De deitate adversus Evagrium
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΑΥΤΟΥ ΧΕΙΡΟΤΟΝΙΑΝ ΠΡΟΣ
ΕΥΑΓΡΙΟΝ ΠΕΡΙ ΘΕΟΤΗΤΟΣ
Ἦλθε και εφ' ημας η της πνευματικης εστιασεως λειτουργια μετεχειν
μαλλον ετερων η εαυτους παρεχειν αλλοις οντας επιτηδειους. καιτοι γε εγωγε και
παντελως ηξιουν ατελης ειναι των τοιουτων φορων δια την του λεγειν πενιαν κατα
τινα νομον συμποτικον· ακουω γαρ τους αβροτερους την διαιταν οταν εκ περιοδου
τωι κοινωι συσσιτιωι τας ευωχιας παρασκευα ζωσιν, ει τις εκ του καταλογου των
δαιτυμονων πενεστερος ειη, τουτον εκ κοινης συνθηκης ατελη συνδειπνον εχειν.
ουτω και αυτος εβουλομην επισιτιος ειναι της των πλουσιων τρυφης. αλλ' επειδη ο
καλος τε και πλουσιος εστιατωρ ουτος ουδε ημων φειδεται, διακονειν δε προσταττει,
ερω προς αυτον· Φιλε, χρησον μοι των σων αρτων· αρτους δε λεγω την δια των
ευχων συμμαχιαν. πως γαρ εστι τοις πνευματι κοις τουτοις κηριοις την ακοην υμων
εντρυφησασαν πενιχρωι και πτωχευοντι δεξιωσασθαι λογωι; και ταχα καλως ειχεν
ωσπερ επι των γυμνικων αγωνων (μονων γαρ των ισχυοντων εν εκεινοις εστι το
σταδιον, οι δε λοιποι θεατρον γινονται των αγωνιζομενων), ουτω και εις το
πνευματικον τουτο 9.332 σταδιον μονους τους σφριγωντας εν τηι δυναμει των
λογων προς τους αγωνιστας αποδυεσθαι, ει δε τις ειη των οιος εγω, ωι πολια μεν η
θριξ, νωθρα δε υπο του χρονου η δυναμις, υποτρομος δε και υποσκαζων ο λογος,
τουτον εαν τοις ιδρωσι των αγωνιστων επευφραινεσθαι. ουκουν μηκυνωμεν υμιν,
αδελφοι, το προοιμιον ενασχολουμενοι τωι θαυματι των προλαβοντων. ηδη
κεκορεσμενοι εστε, ηδη επλουτησατε, ο δε κορος απο γλυκασματων εστι· τουτοις γαρ
υμας ο προλα βων λογος ετιθηνησατο. ταχα ουν αχρηστον κορον επιβαλλειν τωι
κορωι επανω των χρυσων λογων οιον τισι μολυβδινοις νομισμασι την μνημην
επιφορτιζοντα· πλην οτι συντελει πολλακις εις συνεργιαν καλλους και η χειρων υλη
καταμι χθεισα τηι κρειττονι. εγγυς η αποδειξις· οραις τον υπερ κεφαλης τουτον
οροφον, ως καλος ιδειν, ως γλαφυρως ταις γλυφαις επανθει το χρυσιον; ουτος
χρυσεος ων ολος την επιφανειαν κυκλοις τισι πολυγωνοις κυανωι διακεχρισμενοις
υποκεχαρακται. τι ουν δη βουλεται τωι τεχνιτηι η κυανος; ως αν, οιμαι, τωι
εναλλασσοντι της χροας ο χρυσος πλεον εκλαμ ποι. ει ουν η κυανος εμμιχθεισα τωι
χρυσωι περικαλλεστεραν την αυγην αποδεικνυσιν, ουκ ακαιρον ισως τηι λαμπηδονι
των προρρηθεντων λογων και την ημετεραν παρεγγραφηναι μελα νην. ετι υμιν εν
προοιμιοις αδολεσχουμεν, αλλ' ακουσατε. 9.333
Ἀκουω Μωυσεα τον μεγαν οτε την σκηνην τοις Ἰσραηλι-ταις επηγνυτο και
