De creatione hominis sermo alter
ΟΜΙΛΙΑ Β
ΕΙΣ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟΝ
Ὁ μεν σοφος Σολομων ουκ εν πειθοις σοφιας λογοις αλλ' εν διδακτοις
πνευματος αγιου σοφισθεις, εν τοις αρτιως ημιν ανεγνωσμενοις αποσεμνυνων τον
ανθρωπον εβοα λεγων· Μεγα ανθρωπος και τιμιον ανηρ ελεημων· εγω δε ματαιως
κατ' εμαυτον εσκοπουν α τε ειχον εν τηι εμαυτου διανοιαι και α παρα της γραφης
δεδιδαγμενος ημην περι του ανθρωπου. αυτος μεν γαρ ελογιζομην οτι πως μεγα
ανθρωπος, το επικηρον ζωιον το μυριοις παθεσιν υποκειμενον το εκ γενετης εις
γηρας μυριων κακων εσμον εξαντλουν, περι ου ειρηται· Κυριε, τι εστιν ανθρωπος,
οτι εγνωσθης αυτωι; και ο μεν ψαλμωιδος καταφρονει ως ευτελους του ζυου και η
παροιμια αποσεμνυνει ως μεγα τι τον ανθρωπον. αλλα μοι την τοιαυτην διαπορησιν
ελυσεν η ιστορια της γενεσεως του 42 ανθρωπου αναγνωσθεισα. ηκουομεν γαρ νυν
οτι Ὁ θεος ελαβε χουν απο της γης και επλασε τον ανθρωπον. ευρον εκ του ρηματος
τουτου αμφοτερα, οτι ουδεν ανθρωπος και μεγα ανθρωπος· εαν προς την φυσιν
μονον αποβλεψηις, το μηδεν και του μηδενος αξιος, εαν δε προς την τιμην ην
ετιμηθη, μεγα ανθρωπος. ποια;
Ειπεν ο θεος Γενηθητω φως, και εγενετο φως. συγκρινον ανθρωπου γενεσιν
και φωτος γενεσιν. εκει ειπε· Γενηθητω στερεωμα. ο μεγας ουρανος ανωθεν ημιν
υπερτεταται ρηματι θεου γενομενος· αστερες και ηλιος και σεληνη και παντα, οσα
θεωρουμεν οφθαλμωι και οσα νωι καταλαμβανομεν μεγεθη, ρηματι εσχε το ειναι.
θαλασσα και γη και η εν αυτοις διακοσμησις, ζυων γενη παντοδαπα, φυτων
διαφοροι ποικιλιαι, παντα ταυτα τωι ρηματι γεγονεν. ανθρω πος δε, πως; ουκ ελεχθη·
γενηθητω ανθρωπος ως Γενηθητω 43 στερεωμα, αλλα πλειον τι οραις εν τωι
ανθρωπωι· υπερ φως, υπερ ουρανον, υπερ φωστηρας, υπερ παντα η ανθρωπου
γενεσις. Ἔλαβε κυριος ο θεος· καταξιοι ιδιαι χειρι διαπλα σαι το ημετερον σωμα. ου
προσεταξεν αγγελωι, ουχ η γη αυτοματως ωσπερ τους τεττιγας ημας εξεβρασεν, ουκ
ειπε τοδε και τοδε ποιησαι λειτουργικαις δυναμεσιν, αλλ' ιδιαι χειρι φιλοτεχνει. Γην
ελαβεν. οταν προς το ληφθεν απιδηις, Τι εστιν ανθρωπος; οταν προς τον πλασαντα
κατανοησηις, Μεγα ανθρωπος· ως και το μηδεν δια την υλην και μεγα δια την τιμην.
Και ελαβεν ο θεος. αλλα πως εκει εν τοις κατοπιν· Και εποιησεν ο θεος τον
ανθρωπον, ενταυθα δε ανωθεν ανθρωπου γενεσις; ως μηδεν περι ανθρωπου
δεδιδαγμενων ημων η ιστορια λεγει· Και ελαβεν ο θεος χουν απο της γης και
επλασεν ο θεος τον ανθρωπον. ηδη τινες εφασαν το μεν Ἔπλασεν επι του σωματος
ειρησθαι, το δε Ἐποιησεν επι της 44 ψυχης. ισως ουκ εξω της αληθειας ο λογος· οπου
μεν γαρ ειρηται· Και εποιησεν ο θεος τον ανθρωπον, κατ' εικονα θεου εποιησεν
αυτον, το Ἐποιησεν ειρηται· οπου δε λοιπον περι της σωματικης υποστασεως ημιν
διηγειται, το Ἔπλασε λεγει. διαφοραν δε ποιησεως και πλασεως ο ψαλμωιδος
εδιδαξεν ειπων· Αι χειρες σου εποιησαν με και επλασαν με. εποιησε τον εσω
ανθρωπον, επλασε τον εξω. και γαρ πρεπει η μεν πλασις πηλωι, η δε ποιησις τωι Κατ'
εικονα· ωστε επλασθη μεν η σαρξ, εποιηθη δε η ψυχη. ανω τοινυν ειπων περι ψυχης
υποστασεως νυν περι της του σωματος διαπλα σεως ημιν διαλεγεται. εχε δε και
τουτον τον λογον. τις δε ετερος; οτι τα μεν εν κεφαλαιωι λεγεται, τα δε κατα τον
τροπον ον γεγονεν ημιν παραδιδοται. ανωθεν ουν οτι και 45 εποιησεν, ωδε και πως
εποιησεν. ει γαρ απλως ειπεν οτι εποιησεν, ενομισας αν οτι εποιησεν ως τα κτηνη,
ως τα θηρια, ως τα φυτα, ως τον χορτον. ινα ουν φυγηις την προς τα αγριωτερα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

κοινωνιαν, την ιδιαζουσαν περι σε του θεου φιλοτεχνησιν ο λογος παρεδωκεν.
