Chronicon ii
Συγγραφικαι ιστοριαι (libri vii de Andronico Palaeologo)
ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΧΥΜΕΡΗ ΑΝ∆ΡΟΝΙΚΟΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ.
ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΒΙΒΛΟΥ.
1. οπως ο βασιλευς Ἀν δρονικος τα κατα τους Τοχαρους διυκησεν. 2. οπως ο
βασιλευς περι των κατα τον παπαν απελογειτο. 3. οπως ο βασιλευς τον Βεκκον αφιει
και τωι Ἰωσηφ προσετιθετο. 4. αναχωρησις του πατριαρχου Βεκκου εις την της
Παναχραντου μονην. 5. αναβασις του Ἰωσηφ εις το πα τριαρχειον. 6. περι των
διδομενων επιτιμιων ιερωμενοις και λαικοις. 7. οπως και ποτε οι περι τον Ἰωσηφ εις
κοινωνιαν παρεδεχοντο τους της εκκλησιας. 8. περι των τελουμενων συνοδων. 9.
περι του Βεκκου και της αιτιας οπως εγραφεν. 10. οπως ο Βεκκος μετακαλουμενος
εις την συνοδον επεδημησεν. 11. οπως κατα την Προυσαν ο Βεκκος περιωρι ζετο. 12.
περι των Ἀρσενιατων και της του Ἰωσηφ νοσου. 13. περι της τελευτης του Ἰωσηφ
και των τοτε συμβαντων. 14. οπως μη αποδο κιμαζων τους Ἀρσενιατας ο βασιλευς,
αλλα δεξιουμενος δια την ειρηνην, 4 και τον Κυπριον εις πατριαρχην ανηγαγεν. 15.
χειροτονια του πα τριαρχου Κυπριου, και τα περι ταυτης. 16. περι του φανεντος κατα
μεσημβριαν αστερος. 17. περι της των αρχιερεων καθαιρεσεως εν ταυτωι. 18. περι του
κατενεχθεντος ως δηθεν αιματος ουρανοθεν. 19. περι της Αυγουστης Θεοδωρας και
του πατριαρχου Ἀλεξανδρειας. 20. περι της γυναικος του Τερτερη. 21. περι της επ'
ανατολην βασι λεως εξελευσεως. 22. περι των γεγονοτων συνθεσιων εν πυρι εν τωι
Ἀτραμυτιωι. 23. οτι ο Σαρδεων Ἀνδρονικος εγκληθεις δικην καθοσιωσεως και
αποστρεφεται παρα του βασιλεως και ατιμαζεται. 24. οπως ο Κοτανιτζης απο της
Προυσης φυγας εγενετο. 25. περι της επι δυσιν εκστρατειας του πρωτοβεστιαριου
Ταρχανειωτου. 26. οτι αι τριηρεις της Ῥωμαΐδος κατημεληθησαν. 27. περι του
πρωτοβεστιαριου, και ως υστερον κατωρθωθη τα κατα τον Μιχαηλ. 28. περι του
ιερου αρτου. 29. περι των παριστριων Σκυθων, οπως κατεπολεμηθησαν. 30. αξιω σις
παρα βασιλεως των σχιζομενων δια τα τελεσθεντα τερατα. 31. περι της ανακομιδης
του λειψανου του πατριαρχου Ἀρσενιου. 32. περι των κατα Συριαν δεινων. 33. περι
του δευτερου συνοικεσιου του βασιλεως. 34. οπως μετακληθεις ανηχθη Βεκκος απο
Προυσης, και τα της αυτου κρισεως. 35. διαλεξις του Βεκκου μετα των περι
Γρηγοριον. 36. αφι ξις του βασιλεως προς Ἰωαννην τον απο βασιλεων. 37. περι της
αγγε λιας του πειρατικου στολου και μετακομιδης του βασιλικου σωματος.

ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΗΣ ∆ΕΥΤΕΡΑΣ.
1. πως και επι ποιαις αιτιαις ο τομος τωι πατριαρχηι Γρηγοριωι συντεθειται. 2.
οτι εις χειρας λαβων τον τομον ο Βεκκος κατηιτιατο και ανταιρειν ηρξατο. 3. τα κατα
τον εσκαμ ματισμενον, και οπως κατηιτιατο ο τομος. 4. τα κατα τον Μαρκον, και
οπως ανηφθη το των αρχιερεων σκανδαλον. 5. τα κατα τους πατριαρ χας, τον τε
Ἀλεξανδρειας και τον Ἀντιοχειας. 6. αναχωρησις εκ του πατριαρχειου του
πατριαρχου Γρηγοριου. 7. τα κατα τον Γρηγοριον, 5 οπως απηιτειτο παραιτησιν. 8.
οπως συναχθεντες οι αρχιερεις κατα το παλατιον ωμολογησαν τον Γρηγοριον
ορθοδοξον. 9. λιβελλος παραιτη σεως επι τωι θρονωι του Γρηγοριου. 10. αναχωρησις
του πατριαρχου προς την της Ἀριστινης. 11. οπως τον τομον του Γρηγοριου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

επειρωντο διελθειν. 12. περι των σχιζομενων και παλιν απο της εκκλησιας. 13. περι
του Ἀθανασιου, οπως εις το πατριαρχειον προεβη. 14. οπως τα κατα τον Ἀθανασιον
λαληθεντα εξηταζοντο. 15. περι της προβλη σεως Ἀθανασιου εις το πατριαρχειον. 16.
περι των υπηρετων μοναχων του πατριαρχου Ἀθανασιου. 17. θανατος του
πατριαρχευσαντος Γρη γοριου του Κυπριου. 18. εξελευσις του βασιλεως προς
Νυμφαιον. 19. τα κατα τον πορφυρογεννητον Κωνσταντινον. 20. περι του μοναχου
Σαβα. 21. οπως οι κληρικοι, επειτα δε και αρχιερεις, επι τωι Ἀθανασιωι
εσκανδαλισθησαν. 22. αναχωρησις του Ἀθανασιου εκ του πατριαρ χειου. 23. τα εν
τοις οστρακοις παρα του πατριαρχευοντος γεγραμ μενα. 24. παραιτησις εγγραφος
του πατριαρχου Ἀθανασιου. 25. περι της πυρπολησεως της μεγαλης αγορας της
πολεως. 26. περι του μετα του πρωτοβεστιαριου Μουζαλωνος κηδους του βασιλεως.
27. τα περι του ιερομοναχου και πνευματικου του βασιλεως Κοσμα. 28. ψηφος του
ιερομοναχου Κοσμα εις το πατριαρχειον, και περι του μοναχου Γρηγο ριου. 29. κοινη
συναξις γεγονυια περι των κατακριτων τωι βασιλει. 30. τα κατα τον ονομαζομενον
Λαχαναν. 31. θανατος του πρωτοβε στιαριου. 32. περι της του κανικλειου επι του
μεσου αποκαταστασεως, και της του βασιλεως εις απαν καρτεριας.

ΤΗΣ ΤΡΙΤΗΣ.
1. στεφηφορια του υιου βασιλεως Μιχαηλ. 2. προβολη παρα βασιλεων εις
δεσποτειαν του υιου Ἰωαννου. 3. οπως νεαρα προβαινει βασιλειος νομοθεσια περι
των χειροτονιων. 4. περι του θανατου του δεσποτου Νικηφορου και της προς
βασιλεα αξιωσεως. 6 5. περι του επι τωι υιωι του βασιλεως Μιχαηλ κηδους, και περι
των εις τουτο σταλεντων. 6. γαμος του βασιλεως Μιχαηλ. 7. οπως συνηγεν ο
βασιλευς τους σχιζομενους παλιν και ειρηνευειν ηξιου. 8. περι της κατα αναγκην
εξασθενησεως των κοινων. 9. περι του Φιλανθρωπηνου και αποστασιας αυτου. 10.
περι του πρωτοβεστιαριτη Λιβαδαριου, και οπως περιεγενετο του Φιλανθρωπηνου.
11. οπως παρεδοθη ο Φιλαν θρωπηνος. 12. οπως και ποτε ο βασιλευς ηκουσε τα της
αποστασιας. 13. περι των αγαθων αγγελιων και της προς την θεοτοκον του βασιλεως
ευχαριστιας. 14. περι των περι τον Φιλανθρωπηνον οντων Περσων. 15. περι της
γενομενης στασεως μεταξυ Γεννουιτων και Βενετικων, και περι του γεγονοτος
σεισμου. 16. περι της λιτανειας και της του βασι λεως δημηγοριας. 17. περι του
χρυσοβουλλειου λογου δια τους κριτας και κρισεις. 18. περι της επελευσεως των
Βενετικων κατα των εν πολει Γεννουιτων. 19. οπως ο βασιλευς μεταπεμψαμενος τον
ηγεμονα αυτων πρεσβειαν στελλει. 20. περι της των Γεννουιτων κατα των εν τηι
πολει Βενετικων επιθεσεως. 21. περι της εις Βενετικους πρεσβειας δια ταυτα του
βασιλεως. 22. περι του ριφθεντος τομου εν ωι εγεγραπτο κατηγο ρηματα τινα, και
περι της τουτου απολογιας του βασιλεως. 23. περι του κινηθεντος κατα του
Φιλαδελφειας εγκληματος. 24. περι των απο τεθειμενων χαρτιων και οπως
ευρεθησαν. 25. περι του Ταρχανειωτου Ἰωαννου, οπως κατ' ανατολην στρατηγος
απεσταλη. 26. περι των κατα τα βορεια Τοχαρων και του Σφεντισθλαβου. 27. περι
του κηδους του προς Τουκταιν του βασιλεως. 28. περι του ραγδαιου υετου και των
τοτε συμπεσοντων. 29. περι του θανατου του Λαζων Ἰωαννου, και του θανατου του
Βεκκου. 30. περι του κραλη Σερβιας και του Κοτα νιτζη. 31. περι του προς κραλην
Σερβιας επι τηι θυγατρι κηδους του βασιλεως. 32. περι της ονομασιας της
δεσποσυνου, πως Σιμωνις εκληθη. 33. περι του μεγιστου χειμωνος.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

7 ΤΗΣ ΤΕΤΑΡΤΗΣ.
1. εξελευσις του βασιλεως επι Θεσσαλονικης. 2. περι της εις Σηλυβριαν του
πατριαρχου αφιξεως. 3. οπως εν Θεσσα λονικηι διατριβων ενηργει ο βασιλευς. 4. περι
των αντιδοθεντων ομη ρων δια το κηδος. 5. οπως υπεδεξατο βασιλευς τον κραλην
Σερβιας. 6. περι της των Βενετικων περι την Θεσσαλονικην πρεσβειας. 7. περι της
θυγατρος του επι του κανικλειου. 8. περι της υποστροφης του βα σιλεως, και οπως
εισηγετο. 9. οπως ο βασιλευς εις το πατριαρχειον παραγινεται και πειθει ανιεναι. 10.
περι των κατα τον Ἐφεσου Ἰωαννην. 11. περι των κατα του πατριαρχου κατηγοριων
των αρχιερεων. 12. οπως προς βασιλεα ο πατριαρχης απηντα και μη κληθεις. 13.
οπως Μιχαηλ ο δεσποτης την του Τερτερη θυγατερα εις γαμον ηγαγετο. 14. περι του
φαινομενου κατ' ουρανον εσπερας κομητου. 15. περι της εκλειψεως της σεληνης δι'
ολου. 16. περι των προσχωρησαντων τωι βα σιλει Ἀλανων. 17. περι του βασιλεως
Μιχαηλ και της αυτου επ' ανα τολης εξελευσεως. 18. οπως ο βασιλευς Μιχαηλ
απετυχε θηρας πολεμι κης. 19. οπως οι Ἀλανοι κατηναγκαζον τον βασιλεα Μιχαηλ
ανεθηναι του πολεμου. 20. αναχωρησις του βασιλεως απο Μαγνησιας. 21. απα
ναστασις των κατα ανατολην χωρων. 22. αναχωρησις Ἀλανων εκ βασι λεως, και τα
κατα τον μεγαν δομεστικον Ῥαουλ. 23. περι των προσ βαλουσων τηι πολει Βενετικων
νεων. 24. περι των κατα την νησον Πριγκιπων τελεσθεντων τοις πειραταις. 25. ηττα
του εταιρειαρχου Μουζαλωνος κατα Νικομηδειαν. 26. καταφυγη των εξω πανοικι
προς την πολιν. 27. περι της των αρχιερεων ενοχλησεως και του Σηλυβριας. 28.
υβριοπαθησις πατριαρχου δια την συκοφαντιαν και αναχωρησις. 29. παραιτησις του
πατριαρχου Ἰωαννου. 30. περι των κατα τον Κου ξιμπαξιν Τοχαρον. 31. συνοδικαι
σκεψεις περι της του πατριαρχου πα ραιτησεως. 32. περι της προς Ἰωαννην του
Ἀλεξανδρειας αφιξεως και της απολογιας εκεινου. 33. περι της δοκιμασιας των
Ἀρσενιατων. 8 34. περι του διαμηνυματος και του λογου της συμβουλης του Ἀθανα
σιου. 35. περι της των ιερων ανδρων συναξεως και της του βασιλεως ερωτησεως. 36.
περι της δημηγοριας του βασιλεως και της προς τον Ἀθανασιον αφιξεως.

ΤΗΣ ΠΕΜΠΤΗΣ.
1. οπως ο βασιλευς αμ' αρχιερευσι και λαωι απηλθεν εις Ἀθανασιον. 2. περι
του των αρχιερεων επι τωι Ἀθανασιωι σχισματος. 3. περι της εις τον Ἰωαννην του
βασιλεως αφιξεως και του εκφωνηθεντος αφορισμου. 4. περι του θανατου της
δεσποινης Θεοδω ρας. 5. τα περι της εξελευσεως της δεσποινης Ειρηνης και των
γαμων των παιδων αυτης. 6. συσκεψεις περι του εκφωνηθεντος παρ' Ἰωαννου
αφορισμου. 7. περι της των αρχιερεων εν τωι των αγιων αποστολων ναωι συναξεως
δια ταυτα. 8. περι του Μελιτα. 9. περι της των ολων διαφθορας και επαναστασεως.
10. περι της του βασιλεως Μιχαηλ εις Κυζικον, ειτα εις Πηγας αναχωρησεως. 11. περι
των γεγονοτων σει σμων εν τωι δια Ῥοδου κλιματι. 12. περι των εκ προσκλησεως
ελθον των Λατινων, και οποια εδρασαν. 13. περι Μιχαηλ του δεσποτου, οπως
υποπτευθεις επεσχεθη. 14. μαχη Κατελανων και Γεννουιτων, και φονος του μεγαλου
δρουγγαριου. 15. περι του κατα την Μαγνη σιαν τεραστικου θαυματος. 16. περι του
κατα τας Σαρδεις των ημετε ρων εκ περινοιας ανδραγαθηματος. 17. περι της του
βασιλεως Μιχαηλ εις την πολιν επανελευσεως. 18. περι της καταδρομης κατα τον
Αιμον του Σφεντισθλαβου. 19. περι της καταδικης του δεσποτου Μιχαηλ του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

Ἀγγελου. 20. περι της ειρηνης των αποσχισθεντων αρχιερεων δια τον Ἀθανασιον.
21. περι των καταλαβοντων την περαιαν δεινων, και ετι των οπηδηποτε, εξαγγελια.
22. θανατος του πορφυρογεννητου. 23. περι του μεγαλου και ετι δουκος. 24. περι του
Ἀτταλειωτου και των Μαγνησιωτων και του δουκα Νοστογγου. 25. περι των κατα
την Τριπολιν την κατα Μαιανδρον συμβαντων. 26. περι του μεγαλου και ετι δουκος
και των περι τον Ἀτταλειωτην. 27. περι του Ἰωαννου του 9 Χοιροβοσκου του και
Ματζουκατου λεγομενου. 28. εκστρατεια του βα σιλεως Μιχαηλ εις τα περι δυσιν. 29.
ανδραγαθια κατα Γεννουιτων του των Λαζων αρχοντος Ἀλεξιου. 30. τα κατα την
Ἄννην την κατα δυσιν βασιλισσαν. 31. αποδρασις Ἀλανων εκ του μεγαλου δουκος,
και ανδραγαθια περι τας Πηγας. 32. τεραστιον τελεσθεν παρα της αγιας
οσιομαρτυρος Θεοδοσιας.

ΤΗΣ ΕΚΤΗΣ.
προλογος. 1. περι του των ανατολικων Τοχαρων Κανι του Καζανη. 2.
δημηγορια του βασιλεως προς τους σχιζομενους, και απολογια εκεινων. 3.
διαπεραιωσις του μεγαλου δουκος συν τοις Κατελανοις προς δυσιν. 4. περι της
επιδημιας του Μπυριγεριου Τεντζα Κατελανου και των κατ' αυτον. 5. δημηγορια
προς Κατελανους του βασιλεως. 6. προσαγγελια προς βασιλεα κατα Κατελανων των
Γεννουι των. 7. αφιξις προς βασιλεα του μεγαλου δουκος και υπερ του Μπυρι γεριου
αξιωσις. 8. αιτια της του σιτοκριθου συναγωγης απο δυ σεως. 9. επισκευασια των
κατ' αυτους Γεννουιτων κατα την περαιαν. 10. περι του πειρατου Ἀνδρεου και της
αυτου παραδοχης. 11. μετα κλησις παρα βασιλεως Μπυριγεριου Τεντζα. 12. ορκοι του
Μπυριγε ριου Τεντζα και αξιωματα. 13. ατασθαλια κατα δυσιν των Κατελανων. 14.
πρεσβεια των Κατελανων προς βασιλεα, και απολογια του βασιλεως. 15. αποδρασις
του μεγαλου δουκος Μπυριγεριου Τεντζα. 16. αποστολη του βασιλεως προς τον απο
μεγαλων δουκων, και επαγγελιαι του Και σαρικου αξιωματος. 17. ορκοι του
βασιλεως προς τον ον Καισαρα κα θιστα και αποστολαι. 18. δημηγορια προς τους
συνηλεγμενους του Ἰταλου Ῥουντζερη και Καισαρος μετ' ολιγον. 19. πρεσβεια και
αυθις των Κατελανων προς βασιλεα και του αυτων εξηγουμενου. 20. κατα στασις
του πανυπερσεβαστικου αξιωματος επι τωι υιωι του πορφυρογεν νητου. 21. περι του
φαμουσου, και του τελεσθεντος εις τον Ἀρμενιον. 10 και δημηγορια του βασιλεως.
22. αναρρησις του Καισαρος Ἰταλου. 23. οπως απηλθε προς βασιλεα Μιχαηλ ο
Καισαρ, και τα κατ' εκεινου. 24. φονος του Ἰταλου Καισαρος. 25. οτι Κατελανοι
υποκνισθεντες τα κατα δυσιν ηρημουν. 26. περι των δια τον αμηραλην πραχθεντων.
27. περι των εκ Γεννουας φανεισων ι ʹ μακρων νηων. 28. περι των δια τους φρεριους
τους κατα την πολιν συμβαντων. 29. οπως Ἀμογαβαροι τε και Κατελανοι
κατεπολεμηθησαν. 30. οπως εσφαλησαν κατα πολε μον οι Ῥωμαιοι. 31. δημηγορια
του βασιλεως περι της του λαου ατα ξιας και περι ορκων. 32. περι της του βασιλεως
Μιχαηλ μαχης προς Ἀμογαβαρους. 33. περι των εν τηι Ἀδριανουπολει
εγκεκλεισμενων Ἀμογαβαρων. 34. περι του Ἀνδρεου Μουρισκου και των εκεινωι
πεπραγμε νων. 35. περι των μετα της Σμιλτζαινης συνοικεσιων.

ΤΗΣ ΕΒ∆ΟΜΗΣ.
1. μεταχειρισις ειρηνικη του βασιλεως προς Ἀμογαβαρους. 2. δημηγορια
πεμφθεισα Κατελανοις προς βασιλεως. 3. πως οι Περσαι αντιπεραν εις ανατολην
εκωλυθησαν. 4. αποστασια των Ἀλανων και των Τουρκοπουλων. 5. περι του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

ριφεντος φαμουσου τομου. 6. περι της Μαδυτου, ως εαλω Ἀμογαβαροις. 7. απαγωγη
Μπυριγεριου προς Γεννουαν. 8. τα περι του πατριαρχου Ἀλεξανδρειας. 9. τα
συμπεσοντα δεινα Κουβουκλειοις. 10. περι του γεγονοτος εμπρη σμου κατα την
πολιν. 11. περι του Ἀνδρεου Μουρισκου. 12. περι του Ῥομοφορτου Λατινου. 13.
αλωσις Θυραιων και της Ἐφεσου. 14. αποστολη βασιλεως προς Γεννουαν υπερ
συμμαχιας. 15. περι του Μεληκ Ἰσαακ. 16. περι του παπα Ἀλεξανδρειας. 17. περι του
μοναχου Ἱλαριωνος. 18. περι των εκ Γεννουας αναχθεισων νηων. 19. εκστρατεια
Ἀμογαβαρων κατ' Ἀλανων. 20. καταγωγη και αυθις των ες Λαζους αναχθεισων
νηων. 21. ως εαλωσαν τα κατα τον Γανον. 22. τα κατα τον Μεληκ και παλιν Ἰσαακ.
23. τα περι την της εκκλησιας ταξιν συμ 11 βαντα. 24. τα περι του μεγαλου
πριμικηριου του Κασσιανου. 25. περι της των Ἰβηρων συμμαχιας, και οπως αυτης
απετυγχανον. 26. πως οι εχθροι τινα των ανα τον Γανον φρουριων παρεστησαντο.
27. πρεσβεια Γεννουιτων αμα και βασιλεως προς Ἀμογαβαρους. 28. τα κατα την
Βιζυην πραχθεντα. 29. ετι τα κατα τον Ἰσαακ Μεληκ και τους Τουρκους. 30. περι του
Φαρεντα Τζιμη. 31. τα κατα την Ῥοδον συμβαντα. 32. περι της επαναστασεως των
Ἀμογαβαρων. 33. αλωσις της Τρικοκ κιας παρα Περσων. 34. περι των επτα νεων των
μετα Γιδου Ἀμογα βαροις επιστασων. 35. το προς τον πατριαρχουντα αποσταλεν
γραμμα παρα των αρχοντων της εκκλησιας. 36. πως διηλθον Ἀμογαβαροι και συν
Τουρκοις, και προς Κασανδρειαν κατηντησαν.
{Α.} Ουτω μεν του βασιλεως Μιχαηλ μεταλλαξαντος ο εξ εκεινου
Ἀνδρονικος αυτοθεν το κρατος εχων, τεταινιωμενος εις βασιλεα, επειληφθαι και
μονος των πραγματων κατηναγκαζετο, και μαλ λον οτι το Τοχαρικον επισταν
ετοιμον ην κατα τας προφθασας ομολογιας ορμαν οπηι αρα και κελευσθειη προς
βασιλεως. μηδε γαρ ειναι κενους υποστρεφειν, αιμοχαρεις γε οντας και μονον
ορωντας προς το κερδαινειν, οποθεν δε και τισι, μηδ' επαΐειν εχοντας, ως
κινδυνευειν, ει μη γε σκυλων εξ αλλοδαπης επιβαλ 12 λοιντο, επι Ῥωμαιους ορμαν
και γ' ετοιμους κειμενους εις προ νομην απαγειν τε και σκυλευειν τον σφων τροπον
και νομον, μη δεν μηδενος φροντιζοντας. τωι τοι και νεος ων ο υπολειφθεις, ετη
γεγονως τεσσαρα προς τοις εικοσι τηνικαδε, προς τοιουτον ογκον αρχης
κατωρρωδει. ηυξε δε την ορρωδιαν και η των πρα γματων συγχυσις, και οτι πολλοις
επεισφρησαν το της εκκλησιας σκανδαλον αποστατειν εποιει τας γνωμας του
βασιλευοντος, ει και τοις σωμασι τεως υποτεταχατο. τα μεν ουν παρα ποδας και λιαν
εξεθεραπευε, πλειστοις μεν και αλλοις συμβουλοις χρωμε νος, μαλιστα δε και
διαφεροντως τωι Μουζαλωνι Θεοδωρωι, ον ο πατηρ εις μεγαν λογοθετην του
Ἀκροπολιτου αποθανοντος ετιμα. και δη εκ μεγαλου παπιου ειτα δε και πιγκερνου
εις με γαν κονοσταυλον τον Ταρχανειωτην τιμησας Γλαβαν τοις Τοχα ροις
εφιστησιν, ουκ ολιγου και του Ῥωμαικου περι τον δεσποτην Μιχαηλ οντος, εφ' ωιπερ
σφας ορμησαι εξω που της των Ῥωμαιων εις Τριβαλλων, ου χρειαι τεως πολεμου,
αλλα κερδους των κεκλημενων και σκυλων και λημματων ενεκα, ως μη κενην σφισι
γενεσθαι την εκστρατειαν, και μαλλον παρακεκλημενοις προς βασιλεως, εξ ων και
καταδραμουνται μισθοφορησουσιν. ο δ' ουν βασιλευς τα εικοτα εκεινους και λογοις
και δωροις φιλο φρονησαμενος συναμα τοις αμφι τον δεσποτην και τον μεγαν κο 13
νοσταυλον απεπεμπεν, αμα μεν προσβαλουντας αμα δε και κερ δανουντας ετερωθεν.
αυτας δε δια ταχεων αρτι πρωτως μηνο λογησαμενος προσταγμα τωι πατριαρχουντι
επεστελλε, γραψας δι' απορρητων και τωι μεγαλωι τζαουσιωι τωι Παπυλαι, εκεινωι μεν
τα εις φυλακην ασφαλεστατην της πολεως προτρεπομενος, τωι δε γε πατριαρχηι τον
του βασιλεως δηλοποιουμενος θανατον, και ως αυτος επιστησεται κατα ποδας· μηδε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

γαρ αν αλλως ειναι γνωναι την Αυγουσταν περι των συμβαντων πριν αν αυτος
επιστηι κατα παραμυθιαν ως δηθεν την πρεπουσαν. ο γουν πατριαρχης ετυχε μεν και
προ το δραμα μαθειν, και θρηνοις ως εικος τον του βασιλεως αφωσιωσατο θανατον,
μη γνωσθεν ολως τοις περι εκεινον εφ' ωι και θρηνοιη. τοτε δε δεξαμενος το του
βασιλεως προσταγμα παρα του Παπυλου, και ως εικος εποικτισαμενος, εκεινωι μεν
τα εικοτα κοινολογησαμενος αποπεμπει, τωι δε γε συγ γραφει παρεχει το προσταγμα,
ερωτων ει αυτος εχοι γνωναι δια στοχασαμενος ου τινος αν ειη το μηνολογημα· επι
τοσουτον γαρ και παρεικτο τοις του πατρος ως μη ραιδιως διαγνωναι εχειν και τον
ειδημονα, εκ μονης δε τινος ξυσμης βραχυτατης επι τηι παραλλαξει κατανοουμενον
υπονοειν εδιδου την χειρα. και γνω ρισασιν ηδη το συμβαμα τοτε και δηλος μεν ην
πατριαρχης αλυων, δηλος δε και παραμυθουμενος, τα μεγαλα παρα βασι 14 λεως
εχειν ελπιζων περι της κατα την εκκλησιαν ως εικος ανυψω σεως, αυτου γε
νυττοντος. και η προς αυτον αγαπη του βασι λεως, πολλη τις ουσα και θαυμαστη,
εχεγγυον των ελπιζομενων εις πιστιν ην. ο μεν ουν εν τουτοις ην. 2. Ὁ δε γε
βασιλευς μεθ' ημερας καταλαβων την Κων σταντινουπολιν εμφανης ην λογισμους
στρεφων και μαλα δια νοουμενος περι ων αν και πραξοι, εφ' ωι το της εκκλησιας
σχισμα συνουλωθειη κατασταλεντος του ανοιδουντος. το δ' ην ουκ ολιγης και της
τυχουσης μελετης, αλλα και της αναγκαιας, ως ευκει, και προυργου παντος. ετυχε
γαρ και η αυτου θεια η Ευλογια βουλας εισαγουσα πιθανας, και τα πολλα
κατεπειγουσα και αλλως παρακεκινημενον εξ εαυτου τον κρατουντα τα χθες και προ
τριτης αναλαμβανειν και τοις σχιζομενοις απολογεισθαι, ως παρα γνωμην τωι πατρι
συμπραξοι και ως καταγνοιη της πραξεως, ως υπ' αυτοις ολον γενεσθαι, καν τι
δικαιοιεν εκεινοι παθειν αυ τον, ετοιμως υπεχειν τας δικας ως αμαρτησαντα. και τωι
μεν ουτως εδοκει, υποποιουμενωι τας γνωμας των σχιζομενων, ωσπερ αν ει
ανερρωγοτος βοθυνου εξαπιναιως πεσων εζητει παρ' εκει νων αναλαμβανεσθαι. αι
γαρ δια χρυσοβουλλειων λογων πιστεις 15 και οι εν αυτοις ορκοι, και οσ' αττα
ξυμβεβηκει τοις βασιλευου σιν, αυτωι δηλονοτι και τωι πατρι, εις την της τελεσθεισης
ειρη νης βεβαιωσιν, ουκ απεοικος προς βοθυνους εχειν και φαραγγας παρ' αυτωι, οις
ολισθωι γνωμης εμπεσειν ᾤετο. οι δε γε προς τουτο παρακινουντες (η Ευλογια ουτοι
και ο Μουζαλων Θεοδω ρος) ευκεσαν μεν και κινουμενοις εις ζηλον δια τα
πραχθεντα, και γε ζητουντες την της εκκλησιας καταστασιν κατεφαινοντο, εδο κουν
δε τοις πολλοις προκατειλημμενοι τας γνωμας και κατα του αποιχομενου μηνιοντες
οις οτι η μεν εις το του αγιου Γρηγοριου φρουριον συναμα παιδι τηι του Ῥαουλ
γυναικι εξωριζετο, επαυ ξοντος και του κατα την Μαριαν συμβαντος το εχθος, ην
θυγα τερα ταυτης και Βουλγαρων δεσποιναν ο λογος προυδεικνυ, ο δε ζηλουν δοξας
και την εις Ἰταλους πρεσβειαν αποποιουμενος ενι γε και μονωι εις τιμωριαν αλλακτηι
τωι αυταδελφωι εχρησατο Λεοντι τας επιφορας των ραβδων δεχομενος. συναμα δ'
αμφω τας αιτιας προς τον πατριαρχουντα αναγοντες, δεινον κατ' εκεινου ως
δοξαντος την αιτιαν ειληφεναι της επ' εκεινους αγανακτη σεως. 3. Ὡς γουν η των
Χριστου γενεθλιων προσηλαυνεν εορ τη, και εδει μεν, ως ειθιστο, προελθειν
βασιλεα, εδει δε και 16 την μυστικην εν ανακτοροις ιερουργιαν τελεισθαι, και η μεν
προελευσις κατα δειγμα λυπης, κατω που του βασιλεως ισταμε νου, ουκ εγεγονει, τα
δε της μυστικης ιερουργιας ηπρακτει, μη πως και ο εις πατριαρχην ετι τελων
μνημονευοιτο. ο δη κακει νοι μεν επειλυον τεως αιτιας πλαττομενοι, δηλοι δ' ησαν
αλλοις τα μη οντα προφασιζομενοι. η γαρ Ευλογια νομωι μεν συμπα θειας εθρηνει
τον αποιχομενον, το δε πλεων θρηνειν προσεποιειτο την του αδελφου δια το χθες
γεγονος εξαπωλειαν, και την Αυ γουσταν θρηνουσαν τον συζυγον εν ου καλαις περι
εκεινον ελπι σιν εποιει, ως ουδεν εντευθεν του υπερ εκεινου πραχθησομενου, καν ο
τι και ηι, βοηθησοντος. οθεν και τοις πατριαρχαις συνελ θουσι κατα παραμυθιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

