Fragmentum ex oratione contra astronomos
Του αγιου Γρηγοριου του Θεολογου, εκ του προς αστρονομους λογου.
Ὥσπερ οι ιχθυες οι εν τοις υδασι ζωντες δια των εν μητραι συνεπικλυζομενων
χυμων και υδατων εις ζωογονιαν ψυχαγωγουνται, μετα μεντοι τον τοκον ου κατ'
εκπνοην, αλλα κατ' εισπνοην και αναπνοην της ζωης του αερος παν εμψυχον
απολαυει ζωον· και δεσμος μεν της ψυχης εστι το σωμα, δεσμος δε του σωματος εστι
το αιμα, μαλλον δε η του αιματος ενυποστατος θερμη, ης αποψυχωμενης, ο της
ψυχης χωρισμος εκ του σωματος γινεται, αποπηγνυμενου του αιματος. Ὅθεν τα
αυθωρα και αυθημερα των ανθρωπων νεκρα σωματα ανατεμνομενα, χολην μεν
ισως ετι εχουσιν ενδον, ωσαυτως και φλεγμα και χυμον, αιμα δε ουδαμως· κατ'
ελλειψιν γαρ, ως ηδη ειπον, του θερμου στοιχειου ο της ψυχης χωρισμος εκ του
σωματος γινεται. Και τουτου χαριν τα πλειστα των βρεφων νυκτι και τικτονται,
αποψυχωμενης της μητρας και εξωδουσης δια της νυκτε ρινης ψυξεως το βρεφος·
τον αυτον δη τροπον και τα πλειστα των σωματων νυκτι τελευτωσιν, ως αν
τιδιωκομενης της θερμης του αιματος και δη... ουσης υπο ψυχους της νυκτος. Και
ουτος μεν ο λο γος του χωρισμου των ψυχων.
Ἀναγκαιον δε σε και τον ιδιον των στοιχειων του σωματος χωρισμον επι
στασθαι, ινα και τον της αναστασεως εν βεβαιωι κατ εχηις λογον. Ἀποχωριζομενης
γαρ της ψυχης εκ του σωματος, τα τεσσαρα στοιχεια εξ ων συνηλθον ... μων εν
αυτοις και αποφερονται, εν μεν τωι πυρι το θερμον του αιματος ως εις ιδιαν
παρακαταθηκην, εν δε τωι υδατι το υγρον, εν δε τωι αερι το ψυχρον· λοιπον εν τηι γηι,
ητοι τωι ταφωι, απομενει το ξηρον, 36.676 ητοι ο χους ο ληφθεις παρ' αυτης υπο Θεου
απ' αρχης. Τωι ουν καιρωι της αναστασεως ως εκ παρα θηκων τινων των ειρημενων
του κοσμου μερων, αποδιδωσιν εκαστον στοιχειον προς τον χουν το ιδιον, και παλιν
συνισταται το σωμα εκ τεσσαρων, και προστρεχει αυτωι η ψυχη, και ουτως παλιν
αναμορφουται ο ανθρωπος. Θελησεις δε ως παντα φιλολο γουντα και τουτο εν ειδει
ποιησασθαι· φημι δη των δια του σωματος ενεργειων της ψυχης μνημης τε φημι και
λογου, επιθυμιας και θυμου, γελωτος τε και πνοης, που ταυτα, και δια ποιων
ενεργουνται μοριων. Αι μεντοι γαρ μνημαι και αι τουτων διακρισεις δια του
εγκεφαλου υπο της ψυχης ενερ γουνται· διοπερ πολλακις κατα κεφαλης τινες
καιριαν πληγην λαβοντες, ουκ απεθανον μεν παρ' αυτα, εκφρονες δε και ανουστατοι
γεγοναν· δια τουτο με ταφρενα τα οπισθεν της κεφαλης λεγονται. Το δε λογιστικον
δια της καρδιας ενεργει η ψυχη. Το δε αναπνευστικον δια του πνευμονος· το δε
θυμικον δια του αιματος· οθεν εστιν ιδεσθαι πολλακις εν τοις θυμουμενοις κατα την
ωραν του θυμου, υφαιμον και πυρακτουμενον το ειδος αυτων. Το δε επιθυμητικον η
ψυχη δια του ηπατος ενεργει· οθεν του ηπατος ψυχομενου, δυσπευσιας ευθεως
παρακο λουθουσης, ανορεκτει ο ανθρωπος περι τας βρωσεις. Ἐπιστησον γαρ ως
παντα τα λιχνα ζωα τελειον ηπατος εχουσιν· οιον γινονται χοιροι και στρουθιονες.