Ἔλαβεν ο θεος χουν απο της γης εκει ειπεν οτι εποιησεν, ενταυθα πως εποιησε· χουν
ελαβεν απο της γης και επλασε ταις ιδιαις χερσιν. ενθυμηθητι πως επλασθης, το
εργαστηριον της φυσεως λογισαι· χειρ εστιν η δεψαμενη σε θεου. το παρα θεου πλα
σθεν δια πονηριας μη μιανθηι, δι' αμαρτιας μη αλλοιωθηι, μη εκπεσηις της χειρος του
θεου. σκευος ει θεοπλαστον παρα θεου γενομενον· δοξαζε τον ποιησαντα. ουδε γαρ
αλλου τινος ενεκεν εγενου η ινα οργανον ηις επιτηδειον της δοξης του θεου· και ο
κοσμος ουτος ολος σοι, ωσπερ τι βιβλιον εγγραφον υπαγορευομενον την του θεου
δοξαν την απο 46 κρυφον και αορατον, του θεου την μεγαλωσυνην δι' εαυτου
διαγγελλων σοι τωι νουν εχοντι εις κατανοησιν αληθειας. παντως ουν μεμνησο των
ειρημενων. Και ευλογησεν αυτους ο θεος και ειπεν Αυξανεσθε και πληθυνεσθε και
πληρωσατε την γην. διπλη αυξησις, η μεν σωματος, η δε ψυχης. αλλα ψυχης αυξησις
η δια των μαθηματων εις τελειωσιν προσθηκη, σωματος αυξησις η απο μικρου εις το
καθηκον μετρον αποκαταστασις.
Αυξανεσθε τοινυν τοις μεν αλογοις ζυοις κατα την του σωματος τελειωσιν,
κατα τον απαρτισμον της φυσεως ειρηται, ημιν δε Αυξανεσθε κατα τον εσω
ανθρωπον, κατα την προ κοπην την εις θεον ουσαν. οιος ην Παυλος τοις μεν εμ 47
προσθεν επεκτεινομενος, των δε οπισθεν επιλανθανομενος. αυτη εστιν η αυξησις
των θεωρηματων, ευσεβειας αναληψις, η του πλειονος επεκτασις, το επορεγεσθαι
ημας αει των κρειττονων, το προγενομενον μεν αει κατοπιν εαυτου αφιεναι, το δε
λειπον της ευσεβειας τουτο ως ενδει επιζητειν. οιος ην Ἰσαακ, περι ου η μαρτυρια
εκεινη αναγεγραπται οτι Προ βαινων υψουτο μεχρις ου μεγας εγενετο. ου γαρ
απεστη ουδε μικρον αυξηθεις απεμεινεν, αλλα προεβαινεν αει διαβημασι μεγαλοις
διεβαινεν επι τα εργα της αρετης· διεβη μεγαλωι βηματι την σωφροσυνην, επεβη τηι
δικαιοσυνηι, εκειθεν επι την ανδρειαν ανεβη. ουτω διαβαινων επι το ακρον του
υψους του αγαθου κορυφουται ο δικαιος. Αυξανεσθε ουν αυξησιν την κατα θεον,
τελειωσιν την κατα τον ενδον ανθρωπον. Πληθυνεσθε· εκκλησιας η ευλογια. μη εν
ενι περιγραφητω 48 η θεολογια, αλλ' εις πασαν την γην κηρυχθητω το ευαγγελιον
της σωτηριας. Πληθυνεσθε. τινες; οι κατα το ευαγγελιον γενομενοι. Και πληρωσατε
την γην. σαρκα την δεδομενην υμιν εις υπηρεσιαν πληρωσατε αγαθων εργων·
οφθαλμος πληρης εστω του οραν τα δεοντα· χειρ πληρης εστω των αγαθων εργων·
ποδες εστωσαν εις επισκεψιν ασθενουντων πορευτικοι οντες εφ' α προσηκε. πασα η
των μελων ημων καταστασις πληρης εστω των κατα τας εντολας εργασιων· τουτο
εστι Πληρωσατε την γην. ουτω κοιναι μεν αι φωναι και τοις αλογοις, ιδιαζουσαι δε
γινονται, οταν τωι Κατ' εικονα και ωι ετιμηθημεν τουτωι χρησωμεθα. τα μεν γαρ
σωματικως αυξει, ημεις δε πνευματικως· και τα μεν πληροι την γην τωι πληθει, ημεις
δε πληρουμεν ταις αγα θαις εργασιαις την συνεζευγμενην ημιν γην. τουτεστι την
σωματικην υπηρεσιαν. Ἰδου δεδωκα υμιν παν ξυλον ο εχει καρπον εν εαυτωι· υμιν
εσται εις βρωσιν. μηδεν παρατρεχετω η εκκλησια· παντα νομιμα εστιν. ουκ ειπε·
δεδωκα υμιν τους ιχθυας 49 εις βρωσιν, δεδωκα υμιν τα κτηνη, τα ερπετα, τα
τετραποδα. ου γαρ τουτων ενεκεν εκτισε, φησιν, αλλ' η πρωτη νομοθεσια καρπων
απολαυσιν συνεχωρησεν· ετι γαρ ενομιζομεθα αξιοι ειναι του παραδεισου. και τι σοι
εστι το εν τωι λανθα νοντι παρακειμενον μυστηριον; Ὑμιν και τοις θηριοις και τοις
πετεινοις οι καρποι, φησι, και η χλοη και ο χορτος, υμιν εις βρωσιν και τοις πετεινοις
του ουρανου και πασι τοις θηριοις της γης. και μην ορωμεν πολλα των θηριων
καρπωι μη τρεφομενα· ποιωι δε καρπωι καταδεχεται παρδαλις τραφηναι; τις δε καρπος
δυναται λεοντα θρεψαι; αλλ' ομως 50 ταυτα τωι νομωι της φυσεως υποτεταγμενα
καρποις διετρε φετο. επειδη δε ο ανθρωπος εξεδιηιτηθη και εξεβη τους ορους τους
δεδομενους αυτωι, μετα τον κατακλυσμον ιδων ο κυριος αφειδεις τους ανθρωπους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

επι παντων την απολαυσιν συνεχωρησε. Ταυτα παντα φαγεσθε ως λαχανα χορτου.
