In Origenem oratio panegyrica
ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟΥ ΕΙΣ ΩΡΙΓΕΝΗΝ
ΠΡΟΣΦΩΝΗΤΙΚΟΣ ον ειπεν εν Καισαρειαι της Παλαιστινης, μετα την παρ'
αυτωι πολυετη ασκησιν, μελλων απαλλαττεσθαι επι την πατριδα.
1 Ἀγαθον τι χρημα η σιωπη των τε αλλων πολλοις πολλακις, καμοι δε
μαλιστα νυν, και εκοντι και ακοντι επιστομιζομενωι και σιωπαν καταναγκαζο μενωι.
Ἀμελετητως γαρ εχω και απειρος ειμι λογων των καλων τουτων και ευπρεπων, των
υπο τοις επιλεκτοις και δοκιμοις ονομασι τε και ρημασι κατα το εξης ακωλυτωι τινι
ειρμωι λεγομενων η συνταττο μενων· ταχα μεν και ηττον πεφυκως το χαριεν τουτι
και Ἑλληνικον οντως εργον διαπονησασθαι. Ου μην αλλα και οκταετης μοι χρονος
ουτος ηδη, εξ ου ουτε αυτος ειπων τι η γραψας λογον τινα μεγαν η μικρον ολως
τυγχανω, ουτε αλλου ηκουσα του ιδιαι γραφοντος η λεγοντος, η και δημοσιαι
πανηγυρι κους λογους και αγωνιστικους παρεχομενου, οτι μη των θαυμασιων
τουτων ανδρων, των την καλην φιλοσοφιαν ασπασαμενων· οις και αυτοις ευεπειας
μεν ηττον μελει και ευπρεπειας ονοματων· εν δευτερωι δε θεμενοι τας φωνας, τα
πραγματα αυτα ως εχει εκαστα διερευ νασθαι τε μετα ακριβειας και εξαγγελλειν
εθελουσιν· ουχι ου βουλομενοι οιμαι, αλλα και αγαν βουλομενοι τα καλα και ακριβη
των νοηματων καλωι και <ευ>ειδει εκτυπουν τωι λογωι· αλλ' ισως ου δυναμενοι
ουτως εκ του προχειρου δυναμιν εν τοις νοημασι την ιεραν και θεοειδη και λογον
τον εν ταις λεξεσιν ευεπη, δυο ανθρωπων ιδιαι εκαστου πλεονεκτηματα, μιαι και τηι
αυτηι και ταυτηι μικραι και ανθρωπινηι περιλαβειν ψυχηι, οντα πως εναντιωτατα. Ει γε
νοησει μεν και ευρεσει φιλον πως και συνεργον εστι σιωπη· το δε ευλαλον και
ευοχον εν λογωι ουκ αλλαχοθι αν που ζητων ευροις, η εν φωναις και τηι τουτων
συνεχει μελετηι. Ου μην δε αλλα και γε τον νουν ετερον τι μαθημα δεινως
επιλαμβανει, και το στομα συνδει την γλωτ ταν, ει τι και μικρον ειπειν τηι Ἑλληνων
εθελησαιμι φωνηι, οι θαυμαστοι ημων νομοι, οις νυν τα παντων των υπο την
Ῥωμαιων αρχην ανθρωπων κατευθυνεται πραγματα, ουτε συγκειμενοι ουτε και
εκμανθανομενοι αταλαιπωρως· οντες μεν αυτοι σοφοι τε και ακριβεις και ποικιλοι
και θαυμαστοι, και συνελοντα ειπειν Ἑλληνικωτατοι· εκφρασθεντες δε και
παραδοθεντες τηι Ῥωμαιων φωνηι, καταπληκτικηι μεν και αλαζονι και
συσχηματιζομενηι πασηι τηι εξουσιαι τηι βασιλικηι, φορτικηι δε ομως εμοι. Ου μην
αλλως πως ουτε δυνατον ην, ουτε βουλητον ειναι μοι ειποιμ' αν ποτε. Ἐπειδη δε
ουδεν ετερον η εικονες τινες εισι των <της ψ>υχης ημων παθηματων αι λεξεις ημων,
τοις μεν δυνατοις ειπειν ωσπερ τισιν αγαθοις ζωγραφοις και τεχνηι μεν οτι
τεχνικωτατοις, πλουσιοις δε και τηι των χρωματων υληι, ουχ ομοιας μονον, αλλα και
ποικιλας και περικαλλεις τωι πολυμιγει των ανθων γραφειν <εξει>ναι τας γραφας,
κατα μηδεν εποδιζομε νοις, ομολογησαιμεν.
2 Ἡμεις δε οια τινες <πενη>τες, απορουντες των ποικιλων τουτων
φαρμακων, και ητοι ουδε κτησα<με> νοι πω<ποτε> η και αποβεβληκοτες ισως, οια εξ
ανθρα κων μονων η οστρακων, των συνηθων τουτων <και> κοινων ονοματων και
ρηματων, κατα δυναμιν την ημετεραν τα πρωτοτυπα των της ψυχης ημων
<παθη>ματων ταις ημιν ευποροις υ<πογρα>φοντες φωναις απομιμωμεθα,
υποφαινειν τους χαρακτηρας των της ψυχης τυπων, ει και μη εναργεις μηδε
κεκαλλωπισ<μενους>, ως εν ανθρακογραφιαι γουν πειρωμενοι, ει μεν τι και ευειδες
και ευγλωττον απ<ανται> ποθεν, ασπασαμενοι ηδεως, επει και περιφρονησαντες.
Ἀλλα γαρ εκ τριτων αυθις αλλ<ο τι> κωλυει τε και αποτρεπει και πολυ των αλλων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

επεχει μαλλον και ησυχιαν αγειν ατεχνω<ς> προσταττει, η υποθεσις αυτη, ησπερ
ενεκα λεγειν προεθυμηθην μεν, μελλω <δε> και οκνω. Περι γαρ ανδρος διανοουμαι
τι λεγειν, φαινομενου μεν και δοκουντος ανθρωπου, το δε πολυ της εξεως τοις
καθοραν δυναμενοις απεσκευασμενου ηδη μειζονι παρασ κευηι μεταναστασεως της
προς το θειον. Ουχι δε γενος ουδε ανατροφας σωματος επαινεσων ερχομαι, ειτα
μελλω και αναβαλλομαι υπ' ευλαβειας περιττης, ουδε γε ισχυν η καλλος· ταυτα δη
τα των μειρακιων εγκωμια, ων ηττων φροντις κατ' αξιαν τε και μη λεγομενων.
Πραγματων γαρ ου μονιμων ουδε εστωτων, φθειρομενων δε ποικιλως και ταχεως,
λογον ποιεισθαι τινα σεμνοειδως και αξιοπρεπως δη ταις αναβολαις, μη και ψυχρον
η περπερον ηι, ουκ αν μοι τουτων ειπερ τι λεγειν προυκειτο, αχρηστων μεν οντων
και ματαιων και οιων ουκ αν ποτε εκων προυθεμην λεγειν· ου μην αλλ' ειπερ
προυκειτο, ουθ' ηντινουν ειχεν αν ευλαβειαν ο λογος ουδε φροντιδα, μη πη τι λεγων
ηττω<ν> της αξιας φαινοιμην. Νυνι δε ο τι θεοειδεστατον αυτου, και οπερ εν αυτωι
σ<υγ>γενες ον τυγχανει θεωι, εγκαθειργ μενον μεν τωι φαινομενωι και θνητωι τωιδε,
οτι δε φι<λο> πονωτατα εξομοιουσθαι βιαζομενον τωι θεωι, τουτου μνημονευων και
εφαπτεσθαι πως μελλων πραγματων μειζονων, και τινος δια τουτου και της εις το
θειον ευχα ριστιας, οτι μοι συγκυρησαι τοιουτωι δεδωρηται ανδρι, παρα πασαν γε την
ανθρωπων προσδο<κιαν> των τε αλλων και την εμου αυτου, ουτε προθεμενου ποτε
ουτε και ελπισ<αν>τος· τοιουτων εφαπτεσθαι μελλων, μικρος ων και ανους
παντελως, ουκ ευλογως αναδυομαι τε και οκνω και εκων σιωπω; Και δητα την
ησυχιαν αγειν ασφαλες <μοι> κατα φαινεται, μη πη προφασει μεν ευχαριστιας, υπο
δε προπε τειας ισως περι σεμνων και ιερων ασεμνα τε και ευτελη και
καταπεπατημενα διεξιων, ου μονον ουκ εφικνωμαι της αληθειας, αλλα και καθαιρω
τι, το γε επ' εμοι, παρα τοις ουτως εχειν πιστευουσιν, ως ασθενης ων ο λογος,
περιυβριζων μαλλον ηπερ εξομοιουμενος τοις εργοις τηι δυναμει, υποτυπωσεται.
Καιτοι τα μεν σα ακαθαιρετα και ανυβριστα, ω φιλη κεφαλη, και πολυ μαλλον τα
θεια, μενοντα εφ' εαυτων ως εχει ασαλευτα, ουδεν βλαπ τομενα υπο των μικρων και
αναξιων ημετερων λογων· ημεις δε ουκ οιδ' οπως την της θρασυτητος και προπε
τειας δοξαν διαφευξομεθα, επιπηδησαντες υπ' ανοιας, μικρωι και νωι και παρασκευηι,
μεγαλοις και υπερ ημας ισως πραγμασι. Και ει μεν αλλαχοθι που και <επ'> αλλων
τοιαυτα προεθυμηθημεν νεανιευσασθαι, θρασεις μεν και ουτως ημεν και τολμηροι
τινες, ου μην αλλ' αναιδεια της προπετειας αιτια, τωι μη επι σοι ταυτα θρασυνεσθαι·
νυνι δε παν το μετρον της ανοιας αποπλησομεν, η και απεπλησαμεν ηδη,
επεμβαινειν τολμησαντες ανιπτοις τοις ποσι (τουτο δη το του λογου) ακοαις, αις
αυτος ο θειος λογος ουδεν εσκεπασμενοις, ως ταις των πολλων ανθρωπων, τοις
ποσιν, ωσπερ υπο παχεων τινων δερματων, των
αινιγματωδων και ασαφων
λεξεων, αλλα γυμνοις, ως αν ειποι τις, σαφης και προδηλος εμβατευων ενεπιδημει.
Ἡμεις δε ωσπερ ρυπον η πηλον τινα τους ανθρωπινους ημων λογους φεροντες
επαντλειν ετολμησαμεν ακοαις, θειων και καθαρων ακουειν μεμελετηκυιαις
φωνων. Ἀρ' ουν αποχρη μεχρι τουτου αμαρτειν, και νυν γουν σωφρονειν αρξασθαι
χρη, μηκετι μεν περαιτερω προβαινοντας τωι λογωι, αυτου δε καταπαυσαντας;
εβουλομην μεν· ου μην αλλ' απαξ μοι θρασυνομενωι εξεστω την αιτιαν πρωτον
ειπειν, υφ' ης επαρθεις επι τουτον ηκα τον αγωνα, ει πη και συγγνωμη γενοιτο μοι
της προπετειας ταυτης.
3 ∆εινον μοι η α<χ>αριστια καταφαινεται, δεινον και πανδεινον. Παθοντα
γαρ τι καλως μη και αμειβεσθαι πειρασθαι, ει και μη αλλως δυνατον, ευχα ριστιαις
γουν ταις δια λογων, η ανοητου παντη και αναισθητου των ευεργεσιων, η
αμνημονος. Ὅτωι δε και αισθησις και γνωσις ων επαθε καλων προσεγενετο πρωτον,
ει μη και μνημη διασωζεται εις τον επειτα χρονον, ει μη και αναφεροι τινα χαριν τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

