματι ζεοντας, αποφευγει και τον παρ' αυτων καυσωνα.
καταδυσιν δ' ευρων εν τινι μη εχοντι πνευμα θεου σεσαρωμενην και κεκοσμημενην
επ' ολιγον, αναπαεις συναναλωθησεται τωι υποδεδεγμενωι· ομοιως γαρ εχθρος
οφθησεται και ο υποδεδεγμενος τον ανταιροντα τωι θεωι φιλον ποιουμενος. ικανως
οιμαι προς αποδειξιν και τουτοις επεξιεναι. Μηδε τουθ' υπολελειφθω μοι λεληθοτι η
και τηι προς τα αλλα ορμηι παραπλευσαντι ωσπερ βιαιαι συνωσθεντι πνοηι, πως συν
τοις απασιν ουδ' ο υιος οιδε την ημεραν ο εν εαυτωι εχων τον πατερα και αυτος ων
εν τωι πατρι; αλλα και 3,1.85 τουτο ταπεινοφροσυνης υπερβολης εμφασιν εχει. εδει
γαρ υπερβαλλοντως τον υιον του θεου ταπεινουν εαυτον, επει και την αλλην
πολιτειαν καθ' υπερβολην καλλιστα διεδεξατο. ειπων δε μη εγνωκεναι το μεν
ταπεινοφρονειν τοις ακροωμενοις ενεφηνεν· ινα δε μη δοκηι ψευδης ειναι, ειπεν· Ει
μη ο πατηρ οιδε μονος τωι μεν λογωι ανηναμενος ειδεναι, τηι δε δυναμει του
αινιγματος ομολογησας· ειδοτος γαρ μονου του πατρος οιδεν αρα και ο υιος εν ων
αυτος και ο πατηρ. δυο δη εκ τουτου κατορθωματα συμβεβηκε τηι ανθρωποτητι,
υποθεσις τε ταπεινοφροσυνης και συντελειας αγνοια, δι' ην ο βιος συγκεκροτηται. τι
δ' αν ειη δυσεπιγνωστοτερον, η ημερα της συντελειας η αυτος ο θεος και πατηρ; ει δε
τον πατερα εγνω ειπων· Ἵνα γινωσκητε με, καθως γινωσκει με ο πατηρ καγω
γινωσκω τον πατερα, πως ουκ αν εγνω την ημεραν, ησπερ και δημιουργος αυτος
γεγονε; χωρις γαρ αυτου εγενετο ουδεν. και τουτο τοις βραχεσι τουτοις
αποδεδειγμενος ο λογος οπως εχει, μη εμποδων τινι γιγνοιτο προς την ευθειαν
πιστιν. Ὑμεις ουν, οι κατα Σαβελλιον τε και Ἄρειον, οι εν τηλικαυτηι διαφοραι
γεγονοτες, πασαν επεγνωκοτες εκ των ειρημενων την αληθειαν, συνιτε μοι προς
φιλιαν και εις το μεταξυ των αμφοιν εληλυθοτες παγιδοιν ευρησετε την της
αληθειας οδον, ηι πορευθεντες οψεσθε την αιωνιον ζωην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7