ταυτηι τηι συγχωρησει και τα λοιπα ζωια ελαβε την του εσθιειν αδειαν. εξ εκεινου
λοιπον ωμοβορος ο λεων, εξ εκεινου και γυπες αναμενουσι θνησιμαια. ου δηπου γαρ
και γυπες ομου τωι γεννηθηναι ζωια περιεσκοπουν την γην· ουπω γαρ τι απεθανε των
παρα θεου σημαινομενων η γενομενων, ινα γυπες τραφωσιν. ουτε φυσις διεχωριζεν,
ακμαια γαρ· ουτε θηραται αναλωσαν, ουπω γαρ επιτηδευσις ανθρωπων· ουτε θηρια
διεσπα, ουπω γαρ ην ωμοβορα γυψι δε συνηθες απο νεκρων διαιτασθαι. ωστε ουπω
ην 51 νεκρα, ουπω δυσωδια, ουπω τοιαυτη τροφη γυπων, αλλα παντες τα κυκνων
διηιτωντο και παντα τους λειμωνας επενεμετο. και οια ορωμεν κυνας θεραπειας
ενεκεν πολλακις αγρωστιν επινεμομενους (ουκ επειδη συμφυης αυτοις εστιν η
τροφη, αλλ' επειδη αδιδακτωι τινι φυσεως διδασκαλιαι επι το συμφερον ερχεται τα
αλογα), τοιαυτα λογισαι ειναι και τοτε τα ωμοβορα των ζυων, χορτον εαυτοις
τροφην επινοειν ουκ αλληλοις επιβουλευοντα. αλλ' οια μελλει ειναι μετα ταυτα η
αποκαταστασις, τοιαυτη ην η πρωτη γενεσις. επανερχεται δε ο ανθρωπος επι την
παλαι αυτου καταστασιν την πονηριαν αφεμενος, την πολυμεριμνον ταυτην ζωην,
την περι τα βιωτικα της ψυχης δουλειαν, ταυτα παντα αποθεμενος επι τον εν τωι
παραδεισωι υποστρεφει βιον εκεινον τον αδουλωτον τοις παθεσι της σαρκος, τον
ελευθερον, τον θεωι συνομιλον, τον αγγελοις ομοδιαιτον.
Ταυτα τοινυν ειρηται ημιν, ουκ επειδη αποκλειειν θελομεν της δεδομενης
ημιν παρα θεου χρησεως των βρωματων, αλλ' ινα τον παρελθοντα μακαρισωμεν
χρονον. οια ην η ζωη. οπως απροσδεης. πως ολιγων εδεοντο προς την του βιου
διαγωγην οι ανθρωποι. πως το ποικιλον της διαιτης ημιν η της 52 αμαρτιας
συνεισηνεγκεν αιτια. επειδη γαρ της αληθινης τρυφης της εν τωι παραδεισωι
εξεπεσαμεν, νενοθευμενας τρυφας εαυτοις επενοησαμεν· και επειδη ουκετι
βλεπομεν το ξυλον της ζωης ουδε τωι καλλει εκεινου εναβρυνομεθα, εδοθησαν ημιν
εις απολαυσιν μαγειροι λοιπον και αρτοποιοι και πεμματων ποικιλιαι και
θυμιαματων και τοιαυτα τινα παραμυθουμενα ημων την εκειθεν εκπτωσιν. ωσπερ οι
αρρωστοι, οταν καταβληθωσιν υπο σφοδρας αρρωστιας, ου δυναμενοι μετεχειν της
συνηθους απολαυσεως οσφραντοις και τοιουτοις τισι παρα των ιατρων λαμβανουσι
δεξιωσεις· επειδη γαρ των ισχυροτερων εις απολαυσιν εκπεπτωκασι, τοις ασθενεσι
συμμετρα οι κολακευοντες αυτων τας αισθησεις περινοουσιν. πλην αλλα και νυν
κατα μιμησιν της εν τωι παραδεισωι ζωης εαυτους αγειν βουλομενοι φευγοντες
ταυτην την πολυυλον των βρωματων απολαυσιν επ' εκεινον τον βιον καθως εστι
δυνατον εαυτους αγωμεν καρποις και σπερμασι και τοις εκ των ακροδρυων εις
διαγωγην χρωμενοι, το δε περισσον τουτων ως ουκ αναγκαιον αποπεμπωμεθα. ου
γαρ 53 βδελυκτα δια τον κτισαντα, ου μην ουδε αιρετα δια την της σαρκος
ευπαθειαν. Και κατεπαυσεν ο θεος απο παντων των εργων αυτου τηι ημεραι τηι
