Apologia in hexaemeron
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ,
ΑΠΟΛΟΓΗΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣ ΠΕΤΡΟΝ ΤΟΝ Α∆ΕΛΦΟΝ ΑΥΤΟΥ, ΠΕΡΙ ΤΗΣ
ΕΞΑΗΜΕΡΟΥ.
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ.
Ταυτα ποιεις. ω ανθρωπε του Θεου· κατατολμαιν ημας των ατολμητων
εγκελευομενος, και πραγμασιν εγχειρειν τοιουτοις, ων ου το τυχειν μονον εστιν
αμηχανον, αλλα ουδε το εγχειρησαι, κατα γε τον εμον λογον. ανεγκλητον; Των γαρ
κατα θειαν επι πνοιαν εν τηι κοσμογονιαι φιλοσοφηθεντων τωι μεγαλωι Μωυσηι, τα
δοκουντα κατα την προχειρον των γεγραμμενων σημασιαν. υπεναντιως εχειν,
επεταξας ημιν δια τινος ακολουθου διανοιας εις ειρμον αγα γειν, και συμφωνουσαν
προς εαυτην αποδειξαι την αγιαν Γραφην· και ταυτα μετα την θεοπνευστον εκεινην
του πατρος ημων εις το προκειμενον θεω ριαν, ην οι εγνωκοτες παντες, ουδεν
ελαττον των αυτωι Μωυσηι πεφιλοσοφημενων θαυμαζουσιν· ευ και εικοτως, οιμαι,
τουτο ποιουντες. Ὃν γαρ εχει λογον προς τον κοκκον ο ασταχυς, και εξ εκεινου ων,
κακεινο μη ων, μαλλον δε εκεινο μεν ων τηι δυναμει, παρηλλαγμενος δε μεγεθει, και
καλλει και ποικιλιαι και σχηματι· τον αυτον ειποι τις αν επεχειν λογον, προς την του
μεγαλου Μωυσεως φωνην, τα παρα του μεγαλου Βασιλειου δια φιλοπονωτερας
θεωριας εξ 64 εργασθεντα νοηματα· α γαρ εκεινος ειπεν εν ολιγοις τε και
ευπεριγραπτοις τοις ρημασι, ταυτα δια της υψηλης φιλοσοφιας ο διδασκαλος ημων
αυξησας, ουχι αστα χυν, αλλα δενδρον εποιησε κατα τον ομοιωθεντα τηι βασιλειαι
του σιναπεως κοκκον, τον εν τηι καρδιαι του γεωργουντος αποδενδρουμενον, ωστε
γενεσθαι παντα χοθεν αυτον αμφιλαφη τοις νοημασι, και διηπλωμενον αντι κλαδων
τοις δογμασι, και τωι σκοπωι της ευσε βειας εις υψος ανατεινομενον, ως και τας
υψηλας τε και μετεωροπορους ψυχας, ας πετεινα του ουρανου το Ευαγγελιον
ονομαζει, δυνασθαι τωι μεγεθει των τοιουτων κλαδων εννοσσευειν. Καλια γαρ τις
οιον εστι ψυχης, η περι το ζητουμενον συγκαταθεσις, την αστατον του νου
πολυπραγμοσυνην, καθαπερ τινα πολυπλανη πτησιν, εφ' εαυτης αναπαυουσα. Πως
ουν εστι τωι τοιουτωι και τηλικουτωι δενδρωι των λογων, αντιφυτευσαι την βραχειαν
της διανοιας ημων απο σπαδα; Ἢ τουτο μεν ουτε συ κελευεις, ουτ' αν εγω δεξαιμην
ποτε, το εξ εναντιου τηι του πατρος ημων και διδασκαλου φιλοπονιαι τον ημετερον
αντιτεθηναι πονον; Ἀλλ' ωσπερ οι γεωργοι θαυματοποιουσιν, καρπων διαφοραν εν
ενι φυτωι σοφιζομενοι· ο δε τρο πος της φυτοκομιας ουτος εστιν· Βραχυ τι φυλλον εξ
ετερου δενδρου μετα του υποκειμενου τηι βασει φλοιου αποσυραντες, αλλωι φυτωι
μειζονι, κατα τι μερος εν, τομης τον φλοιον εναρμοζουσιν, ινα τηι φυσικηι του
μειζονος ικμαδι το εντεθεν εκεινο πιαινομενον, εις κλαδον αναφυηται. Ουτω και
αυτος την εμην διανοιαν, οιον τινα βραχυν μοσχον τηι ικμαδι του μεγαλου δενδρου
τηι του διδασκαλου ημων σοφιαι ενειρας, κλαδος εκεινου γενεσθαι πειρασομαι,
εμφυομενος ως εστι μοι δυνατον τοις νοημασι, και τηι χορηγιαι της εκειθεν
ενδιδομενης ημιν αφορμης επαρδομενος.
Οιμαι γαρ εγω μη καλως τινας τον σκοπον των εις την Ἑξαημερον αυτωι
πεπονημενων επεγνωκεναι, ου χαριν αιτιωνται το μητε περι του ηλιου σαφη παρα
δεδοσθαι την γνωσιν αυτοις, πως μετα τρεις ημερας ο φωστηρ, ουτ' αν μετα των
αλλων αστερων κατασκευαζεται, ως αδυνατον ον ορθρωι και εσπεραι διο ρισθηναι το
ημερησιον μετρον, ει μη παντως ο ηλιος εσπεραν μεν δυομενος, ορθρον δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

ανατελλων ποιη σειεν. Ὡσαυτως δε και την των δυο ουρανων δημιουρ γιαν ου
παραδεχονται λεγοντες, ει και τριτου με μνηται ουρανου ο Ἀποστολος, ουδεν ηττον
μενειν εν τωι μερει τουτωι το απορον· διοτι εν αρχηι γεγονο τος ενος ουρανου, μετα
ταυτα δε του στερεωματος, αλλου δε ουρανου, τουτ' εστι δευτερας δημιουργιας, μη
προσγραφεισης τωι Μωυσηι, αναποδεικτον εστι το και τριτον ουρανον επι τοις δυο
τουτοις νοειν, τωι μητε μετα το στερεωμα γεγενησθαι αλλον, μητε τον της αρχης
λογον συγχωρειν προεπινοειν τι πρεσβυ τερον. Ει γαρ εν αρχηι γεγονεν ουρανος,
δηλον οτι απο τοτε η κτισις ηρξατο· ου γαρ αν αρχη κατωνο μασθη υπο του λογου, ει
αλλην ειχεν αρχην εαυτης υπερκειμενην· το γαρ δευτερευον κατα την ταξιν ουτ'
εστιν αρχη, ουτε λεγεται. Ἀλλα μην και τριτου 65 ουρανου μνημην πεποιηται ο
Παυλος, ον η δημι ουργια ουκ εχει. Ἄρα και ενταυθα η του δευτερου μνημη των
ζητουμενων εστιν. Οι ταυτα τοινυν και τα τοιαυτα προφεροντες. ου μοι δοκουσιν
επεσκεφθαι τον σκοπον της του πατρος ημων διδασκαλιας, ος δημωι τοσουτωι
διαλεγομενος εν εκκλησιαι πολυαν δρουσηι, καταλληλον εξαναγκης εποιειτο τοις
δεχο μενοις τον λογον. Ἐν γαρ τοσουτοις τοις ακουουσι, πολλοι μεν ησαν και οι των
υψηλοτερων επαιοντες λογων· πολλαπλασιους δε οι της λεπτοτερας εξετα σεως των
νοηματων ουκ εφικνουμενοι, ανδρες ιδιωται και βαναυσοι ταις επιδιφριοις
εργασιαις προσασχο λουμενοι, και ο εν γυναιξι λαος των τοιουτων μαθη ματων
αγυμναστος, και η νεολαια των παιδων, και οι παρηλικεστεροι κατα τον χρονον,
παντες ουτοι των τοιουτων εδεοντο λογων, των μετα τινος ευληπτου ψυχαγωγιας
δια της φαινομενης κτισεως, και των εν ταυτηι καλων προς την του πεποιηκοτος τα
παντα γνωσιν χειραγωγουντων.
Ὥστε ει μεν προς τον σκοπον της του μεγαλου διδασκαλου κρινει τις τα λεγο
μενα, λειπει τοις ειρημενοις ουδεν. Ου γαρ αγωνι στικωτερον ενεστησατο λογον
προς ταις των ζητη ματων ενστασεις εκθυμως διαπλεκομενος, αλλα της
απλουστερας των ρηματων εξηγησεως ολος ην, ωστε προσφορον τηι απλοτητι των
ακουοντων παραθεσθαι τον λογον, μετα του και τοις των μειζονων ακροαταις
συναναβαινειν πως αυτου την εξηγησιν, τα ποικιλα μαθηματα της εξω φιλοσοφιας
παραδεικνυουσαν. Ὥστε παρα μεν των πολλων νοεισθαι, παρα δε των υπερεχοντων
θαυμαζεσθαι. Ει δε συ, καθαπερ επι του Σιναΐου ορους καταλιπων κατω τον πολυν
λαον, και υπερ τους αλλους υψωθεις την διανοιαν, συν εισελθειν φιλονεικεις τωι
μεγαλωι Μωυσηι, εις τον γνοφον της των αποῤρητων θεωριας, εν ωι εκεινος
γενομενος. ειδε τε τα αθεατα και των αλαλητων επη ηκροασατο, και ζητεις γνωναι
την αναγκαιαν της κτισεως ταξιν, πως του ουρανου, και της γης γεγονοτων, το μεν
φως αναμενει το θειον προσταγμα, προς το γενεσθαι φως· το δε σκοτος και ανευ
προσταγματος ην. Και ει μηδεν εδει τωι φωτι προς το καταλαμ πρυνειν τον
υποκειμενον αερα, και νυκτι και ημε ραι διοριζειν τον χρονον, τις ην χρεια της του
ηλιου κατασκευης; και ει καταρχας μετα του ου ρανου γεγονεν η γη, πως
ακατασκευαστον το γεγενη μενον εστι; Το γαρ κατασκευασαι, και το ποιησαι, ουδεν
δοκει διαφερειν κατα την εννοιαν. Ει ουν ταυτο εστι το ποιησαι τωι κατασκευασαι,
πως το πεποιημε νον εστιν ακατασκευαστον; και τα περι της υγρας ουσιας
επαπορουμενα, ως ου δυνατον ον ανω της ου ρανιου αψιδος εν τωι σφαιροειδει
σχηματι το ρευστον εφιζησαι. Πως γαρ εφιδρυνθειη τωι κυρτωι η υγρο της, κατα
πασαν αναγκην απο του αει κορυφουμενου της σφαιρας, προς τα επικλινη του
σχηματος του υγρου μεταῤρεοντος; Πως δε του υποκειμενου αστα τουντος, εν εαυτηι
εξει το στασιμον, αει της ιδιας απο λισθαινουσα βασεως; Πως δε ου σκεδασθησεται
της οξυτατης του πολου περιφορας το εφιζανον παντως αποκρουουσης; Ἀλλα μην
και το δαπανασθαι την υγραν φυσιν απιθανον τοις αντιλεγουσι φαινεται. ∆ια το παν
68 τοτε εν ισωι τωι μετρωι τα των υδατων ορασθαι συστη ματα, εν πηγαις τε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

ποταμοις, και λιμναις, πλην ει τινες των πηγων επιπολαιαν εχουσαι την του υδατος
χο ρηγιαν, και διαπηδησεως ομβρων η χιονων πηγαζου σιν αι χειμαῤρου τροπον τηι
ανωθεν επιῤροηι συν αποληγουσι τε και συναυξονται. Ἐφ' ων δε αενναον προχειται
το ρειθρον, μηδεμιας ελαττωσεως η αυξη σεως γενομενης, αναγκαιως το μηδεν
αναλισκεσθαι της υγρας ουσιας ομολογειται. Ου γαρ ενδεχεται το δαπανωμενον εν
τωι ισωι μετρωι προς το διηνεκες διαμενειν· αλλ' ουδε το πυρ, ειπερ τωι οντι δαπανη
τικον του υδατος ην, εμενεν αν επι του ιδιου μετρου αναυξες τε και ατροφον. Ου γαρ
εστι δυνατον τηι δαπανωμενηι υληι του πυρος μη συναυξεσθαι φυσιν. Ει ουν ταυτα συ
και τα τοιαυτα πολυπραγμονων, ο πασι τοις υψηλοις επεκτεινομενος, και τα εν τωι
ζοφωι της του Μωυσεως οπτασιας κειμενα, αυτος τε ιδειν τηι φρονησει σου, μη προς
αλλον βλεπειν, αλλα προς την εν σοι χαριν, και τωι πνευματι της αποκαλυψεως τωι
δια των προσευχων σοι φανερουμενωι, τα θεια βαθη διερευνασθαι. Ἐπει δε χρη κατα
τον αποστολικον νομον εικειν αλληλοις δι' αγαπης ημας· ιδιον δε της επαινετης
δουλειας εστι, το εις εργον αγαγειν τα επιταγματα, δια βραχεων ως εστι δυνα τον,
την περι τουτων υποληψιν εκκαλυψαι πειρασο μαι, τηι σηι προσευχηι συμμαχωι προς
τον λογον χρω μενος. Τουτο δε μοι προ της εγχειρησεως διαμεμαρ τυρησθω, το
μηδεν ημας αντιδογματιζειν τωι αγιωι Βασιλειωι, περι των κατα την κοσμογονιαν
αυτωι φι λοσοφηθεντων, μηδ' αν προς ετεραν εξηγησιν εκ τινος ακολουθιας ο λογος
ελθηι· αλλ' εκεινα μεν κε κρατησθω, και μονης της θεοπνευστου ∆ιαθηκης τα
δευτερεια φερεσθω· τα δε ημετερα ως εν γυμνασιωι τινι σχολαστικως επιχειρουμενα
τοις εντυγχανουσι προκεισθω, μηδεμιας μηδενι δια τουτων βλαβης προσγινομενης,
ει τι παρα την κοινην υποληψιν εν τοις λεγομενοις ευρισκοιτο. Ου γαρ δογμα τον
λογον ποιουμεθα, ωστε αφορμην δουναι τοις διαβαλλουσιν· αλλ' ομολογουμεν
εγγυμναζειν μονον εαυτων την διανοιαν, τοις προκειμενοις νοημασιν, ου
διδασκαλιαν εξηγητικην τοις εφεξης αποτιθεσθαι. Το μεν ουν συμπλεκεσθαι προς
τας ενστασεις τας απο της αγιας Γραφης ημιν προτεινομενας, και εκ των περι ποδα
παρα του διδασκαλου ημων ερμηνευθεντων, οσα δοκει μη συμβαινειν ταις κοιναις
υποληψεσι, μηδεις απαιτειτω τον εμον λογον. Ου γαρ τουτο μοι προκειται, το,
συνηγοριαν τινα τοις εκ του προχειρου φαινομενοις εναντιωμασιν επινοησαι· αλλα
μοι συγχωρηθητω κατ' εξουσιαν προς τον ιδιον σκοπον την των ρητων εξετασαι
διανοιαν· ειπως ημιν γενοιτο δυνατον, συμμαχιαι Θεου, μενουσης της λεξεως επι της
ιδιας εμφασεως, συνηρτημενην τινα και ακολουθον εν τηι κτισει των γεγονοτων
επινοησαι την θεωριαν «Ἐν αρχηι εποιησε, φησιν, ο Θεος τον ουρανον και την γην,»
και τα εφεξης οσα περι εχει της κοσμογονιας ο λογος, τα μεν δη γεγενημενα κατα
την Ἑξαημερον ταυτα. Χρη δε, οιμαι, προ της εξετασεως των γεγραμμενων, εκεινο
διομολογη 69 θηναι τωι λογωι, οτι επι της θειας φυσεως συνδρομος εστι τηι βουλησει
η δυναμις, και μετρον της δυνα μεως του Θεου το θελημα γινεται· το δε θελημα
σοφια εστιν. Σοφιας δε ιδιον, το μηδεν αγνοειν οπως αν τα καθ' εκαστον γενοιτο. Τηι
δε γνωσει συμπεφυκε και η δυναμις· ωστε ομου εγνω το δεον γενεσθαι, συνεδραμεν
η εξεργαστικη των οντων ισχυς, το νο ηθεν εις ενεργειαν αγουσα, και ουδεν μετα
την γνωσιν υφεστεριζουσα, αλλα συνημμενως και αδια στατως συναναδεικνυται τηι
βουληι και το εργον.
∆υναμις γαρ εστιν η βουλη κατα ταυτον, και οπως αν τα οντα γενοιτο
προβουλευουσα, και τας αφορμας προς την των νοηθεντων υπαρξιν εκποριζουσα.
Ὡς ομου τα παντα του Θεου περι την κτισιν νοεισθαι, το θελημα, την σοφιαν, την
δυναμιν, την ουσιαν των οντων. Τουτου δε ουτως εχοντος, ουκετ' αν τις στε
νοχωροιτο περι της υλης διερευνωμενος, το πως και το ποθεν επιζητων· οια δη
λεγοντων εστιν ακουειν, Ει αυλος εστιν ο Θεος, ποθεν η υλη, πως το ποσον εκ του
αποσου, και εκ του αοπτου το ορατον, και εκ του αμεγεθους τε και αοριστου, το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