τον Βεσελεηλ εκεινον, ος πνευματι θειωι την σοφιαν εσχε της αρχιτεκτονικης
αυτοδιδακτον, κοινηι προθειναι την φιλοτιμιαν πλουσιοις και πενησι των μεν
πλουσιων χρυσον και πορφυραν και τους τιμιους των λιθων εκλεγοντας, των δε
πενητων ξυλα και δερματα και τας των αιγων τριχας ουκ αποβαλλοντας. αλλ' ουκ
ακαιρος της ιστοριας ισως η μνημη· ο γαρ μου την καρδιαν υπεδραμε νοημα,
βουλομαι και τωι κοινωι παραθεσθαι. πνευματι θειωι ο Βεσελεηλ σοφος εξ ιδιωτου
εγενετο· ουτω γαρ η ιστορια φησιν. ακουετω τοινυν ο πνευματομαχος· ο θειον ειπων
το πνευμα το αγιον, ου η επιβασις οιον τι ιχνος την της σοφιας χαριν τηι ψυχηι
ενσημαινεται, αρα καθυβριζει τηι του θειου προσηγοριαι την αξιαν του πνευματος;
αρα μικρον τι και ταπεινον περι αυτου νοειν υποτιθεται η τι των εν τηι κτισει τωι
ονοματι τουτωι σημαινεται; μη επικτητον οιεται τωι πνευματι την θειοτητα; μη
διπλοην τινα και συνθεσιν περι το απλουν και ασυνθετον εννοει; ταχα ουκ εστι ταις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

τοιαυταις υπονοιαις συνενεχθηναι, αλλ' ομολογει παντως θειον ον το πνευμα τηι
φυσει τοιουτο τε ειναι και λεγεσθαι. οραις ως αυτοματως εκκαλυπτεται σοι η
αληθεια· πολλας γαρ θειας φυσεις το των Χριστιανων ουκ επισταται κηρυγμα, επει
αναγκη πασα και πολλους θεους αναπλαττεσθαι· ου γαρ εστι δυνατον πολλους
νοηθηναι θεους μη της κατα φυσιν 9.334 ετεροτητος το των θεων πληθος
διαγγελλουσης. ει ουν μια παρα παντων η θεια φυσις ειναι πιστευεται, θειον δε τηι
φυσει το πνευμα το αγιον, τι διατεμνεις τωι λογωι το συνημμε νον τηι φυσει; αλλα τις
μοι δωσει την δυναμιν του λογου εκεινου, ου το τελος σωτηρια των ακουοντων ην;
μιαν προηκατο φωνην Ἱεροσολυμιταις ο Πετρος και τοσαυται χιλιαδες ανθρωπων τηι
μιαι περιβοληι του λογου υπο του αλιεως εσαγηνευθησαν. τοσουτοι δε και τοιουτοι
παρα των διδασκαλων εν ημιν τριβονται λογοι και τις γεγονε των σωιζομενων
προσθηκη;
Το εκλειπον εκλειπει, φησι τις των προφητων, το αποθνηισκον αποθνηισκει.
το πεπλανημενον ουκ επιστρεφει· λελυται της αγαπης ο συνδεσμος, ηρπασται των
θησαυρων ημων η ειρηνη. ω των κακων· προαγομαι γαρ επιστεναξαι τωι παθει·
ημετερον κτημα ην η αγαπη ποτε, πατρωιος ημιν ουτος ο κληρος, ον δια των
μαθητων ημιν ο κυριος εθησαυρισεν ειπων· Ἐντολην καινην διδωμι υμιν, ινα
αγαπατε αλληλους. αλλα ταυτην την κληρονομιαν οι μεν εφεξης διαδοχοι παις παρα
πατρος εκδεχομενοι μεχρι των πατερων ημων διεσωσαντο, η δε ασωτος αυτη γενεα
ουκ εφυλαξεν. πως οιχεται των χειρων ημων διαρρυεις της αγαπης ο πλουτος; ημεις
της αγαπης πτωχευομεν και οι εχθροι τοις ημετεροις αγαθοις εναβρυνονται.