εβδομηι. λεγετωσαν ουν αριθμητικοι και οι περι τα τοιαυτα εσχολακοτες και την περι
τουτων σοφιαν αντι μεγαλου προβεβλημενοι ως μεν συγγενης τηι του κοσμου κτισει
ο των εξ αριθμος, οτι πολυγονος εστι πολλα σχηματα αριθμων αφ' εαυτου γεννων
και τελειος τοις εαυτου μερεσι, και οσα περι της εξαδος εν ταις σχολικαις διαλεξεσιν
αριθμητικοι διηγουνται, ει τωι σχολη, καθ' εαυτον εκλεγεσθω. λεγετωσαν και περι
της εβδομαδος, οτι στειρωσις τις εστιν εν τωι εβδομωι· ουτε γαρ γενναι αφ' εαυτου
ουτε παρ' ετερου τικτεται ο των επτα αριθμος. και ινα μη εις πολυυλον καταγαγω
τον λογον την διαλεξιν την προς υμας παραδραμων, επι τα ευγνωμονεστερα
χωρησω. ει δε τις και περι ταυτα εχει εμπειριαν τινα, γινωσκετω οτι και τουτων ο
θησαυρος 54 αποκειται παρ' ημιν· ωστε ει μεγα αριθμητικη, ενταυθα εστι της
αριθμητικης τα σπερματα. ημεις δε ου † φρονουμεν τουτοις τωι εκ της του κοσμου
ειναι σοφιας μικρα ενταυθα κλεψαντες ταις πραγματειαις αυτοι ως μεγαλαις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

αποσεμνυνε σθαι †. ινα τοινυν δειξωμεν αυτοις οτι τα παρ' εκεινοις περισπουδαστα
ημιν εστιν ευκαταφρονητα, σιωπηι παραδρα μωμεν τον περι τουτων λογον· ομου δε
και ουκ ευληπτος λαωι παντι η περι τουτων θεωρια. παρεστι δε η εκκλησια ου
παραδοξων λογων ακροασιν εκδεχομενη, αλλα των επ' οικοδομηι θεωρηματων
επιζητουσα τας λυσεις. Τετιμηται τοινυν η εβδομη ημερα, το σαββατον. ο εβδομος
παρα Ἰουδαιοις αριθμος τιμιος, εν ωι αι σκηνοπηγιαι, αι σαλπιγγες, η ημερα του
ιλασμου. εβδομος ενιαυτος 55 παρ' εκεινοις τιμιος ο της αφεσεως λεγομενος. εξην
μεν γαρ αυτοις εξ ετη εργασασθαι την γην, τωι δε εβδομωι ετει τοις αυτοματοις
αρκεισθαι, οτε ειχον την γην της επαγγελιας. εξ ετη εδουλευεν ο Ἑβραιος και τωι
εβδομωι αφιετο της δουλειας. εβδομηκοστωι ετει ελυθη παρ' αυτοις η αιχμαλω σια.
λοιπον δε και τα ημετερα· Ἑπτακις, φησι, πεσειται ο δικαιος και αναστησεται. ουτως
οικειουμεθα ημεις την εβδομαδα. εβδομος απο γενεσεως ουκ ειδε θανατον,
μυστηριον εκκλησιας. εβδομος απο Ἀβρααμ Μωυσης νομον ελαβε· μεταβολη βιου,
ανομιας αναλυσις, δικαιοσυνης εισο δος, θεου επιδημια, ευταξια κοσμου,
νομοθετησις των πρα κτεων. εβδομηκοστηι και εβδομηι γενεαι απο Ἀδαμ ο Χριστος
εφανη. οιδε το μυστηριον της εβδομαδος Πετρος· Ποσακις αμαρτησει εις εμε ο
αδελφος μου και αφησω αυτωι; εως επτακις; ολιγα οιδε· το μυστηριον ουπω εμαθε·
μαθητης γαρ 56 ετι εστιν. Ἕως επτακις; ουκ απεστη του επτα ο διδασκων. ειπεν ως
ᾔδει ο μαθητης, υπερεβαλε τωι πλουτωι ο δεσποτης. Ποσακις αμαρτησει και αφησω;
δια τι ουκ ειπεν· εως εξακις; εως οκτακις; αλλ'· Ἕως επτακις; δια τι ο κυριος ουκ
ειπεν· εως εκατοντακις εκατον, αλλα τον επτα αριθμον επολυ πλασιασεν; ουτε ο
Πετρος αλλον ηρωτησεν ουτε ο κυριος εξεβη του κανονος του εβδοματικου.
