De instituto Christiano
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΚΑΤΑ ΘΕΟΝ ΣΚΟΠΟΥ ΚΑΙ
ΤΗΣ ΚΑΤΑ ΑΛΗΘΕΙΑΝ ΑΣΚΗΣΕΩΣ
Ει τις μικρον αποστησας του σωματος την διανοιαν και της των παθων
δουλειας τε και αφροσυνης εξω γενο μενος αδολωι και ειλικρινει λογισμωι την αυτος
εαυτου κατιδοι ψυχην, οψεται καθαρως εν τηι ταυτης φυσει του θεου την τε προς
ημας αγαπην και το βουλημα της εκεινου δημιουργιας. ευρησει γαρ τουτον τον
τροπον επισκοπων συνουσιωμενην τε και συμπεφυκυιαν τωι ανθρωπωι την επι το
καλον τε και αριστον της επιθυμιας ορμην και της νοητης εκεινης και μακαριας
εικονος, ης ο ανθρωπος μιμημα, τον απαθη και μακαριον ερωτα συνημμενον τηι
φυσει. αλλα πλανη τις των ορατων τουτων και ρεοντων αει δια παθους αλογου και
πικρας ηδονης την αμελη και αφυ λακτον υπο ραιθυμιας ψυχην απατωσα και
γοητευουσα 8,1.41 προς κακιαν ελκει δεινην, γεννωμενην τε εκ των ηδονων του
βιου και γεννωσαν θανατον τοις εαυτης ερασταις. δια τουτο την γνωσιν της
αληθειας, το σωτηριον ταις ψυχαις φαρμακον, η του σωτηρος ημων τοις ποθωι
δεχομενοις εδωρησατο χαρις· υφ' ης λυεται μεν η γοητευουσα τον ανθρωπον πλανη,
το δε της σαρκος ατιμον κατασβεννυται φρονημα, τωι της αληθειας φωτι προς το
θειον τε και την εαυτης σωτηριαν οδηγουμενης της ψυχης, η την γνωσιν εδεξατο.
Ἐπειδη τοινυν ταυτην υμεις αξιως λαμβανοντες την γνωσιν και τον θειον ερωτα
κατα την δοθεισαν τηι ψυχηι φυσιν ευθυνοντες συνεληλυθατε προθυμως, κοινηι
πληρουν τες τον αποστολικον εν ταις πραξεσι χαρακτηρα και πο θουντες οδηγον
τινα παρ' ημων και ηγεμονα της του βιου πορειας λογον λαβειν, ος εις την ευθειαν
αξει, δεικνυς ακριβως τις μεν ο του βιου τουτου τοις μετιουσι σκοπος, τι δε το
αγαθον και ευαρεστον και τελειον βουλημα του θεου και ποια τις προς τον σκοπον
τουτον οδος, οπως τε συνειναι προσηκει τους ταυτην πορευομενους αλληλοις, και
οπως χρη τους προεστωτας ευθυνειν τον της φιλοσο φιας χορον, οιοις τε δει πονοις
κεχρησθαι τους επι το ακροτατον μελλοντας ανιεναι της αρετης και τας εαυτων
ψυχας προς την του πνευματος υποδοχην αξιας παρασκευα ζειν· επειδη τοινυν
τουτον ημας απαιτειτε τον λογον, ουχ 8,1.42 απλως απο στοματος αλλα γραμμασι
τυπωθεντα, οπως εν τουτοις εχοντες αυτον αποκειμενον καθαπερ εκ ταμιειου
μνημης προς τας κατα καιρον χρειας ταυτην † λαμβανητε, πειρασομεθα κατα την
χορηγουσαν ημιν του πνευματος χαριν επι τηι παρουσηι προθυμιαι ειπειν, ειδοτες
ακριβως ως ο της ευσεβειας εν υμιν κανων τωι ορθωι της πιστεως πεπηγε δογματι,
μιαν εχων της μακαριας τε και αιδιου τριαδος θεοτητα μηδαμως μηδαμηι
παρηλλαγμενην αλλ' εν μιαι μεν ουσιαι, μιαι δε δοξηι, τωι αυτωι δε βουληματι
νοουμενην τε και προσκυνουμενην κατα τας τρεις υποστασεις, ως προλαβοντες υπο
μαρτυσι πολλοις κατεθεμεθα την ομολο γιαν τωι λουσαντι ημας εν τηι του μυστηριου
πηγηι πνευματι· ταυτην συνειδοτες υμιν την ευσεβη και αδιαμαρτητον της πιστεως
ομολογιαν εν τωι βαθει της ψυχης ασφαλως ιδρυμενην την τε ανω προς το αγαθον
και μακαριον δια της των πραγματων πορειας ορμην υμων και αναβασιν, γραφομεν
υμιν βραχεα τα σπερματα της διδασκαλιας, απο των προδωρηθεντων ημιν παρα του
πνευματος †γραφων 8,1.43 εκλεγομενοι, και αυτα δε πολλαχου τα της γραφης
ρηματα κατα την χρειαν τιθεντες εις πιστιν των λεγομενων και εις φανερωσιν της
ημετερας περι αυτην υποληψεως, οπως αν μη δοκοιημεν αφεντες την ανωθεν χαριν
νοθα τικτειν αυτοι φαυληι τινι και ταπεινηι διανοιαι και τοις εξωθεν λογισμοις
τυπους ευσεβειας πλαττοντες τουτους επεισα γειν αμαθως ταις γραφαις φρονηματι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

ματαιωι πεφυσημενοι. ∆ει τοινυν τον μελλοντα ψυχην και σωμα κατα τον της
ευσεβειας νομον προσαγειν θεωι και την αναιμακτον αυτωι και καθαραν αποδιδοναι
λατρειαν, ηγεμονα [τε] του βιου την ευσεβη πιστιν ποιουμενον, ην αι των αγιων
φωναι δια πασης ημιν βοωσι γραφης, ουτως ευπειθη και ευηνιον την ψυχην τοις της
αρετης επιδιδοναι δρομοις, λυοντα μεν εαυτον καθαρως των του βιου τουτου πεδων
και πασης απηλλαγμενον της των ταπεινων και ματαιων δουλειας, ολον δε τηι πιστει
και τωι βιωι του θεου μονου γινομενον, ειδοτα σαφως ως εν ωι πιστις ευσεβειας και
βιος αμεμπτος, εκει και Χριστου παρεστι δυναμις, εν ωι δε Χριστου παρεστι δυναμις,
εκει κακιας πασης φυγη και του ληιστευοντος την ζωην ημων θανατου· ου γαρ εχει
τα πονηρα δυναμιν εν εαυτοις τοσαυτην ως ανθιστασθαι τηι δεσποτικηι δυναμει,
αλλα τηι παρακοηι των εντολων 8,1.44 επιγινεσθαι πεφυκεν· ο παλαι μεν πεπονθεν ο
πρωτος πλασθεις, νυν δε παντες οι την τουτου παρακοην αυθαι ρετωι προαιρεσει
μιμουμενοι· τους δε προσερχομενους αδολωι γνωμηι τωι πνευματι και πιστιν εχοντας
εν πασηι πληροφοριαι, μηδεμιας εν τωι συνειδοτι κηλιδος υπουσης, η του πνευματος
αυτη καθαιρει δυναμις κατα τον ειποντα Ὅτι το ευαγγελιον ημων το προς υμας ουκ
εγενηθη εν λογωι μονωι, αλλα και εν δυναμει και εν πνευματι αγιωι και εν
πληροφοριαι πολληι καθως οιδατε, και παλιν Ὁλοκληρον υμων το πνευμα και η
ψυχη και το σωμα αμεμπτως τηρηθειη εν τωι ονοματι του κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, ος παρεσχε δια του λουτρου τοις αξιοις το της αθανασιας ενεχυρον, οπως
το πιστευθεν εκαστωι ταλαντον τηι των πιστευθεντων εργασιαι τον αορατον κομισηι
πλουτον. μεγα γαρ, αδελφοι, μεγα προς κτησιν των νοητων τοις φοβωι δεχομενοις το
αγιον βαπτισμα· το γαρ πλουσιον και αφθονον πνευμα το ρεον αει τοις δεχομενοις
την χαριν, ης οι αγιοι πληρωθεντες αποστολοι ταις του Χριστου εκκλησιαις τους
καρπους επεδειξαντο του πληρωματος, τουτο τοις την δωρεαν ειλικρινως
δεξαμενοις κατα το μετρον της εκαστου των μετειληφοτων πιστεως συνεργον και
συνοικον παραμενει, οικοδομουν εν εκαστωι το αγαθον προς την της ψυχης εν τοις
της πιστεως εργοις σπουδην κατα την του κυριου φωνην την λεγουσαν, ως ο λαβων
την μναν εκεινην† επι εργασιαι του δοθεντος, τουτ εστιν εις προκοπην και αυξησιν
του λαμβανοντος εκαστωι διδοται η του αγιου πνευματος χαρις· δει γαρ τρεφεσθαι
8,1.45 την αναγεννηθεισαν τηι του θεου δυναμει ψυχην μεχρι του μετρου της εν τωι
πνευματι νοητης ηλικιας, αρδομενην διαρκως τωι τε ιδρωτι της αρετης και τηι της
χαριτος χορηγιαι· ωσπερ γαρ η του σωματος φυσις γεννηθεντος αρτι του βρεφους ουκ
εν τωι απαλωι καταμενει της ηλικιας, αλλα ταις του σωματος τροφαις αρδομενη κατα
τον της φυσεως νομον προς το δοθεν επειγεται μετρον, ουτω προσ ηκει και την
αρτιγενη ψυχην, ης η μετουσια του πνευ ματος την επεισελθουσαν δια παρακοης
διαφθειρουσα νοσον το παλαιον ανανεοι τηι φυσει καλλος, μη μενειν αει νηπιον
μηδε αργειν και σχολαζειν ακινητον εν τηι της γεννησεως καθευδουσαν στασει, αλλ'
εαυτην ταις οικειαις αρδειν τροφαις και προς οπερ η φυσις απαιτει μεγεθος δια
πασης αρετης και πονων εκτρεφειν, οπως αν τωι αορατωι ληιστηι και πολλας αφανεις
μηχανας προσβαλλοντι ταις ψυχαις αμηχανον εαυτην τηι δυναμει του πνευματος δι'
οικειας αρετης καταστησαι.
Χρη ουν αει προαγειν εαυτον εις ανδρα τελειον κατα τον αποστολον Μεχρι
καταντησωμεν οι παντες εις την ενοτητα της πιστεως και της επιγνωσεως του υιου
του θεου εις ανδρα τελειον εις μετρον ηλικιας του πληρωματος του Χριστου, ινα
μηκετι ωμεν νηπιοι, κλυδωνιζομενοι και περιφερομενοι παντι ανεμωι της
διδασκαλιας εν πανουργιαι προς την μεθοδειαν της πλανης, αληθευοντες δε
αυξησωμεν εις αυτον κατα παντα, ος εστιν η κεφαλη ο Χριστος· και 8,1.46 αλλαχου
ο αυτος Μη συσχηματιζεσθε τωι αιωνι τουτωι, αλλα μεταμορφουσθε τηι ανακαινωσει
του νοος υμων εις το δοκιμαζειν υμας τι το θελημα του θεου το αγαθον και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