αρξαντι των αγαθων, αργος ουτος και αχαριστος και ασεβης, εξαμαρτανων ου
συγγνωστα ουτε μεγαλωι ουτε μικρωι· ει μεν μεγας τις εστι και μεγαλονους, ουκ ανα
στομα φερων συν πασηι ευχαριστιαι και τιμηι τας μεγαλας αυτου ευεργεσιας· ει δε
μικρος και ευκαταφρονητος, ουκ ανυμνων και ευφημων πασηι τηι αυτου δυναμει τον
ου μεγαλων μονον, αλλα και
μικρων ευεργετην. Τοις μεν ουν μειζοσι και
διαβεβηκοσι δυναμει ψυχης, οια δη εκ πλειονος περιουσιας και μεγαλου πλουτου,
μειζους και φιλοτιμοτερας αναγκαιον αποδιδοναι τοις ευεργεταις τας κατα δυναμιν
ευφημιας· τοις δε μικροις και εν στενωι καθεστωσιν ουδ' αυτοις αμελειν ουδε
ραιθυμειν προσηκον, ουδ' αναπεπτωκεναι, ως ουδεν αξιον φερειν ουδε τελειον
δυναμενοις· αλλ' οια πενητας μεν, ευγνωμονας δε, ου την του τιμωμενου, την δ'
αυτων δυναμιν μετρησαντας, εκ της παρουσης δυναμεως αναφερειν τας τιμας,
χαριεσσας ισως εσομενας και καταθυμιους τωι τετιμημενωι, και ουκ εν δευτεραι χωραι
παρ' αυτωι των μεγαλων και πολλων, ει συν τινι προθυμιαι μειζονι και γνωμηι
προσφεροιεν ολοκληρωι. Ουτως εν ιεραις βι βλοις φερεται, οτι δη μικρα τις και
πτωχη γυνη αμα πλουσιοις και δυνατοις, οι προσεφερον εκ του πλουτου μεγαλα και
πολυτελη, μονη μικρα μεν και ελαχιστα, παντα δε ομως τα οντα αυτηι
συμβαλλομενη, την της πλειονος δοσεως μαρτυριαν απηνεγκατο. Ου γαρ οιμαι τωι
ποσωι της διδομενης υλης, ουσης εξωθεν, ταις δε προφερουσαις γνωμαις μαλλον και
προαιρεσεσι την φιλοτιμιαν και την μεγαλοπρεπειαν ο ιερος λογος εσταθμη σατο. Ου
τοινυν ουδε ημας αποκνειν παντη προσηκον δεει του μη εξισωθησεσθαι την
ευχαριστιαν ταις ευεργεσιαις, αλλα παν τουναντιον τολμαν και πειρασθαι, ει και μη
τας ισας, τας γουν δυνατας προφερειν ως εν αμοιβηι τιμας· ει πως των τελειων
διαμαρτανων, των επι μερους γουν τευξηται ημιν ο λογος, την παντελη της
αχαριστιας δοξαν διαδρας. Ἄχρηστον γαρ αληθως η παντελως σιωπη, υπο πιθανωι
τωι του μη δυνασθαι αξιον τι λεγειν προκαλυμματι· ευγνωμον δε η πειρα η προς τας
αμοιβας αει, καν ηττων της αξιας δυναμις του την χαριν αναφεροντος ηι. Ου γαρ ει
μη κατ' αξιαν οιος τε ειμι λεγειν, σιωπησομαι· αλλ' ει αποπλησω πανθ' α μοι
δυνατον εστι, και σεμνυ νουμαι. Ἔστω δη μοι ο λογος οδε χαριστηριος· θεωι μεν τωι
των ολων ουκ αν εθελησαιμι λεγειν· καιτοι γε εκειθεν ημιν πασαι μεν αι των
αγαθων αρχαι, εκειθεν δε και ημας των ευχαριστιων η υμνων και αινων αρχεσθαι
χρη. Ἀλλα γαρ ουδ' ει ολον εμαυτον, μη οιος μεν νυν ειμι βεβηλος και ακαθαρτος,
αναμεμιγμενος και πεφυρμενος παναγει και ακαθαρτωι κακωι, γυμνον δε αυτον οτι
καθαρωτατον λαμπροτατον τε και ειλικρινεστατον και αμιγη παντος χειρονος, ουδ'
ει ολον, φημι, γυμνον ωσπερ τινα γενομενον φερων επιδοιην, φεροιμι αν τι παρ'
εμαυτου δωρον αξιον εις τιμην και αμοιβην τωι παντων ηγεμονι και αιτιωι· ον ουτε
ιδιαι εκαστος πωποτε, ουτε και αμα παντες, ως ει εν και ταυτο γενοιντο παντα
καθαρα, αυτων μεν εκσταντα, προς αυτον δε επιστρεψαντα μαλλον, αθροα ενι
πνευματι και μιαι ορμηι τηι συμφωνωι, αξιως αν ευφημησαι δυναιντο. Ὅ τι γαρ των
αυτου δημιουρ γηματων και διανοηθηναι τις αριστα και ολοκληρως και, ει οιον τε,
ειπειν κατ' αξιαν περι αυτου δυνηθειη· αυτης δε της δυναμεως ενεκεν, ης ηξιωται ου
παρ' αλλου του, παρ' αυτου δε λαβων, ουκ εσθ' οπως αν αλλο τι μειζον ποθεν
ευπορησας εις ευχαριστιαν αναθειη.
4 Ἀλλα τας μεν εις τον παντων βασιλεα και κηδεμονα, την διαρκη πηγην
παντων αγαθων, ευφημιας και υμνους τωι καν τουτωι την ασθενειαν ημων ιωμενωι
και το ενδεον αναπληρουν μονωι δυναμενωι επιτρεψομεν, τωι προστατηι των
ημετερων ψυχων και σωτηρι, τωι πρωτο γενει αυτου λογωι, τωι παντων δημιουργωι
και κυβερνητηι· αυτωι μονωι υπερ τε εαυτου και υπερ παντων, ιδιαι τε εκαστου και
αθροον αμα, δυνατον ον αναπεμπειν διηνεκεις και αδιαλειπτους τωι πατρι τας
ευχαριστιας. Ὅτι αυτος η αληθεια ων και η αυτου του πατρος των ολων και σοφια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

και δυναμις, προς δε και εν αυτωι ων και προς αυτον ατεχνως ηνωμενος, ουκ εστιν
οπως η δια ληθην η ασοφως η υπ' ασθενειας τινος, ωσπερ τις απεξενωμενος αυτου, η
ουκ εφιξεται τηι δυναμει της ευφημιας, η εφιξεται μεν, εκων δε (ο μη θεμις ειπειν)
εασει τον πατερα ανευφημητον· μονωι τουτωι δυνατον ον τελειοτατα πασαν
αποπληρωσαι την αξιαν των αυτωι προσηκοντων αινων· οντινα αυτος ο των ολων
πατηρ εν προς αυτον ποιησαμενος, δι' αυτου μονονουχι αυτος αυτον εκπεριιων, τηι
ισηι παντη δυναμει τηι αυτου τροπον τινα τιμυη και τιμωιτο· οπερ πρωτος και μονος
εχειν ελαχεν εκ παντων των οντων ο μονογενης αυτου, ο εν αυτωι θεος λογος· των
αλλων παντων ουτω μονον ευχαριστων και ευσεβων ειναι δυναμενων, ει επ' αυτωι
φεροντες μονωι αντι παντων των παρα του πατρος ημιν αγαθων την δυναμιν της
αξιας ευχαριστιας αναθησομεν, μιαν οδον ευσεβειας ταυτην ειναι ομολογησαντες,
την δι' αυτου πασαν μνημην του των ολων αιτιου. ∆ιο δη της μεν επι πασι διαρκους
προνοιας, εν τε μεγιστοις και εν τοις ελαχιστοις κηδομενης ημων και εις τουτο γε
προαγομενης, εκεινος αξιος, διαρκης ειναι λογος εις ευχαριστιας και υμνους
ομολογεισθω, τελειοτατος ων και ζων, και αυτου του πρωτου νου λογος εμψυχος
ων. Ὁ δ' ημετερος ουτος εστω χαριστηριος ανθρωπων μεν παντων μαλιστα τωι
ανδρι τωι ιερωι τωιδε· ει δε τι και περαιτερω μεληγορειν εθελοιμι, και των ου
φαινομενων μεν, θειοτερων δε και κηδομενων ανθρωπων, τουτωι, ος με εκ παιδων
κρισει τινι μεγαληι οικονομειν τε και τιθηνεισθαι και επιτροπευειν εκληρωσατο,
ιερος αγγελος θεου, ο τρεφων με εκ νεοτητος μου, φησιν εκεινος ο θεωι φιλος ανηρ,
τον αυτου λεγων δηλαδη. Ἀλλ' ο μεν μεγας ων αναλογως μεγιστον τινα, ητοι αλλον
οστις αν <ηι,> η και αυτον ισως τον της μεγαλης βουλης αγγελον, τον κοινον παντων
σωτηρα, υπο τελειοτητος μονον ηδη φυλακα αυτωι ειναι κληρωσαμενος, ουκ οιδα
τουτο σαφως, πλην ο μεν τον εαυτου μεγαν τινα, οστις ποτ' αν ηι, και γινωσκων και
ευφημων· ημεις δε προς τωι κοινωι παντων ανθρωπων κυβερνητηι και τουτον, οστις
ποτ' εστιν ιδιαι παιδαγωγος ημων οντων νηπιων. Ὃς τα τε αλλα παντη παντα
αγαθος ων τροφευς και κηδεμων εμος (ουχι εμοι η τινι των εμοι προσηκοντων
φιλων, τυφλοι γαρ ημεις και μηδεν των εμπροσθεν ορωντες, ωστε τι και κρινειν
δυνασθαι των δεοντων· αλλ' ηι αυτωι, προορωμενωι παντα τα προς ωφελειαν της
ψυχης ημων, συμφερον ειναι καταφαινεται) παλαι τε και νυν ετι εκτρεφει τε και
παιδευει και χειραγωγει, και δη προς πασι τοις αλλοις και συναψαι με τωι ανδρι
τουτωι (τουτο δη το κεφαλαιωδεστατον παντων) ωικονομησατο, ουτε γενει και
αιματι μοι ανθρωπινωι τινι προσηκοντα, ουτε αλλως προσοικουντα η οντα τινα των
πλησιοχωρων, ουτε και ομοεθνη ολως, ταυτα δη α προφασις φιλιας και γνωσεως
τοις πολλοις των ανθρωπων γινεται· αλλα συνελοντα ειπειν αγνωστους,
αλλοτριους, απεξενωμενους, αλληλων αφεστηκοτας παμπολυ, οσον μεσα εθνη και
ορη και ποταμους διειργειν ημας, υπο της θειας οντως και σοφης προμηθειας εις
ταυτον αγαγων, την σωτηριον εμοι συνοδον ταυτην εμηχανησατο· ανωθεν τουτο
προμηθουμενος οιμαι εκ πρωτης γενεσεως και ανατροφης. Πως δε, μακρον αν ειη
διεξιεναι, ουχι ακριβολογουμενωι μονον και μηδεν παραλιπειν πειρωμενωι· αλλ' ει
και τα πολλα παρεις, αθροως ολιγων των κεφαλαιωδεστερων μνημονευειν
εθελησαιμι.
5 Ἀνατροφαι γαρ αι πρωται εκ γενεσεως ησαν υπο γονευσι, και πατρια εθη
τα πεπλανημενα· ων ημας ελευθερωθησεσθαι ουτε αλλος οιμαι προσεδοκησεν, ουτε
και εμοι ελπις τις ην, παιδιωι μεν οντι και αλογωι, υπο πατρι δε δεισιδαιμονι. Ειτα
πατρος αποβολη και ορφανια, η δη μοι ταχα και αρχη της του αληθους επιγνωσεως
ην. Τοτε γαρ πρωτον επι τον σωτηριον και αληθη μετετεθην λογον, ουκ οιδ' οπως,
κατηναγκασμενος μαλλον ηπερ εκων. Τις γαρ εμοι κρισις ην, οντι
τεσσαρεσκαιδεκαετει; Πλην εξ εκεινου πως επιδημειν μεν μοι ο ιερος οδε λογος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