παντως ογκωι τινι και πηλικοτητι οριζομενον; και τα αλλα παντα οσα περι την υλην
οραται, πως η ποθεν παρηγαγεν ο μηδεν εν τηι εαυτου φυσει τοιουτον εχων· Μια γαρ
εκαστου των περι της υλης προφερομενων ημιν η λυσις, το μητε αδυνατον την
σοφιαν του Θεου υποτι θεσθαι, μητε την δυναμιν ασοφον· αλλα μετ' αλλη λων ειναι
ταυτα. και εν αμφοτερα δεικνυσθαι, ως αμα και κατα ταυτον τωι ετερωι
συγκαθορασθαι το ετερον. Το τε γαρ σοφον αυτου θελημα τηι δυναμει των
ενεργουμενων εφανερωθη, και η ενεργητικη αυτου δυναμις εν τωι σοφωι θεληματι
ετελειωθη. Ει ουν εν τωι αυτωι και κατα ταυτον εστιν η σοφια και η δυναμις ουτε
αγνοει οπως αν υλη προς την κατα σκευην ευρεθειη των οντων, ουτ' αδυνατει το
νοηθεν προαγαγειν εις ενεργειαν. Παντα δε δυναμενος, ομου τα παντα δι' ων η υλη
συν ισταται τωι σοφωι τε και δυνατωι θεληματι κατεβαλετο προς την απεργασιαν των
οντων, το κουφον, το βαρυ, το ναστον, το αραιον, το μαλακον, το αντιτυπον, το
υγρον, το ξηρον, το ψυχρον, το θερμον, το χρωμα, το σχημα, την περιγραφην, το
διαστημα· α παντα μεν καθ' εαυτα εννοιαι εστι και ψιλα νοηματα. Ου γαρ τι τουτων
εφ' εαυτου υλη εστιν, αλλα συνδραμοντα προς αλληλα, υλη γινεται. Ει ουν τωι
υπερεχοντι της σοφιας και της δυ ναμεως, και παντα οιδε και παντα δυναται, ταχα
πως προσεγγιζομεν τηι υψηληι του Μωυσεως φωνηι, ος φησιν· Ἐν κεφαλαιωι (τουτο
γαρ αντι της αρχης Ἀκυλας εκδεδωκε) πεποιησθαι παρα του Θεου τον ουρανον και
την γην. Ἐπειδη γαρ εισαγωγικον προς θεογνω σιαν το της γενεσεως βιβλιον ο
προφητης πεποιηται, και σκοπος εστι τωι Μωυσηι, τους τηι αισθησει δεδου λωμενους
χειραγωγησαι δια των φαινομενων προς τα υπερκειμενα της αισθητικης
καταληψεως ουρανωι δε και τηι γηι οριζεται ημιν η δια της οψεως γνωσις· δια τουτο
ως περιεκτικα των οντων τα εσχατα των δια της αισθησεως ημιν γινωσκομενων ο
λογος ωνομασεν, ινα δια του τα περιεχοντα ειπειν παρα Θεου γεγενη σθαι,
συμπεριλαβηι παν το εντος των ακρων περιεχομενον72, και αντι του ειπειν οτι
αθροως παντα τα οντα ο Θεος εποιησεν, ειπεν εν κεφαλαιωι, ητοι εν αρχηι πε
ποιηκεναι τον Θεον τον ουρανον και την γην. Μια δε των δυο φωνων η σημασια,
της τε αρχης και του κεφαλαιου. ∆ηλουται γαρ επισης δι' εκατερων το αθροον· εν
μεν γαρ τωι κεφαλαιωι, το συλληβδην τα παντα γεγενησθαι περιιστησι, δια δε της
αρχης δηλουται το ακαρες τε και αδιαστατον. Ἡ γαρ αρχη παντος διαστηματικου
νοηματος αλλοτριως εχει. Ὡς το σημειον αρχη της γραμμης, και του ογκου το
ατομον, ουτως και το ακαρες του χρονικου διαστηματος. Ἡ ουν αθροα των οντων
παρα ης αφραστου δυναμεως του Θεου καταβολη, αρχη παρα του Μωυσεως, ητουν
κεφαλαιον κατωνομασθη, εν ηι το παν συστηναι λεγεται. Τα μεν ακρα των οντων
ειπων· τα δε μεσα κατα το σιωπωμενον τοις ακροις συνενδειξαμενος. Ἄκρα δε φημι,
δια την ανθρωπι νην αισθησιν, η ουτε εις τα υπο γην διαδυεται, ουτε τον ουρανον
διαβαινει. Ουκουν τουτο νοειν, η αρχη της κοσμογονιας υποτιθεται, οτι παντων των
οντων τας αφορμας και τας αιτιας, και τας δυναμεις, συλ ληβδην ο Θεος εν ακαρει
κατεβαλλετο, και εν τηι πρωτηι του θεληματος ορμηι, η εκαστου των οντων ουσια
συνεδραμεν, ουρανος, αιθηρ, αστερες, πυρ, αηρ, θαλασσα, γη, ζωον, φυτα· α τωι μεν
θειωι οφ θαλμωι παντα καθεωρατο, τωι της δυναμεως λογωι δεικνυμενα, τωι, καθως
φησιν η προφητεια, «ειδοτι παντα προ της γενεσεως αυτων.» Τηι δε συγκατα
βληθεισηι δυναμει τε και σοφιαι προς την τελειωσιν εκαστου των μοριων του κοσμου,
ειρμος τις αναγκαιος κατα τινα ταξιν επηκολουθησεν, ωστε το πυρ προλα βειν μεν
και προεκφανηναι των αλλων των εν τωι παντι θεωρουμενων, και ουτω μετ' εκεινο,
το αναγ καιως τωι προλαβοντι επομενον, και επι τουτωι τρι τον, ως η τεχνικη
συνηναγκαζε φυσις· τεταρτον τε και πεμπτον, και τα λοιπα της κατα το εφεξης ακο
λουθιας, ουκ αυτοματωι τινι συντυχιαι, κατα τινα ατακτον και τυχαιαν φοραν, ουτως
αναφαινομενα. Ἀλλ' ως η αναγκαια της φυσεως ταξις επιζητει το εν τοις γινομενοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

ακολουθον, ουτως εκαστα γεγενησθαι φησιν εν διηγησεως ειδει περι των φυσικων
δογματων φιλοσοφησας. Και φωνας τινας του Θεου προστακτικας εκαστου των
γινομενων προσγραφων, καλως και θεο πρεπως και τουτο ποιων. Παν γαρ το καθ'
ειρμον τινα και σοφιαν γινομενον του Θεου, τις αντικρυς εστι φωνη. ∆ιοτι Θεου μεν
ουσιαν ητις εστιν, ου γινωσκομεν· την δε αυτοσοφιαν και την αυτοδυναμιν εν νωι
λαβοντες, τον Θεον ανειληφεναι τηι διανοιαι πιστευομεν. Τουτου χαριν οτε το ολον
εγενετο, πριν εκαστον των συμπληρουντων το ολον εφ' εαυτου δειχθηναι, ζοφος τωι
παντι επεκε χυτο· ουπω γαρ εξεφανη του πυρος η αυγη υποκε κρυμμενη τοις μοριοις
της υλης καθαπερ και αι ψηφιδες αφανεις εν τωι σκοτει μενουσιν, ει και φυσικως εν
εαυταις την φωτιστικην εχουσι δυναμιν, δια της προς αλληλας συμπτωσεως το πυρ
αποτικτουσαι, του δε σπινθηρος εξ αυτων αναφανεν τος, κακειναι τηι λαμπηδονι
τουτου συνανεφανησαν· ουτως αορατα τε και αφανη τα παντα ην, πριν την
φωτιστικην ουσιαν εις το εκφανες προελθειν. Ἄρτι γαρ αθροως εν τηι μιαι ροπηι του
θειου θεληματος 73 αδιακριτως του παντος υποσταντος, και των στοι χειων παντων
εν αλληλοις πεφυρμενων, το πανταχου κατεσπαρμενον πυρ επεσκοτειτο, τωι
πλεοναζοντι της υλης επιπροσθουμενον.
Ἐπει δε οξεια τις εστιν η δυναμις αυτου και ευκινητος, ομου το δοθηναι τηι
φυσει των οντων προς την του κοσμου γενεσιν παρα του Θεου το ενδοσιμον, πασης
της βαρυτερας φυσεως προεξεθορε, και ευθυς τωι φωτι τα παντα περιηυγα ζετο. Ὃ δε
κατα τον της σοφιας λογον, τηι δυναμει του πεποιηκοτος εγενετο, ως λογος Θεου
προστακτι κος, παρα του Μωυσεως εμνημονευθη, το, «Ειπεν ο Θεος, Γενηθητω φως,
και εγενετο φως.» Ἐπι γαρ του Θεου, κατα γε την ημετεραν υποληψιν, το εργον λο
γος εστι. ∆ιοτι παν το γινομενον, λογωι γινεται· και αλογον τι και συντυχικον και
αυτοματον εν τοις θεοθεν υφεστωσι νοειται ουδεν. Ἀλλα χρη εκαστωι των οντων και
λογον τινα σοφον τε και τεχνικον εγκεισθαι πιστευειν, καν κρειττον ηι της ημετερας
οψεως. Τι ουν ειπεν ο Θεος, επειδη λογου παραστατικη εστιν η τοιαυτη φωνη,
θεοπρεπως, ως οιμαι, νοησο μεν εις τον εγκειμενον της κτισεως λογον το ρητον
αναφεροντες. Ουτω γαρ και ο μεγας ∆αβιδ τας τοιαυτας φωνας ημιν εξηγησατο
ειπων· «Παντα εν σοφιαι εποιησας.» Τα γαρ προστακτικα της των ον των κτισεως
ρηματα, α παρα του Μωυσεως εκ της θειας φωνης αναγεγραπται, ταυτα ο ∆αβιδ την
εν θεωρουμενην τοις γεγονοσι σοφιαν ωνομασεν. Ὅθεν και διηγεισθαι λεγει τους
ουρανους δοξαν Θεου, δη λαδη της εμφαινομενης αυτοις τεχνικης θεωριας δια της
εναρμονιου περιφορας, αντι λογου γινομενης τοις επιστημοσιν. Ειπων γαρ
διηγεισθαι τους ουρανους, και αναγγελλειν το στερεωμα, διορθουται τους παχυ
τερον των λεγομενων ακουοντας· και ισως και φωνης ηχον και λογον εναρθρον εκ
της των ουρανων διηγησεως προσδεχομενους, εν οις φησιν. οτι Ουκ εισι λαλιαι,
ουδε λογοι ων ουχι ακουονται αι φωναι αυτων, ινα δειξηι οτι η εν τηι κτισει
θεωρουμενη σοφια, λογος εστι, καν μη εναρθρος ηι. Και παλιν του Μωυ σεως
διεξοδικας τινας του Θεου φωνας προς αυτον γεγενησθαι ειποντος εν τηι
θαυματοποιιαι των εν Αι γυπτωι σημειων, υψηλοτερον η κατα την των πολλων
υποληψιν ο Ψαλμωιδος εξηγησατο ειπων, «Ἔθετο εν αυτοις τους λογους των
σημειων αυτου, και των τερατων αυτου εν γηι Χαμ.» Τωι γαρ λογωι τινι την
απεργαστικην εκαστου των γινομενων δυναμιν εις ενεργειαν αγεσθαι, σαφως δια
της φωνης ταυτης ο Ψαλμωιδος υπηινιξατο, ως ουκ εν ρημασιν οντος του λογου,
αλλα της εις τα σημεια δυναμεως, ουτως ωνο μασμενης. Ουκουν και ενταυθα
προεδραμε μεν και απε κριθη των οντων εν τωι ταχει τε και ευκινητωι της φυσεως η
φωτιστικη δυναμις, εαυτην των ετεροφυων αποκρινουσα, και το περιλαμφθεν απαν
δια της απαυγαστικης αυτου δυναμεως κατεφωτισθη. Ὧ δε λογωι ταυτα ενεργει του
πυρος η ουσια, μονου Θεου εστιν ειπειν, του εναποθεμενου τον φωτιστικον λογον τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

φυσει· και τουτο δια της ιδιας γραφης και ο με 76 γας μαρτυρεται Μωυσης, εν οις
φησιν, οτι «Και ειπεν ο Θεος Γενηθητω φως·» τουτο δια των ειρημε νων, ως οιμαι,
διδους, οτι θειος λογος εστι το του φωτος εργον πασαν εννοιαν παριων ανθρωπινην.
Ἡμεις μεν γαρ προς μονον το γινομενον βλεπομεν, και τηι αισθησει το θαυμα
δεχομεθα. Που δε το πυρ διαιτωμενον αθροως απογενναται· ει εκ της συμπτω σεως
των ψηφιδων αναπαλλομενον, εκ τινων· η εκ τινος αλλης προς εαυτην τριβεισης·
και τις η δυνα μις, η το μεν περιδραχθεν υπ' αυτου διεσθιουσα, τον δε αερα τηι φλογι
καταυγαζουσα, ουτε ιδειν δυναμεθα, ουτε εννοιαν τινα περι τουτου λαβειν· αλλ' εν
μονωι τωι Θεωι τον λογον της παραδοξου ταυτης θαυματο ποιιας αποκεισθαι φαμεν,
τωι ποιησαντι κατα τον αῤρητον της δυναμεως λογον, γεννηθηναι τωι πυρι το φως.
Καθως ο Μωυσης εν τωι ιδιωι λογωι μαρτυρε, οτι «Και ειπεν ο Θεος, Γενηθητω φως,
και εγενετο φως· και ειδεν ο Θεος το φως οτι καλον.» Μονου γαρ ως αληθως Θεου
το ιδειν, οπως αν γε νοιτο το ουτω καλον· η δε της ημετερας φυσεως πτω χεια, το
μεν γινομενον βλεπει, τον δε καθ' ον γινε λογον, ουτε ιδειν, ουτε επαινεσαι δυνατως
εχει. Των γαρ γνωριζομενων, ουχι των αγνοουμενων εστιν ο επαινος. «Ειδεν» ουν,
φησιν, «ο Θεος το φως οτι καλον, και διεχωρισεν ο Θεος ανα μεσον του φωτος και
ανα μεσον του σκοτους.» Παλιν το αναγκαιως κατα την ακολουθιαν της φυσεως εν
ταξει τινι και αρμονιαι γινομενον, εις θειαν ενεργειαν ο Μωυσης αναγει· διδασκων,
οιμαι, δια των ειρημενων, το παντα προκατανενοησθαι τηι του Θεου σοφιαι, τα δια
τινος αναγκαιας ταξεως κατα το ακολουθον εκβησο μενα. Της γαρ φωτιστικης
ουσιας της τωι παντι κατεσπαρμενης, προς το συγγενες συνδραμουσης, και πασης
περι εαυτην αθροισθεισης, αναγκαιως τα επιπροσθουμενα τηι λοιπηι των στοιχειων
υληι κατ εσκιαζετο, και το αποσκιασμα, σκοτος ην. Τουτο τοι νυν το ακολουθως
γενομενον, ως αν μη τις αναγοι προς αυτοματον τινα συντυχιαν, Θεου φησιν εργον
ο Μωυσης, του την δυναμιν ταυτην εναποθεμενου τοις γενομενοις· αλλα μην το
οξειαν τε και ανωφερη και αεικινητον του πυρος ειναι την φυσιν, παντι δηλον εκ
των φαινομενων εστιν· α δε δια της αρχης ταυτης εκ του ακολουθου νοειν
υποτιθεται ο λογος, ιστορικως παρα του Μωυσεως εν διηγηματος ειδει συγκαταγε
γραπται, το, «Και εγενετο εσπερα, και εγενετο πρωΐ.» Τις γαρ ουκ οιδεν οτι διχη της
κτισεως νοουμενης, εις τε το νοητον και αισθητον, η πασα σπουδη τωι νομοθετηι νυν
εστιν, ου τα νοητα εξηγησασθαι, αλλα υποδειξαι δια των φαινομενων ημιν την εν
τοις αισθητοις διακοσμησιν; Ἐπει ουν το πυρ ομου το συστηναι το παν, των
ετεροφυων στοιχειων εκτοξευθεν, καθαπερ τι βελος, εν τωι ανωφερει και κουφωι της
κατα φυσιν κινησεως του παντος προεξηλατο· και ισωι νοηματι την αισθητην ουσιαν
διαπερασαν, ουκ εσχε προσαγαγειν επ' ευθειας την κινησιν, της νοητης κτισεως
ακοινωνητως προς την των αισθητων επι μιξιαν εχουσης, αισθητον δε το πυρ·
τουτου χαριν 77 εν τοις ακροις της κτισεως οροις το πυρ γενομενον, αναγκαιως
κυκλοειδη ποιειται την κινησιν, προς μεν το παν φερεσθαι υπο της εγκειμενης τηι
φυσει δυνα μεως συνελαυνομενον, της δε κατ' ευθειας φορας χωραν ουκ εχουσης·
πασα γαρ η αισθητη κτισις, ιδιοις οροις περιεχεται· τωι ακρωι περατι της αισθη της
φυσεως ενδιοδευει, εν οις ευοδουται κινουμενον, της νοητης φυσεως, καθως
φθασαντες ειπομεν, ου παραδεχομενης εν εαυτηι του πυρος τον δρομον. ∆ια τουτο ο
Μωυσης επακολουθησας δια της διανοιας τηι του πυρος κινησει, μη τοις αυτοις
μερεσιν επιμεμενηκεναι φησι το γενομενον φως, αλλ' εκπεριεχομενον την
παχυτεραν των οντων υπο στασιν, εν τωι σφοδρωι της κινησεως αντιμεταγειν δια της
περιοδου, τοις τε αφωτιστοις το φεγγος, και τοις πεφωτισμενοις τον ζοφον, Ἴσως δε
κατα τα χρονικα διαστηματα της τοιαυτης διαδοχης περι την κατω χωραν
γινομενης, του φωτος φημι και του σκοτους· παλιν τωι Θεωι την ονοματοποιιαν
ημερας τε και νυκτος ο Μωυσης ανατιθησιν, ουδεν των κατα το ακολουθον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