παρετηρησεν ο Πετρος ο τι κανων παραδοσεως αρχαιος εστι, την εβδομαδα εμφασιν
εχειν τινος αφεσεως αμαρτηματων, αναπαυσεως τελειας, ου σημειον το σαββατον
εστιν, η εβδομη ημερα απο γενεσεως. Ὁ Πετρος Ἑπτακις, ο κυριος Ἕως
εβδομηκοντακις επτα. αι αμαρτιαι εκδικουνται επτακις· Ουχ ουτως· πας ο
αποκτεινας Καιν επτα εκδικουμενα παραλυσει. ουδε εκει οκτω αλλ' Ἑπτα. δια τι;
μικρον αναμεινον και ευρησεις το μυστηριον. πρωτη αμαρτια επτακις εκδικειται·
δευτερος φονος του Λαμεχ εβδομηκοντακις επτα· Ὅτι εκ Καιν εκδικειται επτακις, εκ
δε Λαμεχ εβδομηκοντακις επτα. ει δε εκει αφεσις παρα Πετρου επτακις αναλογουσα
τηι εκδικησει 57 του Καιν, συγχωρησις παρα κυριου εβδομηκοντακις επτα ως
κατακρισις του Λαμεχ εβδομηκοντακις επτα. οσον το παρα πτωμα, τοσουτον και το
χαρισμα· οπου ολιγη η αμαρτια, ολιγη και η αφεσις· Ὧι γαρ αφηκεν ολιγον, ολιγον
και αγαπαι· Ου γαρ επλεονασεν η αμαρτια, υπερεπερισσευσεν η χαρις. Τι ουν εστι το
μυστηριον; εβδομη λεγεται ημερα ο αιων ο της κρισεως, εν ωι ο αμαρτωλος επτακις,
ο καθ' υπερβολην εβδομηκοντακις επτα εκδικηθησεται· ο δικαιος επτακις
τιμηθησεται, ο καθ' υπερβολην δικαιος εβδομηκοντακις επτα. η του θεου
φιλανθρωπια νυν μεν δι' αινιγματων ημιν τα μελλοντα υποφαινει, τοτε δε επι της
παρουσιας εναργης και τετρανωμενη εσται η αληθεια. δειξει γαρ τις τινων εστιν
αξιος. επταπλασιον τοινυν ημιν την αντιδοσιν χρεωστουμενην τοις αμαρτωλοις
συγχωρησει ο κυριος ενταυθα δια της εξομο 58 λογησεως και μετανοιας εξιλεωθεις
παρ' ημων. ωστε ειδοτες την φοβεραν εκεινην ημεραν, την τεταμιευμενην αντιδοσιν
τοις ημαρτηκοσι, την προς αξιαν των πεπλημμελημενων αντιμετρησιν προλαβοντες
δια της μετανοιας αναλυσω μεν τα αμαρτηματα, ινα εκει τον πολυπλασιασμον της
αντι δοσεως τον επιπονον εκφυγωμεν. εβδομη τοινυν αυτη η ημερα εκεινης της
εβδομης της συντελειας του αιωνος τυπωμα.
Και κατεπαυσεν ο θεος απο παντων των εργων. ουκετι εργα του κοσμου εν
εκεινηι τηι ημεραι, ουκετι γαμοι, ουκετι συναλλαγματων εμποριαι, γεωργιαι ουκετι,
αλλα πασα η γη επτοημενη, πασα η κτισις εναγωνιος, ιδρως απα ραμυθητος, και οι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

δικαιοι εναγωνιοι, τις ποτε αρα περι αυτων η ψηφος εξενεχθησεται. και Ἀβρααμ
αγωνιασει τοτε, ουχ ινα καταδικασθηι εις γεενναν, αλλ' εν ποιαι ταξει των δικαιων
ταχθησεται· πρωτηι η δευτεραι η τριτηι. κυριος εξ ουρανων και οι ουρανοι ρηγνυνται,
δυναμις αποκαλυπτεται, 59 πασα η κτισις εντρομος. τις αφοβος; ουδε αγγελοι.
παρισταν ται και αυτοι λογον τωι θεωι δουναι. αλλ' ομως η ενδοξος επιφανεια πασιν
εμβαλλει τρομον. ουκ ακουεις του Ἡσαΐου λεγοντος· Ἐαν ανοιξηις τον ουρανον,
τρομος ληψεται απο σου ορη; εκεινην λεγει την ημεραν εν ηι υποπτησσει τα ορη, εν ηι
θαλασσα πεπηγεν, εν ηι η κτισις σχολασει, η φυσις νεκρουται, πασα μεθοδος
διαλογων αργει προς την εξ ουρανων επιδημιαν. τοτε αρπαζονται οι δικαιοι, τοτε
οχημα των δικαιων νεφελαι, τοτε πομποι των δικαιων αγγελοι, τοτε δικαιοι μεν ως
αστερες απο γης εις ουρανον αναλαμβανομενοι· οι δε αμαρτωλοι δεσμιοι, τωι ιδιωι
βαρει των αμαρτηματων πεπεδημενοι, κατω πεσουνται δυσσυνειδητοι. εκεινη η
εβδομη τοινυν υπο ταυτης της εβδομης διασχηματιζεται. Και κατεπαυσεν ο θεος απο
παντων των εργων. ουκετι τα του βιου τουτου εν εκεινηι τηι ημεραι. εκοιμηθησαν
επιθυμιαι νεωτερικαι· ουκετι περι γαμου προθεσις, επιθυμια παιδο 60 ποιΐας ουκετι,
ου περι χρυσου φροντις ουδεμια. επελαθου, ο φιλαργυρος, του βαλλαντιου,
επελαθου της γης, ο πολυκτημων, επελαθου δοξης, ο δοξομανης· παντα εκεινα
εξεπτη της διανοιας. η δε ψυχη προς τωι φοβουντι εστι, προς τηι προσ δοκιαι των
επηρτημενων δεινων. φοβος γαρ εξωθει πασαν την εμπολιτευομενην ταις ψυχαις
ημων εμπαθη διανοιαν. οπου φοβος θεου, παντα εξεληλαται τα του παθους
σπιλωματα εκ της διανοιας ημων. αυτη η εβδομη εκεινης της εβδομης τυπος.