ευαρεστον και τελειον, θελημα τελειον του θεου λεγων το υπο ευσεβειας
μορφωθηναι ψυχην, ην εις ακρον ανθιζει καλλος η του πνευματος χαρις, τοις του
μορφουμενου συγγενομενη πονοις. η μεν ουν του σωματος προς το ανελθειν
επιδοσις ουδεν εφ' ημιν· ου γαρ τηι του ανθρωπου γνωμηι και ηδονηι μετρει το
μεγεθος η φυσις, αλλα τηι αυτης ορμηι και αναγκηι· το δε της ψυχης εν τηι της γεννη
σεως ανανεωσει μετρον και καλλος, ο παρεχει δια της του δεχομενου σπουδης η του
πνευματος χαρις, της ημετε ρας ηρτηται γνωμης· οσον γαρ εκτεινεις τους υπερ της
ευσεβειας αγωνας, τοσουτον και το της ψυχης συνεκτεινεται μεγεθος, δια τε
αγωνων και πονων υπερ ων και ο κυριος ημων εγκελευεται λεγων. Ἀγωνιζεσθε
εισελθειν δια της στενης θυρας· και παλιν Βιαζεσθε· βιασται γαρ αρπα ζουσι την
βασιλειαν των ουρανων· και Ὁ δε υπομεινας εις τελος ουτος σωθησεται· και Ἐν τηι
υπομονηι υμων κτησασθε τας ψυχας υμων· και ο αποστολος δε ∆ι' υπο μονης
τρεχομεν τον προκειμενον ημιν αγωνα· και Ουτως, φησι, τρεχετε ινα καταλαβητε·
και παλιν Ὡς θεου δια κονοι εν υπομονηι πολληι και τα εξης. δια τουτο δε παρα καλει
τρεχειν και εγκελευεται συντονως εχεσθαι των αγωνων, επειδη τοις του δεχομενου
πονοις η δωρεα μετρειται της χαριτος· την μεν γαρ αιδιον ζωην και 8,1.47 την
αῤρητον εν ουρανοις ευφροσυνην η του πνευματος δωρειται χαρις, την δε αξιαν του
δεξασθαι τα δωρα και απολαυσαι της χαριτος ο δια της πιστεως περι τους πονους
ερως παρεχει. συνελθουσαι δε εις ταυτον δικαιοσυνης εργον και πνευματος χαρις,
εις ην συνηλθον ψυχην, ταυτην ζωης μακαριας μετ' αλληλων ενεπλησαν·
διαζυγεισαι δε απ' αλληλων ουδεν τηι ψυχηι κερδος παρεχουσιν· η τε γαρ του θεου
χαρις ψυχαις φευγουσαις την σωτηριαν ουκ εχει φυσιν επιφοιταν, η τε της
ανθρωπειας αρετης δυναμις ουκ εξαρκει καθ' εαυτην προς το της ζωης ειδος αναβι
βασαι ψυχας αμοιρουσας της χαριτος.
Ἐαν γαρ, φησι, μη κυριος οικοδομησηι οικον και φυλαξηι πολιν, εις ματην
ηγρυπνησεν ο φυλασσων και κοπιαι ο οικοδομων· και παλιν Ου γαρ εν τηι ρομφαιαι
αυτων εκληρονομησαν γην, και ο βραχιων αυτων ουκ εσωσεν αυτους, καιτοι
ρομφαιαις και βραχιοσιν προς τους αγωνας χρωμενων, αλλ' η δεξια σου και ο
βραχιων σου και ο φωτισμος του προσωπου σου. τι τουτο λεγων; την ανωθεν εις
τους εργατας του κυριου συμμαχιαν, και αμα το μη δειν φρονειν ταις ανθρωπιναις
σπουδαις τους νομιζοντας εν τοις εαυτων πονοις ολον κεισθαι τον στεφανον, αλλα
αναφερειν επι το του θεου θελημα τας περι του τελους ελπιδας. ∆ει ουν ειδεναι τι το
θελημα του θεου, προς ο βλεποντα σπουδαζειν <χρη> τον της μακαριας ζωης
ορεγομενον και προς εκεινην επιθυμουντα τον εαυτου διαθειναι βιον. 8,1.48 εστιν
ουν θελημα τελειον του θεου το καθαραι δια της χαριτος την ψυχην παντος
μολυσμου, των του σωματος ηδονων υψηλοτεραν ποιησαντα, και προσαγειν αυτην
καθα ραν τωι θεωι, ποθουσαν και δυναμενην ιδειν το νοητον εκεινο και αφραστον
φως. τους τοιουτους και ο κυριος μακαριζει λεγων· Μακαριοι οι καθαροι τηι καρδιαι
οτι αυτοι τον θεον οψονται· και εν αλλοις παραγγελλει· Γινεσθε ουν υμεις τελειοι ως
ο πατηρ υμων ο ουρανιος τελειος εστιν. επι ταυτην την τελειοτητα και ο αποστολος
παρα καλει τρεχειν λεγων· Ἵνα παραστησω παντα ανθρωπον τελειον εν Χριστωι εις
ο και κοπιω αγωνιζομενος· και ο ∆αβιδ πνευματι λαλων διδασκει τους ορθως
φιλοσοφειν θελοντας την της αληθινης φιλοσοφιας οδον, δι' ης χρη βαδιζειν προς
τον τελειον σκοπον, αιτουντας παρα του διδον τος απερ δια του ∆αβιδ το πνευμα
διδασκει· Γενηθητω, φησιν, η καρδια μου αμωμος εν τοις δικαιωμασιν σου, οπως αν
μη αισχυνθω. φοβεισθαι κελευει την αισχυνην και απο δυεσθαι καθαπερ εσθητα
ρυπωσαν και ατιμον τους εκεινην εκ της κακιας περιθεμενους· παλιν γαρ φησιν·
Τοτε ου μη αισχυνθω εν τωι με επιβλεπειν επι πασας τας εντολας σου. οραις ως εν τωι
πληρωματι των εντολων τιθεται το πνευμα 8,1.49 την παρρησιαν· και παλιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

Καρδιαν καθαραν κτισον εν εμοι ο θεος και πνευμα ευθες εγκαινισον εν τοις
εγκατοις μου και πνευματι ηγεμονικωι στηριξον με· αλλαχου δε ερωται· Τις
αναβησεται εις το ορος του κυριου; ειτα αποκρινεται· Ἀθωιος χερσι και καθαρος τηι
καρδιαι. τον δια παντων καθαρον τουτον επι το του θεου ορος αναγει, ος μητε εννοιαι
μητε γνωσει μητε ταις πραξεσιν εις τελος κατεμιανε την ψυχην εμμεινας τοις
κακοις, και οστις δι' εργων τε και <νοηματων> αγαθων το ηγεμονικον υποδεξαμενος
πνευμα την εαυτου καρδιαν διεφθαρμενην υπο κακιας παλιν ανεκτισεν. ο δε αγιος
αποστολος περι παρθενιας λεγων τοις μετ' αυτης ζην ηιρημενοις υπογραφει τον βιον
οποιον ειναι δει τον τοιουτον· Ἡ παρθενος, φησι, μεριμναι τα του κυριου, ινα ηι αγια
τωι σωματι και τωι πνευματι, ψυχηι τε και σαρκι λεγων καθαρευειν· και φευγειν
πασαν αμαρτιαν ως πορρωτατω κελευει, την τε εμφανη και οση λαθραια, τουτεστι
<παντελως απεχεσθαι αμαρτηματων των τε> πρακτικων και των λογισμωι
τελουμενων· σκοπος γαρ τηι την παρθενιαν τιμωσηι ψυχηι θεωι πλησιασαι και
γενεσθαι νυμφην Χριστου.
8,1.50 ∆ει ουν τον επιθυμουντα οικειωθηναι τινι τον εκεινου τροπον τηι
μιμησει λαβειν ωι οικειουται· ουκουν αναγκη και την Χριστου ποθουσαν γενεσθαι
νυμφην τωι του Χριστου ομοιωθηναι καλλει δι' αρετης κατα δυναμιν· ου γαρ εστι
συναφθηναι ποτε φωτι μη προς εκεινο λαμψαντα το φως· και του αποστολου
Ἰωαννου λεγοντος ηκουσα· Πας γαρ φησιν ο εχων την ελπιδα ταυτην αγνιζει εαυτον
καθως εκεινος αγνος εστιν· και ο αποστολος δε Παυλος Μιμηται μου γινεσθε καθως
καγω Χριστου· δει γαρ την μελλουσαν ανιπτασθαι προς το θειον ψυχην και
κολλασθαι Χριστωι πασαν εξελαυνειν αμαρτιαν αφ' εαυτης, οση τε φανερως ταις
πραξεσιν αποτελειται, κλοπην λεγω και αρπαγην και μοιχειαν και πλεονεξιαν και
πορνειαν και γλωσσης νοσον και παν οσον εμφανες αμαρτηματων γενος, και οση
λαθρα ταις ψυχαις εγκαθημενη και τους εξω λανθα νουσα διεσθιει τον ανθρωπον
πικρως τοις κακιστοις οδουσιν· αυτη δε εστι φθονος απιστια κακοηθεια δολος, ορεξις
ων μη δει, μισος αλαζονεια κενοδοξια και παν το υπουλον της κακιας σμηνος, οπερ
εξ ισου τωι φανερωι γενει των αμαρτηματων η γραφη μισει και βδελυττεται, συγγενη
τε οντα αλληλοις και απο της αυτης φυομενα κακιας. τινος δε εσκορπισεν οστα ο
κυριος; ου των ανθρωπαρε 8,1.51 σκων; τινα βδελυττεται ο κυριος ωσπερ τον εναγη
και μιαιφονον; ου τον υπουλον ανδρα και δολιον; Ἄνδρα γαρ αιματων και δολιον
βδελυσσεται κυριος. ου φανερως ο ∆αβιδ τοις λαλουσιν ειρηνην μετα των πλησιον
αυτων, κακα δε εν ταις καρδιαις αυτων, καταραται βοων προς τον θεον ∆ος αυτοις
κατα τα εργα αυτων; και Ἐν καρδιαι, φησιν, ανομιας εργαζεσθε εν τηι γηι. την εν τωι
κρυπτωι κινησιν της αμαρτιας εργον εκαλεσεν ο θεος· δια τουτο παραγγελλει μητε
τας παρα ανθρωπων ευφημιας διωκειν μητε τας παρ' αυτων ατιμιας αισχυνεσθαι.
τους γαρ επιδεικτικως ελεουντας τον πενητα και την μεταδοσιν επι γης
θριαμβευοντας αποστερει των εν ουρανοις μισθων η γραφη· ει γαρ ζητεις ανθρωποις
αρεσαι και δια τουτο διδως, ινα επαινεθηις, πεπληρωται σου ο μισθος της ευποιιας
τοις των ανθρωπων επαινοις, δι' ους τον ελεον επεδεικνυσο. μη ουν ζητει μισθον εν
ουρανοις, κατω τα εργα αποθεμενος, μηδε παρα θεου προσδοκα τιμην, παρα γαρ των
ανθρωπων ταυτην απειληφας. ποθεις αθανατον δοξαν; τωι δυναμενωι παρασχειν ην
ποθεις δειξον εν τωι κρυπτωι τον βιον. δεδοικας αισχυνην αιωνιον; φοβου τον
ανακαλυπτοντα ταυτην εν τηι της κρισεως ημεραι. πως ουν λεγει ο κυριος Λαμψατω
το φως υμων εμπροσθεν των ανθρωπων, οπως ιδωσι τα καλα εργα υμων και
δοξασωσι 8,1.52 τον πατερα υμων τον εν τοις ουρανοις; οτι κελευει τον επομενον
ταις εντολαις του θεου παν οπερ αν ποιηι προς εκεινον βλεποντα ποιειν και τουτωι
μονον αρεσκειν, μηδε μιαν παρα των ανθρωπων δοξαν θηρωμενον· αλλα φευγειν
μεν τους παρα τουτων επαινους και την επιδειξιν, δια δε του βιου και των εργων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