γεγενημενων αυτοματως, η αφ' ετερου τινος εσχηκεναι την αρχην εννοειν
επιτρεπων. ∆ια τουτο φησιν· «Ὁ Θεος εκαλεσε το φως ημεραν, και το σκοτος
εκαλεσε νυκτα.» Της γαρ φωτιστικης δυναμεως ατρεμειν εκ φυσεως αδυνατουσης,
οτε τωι ανω μερει του κυκλου διεξηλθε το φεγγος, και προς το υποκειμενον ην η
φορα, εξ αναγκης τηι υποδρομηι του πυρος το υπερκειμενον απεσκιασθη, της παχυ
τερας, ως εικος, φυσεως την αυγην επιπροσθουσης. Την ουν του φωτος υποχωρησιν,
εσπεραν ωνομασεν. Και παλιν εκπεριδραμοντος του πυρος τον υποκειμε νον κυκλον,
και τοις ανω την αυγην επαναγαγοντος, πρωΐαν το γινομενον προσηγορευσεν,
ουτως ονομα σας τον ορθρον. Μικρον δε τον λογον επαναλαβωμεν, ως αν και τα
παραθεντα της θειας Γραφης, προς τον ειρμον της αποδοθεισης θεωριας ημιν
συνεργησειεν. Ειπε γαρ εν πρωτοις ο της κοσμογενεΐας λογος, οτι «Ἐν αρχηι εποιησεν
ο Θεος τον ουρανον και την γην.» Τουτο δε ημεις υπελαβομεν, οτι αθροον της των
οντων συστασεως ο λογος παριστησιν, εκ του περιεχοντος και το εντος
ενδεικνυμενος. Τοις γαρ ακροις και τα μεσα παντως εμπεριεχεται. Ἄκρα δε ως προς
την ανθρωπινην αισθησιν, ουρανος εστι και γη. ∆ιοτι τουτοις εκατερωθεν η των
ανθρωπων οψις οριζεται. Ὥσπερ τοινυν ο ειπων οτι Ἐν τηι χειρι αυτου τα περατα της
γης, και τα μεσα τηι περιοχηι των περατων συμπεριελαβεν· ουτω και ο Μωυσης της
υλικης του παντος κοσμου καταβολης την ενδειξιν δια των περατων πεποιηται·
συνεργειν δε φαμεν προς την τοιαυτην υποληψιν, τα δια μεσου ρη ματα. Γεγραπται
γαρ, οτι «Ἡ δε γη ην αορατος και ακατασκευαστος· «ως εκ τουτου δηλον ειναι, οτι
τηι μεν δυναμει τα παντα ην εν πρωτηι του Θεου περι την κτισιν ορμηι, οιονει
σπερματικης τινος δυ ναμεως προς την του παντος γενεσιν καταβληθεισης, ενεργεια
δε τα καθ' εκαστον ουπω ην. Ἡ γαρ γη, φησιν, ην αορατος, και ακατασκευαστος.
Ὅπερ 80 ισον εστι τωι λεγειν, οτι ην, και ουκ ην, Ου γαρ που συνδεδραμηκεισαν περι
αυτην αι ποιοτητες· απο δειξις δε της διανοιας ταυτης, οτι αορατον αυτην ο λογος
ειναι φησιν. Το γαρ αορατον, χρωμα ουκ εστι· το δε χρωμα, οιον τις αποῤροη του
κατα την επι φανειαν σχηματος γινεται, το δε σχημα ουκ ανευ σω ματος. Ει ουν
αορατον ην, και αχρωματιστον παν τως. Τουτωι δε συνθεωρειται το ασχηματιστον·
εκει νωι δε το ασωματον· ουκουν εν τωι αθροωι της του κοσμου καταβολης, ην μεν εν
τοις ουσιν η γη, ως και τα αλλα παντα. Ἀνεμεινε δε το δια της των ποιοτητων
κατασκευης. οπερ εστι γενεσθαι. ∆ια γαρ του αορατον αυτην ειπειν ειναι, το μηδε
αλλην τινα ποιοτητα θεωρεισθαι περι αυτην ο λογος ενδεικνυται. Και δια του
ακατασκευαστον ονομασαι, νοειν διδωσι το μηπω αυτην πεπυκνωσθαι ταις
σωματικαις ιδιοτησιν. Φανερωτερον δε δια της Συμμαχου και Θεοδο τιωνος και
Ἀκυλα γραφης η τοιαυτη δια νοια σαφηνιζεται· του μεν ειποντος· «Ἡ δε γη ην αργον
και αδιακριτον·» του δε ετερου, «Κενωμα και ουθεν·» του δε αλλου. «Ουθεν και
ουθεν.» ∆ηλουται γαρ δια τουτων, κατα τον εμον λογον, δια μεν του αργου, οτι
ενεργειαι μεν ουπω ην· εν μονηι δε τηι δυναμει το ειναι ειχε· δια δε του αδιακριτου, το
μη δεπω αποστηναι απ' αλληλων και εφ' εαυτης ιδιαζον τως εκαστην των
ποιοτητων γνωριζεσθαι, αλλ' εν συγκεχυμενηι τινι και αδιακριτωι ποιοτητι το παν
καθ ορασθαι, μη χρωματος, μη σχηματος, μη ογκου, μη βαρους, μη πηλικοτητος, μη
αλλου τινος των τοιουτων εφ' εαυτου κατα τον ιδιον λογον εν τωι υποκειμενωι
θεωρουμενου. Την δε αυτην διανοιαν ενδεικνυται ημιν, και το κενωμα και ουθεν.
Την γαρ χωρητικην των ποιοτητων δυναμιν, τηι του κενωματος φωνηι παρεδη
λωσεν· ωστε δια τουτου μαθειν, οτι δεκτικην δυνα μιν των ποιοτητων ο του παντος
κτιστης προκατ εβαλλετο· κενη δε τις ην αυτη και εν εαυτηι ειχεν ουθεν, πριν
συμπληρωθηναι αυτην ταις ποιοτησι. Τον δε τριτον λογον, ως εκ της Ἐπικουρου
φιλοσοφιας παρευρεθεντα, καταλιπειν οιμαι αθεωρητον. Ὅμοιον γαρ τι κακεινος
φησι περι της πρωτης των οντων αρχης, κενοφωνον δε και μηδεν την ανυπο στατον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

των ατομων φυσιν δια των τοιουτων φωνων ενδεικνυμενος, οπερ ομοιον εστι τωι
ουδεν, και ουθεν. Ἀλλ' επι τα συνεχη της θεωριας παλιν προΐωμεν, πως εισαπαξ του
πυρος τον ακροτατον της αισθητης φυσεως ορον περιοδευσαντος, ακολουθως το
στερεωμα γινεται· οπερ μεθοριον φησιν ειναι των τε υπερ κειμενων και των
υποκειμενων υδατων. Ἐγω γαρ οιμαι σωμα μεν τοι στεῤρον και αντιτυπον, ει τε τι
των τεσσαρων, ει τε τι και παρα ταυτα ετερον, κα θως η εξωθεν εφαντασθη
φιλοσοφια, μηδεν περι το στερεωμα θεωρεισθαι, αλλα το ακρον της αισθητης ουσιας,
οπερ η του πυρος φυσις κατα την αεικινητον δυναμιν περιπολει, τουτο στερεωμα
παρα της Γραφης ρηθηναι, συγκρισει της αιδιου τε και ασωματου και αναφους
ιδιοτητος.
Τις γαρ ουκ οιδεν οτι παν το στεῤρον δια τινος παντως αντιτυπιας
πεπυκνωται; Το δε πυκνον και αντιτυπον, ου καθαρευει της κατα το βαρος
ποιοτητος· το δε βαρυ κατα την φυσιν, ανωφερες ειναι ου δυναται. Ἀλλα μην πασης
υπερ κειται της αισθητης κτισεως το στερεωμα, ουκ αρα 81 παχυ τι και σωματωδες
περι αυτο νοειν η ακολουθια του λογου διδωσιν, αλλα καθως ειρηται, τηι προς το
νοητον τε και ασωματον παραθεσει, παν οσον του αισθητου γενους εστι, στεῤρον
λεγεται, καν τηι φυσικηι λεπτοτητι διαφευγει την κατανοησιν. Ουκουν ακο λουθως
οσον τηι περιοδωι του πυρος διεληφθη· διεληφθη δε το περας της υλικης ουσιας· τωι
απαξ ιδιωι τινι ορωι περιγραφεν, στερεωμα μεν δια την υλικην φυσιν τηι συγκρισει
των υποκειμενων προσηγορευθη. Ουρανος δε εσχε το ονομα, ωσπερ και τωι φωτι
ονομα την ημεραν εθετο, και τωι σκοτει την νυκτα. Ἡ δε των υδατων διακρισις η
κεχωρισμενη τηι μεσιτειαι του στερεωματος, ουτε της υποληψεως αλλοτριουται ταυ
της, και προς την Γραφην ακολουθως εχει. Γεγραπται γαρ εν τηι ακολουθιαι των
ειρημενων μετα το περι της γης ειπειν· οτι «Σκοτος ην επανω της αβυσσου, και
πνευμα Θεου επεφερετο επανω του υδατος.» Στοχαζομεθα τοινυν οτι το πνευμα του
Θεου τοσου τον απεχει του σκοτους ειναι, οσον και παντος κα κου αλλοτριως εχει.
Και μυριας εστι περι τουτου της αγιας Γραφης παραθεσθαι φωνας, οτι και φως εστιν
αληθινον ο Θεος, και οικει απροσιτον φως. Το δε πνευμα του Θεου ταυτον τηι φυσει
εστιν αυτωι τωι Θεωι· ει δε μια φυσις του Θεου και του πνευματος, φως δε ο Θεος, φως
αν ειη παντως και του Θεου το πνευ μα. Το δε φως εν φωτι παντως ποιει εκεινα, οις
επι φερεται. Το δε υδωρ ωι το πνευμα του Θεου επεφερετο, αλλο τι παρα την
κατωφερη ταυτην των ρευστων υδατων φυσιν εστιν, ο τωι στερεωματι προς το βαρυ
τε και κατωφερες υδωρ διατειχιζεται. Ει δε υδωρ κακεινο παρα της Γραφης
ονομαζεται, ωι δια της υψηλοτερας θεωριας το των νοητων δυναμεων πλη ρωμα
σημαινεσθαι στοχαζομεθα, ξενιζεσθω δια της ομωνυμιας μηδεις. Και γαρ και ο Θεος
πυρ κατ αναλισκον εστιν, αλλα καθαρευει της υλικης σημα σιας του πυρος ο λογος.
Ὥσπερ ουν τον Θεον πυρ μαθων ειναι, αλλο τι αυτον παρα το πυρ τουτο ενοη σας·
ουτω και υδωρ θειωι πνευματι επιφερομενον διδαχθεις, μη την κατωφερη φυσιν
νοησηις την εις γην καταῤρεουσαν. Το γαρ πνευμα του Θεου τοις χθαμαλοις τε και
αστατοις ουκ επιφερεται. Ουκουν ως αν φανερωτερον ημιν εκκαλυφθειη το νοημα,
δια συντομιας τον νουν των ειρημενων αναληψωμεθα· οτι το στερεωμα ο επεκληθη
ουρανος, μεθοριον της αισθητης εστι κτισεως, το δε απ' εκεινου, νοητη τις
διαδεχεται κτισις, εν ηι ουκ ειδος, ου μεγεθος, ουχ η επι τοπου θεσις, ου το εκ
διαστηματων μετρον, ου χρωμα, ου σχημα, ου πηλικοτης, ουκ αλλο τι των υπο τον
ουρανον θεωρουμενων ουδεν. Και με μηδεις υπονοειτω δια της τροπολογιας
συγχυσιν επαγειν τηι θεωριαι της λεξεως, ως ταις υπονοιαις των προ ημων τα τοιαυτα
τεθεωρηκοτων συμφερεσθαι, και λεγειν· τας μεν αποστατικας δυναμεις, αβυσσον λε
γεσθαι· τον δε κοσμοκρατορα του σκοτους, το επανω της αβυσσου νοεισθαι σκοτος.
Μηποτε ουτω παρα νομησαιμι, ως ποιημα Θεου την κακιαν νοησαι· σαφως ειποντος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

επι κεφαλαιου του θειου λογου, οτι «Και ειδεν ο Θεος τα παντα οσα εποιησεν, και 84
ιδου τα παντα καλα λιαν.» Ει δε παντα καλα οσα εποιησεν ο Θεος, η δε αβυσσος και
τα περι αυτην ουκ εξω των παρα του Θεου γεγονοτων εστιν· αρα καλα και ταυτα τωι
ιδιωι λογωι, καν αβυσσος ηι, καν μηπω περι αυτην λαμπηι το τοις ουσιν εγκειμενον
φως. Ουκουν αβυσσον μεν παρα της Γραφης ακου σας, το πληθος των υδατων
σημαινεσθαι λεγω. Ουτω γαρ αυτην και η ψαλμωιδια οριζεται λεγουσα· «Ἐτα
ραχθησαν αι αβυσσοι, πληθος ηχους υδατων·» το δε περι αυτην σκοτος ακουσας, το
μηπω πεφηνεναι την φωτιστικην δυναμιν την εγκειμενην τηι φυσει των οντων
ενοησα. Χωρισμον δε υδατων, δια του στε ρεωματος γεγονοτα παρα της Γραφης
διδασκομενος, ουκ εξω μοι δοκω του εικοτος ποιειν, και της κατ' ονομα σημασιας,
επι του υδατος χωρισμον εννοων, ωστε διαφορον εκατερου την φυσιν οιεσθαι και πε
πεισθαι; το μεν ανωφερες τε και κουφον ειναι, και της κουφοτητος του πυρος
ελαφροτερον· ωστε υπερ ανω της θερμης ουσιας μενον, μητε τηι κινησει του
υποκειμενου συμμετατιθεσθαι, μητε τηι θερμοτητι προς αντιπαλον ταξιν
αποκαθιστασθαι, αλλ' αυτο τε μενειν αμειωτον, τωι τε υποτρεχοντι πυρι μηδεμιαν δι'
εαυτου παροδον εαιν. Πως γαρ αν τοπος τωι υλικωι το αυλον γενοιτο; Το δε ετερον
υδωρ τουτο ειναι, ου την φυσιν και οφθαλμωι και αφηι και γευσει γνωρι ζομεν. Ὃ
γαρ και κατω φερεται, και διειδες καθ οραται, και τηι γευσει γινωσκεται, δια της
εγκειμενης ποιοτητος, τουτο προς αλλην τινα μεταφερειν εννοιαν, η του
γνωριζομενου φυσις ουκ αναγκαζει. Ἐκεινο μεν τοι το λεγομενον υδωρ, ο μητε
οραται μητε ρει, μητε τισι περιεχεται ολως, οις η υγρα πεφυκε δια κρατεισθαι φυσις,
αλλ' εξω μεν τοπου εστιν, αμιγες δε πασης της κατ' αισθησιν γνωριζομενης
ποιοτητος, ουκ αν τινα οιμαι των κρινειν επεσκεμμενων, δια τε το υποφερεσθαι τωι
πνευματι του Θεου, και δια το υπερανω των ουρανων ειναι πιστευειν, και δια το
παντων των δι' αισθησεως γινωσκομενων μενειν εξωτερον, μη αλλο τι παρα το
κοινον εννοειν υδωρ προς την νοητην ουσιαν ταις υπονοιαις φερομενον. Τουτο γαρ
εκ των εξητασμενων υπενοησαμεν, οτι παν το κινουμενον εντος της νοητης φυσεως
περιειργεται, και περι εαυτο την αναστροφην εχει. Ὅρος δε τοις κινουμενοις το
περας της διαστηματικης εστι φυσεως, μεθ' ο καθαρα των τοπικων τε και
διαστηματικων ιδιω ματων ευρισκεται η νοητη τε και αδιαστατος φυσις. Το ουν
ακροτατον περας της αισθητης ουσιας, ου το επεκεινα ουδεν τοιουτον εστιν, οιον εν
τοις φαινομε νοις γινωσκεται, τουτο φαμεν τωι ονοματι παραδη λουσθαι του
στερεωματος, βεβαιουσης ημιν της Γρα φης την υπονοιαν, η φησιν· «Και διεχωρισεν
ο Θεος ανα μεσον του υδατος ο ην υποκατω του στερεω ματος, και του υδατος ο ην
επανω του στερεωματος». ∆εικνυται γαρ δια τουτων, οτι ουδε την αρχην
κατεκεκρατο τουτο προς εκεινο το υδωρ, αλλ' εν τηι 85 των ονοματων κοινωνιαι,
αμικτος ην η φυσις, εν τωι ειπειν, ουχ οτι Ἐγενετο υποκατω, η Ἦν υπερανω του
στερεωματος· και ο ην υποκατω του στερεωμα τος, αλλο τι επανω ην. Ει δε το μεν
ευθυς εν ζοφωι προς την κατω θεσιν απεωρισμενον εστι· το δε ουκ εν ζοφωι· εν φωτι
γαρ παντως εστι το εν πνευματι Θεου, και του ζοφου κεχωρισται, αμα δε και
υπερανω ην του αναδειχθεντος μεταξυ στερεωματος, κρινατω ο συνετος ακροατης,
ει τι της πρεπουσης υποληψεως ο λογος ημων εν τοις ειρημενοις παρεστοχασατο. Τα
μεν ουν περι της πρωτης των οντων συστασεως ημιν υπονοηθεντα, και πως εν τηι
δυναμει της ου σιας ου δευτερευει το φως των οντων, καν η Γραφη προ του φωτος
ιστορεισθαι το σκοτος λεγει, και οσα περι του στερεωματος στοχαστικως
ενενοησαμεν, και περι της των υδατων διαφορας, ων η φυσις προς το κατωφερες τε
και κουφον μεμερισμενη, τας καταλ ληλους ημιν περι εκατερου των ομωνυμως
λεγομενων υπονοιας εντιθησι, ταυτα και τα τοιαυτα εστιν. Ἐπειδη δε διεκριθη μεν
απ' αλληλων τα υδατα, τα τε ορωμενα και τα νοουμενα, και μεσος ορος απεδειχθη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