εκεινη κατωδυνος ουσα το ποιητεον υπερ της εκεινου ψυχης επυνθανετο. και
πρωτως εδειξεν εκεινη τοιαυτ' ερωτωσα το παρα του βασιλεως βυσσοδομευομενον.
εκεινος γαρ και νυκτας ολας παρα Ἰωσηφ ιαυε, και αναγειν επει ρατο ουνεκα
σμικρας πνοης νεκυν το συνολον οντα. ως δ' οι 17 περι εκεινον εκ του παραχρημα
πεισθεντες μονον ου κατηπειγον την αναβασιν, οι μεν ως αν γε τα της εκκλησιας
δηθεν κατα στησωσι πραγματα του κατα τον παπαν λυθεντος σκανδαλου, οι δε ως
αν και πλειον του εικοτος κατεπαρθειεν και γ' ανακαθαρ σεις μεν εκκλησιας,
απομορξεις δ' εκεινων και ιερων αλλων, επιτιμησεις δε και κολασεις των της
εκκλησιας πειθοντες πατριαρ χην τελεσειαν (ησαν δ' ουτοι και μαλλον ο
Γαλησιωτης τε Γαλα κτιων και ο Μελετιος, ος και αγιος, ο εν τηι μονηι του αγιου και
δικαιου Λαζαρου κειμενος, ων ο μεν στερησιν ομματων ο δ' εκ τομην γλωττης
πεπονθεν, επ' αιτιαις ο μεν ψευδους, ως ιδοι βασιλεα λεγων αζυμοις εις αγιασμον
χρωμενον, την ανατολην διερχομενος, ο δ' υβρεως, Ἰουλιανον αλλον τον βασιλεα
ειπων κατα προσωπον), ο βασιλευς ενθεν μεν αποστελλων τον πα τριαρχουντα
Ἰωαννην την εκεινου απελογειτο παρορασιν, ως βιαι και εξ αναγκης γεννησομενην.
το γαρ εκ πολλων σκανδαλον 18 αναζειν πειθον και τον ευνουν αποστατειν, αυτον
δε νεον εις αρ χην καθισταμενον αναγκην εχειν το ανορμουν καταστελλειν και γε
τας γνωμας, καθοσον εστι, των υποδεξομενων εξημερουν. πολλους δ' ακουειν
σχιζεσθαι και μεγαλους προφασιζομενους την του Ἰωσηφ αναχωρησιν και το
σκανδαλον ο δη πρωιζα ξυνεβη, ους παροραν μηδ' ολως ξυμφερειν νεωστι
μοναρχουντι. και δη και επ' αυτωι γε μεγιστην πληροφοριαν εχειν αγαπης ης ᾔδει
της απ' εκεινου προς εαυτον, μη μονον πατριαρχου τιμην αλλα γε δη και ζωην
αυτην υπερ του βασιλεως προεισθαι και της εκεινου συστασεως. αλλως μεντοι μηδε
χολαν αξιων, αυτην εκεινην την αγαπην ην ᾔδει και την τιμην εξοντα παρ' αυτου, ει
και αλλος της εκκλησιας προστησεται. και ταυτα μεν πεμπων τον Μελιτηνιωτην
χαρτοφυλακα και αρχιδιακονον θερμως την αναγ κην απελογειτο, εκειθεν δε
συνδιανυκτερευων τωι Ἰωσηφ και τοις περι εκεινον την εις το πατριαρχειον
προκαθιστα αναβασιν. 4. Ὁ μεν ουν Ἰωαννης και αλλως ευθυς ων, ετι δε και της του
πατριαρχου τιμης επικορως εχων, ως πολλακις και λε 19 γων και πραττων εδειξεν,
ελπιζων δε και τι γενεσθαι των αγα θων εκ της του Ἰωσηφ αναβασεως (τα γαρ
ξυμβαντα ουκ αν παν τως ξυνεβη ζωντος εκεινου, ως εκ πολλων εστιν υπονοειν),
δια ταυτα ετοιμος μεν ων εκεινος κατα την Χριστου εορτην λειτουρ γειν, ετοιμος δε
και περι της του αποιχομενου κατα το εικος μνη μης φροντιζειν, αφεις τα παντα τηι
υστεραιαι της εορτης κατεισι, και τηι της Παναχραντου μονηι φερων εαυτον διδωσι,
ζητησας παρα βασιλεως και τους απαξοντας, προφασιν μεν ως υπερα σπιουντας, ην
τις των του κληρου απαιδευτως επ' εκεινον ορ μυη, τωι δε βαθυτερωι σκοπωι την του
λειποταξιου εκφευγων κα τηγοριαν, ως εκεινος ᾤετο, παρα θεωι κρινοντι. και ταυτα
μεν επραττετο εικοστηι εκτηι μηνος Σκιρροφοριωνος· (5) του δ' αυτου μηνος μετα την
τριακοστην το προς εσπεραν εντεθεις λικνωι ο Ἰωσηφ, μονον ουκ απνους, πολλων
παρ' εκατερα παρεπομε νων και επευφημουντων τα προπεμπτηρια, εφ' υμνοις και
κρο τοις ανθρωπων, ετι δε και των της εκκλησιας συνακτηριων κω δωνων, εις το
πατριαρχειον αναγεται. οι δε του κληρου μολις την εσπερινην υμνωιδιαν καθ'
εαυτους εκτελεσαντες, επει ορ θρος ην και προς την εκκλησιαν απηντων κατα το
συνηθες, σφι σιν εαυτοις αβατον τον ναον κατενοουν, ως μηδε σημαντροις και
κωδωσιν ηθροισμενοι· ως δε και την αιτιαν εμανθανον, 20 προστεταγμενον μηδ'
εισιτητον ειναι εις εκκλησιαν εκεινοις θεου, εξω που σταντες και τα της ευχης
εκτελεσαντες (το γαρ της εορτης περιφανες και παραβαινειν τα σφισιν δοκουντα
επειθον τους του κληρου) τελος επι των οικιων καθεσθεντες εκαραδοκουν το
μελλον, και τι δει νοειν τοις παραγεγονοσι το προσταγμα. επεφωσκεν η ημερα, και οι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

μεν επιβατηριους ευχας εσχεδιαζον ως επι τηι μεγαληι εκκλησιαι καθαιρεσθαι
προσδοκωντες, οι δε ετελουν αγιασμους τους δι' υδατος, και προστωα και εξωστωα
αναστηματα τε και κιονες, αλλα και τιμιαι εικονες του μεγιστου νεω δια της του
υδατος επιρραντισεως ηγιαζοντο. διηρχετο τοι νυν τυφλωι ποδι χειροκρατουμενος ο
Γαλακτιων και επερραντιζε, και το, ως εκεινοις εδοκει, μυσος των σεβασμιων
εικονων υπ' αυτοις απεκαθαιρετο αγιαζουσιν. εζητουν δε και οι ορωντες
απολυμαινεσθαι, (6) και δη αλλα μεν λαικοις αλλα δε ιερωμε νοις εσχεδιαζοντο
επιτιμια. και τα μεν των λαικων μελον ην εκτιθεναι τοις μοναχοις, και ως σφισιν
εδοκει, πολλων και ολι γων ετιμων τοις προσιουσιν, ει μεν επι μονηι ψαλμωιδιαι και
ιερου κλασματος μεταληψει τα της κοινωνιας ειχον, μετριοις, ει δε και επι των
θειων δωρων μετοχηι, επιτιμωντες τοις μειζοσιν. 21 αρχιερευσι δε γε και κληρικοις,
αυτοι τωι πατριαρχηι υποβαλλο μενοι εκεινωι προσανετιθουν τα προστιμα. και δη
νοσοκομουμε νου αυτοι πραττοντες, εστι δ' ου κακεινωι τα της ιδιας προσα
νατιθεμενοι γνωμης, εν πολλοις επομενωι και ακοντι, καθιστων την εκκλησιαν ως
σφισι δεδοκτο. ποιναι γαρ βαρειαι τοις κατα τι προστησομενοις ειποντο. οθεν και του
ναου πασιν εγκεκλεισμε νου, των αρχιερεων προσελθοντων εφ' ωι και μαθειν επι
τισιν αιτιαις πραττοιεν ταυτα, αυτοι τον μεν πατριαρχην προθεντες αψυχον οιον
φορτον, τον δε μοναχον Γενναδιον προστησαμενοι, τα φρικης εκεινα πληρη
απελογουντο, ως παρανενομηται μεν σφισι τα μεγιστα, παραβεβασται δε το ιερον
ευαγγελιον. εφ' ωι και δεινοπαθησασι ταραχη και θορυβος εγεγονει, και κατεμεμ
φοντο του ειποντος, και γε του πατριαρχου διεπυνθανοντο ει αυτου θελοντος
λεγοιντο ταυτα. ο δε απεσκωπτε τον ειποντα, και ως οιον τε τα παρισταμενα
προσωμαλιζε. τελος εκτιθεισι γνωμην του πατριαρχου και επ' εκκλησιας
αναγινωσκουσιν, αρ χιερευσι μεν και κληρικοις τριμηνον καιρον προστιμωντες, λαι
κοις δε κατα το μετρον της κοινωνιας, πλην επ' ελαττον τα των επιτιμηματων
ταττοντες. τοις δε γ' αρχιδιακονοις, τωι τε Μελιτηνιωτηι φημι και τωι Μετοχιτηι, οτι
πρεσβεις εκπεμφθεντες 22 προς βασιλεως ξυνηλθον τωι παπαι λειτουργουντι και γε
συνι σταντο, επειπερ και ενταυθα οι αμφι τον Παραστρον Ἰωαννην φρεριοι, και
αυτοι προς του παπα κατα πρεσβειαν σταλεντες, ουτως επραττον λειτουργουντος
τοτε του πατριαρχου Ἰωσηφ, και γ' ανεκτον εδοκει και μηδεν εχον προκριμα, αλλ'
ομως επι τοιαυ ταις αιτιαις ως παραβασι τα μεγιστα τελειαν επηγον καθαιρεσιν. 7.
Ειτα μηνος Ἑκατομβαιωνος πεμπτης οψε ικανως τον ναον καθαγνισαντες (ηπειγε
γαρ η των θεοφανειων εορτη) εις κοινωνιαν του ψαλλειν τους της εκκλησιας
παραλαμβανουσι. και δη τελεσθεντων των υμνων, επει εδει και την του αγιασματος
γινεσθαι τελετην, συνερχονται μεν αμφι την φιαλην της εκκλη σιας αμα μεν εκεινοι
αμα δε κληρικοι αμα δε και λαος, οσοι των Γραικων και οσοι των Ἰταλων, προιστωσι
δε τον τυφλον Γαλακτιωνα της τελετης εξαρχον, και υπο πολλωι και δαψιλει τωι
φωτι, δοθεντων κηρων και αυτοις Ἰταλοις, τα της εορτης ετε λουντο. και οι μεν
ταυτα, του βασιλεως, ως σφισιν ηρεσκε, πανθ' υφιεντος πραττειν. ως αν γουν μονον
τα της χθεσινης καταιγιδος καταστορεσθειεν, ης χαριν δηλος ην τοις αμφ' εκει νον
πιστοις και προτερον οδυνωμενος, τωι πατρι συναρχων τε και συμπραττων, ει και
μηδ' ολως αντιβαινειν ειχε, ταις του καιρου δυσκολιαις αγχομενος. οι μεν ουν ουτως
συμπαραλαβον 23 τες και τους του κληρου, αλλοι δε γε τους Ἰταλους ορωντες ιστα
μενους μετα κηρων, δι' ους χθες και προ τριτης η εκκλησια καθαιρομενη υπ' ευχαις
ιλαστηριοις ηνοιγετο, ονειρους εδοκουν οραν τα τελουμενα. αλλ' ο τοτε καιρος
εξεχωρει, και τοιαυτα τεως επραττετο. ο γαρ βασιλευς, νους ων εκεινος φιληδων τωι
καλωι, και της εκκλησιας ειρηνης και αυτην ψυχην προιεμενος, ηφιει πολλ' αττα και
παρα την αυτου γνωμην γινεσθαι, μονωι τωι τελει πιστευων, ιν' ει πως εντευθεν ο
λαος ειρηνευσειε των της διχοστασιας απαμβλυνθεντων κεντρων. παρ' ην αιτιαν και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

σφισιν εξεκεχωρητο πραττειν, και τα δεινα εφηπται ως παραβε βηκοσι τοις
κοινωνειν αναγκασθεισιν, οπου γε καν ει κακιας δι κας υπεχειν εδικαιουντο δια
ταυτα α δη και βιασθεντων επραχθη σαν, αλλους εχρην ειναι τους προστιμωντας, ου
τους χαριν βα σιλικης ευμενειας βιασαμενους, οι δη και μιαν ειχον της μεν
πλημμελειας απολογιαν της δε προστροπης αποφυγην, ει και αυ τοι χωροιεν ομοσε
τοις βιασθεισιν. αλλ' ουπω ταυτα. ετι δ' υπετυφετο τοις ταλαιπωροις το χαλεπον,
καν τεως λογοις ημε 24 ροις και τηι του πατριαρχου ενστασει ταις αληθειαις
συνεκαλυπτε το. τοις μεν γαρ των εσχατων προστιμαν εδοκει ως πλημμελη σασι και
τα εσχατα, πατριαρχηι δε την βιαν ειδοτι και την παλαι του βασιλεως επιθεσιν, ως
και καθοσιωσεως τους ανθισταμενους εγκαλεισθαι και γε δη τα των καθωσιωμενων
εις τιμωριαν υπε χειν, συγγνωστα τα εκ βιας διεγινωσκοντο. πλην αλλ' αυτωι μεν
μελον ην των νοσοκομιων, εκεινοι δε τους αρχιερεις υπο ποιουμενοι το παν της
αιτιας προσανετιθουν τωι γε πατριαρχευ σαντι, ωσπερ αν ουκ αυτος ην, αλλου μη
καταδεξομενου την του θρονου τιμην. πλην το δυσζηλον, ωσπερ αλογοις, ουτω δη
και λογικοις εφηπται. και δια τουτο τους μεν αλλους αμη γεπη των μωμων ανιεσαν
και της μεμψεως, πλεον δ' εκεινωι επειχον ως αδικησαντι, και γε αυτον μηδ' εν
επιεικεσι λογιζε σθαι σπουδη ην πασης ασχολιας καθυπερτερα. εις τι γαρ εδει και
κρινεσθαι, και μαλλον δια το ειναι ποιμενα τον του θρονου καθαιρεθεντα του
πρωτου προτιμηθεντος, καν καλως ειχε της γνωμης καν μη, ει μη γε αυτον μεν
εβουλοντο αχρειουν, τοις λοιποις δε προστριβειν αγος το μεγιστον, και ους τεως
ειχον κατ' εκεινου συλληπτορας ως ορθοσεβεις σφαλεντος, τουτους καταδι 25
καζειν ως κοινωνους εσφαλμενου καθυστερον, ως και τινα τοτε των εχεφρονων
λεγειν (ο Ἀδριανουπολεως δ' ουτος ην ο Θεοκτι στος) ως νυν μεν εις οπτησιν την
εκεινου οβελοις ξυλινοις χρων ται τοις κρινουσιν, υστερον δε και αυτοι πυρι
δοθεντες καυθη σονται· ο και γεγονεν υστερον.
8. Τοτε δ' ουν υποποιουμενοι μεν αρχιερεις, υποποιου μενοι δε παντοιως και
τον Ἀλεξανδρειας πατριαρχην Ἀθανασιον, ανδρα πολλου τινος αξιον, θρονους τε
προτιθεισι δυο, ον μεν κενον εις τιμην και σχημα του πατριαρχου
Κωνσταντινουπολεως, ον δε τον Ἀλεξανδρειας προκαθεζομενον εχοντα. και γ'
εαυτους καθιστωσιν εις δικαιωι του πατριαρχου ηδη νοσουντος τοποτη ρουντας,
συνοδον τε συγκροτουσιν αρχιερεων, παροντος μεν εκεισε και του μεγαλου
λογοθετου, παροντος δε και Γεωργιου του Κυπριου και του ρητορος Ὁλοβωλου, αρτι
εκ της του με γαλου Ἀγρου μονης επιδεδημηκοτος τηι Κωνσταντινου, και γε του
μοναχου Θεοδοσιου Σαπωνοπουλου, ον εν πρωτονοταριοις εχοντος του κρατουντος
ο μοναχος διεδεξατο βιος, και αλλων πλειστων προκαθημενων. και τα των
γραφεντων ευθυνειν ηβου λοντο, ουκ ειρηνικηι σκεψει μαλλον, το μεν ασφαλες
εγκρινοντες το δ' απεμφαινον ευθυνοντες· αλλ' οτι τα σκανδαλα ᾔρετο, καν 26
καλως οι γραφοντες ειχον της δοξης, ουχ οπως εκρινον εξεταζειν, αλλα μονον οτι
και δογματα ελαληθησαν και γραφαι ανεπτυχθη σαν και λογοι πατερων εις ακοην
ωτιου ετεθησαν, μεγιστην ταυτα παραβασιαν ηγουμενοι, τους μηδ' ο τι και αιρεσις
ειη γι νωσκοντας ως τα μεγιστα παραβαντας εκρινον, και μηδεν ορθου ολως
παρεκκλιναι διατεινομενους λιβελλους εζητουν πιστεως. ει δ' εγρυξε τις περι
δογματων γραψας, ου το γραφεν, τον γρα ψαντα δ' αιτιωμενοι καταδικαις υπηγον
εσχαταις. και προηγου μενως αυτος δη ο των λογοθετων μεγας, ο και πυρ πνεων
υπερ δογματων, ως ευκει, παρειχε το συγγραμμα καιεσθαι, ουχ οτι εσφαλται οι,
καθα δη και αυτος ενορκος επι τηι συνοδωι διωμο λογει, αυτοθεν λογογραφουντι περι
δογματων, αλλ' οτι γρα φειν επηιει και συνταττειν πατερων ρητα χρησιμα πως
δοκουντα οι προς τα τοτε τελουμενα, ταυτα και πολλων προτερον και με γαλων
αυτοις δη συγχρησαμενων εφ' ομοιαις ταις υποθεσεσιν· 27 αλλ' ομως επειπερ ουκ εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

καιρωι ειρηνης ελεχθησαν, αλλ' οτε δεινον τι κυμα και τετριγος κατεστροβει την
εκκλησιαν εκ της των πολλων ανεγερσεως, αμα δε και τωι δοκειν περιειναι οι της
ευσεβειας, ουχ ως ρητα πατερων εδιδου τα συνταχθεντα πυρι, αλλ' ως ιδιον
συγγραμμα. καθεξης δ' επι τουτωι και το του παλαιου μεγαλου λογοθετου
συγγραμμα, ομοιως κακεινο εχον, και αλλοις οις γραφειν επηιει και μονον
μεμνησθαι δογματων επα γοντες μωμον, πυρι παρεδιδουν τους τομους. Ἐντευθεν
ουδε τον πατριαρχευσαντα Ἰωαννην αιτιων ηφιουν, αλλα και μαλλον εκεινον
αιτιαις υπηγον αιρεσεως, οτι και επι τοις πατερων ταις αληθειαις ρητοις
λιχνευσαμενος αντι λαβας διδοναι τοις αιτιωμενοις ως εικος εκινδυνευε, και παρα
το εικος ταις εννοιαις των ρητων εμβαθυνων επι τοις υπερ νουν αν θρωπιναις
διανοιαις παρατολμαν· τα γαρ περι θεου σιωπηι μαλ λον εχειν τε και τιμαν η λογοις
συνισταν και δεικνυειν πεφυκεν.
(9) εκεινος τοινυν το εκ πατρος δι' υιου το πνευμα παρα των πατερων
λεγομενον εκπορευεσθαι επι τηι θεολογιαι του πνευματος, μη τουτο μονον λαμβανων
οτι προσθεσις και παρα τοις ημετεροις πατρασι τετολμηται επ' αυτηι δη ταυτηι τηι
ανεννοητωι εκ πατρος εκπορευσει του πνευματος, εφ' ωι γε την προσθηκην των Ἰτα
λων ιασθαι μετριως ισως, ειπερ εβουλετο, αλλα και διδους εξε 28 τασεσι και τα υπερ
νουν ερευνων ανθρωπινοις νοημασιν ελαθεν ουκ οισταις αιτιαις περιβαλων εαυτον.
ου χειρον δ' ειπειν και διασαφησαι το γε ξυμβεβηκος, και τισι περιπαρεις των
γραφων ου καλαις ταις αιτιαις ξυνειχετο, καν μονος εκεινος, μηδενος αλλου
συμπραττειν τολμωντος, θεολογιας απειρον πελαγος μι κρωι τινι ακατιωι,
ανθρωπινωι νοΐ, παραμετρειν ετολμα πειρα σθαι, τωι υπερ της ειρηνης ζηλωι ωσπερ
τινι φωσσωνι, ως εκει νος ᾤετο, κουφιζομενος, πιστευων τοις οψιγονοις, ως ελεγε,
καν οι παροντες ουκ απεδεχοντο το εγχειρημα. εκεινος τοινυν τας των αγιων
γραφας επιμελεστερον διερχομενος, το μεν εκ πα τρος δι' υιου προχεισθαι εκλαμπειν
χορηγεισθαι προιεναι το πνευμα το αγιον πολλων και πολλακις λεγοντων
εμανθανε, το δε και εκπορευεσθαι πρωτως μεν παρα τωι μεγαλωι Μαξιμωι ρη θεν
ευρισκε, δευτερως δε και παρα τωι θεολογικωτατωι ∆αμασκηνωι, εφ' οις και τον
μεγαν Ταρασιον συν εβδομηι πασηι συνο δωι, επι ομολογιαι της πιστεως προς τους
ανατολικους πατριαρ χας, αριδηλως κατενοει θεολογουντας. ευρων γουν τον του
Μαρωνειας Νικηταν και χαρτοφυλακα, υστερον δε και Θεσσα λονικης προεδρον, και
επι τουτωι και τον Βλεμμιδην Νικηφορον γραφαις συγχρησαμενους εις την υπερ των
Ἰταλων ως δηθεν απολογιαν, και Φωτιον αυτον λεγοντα ως και Ἀμβροσιος τε και
Αυγουστινος και τριτος Ἱερωνυμος ουτω μετα προσθηκης εθεο 29 λογουν περι του
πνευματος, αλλ' ως Ῥωμαιοι παντως και ουχ ως Γραικοι εγραφον τε και ελεγον την
προσθηκην, της μεν λυ σεως τουτου και λιαν ως ασθενους κατεγινωσκεν, ωσπερ αν
ην ικανον τον αυτον και ενα πατερα νυν μεν ως Γραικον μεγαλυνειν νυν δ' ως
Ῥωμαιον αιρεσεως γραφεσθαι, Ἱερωνυμον δε και Αυγουστινον τον μεν υπο ∆αμασωι
παιδευθεντα και συγχρονον Βα σιλειου του πανυ και μεγαν εγνωριζεν, Αυγουστινον
δε τον Ἱπ πωνος και επι της εκτης συνοδου μακαριας μνημης ηξιωμενον και
ευφημουμενον, τον δε τριτον Ἀμβροσιον και παρ' ημιν επι της εκκλησιας
μεγαλυνομενον. το γουν τον Φωτιον ουτω λεγειν περι εκεινων και αποφαινεσθαι
ουκ εκρινε συνετον και αλλως δικαιον τε και ισχυρον, εκεινων δε ταις βιβλοις
προσσχων και τι παθων ανθρωπινον, φιλοτιμησαμενος, ει γε και αυτος σφισι της
γνω μης συναροιτο, ει και ουδεις αλλος προσαπεδεχετο το εγχειρημα, βαξιν
παρηρτημενην εντευθεν ουκ επαινετην δεδιως, μετεισι τε φιλοπονωτερον τας
γραφας και τα παρεγγεγραμμενα τοις λογοις εκεινων ρησειδια εξ ολων λογων των
αγιων συνελεγε. και νυν μεν ευρισκεν Ἀθανασιον λεγοντα "ην δε αδυνατον εν τηι
της τριαδος ταξει το πνευμα γινωσκεσθαι μη προοδικως ον εκ θεου δι' υιου, αλλα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

ποιητικως, ως λεγουσι", νυν δε τον μεγαν Βα σιλειον "αξιωματι μεν δευτερευειν του
υιου το πνευμα παραδι 30 δωσιν ισως ο της αληθειας λογος." την δε κατασκευην της
προ τασεως, εν πολλαις μεν των βιβλων κειμενην και ταυτην, εν δε γ' ενιαις
παρηιρημενην ευρισκεν. ετερωθι τον Νυσσης Γρηγο ριον ουτω πως διαιρουντα τας
περι θεου δοξας ως το μεν αιτιον πιστευειν το δε εκ του αιτιου, και εξ αιτιας οντος
παλιν αλλην διαφοραν εννοουμεν· το μεν γαρ προσεχως εκ του πρωτου, το δε δια
του προσεχως εκ του πρωτου. και αυθις εν τωι τελει του των Ἀντιρρητικων πρωτου
"δευτερευει μεν ο υιος του πατρος αιτιου, δευτερευει δε και το πνευμα του υιου κατα
τον της αι τιας λογον." αλλαχου δε τον μεγαν Κυριλλον λεγοντα "το εκ αμφοιν
ουσιωδως υπαρχον, τουτεστιν εκ πατρος δι' υιου", και αυθις στομα μεν του πατρος
λεγοντα τον υιον, θεολογουντα δε περι του πνευματος "καθαπερ δια στοματος την
ιδιαν ημιν υποσημαινον υπαρξιν." Ἐπιφανιον δε και εν πολλοις και πολλα κις τα
αυτα λεγοντα κατελαμβανεν. εδοξεν ουν εκεινωι ταυτα τε και πλειω συναγειν και
λογογραφειν την των πατερων θεολογιαν, ως ᾤετο. και το ατηρον μεν της
κατηγοριας των Ἰταλων, ο δη και τοις κοινωνουσι δια της αναφορας του ονοματος
προσετρι βετο, εξιασθαι τεως κατα το δυνατον και θεραπευειν ηβουλετο· δεδιως δ'
αυθις και τας κατηγοριας της τολμης, ταις αληθειαις ορκους προανεταττετο τους
φρικωδεις η μην μη ως δηθεν κατα 31 γινωσκειν των ημετερων η εγκαλειν
ελλειψεως, κακεινοις προσκει σθαι ως κρειττονως λεγουσιν, η τι τοιουτον και
εννοειν γρα φοντα, αλλ' ινα τεως και μονον το εγκλημα θεραπευοιτο, ου των
Ἰταλων, ουμενουν (εκεινοις γαρ, καν επι πασιν αφιωνται των εγκληματων, αλλ'
ουν τωι τολμησαι προσθειναι τωι συμ βολωι την λεξιν εγκλημα κεισθαι το μεγιστον),
αλλα των κοινω νουντων εκεινοις ειρηνης τροπον και παλαιας καταστασεως ενεκα.
αντεπεξηγε δε και την επι του μονογενους εκ εις την δια κατα την των προθεσεων
αντιπαραχωρησιν, οπου αν και εν τοις περι του υιου τοποις ευρισκηται. ουτω γαρ
φησι διδασκειν και την ιεραν οπλοθηκην, βιβλον ουσαν εγκρινομενην ταις γνησιαις
της εκκλη σιας. τουτο δ' εποιει την των Ἰταλων προσθηκην τοις ημετε ροις
βουλομενος εξισουν. και τελος η κορωνις της τολμης, οτι ευρισκων μεν και τον
θεολογικωτατον ∆αμασκηνον εν τρεισκαιδε κατωι των θεολογικων αυτου
κεφαλαιων λεγοντα "και δια λογου προβολευς εκφαντορικου πνευματος,"
εκλαμβανομενος δε το προβολευς εις το αιτιος (μηδε γαρ ειναι την λεξιν επ' αλλου
ση μαινομενου λαμβανεσθαι) και δια λογου αιτιον τον πατερα λε 32 γων του
πνευματος, χωραν αιτιας δεδωκει και ου παροπτεας, ουδε γε μην της τυχουσης,
συνδοξαζειν αιτιον τον υιον επι τηι εκ πατρος αιτιαι του πνευματος. καιτοι γε τα
μετρια γε τοις λο γοις αυτου προσαρχομενος, οτε τις και αντεπηγεν αυτωι την αι
τιαν, ως πολλων επι θεου λεγομενων και δη και κακιας επιφερον των εμφασιν τα
μεν λεγομενα ως αγιων ρηματα προσιεμεθα, το δ' υπεμφαινον ου προσδεχομεθα,
"λεγετε" φησιν, "ω ουτοι, θεος τελειος ο πατηρ, και θεος τελειος ο υιος, και θεος
τελειος ο παρακλητος. αρ' ουν δια το τρεις θεους υπεμφαινεσθαι κα ταρρυπαρουμεν
την θεολογιαν;" τεως εις αποφυγην του εγκλη ματος και τρισι κεφαλαιοις τον επι τηι
της ορθοδοξιας ημεραι ανα γινωσκομενον ορον επ' εκκλησιας επηυξανε προστιθεις,
ποιουμε νος υπ' αναθεμα τριτον τον ητοι δοξαζοντα η αιτιον η μετα του πατρος
συναιτιον τον υιον του πνευματος, η συγκοινωνειν εν γνωσει καταδεχομενον τοις
ουτω λεγουσι και δοξαζουσι. ταυτα ελεγε, ταυτ' εγραφεν. "ει δ' ανηκει τι", φησι, "τηι
δια εις 33 τον της αιτιας λογον, τουτο τολμημα μεν λεγειν η εννοειν, ει δε τις
τολμυη, το εκ του λογου μεν ερει εμφαινομενον, αιτιαν δε παντως αποισεται του
τολμηματος." Ταυτα κατα τον Βεκκον ταις αληθειαις, και πλεον ουδεν. διο δη και
ημεις εξεπιτηδες τα της ιστοριας κατα λεπτον επλατυ ναμεν, ιν' ηι δηλον οπως και
εφ' οιαις αιτιαις οσον ουκ ηδη η εκκλησια πασα του κακου παραπολαυειν ημελλε.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

σωφρον ην ουν κατ' εμην γνωμην μηδεν περι τουτων κινεισθαι. αλλ' ομως τεως και
οι εκεινον εποτρυνοντες αιτιοι· βουλομενος γαρ τοις αιτιω μενοις απολογεισθαι και
εγκλημα φευγειν αιρεσεως ελαθεν αιρεσει δοξας δικαιως περιπαρεις. Ἐκεινοι μεν
ουν εν ειχον κατα σκοπον, το καθυποκλιναι τον Ἰωαννην τωι Ἰωσηφ, και παρ'
εκεινου πειθειν ζητειν συγγνωμην οις οτι ζωντος εκεινου επιβηναι του θρονου
τολμησειε, και τα της ειρηνης μη καταδεχομενου, ως και υποχωρειν δια ταυ την,
εκεινος μη οτι γε μονον την πατριαρχειαν καταδεχοιτο, αλλα και γραφαις πειρωιτο
δεικνυναι την πραξιν ανεπιτιμητον. οθεν και οσημεραι συνοδον μεν εντελη
καθιστων, (10) κροτοις δε συχνοις των της εκκλησιας κωδωνων ξυγκλυδας
ξυμφορουντες και πληθη, ει που τις ως ησεβησαν πειθοι, παρακινησειοντα τας 34
ορμας καθ' ων αρα του ορθου παρακινησαντων σφας υποπτευ σειαν, και μαλα
θερμως ηξιουν τον Ἰωαννην καταπεμπεσθαι κριθησομενον. συχνων γουν
διαμηνυματων προς εκεινον γινο μενων εφ' ωι παραγινοιτο λογον δωσων των
γεγραμμενων, και μαλ' εκεινων επιδεικνυμενων τοις πληθεσιν, εκεινος το αλογον
της ορμης των πολλων δεδιως επι πολυ τε ωκνει και ανεβαλλετο την ως εκεινους
αφιξιν· δηλην γαρ ειναι την παρακινδυνευσιν, ει πληθος ασεβησαι πεισθειη, ωστε μη
μενειν επι του καθεστη κοτος τροπου αλλ' ολαις ορμαις επι τον αιτιον τρεπεσθαι.
αλλ' ο μεγας λογοθετης εμβριθεστερον την του πληθους παρακινησιν καταστειλας,
ως εις αυτον βασιλεα του επ' εκεινον ατακτησον τος δοξοντος αμαρτειν, και οι
δηλωσας την ευτρεπισιν ασφαλη, ουτω πειθει παραγενεσθαι. και δη τον εσχατον
τοπον ελθοντι δοντες εκειθεν απολογεισθαι καθημενον κατηναγκαζον. εκεινος δε
παντα μαλλον ειδως απολογιας καιρον η εκεινον, την του γρα φειν αιτιαν επι
καιροις ετιθει, ους ουκ ειναι τοτε διωμολογει, 35 και πραγμασι ζητουσι και ταυτα,
αλλως η ως το παρον εχουσιν, ων μετακινηθεντων αναγκην ειναι και τα γραφομενα
προσαργειν. αιτιας γαρ ειναι τας αναγκαιας, δι' ας και γεγραφεσαν, μηδενος αυτοθεν
ορμησαντος. το γουν κινειν λογους των πραγματων αποντων εφ' οις ελεχθησαν,
ωσπερ τοις ερωτωσιν εχειν το παρα καιριον, ουτω τοις απολογουμενοις το ματαιον.
αναγκαιον δ' ει ναι και μονον την συνοδον αποφαινεσθαι ει ον εις αρχιερωσυνην
προσεκαλεσαντο μητε μην ειδοτα μητε μην αξιουντα, αργησαντα τεως λυθεντων
εκεινων και του γνησιου ανακληθεντος ποιμενος, αξιον εστι, και αυτοι κρινουσι,
την τιμην και ετι εκεινον κατε χειν ην εσχεν αρχηθεν ψηφιζομενων και
προσκαλουντων αυτων. το δ' ην αρα ειποντος εκεινου τοις πολλοις ηλος κατα
καρδιας, και "που γε αρα" φασιν "αρχιερατευσεις γνησιου τεως παρον τος
αρχιερεως, ανηρ και λιβελλον επι πιστει δικαιος εκτιθεσθαι και πληροφορειν εξ
αναγκης το ορθον του σεβασματος;" οι μεν ουν ουτω παρακρουσαμενοι την αξιωσιν
εμβριθως, ευμενως αλ λως λαβοντες αυτον, αγουσι παρα τον Ἰωσηφ και μετανοιαι
εξι 36 λεουσθαι ως δηθεν δυσμεναινοντα πειθουσιν, ειτα και λιβελλον εκτιθεντες εις
ομολογιαν μεν του ορθου αποβολην δε των ει τι και παρεξελεχθη, και αυτης δη
τελος της ιερωσυνης παραιτησιν, υπογραφειν διδουσι, και ουτω τα εικοτα
φιλοφρονησαμενοι απο πεμπουσιν. οπερ μαθων υστερον Ἰωσηφ την επι τηι
παραιτησει βιαν ορθοσεβουντος ως ου κανονικην αδικον εκρινεν.
(11) ολι γον το μεταξυ, και βασιλεα πειθουσιν εις Προυσαν περιοριζειν ωι
τεως και διελυοντο. αλλ' ο βασιλευς ταξας αυτωι και το σιτηρε σιον αυταρκες,
εκεινον μεν τοις απαξουσιν επι Προυσης εκδιδω σιν, αυτοις δ' εχρητο των αλλων
ενευκαιρησας, ει τι αρα προ τεινειαν, και γε ηδεως μεν ηκουε μεσιτευοντων, πολλα
δ' εξε πληρου των αναγκαιων υπομιμνησκοντων. εβεβαιου δε και τας γνωμας
λεγοντων και προθεσει καρδιας και γραμμασιν, ων το μειζον και πρωτον μη αν ποτ'
ευφημου μνημης, μη ψαλμωιδιας, μη ταφης αξιωθηναι τον αποιχομενον. Οι μεν ουν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