γνωριζεσθαι πασιν, οπως θεαται τουτων γενομενοι, ουκ ειπε "1θαυμασωσι τον
επιδεικνυ μενον"2, αλλα "1δοξασωσι τον πατερα υμων τον εν τοις ουρανοις."2 εκει
γαρ κελευει πασαν αναφερεσθαι δοξαν και προς το εκεινου θελημα πασαν
απαρτιζεσθαι πραξιν, παρ' ωι και ο μισθος αποκειται των της αρετης εργων. σε δε
κελευει φευγειν και αποστρεφεσθαι την απο των γλωσσων και της γης ευφημιαν· ο
δε ταυτην ζητων και προς ταυτην ελκων τον βιον ου της αιωνιου δοξης αποστε
ρειται μονον, αλλ' ηδη προσδοκατω και τιμωριαν· Ουαι γαρ, φησιν, οταν καλως
υμας ειπωσι παντες οι ανθρωποι. φευγε ουν πασαν ανθρωπινην τιμην, ης το περας
αισχυνη και ατιμια αιωνιος, και ορεγου των ανω επαινων, το του ∆αβιδ λεγων·
Παρα σου ο επαινος μου· και Ἐν τωι κυριωι επαινεθησεται η ψυχη μου· ο δε μακαριος
αποστολος ουδε τον εσθιοντα κελευει ραιθυμως μετεχειν της προκειμενης τροφης,
αλλ' αποδιδοναι προτερον την δοξαν τωι δεδωκοτι τας του ζην αφορμας· ουτω μεχρι
παντος παρεγγυαται τας μεν παρα των ανθρωπων ατιμαζειν δοξας, την δε παρα του
μονου θεου ζητειν. ο γαρ ουτως εχων πιστος ονομα ζεται παρα του κυριου· τον δε
της ενταυθα τιμης εφιεμενον 8,1.53 τοις απιστοις εγκαταλεγει· Πως γαρ δυνασθε,
φησιν, υμεις πιστευειν δοξαν παρ' αλληλων λαμβανοντες, και την δοξαν την παρα
του μονου θεου ου ζητειτε; το δε μισος οποιον εστιν, ακουσον του Ἰωαννου
λεγοντος· Ὁ μισων τον αδελφον αυτου ανθρωποκτονος εστι, και οιδατε οτι πας
ανθρωποκτονος ουκ εχει ζωην αιωνιον. εκβαλλει της ζωης τον μισουντα τον
αδελφον ωσπερ τον ανδροφονον, μαλλον δε αντικρυς φονον ονομαζει το μισος· ο
γαρ την προς τον πλησιον αγαπην ανελων και διαφθειρας και αντι φιλου πολεμιος
γεγονως εικοτως αν †τις συναριθμοιτο, την εκεινων προς τους επιβουλευομενους
εχθραν κεκρυμμε νην τωι πλησιον φυλασσων· ως δε ουδεμια διαφορα των ενδον
κεκρυμμενων κακων προς τα εμφανη και ορωμενα, σαφως δια τουτων δηλοι ο
αποστολος συναγων αυτα και ομοτιμως απαριθμουμενος· Καθως ουκ εδοκιμασαν,
φησι, τον θεον εχειν εν επιγνωσει, παρεδωκεν αυτους εις αδοκιμον νουν, ποιειν τα
μη καθηκοντα, πεπληρωμενους πασηι αδικιαι πορνειαι πονηριαι πλεονεξιαι κακιαι·
μεστους φθονου φονου εριδος δολου κακοηθειας· ψιθυριστας καταλαλους
θεοστυγεις υβριστας υπερηφανους αλαζονας εφευρετας κα κων, γονευσιν απειθεις,
ασυνετους ασυνθετους αστοργους ασπονδους ανελεημονας, οιτινες το δικαιωμα του
θεου επιγνοντες, οτι οι τα τοιαυτα πρασσοντες αξιοι θανατου 8,1.54 εισιν, <ου
μονον αυτα ποιουσιν αλλα και συνευδοκουσι τοις πρασσουσιν>.
Ὁραις πως την κακοηθειαν και την υπερηφανιαν και τον δολον και τα λοιπα
των κρυπτων τωι φονωι και τηι πλεονεξιαι και τοις τοιουτοις πασι συνεπλεξε; τι δε
αυτος ο κυριος βοαι λεγων· Το υψηλον παρα τοις ανθρωποις βδελυγμα παρα τωι θεωι
εστιν, και Ὁ υψων εαυτον ταπεινω θησεται και ο ταπεινων εαυτον υψωθησεται· και
η Σοφια φησιν Ἀκαθαρτος παρα κυριωι πας υψηλοκαρδιος· πολλα δε και εν ταις
αλλαις γραφαις ευροι τις αν εις κατηγοριαν των ταις ψυχαις εγκρυπτομενων παθων.
ουτω δε εστι πονηρα ταυτα και δυσιατα και την ισχυν εν τωι βαθει της ψυχης
κεκτημενα, ωστε μη δυνατον ειναι δια μονης της ανθρωπινης σπουδης και αρετης
εκτριψαι και ανελειν, ει μη τις την του πνευματος δυναμιν συμμαχον δι' ευχης
προσλαβων επικρατησειεν της ενδον τυραννουσης κακιας, ως αυτο διδασκει το
πνευμα τηι του ∆αβιδ φωνηι χρωμενον· Ἐκ των κρυφιων μου καθαρισον με και απο
αλλοτριων φεισαι του δουλου σου. ∆υο γαρ οντων [ανθρωπων], εξ ων ο εις
ανθρωπος ηρμοσται, ψυχης τε και σωματος, και του μεν εξωθεν 8,1.55 περιεχοντος,
της δε ενδον παρα τον βιον μενουσης, τωι μεν δει καθαπερ ναωι θεου παραγρυπνειν,
τηρουντα μη τι των φανερων αμαρτηματων προσπεσον κατασεισηι και δια φθειρηι·
περι τουτου γαρ απειλει και ο αποστολος λεγων· Ὁ φθειρων τον ναον του θεου
φθερει τουτον ο θεος· την δε ενδον χρη δια πασης φρουρειν φυλακης, μη τις λοχος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

κακιας εκ βαθους ποθεν ανακυψας και τον της ευσεβειας λογισμον διαφθειρας
δουλωσηι την ψυχην, πληρωσας των διελκοντων αυτην λαθρα παθων. ∆ει ουν
φρουρειν ασφαλως επιστρεφομενον πυκνα προς την ψυχην ωσπερ τον στρατηγον
επιβοωντα και επικελευο μενον· ανθρωπε, Πασηι φυλακηι τηρει την σην καρδιαν· εκ
γαρ τουτων εξοδοι ζωης· ψυχης δε φρουρα λογισμος ευσεβης φοβωι θεου και χαριτι
πνευματος και αρετης εργοις ωχυρωμενος· ο γαρ τουτοις την εαυτου ψυχην
καθοπλισας ραιδιως τρεπεται του τυραννου τας προσβολας, δολον λεγω και
επιθυμιαν και τυφον οργην τε και φθονον και οσα πονηρα της κακιας ενδον εστι
κινηματα. χρη δε τον της αρετης γεωργον απλουν τινα ειναι και βεβαιον, μονους
ειδοτα γεωργειν τους της ευσεβειας καρπους, και μητε τον βιον εκτρεπειν ποτε προς
τας της κακιας οδους μητε 8,1.56 τον λογισμον της ευσεβειας αφελκειν της πιστεως,
αλλ' ειναι μονοτροπον τινα και ευθη και απειρον των εξω της ιδιας οδου κειμενων
παθων· ουδε γαρ δυνατον την τωι μονωι ανδρι συζωσαν και την του γαμου
καταπορνευουσαν τον αυτον προσδοκαν του βιου μισθον.
Ου ζευξεις, φησιν ο μακαριος Μωυσης, εν τηι αλωι σου αλλογενη ζωια επι το
αυτο οιον βουν και ονον, αλλα τα ομογενη ζευξας αλοησεις τον αμητον σου· ουδε
συνυφανεις ερεωι ιματιωι λινον ουδε παλιν λινωι ερεαν· ου γεωργησεις εν τηι χωραι
της γης σου δυο καρπους επι το αυτο ουδε δευτερον του ενιαυτου· ουκ επιβαλεις
ετερογενες ζωιον επι ετερον εις γονην, αλλα τα ομογενη τοις ομογενεσι συζευξεις. Τι
ταυτα τωι αγιωι βουλεται τα αινιγματα; το μη δειν εν τηι αυτηι ψυχηι κακιαν και
αρετην συμφυτευειν αλληλαις μηδε μεριζοντα τον βιον τοις εναντιοις ακανθας τε
ομου και σιτον εκ της αυτης ψυχης γεωργειν μηδε την του Χριστου νυμφην τοις
εχθροις του Χριστου μοιχασθαι και το μεν κυειν φως, το δε ζοφον τικτειν· ου γαρ
πεφυκε ταυτα συμβαινειν αλληλοις ωσπερ ουδε τα της αρετης μερη 8,1.57 τοις
μερεσι της κακιας. ποια γαρ φιλια σωφροσυνης προς ακρασιαν; ποια δε προς αδικιαν
δικαιοσυνης ομονοια; τις δε φωτι κοινωνια προς σκοτος; ουχι αει το ετερον
υπεξισταται τωι ετερωι και μενειν ουκ εθελει προς το μαχομενον; δει ουν τον σοφον
γεωργον καθαπερ εκ πηγης ποτιμου και αγαθης καθαρα πεμπειν του βιου τα ναματα
και παντος αμιγη βορβορου, μονα τα του θεου γεωργια ειδοτα και τουτοις πονουντα
δια βιου και παραμε νοντα, οπως καν υποφυηται τις ξενος εν τωι κρυπτωι των της
αρετης καρπων λογισμος, τους σους ιδων πονους ο παντα ορων ταχεως τηι εαυτου
δυναμει την δολεραν εκεινην και υπουλον ριζαν των λογισμων προ της βλαστης
εκτεμηι. τωι γαρ τοις της αρετης προσκαρτερουντι πονοις ακολουθει ταχεως η του
πνευματος χαρις τα της κακιας διαφθειρουσα σπερματα, και ουκ εστιν αμαρτειν της
ελπιδος ουδε ανεκ δικητον παροφθηναι τον αει παρεδρευοντα τωι θεωι. Ειδες την εν
τωι ευαγγελιωι χηραν, η προσηγε μεν ου φιλανθρωπωι κριτηι το της αδικιας μεγεθος, η
δε πολλη περι την δεησιν σχολη και καρτερια νικησασα του δικαστου τον τροπον
εκκαλει προς την του αδικησαντος τιμωριαν. μη τοινυν μηδε συ προσευχομενος
απειπηις· ει γαρ το εκεινης περι την δεησιν αναιδες αρχοντος ανηλεους εκλινε
γνωμην, πως ημας χρη της περι τον θεον απογνωναι σπουδης, ου το ελεος φθανειν
οιδε πολλακις τους αιτουντας; 8,1.58 αλλα και αυτος ο κυριος αποδεχομενος την
περι τας ευχας ημων επιμονην και προτρεπων χρησθαι τηι σπουδηι Ἴδετε, φησι, τι
λεγει ο αδικος κριτης· ποσωι μαλλον ποιησει ο πατηρ ημων ο ουρανιος την εκδικησιν
των βοωντων προς αυτον νυκτος και ημερας· ναι λεγω υμιν ποιησει την εκδικησιν
εν ταχει. και ο αποστολος δε πολλην σπουδην και αγωνα εχων εις τελειαν προκοπην
τους της ευσεβειας μαθητας ελθειν, αμα δε και τον της αληθειας σκοπον φανερον
πασι καθιστων φησι· Νουθετουντες παντα ανθρωπον και διδασκοντες εν πασηι
σοφιαι, ινα παραστη σωμεν παντα ανθρωπον τελειον εν Χριστωι, εις ο και κοπιω
αγωνιζομενος. και παλιν τοις την σφραγιδα του πνευματος δια του βαπτισματος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