Ἐζηλωσα επι τοις ανομοις· ουτως φησιν ο ψαλμωιδος, εγω δε μικρον 9.335 τι
παρωιδησας το ρηθεν αναγνωσομαι· εζηλωσα επι τοις ανομοιοις, εζηλωσα ειρηνην
αμαρτωλων θεωρων, εκεινοι αλληλοις συνιστανται και ημεις απ' αλληλων
διατεμνομεθα, εκεινοι εαυτοις συνασπιζουσι και ημεις τον ημετερον συνασπισμον
διαλυομεν. κλεψας το ημετερον κτημα ο των ψυχων λωποδυτης τοις εχθροις της
αληθειας φερων προσερ ριψεν ουκ εκεινους ευεργετων, τουτο μηδεις οιεσθω (ο γαρ
των κακων ευρετης ευεργετης γενεσθαι ου δυναται), αλλ' ινα χειρους αυτους εν τηι
περι το κακον συμπνοιαι παρα σκευασηι· αλλα Τι μοι τους εξω κρινειν; φησιν ο ειπων,
εγω δε· πως αδακρυτι βαστασω την των αδελφων αλλοτριωσιν; πως ᾤχετο
καταλιπων την πατρυαν ουσιαν ο αδελφος ο νεος ουτος; αλλος εκεινος ο εν τωι
ευαγγελιωι δηλουμενος, καν υποκρυπτηι τηι πολιαι του σωματος της ψυχης την
νεοτητα, πως ανεχωρησεν εις χωραν μακραν δραπετευσας απο της πιστεως; πως
οιχεται και αυτος ημισευσας του πατρος την ουσιαν εν τωι καθελκυσαι τα υψηλα των
δογματων προς τα ταπεινα και χοιρωδη νοηματα ταις αιρετικαις πορναις
προσδαπανησας τον πλουτον; πορνη γαρ εστιν η αιρεσις ταις ηπατημεναις ηδοναις
γοητευουσα. ει γαρ ελθοι ποτε εις εαυτον ωσπερ εκεινος, ει γαρ επιθυμησειε παλιν
της πατρυας τρυφης, ει γαρ επαναδραμοι προς την πλουσιαν τραπεζαν, εν ηι πολυς ο
επιουσιος αρτος ο τρεφων τους του κυριου μισθιους (μισθιοι δε παντες ουτοι οι επ'
ελπιδι της επαγγελιας τον αμπελωνα του θεου εργαζομενοι), οιος αν εγενετο προς
9.336 αυτον ο δρομος ουχ ενος πατρος, αλλα τοσουτων πατερων προσαπαντωντων,
περιπλεκομενων, ασπαζομενων φιλημασιν. εκει η στολη της πιστεως η πρωτη, ην αι
τριακοσιαι οκτω και δεκα ψυχαι καλως εριθευουσαι τηι εκκλησιαι εξυφηναν, εκει ο
εν τηι χειρι δακτυλιος εντετυπωμενην εχων εν εαυτωι την σφραγιδα της πιστεως, οι
χοροι, ο μοσχος, η συμφωνια, τα αλλα παντα οσα εν τωι ευαγγελιωι κατειλεκται πλην
της του αδελφου ζηλοτυπιας. αλλα τι ματην ονειρους εαυτοις αναπλαττομεν;
εσκληρυνται η καρδια των αδελφων και αντιτυπως εχει· τους κοινους πατερας
προβαλλονται και την κληρονομιαν την απ' αυτων ου προσδεχονται, της κοινης
ευγενειας αντιποιουνται και της προς ημας συγγενειας αλλοτριουνται, τοις εχθροις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

ημων αντικαθιστανται προς δε ημας δυσμενως εχουσιν, ωσπερ τι μεθοριον ημων τε
και των πολεμιων γενομενοι και αμφοτερα εισι και ουθετερον ουτε τον ορθον λογον
ομολογουσι και αιρετικοι ονομαζεσθαι απαξιουσιν.