ουτω ταυτα, βασιλευς δ' οιομενος πραγματων απαλλαγηναι το παν κατορθουν
ενομιζε. το δ' αρα ην ονειρος.
(12) οι γαρ Ἀρσενιαται αδειας κακεινοι λαβομενοι πειθοντος 37 του καιρου,
και πανταχοθεν υπεξαναδυντες των φωλεων, του βασιλεως ανιεντος ως κακεινους
εις ειρηνην αγειν ελπιζοντος, υπε τρεχον τους πολλους, και μαλλον θαρρουντες επ'
Ἀνδρονικωι τωι απο Σαρδεων, ον οσον ουπω ηξαντα προσεδεχοντο, ειναι τε τον
Ἰωσηφ υπ' αφορισμον εκ του πατριαρχου Ἀρσενιου διεβεβαιουν, και την εκεινου
κοινωνιαν μη οτι γ' εκεινοι ως αγος εξεκλινον, αλλα και πολλους επειθον φευγειν,
ωστε και οσημεραι πλειους εκεινοις προστιθεσθαι, καξ ολιγων των πρωτων πολλους
γινε σθαι. αλλ' εφ' οσον μεν ο Ἰωσηφ αρρωστως εχων του σωματος της
πατριαρχειας επειληπτο, καιρον ηκιστ' ειχον εκεινοι προς βα σιλεα· το γαρ σφων
ακαταλλακτον οι του Ἰωσηφ εκ πλειστου ει δοτες, και οτι αυτοι μεν πατριαρχην τον
Ἰωσηφ ειχον, εκεινοι δε ουδ' αξιον Χριστιανικης ομιλιας εκρινον, και δια ταυτα αδυ
νατον την ξυμβασιν κρινοντες προκατελαμβανον βασιλεα, μαρ τυρουντες σφισι τα
χειριστα, και ως ουδ' επ' αγαθοις αυτωι βα σιλευοντι εκεινοι την εκκλησιαν σχιζουσι
λεγοντες φροντισιν ου ταις τυχουσαις εδιδουν. επει δ' εκραταιουτο τωι πατριαρχηι η
νοσος, και ηδη ες απαν εκλελυμενος ην ως και τον θανατον απεκ δεχεσθαι, και δια
ταυτα παρηιτειτο την προστασιαν, και γραμμα 38 προυβαινε παραιτησεως,
υπορρεουσι μεν οι τουτου, εις πληθος δε ξυσταντες εκεινοι, ως και τον πανυ
θαρραλεον δεδιεναι και την εκεινων υποποιησιν αναγκαιαν ηγεισθαι, λογου
μειζονος αξιουσθαι, νευσαντος επι τουτους του βασιλεως, και πολλωι τινι νικωνται
το πληθος τους του Ἰωσηφ. εξηρχε μεν ουν εκεινων ενθεν μεν ο Ταρχανειωτης
Ἰωαννης και του βασιλεως αυτανεψιος (της γαρ Μαρθας των τριων υιεων υστερος
ην), συν ωι δη και αι αδελφαι τουτου, η τε Θεοδοσια και η Νοστογγισσα, εκειθεν δε ο
προδηλωθεις Ὑακινθος. ειχον δε και τον ποτε Σαρδεων προηγουμενον, ος δη και
προς βασιλεα συχνας προσοδους ποιου μενοςο γαρ Ἰωαννης και προσγενης ων, αλλ'
ομως επ' ακρι βειαι μεγιστηι κατορθων τα του ζηλου, ως ᾤετο, πλειστα των περι τον
Ὑακινθον κατεγινωσκε και τα πολλα και αυτων απεσχιζετο. δια ταυτ' εκεινος τα της
παρρησιας σφισι προωδοποιει, ως ασφαλες εις ο και λεγοιεν εξουσιν.
13. Ἐν τοσουτωι δε και μηνος ενισταμενου Κρονιου νοσωι τε και γηραι
τρυχωθεις Ἰωσηφ εκδημει, και ο νεκρος εκεινου τηι μονηι του αγιου Βασιλειου εις
ταφην διδοται. ο μεντοι γε βασι λευς απαλλαγεις εκεινου τους Ἀρσενιατας ορμηι
μεγιστηι επειρατο 39 καταλαβεσθαι, και δη την προς αυτον ανεικως προσοδον λογοις
επειρα παντοιοις. τα γαρ παρα των Ἰωσηφιτων κεντρα, και μη παροντων πληξαντα,
ουλας ενεποιει και φοβου και υπονοιας, και παντος γε μαλλον δια ταυτα τεως αυτου
γε χαριν τα κατα σφας ανεκρινε, Πατροκλος δ' εδοξεν Ἰωσηφ, τωι μεν φαινομενωι,
δεει του μη σχισθηναι τους αμφ' εκεινον παροραθεντος εκεινου, ως δε τινες
υπενοουν, μεριμνηι τηι περι αυτου μεγιστηι, μη τα της στεφηφοριας εκεινου
μωμευοιντο δοξαντος ανιερου ολως εκει νου και γε φεροντος αγος αφορισμου. ομως
πολυς ην τας γνω μας εκεινων υποποιουμενος, τουτο μεν φιλοφρονουμενος λογοις,
τουτο δε και τοις κατα σφας εδωδιμοις αρκουντως δωρουμενος. οι δε τα μεν της
υπονοιας του βασιλεως ως ειχον εξεθεραπευον, τα δε καθ' αυτους συνιστωντες ως
ενδικως και τροποις θειας βουλης εξημμενοις σχιζονται, προς θεοσημειας απειδον
και τε ρατα. και δη σφισι ναον εις προσευχην ζητησασιν, ει που μο νον εκ
παλαιτατου τα τοις ιερευσιν νομιζομενα ηπρακτουν εκει, 40 ως μηδεν επιφερεσθαι
των εσυστερον μετα τον πατριαρχην πρα χθεντων Ἀρσενιον αγος, ως ᾤοντο, ο των
αγιων παντων ναος εδιδοτο, ευ μεν μεγεθους και καλλους εχων αμα μεν εις υποδο
χην των αφικνουμενων αμα δε και εις ου μετριαν παραψυχην και τερψιν, εκ
παλαιου δε κεκλεισμενος, ως μηδε πολλους μεμνη σθαι ην τι που και ετελεσθη εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

τουτοις των ιερων τελετων. ως γουν εκεισε συναχθεντες υπ' οπτηρσι πιστοις, ως μη
λαθων τις εισιοι των σφισιν ακοινωνητων, τας συναξεις ετελουν, και συ χνακις
πεμπων ο βασιλευς του τα κατ' αυτους εν φροντισι μεγα λαις εχειν παρειχε δοκησιν,
αυτοι επι πλεον θαρσησαντες προς τα εν Χαλκηδονι παλαι τελεσθεντα, ως ο λογος
αιρει, επι τωι της καλλιπαρθενου και μαρτυρος Ευφημιας σωματι αναγουσι την
ενθυμησιν, και γε και αυτοι υπο σωματι αγιωι παλαι κατατε θνεωτος νεκρωι τα καθ'
αυτους ως αρεσκειας εξημμενα θειας δει κνυειν ηθελον, και αμα τωι δειξαι, ως
ηλπιζον, σφισι προσσχειν ηξιουν τους αλλους και πειθεσθαι, καν ο τι λεγοιεν τε και
πρατ τοιεν. πειθεται τουτοις ο βασιλευς, και σωμα μεν το του ∆α μασκηνου και θειου
πατρος Ἰωαννου αυτοις αιτησασι διδωσιν, 41 ως αν δε μη τι και ραιδιουργηθειη επι
τοις προσδοκωμενοις τερα σιν η μην και υποπτευθειη ραιδιουργηθεν, (τομοις γαρ
επιτεθη σομενοις τωι σωματι τα καθ' αυτους επιτρεπειν ηβουλοντο) εξ αυτης
βασιλευς προστασσει επισκευασθηναι μεν ετεραν μειζονα θηκην, και σωμα και
θηκην αυτην εν ηι το σωμα χωρησουσαν, ουτω δε ταυτην οιαν τ' ειναι ασφαλισθηναι
και κλεισι και σφρα γισιν ως μηδε τον εντεχνοτατον κατα ∆αιδαλον παρεγχειρειν
μηδ' οτιουν δυνασθαι. αυτον μεντοι παρειχεν ετοιμον, ει προσ ληφθειη ταις του
αγιου χερσιν ο τομος προς ποσι τεθεις, τα γε γραμμενα πραττειν αναμφιβολως. εν
οσωι μεν ουν ταυτ' επρατ τετο, κακεινοι νηστειαις και προσευχαις παντοιαις
προετελουντο και παννυχισιν υμνωιδιαις εσχολαζον, ο βασιλευς, καν αυτος εφ'
εαυτου καν αλλου γε υπομνησαντος, περι εαυτωι, ως εδοξεν, υπονοησας, μηπως και
επ' αυτηι βασιλειαι και τηι περι ταυτης ζητησει (και ταυτα γαρ ελεγετο ζητειν
εκεινους) αμφισβητειν προαχθειεν, και γ' επι τουτ' αδοξησας αναλαμβανει τε τας
ομο λογιας εξαιφνης, και πεμψας, οστρακου φασι μεταπεσοντος, διακωλυει
τουγχειρημα, το των πολλων καχυπονοητον αναστελ λων, ειπων προς αυτους ως
ειπερ μη επιτρεπειν εννοιαις ημετε 42 ραις τα πραγματα αξιοιμεν αλλα την θεοθεν
ζητειν συμβουλην (και γαρ ουτω και αξιον), αργειν μεν αναγκηι εκ παλαιου τα ση
μεια, της ευσεβειας πλατυνθεισης, εχειν δε τας γραφας των πα τερων, εξ ων και
χειραγωγουμενους τα κατ' αρεσκειαν του θειου τελειν· του γαρ πλουσιου ζητουντος
εξαναστηναι τινα και διδα ξαι τους αδελφους, εχειν εκεινους Μωσεα και τους
προφητας λελεχθαι, ως αυτων ικανων οντων πειθειν τε και διδασκειν. ουτω μεν ουν
εκκρουσθεντων της εγχειρησεως των Ἀρσενιατων, ο βασιλευς μαλλον τωι μερει του
Ἰωσηφ ως ευθυτερωι προσκειμε νος ουδε τους Ἀρσενιατας καθαπαξ απεδοκιμαζε· το
γαρ περι εκεινους πληθος παρειχε και σφων επι μαλλον φροντιζειν.
14. Τωι τοι και την μεσην εγνωκως βαδιζειν, ως μητ' α νιαν τουτους,
κακεινους δεχεσθαι τωι τα ζητουμενα παρ' εκεινων συγχωρειν γιγνεσθαι (τα δ' ησαν
παντως η της εκκλησιας ως ει πειν μεταποιησις), εκλεγεται μεν εις πατριαρχην τον
εκ Κυπρου Γεωργιον, ανδρα λογοις εντραφεντα και σφραγιδα του πατριαρ χου
Ἰωσηφ φεροντα, το του πρωτοαποστολαριου εις ανακτορων επιφερομενον
σεμνωμα, καν τουτωι δε δοξας Ἰωσηφιτας μεν εκ 43 της σφραγιδος υποποιουμενος,
Ἀρσενιατας δε τωι μη κατα τα διατεταγμενα τωι Ἰωσηφ επι τηι εκκλησιαι συγχωρειν
γινεσθαι και λιαν εξευμενιζειν εις ειρηνην ελπιζων, αρχιερεις μεν εκεινους και την
παρ' αυτων επι τωι πατριαρχευσοντι ψηφον μηδ' ικταρ εις νουν βαλλων, αψηφιστως
δε παλιν αναγειν μη ευπρεπες δοκιμα ζων και ευσχημον. μαλλον μεν ουν τηι πραξει
και εις καιρον προ στησομενον, τινας των δοκουντων εκλεξαμενος, και τουτους
καθ' ενα, αμα μεν αυτοις την βουλην εκοινουτο, πληροφορων ως ειχε και το σφισιν
εσαυθις ακινδυνον, αμα δε και ως ψηφον την απ' εκεινων εκχωρησιν ελογιζετο. εφ'
οις και την του απο Σαρδεων Ἀθανασιου ειτ' ουν Ἀνδρονικου γνωμην δεξαμενος,
ονδη και εις πατερα εταττε γραφων ο βασιλευς, καντευθεν το της απεντευξεως της
πατριαρχειας εκεινου τα πολλα τεχνιτευοντος επι τουτοις ωμαλιζεν, ως και αυτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

δη τον πατριαρχην υστερον κα 44 θυποκλινειν εις ευλογιαν την παρ' εκεινου, ου
χρειαι μαλλον η κολακειαι και υποποιησει σφοδραι και αφυκτωι, το ικανον εχειν και
βεβαιον επι ταις ψηφοις επιστευεν. επει δ' εδει και τελεισθαι τα μειζω ως ειθιστο, οι
δ' αρχιερεις ωβελιζοντο (και πως γαρ ου; οπου γε και εις ψηφους μονας ουκ
ηξιουντο), των τινι επι σκοπων Κοζυλης, πεμφθεντι κατα χρειαν πρεσβειας εκ
δυτικων, και αχραντωι δοξαντι επι τοις πραχθεισι παλαι ως ξενωι μαλα των
ημετερων, γλυκυς αγκων ο δη λεγεται (τινες γαρ, ως ελεγετο, ησαν οι και τουτον ες
απαν ειδοτες, τωι μεγαλωι κυριωι Φιλιππωι, περι ου και φθασαντες ιστορηκαμεν, και
ζωντι ιερατικως εκδου λευοντα, και σφαγεντος, επι χρυσεου πινακος προκειμενης
της κεφαλης, ουτω δοξαν τηι συζυγωι Φραντζαινηι, τα των επιτελευ τιων υμνων εις
μνημην επιτελουντα), τα της τελετης του πα τριαρχευσοντος εγχειριζουσιν· ος δη
και του αυτου Κρονιου μη νος παραλαβων εκεινον εισαγει την του Προδρομου της
πετρας μονην συν ολιγοις τισι, και ναον ευροντες επ' αμπελωνος, αργον ως εδοκει
κακεινον οντα, εκεισε τα εικοτα τελεσας μοναχον μεν εκ λαικων αποδεικνυσι,
διακονον δ' εξ αναγνωστου χειροτονει. της δ' αυτης ημερας και πατριαρχην ο
βασιλευς εκεινον προβαλ 45 λεται. εντευθεν εκεινος εκκεχωρημενον εχων δια
προτροπων ενερ γειν τα οι προσηκοντα, τον του Ἀκακιου, ανδρος ευλαβους και τα
πολλα συντετηρημενου και επι τοις χθες πραχθεισι δοξαντος αμφιγνωμονειν,
μαθητην Γερμανον, ευλαβη γε κακεινον ες απαν και το ηθος απλοικον ως και εν
πνευματικοις ταχθεντα τωι πα τριαρχευσαντι, αμα μεν συν τωι Κοζυλης προεδρον
Ἡρακλειας της κατα Θραικην και χειροτονητην εαυτου ψηφιζονται, αμα δε τωι
επισκοπωι προτρεπεται, ουτω του καιρου σχεδιαζοντος, εις μητροπολιτην
χειροτονειν· και ο της παλαιας Ειρηνης θειος ναος, πολλα καταπλυνθεισης προτερον
της ιερας και μυστικης τραπε ζης και τισιν αγιασθεισης ευχαις, την εκεινου ειδε
χειροτονιαν. αυτος δ' αυθις κακεινος πρωτον μεν ιερεα, ειτα δε καν τηι λαμ πραι
εορτηι των βαΐων αρχιερεα τον πατριαρχην χειροτονουσιν. ου χειρον δε μικρα και
περι της χειροτονιας διαλαβειν.
15. Ἥγνιστο μεν ευχαις τε και αγιασμασιν η της μεγι στης εκκλησιας ιερα
τραπεζα, συνηγοντο δε περι τον χειροτονη θησομενον οι δη και των σχιζομενων
συγκατεκλινοντο, ανδρες προς μεν τα τελουμενα αμαθεις, δοξαντες δε τωι ζηλωι
προστε τηκεναι. μαρτυριον δε το μηδ' ειδεναι μηδ' ολως μη οτι γε χει 46 ροτονιας
ταξιν, αλλ' ουδ' αυτην την του βηματος, ως και κιν δυνευειν δια ταυτα παροραθηναι
την εκεινων ακριβη παρατηρη σιν. εκεινοις γαρ ην ο σκοπος απερειν κληρικοις μη
παρειναι μηδ' οψιν προσβαλλειν τοις τελουμενοις, καν οστις και ειη· η δ' αναγκη
των πραττομενων, ως ευοδοιντο τα της τελετης αμη γεπη, ενα των του κληρου
προσληφθηναι, και εν αυτοις τοις αδυ τοις το μεγιστον, τον εκκλησιαρχον επειθεν,
εφ' ωι ξυνεπιλαμ βανειν σφισι και πραττοντα και διδασκοντα. και ουτω μεν εκει νοις
αποχρην επι του παροντος εδοκει, ει παραβαντες το μερος το καθολου
διαφυλαττοιντο. οι δε του κληρου της εκκλησιας μεν το παραπαν εξεκλειοντο, οπου
γε και αυτος ο μεγας λογοθε της, μηδενος κωλυοντος, αλλ' αυτος γε κρινων την
απουσιαν εαυτου αξιαν τοις τελουμενοις, μακροθεν επεζυγωμενης της πυ λης
ισταμενος μολις εωρα και τωι υπεσταλμενωι του ηθους το αναξιον παρεδεικνυ· ανω
δε που των κατηχουμενειων παραβυο μενοι οπτηρας ειχον του μη παρακυψαι μηδ'
ιδειν τα πραττο μενα, ως εντευθεν κωλυθησομενου δηθεν του μη δυναμενου υπε 47
χεσθαι τωι αξιωι της των συμπαροντων αναξιοτητος χαριν δι' α γαθοτητα πνευματος.
επει δε και τα της τελετης διηνυστο, και τρισι προηγιασμενοις αρτοις, ως ταις τρισιν
ημεραις της μεγα λης εβδομαδος αρκεσουσι, το της εκκλησιας πυξιον ενικανουτο, ο
πατριαρχης προς βασιλεα αυτοθεν απηντα εκτελεσων μετ' εκει νου την εορτην κατα
το συνηθες, οι δε και αυθις των ιερων συναξεων εξεκλειοντο, παρ' ουδεν θεμενων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

τας του Ἰωσηφ προσ τιμησεις. επεφωσκεν η δευτερα, και τοις μεν του πατριαρχου ο
ναος ανειτο, τοις δε γε κληρικοις αβατον το τεμενος ην. επε στη η τριτη, και τα αυτα
διεπραττετο. ως δ' η τεταρτη παρην και ηδη συγχωρειν εμελλον σφισιν, επει ουκ ην
συμφωνειν εκει νους επι τοις δοξασιν αλλ' αμφεγνωμονουν επι πολυ, ως και
παρελθειν την της προηγιασμενης τελετης ωραν, μολις στησαν τες εφ' εκατερα
οχλον αλλως και πληθος δοκουν εν ζηλωταις αριθμεισθαι, μεσον εκεινων παρα
θατερα των ωραιων πυλωνων παρειχον τους της εκκλησιας διερχομενους
προσπιπτειν και συγ γνωμην αιτειν και ουτως αξιους νομιζεσθαι της
συνεκκλησιασεως. 48 αμα γουν τα των εσπεριων υμνων υπο σκοτωι τελεσαντες, παρι
δοντες την λειτουργιαν, ουκ οιδα δια τον καιρον μη εκχωρουντα η μαλλον δια το μη
δικαιουν ετι αγιασθηναι τους συγχωρηθεντας τωι ιερωι κλασματι, ως η υστεραια
εδειξεν, επ' οικου απελυετο εκαστος. ως δε της ιερας και μεγαλης πεμπτης ετελειτο η
λει τουργια και αυτοι συμπαρησαν, εκεινοι θελοντες σφισι παραλο γισασθαι τον
αγιασμον, πεμψαντες κρυφηδον εξ αγορας λαμβα νουσιν αρτον, και κλασαντες εις
λεπτα μηδεν ειδοσι μετεδιδουν ως ιερου αρτου κλασματων, ο δη και γνωσθεν
υστερον ουκ ειχον ο τι εξ υπερτερας ανιας και γενοιντο. ομως δε προς τα εσαυθις
ελπιζομενα οιστον κακεινο εδοκει, και φεροντες τα των κακων προσεδοκων μειζω,
ου τοσον τοις παρουσι δια την πειραν οσον τοις προσδοκωμενοις δια την ελπιδα
εξανιωμενοι. το γαρ παρον λυπηρον, επισταν ανθρωποις φυσιν εχουσι φερειν και τα
ανυποι στα, λυπει μεν ως εικος και ανιαι τον πειρασθεντα των δυσχε ρων, τηι δε παρα
των πολλων παραμυθιαι εκλυεσθαι πεφυκεν· ελπιζομενον δε δυσδιαθετον την
φροντιδα τωι πεισομενωι παρεχει. 49 ταυτ' αρα κακεινοις το παρον των κακων ως
ενην φερουσι δεινην ελπιδα το επελευσομενον ηγε, και οιστον εδοκει το επισταν
προς την ελπιδα του μελλοντος λυπηρου. Ἦν ταυτα, και η κυρια επεστη των εορτων,
καθ' ην εδει και συνδεισθαι τους της εκκλησιας, Χριστιανους γε οντας, αγα πης
φιληματι. και δη προσεκαλουντο μεν αρχιερεις προσεκα λουντο δε κληρικοι, και της
επι τηι πρωτηι και κυριαι δευτερας συναχθεντες αμα φιλημασιν αγιοις, ως η τε ημερα
παρηινει και το χρεων ηπειγε, την προς αλληλους συνιστων αγαπην.
(16) ην δε αρα γελως και ειρωνεια το τοτε πραχθεν, ο δη και αστηρ ον Κρονον
οι περι ταυτα δεινοι λεγουσι παρεδεικνυ, ινα μη λεγω και το καθ' υπνους δοξαν τινι
των αρχιερεων, ως αμα καθεζομενων απαντων εν συνοδωι μειζονι συντετριφθαι μεν
εξαιφνης τον μακρον θρονον εκεινον, αμα δε παντας κατα γης ασχημονως ερριφθαι,
και ουτω κεισθαι ελκοντας τον απο πολ λων ελεον. αλλ' οιον το του αστερος.
μεσουσης γαρ ημερας, του ηλιου λαμποντος, μηνος Βοηδρομιωνος ισταμενου, οτε
την εαρινην τροπην παρελαυνων ηλιος καθαρωτερος η προτερον δει κνυται των
χειμερινων νεφων διαλυομενων, κατ' ουρανον μεσον επεφωσκε στιλβων, ει και μη
στιλβειν οι πλανηται δια το εγγυς ειναι λεγονται· αλλ' ομως εκεινος, τουτο μεν της
κατ' αυτον 50 σφαιρας υψωματι τουτο δε και τωι τας του ηλιου ακτινας δεχομε νους
τους οφθαλμους τωι κατ' αυτας αρρωστειν περιχυματι, ει περ και εξ ατονιας το
στιλβειν, καθ' οσον ην εστιλβεν. οι μεν ουν εν αγαθοις εταττον το σημειον·
περιλαμψαι γαρ σφισι το των αγαθων φως μελλειν και παν σκοτωδες και αμαυρον
απελα θηναι τηι του πατριαρχευσαντος παρουσιαι. λογιοι δε ανδρων μεγιστων
αφανισμον και της κατα σφας τιμης φθοραν ενενοουν, κρειττω μαντευομενοι· το
γαρ αστερος υψωμα τωι μεγαλειωι των ανδρων παραβαλλοντες το κρονικον και
ψυχρον αυτοις ενετιθουν, ως πηχθησομενοις τωι κρυει των συμφορων, ο δη κατα
ποδας ηκολουθει.
17. Της γαρ δευτερας εβδομαδος μετα την αναστασιμον, ην δη και
διακινησιμον λεγουσιν, εκτιθεται μεν δογμα βασιλειον, κατασκευαζεται δε ο τεως
μοναχος Ἀθανασιος εις αρχιερεα Ἀνδρονικον, ταττεται δε και γραφεται ο Σαρδεων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

και εις πατερα τωι βασιλει, ως δ' εγω τινων ηκουσα, ανδρων μη οιων τε ψευ δεσθαι,
και δικαιωι θεου, ου παρ' αλλων, αλλ' αυτος παρ' εαυτου εαυτον φημιζων, και λεγων
φυλαττεσθαι γαρ παρα της 51 προνοιας εφ' ωιπερ εκδικησαι το θειον τοις ανιεροις
επεξιοντα. και το γ' ελεεινον και ξενον, το επ' αλλοις μεν τους εκχωρουντας εφιεναι
ταυτα γινεσθαι, επ' αλλοις δ' εκεινον τας εκδικησεις ποιειν ετοιμαζεσθαι. εκεινοις
μεν γαρ ην θελητον τα χθες και προ τριτης επι τωι παπαι πραχθεντα κατα κανονας
τεως, ως κα κεινοι ελεγον αξιουντες, μετιεναι και καθισταν, εκεινωι δε τα παλαι
ξυμβαντα δια τα εις τον Ἰωαννην παρηνομημενα τον υιον του Λασκαρι βασιλεως,
και την του πατριαρχου παρορασιν Ἀρ σενιου δια την εκεινου ζηλουντος
παραθεωρησιν, και τριτον την εαυτου υποχωρησιν, εφ' οις δειν ειναι κακεινους
ξυνεπεσθαι αρ χιερεις γε οντας, και τωι πατριαρχηι συναιρεσθαι συν αυτωι της
σπουδης, μη μεντοι αθετειν εκεινον και αλλον ζητειν, και αυτον μεν παροραν
ζηλουντα, αντεισαγειν δε τηι αυτου εκκλησιαι τον Χαλαζαν· εφ' οις και
παρακεκνισμενος τοις μεν καθ' αυτον εχολα και παλαιοις, οσοι δη και περιησαν
εισετι, ομως δ' επει 52 λυων την γνωμην κοινως επεξηιει πασι. τοινυν και προσταγμα
μεν εκτιθεται βασιλεως, αυτον μεν εις πατερα ταττον, ως ειρη ται, τα δε γ' εκεινωι
δοξαντα βεβαιουν· αντιπροσωπουντες δε τωι κρατουντι οι αμφι τον Στρατηγοπουλον
πεμπονται Μιχαηλ, ος εσαυθις και τωι του πρωτοστρατορος τετιμητο αξιωματι· το
πος δε της εκεινων συναξεως συμπαροντος και πατριαρχου ο της Βλαχερνων της
θεοτοκου ναος. ην δε συν αλλοις κακεινο προσ τεταγμενον, τον κατα τι τοις
δοξουσιν αντιστησομενον ως επι καθοσιωσει κρινεσθαι. προκαθηνται τοινυν αμα
μεν πατριαρ χης, αμα δε και ο Σαρδεων και οι αμφ' εκεινον των σχιζομενων
παμπληθεις οσοι· οι δε του βασιλεως ετερωθι εκδικοι των πρα ξεων προσεκαθηντο.
οι μεντοι γε αρχιερεις μετακεκλημενοι ειση γοντο κριθησομενοι. και πλεον ουκ ην
εκεισε το ακουομενον οτι μη "αχθητω ο δεινα," και κατα προσωπον η κατηγορια ως
πα ρηνομησεν. ησαν δ' ουν και των μοναχων, οι δη και παριστων ως εδιωχθησαν.
και ευθυς ο μεν κρινων "αρθητω," οι δε το "ο ασεβης" επελεγον, οι δε των του
παλατιου χειρων και ποδων ημμενοι μετ' ατιμιας εξηγον συροντες τον κατακριτον,
των δε μοναχων οι μεν εδιδουν μεγαλοφωνως τωι αναθεματι, οι δε και 53
προσαπτομενοι ιταμωτερον διεσχιζον τε μανδυας αυτων και διε τιθεσαν τα δεινα ως
αναξιως δηθεν φορουντων. τουτων ουτω τελουμενων της εβδομαδος εκεινης, και
μηδενος εκφυγειν δυνα μενου τας αρκυς της τιμωριας, ο μεν πατριαρχης
δυσαρεστων ην, ως εδοκει, και το πλειστον πραττομενων διαπεφωνηκει, ομως δ'
ειπετο και τοις δοξασι κατετιθετο. κρυφα δε και πονη ρον συνεδριον την εκεινων
συνοδον καλειν ουκ απωκνει. τελος, επει και τους μη εκουσιως απαντωντας
πεμποντες και ακοντας υπο βασιλικοις υπηρεταις εφερον, ζητουσι και τον Κυζικου
Θεο δωρον. ο δε τηι του Προδρομου μονηι ως ειχε παραδυομενος επειρατο διαφευγειν
την του καιρου δυσκολιαν· ου γαρ τα της καθαιρεσεως εκεινοις τοσον ην επαχθη
οσον τα της ατιμιας ην παρ' ωνδηποτουν υφισταντο. και δη πεμπουσι τους
απαξοντας. ο δ' αντετεινε και αντεσπα, και ως λεπας πετρας της μονης ει χετο. αλλα
και αλλους επισυναπτουσι τοις προτεροις και αυθις αλλους, και κατηναγκαζον της
μονης αποσταντα τωι κατα σφας επιστηναι συνεδριωι. ως δ' ουκ ην ολως πειθεσθαι
και βιαν εκεινοι προσαγειν ηβουλοντο, αυτος προκαταλαβων εισερχεται τα αδυτα
του ναου, και ως ιεραι ασυλιαι τηι μυστικηι τραπεζηι 54 χρωμενος, εκειθεν αντιπεμπειν
τους απερουντας μη εξελθειν μητε μην αφικεσθαι, καν ο τι και πραττοιεν. ως γουν
ανεσε σοβητο μεν η θηρα τοις υπηρεταις, υπεστρεφον δε κενοι προς τους
αποστειλαντας, της ημερας εν τουτοις τελεσθεισης, επα λαστησαντα τον ως κριτην
καθεζομενον ειπειν ως η προς τον Κυ ζικου ασχολια πλειστας επι τοις λοιποις
πραξεις ηργησε, και μη δεν προσθεντα αναστηναι, κανονα θεμενον και επι τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

λοιποις τωι πατριαρχουντι, ωι δη στοιχων αν εκεινος τα ομοια και τους αλλους
διαθοιτο. ουτω μεν ουν επι τοις προτεροις και των λοι πων ερημην κατακριθεντων,
τουτο πλεον σχοντων το μη μετ' ατιμιας καθαιρεισθαι, προς εν τουτο συμπαθων
φανεντων των καθαιρουντων, (18) μηνος ενσταντος Πυαντιωνος, καθ' ον εις τελος
απαν δενδρον και παν εκ γης ανατελλον πεφυλλωτο, ψιαδες αιματος ουρανοθεν
εφεροντο, οσαι μεν εις γην επιπτον, τοις χωμασιν επειλυομεναι μηδεμιαν
παρεχουσαι τισιν αισθησιν, οσαι δε φυλλοις η πετραις η ιματιοις κατερραδατο,
επιμιαινου σαι τα δεχομενα, ακριβως παριστωσαι την φυσιν. εμοι μεν ουν
αναμφιβολως φασκειν δια ταυτα συμβηναι κακεινα, ου πιστις ενε στιν ακριβης·
ιστορουντι δε λεγειν και ταυτα, καν εκεινων καν αλλων ενεκα γενοιντο, ουκ
απαιδον, οιμαι, δοκει. αλλους 55 μεντοι γε εκεινοι ταις εκκλησιαις αντισηκωσαντες,
κατα τροπον τα της εκκλησιας ως ειχον διιθυνον, τυραννουντες οιον εις τα πολλα
τουτων και την βασιλικην ημεροτητα, ενος και μονου τα παντα καταπροιεμενου, της
κοινης ομονοιας και καταστασεως, ως υπεσχοντο.
(19) απηιτουν μεν ουν και την Αυγουσταν Θεοδωραν λιβελλον μεν πιστεως,
αποβολην δ' εγγραφον των χθες γεγονοτων, ασφαλειαν δε και του μη ποτε ζητησαι
περι ταν δρος αυτης εφ' ωιπερ εν ψαλμωιδιαις ταφησεται· και το επι του τοις αθλον,
ως επι της εκκλησιας, φασι, βασιλικως συν τωι υιωι μνημονευοιτο. απηιτουν δε και
τον Ἀλεξανδρειας Ἀθανασιον, ομογνωμοσυνην μεν επι τοις καθαιρεθεισιν,
αποβολην δε και αυτον των πραχθεντων, επει και αιτιαις ταις προρρηθεισαις
φθασας συγκεκοινωνηκεν, ως αν και αυτος δηλονοτι τα ομοια κατασφαλισαμενος εν
τοις διπτυχοις τοις πατριαρχαις συμνημο νευοιτο. τωι γαρ Ἀντιοχειας Θεοδοσιωι τωι
Πριγκιπι λεληθος μεν δεος εμπιπτει μη και τι δρασωσι τουτον των αβουλητων, φανε
56 ρως δ' υπερηφανει και υπερεωρα των πραττομενων. αμελει τοι και πεμψας, του
βασιλεως μη ειδοτος, παρηιτειτο κατα Συριαν και αλλωι παρεχωρει του θρονου· ετι
γαρ εσωζετο μεν Τριπολις, εσωζετο δε η κατα Συριαν Πτολεμαΐς, περιην δε Βηρυτος
και Σιδων και Τυρος και τα παραλια, της Ἰταλικης αρχης κραταιοτερας ουσης των
Αιθιοπων. οι δε της εκκλησιας εκεινης δεξα μενοι την παραιτησιν, κοινηι ψηφωι τον
Ἁγιοσυμεωνιτην καθι στωσιν Ἀρσενιον, ανδρα το συμπαν αγιοπρεπη και σεβασμιον,
ον δη και τεως μεν οι ενταυθα δεξαμενοι επι των ιερων εκοινω νουν εκεινωι της
μνημης διπτυχων, υστερον δε αιτιαν σχοντα εκ φημης ηκουσης ως ουτω συμβαν τωι
ρηγι της Ἀρμενιας της επι τηι εκκλησιαι εκοινωνησε στασεως, μηδεν αναμειναντες
συνεξετα ζειν το γεγονος ευχερως εξαιρουσι τουνομα. εκεινου δε μηδ' ες βραχυ
περιγενομενου (ισως γαρ αν και απηντα προς την κατη γοριαν, ει περιην) οι
αρχιερεις αμφιγνωμονησαντες, οι μεν κατα Κιλικιαν τον Πομπηιουπολεως
∆ιονυσιον, οι δε αμφι Συριαν τον Τυρου Κυριλλον καθιστωσι· και του ∆ιονυσιου
κραδαινομε νου φθανει προκριθεις υπερ εκεινον ο Κυριλλος. τον γουν Ἀλε
ξανδρειας ενταυθα παροντα ουτ' ωδυνα το μη τοις αλλοις συμ μνημονευεσθαι (τα
γαρ τοις πολλοις συμβεβηκοτα το καθ' αυ τον λυπηρον απεκρυπτεν) ουτε μην το
αξιουσθαι μετεχειν σφισι 57 της μνημης εθαλπε· τα γαρ παρα το πρεπον πραχθεντα,
οις κοινωνειν ην γεγονοτα, συγκαταινον περιΐστατο.
20. Ἀλλα τουτων ανηρτημενων και ετι ο βασιλευς του Τερτερη, ον δη
βασιλεα Βουλγαρων ο λογος εδεικνυ του Ἀσαν εκειθεν αναχωρησαντος, πεμψαντος
και αξιουντος περι της γυ ναικος (την γαρ του Ἀσαν αυταδελφην ως παρανομως
συζευχθει σαν απεστεργε, και αλλως οτι και της εκει εκκλησιας μη παρα δεχομενης
αυτον εν αγιασμοις, ως ελεγε, περι την συζυγον ανο μησαντα) ταυτα του Τερτερη
διαμηνυομενου και τας εσαυθις αγα πωντος σπονδας, αποστειλας ο βασιλευς και
αγαγων την γυναικα Νικαιαθεν (εκει γαρ και συνετηρειτο) απολυει προς τον
Τερτερην, πεμψοντα κακεινον αυτικα την του Ἀσαν αδελφην, ο δη και γε γονε. και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