ηρξατο ευθυς, οια δη αρτι πληρουμενου του κοινου παντων ανθρωπων λογου,
επεδημει δ' ομως τοτε πρωτον. Ὃ δη και ου μικρον, ει και μη παλαι, νυν γουν
αναλογιζομενος εγω συμβολον τιθεμαι της ιερας και θαυμαστης περι εμε προνοιας,
την συνδρομην ταυτην ουτως τοις ετεσι διηριθμημενην· ινα τα μεν φθανοντα παντα
τηνδε την ηλικιαν, οσα πλανης ην εργα, νηπιοτητι και αλογιαι παραδεδομενα ηι, μη
ματην δε ο ιερος παραδοθηι λογος ψυχηι ουδεπω λογικηι, λογικηι δε ηδη γενομενηι, ει
και μη λογου θειου και καθαρου, φοβου γουν του κατα τον λογον τονδε μη ερημος ηι,
αλλ' ομου ο τε ανθρωπινος και ο θειος αρξηται εν εμοι λογος, ο μεν βοηθων τηι
αλεκτωι μεν εμοι οικειαι δε αυτωι δυναμει, ο δε βοηθουμενος. Ὃ δη λογιζομενον
ευφροσυνης ομου και δεους αναπιπλη σι με, μεγαλυνομενον μεν τηι προαγωγηι,
φοβουμενον δε, μη πη και τοιουτων αξιωθεις του τελους ομοιως σφαλω. Ἀλλα γαρ
ουκ οιδ' οπως ενεβραδυνε μοι τωιδε τωι μερει ο λογος, την θαυμαστην οικονομιαν
προς τον ανδρα τονδε οδωι διηγησασθαι θελων, σπευδων δε ομως προτερον και
βραχυλογουμενος επι ταδε τα εξης, ουχ ως ευφημιαν οφειλομενην τωι ουτως
οικονομησαντι αποδιδους η ευχαριστιαν και ευσεβειαν (μη φορτικοι ωμεν ουτως
ονομαζοντες μεν, αξιον δε λεγοντες ουδεν)· αλλ' ως διηγησιν και ομολογιαν η τι
των επιεικεστερων τουτων ονοματων ποιουμενος. Ἐδοκει τηι μονηι εκ των γονεων
κηδεσθαι ημων παραλειπομενηι μητρι τ' αλλα εκπαιδευομενους, οια παιδας ουκ
αγενως δηθεν και φυντας και τρεφομενους, φοιταν και ρητορι, ως δη ρητορας
εσομενους. Και δητα εφοιτωμεν, και ρητορας μεν ουκ εις μακραν εσεσθαι ημας
ελεγον οι τοτε κρινοντες ουτως· ουκ εγωγε τουτο λεγειν ουτε οιδα, ουτ' αν
θελησαιμι· λογος δε ουδεις ην τουτων, ουδε τις καταβολη ουδεπω των τηιδε φερειν
ημας δυναμενων αιτιων. Ἀλλα γαρ αγρυπνος ων ο θειος παιδαγωγος και αληθης
κηδεμων, ουτε των οικειων διανοουμενων ουτε και εμου αυτου προθυμουμενου,
επην συμβαλων τινι των εμων διδασκαλων, αλλως την Ῥωμαιων φωνην
εκπαιδευειν με πεπιστευμενωι (ουχ ως επ' ακρον ηξοντα, ως δε μη απειρος ειην
παντη και τησδε της φωνης· ετυχε δε νομων ουκ απειρος ων)· τουτο επι νουν
βαλων, προυτρεψατο με δι' αυτου τους Ῥωμαιων εκμανθανειν νομους. Και λιπαρως
γε τουτ' εποιει ο ανηρ εκεινος· καγω μεντοι επειθομην, τανδρι μαλλον χαριζομενος
ηπερ της τεχνης εραστης ων. Ὁ δε με λαβων ακροατην, φιλοτιμως μεν διδασκειν
ηρχετο· επεφθεγξατο δε τι, ο μοι αληθεστατα παντων αποβεβηκε· μεγιστον εσεσθαι
μοι εφοδιον (τουτο γαρ τουνομα εκεινος ωνομασεν), ειτε τις ρητωρ των εν τοις
δικαστηριοις αγωνιουμενων, ειτε και αλλος τις ειναι θελησαιμι, την μαθησιν των
νομων. Ὁ μεν ουτως απεφθεγξατο, τεινων εις τα ανθρωπινα τον λογον· εμοι δ'
ατεχνως υπο τινι θειοτεραι επιπνοιαι αποφοιβασαι δοκει της αυτου υποληψεως. Ἐπει
γαρ εξεπαιδευομην εκων και ακων τους νομους τουσδε, δεσμοι μεν πως ηδη
κατεβεβληντο, και αιτια και αφορμη της επι ταδε οδου η των Βηρυτιων πολις· η δε
ου μακραν απεχουσα των ενταυθα πολις Ῥωμαικωτερα πως, και των νομων τουτων
ειναι πιστευθεισα παιδευτηριον. Τον δ' ιερον τουτον ανδρα εκ της Αιγυπτου εκ της
Ἀλεξανδρεων πολεως, ενθα την εστιαν εχων ετυχε προτερον, και αυτον εκινει και
μετανιστη επι τοδε το χωριον, ωσπερ απαντησοντα ημιν, ετερα πραγματα. Ουκ
εγωγε και ταυτα αιτιολογεισθαι ουτε οιδα και εκων παρησω. Ου μην αλλ' ουπω γε
της ενθαδε μοι αφιξεως και της προς τον ανδρα συμπλοκης ουδεν ουτως αναγκαιον
ην, οσον επι τοις νομοις ημων, δυνατον ον και επι την Ῥωμαιων αποδημησαι πολιν.
Πως ουν και τουτο εξεπορισθη; Κηδεστην μου ανδρα αδελφης εμης ο τοτε αρχων
των Παλαιστινων, τουτον παραλαβων εξαιφνης ακοντα μονον, κεχωρισμενον της
ομοκοιτου, ηγαγεν ενταυθα, συνεπιβοηθησοντα και κοινωνησοντα των του εθνους
αρχοντος πονων· νομικος γαρ τις ην, και εστιν ισως ετι· ος δη ελθων αμα αυτωι
εμελλε μεν ουκ εις μακρον μεταπεμπτον αποληψεσθαι την γυναικα, επαχθως αυτης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

και ακων κεχωρισμενος, και ημας δε αμα αυτηι συνεπισπωμενος. Ἐξαιφνης γουν ουκ
οιδ' οπως αποδημειν μεν, αλλ' ετερωθι ποι μαλλον αποδημειν ηπερ ενταυθα
διανοουμενοις ημιν επεστη στρατιωτης φερων εντολην, παραπεμπειν μεν και δια
σωζεσθαι την αδελφην ημων καταλαμβανουσαν τον ανδρα, αγειν δε και ημας
συνοδοιπορους αμ' αυτηι· χαριου μενους μεν και τωι κηδεστηι, και μαλιστα τηι αδελφηι,
οπως μη ουκ ευσχημων τε η οκνηροτερα προς την οδοιποριαν ηι, οικεταις αυτοις και
τοις συγγενεσι τιμησασι, και ου μικρον τι ετερον των προυργου διαπραξαμενοις, ει
επι την Βηρυτιων ελθοιμεν πολιν, εκει το των νομων μαθημα εκπονησαντες. Παντα
τοιγαρουν εκινει ημας, το προς την αδελφην ευλογον, το ημετερον αυτων μαθημα,
προς δε και ο στρατιωτης (επει και τουτου μνημονευσαι δει), φερων εξουσιαν
πλειονων των δημοσιων οχηματων της χρησεως, και συμβολα πλειονος αριθμου
ημων μαλλον η της αδελφης μονης ενεκα. Φαινομενα μεν ταυτα· τα δε μη
φαινομενα μεν αληθεστερα δε, η προς τον ανδρα τουτον κοινωνια, την αληθη δι'
αυτου περι τα του λογου μαθηματα, η των ψυχων ημων ωφελεια εις σωτηριαν ηγεν
ημας επι ταδε, τυφλωττοντας μεν και ουκ ειδοτας, σωτηριωδως δε ημιν. Τοιγαρουν
ουχ ο στρατιωτης, θειος δε τις συνοδοιπορος και πομπος αγαθος και φυλαξ, ο δια
παντος του βιου τουτου ωσπερ μακρας οδοιποριας διασωζων ημας, παραμειψαμενος
τα τε αλλα και την Βηρυτον, ης μαλιστα <ενεκα> ορμαν ενταυθα ωιηθημεν,
ενταυθα φερων κατεστησατο· παντα ποιων και κινων, εως πασηι μηχανηι τωι των
πολλων ημιν αγαθων αιτιωι τουτωι συνδησεται. Και ο μεν, δια τοσουτων ελθων την
οικονομιαν παραδιδους τουτωι, ο θειος αγγελος ενταυθα που και ισως ανεπαυσατο,
ουχ υπο καματου τινος η μοχθου (ακαματον γαρ το των θειων λειτουργων γενος),
αλλ' οτι παρεδωκεν ανθρωπωι, πασαν ει δυνατον προνοιαν και επιμελειαν
αποπλησοντι.
6 Ὁ δ' υποδεξαμενος εξ ημερας της πρωτης, της οντως εμοι πρωτης, της
τιμιωτατης πασων, ει δει λεγειν, ημερων, οτε μοι πρωτον ο αληθινος ανατελλειν
ηλιος ηρξατο, πρωτον μεν, ωσπερ θηρας τινας αγριους η ιχθυας η τινας ορνεις,
εμπεσοντας μεν εις τας αρκυς η εις τας σαγηνας, εξολισθαινειν δε και αποδιδρασκειν
πειρωμενους, αναχωρειν τε απ' αυτου βουλομενους επι την Βηρυτον η επι την
πατριδα, συνδησασθαι παντα τροπον εμη χανησατο· παντας λογους στρεφων και
παντα καλων (τουτο δη το του λογου) κινων και πασας τας δυναμεις αυτου
προχειριζομενος· επαινων μεν φιλοσοφιαν και τους φιλοσοφιας εραστας μακροις
τοις επαινοις και πολλοις τοις τε προσηκουσι, τουτους μονους ζην οντως τον
λογικοις προσηκοντα βιον λεγων, τους ορθως βιουν επιτηδευοντας, εαυτους τε
γινωσκοντας πρωτον οιτινες εισι, καπειτα τα οντως αγαθα, α μεταδιωκειν
ανθρωπον χρη, και τα αληθως κακα, ων αποτρεχειν δει· ψεγων δε την αμαθιαν και
παντας τους αμαθεις· πολλοι δε ουτοι, οσοι θρεμματων δικην τυφλωττοντες τον
νουν, ουδ' αυτο τουτο οπερ εισιν εγνωκοτες, ωσπερ αλογοι πεπλανη μενοι, αγαθον η
κακον ο τι ποτε εστιν ολως ουτε ειδοτες αυτοι ουτε μαθειν θελοντες, ως επι αγαθον
αττουσι και επτοηνται χρηματα και δοξας και τιμας τας απο των πολλων και την
του σωματος ευεξιαν, αυτα τε περι πολ λου και του παντος τιθεμενοι, και των
τεχνων, οσαι ταυτα εκποριζεσθαι δυνανται, και των βιων, οσοι ταυτα παρεξον ται,
στρατιας και την δικανικην και εκμαθησιν την των νομων· ταυθ' απερ ημας ανεσειε
μαλιστα λεγων και μαλα τεχνικως, του κυριωτατου, φησι, των εν ημιν, λογου
αμελησαντας. Ουκ εχω νυν εγω λεγειν, οσας τοιαυτας εξηχει φωνας προτρεπων
φιλοσοφειν, ου μιας ημερας μονης, αλλα και πλειονων οσων αυτωι προσηιειμεν των
πρωτων, βεβλημενοι μεν ωσπερ τινι βελει τωι παρ' αυτου λογωι και εκ πρωτης
ηλικιας (ην γαρ πως και ηδειαι τινι χαριτι και πειθοι και τινι αναγκηι μεμιγμενος),
στρεφομενοι δε πως ετι και λογιζομενοι, και φιλοσοφειν μεν προσκαρτερη σαντες,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