†κατηξιωμενοις επευχεται της νοητης ηλικιας λαβειν αυτους αυξησιν δια της
επιχορηγιας του πνευματος λεγων· ∆ια τουτο ακουσας την καθ' υμας πιστιν και την
αγαπην ην εχετε εις παντας τους αγιους ου παυομαι προσευχομενος υπερ υμων και
αιτουμενος, ινα ο θεος του κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ο πατηρ της δοξης, δυη
υμιν πνευμα σοφιας και αποκαλυψεως εν επιγνωσει αυτου, πεφωτισμενους τους
οφθαλμους της καρ διας υμων εις το ειδεναι υμας τις εστιν η ελπις της κλησεως
αυτου και τις ο πλουτος της δοξης της κληρονομιας αυτου εν τοις αγιοις και τι το
υπερβαλλον μεγεθος της δυναμεως αυτου εις ημας τους πιστευοντας· ειτα φησι περι
του τρο που της μεταληψεως του πνευματος· Κατα την ενεργειαν της δυναμεως
αυτου, ην ενηργησεν εν τωι Χριστωι, εγειρας 8,1.59 αυτον εκ των νεκρων. καθαρως
περι της του πνευματος λεγει μετουσιας και της εκεινου προς τους μεταλαμβανον
τας ενεργειας, οπως αν, φησιν, και υμεις τον αυτον δεξησθε τροπον την εκεινου
πληροφοριαν· ειτα ολιγον υποκαταβας της επιστολης μειζον τι αυτοις επευχεται,
τελειοτεραν ζητων ελθειν επ' αυτους την του πνευματος δυναμιν·
Τουτου χαριν καμπτω τα γονατα μου προς τον πατερα του κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, εξ ου πασα πατρια εν ουρανωι και επι γης ονομαζεται· ινα δυη υμιν
κατα το πλουτος της δοξης αυτου δυναμει κραταιωθηναι δια του πνευματος αυτου
εις τον εσω ανθρωπον κατοικησαι τον Χριστον δια της πιστεως εν ταις καρδιαις
υμων, εν αγαπηι ερριζωμενους και τεθεμελιωμενους· ινα εξισχυσητε κατα λαβεσθαι
συν πασι τοις αγιοις, τι το πλατος και μηκος και βαθος και υψος, γνωναι τε την
υπερβαλλουσαν της γνωσεως αγαπην του Χριστου, ινα πληρωθητε εις παν το
πληρωμα του θεου. Ἤδη δε και εν ετεραι επιστοληι περι των αυτων τοις μαθηταις
διαλεγεται τον του πνευματος θησαυρον αυτοις αποκαλυπτων και παρακαλων
μετασχειν· Ζηλουτε γαρ φησιν τα πνευματικα χαρισματα· και ετι καθ' υπερβολην
οδον υμιν δεικνυμι. εαν ταις γλωσσαις των ανθρωπων λαλω και των αγγελων,
αγαπην δε μη εχω, γεγονα χαλκος ηχων η κυμβαλον αλαλαζον. και εαν εχω
προφητειαν και ειδω τα μυστηρια και πασαν την γνωσιν, και εαν εχω πασαν την
πιστιν ωστε ορη μεθιστανειν, αγαπην δε μη εχω, ουθεν ειμι· και εαν ψωμισω παντα
τα υπαρχοντα μου και εαν παραδω το σωμα μου ινα καυθησωμαι, αγαπην 8,1.60 δε
μη εχω, ουδεν ωφελουμαι. τι δε το κερδος της αγαπης και ποια τα ταυτης
βλαστηματα, τινων τε αφιστησι τον εχοντα αυτην και τινα παρεχει, σαφως εν
τουτοις δηλοι· Ἡ αγαπη ου ζηλοι, ου περπερευεται, ου φυσιουται, ουκ ασχημονει, ου
ζητει τα εαυτης, <ου παροξυνεται, ου λογι ζεται το κακον,> ου χαιρει επι τηι αδικιαι,
συγχαιρει δε τηι αληθειαι, παντα στεγει, παντα πιστευει, παντα ελπιζει, παντα
υπομενει· η αγαπη ουδεποτε εκπιπτει. πανυ σοφως και ακριβως Ουδεποτε, φησιν,
εκπιπτει η αγαπη. τι δε τουτο εστιν; καν των αλλων τις τυχηι χαρισματων, ων το
πνευμα παρεχει (γλωσσας λεγω αγγελων και προφητειαν και γνωσιν και χαρισματα
ιαματων), μηδεπω δε λυτρωθηι καθαρως απο των ενδον ενοχλουντων παθων τηι του
πνευ ματος αγαπηι μηδε το τελειον της σωτηριας εν τηι ψυχηι δεξηται φαρμακον, εν
φοβωι καθεστηκεν ετι της πτωσεως, την στηριζουσαν και βεβαιουσαν εν τηι της
αρετης στασει μη εχων αγαπην. Μη ουν οιηθεις δια την πλουσιαν και αφθονον του
πνευματος χαριν μηδενος ετι δεισθαι προς την τελειωσιν εναπομεινηις τοις εκεινου
δωρημασιν· αλλ' οταν ελθηι προς 8,1.61 σε της δωρεας εκεινης ο πλουτος, τοτε
γινου τωι φρονηματι πενης, υποπτησσων αει και την αγαπην ωσπερ τινα κρηπιδα του
της χαριτος θησαυρου προσδοκων τηι ψυχηι και προς παν αγωνιζομενος παθος,
μεχρις <αν> επι το ακρον του της ευσεβειας αφικηι σκοπου, εφ' ον αυτος τε εφθασεν ο
αποστο λος και τους μαθητας αναγει δι' ευχης τε και διδαχης υποδεικνυς τοις
αγαπωσι τον κυριον, την υπο της αγαπης επι το κρειττον μεταβολην τε και χαριν
λεγων· Ουτε γαρ περιτομη τι εστιν ουτε ακροβυστια, αλλα κτισις καινη· και οσοι τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

κανονι τουτωι στοιχουσιν, ειρηνη επ' αυτους και ελεος και επι τον Ἰσραηλ του θεου.
και παλιν· Ει τις εν Χριστωι, καινη κτισις· τα αρχαια παρηλθε. το καινη κτισις
αποστολικος εστι κανων· εστι δε ουτος ον αυτος εν αλλωι μερει σαφως εδηλωσεν
ειπων· Ἵνα παρα στησω αυτος εαυτωι την εκκλησιαν ενδοξον, μη εχουσαν σπιλον η
ρυτιδα η τι των τοιουτων, αλλ' ινα ηι αγια και αμωμος. καινην κτισιν εκαλεσε την εν
καθαραι και αμωμωι ψυχηι και πασης απηλλαγμενηι κακιας και πονηριας και αισχυνης
ενοικησιν του αγιου πνευματος. οταν γαρ μισησηι μεν η ψυχη το αμαρτανειν,
οικειωσηι δε εαυτην τωι θεωι κατα δυναμιν τηι της αρετης πολιτειαι και δεξηται μετα
ποιηθεισα τωι βιωι την του πνευματος εις εαυτην χαριν, 8,1.62 καινη γεγονεν ολη
και ανεκτισθη. και το Ἐκκαθαρατε την παλαιαν ζυμην, ινα ητε νεον φυραμα, τουτο
δηλοι, και το Ἑορταζωμεν, μη εν ζυμηι παλαιαι, αλλ' εν αζυμοις ειλι κρινειας και
αληθειας. επειδη γαρ πολλους μεν ιστησιν ο πειρατης τηι ψυχηι βροχους πανταχοθεν
αυτηι την εαυτου κακιαν προβαλλων, ελαττων δε καθ' εαυτην η ανθρωπινη δυναμις
της κατ' εκεινου νικης, οπλιζειν ημας ο αποστολος κελευει τα μελη τοις ουρανιοις
οπλοις, τον θωρακα της δικαιοσυνης κελευων ενδυσασθαι και υποδησασθαι τους
ποδας εν ετοιμασιαι της ειρηνης και περιζωσασθαι την οσφυν εν αληθειαι, επι πασι δε
τον θυρεον της πιστεως αναλαβοντες, δι' ης φησι ∆υνησεσθε παντα τα βελη του
πονηρου τα πεπυ ρωμενα σβεσαι· βελη δε εστι πεπυρωμενα τα ακολαστα παθη· και
την περικεφαλαιαν του σωτηριου δεξασθαι παρεγγυαι και την αγιαν μαχαιραν του
πνευματος· μαχαιραν δε αγιαν λεγει τον εν δυναμει θεου λογον, ωι χρη την δεξιαν
της ψυχης οπλισαντα τας του εχθρου μηχανας αποκρουεσθαι.
Πως ουν ημιν ληπτεον τα οπλα, παρ' αυτου μαθε 8,1.63 του αποστολου
λεγοντος· ∆ια πασης προσευχης και δεη σεως προσευχομενοι εν παντι καιρωι εν
πνευματι και εις αυτο αγρυπνουντες εν πασηι προσκαρτερησει και δεησει· οθεν και
υπερευχεται παντων ουτως· Ἡ χαρις του κυριου ημων Ἰησου Χριστου και η αγαπη
του θεου και η κοινωνια του αγιου πνευματος μετα παντων υμων. και παλιν·
Ὁλοκληρον υμων το πνευμα και η ψυχη και το σωμα αμεμπτως τηρηθειη εν τηι
ημεραι του κυριου ημων Ἰησου Χριστου. οραις οσους υπεδειξε σοι τροπους της
σωτηριας εις μιαν τεινοντας οδον και σκοπον ενα του τελειον ειναι Χριστιανον;
τουτο γαρ εστι το περας εις ο δει φθασαι δια πιστεως ισχυρας και ελπιδος βεβαιας
τους της αληθειας εραστας εν ηδονηι μετα αγωνος και προθυμιας βαδιζοντας.
τουτοις και πληρουται ραιδιως ο προς το ακρον των εν τολων του βιου δρομος, ων
εξηρτηται πας προφητης μετα του νομου. τινας λεγω τας εντολας; Ἀγαπησεις κυριον
τον θεον σου εξ ολης της καρδιας σου και εξ ολης της ψυχης σου και εξ ολης της
διανοιας σου και τον πλησιον σου ως σεαυτον. Ὁ μεν ουν σκοπος της ευσεβειας
τοιουτος, ον αυτος τε ο κυριος και οι παρ' εκεινου το ειδεναι λαβοντες απο 8,1.64
στολοι παρεδοσαν ημιν· ει δε δια μακροτερων αποδεικνυν τες εις μηκος
προηγαγομεν τον λογον, του παραστησαι την αληθειαν μαλλον η του συντεμειν τα
λεγομενα φροντι ζοντες, μεμφεσθω μηδεις. δει γαρ τους ορθως φιλοσοφειν
εγνωκοτας και τας ψυχας εκ των της κακιας μολυσμων λυτρουμενους ακριβως
ειδεναι τον της φιλοσοφιας σκοπον, οπως μεμαθηκοτες της τε πορειας τον πονον και
του δρομου το περας ριψωσι μεν παντες την αυθαδειαν και το μεγα φρονειν επι τοις
κατορθωμασι, την δε εαυτων ψυχην μετα του βιου κατα το προσταγμα της γραφης
αρνησαμενοι προς ενα βλεπωσι πλουτον, ον της εις Χριστον αγαπης αθλον τοις
αγαπωσιν εθηκεν ο θεος, καλων εις αυτον παντας τους τον αγωνα του λαβειν
προθυμως υφισταμενους, οις εξαρκει προς την του τοιουτου βιου πορειαν εφοδιον ο
σταυρος του Χριστου· ον δει μετ' ευφροσυνης και αγαθης ελπιδος βασταζοντας
ακολουθειν τωι σωτηρι θεωι, νομον και οδον του βιου την εκεινου ποιουμενους
οικονομιαν, καθως ειπεν αυτος ο αποστολος· Μιμηται μου γινεσθε καθως καγω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