το εντευθεν, επει αδυνατον ην τον Ἀσαν βασιλευειν Βουλγαρων κραταιωθεντος ηδη
του Τερτερη, εκεινωι μεν σπεν δεται (τας γαρ δυναμεις της Ῥωμαΐδος
πολεμησειουσας εκλει πειν), τον δ' Ἀσαν κατα τας προτερας συνθεσιας του πατρος
δεσποτην Ῥωμαΐδος αποκαθιστησιν.
21. Αυτος δε εμμονον μεριμναν εχων της περι την εκ κλησιαν ομονοιας και
καταστασεως, δι' ην και ταυτα παντ' 58 επραττετο (η γαρ των Ἀρσενιατων
επισυστασις πολλη τις ουσα και καθ' εκαστην πληθυομενη ηρεμειν ουκ εια), απαρας
της Κωνσταντινου επ' ανατολης ηλαυνεν, επισκηψας και πατριαρχηι και τοις
λοιποις, οσοι τε περι τον πατριαρχην ησαν και οσοι της εναντιας μοιρας, εκεισε περι
που τας Ὑποπλακιους Θηβας απαν ταν την ταχιστην υπο βασιλικαις τριηρεσι τε και
εφοδιοις, ως εκει κινηθησομενων των ολων. ουκ ολιγον γαρ και περι των χθες
πραχθεντων ανεζη το σκανδαλον, και μαλλον οτι και των παρ' Ἰωσηφ η και παρα
των αμφ' εκεινον πραχθεντων παραβε βασμενων αυτοι ζηλουντες εντευθεν και την
των Ἀρσενιατων πα ραδοχην υποπτευοντες τοις παθουσιν επωικτιζοντο και αδικα
πασχειν διωμολογουν. δια ταυτα και συνολους εκει ο κρατων συνηγεν, ως αν
εντελους γεγονυιας της συνελευσεως το ποιητεον 59 απο κοινης της σκεψεως
γενηται. και δη συνελθοντων, και των εικοτων προνοουντος σφισι του βασιλεως ως
διαχειμεριουσι περι το Ἀτραμυτιον, αργησας παμπαν των εξωθεν δουλειων ο κρα
των σχεδον τα περι του πως αν οι Ἀρσενιαται τοις πραχθεισι συγκατανευσειαν
ειρηνευσαντες διεσκεπτετο. συνηγοντο τοινυν ενθεν μεν οι περι τον πατριαρχην, οις
συνην τα πλειστα και η Ευλογια και γε αι θυγατερες αυτης, η τε Θεοδωρα και η εκ δυ
τικων Ἄννα η και βασιλισσα, αρτι τοτε κακεινη κατα φημην των γεγονοτων
αναχθεισα προς βασιλεα, και ο ρηθεις μεγας λογο θετης ο Μουζαλων τα πολλα παρα
βασιλει δυναμενος και γε τι μηθεις και τηι των μεγιστανων χρυσοκοκκινωι καλυπτραι
και παρα την του προσοντος αυτωι οφφικιου ταξιν, εκειθεν δε οι αμφι τον Ὑακινθον
μοναχοι, οις συνηριθμουντο και οι χθιζα παθοντες και τυφλωθεντες, Λαζαρος τε ο
Γοριανιτης και ο Περιστερης Μακαριος· ο γαρ Λεπενδρηνος Ἀθανασιος εκ των
παλαιων ζηλωτων ην και μεγαλων. ουκ ολιγοι δ' ησαν συν τουτοις, του βασιλεως
ενδοντος ανεδην φαινεσθαι παντας, και εκ των λαικων και γε του παλατιου, οις δη
και συγκαλουμενοις ο βασιλευς εν 60 ημεραις τεταγμεναις της εβδομαδος εκαστης
ωμιλει, εχων παρ' εκατερα και τους του πατριαρχου, και γ' επειρα δι' ολης της
τεσσαρακονθημερου συμβιβαζειν και συνενουν αμφοτερους εις μιαν και την αυτην
της κοινωνιας συμπληρωσιν. αλλ' ουκ επει θεν, οτε μεν παρακαλων οτε δ' ελεγχων,
και πασι τροποις υπο τρεχων και δουλαγωγων γνωμας απανθρωπισθεισας οιον τωι
χρο νωι, και υπο τισι θεοθεν σημειοις εθελουσας και μονοις καθυ ποκλινεσθαι· το γαρ
ουτω πεισθηναι λογοις και παρευθυς ειρη νευειν, υφεικοτας τοσης ακριβειας,
δεικνυντων ειναι γνωμης αυτα ρεσκουσης και τα της πριν ενστασεως υπελαμβανον.
(22) οθεν και προς τα παλαι του θεου σημεια, οις δη ενεθαυμαστουτο τοις
αγιοις, απεβλεπον, και ωσπερ ειναι τον αυτον νυν τε και παλαι, ουτως αει και τα
σημεια μη διακρινομενων μονον ᾤοντο γιγνεσθαι, και τερασι θεου εζητουν εαυτους
επιτρεπειν, ως εκει νοις εψομενων παντως και αμφοτερων οις δη και θεος εμφανει
61 αρεσκομενος. και δη αυτοι μεν και βασιλευς (οι γαρ αμφι τον πατριαρχην, ως
εδεικνυον, απηρεσκοντο, ωστε μη φανερως συμ πραττειν) τας συνθεσιας επληρουν.
αι δε γε συνθεσιαι, αυτους ανα μερος συνθειναι τε και γραψαι οι οσα σφισι
προσισταμενα τωι ειρηνευειν εδοκουν, εκεινους δ' αυθις ετερον τομον συντατ τειν
και δηλουν εφ' οσον ειχον εγκαλουμενοι παρ' εκεινων απο λογεισθαι, και αμα πυρ
εναυσαντας, οιον τ' ον συντηξαι και τον αδαμαντα, ενιεναι, καν μεν ος φυλαχθειη,
και μην και αμ φοτερους τωι αβλαβει διατηρηθεντι τιμην ως επι τουτωι δεικνυν τος
του θεου την αρεσκειαν, ει δ' αμφοτεροις διαλυμανειται το πυρ, και αυθις συνιεναι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

και ειρηνευειν ως εν πυρι γεγονυιων των συνθεσιων απασων. ην ταυτα, και
βασιλευς μεν ολκην παρα σχων αργυρου εξ αφνειοτατης χειρος (και τι γαρ; αλλα και
αυτην βασιλειαν προειτο αν, ως εδοκει, της ειρηνης εκεινων) τον πυ ροδεκμονα
λεβητα εκελευεν αργυροτυπουσθαι, αυτος δε, επει και η μεγαλη και αγια εβδομας
εφειστηκει, ημεραν εχουσαν το πλεον του μεγαλειου και προς τηι αναστασιμωι ουσαν
εις την δο κιμην εκεινην επεταττεν· η δ' ην η του μεγαλου παντως σαββατου. καθ'
ην συναχθεντες αμα, προτερον πολλα το θειον 62 περι των προκειμενων
λιτανευσαντες, υπο τοις απαντων οφθαλ μοις, παροντος εκει και του βασιλεως,
ευλαβων χερσιν τους το μους επιστευον, οι δη και πασαν υπονοιας αιτιαν
υποτεμομενοι εμβαλλουσι τωι πυρι τους χαρτας, θεοκλυτουντων εκεινων και τα
θεοφιλη ποτνιωμενων εφ' ωι προσχειν τον θεον και εμφανισαι την οικειαν
βουλησιν, την μακραν σφων ταλαιπωριαν δυσωπη θεντα. ως γουν ενεβληθησαν,
καλαμη ησαν προς καμινον και αμφοτεροι, και το πυρ ουκ ηγνοει την εαυτου
δυναμιν, και συνεπτυγμενων αραροτως επελαμβανετο, ωστε και μιας η και δευτερας
ωρας σποδον γενεσθαι και αμφοτερους. τοτε γουν τελεως αποκαραδοκησαντες,
τροπον των τομων, ωσπερ εκεινοι πυρι, ουτως ουτοι βασιλει ενεδιδουν και δηλοι
ησαν υποκλινουν τες τωι πατριαρχηι. ο μεντοι γε βασιλευς διαχυθεις οιον εκειθεν ως
τι δρασας των θαυμαστων (θαυμαστον γαρ εδοκει γνωμας ισχυρας εν ακαρει
μαλαχθηναι), ως ηδη το ολον κατωρθωκως εξ αυτης λαφυραγωγηθεντας προσαγειν
τωι πατριαρχηι ως ειχεν ωρμα, και κρυμωδη κατανιφοντος ηφροντιστει, και λαβων
εκει νους αμα πεζηι βαδιζων οψε σαββατου τωι πατριαρχηι παριστησιν. 63 οι δη και
αυτοθεν προσιοντες ευλογιας τε μεταλαγχανουσι και ιερου μεταλαμβανουσι
κλασματος, δηλοι τε ησαν εξ ων ελεγον τε και επραττον παντ' εωντες εφ' οις το
πρωτον ως ισχυροις εξ αναγκης μεγιστης εσχιζοντο. επεφωσκεν η ημερα, και το θερ
μον εκεινο και εντονον προς ειρηνην ψυχρουσθαι και καταχαλαν ηρχετο, και ως
κατασοφισθεισι σφισιν εαυτοις προσειχον. εν αφανει δε τεως τα της μεταβολης
εχοντες, (κτημα γαρ ειναι πει θους την ειρηνην αλλ' ου τυχης εκρινον) μολις και ες
εκεινης ημερας εσπεραν, ως αφυλακτως εμπεσοντες, εν δεινωι τιθεμενοι εμενον,
πρωΐας δε πλην ολιγων παντες παρεκεκινηντο. ο γουν κρατων επει εγνω το παν
ειργασμενος ματην, συναγει τε τους προυχοντας και δημηγορει. και τον μεν
πατριαρχην εσω που πα ραβυσας εστολισμενον στολαις ιεραις προσεταττεν ηρεμειν,
αυ τοις δε στρεφων οιον διττα, και τεχνιτευων ως ην προς τας εκει νων διπλοας,
οπως αν εχοιεν γνωμης τον πατριαρχουντα διεπυν θανετο. τοις δε μη ομολογειν μεν
εκεινον πατριαρχην ο παρ' εκεινου αγιασμος και η ευλογια προσιστατο, ομολογειν
δε, τεως δ' εχειν αττα και λεξειαν σκανδαλου παρεκτικα, οις δη και πολ 64 λοι
προσκρουοντες την ομονοιαν απαναινοιντο, ευσχημον δοκουν, ομως αμφοτερωθεν
περιΐσταντο και εξεφευγον. ωμολογουν δε τεως τον Γρηγοριον πατριαρχην· τουτο
γαρ ην εκεινωι και το εκ Γεωργιου μοναχικον ονομα. και ευθυς απροοπτως παραστας
εκεινος πανυ του βασιλεως οικονομησαντος, και αυθις ακουσας ως πατριαρχης
λεγοιτο, επεγκαλει μεν αυτικα σφισι την αποστα σιαν και την των συνθηκων
παραβασιν, ως ουκ ανθρωποις δια ψευσαμενων αλλα θεωι, επιφερει δε ευθυς τον
αφορισμον, αν δρας ευλαβεις δια ταυτα οιηθεις προσαξασθαι, και μαλλον τους αμφι
τον Ὑακινθον και τον Λεπενδρηνον, οι δη και τους λοι πους επεσυροντο. το δ' αρ' ην
μαλλον εκεινοις προς αποστα σιαν παροτρυνσις, και αφισταντο μικρα των
αφορισμων εκεινων φροντισαντες. επεμειναν δε και τινες, οις δη ως πασιν ησμενι
ζον. απηιτουν δε κακεινοι τα επι τηι εκκλησιαι δεινα, α δη πολ λοις εμπλησθεντων
των πρωτων ελειφθησαν. τα δ' ησαν χει ροτονιαν μεν πασαν του Ἰωαννου αργειν,
καν αυτος ην ο χειρο τονητης καν εκ προτροπης εχειροτονουν ετεροι, πλην επι τοις
εν τος της μεγαλοπολεως, τοις δ' εκτος επιτιμηθεισι κατα καιρον ανιεσθαι τε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

ενεργειν· διωκταις δε (διωγμον εκαλουν, καν τις 65 και τοις διαφοροις εγρυξε
παραινων, η μην μετιων προδο ταις και συνεργουσι) προστιμον ειναι την εισαει
απραξιαν, καν εντος ευρισκοιντο καν εκτος· τοις δ' αλλοις των κληρικων επιτι
μηθεισι την λυσιν διδοσθαι, πλην μη ες μειζω προκοπτειν βαθμον, καν ες οποσον
προΐοιεν αρετης. ταυτα ταξαντες τε και γραψαντες επανηιεσαν.
23. Ου μην δε κατα Λαμψακον προ του και η δικη επι μηκιστον χρονον αργος
ην, ως ειθιστο τα πολλα διαμελλουσα, αλλα τωι αρχηγωι των τοιουτων, τωι απο
Σαρδεων, καν ου πα ρην πραττομενων, παλιμπους ουσα εξ υπερτερας περιεστη χει
ρος. και δη παρα μαθητου αυτου του μοναχου προσαγγελλεται Γαλακτιωνος
χειριστα και φρονων και λεγων κατα βασιλεως. ως δη και υποπτευθεις τα μεγιστα
προς πολλα δικαις καθοσιωσεως καθυπαγεται. το δ' εντευθεν απασαις τε λοιδοριαις
περιβλη θεις και ελεγμοις τοις εικοσιν, οτι και μοναχος ων ουκ εφριξεν αθετησας το
σχημα και προς τον των αρχιερεων μεταπηδησας βαθμον, και τα δεινα παθων εκ
πολλων, τελος πυγμαις τε και 66 ωθισμοις αναρπαστος γεγονως εξω που του κοινου
συνεδριου πα ρερριπται, οτε και ο Λαρισσης Νικανδρος της Ἰωαννου χειρο τονιας ων
και δια τουτο παρ' εκεινου καθαιρεθεις, εκεισε παρων και γ' ατιμως εκεινον
εκριφθεντα θεωμενος, λαβων μοναχικον επιτυμβιον μεθ' οσου μυκτηρος και
χλευασμου επιτιθησιν. ο δε προς τουτο μονον εν εαυτωι γεγονως (τα γαρ πλειστα
εξω νοος ην) ερριπτει τε παρευθυς επισχων την καλυπτραν εκ σφενδονων, και ταις
οξειαις βολαις του ηλιου γυμνην εδιδου καθυπακουειν την κεφαλην. ο δε και αυθις
αναλαμβανων επετιθει, και αυ θις εκεινος απερριπτεν. και τουτο πολλακις γεγονος,
γελως ᾔρετο παρα των παροντων και χλευη και επιτιμησις ου μικρα. οι δε γε
προσεκτικωτεροι, αναγοντες τον νουν προς απερ εκεινος εποιει τους αρχιερεις
προτερον, ομοιαις δικαις υποβαλλουσαν εκεινον κατενοουν την προνοιαν.
24. Ὁ μεντοι γε Κοτανιτζης το σχημα φερων των μονα χων καν τηι της
Περιβλεπτου μονηι ασκων, υποκρινομενος δε και πασαν απλοτητα ως εκ ψυχης
αγαπησας την πολιτειαν και ταυτηι συναποθανειν αιρουμενος, και τοιαυταις απαταις
τους μοναχους 67 υπελθων, πειθει εφειναι τουτωι καταλαβειν την εν Προυσηι με
γιστην μονην, ηι δη αφιγμενος εκειθεν τεχνιτευει την επι τα οι κεια δραπετευσιν.
γραφει γαρ δι' απορρητων, ενασχολουμενου του βασιλεως τοις αλλοις καιρον
ευρηκως τον αρμοδιον, και αλιας ενηρης παρα των οικειων ευτρεπισθεισα ιππους
φερουσα πεμπεται. και δη προσισχουσης αιγιαλωι της νεως οι ταυτην αγοντες
δηλοποιουσι τωι Κοτανιτζηι την αφιξιν, και ορισθεισης νυκτος αυτοι μεν τωι τειχει
της μονης αμα και πολεως εφιστωσι τους ιππους, εκεινος δε υποχαλασθεις σχοινωι
και επιβας ιππου. καταλαβων τον αιγιαλον, αυτονυχει αναγεται και την φυγαδειαν
ως εικος διατιθεται.
25. Ὅπερ μαθων ο βασιλευς και εν δεινωι ποιησαμενος, επει και τον του
Ἰωαννου του ∆ουκα και δυσικου σεβαστοκρατο ρος υιον Μιχαηλ πολλην
δραστηριοτητα εχειν εμανθανε, του μεν το θερμουργον υπονοων ομως εις καιρον
ετιθει την περι αυ του σκεψιν, του δε το αυτικα δραστηριον τα πολλα υποπτευσας ως
εσομενου πολεμιου απαραιτητου προς ο δη και ορμησειε, λο γους τε κινει περι
τουτου και τηι ιδιαι αυτανεψιαι συσκεπτεται Ἄννηι τηι βασιλισσηι. η δ' εκ των δυνατων
και βασιλει χαριζο 68 μενη και γειτονουν κακον εαυτηι ωθουσα, ως ειχε
καθυπισχνειτο παντοιως τον ανεψιον μετελθειν, και μηδεν ανειναι δουλαγωγη σαι,
και ως δυνηθειη εκεινον περισχειν αφυκτως εις χειρας και πεμπειν τωι βασιλει.
συνεταττε δε και δυναμεις ο βασιλευς αφι ξομενας συναμα τωι πρωτοβεστιαριωι
Ταρχανειωτηι προς δυσιν πεζηι και τηι ∆ημητριαδι επιμιξομενας, ως κατασχειν μεν
οποσον και των εκει δυνηθειεν νομωι πολεμου και μαχης, ετοιμον δ' ειναι λαμβανειν
πεμπομενον παρα της Ἄννης, ει κατασχειν ευο δοιτο, τον Μιχαηλ. ταυτα ταξας τε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

και κυρωσας ο βασιλευς την Ἄνναν μετ' ειρηνης απεπεμπε και τιμης, αυτος δε
παντοιως υποποιουμενος τον πρωτοβεστιαριον και τιμαν αιρουμενος τοις μεγιστοις,
ως και τωι του Καισαρος αξιωματι σεμνυειν καθυ πισχνεισθαι, προς την δυσιν ωρμα.
ο δε μολις αξιωμα μεν ελεγε τοτε λαμβανειν διδοντος, οτε και αυτος αξιον τι
Ῥωμαιοις επεξεργασεται κατορθωμα, ως μη δωρεαν αλλ' αθλον λαμβα νειν· τοτε δε
χρειας ενουσης χρηματων αυτος μεν εκ του κοινου ταμιειου, ως αυτον
διαβεβαιουσθαι προς τους οικειους υστερον, 69 εζητει τα χρηματα, η δε περι τον
βασιλεα βουλη εκ κοινης συγ κροτησεως συλλεγεσθαι εδικαιου. η δ' ην το της
προνοιας των εχοντων προνοιας δεκατον. ο δη και συνηγετο μεν ως δηθεν εκ των
δικαιων των δεσποτων, το παν δ' οι παροικουντες απετιν νυον δυναστευοντων
εκεινων. συναχθεντων μεν μεγαλων χρη ματων εντευθεν, ταυτα λαβων ο
πρωτοβεστιαριος αμα πλει σταις δυναμεσιν επι ∆ημητριαδος και των εκει ταχεως
εξωρμα, πεζηι τας δυναμεις αγων.
(26) το δε ναυτικον ο εκεινου γαμ βρος Ῥαουλ Ἀλεξιος ηγε, περι που τας
ογδοηκοντα ναυς· συνην δ' αυτωι και ο μεγας στρατοπεδαρχης Συναδηνος. και χρη
σιμον εδοκει τα μεγιστα τοτε ναυτικον τοις Ῥωμαιων πραγμασιν, ει και μετα την
υποστροφην ουτω δοξαν κατημελειτο ως ζημιουν πλεον η συνοισον κατα καιρους.
υπενοειτο γαρ και ταυτα, και προς το πιστευειν ησαν τινες οις ηρεσκε το ουτω
πεπραχθαι, ως επει γε την εκκλησιαν εν αταραξιαι καταστηναι ξυνεβη βασιλεως
σπευσαντος, παν εντευθεν πολεμιον συσταληναι τοτε και απρα 70 κτησει του θεου
νευοντος. εκειθεν δε και τινες των βασιλικων αρχοντων και βουληφορων βουλας
εισηγον, πολυ μεν το αντερε τικον ειναι πολυ δε το κατα τας ναυς μισθοφορικον, ων
εκεινων μεν τα τελη τωι δημοσιωι ταμιειωι καταβαλλοντων, χρηματων ευ πορειν
πολυβδαλουσαν βασιλειαν, και τουτοις κατα σπονδας τε και συνθεσιας ακονιτι τε
και απραγμονως διαφερειν τα της αρ χης. ταυτ' εκεινοι πειθοντες βασιλεα, ουκ
ενιδοντες και προς το μεγαλειον της αρχης των Ῥωμαιων, ως ουχ οιας τ' ουσης
αρχηθεν τοις οικειοις εμμενειν, αλλα ζημιαν ηγουμενης ει μη και αλλα
προσλαβοιτο, και οτι της Κωνσταντινου κρατουσης και νησους εχουσης αδυνατα
διχα τριηρεων αρχειν, και ταυτα του Ἰταλικου εξ οτι πλειστης κορυζης
ανεγηγερμενου προς ανα ληψιν ων χθες και προ τριτης εκεινων ησαν και τηι αρχηι
των Ῥωμαιων εκ των τριηρεων προσεκτηθησαν. ταυτα βασιλευς μεν ως εικος
ξυνεωρα, ικανως εχων και προ της ες απαν ηλικιας της ες μαλιστα βασιλικης
επιστημης, και των νεων ειχετο· αλλ' ενικα το μορσιμον, και τοις λεγουσι πειθειν
ην. και το ειρηνι κον δε του καιρου, συνυποκλινομενων και των λοιπων Βενετι 71
κοις τε και Γεννουΐταις, εκποδων μαλιστα και του Καρουλου γε νομενου, ευδιαθετον
την γνωμην ετιθει. οι μεν ουν τας ναυς παριδοντες ενηκαν εκειναις χρονον ικανον
και μονον διχα του συν εργουντος εις φθοραν λογιζομενον. το δε επι ταυταις αποτε
ταγμενον στρατιωτικον τε και μαχιμον παρ' ουδεν εχοντες, τοις μεν βαναυσας
τεχνας μεταχειριζειν εφηκαν εις αποστροφην, οπο ση τις εκειθεν δυνατη ην, τοις δε
και αυτομολειν τοις εχθροις, ωστε συναμ' εκεινοις πειρατων τροπωι την Ῥωμαιων
κακουν. Τοτε δε του πρωτοβεστιαριου εξορμωντος πολυ τι πληθος ειπετο επι
δυσεως. και δη προσβαλων ∆ημητριαδι εκει συνε ταττε τας δυναμεις, ους μεν
πεμπων εις σκυλα και αρπαγας, οις δ' επι ανοικοδομην των εκει χρωμενος
πολισματων, αποκα ραδοκων και την της βασιλισσης πραξιν επι τωι ανεψιωι Μιχαηλ,
ως λελεκται. και πρωτον αυτωι των εργων πυργοις ξυλινοις αυ θημερον εις εικοσι
και τεσσαρας ποσουμενοις περιβαλεσθαι ∆η μητριαδα, διχηι τε περιταφρευσαι, και
υδωρ εκ θαλασσης ενει 72 ναι τοις ταφροις, και ουτως ανεδην κατ' ολιγον κτιζοντα
ανεγει ρειν λιθοις το πολισμα. δια ταυτα και ανοχας εποιειτο, και αεργος προς τους
αντιπαλους εφαινετο.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

(27) του γουν καιρου τριβομενου νοσος εμπιπτει τωι στρατιωτικωι βαρεια
παντηι και αυτουργος τοις πολλοις θανατου· βαρειας γαρ χειρας ο λοιμος εκεινοις
εφηκε, και επασσυτεροι εθνησκον. τελος δε και αυτος ο στρατηγος πρωτοβεστιαριος
νοσου γεγονε παραναλωμα, καν τευθεν οι περιληφθεντες μηδεν των γεναινων
πραξαντες υπανε ζευγνυον. υστερον δε αυτη καθ' αυτην η βασιλισσα συναμα τωι
ανδρι Νικηφορωι, δολοις υπελθοντες και ορκοις εξαπατησαντες τον Μιχαηλ ως
γαμβρον επι τηι θυγατρι αξομενοι, μηδ' αυτο το κεκωλυμενον εκ γενους
υπονοησαντα υπο χειρας ποιουνται, και τωι βασιλει, συχνα των χρηματων λαβοντες,
πεμπουσι δεσμιον· ον ο βασιλευς υπο φρουροις και ανεσεσιν εχων ετιμα, και την
ανεψιαν την του Ἀσαν θυγατερα εις γαμον δη κατηγγυα. αλλ' εκεινος πολλακις μεν
επεχειρησε φευγειν, τοσαυτακις δε οι εμπο 73 δων εστη η τυχη και ηλισκετο
παραυτικα, ωστε και φυλακαις διδοσθαι δια ταυτα. ου δη και μιαν φυγην την
υστεραν μετα χρονους συμβασαν καθ' ειρμον του λογου και διηγησομαι. απε δημει
μεν ουν ο βασιλευς εις Θεσσαλονικην, ως αυτικα κατα καιρον ερουμεν, κατειχετο δε
ουτος εν φυλακαις, συν αυτωι δε ην και η αυταδελφη τουτου, ην δη παρα πατρος του
Ἰωαννου σεβαστοκρατουντος δεξαμενος Τερτερης ως μνηστην τωι υιωι
Ὀσφεντισθλαβωι, ετι εν ανηβοτητι ουσαν, επειδη αυτος τας προς βασιλεα σπονδας
ηγαπησε, συναμα τηι του Ἀσαν αδελφηι και αυτην ες βασιλεα πεμπει. ην ουν σφισι μια
η φυλακη, οι δη και τωι Ἐρρη εξ Ἐγκλινων οντι συναμ' ετεροις και τριτωι παιδι εις
φυλακην επιτετραφατο. υπερχεται γουν ο Μιχαηλ τον Ἐρ ρην υπισχνουμενος
γαμβρον εξειν επ' αδελφηι ταυτηι, ην δραπε τευσειαν. εισι δ' οι λεγουσιν οτι και
πορνικως εκεινηι ο εξ Ἐγκλι νων συνηρχετο, τα πιστα της επιγαμβριας εντευθεν
λαμβανων. ην γουν ο Ἐρρης και των λοιπων φυλακων επιστατης, και πολ 74 λους
ανα χειρας εχων, πιστος τα πολλα δοκων βασιλει. δελεα ζεται τοινυν ο βαρβαρος
μειζοσιν η καθ' αυτον υποσχεσεσι, και κατανευει την πραξιν. και δη ευτρεπιζεται μεν
παρα των οι κειων τωι Μιχαηλ, οι δη και εν ελευθεριαι διαγοντες υπουργουν εκεινωι
τα αναγκαια, αλιας ταχυναυτουσα και ανδρες ερεται μι σθου του μεγαλου οι τεως
αυταρκεις, και ο καιρος καθ' ον εκει νοι μεν τηι κατα δυσιν θαλασσηι προσχοντες
σταθησονται, αυτοι δε της φυλακης εκβαντες επιβησονται, ες το ακριβες ταττεται.
καπειδη δυ' οντας ουκ ην καταγωνισασθαι τους λοιπους (ουδε γαρ πασιν εκπυστος
ην η βουλη) μεριζουσιν εκεινους ως επι πραξει πεμποντες, και καθ' ενα
υποδεχομενοι κτεινουσι, του δευτερου μη ειδοτος το τωι προτερωι συμβαν. οικτος δε
σωζει τον παιδα και μονος, συμποδισαντες τε και επαγκωνισαμενοι και γε δεσμον
εμβαλοντες τωι στοματι αφιασιν. εκεινοι δ' ως ειχον υπο κλεισι την φυλακην
σφραγισαντες, ως μη εκκυλισθεν το παι διον εμφανες προ καιρου το δραμα
ποιησειεν, υπο πρωτας φυ λακας της νυκτος εξιασι. τωι γαρ Ἐρρηι, ωσπερ αι φυλακαι,
ουτω και αι της πυλης της εκει κλειδες επιτετραφατο. ως αν δε μη δοξηι δολος το
δρωμενον, εκεινος κατωθεν τοις φυλαξιν εκφωνει, διυπνιζων δηθεν προς την των
κατεχομενων φυλακην, ως αυτου γε ταχα εν απορρητοις δουλειαις σχολαζοντος· και
75 γαρ τινες ιδοντες ουδεν αλλο υπενοουν τοτε η οτι ορισθεν προς βασιλεως δι'
απορρητων αυτος οικονομοιη τα προσταττομενα και τους ορισθεντας εκφερει
νυκτος οπου αν και προστασσοιτο. εκει νοι δε τας φυλακας υποδραμουντες
επιβαινουσι της νηος. και ην αυτοις ως και πασι γνωσθεντος ο νους εν ελπισιν
αναμφιβο λοις, ως ουδεν εμποδων εσειται δυοιν η και τριων ημερων τηι Ευριπωι
προσσχειν και των της φυγης ανεθηναι φοβων, της αδελ φης κυριευουσης της
νησου. αλλ' η παλιμπους περιιστατο δικη, και τα των φονευθεντων αιματα δεσμος
ην την προσω πορειαν κωλυων αρρηκτος τε και αλυτος. αντιπνει γαρ εξαιφνης
πνευμα βιαιον νοτου, ως και τας ελλιμενιζουσας εξοκελλειν εκ βιας, και ανεμος
εμποδων εστη παρανομησασιν. ου γαρ μιαν η και δευ τεραν ημεραν ηπλοει εκ βιαιων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