της διπλης των υδατων φυσεως ο ουρανος, ο εν αρχηι μεν γεγενησθαι μετα της γης
και παντων των προς την κατασκευην του κοσμου καταβληθεντων λεγομε νος, νυνι
δε τελειωθεις τε και ονομασθεις εν τηι ανα δειξει του στερεωματος του δια της
περιδρομης του πυρος ορισθεντος, και η δευτερα του φωτος κυκλο φορια, παλιν το
υποκειμενον ανα μερος επεσκοτισε τε και εφωτισεν. Ὅπερ και ωνομασθη κατα την
προλαβουσαν ακολουθιαν, και τουτο ημερα. Ἀναγ καιως δε και ακολουθως και η του
αριθμου φυσις συνεισηλθε τηι κτισει. Ουδεν γαρ ετερον εστιν αρι θμος, ει μη
μοναδων συνθεσις. Παν δε το διωρισμενηι τινι περιγραφηι θεωρουμενον, μονας
ονομαζεται. Ἐπει ουν πανταχοθεν ο κυκλος ανελλειπης εστιν εν εαυτωι οριζομενος·
καλως ο λογος εν τι ωνομασε την μιαν του κυκλου περιοδον, ειπων· «Ἐγενετο
εσπερα, και εγενετο πρωι ημερα μια·» και παλιν την αλλην ωσαυτως εν. Συνθεις δε
αμφοτερα, δυο εποιησε. Και ουτως ο λογος την του αριθμου γενεσιν τοις μοριοις
συνηγαγε της κτισεως, την ακολουθιαν της ταξεως τοις ονομασι του αριθμου
σημειουμενος. «Ἐγενετο» γαρ, φησιν, «εσπερα, και εγενετο πρωι ημερα δευ τερα.»
Ἐπει ουν ταυτα εγενετο, παλιν η φυσις των οντων δι' ακολουθου βαδιζουσα, το
αναγκαιως τοις προγεγονοσιν επομενον εξεργαζεται· προηγειται δε και τουτου του
εργου θειον επιταγμα, πανταχου του Μωυσεως ασφαλιζομενου ημων την διανοιαν
του μη δεν αθεει τι των οντων συστηναι, ως αν το περι εκα στου των γεγονοτων
θαυμα, εις τον πεποιηκοτα την αναφοραν εχοι.
Πασης γαρ της φωτιστικης τε και πυρωδους ουσιας ταις ιδιαις ποιοτησι των
αλλων αποκριθεισης, η μεν του αερος κατασκευη σιωπαται, και τοι και τουτο εν
δευτεροις εικος ην μετα την του πυρος αναδρομην φυσιολογησαι· διοτι συγγενεια τις
εστιν αυτωι κατα το κουφον, προς την τωι πυρι εν θεωρουμενην κουφοτητα· ειθ'
ουτως περι της βα ρειας διηγησασθαι φυσεως. Ὁ δε Μωυσης τα μεν 88 περι ταυτης
λεγει· τον δε αερα τωι λογωι παριησιν, ουχ ως μηδεν συνεισφεροντα προς την του
κοσμου παντος συμπληρωσιν, ουδε ως αποκεκριμενον της των στοιχειων δυναμεως,
αλλα ταχα οτι τωι μαλακωι τε και ευεικτωι της φυσεως εκαστου των οντων δεκτικος
εστιν ο αηρ, εν εαυτωι δεικνυων τα οντα, ου χρωμα ιδιον εχων, ου σχημα, ουκ
επιφανειαν, αλλα τοις αλ λοτριοις χρωμασι τε και σχημασι περιμορφουται. Λαμπρος
τε γαρ γινεται τηι του φωτος ελλαμψει, και παλιν μελαινεται σκιαζομενος· αυτος δε
καθ' εαυτον ουτε λαμπρος ουτε μελας εστι; παντι δε σχηματι περιφυεται, και υπο
πασης χρωματων ιδεας καταχρωννυται, και προς πασαν κινησιν των εν αυτωι
φερομενων επιτη δειως εχει. Ἀπονως τε γαρ υποχωρει προς το φερομενον
εκατερωθεν, και αυτοματως τωι ογκωι του κινουμε νου περισχιζομενος ενθεν και
ενθεν, εις το κατοπιν αντικαθισταται. Ἀλλα και το υγρον του αμφορεως προχεοντος,
οτι περ αν εν εαυτωι τυχηι, τοτε προ χεομενωι διισταται, και αντεισερχεται αυτοματως
επι τα εντος του αγγειου προς το κενουμενον· και μυρια τοιαυτα το μαλακον τε και
ευεικτον της του αερος δεικνυσι φυσεως. Ἐπει ουν εν τουτωι εστιν η των ανθρωπων
ζωη, και πασα σχεδον η του ζηιν δυναμις, και η των αισθητηριων ενεργεια εν τωι αερι
την ισχυν εχει· βλεπομεν τε γαρ δι' αυτου και ακουομεν, και των οσφρητων την
αντιληψιν ωσαυ τως δι' αυτου ποιουμεθα, τηι του πνευματος ολκηι το κυριωτατον
των κατα την ζωην ενεργουμενων εστιν· ο γαρ του ανα παυσαμενος, και του ζηιν
παντως επαυσατο· τουτου χαριν ο σοφος Μωυσης αφυσιολο γητον ειασε το
συντροφον τε και ομοφυλον ημιν στοιχειον, ωι απο γεννησεως ευθυς εντρεφομεθα·
αρ κουσαν ηγουμενος του μερους τουτου διδασκαλον, την εμφυτον τε και συγγενη
της φυσεως ημων προς τον αερα σχεσιν· τα δε εν αυτωι κατα την κτισιν φαι νομενα,
οπως τα καθ' εκαστον εσχε, τωι λογωι διεξεισι. Παρελθουσης γαρ της δευτερας
ημερας, παλιν η σοφη τε και παναρμονιος των γινομενων ταξις η το υδωρ της γης
αποκρινουσα, Θεου φωνη και προστα γμα λεγεται· αληθως γαρ παν το εν σοφιαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

γινομενον, Θεου λογος εστιν, ουκ οργανοις τισι φωνητικοις διαρ θρουμενος, αλλα
δι' αυτων εκφωνουμενος των εν τοις φαινομενοις θαυματων. Ἔτι γαρ
συμπεφυρμενης προς την υγραν φυσιν της γεωδους ποιοτητος, τινος ην ετερου, την
μεν γην ταις ιδιαις καταπυκνω σαι ποιοτησιν, ωστε παντων αυτης των μοριων προς
τα ομοφυη συμπιεσθεντων, εν τωι ναστωι τε και πε πιλημενωι αποθλιψαι απ' αυτης
την εγκειμενην υγρο τητα· το δε υδωρ διακρινεται της προς την γην επι μιξιας, και
περι εαυτο συναγειρεται ταις κοιλοτησι της γης εγκρατουμενον; επει ουν θειας ως
αληθως δυναμεως τε και σοφιας το τοιουτον εστιν. Τουτου χαριν ο Μωυσης λογον
Θεου φησι του θαυ ματος καθηγησασθαι, προστακτικην τινα ρησιν διεξο δευοντα, ως
δε εγω περι τουτου κρινω, τον εγκειμενον τηι φυσει της κτισεως λογον, δια της
εξοδικης ταυτης ενδεικνυται ρησεως. «Ειπε» γαρ, φησιν, «ο Θεος, Συναχθητω τα
υδατα εις τας συναγωγας αυτων, 89 και οφθητω η ξηρα.» Ὁραις την αναγκαιαν ταξιν
της φυσεως, πως της γης αφελκυσθεντος του υδα τος ξηραινεται το αποκριθεν της
υγροτητος, και πως μηκετι πηλοειδως ανακεκραμενης προς την γην της υγροτητος,
αναγκαιως δοχειοις τισι το υδωρ περιστοιχιζεται· ως αν μη τωι ρευστωι της φυσεως
εις αφανισμον ελθοι, μηδενος την διαχυσιν αυτου περισφιγγοντος. Ἀλλα μοι δοκει
μη ακαιρον ειναι παλιν των υπερουρανιων υδατων μνημην ποιη σασθαι. Ει γαρ
αναγκαιως ενταυθα προς υποδοχην των υδατων η γη σχηματιζεται, οιον τισι
κολποις το ρευστον αυτων περιειργουσα, και τηι αστατωι των υδατων φυσει, τωι ιδιωι
σταθερωι παρεχομενη το στα σιμον· πως αν το υδωρ, ειπερ τωι οντι υδωρ εστιν,
ισταται μεν επι του αστατου, αδιαχυτον δε επι του κυρτου διαμενει; Ει γαρ μιαν τε
και την αυτην των δυο υδατων την φυσιν υποτιθεμεθα, αναγκη πασα, απερ επι
τουτων βλεπομεν, ταυτα και επ' εκεινων οιεσθαι· ουκουν τα νωτα του ουρανου
σχιζεται εις αυλωνας, καθ' ομοιοτητα των επι της γης γινομενων προς τας των
κρημνων διαστασεις εκφαραγγουμενα, ινα το υδωρ εγκρατηθηι ταις κοιλοτησι. Τι
ουν ερου σιν, οταν η εγκυκλιος του πολου περιφορα προς τα κατω κλινηι το νυν
υπερκειμενον, αρα μη πωματα τινα τοις κυκλοις επινοησωσιν, ως αν μη εκκρεμες το
υδωρ γενομενον, των κοιλωματων εκρεοι; Ἀλλα φησι δαπανητικον μεν ειναι το
πυρ, χρειαν δε εχειν υλης τινος της υποτρεφουσης εισαει την φλογα, ως αν μη
καταμαρανθειη, τηι αποριαι του υπεκκαιοντος αυτο περι εαυτο δαπανωμενον. Ἐγω δε
καν η με γαλη του διδασκαλου ημων φωνη τηι τοιαυτηι υπολη ψει συμφερεται,
παραιτησομαι τους εντυγχανοντας, μη χαλεπως εχειν, ει προς το ακολουθον
βλεπων, παντη δουλευω τοις προκαθημενοις εν τηι θεωριαι των οντων. Και γαρ και
τωι διδασκαλωι σκοπος ην, ου παντως τας ιδιας υποληψεις τοις ακροωμενοις νομο
θετειν, αλλα εφοδον τινα δια της διδασκαλιας αυτου προς την αληθειαν εν τοις
μαθητευομενοις γενεσθαι· και ημεις τοινυν εγγυμνασθεντες τοις παρ' εκεινου
καταλειφθεισι μαθημασι, προς το ακολουθον βλεπο μεν. Ειη δ' αν ουτος, ειπερ
επιτυχοι του εικοτος ο λογος, εις την του διδασκαλου σοφιαν αναφερομενος. Τι
τοινυν προς την υπενεχθεισαν αντιθεσιν ημεις λογιζομεθα; Ου γαρ μονον εν τωι πυρι
και υδατι θεω ρουμεν τας αντιστοιχουσας ποιοτητας, αλλα και εν εκαστωι των
στοιχειων εστιν ευρειν τινα παντως εν τοις ιδιωμασι προς τα αντικειμενα μαχην.
Ὥσπερ γαρ επι των μνημονευθεντων στοιχειων αντιβαινει τωι μεν ψυχρωι η
θερμοτης, τωι δε υγρωι η ξηροτης, ουτω παλιν κατα την ετεραν διαμετρον επι της γης
τε και του αερος εξ εναντιου εισιν αι εν εκατερωι ποιοτητες αλληλαις
αντικαθημεναι· στεῤροτης τε και μανοτης, αντιτυπια και αραιοτης, βαρυτης τε και
κουφοτης· και οσα αλλα κατα το ιδιαζον εν εκατερωι τουτων, εκ των εναντιων
γνωριζεται. Ὥσπερ τοινυν εν τουτοις ουκ εστιν ειπειν τρεφεσθαι τωι εναντιωι το
ετερον· ουτε γαρ τηι δαπανηι του εμβριθους η εν τωι αερι κουφοτης αυξεται, ουτε το
ναστον της γης ενεργει του αντι στοιχουντος την αραιοτητα, ουτε τα λοιπα περι την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

92 γην ιδιωματα, δια της εαυτων δαπανης τρεφει τας αεριους ποιοτητας· ουτως ειποι
τις αν εξ εναντιου μεν ειναι το υγρον τε και ψυχρον, τωι θερμωι και ξηρωι, μη μεντοι
τρεφεσθαι ταυτα ταις αλληλων φθοραις, μηδε την του ειναι τουτων εκατερον
δυναμιν, εν τωι μη ειναι το ετερον εχειν. Ουτω γαρ αν ουθετερον ειη, ειπερ η
διαμονη αμφοτερου εν τηι των δυο φθοραι την δυναμιν εχοι· ιση γαρ εν εκαστωι η του
φθειρειν το ετερον δυναμις, και αει καταπλεονα ζων του επικρατουντος ο
αφανισμος του λειπομενου γινεται· και οτι αληθης ο λογος, εξ αυτης εστι της πειρας
τουτο μαθειν. Ὅταν γαρ τινος υλης το πυρ περιδραξηται, ειτα επαχθηι το υδωρ,
σαφως εστιν ιδειν των δυο τουτων την εν αλληλοις φθοραν· το γαρ επικρατουν εν
τουτοις αφανιζει το ετερον, ισως εικοντος εκατερου τηι δυναστειαι του πλησιαζοντος.
Ἕως δ' αν ισοῤροπος εν αμφοτεροις η δυναμις, η ομοιως παρ' αμφοτερων αλληλοις
ο αφανισμος ενεργειται, και ουθετερον τωι ετερωι τρεφεται, αλλα τα δυο αλληλοις
εναφανιζεται. Ὡς τοινυν επι των αλληλοφαγουντων θηριων ουκ εχει φυσιν,
αμφοτερα δι' αλληλων ζηιν, τα υπ' αλληλων φθειρομενα· ουτω και η του υγρου προς
το ξηρον εναντιωσις, ουθετερον αν εν τωι ειναι φυλασσοι, ειπερ η του ετερου απω
λεια τρεφοι το ετερον. Ἀλλα μοι δοκει καλως εχειν ουτως αν μαλλον ημιν κατα το
ακολουθον διαληφθηναι τον λογον· επειδη παντα οσα εποιησεν ο Θεος, καλα λιαν
εστιν, εκαστωι φημι δειν των οντων ενθεωρει σθαι την του καλου τελειοτητα. Ἡ γαρ
του λιαν προσθηκη, δια της επιτατικης σημασιας σαφως εν δεικνυται το ανελλειπες
εις τελειωσιν. Ὡς γαρ εν τηι γενεσει των ζωων μυριας μεν εστι διαφορας ιδειν των εν
τουτοις γενων, τωι δε καθολικωι λογωι της των οντων αποδοχης αρμοζειν εφ'
εκαστου φαμεν, κατα το ισον το καλον ειναι λιαν· ου μην προς το φαινο μενον την
αποδοχην ειναι, η αν και η σκολοπενδρα, και ο χερσαιος βατραχος, και τα εκ της
σηψεως των βορβορων ζωογονουμενα, εχοι το λιαν καλα· αλλ' ου προς την ωραν
των γεγονοτων ο θειος οφθαλμος βλε πων, εν ευχροιαι τινι και ευμορφιαι το καλον
οριζεται, αλλ' εν τωι εκαστον, καθο εστι, τελειαν εν εαυτωι εχειν την φυσιν· ου γαρ εν
τωι βουν μη ειναι, τον ιππον εστιν ειναι, αλλ' εν εκαστωι τουτων συντηρει εαυτην η
φυσις, ιδιας αφορμας προς την ιδιαν διαμονην κεκτημενη, ουκ εν φθοραι της
φυσεως, αλλ' εις την του ειναι δυναμιν εχουσα. Ουτω καν ετερως εχοι τα στοιχεια
προς αλληλα, αλλ' ουν εφ' εαυτου εκαστον καλον εστι λιαν. Ἐφ' εαυτου γαρ κατα
τον ιδιον λογον εν τωι καλωι συμπεπληρωται. Καλον εστιν η γη· ου γαρ της απωλειας
του αερος χρηι ζει προς το ειναι γη, αλλα μενει εν ταις ιδιαις ποιοτησι, δια της
φυσικης αυτηι θεοθεν εγκειμενης δυναμεως εαυ την συντηρουσα. Καλον ο αηρ· ουκ
εν τωι μη ειναι την γην, αλλ' εν ωι αυτος εστι ταις κατα φυσιν ενυπαρχου σαις αυτωι
δυναμεσι προς την διαμονην εξαρκων. Ουτω και υδωρ λιαν καλον, και το πυρ καλον
εστι λιαν, ταις ιδιαις εκατερον συμπεπληρωμενον ποιοτησι, και τηι δυναμει του
θειου θεληματος κατα τα ιδια μετρα της πρωτης γενεσεως, εις το διηνεκες
παραμενον. «Ἡ γη,» φησιν, «εις τον αιωνα εστηκεν·» ουκ ελαττου μενη, ου
πλεοναζουσα. Ὁ αηρ εν τοις ιδιοις οροις φυλασσεται, το πυρ ου μειουται· πως μονον
εκ παντων το υδωρ των δαπανωμενων εστι; Και ετι 93 προς τουτοις πολλην ορωμεν
εν συγκρισει των οντων την πυρωδη ουσιαν και δυναμιν· και τουτο σαφως εκ των
τα μετεωρα πεφιλοσοφηκοτων εις αποδειξιν αγεται, το πολλαπλασιονα της γης
ειναι τον ηλιον· ως μηδε επι πολυ του αερος την απ' αυτης σκιαν εξικνεισθαι, τωι
υπερβαλλοντι του ηλιακου μεγεθους κωνοειδως εν τηι προσβοληι των ακτινων
συστελλομε νην. Ει ουν ουτως ολιγον τουτο ως προς εκεινο κρινο μενον, ωστε
πολλοστον ειναι του ηλιακου μεγεθους μετα πασης της γης το υδωρ
αντιμετρουμενον· εις ποσον αν χρονον το βραχυ τουτο τωι τοσουτωι πυρι προς την
δαπανην διηρκεσεν; Ἀλλα μην διαπαντος ορωμεν την θαλασσαν εν τωι ισωι
πλημμυρουσαν, και των ποταμων την φοραν εν τοις ιδιοις μενουσαν με τροις· αρα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

