Contra Latinos
Του μεγαλου λογοθετου Γεωργιου του Ἀκροπολιτου λογος κατα
Λατινων, γραφεις αυτωι οτε εν τηι δυσει κατασχετος ην.
1.1 Ἄνδρες Ῥωμαιοι, οι της πρεσβυτερας Ῥωμης ορμωμενοι,εβουλομην μεν
καλειν υμας αδελφους ως ομογνωμονας και ομοφρονας, επει τοι γε τουτο σκοπος
του υπερ ημων το καθ' ημας προσειληφοτος θεου και παντα τα της σαρκος
επιδειξαντος εν εαυτωι ιδιωματα ατερ μονης της εφαμαρτου ζωης· και τουτο ην το
μεγα περι ημας τους ανθρωπους μυστηριον, ινα συναψηι τα παντα εν εαυτωι και εις
ομο φροσυνην συναξηι της πιστεως, οπερ, κατα τον μεγαν Παυλον, ουχ Ἕλλην ου
βαρβαρος ου Σκυθης ουκ Ἰουδαιος ουδ' αλλο τι των εθνικων ονοματων
παρειληπται, αλλα μονον και ολον Χριστος αυτοις το επισημον. εβουλομην μεν ουν
ουτω–και γαρ ετυγχανομεν και παλαι ην ημιν το ομογνω μον και αδελφα
εφρονουμεν και τοις αυτοις κανοσι της ευσεβειας η και σταθμαις απηυθυνομεθα και
τοις μερεσι πασιν εξισαζομεθα· αλλ' ο τωι φθονωι διαχωρισας τον πρω τον ανθρωπον
απο του θεου και τοις αδελφοις την κακην εριν επεμβαλων εις διασπασιν, ως και εις
φονον καταληξαι το ραιδιουργημα–φευ της ημετερας ασθενειας και της του σαταν
προσβολης–και ημας, ω φιλοι Ῥωμαιοι, ηνωμενους οντας διεστησε και εις
αδιασπαστον συγκεκρα μενους διελυσε. και νυν αποκλαιομεθα μεν ημεις τον
υμετερον χωρισμον, αποκλαιονται δε, ως πειθομαι, τουτον και υμων οι
ευγνωμονεστεροι τε και συμπαθεστεροι. τι γαρ χρηστοτερον η τερπνοτερον η
αδελφους εν τωι αυτωι συνοι κειν; τι δε χαριεστερον η ονησιμωτερον η τους αυτους
ομοφρονως υπερ της ευσεβειας ανταγωνιζεσθαι; τι δε αθλιωτερον η ελεεινοτερον η
απορραγηναι τους ομονοουντας εν Χριστωι εις διχονοιαν και τους ηνωμενους εν
πνευματι εις αξυμφυη την διαστασιν; ει δε και οπου δυο η τρεις εν Χριστωι
συνηγμενοι, εν τουτοις μεσος γνωριζεται, ποσωι μαλλον εν δυσιν η τρισιν η και
πλειοσιν εθνεσιν εν εαυτωι συμφρονουσιν ου παρεσται και πληρωσει των αγαθων,
οσα τε ενταυθα της ειρηνης ευρισκεται και ων ο καρπος η των τελουμενων καθαρσις
η αναβασις, και οσα εκειθεν της υψηλοτερας ζωης και αμεινονος;
1.2 ∆ια ταυτα δη τωι υμετερωι χωρισμωι σπαραττομεθα και το παθος ου
διαφερομεν, οτι μελη οντες Χριστου και προς μιαν κεφαλην αυτον αναγομενοι τε
και συναρμολογουμενοι ουκετι συμπνεομεν τοις αυτοις ουδ' εις εν εργον το απαν
σωμα κινουμεθα, αλλ' αντιφερομεθα εαυτοις εις ετεροιας πραξεις και εναντιουμενας
το πλειστον μερος εξ αντιθεσεως, ουδ' εις μιαν γωνιαν τον ακρογωνιαιον τιθεμεθα,
αλλ' ωσπερ εις αλλην και αλλην κατηρτισμενοι την οικοδομησιν αλλα μεν ημεις
γνωματευομεν, αλλα δε υμεις τερατευεσθε. και τις ο θρηνησων ημας Ἱερεμιας; και
ποσων αν χρεια δακρυων τουτωι προσγενοιτο· ει γαρ της Ἱερουσαλημ αλω θεισης και
Ἰουδαιων παραχθεντων αυτης, μιας πολεως και πολλοστου εθνους και την
φαινομενην πεπονθοτων αιχμα λωσιαν, πηγας εζητει και θαλασσας εις δακρυα,
πασης σχεδον της οικουμενης αντιφωνουσης εις την ευσεβειαν και αντι φθογγα
δογματιζουσης εις το κατα Χριστον κηρυγμα, ποσων αν εκεινωι χρεια θαλασσων
εγενετο προς τα δακρυα; εμοιγε ουν ουκ ανθρωποις ουτος αρμοδιος οδυρμος ουδε
τοις το θνητον τουτο φορουσιν ενδυμα, αλλ' αγγελοις η χερουβιμ και πασαις ταις
υπερανω δυναμεσιν, ιν' αξιως ημας απο κλαυσωνται ουκ επιγινωσκοντας την
αληθειαν ουδε το μυ στηριον του Χριστου, δι' ου την ημετεραν σωτηριαν επραγμα
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τευσατο, αλλα κοιλιας απερυγγανοντας ρηματα και φιλονει κουντας νικησαι νικην
πολυ της ηττης αθλιωτεραν. και ουχ υμεις τουτο, ημεις δ' ου· αλλ' οπερ εστιν, ω
Ῥωμαιοι, ουκ αποκρυψομαι.
1.3 Ἤρξατο μεν εξ υμων το παθος, κατεβοσκησατο δε και ημας καθαπερ
ερπης η γαγγραινα, εκ φιλαυτιας αρξαμενα και εις αυθαδειαν καταντησαντα. αλλα
νυν δευτε δη και ακουσατε μου, φοβον του κυριου διδαξω υμας· τουτον γαρ αρχην
σοφιας και ετερος ειρηκει θεοσοφος. ινα τι ουτως εσμεν ευκολοι ου προς απαντα
μονον λογον, φυσικον τε φημι η μαθηματικον η λογικον η αλλοιον, αλλα και προς
θεολογιαν αυτην, ακρατεις και χειρα και γλωσσαν και την διανοιαν; τι μη τοις
οικειοις οροις περιγραφομεθα; τι πη δωμεν υπερ τα εσκαμμενα; τι μη γινωσκομεν
εαυτους αν θρωπους, αλλ' οιομεθα μοιρας θειοτερας ειναι, φυσεως υπεραρθεισης
των ουρανων και εμφιλοχωρησασης θεωι και τα κατ' αυτον αριστως επεγνωκυιας
και τοις αλλοις εξαγγελλειν δεδυνημενης; ματαιοι οντως ημεις, εις ους επεγγελωσι
μεν δαιμονες, θρηνουσι δε αγγελοι, καταδικαζει δε Χριστος, και καταδικην, ην εν
τοις ευαγγελιοις προωρισε, κλαυθμον και οδοντων βρυγμον και τα λοιπα της
κολασεως. ου γαρ εχοντες ενδυμα γαμου τοις αμφι το δεσποτικον δειπνον δαι
τυμοσι συνανακλινομεν εαυτους· και τουτο ου περα δεινων, καιπερ ον δεινον, αλλ'
ει μη τοις πρωτοις και ων ουδεις υπερεκεινα συγκαταλεξοιμεν εαυτους, ως ουδεν
λελογισμεθα. ω ημεις δειλειοι· αφεντες τα ημετερα θεωρειν, τα της ανεφικτου και
τοις χερουβιμ ζητουμεν φυσεως· αφεντες τας εντολας του κυριου τηρειν, δι' ων
σωθησομεθα, θεολογειν προειλομεθα· αφεντες περι φυσεως και σωματων
φιλοσοφειν και γνωμολογειν περι ηθους, ων και το τυγχανειν κερδος και το
αποτυγχανειν ου βλαβερον, προς το θεολογειν ανιπτα μεθα, ου το αμαρτησαι πτωμα
ψυχης το ολεθριωτατον, και ου η ανακλησις ως αδυνατος· ου γαρ το αποτυχειν ως
ασυγγνωστον, τουτου δυσχερης η επανοδος. ω ημεις ματαιοι, τι το περι ημας τουτο
του σαταν εσχατον δελεαρ; ος επει μη εχει τοις αλλοις θηρευσαι–αποκαμνει γαρ τοις
σωτη ριωδεσιν αντιβαλλομενος πνευμασι–το μεγιστον τουτο και επικινδυνοτατον
επιβαλλει θηρατρον τοις οξυτεροις ταχα και θερμοτεροις εις την ευσεβειαν, ωι πολλα
πληθη και των περιφανεστερων εν αλλοις απωλεσε και τους υπερπεπηδηκοτας τα
κατω και μη κατα βαθμιδας κεχωρηκοτας πτωμα δακρυων δεδειχεν αξιον.
1.4 ∆ια τουτο πασιν οκνητεον εις. θεολογιαν ελθειν, και φοβητεον τον
φοβον, ου το φοβεισθαι πανυ γε αξιον. τι γαρ και θεολογουμεν καινοτερον; δεον
αρκεισθαι τοις προ τεροις και οις ημας εδιδαξεν ο καλως γινωσκων τα εαυτου, η και
των δευτερων ακουειν, ων η πραξις και ων ο βιος ταις θειαις εμαρτυρησεν
αποφασεσιν, επει και ουτοι ου ταις οικειαις περι το πραγμα δυναμεσι κατεχρησαντο
ουδε τοις λογικοις και μονοις μεθοδευμασιν εγκατεμειναν. ανθρω πινον γαρ τουτο
και τηι φυσει γινωσκεται, και που τα μυστηρια της θεοτητος; που δε τα υπερ φυσιν εκ
των κατα φυσιν και θαυμαζομενα και τιμωμενα; Χριστος ο πρωτος θεολογος
θεολογει, και συ την εκεινου θεολογιαν παραποιεις; ο καλως ειδως εαυτον και τους
εαυτου, και συ τολμαις και το οιονουν παρ' αυτον αποφαινεσθαι; ο Χριστος φησι· «το
πνευμα το αγιον, ο παρα του πατρος εκπορευεται», και τις αν αλλος τολμησειε και εκ
του υιου αποφηνασθαι; ωσπερ γαρ ουτος φησιν γεγεννησθαι εκ του πατρος, και ουκ
αν τις απαυθαδιασαιτο πωποτε λεξαι και εκ του πνευματος, ουτω δη και εν τουτωι
εστι. πεμπειν παλιν αυτος φησιν τον παρακλητον, και στερξωμεν τον λογον και μη
παραχαραξωμεν το ρητον· εκκεισθωσαν ουτως αι συλλαβαι, ας ο πρωτος
στοιχειωτης απεγραψατο. τι συλλογιζηι επι κενης και επιφερεις αλλα αντ' αλλων
ονο ματα; το πεμπειν λεγε μοι πεμπειν και εκπορευεσθαι μοι το εκπορευεσθαι·
κρειττων σου πολυ ο διδαξας αυτα και πιστευειν ουτωσι εντειλαμενος. τι γαρ μη
 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκπορευειν αυτο ειρηκει η αυτοσοφια και ο των μελλοντων προγνωστης, ος ακριβως
τα τοιαυτα εγινωσκε και την επι τουτοις αμφιβο λιαν και την διχονοιαν, ως αν ημας
απαλλαξειε πολλων ρηματων και αντιθεσεων, αλλα πεμψειν αυτο ειπε τοις
μαθηταις μετα την αυτου προς τον πατερα αναβασιν; ει μη γαρ αλλο οιδε την πεμψιν
και ετερον την εκπορευσιν, ουκ αν παρηλλαξε τα ονοματα, ωσπερ ουδ' επι του
πατρος ουδ' επι του ονοματος του υιου και της μεσον αυτων σχεσεως ειτουν
γεννησεως· αλλα ταυτα φυλαττει και ουκ ισοδυναμουσαις, ως αν τινες φαιεν,
εναλλαττει ταις λεξεσι. θεος εστιν ο ταυτα θεολογων και περι εαυτου, και πως αν
εγω ες τοσουτον ελθοιμι τολμης και αναιδειας ως αλλο τι παρα ταυτα θεολογειν,
κονις ων αμυδρα και χους προς γην ιλυσπωμενος, καν ετιμηθην τωι πνευματι;
Παυλος ου παρα πεποιηκε το ρητον, ο εις τριτον αρθεις ουρανον κακειθεν εις τον
παραδεισον και ακουσας ανεκφραστα· ευαγγελιστης ουδεις απεγραψατο και εκ του
υιου εκπορευεσθαι τον παρακλητον, και τις ουτω θρασυς τας φρενας και τους
λογους ακαθεκτος, ως απερυγγανειν τουτο του στοματος;
1.5 Ει δε την πεμψιν παλιν λαμβανεις εις την αποδειξιν και ενσχολαζεις τωι
ρηματι και ταυτιζεις ονοματα και πεμ πειν λεγεις το εκπορευεσθαι, ακουε παλιν των
προς αντιρ ρησιν. ουδεν των ονοματων αντικρυς ως ταυτον· καν αυτα φερηις τα
πολυωνυμα, ευρησεις εν τουτοις διαφοραν ου σμικραν· προς γαρ αλλην και αλλην
του υποκειμενου την εννοιαν απιδοντες οι πρωτως θεντες ονοματα το ποι κιλον
των ονοματων επεθεντο. και γνοιης αν ταυτα καλως ες διδασκαλου αφιγμενος
γραμματιστων τας συλλαβας ανα πτυσσοντος και το κεκρυμμενον της διανοιας
ανακαλυπτοντος –και ταυτα ουκ αν εξ υπογυιου ο παρατυχων επιγνωσαιτο– και
ιδοις αν και τους επιστημονας ου τοις τυχουσι των ονοματων χρωμενους εις
ερμηνειαν, ειπερ κυριολεκτειν επε βαλλοντο, αλλα τοις προσφυεσι και καταλληλοις
και μη απαιδουσιν. ει γουν επι των καθ' ημας και θνητων η των ονοματων διαφορα
πολλην επικρυπτει την εννοιαν και ο επιστημων επεγνωκε και ουκ εαι
παραχαραττειν τους μη λογοις τοις τεχνικοις εμβαθυνοντας, ποσωι μαλλον επι της
υπερ ημας φυσεως, της υπερουσιου ουσιας, της παντων αιτιας των οντων, της μη
παρα του γινωσκομενης μηδε των κατ' αυτην τι διδουσης εις μικραν εκεινης
καταληψιν, της υπεραιρομενης πασης [υπερκειμενης] ουσιας τε και δυνα μεως, εξ ης
απαν ον και εστι και ζωουται και αγαθυνεται και διαμενει περικρατουμενον, αρρητωι
δυναμει της οντο ποιου συνεχομενον φυσεως; ποσον γουν επι της αρρητου ταυτης
ουσιας χρεων παρατηρειν τα ονοματα, απερ ο πρω τουργος της τουτων
αποκαλυψεως εθετο, και λεγειν μεν εκπορευεσθαι το πνευμα εφ' οις ειρηκει το
εκπορευεσθαι, και πεμπεσθαι παλιν εφ' οις το πεμπεσθαι ελεξε. τις γαρ οιδε νουν
κυριου; τις εις τα βαθη παρεκυψε τα του πνευ ματος; εφη Χριστος το πνευμα παρα
του πατρος εκπορευεσ θαι, και ουκ αν τις των ευσεβειν ηιρημενων παραχαραξειε την
φωνην. εφη παλιν ουτος εκπεμπειν αυτο, και μενετω ουτως το ονομα. η τις ο λογος
εκεινο μεν φυλαττειν απαραποιητον, τουτο δε επαγειν εις ετερον; καιτοι γε ουχ
απλως οντος του πραγματος ουδε των ακινδυνων, αλλα και των λιαν
επικινδυνοτατων και πολυν παρεχομενων τον ολεθρον.
1.6 Ἐπελθωμεν και τα των θεοφορων συνταγματα και διδαγματα. οτι μεν και
ουτοι περι τουτων τοιαυτην εσχον την εννοιαν, εκ τωνδε δηλον καθεστηκε· τις γαρ
αυτων απεθρα συνθη εκ του υιου ερειν το πνευμα το αγιον εκπορευεσθαι; και μην
ειχον ειπειν ει τοιουτον τι νενοηκασιν, αλλ' εις την πεμψιν ενεμειναν και την δοσιν
και την χορηγιαν, εστιν ου και την προεσιν. προεσις δε ου ταυτον τοις επηβολοις
των λογιων τηι εκπορευσει γνωριζεται, ει γε φαμεν και τον υιον προΐεσθαι του
πατρος, αλλ' εστι κοινη τις φωνη προσδιο ρισμου τινος δεομενη προς την
 