νοτων το πελαγος, αλλ' εφ' ημε ραις, μεχρις αν εκεινοι κατα την Ῥαιδεστον
εξοκειλαντες υπο χειρα γενοιντο τοις τυχουσι. Και ταυτα μεν μετα χρονους
πεπρακται, της δ' ακολου θιας διδουσης του λογου ενταυθα προανατετακται. ημιν δε
ιτεον προς τα εξης. εμπης δε προσθετεον και τουτο σφισιν· επικοινωνει γαρ τοις
προανατεταγμενοις. ογδοου γαρ εκ τουτου 76 χρονου διανυσθεντος, και των οικειων
αυτου δε ζητουντων τωι πρεσβευεσθαι παρα βασιλεα και καθυπισχνεισθαι τα μεγαλα,
ει μονον ανειτο των φυλακων και προς αυτους γενοιτο, ο μεν κρα των ανηρτα τα
περι τουτου, και λογοις οικονομιας ουτε παμπαν ανηνατο ουτε μην κατενευεν ες το
παντελες. τας γουν τοιαυτας αναβολας μανθανων εκεινος βουλην βουλευεται
κακιστην μαλλον η συνετην. εγγειτονων γαρ των ανακτορων εγκεκλεισμενος οπου
δη και βασιλευς ᾤκει, εγνω πυρ ενιεναι τοις οικοις, ως δη τι γενναιον ποιουμενος το
εις τοιουτον αναρριπτειν κινδυνον. και δη νυκτος αωρι καγκανα ξυλα
ετοιμασαμενος, ως δηθεν θερμαι νοιτο (χειμωνος γαρ επραττετο ταυτα, περι που
Σκιρροφοριω νος τα μεσα, ος εστιν ο ∆εκεβριος), τας θυρας της ειρκτης
ασφαλισαμενος ενδοθεν πυρ ενιησιν, ο δη και της ωρας κατατα χησαν εξηπτε και
τοις εκτος δηλον ην. φθανει δε και τον βασιλεα αγρυπνουντα ετι το γεγονος. και ος
τους αμυνουμενους ουκ εκεινον αλλα το πυρ εις κατασβεσιν απεπεμπε. και τις των
αλ λων εκτομιας Καρβας λεγομενος προφθασας ταις θυραις προση 77 ραττεν ως
ανοιξων· ως δ' ουκ ην ανοιγειν ησφαλισμενας, αξι ναις τας θυρας αυτοις μοχλοις
και βαλαναγραις εξετινασσον. ουπω δε καλως ο εκτομιας εφθη ουδου επιβεβαως,
κακεινος εν δοθεν τηι μαχαιραι προσυπανται, και τοις σπλαγχνοις ταυτην εμ βαλλει
και αυθις αλλην και τριτην επι ταυταις, και νεκρος ο πληγεις αυτικα. και ευθυς
πολλοι μεν εσερυησαν, το δε πελεκυ φορον ταγμα βασιλειον, αγαιομενοι τωι
συμβαντι, πελεκεσιν εκεινον ανηλεως κατακτεινουσι, και τον ουτως υπο τρυφηι τρα
φεντα εξω που εκβεβλημενον κατα την αργυραν λεγομενην εικαιως πως και ως
ετυχε θαπτουσιν. αλλα ταυτα μεν ες τοσουτον, εις δειγμα των ανθρωπινων
πραγματων, και οτι σκιαις μαλλον η τουτοις πιστευειν αμεινον.
28. Ἐπηληθευσε δε τοις τοτε τετελεσμενοις και τι συμ βαν φοβερον μεν ιδειν
φοβερον δ' ακουσαι, ου δη και αλλος αλλο τι αν αιτιασαιτο και αλλο αλλος, ουδεις δ'
αν οιμαι ευστο χον θειη την κρισιν, καν πολλα καμοι προσερευνων· τις γαρ εγνω
νουν κυριου, εις δε τα εσχατα της σοφιας αυτου τις αφι κετο; φησιν ο Ἰωβ. το δ' αυ
εκ του παρεικοτος επι τοις θειοις τοιαυτα γινεσθαι λεγειν η και δοξαζειν οια δη και
ερουμεν, μα 78 νιαισιν υποκρεκει, φησι Πινδαρος. εμοι δ' απαξ εμαυτον κα θεικοτι
εις αγγελιαν των γενομενων, ην που και παρα το εικος γεγονεν, ου δικαιως αν και
παραιτητεον ειη ο τι λεγοιμι. νεμει γαρ το θαρρειν η ατρεκεια. και ουδεν χειρον,
οιμαι, υπο των ακουσοντων αν παθοιμι λεγων ων εμαυτον ισως δρασαιμι μη ει πων.
εκειθεν μεν γαρ δοξαν αποισαιτ' αν τις του παντ' επεχειν εκ φιλαυτιας τοις τοτε
ξυμβασι, και γ' αναγειν προς εν τι το μη κατα τροπον εκεινα και τασφαλες
πεπραχθαι· εντευθεν δε αλλ' ει μη τι γε πλεον, τωι γουν εκοντα παρατρεχειν το
ξυμπε σον εκ δαιμονιου οιμαι προνοιας ρυπαινοιτ' αν η καθ' ιστοριαν αληθεια. τωι
τοι και τουτο προς τοις αλλοις λεγεσθω, δειμα μεν φερον θεου προνοιας, προς ο τι δε
φεροι η παρελθον η εσο μενον ως εικος αγνοουμενον. Ἡμερα μεν ουν της τυρινης
κυριωνυμος τοτ' εφιστατο, εκαλει δε τον επ' εκκλησιας ιερουργουντα το συνηθες· το
δ' ην το προηγιασμεναις αναφοραις το ιερον πυξιον ες ο τι μαλιστα εμπιπλαν κατα
χρειαν των τεταγμενων λειτουργιων. επει γουν 79 τετελεστο μεν η της ιερας θυσιας
αναφορα, ανεπτυσσετο δε το πυξιον εφ' ωι τους ιερους αρτους τεθηναι, ευρηται τις
ευθυς εν τος των προηγιασμενων αναφορα, ην δη και εικασε τις ορων μιαν των
τριων εκεινων ειναι, ην και της αγιας και μεγαλης τε τραδος μελλουσαν
αναφερεσθαι, συμβαν τοτε, καθως λελεκται, μη τα της ιερας τελεσθηναι θυσιας δια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

την επ' εκκλησιας των εκκλησιαστικων παρ' οιωνδηποτουν οψε της ωρας γεγονυιαν
συγ χωρησιν, εκεισε που αφεθεισαν της πραξεως κεισθαι συνεβαινεν. η δ' ηχρειωτο
παμπαν και σεσηπτο, ως μηδ' εικονα φερειν αρ του, μη οτι γ' αρτον και αμηγεπη
φαινεσθαι, αλλα τινα τυπον θρυμματων μελανων θηριακης η τινος αλλου τοιουτου
σκευασμα τος. τρομος ουν ιδοντα παραυτικα λαμβανει τον ιερεα, και ο τι πραξοι
(ουδε γαρ ην εκεινον ενουν εις καταληψιν τοις προσ φατοις) διενοειτο. και το
πραγμα φοβερον εδοξεν, ου παθον τοσον οσον φανεν, επειπερ τα της ευθετησεως
ημηχανηται. τοινυν και εις κοινην θεαν προυτεθη, και το ποιητεον μεθ' οτι πλειστης
εζητειτο της ευλαβειας. αλλ' ο ην και εδοκει και πρε πον ην, το περιον της
παραλλαγης ουκ εδιδου γινεσθαι, και δη προς την μεταληψιν οκνων ο ιερευς ου
προσιετο. θεωι δ' ανα φερειν αλλως ουκ ην μη μεταλαβοντα τα δωρα. και ενθεν μεν
80 φοβος εκειθεν δ' απορια τους θεωμενους διεμεριζετην, ουκ εχον τας ο τι και
πραξοιεν. ο γουν φοβος τας σφων γνωμας συνε στελλε προς μιαν και την αυτην
αγων βουλην, το τον ιερεα, καν ο τι και παθοι, προσησεσθαι το φαινομενον. του δε
μηδ' ολως προσιτον εκεινο νομιζοντος μηδ' ακροις ως ειπειν χειλεσι το παραπαν, η
απορια παρατολμησασα εσχεδιαζε μηχανην πολυ μεν των αξιων αποδεουσαν,
αναγκαιαν δ' αλλως υπερ παν ετερον ο δη και εννοησειε τις πωποτε. θεωι μεν ουν
αρα των τιμιων και ιερων εκεινων μελειν εικος, και εμελε παντως, εκεινον δε τοτε ο
τοις τοιουτοις αφιερωμενος τοπος εκ παλαιου, ος δη και ιπνος αγιος λεγεται, οσιως
επιρριφεντα οσιως δεχεται. αλλα ταυτα μεν ες τοσουτον.
29. Τοτε δε και νεφος Σκυθων παριστριων επισυναχθεν, ουκ οιδ' εκποθεν και
εκ ποιας της αφορμης, εις δεκα σχεδον χιλιαδας ποσουμενον, διελθον την
Βουλγαρων γην και των περιξ πολλα ληισαμενον κατα τον εξω ζυγον γινεται. και
δη προσδο κιμον ην εκδραμουμενον και τα της Μακεδονιας και Θραικης λειαν
ποιησον την των Μυσων υμνουμενην. ετυχε δε τοτε τα αμφι την Μεσεμβρειαν
κατεχων αρχοντος τροπον και στρατηγου ο κουροπαλατης Ουμπερτοπουλος, ανηρ
αγαθωσυνηι χαιρων και ευβουλιαι κοσμουμενος· ος δη και συμπλακεις εξαιφνης,
θαρρη 81 σας τηι του βασιλεως θεοσεβειαι, ολιγους επαγων πολλοις του
προτερηματος εγεγονει, ως τους μεν εργον μαχαιρας γεγονεναι, τους δε και
αποπνιγηναι κατα τον εκει παραρρεοντα ποταμον. ολιγοι δ' εκ πολλων διαδραντες,
μηδ' οπηι γης χωροιεν ειδοτες, τας δυσχωριας διεκπαιοντες, ηι ποδων ειχον εφευγον,
αρτι πρω τον μαθοντες ως αβουλον πληθος ευβουλια μαλλον η ανδρεια
καταγωνιζεται. ταυτα μαθων ο βασιλευς και πρωτον μεν δο ξασας την θειαν
αντιληψιν, ειτα δε και υπερθαυμασας τον αν δρα πολλοις δωρειται, οφελλων την
εκεινου τιμην, ουκ αλλα γαις μονον ιματιων αλλα χρυσωι και ιπποις αυτον
δεξιουμενος, εφ' οις και την του μεγαλου παπιου δωρειται τιμην ως αθλον αρετης
και τροπαιον αξιον.
30. Βασιλευς δ' επιστας τηι πολει ου καθαπαξ ηφιει τους σχιζομενους της
εκκλησιας, αλλα τροπωι μετεχειριζε την εκεινων ομονοιαν. οθεν πεμπων, εστι δ' ου
και προσκαλουμε νος, πολυς ην δεικνυων δια φροντιδος εχων τα εκεινων μη δεχο
μενης παραιτησιν, και μαλλον οτι τερατ' αττα τελουμενα κατε μανθανεν, οια τ' οντα
και τον λιαν θαρρουντα δεδιττεσθαι. εχομενα γαρ του περιπυστου νεω της του θεου
σοφιας, εν τινι δημοτικωι οικηματι, εν τοιχωι της θεοτοκου εικων καθιστορητο, 82
και η εικων επι πολλαις ημεραις εδακρυρροει, αμαρας εξ οφθαλ μων χεουσα, ωστε
και σπογγοις το εκρεον συναγεσθαι. ελθον τος δε και αυτου βασιλεως, αμα μεν κατα
προσκυνησιν αμα δε και κατα θεαν των τελουμενων, και προσταγεν ασφαλισθεντος
του οικου βεβαιως, τα αυτα ην και παλιν τοις προτερον. και αυθις εν τοις Χαρσιου
αιμα της εικονος του λαμπρον εν μαρτυσι λαμποντος Γεωργιου δαψιλως ανεβλυζε.
ταυθ' ορων κρατων δειδημων ων, ως το αληθες ειπειν, περι τα τοιαυτα και ευλα βης,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

φοβον ου μικρον ειχε, μηπως θεωι δοκουν εκεινοις προσε χειν αυτος επ' αλλοις εχοι
τον νουν και γ' εξω του θειου θελη ματος διαπραττοιτο. οθεν και συγκαλων
παρεκαλει, και ιδιαι και φανερως, καθιστων συνοδους λαων, γενεσθαι ποτε της ει
ρηνης ηξιου, και απιδειν προς την της εκκλησιας ομονοιαν. αλλ' ουκ επειθεν· ην γαρ
εκεινοις φανερως προσισταμενον το του Ἰωσηφ μνημοσυνον και το της εκκλησιας,
ως ᾤοντο λεγον τες, ρυπασμα, κοινωνουσης αφορισμοις. αφορισμον δ' ελεγον τον
του Ἀρσενιου προς Ἰωσηφ. ουκ οιδα δε ει και τα ωρκωμοτημενα παλαι μη λαβοντα
λυσιν, α δη εχειν λυειν εγκεχωρημενον 83 παρα Ἀρσενιου τον Ὑακινθον λαβοντα
τον θρονον διεβεβαιουν, μερος ησαν και ταυτα συμβαλλομενον προς το ρυπασμα. ει
δε και το κατα τον παπαν προσετιθουν τριτον, μη τοις προτερον ικανουμενοι, εστω
και τουτο. καθ' α δη παντα αυτους αθιγεις οντας καθαπαξ των ρυπασματων αυτους
και την διορθωσιν δι καιους ειναι πραττειν, αλλως δε μηδ' οπωσουν καταδεχεσθαι
την ομονοιαν.
31. Ἦν μεν ουν και των Ἀρσενιατων τισιν ειρηνευσασιν, και μαλισθ' οτι και
κατα το Ἀτραμυττιον συνελθουσιν, ως ει ρηται, εσπουδαστο ταυτα, ην ουν τοτε και
σφισιν εφεσις επι τοις προτεροις εκεινοις ανακομιζειν το σωμα το Ἀρσενιου εκ Προι
κοννησου. οι δη και αυθις βασιλει προσανεφερον και ηξιουν. πλην και σκεμμα τι
βαθυ και γενναιον εν τουτοις ην, ως εδειξεν, αξιουσιν· ο γαρ ως αδικως εκβληθεις
επι την προτεραν τιμην αναγομενος ειχε δηλουν εντευθεν τον Ἰωσηφ επιβητορα, ωι
δη και αφορισμος προστριβομενος, ως ελεγον, παρ' εκεινου υπορ ρειν τα κατ'
εκεινου τελεως εδιδου αν παρα τοις αυτον εκεινον 84 θαυμαζουσιν. ο μεντοι γε
βασιλευς προς την της εκκλησιας ολως αφορων ειρηνην, ως τους ορωντας
πιστευειν, προκαταλαμ βανων δε και τους αλλους εντευθεν (το γαρ σφισιν ισχυρον
προ τεινομενον η εξορια του πατριαρχου ην, δι' ην υπηγοντο τους αλλους αδικως
εκβεβλημενου, ο δη και προαναστελλειν ηβουλετο τωι προς αυτου και των αυτου
την εκ της μετακομιδης του σω ματος τιμην γινεσθαι), παραχρημα νευει προς την
αξιωσιν. ην δε μονον εις τουτο τωι βασιλει προσισταμενον το φθασαι λεχθη ναι παρα
τινων ως αφορισμος επικειται παρ' εκεινου τοις οτεδη ποτε το σωμα μετακομισουσι,
παρ' ο και μονον ετοιμος ην εκ του παραχρημα τηι καταγωγηι του σωματος τον
εξορισθεντα τι μαν. επει δε τουτο παρα των ειδοτων ελεγετο ως ψευδως ελεχθη και
ως επλασθη παρα του μαθητου εκεινου Ματθαιου το φημι ζομενον, τωι τοπωι
προσμενειν μετα του σωματος θελοντος, ευ θυς ταχυναυτουντες εν ενηρει οι αμφι
τον Μανουηλιτην Θεοδω ρον ητοιμαζοντο· οι δη και ημερων ολιγων υπο
προσηκουσηι τιμηι και αιδοι αξιαι μετ' ευπλοιας πασης την Κωνσταντινου καταλαμ
βανουσι. και τοτε ξυνερχεται μεν βασιλευς ξυν πασηι συγκλητωι, συνερχεται δε
πατριαρχης συναμ' αρχιερευσι, και των κληρικων οσοι μετ' εκεινον ειρηνευον, και
λαος απας της πολιτειας, οι 85 μεν προσκληθεντες οι δε και αυτοκλητοι. και τα του
Ευγενιου καταλαβοντες θηκην μεν εκεινην πεπλωι των καλλιστων περικα λυπτουσι,
και χερσιν ιερων ανδρων κατα το προσηκον πιστευ σαντες υπο φωσι δαψιλεσι και
θυμιαμασιν, υμνοις και ωιδαις και ευφημισμοις τοις πρεπουσι, πεζηι και βαδην το
μεγα και ιε ρον τεμενος της του θεου σοφιας καταλαμβανουσι, και σφισιν ωσπερ
αυτοις οικειουν το των Ἀρσενιατων βουλομενοι σεμνωμα, ως και του πατριαρχου
κοινωνοις φανεισι και συλλειτουργοις αν τικρυς, επενδυοντο μεν τας ιερας εσθητας,
προς τωι τελειν δε την ιεραν λειτουργιαν οντες, των αντιφωνων ψαλλομενων, στο
λην και το σωμα των ιερων επενδυσαντες χερσιν αρχιερεων φερο μενωι
συνεισοδευουσιν. ειτα προς τωι συνθρονωι δοξαντες επι καθιζανειν, τα της ιερας
τελετης συνεπληρουν εις τελος προ της ιερας τραπεζης ισταμενωι τωι σωματι.
εντευθεν και περι τα δε ξια του βηματος τωι κιβωτιωι ενθεντες ιστωσι, κλεισι και
σφρα γισι την εκ των Ἀρσενιατων κλοπην, ως ενην, φυλαττομενοι, και τριτης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

εκαστης εβδομαδος προς την των Ὁδηγων κατ' εθος λαου συντρεχοντος, κακεινο
υπανοιγομενον τοις προσιουσιν ανε τον ην. εν υστερωι δε χρονωι η Ῥαουλαινα
πρωτοβεστιαρισσα εν τηι του αγιου Ἀνδρεου μονηι του της κρισεως ιερον οικον εις 86
καλλος εξησκημενον και μεγεθος ανισται. και επει σπουδην ει χεν εκεινη προς τον
πατριαρχην ου την τυχουσαν και ζωντα και τελευτησαντα, αξιοι βασιλεα και
λιπαρως δεεται δοθηναι το σωμα τηι κατ' αυτην μονηι, εφ' ωιπερ αποτεθηναι τωι παρ'
αυ της ανεγερθεντι ναωι. ο δη και γεγονεν, ετερας τοτε συστασης κατα το εικος
πανηγυρεως, καθ' ην βασιλευς και συγκλητος και των ιερωμενων σχεδον οι παντες,
ουδε της λαωδους λειπουσης μοιρας, εκειθεν πεζοπορουντες την τιμην ετελουν τωι
πατριαρχηι, ουκ ολιγα του βασιλεως καταβαλοντος και τα των πονων εφοδια.
32. Τοτε και τα κατα Συριαν επραττετο πανδεινα. ο γαρ της Βαβυλωνος
σουλταν προ χρονων λαβων Ἀντιοχειαν και εις εδαφος κατερειψας, αφηκε τοις μετ'
εκεινον ακηρυκτον εχειν μαχην μετα των Ἰταλων των την παραλιαν οικουντων εκ
πα λαιου. οθεν και επι των τοτε καιρων στρατολογησαμενοι Ἄρα βες η μην Αιθιοπες
πρωτον μεν αιρουσι την Τριπολιν και ηβη δον τους εν αυτηι κατασφαττουσι, και
αυτην δη την πολιν ανα τρεπουσιν εκ θεμεθλων, επειτα και την πολυπληθη
Πτολεμαΐδα τα ομοια δρωσι, και πασαν την παραλιαν εξανδραποδισαμενοι τα
θαυματα της Συριας ηφανισαν. και εδοξε τα ημετερα τε ρατα επ' εκεινοις φανεντα τε
και τελειωθεντα· δακρυα γαρ εκει 87 να και αιματα προς τα μακραν ημων
ανεφεροντο, αποπεμπομε νων τα φοβερα ημων ετεροις τοις μη οτι γ' εις πειραν αλλ'
ουδ' εις θεαν δυναμενοις μονην των ιδιων κακων ημιν κοινωνησαι. το δ' ην αρα
παραψυχη και κακων αναρτησις, γνωσθεντος πα θουσιν ως οπου το των δεινων
σημειον, εκει ξυμβαινει και το αποτελεσμα γιγνεσθαι.
33. Ὁ μεντοι γε βασιλευς υιους εχων εξ Ἄννης της εξ Ουγγρων δυο, Μιχαηλ
τε και Κωνσταντινον, τον μεν βασιλι κως ανηγε και ως της βασιλειας διαδοχον
εθεραπευε, τον δε Κωνσταντινον εις δεσποτην ετρεφε. τωι μεντοι γε Μιχαηλ και ο
παππος αυτου Μιχαηλ της εις την βασιλειαν καταστασεως ηρχε, και ως βασιλεα
παρειχε κηρυττεσθαι ως ου μικραν παραψυχην τωι πατρι δια τον της δεσποινης
αλυοντι θανατον. παρ' ην αιτιαν και το εκ ρηγων των μεγιστων κηδος κατα
δευτερον συνοι κεσιον μη εχων ολως περιποιειν εαυτωι, ως υπ' αρχην παντως
εσομενου του εξ αυτων, την εκ μαρκεσιων Ειρηνην και γ' εκγο νην του ρηγος
Ἱσπανιας, αγαθος αγαθην ουχ ηττον το γενος η 88 τους τροπους, αγεται. Γρηγοριος
δ' ην ο ταινιωτης, και τα στεφη η Αυγουστα και μητηρ εδεχετο.
34. Ἐπει δ' επι τηι Προυσηι επικεκηρυκτο προεδρος ο εξ αμαγειρευτων
Νικολαος, μετονομασθεις εκ μοναχων εις Νεοφυ τον (και τουτο γαρ κανων ετιθετο
παρ' εκεινοις, ει και μη εχων κατα τους αλλους το απαραιτητον, το σημερον μεν
ισταν ενω πιον θεου και αγγελων και τας συνθηκας απαιτειν της μοναχι κης ταξεως,
ειτα τον εις υποταγην ταχθεντα την αυριον εις αρ χιερεα χειροτονειν· ο δη και αυτο
εδοκει πολλοις επιληψιμον), καταλαβοντι την λαχουσαν τωι ιερει εδοξε καινον τι
ποιειν παρα τα πραχθεντα δια το χθεσινον του παπα μνημοσυνον, και δη κοινηι
προστασσει εφ' ημεραις τισιν απεχεσθαι των κρεων ως προσ τιμον του ρυπασματος.
το δ' ουν βαρυ Προυσαιοις δοξαν, τωι αιτιωι των χθες συμβαντων ενιπτοντες
κατηρωντο και μαλα οι ενεφορουν υβρεις. ο δ' ην δι' ον, ως ελεγον, εμελλον νη
στειαις προστιμασθαι και κακουχιαις. τουτ' ακουσθεν Βεκκωι (πολυ γαρ υφειρπε, και
παντες αναφανδον ελοιδορουν, και οι εκεινου εξω διαγοντες κατα προσωπον
ωνειδιζοντο) ουκ ανεκτον εδοκει, ουδ' ωστε και ενεγκειν φορητον. οθεν και θυμον
ανα λαμβανει μειζω, και επι μεσης σταθεις της της μονης μεγιστης 89 αυλης, ως
παρα παντων ακουοιτο, τωι μεν της Προυσης και λιαν καταφρονητικως εχειν ως
αμαθει τα εκκλησιαστικα αυτοθεν ευκει, τωι δε πατριαρχουντι Γρηγοριωι και λιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

τοις λογοις επειχε. και "τι παθοντες" ελεγεν "εμε μεν τον παρα Ῥωμαιοις και εκ
Ῥωμαιων γεννηθεντα τε και τραφεντα συχναις περιβαλλοντες λοι δοριαις επειτα
φευγετε, ανδρα δε παρ' Ἰταλοις γεννηθεντα τε και τραφεντα, και ουπω ταυτα, αλλα
και αυταις στολαις και γλωτ τηι προς τα ημετερα παρεισφρησαντα, ευφημουντες
δεχεσθε; ει δε δογματων ενεκα λεγετε, βασιλευς προσκαλειτω, και συναχθεν των
απαντων ακουετω το φρονημα, καν δοξω κακως φρονων, ξυνετων ανδρων και των
γραφων κρινοντων και ευλαβων· ει δ' ουν, αλλ' ινα τι λογοις αμαθων και βαναυσων
επομενοι εμοι τα χειριστα περιαπτετε;" ταυτ' ελεγε Βεκκος αναφανδον, και δη λος
ην θελων και βασιλει προσαγγελλεσθαι. ο δη και ουκ εις μακραν εγεγονει. κοινηι τε
γαρ σκεψει καταγεται, και τηι μονηι του Κοσμιδιου προσισχει της νηος αποβας,
ωριστο τε ημερα της διαλεξεως, και συνοδος ιερων ανδρων, παροντος και αυτου βα
σιλεως, ανα τον Ἀλεξιακον τρικλινον γινεται. παρην μεν ουν ο πατριαρχευων
Γρηγοριος, παρην δε και ο Ἀλεξανδρειας Ἀθανασιος, αρρωστως εχων του σωματος
κλινοπετης τε και επι σκιμ 90 ποδος. συνην δε και πασα των αρχιερεων ομηγυρις.
ησαν δε και οι της εκκλησιας και μοναχοι πλειστοι, και των λαικων οι ελλογιμοι. εφ'
οις προυκαθητο βασιλευς, και αμφ' εκεινον ησαν οσοι τε των μεγιστανων και το της
συγκλητου απαν περι φανες. ην δε και ο μεγας λογοθετης, τα πρωτα των συνει
λεγμενων, συναμα πατριαρχηι αναδεξαμενος τα της διαλεξεως. επι τουτοις ο της
εκκλησιας ρητωρ, ος δη και των διαλογων κατηρχετο.
(35) και "ινα τι" φησιν, "ω ουτος, υγρων ου σων και ετι των σων συλλαβων
εφ' οις ωμολογεις εσφαλθαι και συγγνωμην εζητεις και παραιτησιν εποιου, σημερον
αναλαμβα νεις τα ωμολογημενα και αδικεισθαι διισχυριζηι, ωστε και τοιαυ την δη
και τοσαυτην συγκροτηθηναι την παρουσαν συνοδον;" "οτι" φησι "λογους πατερων
ειποντες και λογον απαιτουμενοι περι τουτων ημεις, αλλον μεν ειδοτες καιρον τον
της εκεινων αναπτυξεως, αλλον δε τον τοτε παροντα, ειρηνευειν θελοντες μονον,
αφεντες τα παντα ταυτ' επραττομεν, ου μην δε και ωστε τους βουλομενους
εργολαβειν και περιαπτειν ημιν αιρεσεως εγκλημα." και τον λογον αναλαβοντα τον
πατριαρχην Γρηγοριον "και τι γε το δοξαμενον" φαναι "τοις αμφι σε;" ησαν γαρ συν
εκεινωι και οι παλαι αρχιδιακονοι, ο τε Μελιτηνιωτης Κωνσταν 91 τινος και
Μετοχιτης Γεωργιος. οι δε "ει μεν την απλως θεο λογιαν βουλει μαθειν, και την
δοξαν ην και καρδιαι πιστευομεν και ομολογουμεν στοματι, αυτη εστιν ην απας
θεολογει, ηι και ημεις εμμενουμεν μεχρι και αυτης τελευταιας αναπνοης. ει δε ζητεις
και την των πατερων, ην ουκ εναντιαν φαμεν τωι συμβολωι της πιστεως, αλλ'
αναπτυξιν και διασαφηνισιν μαλλον των κει μενων εν τωι συμβολωι, ευρισκομεν εν
γραφαις το πνευμα το αγιον χορηγουμενον διδομενον αποστελλομενον
προερχομενον εκ πατρος δι' υιου, εστι δ' ου και παρ' ενιοις των πατερων εκπορευομε
νον. λεγει δε και ο μεγας ∆αμασκηνος Ἰωαννης και 20προβο λευς δια λογου
εκφαντορικου πνευματος20. ταυτον δε το προβολευς τωι αιτιωι γινωσκομεν. αιτιον
ουν ου φαμεν τον υιον επι τηι εκ πατρος προοδωι του πνευματος, ουτε μην συναι
τιον, αλλα και αναθεματιζομεν και αποβαλλομεθα τον ουτω λε γοντα. τον δε πατερα
αιτιον δι' υιου του πνευματος λεγομεν, επειπερ το προβολευς εις αιτιον
εκλαμβανεται." "και πως, ω ουτοι", φησιν ο μεγας λογοθετης, "ου ποιειτε αιτιον τον
υιον επι τηι εκ πατρος προοδωι του πνευματος, επειπερ δια λογου αι τιον ομολογειτε
τον πατερα του πνευματος; δεικνυτε γαρ εξ ων λεγετε, ως ουκ αν ο πατηρ προυβαλε
πνευμα, ει μη υιον εγεννα. το δ' εστιν εμφαινομενον αιτιον." τους δε θελοντας
εκφευγειν το υπονοουμενον ατοπον φαναι ως πολλα επι της θεολογιας λε 92 γονται
α δη μικρωι τωι λογωι τα μεγαλα σταθμωμενα εμφαινουσι τι ταις χαμερπεσιν εννοιαις
και ατοπον ολως και μη πρεπον θεωι. "ου λεγομεν τελειος θεος ο πατηρ, και τελειος
θεος ο υιος, και τελειος θεος το πνευμα το αγιον; ουχ υπονοειται τριθεΐα το συν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

αγομενον. ου λεγομεν εγεννησεν ο πατηρ τον υιον; ουκ αναζηι Ἄρειος, εννοων
ριπην και ατομον χρονου μεσον του γεννωντος και του γεννωμενου. αλλα το
βλασφημον αποφευγομεν, ιστα μεθα δε και οροις της ευσεβειας, και το των γραφων
ομολογουν τες και το κακεμφαινον ου παραδεχομενοι." εντευθεν ο Μοσκαμ παρ
Γεωργιος, χαρτοφυλαξ ων της εκκλησιας τοτε, νοθον ελεγε το ρητον. αλλα και προς
αυτον ο μεγας λογοθετης, αγχι σχων κεφαλην, ινα μη πυθοιατο αλλοι, "και πως, ω
ουτος", φη σιν, "ισχυρως λεγειν δοξομεν ουτως απολογουμενοι; επει εν τηι βιβλωι
της ιερας οπλοθηκης κατα ρημα κειται το ρητον ως αγιου ρητον και του μεγαλου
∆αμασκηνου." αλλα τρανως προς τους αντιλεγοντας ελεγεν ως "δεχομαι μεν το
ρητον αγιου ειναι, πλην ουχ ομολογησω το πνευμα δια λογου τε και υιου την αιτιαν
εκ του πατρος. ουτω γαρ και παραβολωτερον ειποιμι των εκ πατρος και υιου
λεγοντων το πνευμα το αγιον εκπορευεσθαι, 93 παρ' οσον εκει μεν της αυτης
προθεσεως επ' ισης κειμενης και τοις δυσι, καν κατα την ισοτιμιαν των υποστασεων,
το ταυτον των προθεσεων κειμενον το ατηρον της τολμης αμηγεπη πεφυκεν
επειλυειν, ενταυθα δε το διαφορον των προθεσεων, διαφορον και την εννοιαν της
λεξεως εργαζομενον, διαφοραν παραστησει μεγιστην επι της αυτης και μιας προοδου
του πνευματος των θεαρχικων υποστασεων, ως αλλην μεν αιτιαν ειναι τον πατερα
αλλην δε τον υιον, ου τι αν ειη το χειριστον;" ουτως ειποντος και ισχυρα πανυ
δοξαντος λεγειν, εκεινους μη δυναμενους απο λογεισθαι προς ταυτα μονον λεγειν
"και τι προς ημας λεγεις ταυτα; λεγε προς τον ειποντα· και ει μεν κενοφωνειν οιει
τον ∆αμασκοθεν, ει δε τον λογον δεχηι, ινα τι ημεις εν αιρεσει κα τηγορουμεθα, ει
ταυτα σοι πραττομεν και τον λογον και αυτοι ως αγιου λογον τιμωμεν;" "τιμαι τις το
ιερον ευαγγελιον," ο πατριαρχης φησι, "λεγων μειζονα του υιου τον πατερα. αλλ'
ουχ ικανον τουτο και μονον, ει μη και ορθως εξηγοιτο το θεο παραδοτον λογιον. τι
γουν ει και υμεις δεχομενοι το ρητον στρεβλουτε την υπονοησιν; αλλως τε δε και
αλληλενδετα εισι τα των αγιων ρητα και αλληλοπλοκα, επει και εξ ενος και απλου
πνευματος διαφορως ερρεθησαν. δειξον τοινυν τον λογον του 94 τον, ον υμεις
λεγετε, συγκροτουμενον και εξ αλλων. ει δ' ουκ εχετε, καθως αρα ουδ' εχετε, τι αλλο
βουλεται η τοιαυτη περι νοησις ει μη στρεβλουν το ρημα προς διανοιαν ξενην της
κοινης των πατερων εννοιας και απεμφαινουσαν;" ταυτ' ειποντος του πατριαρχου,
και μαλα γενναιως ενσταντος, εκεινοι προς το δευ τερον ατονησαντες προς το
πρωτον απελογουντο, "το μεν του ευαγγελιου ρητον, ω ταν," λεγοντες, "ιδιαν εχει
παρα των πα τερων την εξηγησιν προσφορον, και κακος παντως ο μη ταυτην
δεχομενος· το δε προκειμενον τουτο ρητον εξ αναγκης σημαντι κον εννοιας εστι.
δεικνυε τοιγαρουν την εξηγησιν, και ημεις εψομεθα. ει δ' ουν, αλλα συ λεγε, επει
την ημετεραν ου πα ραδεχηι, και ακουσομεθα." "εκεινοι το ρητον" φησιν ο πα
τριαρχης "εξηγουνται, οι δη εκ πατρος φασι το πνευμα το αγιον εκπορευεσθαι." "και
τις ου φρονει τουτο;" φασιν. "τουτο και ημιν αγαπητον και σωτηριας ελπις." "και ει
δεχεσθε τουτο" ο μεγας λογοθετης φησι, "τι εκεινο προβαλλεσθε;" οτι καιρος απηιτει
εις εθνων ειρηνην το ταυτα λεγειν" φασι. "νυν δε" φη σιν ο Βεκκος, "ει μεν
βουλεσθε, σιγητεον ημιν το ρημα πολυ το τολμηρον εχειν δοκουν. ει δ' ουν, αλλα
παραβασιας περι τα ιερα εγκαλουμενοις δογματα αιτια, ως οιμαι, μειων απολο 95
γεισθαι. και δη προσχες μοι, κυριε μου," φησι, "μεγα λογο θετα· σε γαρ ορω (και ουχ
υποτρεχων λεγω) διαλεκτικοις κανοσι χρωμενον και κατα το προσηκον
διαλεγομενον." "αλλα μη θω πευε" εγκοψας φησιν εκεινος. "μη γενοιτο" εφη. "αλλ'
εμοι μεν εξεικονιζειν τα ανεικονιστα φοβος μεγας, των δε αγιων λε γοντων επεσθαι,
εχομενος παντως του προτειχισματος, ασφα λως εξω ες ο τι και λεξω. ηλιον ακτινα
και φως των ανεικονι στων εικονα φερουσι, και αυθις οφθαλμον πηγης, υδωρ και πο
ταμον. ουχ ουτω λεγουσιν επι της μακαριας τριαδος οι θεολο γοι πατερες; ιδου γουν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