το μη δαπανασθαι τι του υγρου, δια της τοιαυτης μαρτυρειται πειρας. Ἀλλ' ωσπερ
παρα την πρωτην ουκ εν τηι φθοραι της υγροτητος το πυρ εσχε την γενεσιν, αλλα
παρα της αυτης υπεστη δυναμεως· και τουτο ουτως κατα την πρωτην του στοιχειου
συστασιν, και εις το διηνεκες η διαμονη φυλαχθησεται, ουδεν της υγρας φυσεως
προς το διαμειναι το πυρ διοχλουμενης. Ἀλλ' ορωμεν, φησι, πολλακις υγρανθεισαν
εξ επομβριας την γην, ειτα σφοδροτερον του ηλιου το υποκειμενον θαλψαντος,
ξηραν γινομενην την προ ολιγου διαβροχον· που τοινυν, φησιν, η εν τουτοις
υγροτης, ειπερ μη καθολου το θερμον της ακτινος επαναλισκοντος; Ἆρ' ουν και το
εν τωι κερα μωι υδωρ ει μεταβληθειη προς ετερον, και κενον αθροως το πληρες
γενοιτο· επει δε εν τουτωι ουκ εστιν, ουδε ειναι ολως το εν ετερωι γινομενον λε
γουσιν; Ὃ γαρ ενταυθα γινεται, τουτο και επ' εκει νου τις υπολαβων, του εικοτος
ουχ αμαρτησεται. Ἶσον γαρ εστι την τε απο του κοιλου τουτου επι το ετερον κοιλον
του υγρου μεταῤροην γενεσθαι, και την νοτιδα της γης εξικμασθεισαν, αναχθηναι
προς τον αερα, φυσικως του υγρου, οταν η του υπερκειμενου θερμοτης προς εαυτην
εφελκηται λεπτομερως εκ της γης, προς τα ανω διηθουμενου. Τεκμηριον δε των
γινομενων, οτι παχυτερων πολλακις των ατμων απο του βαθους της γης
αναδιδομενων, νεφωδης τις συ στασις αναβρυειν δοκει, και τοσαυτη των ατμων η
παχυτης γινεται, ως και τοις οφθαλμοις αυτην εφ ικτην ειναι. Γενοιτο δ' αν ποτε και
λεπτομερεστερα τις η της νοτιδος αναθυμιασις, ως εξισουσθαι προς τον αερα τροπον
τινα τηι λεπτοτητι, και μη προτερον φανερουσθαι ταις οψεσι, πριν αυτην προς
εαυτην συμπεσειν, την των τοιουτων υγρων αναθυμιασιν, και ουτω γενεσθαι νεφος
δια της συμπιλησεως· ωστε τας λεπτας τε και ατμοειδεις ικμαδας, τεως μεν επι
πολαζειν τωι αερι δια κουφοτητα, και εποχεισθαι τοις πνευμασιν, ει δε πλειον η του
υγρου συγγενεια προς αυτην συῤρυεισα βαρεια γενοιτο, τοτε εκπιπτουσαν του αερος
επι την γην σταγονα γινεσθαι.
Ουκουν ουκ αναλωσεν η θερμοτης οπερ εκ της γης ανεμαξατο, αλλ' εξ αυτων
μεν συνεστη το νεφος, το δε νεφος συνθλιβεν, υδωρ εγενετο· τουτο δε παλιν τηι γηι
κατα μιχθεν, εις ατμον ανηχθη, και ο ατμος νεφωθεις, ομβρος εγενετο. Ἐκ δε τουτου
παλιν η γη τους ατμους απεκυησε· κακεινοι παχυνθεντες εν τηι συ 96 στασει των
νεφων κατεῤρυησαν και το αποῤρυεν παλιν δι' ατμων ανεδοθη, και ουτω κυκλος τις
γινε προς εαυτον αναστρεφων, και δια των αυτων αει περιχωρων τε και
ελισσομενος. Καν τα φυτα ειπηις, καν τα βλαστηματα, παντα τωι αυτωι κυκλωι συμ
περιερχεται. Ἡ γαρ ικμας δια φυτων η σπερματων τοις βλαστοις συνανεδραμεν· ειθ'
οσον εστι γεωδες αυτηι συνεπομενον, εναφεισα τωι ογκωι του τρεφομε νου, οταν
ξηρανθηι το υποκειμενον τωι περιεχοντι, παλιν προς το ομοφυλον εξατμιζεται.
Ἀραιος δε ων ο αηρ εν τοις εαυτου μοριοις, και της λεπτομερειας των ατμων
λεπτομερεστερος, απαν το εν αυτωι γενο μενον, προς το συγγενες διαφιησιν. Ουτω
γαρ η τε κονις, καν επιπολυ του αερος διασχεθηι, παλιν τηι γηι αποδιδοται· και η ικμας
ουκ απολλυται, αλλ' ευ ρισκει το παντως εαυτηι συγγενες τε και συμφυλον κατα τον
αερα πλανωμενον, ωι προσπλασθεισα και δια της των ομοιων προχωρησεως
αυξηθεισα, παλιν διογκουται προς νεφρους συστασιν, και ουτω δια σταγονων τηι ιδιαι
φυσει αποκαθισταται· ωστε πανταχου τα του κοσμου τε στοιχειωδως εν τωι παντι
θεωρουμενα επι του αυτου μετρου φυλασσεσθαι, ο παρα την πρωτην εφ' εκαστου
των οντων η σοφια του δημιουργου προς την ευαρμοστιαν του παντος διεταξατο.
Ἀλλ' οιδα τον αντιπιπτοντα λογον· πολλακις γαρ εστιν ιδειν, εν σφοδροτερωι
καυσωνι νεφη τινα δια του αερος κατεσπαρμενα, οις ει τις επι πλειον ενατενι σειεν,
ελεγξει πως τον λογον τουτον, ος μηδεν της υγρας φυσεως εξαναλισκεσθαι λεγει. Τα
γαρ θρομ βοειδη του νεφους τμηματα, πολλαχη του αερος εσκεδασμενα, πρωτον μεν
ελαττουται κατα τον ογκον τωι υπερβαλλοντι του φλογμου εξοπτωμενα ειτα και εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

το παντελες αφανιζεται καταφρυγεντα τωι καυ σωνι, ως μηδε βραχυ τι λειψανον
υπολειφθηναι, του φλογμου την ικμαδα καταξηραναντος. Τουτο δε ουκ ετι εστι τωι
των ατμων λογωι παραμυθησασθαι. Ἡ γαρ ανω των νεφων καταστασις η του
θολερου τουτου και πνευματωδους αερος υπερκειμενη, ουδεν των βαρυτε ρων εν τηι
λεπτοτητι της ιδιας φυσεως καταδεχεται· αλλα παντες ατμοι και πασαι αναθυμιασεις
ορον εχουσι της επι το ανω φορας την του περιγειου αερος κατα το μερος εκεινο
παχυτητα, ης διαδυναι επι το ανω φυσιν ουκ εχει. Ου γαρ αν υπολειφθειη εν τωι
λεπτωι τε και αιθεροειδει των παχυμερεστερων ουδεν. Ουτως ουν και ορων τινων
υπερμεγεθων τας ακρωρειας οι ιστορησαν τες λεγουσιν υπερνεφεις μεν ειναι αει και
ανεφικτους τοις πνευμασι, και τοις πτηνοις αμηχανον την επ' εκει νων γενεσθαι
πτησιν, ουχ ηττον η τοις υποβρυχιοις την εν αερι ζωην, ως δια παντων σαφως
αποδεικνυσθαι, ειναι τι κατα τον αερα προς τον υπερκειμενον χω ρον μεθοριον, ο
πασι τοις παχυμερεστεροις των εκ της γης αναθυμιωμενων οριζει την στασιν· ου
χαριν και μεχρι της ωρας του θερους, ατηκτος η επι των ακρωρειων διαμενει χιων,
της των ατμων συστασεως κατ' εκεινο το μερος διηνεκως τον αερα καταψυχου σης.
Ἀλλα και τους πυροειδεις ολκους, ους τινες διαττοντας καλουσιν αστερας, εκ της
αυτης αιτιας γινεσθαι, φυσιολογουσιν οι ταυτα σοφοι, οταν εκ τινων πνευματων
βιας υπερχεθηι τι του παχυτερου και υλωδεστερου αερος επι τον αιθεριον τοπον,
ευθυς εκφλογουσθαι ανω γενομενον· και κατα την ενδο θεισαν εκ του πνευματος
ορμην, την φλογα ρεουσαν 97 φερεσθαι· σβεσθεντος δε του πνευματος, συναπομα
ραινεσθαι και την φλογα. Τωι πνευματι τοινυν ουκ εστι δυνατον ειπειν παλιν ατμους
εν τωι αφανισμωι του νεφους συνιστασθαι· ως δι' εκεινων ελπισαι, καθ' ομοιοτητα
των κατωθεν ρηθεντων, του αναλη φθεντος υγρου την επανοδον, αναγκη
συντιθεσθαι τοις εκκαιεσθαι το υγρον δογματιζουσι, και εις το μη ον περιΐστασθαι.
Ἀλλ' εγω το μεν αφανιζεσθαι τωι υπερβαλλοντι φλογμωι την εν τοις ατμοις υγρο
τητα πειθομαι, ματαιον και εριστικον ειναι κρινων, το τοις φανεροις αντιμαχεσθαι·
επει δε προσηκει μη καμειν πανταχοθεν ανιχνευοντας την αληθειαν, ουδεν ηττον
τουτων γινομενων, φημι το μετρον της υγρας φυσεως αμειωτον διασωζεσθαι, και
αει το δαπανω μενον αντεισαγεσθαι παντως τωι λειποντι. Ὃ δε μοι την τοιαυτην
υποληψιν βεβαιαν ποιει, τουτ' εστιν· Ἐν τηι καθ' ημας του πυρος ενεργειαι, τουτο δια
της πειρας μανθανομεν, οτι ου πασας τας ποιοτητας της υλης το πυρ επιβοσκεται,
αλλ' ης αν περιδραξηται· οιον φερε ειπειν επι της του ελαιου υλης, επειδη κε
χωρισται της ψυχρας ποιοτητος, εν τηι υληι ταυτηι το υγρον ευκολως υπο της
θερμοτητος του πυρος εξ ειλκυσθη, και φλοξ εγενετο. Ἀλλ' ου μονον εις φλογα το
ελαιον δια του πυρος ηλλοιωθη, αλλα και το του πυρος του γενομενου απο του
ελαιου, φησιν, υγρον μετα το πυρ, ξηρα γινεται κονις· οπερ σαφως δει κνυσιν η εκ
του λυχνου λιγνυς καταμελαινουσα το της φλογος υπερκειμενον· οπερ ει επι πλειον
γι γνοιτο, και ογκος τις υποστρεφεσθαι τωι δια της λι γνυος μελαινομενωι τοπωι.
Ὅθεν δηλον εστιν, οτι εις λεπτα τε και αφανη μορια το ελαιον δια του πυρος
αποξηρανθεν αλλοιουται, και ουτως εν τωι αερι γινεται, κακειθεν επι την γην
συνιζανει. ∆εικνυσι δε το εν τωι αερι την λεπτομερη της λιγνυος ειναι διαχυσιν, εκ
του τους μυκτηρας των τον αερα τουτον αναπνεοντων υπομελαινεσθαι. Πολλακις δε
και το ενδοθεν εκ του θωρακος αναπτυομενον, μελαν ορασθαι, δια το τωι χρωματι
της λιγνυος και αυτο καταχρωννυσθαι τωι δια της του αερος αναπνοης
συνεισπιπτοντι. Ουκουν δηλον εστιν εκ τουτων, οτι του ελαιου το μεν υγρον εις
ξηροτητα μετεποιηθη, ο δε κατα την υλην ογκος ουκ εις ανυπαρξιαν ηφανισθη δια
των λεπτων τε και αφανων μοριων ενσκεδασθεις τωι αερι. Ὅπερ τοινυν επι του
υγρου τουτου δια της των γινομενων ενεργειας εμαθομεν, οτι αλλοιουται μονον το
υγρον εις ξηροτητα, ουκ εις το παντελες το υλικον αφανιζεται· τουτο τις και περι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

του παντος εννοων, του εικοτος ουχ αμαρτησεται· δηλον γαρ οτι εκ μερων το ολον
συνεστηκεν. Ὅπερ δ' αν εν τωι μερει εμαθομεν, τουτο και περι του παντος εδιδαχθη
μεν. Μιαν δε τωι γενει την υγροτητα ειναι, ουδ' αν των εριστικων τις αντειποι. Ἀλλα
μην λεπτη κονις εκκαυθεισα δια του πυρος η υγροτης εγενετο· αρα και παν υγρον εν
τωι πυρι γενομενον μεταβαλλει την εν τοις μοριοις ποιοτητα, προς το ξηρον εκ του
υγρου μεθισταμενον, ουκ εις το παντελες αφανιζεται. Ἐπει ουν ατμου συστασις το
νεφος εστιν, ο δε ατμος η λεπτομερης του υγρου εστιν αναθυμιασις, αναγκη πασα,
οταν καταφρυγεν τωι φλογμωι το νεφος, τον λεπτον εκεινον και αμερη του ατμου
ογκον, καν την υγραν μη διασωζηι ποιοτητα, μη μεντοι κατα το υποκειμενον εις
αφανισμον μεταβαινειν εις το μηδε αναλυομενον. Τεσσαρα γαρ περι τον ατμον
θεωρει 100, το υγρον, το ψυχρον, το βαρυ, η πηλικοτης. Ἐκ τουτων οσα μεν
εναντιως προς το πυρ εχει, τηι δυνα στειαι του επικρατουντος εξαφανιζεται· ουτε γαρ
το υγρον, ουτε το ψυχρον εν τωι πυρι γενομενον διαμενει τοιουτον. Ἡ μεντοι
πηλικοτης συγγενως και προς την του πυρος ουσιαν εχει· και γαρ το πυρ εν ποσωι
καθοραται· ποσωι δε ποσοτης ου μαχεται. Ει ουν η πηλικοτης του ατμου διασωζεται,
της κατα το υγρον τε και ψυχρον ποιοτητος διαζευχθεισα· η δε κατα το βαρος
ποιοτης ουσιωδως εγκειμενη τηι του ατμου φυσει, συνδιεσωθη τηι πηλικοτητι (επισης
γαρ η βαρυτης και υγροις και ξηροις ενυπαρχειν πε φυκεν)· ουκετ' αν ο νους ημιν
καμνηι τηι ακολουθιαι των γινομενων επομενος, ωστε επιγνωναι, οπως το υδωρ γη
γενομενον, δια του μεταβαλλειν τους ατμους την ποιοτητα, την ομοειδη φυσιν
καταλαμβανει. Το γαρ ξηρον και βαρυ ιδιον αν ειη της περι την γην θεωρουμενης
ποιοτητος, εις οπερ εκκαυθεις ο ατμος μετεποιηθη. Και μοι δοκει καλως εχειν της
αρχης ταυτης λαβομενους, μη διαφειναι την ακολουθιαν της εξετασεως, εις ην
προεισι δια των εικοτων η θεωρια, χειραγωγουσα προς την αληθειαν. Ἔοικε γαρ και
η θαλασσα δια τουτο εν τοις ιδιοις οροις δια παντος μενειν, οτι κατ' ολιγον της αει
γινομενης αυτηι δια των υδατων προσθηκης, η δια των ατμων εξαντλη σις επι το
υπερκειμενον γινεται της επιθαλπουσης θερμοτητος, σικυας δικην το λεπτομερες
της των υγρων φυσεως ανιμωμενης.
Ἐν δε τοις μεσογειοις τε και βορεινοτεροις των τοπων η του περιεχοντος
ψυχροτης εναντιουσθαι δοκει τωι λογωι, ως δια το μη θαλπεσθαι σφοδρως την εν τοις
μερεσι τουτοις θαλασσαν, αργουσης της των ατμων αναδοσεως, διπλοις εστι
λογισμοις την αντιθεσιν ταυτην παραμυθησασθαι. Πρωτον μεν οτι μια εστι και
συνεχης προς εαυτην διολου η θαλασσα, καν εις μυρια διηιρη πελαγη, ουδαμου της
προς εαυτην συναφειας διασπωμενη· ωστε, ει το νοτιον τηι διηνεκει παρου σιαι του
θερμου υπερκεοιτο, εν τοις κατεψυγμε νοις μερεσι της εκει γενομενης ελαττωσεως
την αι σθησιν γινεσθαι, αυτοματως της των υδατων φορας εν τωι κατωφερει της
φυσεως προς το αει κινουμενον μεταῤρεουσης. Ἔπειτα δε και το πασαν αλμην ειναι
την θαλασσαν, εκ παντος του υδατος γινομενην, δια την των ατμων αναδοσιν, κατα
το ισον μαρτυρεται· ιδιον γαρ της των αλων φυσεως η ξηροτης εστιν. Ει δε κατα το
ισον η ποιοτης αυτη προς πασαν θαλασσαν ανακεκραται, αρα ομοιως εν παντι μερει
το εαυτης ενεργησει η αλμη. Πασα γαρ φυσις το καταλληλον τηι ιδιαι δυναμει παντως
εργαζεται. Ὡς γαρ καιει το πυρ, και η χιων ψυχει, και γλυκαινει το μελι, ουτω και οι
αλες ξηραινουσιν. Ουκουν επειδη πανταχου τοις πελαγεσιν η ξηραντικη των αλων
συγκαταμεμι κται φυσις, τουτο προς ευκολιαν της των ατμων ανα δοσεως της θειας
σοφιας προειδομενης (εκθλιβει γαρ πως και εξωθειται της θαλασσης παν το
λεπτομερες του υδατος η αλμη, δια της εγκειμενης τηι φυσει ξηροτητος κατα του
υγρου δυναστευουσα) ουδεν εξω του εικοτος εστιν επισης οιεσθαι πανταχοθεν
γινεσθαι τωι υγρωι την δαπανην, του αερος δια των 101 ατμων αρυομενου την
θαλασσαν. Ἀλλα μην το πα σαν την εναεριον ικμαδα νεφος γινεσθαι, κακειθεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