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σαφηνειαν. προεισι μεν γαρ του πατρος ο υιος, αλλα γεννητως· προεισιν αυτου και
το πνευμα, αλλ' εκπορευτως. ωστε ουχ οπου προεσις, γεννησις εκει η εκπορευσις.
ταυτηι δε τηι φωνηι χρησαμενοι επι του πνευματος οι της εκκλησιας φωστηρες,
καθαπερ αμελει και ταις προειρημεναις, ου προσδιορισμωι τινι επεσημηναντο τουτο,
ινα εχοιμεν γνωναι το νοημα, οπερ ην δεον, ει νενοηκασι· προιεναι γαρ εκ του υιου
αλλ' εκπορευτως ειχον αν ειπειν, ει προς τοιουτον απενευον τον σκοπον.
1.7 Λεγε ουν και συ τας τοιαυτας φωνας αμεταποιητους παραφυλαττων εις
την εκφωνησιν. διδασκε το πνευμα παρα του λογου εκπεμπεσθαι· εδιδαχθης γαρ
τουτο παρα του κρειττονος. ερμηνευε και χορηγεισθαι τουτο παρ' αυτου και
διδοσθαι και αποστελλεσθαι και προΐεσθαι· δεδιδαξαι γαρ ταυτα παρα μεγιστων
εκεινων ανδρων, ων η αρετη το επισημον και ων το θεοφορουμενον ως επιδηλον.
Βασιλειοι ταυτα θεολογουσι και Κυριλλοι και Γρηγοριοι, οι ουδ' οπωσουν
τετολμηκασιν επι του υιου διαγραψασθαι την του πνευματος εκπορευσιν. και πως αν
ημεις απερυθριαστως ουτως επιπηδησωμεν τωι ονοματι και κρειττον η εκεινους
εαυτους ειδεναι απισχυρισωμεθα; που ποτε ευρες τοις τουτων συγγραμμασι το
πνευμα εκ του υιου εκπορευεσθαι; αλλα παλιν επαγονται οι ραιδιως ευρισκομενοι σοι
συλλογισμοι και το σαθρον τουτο του λογου σχοινιον, δι' ου συναγεις τα ατοπα, ει γε
ψευδη τοις ευ φρονουσι τα ατοπα. πως γαρ οι τοσουτοι τε και τοιουτοι ουκ εγνωσαν
το παρα σου συναγο μενον; αλλα τας μεν προτασεις εγινωσκον και εδιδασκον, απερ
δε ως επομενα φερεις αυτος ειτε δη συμπερασματα ουχ ολως εις νουν εδεξαντο· α
γαρ ου νενοηκασι, πως αν τοις διδασκομενοις παρεθεντο; λαβε μοι και αυτος τας προ
τασεις ως λογους, ει βουλει, και συμπερασματα, και μη δι' αυτων συμπεραινε ετερα
αλλοτρια της αληθειας και ξενα της εκκλησιας του Χριστου.
1.8 Τις η της θεολογιας τεχνη η επιστημη, ως τοις κανοσι ταυτης εψομεθα;
απλη τις εστι διδασκαλια το ημετερον κηρυγμα. Χριστος γαρ ταυτην εδιδαξεν,
επλατυναν αυτην οι αποστολοι, εκρατυναν οι διδασκαλοι. παλιν φιλονεικεις
συλλογιζεσθαι, καγω σοι τον λογον απλουν αντιτιθημι. συ συμπεραινεις μοι τα
ψευδη, καγω σοι προτεινω τα αληθη. συναγεις μοι εκ των προτασεων και εκ του
υιου, εγω σοι το εκ του πατρος αποφαινομαι. τουτο μεν Χριστου, εκεινο δ' ουκ οιδα
τινος· τουτο της αυτοσοφιας το διδαγμα, εκεινο πλασμα διανοιας ουχ υγιους,
τεχναζομενης εις τα υπερεκεινα τεχνων και επιστημων· τουτο Χριστος διδασκει, και
τωι λογωι πεπιστευκα, εκεινο προφερεις συ, και ουκετι πειθομενον εχεις με. τις η
τοσαυτη καινοτομια των λογων; τις η τοσαυτη περι τους θειους των λογων
αδολεσχια, ως μη θελειν εν αλλοις ασχολεισθαι και επιδεικνυσθαι, αλλ' εν τοις
θειοις φιλονεικειν εναβρυνεσθαι; Ἀθηναιων ουδεν ην η λεγειν τι και ακουειν
καινοτερον, και των νεων θεολογων μεταποιειν τα της αληθειας διδαγματα.
1.9 Ει δε εις δουλειαν αγεις την εκ της πεμψεως προοδον η την δοσιν η την
χορηγιαν η την προεσιν και παλιν θεολογεις η φιλοσοφεις το φυσει η μη φυσει και
το κατ' εξουσιαν η κατα την συναφειαν και η οικοθεν η εξωθεν και οσα του
τεχνυδριου του ανθρωπινου, αδολεσχειν σε εασω ταις τοιαυταις πλημ μελως
προσφερομεναις ερεσχελιαις και μιαι τηι λυσει ανατρεψω τας εντεχνους σοι
διαιρεσεις η υποδιαιρεσεις η επιδιαιρεσεις και το των επομενων αναγκαιων ταις
αντιθεσεσιν. επι της του θεου φυσεως και της αυτου διαιρεσεως και ενωσεως και
νους ασθενει, εν ωι τους ορους γινωσκομεν, και διανοια απηγορευκε, δι' ης τας
επιστημας ευρηκαμεν η εσχηκαμεν· και δοξα πως αν σχοιη χωραν των προ αυτης
αμαυρουμενων και απηυδηκοτων την νοησιν; ανθρωποι τας τεχνας ευρη καμεν και
την φυσιν κατεξετασαντες φυσικως τους λογους προαγομεν, και τεχνηι τας της
φυσεως ακολουθιας εγνω καμεν. επι δε τοις υπερφυεσι τις ο τεχνικος λογος; ποιος ο
 
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιστημονικος νους; ηλικος ο υπερεκεινα, ωστε νοησαι τι και αποφηνασθαι, οπου
επιμυει τα πολυομματα, οπου επι φριττει τα χερουβιμ, οπου σιγωσι δυναμεις πασαι
και αγγελοι, εν μονον ειδοτες ᾆσμα του τρισαγιου την αινεσιν, απεριερ γως και
ταυτην και των τεχνικων λεξειδιων υπερανωικισμενην εν τηι απλοτητι; εδει γαρ τοις
απλοις η τωι απλωι η και υπερ αυτο το απλουν απλας γενεσθαι και τας ωιδας. τι γουν
ημεις οι συνθετοι και πολλοις συνεστηκοτες τοις κρα μασιν ου τους απλους
ζηλουμεν λογους ταις περι το θειον υποληψεσι και κατ' αυτο τας φωνας συναγομεν,
ινα και συναχθωμεν υπο της μιας δημιουργικης πανταρχιας εις εν, μιαν συμφωνιαν
συμπλεξαντες ανθρωπινην, ως της αγγε λικης συμμετασχοιμεν; αρκεσθησομεθα τοις
ενταυθα παρα Χριστου και των του Χριστου δεδιδαγμενοις ημιν· ει δε τι ειη και
κρυφιωδεστερον, εκει ταμιευσωμεν εαυτοις. η τι γαρ αν αλλο της εκειθεν ειναι
δοιημεν βιοτης, ει παντα ενταυθα τα του θεου γνοιημεν; η πως ειδειημεν αν και
σαρκες οντες και υλης μετεχοντες, ει παντων των θειων εφικεσθαι σπουδασαιμεν;
1.10 Ειπερ ην αληθες εκπορευεσθαι και εκ του υιου το πνευμα το αγιον, ουκ
ωκνησαν οι διδασκαλοι ταις εαυτων συγγραφαις ενσημηνασθαι· ουδε γαρ εχω
λεγειν· εφθονησαν. αλλ' εκεινοι μεν εσιωπησαν, δειλιαν επαινουμενην εν εαυτοις
δειλιασαντες, συ δε οιος ων αποθρασυνηι την προ φοραν; και Χριστος μεν ουκ
ειρηκεν· οιομαι γαρ, ως ουκ ην. πως γαρ, αν ον, ουκ εδιδαξεν, οις την πασαν θεο
λογιαν ετρανωσε; και μετ' αυτον ουδεις των διδασκαλων ειπειν απετολμησε, συ δε ο
ταυτα λεγων τις ων τυγχανεις εις πιστωσιν; ουκ εστιν η πεμψις και η δοσις και η
χορηγια και η προοδος τηι εκπορευσει ταυτα· ει γαρ ησαν ταυτα, ουκ αν τουτοις
χρωμενοι εν τοις απανταχου λογοις την εκπορευσιν ηυλαβηθησαν· ουδε γαρ ηθελον
μη συναιδειν Χριστωι. εμμενειν γουν χρεων τοις ρημασι του Χριστου και τοις μετα
τουτον διδαγμασιν. αλλα Παυλον εχεις συνη γορουντα σοι, πνευμα Χριστου και
πνευμα της αληθειας διδασκοντα. και τις ου λεγει το πνευμα ειναι Χριστου ειτουν
υιου; αλλοτριος της εκκλησιας Χριστου ο ταυτα μη συμφθεγγομενος. εκπορευεσθαι
δε και εξ υιου ουτ' αυτος ο υιος ο τα του πατρος και τα εαυτου και τα του πνευ ματος
διδαξας αριδηλοτατα ειρηκεν, ουτε μην τις των διδασ καλων εθεσπισεν, οσα ημας·
ειδεναι, και ων τας γραφας εις διδασκαλιαν και ονησιν των πολλων παρατιθεασιν
αν θρωποι. ζητεις και αυθις, ως οιμαι, τους λογους της αποστολης, της χορηγιας, της
δοσεως· «ει παρα την εκπορευσιν οντα, τι γε αρα εισιν; αποστολη χορηγια και δοσις
ταυτα εισι.» τις ει ο εξεταζων περι θεου; αυτος ειρηκει περι εαυτου, και καταμενε
τοις αυτοις και τους λογους κατατριβε και αυτος και τα ονοματα εχε μη
παραβλαπτομενα παρα του των κακως παραχαραττοντων και την βασιλικην δραχ
μην, υπερ ης ο δεσποτης εποιησατο την σπουδην, ινα ευρηι ταυτην συγκεχωσμενην
τοις παθεσι.
1.11 Παλιν αδολεσχεις, και παλιν θεολογω. λεγε τας ρησεις καθως ελεχθησαν
η εγραφησαν, και ου κινδυνευσεις περι ψυχην ουδε φιλονεικησεις μοι προς λογων
τρυφην, ει γε τοις τοιουτοις τινες κακως μεμελετηκασιν εντρυφαν, αφορμην λογων
την θεολογιαν ποιουμενοι, ως μη οντων αλλων εν οις αν επιδειξαιντο το φιλοτιμον.
φυσις εστιν, αριθμοι, ποσα συνεχη, αρμονια και λογων παντοιων ιδεαι, ψυχης
γνωσις, νοος καθαρσις, αισθησεως διαφορα, και των εξωθεν εν εαυταις συστολη η
αναγωγη προς τον νουν. ταυτα φιλο σοφητεον ημιν, περι δε θεου παμπαν
ευλαβητεον. απη ναισχυντηκασι μεν ενιοι των θεολογειν βεβουλημενων εν
εννοιαις, εν λεξεσιν, αλλ' εξωστρακισθησαν, αλλ' απερριφη σαν, αλλ' ως σεσηποτα
μελη της εκκλησιας της κεφαλης απεκοπησαν, και νυν εισιν ελεεινοι του θρασους
και κατα γελωμενοι και θρηνουμενοι. μη τοιαυτης μεριδος φανειημεν και ημεις.
εγκαρτερησωμεν τοις δεδιδαγμενοις παρα Χρι στου, παρα των αποστολων, παρα των
 