ηλιος, και η ακτις προσεχως εξ αυτου, δι' αυτης δε, πριν τι καινον παρεμπεσειν
νοημα, και αυτο το φως εξ ηλιου. αρ' η ακτις η ο ηλιος αιτιον; ευθετει μοι τον λογον
και ο Νυσσης Γρηγοριος λεγων 20του δε εξ αιτιας ον τος20, τουτεστι των αιτιατων,
20παλιν αλλην διαφοραν εννοουμεν· το μεν γαρ προσεχως εκ του πρωτου, το δε δια
του προσεχως εκ του πρωτου20." προς ον εκεινοι "και ουχ ομολογεις το πνευμα το
αγιον προσεχες τωι πατρι, ωσπερ και τον υιον; και ποια αν ακοη το τοιουτον παρα
δεξαιτο, ει ο μεν υιος προσεχεται τωι πατρι, το δε πνευματος τοπικηι τινι διεχειαι
διισταται, της ατοπιας. ει γαρ ο κυριος λε 96 γει 20εγω εν τωι πατρι και ο πατηρ εν
εμοι20, αλλ' ουν ευλογον τα αυτα λεγειν και περι του πνευματος, ειπερ ορθοδοξειν
βουλομεθα, το πνευμα εν τωι πατρι και ο πατηρ εν τωι πνευματι, και αυθις εν τωι υιωι,
και ο υιος εν τωι πνευματι. η ου ταυθ' ουτως εχει;" Βεκκος "ναι" φησιν. "προσεχες
μεν ομολογειν του πατρος το πνευμα, οτι και αδιαστατον, επει και το φως προσεχες
τωι ηλιωι (ετι γαρ εχομαι της εικονος), των λιαν εικο των εστι, και ου διαμαχομαι·
προσεχως δ' εννοειν το πνευμα εκ του πατρος ο λογος ου διδωσι της διαφορας. το
μεν γαρ, φησι, προσεχως του δια του προσεχως· υμεις δε τοπικας διαστασεις η μην
και χρονικας εμβαλλοντες συναγετε παντως το ατοπον. το γουν γεννασθαι και τον
υιον εκ του πατρος απορροην τινα και διεχειαν τοπικην σχεδον διδωσιν εννοειν.
αλλα το αδιαστατως προσκειμενον και το εξ εκεινου ειναι δηλοι τον υιον, και το
εκει νωι και αυθις ειναι ουκ αφαιρειται. ουτω και επι του πνευματος νοει μοι. η
μαλλον επι της εικονος ο λογος γινεσθω, ως αν ασφαλεστερον λεγοιμεν. ακτινα
λεγομεν εξ ηλιου, αποτομην εξ εκεινου ταυτης ουκ οιδαμεν. φως λεγομεν δι' αυτης
εξ ηλιου, και την μεσιτειαν εννοουμεν, και το προσεχιζεσθαι το φως τωι ηλιωι δια την
της ακτινος μεσιτειαν ουκ απαρνουμεθα. δια του το και επιφερει ο αγιος 20της του
υιου μεσιτειας και αυ 97 τωι το μονογενες φυλαττουσης, και το πνευμα της του
πατρος σχεσεως μη απειργουσης20." ταυτ' ειποντος του Βεκκου, ο Ἀλεξανδρειας
αυτοθεν απο του σκιμπο δος προς αυτον ως "ημεις της εκκλησιας κρατουμεν τα
δογματα, α και παρελαβομεν, ταυτα δε λεγειν ουκ εδιδαχθημεν. ει μεν ουν πλατικως
εκρατει ταυτα η εκκλησια, ουκ αν και ημας εξ αναγκης διελαθεν. επει δε απλως την
πιστιν και απεριεργως εξομεν και τα της πιστεως δογματα, οις αρα και συνανετραφη
μεν, τι γουν ισχυριζεσθε εισαγειν εν εκκλησιαι θεου παρο παρε λαβομεν λεγειν;
γενεσθαι δε της ειρηνης, τα πολλα ταυτ' αφεν τας, ξυμφερει." οι δε "αλλ'
εγκαλουμεθα αιρεσεως, δεσποτα." και ο Ἀλεξανδρειας "ναι" φησι· το συνισταν
θελειν ασυνηθες, καν ασφαλες ην, αιρεσις αν λογισθειη. ο δη και εατεον, παρα καλω,
της κοινης δοξης γεγονοτας και φανερας, και της ειρη νης, ο δη και ξυμφερει, και
ταυτα του αγιου βασιλεως μεσολα βουντος." και ο πατριαρχης ευθυς προς αυτους
"αλλ' υμεις φατε ισοδυναμειν επι τουτοις τηι εκ την δια, ως του αγιου λε γοντος 20το
δε δια του προσεχως εκ του πρωτου20 υμας λεγειν και εκ του πρωτου. ο δη και ποιον
τροπον αμαθιας ου παρεληλυθεν; οπου γε και η αδολεσχια μειζων και προφανης. ει
γαρ εκ του προσεχως, πως εκ του πρωτου; ει δε εκ του πρω 98 του, πως εκ του
προσεχως; ορατε εις ποια αρκυστατα πιπτετε, την θεολογιαν καταρρυπαινοντες." και
οι περι τον Βεκκον "ομολογουμεν το παρατολμημα, και συγγνωμην αιτουμεν. ουδε
γαρ αυτοθεν ημιν η ορμη του ταυτα λεγειν εκ ματαιας ορεξεως, αλλ' ην το
παροτρυναν αιτιον. το δ' ην νομιζομενη της των εκκλησιων διχονοιας διαλυσις,
ωστε εκεινων μεν χρωμενων τηι εκ ημων δε τηι δια, προστιθεντων και αμφοτερων
επι του αυτου της θεολογιας τοπου, ουκ αλλως εχειν συμβιβαζειν, ει μη ουτω
λεγοιμεν. τι δαι δια τουτο παραβασιας εξ ολοκληρου και εφ' αιρεσει κριθειημεν, ως
αθετεισθαι μεν χειροτονιαν, καταπλυ νεσθαι δε τα αγια, και αυτο δε το τελεστικον
αγιον αθετεισθαι μυρον και παραρριπτεσθαι, οτι ημιν τετελεσται; επει τοι γε" φασι
"και υμιν παραβεβασται τι θεολογουσιν, ως δειξομεν. αρ' ουν δια ταυτα, αφεντες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

υμιν εγκαλειν, το παν αφανισομεν;" και των ειποντων "και που και επι τισιν ημιν
παραβεβασται;" εκεινους εκβαλειν ευθυς χαρτην και εμφανιζειν. και τους αυθις
αναγνοντας αρνεισθαι και αναθεματιζειν τον λογον, σχεδον δε και αυτον τον
γραψαντα. αλλα τον Μοσχαμπαρα ιδοντα ομο 99 λογειν εαυτου το συγγραμμα ειναι
και απολογεισθαι πειρασθαι. εφ' οις ο Βεκκος, μεθ' οσου ειποι τις αν του
χαριεντισμου, "ημεις μεν προσεδοκωμεν σον ειναι" προς τον πατριαρχην φησιν· "ει
δε μη σον αλλα τουτου, ως και αυτος ωμολογησε, ψυλλα τις επικαθισασα τωι της
αμαξης ρυμωι ουτ' ανασπαν ουτε κατασπαν εχει την πειρινθα." τουτο δ' ειπε
διωνυμουμενου του χαρτο φυλακος. "πλην ει δοιημεν αν" φησιν, "οποια τα επιτιμια
επαξεις τωι παραδογματισαντι;" επι πολυ γουν τριβομενων των λογων, τον Βεκκον
αυθις επενεγκειν "η βουλεσθε, καγω της ειρηνης ων εραστης γνωμην οισω, απλως
και απεριεργως τοις λο γοις χρωμενος; ημεις μεν ουν τα των αγιων ρητα επι καιρων
ευροντες ζητουντων, ως ασφαλως εχοντα και ορθοδοξα προσηκα μεθα. και τον μεν
ομολογουντα εκ πατρος το πνευμα το αγιον εκπορευεσθαι και απεδεχομεθα και
αποδεχομεθα· λογος γαρ του σωτηρος και της συνοδου, και ημεις καθ' εκαστην
ουτως ομολο γουμεν. ου μην δε αλλα και τον εκ πατρος δι' υιου λεγοντα
εκπορευεσθαι ως συνοδωι πασηι τηι εβδομηι επομενον αποδεχομεθα και αυτον, τον δε
γε μη τιμωντα τα των αγιων ρητα τολμης 100 γραφομεθα. ιδου γουν σημερον
παρεισι μεν πατριαρχαι, παρεισι δ' αρχιερεις και κληρος απας και μοναχοι ευλαβεις
και των λαι κων οι ελλογιμοι. θελω και ορθοδοξουσιν υμιν κοινωνειν, και κοινως
οπωσδηποτε του ορθου σφαλεισι την μεθ' υμων καταδι κην αιρουμαι παρα θεωι
κρινοντι η μονος την ημετεραν ασφαλειαν. το γουν υμας εμε ζητειν τε και
αναγκαζειν και τους μετ' εμου αποβαλεσθαι δογμα πατερων, ουτω δη παλαιον και
παρα πολλων λεγομενον, υμας δε μηδεν περι τουτων φροντιζειν, ου μοι δοκει εχειν
το ευλογον. εστι γαρ και εμοι ευλαβεια μη πως παρασφαλω του ορθου. αλλ' ιδου και
την κατ' εμαυτου γνωσιν αφεις ολως υμων γινομαι, και διδασκαλοις ωσανει τισι
χρωμαι. υμεις προη γεισθε, καγω εψομαι πραττουσιν. εκτιθεσθω τομος, και απο
πεποιησθω το δογμα, και αποβεβλησθω το δι' υιου, ει βουλεσθε. καν μη εψομαι και
αυτος, καιτοι γ' ειδως πατερων ρητον και με γαν επηρτημενον της παρορασεως
κινδυνον, αυτος αιτιαν εξω, ειτε μην πεισμονης ειτε μην και αιρεσεως· θελω γαρ συν
υμιν πασι και δικαιωθηναι και κατακριθηναι. ει δ' υμεις μεν διευλα βεισθε την
πραξιν, ημιν δ' επιφορτιζετε την αποβολην, ευλογον ειναι παντως, ινα μη και
αναγκαιον ειπω, υμων διευλαβουμενων 101 και διαμελλοντων και ημας δεδιεναι,
μη πως παρασφαλεισιν ημιν και μονοις τα του κινδυνου περιστησεται." "αλλ' ου
γεγραφαμεν ημεις" φασιν οι περι τον πατριαρχην απολογουμενοι. "υμιν γε γραπται
και κεκινηται. υμιν και αποβλητεον ταυτα." "και τι γε το εμποδων;" οι περι τον
Βεκκον, "εθαρρειτε," φασιν, "οπου και αδελφους προσληψετε θεραπευσαντες." αλλ'
ουκ επειθον λε γοντες. αλλα και μαλλον τραχυνθεντος κατ' εκεινου του πατριαρ
χου, ως και υβρει διαλοιδορησασθαι, τον Βεκκον παροξυνθεντα εκεινωι μεν ευφυως
επιπληξαι, προς δε τον βασιλεα επιστραφεντα μεγαλοφωνως ειπειν μεθ' ορκου ως ει
μη αυτος εξελθοι του πα τριαρχειου, ουκ αν ποτε τον της εκκλησιας
καταστορεθησεσθαι κλυδωνα. και ουτως ειποντος, οργηι ληφθεντα τον βασιλεα
εξανα στηναι και "τι δαι" φαναι υπερ της εκκλησιας δεινοπαθησαντα· "ουκ αρκει τα
προτερα, αλλα και παλιν την εκκλησιαν ταραξετε; και δυσι περιβαλειτε πολεμοις,
ενθεν μεν ταις των σχιζομενων προσβολαις, εκειθεν δε και ταις παρ' υμων αυτων ως
ειπειν ενευκαιριαις, ωστε κινδυνευειν την μιαν και αρρηκτον εκκλησιαν καθ' αυτην
στασιαζουσαν εν τωι εσθιειν τους αυτης αλληλους 102 δαπανηθηναι, υπερ ης αυτος ο
Χριστος το οικειον αιμα εξεχεε." ταυτα και πλειω τουτων ειπων δηλος ην αλυων, μη
εις καλον τι μηδ' εις συμφερον, ο δη και προσεδοκα, καταληξασης της δια λεξεως.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

τοτε δε ωδε τις αν ειπε προς πλησιον αλλον, "ω πο ποι, η μεγα δη το ταυτα κινειν και
ζητειν συνισταν την ιδιαν δικαιοσυνην εκαστον, ικανον ον ει διαλυθεντος του κατα
τον παπαν σκανδαλου και ταλλα παντα συνδιαλυοιτο. νυνι δε αλλ' εκαστος την
ιδιαν δικαιοσυνην ζητων, την του θεου δικαιοσυ νην ου φθασειε πωποτε, ως
εκεινοι." το δ' ες ο τι προηλθε, προιοντες ερουμεν. Ἐκεινους μεν ουν τοτε της
συνοδου διαλυθεισης η του Κο σμιδιου ειχε μονη, πλην υπο φρουροις και φυλακαις
προσηκου σαις· ους δη και πεμπων ο βασιλευς ειρηνευειν ηξιου, και πασαν
δικαιολογιαν αφεντας διαγειν ανεδην και την απ' αυτου ευμενειαν εχοντας. ει δ'
ουν, αλλ' εξοριας προσηπειλει και κακουχιας επαξομενας σφισι· μηδε γαρ ειναι
αλλως η ως εταχθη γιγνεσθαι, αυτους δε φημην κακην εχοντας παραπολλυσθαι, ει
μη γε μετα νοησαντες της ειρηνης γενωνται. ταυτα του βασιλεως συχνακις
διαμηνυομενου και αγαθα προτεινοντος, εκεινοι ουτε προς δεος των λυπων
προηχθησαν ουτε προς τας των αγαθων επαγγελιας εμαλακισθησαν, διευτονουντες
δε προς αμφοτερα ετοιμους εαυ τους παρειχον προς ο τι δοξει τωι βασιλει, ως εκεινο
μαλλον πει 103 σομενους ηδεως η τοις ουτω καταδικαζουσι σπεισομενους. επι
μαλλον δε προς αυτους ο βασιλευς παρωξυνετο ανενδοτως μενον τας το παραπαν.
παντων δ' απορηθεις των μαλαττειν εχοντων ψυχην τελος εξοριαις δικαιουν εγνω.
και δη προς το κατα δεξια εισπλεοντι τον Ἀστακηνον κολπον φρουριον, το ουτω πως
του αγιου Γρηγοριου επιλεγομενον, προστασσει πλωι χρησαμενους απαγεσθαι. ου δη
και εγκλεισθεντες υπο φρουροις Κελτοις και τινι των εκπροκοιτουντων τωι βασιλει
αφειντο, οσα τα εις χρειαν των αναγκαιων απρονοητοι, ουδεν πλεον αποναμενοι
βασιλεως, οτι μη μετα καιρον επ' ανατολης ορμωντος πατριαρχουντος Ἀθανασιου,
τον τε κατα την Ἑλενοπολιν περαιωθεντος πορθμον, και τον μεγαν λογοθετην επ'
αυτους πεμψαντος, ον και εις πρω τοβεστιαριον ανεβιβασεν, ο μεν εκατον χρυσινοις
ενικανουτο, ο δε γε Μελιτηνιωτης πεντηκοντα. ο γαρ τριτος ο Μετοχιτης δια νοσον
προκατηχθη επι τα οικοι εκειθεν, βασιλεως προσταξαντος. (36) αλλ' ο με παρηλθε
μικρου προτερον γεγονος, βασιλευς της πολεως εξεληλακως προσβαλλει τηι των
Νικητιατων της ∆α κιβυζης φρουριωι, και τωι τυφλωι Ἰωαννηι συμμιξας φιλοφρονει
ται τε τα εικοτα, και το εις εκεινον παρα του πατρος γεγονος αυτος επειρατο
μαλαττειν ταις υποπτωσεσιν, ωστε και συγχωρη θηναι παρ' εκεινου και οιον
κραταιωθηναι προς το βασιλευειν εξ 104 αγαθου σκοπου και χρηστης διαθεσεως.
αυτος δε των εις τρυ φην εκεινωι και ανεσιν προνοησας απαλλαττεται την ταχιστην.
τοτε δ' επιστας εκεινοις ο πρωτοβεστιαριος, Ἀθανασιου πα τριαρχουντος, περι ου
μετα ταυτα ρηθησεται, τα μεν προγεγο νοτα και διεμαλαττε, και πολυς εφαινετο
τους ανδρας θωπευων τε και υποποιουμενος, και δη της πολλης μεν εκεινους
φρουρας ανηκε, φρουρους δ' αφηιρειτο, εστι δ' ους και ενηλλαττε, και αγαθας
υπετεινε τας ελπιδας, και την παρα βασιλεως ηγγυατο ευμενειαν. επειτα και αυτωι
βασιλει καταχθεντες του φρουριου ασμενως παντηι και φιλοφρονως ωμιλησαν. ως
γαρ και τα παρα του Γρηγοριου απεδοκιμαζοντο, ως και αυτο μετ' ολιγον ερου μεν,
και ηδη δια ταυτα ενσπονδοι ησαν, το παν τιθεντες επι τοις εν θεωι βραβευουσης
αληθειας διαγνωμονησουσι λογιοις ου σιν αμα και ευλαβεσι, ταξας βασιλευς της
αυτων συνελευσεως και καιρον και τοπον, τον μεν μετ' ου πολυ τον δε το Λοπαδιον
(εκεισε γαρ εξηλαυνεν), ελευσομενου και του τριτου του Μετο χιτου, καθως και
ηξιουν, μετ' ευμενειας της προς εκεινους ανα 105 χωρει. εθαλπε γαρ και τουτους και
τον πρωτοβεστιαριον το συμ βαν περι τον Γρηγοριον, και ελπιζειν επηιει σφισι τα
προς ειρη νην. τοις μεν γαρ ου πονος ην οβελισθεισης της αυτων εξηγη σεως, επει
και η του Γρηγοριου κατεγνωσται· και οπου αν εκει νος τεταξεται, και αυτοι παντως
ταχθησονται, επει και αμφω εις θεου μυστηρια παρακυψαντες το ορθον ου
κατελαβον. και τοις μεν ουτως ελπιζειν επηιει, ο δε γε πρωτοβεστιαριος ᾤετο ως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

εκποδων γενομενου του δυσμεναινειν πιστευομενου και ταυτα σφισι παθοντος
αυτοι ραιδιως προς την εκκλησιαν ομονοησουσιν. αλλα ταυτα μεν υστερον· τοτε δ'
απαχθεντων εκεινων εις εξο ριαν, οσον μεν το απ' εκεινων, ο βασιλευς ηφροντιστει
και εν ανακωχαις ην, δοξας το ενοχλουν υπεξαγαγων.
37. Του δε γε πειρατικου κατα θαλασσαν πλεονασαντος, επει το ναυτικον
παντελως απηρτητο, ετι δε και του Σκυθικου ορμαν ηγγελμενου, (ο γαρ Τερτερης
ουχ οιος τ' ην, ουχ οπως αλλοις, ουδε εαυτωι προσαρηγειν) πεμψας ο βασιλευς τους
μεν προς θαλασσηι κατωικηκοτας, ετοιμον θηραν προκειμενους τοις πειραταις,
ενδοτερω γης αναστελλειν προσεταττεν ως εντευθεν υπεκδραμουμενους το
χαλεπον, τους δε την μεσογαιον Θραικης τε 106 και Μακεδονιας κατωικημενους, επει
καταδραμουμενους ᾔδει τους εξελαυνοντας ην μη τις κωλυοι, ο δη και αδυνατον
τηνικαδε κατεφαινετο, τοις εκεισε φρουριοις, ου πολυ το ασφαλες εχου σιν,
εναπεκλειε. το δε γε Βλαχικον, ο δη σχεδον απο των εξω τερω της πολεως ες Βιζυην
και πορρω εις πληθος αριθμου κρειτ τον ποσουμενον παρατετατο, εθνος δυσχωριαις
χαιρον και βοσκη μασι προσανεχον, ου μην δε αλλα και μαχαις ειθισμενον αν δρων,
υποπτευθεν εις αυτομολιαν ως τοις εξεληλακοσι και αυτο προσπεσουμενον,
μετοικιζειν επ' ανατολης εγνω κατα την της Βυζαντιδος αντιπεραιαν, πλην και
ταπεινουν ζημιαις, μη πως αρα και υπερηφανοιεν πληθει τε και δυναμει θαρρουντες.
και ενθεν μεν εζημιουντο τα μεγιστα, ενθεν δε μετωικιζοντο ανοικτι, ουχ ηττον
ζημιας αλλα και μαλλον την μετοικησιν λογιζομενοι. ζωα γαρ εκεινα και κτησις
πασα τα μεν ευωνα προυκειντο τοις πολλοις, τα δε και τον τοπον αλλαξαντα καιρωι
χειμωνος και 107 τοτε παντελως διεφθειροντο. κτησις δε τουτων η μεν διηρπα ζετο,
η δε γε και περιουσα κακως παραπωλλυτο, ωστε μη οιους τ' ειναι εγχρονιζειν εκει,
αλλα του κακου παραδραμοντος αυτους και αυθις την ιδιαν απολαμβανειν, συχνων
χρυσιων καταβολαις εξωνησαμενους την κατοικιαν. τοτε δε δεισας και περι τωι του
βασιλεως σωματι ο κρατων, μη εξελθοντες οι Σκυθαι και τον το πον καταδραμοντες
συν πολλοις αλλοις και τουτο λαβοντες, ην μη τις πολλου εξωνοιτο, ως αυτοις δοξοι
βασιλικον σωμα πω λουσιν, αισχυνωσι και λυμηνωνται, πεμψας της μεν περι εκεινο
φυλακης τους εκει ανιει, ων πρωτος ην ο εκτομιας Ἠονοπολιτης και μεγας
δρουγγαριος, ος και τον ιερομοναχον Ἀθανασιον κατα τα του Γανου ορη
ενδιατριβοντα, προτερον τωι πορφυρογεννητωι συσταθεντα, παρ' ου γε και πλειστα
ευηργετητο, τωι βασιλει συνισται. το δε γε σωμα προστασσει φεροντας τηι κατα Σηλυ
βριαν του σωτηρος μονηι εν αυτωι τωι ναωι αυτηι λαρνακι κατα θειναι. και το μεν
ουτως ανακομισθεν του Βουλγαροκτονου βα 108 σιλεως ετερωθεν, ον εκ του
Ἑβδομου παρημελημενον μεταγαγων εκεινος εκεισε παλαι κατεθετο, τιθεται και
αυτος. ο μεντοι γε βασιλευς τα περι του Ἀθανασιου μαθων, οσα δη και αρετηι χαι
ρων, και μαλλον πειθοντος του καιρου, την του μεγαλου οι λο γαριαστου παλαιαν
προσνειμας μονην παρ' εαυτωι ειχεν οσακις ηθελεν. ει γαρ και προσυνεστη τωι
πορφυρογεννητωι και παρ' ε κεινου μεγαλοπρεπως εθεραπευετο, αλλα και βασιλει
προσαχθεις υστερον ουδεν ηττον της παρ' αυτου ευμενειας ετυγχανεν.
{Β.} Τα μεν κατα τον Βεκκον ουτω τετελεστο, μελισσης δε τρο πον ενεικως
το κεντρον απηλλαττε. σφισι μεντοι φροντις ην ου μικρα οπως κατ' ορθοδοξον νουν
το του ∆αμασκοθεν πατρος ρητον ξυμβιβασειαν, ως μητε κατα Βεκκον εξηγουμενους
φρονειν μητ' εξω παλιν των υπονοουμενων φερεσθαι. το γαρ κατα τον Μοσχαμπαρ
και αυτους λεγειν ως νοθον δη το ρητον και ως εν τισι των βιβλων ου φερεται το
κεφαλαιον, ου ξυνετον εδοκει· 109 προσιστατο γαρ η της ιερας οπλοθηκης βιβλος,
φερουσα και τουτο μετα των αλλων αναγραπτον και γε τον γεννητορα μαρτυ ρουσα,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

πλην ουκ εχουσα πλεον εις θεραπειαν η το προφερειν εν ταυτηι τον Κομνηνον
Μανουηλ βασιλεα ως ουκ εξ υιου αλλα δια λογου τε και υιου ο θεολογων
απεφηνατο. ειχε δε τι και αλλο εις την κατα των αμφι τον Βεκκον συνηγοριαν τοις
αντιλεγουσι συναιρομενον, και οπλον αντικρυς ισχυρον, ο συναπολεσθαι αναγ κη ην
οβελισθεντος του κεφαλαιου. φησι γαρ εκεισε ο αγιος "εκ του υιου δε το πνευμα ου
λεγομεν," ο και αμφηκες ξιφος εδοκει τουτο μεν Ἰταλοις τουτο δε και τοις εκεινοις
συνηγορουσι τωι μεταμειβειν την προθεσιν. ει γαρ απαξ το εκ του υιου απη γορευται,
αποκεκλεισται παντως και η δια της αντιπεριχωρησεως των προθεσεων θεραπεια
τοις Ἰταλοις. το γαρ του μεγαλου Μαξιμου, οπερ εκεινος προς Μαρινον φησιν ως
δηθεν συμμιξας τοις Ἰταλοις και μαθων εξ εκεινων τον νουν της προσθηκης, το "εξ
ων ουκ αιτιαν τον μονογενη σφας απεδειξαν του πνευματος λεγοντας, αλλ' ινα το
δι' αυτου προιεναι δηλωσωσι και ταυτηι το συναφες και απαραλλακτον της ουσιας
παραστησωσιν," οπου και δυσι κεφαλαιοις εκεινων επιλαβεσθαι τους της ανατολης
προς 110 Μαρινον παριστησι, το γουν τοιουτον ρητον αντιπεριχωρησιν τους
προθεσεων φερον ουδ' ολως εδεχοντο, ως μη της επιστο λης εξ ολοκληρου
ευρισκομενης εν βιβλοις, αλλα τι μερος εκεινης περι των δυο κεφαλαιων
διαλαμβανον εφ' οις οι της ανατολης των δυτικων επελαβοντο, ενος μεν και
πρωτου του μη την αμαρ τωλον σαρκα αναλαβειν τον του θεου λογον τε και υιον,
αλλα την προ της παρακοης του Ἀδαμ αναμαρτητον, δευτερου δε γε ως αιτιαν τωι
μονογενει προσαπτοντων επι τηι εκπορευσει του πνευματος· ων το μεν εν και
πρωτον συνολως ηρνησαντο, το δε γε δευτερον, τουτο δη το προκειμενον,
εθεραπευον, ως ει και λεγοιεν εκ πατρος και υιου το πνευμα, ουκ αιτιον παντως
φρονουσι τον μονογενη, αλλ' ινα το συναφες και απαραλλακτον της ουσιας
παραστησωσι. την γουν τοιαυτην αντιπεριχωρησιν της προθεσεως, επει ουκ
ενεκρινετο τοις γνησιοις του θειου Μα ξιμου το της επιστολης εκεινης τεμαχιον,
απαραδεκτον εγνωσαν εχειν. μονωι δ' εχρωντο τωι του ∆αμασκοθεν πατρος, τωι "εκ
του υιου δε ου λεγομεν," ο δη συνεξαιρεισθαι τωι κεφαλαιωι και σφοδρ' εκινδυνευε.
δια τουτο και δεχομενοι το κεφαλαιον και ως αγιου την λεξιν εχοντες την
θεραπειαν εζητουν κατα το ορθον του δογματος, και τομον γραφειν ηιρουντο και
λογογραφειν την 111 ευσεβειαν. σοφωι γουν δοκουντι τωι πατριαρχηι, και υπερ πολ
λους ταις αληθειαις οντι, την του τομου γραφην επετρεπον στη λην και ευσεβειας
εσεσθαι νομιζομενην και της των παρεγκλιναν των δηθεν κακιας τοις οψιγονοις.
και δη την πραξιν υποστας ο πατριαρχευων γενναιον τομον συντιθησι, τοσοισδε
κεφαλαιοις αμα μεν επειλημμενος των λεγοντων αμα δε και τουτους ουτως εχοντας
αποβαλλομενος. τουτον επ' εκκλησιας προτερον ανεγι νωσκον, και επ' οκριβαντος
αναβας τις καθ' εκαστον τε κεφα λαιον την αποβολην εδηλου μεγαλοφωνως κατ'
ονομα των ουτω λεγοντων και δοξαζοντων, μετεπειτα δε αυτος βασιλευς δια κιν
ναβαρεως καθυπεγραφε, ειτα δε πατριαρχης και εφεξης οι αρ χιερεις. επι δε τους της
εκκλησιας ελθοντες, επει κακεινους υπο σημαινεσθαι τον τομον ηβουλοντο, και
μαλλον εκεινους ως υπο πτευομενους, ως ελεγον, ευθυς ανενδοτους ευρισκον και
ως ειχον ενισταμενους. πλην γαρ ολιγων, και τουτων οσοι τυχον και σχι ζομενοι
προτερον θερμοι συλληπτορες ησαν των υστερον, οι λοι ποι παντες ουτε θωπειαις
καθυπηγοντο ουτ' απειλαις υπεκλι νοντο, αλλ' ισχυρον ην σφισιν εις απολογιαν τα
χθες τελεσθεντα. 112 ει γαρ μηδεν εκουσιως ουδ' αρεσκειαις πασαις αλλ' απειλαις
και κολασεσιν υπογραψαντες τοσουτον επειραθησαν των δεινων, εκει νων
κρινοντων, και γε πειρωνται, και ταυτα μηδ' επι δογμασιν υπογραψαντες, τινες
γενοιντ' αν αυθις, ειγε δοξοι τισι (πολλοι δ' οι λοχωντες) και τον τομον
καταιτιασαιντο; και ει ταυτα γενοιτο, τις αν εξελεσθαι ημας, φασι, δυνατος της
εκεινων κρι σεως; ταυτα τοις της εκκλησιας λεγουσι πολλοι μεν τινες ησαν εκεινοι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

γινομενοι την διαφοραν αντεπαγοντες των πραγματων και προς την υπογραφην
ερεθιζοντες· ως δ' ουκ επειθον συχνας προσβολας ποιουμενοι, εις υποψιαν
εμβαλλοντες ων ουκ ᾔδεισαν ποτ' εκεινοι, του κοινου συνεδριου απηλων και ως
εχθρους εκρι νον. οι δε την μετ' εκεινων ομιλιαν, τοιαυτα ζητουντων τε και
λεγοντων, ερημιαν οιομενοι, την δ' ερημιαν την απ' εκεινων οιον ασφαλειαν,
περιηρχοντο πλανητες, εστερημενοι μεν τιμης εστερημενοι δε προσοδου πασης, και
το εικαιον της διατριβης 113 της καθ' αυτου ταξεως ανθαιρουμενοι. ως δε και αυθις
προσ εκαλουντο και ανεκρινοντο και παλιν αυθις, και γε μωμον σφισι και το τοις
προτεροις προσκεισθαι δοκειν κακει τον νουν εχειν επηγον ως εγκλημα μεγιστον, οι
μεν ουδ' ουτως ηθελον υποκλι νεσθαι, υπονοιαν ανυποστατον προτιμωντες
προφανους ορρω διας, μη ακριβως ειδοτες ο τι και υπογραψοιεν. ην γαρ εν τωι τομωι
προς τοις αλλοις και η του ρητου του θειου ∆αμασκηνου εξηγησις ουτως εχουσα "ει
δε και παρα τωι θεολογικωτατωι ∆α μασκηνωι το δια λογου ευρηται προβολευς, ου
την εις το ειναι καθαρως του πνευματος προοδον η λεξις δηλουν βουλεται, αλλα την
εις αΐδιον εκφανσιν." τουτο δ' ο τι σημαινοι, ουκ εχειν ειδεναι εφασκον, και την
διαφοραν εζητουν μαθειν της τ' εις το ειναι προοδου και αιδιου εκφανσεως, ινα την
μεν των λεξεων αποβαλλωνται την δ' ενστερνισωνται· ειναι γαρ αυτοις δοκουσας
τας λεξεις ταυτοδυναμους, την τε εις το ειναι προοδον και την εις αΐδιον εκφανσιν.
και οι μεν ταυτα λεγοντες εις τελος ανθι 114 σταντο· ενιοι δ' ασφαλειαν παρ'
εκεινων ζητησαντες εγγραφον, η μην ασφαλως εχειν της θεολογιας την λεξιν, και
αυτους εκει νους, ει μη παρ' ανθρωποις, αλλα γε παρα θεωι κρινοντι τον λογον
υπεχειν, ου πατριαρχην μονον αλλα και αρχιερεις τους εις διδασκαλων τεταγμενους
αξιαν, ταυτα ζητησαντες και λαβοντες υπεγραφον.
2. Ὀλιγον το μεταξυ, και εις χειρας γεγονως ο τομος τωι Βεκκωι παρεκνιζεν
αντιξυειν τον ξυοντα. και δη καν πολλοις μεν αλλοις του τομου επελαμβανετο,
ταυτην δε μαλιστα την εξηγη σιν μη καλως εχουσαν της εννοιας επειρατο δεικνυειν,
ως η μη ομωνυμιζομενου δηθεν του προβολεως και ποτε μεν εις αιτιον
εκλαμβανομενου ποτε δε εις δοτην και χορηγον τε και απλως παροχεα, η ει μελλοι
απλουν το προβολευς συντηρεισθαι, μιας εννοιας δηλωτικας ειναι αναγκηι και
αμφοτερας τας λεξεις, την τε εις το ειναι προοδον και την εις αΐδιον εκφανσιν, και
ουτως εις ταυτον συντρεχειν εκεινωι τον ως δηθεν διαφερομενον. τουτο γραψας και
πεμψας τισι των αυτου παρειχε την περι τουτων κρι σιν τοις ορθως εξεταζειν
εθελουσιν. ου μην δε αλλ' ουδ' εκει 115 νους ελεληθει παντως τοιαυτα γραφων
εκεινος, οργην δε ταυτα και μονην τεως και του αντιλυπειν ορεξιν ᾤοντο ειναι και
ηφρον τιστουν και κατημελουν γραφοντος. πολυ δ' υφειρπε τουτο ανα την
Κωνσταντινου, περι μεν του καθ' αυτον υποστελλομενου των ακουοντων εκαστου,
ως μη δοκοιεν αφ' εαυτων μεμφεσθαι, δειν δε και ως ενην προσεχειν λεγοντων, μη
πως ο λογος εχοι το πιθανον και μεσον δυοιν εριζοντοιν αυτοι κινδυνευοιεν. εφερε
δε πολλοις νουν η του Βεκκου αντιρρησις, και εφυλοκρινουν ακρι βως την εξηγησιν,
και μαλλον οτι ουδ' αυτοι γε οι υπογραψαν τες επ' ασφαλειαν υπεγραφον, αλλα τωι
παρ' εκεινων επερειδο μενοι γραμματι.
(3) συμβαν δε τι και περι τον εσκαμματι σμενον χαρτοφυλακα (ο γαρ
Μοσχαμπαρ και προαπεστη αμα μεν οφφικιου αμα δε και πατριαρχου, μικροψυχησας
επι τισι, και δια ταυθ' επομενον εαυτωι και τον πεντεκκλησιωτην ειχεν) επερρωσε
κακεινου την περι τον πατριαρχην δυσμενειαν, και γ' ουχ οιοι τ' οντες αυτωι
διαμαχεσθαι προς τον τομον απειδον, 116 δοξαν ασφαλειας δογματων, μη κενην
διαφοραν παρα πολλων αποισεσθαι προνοουμενοι. και δη παρασπαιρουσαν ετι
ορωντες την παρα του Βεκκου τωι τομωι μεμψιν, τοις γεγραμμενοις επι φυεντες και
ουτοι την μαχαιραν ωξυναν. ορμαις γουν παρακρο τηθεντες μειζοσι και τους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