Ἔλαβεν ουν ο θεος χουν απο της γης και επλασεν ο θεος τον ανθρωπον. ουκ
ετελεσθη η κοσμογενεια, ου διεκοπη η ακολουθια, ινα το ημετερον παρεισαχθηι
διηγημα, αλλ' ελεχθη· Ἐποιησεν ο θεος τον ανθρωπον, και· Κατεπαυσεν απο παντων
των εργων· και επειδη σχολην ηγαγε, διδασκει ημας πως εποιησεν· Ἔλαβεν ο θεος
χουν απο της γης. οταν ακουσηις χουν, παιδευου αφοβιαν ανθρωπων· Μη λαβηις 61
προσωπον. μη φρονει επι σεαυτωι μεγα. οταν ελθωσι σοι λογισμοι, οιδημα της
καρδιας, φλεγμονην εμποιουντες, εισελθετω σοι η υπομνησις της κτισεως, πως
εκτισθης· Ἔλαβεν ο θεος χουν απο της γης και επλασεν ο θεος τον ανθρωπον. ποτε
δυνασαι επιλαθεσθαι σεαυτου; τοτε επιλαθου σεαυτου, οταν αναχωρησηις της γης. ει
δε ουδεποτε χωριζηι της γης, αλλα συμπεφυκως ει τηι γηι, βαδιζεις επι της γης,
επαναπαυηι επι της γης, δικαζηι επι της γης, παν οπερ αν ποιηις ειτε μεγα ειτε μικρον
επι της γης, εγγυς εχεις το υπομνημα της σεαυτου ταπεινωσεως. υβρισθης και
θυμωδης ει; ποθεν σοι ο θυμος; εκ της αδοξιας. ου κατεδεξω ακουσαι δυσγενης;
ευθυς επεζεσε σοι ο θυμος; φιλονεικεις ειπειν τι χειρον ων ηκουσας; κατω το
βλεμμα, και πεπαυται ο θυμος. ιδε την γην και ενθυμηθητι· δυσγενη με ειπε τον απο
γης γενομενον; ελαττον ειπεν ου ειμι εγω· ου γαρ ειπεν εκ της γης αλλ' απο
ανθρωπου. ποσωι δε τιμιωτερον εμψυχος 62 ανθρωπος γης πατουμενης. εγω δε την
αρχαιαν βλεπω μητερα, την γην ωστε ουχ υβρις το απο δουλου γενεσθαι, αλλα τιμη
το εμψυχον γεννηθηναι. ο δε νομιζων με υβριζειν ελαθεν ο υβρισε πλεον τιμησας·
εγω γαρ της εμαυτου φυσεως την συνεσιν εχω· οιδα τις ειμι και ποθεν ειμι. ουτω το
απο γης μεμνησθαι ημας γεγενησθαι ουδεποτε συγχωρει τον θυμον επαγρυπνειν.
συμμαχος εστω τωι λογισμωι η γη αει παρουσα και υπομιμνησκουσα. οταν επ'
επιθυμιας τρεχηις, ενθυμηθητι πως απερχηι. εαν ενθυμηθηις οτι λυθησηι εις γην,
πεπαυται η μανια της επιθυμιας· Γη ει και εις γην απελευσηι. μνησθητι οτι μετ'
ολιγον ταυτα τα νυν σφυζοντα μελη η η νυν αυτη της σαρκος επιθυμια μετ' ολιγον
ουκ εσται των μελων διαλυθεντων και εις γην αναλυθεντων. μνησθητι της φυσεως,
και λελυται πασα ορμη η επι το πονηρον. τουτο επι πασης αμαρτιας φυλακτηριον
ημιν εστω το υπομνημα.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

Ἔπλασεν ο θεος τον ανθρωπον, χουν απο της γης. καλη η ταπεινωσις,
συμφυες το υπομνημα. ει ειπεν οτι Ἔπλασεν 63 ο θεος τον ανθρωπον απο ουρανου
λαβων, ποτε εβλεπομεν εκεινον, ινα υπομνησθωμεν της φυσεως; εκ των προχειρων
παρεστιν ημιν το υπομνημα της ημετερας ουδενειας, εξ ων πατουμεν. Κατανευσον
επι την γην και νοησον οτι εκ του συγγενους της γης του αποβλητου των εν σοι
εξεμορφωθης. τι ημων ευκαταφρονητοτερον; τι ημων μαλλον αξιον του εξουδενουν
εαυτους; ειδες τινα μεγα φρονουντα, εσθητα ανθινην περι βεβλημενον, δακτυλιωι
την χειρα περιλαμπομενον, σφενδονην την των πολυτιμων φεροντα και ταυτηι μεγα
φρονουντα, σηρικων νημασιν ημφιεσμενον, † οικετας εχοντα τας κομας ανειμενας
και ταυτας ξανθας και κατεπιτηδευμασι σοβουντα, μανιακας χρυσους περιφεροντα,
επ' αργυρας καθεδρας καθεζομενον, μεγα βαδιζοντα, μεγα φρονουντα, μεγα 64
φθεγγομενον επι τωι πληθει των οικετων, των κολακων ους επισυρεται, επι τηι
τραπεζηι τηι πολυτελει, επι τοις ασπασμοις ους παντες αυτωι προσαγουσιν επι της
αγορας, οι εξανιστα μενοι των βαθρων, οι προαπαντωντες, οι παραπεμποντες, οι
ραβδουχοι. οταν ιδηις τους αρχοντας τουτους τους υπο κηρυκι υψηληι τηι φωνηι
προαγομενους, οταν ιδηις αυτους φοβουντας τον δεινα και τον δεινα ξεοντας, αλλον
δημευοντας κακεινον θανατωι παραδιδοντας, μη φοβηθηις τα ορωμενα, μη πτοηθηις
επι τοις γενομενοις † τον αυτον προστασσοντα, μη ξενισηι σε η φαντασια.