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ες υστερον διδασκα λων, των θεοφορων ανδρων· ταις λεξεσιν εκεινων εις την
ημετεραν χρησωμεθα προφοραν, τας αυτας εννοιας προβα λωμεν εις διδαγματα, μη
αφορμην απωλειας την της σωτη ριας ημων ελπιδα ο κοινος προσλαβηι εχθρος και,
οθεν η μιν το σωζεσθαι, εκειθεν γενηται η φθορα. δεινος εστιν ο αντιπαλος, και ει
τοις αριστεροις αποκαμοι, επιβαλλει τοις δεξιοις, και τον ζηλον προφερει και ταχα
μεταχειριζεται την αληθειαν. κιρναι κρατηρα μελιτος πληρη, και δηλητηριου μεστος
τοις ευ φρονουσι γινωσκεται· σαινει τωι φαινομενωι και δακνει τωι κρυπτομενωι.
σφραγις ημιν εγεγονει πασι τοις εις Χριστον πεπιστευκοσι κοινη. ταυτηι τηι σφραγιδι
παντες ενσημαινωμεθα, και ταχα παραδραμηι ημας ο ολο θρευων διαβολος. ποιμνη
εσμεν του Χριστου, του καλου ποιμενος και αρχιποιμενος· φυλαττωμεν ημων την
σφρα γιδα απαρεγχειρητον, μη λαθωμεν τωι κλεπτηι σεσυλημενοι και τωι δεσποτη μη
γινωσκομενοι. αιρεσεις ουκ ολιγαι κατα καιρους ανεφανησαν, καθαπερ ζιζανια τον
καθαρον σιτον μολυναι θελουσαι του Χριστου, αλλα λογοις αληθειας εξ
ερριζωθησαν. ουδεν δε την σφραγιδα τοις δια ταυτα λογοις παρεποιησαντο οι
διδασκαλοι, αλλ' ηρκεσθησαν και μονον αποβαλειν το αλλοτριον· η δε σφραγις
ετηρηθη ως εσχε φυσεως εξ αρχης. ο γαρ εκ δευτερου πολλοις κανοσι και αριστως
ηκριβωμενοις πεπληρωται, τουτου την τελειωσιν ως μηδενος προσδεομενην
εθεσπισαν· αλλ' ωρθουν μεν το σφαλλομενον, το δε καλως εγκειμενον ετηρουν
παμπαν αλω βητον. ει γουν θελεις προβατον Χριστου και ειναι και πασι τοις ορωσι
γινωσκεσθαι, φερε την σφραγιδα καθα τωι ειδει της ευσεβειας μεμορφωται, και μη
κιβδηλον εχηις παρα ποιησας σου προς το βουλημα, μη ποτε σοι ο κυριος εν τυχων, ο
λεγων γινωσκειν τα αυτου και υπο των εκεινου γινωσκεσθαι, «ουκ οιδα σε» δικαιως
ερει.
1.12 Ἀλλ' επι γλωττης αι εικονες και εξ υπογυιου τα παρα δειγματα, ριζα και
κλαδος και ο καρπος και ο ηλιος και ακτις και απαυγασμα· το γαρ της πηγης σιωπω,
αξυμφυλον ον εις παραληψιν. εγω σου τους λογους διαλυσω των παραδειγματων, ει
μονον εθελεις αφιλονεικως επαΐειν των λεγομενων μοι. καρπος το πνευμα κατα τας
υποθεσεις σου πεφυκε, και εν ετεροις παλιν απαυγασμα. αλλ' η ετεροτης πολλη και
ουχ απλουν το διαφορον. ινα τι γουν μη τον καρπον εκ του κλαδου και το
απαυγασμα εξ ακτινος ο σοφος τα παντα και τα εαυτου ειδως αριστα απεφηνατο,
αλλ' εκ της ριζης και εξ ηλιου; μηποτε ουν και αμφω κλαδοι και αμφω καρποι η και
ακτινες και απαυγασματα εν αλληλοις ηνωμενα και ανακεκραμενα αρρητοις λογοις,
μη παραποιουντα τα ιδιωματα. πως δε και εξει χωραν εν ασχηματιστοις, εν
αναφεσιν, εν πασιν απηλλαγμενοις αισθητι κης αντιληψεως και εμφασεως τα τοπωι
και διαστασει περι γραφομενα; βουλομαι και αυτος τρεις ταυτα λεγειν ηλιους, εξ
ενος των δυο εχοντων την υπαρξιν, αλλα θροει με διο ρισμος και περιγραφη και το
μη παντα εν αλληλοις ταυτα γνωριζεσθαι. θραττει με και η ριζα και ο κλαδος και ο
καρπος, ει εν υποστασει μιαι μερη ταυτα εισιν, εξ ων το ολον συνεστηκεν. αλλα και ο
ηλιος ατομον, και πως η τρισυποστατος φυσις εν ενι ατομωι εικονισθησεται, μερεσι
σπαραττομενη και διαιρουμενη, ων εκαστον τηι του ολου φυσει ουτε συνεστηκεν
ουτε ωνομασται; θεος δε ο πατηρ, θεος ο υιος, θεος το πνευμα το αγιον· εξ ενος τα
δυο ως αιτιου αιτιατα, το μεν γεννητως, το δ' εκπορευτως, και αλληλοις
συμπεφυκοτα και αει συνοντα ως ομοουσια. ει δ' ομοουσια, παντως και ομοδυναμα,
μη της του αιτιου ουσιας οπωσουν ειτουν ενεργειας ειτε δυναμεως υφιεμενα. ει δ'
εστι και ετερα ιδιοτης αμφοιν, ως το μεν εξ εκατερου διδοσθαι η αποστελλεσθαι η
χορηγεισθαι η οπωσουν αλλως εθελεις καλειν, το της εκπορευσεως μονον
ευλαβουμενος ονομα ως αρχην παραδηλουν ουσιωσεως, εκατερον δε εξ εκατερου,
ουκετι γε και δια ταυτα επιφερεις μοι συ την εκπορευσιν ως εξ αναγκης επομενην,
 
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ινα συσταλωσι τα ιδιωματα. τις ει ο ταυτα φιλοκρινων; ει μεν οιδας τον της
εκπορευσεως λογον, τινι της γεννησεως διενηνοχε, τοτε αν γνοιης τον της
αποστολης και της χορηγιας, τινι δια φερει της εκπορευσεως· αλλα μην ουκ εκεινο,
και τουτο αρα ουδ' ολως. εμμενε ταις κειμεναις των συλλαβων, καθως πολλακις σοι
ειρηκα, εχου των δεδογμενων ως αλη θων, μη σοι κεραια των λογιων
παραθραυσατω. ει γαρ επι των ενταλματων Χριστου ευφορητος εν τοις τοιουτοις ο
κινδυνος, επι τοις θεολογιας ονομασιν οποσον ουτος ολεθριωτερος.
1.13 Ἐρω σοι λογον ου φλαυρον, μονον υποθες μοι ους και μη ζυγομαχησηις
εις την αληθειαν. ει και εκ του υιου ην το πνευμα εκπορευτον, ουκ αν το τοιουτον
σιωπησας ο υιος εκ του πατρος εδογματισεν. ει γαρ εκ του υιου, παντως και εκ του
πατρος· εκ του πατρος γαρ ο υιος και παντα τα του υιου· ου μην, ει εκ του πατρος, και
εκ του υιου ως εξ αναγκης αν ειη επομενον. εδει γουν το πρωτον ερειν, ιν'
ακολουθησηι το δευτερον· το δε δευτερον ειρηκως ουκετι φερει το πρωτον. οτου
γουν χαριν παρελειψε το αμφι βολον, δεδιδαχως το παρα πασιν ομολογουμενον;
εμοι γε δοκειν, ινα τοιαυτης εννοιας απαλλαξειε τους μελλοντας το κηρυγμα
δεχεσθαι, ως αν εχοιεν φρονειν και λεγειν εκ του πατρος το αγιον πνευμα
εκπορευεσθαι, ενειναι δε η συνειναι υιωι και την αποστολην και την χορηγιαν η και
την δοσιν λαμβανειν εκ τουτου, την κατ' ευδοκιαν λεγω συμπνοιαν και ομονοιαν.
1.14 Βιαζεις γουν με ρησιν ειπειν, ην Χριστος ουκ εδιδαξεν, αποστολος ου
παρεδωκε, διδασκαλος ου παρεθετο. οκνω τον λογον, μαλιστα δε γε πεφοβημαι, μη
θελων θρασεως θεολογειν ου μονον φωτος εκπεσοιμι του θεου, αλλα και εις σκοτος
ριφω το εξωτερον. ου βουλομαι θεολογος τολ μηρος ονομαζεσθαι, εξον δειλιαι με
σωζεσθαι· ου δεχομαι κακως ανδριζεσθαι με και πιπτειν, εξον με διατηρεισθαι
συστολαις ατρωτον. εχε συ το θρασος καγω την δειλιαν· καλον τοις τοιουτοις
δειλιαν μαλλον η γε θρασυνεσθαι. Ἴκαρον και μυθος κηρινοις τοις πτιλοις
αεροπορησαι απο θαρσησαντα ου διεσωσεν, αλλ' εις πελαγος ερριψε του κηρος
τακεντος ακτισιν ηλιακαις. αρ' ουν πειθομεν υμας τοις τοιουτοις λογοις, και
πασχοιτε και υμεις το της δειλιας ταυτης παθος, ην και κρειττους υμων πολλοι
δεδειλιακασιν, ητις και σωζει και ουκ απολλυσι; και γαρ πραγματευσασθαι την
σωτηριαν ακαματως εξον, τι τοις κινδυνοις αυθαιρετως εμπιπτομεν; δεον
συστεφανουσθαι τοις προαγωνισαμενοις ημων πονων ατερ και λογων μακρων, τι
αδηλοις πραγμασιν επιρριπτομεν εαυτους; μη κοραις ακορεστως εχουσαις των του
ηλιου αμαρυγματων επεντρανισαις αυτοις, μη ποτε το των οφθαλμων αποβαληις
φως τηι των ακτινων λαμπροτητι· δια παραπετασματων η εν αερι αυτο
καταλαμβανε, και εχεις μετα της ωφελειας την ηδονην. μη εις πελαγος απειρον
κυβισταν εθελησηις· αρκεσθητι ποταμοις η και λιμναις ευπεριγραπτοις την τεχνην
του κολυμβαν επιδειξασθαι. 1.15 ∆ευτε ουν στωμεν αμα εις οικον κυριου, και ᾆσμα
αισωμεν ου καινον–τουτο γαρ παρωιδησω των του ∆αβιδ· – παλαιον γαρ, ει και της
νεας διαθηκης και κρειττονος. παλαι γαρ τουτο παρα Χριστου δεδιδαγμενοι οι την
κρειττω σοφιαν μετεωροι τοις ευσεβειν ηιρημενοις παρεθεντο, απαρα θραυστον
φυλαττειν εγκελευσαμενοι. δεξωμεθα την αυτων προσταγην ως της ψυχης
φυλακην, ασπασωμεθα τα εκεινων διδαγματα ως προς σωτηριαν συνταγματα, και
αισωμεν τουτο δη το ᾆσμα επι το αυτο συνδραμοντες, εις μιαν συμφωνιαν ημας
συναγαγοντος του πνευματος, του εκπορευομενου μεν παρα πατρος, αναπαυομενου
δε εν υιωι η συνοντος υιωι, παρ' αυτου δε και αποστελλομενου και διδομενου και οσα
τοιαυτα, καθως τα τρια οιδασι και το εν, ων τους αριδη λοτερους των λογων
αποκεκρυφασι· και αλαλαξωμεν απαντες εν μιαι φωνηι το κοινον τουτο της ημετερας
πιστεως συμ βολον, την καλην ημων παρακαταθηκην της ευσεβειας, ην ακεραιαν
 