δοκουντας προκαταλαμβανουσι των αρχιερεων, ων και μειζους και πρωτοι ο
Ἐφεσου τ' ησαν Ἰωαννης ετι απων, ο Κυζικου ∆ανιηλ και ο Φιλαδελφειας
Θεοληπτος, ος δη και παρα τωι μεγαλωι λογοθετηι πολλην και μεγαλην ειχε κατα
πληροφοριαν την οικειοτητα. οι δη και μεχρι μεν τινος και αυτοι διερχομενοι τα του
τομου ου προσαπεδεχοντο την εξη γησιν. το γουν ταυτιζειν την τε προοδον την τ'
εκφανσιν, και επι τουτοις τον γραψαντα καταμεμφεσθαι ως ταυτα τωι Βεκκωι
δοξαζοντα, ουκ εκρινον ξυνετον ουδ' αλλως ευσχημον και εις απολογιαν
ευπροσωπον· δοκειν γαρ τοις πολλοις εντευθεν επι κακιαις ευθυνειν τον Βεκκον και
ου δια δογματων παραβασιαν, οις οτι και αυτοι αληθειας αναγκηι συνελαυνομενοι τα
αυτα εκεινωι θεολογουσι, και ο φευγειν εδοξαν βασκανιας χαριν, τουθ' ομο 117
λογουσιν αληθειας ενεκα. το γουν ουτω τον τομον καταιτιασθαι ουκ εγνωσαν δειν·
το δ' οτι το προβολευς ονομα, ο ιδιοτροπως παρα των πατερων επι του αιτιου του
πνευματος παραλαμβανε ται ωσπερ και το γεννητωρ επι του αιτιου του μονογενους
λογου, αυτος ομωνυμισας επι της απλως εκφανσεως εξελαβετο και ουκ επι της
αιτιας του πνευματος καθαρως, ην και προοδον λεγων την λεξιν απεφασκε, τουτ'
ουκ ηφιουν ακαταιτιατον, και παρα βασιας εκεινον εντευθεν δογματων εγραφοντο.
το μεν ουν υπ' ο δοντα παρα τουτων και ετι εφειρπε, το δε και αναφανδον λεγειν
προς παντας αι επι τωι τομωι υπογραφαι σφων ουκ επετρεπον. εζητουν ουν ευπρεπη
καταστησαι την κατηγοριαν, και δειξαι τον Βεκκον Νεσσον αλλον αντικρυς, ος δη
και μετα θανατον τον με γιστον Ἡρακλεα κατηγωνισατο. και ταχυ παρεσχεν αιτιαν
ουκ οιδα ειτε γ' η τυχη ειτε μην το δαιμονιον μηνιμα.
(4) μοναχος γαρ τις Μαρκος τουνομα, εκ γενους εξωτερου Ῥωμαιων ων και
προς λογον φιλοτιμουμενος, συνηθειαν εχων εκ του παλαι προς πατριαρχην φοιταν
αυτωι και διδασκεσθαι, τοτε δοξαν εκει 118 νωι, ουκ οιδα ποθεν, συνισταν αυτον εκ
λογογραφιας τα δογματα, γραψας ως δηθεν τα εις αντιρρησιν εμφανιζει τωι
πατριαρχηι. ο δ' ανα χειρας λαβων τε και διελθων και τισιν επιστησας, και ως ειωθε
παλαι ποιειν, διδασκαλου τροπον χερσιν οικειαις τιν' αττα διορθωσαμενος
αποδιδωσιν. εντευθεν ο Μαρκος λαβων τα πι στα ως τις ειναι δοξας και υπερ
δογματων γραψας, το γραφεν ενεφανιζε τοις πολλοις θαρρουντως, προστιθεις ως
και πατριαρχηι εμφανισειε τουτο και εκεινος τινα διορθωσειεν, εγκαθιστων εν
τευθεν τα της εκδοσεως. ταυτα λαβουσι τισι, και μαθουσιν εκειθεν ως και αυτος
ομωνυμιζει την λεξιν την προβολευς, αφυ κτον εχειν τον πατριαρχην επι τηι
κατηγοριαι εδοκει· ειναι γαρ κακεινον ταυτα φρονουντα, οις οτι λαβων εις χειρας τα
γραμ ματα και διεξελθων αλλα μεν διωρθωκει και οικειοις γραμμασι διεσημηνε την
διορθωσιν, αυτην δε την λεξιν ακαταιτιατον εια σεν, ωστε τον εν τωι τομωι γριφον,
ως αν τις ειπηι, και το της γνωμης γλαφυρον τε και υπουλον εν τωι του Μαρκου
παραγυμνω σαι και δειξαι γραμματι. ταχυ γουν το του Μαρκου γραμμα λαβων ο
Θεοληπτος, επιστας τωι μεγαλωι λογοθετηι, ανδρι λογιωι και περι την των δογματων
εκκαιομενωι, ωστε πολλους πιστευειν, 119 ασφαλειαν, εκφανιζει, και μεθ' οσης ειπηις
της επιστασεως διεξ ηρχετο, και γε προοικονομησαμενος το κακοδοξον εκ πολλων,
ει ουτως εχοι και αυτωι ξυνδοκοιη, διεπυνθανετο. και τον ομολο γειν παραυτικα, και
καταρριπτειν τε και αποβαλλεσθαι ως κα κως εχον και τολμηρως το συμπαν. ταυτ'
εκεινου διευλαβου μενου περι τα γραμματα ως το μεγιστον εχοντα σφαλμα περι τα
δογματα, τον Φιλαδελφειας αυτικα τον τομον εξενεγκειν, και "τι γε αλλο" φαναι
"δοκει σοι προς ταυτα το παρα του πα τριαρχου λεγομενον;" επεστησε κακεινος
ευθυς τηι λεξει, και τα αυτα ωμολογει, και αγνοιας τον πατριαρχην μεγιστης
εγραφετο. και το πραγμα δηλον τοις πολλοις γεγονος μεχρι και αυτων των
βασιλικων ακοων ανεισιν. ο δε και αυτος επιστησας τοις λεγο μενοις, και πολλους
και μεγαλους βλεπων τους καταιτιωμενους, δειν εγνω διορθουν τον λογον προς ο τι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

και δοξοι το ευσεβεστα τον· μηδε γαρ ειναι καλον αυτους αλλοις εγκαλουντας
παραβα σιας περι τα δογματα ενεχεσθαι γε και τουτους και κακωι το κακον ιασθαι
δοκειν. ταυτα τοις περι τον πατριαρχην ουκ ην αγνοειν, αλλα κακεινος ακουει το
δραμα, και ουκ ανεκτως υβριο 120 παθων ειχεν, ει τοιουτος ων εν λογιοις και
τοιουτος δοκων εν δογματων επιστημηι παραβασιας και αυτος εγκαλοιτο, και της
μεγιστης, ως επειθον. οθεν και αξιουμενος διορθουν το σφαλεν αυτος, εν δεινωι
ποιουμενος το σφαλμα ομολογειν εν τοις αυτου γραμμασιν, ουκ επειθετο, αλλα και
προσωργιζετο υπερηφανων. το δ' εντευθεν προσιοντες βασιλει πεισμονης
ενεκαλουν και γ' αι ρεσεως, και απεσχιζοντο κατ' ολιγον εκεινου ως μη αγνοιαι
δηθεν και ξυναρπαγηι περιπεσοντος, αλλα και γνωμηι.
(5) τα γαρ προ του ηπειγον τουτους τοιουτους ειναι τε και φαινεσθαι. τα δ'
ησαν πρωτον μεν το του Ἀλεξανδρειας Ἀθανασιου, ον πολλοις υπηγον τοις χαλεποις
προτερον, μεχρι και αυτης εξοριας περισταντες την δριμυτητα των κακων, εφ' ωι τον
τομον καθυ πογραψειε, καν εκεινος μετα πολλας επηρειας τον μεν τομον, ως μη
δοκιμαζειν εχων ως αλλοεθνης και των ημετερων δοκων αξυ νετος ο τοσουτος την
γνωσιν, παρεθεωρει, αλλην δε τινα ομο 121 λογιαν εξ εαυτου εγραφε και
υπεγραφεν, αυτην δη την των αγιων και κατημαξευμενην, μηδεν το ασαφες και
υπονοουμενον εχου σαν. δευτερον το κατα τον Ἀντιοχειας Ἀρσενιον, πως μονον
ακουσθεν συσταθεις επ' εκκλησιας τωι ρηγι Ἀρμενιας τα εσχατα κατεγνωσθη και των
διπτυχων εξεβαλλετο. και βασιλεως οτι τε τον πατερα δοξαντα περι την εκκλησιαν
αμαρτειν αταφον αφηκε και αμνημονευτον, και οτι την προτεραν συζυγον τα ομοια
περι την ευφημον μνειαν εδρα, και τριτον την μητερα, οτι ει μη και αυτη τον της
πιστεως δεδωκε λιβελλον, ουκ αν εις κοινωνιαν εδε ξατο. πολλη τις ην η κατα του
πατριαρχου μεμψις, οτι δοξας σφαληναι μη διορθωιτο αλλ' ισχυρογνωμονοιη και
μωμον προσ τριβεσθαι θελοι τηι εκκλησιαι, απαντων μωμον τον χειριστον. υπερρει
γουν δια ταυτα η προς εκεινον του βασιλεως διαθεσις, και οι κατ' εκεινου ισχυον
πλεον και πλεον ετι, μεχρις αν και του δηλωθεντος Ἀθανασιου παραγγειλαντος και
συμβουλευοντος δη θεν την υποχωρησιν (εκοινουτο γαρ και τουτωι την γνωμην ο βα
σιλευς, και αυτος επευδοκει προς ταυτα, ως και υποστηναι την προς εκεινον αφιξιν
εφ' ωι ξυμβουλευοι)
(6) απειπων εκεινος και αποναρκησας τοις ολοις, εν μιαι των κυριωνυμων
ημερων, 122 ομιλιαν λαλησας προς τον λαον ως πολλοι επισυνεστησαν κατ' αυ του
και ως μη οιος τ' ειη αντεχειν εις προς πολλους, και ταυτα και των Ἀρσενιατων
ειρηνευειν υπισχνουμενων ει και αυτος εξελ θοι, και τελος ως κατα δοκιμασιαν
εξερχεται, επειπων ως ει μη γ' ειρηνευσοιεν τηι αυτου αποστασιαι επιστησομενος
αυθις και ως θηρ εκεινους καταδραμουμενος, εξεισι και τηι των Ὁδηγων μονηι φερων
εαυτον διδωσιν, ου μην δε ωστε και απρακτειν τελεως, αλλα και συνεισβαλλοντων
των περι εκεινον αρχιερεων και κληρι κων συνοδους τε γινεσθαι και κρισεις
αποκαθιστασθαι και τα κατα την εκκλησιαν και αυθις οικονομεισθαι,
μνημονευομενου και ετι. Ἀλλ' ουδε και το επ' εκεινωι σκανδαλον κατεστελλετο,
αλλα και μαλλον ελθοντος και του Ἐφεσου Ἰωαννου, ον και μακροθεν οι κατ'
εκεινου προκατελαμβανον, μειζον ᾔρετο, και ο κρατων εν διχονοιαις ην ει
μνημονευομενου εκεινου αυτος αγιαζοιτο ταις θυσιαις. δια τουτο και πολλων
μεταξυ συμβαντων χωραν σχον τες οι κατ' εκεινου το τουτου ονομα εν ταις
συναξεσι κατεσιγα ζον, και παραιτησιν εζητουντο εφ' ωιπερ και τον αξιον προχει
ρισαιντο. αλλ' εν τοσουτωι και ο εις πατριαρχην Ἀντιοχειας 123 επ' ανατολης ταχθεις
απο Τυρου Κυριλλος μετ' Ἀρσενιον, ανηρ ευλαβης και ησυχιας φιλος και πληρης
εκκλησιαστικης καταστα σεως, τηι Κωνσταντινου επιφοιται, ον εδει παντως ελθοντα
το κυρος εντευθεν λαβειν εκ μεταθεσεως αναβιβαζομενον, καν τοτε μη δεχθεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

υστερον μετα χρονους οκτω μολις, και υποσχεσεις δους η μην μη κατα τι Ἀρμενιοις
συνερχεσθαι εν τηι εκεινων δια γοντα, επει τα κατα Συριαν ηφανιστο, προσεδεχθη,
κανταυθα το βιουν απηντλησεν. ως γουν επιδημησας ουτος τηι Κων σταντινου τωι
τοτε υπερ αλλους εν τοις των Ὁδηγων κατοικειν προυτιματο, απαρας εκειθεν ο
πατριαρχης Γρηγοριος τωι του αγιου Παυλου του εν τωι Λατρωι μετοχιωι μετοικισθεις
διδοται.
(7) και ην εκει διαφιλονεικων προς αρχιερεις και βασιλεα επι καλουμενος, ει
λαβοντες αυτον σοφον τε και εντιμον νομιζομε νον, προσετι δε και ορθοδοξουντα,
ουχ οπως ατιμοιεν εκεινον, αλλα και προσαφαιροιντο το επι τηι ορθοδοξιαι σεμνωμα.
και δη και ως ειχε γραφων την επι τωι τομωι των κατηγορουμενων επιλυσιν, οπως
γραψοι την αρχην και οπως φρονοιη, και ως ει μη ουτως εξηγοιντο, αναγκη πασα εις
την του Βεκκου γνωμην εμπιπτειν, ταυτα λεγων ηξιου διδοντας αυτους το επι τωι
ορθο 124 δοξωι οι βεβαιον και ομολογουντας αντιλαμβανειν παρ' εκεινου την του
θρονου παραιτησιν. τουτο ουν εκεινοις λαβυρινθος αντικρυς δυσδιεξιτος· ει γαρ
ομολογοιεν ορθοδοξον, η επι τηι παραιτησει αξιωσις ουχ οπως αδοξος αλλα και
τυραννικη κατε φαινετο. αντηξιουν γουν δια ταυτα κακεινοι τον βασιλεα κρισει
επιτραπηναι τα κατ' εκεινον, και ει μεν ευρεθειη απο κοινης σκε ψεως το ασφαλες
εφ' οις εγραψεν εχων, τελειν και αυθις εις πα τριαρχην εκεινον, ει δε γ' εξελεγχθειη
εμπεσων εις σφαλμα δο γματων, αυτον μεν ζητειν εν μετανοιαι συγγνωμην και γε
λαμβα νειν, αυτους δ' αφεντας εκεινον δικαιως (και τις γαρ εντευθεν παραιτησεως
χρεια;) ζητειν τον αξιον. εδεξατο τον λογον ο βασιλευς, και γε πεμψας παρεδηλου
τωι Γρηγοριωι τα παρα των αντιδικουντων λεγομενα. ο δε καθαπαξ δεινον ηγουμενος
ει και αυτος ο δοκων υπερ αλλους επι τηι παραβασιαι αλισκοιτο δογμα τος, εδεχετο
την αξιωσιν και ετοιμος ην απανταν εις κρισιν. οθεν και ωριστο μεν η ημερα, ωριστο
δ' ο τοπος· ο δ' ην το μεγα του βασιλεως παλατιον. εταττοντο οι κριται, οι κατηγο
ρησοντες ητοιμαζοντο· οι δ' ησαν οι σχισθεντες εκεινου, οσοι τε των αρχιερεων και
οσοι των κληρικων. τα παντ' ευτρεπη, 125 εδει δε συνελθειν και μονον. ως δ' η
κυρια παρεστη και απαν ταν εδει εις ταυτον παντας, αυτος συναμα τοις αμφ' αυτον
πρωιαιτερον ετοιμασθεις εφιππος συν εφιπποις προς το παλατιον απανται, και που
ισταμενος εξω ως ετυχεν εχων, δηλην τωι βα σιλει την σφετεραν ποιουμενος αφιξιν
απανταν την ταχιστην και κριτας και κατηγορους ηξιου. ο μεντοι γε βασιλευς
σοφωτερον τι και βαθυτερον εννοων, ως γεγονυιας της διαλεξεως ουδεν ολως
χωρησει κατ' ορθον το πραγμα, ως θατερον αμφοιν γενεσθαι, η εκεινον φανεντα
κακον ησυχαζειν η εκεινους διαβολεις ομολογειν, αλλα παραμενειν και αυθις το
σκανδαλον, φυσεως εχοντων των λογων λογοις μαχεσθαι, ως πραγματων και
μονων ειναι την ομο λογιαν της φυσεως, ως εχουσι φαινομενων και μη ως
λεγονται, ταυτα σκοπησας, και μαλλον οτι τοις καταβαλουσιν ουκ εις ασφαλες
παντηι περισταιη αν το πραχθεν ως εις οβελισμον αγο μενοις δια την του
χειροτονητου παραβασιαν, και μαλλον οτι και το επισφαλες ομολογουντες
υπεγραψαν, ουκ εκρινεν εις συμ φερον γενεσθαι την κρισιν. οθεν και πεμψας απηρτα
την διαδι 126 κασιαν. και γαρ και οι αντιθετοι τουτωι ευφυως απεκρουοντο τα της
κρισεως, ουκ εις συμφερον εσεσθαι τους λογους πολλων κινηθεντων
διαβεβαιουμενοι, επειθον δε βασιλεα πεμπειν και αξιουν παρεχειν λιβελλον
παραιτησεως. μηδε γαρ εις συμφερον εσεσθαι την εξετασιν, αυτους δ' εντευθεν
ομολογειν ευσεβη, και μηδενα τον δισταγμον επι ταις σαις, φησι, φερειν δοξαις, μο
νον δε σκανδαλισθηναι δια το του Μαρκου γραμμα, ο και αυτος συ φθασας πολλακις
ταις αποβολαις δεδωκας ως παρα το ορθον συντεθεν της κοινης δοξης της
εκκλησιας, και δια ταυτα δικαιον ειναι βασιλει τε πειθεσθαι τα χρηστα
συμβουλευοντι και ειρηνι κως απαλλαττειν. ταυτα πολλακις διεμηνυετο, αλλ' ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

επειθε. και γ' επι πολλοις και τον τοτε κοιαιστορα Χουμνον και τον συγ γραφοντα
συναμα πεμπων ο βασιλευς προσεταττε λεγειν και αξιουν τα αυτα παρ' αυτου.
τυραννεισθαι γαρ τηι εις εκεινον αγαπηι επι τωι μεχρι τοσου την εκκλησιαν
κυμαινομενην περιοραν, και μηδεν εφειναι τοις κατ' εκεινου ωστε και πλεον τι παρα
το ει 127 κος εκκηρυττειν, αλλ' ορθοδοξον ηγεισθαι πειθειν και ετοιμως σπενδεσθαι
του σκανδαλου παραιρεθεντος· το δ' εσται παντως, ει μετ' ειρηνης παραιτοιτο. ταυτ'
ελεγε βασιλευς, απειρηκως ηδη προς το των πολλων σκανδαλον. αλλ' ακουων
εκεινος τοτε πολυς ην αλυων, ειπερ αναφανδα μεν εφ' αιρεσει τουτον διεκω
μυδησαν, κρυφα δε ως ορθοδοξουντα δεχονται. δια τουτο και την ομολογιαν εζητει
ταυτην κοινηι παρ' αυτων γενεσθαι, συν αχθεισης της πολιτειας αμα συγκλητωι και
βασιλει, μηδε των εκκριτων μοναχων αποντων.
8. Ταυτα ζητουντος εκεινου ως αυτικα και την παραιτη σιν δωσοντος, σκεψις
ην μεγιστη, και σχισμα μεγα μεταξυ των απ' εκεινου σχιζομενων εγενετο, των μεν
μηδ' ανεχομενων ομο λογειν εκεινον ορθοσεβη, ως ει ομολογοιεν, παρευθυς εγκαθι
σταν τωι θρονωι και ακοντας, και του αιτιου λυθεντος αυτον 128 εχειν το απο τουδε
και επιτιμαν αδικουσι και της αξιας επιλαμ βανεσθαι. ησαν δ' ουτοι οι περι τε τον
Ἐφεσου και τον Κυζι κου, οι δη και μαλλον δειν ελεγον κρινεσθαι τον Γρηγοριον,
και σφας το αποβησομενον δεχεσθαι, μηδ' επειλυειν την κακην, μηδ' αλλα
κευθοντας αλλα βαζειν, οικονομουντας. των δε τροποις οικονομιας νευοντων
ομολογειν ευσεβη τον Γρηγοριον, ως μηδ' εκ του τομου τοσον σκανδαλισθεντας
οσον εκ του του μο ναχου Μαρκου γραμματος, μονον εκεινον ετοιμον ειναι ηξιουν
παρεχειν τον της παραιτησεως λιβελλον. και ηθελον τουτο, ει οιον τ' ην,
πληροφορειν και γραμμασι τον Γρηγοριον. ο δε πεμψαντος του βασιλεως λογοις
επληροφορει θεου εναντιον, ως ελεγε, μη φθασαι τουτους ομολογειν εκεινωι το
σεβας, κακεινον διδοναι το της παραιτησεως εγγραφον. οι μεν ουν περι τον Ἐφε σου
ουδ' ολως ουτε τον λογον εδεχοντο ουδε το πραγμα ευσχημον εκρινον· οι δε περι
τον Φιλαδελφειας και μαλα τον λογον ενορ κον ειχον ως εναντιον γινεσθαι
λεγομενον του θεου, καν μετα 129 βαλοι την γνωμην εκεινος, αυτους εχειν
τουντευθεν δυναμιν κα θαιρειν ως επιορκιας αλοντα διεβεβαιουν. των γουν περι
τον Ἐφεσου τε και Κυζικου μηδ' ολως καταδεχομενων την κοινωνιαν εκεινην, αλλα
κρινειν θελοντων ον ειδεναι ελεγον αλισκομενον, ο βασιλευς προς εκεινους λεγων
και μη πειθων, επει εωρα ανα σοβουμενην την θηραν επι τωι μηδεν τας προφορας
παυεσθαι, μιαι νυκτων συγκαλεσας και περι των προκειμενων ουκ ολιγα διεξελθων,
τελος μη πειθομενοις οργιζεται, σκληροτητα σφισιν ονειδιζων και ανοικονομησιαν
ως αναταρασσειν αει την εκκλησιαν ορεγομενοις και ανεγειρειν κλυδωνας μηπω
κατευνασθεντας τελεον. κακεινους μεν και αμφω απο προσωπου ποιειται,
επισκηψας σφισι μετ' εμβριθειας εγκλεισθηναι τε ταις καταμοναις και απροΐ τους
μενειν, εως ου αποκατασταντος πατριαρχου τηι εκκλησιαι τα κατ' αυτους
εξετασθησονται, και μαλλον τα κατα τον Ἐφε σου, επει γε και εφθασε γραψας
Ἀσιανοις κατα Γρηγοριου τα χειριστα. και τους μεν ουτως αποπεμψαμενος ο κρατων,
τοις συν εκεινοις μονωθεισιν εμβριθεστερον προσφερομενος πειθηνιους τε
παραυτικα δεικνυσι και συνενοι τοις λοιποις. οι δη και κατα 130 το μεγα παλατιον
συναχθεντες, παροντος μεν βασιλεως παρου σης δ' απασης συγκλητου και κληρου
και μοναχων σχεδον απαν των και λαωδους ουκ ολιγης μοιρας, συνοντων και
αυτων δη των κατα Γρηγοριου την αρχην ορμησαντων, σταθεις ο Φιλαδελ φειας
Θεοληπτος πολλων των κατα Γρηγοριου στοματων μια γλωσσα γινεται, και
ανακηρυττει παροντα τον πατριαρχην ορ θοδοξον, απαν δ' εκεινο σκανδαλον και
πασαν την απ' εκεινου αποστασιαν τωι του Μαρκου γραμματι ανετιθει ως εκειθεν
ανε γηγερμενων των ταραχων, ου δη και παρ' αυτου του πατριαρ χου αποβληθεντος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

εκεινους μηδενα εχειν τον δισταγμον επ' αυτωι του μη ορθοδοξον εχειν διωμολογει.
ταυτα λεξας τε και πλα τυνας επιτηδες των αλλων εστωτων εν σιωπηι καταπαυει τον
λογον.
(9) ο δε γε Γρηγοριος βασιλει συνταξαμενος και τοις συν ειλεγμενοις, και τα
εικοτα δεξιωσαμενος, εκειθεν απαιρει, και επι σχολης τηι υστεραιαι συνταττει τον της
αυτου παραιτησεως λιβελλον, εχοντα επι λεξεως ουτως. "εμε προυβιβασαν εις τον
θρονον τον πατριαρχικον και εις το της υψηλης ταυτης αρχιερω συνης αξιωμα ουτε
αι εμαυτου σπουδαι ουτε των εμων φιλων συναρσεις, αλλ' ανηιειν ως οιδε μονος
θεος. επει δε τουτο γε γονε και διετελεσα ετος εκτον ηδη και προς εις τοδε το λειτουρ
γημα, παντα εποιουν και ελεγον ωστε και τους σκανδαλιζομενους και της εκκλησιας
αποδιισταμενους εις ειρηνην αγαγειν και ενωσαι 131 αυτηι. αλλα το σπουδασμα
τουτο εις τουναντιον η εγω εβουλο μην προεβαινεν, ωστε και εβοων τινες ως ουκ αν
η ευκταια αυτη ειρηνη γενοιτο, ει μη εγω το πατριαρχειον καταλιπων εκ του μεσου
γενοιμην. ουκ ηνεσχομην επι χωρας μενειν, ουτως εναν τιως ορων τα της εκκλησιας
εχοντα, αλλ' ηγαπησα μαλλον σπεν δομενους τηι εκκλησιαι και αλληλοις τους
σκανδαλιζομενους οραν η εμαυτωι την τοιαυτην κατεχειν αρχην. ενθεν τοι και δια
την αυτων τουτων εν θεωι ειρηνην και την των ψυχοβλαβων σκανδα λων αργιαν
παραιτησιν ποιουμαι του θρονου του πατριαρχικου και της αρχης της πατριαρχικης
και του αξιωματος, ου μεντοι γε και της ιερωσυνης, επει ταυτην ελεουντος με του
θεου φυλα ξω εμαυτου δια βιου παντος, οτι και δια μονην των πολλων ει ρηνην και
προς την εκκλησιαν αυτων ενωσιν ποιουμαι την τοιαυ την παραιτησιν, ου μην οτι
εμαυτωι συνοιδα τι πραξαντι απειρ γον της ιερωσυνης εμε. ενθεν τοι και εξεστι του
λοιπου συν ευ δοκιαι θεου αλλον εκλεξασθαι πατριαρχην και εις τον θρονον τον
πατριαρχικον και την αρχιερωσυνην ταυτην αναβιβασαι, ος αν και υπο θεωι
συμμαχωι και βοηθωι, οσα και κανονικος πατριαρ χης και γνησιος αρχιερευς, εις εν τα
διεστωτα της εκκλησιας μερη συναγειν και επισυναπτειν δυνησεται. και γενοιτο
τουτο οικτιρ μοις του μεγαλου θεου και σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου, δυ
σωπουμενου ταις της παναγνου δεσποινης ημων παρθενου και θεομητορος και
παντων των αγιων πρεσβειαις." ταυτα γρα 132 ψας, ου μην δε και υπογραψας ουδ'
οτιουν, δηλος ην συνεστως εαυτωι τον θρονον και εις καιρον της τιμης εαυτωι
προμηθουμε νος τωι μηθ' υπογραψαι (εδει γαρ το "ο χρηματισας" γραψαι) μητε μην
αιτιαν θειναι της παραιτησεως αλλην η των σχιζομε νων ειρηνην, ης μη προβασης
αντικρυς, ως επιστευεν, αυτον την αρχιερωσυνην εχοντα αυτον ειναι και αυθις τον
πατριαρχην εκ του ακολουθου ξυνεβαινεν· ο γαρ επι τηι ιερωσυνηι ακαταιτια τος, επι
δε μονηι προφανει αιτιαι την τιμην παραιτουμενος, δη λον ως της αιτιας μη προβασης
αυτος αν ειη και παλιν, θελων μονον, ο την τιμην αναλαμβανειν αξιος. οι μεντοι γε
περι τον βασιλεα, και μαλλον ο τα παντα κυκων Θεοληπτος, μονον οτι γραμμα
παραιτησεως παρα του Γρηγοριου εδεχοντο, χαριν ειχον εκεινωι ως ηδη το παν
λαβοντες, και τους αλλους επειθον μη πολυπραγμονειν, μη ζητειν πλεον, μη την
υπογραφην απαιτειν, αρκεισθαι δε και μονωι τωι γραμματι οικειοχειρωι γε οντι, και γ'
απαλλαχθεντας ουτως εκελευον αγαπαν. Γρηγοριος δε και τοις εκ μακρου
δυσμεναινουσιν εαυτωι πεμπων συγχωρησιν διηλλαττε 133 το· και τοις μεν αλλοις
και δωρα προσαπεστελλεν, οσους αρα των κληρικων εκ σκανδαλου του τοτε
διισταμενους αφηιρειτο τα σιτηρεσια,
(10) τωι δε γε Ἡρακλειας Γερμανωι και τωι Πρου σης Νεοφυτωι, ους δη και
καθειλεν επ' αιτιαις, τον μεν Γερμα νον, οτι σκανδαλισθεις επ' εκεινωι, τους
λογισμους την αρχην εκεινου δεξαμενος και τελεσας εις μοναχους και πατρος επ'
εκεινωι ταξιν επεχων, τας εξαγορειας παρελογιζετο, του εξομολογουμε νου μη
ομολογησαντος ως εκοινωνει τοις προτεροις ουχ οπως ευ χων και ψαλμωιδιων, ως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

ελεγεν, αλλα και αγιου κλασματος αρ του, μαθων παρ' αλλων εσυστερον, αρχιερευς
πατριαρχην εγ γραφως αφωριζε, Νεοφυτον δε ως συνυπογραψαντα και ομογνω
μονησαντα οι, εκεινοις τοτε υπερηφανων ως αμαθεσιν, ενευ μενιζομενος υστερον,
πεμπων ελαμβανε την συγχωρησιν και αν τισυνεχωρει. και γε τωι τοις Ἀριστινης
μονυδριωι, εχομενα που κειμενωι της του αγιου Ἀνδρεου του εν τηι κρισει μονης (εκει
γαρ πρωτοβεστιαρισσα Ῥαουλαινα συνηγεν, εξ εαυτης περιθαλπουσα τα μεγαλα)
φερων εαυτον διδωσι.
11. Βασιλευς δε των τοιουτων απαλλαγεις, πολλου του 134 κατα τον τομον
υφερποντος πλημμεληματος, ουχ ουτως ηξιου εαν αδιορθωτον, και συνοδους
συνεκροτει, και πνευματι ζων τας σοφους συνελεγε, και κοινηι σκεψει μονωθεντα
τον τομον του βοηθου (ο δ' ην Γρηγοριος) προσεταττεν εξεταζειν. και πρωτα μεν
κατα το μεγα παλατιον συναμα βασιλει συναχθεντων σεισμος ενσκηψας εξαιφνης
τον συλλογον εκεινον και την σκεψιν διελυεν· ειτα κατα τα των Βλαχερνων
ανακτορα και αυθις συνηγοντο και επιμελεστερον διεσκεπτοντο. και οι μεν τα οι δε
τα επι πολλαις ταις ημεραις διαφιλονεικουντες και λεγοντες, τελος, επει ουκ ην
συμφωνειν επι τηι του γραμματος διορθωσει, υπεξειλον τελεον την εξηγησιν,
κρειττον ηγησαμενοι μη ολως το ρητον εξηγεισθαι η εξηγουμενους αναρριπτειν
κινδυνον
. 12. Τουτων δη γεγονοτων ουτως, βασιλευς και αυθις πολυς ην αλγων επι τηι
διαστασει των Ἀρσενιατων, και απας εγιγνετο ει οιον τε συμβιβαζειν αυτους και τηι
εκκλησιαι ενουν. ετυχον γαρ και αυτοι καθ' εαυτους στασιασαντες, ως δυο μοι ρας
γενεσθαι, τους μεν πλειους αμφι τον Ὑακινθον, ενιους δε εν τωι Ταρχανειωτηι
Ἰωαννηι σαλευειν, ακριβολογουμενους υπερ εκεινους τα πλειστα, και οτι χθες και
προ τριτης εν πυρι εκα λουν θεον οι αμφι τον Ὑακινθον, πυρσολατρας εκεινους
αποκα 135 λουντας κακεινων σχιζεσθαι μεχρι και αυτης προσλαλιας εγνωκο τας. και
γαρ εν πυρι δοκιμαζειν τα παρα των γραφων διω ρισμενα ουχ οπως αμαθες αλλα και
ασεβες ο Ἰωαννης οιομενος απεσχιζετο μεν και της εκκλησιας ως προτερον,
απεσχιζετο δε και αυτων δη των περι τον Ὑακινθον, ως μη συναινεσων καν ο τι
ποιοιεν. διο δη και παρα βασιλεως, ως το εικος, παρορωμε νος τωι της Χηλης
φρουριωι εξορισθεις εγκαθειργνυτο. τοτε τοι νυν της εκκλησιας κεχηρωμενης,
πειραν εθελων των σχιζομενων ο βασιλευς ει που σφας και δυνηθεις ειρηνευσειε,
πεμψας κατα γει τον Ἰωαννην, και που πλησιον των κατα Βλαχερνας παλατιων εν
τωι παλαι αρματοφυλακιωι εν ελευθεριαι κατεχει, ενδους εκει νωι και οις ιδιοις ειχε
συνουσι συνειναι τε και συνομιλειν. και δη γνους συναγειν αμφοτερους και ερωταν
τα προς ειρηνην, προ τερον ακροβολισμοις τισιν επειρατο του Ἰωαννου. εν μιαι δε
και τον Ἀλεξανδρειας Ἀθανασιον πεμψας, μεγαν παρ' εκεινωι δη τωι Ἰωαννηι
δοκουντα, ως αυτου προς βασιλεα λεγοντος μανθανειν τον βασιλεα και τωι
πατριαρχηι τους λογους πληροφορειν, πεμψας ουν δια ταυτ' εκεινον διεμηνυετο τα
δοκουντα, αμα τε προστασ 136 σων και αξιων ομονοειν σφας αμφοτερους, και ουτως
εις εν κατα γνωμην συναχθεντας τους σχιζομενους συναχθηναι και κατα το πον,
συνοδου κοινης υπο βασιλει γινομενης, ορεγοντι και αυτωι δεξιαν, ει τα δυνατα και
αλλως ξυμφεροντα λεγοιεν, βραβευθη ναι τε την ειρηνην εντευθεν ευδοκιαι θεου, ει
και αυτοι θελοιεν. ειναι γαρ εν μεσωι και θεον των ομονοουντων, και ζητουσιν ει
ρηνην οντα των μακραν τε και των εγγυς και σφισι ταυτην διδο ναι, και μαλλον
οποτε τις μη την ιδιαν αλλα την εκεινου δοξαν ζητοιη. ταυτα και πλειω λεγουσι τοις
αμφι τον Ἀλεξανδρειας ουδεν ην ακουειν ει μη στροφας αινιγματων και διωριας
πραγμα των και αλλ' αττα, οις αρα οι το παρον αποκρουομενοι και προς το μελλον
τας ελπιδας αναρτωντες χρησθαι ειωθασι. τεως δε και συνοδους ο βασιλευς
συγκροτων, το εκεινους, μη εχοντας ειρηνευειν προς αλληλους, εαυτωι ειρηνευειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