ενθυμηθητι οτι Ἔπλασεν ο θεος τον ανθρωπον, χουν απο της γης. ει μεν αλλο τι
εστι, φοβηθη τι, ει δε χους απο της γης, καταφρονησον. Και επλασεν ο θεος τον
ανθρωπον. ουκ ευθυς η φωνη του Ἔπλασε τεχνικην τινα του θεου περι τον
ανθρωπον ενεργειαν 65 ημιν υποφαινει; Ἔπλασεν ο θεος. αρα ουτως επλασεν ως οι
τα πηλινα πλασσοντες, ως οι τον χαλκον χωνευοντες; αλλ' ανδριαντος μεν πλασις
και γυψου διαπλασις μεχρις επιφανειας την μιμησιν εχει. ειδες τον ανδριαντα πως
εστηκε μετα τινος ηθους; η θυμον εμφαινει ο του στρατιωτου ανδριας η γυναικειαν
διαθεσιν ο χαλκος, οταν εις γυναικα σχηματισθηι η τα αλλα, οσα δυναται η τεχνη δια
της μιμησεως συνεισαγειν δια του ηθους τωι χαρακτηρι. θεου δε πλασις ου τοιαυτη,
αλλ' Ἔπλασε τον ανθρωπον, και η δημιουργικη αυτου ενεργεια παντα διωργανωσεν
επι το βαθος χωρησασα ενδοθεν. ει μοι τοσουτον περιην σχολης, ινα σοι δειξω του
ανθρωπου την κατασκευην, και εμαθες εκ σεαυτου την περι σε σοφιαν του θεου, οτι
κατα αληθειαν μικρος διακοσμος ανθρωπος και καλως εποιησαν οι τουτωι τωι
ονοματι αυτον αποσεμνυναντες. ποσαι περι το πραγμα τουτο πραγματειαι 66
κατηναλωθησαν. αι φυσιολογιαι των ιατρων, των γυμναστων αι παρατηρησεις, η
περι αναλογιας η περι των μελων προς αλληλα συμμετριας η περι πληθους
πολυσαρκιας· ταυτα παντα εις την † περι ανθρωπου διαπλασιν εισερχεται. και ποθεν
εμοι λογος τοσουτος, ωστε δυνηθηναι με ειπειν μετα ακρι βειας, οσα εν μιαι φωνηι
του Ἔπλασε περιεχεται; τα δε προχειρα καν εγω μη ειπω, συ οιδας. Ἔπλασεν ο θεος
ορθον. εξαιρετον ταυτην σοι την διαπλασιν παρα τα λοιπα ζωια εδωκε. δια τι; επειδη
εξαιρετον σοι και την ενεργειαν αποδιδοναι εμελλε. τα μεν γαρ αλλα βοσκηματα
εστι και προς α πεφυκε, προς ταυτα εχει την κατασκευην. εγενηθη το προβατον
νεμεσθαι, κατω εχει την κεφαλην συννευουσαν τηι γαστρι ενοραν και τοις υπο
γαστερα, επειδη τελος εκεινοις ευδαιμονιας γαστρος πληρωσις και ηδονης
απολαυσις. ανθρωπος δε ουκετι εις γαστερα 67 βλεπει, αλλ' εις τα ανω. κεφαλη αυτωι
υψηλη, ινα την ανω βλεπηι συγγενειαν, οφθαλμοι ουκ εις την γην νευοντες. μη
τοινυν ποιει σεαυτον παρα φυσιν, μη τα γηινα περισκοπει, αλλα τα ουρανια, Ου ο
Χριστος εστιν· Ει συνηγερθητε, γαρ φησι, τωι Χριστωι, τα ανω ζητειτε, ου ο Χριστος
εστιν. ουτως επλασθης. αυτο το διαπλασμα διδασκαλιον εστι του τελους προς ο
γεγονας. εγενου ινα θεον βλεπηις, ουχ ινα επι γην συρηται σου η ζωη, ουχ ινα την
κτηνωδη εχηις απολαυσιν, αλλ' ινα την ουρανιον επιτεληις πολιτειαν. δια τουτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

Σοφου οι οφθαλμοι εν κεφαληι αυτου, ο σοφος φησιν Ἐκκλησιαστης. τινος δε ουκ εν
κεφαληι οι οφθαλμοι; αλλ' εν κεφαληι, τουτεστιν ινα τα υψηλα σκοπωσιν. ο δε εις τα
υψηλα μη βλεπων αλλ' εις τα γηινα, οφθαλμους εχει εις γην συρομενους. 68
Ὀφθαλμοι τοινυν καθηνται † κυκλοτερεις κεφαλης επικειμενης τοις ωμοις. ουδε
αυτη ενδεδυκυια, ινα μη ταπεινη ηι, αλλ' ερεισματι αξιολογωι τωι αυχενι επικειται.