 
 

7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φυλαξαιμεν, και δοξασαιμεν την μιαν θεοτητα και βασιλειαν, ηι πρεπει δοξα κρατος
τιμη και προσκυνησις εις τους αιωνας. αμην.
2.t Λογος δευτερος περι της εκ πατρος του αγιου πνευματος εκπορευσεως.
2.1 Ἐπειδη τον πρωτον λογον χαριτι του πνευματος ως δυνατον γε
συνεστησαμεθα, εν ωιπερ ουκετι δεον ειναι λεγειν εκ του υιου εκπορευεσθαι το
πνευμα το αγιον απλαις εν νοιαις παρεστησαμεθα διδασκαλου Χριστου και των
πατερων επομενοι, φερε δη και αποδειξεσιν αυτο καθαπερ εικος πιστωσομεθα· ου
γαρ τοις απλοις των λογων και απεριεργοις ως οιμαι οι τηι προσθηκηι χαιροντες
αρκεσθησονται, αλλα και λογους ζητησουσιν εκ της κατω σοφιας και πατουμενης
και προτασεις απαιτησουσι και τα επομενα συμπερασματα, επαγωγας τε εις πιστωσιν
και τα δι' αδυνατου προς τα προκειμενα και οσα αλλα των εντεχνων παιδευματων
και κομψευματων, α το καθ' ημας μυστηριον υπερεβαλεν η απεβαλε. και ου το
πρωτον λεγω το εν θεοτητι, αλλα και το δευτερον και κατω το εν ανθρωποτητι.
ηκουσα και των Ἑλληνων τους θεολογους μη παντα τα των θεων αυτων
παριστωντας ταις αποδειξεσι, καιτοι γε πλασματα οντα του τοις τα των θεων, ων της
διανοιας αναποχη η ουσια και οις η ληθη φθορα, αλλα και θεσεις προαγουσιν
αμεσους και αναποδεικτους και θεσπιζουσιν αυτας ως αληθεις παραδε χεσθαι. ημας
δε τι το εις τοσαυτην ελασαν αβελτηριαν– οκνω γαρ λεγειν μανιαν–, ως ει μη και
αυτο οτι εστι θεος αποδεικτικον αποφηναιμεθα, ουκετι στερκτον λογισαι μεθα,
δεδοικοτες οιον μη λαθοιμεν θεον τοις λογοις συνα πολεσαντες η τωι αναποδεικτωι
ζημιωθεντες την προνοιαν; εχρην μεν ουν, ω ανδρες Ῥωμαιοι, απλουν ουτω
φυλαττειν το κηρυγμα και μη ποικιλον ταις αντιθεσεσιν. επει δ' ο της απλοτητος
εξοστρακισας παλαι τον ανθρωπον, υπο της αυτου διπλοης εξαπατηνας και εις το
της υλης καταγαγων πολυτροπον και πολυμορφον, και το της ημετερας πιστεως εις
πολυσχιδεις τινας εννοιας διετεμε καντευθεν χρεια λογων πολλων, ει πως το
ψευδος αποκριθειη του αληθους, ηδη και ημεις τωι πνευματι τωι αγιωι θαρρησαντες
τον μεγιστον αγωνα τουτον εισεδυμεν, εκειθεν επηλπικοτες ροπην εις το λαλησαι
μετα του πνευματος τα του πνευματος, οθεν απαν καταβαινει δωρημα τελειον.
2.2 Τι γουν καινον, ει και ο της ονου προτερον ανοιξας το στομα, ινα
προφητεια λεχθειη περι Χριστου, και νυν του ημετερου νοος αποβαλει την αχλυν
και την επιπροσθουσαν τωι της ψυχης ηλιωι σκοτομαιναν διασκεδασει ως οτι γε
πορρωτατω, ιν' εν φωτι κατιδωμεν φως, εν πνευματι τα του πνευματος; λαλει μοι δη
πρωτον αυτος τα σαυτου, ταις σαις επιπληξον με βολαις· την ασπιδα γαρ ηδη της
αληθειας προβεβλημαι· και δεξομαι σου προτερον τας βολας, ειτα σε ταις εμαις
αντιπληξαιμι και αποπειρασομαι της δυναμεως.
2.3 Ἓν μεν δη τουτο και μαλα τουτοις ισχυρον ανα φαινεται, οπερ εν τοις
ευαγγελιοις ειπε Χριστος· «οταν δε ελθηι ο παρακλητος, ον εγω πεμψω υμιν παρα
του πατρος, το πνευμα της αληθειας, ο παρα του πατρος εκπο ρευεται». τουτο δη
οιαπερ διφυες βελος κατα των αντι λεγοντων εκπεμπουσιν, εκ τε του πεμψω και εκ
της αληθειας το πνευμα το αγιον και εκ του υιου εκπορευομενον απο δεικνυναι
πειρωμενοι. «ει γαρ το πνευμα», φασι, «πεμπεται παρα του πατρος, πεμπεται δε και
παρα του υιου ταυτο τροπως, εκπορευεται δια ταυτα δη και εκ του υιου»· καν γαρ
ουτος τοις διαλεκτικοις πολλην αυχων την ισχυν* ως τοις αυτοις παντως επεται τα
αυτα ωσπερ τωι εναντιωι το εναντιον και το εναντιον τωι εναντιωι. και μην ουτε
τουτο επι παντων ηληθευκεν ουτ' εκεινο το ακλονητον εσχηκεν. ει γαρ υπνωι
 
 
 

8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγρηγορσις ηναντιωται, επεται δε ταυτηι το ζην, το θανειν τωι υπνωι εφεψεται, και ει
τωι καθημενωι εμψυχωι ειναι, τωι ισταμενωι αψυχωι ειναι. αλλ' ουτε τοις αυτοις επεται
τα αυτα, ει εφ' ετεροις ατομοις ταυτα γε τεθεωρηνται. τωι γαρ πλουτειν επεται μεν εν
τινι ευδοξια, εν αλλωι δε αδοξια, και τωι μεν πλευσαντι ωνησεν, ετερωι δε εψεται το
ναυαγιον. και ουκ αν τις αλλως εχειν απισ χυρισαιτο. ταυτα μεν ειρησθω προς τους
διαλεκτικους κα νονας και τα τεχνασματα. ει δε προστιθης τηι πεμψει το φυσει–
ακουω γαρ και τινων υμων το τοιουτον λεγον των–καντευθεν ο δεινος και αμαχος
συμπλεκεται σοι συλλογισμος, ως η φυσει πεμψις εκπορευσις, σοφιστευεις παλιν και
ου συλλογιζηι μοι την αληθειαν. εστι δε ως οιμαι παρα το εν αρχηι αιτεισθαι ο
παραλογισμος ουτος· δεον γαρ δι' αλλου δειξαι την φυσει πεμψιν εκπορευσιν, ως
ομολογουμενην ειληφας προτασιν. αλλ' ουκ εστιν η φυσει πεμψις εκπορευσις ωσπερ
ουδ' η εκπορευσις πεμψις· αλλο γαρ πεμψις και αλλο εκπορευσις. τουτο δε σαφως ο
Χρι στος ερμηνευει σοι· το μεν γαρ οικειον πεμψιν ωνομακε, το δε πατρικον
εκπορευσιν. ει γαρ μη αλλο και αλλο, πως ουκ εκει την πεμψιν προεφερεν η εν αυτωι
την εκπορευσιν; εν γαρ μιαι περικοπηι τα αμφοτερα.
2.4 Ἐγω δε και τον χρονον ενσημηναμενος, πολλην εν τουτοις ευρισκω
διαφοραν. το γαρ πεμψω μελλοντος χρονου καθεστηκεν, ενεστωτος δε γε το
εκπορευεται. και μην ει ταυτον, αλλως ωφειλε λεξαι ταυτι. ο γαρ πεμψων παρην και
προσωμιλει, και ουχ ετερος ην ο μελλων τουτο εργασα σθαι· μια γαρ μετα την
ενωσιν η υποστασις. και ει αιωνι κως πεμπει το πνευμα ειτουν εκπορευει, εξεπορευε
και τοτε αυτο και τον λογον ουτω προηγαγε, καθως και περι του πατρος τωι
παρατεταμενωι του χρονου παρεσημηνατο. αρ' ουν συνιης των λεγομενων μοι;
πεμψειν φησι το πνευμα ο κυριος, τουτο δε λεγει παρα του πατρος εκπορευεσθαι.
ουδεν ουν το ταυτον της εκπορευσεως και της πεμψεως ωσπερ αμελει ουδε των
χρονων, οις τα των ρηματων κεχα ρακτηρισται. τι δε μη και συνδεσμος συναπτει τα
ονοματα ειτε ρηματα, ει πανταπασιν εταυτιζοντο;
2.5 Οιμαι δε σε ζητειν αυτων το διαφορον. τουτο μονον μοι λαμβανε πιστιν,
και τον λογον οιδε θεος ος εκπορευει και ος πεμπει και ος εκπορευεται τε και
πεμπεται. γενου μοι πρωτον και συ θεος, και τοτε γνωρισεις τα του θεου ακρι βως· η
γαρ φυσις εαυτην επιγνωσεται. ει δε τουτο αδυνα τεις, πως και ο των κατω μη
καλως ειδως τα διαφορα επι της αγνωστου και ανεκλαλητου πανταπασι φυσεως
λεπτο λογεις τα νοηματα;
2.6 «Ἀλλα το της αληθειας πνευμα υιου· ει δε υιου φησιν, εξ υιου· πνευμα γαρ
του πατρος, επειπερ και εκ πατρος.» εγω δε σοι αντιστρεψας τον λογον ερω· οτι μεν
εκ του πατρος, του πατρος, οτι δε του υιου, ουκ εκ του υιου. ει γαρ εκ του υιου, του
υιου, ου μην ει του υιου, εκ του υιου. ου γαρ οτι τουδε, και εκ τουδε αναγκη, ο δε εκ
τουτου, και τουτου παντως εξ ου γε ειναι και λεγεται. ει δε και αυθις τους λογους
μοι απαιτεις της πεμψεως τε και του λεγεσθαι του υιου, εγωγε μεν απορω, επει μη
φυσει θεος, ταχα δε ουδε τηι χαριτι γεγονα· ει δε και τουτο ο ενανθρωπισας
ευδοκησε, το πρωτον δε ως αδυνατον. πως γουν σοι τους λογους διασαφησω; πως
εφερμηνευσω σοι τα απορρητα; μικραι κοτυληι το Ἀτλαντικον εξαντλησαι προσ
ταττεις μοι πελαγος η μετρωι περιλαβειν την απειρον θαλασ σαν η αριθμωι ψαμμον η
χυμα αστρων των απλανων. ραιω δε ταυτα οιμαι πολυ η τα περι θεου εξειπειν, α μη
τοις ανθρωποις αυτος εξεκαλυψεν η διετρανωσεν. ενια και γαρ ουδε παντελως
εξεγυμνωσεν, αλλα μικρας μεν εμφασεις δεδωκεν, αυτα δε τα πραγματα οπως
εχουσιν ου παρεστησεν. ουδε γαρ ειχεν η φυσις χωρειν· οις γαρ οιδεν αρκειν της
μεταδοσεως ουκ εφθονησεν· αμεθεκτον γαρ φθονου το θειον. ει γουν ημεις
σπουδασαιμεν επιγνωναι α μη εξον επιγνωναι, και ων εξον εν γνωσει ειναι δικαιως
 
 
 