ουδεπω παντη πεπεισμενοι, αφιστασθαι δε παλιν ουκ οιδ' οπως ου δυναμενοι, αει δε
ωσπερ υπο τισιν αναγκαις μειζοσι τοις λογοις αυτου προς αυτον ελκομενοι. Ὅλως
γαρ ουδ' ευσεβειν εις τον των ολων δεσποτην (τουτο ο δη μονος των επι γης παντων
ζωων ο ανθρωπος εχειν ετιμηθη τε και ηξιωθη, και εικοτως πας οστισουν και σοφος
και αμαθης περιεχεται τουτου, οστις μη παντελως τας εννοιας απολωλεκεν υπο
τινος φρενοβλαβειας), ου τοινυν ουδε ευσεβειν ολως δυνατον ειναι εφασκεν, ορθως
λεγων, μη φιλοσοφησαντι· εως πολλους τοιουτους αλλους επ' αλλοις επαντλων
λογους, ωσπερ τινας κατα γεγοητευμενους, επι τελει ταις αυτου τεχναις ακινητους
ατεχνως φερων ημας παριδρυσατο λογοις τοις αυτου, ουκ οιδ' οπως, συν τινι θειαι
δυναμει.
Και γαρ και φιλιας ημιν κεντρον ενεσκηψεν, ουκ ευκαταγωνιστον τι,
δριμυ δε και ανυτικωτατον, δεξιοτητος και διαθεσεως της αγαθης, οση ευνοητικη τις
ημιν αυταις ταις φωναις αυτου προσφθεγγομενου και ομιλουντος ενε φαινετο· ουκ
εκπεριειναι ημας αλλως λογοις πειρωμενου, δεξιαι δε και φιλανθρωπωι και
χρηστοτατηι γνωμηι σωζειν τε και κοινωνους των τε εκ φιλοσοφιας αγαθων κατα
στησασθαι, και των αλλων μαλιστα, οσα το θειον παρα τους πολλους, η και παρα
παντας ισως τους νυν ανθρωπους, αυτωι μονωι εδωρησατο, τον διδασκαλον
ευσεβειας, τον σωτηριον λογον, πολλοις μεν επιφοιτωντα και παντας
κατεργαζομενον, οσοις αν προστυχηι (ου γαρ εστιν ο τι αυτωι ενστησεται, παντων και
οντι και εσομενωι βασιλει), κρυπτομενον δε και ου γινωσκομενον ουτε ραιδιως ουτε
και δυσχερως τοις πολλοις, ως ερωτηθεντας εχειν περι αυτου σαφες ειπειν. Οιος ουν
τις σπινθηρ, ενσκηψας μεσηι τηι ψυχηι ημων, ανηπτετο τε και εξεκαιετο ο τε προς τον
απαντων υπο καλλους αρρητου επακτικωτατον αυτον λογον τον ιερον τον
ερασμιωτατον, και ο προς τον ανδρα τονδε τον αυτου φιλον και προηγορον ερως· ωι
μαλιστα τετρωμενος απαντων των δοκουντων ημιν προσηκειν πραγματων η
μαθηματων, των τε αλλων και αυτων των καλων μου νομων, αμελειν επειθομην
πατριδος τε και οικειων, των τε παροντων ενταυθα και οις απεδημη σαμεν. Ἓν δε
μοι φιλον ην και αγαπωμενον, φιλοσοφια τε και ο ταυτης καθηγεμων ουτος ο θειος
ανθρωπος· και συνεδεθη η ψυχη Ἰωναθαν ∆αυιδ. Τουτο ανεγνων μεν υστερον εν
τοις ιεροις γραμμασιν, επαθον δε προτερον ουχ ηττον εναργως η ειρηται, καιτοι γε
εναργεστατα κε χρησμωιδημενον. Ου γαρ συνεδεθη απλως Ἰωναθαν ∆αυιδ, αυτα δε
τα κυριωτατα, ψυχη, ταυθ' απερ ουδε χωρισθεντων των φαινομενων και
βλεπομενων ανθρωπωι χωρισθηναι και αυτα μηχανηι τινι καταναγκασθησεται·
ακοντα μεν ουδαμως. Ψυχη γαρ ελευθερον και ουκ εγκατακλειστον ουδενι τροπωι,
ουδ' αν εν οικισκωι καθειρξας τηρηις. Και γαρ ειναι πεφυκε τον γε πρωτον λογον,
ουπερ αν ο νους ηι· ει δε και εν τωι οικισκωι σοι ειναι δοκει, κατα δευτερον τινα λογον
ενταυθα σοι φανταζεται· ουδαμως ειναι εκει δια τουτο κεκωλυμενη, ουπερ αν ειναι
βουληθηι, μαλλον δε παντη παντως εκει μονον ειναι και δυναμενη και πιστευθεισα
αν εικοτως, ουπερ αν και προς ο αν τα μονης αυτης ιδια κατ' αυτην εργα ηι. Ουκουν
περιφα νεστατον τουθ' οπερ επαθον βραχυταταις λεξεσιν εδηλωσε, την ψυχην
Ἰωναθαν συνδεδεσθαι τηι ψυχηι ∆αυιδ; Ταυθ' απερ ακοντα μεν ουδαμως, ως εφην,
χωρισθηναι εκνικηθησεται, εκοντα δε ου ραιδιως θελησει. Ου γαρ επι τωι χειρονι
οιμαι, οντι πολυτροπωι και ευκολωτερωι μεταβουλευεσθαι, η της αναλυσεως των
ιερων των φιλιων τουτων δεσμων εξουσια, εφ' ωιπερ ουδε το καταδησασθαι εγενετο
την αρχην μονωι· αλλ' επι τωι κρειττονι, οντι μονιμωι και ουκ ευσειστωι, εφ' ωιπερ και
κατεργασασθαι τους δεσμους και το ιερον τουτο αμμα μαλλον ην. Συνεδεθη γουν και
υπο του θειου λογου ουχ η ψυχη ∆αυιδ τηι ψυχηι Ἰωναθαν· εμπαλιν δε η του χειρονος
ψυχη τουτο παθουσα συνδεομενη λεγεται τηι ψυχηι ∆αυιδ. Ου γαρ το κρειττον,
αυταρκες ον, ελοιτο αν τωι αυτου συνδεδεσθαι χειρονι, αλλα το χειρον, επικουριας
δεομενον της παρα του βελτιονος, συνδεθεν τωι κρειττονι προσηρτη σθαι εχρην· ινα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

το μεν μενον εφ' εαυτου μηδεμιας απολαυηι βλαβης εκ της προς το χειρον
κοινωνιας, το δ' ατακτον εξ αυτου καταδεθεν και συναρμοσθεν τωι κρειττονι, μηδεν
βλαψαν ταις αναγκαις των δεσμων προς το κρειττον εκνικηθηι. ∆ιο και
κατεργαζεσθαι μεν τους δεσμους του διαφεροντος, αλλ' ου του ηττονος ην·
συνδεισθαι δε του χειρονος, ως μηδ' εξουσιαν εχειν πως απολελυσθαι των δεσμων.
Τοιαυταις τισιν αναγκαις ∆αυιδ ουτος συσφιγξαμενος ημας εχει νυν τε και εξ
εκεινου, ουδ' ει βουλοιμεθα των δεσμων αυτου λελυσθαι δυναμενους. Ου τοινυν
και ει αποδημησαιμεν, ανησει τας ψυχας ημων, κατα το θειον γραμμα εχων ουτω
συνδεδεμενας.
7 Πλην ουτως ημας εξ αρχης ελων και παντα τροπον εκπεριελθων, επειδη
ηνυστο αυτωι το πλειον και μενειν εδοκει, τουντευθεν ωσπερ ει τις αγαθος γεωργος
γην αργην τινα και ητοι ουδε ευγειον ουδαμως, αλλα τινα αλμυραν και κεκαυμενην
υποπετρον τε και ψαφαραν, η ου παντη μεν αφορον ουδε γε αφυη, αλλα και
πολυφυη μεν, χερσον δε ομως και ημελημενην, ακανθαις και θαμνοις αγριαις
εστρυφνωμενην και δυσεργη· η οια τις φυτουργος ανηρ φυτον, ητοι αγριον και
καρπων ημερων αφορον μεν, ου μην παντη αχρηστον, ει τις τεχνηι τηι φυτουργικηι
φερων βλαστον ημερον εμφυτευσαι, μεσον σχισας, ειτα συμβαλων και συνδησας,
αχρις αν συμβλυ σαντα ως εν αμφω τρεφηται (ουτω γαρ αν ιδοις δενδρον τι
συμμιγες, και νοθον μεν, ευκαρπον δε εξ ακαρπου, καρπους ελαιας της καλης επι
ριζων αναφερον αγριων)· η αγριον μεν, ου μην αχρηστον ανδρι τεχνιτηι φυτουργωι, η
και ημερον μεν, ευκαρπον δε αλλως, η αποριαι τεχνης παλιν ακλαδευτον και
αποτιστον και αυχμηρον, πνιγομενον υπο των εικηι πολλων και περιττων
εκφυομενων βλαστων, τελειουσθαι δε τηι βλαστηι και φερειν τον καρπον υπ'
αλληλων εμποδιζομενον· τοιουτους τινας παραλαβων και τεχνηι εαυτου τηι
γεωργικηι εκπεριιων και κατανοων ου τα πασιν ορωμενα μονον και εν επιφανειαι
βλεπομενα,
ανορυττων δε και των ενδοτατων αποπειρωμενος, ερωτων και
προτεινων και αποκριναμενων ακουων, επειδη κατενοησε τι ουκ αχρηστον και
ανωφελες και ανηνυτον εν ημιν, εσκαλλεν, ανεστρεφεν, εποτιζεν, εκινει παντα,
απασαν προσηγε την παρ' αυτου τεχνην και επιμελειαν, και κατειργαζετο ημας·
ακανθας μεν και τριβολους και παν το των αγριων γενος βοτανων η φυτων, οσον
υλομανουσα ανεπεμπε και ανεδιδου σεσοβημενη η ψυχη ημων, οια δη ατακτος ουσα
και προπετης, παν εκκοπτων και εξαιρων τοις ελεγχοις και τωι κωλυειν·
καθαπτομενος ημων και μαλα Σωκρατικως εστιν οτε και υποσκελιζων τωι λογωι, ει
πη παντη αφηνιαζοντας ημας ωσπερ τινας των αγριων ιππων εωρα, σκιρτωντας εξω
της οδου και πολλα εκπε ριτρεχοντας εικηι, εως ου πειθοι τινι και αναγκηι, ως υπο
χαλινωι τωι εκ στοματος ημων λογωι, ησυχιους αυτωι κατεστησατο· δυσχερως μεν
ημιν και ουκ αλυπως το πρωτον, οια δη αηθεσι και κατακολουθειν τωι λογωι ουδεπω
μεμελετηκοσι προσαγων τους παρ' εαυτωι λογους, αλλα γαρ εκκαθαιρων ομως. Ἧι
δ' αν επιτηδειους ημας εποιησατο και ευ παρ εσκευασατο εις παραδοχην των της
αληθειας λογων, τοτε δη, οια ευ κατειργασμενηι γηι και απαληι ετοιμηι τε αναφυειν τα
επαχθεντα των σπερματων, επεφερεν αφειδως· ευκαιρον και την των σπερματων
καταβολην ποιουμενος, ευκαιρον και την λοιπην επιμελειαν απασαν, οικειως
εκαστα κατεργαζομενος και τοις οικειοις του λογου· παν μεν οσον αμβλυ και νοθον
της ψυχης, η πεφυκυιας ουτως η και υπο τροφων περιττων του σωματος
παχυνομενης, παροξυνων και εξισχναινων τοις λεπτοις των λογικων παθηματων
λογοις και τροποις, οι εξ απλουστατων των πρωτων ανειλουμενοι επαλληλοι και
ποικιλως στρεφομενοι, εις αμηχανον τινα και δυσεξελικ τον προΐασι πλοκην,
εξανιστωντες ημας ωσπερ καθευδοντας, και εχεσθαι αει των προκειμενων, μηδαμως
υπολισθαι νοντας μητε υπο μηκους μητε υπο λεπτοτητος, εκδιδασκο μενοι. Ὅσον δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