επιῤρειν τους ομβρους τηι γηι, ο τε προλαβων απ εδειξε λογος, και η προφητεια
διδασκει τωι Θεωι το τοιουτον εργον ανατιθεισα, εν οις φησιν, οτι «Ὁ προσ
καλουμενος το υδωρ της θαλασσης, και εκχεων αυτο κατα προσωπον της γης,» και
αλλα πολλα. Και το εξοπτασθαι παντα τα νεφη εκ της υπερκειμενης θερμοτητος, και
εις το παντελες καταφρυγεσθαι, και τουτο δια της ενεργειας εμαθομεν. Λειπεται
τοινυν μη παραδραμειν την ακολουθως ανακυπτουσαν ημιν εκ των ειρημενων
αντιθεσιν. Ἐρει γαρ τις τοις προ εξητασμενοις επομενος, οτι Κατα το επι του ελαιου
υποδειγμα μεμαθηκαμεν, το μεν υλικον του υποκει μενου και μετα την εξοπτησιν μη
απολλυσθαι, αλλ' εις τον αερα μεταχωρειν δια της του πυρος ενεργειας
απογεουμενον. Του δε υγρου εναφανισθεντος τηι εναν τια ποιοτητι, πως εστιν
αμειωτον την υγραν φυσιν εισαει διαμενειν, παντοτε της θερμης ουσιας το εν τοις
ατμοις υγρον καταφρυττουσης, και εις ξηραν μεταβαλλουσης ποιοτητα, καθως η
θεωρια κατα το ακολουθον δια των εξητασμενων απεδειξεν; Ει ουν εξατμιζεται μεν
το υγρον, ευαλωτος δε γινεται τωι θερμωι η υγροτης, εις τα λεπτα τε και αμερη
τμηματα δια των ατμων μερισθεισα· αναγκη πασα, προς την ξηραν ποιοτητα του
υγρου μεταβαινοντος, αληθεστε ρον εκεινον τον λογον οιεσθαι, οτι εστι τις υδατων
περιουσια, η αει αναπληρουσα το εκ του πυρος δα πανωμενον. Ἴσως δ' αν τινα και
μαρτυριαν προς την τοιαυτην υποληψιν απο της Γραφης παραλα βοι· το ανοιγηναι
τους καταῤρακτας του ουρα νου, οτε υποβρυχιον εδει γενεσθαι την γην, πασης ορων
κορυφης επι πλειστον βαθους υπερεχοντος του υδατος, Ἀλλ' εγω την μεν γραφικην
αντιθεσιν φημι δυνατον ειναι δια Γραφης ετερας παραμυθησασθαι· οιδα γαρ την
καταχρησιν των θειων ρηματων επι της γραφικης συνηθειας. Τι σημαινει δια του
ανοιξαι, και τι δια του κλεισαι ενδεικνυται; ∆ηλον γαρ οτι το κλειομενον ανοιγεται,
και το ανοιγομενον κλειεται. Ἐπει ουν, ατμου ποτε κατα τους χρονους Ἠλιου επικρα
τουντος, ουτω φησιν η Γραφη, οτι «Ἐκλεισθη ο ουρα νος επι ετη τρια και μηνας εξ·»
τουτο οιμαι του ου ρανου τους καταῤρακτας ηνεωιχθαι τον της Γραφης λογον λεγειν,
ως εκλεισθη εν τωι της ανομβριας και ρωι. Ἀλλα μην τοτε δια της προσευχης του
Ἠλιου, νεφος εκ της θαλασσης αναφανεν, τον ουρανον αυτοις δια της επομβριας
ηνοιξεν. Ἄρα σαφως αποδεικνυ δια τουτων, το μηδε τοτε το στερεωμα του ου ρανου
διασχισθεν, εκ των υπερκεισθαι λεγομενων υδατων καταῤρηξαι τον ομβρον, αλλ'
ουρανον λεγει, τον περιγειον αερα, τον οριζοντα τοις ατμοις την στασιν, οπερ εστι
της λεπτομερεστατης του υπερκει μενου ορος φυσεως· μεθ' ον ουδεμιαν δυναμιν
προς την ανοδον εχει των εμβριθεστερων ουδεν, ου νεφος, ου πνευμα, ουκ ατμος,
ουκ αναθυμιασις, ουχ η των πτηνων φυσις. Το ουν υπερ κεφαλης συνηθως η Γραφη
ουρανον λεγει, «ουρανου πετεινα» λεγουσα, τον αερα τουτον διαπετομενα. Ἀλλ' ει
και ταυτα τουτον εχει τον τροπον, ουπω το ετερον ο λογος ημιν υπ 104 ελυσατο, πως
η εις το ξηρον των ατμων μεταποιησις ουκ ελαττοι το υγρον, το επικρατησει της
θερμης ου σιας εκδαπανωμενον. Προς δε ταυτα καλως αν εχοι ετεραν ακολουθιαν
εξευρειν τηι θεωριαι του λογου συμ βαινουσαν· ισως γαρ αν γενοιτο ημιν δια της φιλο
πονωτερας προσεδριας, μη διαμαρτειν της προσ ηκουσης περι του σκεμματος
υποληψεως. Ἤκουσα της προφητειας το μεγαλειον της του Θεου δυναμεως δια των
εν τηι κτισει θαυματων διεξιουσης, εν οις φησι· «Τις εμετρησε τηι χειρι το υδωρ, και
τον ουρανον σπιθαμηι, και πασαν την γην δρακι; τις εστησε τα ορια σταθμωι, και τας
ναπας ζυγωι;» δι' ων οιμαι σαφως ιδιοις μετροις των στοιχειων εκαστον περιγε
γραφθαι τον προφητην διδασκειν, της περιεκτικης του Θεου δυναμεως, ην χειρα και
δρακα, και σπιθαμην ονομαζει, ιδικως εκαστον των οντων εν τωι καθηκοντι μετρωι
περισφιγγουσης. Ει ουν μεμετρηται ουρανος τηι θειαι δυναμει, και τηι χειρι το υδωρ,
και τηι δρακι πασα η γη, και ζυγοστατουνται αι ναπαι, και φανε ρος τοις ορεσιν
αφοριζεται σταθμος, αναγκη πασα μενειν εκαστον επι του ιδιου μετρου και σταθμου,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

μητε αυξησεως, μητε κολοβωσεως εν τοις υπο του Θεου μεμετρημενοις, και υπ'
αυτου περιεχομενοις δυναμενης γενεσθαι.
Ει ουν μητε προσθηκην, μητε ελαττωσιν περι τα οντα συμβαινειν η
προφητεια μαρτυρεται, παντως επι τωι ιδιωι εκαστον μετρωι εισαει διαμενει, της
τρεπτης φυσεως της εν τοις ουσι θεω ρουμενης, παντα εις αλληλα μεταβαλλουσης,
και εκα στον εις το ετερον αλλοιουσης, και παλιν απ' εκεινου δια μεταβολης τε και
αλλοιωσεως εις το εξ αρχης αυθις επαναγουσης. Ἀλλ' οτι μεν ο υγρος ουτος ατμος,
εν τωι φλογμωι διαγενομενος, εις την γεωδη με ταβαινει ποιοτητα, προς το ξηρον
μεταβληθεις δια της εξοπτησεως, τουτο εν τοις προλαβουσι λογοις εν τωι κατα το
ελαιον υποδειγματι μετριως νενοηται, σκοπειν δε το μετα τουτο προσηκει, ει της
υλης του ατμου προς την εναντιαν αλλοιωθεισης ποιοτητα, δυ νατον εστιν ανω
μενειν εκεινο του ατμου το λειψανον, οτι ποτε κατανοει ο λογος το δια της
εξοπτησεως μετα ποιηθεν, προς το λεπτοτερον τε και αφανεστερον. Ἀλλα μην οιμαι
δυνατον ειναι και περι εκεινου δια των γνωριμων υμιν υποδειγματων στοχασασθαι.
Ουδε γαρ ενταυθα το λεπτομερες της λιγνυος εισαει διαμε νει κατα τον αερα
μετεωρον, αλλ' υπο της αραιοτητος του αερος προς το συγγενες διαφυεται, γηι και τει
χεσι και τοις του οροφου ξυλοις περιχρωννυμενον. Ουκουν ακολουθον και περι
εκεινου το ισον υπολαβειν, οτι υπο των πνευματων ανωσθεις ο ατμος εις τον
υπερκειμενον και φλογωδη χωρον, και εν τηι μεταβοληι της υγρας ποιοτητος, το
υλικον διεσωσατο, ξηρος δε γενομενος προς το συγγενες καθειλκυσθη και απεκα
τεστη γηι. Ἑλκτικη γαρ των οικειων δυναμις εκαστωι των οντων εκ φυσεως εγκειται,
ως μηδε εξω του ακο λουθου την τοιαυτην ειναι υποληψιν, οτι ξηρος τις και γεωδης
ο ατμος γενομενος την ποιοτητα, τηι ξηροτητι της γης κατεμιχθη. Ει μεν ουν ην
ελαιωδης πασα της υγρας ουσιας η φυσις, παντως αν εν τωι παχυμερει της ποιοτητος
προς το μελαν ετρεψε των τοιουτων ατμων την χροαν η εξοπτησις· και επιδηλον 105
αν πασι το γινομενον ην, δια του δεχεσθαι το ειδος δεικνυμενον. Ἐπει δε το
λεπτοτατον τε και διειδεστα τον της των υδατων φυσεως εν τοις ατμοις γινεται,
ουτοι δε κατα τον προαποδειχθεντα λογον εναποθεμενοι τωι πυρι την υγραν
ποιοτητα, προς το ξηρον ηλλοιωθη σαν· αναγκη πασα, καθαρον τουτο και αερωδες
οιεσθαι, οτι ποτε και ειναι αυτο καταλαμβανει η εννοια το τηι λε πτοτητι διαφευγον
την κατανοησιν. Ει δε της του λογου καταληψεως αξιοπιστοτεραν οιεται τις την
αισθησιν, και ζητει τωι οφθαλμωι τους αμερεις τε και αφανεις εκεινους ογκους
θεασασθαι· εξεστι τωι βουλομενωι ναστον των τοιουτων μοριων τον αερα ιδειν, οταν
εισ χεθεισα δια θυριδος αυτος, εκδηλοτερον ποιησηι του αερος εκεινο, οσον αν δια
της αυγης καταλαμψηι. Ὃ γαρ εν τωι λοιπωι αερι τοις οφθαλμοις εστιν ανεφ ικτον,
τουτο δια της ακτινος οραται εν πληθει απειρωι κατα τον αερα στρεφομενον. Ὁ ουν
επισχων τουτοις τον οφθαλμον, ευρησει αει προς το κατω την των λεπτων εκεινων
φοραν καταῤρεουσαν. Το δε εν τωι μερει του αερος δεικνυμενον αποδειξις εστι του
και εν τωι παντι το τοιουτον ειναι, επειδη συνεχες εστι το παν εαυτωι, και εκ μερων
συμπληρουται το ολον. Ει δε παντοτε η των λεπτων τουτων και ατο μων φορα δια
του αερος επι την γην καταῤρεει, φα νερον δε οτι ου το αιθεριον ειδος εις ταυτα
θρυπτο μενον διασκιδναται (την γαρ εις τα λεπτα θρυψιν τε και διαχυσιν η του
πυρος φυσις ου πασχει)· αναγκη πασα εκεινων την υλην κατιεναι πιστευειν, ων την
ανοδον ο λογος δια των ατμων εθεωρησεν, ωστε υγρα μεν οντα υπο της θερμης
ανελκεσθαι φυσεως, εκ καυθεντα δε και γεωδη γενομενα, μηκετι εν τωι πυρι
κρατεισθαι, αλλα προς την γην παλιν αποκαθιστασθαι. Καθαπερ δε της εν ημιν
τροφης εις λεπτην τινα ποιοτητα δια της πεψεως αλλοιωθεισης, ωι αν εμπε λασει δια
της αναδοσεως μερει του σωματος, εκεινου προσθηκη το αναδιδομενον γινεται, και
ποικιλης ουσης εν τηι συστασει του σωματος της των μελων διαφορας εν τωι ξηρωι τε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

και υγρωι, και τωι καιοντι και τωι ψυχοντι· παρ' ων αν γενηται το της τροφης μερος,
εκεινο γι νεται, ο το υποκειμενον κατα φυσιν εστιν (το γαρ επικρατουν ευκαιρως
την λεπτοτητα της αναδοσεως εαυτωι προσωικειωσε)· τον αυτον τροπον ανεπαισθη
τος γινεται δια των αμερων εκεινων ογκων η αει γινομενηι τηι γηι προσθηκη. ∆ιοτι
παντι τωι υποκειμενωι συμφυεντα, οπερ αν κατ' ουσιαν ηι το δεχομενον, προς εκεινην
ηλλοιωθη την φυσιν, και εγενετο βωλος εν βωλωι, και ψαμμος εν ψαμμωι, και λιθος
εν λιθωι, και εν παντι παν, οτιπερ αν τυχηι των στεῤροτερων δεξα μενον, προς το
επικρατουν μετετεθη. Ει δε δυσπαραδεκτον οιεται τις του λιθου την αντιτυπιαν της
τοιαυτης προσθηκης, καν ο λογος το ακολουθον εχηι, ομως εγω προς τους ταυτα
φρονουντας, ουδεν οιμαι δειν αντιμαχεσθαι. Ουδεν γαρ εξει το εικος η θεωρια, δια
πνευματων απο του μη περιδεχομενου, προς το συμφυομενον της ανωθεν του
γεωδους επιῤροης μετα πιπτουσης. Ἀλλ' ερει τις ισως μη προς τον ιδιον σκοπον
βλεπειν τον λογον ημων, αλλα προθεσθαι μεν αποδειξαι την υγραν φυσιν επι του εξ
αρχης μετρου μεχρι παντος διαμενουσαν, λαθειν δε τι εναντιον κατασκευαζοντα.
108 Ειτε γαρ εν τωι πυρι το αναδιδομενον μενοι, ειτε και ξηρανθεν παλιν επι την γην
επανερχοιτο, ιση καθ' εκα τερον η του υδατος ελαττωσις εσται· και ουδεν ηττον δια
της κατασκευης ταυτης αναγκαια δεικνυται η του υγρου περιουσια, δια το παντως
εισαει δαπανασθαι. Ουκουν αναγκαιον αν ειη προς τον λογον τουτον, παλιν την
φυσιν των οντων κατανοησαι, ως αν δι' αυτης ημιν ευοδωθειη προς τον
προκειμενον σκοπον το θεωρημα. Τις ουν η φυσις; Ουδεν των στοιχειωδως εν τηι
συστασει του περιγειου κοσμου θεωρουμενων ατρε πτον τε και αναλλοιωτον παρα
του ∆ημιουργου των ολων πεποιηται· αλλα παντα εν αλληλοις εστι, και δι' αλληλων
διακρατειται, της τρεπτης δυναμεως δια τινος εγκυκλιου περιφορας παντα εις
αλληλα τα γεωδη μεταβαλλουσης, και απ' αλληλων εις εαυτα παλιν επαναγουσης·
αυτης δε της αλλοιωσεως απαυστως εν τοις στοιχειοις ενεργουμενης, αναγκη παντα
εις αλληλα μετα βαινειν, εξισταμενα τε απ' αλληλων, και παλιν κατα το ισον
αλληλοις επεμβαινοντα. Ου γαρ αν τι τουτων φυλαχθειη εφ' εαυτου, ει μη η προς το
ετε ρογενες επιμιξια διακρατοιη την φυσιν.
Πως ουν ει ποι τις αν, δια των τεσσαρων την μεταβλητικην τε και
αλλοιωτικην δυναμιν, περιοδευειν κυκλευουσαν; Ου γαρ παντα δι' αλληλων
γινεται, ουδε δι' ομαλου ο της αλλοιωσεως κυκλος, δι' εκαστου των οντων
περιχωρει, αλλα το μεν υδωρ προς τον αερα δια των ατμων ανεχεθη, οι δε ατμοι την
φλογα θρε ψαντες παλιν απεγεωθησαν, οιον τις σποδια μετα το τωι πυρι
καθομιλησαι γενομενοι· η δε γη ταυτα δεξαμενη εστησεν εν εαυτηι τον της
αλλοιωσεως δρομον. Ουπω γαρ εξητασται, ει η του υδατος φυσις εκ γης εχει την
γενεσιν. Ουκουν τουτωι τωι σκεμματι λειπεται, ει δυνατον εστι την γην εις υδατος
μεταστηναι φυσιν. Παντως δε ουδεις ημιν αδολεσχιαν επεγκαλεσει, δι' ων αν ην
δυνατον ανα ζητουσι το εν τοις ειρημενοις ακολουθον. Ὁρωμεν τοινυν πολλα των
ξηρων, αυτοματως εκ τινος φυσι κης ιδιοτητος υγραινομενα, οιον επι των αλων
εστιν ιδειν, των τε μεταλλευομενων, και των εκ τινος υγρου καταφρυγομενου
συνισταμενων, ων ξη ροτης μεν εστι το ιδιωμα, ει δε τις αυτων νοτια καθ ικοιτο,
ικμαλεοι γινονται, και προς την υγραν ποιο τητα το εν σφισι ξηρον μεταβαλλουσιν.
Ουτως εγνων και την του μελιτος φυσιν ξηραν τροπον τινα δια της οπτησεως
γινομενην, και παλιν εκ περιστα σεως τινος εις το υγρον αναλυουσαν. Ἀλλα
παρεισθω ταυτα· κρειττον γαρ εξ αρχης τινος αναγκαιας δουναι την ακολουθιαν τωι
θεωρηματι. Ου μιαν γινωσκομεν εφ' εκαστου των στοιχειων ποιοτητα, δι' ης συμ
πληρουται το υποκειμενον, και του αντιστοιχουντος αποχωριζεται, αλλ' εν
διαφοροις εκαστον καταλαμβανεται ταις ποιοτησιν, ων αι μεν ακοινωνητως εχουσι
προς αλληλας, αι δε κατα το ισον ενθεωρουν, οικειως τε και αρμοδιως εχουσαι προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