ανω η κεφαλη και οι οφθαλμοι διδυμοι βολαι. ουκ ηρκει, ειπε μοι, εις; αλλα δυο
οφθαλμοι αλληλων διαδοχοι, ινα η του ενος διαλυσις την του ετερου παραμυθιαν
εχηι. επειτα και απο ενος προερχομενον το ορατικον ασθενεστερον, εκ δε δυο πηγων
συμβαλλομενος ο ολκος ευτονωτερος γινεται· προιουσα γαρ η οψις ομου μεν
προσαναπαυεται τωι διατειχισματι της ρινος, ομου δε προκυπτουσα ενουται. οιον γαρ
τις οχετος αφ' εκατερας της οψεως προεισιν εντευθεν το ορατικον τουτο κακειθεν
εκεινο, πορρωθεν δε τηι συμβοληι ενουται, ενουμενον δε ισχυροτερον γινεται. τις η
αποδειξις οτι ενουται; ουχ οραις τους γεροντας οτι προς τα μεν εγγυς ου βλεπουσιν;
επειδη γαρ ασθενες εστι το ορατικον, σχιζομενον το εγγυς 69 ουχ οραι, οπου δε η
συμβολη της οψεως οιον επι πλημμυρας τινος κατα την οψιν γινομενης, ευτονωτερα
γινεται των αισθητων η αναληψις. Και ποσαι περι τον οφθαλμον φυλακαι. χιτων
ενδοθεν, και ουκ αρκει ουτος. ου γαρ ηδυνατο εις παχυς ειναι. ει παχυς ην,
προκαλυμμα αν ην της οψεως. εδει δε διαφανες ειναι και ελαφρον. ουκουν εις
διαυγης, εις αραιος· ο μεν κρυσταλλοειδης, ο δε κερατοειδης· ο προκεκαλυμμενος
ισχυροτερος, ο ενδοθεν αραιοτερος, ινα μη κωλυηι την παρεισδυσιν. ο τριτος
κρυσταλλοειδης, ινα εν εαυτωι την εμφασιν και την διαυγειαν εχηι. προβολη το
βλεφαρον· 70 προκαλυμμα τουτο και σκεπασμα και οιον οικητηριον και
φυλακτηριον εστιν. ηδυνατο σκεπαζειν η χειρ. εως ηρχετο η χειρ, εφθανεν ο
οφθαλμος αμαυρωθηναι. νυν δε εγγυθεν παρακειται το βλεφαρον, ανωθεν
επικειται. ομου τε ᾔσθετο της βλαβης και προεβαλε το προκαλυμμα. δια τουτο και
κορη υπο παραπετασματι καθεζομενη ουκ αει ευεπιχειρητος. ανεπαφον τουτο μονον
των εν ημιν μελων βουλεται ειναι ο οφθαλμος υπο παραπετασματι τωι βλεφαρωι
καλυπτομενος. ακιδες των τριχων περιβεβλημεναι. δια τι; ινα ακριβεστερα γενηται η
περιπλοκη των βλεφαρων του ανω προς το κατω. οιον γαρ συνδεσμοι εισιν
αλληλαις περιπλεκομεναι αι τριχες. ειτα και τα λεπτα των ζυων πορρωθεν κωλυει
και τα χνοωδη ουκ εαι πλησιασαι τηι κορηι δυναμενηι πανταχοθεν αμαυρουσθαι.
οικεια τις εστι φυλακη περι ημας περικειμενη δια των τριχων, ομου μεν τηι
περιγραφηι ευπρεπειαν χαριζομενη, ομου δε την ωφελειαν παρεχομενη. 71 οφρυς
ανω προβεβλημενη οικειον προβολαιον, ινα κατευθυνηι το ορατικον. τις η αποδειξις;
οταν βουληθηις πορρωθεν σκοπευσαι και κοιλανας την χειρα υπερτεινηις των
οφρυων, δια τι τουτο γινεται; ινα το επι το ανω διαφορουμενον της οψεως μη εικηι
σκεδαννυηται † κατευθυνομενον εκ της προβολης της χειρος και επι το εμπροσθεν
ωθουμενον ακριβεστεραν και ευτονωτεραν ποιηι του ορατικου την διορθωσιν η τε
παροδος του βλεπτικου κατευθυνεται υπο της κατα την χειρα προβολης. † δια τουτο
οφρυες ομου μεν τον οφθαλμον κατευθυνουσαι, ομου δε και τον εκ των πονων
ιδρωτα ουκ εωσαι επιρρεειν και κωλυμα γενεσθαι ταις οψεσι, δια τουτο
διατειχιζουσιν αι οφρυες †. ποιος αμπελουργος ουτω δυναται καλως απαρτησαι την
αμπελον οφρυι τε περιβαλειν, ως δυσεπιχειρητον αυτην ειναι, ως μη ευεπιδρομον
ειναι ταις παρακειμεναις χαραδραις τον χωρον, ως εποιησεν ο κυριος 72 την των
οφρυων περιβολην; ας μηνοειδως ημιν περιεγραψεν απο μιας συμβολης της κατα
ρινα εφ' εκατερα μεριζομενας, ινα ο ιδρως τηιδε κακεισε περιρρεων μηδεμιαν
ασχολιαν παρεχηι τωι γεωργωι μηδε απομασσομενος τον ιδρωτα την χειρα απαγαγηι
της αμπελου, αλλ' ομου τε ρεοι ο ιδρως δια των ιδιων οχετων (παλαι του
δημιουργου αυτον εξοχετευσαντος επι τα αχρηστα), ομου τε ο οφθαλμος την ιδιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

ενεργειαν επιτελοιη. Ἐαν βουληθωμεν ειπειν † μονον των περι ημας τεχνικως παρα
θεου γενομενων, επιλειψει ημας η ημερα πασα. αλλ' εξ ενος τουτου παντων υμεις
λαβετε την εννοιαν. ημας δε επειγομενους επι τινα οδον αναγκαιαν μετ' ευχων
προπεμψατε, ινα εν ταχει υμιν αποσωθεντες και των λειπομενων αποδωμεν το
χρεος χαριτι του παντα οικονομησαντος περι ημας κυριου του κτισαντος ημας τηι
εαυτου χαριτι, οτι αυτωι η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. αμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8