Χριστου· και παλιν· ∆ι' υπομονης τρεχομεν τον προκειμενον ημιν αγωνα,
αφορωντες εις τον της πιστεως αρχηγον και τελειωτην Ἰησουν, ος αντι της
προκειμενης αυτωι χαρας υπεμεινε σταυρον αισχυνης καταφρονησας εν δεξιαι τε του
θρονου 8,1.65 του θεου κεκαθικεν· δεος γαρ μη τοις παρα του πνευματος
δωρημασιν επαιρομενοι και το κατορθωσαι τι δι' αρετην αφορμην λαβοντες εις το
φρονειν και σεμνυνεσθαι, πριν εις τελος των ελπιζομενων ελθειν, εκπεσωμεν της
ορμης, αχρειον εαυτοις και τον προλαβοντα πονον τηι αυθαδειαι ποιησαντες και
αναξιοι φανεντες της τελειοτητος, εις ην η του πνευματος ειλκεν ημας χαρις.
∆ει ουν μηδαμου τον του πονου τονον εκλυειν μηδε εξιστασθαι των
προκειμενων αγωνων μηδε τοις κατοπιν ει τι πεπρακται σπουδαιον προσεχειν, αλλ'
εκεινων μεν ληθην λαμβανειν, επι δε το εμπροσθεν κατα τον αποστολον
επεκτεινεσθαι και συντριβειν ταις των πονων φροντισι την καρδιαν, ακορεστον
εχοντας την της δικαιοσυνης επιθυμιαν, ης μονης χρη πεινην και διψην τους εις το
τελειον φθασαι ζητουντας, ταπεινους δε και περιδεεις γινομενους ως πορρω που
των επηγγελμενων τυγχανοντας και της τελειας του
Χριστου μακραν
απωικισμενους αγαπης· ο γαρ εκεινης ερων και προς την ανω βλεπων επαγγελιαν
ουτε νηστευων ουτε αγρυπνων ουτε αλλο τι των της αρετης σπουδαζων ισταται τοις
προλαβουσι κατορθωμασιν επηρμενος, αλλα μεστος ων του θειου ποθου και προς
τον καλουντα συντονως βλεπων παν μεν οτι αν αγωνισηται προς το τυχειν εκεινου
μικρον ηγειται και των αθλων αναξιον· φιλονεικει δε μεχρι 8,1.66 της του βιου
τουτου τελευτης, πονοις πονους και αρεταις αρετας συναπτων, μεχρις αν τιμιον
εαυτον τωι θεωι κατα στησηι δια των εργων, ουκ εχων εν τωι συνειδοτι το νομιζειν
αξιον εαυτον πεποιηκεναι θεωι. τουτο γαρ εστι κατορθωμα μεγιστον φιλοσοφιας το
μεγαν οντα τοις εργοις συστελλε σθαι τηι καρδιαι και καταγινωσκειν του βιου, κατω
που ριψαντα τωι προς θεον φοβωι την οιησιν, οπως απολαυσηι της επαγγελιας
καθοσον πιστευσας ηρασθη ταυτης, ου καθοσον πονεσας ειργασατο. μεγαλων γαρ
οντων των δωρων ουκ εστι πονους αξιους ευρειν· μεγαλης δε δει πιστεως και
ελπιδος εις το ταυταις μετρηθηναι, μη τοις πονοις, την αμοιβην· πιστεως δε
υποστασις πνευματος πτωχεια και η προς θεον αμετρητος αγαπη. Τα μεν δη κατα
την ελπιδα του σκοπου τοις φιλοσοφως ζην ηιρημενοις ικανως ειρησθαι νομιζω. δει
δε λοιπον προσθειναι τοις ειρημενοις, οπως μεν χρη συνειναι τους τοιουτους
αλληλοις, οποιους δε αγαπαν πονους, οπως δε τρεχειν μετ' αλληλων, εως αν επι την
ανω πολιν αφικωνται. δει τοινυν τον τα του βιου τουτου σεμνα καθαρως ατιμα
ζοντα και αρνουμενον μεν τους συγγενεις, αρνουμενον δε πασαν την κατω δοξαν
και ερωντα της ουρανιας τιμης 8,1.67 και τοις κατα θεον αδελφοις πνευματικως
συναπτομενον αρνησασθαι μετα του βιου και την εαυτου ψυχην. αρνησις δε ψυχης
το μηδαμου ζητειν το εαυτου θελημα θεραπευειν, μαλλον δε εαυτου θελημα ποιειν
τον εφεστωτα του θεου λογον και τουτωι κεχρησθαι καθαπερ αγαθωι κυβερνητηι τωι
το κοινον της αδελφοτητος πληρωμα μεθ' ομονοιας επι τον λιμενα του θεληματος
του θεου διευθυνοντι. κε κτησθαι δε ουδεν χρη η νομιζειν ιδιον παρα το κοινον
πλην του το σωμα καλυπτοντος ιματιου. ει γαρ μηδεν εχοι τουτων αλλα γυμνος ειη
της καθ' εαυτον του βιου φροντιδος, της κοινης εσται χρειας θεραπευτης και το παρα
των προεστωτων επιτασσομενον μεθ' ηδονης και ελπιδος προ θυμως επιτελων
καθαπερ ευνους και απλους δουλος του Χριστου προς την κοινην των αδελφων
χρειαν ηγορασμενος. 8,1.68 τουτο γαρ και ο κυριος βουλεται και παρακαλει λεγων·
Ὁ θελων εν υμιν ειναι πρωτος και μεγας εσται παντων εσχατος και παντων δουλος.
Χρη ουν την δουλειαν παρα τοις ανθρωποις αμισθον ειναι και μηδεμιαν φερουσαν
τωι δουλευοντι τιμην μηδε δοξαν, οπως μη παρα το γεγραμμενον ανθρωπαρεσκος
φαινηται, σχηματιζων εαυτον εν οφθαλμοδουλειαι μηδε ανθρωποις αλλ' ως αυτωι τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