τας μαχομενας αλληλαις ποιοτητας· οιον επι της γης και του υδατος, αμικτως μεν
εχουσι προς αλληλας η ξηροτης τε και υγροτης, επισης δε εκατεραι του των συνεστιν
η ψυχροτης, ενουσα τροπον τινα δι' 109 εαυτης τα μαχομενα. Παλιν χωριζεται το
υδωρ εκ του αερος, τηι του εμβριθους προς το κουφον εναν τιοτητι· αλλα και τουτοις
μεσιτευει κατα το ισον εν τηι εκατερου φυσει το υγρον θεωρουμενον. Παλιν
διΐσταται του πυρος ο αηρ, τηι του θερμου προς το ψυχρον μαχηι εναντιουμενος· αλλα
κοινωνει τηι κατα το κουφον ποιοτητι, και της φυσικης αυτων εναν τιοτητος οιον τις
καταλλακτης η κοινωνια της ποιοτητος γινεται. Ειτα το πυρ απο της γης τωι βαρει
και τωι κουφωι κεχωρισται, αλλ' η ξηροτης αμφοτερων εστι κοινη, και δια ταυτης
ενσπονδα πως αλληλοις τα διεστωτα γινεται. Τι δε βουλομενος εντευθεν της
εξετασεως αρχομαι; οτι η ψυχροτης ομοιως μεν ενθεωρειται τηι τε γηι και τωι υδατι
και τωι αερι, πλειονι δε μοιραι τωι υγρωι προσωικειωται, συντηρουσα πως εν εαυτηι την
του υδατος φυσιν, δια της προς το θερμον αντιπαθειας, την εκ του ξηρου βλαβην
απαμβλυνουσα. Ὡς τοινυν τωι θερμωι ξηροτης εμπεφυκε, και ουκ εστι μονον εν τωι
ετερωι το πυρ δειχθηναι· ουτως εικος εστιν ηνωσθαι λεγειν τωι υγρωι την ψυχροτητα,
δια το δειν εκατερωι των τε εν τωι πυρι θεωρουμενων ειναι και εν τωι υδατι την αντι
στοιχουσαν ποιοτητα, ωστε μαχεσθαι τωι μεν ξηρωι την υγροτητα, τωι δε ψυχρωι την
θερμοτητα. Ει ουν επισης τωι υγρωι συμπληρωτικον της του υδατος φυσεως και το
ψυχρον απεδειχθη, ακολουθον αν ειη λογιζεσθαι, οτι της ψυχρας ποιοτητος, και τηι
γηι φυσικως εγκειμενης δυναμει, και το υδωρ εν τηι γηι εστι, και η γη εν τωι υδατι. Ἡ
γαρ φυσικη του υγρου προς το ψυχρον συζυγια ουκ εαι διαζευχθηναι του ετερου το
ετερον καθολου· αλλα καν ποτε κατα μονας εφ' εαυτου τυχηι τουτων εκατερον, ουκ
ακριβως μονον εστιν, αλλα τηι δυναμει το συναμφοτερον εν τωι ενι καθοραται.
Ὥσπερ γαρ του υγρου προς τον αερα διαχυθεντος, και η ψυξις τοις των υγρων
ατμων μοριοις επηκολουθησεν· ουτω το εμπαλιν της ψυ χροτητος εν τωι βαθει της
γης διαιτωμενης, ουδε η υγροτης της συζυγου ποιοτητος απολειπεται, αλλ' η ψυχρα
δυναμις φυσικως εγκειμενη τηι γηι, οιον τι σπερμα της του υγρου φυσεως γινεται, αει
δι' εαυ της την συνημμενην εαυτηι ποιοτητα φυουσα, της δε αλλοιωτικης ενεργειας
την γην, δια της αγαν ψυξεως, εις υδατος γενεσιν μεταβαλλουσης. Τουτων δε ει μεν
τον λογον ημας τις απαιτοιη, πως ενεργει την του στεῤρου προς το υγρον μεταβολην
η αλλοιωσις επισης, αμηχανησομεν, ως και επι των αλλων παν των. Πως γαρ
διαχειται το υδωρ προς τον αερα, τωι κουφωι το κατωφερες εποχουμενον· η πως το
βαρος εις κουφον μετεποιησεν η αλλοιωσις; Ταυτα οτι μεν γινεται, τηι αισθησει
καταλαμβανομεν, λογωι δε παραστησαι τα εργα της φυσεως αδυνατουμεν. Ει δε τις
την πειραν εις μαρτυριαν της τοιαυτης υποληψεως δεχοιτο, ετοιμως αποδειξομεν,
μαρτυρας του λογου τους φρεωρυχους παραγοντες. Ἐπει γαρ των εν βαθει
καταλαμβανομενων υδατων την ανικμον γην διορυξωσιν, επι το κατω προιοντες τηι
εργασιαι, ουκ ευθυς εντυγχανουσι τηι συστασει του υδατος, αλλα πρωτον μεν τηι αφηι
μετεχειν τινος ικμαδος την γην εστοχασαντο· ειτα προς το μαλλον κατεψυγμενον
δια του βαθους χωρησαντες, πηλωδεστεραν την βωλον καταλαμβανουσι· μετα τουτο
προς το μαλλον κατεψογμενον βαθυνομενης της εργασιας, ιδρως τις αμυδρος
αποφαινεται· ειτα πορου τινος εντμηθεντος υπο τον πυθμενα του λιθου· ενθα
μαλλον εικος εστι 112 μηκετι την ηλιακην θερμοτητα διαδυεσθαι τηι πυ κνοτητι του
λιθου κωλυομενην· τοτε λεπται τινες του υδατος φλεβες δια της εργασιας
ανεστομωθησαν, αφ' ων εν κυκλωι περι το βαθος της συνδεσεως γινομενης,
ευθηνειται το φρεαρ τωι υδατι. Ὅπερ τοινυν ενταυθα γινεται προς την χειροποιητον
κοιλοτητα, συνδοθει σης της πανταχοθεν περι το φρεαρ συνθλιβομενης ικμαδος,
τουτο εικος εν παντι γινεσθαι τοπωι, και το δια της λεπτης ικμαδος αει συνδιδομενον
δια φλεβων τινων επι τους ευρυτερους οχετευεσθαι πορους, ηδη της λεπτης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

συῤροιας προς εαυτην ενωθεισης. Ουτως ουν απογενναται το υδωρ, του μεν ψυχρου
την γην καθυγραινοντος, της δε υγροτητος της εκ του ψυχρου συνισταμενης, και
ολην την του υδατος φυσιν εν εαυτηι τελειουσης. Ὅθεν αθροισθεν ηδη, και ρειθρον
γενομενον, ηιπερ αν ευοδωθηι, κατ' εκεινο την γην. ανεστομωσεν. Τουτο δε πηγη
ονομαζεται. Τεκμηριον δε του καθηγεισθαι την ψυχροτητα της των υδατων
γενεσεως, το τους προς αρκτυους των τοπων και μαλλον κατεψυγμενους
ευθηνεισθαι τοις υδασιν. Ἦ γαρ αν επισης τα ηλιουμενα τε και νοτια, διαβροχα τοις
υδασιν ην, ει μηδεν η απουσια της ψυξεως τηι γενεσει των υγρων ενεποδιζεν. Ὥσπερ
δε το εξ ομ βριας υδωρ αθροισθεν μεν εκ της των σταγονων συῤ ροιας, χειμαῤρους
γινεται, ει δε αυτας τας σταγονας εφ' εαυτων τις βλεποι, βραχυ τι και αντ' ουδενος
το εν εκαστηι φανησεται· ουτω και η της κατα λεπτον κατω θεν αει του υγρου
συνισταμενης ποσοτητος· οταν εν εκ πολλων ρειθρων το των λεπτων αθροισμα γε
νηται, το τοιουτον εις ποταμου φυσιν εκδιδοται. Ὁ δε ταυτας τας υποληψεις
παραγραφομενος, ποθεν αν οιηθειη τους αενναους των ποταμων αναδιδοσθαι; Ἆρα
μη τινας λιμνας εντος των της γης κολπων υπονοησειεν; Ἀλλα και αυται παντως ει
μη το επιῤ ρεον εχοιεν, εν βραχει κενωθησονται, ωστε κατ' αναγκην και αλλας
τουτων υπερκεισθαι νομισει· η δε ακολουθια του λογου, και τας αλλας αναπληρουν
αναζητησει· καν αλλας υπερκεισθαι λιμνας εκεινων υποτιθηται, και το των αλλων
πληρωμα ποιας εχει τας αφορμας αναγκαιως διερευνησεται. Και ουτως εις απειρον
προιων ο λογος ουδαμου στησεται, λιμνων λιμνας υπερτιθεις· ινα αι προς ταις
πηγαις λιμναι μη επιλειπωσιν, εως αν των εσχατων τας αφορμας καταλαβηι, δι' ων η
του υδατος γενεσις την αρχην λαμβανει. Ὅπερ τοινυν εικος εστι της πρωτης του
υδατος φυσεως αιτιαν εξευρεθηναι, πολυ αν ευλογωτε ρον ειη τουτο περι την των
πηγων συστασιν εννοειν, και μη τας υπογειους λιμνας φανταζεσθαι, αφ' ων ευθυς
και το κατωφερες της του υδατος φυσεως εξ εναντιου προς τον λογον ισταται. Πως
γαρ επι το ανω ρυησεται ου η φυσις ιδιαν εχει την επι το κατω φοραν; Ἔπειτα δε και
οσον το μεγεθος των λιμνων εκεινων η διηνεκης των τοσουτων υδατων αποῤροη
στοχαζεσθαι διδωσιν, ωστε τοσουτον προ χευουσαν εν τοσουτοις χρονοις, ακενωτον
μενειν, μη δενος ενδοθεν το εξιον αντεισαγοντος; Ἀλλα δηλον αν ειη δια των
εξητασμενων, οτι τωι ποταμωι μεν ου λειπει η χορηγια του υδατος, της γης προς
τουτο μεθισταμενης. Ὁ δε ογκος της γης ουκ ελαττουται 113 δια του υπεξιοντος, της
παντοτε γινομενης των ξηρων ατμων μεταβολης, το αει μειουμενον εκ του ογκου
αναπληρουσης. Ὧν γινομενων, ουκετ' αν ημιν η εις αλληλα των στοιχειων
αλλοιωσις σκαζειν δοκοιη, αλλα δι' ακολουθου δεσμειται ο λογος, την εκαστου προς
το ετερον τροπην, γενεσιν εκεινου του εις ο μετεβληθη βλεπων, και την απ' εκεινου
προς το εξ αρχης παλιν αποκαταστασιν. Οιον το υδωρ προς τον αερα δια των ατμων
αναχθεν, αηρ εγενετο· ο αηρ υγρανθεις εν τωι υπερκειμενωι φλογμωι κατεξηρανθη· το
γεωδες του υγρου δια της του πυρος φυσεως απεκριθη· τουτο εν τηι γηι γενομενον δια
της ψυ χρας ποιοτητος εις υδωρ μετεποιηθη· και ουτως αδιαλειπτος, και ανωμενου
και ουδενος πλεοναζοντος, αλλ' εν τοις εξ αρχης μετροις εις το διηνεκες
διαμενοντος. Ουκουν αλλο τι παρα την υγραν φυσιν τα υπερκειμενα του
στερεωματος υδατα νοειν, η των εξετασθεντων ακολουθια διδωσιν, ειπερ τωι μη
τρεφεσθαι τηι του υγρου δαπανηι την του πυρος φυσιν εκ των ειρημενων
κατενοησαμεν.
∆εδεικται γαρ εν τοις εξητασμενοις, οτι το θερμον τωι ψυχρωι ουχι τρεφεται,
αλλα σβεννυται· και το υγρον τωι ξηρωι αφανιζεται, ου πλεοναζει. Ἀλλ' επι το ετερον
των ζητουμενων καιρος αν ειη τρεψαι την θεωριαν, πως μετα την τριτην ημεραν
παντες οι κατ' ουρα νον φωστηρες πεποιηνται. Ὅτι μεν ουν εκαστου των γινομενων
θαυματων λογος τις θειος καθηγειται προστακτικος, ουτω του Μωσεως ιστορικως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

ημας τα υψηλα των δογματων διδασκοντος, εν τοις φθα σασιν εξητασαμεν λογοις,
εν οις τουτο κατενοησα μεν, το μη προσταγμα ειναι δια ρηματων γινομενον την
θειαν φωνην, αλλα την τεχνικην τε και σοφην δυναμιν εκαστου των γινομενων,
καθ' ην ενεργειται τα εν τοις ουσι θαυματα, τουτο λογον Θεου και ειναι και
λεγεσθαι, και οτι παντος αθροως του κατα την κτισιν πληρωματος εν τωι πρωτωι του
Θεου θελη ματι συσταντος, η αναγκαιως κατα την εγκειμενην τοις ουσι σοφιαν
επομενη ταξις, προς την εκαστου των στοιχειων αναδειξιν, των θειων
προσταγματων την ακολουθιαν εχει. Συνελων γαρ εν τηι πρωτηι της αισθητικης
κτισεως υποστασει, περιληπτικηι φωνηι, το παν ο Μωσης ενεδειξατο ειπων· «Ἐν αρχηι
εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην.» Το ουν πληρωμα των οντων ειπων οτι
εποιησεν, καθεξης εν ταξει τινι φυσικηι την γινομενην εκαστου των οντων
αναδειξιν επισημειουται τωι λογωι. Γεγονε τοινυν μετα παντων το φως, αλλ' ουκ
ευθυς προεφανη των παντων, εως τα αφεγγη της κτισεως μερη της φω τιστικης
επιπροσθουντα δυναμεως εμενεν· ομου δε τωι δοθηναι παρα του Θεου τηι κτισει προς
την δια κοσμησιν αυτης το ενδοσιμον, η πυρωδης τε και φωτιστικη δυναμις της
κτισεως προεφανη εν τωι κουφωι και ευκινητωι της φυσεως, προεξαλλομενη των
αλλων. Και τεως μεν ην πασα περι εαυτην ηθροισμενη και περιπολουσα το παν· μετα
τουτο δε παλιν τοις ιδιοις μοριοις προς τα συγγενη τε και καταλληλα διακρινεται.
∆ηλον γαρ εκ των ορωμε νων, οτι ου μια της φωτιστικης φυσεως εστιν η δυ ναμις·
αλλα τωι μεν γενικωι λογωι εν τις ονομαζων φως το εκ παντων αθροιζομενον, ουκ αν
αμαρτοι, επει και ο θειος λογος τηι ενικηι φωνηι καταρχας το παν διασημαινει, φως,
ουχι φωτα γενηθηναι προσταξας, Ει δε προς τα φαινομενα βλεποι τις, πολλην την
της φωτιστικης δυναμεως διαφοραν εν τοις ουσι κατοψεται. Ὅθεν και ο Ψαλμωιδος
φησιν· «Τωι ποιησαντι φωτα μεγαλα μονωι.» Και, «Ἄλλη δοξα ηλιου,» 116 φησιν ο
Ἀποστολος, «και αλλη δοξα σεληνης, και αλλη δοξα αστερων· αστηρ γαρ αστερος
διαφερει εν δοξηι,» ως πολλης παντως της κατα το φως ουσης διαφορας. Ει γαρ και
παντα φωτιζειν πεφυκεν οσα ο Παυλος απηριθμησατο, και εκαστον εν ιδιαζουσηι τινι
δυναμει και δοξηι καταλαμβανεται· καλως αν εχοι, εν φως τα παντα κατα τον
γενικον ονομαζεσθαι λο γον, ασυγχυτον δε και διηιρημενην την εν τουτοις δια
φοραν θεωρειν. Ει δε ταυτα τουτον εχει τον τροπον, ουκ αν οιμαι διαμαρτειν της
ακολουθιας την ημετεραν υποληψιν, ει τουτο υπολαβοιμεν νενοηκεναι τον Μωσεα·
οτι καταρχας μεν πασα η φωτιστικη δυναμις προς εαυ την αθροισθεισα εν εγενετο
φως· επει δε πολλη τις ην εν τωι λεπτωι τε και ευκινητωι παρα το μαλλον και ηττον η
διαφορα εν τηι των ολων φυσει θεωρουμενη, ηρκεσε το τριημερον χρονου διαστημα,
την εκαστου τουτων διακρισιν τρανως τε και ασυγχυτως απ' αλληλων ποιησασθαι,
ωστε το μεν ακρως λεπτον τε και κου φον της πυρωδους ουσιας, και καθαρως αυλον,
εν τωι ακροτατωι γενεσθαι της αισθητης κτισεως (οπερ η νοητη τε και ασωματος
διαδεχεται φυσις)· το δε αργοτερον τε και ναρκωδεστερον απαν, εντος της περιοχης
του λεπτου τε και κουφου περι εαυτου συστηναι· τουτο δε παλιν κατα την διαφοραν
της εγκειμενης αυτωι ιδιοτητος επταχη μερισθηναι· παν των των καταλληλων τε και
ομοφυλων του φωτος μοριων αλληλοις κατα το συγγενες συμφυεντων, και απο των
ετερογενως εχοντων διακριθεντων. Ουτως ουν οσον εν τηι φωτιστικηι ουσιαι της
ηλιακης φυσεως ενεσπαρμενων παντων των μοριων τουτων προς αλ ληλα
συνδραμοντων, εν μεγα εγενετο· ωσαυτως και επι της σεληνης και εφ' εκαστου των
αλλων των πε πλανημενων και των κατεστηριγμενων αστερων, η προς τα ομογενη
των εκαστου μοριων συνδρομη, εν τι των φαινομενων εποιησεν· και ουτω τα παντα
εγενετο. Ἠρκεσθη δε ο μεγας Μωσης τα γνωριμωτερα μονον εν τουτοις
κατονομασας, τον μεγαν φωστηρα και τον ελασσω, τα αλλα παντα γενικως
προσειπειν τωι των αστερων ονοματι. Ει δε καμνηι ημων η του νου παχυ της, μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