ω καινου πραγματος· και προς την αληθειαν και προς το ψευδος επισης
εκπεπολεμηνται οιον τι δενδρον αρριζον ωδε και ωδε προς τας εναντιας ορμας
ευκολως 9.337 μετακλινομενοι. ηκουσα του ευαγγελιστου Ἰωαννου εν αποκρυφοις
προς τους τοιουτους δι' αινιγματος λεγοντος ως δεον ακριβως ζεειν η ακριβως
κατεψυχθαι, ζεειν μεν παντως τωι πνευματι, κατεψυχθαι δε τηι αμαρτιαι· Ὄφελον γαρ
ησθα, φησι, ψυχρος η ζεστος, το δε μηθετερον τουτων ον αμφοτερων δε
εφαπτομενον ναυτιωδες εστι και προς εμετον επιτηδειον. τι ουν το αιτιον του παλαι
μεν επι των μαθητων δια του κυριου πολυ πληθος τηι εκκλησιαι προσαγεσθαι, νυνι δε
τους μακρους και περικαλλεις των διδασκαλων λογους παρατρεχειν απρακτους;
Ἐρει τις ισως οτι τοτε συνηργει τοις αποστολοις τα εκ των εργων θαυματα και το
αξιοπιστον ο λογος δια των χαρισμα των ειχε· φημι καγω μεγαλην ειναι προς το
πειθειν ροπην την εκ των εργων ισχυν. νυνι δε τι χρη τα γινομενα ηγεισθαι; η ουχ
οραις τα ομοια της πιστεως θαυματα; οικειουμαι γαρ των ομοδουλων ημων τα
κατορθωματα, οι τωι αυτωι πνευματι στοιχουντες εν τηι δυναμει των ιασεων
μαρτυρουσι τηι αληθειαι του λογου ανδρες εξ υπεροριας ηκοντες, πολιται του πατρος
ημων Ἀβρααμ εκ Μεσοποταμιας ορμωμενοι, εξελθοντες και ουτοι εκ της γης και της
συγγενειας αυτων και του κοσμου παντος, προς τον ουρανον βλεποντες,
εκδημουντες τροπον τινα της ανθρωπινης ζωης, ανω των της φυσεως παθηματων
ισταμενοι, τοσουτον εφαπτομενοι της ζωης ταυτης οσον επαναγκες, τωι δε πλειονι
μερει ταις ασωματοις 9.338 συμμετεωροπορουσι δυναμεσι, γηραιοι το ειδος, σεμνοι
προσιδειν, πολιαι στιλβοντες, σιωπηι κατησφαλισμενοι τα στοματα, λογομαχειν ουκ
ειδοτες, συζητειν ου μαθοντες. τοσαυτην εχουσι κατα των πνευματων την εξουσιαν
ως προσταγματι μονωι το δοκουν κατεργαζεσθαι και υποχωρειν τα δαιμονια ου
συλλογισμων τεχναις αλλ' εξουσιαι της πιστεως, ουκ εις αποριαν αντιφασεως
περιαγομενα αλλ' εις το σκοτος το εξωτερον απελαυνομενα. ουτως οιδεν ο
Χριστιανος συλλογιζεσθαι, ταυτα της πιστεως ημων τα κατορθωματα. δια τι ουν ου
πειθομεν, ει πλεοναζει των ιαματων η χαρις, ει περισσευει η διδασκαλια του λογου,
Παντα δε ταυτα ενεργει το εν και το αυτο πνευμα διαιρουν ιδιαι εκαστωι καθως βουλε
ται; δια τι ου γινεται η των σωιζομενων προσθηκη; και μη με τις υπονοειτω μικραν
την παρουσαν ηγεισθαι χαριν· ορω κομωσαν την αμπελον ευθηνουμενην ταις
κληματισι και τωι καρπωι πλεοναζουσαν, ορω κυμαινομενην τωι πληθει των
ασταχυων την αρουραν· βαθυ το ληιον, αδρον το δραγμα, πολυς ο σπορος. αλλα τι
παθω; απληρωτον εχων εν τοις τοιουτοις την φυσιν τωι παθει των φιλοπλουτων
κατεχομαι. ουδεις περιουσιας ορος την επιθυμιαν ιστησι· το αει προσγινο μενον προς
το πλεον ερεθιζει την ορεξιν υπεκκαυμα της του πλειονος επιθυμιας γινομενον.