9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παθοιμεν στερησιν, τωι λιχνοτερωι της κινησεως την ενουσαν διαφθειραντες
δυναμιν.
2.7 Ἀλλ' ο λογος μοι εχεσθω του δρομου, ει και μικρον της προκειμενης
εξενευσεν. ου πεμψις ταυτον και εκπορευσις, και πολλοις ως υπειληφα
αποδεδεικται· ουκ αρα δη το πνευμα δια την πεμψιν εκ του υιου, κατα ταυτα δη και
ουκ εξ αυτου δια το ειναι αυτου. οπως δε αυτου και πεμ πεται παρ' αυτου, του
πνευματος χορηγουντος την ισχυν παρακατιοντες διασαφησομεν. τουτο δη το
πρωτον βελος αυτων βελος ημιν νηπιων λελογισται· αποχρωντως γαρ ωι κονομηται
το μη την πεμψιν εκπορευσιν δια ταυτα δειν δογματιζειν τοις τρεχειν προηιρημενοις
τον της ευσεβειας δρομον απροσκοπα, οπου ζωη το καταντημα καθως η παρεκ κλισις
ως αν τις ειπηι ο αθανατος θανατος. αρμοζουσι δε τα προλελεγμενα και πασαις
ρησεσιν, αι το πνευμα του υιου ειναι φασκουσι, και τοις του αποστολου Παυλου
πνευμα Χριστου και πνευμα υιου και πνευμα σοφιας και οσα αλλα τοιαυτα, α
μεταφερειν οιδασιν εις Χριστον τας αλλας αφεντες εννοιας οι δογματιζοντες εκ του
υιου την εκπο ρευσιν. ας γαρ εν ταις προειρημεναις αντιθεσεσι λυσεις
ανθυπεφερομεν, ταυτας καν τουτοις υποισομεν.
2.8 Παλιν δ' ετερωθεν το «εκ του εμου ληψεται» επιχειρει με βαλλειν ως
ανιατρευτα. εγω δ' ου μονον προς την θεραπειαν χρονισαιμι, αλλ' ουδε την τρωσιν
ολως εισδεξομαι. λαμβανειν μεν εκ του υιου το πνευμα, τις αμφιβαλει των πιστων;
αλλα λαμβανειν την εκφανσιν, την δοσιν, την χορη γιαν. ερω τι και των σων· το
παντα εχειν οσα δη ο υιος, το ταυτον της ουσιας της δυναμεως της ενεργειας και των
ιδιοτητων ανευ απαντων απλως λαμβανει μεν και εκ του πατρος, αλλα το ειναι αυτο
και την υπαρξιν· ου ταυτα δε μονον, αλλα γε δη και οσα προσλαμβανει εκ του υιου.
εμε δε πλειστα θραττει το μη «εξ εμου ληψεται» αλλ' «εκ του εμου» ειρησθαι παρα
Χριστου. ου γαρ ταυτα και αμφω ουδ' εις την αυτην αναγοντα εννοιαν αναρθρως και
εναρ θρως φερομενα. βουλει σοι εξειπειν το παρ' εμου εν τωι τοιουτωι διανοουμενον;
«εκ του εμου ληψεται» ειρηκεν, τον της οικονομιας λογον δεδηλωκαμεν. αυτος γαρ
κατηλθεν εις γην, αυτος δια πειρας την ανθρωπινην εσχηκεν ειτε φυσιν ειτε γνωσιν
ειτε βελτιωσιν. και ωσπερ αυτος φησιν «ερωτησω τον πατερα και αλλον
παρακλητον πεμψει», ουχ ως ελαττουμενος του πατρος δια την ερωτησιν, και «απερ
υμιν λαλω ουκ εξ εαυτου λαλω, αλλ' οσα ηκουσα εκ του πατρος μου εκεινα λαλω»,
ουτω δη φησιν ουτος και «το πνευμα, οπερ ελευσεται υμιν, εκ του εμου ληψεται»,
ειτουν λογου τροπου διδασκαλιας και παντων ων προτεθεικα εις ανθρωπων ονησιν,
ουχ ως αρτι λαμβανον οτε το ληψεται εσχεν ενεργειαν, αλλ' ως προ αιωνων
αφωρισμενου μυστη ριου εκτερματουν την τελειωσιν, ταξει θειαι τουτου εκδηλου
μενου και αποβαινοντος εις ενεργειαν· ουχ ως αντιλεγον γαρ ηξει, αλλ' ως συναιδον
τοις δεδιδαγμενοις προς την αληθειαν. ουτως εκ του αυτου λαμβανει το πνευμα και
αναγγελλει, ουτως εκφαινεται, ουτως προεισι. ταυτα δυνανται αι φωναι, ου προς
την εκπορευσιν αναγομεναι τε και ταυτι ζομεναι, αλλ' ετεροιον σημαινουσαι και
τροπον αλλον παρι στωσαι τινος ιδιοτητος και σχεσιν καινοτεραν των εφ' ημιν, ην
προς το πνευμα εσχηκεν ο υιος και τουτο δη προς αυτον, παρακλητος προς
παρακλητον, ακτις προς ακτινα, το εκ του πρωτου πατρος απαυγασμα προς το εκ του
πρωτου κατα παντα ισον απαυγασμα. ταυτα δυας αμερης εξ αμερους ενος του πατρος
ουσιουμενα, το μεν γεννητως, το δ' εκπορευτως.
2.9 Ει οιδας τον τροπον της ετεροτητος, ην εσχεν εκπο ρευσις προς την
γεννησιν, γνωσηι και τον τροπον της του πνευματος εκφανσεως δι' υιου η εξ υιου·
ουδεν γαρ εν τουτοις προς τας προθεσεις ζυγομαχησομεν. αλλ' αρρητος εκεινος και
ανερμηνευτος και ουτως κατα ταυτο πανταπασιν αδηλος. ερμηνευσον μοι το πρωτον
 
 
 

10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συ, καγω σοι διασα φησω το δευτερον. ει δε ναρκαι σου ο νους προς σαφη νειαν, τι
βιαζεις εμε δοξαις αλλοκοτοις συντιθεσθαι; αρα παντα ημιν ηρμηνευται τα του θεου
παρα τε Χριστου και παρα των αυτου μαθητων και παρα των αριστων εν θεο λογιαι
ανδρων, η και τι παρυποκεκρυπται και αδιαγνωστον εμεινεν, ως υπερβαινον νουν
τον ανθρωπινον; οιμαι, ουκ αν ουχ ουτως εχειν ερεις. σιωπα γουν και αυτος εν οις οι
κρειττους σεσιωπηκασι, κηρυττε δε λαμπραι τηι φωνηι τα τουτοις διαπρυσιωι
κεκηρυγμενα βοηι· δεον γαρ ευσεβειν ημας αληθεστατα χρωμενους ταις κειμεναις
των λεξεων.
2.10 Τις αναγκη παραποιειν αυτας βλαβερως και, ως αν φανωμεν σοφωτεροι
και προς θεολογιαν επηβολοι, λανθανειν ημας εαυτους εις αγνοιαν απωλειας
εμπιπτοντας, το παντων ελεεινοτατον; ο ουρανος ημιν εις σκεψιν εμφαινεται,
εκκειται δε γη, υδωρ, αηρ, πυρ. φαντασθητι πρωτον τα εν ουρανωι καλλη, γνωθι τας
κινησεις των αστερων των πλανωμενων και απλανων· σοφιαν εκ τουτων γνωρισεις
θεου. ειθ' ουτως περι των κατω μοι φιλοσοφησον, εξετασον την ποι κιλιαν της
φυσεως· παντα μαθησηι ειναι θεου. και τουτων ουκ εντελεις τας αιτιας η τας αρχας η
στοιχεια ευρησεις εις την καταληψιν, τις τε η υλη, τι το ειδος, και ει συνεστηκασιν
καθ' αυτα και οπως αμφω συνδεδραμηκασιν, τον σκοπον δε ολοσχερως νοησεις της
φυσεως, ει τοις δια φοροις πασι διαφορος ειδεσιν η τοις ομοιοις ομοιος η ενιοτε μεν
ομοιοις διαφορος, διαφορουμενοις δ' ενιοτε ομοιος· τινες οι των σπερματων λογοι οι
αδηλοτατοι, εν δε τηι εκφυσει αριδηλοτατοι· τις ο σκοπος τωι δημιουργωι της γενε
σεως και της φθορας, ειπερ παν το γενομενον φθειρεται, και ουκ εν ανθρωποις λεγω
δια την πτωσιν, επει γε πως και παραμενει και διασωζεται, αλλα και εν αλλοις ζωοις
δια την συμπτωσιν.
2.11 Ταυτα φιλοσοφητεον ημιν και περι τοιουτων τας σκεψεις ποιητεον ως
ακριβεις, των δε της θεολογιας ρηματων ως εσχον εξ αρχης ανθεκτεον της
θε[ολογιας]· αλλα θραττουσιν αυτους τα παρα των διδασκαλων αγορευομενα. και
ουκετι ερω ως Κυριλλου μεν τοδε, Βασιλειου δε τοδε και αυθις Ἀθανασιου και των
Γρηγοριων και αλλων, αλλ' ομου παντα συναψας και εις μιαν περικοπην
παραθεμενος τοις πασιν αντεπεξαγαγω λυσιν μιαν την εφαρμοττουσαν. ο μεν εκ
τουτων προχεισθαι θεολογει το πνευμα εκ του υιου, ο δε προιεσθαι, ατερος διδοσθαι
και αλλος χορηγεισθαι η εκ πεμπεσθαι, και τινες τινα η παντες παντα ταις οικειαις
συγγραφαις ενεχαραξαν. εκχεισθαι μεν παρα του υιου και αυτος το πνευμα φημι,
συμφασκω τοις ειπουσι και διδοσθαι, και χορηγεισθαι παρα τουτου ουκ απαναινομαι,
και προιεναι και πεμπεσθαι και ταλλα των ονοματων ουκ απαρνουμαι, ουτε ταις
προφοραις ουτε προτερον ταις νοησεσιν. αλλ', ω φιλος, ουχ, οπερ εκχειται μεν και
χορηγειται και διδοται, εξ εκεινου δη και ουσιωται εξ ου και χειται και χορηγειται
και διδοται. το γαρ εξ αγγους υδωρ και η εκ των πυρειων ακτις εκ τουτων μεν και
πεμπονται και διδονται, αλλ' ουκ εκ τουτων ουσιωνται. και μη σε θορυβειτω το εν
ετεροου σιοις παραδειγμα· των γαρ παραδειγματων οσον αρμοττον προς την
υποθεσιν προσλαμβανοντες το περιττον αποβαλλο μεν. που γαρ και ευρεθειη
παραδειγμα κατα παν προσηκον θεοτητι; και α γαρ υμεις φατε και εν αλλοις ημεις,
πολυ το απαιδον εχουσι, μικραν δε τινα προς το προκειμενον την εμφερειαν, και τι
των περι την ουσιαν χαρακτηριζουσι, σχεσιν λεγω η τροπον η κινησιν η οσα των
εξω, και ουκ αυτο το ειναι του υπερ το ειναι πεφυκασι παρισταν.
2.12 Ἐντευθεν ουν εχοντες των λογων τας αφορμας και την εκχυσιν η δοσιν
η χορηγιαν ειτε εκφανσιν ου τροπον νοου μεν της του πνευματος ουσιωδους
υπαρξεως, αλλα τινος ιδιοτροπιας αλλης παραστασιν. τας μεν τοιαυτας φωνας
παραδεχομεθα και προφερομεν, σιωπωμεν δε παντελως την εκπορευσιν. α γαρ
 
 
 