κυριωι δουλευων και την τεθλιμμενην οδον βαδιζων, εν ηι τωι εκεινου ζυγωι <προθυ
μως> υποθεις τον αυχενα και βασταζων δια τελους εν ηδονηι φερεται προς το τελος
<μετα αγαθης ελπιδος>. δει ουν υποτεταχθαι πασι και καθαπερ δανειου χρεωστην
θεραπευειν τους αδελφους, τας υπερ απαντων φροντιδας εναποθεμενον τηι ψυχηι και
αποπληρουντα την οφειλομενην αγαπην. χρη δε και τους προεστωτας του
πνευματικου τουτου χορου το τε μεγεθος της αυτων σκοπουντας 8,1.69 φροντιδος
και της εφεδρευουσης τηι πιστει κακιας λογιζο μενους τας τεχνας αξιως της
επιστασιας αγωνιζεσθαι, μη προς την εξουσιαν αιροντας το φρονημα. κινδυνος γαρ
ενταυθα, και τινες ηδη δοκουντες ετερων προεσταναι και τουτους επι την ουρανιον
ευθυνειν ζωην ελαθον υπο φρονη ματος εαυτους απολεσαντες. δει ουν εν τηι
επιστασιαι μειζονα μεν των αλλων τους προεστωτας πονειν, ταπεινο τερα δε των
αρχομενων φρονειν και τυπον δουλειας τον εαυτων βιον παρεχειν τοις αδελφοις,
παρακαταθηκην θεου νομιζοντας εχειν ους επιστευθησαν.
Ει γαρ ουτως εχοιεν συγκροτουντες τον ιερον τηι θερα πειαι χορον και την
μεν διδαχην κατα την εκαστου χρειαν εν φανερωι ποιουμενοι προς το συζειν την
πρεπουσαν εκαστον ταξιν, εν τωι κρυπτωι δε κατα διανοιαν την ταπει νοφροσυνην
καθαπερ ευγνωμονες δουλοι τηρουντες τηι πιστει, μεγαν εαυτοις εργαζονται τωι
τοιουτωι βιωι μισθον. ουτως ουν επιμελεισθε αυτων ως αν χρηστοι παιδαγωγοι
παιδων απαλων, ους επιστευθησαν παρα των πατερων αυ των. εκεινοι τε γαρ των
παιδων τας εξεις σκοπουντες τωι μεν πληγας, τωι δε νουθεσιαν, τωι δε επαινον, τωι δε
αλλο τι τοιουτον προσαγουσιν, ουδεν ουτε προς χαριν ουτε προς απεχθειαν τουτων
ποιουντες, αλλ' ως ανηκε τωι πραγματι 8,1.70 και ο του παιδος απαιτει τροπος, εις
το γενεσθαι αυτους <ζηλωτας> του βιου τουτου σεμνους· και υμας χρη παν μισος
κατα των αδελφων και πασαν αυθαδειαν αποθεμενους προς την εκαστου δυναμιν
και γνωμην αρμοζειν τον λογον· τωι μεν επιτιμησον, τον δε νουθετησον, αλλον παρα
καλεσον, προς την εκαστου χρειαν καθαπερ αγαθος ιατρος προσαγων το φαρμακον·
εκεινος τε γαρ προς τα παθη σκοπων τωι μεν πραον, τωι δε σφοδροτερον επεθηκε φαρ
μακον, ουδενι των θεραπειας δεομενων αχθομενος, αλλα ταις ψυχαις και τοις
σωμασιν αρμοζων την τεχνην· συ τε ακολουθει τηι χρειαι του πραγματος, οπως την
ψυχην του προς σε βλεποντος μαθητου καλως εκπαιδευσας λαμπραν την εκεινης
αρετην προσαγαγηις τωι πατρι, κληρονομον αξιον της εκεινου δωρεας. Ἐαν ουτως
εχητε προς αλληλους οι τε εφεστωτες και οι τουτοις χρωμενοι διδασκαλοις, οι μεν
πειθομενοι μετα χαρας τοις επιταττομενοις, οι δε μεθ' ηδονης τους αδελφους επι το
τελειον προσαγομενοι, και ταις τιμαις αλληλους προηγησθε, τον των αγγελων επι
της γης ζησεσθε βιον. μηδεις ουν εν υμιν γνωριζεσθω τυφος, αλλα απλοτης και
ομονοια και διαθεσις αδολος συγκροτειτω τον χορον· 8,1.71 πειθετω δε εκαστος
εαυτον, ως ου του συνοντος αδελφου μονον εστι καταδεεστερος, αλλα και παντος
ανθρωπου· τουτο γαρ γινωσκων μαθητης εσται οντως Χριστου. Ὁ γαρ υψων εαυτον
ταπεινωθησεται, καθως ο σωτηρ ειπεν, και ο ταπεινων εαυτον υψωθησεται· και
παλιν· Ὁ θελων εν υμιν ειναι πρωτος, εσται παντων εσχατος και παντων διακονος,
καθως Ὁ υιος του ανθρωπου ουκ ηλθεν διακονηθηναι, αλλα διακονησαι και δουναι
την ψυχην αυτου λυτρον αντι πολλων· και ο αποστολος· Ου γαρ εαυτους
κηρυσσομεν, αλλα κυριον Ἰησουν Χριστον, εαυτους δε δουλους υμων δια Ἰησουν.
ειδοτες ουν της τε ταπεινοτητος τους καρπους και την ζημιαν του τυφου μιμησασθε
τον δεσποτην αγαπωντες αλληλους, και μητε θανατον μητε αλλην τινα τιμωριαν εις
αγαθον μετ' αλληλων οκνειτε· αλλ' ην εβαδισεν οδον εν ημιν ο θεος, ταυτην υμεις
προς εκεινον βαδιζοντες ενι σωματι και ψυχηι μιαι χωρειτε προς την ανω κλησιν,
αγαπωντες τον θεον και αλληλους. αγαπη γαρ και φοβος ο προς τον κυριον το πρω
τον του νομου εστι πληρωμα. ∆ει ουν εκαστον υμων καθαπερ ισχυραν τινα και στε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

ρεαν κρηπιδα τον φοβον τε και την αγαπην εν τηι εαυτου τιθεναι ψυχηι και ταυτην
επαρδειν εργοις τε αγαθοις και ευχηι διαρκει· ου γαρ απλως ουδε αυτοματως ημιν η
προς τον θεον αγαπη εγγινεσθαι πεφυκεν, αλλα δια πολλων 8,1.72 πονων και
μεγαλων φροντιδων και συνεργιας της του Χριστου, καθως ειρηκεν η Σοφια· Ἐαν
γαρ ζητησηις αυτην, φησιν, ως αργυριον και ως θησαυρους εξερευνησηις αυτην, τοτε
συνησεις φοβον κυριου και επιγνωσιν θεου ευρησεις· θεου δε επιγνωσιν ευρων και
φοβον συνεις ραιδιως και το εφεξης κατορθωσεις, το αγαπαν λεγω τον πλησιον· του
γαρ πρωτου και μεγαλου πονωι κτηθεντος το δευτερον ελαττον ον απονωτερον
επεται τωι πρωτωι· εκεινου δε μη παροντος ουδε το δευτερον αν γενοιτο καθα ρως. ο
γαρ θεον μη αγαπων εξ ολης καρδιας και εξ ολης διανοιας, πως αν υγιως και αδολως
επιμελοιτο της των αδελφων αγαπης, εκεινωι μη πληρων την αγαπην δι' ον
επιμελειται ταυτης; τον γαρ ουτως εχοντα και μη την ψυχην ολην αποδοντα τωι θεωι
μηδε προς την εκεινου κε κοινωμενον αγαπην ευρων εξωπλισμενον ο της κακιας
τεχνιτης χειρουται ραιδιως λογισμοις πονηροις υποσκελι ζων, νυν μεν βαρεα
φαινεσθαι ποιων τα της γραφης επι ταγματα και επαχθη την εις τους αδελφους
θεραπειαν, νυν δε επαιρων εις αλαζονειαν και τυφον απ' αυτης της 8,1.73 εις τους
ομοδουλους διακονιας και πειθων αυτον ως επλη ρωσε τας εντολας του κυριου και
εσται μεγας εν ουρανοις· ου μικρον δε τουτο αδικημα· δει γαρ τον ευνουν και
σπουδαιον δουλον τωι δεσποτηι πιστευειν της ευνοιας την κρισιν, αλλα μη αυτον αντι
του δεσποτου δικαστην και επαινετην της αυτου γινεσθαι πολιτειας· ει γαρ αυτος
γενοιτο κριτης τον αληθινον παρωσαμενος, ουδε τον μισθον εκειθεν εξει, προ της
εκεινου κρισεως εαυτωι τοις επαινοις και τηι οιησει αποπληρωσας. δει γαρ κατα το
λογιον Παυλου το πνευμα του θεου συμμαρτυρειν τωι πνευματι ημων, αλλα μη τηι
ημετεραι κρισει τα ημετερα δοκιμαζεσθαι· Ου γαρ, φησιν, ο εαυτον συνιστων εστι
δοκιμος αλλ' ον ο κυριος συνιστησιν· ο δε μη παρα του κυριου την συστασιν
αναμενων, αλλα φθανων την εκεινου κρισιν, εις τας αν θρωπινας εκπιπτει δοξας,
τιμην εαυτωι την παρα των αδελφων εκ των ιδιων πονων πραγματευομενος και
ποιων τα των απιστων· απιστος γαρ ο τας ανθρωπινας αντι των ουρανιων θηρευων
τιμας, ως αυτος που φησιν ο κυριος· Πως δυνασθε υμεις πιστευειν δοξαν παρ'
αλληλων λαμ βανοντες, και την δοξαν την παρα του μονου θεου ου ζητειτε; 8,1.74
Τισιν ουν εοικεναι μοι δοκουσιν; η τοις [το] του ποτηριου και της παροψιδος το
εκτος περικαθαιρουσιν, εντος δε μεστοις παντοιας ουσι κακιας; ορατε ουν μη τι
παθητε τοιουτον, αλλα ανω† δοντες τας ψυχας και μιαν εχοντες φροντιδα του
αρεσαι τωι κυριωι και μηδεποτε της των ουρανιων εκπιπτειν μνημης μηδε δεξασθαι
τας του βιου τουτου τιμας, ουτω τρεχετε κρυπτοντες τωι λογωι τους υπερ της αρετης
αγωνας, οπως μη καιρον ευρων ο τας εκ της γης τιμας υποβαλλων και εντευθεν
αρπασας υμων τον νουν εκ της των αληθινων ασχολιας επι τα ματαια και πλανης
μεστα καταβαληι· μη ευρων δε καιρον ολως μηδε παρεισδυσιν εις το δελεασαι τους
ανω ταις ψυχαις διατριβοντας απολωλε και κειται νεκρος· θανατος γαρ διαβολου το
απρακτον εχειν και ανενεργητον την κακιαν. αγαπης ουν εν υμιν παρουσης του θεου
αναγκη και τα λοιπα ταυτηι συνεπεσθαι· το φιλαδελφον, το πραον, το ανυποκριτον,
το περι τας ευχας διαρκες και σπουδαιον και απλως πασαν αρετην. Ὡς ουν μεγαλου
του κτηματος οντος μεγαλων και 8,1.75 πονων δει περι την κτησιν, ου προς
ενδειξιν ανθρωπων γινομενων, αλλ' εις το αρεσαι τωι κυριωι τωι τα κρυπτα ειδοτι.
προς ον δει βλεπειν αει και το ενδον της ψυχης διερευναν και περιφρασσειν τοις της
ευσεβειας λογισμοις, οπως μη παρεισδυσιν ευρηι τινα μηδε χωραν επιβουλης ο
αντιδικος, γυμναζειν δε και προσαγειν προς την του καλου και πονηρου διαγνωσιν
τα ησθενηκοτα της ψυχης μελη· γυμναζειν δε αυτα οιδεν ο τωι θεωι επομενος νους
και συνοικιζων εαυτωι πασαν την ψυχην προς εκεινον εκ της προς θεον αγαπης και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