ακριτον και προπετες, συγκατατιθεμε νων τε τοις επιτυχουσιν, οποια ποτ' αν ηι, καν
ψευδη τυχηι, και αντιλεγοντων πολλακις, καν αληθη τινα ειρημενα ηι, και τουτο
εκπαιδευων τουτοις τε τοις προειρημενοις και ετεροις ποικιλοις λογοις· πολυειδες
γαρ τουτι το μερος της φιλοσοφιας, συνεθιζον μη εικηι μηδ' ως ετυχε ριπτειν τε τας
μαρτυριας και παλιν ανανευειν, αλλ' εξεταζοντας ακριβως μη τα προφανη μονον
(πολλα γαρ ενδοξα αυτοθεν και σεμνοειδη, υπο ευσχημοσι ταις φωναις εισδραμοντα
εις τας ακοας ημων ως αληθη, υπουλα οντα και ψευδη, συναρπασαντα και λαβοντα
ψηφισμα αληθειας παρ' ημων, μετ' ου πολυ σαθρα και ουκ αξιοπιστα κατε φωραθη
οντα, ματην την αληθειαν υποκρινομενα· και ημας ευκολως απεφηνε καταγελαστως
εξηπατημενους, καπιμαρτυρησαντας εικηι οις ηκιστα εχρην· παλιν τε αυ ετερα σεμνα
μεν και ουκ αλαζονευομενα μεν, η ουκ αξιοπιστοις ταις φωναις κειμενα παραδοξα
και παντων απιστοτατα δοκουντα, αυτοθεν τε αποδοκιμασθεντα ως ψευδη και
υβρισθεντα αναξιως, ειθ' υστερον εξιχνευσασι και κατανοησασιν ακριβως παντων
αληθεστατα και αμαχα ατεχνως ειναι κατενοηθη, τα τεως αποβλητα και αδοκιμα
νομισθεντα), μη δη τα προφανη μονον και προκυπτοντα, εστι δ' οτι δολερα και
σεσοφισμενα, τα δ' ενδον διερευνωμενους μεν και περικρουοντας εκαστον, μη πη τι
σαθρον ηχηι, και εν αυτοις πιστουμενους εαυτους πρωτον, ουτως και τοις εκτος
συνομολογειν και αποφαινε σθαι περι εκαστων εδιδασκεν. Ουτως μεν το περι τας
λεξεις και τους λογους κριτικον ημων της ψυχης μερος λογικως εξεπαιδευετο· ου
κατα τας καλων ρητορων κρισεις, ει τι Ἑλληνικον η βαρβαρον εστι τηι φωνηι· το
μικρον τουτο και ουκ αναγκαιον μαθημα· αλλα τουτο πασιν αναγκαιοτατον Ἕλλησι
τε και βαρβαροις, και σοφοις και ιδιωταις και ολως (ινα μη μακρος ειη μοι λογος
εκαστας τεχνας και επιτηδευματα επεξιων) πασιν αν θρωποις τοις οντινουν βιον
ελομενοις· ει γε πασι τοις περι οτουδηποτε κοινολογουμενοις μελει τε και
διεσπουδασται μη ηπατησθαι.
8 Και μη τουθ' οπερ ειδος διαλεκτικη κατορ θουν μονη ειληχε· το δε γε παλιν
ταπεινον της ψυχης <η>μων, εκτεθαμβημενων μεν τηι μεγαλουργιαι και
θαυματουργιαι και ποικιληι και πανσοφωι δημιουργιαι τηι του κοσμου, και
τεθαυμακοτων μεν αλογως υπεπτηχοτων δε υπο εκπληξεως, ειδοτων δε ουδ'
οτιουν επιλογισασθαι δικην αλογων ζωων, εξεγειρων και ανορθων μαθημασιν
ετεροις, τοις φυσικοις, σαφηνιζων εκαστα των οντων, και διακρινων και μαλα
σοφως εις τα πρωτιστα στοιχεια, κᾆτ' επιπλεκων τωι λογωι και επιπορευομενος την
τε των ολων και την επι μερους εκαστου φυσιν τροπην τε την πολυειδη και
μεταβολην των εν τωι κοσμωι· εως φερων υπο σαφους της παρ' αυτου διδασκαλιας
και λογων, ων τε εμαθεν ων τε εξευρετο περι της των ολων οικονομιας της ιερας και
φυσεως της αμωμητου, αντι αλογου λογικον ταις ψυχαις ημων εγκατεθετο θαυμα.
Τουθ' ο δη μαθημα υψηλον και ενθεον ον η ερασμιωτατη πασιν εκδιδασκει
φυσιολογια. Τι δει λεγειν τα των ιερων μαθηματων, γεωμετριαν μεν την πασι φιλην
και αναμφισ βητητον και αστρονομιαν την μετεωροπορον; α δη εκαστα ταις ψυχαις
ημων ενετυπουτο διδασκων η αναμι μνησκων η ουκ οιδ' ο τι χρη λεγειν, την μεν ως
υποβα θραν παντων απλως ποιησαμενος ουσαν ασειστον, την γεωμετριαν, και
κρηπιδα τινα ασφαλη· αναγων δε και μεχρι των ανωτατω δια της αστρονομιας,
ωσπερ δια κλιμακος τινος ουρανομηκους εκατερου του μαθηματος βατον ημιν τον
ουρανον παρασκευασας.
9 α δε απαντων εστι κορυφαιοτατα, και ων μαλιστα ενεκα παν το
φιλοσοφον διαπονειται γενος, ωσπερ εκ φυτειας ποικιλης, των αλλων απαντων
μαθηματων και φιλοσοφιας μακρας καρπους αγαθους εκδεχομενον τας θειας αρετας
τας περι ηθος, εξ ὣν η αταραχος και ευσταθης των ορμων της ψυχης καταστασις
γινεται· και αλυπους μεν και απαθεις απαντων κακων, ευτακτους δε και ευσταθεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

και θεοειδεις ημελλεν ημας οντως και μακαριους καταστησεσθαι. Και ταυτα δε
εξεπονειτο λογοις τε ιδιοις πραΰνουσι και σοφοις, ουχ ηκιστα και αναγκαιοτατοις,
περι των ηθων και των τροπων ημων. Και ου λογοις μονον, αλλ' ηδη και εργοις
τροπον τινα διεκυβερνατο παρ' ημων τας ορμας, αυτηι τηι των ορμων και παθων των
της ψυχης θεωριαι και κατανοησει, εξ ης μαλιστα κατεγνωσμενης κατορθουσθαι εξ
αναρμο στιας πεφυκεν ημων η ψυχη, και επι το κεκριμενον και ευτακτον εκ
συγκεχυμενης μετατιθεσθαι· ιν' ωσπερ εν κατοπτρωι εαυτην θεωρησασα αυτας τας
αρχας και ριζας των κακων, το αλογον αυτης παν, εξ ου τα ατοπα ημιν επανισταται
παθη· και παλιν οσον αριστον αυτης μερος λογικον, υφ' ου κρατουντος μενει γε εφ'
εαυτης αβλαβης και απαθης· ειτα ταυτα εν αυτηι κατανοησασα ακριβως, παντα μεν
τα εκ του χειρονος εκφυομενα, εκχεοντα ημας υπο ακολασιας η συστελλοντα και
συμπνι γοντα υπο ταπεινοτητος, οιον ηδονας και επιθυμιας η λυπας και φοβους, και
οσος τοις γενεσι τοισδε επεται στοιχος κακων, ταυτα μεν εκβαλλοι και εκποδων
ποιοιτο, ετι αρχομενοις και αρτι φυομενοις επανισταμενη και ουκ εωσα ουδε μικρον
αυξειν, αλλ' απολλυουσα και εξα φανιζουσα· οσα δε εκ του κρειττονος ανατελλει
ημιν αγαθα οντα, ταυτα εκτρεφοι τε και διασωζοι, και αρχομενα τιθηνουσα και
συμφυλαττουσα αχρι τελειοτητος. Ουτω γαρ αν ποτε παραγενεσθαι ψυχηι τας θειας
αρετας, φρονησιν τε την αυτα ταυτα της ψυχης τα κινηματα κρινειν πρωτον
δυναμενην, εξ αυτων και της περι τα εξω ημων, ει τινα εστιν, αγαθων και κακων
επιστημης γενομενης· και σωφροσυνην την ταυτα εν αρχαις ορθως αιρουμενην
δυναμιν· και δικαιοσυνην, η τα αξια εκαστοις απονεμει· και την παντων τουτων
σωτηριαν, ανδρειαν. Ου λογοις τοινυν απαγγελλομενοις συνειθιζεν, ως δη ειη
επιστημη αγαθων και κακων η ποιητεων και ου ποιητεων η φρονησις· τουτο δη το
κενον και ανωφελες μαθημα, ει ο λογος ειη των εργων διχα, και φρονησις ουχι
ποιουσα τα ποιητα και αποτρεπουσα των ου ποιητων, γινωσκειν δε ταυτα
παρεχομενη τοις εχουσιν αυτην, οιους πολλους ορωμεν. Ἡ δε σωφροσυνη παλιν οτι
δη ειη τις επιστημη αιρετων και ουχ αιρετων, ου πανυ τι διδασκοντων αυτην των
αλλων φιλοσοφων, και μαλιστα γε των νεωτερων, οντων μεν ευτονων και
ερρωμενων τοις λογοις (οιους εγω πολλακις εθαυμασα, οταν την αυτην αρετην θεου
και ανθρωπων, και επι γης τωι πρωτωι θεωι ισον ειναι τον σοφον ανθρωπον
αποδειξωσιν), ουτε δε την φρονησιν, ως και ποιοι τις τα φρονησεως, ουτε την
σωφρο συνην, ως και αιροιτο τις ταυθ' απερ εμαθε, παραδουναι δυναμενων· ομοιως
δε καπι της δικαιοσυνης, και ετι της ανδρειας. Ουχ ουτως ουτος τα περι αρετων
ημιν διεξηιει λογοις, επι δε τα εργα μαλλον παρεκαλει· και παρεκαλει πλεον τοις
εργοις, η οις ελεγεν.
10 Ἐξαιτουμαι δε παρα τε φιλοσοφων των νυν οντων, οσους αυτος εγνων
και οσους αλλων διηγουμενων ηκουσα, και παρα των αλλων δε ανθρωπων,
ανεμεσητως εχειν προς τα νυν ημιν λεγομενα. Μηδε με τις η φιλιαι τηι προς τον
ανδρα η και απεχθανομενον ετι τοις λοιποις φιλοσοφοις. (ων, ειπερ τις αλλος, και
αυτος εραστης τε δια τους λογους ειναι θελω, και ευφημειν αυτους βουλομαι αυτος
τε και ετερων τα καλλιστα λεγοντων περι αυτων ακουειν· αλλα γαρ τοιαυτα εστιν,
ως εις εσχατον περιυβριζεσθαι μεν υπο παντων σχεδον και τουνομα της φιλοσοφιας,
εμε δε μικρου δειν ιδιωτευειν ελεσθαι παντη, ηπερ τι μαθειν ων ουτοι
απαγγελλουσιν, οις δια τον λοιπον βιον ουδε προσιεναι αξιον ειναι εδοκουν, ισως
ουκ ορθως τουτο φρονων), πλην μη με τις φιλοτιμιαι τινι ητοι των εις τον ανδρα
επαινων η τηι προς τους εξω φιλοσο φους αλληι ταυτηι φιλοτιμιαι ταυτα λεγειν
υπονοησατω· αλλα και μικροτερα ημας των αυτου εργων, μη κολακευειν δοκοιημεν,
λεγειν πεπεισθω ουχι ρηματα και ονοματα και αφορμας εντεχνους εγκωμιων
εαυτοις εκποριζομενοις· ος ουδ' οτε μειρακιον ων την δημωδη ρητορικην εκ ρητορος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