ευφραινει με τα ορωμενα 9.339 και λυπει τα μη ορωμενα, τοις παρουσιν αγαλλομαι
και τοις απουσιν αλγυνομαι. καινον τι παθος εκ των εναντιων συμμικτον την ψυχην
περιεχει ηδονης προς λυπην συγκεκραμενης. εαν προς υμας αναβλεψω, υμιν
επαναπαυω τον ποθον, εαν το λειπον λογισωμαι, ουκ εχω οπως <ου> στεναξω την
συμφοραν· και γαρ αφεντες οι ανθρωποι το κατατρυφαν του κυριου και επι τηι
ειρηνηι της εκκλησιας ευφραινεσθαι ουσιας τινας τεχνολογουσι και μεγεθη
καταμετρουσιν υιον πατρι παραμετρουντες και το περισσοτερον του μετρου τωι πατρι
χαριζομενοι. τις <αν> ειποι αυτοις οτι το αποσον ου μετρειται, το αειδες ου
δοκιμαζεται, το ασωματον ου σταθμιζεται, το αοριστον ου συγκρινεται, το μη
συγκρινο-μενον τον του πλειονος και ελαττονος ουκ επιδεχεται λογον; εκ γαρ της
των περατων προς αλληλα παραθεσεως το πλεον επιγινωσκομεν, ου δε τελος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

αληπτον, τουτου το πλεοναζον ανεπινοητον. ηκουσα του υποψαλματος, ο κοινηι
παντες υμνολογουντες επηιειμεν· Μεγας ο κυριος ημων και μεγαλη η ισχυς αυτου
και της συνεσεως αυτου ουκ εστιν αριθμος. τι ουν τουτο εστιν; αριθμησον τα
ειρημενα και νοεις το μυστηριον. Μεγας ο κυριος, ουκ ειπε ποσον μεγας (ουδε γαρ ην
δυνατον ειπειν το ποσον), αλλα τωι αοριστωι της σημασιας επι το απειρον οδηγει την
διανοιαν. ομοιως, Μεγαλη, φησιν, η ισχυς αυτου, ισχυν δε ακουσας την δυναμιν
νοησον. Χριστος δε θεου δυναμις και θεου σοφια. αλλα και της συνεσεως αυτου ουκ
εστιν αριθμος. ερμηνευει την συνεσιν Ἠσαΐας σαφως λεγων.· Πνευμα σοφιας και
συνεσεως. 9.340
Ἤκουσα εν τοις μακαρισμοις μακαριζομενους τους διψωντας τον κυριον.
ταχα ουν ουκ εξω του καιρου το ενθυμιον και μου δεξασθε τον λογον, καν
απηρτησθαι των παροντων δοκηι· ει τις δια μεσημβριας οδευων του ηλιου
θερμοτεραις ταις ακτισι της κεφαλης υπερζεοντος και παν το εν τωι σωματι υγρον τηι
φλογι καταφρυσσοντος (προκεισθω δε τωι υποδειγματι γη τραχεια και δυσπορευτος
και διψωδης) ειτα επιτυχοι πηγης ο τοιουτος, ης καλον και διαφανες το ναμα και
προσηνως καταψυχον και αφθονως υπερχεομενον, αρα προσκαθεδειται τωι υδατι και
φιλοσοφησει περι της φυσεως, οθεν και οπως και δια τινος και τα τοιαυτα διεξεταζων, οια δη τοις ματαιολογουσι συνηθες λεγειν οτι ικμας τις εγκατεσπαρμενη τωι
βαθει της γης και διαπηδωσα και συνθλιβομενη υδωρ γινεται η οτι φλεβες
εκκεχυμεναι ταις κατω κοιλοτησιν, ειπερ αναστομωθωσι, το υδωρ προχεουσιν, η
παντα τα τοιαυτα χαιρειν εασας επικυπτει τωι ναματι και προσθεις τα χειλη
θεραπευει την διψαν και αναψυχει την γλωσσαν και καταπαυει τον ποθον και
ευχαριστει τωι δεδω-κοτι την χαριν; μιμησαι τοινυν και συ τον διψωντα, επει και
ειρηται [καθως ειρηται] οτι Μακαριοι οι διψωντες, και καταμαθων οια και οσα
αγαθα πηγαζει το πνευμα το αγιον ποιησον το του προφητου, Το στομα σου ανοιξον
και ελκυσον 9.341 πνευμα, Πλατυνον το στομα σου και πληρωσει ο εχων την
εξουσιαν των χαρισματων. βουλει μαθειν οσα προχειται της του πνευματος πηγης
αγαθα; αφθαρσια ψυχης, αιδιοτης ζωης, ουρανων βασιλεια, ευφροσυνη αληκτος,
χαρα τελος ουκ εχουσα. αλλα γαρ εις τα παροντα βλεπων ολιγην ποιουμαι την
ζημιαν του λειποντος· πεπληρωται μοι των αγαθων ο οικος, πληρεις οι θησαυροι του
χρυσιου της Ἀραβιας, ηξουσι δε ταχα μετ' ολιγον και πρεσβεις εξ Αιγυπτου και προφθασουσι χειρα αυτων τωι θεωι και αι βασιλειαι της γης μεθ' ημων τον επινικιον
αισουσιν υμνον τωι παντας εις την αυτου βασιλειαν καλουντι, ωι η δοξα και το κρατος
εις τους αιωνας των αιωνων, αμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4