των κρυπτων της αρετης εννοιων και εργων εντολης ιωμενος το σαθρον και
συναπτων τωι δυνατωι. επει ουν μια εστι φρουρα και θεραπεια ψυχης το μεμνησθαι
εν ποθωι θεου και αει των αγαθων εχεσθαι εννοιων, μη αποστωμεν της τοιαυτης
σπουδης μητε εσθιοντες μητε πινοντες μητε ηρεμουντες μητε ποιουντες τι η
φθεγγομενοι, οπως παντα τα παρ' ημιν εις την του θεου συντεληι δοξαν και μη εις
την ημετεραν αυτων μηδε εχηι τινα ρυπον η κηλιδα ο βιος ημων εκ της του πονηρου
επιβουλης.
Και αλλως δε τοις αγαπωσι τον θεον ευκολος και ηδυς ο πονος των εντολων,
ελαφρον και επεραστον ημιν τον αγωνα της προς εκεινον ποιουσης αγαπης. δια
τουτο και ο πονηρος παντα αγωνιζεται τροπον εκβαλειν τον του κυριου φοβον εκ
των ψυχων ημων και διαλυσαι την προς
8,1.76 εκεινον αγαπην ηδοναις
παρανομοις και τερπνοις αγκιστροις φιλονεικων, οπως γυμνην των πνευματικων
οπλων και αφρουρον λαβων την ψυχην τους πονους ημων διαφθειρηι, την εκ της
γης ημιν δοξαν επεισαγων τηι ουρανιαι και επιθολων τα οντως καλα τοις δοκουσιν
ειναι καλοις τηι των απατω μενων φαντασιαι. δεινος γαρ εστιν, ει ραιθυμουντας ευροι
τους φυλακας, κλεψαι καιρον και επεισελθειν τοις της αρετης πονοις και
συγκατασπειραι τωι σιτωι τα αυτου ζιζανια, λοιδοριαν, λεγω, και τυφον και
κενοδοξιαν και τιμης επιθυμιαν και εριν και τα λοιπα της κακιας δημιουρ γηματα.
δει ουν εγρηγορεναι και τηρειν παντοθεν τον εχθρον, οπως καν προσβαληι τινα
μηχανην υπ' αναισχυν τιας, πριν αψασθαι της ψυχης αποκρουσθηι. Μνημονευετε δε
μοι συνεχως κακεινων, οτι Ἄβελ μεν προσεφερε τωι κυριωι θυσιαν απο πρωτοτοκων
προβατων και απο στεατων, Καιν δε απο μεν καρπων της γης, αλλ' ουκ απο των
πρωτων καρπων· Και επειδε, φησιν, ο θεος επι ταις θυσιαις του Ἄβελ, επι δε τοις
δωροις του Καιν ου προσεσχεν. τι τοινυν της ιστοριας το κερδος; οτι εστι μαθειν ως
ευαρεστον τωι θεωι παν το μετα φοβου και πιστεως, ου το πολυτελως ανευ αγαπης
γινομενον. ουδε γαρ Ἀβρααμ 8,1.77 παρα του Μελχισεδεκ αλλως εδεξατο την
ευλογιαν αλλα τας απαρχας και τα καιρια προσενεγκας τωι ιερει του θεου. τα καιρια
δε λεγει και τα ακροθινια των υπαρχοντων αυτην την ψυχην και τον νουν αυτον,
κελευων [ημιν] μη μικροπρεπως θυειν τωι θεωι τας αινεσεις και τας ευχας μηδε τα
τυχοντα τωι δεσποτηι προσαγειν, αλλ' ει τι καιριον της ψυχης, μαλλον δε αυτην ολην
ανατιθεναι μετα πασης αγαπης και προθυμιας, οπως αει τρεφομενοι τηι του πνευ
ματος χαριτι και δυναμιν την εκ του Χριστου προσλαμ βανοντες τρεχωμεν ραιδιως
τον σωτηριον δρομον, κουφον και ηδυν ποιουντες τον υπερ της δικαιοσυνης αγωνα,
συναντιλαμβανοντος ημιν αυτου του θεου προς την των πονων σπουδην και
αποτελουντος δι' ημων τα της δικαιοσυ νης εργα. Και ταυτα μεν μεχρι τουτου· περι
δε των της αρετης μερων, ποιον δει κρειττον ηγεισθαι και προ των αλλων
επιτηδευειν, ποιον δε τουτου δευτερον και τα αλλα εφεξης καθ' εκαστον, ουκ εστιν
ειπειν. αλληλων γαρ ομοτιμως εχονται και δι' αλληλων επι την κορυφην τους
χρωμενους αναγουσιν. η μεν γαρ απλοτης τηι υπακοηι παραδιδωσιν, η δε 8,1.78
υπακοη τηι πιστει, αυτη δε τηι ελπιδι, και η ελπις τηι δικαιο συνηι, κακεινη τηι
διακονιαι, κακεινη τηι ταπεινοτητι· παρα δε ταυτης η πραοτης παραλαμβανουσα τηι
χαραι προσαγει, η δε χαρα τηι αγαπηι και η αγαπη τηι ευχηι· και ουτως αλ ληλων
εξηρτημεναι και εξαρτησασαι τον εχομενον επ' αυτην αναγουσι του ποθουμενου την
κορυφην, καθαπερ απεναντιον η πονηρια τους εαυτης φιλους δια των οικειων αυτης
μερων επι την εσχατην καταγει κακιαν. δει δε ημας τηι ευχηι πλεον προσκαρτερειν·
οιον γαρ κορυφαιος τις του χορου των αρετων αυτη τυγχανει δι' ης και τας λοιπας
αρετας αιτουμεθα παρα του θεου ωι κοινωνει και συναπτεται δι' αγιοτητος μυστικης
και πνευματικης ενεργειας και δια θεσεως αρρητου ο τηι ευχηι προσκαρτερων. το γαρ
πνευμα λαβων εντευθεν οδηγον και συμμαχον φλεγεται προς την του κυριου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

αγαπην και ζεει τωι ποθωι κορον της ευχης ουχ ευρισκων, αλλ' αει προς τον ερωτα
του αγαθου εκκαιομενος και αρδων τηι προθυμιαι την ψυχην, καθως ειρηται· Οι
τρωγοντες με ετι πεινασουσι, και οι πινοντες με ετι διψη σουσι, και αλλαχου·
Ἔδωκας ευφροσυνην εις την καρδιαν μου. και ο κυριος· Ἡ βασιλεια των ουρανων
εντος υμων εστι. 8,1.79
Τινα δε λεγει βασιλειαν εντος ημων ειναι; τινα δε αλλην η την ανωθεν δια
του πνευματος εγγινομενην ταις ψυχαις ευφροσυνην; αυτη γαρ εστιν οιον εικων και
αρρα βων και δειγμα της αιωνιου χαρας, ης απολαυσουσιν αι των αγιων ψυχαι εν τωι
προσδοκωμενωι αιωνι. παρακαλει ουν ημας ο κυριος δια της ενεργειας του
πνευματος επι πασηι τηι θλιψει ημων εις το σωσαι και μεταδουναι των πνευματικων
αγαθων και των εαυτου χαρισματων· Ὁ παρακαλων γαρ φησιν ημας επι πασηι τηι
θλιψει ημων εις το δυνασθαι ημας παρακαλειν τους εν πασηι θλιψει· και Ἡ καρδια
μου και η σαρξ μου ηγαλλιασαντο επι θεον ζωντα· και Ὡς εκ στεατος και πιοτητος
εμπλησθειη η ψυχη μου· ταυτα παντα την εκ του πνευματος ευφροσυνην και
παρακλησιν δι' αινιγματων παραδηλοι. Ἐπειδη τοινυν δεδεικται, τις ο της ευσεβειας
σκοπος ον χρη προκεισθαι τοις τον θεοφιλη βιον ζην αιρουμενοις, ος εστι ψυχης
καθαρισμος και του πνευματος δι' εργων αγαθων προκοπης ενοικησις, εκαστος
υμων κατα τον 8,1.80 υποδειχθεντα τροπον παρασκευασας την ψυχην και μεστην
θειου ποιησας ερωτος ουτως αποδοτω εαυτον ταις τε ευχαις και <ταις> νηστειαις
κατα το αυτου θελημα, μεμνημενος του παρακαλουντος το Ἀδιαλειπτως προσευ
χεσθε και Τηι ευχηι προσκαρτερουντες, και της του κυριου επαγγελιας, εν ηι φησι·
Ποσωι μαλλον ο θεος ποιησει την εκδικησιν των βοωντων προς αυτον νυκτος και
ημερας· Ἔλεγεν γαρ φησιν και παραβολην προς το δειν παντοτε προσευχεσθαι και
μη εκκακειν· οτι δε η περι την ευχην σπουδη μεγαλα χαριζεται και αυτο δη το
πνευμα ταις ψυχαις ενοικιζει, δηλοι σαφως δι' ων προτρεπει ημας ο αποστολος
λεγων· ∆ια πασης προσευχης και δεησεως προσευχομενοι εν παντι καιρωι εν
πνευματι και εις αυτο τουτο αγρυπνουντες εν πασηι προσκαρτερησει και δεησει. ωστε
ει τις των αδελφων τουτωι τωι μερει των αρετων εαυτον αποδιδωσι, τωι της ευχης
λεγω, καλον θησαυρον 8,1.81 περιεπει και εραι του μεγιστου κτηματος· μονον
συντονωι και ορθηι συνειδησει τουτο ποιειτω εκαστος, μηδαμου κατα την διανοιαν
εκουσιως περιπλανωμενος μηδε ωσπερ ακουσιον αποδιδους υπ' αναγκης χρεος, αλλ'
ερωτα και ποθον αποπληρων της ψυχης και τους αγαθους της παρα μονης καρπους
πασιν επιδεικνυς· χρη δε και τους λοιπους διδοναι τωι τοιουτωι καιρον και συγχαιρειν
τηι παραμονηι της προσευχης, οπως και αυτοι μετασχωσι των αγαθων καρπων, ατε δη
κοινωνοι του τοιουτου βιου τωι συνη δεσθαι γεγονοτες. δωσει δε και αυτος ο κυριος
τοις αιτουσιν οπως ευχεσθαι δει κατα το ειρημενον· Ὁ διδους ευχην τωι ευχομενωι.
δει ουν αιτειν και ειδεναι τον τηι ευχηι προσ καρτερουντα πραγματι τοσουτωι μετα
πολλης σπουδης και πασης δυναμεως εναθλειν τωι αγωνι. τα γαρ μεγαλα αθλα
μεγαλων δειται και πονων, επειδη μαλιστα η κακια τοις τοιουτοις εφεδρευει,
πανταχοθεν περιεργαζομενη και περι τρεχουσα και ζητουσα περιτρεψαι την
σπουδην. εκειθεν υπνος και βαρησις σωματος και ψυχης μαλακια και ακηδια και
ολιγωρια και ανυπομονησια και τα λοιπα της κακιας <παθη και> ενεργηματα, δι' ων
απολλυται ψυχη κατα μερος αρπαζομενη και αυτομολουσα προς τον εχθρον αυτης.
8,1.82 Χρη ουν εφεσταναι τηι ψυχηι καθαπερ σοφον κυβερνητην τον λογισμον
μηδαμου την διανοιαν ενδιδοντα προς τας του πονηρου πνευματος ταραχας μηδε
τοις εκεινου κυμασι συμπεριφερομενον, αλλ' ευθυ βλεποντα προς τον ανω λι μενα
και την ψυχην ακεραιον αποδιδοντα τωι πιστευσαντι και απαιτουντι θεωι. ου γαρ το
πεσειν επι γονυ και εν τωι σχηματι των δι' ευχην κειμενων εκτετασθαι σπουδαιον τηι
γραφηι και ευαρεστον, της διανοιας εξω του θεου πλα νωμενης, αλλα το πασαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