11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νοουμεν, εξαγγελλομεν εις αληθειαν, πιστει βεβαιουντες την γνωσιν η τηι γνωσει
την πιστιν τρα νουντες εις την ευσεβειαν. ουτω σοι και το προιον εκ του υιου
διαλυομεν, ουτω σοι και το πεμπομενον και χορηγου μενον και διδομενον και οσα
αττα των ονοματων επι του υιου δογματιζουσι οι κρειττον ημων ειδοτες ταυτα και
την εν τουτοις ταυτοτητα τε και ετεροτητα, οι την εκπορευσιν πανταπασιν
απηγορευσαν, ων τοις ονομασιν η της εξαγγε λιας προφορα μεμαρτυρηκε. τουτων
γαρ η γνωσις υπεραν εβη τον ουρανον, τουτων ο φθογγος εις παντα γης εξεχυθη τα
περατα. ουτοι γαρ εν Χριστωι τοις της ευσεβειας λογοις συνεσχον το παν, βροντης
τροπον η αστραπης περιδονη σαντες η περιαστραψαντες την υφηλιον.
2.13 Ἐπει γουν ουτως ημιν τα του Χριστου σεσαφηνισται και καλως των
λυσεων εσχηκε συν τοις και απερ οι ιερο φανται παντες εδιδαξαν τε και
διετρανωσαν, οι μη εκ του υιου εκπορευεσθαι το πνευμα ειπειν τετολμηκασιν, οτι μη
πασα αναγκη παρα των λογων αυτοις ανεφαινετο, και των λοιπων αρκτεον εις την
διακρισιν. τεως ουν, ινα τι και μικρον σοι προαναφωνησω των λογων, πως, ο
Χριστος ουκ εδιδαξεν αποστολος τε ουκ οιδεν–ει γαρ οιδε, και εξελα λησεν ο την του
πνευματος χαριν εν πυρινηι γλωσσηι πασαν δεξαμενος–ου συνελογισαντο οι
διδασκαλοι, κατα τους σοι προφερομενους ραιδιως αρτι συλλογισμους αποθρασυνηι
διδασ κειν αυτος; ος τις ποτε ει; και μυριων παρωιχηκοτων ανδρων ευσεβειαι και
σοφιαι και ταις μεγισταις των θεοσημειων διαπρεψαντων ως οιδαμεν, ουδεις πω την
τοιαυτην λεξιν και επι του υιου προσθειναι απηυθαδιασατο, και συ απαν αιδευηι προς
την εγχειρησιν; μακαριος αν ης, ει μονον εξειχου των δεδιδαγμενων σοι παρ' αυτων·
νυν δ'–ουκ οιδ' οθεν ορμωμενος–εθελων παραγκωνισαι και υπερβαλειν τους
διδαξαντας αθλιοτατος εμοι εναπεφηνας.
2.14 Ἀλλ' επει τα μεγαλα των βαθρων σοι διεσεισαμεν, εν οις και μαλλον
ηυχεις το εδραιον και ως εδοκεις ασαλευτον, ιδου σοι φερω και τα εμα, ιν' ειδειης ει
επι της πετρας εδραζονται του Χριστου, οπου τι παρασυραι τα των ποτα μων ου
δυνανται ρευματα λογοις σοφιστευοντων επι κενης. αλλα πρωτον ερωτησω σε τι,
και αποκριναι μοι προς την ερωτησιν· αμα τον υιον γεγεννηκεν ο πατηρ και το
πνευμα εκπεπορευκεν η ουχ αμα; ουχ αμα μεν ουδεις πω των ευσε βειν
βεβουλημενων ερει· χρονος γαρ μεσολαβησει περι τας υπαρξεις των εκ πατρος και το
πρωτον ου διαφυγωσι και το δευτερον και ταλλα οσα τοις ουχ αμα ουσιωμενοις ακο
λουθει. και που τις των θεολογησαντων ειρηκει προς τους εις αρχην τιθεμενους
αυτα· «ποτε ο υιος γεγεννηται; οτε το πνευμα εκπεπορευται» και αναπαλιν· «ποτε το
πνευμα εκπεπορευται; οτε ο υιος γεγεννηται», ου διαστειλαμενος της γεννησεως την
εκπορευσιν εν τωι ατομωι της ουσιωσεως. λειπεται γουν αμα ειναι την γεννησιν εκ
του πατρος και εκπορευσιν ειτουν το εξ αυτου γεννωμενον και το εκπορευο μενον.
ει γουν αμα, πως δια θατερου θατερον; δει γαρ πρωτον ειναι το μεσον, ειτα φανηναι
το δι' αυτου. ει δε χρονου πορρω τα υπερ χρονον, ουτω ταυτα γε υπερ χρονον, οτι
αμα και οτι μεσον ουχ ευρισκεται προς την υπαρξιν. τωι γαρ αιτιωι συννοουνται αμα
τα εξ αυτου, τα δ' αιτιατα, ει δια θατερου θατερον, αναγκη πασα και πρωτον
ουσιουσθαι και δευτερον. αμα γουν αμφω εκ του αυτου και ου δι' ετερου το ετερον,
ινα μη χρονος ηι πρωτον και υστερον, η διαφορα ουσιας μεσολαβησει εν τοις τρισιν.
2.15 Ει γουν ου πειθω σε τουτοις, ακροω παλιν ετερου. ει μεσος του πατρος
και του πνευματος ο υιος, ωρισται αρα–απαν γαρ μεσον τοις ακροις εμπεριγραφεται–
και ου τοπωι λεγω η χρονωι η δυναμει η ενεργειαι, α τοις υπο φυσιν γνωριζεται, αλλ'
αυτηι γε δη τηι ουσιαι καν απειρος ειη υπο απειρων περατουμενηι. ο και παραδοξον, αν
περα τωται το απειρον· ου περατωθησεται γαρ εν αλλοις. οις δε οριζεται, και
περιγραφεται· και εφανη θεος ημιν τηι ουσιαι περιγραφομενος, το καινοτατον, ου τι
 
 
 

12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αν ειη το ατοπωτε ρον; υποθες ουν και συ το εμον. απειρον ουν το εξ ου και αμφω,
και απειρα αμφω, συναπειρουμενα τηι αρχηι ως συναπειρουμενου τοις αιτιατοις του
εξ ου η τουτων αυτων· ουκ εσται γαρ ορος εν ωι σταθησονται. συγκινειται γαρ ο
πατηρ τοις αυτου βλαστημασιν [ο πατηρ] εις αοριστον, και ταυτα συνανατρεχουσιν
εις το απειρον, και κατ' αμφω τυγχανουσιν απειρα· την γαρ απειριαν εν τοις ανω και
κατω ο λογος εγνωρισεν. ει δε και τα παρ' εκατερα διαπεφευγεν, αλλα γε δη και εν
τουτοις τοις ανω και κατω κεχαρακτη ρισται. δια τουτο γαρ το θειον ανωλεθρον, οτι
περ ουκ εν τοις ανω φερομενον ισταται ουτε μην εν τοις κατω τερμα τουται
κενουμενον, κυκλικην οιον η σφαιρικην ακινητως εκμιμουμενον κινησιν, οπου τωι
τελει συμπεφυκεν η αρχη και αδηλον το οθεν και το οπου και ο ορος και η τομη·
συμφυα γαρ τα παντα και ως εις εν συνυφισταται.
2.16 Βουλει και ετερου λογου γενεσθαι σε ακροαμονα· ει και εκ του υιου
εκπορευεται το πνευμα, ταυτον δε ειπειν ουσιουται, η εις εν συνηλθον τα προσωπα
του πατρος και του υιου και αμφω ειργασαντο την εκπορευσιν–και ποσα γε εν
τουτοις τα ατοπα!–η κρειττον γε ειπειν ασεβης συγχυσις η συστολη προσωπων εις εν
και αρχη ουτως ειπειν συγκριμα θειον εσυστερον λαβον την διακρισιν, η και εξ
αμφοιν τοιν προσωποιν ουσιωται φυλλαττομενης ασυγχυτου της διαιρεσεως. και
ιδου το πρωτον και υστερον και το ατελες και το τελειον· και αυθις ως εξ αρχης ο
πατηρ και ο υιος η εν προσωπον πρωτως ην και το πνευμα ως εξ ενος την υπαρξιν
ειληφε και ουτω δη εσυστερον τα προσωπα διεσταλησαν, η δυο οντα εις εν
συνεσταλται, ιν' εξ αμφοιν το πνευμα εκπορευθηι, συναλοιφεντοιν τοιν δυοιν εις
ενος ομοουσιου τελειωσιν. ανεξεται ταυτα τις ευσεβης, τριαδα ομολογων αναρχον
αχρονον ομοουσιον ομοδυναμον και μηδε εν θελων καταβαλλειν εκ των τριων; τον
πατερα εν τουτοις τιμαις η το πνευμα η τον υιον; ουκ οιδα τινος ταυτα τιμη, πολλων
ακολουθουντων ατοπων οις και το δυσσεβες συνεφεπεται.
2.17 Ει δε προστιθης μοι παλιν ρησιν εκεινην την του Χριστου την «εγω και ο
πατηρ εν εσμεν» φασκουσαν, και ως εξ ενος αμφοιν το πνευμα προβαλλεις, θαυμαζω
σε της αγχινοιας και της περι τα θεια των λογιων ακριβους επι στημης και
αναπτυξεως. τι γαρ φησιν ο Χριστος; αρ' εγω και ο πατηρ προσωπον εσμεν εν; η
ατομον; η υποστασις; η τι των παντη αδιαιρετων; και μην, πως πατηρ και πως υιος,
ει αμφω εν; αλλ' ειπερ και εν ουτως, εις εχρην ερειν, και ουτως αν συνηπτοντο τα
προσωπα εις το εν· αλλ' εν ειρηκως την κατ' ουσιαν ενεφηνεν ενωσιν και την κατα
φυσιν αδιατμητον συναφην, καθ' ην αυτοις και το πνευμα συναπτεται και εν τα τρια
τυγχανουσιν. τι γαρ; ουχι κατα τουτον τον λογον και ο υιος και το πνευμα εν και ο
πατηρ και το πνευμα εν; και οποτερα αν λαβηις των τριων απο τεμομενος, ουχ εν
ερεις, καν δυο προφερηις, κατα την ουσιαν, κατα την φυσιν, κατα την δυναμιν τε και
την ενεργειαν και την εις απαντα συμφωνιαν και συμπνοιαν; αλλα το εν αυτο ουχ
ουτως καθεστηκεν εν, ως παντη εν ειναι και αδιαιρετον, αλλα τοις ιδιωμασι
τεμνεται και τοις χαρακτηρσι διαστολην δεχεται. και εισιν εν και το δυο ουκ απηρνη
σαντο, και αριθμουνται δυαδι η και τριαδι, και εν ως οντως γνωριζονται. μη γουν
λαβηις το εν εν δυοιν ωσπερ ατομον ειτουν προσωπον και συναψηις ταυτα και
συγχυσιν εργασηι Σαβελλειον, ταυτηι μηδε την διαιρεσιν ως αξυμφυη· Ἀρειου γαρ η
βλασφημια η μαλλον ειπειν του τα τοιαυτα επισπειροντος ταις των ανθρωπων
διανοιαις σαταν.
2.18 Ὃ γουν εκ δυοιν ως εξ ενος–αναληπτεον γαρ το εξης του λογου–η εξ
ενος ως εκ δυοιν, εκ δυοιν παντως εστιν, ει μηπως αναιρεις προ τριαδος δυαδα, ης
ανευ ουκ αν τριας ουτ' αν ειη ουτε λεχθειη. πως γαρ εξ ενος προσωπου το εκ πατρος
και υιου εκπορευομενον πνευμα η ατομου η υπο στασεως; «αλλ' εκ δυοιν ενος κατα
 
 
 

13
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φυσιν τελουντων» πανυ γε, εκ δυοιν γαρ ειπων απηλλαξας φροντιδων ημας· δυο
γαρ εισιν ο πατηρ και ο υιος, ωσπερ τριας τε τουτοις συνα ριθμειται και το πνευμα το
αγιον. αλλα και εν τα δυο και τα τρια εν κατα λογους ουσπερ ειρηκαμεν. ο γουν εκ
δυοιν, ουκ εξ ενος προσωπου η μιας υποστασεως, αλλ' εκ δυοιν αληθως.
2.19 α γουν εφημεν ατοπα επεσθαι τοις εκ δυο φασκουσιν εκπορευεσθαι το
πνευμα το αγιον, ταυτα αν και επι του τοισιν εψοιτο· και ουκ αρκεσει τοις λεγουσιν
«εγω και ο πατηρ εν εσμεν» εις το ως εξ ενος αυτο προβαλλειν, ει μη την
συναλοιφην η την συγχυσιν καταδεξαιντο. αλλ' εκειθεν παλιν «οσα αν εχηι» φησιν
«ο πατηρ, εχει αυτα και ο υιος»· ταυτα δε και το πνευμα εσχηκεν ουτωσι. ου γαρ τα
απομε μερισμενα ταις υποστασεσιν φησιν ο Χριστος, αλλα τα κοινα και τα συνοντα
τουτοις ομοτιμως και συμφυως· επει τοι γε πως ουκ αναρχος η αναιτιος ο υιος,
επειπερ εστιν ο πατηρ; πως ουκ αγεννητος, οτιπερ ο πατηρ; πως ου πατηρ, επει ο
πατηρ; αλλα ταυτα μεν εκδηλα και τοις μικρον επαΐειν των ιερων λογιων εθελουσι
και καθ' ους αν λογους ειρηνται γνωριμα. υπερ ων και τεθαυμακα πανυ τους ταυτα
προ βαλλοντας προς την της δοξης τουτων παραστασιν, ους ου τοσουτον ειδεναι τα
των θειων λογιων διαμαρτυραιμην, οσον μηδε κατα τι απισχυρισαιμι, ειπερ μη ουχ
εκοντι ταις των ρητων διανοιαις εφαμαρτανουσιν· ους ει μεν το πρωτον,
αθλιωτατους λογιζομαι, επει προυποτιθεντες ασα λευτα δια στερρων ως δοκει
τουτοις των του Χριστου ρη ματων εδραζειν ταυτα προηιρηνται και επι τηι πετραι δια
ταυτα προσκρουουσι, εφ' ηι και ραγησονται και συντριβη σονται σφισι τα διαβουλια·
ει δε το δευτερον, ου τοσουτον κακισαιμι, αλλ' ες διδασκαλων φοιτησαι σφας αυτους
συμ βουλευσαιμι, εξ ων τα των αποδειξεων αναγκαια μαθη σονται και ου προς την
επιστημην διατεθησονται πλημμε λως. ταυτας γαρ τας φωνας, ας ο Χριστος ειρηκει
περι εαυτου και του πατρος, ολιγων χωρις ει υποθοιτο τις και το πνευμα κατιον εν
ημιν ειπειν, αρ' ειχε δια ταυτα και εξ αυτου γεννασθαι ερειν τον υιον, οιον το «εγω
και ο προβολευς εν εσμεν», και «οσα αν εχηι ουτος, εχω δη και αυτος», και «ο
εωρακως εμε εκεινον εωρακε», και οσα τοιαυτα. αλλα ταυτα μεν το κατα παντα
ταυτον της ουσιας εμφαι νοντα και τωι πνευματι παντα αρμοσειε, ου μην δια ταυτα
της ιδιοτητος αυτου αποπεσειεν αν.
2.20 Ἀλλα παλιν θροει σε το υπο τινων ειρημενον ως εικων μεν πατρος ο
υιος, υιου δε το πνευμα το αγιον, καντευθεν αναγκαζηι και εκ του υιου λεγειν αυτο
εκπορευεσθαι. εβου λομην μεν τουτοι και αυτος, ει το αναγκαιον εκ των λογων
εφαινετο· αλλα νυν ουκετι αναγκη. σκοπει γαρ· ει εικων ο υιος του πατρος, οτι υιος,
εικων δε το πνευμα του υιου, ουκ αλλου του εσται χαριν η οτι υιος. της ατοπιας!
οραις οπηι τα των λογων προεβη; ει δε και αυθις διισχυριζηι, ως ο υιος εικων του
πατρος, οτιπερ εξ αυτου, κατα τουτο δη και εκ του υιου το πνευμα, επειπερ εικων
αυτου και εστι και λεγεται, απηλλαξας φροντιδος ημας το τοιουτον ειπων. αλλ'
οισθα ως το εξ αυτου διαφορον εν αμφοιν και κατα τας σας υποθεσεις; εκει μεν γαρ
εξ αυτου, αλλα γεννητως, ενταυθα δε εξ αυτου, αλλ' εκπορευτως. πως ουν η ταυτο
της της εικονος εν διαφοροις φυλαχθησεται ιδιωμασι; μηποτε αρα ου κατα τους
τοιουτους λογους αι εικονες παραλαμβα νονται τοις γραφουσι τα θειοτερα, αλλ'
εστιν αλλο τι διο τα τοιαυτα και λελεκται. εικων μεν γαρ ειη ο υιος του πατρος
φυσικη ως ομοουσιος και ομοεργης δυναμις, τους πατρικους χαρακτηρας παραθεις
ημιν εξ εαυτου, εν οις σαρκα προσειληφως προσωμιλησε, καθως και ουτος τα θεια εν
υστεροις διατιθεμενος ειρηκει προς Φιλιππον· «ο εωρακως εμε εωρακε τον πατερα».
ει κατα τοιουτους λογους και την εικονα λαβηις του πνευματος, ευρησεις παντη
συναιδουσαν. επει γαρ μετα την ενθενδε του υιου αναχωρησιν η εις το πρωτον
αποκαταστασιν, εξ ης αδιαστατως κεκενωται, ο παρα κλητος κατεληλυθε, της αυτης
 