εδιδασκομην, επαινειν και λεγειν περι του εγκωμιον, ο τι μη αληθες ην, εκων
υπεμενον. Ου τοινυν ουδε νυν επαινειν προθεμενος, απλως τοις ετερων ψογοις
τουτον εξαιρειν οιμαι δειν· η κακως αν ελεγον τον ανδρα, τοις αλλων πταισμασιν,
ινα τι περι αυτου μειζον δη λεγειν εχοιμι, παραβαλων τον μακαριον αυτου βιον· ουχ
ουτως αφραινομεν· αλλ' αυτο ο πεπονθα διχα τινος παρα βολης και πανουργιας της
εν λογοις ομολογησω.
11 Ουτος με πρωτος και μονος και την Ἑλληνων φιλοσοφιαν φιλοσοφειν
προυτρεψατο, τοις ηθεσι τοις ιδιοις αυτου και του περι ηθων ακουσ<αι> και
ανασχεσθαι λογου πεισας, ουκ αν πεισθεντα, οσον επι τοις αλλοις φιλοσοφοις (παλιν
ομολογω), ουκ ορθως μεν, δυστυχως δε μικρου δειν ημιν. Ουμενουν ουδε πλειοσιν
ενετυχον το πρωτον, ολιγοις δε τισι τοις διδασκειν επαγγελλομενοις, αλλα γαρ πασι
μεχρι ρηματων το φιλοσοφειν στησασιν. Ουτος δε με πρωτος και τοις λογοις
φιλοσοφειν προυτρεψατο, τοις εργοις φθασας την δια λογων προτροπην· ουκ
απαγγελλων μονον ρηματα μεμελετημενα, αλλ' ουδε λεγειν αξιων, ει μη συν
ειλικρινει τηι γνωμηι και πραξαι τα ειρημενα αγωνιουμενηι τουτο ποιοι, η τοιουτον
εαυτον παρασχεσθαι πειρωμενος, οιον τ<οις> λογοις διεξεισι τον καλως βιωσομενον,
και παραδειγμα μεν, εβουλομην ειπ<ειν>, εκθεμενος σοφου· αλλ' επει αληθειαν
ημιν, ου κομψειαν επηγγειλατο ο λογ<ος> ανωθεν, παραδειγμα μεν αυτον σοφου
ουδεπω λεγω· καιτοι γε ειπειν εθελ<ων> ειναι τ' αληθες· αλλα εω νυν τουτο. Ου
παραδειγμα τοινυν ακριβες, εξομοιουν δε και αγαν εθελοντα, σπουδηι πασηι και
προθυμιαι βιαζομενον, ει δει λεγειν, και παρα την ανθρωπων δυναμιν· και μεντοι και
ημας ετερους τοιουτους πλαττειν, ου λογων εγκρατεις και επιστημονας των περι
ορμων, των δε ορμων αυτων· επι τα εργα και τους λογους αγχων και ου μικραν
μοιραν εκαστης αρετης, ταχα δε και συμπασαν, ειπερ εχωρησαμεν, επιφερων εν
αυτηι τηι θεωριαι· δικαιοπραγειν μεν και αναγκαζων, ει δει λεγειν, δια την
ιδιοπραγιαν της ψυχης, ηι προσθεσθαι ημας επεισεν· απαγων μεν της κατα τον βιον
πολυπραγμοσυνης και του της αγορας οχληρου, εαυτους δε περισκοπειν επαρας και
τα αυτων οντως πραττειν. Τουτο δε ειναι το δικαιοπραγειν, και ταυτην την
δικαιοσυνην την γε αληθη και των αρχαιων φιλοσοφων τινες ειρηκασι, την
ιδιοπραγιαν λεγοντες εμοι δοκειν και ανυσιμωτερον προς μακαριοτητα εαυτοις τε
και τοις προσιουσιν· ειπερ γε εστι τησδε της αρετης το κατ' αξιαν απονεμειν και τα
ιδια εκαστοις. Τι γαρ αν ιδιον ειη ψυχης ετερον, τι δε ουτως αξιον, η το επιμελεσθαι
εαυτης, ουκ εξω βλεπουσαν ουδ' αλλο τριοπραγουσαν ουδε συνελοντα ειπειν
αδικουσαν εαυτην την χειριστην αδικιαν, αλλ' ενδον προς εαυτην απεστραμμενην,
αυτην εαυτηι αποδιδουσαν και δικαιοπραγουσαν; Ουτως μεν δικαια πραττειν, ει δει
λεγειν, αναγκαζων επαιδευε· φρονειν δε παλιν ουχ ηττον τωι προς εαυτην ειναι και
εαυτους γινωσκειν εθελειν τε και πειρασθαι· τουτο δη το αριστον φιλοσοφιας εργον,
ο δη και δαιμονων τωι μαντικωτατωι ανατιθεται ως πανσοφον προσταγμα, το· Γνωθι
σαυτον. Το δε ειναι οντως εργον φρονησεως, και ταυτην ειναι την θειαν φρονησιν
καλως τοις παλαιοις λεγεται· την αυτην οντως ουσαν θεου και ανθρωπου αρετην,
αυτης της ψυχης εαυτην ωσπερ εν κατοπτρωι οραν μελετωσης και τον θειον νουν, ει
αξια γενοιτο της κοινωνιας τησδε, εν αυ<τηι> κατοπτριζομενης οδον τε απορρητον
τινα ταυτης αποθεωσεως εξιχνευομενης. Ἀκολουθως δε και σωφρονειν και
ανδριζεσθαι· σωφρονειν μεν, διασωζομε νους την φρονησιν τηνδε της ψυχης εαυτην
γινωσκουσης, ει ποτε αυτηι τουτο γενοιτο· ταυτην γαρ ειναι παλιν την σωφροσυνην,
σωαν τινα φρονησιν ουσαν· ανδριζεσθαι δ' επι πασιν εμμενοντας ταις ειρημεναις
επιτηδευσεσι, και ουκ αποπιπτοντας ουθ' εκουσιως ουθ' υπο τινος αναγκης,
φυλαττοντας δε και εγκρατεις των ειρημενων· και ταυτην ειναι, σωτειραν τινα και
φυλακα δογματων ουσαν, την αρετην ταυτην.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

12 Και δητα δικαιους μεν και φρονιμους και σωφρονας η ανδρειους ημας
υπο ημετερας βραδυτητος και νωχελιας, και ταυτα πανυ σπευδων, ετι μελλει κατα
στησεσθαι· ουτε εχοντας ουτε εγγυς πω γενομενους ουδ' ηστινοσουν αρετης
ανθρωπων η θειας, πολλου γε δει· αυται γαρ μεγισται και υψηλαι, και ουδετερα
ληπτεα ουδε τωι τυχειν, οτωι μη θεος γε εμπνεοι δυναμιν· ημεις τε ουτε πεφυκαμεν
ουτως επιτηδειως, ουτε και αξιοι ειναι επιτυχειν ουδεπω ομολογουμεν· ου
ποιησαντες απο ραιθυμιας και ασθενειας παντα, απερ τους των αριστων εφιεμενους
και τα τελεια μνωμενους χρη. ∆ικαιοι μεν ουν η σωφρονες η τινα των αλλων εχειν
αρετων ετι μελλομεν· εραστας δε ημας οτι δριμυτατον ερωντας ερωτα, οπερ επ'
αυτωι μονον ισως, και παλαι κατεστησατο ο θαυμαστος ουτος και φιλος των αρετων
και προηγορος, εμποιησας ερωτα τηι αυτου αρετηι και του καλλους της δικαιοσυνης,
ηις το χρυσεον οντως εδειξεν ημιν προσω πον, και φρονησεως της πασιν εφεσιμου,
και της ερασμιωτα της σοφιας της αληθους, και σωφροσυνης της θεοειδους, η εστι
ψυχης ευσταθεια και ειρηνη πασι τοις κτησαμενοις αυτην, και ανδρειας της
θαυμασιωτατης, υπομονης ημων, και επι πασιν ευσεβειας, ην μητερα φασι των
αρετων, ορθως λεγοντες. Αυτη γαρ εστιν αρχη και τελευτη πασων των αρετων· απο
ταυτης τε γαρ ορμωμενοις ραιστα αν ημιν επιγενοιντο και αι λοιπαι αρεται· ει τουθ' ο
δει παντα ανθρωπον, τον γε μη αθεον η φιληδονον, το φιλον γενεσθαι και
προηγορον θεωι, κτησασθαι εαυτοις επιθυ μουντες και σπευδοντες, των λοιπων
αρετων επιμελοιμεθα· οπως μη αναξιοι και ρυπωντες, μετα δε πασης αρετης και
σοφιας ωσπερ τινος αγαθου πομπου και ιερεως σοφω τατου προσιοιμεν τωι θεωι. Το
γε παντων τελος ουχ ετερον τι οιμαι, η καθαρωι τωι νωι εξομοιωθεντα προσελθειν
τωι θεωι και μενειν εν αυτωι.
13 Ἐπι τηι αλληι πασηι φιλοπονιαι και σπουδηι την περι θεολογιας διδασκαλιαν
και ευλαβειαν πως αν εξελθοιμι τωι λογωι, εις αυτην την διαθεσιν εισδυς του ανδρος,
συν οιαι γνωμηι και παρασκευηι τους περι του θειου παντας εκμανθανειν ημας ηθελε
λογους, φυλαττο μενος, μη πη κινδυνευσαιμεν περι το αναγκαιοτατον απαντων, την
του παντων αιτιου γνωσιν. Φιλοσοφειν μεν γαρ ηξιου αναλεγομενους των αρχαιων
παντα οσα και φιλοσοφων και υμνωιδων εστι γραμματα πασηι δυναμει, μηδεν
εκποιουμενους μηδ' αποδοκιμαζοντας (ουδεπω γαρ ουδε την κρισιν εχειν)· πλην οσα
των αθεων ειη, οσοι εκκυλισθεντες ομου και των ανθρωπινων εννοιων ουκ ειναι
θεον η προνοιαν λεγουσι (ταυτα γαρ ουτ' αναγινωσ κειν αξιον, ινα μηδ' εν τωι
τυχοντι μολυνοιθ' ημιν η ψυχη, ευσεβειν μελλουσα λογων δε ακουουσα υπεναντιων
τηι του θεου θεραπειαι· ουδε γαρ τους τοις ναοις προσιοντας ευσεβειας, ης οιονται,
εφαπτεσθαι τινος ολως των βεβηλων)· τα τουτων τοινυν ουδ' ολως ουδε
αριθμεισθαι αξιον παρ' ανδρασιν ευσεβειν επανελομενοις· τοις δε λοιποις πασιν
εντυγχανειν και προσομιλειν, γενος μεν ουδε εν ουδε λογον φιλοσοφον
προτιμησαντας ουτε αυ αποδοκι μασαντας, ουτε Ἑλληνικον ουτε βαρβαρον, παντων
δε ακουοντας. Σοφως τουτο και μαλα εντεχνως· μη πη εις τις και καθ' εαυτον τωνδε
τινων η τωνδε λογος αυτος μονος ακουσθεις και τιμηθεις, καν μη αληθινος ων
τυχηι, ως μονος αληθης ων, εισδυς εις την ψυχην ημων εξαπατησηι και καθ' εαυτον
διαθεις ιδιους ημας ποιησηται, ουκετ' αποστηναι δυναμενους ουδε αποπλυνασθαι,
ωσπερ τα δευσοποιον τινα βαφην βαφεντα των εριων. ∆εινον τε γαρ χρημα και
ευστροφον λογος ο ανθρωπων, ποικιλος τε τοις σοφισμασι, και οξυς, εισδραμων εις
τας ακοας, τυπωσαι τε τον νουν και προθεσθαι, και αναπεισας τους απαξ
αρπασθεντας ως αληθης αγαπασθαι, και μενειν ενδον, καν ψευδης και απατηλος η,
ωσπερ τις γοης κρατων, υπερμαχον εχων αυτον τον ηπατημενον. Ευεξαπατητον τε
παλιν υπο λογου και ευκολον προς συγκαταθεσιν ψυχη ανθρωπου, ετοιμη τε, πριν
διακρινηι και εξετασηι παντα τροπον, υπο αμβλυτητος και ασθενειας της ιδιας, η υπο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