εκβαλοντα των λογισμων ραιθυμιαν τε και αδικον εννοιαν ολην μετα του σωματος
αποδουναι την ψυχην ταις ευχαις. Και τους προεστωτας δε χρη συναντιλαμβανειν
τωι τοιουτωι και δια πασης σπουδης και νουθεσιας τρεφειν την περι το προκειμενον
του ευχομενου επιθυμιαν και καθαιρειν ακριβως την τουτου ψυχην. των γαρ ουτως
ευχομενων ο καρπος των αρετων τοις συνουσιν επιδεικνυμενος ου τωι προκοψαντι
μονον, αλλα και τοις ετι νηπιοις και δεομενοις διδασκαλιας χρησιμος γινεται,
παρακαλων αυτους και προτρεπων εις μιμησιν ων ορωσι. καρπος δ' ειλικρινους
ευχης απλοτης, αγαπη, ταπεινοφροσυνη, καρτερια, ακακια και τα τοιαυτα, α προ των
αιωνιων καρπων παρα τον βιον ο του σπουδαιου περι την ευχην πονος ενταυθα
βλαστανει. 8,1.83 τουτοις ευχη καλλωπιζεται τοις καρποις, απορουσα δε τουτων
ματαιον εχει τον πονον· και ουκ ευχη μονον, αλλα και πασα φιλοσοφιας οδος
τοιαυτην μεν εχουσα την βλαστην δικαιοσυνης οντως εστιν οδος και προς ορθον
αγει το τελος, τουτων δε εστερημενη κενον ονομα κατα λειπεται και ταις μωραις
εοικος παρθενοις αις παρα τον καιρον της χρειας ου παρην εν τωι νυμφωνι το
ελαιον· ου γαρ ειχον εν ταις ψυχαις το φως, τον της αρετης καρ πον, ουδε τον του
πνευματος εν τηι διανοιαι λυχνον· οθεν και μωρας εικοτως ωνομασεν η γραφη,
σβεσθεισης αυτων της αρετης πριν ελθειν τον νυμφιον, και δια τουτο του ανω
νυμφωνος τας αθλιας απεκλεισεν· ου γαρ ελογισατο αυταις την σπουδην της
παρθενιας τωι μη παρειναι την του πνευματος ενεργειαν, και πανυ δικαιως. τι γαρ
οφελος αμπελου πεπονημενης καρπων μη παροντων, ων ενεκεν υπεμεινε τον πονον
ο γεωργος; τι δε κερδος νηστειας και προσευχης και αγρυπνιας, ειρηνης απουσης και
χαρας και αγαπης και των λοιπων της του πνευματος χαριτος καρ 8,1.84 πων, ους ο
αγιος απαριθμειται αποστολος; παντα γαρ υφισταται πονον τουτων ενεκεν ο της
ανω χαρας εραστης, δι' ων εφελκεται το πνευμα, και της εκειθεν μεταλαμβανων
χαριτος καρποφορει και απολαυει μετ' ευφροσυνης της γεωργιας, ην εν τηι εαυτου
ταπεινοφροσυνηι και επιμελειαι των εργων η του πνευματος εγεωργησε χαρις.
∆ει ουν τους μεν πονους της ευχης και νηστειας και των λοιπων εργων μετα
πολλης ηδονης και αγαπης και ελπιδος υφιστασθαι, τα δε ανθη των πονων και τους
καρπους του πνευματος ειναι πιστευειν ενεργειας. ει γαρ εαυτωι τις λογιζοιτο ταυτα
και το παν ανατιθειη τοις πονοις, αντι των ακηρατων εκεινων καρπων αλαζονεια
τωι τοιουτωι και φρονημα φυεται, ταυτα δε τα παθη καθαπερ τις σηπεδων ταις των
ευκολων ψυχαις εμφυομενα δια-φθειρει και απολλυει τους πονους. Τι ουν χρη
ποιειν τον τωι θεωι και τηι εκεινου ζωντα ελπιδι; τους μεν υπερ της αρετης αγωνας
μεθ' ηδονης υπομενειν, την [δε] λυτρωσιν της ψυχης εκ των παθων και την προς το
ακροτατον των αρετων ανοδον, της <δε> τελειοτητος επ' εκεινωι παριστασθαι την
ελπιδα και τηι παρ' εκεινου φιλανθρωπιαι πιστευειν· ουτω γαρ
8,1.85
παρασκευασαμενος και απολαυσας της ωι πεπιστευκε χαριτος απονως τρεχει
καταφρονων της του εχθρου κακιας ατε δη ξενος εκεινου και λελυτρωμενος των
παθων αυτου τηι του Χριστου χαριτι· ωσπερ γαρ οι τα πονηρα παθη δια της των
καλων ραιθυμιας τηι εαυτων επεισαγοντες φυσει και διατριβοντες εν αυτοις μετα
χαρας επιτελουσι ραιδιως ωσπερ τινα εμφυτον ηδονην και οικειαν καρπουμενοι
πλεονεξιαν και τον φθονον και την πορνειαν και τα λοιπα μερη της αντικειμενης
κακιας, ουτως οι του Χριστου και της αληθειας εργαται δια τε της πιστεως και των
της αρετης πονων τα υπερ την φυσιν αυτων αγαθα παρα της του πνευματος
δεχομενοι χαριτος μεθ' ηδονης αρρητου καρπουνται και απονως επιτελουσι την
αδολον και ατρεπτον αγαπην, την ακινητον πιστιν, την αμεταπτωτον ειρηνην, την
οντως αγαθοτητα τα τε λοιπα παντα, δι' ων η ψυχη κρειττων εαυτης γινομενη και
της του εχθρου δυνατωτερα κακιας οικητηριον καθαρον εαυτην παρεχει τωι
προσκυνη-τωι και αγιωι πνευματι, παρ' ου την αθανατον του Χριστου λαβουσα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

ειρηνην συναπτεται δι' αυτης και προσκολλαται τωι κυριωι. λαβουσα δε την του
πνευματος χαριν και κολ-ληθεισα τωι κυριωι και εις εν πνευμα μετ' αυτου γενομενη
ου μονον τα της οικειας αρετης εργα ραιδιως επιτελει μηδεν αγωνιζομενη προς τον
εχθρον τωι κρειττων της εκει-νου τυγχανειν επιβουλης, αλλα το παντων μειζον, τα
του 8,1.86 σωτηρος εις εαυτην αναδεχεται παθη και εντρυφαι τουτοις πλεον η οι
ερασται του βιου τουτου ταις παρα των ανθρω-πων τιμαις και δοξαις και
δυναστειαις.
Χριστιανωι γαρ δια πολιτειας αγαθης και της του πνευματος δωρεας εις το της
νοητης ηλικιας μετρον της δεδομενης αυτωι χαριτος προελθοντι δοξα και τρυφη και
πασης ηδονης κρειττων απολαυσις το μισεισθαι δια Χριστον, το ελαυνεσθαι, το
πασαν υβριν και αισχυνην υπερ της εις θεον πιστεως υπομενειν· της γαρ ελπιδος
ολης ουσης τωι τοιουτωι προς τηι αναστασει και τοις μελλουσιν αγαθοις υβρις πασα
και μαστιγες και διωγμοι και τα λοιπα παθη μεχρι του σταυρου <παντα> τρυφη και
αναπαυσις και των ουρανιων ενεχυρα θησαυρων· Μακαριοι γαρ εστε, φησιν, οταν
ονειδισωσιν υμας και διωξωσι παντες οι ανθρωποι και ειπωσι παν πονηρον ρημα
καθ' υμων ψευδομενοι ενεκεν εμου· χαιρετε και αγαλλιασθε οτι ο μισθος υμων
πολυς εν τοις ουρανοις. και ο αποστολος· Ου μονον δε αλλα και καυχωμενοι εν ταις
θλιψεσι· και αλλαχου· Ἥδιστα ουν καυχησομαι εν ταις ασθενειαις μου, ινα
επισκηνωσηι επ' εμε η δυναμις του Χριστου· διο ευδοκω εν ασθενειαις, εν υβρεσιν, εν
αναγκαις, εν φυλακαις· οταν γαρ ασθενω, τοτε δυνατος ειμι· και παλιν· Ὡς θεου
διακονοι εν υπομονηι πολληι· αυτη γαρ η χαρις του αγιου πνευματος ολην
κατασχουσα την ψυχην και πληρωσασα το οικητηριον ευφροσυνης τε και δυναμεως
γλυκεα ποιει τηι ψυχηι τα του κυριου παθη 8,1.87 ματα τηι των μελλοντων ελπιδι της
παρουσης οδυνης αφαιρουσα την αισθησιν. Ὡς ουν ουτως εφ' υψηλην δυναμιν και
δοξαν μελλοντες ανιεναι τηι συνεργιαι του πνευματος ουτω πολιτευεσθε παντα
πονον και αγωνα μετα χαρας υφισταμενοι προς το αξιοι φανηναι της εν υμιν
επιδημιας του πνευματος και της μετα του Χριστου κληρονομιας, μηδαμου
χαυνουμενοι μηδε εκλυομενοι υπο ραιθυμιας προς το μητε αυτοι πεσειν μητε τοις
αλλοις αιτιοι του αμαρτανειν γενεσθαι· ει δε τινες μηπω τον της ακρας ευχης
εχοντες τονον μηδε την οφειλομε-νην τωι πραγματι σπουδην τε και δυναμιν
απολιμπανονται ταυτης της αρετης, εν τοις αλλοις πληρουτωσαν την υπακοην κατα
δυναμιν, διακονουντες προθυμως, εργαζο-μενοι σπουδαιως, θεραπευοντες μεθ'
ηδονης, μη επι μισθωι τιμης μηδε της ανθρωπινης δοξης ενεκα μηδε ενδιδοντες υπο
μαλακιας η ραιθυμιας τοις πονοις μηδε ως αλλοτριοις σωμασι και ψυχαις
υπηρετουμενοι, αλλ' ως Χριστου δουλοις, ως ημετεροις σπλαγχοις, ινα καθαρον
υμων το εργον και αδολον αποφανθηι τωι κυριωι. προφασιζεσθω δε μηδεις προς
καλων εργων σπουδην ως αδυνατος επιτελειν τα συζοντα την ψυχην· ουδεν γαρ ο
θεος αδυνατον επιταττει τοις δουλοις αλλ' ουτως εκκεχυμενην και πλουσιαν 8,1.88
προς απαντας εδειξε την <αγαπην και> αγαθοτητα της θεοτητος της εαυτου, ως
εκαστωι κατα το θελημα παρα-σχειν το πραττειν τι δυνασθαι αγαθον και μηδενα των
σπουδην εχοντων σωθηναι διαμαρτειν του δυνασθαι· Ὃς αν, φησι, ποτισηι ποτηριον
ψυχρου μονον εις ονομα μαθητου, αμην λεγω υμιν, ου μη απολεσηι τον μισθον
αυτου. Τι της εντολης ταυτης δυνατωτερον; ψυχρωι ποτηριωι μισθος επουρανιος
επεται. και μοι σκοπει της φιλανθρωπιας το αμετρον· Ἐφ' οσον ενι τουτων
εποιησατε φησιν, εμοι εποιησατε. το μεν επιταγμα μικρον, το δε της υπακοης κερδος
πολυ και παρα θεωι πλουσιως ανταποδιδομενον· ωστε ουδεν υπερ δυναμιν απαιτει,
αλλα καν μικρον καν μεγα ποιηις, επεται σοι κατα την προαιρεσιν ο μισθος. εαν μεν
γαρ εις ονομα και φοβον θεου, λαμπρα και αναφαι-ρετος ηλθεν η δωρεα· εαν δε εις
επιδειξιν <και δοξαν ανθρωπων>, ακουσον ομνυντος αυτου του κυριου· Ἀμην 8,1.89
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

λεγω υμιν, απεχουσι τον μισθον αυτων. ινα ουν μη τουτο παθωμεν, παραγγελλει
τοις μαθηταις και δι' εκεινων ημιν· Βλεπετε μη ποιησητε την ελεημοσυνην υμων η
την ευχην η την νηστειαν εμπροσθεν των ανθρωπων· ει δε μη γε, μισθον ουκ εχετε
παρα τωι πατρι υμων τωι εν τοις ουρανοις. ουτως αποστρεφεσθαι κελευει και φευγειν
<τους θνητους τουτους> και παρα θνητων επαινους και την μαραινομενην και
φευγουσαν ημας δοξαν, ζητειν δε μονην εκεινην, ης ουδε καλλος εστιν ειπειν ουδε
περας ευρειν· δι' ης και αυτοι δυνησομεθα δοξαζειν πατερα και υιον και αγιον
πνευμα νυν τε και αει και εις τους αιωνας των αιωνων. αμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16