 
 

14
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ων ουσιας και ενεργειας και δυναμεως ων ο υιος, μη αντιφθογγα διδασκων υιου ως
ουδε ο υιος του πατρος, απαραλλακτος εικων εαυτου ανα πεφανται, εν εαυτωι
παραδειξας τα του υιου καθως εκεινος τα του πατρος.
2.21 Βουλει προσθησω και οτι γε εξ αυτου, παντα σοι χαριζομενος δια το
φιλαδελφον; αλλα και τουτο τολμηρον υπειληπται τοις ακριβεστερον επι θεολογιαι
φιλοσοφησασιν, εμφασιν παρεχον της εκπορευσεως, επει χωρις γε ταυτης λεκτεον.
και εστω εικων του πατρος ο υιος, οτιπερ εξ αυτου, και τον τροπον γινωσκεις του εξ
αυτου· αλλα δη και το πνευμα εικων λεγεται του υιου, οτιπερ εξ αυτου. ο τροπος δε
ου ταυτος· τις γαρ αν τολμησειεν ειπειν γεν νητως; λειπεται ουν ερειν το διαφορον
και οτι γε μαλιστα αμαχον. εγωγε και προυπεκρουσαμην ηνικα προΐεσθαι εξ υιου το
πνευμα ελεγον και χορηγεισθαι και διδοσθαι. ταυτα δε μοι και αυτος συμφηις. τινα
γουν ετερον τροπον της εικονος ζητεις, ειπερ εχεις και συν τοις λελεγμενοις το εξ
αυτου, την εκπορευσιν μονον παρασιωπων, ως μηθ' ημιν μητε τοις προ ημων επι
υιου λεχθεισαν ποτε; ιδου σοι και το της εικονος αμφιβολον λελυκα, κατα πανθ'
ομοιως τους λογους σοι παραθεμενος. τα τοιαυτα κρατων, μαλλον δε τα τοιαυτα των
νοηματων φρονων ουποτε σφαληι του ορθου, πασαν ραιδιως αποβαλει του νοος σου
διχονοιαν.
2.22 Ἐμνησθην και αλλου λογου των αντιλεγοντων ημιν, ουχ ηκιστα τηι
αληθειαι και τωι ορθωι κανονι της πιστεως. τοις γαρ ημετεροις λογοις αδυνατον τι
ακολουθουν αποδειξαι πειρωμενοι εις τοιαυτην προβαινουσι την ερωτησιν· «ει μη
και εκ του υιου εκπορευεται το πνευμα το αγιον–τουτον γαρ τον τροπον συμφυης
καθεστηκεν η τριας, αλληλουχου μενη ταις υποστασεσιν, ως του μεν υιου εκ πατρος,
του δε πνευματος εξ υιου τυγχανοντος–ποιωι λογωι η τροπωι ο υιος τωι πνευματι
συναφθησεται; τωι μεν γαρ πατρι αμφω και ουτωσι ενωθησεται, επει τοι γε εξ αυτου,
αλληλοις δε οπως συναψεται; και που η ακρα της τριαδος ενωσις, η ατμητος ως αν
τις ειπηι τομη και ο αμεριστος μερισμος;» ω ταυτα λεγων ραιδιως και τοιαυτας
απερευγομενος τας φωνας, συ ταχ' αν και διαιρεσεις ημας επι της υπερουσιου
τριαδος υπολαμβανεις ποιειν, οιας οι διαλεγομενοι απο γενων εις ειδη η απο ειδων
εις ατομα η οπωσουν ετερως εργαζονται, και εναντια ταυτα τιθεναι διισχυρισηι η και
τοπωι περιγρα φειν τα απεριγραπτα η εν τινι συναγειν τα απεριοριστα; ου τοιαυτα
φρονουμεν ουδε δογματιζομεν ατοπα, ουχ ουτως ημεις αφρονες τε και αμαθεις, ως
μη ειδεναι πασης ουσιας και φυσεως σχηματος τε και τοπου και χρονου και μετρου
και γνωσεως την μακαριαν υπερκειμενην τριαδα την αναρχον τε και ατελευτητον,
ως εν τουτοις καταγελαν, καντε των ημετερων τις ειη καντε των εναντιων των εν
σχημασιν αριθμων η επιπεδων η στερεων παραλληλιζειν βουλομενων τα
ασχηματιστα. ει δ' εξ ενος ταυτα φαμεν ηγουν εκ του πατρος και το πνευμα ως εξ
αιτιου αιτιατα, ων το μεν πνευμα εκ πατρος εκπορευομενον, ταυτον δε ειπειν ουσιου
μενον, τελεον συν υιωι εν υιωι μενει, ως μη αμοιρον ειναι ποτε τον υιον του
πνευματος καντευθεν διδοσθαι και χορη γεισθαι και οσα ασφαλη των τοιουτων, τι
φασκομεν ατοπον; ποια δε προστριβεται τηι τριαδι εκ των λογων αδικια των
ημετερων η εφεπεται ατιμια, τα τρια ομοουσια τιθεμενων και ομοδυναμα ως εκ
τουτων φυλαττεσθαι και την ενωσιν, ει γε φαμεν εν υιωι λαμβανειν το πνευμα την
οικειαν ουσιωσιν εκ πατρος, σωζεσθαι δε και πασας φωνας, τας κυριακας φημι και
τας πατρικας, και μη το οιονουν παραβλαπτεσθαι, ως εκ των υμετερων λογων το
ατελες συνεισφερεται και το πρωτον και υστερον και διορισμος και περιγραφη και
μερισ μος τοις σκοπουσι καλως; ουκετι ουδ' ολως τοις ημετεροις επισυμβεβηκεν
ατοπον η ξενον των διδαγματων Χριστου και των ορθων δογματων αλλοτριον, οις
πας εδραζομενος ως επι στερρας βεβηκε πετρας, εφ' ηι και Χριστος την εκκλησιαν
 
 
 

15
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επηξατο, ης πυλαι ᾅδου ου κατισχυσουσι πωποτε, βλασφημα στοματα και μηδεν
ειδοτα η λογους απερυγγανειν σαθρους.
2.23 ∆ια πνευματος αλλοι φησιν εργαζεσθαι τον υιον η εν πνευματι· ει των
ειρημενων εξεχηι μοι εννοιων, ουδεν σοι απορον των λογιων φανησεται, και το εν
δακτυλωι θεου εκβαλλειν τα δαιμονια, επει βραχιων ωνομασται, καλως σοι
γνωσθησεται, και η του ζωντος υδατος δοσις παρα υιου ευχερως νοηθησεται, και
παντα τα τοιαυτα των λογων ακρι βως σοι καταληφθησεται. θελεις προβαλουμαι σοι
και αυτος μικραν τινα την ερωτησιν, εκ των σων υποθεσεων προσει ληφως και τας
αφορμας; φῂς παντως εκ του πατρος το πνευμα το αγιον εκπορευεσθαι; «πανυ γε.»
φῂς δε τουτο και εκ του υιου; «μαλιστα.» αιτιος δε ο πατηρ, αιτιατος δε ο υιος; «ναι
παντως.» ουκουν εξ αιτιου και αιτιατου αιτιατον το πνευμα καθεστηκε; «και τουτο
παντως.» εκ προτερου γουν και υστερου; ει δε ταις τοιαυταις ασχαλληι φωναις, επει
μη ειη προτερον και υστερον εν τριαδι ως χρονον των ονο ματων υπεμφαινοντων,
αλλ' ουν παραδεξηι το αιτιον και αιτιατον και το αμεσον και το εμμεσον; «ουχ ηκιστα
γε.» ει γουν ταυτα υποθεσεις σαι καθεστηκασι και ομολογεις και ουκ αμφιβαλληι
καθαπαξ, προσχες τοις επομενοις. ουκ εστι διαφορος λογος εξ αιτιου λεγειν και εξ
αιτιατου, ατερος δε εξ αμεσου και εξ εμμεσου; παντως γε αλλος, και τοσουτον αλλος,
οσον και ο πατηρ αλλος και ο υιος αλλος, καν ουκ αλλο και αλλο. τουτο γουν ημεις
το εξ αιτιου και εξ αμεσου και εκ πρωτου, ταυτο δε ειπειν εκ πατρος εκπο ρευεσθαι
το πνευμα το αγιον λεγομεν, τωι πρωτωι αιτιωι, τωι μη αιτιατωι, τωι αμεσωι την
τοιαυτην ανατιθεντες φωνην, ην και ο κυριος ειρηκεν. τωι δε δευτερωι και αιτιατωι
και εμμεσωι, ταυτο δ' ειπειν τωι υιωι ου διδοαμεν ταυτην, ινα την διαφοραν των
προσωπων και των εν αυτοις παραστη σωμεν ιδιωματων, αλλα τας αλλας φωνας,
ινα το ετερον αποδειξωμεν. οραις οπως και κατα τας σας υποθεσεις επι του υιου η
εκπορευσις βλαβερα κακ των σων περισκελιζηι προτασεων, το δε εμον ουδεν τι των
κειμενων λυμαινεται. ει δε βιαζηι ως εξ ενος των δυο το πνευμα προβαλλει,
συναλοιφην εισαγεις των προσωπων συστολην τε και συγχυ σιν–που δε τοιουτον εν
τοις εμοις; –ωστε και το σον φυλαττεσθαι δογμα το εξ υιου το πνευμα και το
ημετερον μη σαλευεσθαι, λεγω δη το μη εξ αυτου εκπορευεσθαι, ηγουν λαμβανειν
τουτο την υπαρξιν αμα τωι υιωι συνουσιω μενον εκ του πατρος.
2.24 Τουτου χαριν ουδ' εις πλατος ειληφεν η ημετερα εκ κλησια εξ υιου
οπωσουν λεγειν το πνευμα το αγιον, αλλα γε δη δι' υιου· τουτο γαρ το εμμεσον
παρισται και την σχεσιν, ην εσχηκε προς αυτον εις οικειαν εκφανσιν. ου γαρ αν
αλλως εκφανησεται το πνευμα το αγιον ει μη αρα γε δι' υιου. πρωτως γαρ εκ πατρος
τελειαν εσχηκος υπαρξιν ου συν αλλωι τωι ουδ' εν αλλωι τωι αλλ' ως συν υιωι τε και εν
υιωι, εκειθεν αυθις ανεφανεν. εκεινο μεν ουν ονο μαστεον εκπορευσιν, τουτο δ'
εκφανσιν. το μεν γαρ εξ ουρανου κατιεναι το πνευμα εις Ἰησουν βαπτιζομενον
πολλην παριστησι του νοηματος την ενεργειαν. φυλαττομεν δε ουτω λεγοντες και
την φυσιν ασυγχυτον και την ταξιν ευτυ πωτον και τον του κυριου λογον
αμεταποιητον, και τοις υμετεροις νοημασι συνερχομεθα.
2.25 Ει γουν επι τισι των θεολογησαντων εν Ἰταλοις ευρισ κεται και επι του
υιου του πνευματος η εκπορευσις, ουτω διαλυτεον το προσκομμα, ως δια την
ειρημενην εννοιαν καταχρηστικωτερως ουτοι εχρησαντο τηι φωνηι, επειπερ ει ηρετο
τις αυτους τα προλελεγμενα, ευχερεστατα αν συνεφησαν και αυτοι. και αλλος δε τις
η και αυτων των ημετερων θεολογων ει ουτως ειρηκει, ουκ αν εχηι ετεραν
απολογιαν. οιμαι δε και αλλως τουτο συμβηναι. επει γαρ οι ημετεροι θεολογοι, εξ ων
οι παντες ηρυσαντο, τας του εκφαινεσθαι και χορηγεισθαι, ετι δε και προΐεσθαι
φωνας εν τοις σφετε ροις συγγραμμασιν εθεντο, εν τηι μεταγλωττησει οι μετα
 