Γνωσηι δε παλιν το μειδιαστικον δια του σπληνος ενεργειν την ψυχην δυσεπιθυμως
προς τους γελωτας εχουσι· και οι πολλακις υπο πλειονων γε 36.677 λωντων
κατασυρομενοι, σπληνιζεσθαι φασι. Θελησεις δε παντως και περι σπερμογονων
νοειν δι' οιων και ποθεν προεισι μοριων, οιτινες εισιν οι νεφροι· οθεν και οι περι τα
τοιαυτα δεινοι φιλουσιν ειπειν τους λιαν περι τας συνουσιας αφειδως εχοντας κατα
καμπτεσθαι τηι οδυνηι των νεφρων.
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Μεντοιγε ουν πεφιλολογοτας ειδεναι χρη το τοις πολλοις αδηλον, ως ψυχη
αποῤραγεισα εκ του σωματος και των του σωματος απηριθμημενων μοριων, και
γυμνη καθ' εαυτην εν ασαρκιαι και ας...μασιαι ουσα, ουτε μεμνηται λοιπον, ουτε
γεωργει καθως μαρτυρει ο ειπων, οτι Ἐν εκεινηι τηι ημεραι απολουνται παντες οι
διαλογ... (forte διαλογισμοι) αυτου. Ζητησεις δε, σοφε, κατα τον τοπον γενομενος επι
μελως τον περι ...χης (forte ψυχης) λογον. Το δια τουτο και τοις πολλοις αληπτον
ομου τε και αλυτον ... τε και πως ψυχη ασωματος χωριζεται του σωματος, και εν τωι
της ψυχης χωρισμωι θανατος ου γινεται· εις γαρ εστι και μονος ψυχης χωρισμος απο
σωματος. Ἐπιστησον δε μετα παν των τουτο· ποθεν και τινος χαριν οι μεν των αν
θρωπων φυσικως, και ουκ εκ τινος ασκησεως, εξ αυτης της νεαρας αυτων
νηπιοτητος οι μεν οξεις, οι δε πραεις, οι δε φιληδονοι, και αλλοι σωφρονες, και
αλλοι ησυχοι, ετεροι δε ταραχωδεις· και οι μεν φρονιμοι, οι δε ακεραιοτεροι, και οι
μεν δολιοι, οι δε αφρονες, και αλλα πλειστα Ἕλληνες. Φιλοσοφων απαιδευτοι οι την
πολυθρυλλητον των μετεωρων 36.678 αστρων αστρολογιαν μυθευσαμενοι, την τε
ειμαρμενην δεινως δογματισαντες, τηι διοικησει των αστρων, και ου Θεωι παμπαν τα
καθ' ημας οιακιζεσθαι δεινως εδογματισαν.
Οι δε τας ευσυνετους και θεοσδοτους επιστημονικως καταλαβοντες
ποιοτητας τε και αληθεις ουσιωδεις περι της ανθρωπου φυσικης πραοτητος τε και
οξυτητος, απαλοτητος τε και δεινοτητος, σωφροσυνης τε φημι και ακολασιας και
των τοιουτων απαντων φυσικων πλεονεκτηματων, ευσοφως εφησαν ουτως· ως ουκ
αφ' ενος και μονου τροπου αι τοιαυται τηι φυσει φυσικαι συνεπιγινονται και
συναποτικτονται γνωμαι και καταστασεις, αλλα και απο δευτερας τινος και τριτης
και τεταρτης και πεμπτης και εκτης και εβδομης αιτιας· και πρωτον μεν απο γονικης
των πα-τερων ομοιοτητος, δευτερον εκ της διαφορας των στοιχειων ημερινης και
νυκτερινης κινησεως. Γνωθι γαρ, ω φιλοσοφε, ως τρεις κινησεις εκ των
διαστηματων των τριων ωρων τοις στοιχειοις υπαρχουσιν· απο μεν πρωτης ωρας
ημερινης αχρι τριτης κινουμενης της χολης, ως μαρτυρουσι πολλακις εωθεν
οφθαλμοι τινων .....δεστεροι ορωμενοι· απο δε τριτης εως εκτης συν τηι θερμηι του
ηλιου ..... αιματος κινησεις και αναζεσεις, οξυτεραι και πικροτεραι .....οτεραι δε μετα
βρωσιν· απο δε εκτης ωρας εως ενατης, ειωθεν η του ...ματος κινησις γινεσθαι, και
ουτω λοιπον η του χυμου εως εσπερας.

 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