λεπτοτητος της του λογου προς την ακριβειαν της εξετασεως αποκαμουσαν εαυτην
απραγμονεστερον παραδι δοναι πολλακις ψευδεσι λογοις και δογμασι, πεπλανημε
νοις μεν αυτοις, πλανωσι δε και τους εσχηκοτας· και ου τουτο μονον, αλλα καν
επανορθουν ετερος εθελοι λογος, ουκετι προσιεμενη ουδε μεταπειθομενη, του δε εν
αυτηι περιεχομενη, ωσπερ τινος τυραννου απαραιτητου αυτης κεκρατηκοτος.
14 Ἦ γαρ ουχι ταυτα δογματων τε τα μαχο μενα και εναντιουμενα αλληλοις
φιλοσοφων τε τας στασεις εισηγαγεν, αλλων τοις αλλων ενισταμενων δογμασι, και
αλλων αλλα κρατουντων αλλων τε αλλοις προστιθεμενων· και φιλοσοφειν μεν
απαντων βουλομενων και επαγ γελλομενων, εξ ου γε προυτραπησαν το πρωτον,
και φασκοντων εθελειν ουχ ηττον οτε γεγονασιν εν τοις λογοις, η ως αυτου
ηρχοντο, μαλλον δε και πλειονα τον ερωτα νυν εχειν της φιλοσοφιας, οτε αυτης και
γευσασθαι (ως αν ειποι τις) υπηρξε και προσδιατριψαι τοις λογοις, ηπερ οτε πρωτον
απειρως εχοντες ειθ' υπο ορμης τινος φιλοσοφειν επηρθησαν· λεγοντων μεν ταυτα,
ουκετι δ' υπακουσαντων λογοις ουδενεσι των ετεροδοξων; Ουτ' ουν εις τις των
παλαιων προυτρεψατο τινα των νεωτερων η των του Περιπατου προς αυτον
επιστρεφειν και την αυτου φιλοσοφιαν φιλοσοφειν, ουτε αναπαλιν, και ολως ουδεις
ουδενα. Ου γαρ αν ραιδιως μεταπεισθειη τις προσθεσθαι, των αυτου μετατιθεμενος,
ετεροις, και ταυτα τουτοις ισως, οις ειπερ επεισθη πριν φιλοσοφησει προσελθειν, το
πρωτον αν και ηγαπα· [επεισθη ραιδιως] οια δη μη προκατειλημμενης της ψυχης
μηδεπω λογοις προσανειχετο αν και ηγαπα, ομοιως εναντιουμενος δι' εκεινα
τουτοις, α νυν εχει. Τοιαυτα ημων οι καλοι και λογιωτατοι και εξε ταστικωτατοι
Ἕλληνες πεφιλοσοφηκασιν, οις προσετυχεν εκαστος εξ αρχης ελαθεις υπο τινος
ορμης, ταυτα μονα λεγων ειναι αληθη, τα δε λοιπα παντα των αλλων φιλο σοφων
απατην και ληρον· λογωι μεν ουδεν μαλλον αυτος τα αυτου κρατυνων, η των αλλων
εκαστοι προΐστανται των ιδιων, του μη χρηναι μετατιθεσθαι και μεταβου λευεσθαι
αναγκηι η πειθοι· ουκ αλλην τινα (ει δει ταληθες ειπειν) εχων η την προς της
φιλοσοφιας επι ταδε τα δογματα αλογον ορμην, και κρισιν ων οιεται αληθων (μη
παραδοξον ειπειν ηι) ουκ αλλην η την ακριτον τυχην· ταυθ' εκαστος φιλων, οις
προσετυχε το πρωτον, υφ' ων οιονει δεδεμενος, ουκεθ' οιος τε προσεχειν ετεροις· ει
μεν τι και λεγειν εχοι συν αποδειξει αληθειας των αυτου περι παντων, και ως ψευδη
ειη τα των εναντιων, βεβοηθημενος και τωι λογωι, επει και αβοηθητος, εαυτον
χαρισαμενος και εκδεχομενος εικηι ωσπερ ερμαιον τοις προκαταλαβουσιν αυτον
λογοις· οι δ' εν τε τοις αλλοις εσφηλαν τους εχοντας, και δη και του παντων
μεγιστου και αναγκαιοτατου, της περι το θειον γνωσεως και ευσεβειας. Και
μενουσιν ομως εν αυτοις δεδεμενοι τροπον τινα, και ουκετ' αν αυτους ουδεις
ρυσαιτο ραιδιως, ωσπερ εκ τεναγους εν πεδιωι πλατυτατωι δυσδιαβατωι, ουκετι εωντος
τους εμπεσοντας απαξ ουτε παλινδρομησαντας ουτε και περαιωσαμενους
διασωζεσθαι, εν αυτωι δε αυτους κατεχοντας μεχρι τελευτης· η ωσπερ εξ υλης
βαθειας και δασειας και υψηλης, εις ην εισηλθε μεν τις οδοιπορος, ως δη και
εξορμησων ισως και εν καθαρωι παλιν αυτον καταστησων τωι ερκει, υπο δε μηκους
και δασυτητος ουχ οιος τε γινεται, παμπολλα στρεφομενος εν αυτωι, οδους τε τινας
ενδον ευρισκων συνεχεις ποικιλα οδοιπορει, ως δη δια τινος αυτων εξορμησων
ταχα· αι δ' επι τα ενδον αγουσι μονον, εξοδον δε ουδαμως, αυτης τε της υλης μονης
οδοι τινες ουσαι· τελος δε ο οδοιπορος αποκαμων και απαγορευσας, ως δη παντων
υλης γενομενων και ουκετι ουδενος οντος επι γης οικητηριου, εκει μενειν εθελει
την εστιαν καταστησαμενος, και ευρυχωριαν αυτωι ως οιον τε εν τηι υληι
εκποριζομενος· και ωσπερ εκ τινος λαβυρινθου, εις ον εισοδου φαινομενης μιας
ουδεν ποικιλον εκ των εξωθεν υποτοπησας τις εισελθων δια της φαινομενης θυρας
μιας, ειτα προχωρησας αχρι των ενδοτατω, ποικιλον τε ιδων θεαμα και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

κατασκευασμα πανσοφον πολυπορον τε και εισοδοις και εξοδοις συνεχεσι
σεσοφισμενον, εθελων μεντοι και εξιεναι μηκεθ' οιος τε ειη, εναποληφθεις ενδον
υπο σοφου δοκουντος αυτωι κατασκευασματος. Ουδεις δε ουτε λαβυρινθος ουτω
δυσεξελικτος και ποικιλος, ουτε υλη δασεια και ποικιλη, ουτε πεδιον ουτως η
τεναγος, δεινον κρατησαι τους εμπελασαντας ως λογος, ει τις ειη κατ' αυτων τωνδε
τινων φιλοσοφων. Ἵνα δη ουν μη ταυτον τοις πολλοις παθοιμεν, προς μεν ενα τινα
ουκ ηγε των φιλοσοφων λογων, ουδε κατ' αυτους απιεναι ηξιου, προς δε παντας
ηγεν, ουδενος απειραστους ειναι θελων δογματος Ἑλληνικου. Και αυτος δε
συνεισηιει προηγουμενος και χειραγωγων ωσπερ εν οδοιποριαι, ει που και υπαντησαι
τι σκολιον και υπουλον και σοφισματωδες· οια δη τεχνιτης, εκ της εκ πολλου τοις
λογοις συνδιατριβης ουκ αηθης ουδενος ουδε απειρος ων, μετεωρος αυτος τε εν
ασφαλει μενοι, και αλλοις ορεγων χειρα διασωζοιτο ωσπερ βαπτιζομενους
ανιμωμενος· παν μεν, ο τι χρησιμον φιλοσοφων εκαστων και αληθες ην, αναλεγων
και παρατιθεμενος ημιν· οσα δε ψευδη, εκκρινων, τα τε αλλα και μαλιστα οσα ιδια
προς ευσεβειαν ην ανθρωπων.
15 Περι τουτων μεν μηδεν προσεχειν συμβουλευων, μηδε ει πανσοφος τις
υπο παντων ανθρωπων μαρτυρηθειη, μονωι δε προσεχειν θεωι και τοις τουτου
προφηταις· αυτος υποφητευων και σαφηνιζων ο τι ποτε σκοτεινον και αινιγματωδες
ηι, οια πολλα εν ταις ιεραις εστι φωναις (ητοι ουτω φιλον ον τωι θεωι προσομιλειν
ανθρωποις, ως μη και αναξιαν ψυχην, οιαι αι πολλαι, γυμνος και ασκεπης ο θειος
εισιηι λογος, η και τηι φυσει μεν σαφεστα τον και απλουστατον παν το θειον λογιον
ον, ημιν δε αποστασι θεου και απομεμαθηκοσιν ακροασθαι υπο χρονου και
παλαιοτητος ασαφες και σκοτεινον καταφαινομε νον, ουκ εχω λεγειν)· πλην
σαφηνιζων και εις φως προαγων, ειτε αινιγματα οντα τυγχανοι, δεινος ων ακροατης
θεου και συνετωτατος· ειτε και ουδεν σκολιον εχοντα τηι φυσει ουδ' ασυνετον αυτωι,
ουτως εχοντι μονωι των νυν ανθρωπων, ων αυτος τε εγνων και ετερων ηκουσα περι
τινων λεγοντων, μεμελετηκοτι τα καθαρα των λογιων φωτεινα τε παραδεχεσθαι
αυτου τηι ψυχηι και διδασκεσθαι ετερους· οτι αυτων ο παντων αρχηγος, ο τοις του
θεου φιλοις προφηταις υπηχων και υποβαλλων πασαν προφητειαν και λογον
μυστικον και θειον, ουτως αυτον τιμησας ως φιλον προηγορον κατεστησατο· ων δι'
ετερων ηινιξατο μονον, τουτων δια τουτου την διδασκαλιαν ποιουμενος, οσα τε
αξιοπιστοτατος ων η προσεταξε βασιλικως η και απεφηινατο, τουτων τους λογους
διερευνασθαι τε και εξευρισκειν τουτωι δωρησαμενος· ιν' ει τις σκληρος την ψυχην
και απιστος η και φιλομαθης ων τυχοι, παρα τουτου μαθων και συνειναι και
πιστευειν ελεσθαι αναγκαζοιτο τροπον τινα και επεσθαι θεωι. Λεγει τε ταυτα ουκ
αλλως οιμαι η κοινωνιαι του θειου πνευματος· της γαρ αυτης δυναμεως δει
προφητευουσι τε και ακροωμενοις προφητων· και ουκ αν ακουσαι προφητου, ωι μη
αυτο το πνευμα το προφητευσαν την συνεσιν των αυτου λογων εδωρησατο.
Τοιουτον εγκειται λογιον και εν τοις ιεροις γραμμασι, τον κλειοντα ανοιγνυναι
μονον λεγον, αλλον δε μηδ' οντινουν· ανοιγει δε τα κεκλει σμενα σαφηνιζων τα
αινιγματα ο θειος λογος. ∆ωρον το μεγιστον ουτος τουτο θεοθεν εχει λαβων και
μοιραν παγκαλην ουρανοθεν, ερμηνευς ειναι των του θεου λογων προς ανθρωπους,
συνιεναι τα θεου ως θεου λαλουντος, και διηγεισθαι ανθρωποις ως ακουουσιν
ανθρωποι. Τοι γαρουν ουδεν ημιν αρρητον, ουδε γαρ κεκρυμμενον και αβατον ην·
εξην δε μανθανειν παντα λογον, και βαρβαρον και Ἕλληνα, και μυστικωτερον και
πολιτικωτερον, και θειον και ανθρωπινον, συν πασηι περιουσιαι εκπεριιουσι παντα
και διερευνωμενοις, και παντων εμφορουμενοις και α πολαυουσι των της ψυχης
αγαθων· ειτε τι παλαιον αληθειας μαθημα, ειτε και αλλο τις ονομασαι τοιουτον εχοι,
εν αυτωι ηιμεν εχοντες την θαυμαστην και πληρη των καλλιστων
θεαματων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