δυναμενη τηι λεπτοτητι συνεξελθειν της θειας σοφιας, ξενιζεσθω μεν μηδεις προς
την πτωχειαν της φυσεως ημων αποβλεπων, ηι αγαπητον εστιν ου το μηδενος
διαμαρτειν, αλλα το ενος γουν επιτυχειν δυνηθηναι. Ταυτα δε φημι προς εκεινο
βλεπων, τις ο λογος του τριημερου τουτου διαστηματος, ωστε τον τοσουτον χρονον
αρκεσαι προς την εκαστου των εν τωι φωτι θεωρουμενων διακρισιν. ∆ηλον γαρ οτι
παν τως εστι τις λογος, καν κρειττων ηι της ημετερας εποψεως, καθ' ον συμβαινει το
μετριον του χρονου τουτου προς την διακρισιν της φωτιστικης ουσιας, τηι
μεμετρημενηι παρατασει του χρονου, και τωι ποσωι της κατα την κινησιν του πυρος
ενεργειας, της των φω των διαστολης εν τηι των φωστηρων ιδιοτητι διαιρε θεισης,
ωστε τας απειρους ταυτας των φωτων διαφο ρας προς την οικειαν θεσιν εκαστην
αποκριθηναι, υπο της φυσικης ιδιοτητος εκει ταχθεισας, οπου η εγ κειμενη φυσικη
δυναμις εκαστην ηγαγεν, μηδεμιας 117 εν τουτοις αταξιας, η συγχυσεως γενομενης,
δια το κεκρισθαι εν αυτοις εκ θειας σοφιας, κατα την εν τεθεισαν εκαστωι φυσικην
ιδιοτητα, την απαραβατον ταξιν, ωστε την μεν ανωτατω χωραν επισχειν εκεινα τα
πασης ανωφερους ουσιας ανωφερεστερα· και εν εκεινοις, παλιν η εν τωι μεσωι
ταχθηναι, η νοτια γε νεσθαι τινα, η προς αρκτια, η την μεταξυ χωραν καταλαβειν, η
τον γαλαξιαν, η τον ζωδιακον κυκλον αναπληρωσαι, και παλιν εν τουτωι, η ταυτην η
την ετεραν του αστρου περιγραφην απεργασασθαι, και εν τωι αστρωι παλιν, μη κατα
το αυτοματον εκαστον των εν τωι σχηματι κειμενων αστρων, η ωδε η ωδε την θεσιν
εχειν, αλλα ισομερως εγκειμενη αυτωι ιδιοτης απηγαγεν, εκει μενειν εν αμεταθετωι
τηι παγιοτητι, τηι της ιδιας φυσεως δυναμει, κατα την του πεποιηκοτος σοφιαν
περικρατουμενον. Ταυτα εστι και τα τοιαυτα, προς α βλεπων ο νους ιλιγγιαι, και της
ιδιας νωθειας καταψηφιζεται, μη δυ ναμενος εξευρειν τον λογον, πως η τριημερος
του χρονου παρατασις προς την τοσουτων αστερων διακρισιν ηρκε σεν, η πως δια
την απειρον της απλανους σφαιρας των περιγειων υποστασιν εν μεσωι του παντος
διαστηματος, την ηλιακην φυσιν η μεγαλη του Θεου σοφια κατ εταξεν, ως αν μη
τελειως εν τωι σκοτωι διαβιωμεν, της εκ των αστρων απαυγαζομενης λαμπηδονος
πριν η εις ημας ελθειν ενδαπανωμενης τωι μεταξυ διαστη ματι. Ου χαριν την
εκλαμπτικην της ηλιακης φυσεως δυναμιν τοσουτον ημων υπερεθηκεν, ωστε μητε
αμαυρουσθαι την ακτινα τωι πολλωι διαστηματι, μητε τωι αγαν προσεγγισμωι λυπηραν
ειναι, η πως το υλι κωτερον τε και παχυτερον εκ των υπερκειμενων, το σεληναιον
σωμα φημι, προς το κατωτερον κατεσπασθη, και τον περιγειον χωρον περιπολει; ου
μεση πως θεωρειται η φυσις, της τε αλαμπους, και της φωτι στικης δυναμεως κατα
το ισον μετεχουσα. Την μεν γαρ οικοθεν λαμπηδονα η της ουσιας παχυτης απημ
βλυνε, τωι δε αντιφωτισμωι της ηλιακης ακτινος ου παντη της φωτιστικης
ηλλοτριωται φυσεως. Ἀλλα τον μεν λογον της εν εκαστωι των οντων φαινομενης
σοφιας ιδειν η πτωχεια της φυσεως ημων αδυνατει, το μεν τοι κατα την εκτεθεισαν
παρα του νομοθετου ταξιν επι της των οντων κτισεως, ακολουθιαν τινα τοις
γεγονοσιν ενθεωρησαι, τουτοις οιμαι δυνατον ειναι, το μετριως προς το ακολουθον
επισταμενοις βλεπειν, δια τινων στοχασμων οπωσουν κατανοησαι. Ουκουν
αναλαβωμεν την των γεγονοτων ακολουθιαν. Ἔστι δε αυτη· του καθολικου τε και
γενικου φωτος δια το ευκινητον προφανεντος των αλλων, επηκολουθησε του
στερεωματος περιγραφη, τηι κυκλοτερει περιοδωι του πυρος ορισθεισα. Της δε
κουφης φυσεως των βα ρυτερων αποκριθεισης, ακολουθως διαστελλονται απ'
αλληλων αι βαρειαι ποιοτητες, εν γηι τε και υδατι διακριθεισαι. Της δε κατω φυσεως
διακοσμηθεισης, η λεπτη τε και κουφη και μετεωρος ουσια, δια το μη πασαν αυτην
ομοφυως προς εαυτην εχειν, εν με ταξυ διαστηματι του παρωιχηκοτος χρονου, προς
τας ομογενεις ιδιοτητας εκ του κοινου διακρινεται, εν ηι το απειρον των αστρων
πληθος εξαπλωθεν, κατα την εγκειμενην εκαστωι μερει φυσικην ιδιοτητα, επι το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

ακροτατον της κτισεως ανατρεχει, και εν τωι ιδιωι εκαστον γινεται τοπωι, ουτε
παυομενον της αεικινη του φορας, ουτε μετακινουμενον απο της εν ωι εστι θεσεως.
Ἀλλ' η μεν ταξις εν τουτοις το ακινητον εχει, η δε φυσις το αεικινητον. Ἐφεξης δε η
δευτε 120 ρονουσα μετα την οξυτατην κινησιν εν τηι ιδιαι φοραι, τον υποβεβηκοτα
κυκλον διαλαμβανει· και πα λιν εκ τριτου και τεταρτου και εως εβδομου προς λογον
της κατα το ταχος φυσεως.
Τοσουτον υποκαταβαινει του ανωτερω εκαστον, οσον αυτωι σχολαιοτερα
των υπερκειμενων η φυσις εστι προς την κινησιν. Ταυτα ουν γινεται κατα την
τεταρτην ημεραν, ου τοτε του φωτος δημιουργηθεντος, αλλα της φωτιστικης
ιδιοτητος περι το κατα φυσιν εαυτηι και καταλληλον αθροισθεισης· τα τε αλλα
εξεφανη των αστερων, και οι εν μειζονι ογκωι περι τα λοιπα καθορωμενοι, ο ηλιος τε
και η σεληνη, ων η μεν γενεσις, εν τηι πρωτηι καταβοληι, του φωτος τας αφορμας
εσχεν, η δε συ στασις εκαστου (επειδη παντως εν χρονωι κινειται παν το κινουμενον,
και δει την των μοριων προς αλληλα συνδρομην, και χρονικου τινος διαστηματος)
εν ταις τρισιν ημεραις ετελειωθη· ως μηδεν εξω της ακολουθιας παρα του μεγαλου
Μωσεως εν τηι των οντων διασκευηι γεγραφθαι, ει παντων κατα το αθροον παρα της
του ∆ημιουργου δυναμεως υλικως προκαταβεβλη μενων, προς την των οντων
συστασιν, η μερικη των εν τωι κοσμωι τεθεωρημενων αναδειξις, ταξει τινι φυσικηι και
ακολουθιαι εν ρητωι διαστηματι ετελειωθη· τοτε μεν αθροου του φωτος εκφανεντος,
νυν δε πασης της φωτιστικης φυσεως ιδικως διαφανεισης, ων εστι και ο ηλιος, και η
σεληνη. Και ωσπερ επι των ρευ στην τινα δυναμιν εχοντων, καν παντα ρεηι, ου παν
τως ομογενως εχει προς αλληλα, αλλα τις εστιν εκα στωι διαφορα προς το ετερον,
οιον εν ελαιωι και υδραργυρωι και υδατι, απερ ει τις αναχεας παντα προς αλληλα ενι
περιβαλοι αγγειωι, βραχεος εγγε νομενου χρονου, πρωτον οψεται την υδραργυρον,
δια το βαρυτεραν τε και κατωφερεστεραν ειναι των αλ λων, τοις ιδιοις
συμφυομενην μοριοις, καν πανταχη ταυτα διεσκεδασμενα τυχηι· επεκτα το υδωρ
προς εαυτο συναγομενον· ειτα του ελαιου τα μορια πασι τοις υποκειμενοις
επιπολαζοντα, και περι εαυτα συν ισταμενα· ουτως οιμαι δειν και περι της προκει
μενης θεωριας στοχαζεσθαι, τοσουτον υπαλλαξαντας μονον του υποδειγματος, ωστε
το εν τοις ρευστοις ωδε δια του βαρους γινομενον, επι της ανωφερους φυσεως κατα
το εμπαλιν θεωρησαι. Παντων γαρ αναφερομενων υπο κουφοτητος αμα τηι πρωτηι
των οντων καταβοληι, ως ειχε ταχους εκαστον κατα την εγκειμενην τοις πασιν εκ
φυσεως δυναμιν, ακολουθον ην τωι ισοδρομουντι αλληλοις παντα συνδραμειν, και
ουτω διακριθηναι κατα την του ταχους διαφοραν απ' αλληλων, των ωσαυτως
πεφυκοτων τε και δυναμενων. Ὥσπερ ουν επι του υποδειγματος η των ρευ στων
τουτων διακρισις ουκ εποιησε δια της διαστο λης τας υλας, αλλα τας γεγενημενας
και εν αλληλαις κεχυμενας καθαρως εκαστην απο της αλλης διακρι θεισαν
ανεδειξεν· ουτω και μετα το τριημερον του χρονου διαστημα ουχ. εγενετο η
φωτιστικη του ηλιου φυσις και δυναμις, αλλα διακεχυμενη προς το παν προς εαυτη
διεκριθη. Ει δε τις ημας επαιτοιη και περι του τριτου ουρανου λογον, ον ο Μωσης
μεν ουκ εγραψεν, Παυλος δε ειδεν, και εν αυτωι καθαπερ εν αδυτοις τισι της σοφιας
γενομενος, των αῤρητων επ ηκροασατο, τουτο φαμεν, οτι ουκ εξω των εξητασμε 121
νων ο τριτος εκεινος ουρανος εστι. ∆οκει γαρ μοι ο μεγας Ἀποστολος ο πασι τοις
εμπροσθεν εαυτον επεκτεινων, διαβας πασης της αισθητης φυσεως τους ορους, εις
την νοητην καταστασιν παρεισδυναι, ου σωματικης ακριβως γινομενης αυτωι της
των νοητων θεωριας. Τουτο γαρ και αυτος τωι ιδιωι λογωι παρα σημαινεται ειπων, οτι
«ειτε εν σωματι ουκ οιδα, ειτε εκτος του σωματος ουκ οιδα· ο Θεος οιδεν αρπαγεντα
τον τοιουτον εως τριτου ουρανου.» Το ουν ακροτατον του αισθητου κοσμου τριτον
οιμαι ουρανον προειρη κεναι τον Παυλον, τριχη μεν τεμοντα παν το φαινομε νον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

κατα δε την συνηθειαν της Γραφης, εκαστον των τμηματων τουτων ουρανον
ονομασαντα. Ὁ γαρ της Γραφης λογος, εν καταχρησει τινι ρηματων, ενα μεν
ουρανον ονομαζει, τον ορον του παχυμερεστερου αερος, μεχρις ου και νεφη και
ανεμοι και η των υψιπετων ορνεων φερεται φυσις. Και γαρ και νεφε λας ουρανου
λεγει, και πετεινα ουρανου· και ουχ απλως ουρανον λεγει τουτον, αλλα και μετα του
στερεωματος. Λεγει γαρ, «Ἐξαγαγετω τα υδατα ερπετα ψυχων ζωσων, και πετεινα
πετομενα επι της γης κατα το στερεωμα του ουρανου.» Ειτα το ετερον, ουρανον τε
και στερεωμα κατονομαζει, το μετα την απλανη σφαιραν περι το εντος
θεωρουμενον, εν ωι οι πλανηται των αστερων διαπορευονται. Λεγει γαρ, οτι
«Ἐποιησεν ο Θεος τους φωστηρας τους μεγαλους, και εθετο αυτους εν τωι
στερεωματι του ουρανου, ωστε φαινειν επι της γης.» Παντι δε προ δηλον τωι
οπωσουν επεσκεμμενωι την του παντος διακοσ μησιν, οσον υποβεβληκε ταυτα περι
την ανω φοραν, και αυτο δε το ακροτατον του αισθητου κοσμου, ο μεθοριον της
νοητης κτισεως, στερεωμα τε και ουρανον ονομαζει. Ὁ ουν επιθυμητης των υπερ
λογον, και σκοπων καθως και ημιν εγκελευεται μηδεν των βλεπο μενων· οτι τα μεν
βλεπομενα προσκαιρα, τα δε μη βλεπομενα αιωνια οπου αυτον η επιθυμια επηρεν,
εκει εγενετο υψωθεις τηι δυναμει. Τουτο επιθυμητον αυτωι προδεικνυντος, και αντι
ειπειν, Οιδα ανθρωπον πασαν την αισθητην διαβαντα κτισιν, και εν τοις αδυτοις της
νοητης γενομενον φυσεως· επειδη εκ παιδος τα ιερα γραμματα οιδεν, ταις γρα
φικαις φωναις διασημαινει το ονομα, τριτον ουρα νον ονομασας την των τριων
τουτων των εν τωι παντι θεωρουμενων τμηματων διεξοδον· κατελιπε γαρ τον αερα·
παρεδραμε και την δια μεσου των αστερων κυκλοφοριαν· επερασε δε και την ακραν
των αιθεριων ορων περιβολην, και εν τηι στασιμωι και νοητηι φυσει γενομενος, οιδε
τα του παραδεισου καλλη, και ηκουσεν α ανθρωπινη φυσις ου φθεγγεται. Ταυτα σοι,
ω ανθρωπε του Θεου, περι των προβληθεντων ημιν παρα της συνεσεως σου
απεκριναμεθα, μητε τι της γραφικης λεξεως εις τροπικην αλληγοριαν
μεταποιησαντες, μητε παριδοντες τι των αντιτε θεντων ημιν ανεξεταστον· αλλ' ως
ην δυνατον μενουσης της λεξεως επι της ιδιας εμφασεως, τωι της φυσεως ειρμωι δια
της θεωριας των ονομα των ηκολουθησαμεν, δι' ων το μηδεν υπεναντιως 124 εχειν
των δοκουντων κατα την επιπολαιοτεραν ανα γνωσιν, α συμφωνειν αλληλοις,
καθως ην δυνατον, απεδειξαμεν· τοις δε λοιποις επεξιεναι των κατα την εξαημερον
κοσμογονιαν πεποιημενων, ματαιον ενομισαμεν, της υψηλης του διδασκαλου
φωνης μη δεν των ζητουμενων εις θεωριαν παραλειπουσης· πλην της του ανθρωπου
κατασκευης, ην ημεις εν ιδιαζοντι βιβλιωι προ τουτων πονησαντες, απεστειλα μεν
σου τηι τελειοτητι, τουτο και εν εκεινωι τωι λογωι και εν τωι παροντι, σε τε και παντας
τους εντυγχα νοντας παραιτουμενοι, το μη οιεσθαι ημας αντεγει ρειν εαυτους ταις
του διδασκαλου σπουδαις· αλλ' εκει μεν αναπληρουντας ως ην δυνατον τα
ελλειμματα, προσθειναι την εις τον ανθρωπον θεωριαν τοις κατα την Ἑξαημερον
πονηθεισιν αυτωι· ενταυθα δε δια τους επιζητουντας εν τοις γραφικοις νοημασι το
ακολουθον, ταυτα γραψαι προθυμηθηναι, ως ομου τε την λεξιν επι των
γεγραμμενων φυλαττεσθαι, και την φυσικην θεωριαν συναγορευειν τωι γραμματι. Ει
δε ελλειπως εχει τα ειρημενα, φθονος ουδεις παρα τε της σης συνεσεως, και παρα
εκαστου των εντυγχανοντων εξεργασθηναι τα λειποντα. Ουδε γαρ των πλουσιων
την δωροφοριαν εκωλυσεν η τοιν δυοιν οβολοιν γεγενημενη παρα της χηρας
επιδοσις· ουθ' οσοι τα δερματα, και τα ξυλα, και τας τριχας τωι Μωσηι προς την
σκηνοποιιαν εισηνεγκαν, εμποδιον τοις τον χρυσον και τον αργυρον, και τους
τιμιους των λιθων ανατιθεισιν εγενοντο. Και ημεις τοινυν αγαπησομεν ει εν τριχων
ταξει τα παρ' ημων κριθειη, μονον γενοιτο δια της υμετερας πορφυρας, της τωι
χρυσιαι συμπλεκομενης, επιτεθηναι τωι λογωι τον επενδυτην, ωι ονομα εστι, Λογιον τε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

και ∆ηλωσις και Ἀληθεια, καθως φησι και ο Μωσης ο τα τοιαυτα κατασκευαζων τωι
ιερει περιβολαια, κατα την υφηγησιν του Θεου, ωι πρεπει η δοξα, και το κρατος συν
τωι μονογενει Υιωι και τωι παναγιωι Πνευματι εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25