 
 

16
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βαλοντες, μη ακριβως συνιεντες των λεξεων προς το εκπο ρευεσθαι το διαφορον,
απερισκεπτως τηι τοιαυτηι φωνηι εμπεπτωκασιν· οθεν αφορμην λαβοντες οι
θεολογουντες εν Ἰταλοις εχρησαντο και αυτοι, οις και συγγνωμη ουκ ακριβο
λογουμενοις τωι τοτε τα των φωνων. μαρτυρησει μοι τοις λεγομενοις ο Κυριλλος.
Ἀλεξανδρειας δε ην ουτος και τα θεια πολυς και ακρος την εν τοις δογμασι θεωριαν
και επιστημην του πνευματος. ειρηκως γαρ εν τινι των αυτου συγγραμματων ιδιον
του υιου το πνευμα, και επιλαβομενου του ρητου Κυρου Θεοδωρητου–σοφος δε ην
ουτος τα θεια–μηποτε ως εκπορευομενου του υιου του πνευ ματος ωνομασεν αυτο
ιδιον, ουκ αντελαβετο της φωνης και συγκατεθετο τωι ρητωι ως τουτου χαριν γε
απεφηνατο, αλλ' ετεραν αιτιαν επηγαγεν, ως ομοουσιον αυτωι και ομοδυναμον και
αει τουτωι συνομαρτουν και παρα τουτου διδομενον εκαλεσεν ιδιον. ταυτης της
μαρτυριας εχει τις ειπειν εναρ γεστερον γνωρισμα; ως ξενον γουν το νοημα της
εκκλησιας Χριστου και τωι θειωι Κυριλλωι λελογιστο, ον τα πρωτα και μαλιστα εν
θεολογιαι γινωσκομεν.
2.26 Οιδαμεν ουν ως και τισι των θεηγορων ανδρων τα ουτως εν τοις θειοις
λογιοις λεγομενα ουκ εις αυτο το πνευμα εδοξεν αναφερεσθαι, αλλ' εις χαρισματα
του πνευ ματος· λεγεται γαρ και πνευμα το πνευματικον χαρισμα καθως το πνευμα
το κυριον. ως γουν ο πατηρ χαρισματα διδωσι τα του πνευματος εν οις αν βουλοιτο
και αυτο δη το πνευμα αυτοδεσποτον ον και αυτεξουσιον τα αυτου οις αν εθεληι,
ουτως αμελει και ο υιος τα του πνευματος διδω σιν οις αν επινευσηι δια την
αλληλων συμφυιαν και συμ πνοιαν. ουτω μεν ουν ενομισθη ενιοις καθως ειρηκειν.
αλλ' εγωγε και αυτο το πνευμα διδοσθαι ουκ απισχυριζομαι παρ' υιου. εχει γαρ εν
εαυτωι ολον ουχ ως αυτο ουσιων, αλλ' ως ουσιωμενον παρα του πατρος εν εαυτωι
προσδεχο μενος τελειον, οπερ φαμεν παρα του πατρος εκπορευομενον διαμενειν εν
τωι υιωι κακειθεν ιεσθαι· ταυτην δε την φωνην κοινην νομιζω των προφορων
ανευθεν δε γε του εκπορευεσθαι.
2.27 Ουτω μεν ουν και αυτος και νενοηκα και πεφρονηκα και λελαληκα, τωι
Χριστωι πειθομενος και τοις εκεινου διδαγ μασι και αποστολικοις ακολουθων και
πατρικοις τοις συγ γραμμασι. περιελε γουν το μικρον τουτο προσκομμα, πολλην
εμποιουν τηι οικουμενηι διαστασιν· αποτεμε του κοινου συμ βολου το ολιγοσυλλαβον
ρημα μακρας και απεραντους τας μαχας απεργαζομενον. τι τον κοινον διαλυομεν
συν δεσμον; τι το πνευματικον σχοινιον το ημας συναγον εκ τεμνομεν; τι την
τριπλοκον σειραν ου διαφυλαττομεν καθως ημιν παραδεδοται; τουτο γαρ ου ψυχων
μονον υπηρχε συναπτικον, αλλα και σωματων συνεκτικον. εξ οτου δε δια τετμηται
φθονωι σαταν του αρχηθεν τοις ημετεροις βασκαι νοντος, οσα και οια εποιει κακα!
ως εοικε γουν της αρχαιας ημετερας αγαπης ουκετι εχετε μνημην, ω Ἰταλοι. ει γουν
εν ληθηι ταυτης γεγενησθε, εγω ταυτης υμας αναμνησαιμι. ουκ αλλα αττα των
εθνων εις τοσαυτην προεβη την ο μονοιαν και την συμπνοιαν ως Γραικοι τε και
Ἰταλοι. και εικοτως· εκ Γραικων γαρ τοις Ἰταλοις και αι λογικαι επι στημαι και τα
μαθηματα. καντευθεν ινα μη τοις εθνικοις τουτοις ονομασι περιγραφωνται, τηι
πρεσβυτεραι Ῥωμη ετερα νεα αντωικοδομηται, ινα εξ ουτω μεγιστων πολεων κοινον
εχουσων τουνομα Ῥωμαιοι παντες κατονομαζοιντο και ως το της πιστεως κοινον
ουτως εχοιεν και το της κλησεως. και ως εκ Χριστου ταυτο το τιμιωτατον ελαχον
ονομα, ουτω και το εθνικον αυτοις επηγαγοντο. και παντα δε τα αλλα υπηρχε
τουτοις κοινα, αρχαι νομοι λογοι βουλαι δικαστηρια, αυτη η ευσεβεια, ουδεν οτι μη
κοινον Ῥωμαιοις τοις πα λαιοτεροις και νεωτεροις. αλλ' ω της μεταβολης! εις
εχθιστον αγαν τα της προτερας συμπνοιας κατηντηκε, και καθως επερισσευομεν τηι
φιλιαι, ουτω δη υπερπερισσευομεν και τωι μισει. και νυν προσφερεσθε ημιν ουχ ηττον
 
 
 

17
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

η τοις ασεβεσι και περιτετμημενοις, ει μη οτι και μαλιστα και μαχαιρα διακρινει τα
καθ' ημας και ξιφος εμφιλοχωρει τηι μιαι ποιμνηι Χριστου, και επιχαιρει τα των
εθνων, οις η κλησις του Χρι στου καθυβριζεται, και ασπονδα ημιν παντη και
ανειρηνευτα.
2.28 Τι το προξενησαν ταυτα; το μικρον ρημα το υμιν εν τωι συμβολωι
προκειμενον, ο κοινον τοις ασεβεσι γινο μενον υμεις αποτεμοντες εσφετερισασθε,
ολιγον αυτο παρα ποιησαμενοι. αλλ' ημεις ολως παραποιηθηναι αυτο ου βουλομεθα
και δικαιως αγαν. φιλαρχικως δε τουτο υμεις και θρασεως ειργασασθε, οπερ ουκ
εδει. ει τι γαρ ειχες αλλο νοειν, εν αλλοις και ουκ εν τωι κοινωι παραμιγνυναι εχρην·
«ορια πατερων μη μεταιρε» ακουεις του σοφου συμ βουλευοντος. εγωγε την
παρακαταθηκην φυλαττω καθως παρελαβον, συ δε ταυτην παραχαραττεις. τις ουν εξ
ημων της εχθρας αιτιος; τις την ειρηνην ως μισητην απο πεμπεται; εγω τα κοινα
διατηρω απαραθραυστα, συ δε του τοις παρεμβαλλεις και ετερα, ως αν αλλοιωθειη
προς το καινοτερον. και τις των αδελφων σοι πεισθησεται; τολμησω γαρ κατα
Παυλον ειπειν· ει τις εν τωι συμβολωι τουτωι της πιστεως κεραιαν μιαν προσθειναι
πειρασαιτο, καν Γραικος ειη καν Ἰταλος καν αγγελος τις εξ ουρανων, εγωγε μεν το
εξης σιωπω το δυσφημον ευλαβουμενος, ατερος δε εχθρωδεστερον διακειμενος ου
φεισεται κατειπειν. τι γαρ οιεσθε ως φιλα τα τοιαυτα Χριστωι διαπραττεσθε; εγω υμιν
ως οντως διαμαρτυρομαι· και ει αληθεστατον ην το παρ' υμων εν τωι συμβολωι
τεθεν, ουχ εξετε αν συγγνωμην καιρωι της μεγαλης εκεινης και δικαιας κρισεως δια
το αυτονομως εν τουτοις βαδισαι και καινην τινα ιδιως οδον αυτουργησαι της
πιστεως. επεγνωσται δε ημιν, ως ουδε της ορθοτητος εχεται το λεγομενον·
περιαιρετεον ουν δια ταυτα αυτο. αποτεμε–και αυθις γαρ φιλικως και αδελφικως
συμβουλευω σοι–εκ του συμβολου το σκανδαλον, μη τοσουτον ημων ο σαταν
κατισχυσειεν, ως εις τοσαυτην ημας μεταβαλειν αγερωχιαν και επαρσιν, ως μηδε δια
φιλαδελφιαν τοις δικαιοις συγκαταβαινειν και των πατερων προσηκοντων
αντεχεσθαι, αλλα παντα ηγεισθαι ουδεν προς τα υφ' ημων νενοημενα και
λελεγμενα. ει γαρ θελησεις κατα το κυριου παραγγελμα μη σκανδαλιζειν ημας,
ευχερως σοι τουτο κατορθωθησεται. κοινως ενι και νοι και λογωι πνευματι το της
πιστεως λεξωμεν συμβολον και μιαι καρδιαι και στοματι εν πασι τουτο
διακηρυξωμεν. ου μεγαλα υμας απαιτουμεν και δυσχερη ουδε του δικαιου πορρω
βαλλοντα, αλλα θεια τε και προσηκοντα, δικαια τε και οσια, ουδε τωι σαταν
κεχαρισμενα, αλλα τα πεφιλημενα τωι πνευματι. υπερ ου γουν ο πολεμος, υπερ
τουτου και η ειρηνη κατορθωθητω, εν ηι και μαλλον χαιρει θεος. περιβαλωμεν ουν
αλληλους και περιπτυξωμεθα εν ομονοιαι του πνευματος και ασπασωμεθα εν αγιωι
φιληματι, τα αυτα φρονουντες, τα αυτα δογματιζοντες, ινα ταις αυταις σκηναις ταις
αιωνιαις και μακαριαις τωι ενι συναχθειημεν πνευματι. κοινη γενεσθω τηι ημετεραι
ενωσει χαρα τοις ουρανιοις και επιγειοις· χαιρησονται γαρ, ευ οιδα, εν τουτοις
αγγελοι και πασα η υπερκειμενη δυναμις, ωσπερ αρτιως ανιωνται τηι διαστασει, οι δε
τοις ημετεροις επομενοι νομοις η λογοις σκιρτησαιεν, τους προηγουμενους αυτων
ομοφρονουντας τεθεαμενοι, δαιμονες δε σκυθρωπασαιεν και τα ασεβη των εθνων
καταπτηξαιεν. ο και γενοιτο δευτατα, θειε δημιουργε του παντος και των
γεγενημενων προνοητα και των κακως φερομενων διορθωτα, ο πατηρ ο υιος και το
πνευμα το αγιον, οτι σοι πρεπει δοξα και μεγαλοπρεπεια εις τους αιωνας των
αιωνων. αμην.

 
 
 

18
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