παρασκευην και εξουσιαν. Και συνελοντα ειπειν παραδεισος ημιν οντως ουτος ην,
μιμητης του μεγαλου παραδεισου του θεου, εν ωι γην μεν εργαζεσθαι ουκ ην την
κατω ουδε σωματοτροφειν παχυνομενους, τα δε ψυχης μονον αυξειν
πλεονεκτηματα, ωσπερ τινα φυτα ωραια εαυτους φυτευσαντας η εμφυτευθεντας
ημιν υπο του παντων αιτιου, ευφραινομενους και τρυφωντας.
16 Ουτος παραδεισος αληθως τρυφης, αυτη αληθης ευφροσυνη και τρυφη,
ην ετρυφησαμεν εν τωι διηνυσμενωι τωιδε χρονωι, και ουκ ολιγωι ηδη και ολιγωι
παντη, ει μεχρι τουτου στησεται, απελθουσιν ηδη και αναχωρησασιν εντευθεν. Ουκ
οιδα γαρ τι παθων η παλιν αμαρτων εκπορευομαι, εξελαυνομαι· τι χρη λεγειν,
αγνοω, αλλ' οτι δευτερος εκ παραδεισου Ἀδαμ εγω, και λαλειν ηρξαμην. Ὡς καλως
εζων, ακουων λεγοντος δι δασκαλου και σιωπων· ως οφελον και νυν ησυχιαν αγειν
εμανθανον σιωπων, αλλα μη (το καινον τουτο θεαμα) ακροατην τον διδασκαλον
ποιησασθαι. Τι γαρ μοι εδει των λογων τουτων; Τι δε και προσφθεγγεσθαι τοιαυτα,
μη απειναι προσκαρτερειν δε δεον; Ἀλλα της παλαιας απατης εοικεν ειναι ταυτα
πλημμεληματα, των τε αρχαιων δικαι αιδε με μενουσιν ετι· η και αυθις απειθειν μοι
δοκω, υπερβαινειν τολμων τους λογους του θεου, μενειν δεον εν αυτοις και προς
αυτοις. Ὃ δε απειμι, φευγων μεν απο της μακαριας ταυτης ζωης ουχ ηττον οδ' εγω,
η απο προσωπου θεου ο παλαιος εκεινος ανθρωπος, εις δε την γην επιστρεφων, εξ ης
εληφθην· γην τοιγαρουν εδομαι πασας τας ημερας της εκει ζωης μου, και γην
εργαζομαι, και ταυτην ακανθας και τριβολους ανατελλου-σαν μοι, τας εμας λυπας
και φροντιδας τας επονειδιστους, αφειμενος των καλων και αγαθων φροντιδων· και
α καταλελοιπα, προς ταυτα παλιν επιστρεφων, την γην, οθεν εξηλθον, και την
συγγενειαν την εμην την κατω, και εις τον οικον του πατρος μου· απολιπων γην την
αγαθην, ενθα μοι ουσα η αγαθη πατρις ηγνοειτο παλαι, και συγγενεις, ους εχων
ψυχης εμης οικειους υστερον γινω-σκειν ηρξαμην, και τον οικον του αληθως πατρος
ημων, εν ωι μενων υπο των εν αυτωι μενειν εθελοντων υιων των αληθων σεμνως
τιμαται και γεραιρεται ο πατηρ. Ἐγω δε ασεμνος και αναξιος εξερχομαι τωνδε,
στραφεις εις τα οπισω και παλινδρομων. Λεγεται τις υιος, παρα πατρος απολαβων
τον επιβαλλοντα αυτωι προς ετερον αυτου αδελφον κληρον, αποδημησαι του πατρος
εις χωραν μακραν θελησας τουτο· ζων δε ασωτως διασπαθησαι την πατρυαν ουσιαν
και καταναλωσαι· τελος δε κατα αποριαν εαυτον μισθωσας συφορβειν, υπο λιμου δε
αναγκαζομενος και κοινωνειν των τροφων τοις χοιροις επιθυμειν μεν, μη τυγχανειν
δε μηδε τουτου. ∆ικην ουν εξετισε της ασωτιας, αντι τραπεζης της πατρικης ουσης
βασιλικης αμειψαμενος, ας ου προειδετο, τας χοιρειους και τας εν θητειαι τροφας.
Τοιουτον τι πεισεσθαι εοικαμεν απελθοντες, και ουδε συν παντι τωι επιβαλλοντι
κληρωι· ουδε γαρ λαβοντες α εχρην, απιμεν δε ομως, τα μεν καλα και φιλα
καταλιποντες μετα σου και παρα σοι, αμειψαμενοι δε τα χειρω. ∆ιαδεξεται γαρ ημας
σκυθρωπα παντα, θορυβος και ταραχος εξ ειρηνης, και εξ ησυχου και ευτακτου βιος
ατακτος, εκ δε ελευθεριας ταυτης δουλεια χαλεπη, αγοραι και δικαι και οχλοι και
χλιδη· και σχολη μεν ημιν ουκετι προς τα κρειττω ουδ' ητισουν, ουδε λογια τα θεια
λαλησομεν, λαλησομεν δε τα εργα των ανθρωπων (τουτο δη και απλους αρα τις
ειναι νενομισται ανδρι προφητηι), ημεις δε και πονηρων ανθρωπων. Νυξ οντως εξ
ημερας, εκ δε λαμπρου φωτος σκοτος, και εκ πανηγυρεως πενθος, και εκ πατριδος
πολεμια χωρα διαδεξεται ημας, εν ηι ωιδην μεν ιεραν ουκ εξεστι μοι αιδειν (πως γαρ
εν γηι αλλοτριαι της ψυχης μου, ενθα μενοντα ουκ εστι προσειναι θεωι;) κλαιειν δε
μονον και στενειν, υπομιμνησκομενον των ενταυθα, ει και τουτο μοι τις
συγχωρησεται. Πολεμιοι ποτε λεγονται επελθοντες πολει μεγαληι και ιεραι, εν ηι το
θειον εθεραπευετο αιχμαλωτους κατασυραι τους ενοικουντας και υμνωιδους και
θεολογους εις την αυτην χωραν, Βαβυλωνια δε ην· τους δ' ενεχθεντας εις αυτην,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

μηδ' αξιουμενους υπο των κρατουντων υμνειν εθελειν το θειον, μηδε ψαλλειν εν γηι
βεβηλωι· αλλα τα μεν οργανα τα μουσικα κρεμασαι επι των ιτεων αρτησαντας,
αυτους δε κλαιειν επι των ποταμων Βαβυλωνος. Ἐκεινων τις ειναι δοκω,
εξελαυνομενος απο πολεως και πατριδος εμης ταυτης και ιερας· ενθα μεθ' ημεραν τε
και νυκτα οι ιεροι απαγγελλονται νομοι υμνοι τε και ωιδαι και λογοι μυστικοι, και
φως το ηλιακον και το διηνεκες, ημερας υπερ ημων προσομιλουντων τοις θειοις
μυστηριοις, και νυκτος ων εν ημεραι ειδε τε και επραξεν η ψυχη ταις φαντασιαις
κατεχομενων· και ολως συνελοντα ειπειν ενθα η ενθεος δια παντος κατακωχη,
ταυτης εξελαυνομαι, αιχμαλωτος φερομενος εις την αλλοτριαν γην, ενθα μοι ουτε
αυλειν εξεσται κρεμασαμενωι το οργανον μου, ωσπερ κακεινοις, απο των ιτεων· αλλ'
εν μεν τοις ποταμοις εσομαι, πηλον δε εργασομαι και υμνους λεγειν ουκ εθελησω,
μεμνημενος· αλλ' ισως υπο κακοεργιας της αλλης και επιλησομαι συληθεις κατα τας
μνημας. Ει δε και απιων ουκ ακων μονον, ωσπερ αιχμαλωτος, αλλα και εκων απειμι,
ουχ υπ' αλλου του, υπο δε εμαυτου εκπεπολεμημενος, εξον μενειν, ταχα και απιων
εντευθεν ουκ ασφαλως πορευσομαι, ως απο ασφαλους και ειρηνευομενης τινος
πολεως εξελθων· εικος δε ως αρα οδοιπορων και ληισταις συντευξομαι και συλ
ληφθησομαι, και γυμνωθεις τρωθησομαι τραυμασι πολλοις, και κεισομαι που
ημιθνης ερριμμενος.
17 Ἀλλα τι ταυτα θρηνω; Ἔστιν ο σωτηρ παντων, και των ημιθανων και των
λεληιστευμενων παντων κηδεμων και ιατρος, λογος, ο αγρυπνος φυλαξ παντων
ανθρωπων· εστιν ημιν και σπερματα, α τε εχοντας ημας ανεδειξας και οσα παρα σου
ειληφαμεν, τας καλας υποθηκας· συν οις απιμεν, κλαιοντες μεν ως πορευομενοι,
φεροντες δε συν αυτοις ομως τα σπερματα ταυτα. Ἴσως μεν ουν διασωσεται ημας ο
φυλαξ επιστας· ισως δε υποστρεψομεν προς σε παλιν, φεροντες εκ των σπερματων
και τους καρπους και τας δραγμιδας, τελειας μεν ουχι (πως γαρ αν;) οιας δε δυνατον
ημιν απο των εν πολιτειαι πραξεων, διεφθαρμενας μεν τηι δυναμει η ακαρπωι η
κακοκαρπωι τινι, μη και προσδιαφθαρησομενηι δε παρ' ημιν, ει ο θεος επινευοι.
18 Ἐμοι μεν ουν ενταυθα παυεσθω ο λογος, θρασυνομενος μεν εφ' ου ηκιστα
εχρην, ευγνωμονως δε και ευχαριστησας που οιμαι κατα δυναμιν την ημετεραν,
αξιον μεν ουδεν λεγοντων, ου μην σιωπησαντων παντελως· και ετι και
αποκλαυσαμενος, οιον οι αποδημουντες των φιλων ειωθασι, μειρακιωδες, μη
θωπειας εχομενον ουδεν ουδε αρχαιοτερον η περιεργοτερον, ουκ οιδα· προσεστι
μεντοι αυτωι και το μη πεπλασμενον, τουτο σαφως γινωσκω, αληθες δε παντη,
γνωμηι υγιει και προαιρεσει ειλικρινει και ολοκληρωι.
19 Συ δε αναστας, ω φιλη κεφαλη, και ευξα-μενος ηδη πεμπε ημας, σωσας
μεν παροντας τοις ιεροις σου μαθημασι, σωζων δε ταις ευχαις και αποδημησαντας·
και δη παραδιδου και παρατιθεσο, μαλλον δε παρα-διδου τωι αγαγοντι ημας προς σε
θεωι· ευχαριστων μεν επι τοις φθανουσιν υπερ ημων, παρακαλων δε χειραγωγειν και
εν τοις μελλουσι, δια παντος εφεστωτα, υπηχουντα τωι νωι ημων τα αυτου
προσταγματα, εμβαλλοντα ημιν τον θειον φοβον αυτου, παιδαγωγον αριστον
εσομενον· ου γαρ εν τηι μετα σου ελευθεριαι και απελθοντες υπακουσομεν αυτωι.
Παρακαλεσον και παραμυθιαν τινα ημιν γενεσθαι παρ' αυτου της απολειψεως σου,
πομπον αγαθον εξαποστειλαι συνοδοιπορον αγγελον. Αιτησον δε και ινα επιστρεψας
ημας αγαγηι προς σε παλιν· και τουτο γε μαλιστα παντων μονον ημας
παραμυθησεται.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16