πειρασθαι και αμ φοτερους αδυνατον εκρινεν. αλλα και αδυνατοις, το δη λεγομε
νον, επεχειρει δια την προς την ομονοιαν ζεσιν, και πολλους καθ' εκαστην
συνελευσιν εξελιττων λογους ουδεν ηνυτε το παραπαν. του μεν Ἰωαννου και λιαν
απεγινωσκε τοτε, και μαλλον βασιλειαν 137 κατακριθεντος, ωστε καν μιαι των
συνελευσεων ες μεσον εμφα νισθηναι χειριδας εμμαργαρους κοκκινας και αλλ' αττα
ως δη θεν σημεια βασιλικα, α δη παρα τινι των αυτου ευρεθεντα την αναφοραν της
κατηγοριας πιστην επ' εκεινωι παρειχε, και δια ταυτα φυλακηι και παλιν δοθεντος
κατα τινα χειριστην υποψιαν μηδεν εκεινωι προσηκουσαν. τοις δε περι τον Ὑακινθον
κηδεμο νικως ως δηθεν προσηγετο, ωστε και εφειναι οι, ιππον πα ρασχων των
καλλιστων, συχνας προσοδους προς βασιλεα ποιει σθαι και υπερ των δεομενων
αναφερειν τε τα εικοτα και λυσεις πολλων εργαζεσθαι, επειτοι γε και αυτος βασιλεα
υπεσαινεν, εαυτον μεν λεγων ειρηνης φιλον ειναι και ετοιμον ειρηνευειν, χρη ναι
δε και τους αλλους υπερχεσθαι, εφ' ωιπερ και εντελεστερον ειρηνευοιεν. Ἰωαννην δε
και δυσθαναταν, και γ' υποκεισθαι και παρα των ιδιων καταγνωσει, ους και αυτους
θεραπευειν δειν, και ουτω το του κολοιου παθειν εκεινον, των αλλοτριων
εψιλωμενον πτερων. ειναι δε καιρου ταυτα και επιστημης απαι τουσης
μακροθυμιαν, τας εκεινων ατασθαλιας καλυψουσαν ως 138 κατα καιρον
ενδωσοντων. ταυθ' Ὑακινθος λεγων περιεβουκο λει τας ελπιδας τωι βασιλει, ωστε
και την του Μωσελε μονην εκεινοις ανειναι, και θαρρειν την εκεινων ομονοιαν ουκ
εις μα κραν γενησεσθαι. αλλ' ην ταυτα παντ' ονειρος εντυπουμενος τα ανυπαρκτα.
αμελει τοι κακεινους μεν, επει πολλακις προσμι ξας και τιμαις μεγισταις
δεξιωσαμενος, ωστε και τοις τυφλοις υπεξανιστασθαι προσιουσι και μακαριζειν τα
παθη και παρακα λειν μη καλα καλυπτειν κακοις, τον υπερ θεου και των θειων
ζηλον ταις της αυτου εκκλησιας αποστασιαις, τελος αφιησι, σκεπτεται δε μετα
κοινου συνεδριου και ιερου οποιος αν και κλη θειη εις προστασιαν της εκκλησιας
μετα Γρηγοριον. εκεινοι μεν γαρ και ακιχητα διωκουσιν ευκεσαν αντικρυς, αθετειν
μεν αξιουντες τον Ἰωσηφ, αθετειν δε και δογμα της εκκλησιας το δια του υιου εκ
πατρος εκπορευεσθαι, αρχιερεις δε φιλοκρινειν, και ιερωσυνην την μεν προσιεσθαι
την δ' αποπεμπειν, και τινα τοιαυτα πολυ το δυσχερες και εις ακοην εχοντα μονην
μιαι τινι 139 συμφορουντες αξιωσει και λεγοντες ως ευαγγελικως τε και κανονι κως
τα κατα την εκκλησιαν διαθωνται, ειγ' επ' εκεινοις τα πραγματα γενοιντο βασιλεως
νευσαντος. ουτοι δε μεγαλ' αττα των κακων υπειδομενοι προς τωι ατοπωι των
υπονοουμενων κα τωρρωδουν μη πως επι νεαραι καταστασει της εκκλησιας κωφον
κυμα πραγματων αναταραξειαν. ενθεν τοι κακεινων αφειμενοι κοινηι περι του
πατριαρχου κατεσκεπτοντο.
(13) και δη ψηφιζονται τρεις γε κατα το συνηθες, πρωτον μεν τον Γενναδιον,
ος δη και επι τηι πρωτηι Ἰουστινιανου ψηφισθεις και την ψηφον δεξαμενος,
επιδημησας και εγχρονισας επειτα παρηιτειτο, δευτε ρον τον Ἰακωβον, ανδρα τους
τροπους απλοικον και ευλαβειας πληρη, την των κατα τον Ἄθω προστασιαν
πεπιστευμενον, και τριτον τον Ἀθανασιον, ον δη και κατα τα ορη του Γανου εν
διατριβοντα, εκ των χωρων των κατα την Ἀδριανουπολιν την γενεσιν εχοντα, του
Ἠονοπολιτου βασιλει συστησαντος ανα την Κωνσταντινου τοτε διαγοντα βασιλευς
εν τοις πρωτοις των γνω ριμων εταττε. διαμηνυθεντος δε του πρωτου και τα πολλα
κατα ναγκασθεντος, επει ουκ επειθετο, περι αμφοιν των λοιπων προσωπων η κρισις
τωι βασιλει ενεδοιαζε, και τα ζυγα της αρε σκειας υπερ τον δευτερον προς τον τριτον
εκλιναν. καντευθεν προσκληθεις Ἀθανασιος ουκ ευθυς και αυτος ενεδιδου, αλλα τα
140 καθ' αυτον προς τοιουτον υψος υπεκοριζετο. τεως δε βιαι τωι δοκειν βασιλεως και
της συνοδου κατανευει και την προσκλησιν δεχεται. ησαν δ' ευθυς τα προοιμια αλλ'
αττα παρα τα φθα σαντα· πεζηι γαρ ηβουλετο διερχεσθαι τας οδους ενδυμα τε τρα χυ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

φερειν και βλαυτας εικαιως ηυτουργημενας υποδεδεσθαι και εν παντοιαι λιτοτητι
διαζην. πλην ου δια ταυτ' εζητειτο. ου γαρ ενδυματων και βλαυτων ην και
αυτουργιας το ως δει ποιμαινειν, αλλα ψυχης ευ εχουσης προς τουτο, αγαπην
χωρουσης Χριστου, δι' ης το κατα Χριστον ποιμαινειν εγγινεται. ει φιλεις με γαρ,
Πετρε, φησι, ποιμαινε τα προβατα μου. ουκ αλλο δη παντως η εις Χριστον αγαπη η
το αυτην δη την Χριστου αγαπην εχειν εν τηι ψυχηι. αγαπη δε Χριστου το δουναι την
ψυχην και απο θανειν υπερ ημων και ετι μενοντων αμαρτωλων. τουτο δ' αυ θις την
προς τους αμαρτανοντας συμπαθειαν παρισται. τις γαρ ποτε το οικειον μελος νοσουν
θεραπευων ουκ ηπιως αφειται και ιλαρως εκεινωι προσφερεται, καν ζεηι σκωληκας;
τις δε και θριαμ βευσειε το ελαττωμα εαυτου, ει μη και μαλλον κατανοουμενου
υπεραπολογοιτο; το γαρ οικειον πιεζει παν, κατα Πινδαρον. και Χριστος μεν, οτι και
μονον εσμεν Χριστου και το αυτο φερομεν 141 αγιον ονομα, μελη εκ μερους
λογιζεται σαπρους τοις πλημμελη μασιν οντας· ημεις δε υπερηφανησομεν και
καταγνωσομεθα των ανθρωπων, δικαιοι οντες αμαρτωλων και ανεγκλητοι εχοντων
εγκληματα, και τον μεν κολασωμεν, τωι δ' επιπληξωμεν, τον δ' υποπτευσωμεν, και
μη οντα των κακων πολλακις ως οντα κα τακρινουμεν; και κατορθουντας μεν ουκ
αξιως επαινεσωμεθα, αποβλεποντες προς το ημετερον υψηλον, σφαλεντας δε ως
μικρου μετελθωμεν αναμαρτητοι; Χριστος δε παραχωρει, και ο των μαθητων πρωτος
πιπτει, και ο μετα ταυτα της οικουμενης φω στηρ διωκτης προτερον γινεται και
κολαστης ευσεβων, και αλιεις μεν και τελωναι εις μαθητειαν παραλαμβανονται προ
του φανη ναι παμπαν κακοι, επι Παυλωι δε χαρις παραχωρει και υποστελ λεται, ως
αν μετα το φανηναι κακος και διωκτης και τιμωρος των Χριστου μαθητων
απαραιτητος τοτ' εκεινωι λαμψηι το φως, και γνωι ματαιως διωκων ον ως θεον
υστερον προσκυνει. τι δαι; αλλα τοις μαθηταις εκεινος αποσεμνυεται και την
ευεργεσιαν κρυπτει της χαριτος; ουδαμως, αλλα κηρυττει και μεγαλυνει τον ελεον.
ταυτα Χριστος, ταυθ' οι Χριστου, εκεινος μεν ινα νομοθετησηι το συμπαθες, ουτοι δε
ινα την ευεργεσιαν εφ' εαυ 142 τοις πρωτοις δειξωσιν. αλλ' ου φασιν οι περι εκεινον,
αλλα κολαστεοι οι αμαρτανοντες, αλλα καταγνωστεοι οι σφισι συμπα θουντες. τοτε
δε γε και προσδεχεσθωσαν, οτε και τοις αξιοις προστιμοιντο, και ως εκεινοις δοκοιη,
πικρως και αναλγητως τι μωρουμενοις. το δ' εμον ειπω παθος, και ει μεν επαινετον,
ει δ' ουν, εχον φερετω την μεμψιν. πασι μεν πιστοις την θειαν φιλανθρωπιαν
εξαπλουμενην κατανοω, και ουδενι της σωτηριας απογιγνωσκω γνησιως
μετανοησαντι, μονωι δ' εμαυτωι την του ελεους χαριν συστελλω και τρεμω την θειαν
κρισιν ως επενεχθη σομενην δικαιως, καν ο τι ποιοιην. πλην εξ ελεους και παλιν
θαρρω, και το Χριστου οντα παρ' αυτου και κολαζεσθαι φιλαν θρωπιας ηγημαι
πελαγος. τουτο πολλακις κατ' εμαυτον ηυξα μην, ουδενι της σωτηριας
απογινωσκων, καν τα φαυλοτατα δια πραξηται· μονον η προς το καλον οδηγια εστω
και η επι τοις αισχροις μετανοια. αλλα ταυτα μεν ειπον, οτι το σκληρον των περι
εκεινον ηθος και ατενες πολλαις την του θεου εκκλησιαν ταραχαις περιεβαλλεν
υστερον. αλλ' ουπω ταυτα. 143
14. Ἀλλα πρωτον μεν ακουσθεν ως ες πατριαρχην εκει νος εψηφιστο, πολλοι
τινες εξαναδυντες των καθ' αυτους φω λεων οι μεν πολλ' αττα των αχαριτων
εκεινωι προσεμαρτυρουν, και το πλεον εις αυτονομιαν και ασπλαγχνιαν, οτι και εξ
επιτα γης ονωι ποινην επιθειη των ομματων την στερησιν δοξαντι αδικωι περι τον
των λαχανων κηπον τοις μοναχοις, οι δε και ως θαυμα τουργον ωμολογουν, οτι τε
εν μιαι λαχανα συναξας, λυκον ευ ρων επιτιθησι ταυτα, εφ' ωι οι του κηπου
συναιροιτο, επιταξας απαγειν εις την μονην (ην δε ο λυκος ανθρωπος, ει και παρελο
γιζοντο λεγοντες, ως υστερον εγνωστο), και ως πεμφθεντος εκεινωι παρα τινος απο
μελισσειου κηριου αυτος τε φαγοι και γλυ κανθειη τον φαρυγγα, ευξαιτο δε τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

γλυκασμον και τωι πεμψαν τι, και ως αυτος εντευθεν ο πεμψας εξ εκεινου και ες
ημερας ανα στομα την γλυκυτητα περιφεροιτο, της ευχης εκεινωι τοπον
αποπληρωσασης κατα στομα του μελιτος. ταυτ' εκεινοι μεν ελεγον, το δε γε του
ανδρος ξενον και αηθες και αμφοτεροις ανα μερος πολλοις πιστευειν εδιδου. οτι δε
και ασκητης εκ των ει κοτων υποτοπαζοιτο και ακριβης περι τας εντολας νομιζοιτο,
μαρτυρες ησαν οι εκεινωι φοιτωντες, νηλιποι τινες και ωχριαι 144 και
κατεσκληκοτες και γυμνοι και απεριττοι, μη πολλα λαλουν τες, μη περιττα
ομιλουντες, κατηφιαι τε και τας γνωμας απα ραιτητοι και αμειλικτοι τοις πασι
φαινομενοι, α και δειγματ' ησαν σαφη της του διδασκοντος ακριβειας και του περι
τας εντο λας δεισιδαιμονηματος. ταυτα λεγομενα τε και φημιζομενα φθα νουσι και
ες βασιλικας ακοας. ο δε πολλα μεν ειδως και εφ' εαυτων ψευδη λαλουντας
ανθρωπους, εκ βασκανιας κινουμενους δηθεν και παθων αλλων ων ο βιος
εμπεπλησται (μαρτυριον δε το μηδενα λεγειν εκεινου ιδιωτευοντος), τεως δε και τα
περι εκει νου σκοπων λεγομενα, και αντιβαλλων τοις αγαθοις τα κακα, και συνετως
κρινων ως ειπερ ευρεθειεν αληθη ταγαθα, αναγκη πασα συναφανιζεσθαι τα κακα,
παρυποστασεις οντα εκ της των αγαθων απουσιας, ως μη αμα του αυτου οικου και
φως και σκο τος χωρουντος, συναξεις επιτελεσας κοινας. ευρων τους ταγαθα
λεγοντας και τα πιστα λαβων παρ' εκεινων ως μαρτυρησοντων ενορκως, αυτικα
διαλαλει τωι λαωι κοινως περι τουτων, και πρω τον μεν την κακιαν ως εκ του
πονηρου δεικνυσι, και τον κακον θησαυρον οθεν αι κατα ανθρωπων διαβολαι
θριαμβευει· επειτα 145 δε και παρ' εκατερα στησας τα αγαθα μαρτυρησοντας, προσε
ταττε λεγειν εκεινους α δη και συνοιδασι περι τανδρος εαυτοις. οι δε τοσουτον
πιθανως ελεγον, προστιθεντες και ορκους τους επι πιστει του βασιλεως και δη και
τους συνηθεις αλλους, ωστε θαυμασαι μεν παντας, τον δε γε μεγαν λογοθετην και
γραφηι δουναι ταυτα πεισθηναι. 15. Ουτω δη και απαξ και δις επι κοινων συναξεων
λα ληθεντων των κατ' εκεινον, επειδη εδει και παρα βασιλεως προ βαλλεσθαι,
υποτεμνομενος ο κρατων εκεινωι τον κοπον, εν τωι μεγιστωι παλατιωι κατα τον
Ἰουστινιανειον τρικλινον, ον ο νεος Ἰουστινιανος εδομησατο εξαιτον οντα και
μεγαν και θαυμαστον, λεχριον οντα τοις κατα πυλας εισιουσι πρωτως και ανωθεν
εως κατω διηκοντα, λαμπρον μεν τοιχοις λαμπρον δ' εδαφει, και περιττον το
καλλος, ος τωι χρονωι παρεγκλιθεις επι θατερα νο του βιαιου πνευσαντος υστερον
καταπιπτει, ως μηδε ει ην οικος εκεισε παλαι και τοις ιδουσι γνωριζεσθαι, κατα
τουτον τοι νυν τον τρικλινον, ισταμενον τοτε, της ταξεως γεγονυιας μεγα λοπρεπως
και ως εδει πατριαρχην προβαλλεται. ευθυς τε κλο νος οιον επισημαινει τηι γηι, και
παις τις κατα την Νεαν πεσων 146 κινδυνευει τωι πτωματι. τεταρτηι δε και δεκατηι
μηνος Ἐλαφη βολιωνος ο προβληθεις πεζηι καταλαμβανει το θειον τεμενος, μικρον
δ' υστερον και χειροτονειται. γινεται δε και τοτε σημειον συνηθες· νηνεμιας γαρ
ουσης τας προς τωι στασειδιωι φωταγω γους μεσον εκ των κατα κυκλον
απηιωρημενων, ας πας τις των εν κληρωι επ' εκβοληι πατριαρχου σημειον ειχεν (αμα
γαρ εκειναι τελουμενων των υμνων εσειοντο, και ο βλεπων εκβολην κατενοει του
τοτε πατριαρχευοντος· και γεγονε ταυτα επ' Ἀρσενιωι Γερ μανωι Ἰωσηφ Ἰωαννηι και
Γρηγοριωι), ταυτας τοτε ξυνεβαινε σειεσθαι. και πολλοις βλεπουσιν εξηταζετο το
τελουμενον, ει και μη ες προυπτον βασιλεως εστωτος διεπυνθανοντο. ως δ' ο
Καρακαλος Νικομηδειας τον ζυγον του αγιου ευαγγελιου ετιθει, και ηδη τον θειον
θεασθαι χρησμον εμελλον (φερουσι γαρ τι κακ τουτων επι τοις τελουμενοις οι
πολλοι πιστεις, καν ουκ αναγκαια η επισημανσις), το εις κολασιν αποφημον εν τωι
ιερωι ευαγγελιωι ενεφανιζετο· το δ' ην "τωι διαβολωι και τοις αγγελοις αυτου." ωι δη
και προσαλγησας πρωτος ιδων ο Νικαιας επειρατο καθοσον ην συγκαλυπτειν, και
μεταλλαττων τα της βιβλου φυλλα καρπον 147 ενεφαινεν ετερον. το δ' ην "και τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

πετεινα του ουρανου κατα σκηνουσιν εν αυτωι," ο και αυτο πολυ το απεμφαινον
εχειν εδο κει προς τα τελουμενα τεως το πρωτον και λαθειν σπουδαζοντες ουκ
ευωδουν συγκαλυπτειν, αλλα το αληθες εφημιζετο, ου μην δε και εις καταγνωσιν
αγειν τα τελεσθεντα εντευθεν, κατα τυχην μεν ου λεγοντων εκβηναι (πορρω γαρ η
τυχη τελουμενων θειων πραγματων), αλλο δε τι υποδηλουν το λογιον κατα το
λοξον πι στευοντων. α δη πολλα τοιαυτα και ξυμβεβηκασι. βρυγμον λεγουσιν
εκβηναι τωι Ἀρσενιωι· αλλ' ο χρησμος επ' αυτωι μεν ουδ' οτιουν επληρουτο, ως
εδειξεν, επι δε τοις κοινοις της εκκλη σιας και λιαν, οπου γε και τις, ως λεγεται,
θεοφορος ανηρ, ακουσθεν ως Ἀρσενιος επι της εκκλησιας κατεστη, ειπεν "Ἀρσενιος
αρχη σκανδαλων," τηι αρχηι συμβαλλομενου εκ της αρχης του ονοματος. δια τοιαυτα
και εν πληροφοριαι τηι προσηκουσηι τον πατριαρχην και κληρος και λαος απας
εδεχοντο.
16. Ὀλιγον το μεταξυ, και επεισφρουσι τουτωι υπηρεται μοναχοι ποθεν
εξωθεν. και οι μεν εκτος οι δ' εντος εκεινα ποιειν ουκ απωκνουν, α δη πνευματικων
μεν ανδρων ουκ αν ει 148 ποι τις, τεως δ' ανθρωπων και μετριων το παραπαν ησαν
ουκ αξια. πολλοις γαρ, μοναχοις δε μαλιστα, και λιαν επειχον. και η προφασις
ευλογος, ως αδιαφορουσιν εξ εθους, και τας της εβδομαδος νηστιμους καταλυουσι
μεν εις διφαγιαν καταλυου σι δε και εις οινον πολλακις και ελαιον, και παραρτυμασι
χρων ται, και παρα τους πολλους τρεφονται, και ως χρηματα τινες εχοιεν. και
τοσουτον εφυλοκρινουν ταυτα και ποιναις εξεκολα ζον, ως μη μονον τους
αδιαφορουντας δεδιεναι και τρεμειν την εκεινων επιστασιαν, ως ει μονον
προσαγγελθειεν κολασθησομε νους τα μεγιστα, αλλα και τον δοκουντα
προσεκτικωτατον. και οπερ επι του σκορπιου φασιν, εκ της οπης εξιοντα μηδεν ειδε
ναι οπηι το κεντρον προσβαλοι, αλλ' ευθυς ενιεναι πασι, και φυτοις και πετραις και
ζωοις και γηι, τα αυτου πραττοντα, ουτω κακεινοις αντικρυς ην τουπιτηδευμα,
ενιεισι πικριαν οις επισταιεν δια την του πατριαρχουντος επι πασιν, ως εδοκει,
ακριβειαν. εκεινωι το ευρεθεν χρυσιον καταγνωσις, τουτωι το των ιματιων καινον,
αλλωι το δυσι χιτωνισκοις η και τρισι χρησθαι, αλλωι οτι ο σταυρος εξ αργυρου η μην
και χρυσιου, και οτι πολυτελης 149 κατεσκευασται, αλλωι ως το μαχαιριδιον ευ
ησκηται, και αλλωι ως λελευκωται το χειρομακτρον, ως ελουθη ουτος, ως εκεινος
απερραθυμησεν, ως φιλοις εχρησατο, ως ασθενησας ιατρωι προσηλθε. και τις αν τα
αιτιαματα αριθμησειεν, α δη και ως επι σκηνης του βιου των ταλαιπωρων
ανθρωπων η τληπαθης φυσις ως εφολκια επισυρεται; οις εκεινοι επιφυομενοι
κατωνειδι ζον και ητιμουν και περιεσυρον και φυλακαις απαρακλητοις δι καιουν
ουκ εληγον. ην δη που και απο μονων εξελεγον χρηματα, ως υλην παθων
υποσπωντες ταυτα και το πυρ της εμπαθειας εντευθεν απομαραινειν δικαιουντες· ει
δε και ταις χερσιν εκεινων οι σπινθηρες, ως εδοξαν, ενεσποδιαζοντο, ηρακλεις, τοις
αλ λων, ο φασιν, ιατροις, ει ελκεσιν εβρυον. ομως μεντοι μισος ουκ ολιγον εντευθεν
σφισι παρα πολλων εντετροφε και ασπονδος μηνις, και κατεστυγουν απαντες,
εκεινων σπενδομενων μονων οις δη και ως ιδιοις εχρωντο. πολλοις δε και πληγας
ενετεινον βαρειας αμαρτειν δοξασιν, απο ζηλου δηθεν και ακριβειας, το 150
απαραιτητον επι πασιν δεικνυμενοι και ασυγκαταβατον, ως παν τας μεν ειναι εν
φοβωι και αγωνιαι, τους πλειστους δε και εν καταγνωσει λογιζεσθαι. παντα δ'
ανετρεπον και συνεχεον δια την νομιζομενην ακριβειαν κατα τα Ἀναξαγορεια
χρηματα. οι δε γε της εκκλησιας ορωντες τα πλειστα μεν καθ' εαυτους κατε
μεμφοντο, υπομιμνησκοντες δε και τωι πατριαρχηι προσαναφε ροντες οτι πολλοι
παρα των αγριων υπηρετων πληγας ανηλεως ελαμβανον, ως δηθεν τα πολλα μηδ'
ειδοτι, κατεγινωσκοντο ως αταλαιπωρητως εχοντες περι το καλον, ωστε τωι μη το
κακον εκτοπως μισειν μηδε το καλον τοις αυτοις υποδεχεσθαι μετροις. ην γαρ, ως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

ευκει, ο σκοπος τωι πατριαρχευοντι εκ μεσου θειναι το αδιαφορον, ειτε ον ειτε
δοκουν, εκ παλαιου επεισφρησαν δια την των πνευματικων προστατων, ως ᾤετο,
ατημελησιαν η 151 και συνηθειαν. οθεν κακεινοι επειλημμενοι προφασεως ευπροσω
που τοιαυτ' εδρων, ην που τις αιτιαν αδιαφοριας ειληφει. τεως δε περι την τοιαυτην
αιτιαν ουκ ολιγοις και αυτος ενεπικραινετο το αδιαφορον ονειδιζων, μη κρινων,
οιμαι, ως μεσον κακου τε και αγαθου το αδιαφορον κειμενον προς εκατερον
εναντιουται των ακρων, και ειγε προς ταγαθον κακον νομιζεται, αλλ' ουν και προς
το κακον αγαθον, και αγαπητον αν μετριοπαθοιμεν, μη του απαθους εφικνουμενοι.
αυτος δ' υπο κανονι τηι φαινο μενηι ιδιαι εξει, ειτε και γνωμονι, τα των αλλων ηθελεν
απευθυ νειν. καντευθεν και οι πολλοι διυπνιζοντο και εν υπονοιαις ηγον μεγισταις
τον απευθυνοντα. ην δ' εκεινους το εφορμουν πρω τον μεν το απ' εκεινου ατηρον
και προς απαν δυσεντευκτον, τοις μεν εξ αρετης δοκουν, τοις δ' εκ γνωμης εμφυτου,
τοις δε και εκ συνηθειας της προς την ασκησιν και μονωσεως (απαν γαρ δυσοιστον
το μη συνηθες), ειτα δε γε και το επι τοις ολοις κρυ πτον τε και αφανες και
ψαλλοντος και εσθιοντος και κατα μονας 152 διαγοντος, ωσπερ ησκητο τε και
ειθιστο. ομως (το γαρ της αναγκης εστιν αδηριτον) την σκληραν εκεινην και ως εν
σιδηραι ραβδωι διεφερον ποιμανσιν, οι μεν ευγνωμονεστεροι σφισιν εαυ τοις την
αιτιαν προστριβοντες, οσοις δηλαδη μη ην εν νωι τα των αλλων κρινειν αλλ' εις
εαυτους νευειν και εαυτους κατα το προσηκον κατανοειν, ει δε και αλληλους
κατανοειν, εις παρο ξυσμον αγαπης και μονον, συγχωρουσι τεως τοις γιγνομενοις,
αλλ' ου περιεργαζομενοις τους εργαζομενους, καν ο τι ποιοιεν. τοις δε και
πολυπραγμονειν επηιει και ανταμυνεσθαι πασχουσι και λαμβανειν λογους εξ αλλων,
πιθανους αλλως εκ των εικοτων ως αγνωτος πολλοις οντος εκεινου δια την επι τηι
ασκησει μονωσιν.
17. Τουτων ουτως εχοντων ο μεν πατριαρχευσας Γρη γοριος νοσωι
πολυημερωι κατεργασθεις, ως δε τινες ελεγον, και δια την παρορασιν εκ
μικροψυχιας, μετ' ου πολυ τελευται τον βιον. και το μεν εν ψαλμωιδιαις θαπτειν κατα
το εικος εδιδουν, το δ' ως αρχιερεα, ωσπερ δη κακεινος ᾤετο την ιερωσυνην πα
ρακατεχων, συχνους ο κρατων αποστελλων απελεγε, και τηι αυ τανεψιαι επεσκηπτεν
επιταττων, η τις ην Ῥαουλαινα, μη τι τοιουτον επιτελειν, ο δη και γινεται. 153 18.
Αυτος δε φθασας επ' ανατολης, τον πορφυρογεν νητον αποστειλας εχοντα και την
συνοικουσαν εκ των του Ῥαουλ κατα γενος, εξεληλακως επ' ανατολης ωρμα. και
διελθων τα της Βιθυνιας μερη, και οσα προ μικρου ερρεθη επι τε τωι Βεκκωι και τοις
λοιποις ειργασμενος, τωι Νυμφαιωι εφισταται, φερων και τον Μουζαλωνα προς τωι
του μεγαλου λογοθετου σεμνωματι και πρωτοβεστιαριον κλειζομενον. ου δη και
σκηνησας, εκειθεν τα κατ' ανατολην διοικουμενος, εσκεπτετο και περι του υιου
Μιχαηλ, επαγαγειν εκεινωι εκ του ρηγος Πουλιας την συνοικη σουσαν, η εκ του υιου
του Βαλδουΐνου και της θυγατρος του Καρουλου, Αικατερινα, ητις και επι τωι προς
μητρος θειωι τωι υιωι Καρουλου θειαν ειχε την του της Ουγγριας ρηγος θυγατερα,
θειαν ουσαν προς μητρος και τωι βασιλει Μιχαηλ, ητις και τους γαμους δυοιν
αδελφοιν ανα μερος κατηπειγεν. οθεν και αυτον μεν επι της πολεως καταλειπει ο
βασιλευς, τους δε γε τωι κηδει μεσιτευοντας Ἰταλους επηγετο προς το Νυμφαιον,
συχνα κατα ναλισκων και προσφιλοτιμουμενος, νευων ολος εις τουτο και μο νον ου
και συνδεσμους των αναγκαιων ποιουμενος. επι πολυ γαρ και προσελιπαρουν
εκεινοι, και συμφερον παμπληθες εδοκει και βασιλεως αξιον το συναλλαγμα.
υπετεινε δε και χρηστας τας 154 ελπιδας εκεινοις ο βασιλευς, και ενησμενιζον τοις
μελλουσιν ως εξ αναγκης εσομενοις. οθεν και του συγγραφεως τωι Νυμφαιωι
εσυστερον ενδημησαντος, εκεινοι μαθοντες πολιηθεν ελθοντα αξιουσι βασιλεα επ'
αριστωι καθημενον ερωταν εφειναι οπως εχοι των υγειων ο νεος βασιλευς, και οπηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

και τισι διαγων ενασχο λοιτο. και δη προσεταττε βασιλευς εκεινοις τε πυνθανεσθαι
και τουτωι διδοναι τας αποκρισεις. και γ' εφ' εκαστωι των λεγομε νων ακουοντες,
επει και χρηστα εξ αναγκης ηγγελλοντο, προσα ποδεχομενοι δηλοι ησαν
ευχαριστουντες θεωι. 19. Της δ' εικοστης ενατης μηνος Μαιμακτηριωνος, καθ' ην και
η των Ἁγιων αποστολων εορτη τελειται, διετειας τρεχουσης εστρατοπεδευμενωι τωι
βασιλει, γινεται τι τοιουτον, ο δη και κακων ηρξε μεγαλων τωι πορφυρογεννητωι
Κωνσταντινωι. επειδη γαρ η εορτη ην και εδει συναξεις μεν των μεγιστανων προς
βασιλεα προσοδους δε και των ματρωνων παρα την Αυγου σταν γινεσθαι, απηντων
μεν και αλλαι πλεισται και μεγισται, απηντα δε και η ευγενης γραυς
Στρατηγοπουλινα, η του Ἰωαν νου μεν του ∆ουκα και βασιλεως αδελφιδη,
Κωνσταντινωι δε τωι Στρατηγοπουλωι τωι και υστερον τυφλωθεντι παρα του υιου και
βασιλεως συνοικησασα. επει δε ουπω καιρος εκαλει εισελ θειν προς την Αυγουσταν,
εκεινη εξω που καθηστο την προσκλη σιν αναμενουσα. αλλ' εφισταται και η του
πορφυρογεννητου 155 συζυγος αβροσυνηι και χλιδηι πρεπουσηι υπο προπομποις τε
πλει στοις και οπαδοις. επει δε τηι θειαι η μαλλον και μαμμηι προσηγ γιζεν (η γαρ προς
πατρος εκεινης μαμμη αυτανεψια ταυτης ην, ειπερ αυτη μεν εκ του αδελφου του
βασιλεως και την αξιαν σε βαστοκρατορος εγεγεννητο, η δ' εκεινης μαμμη εκ
θατερου των αδελφων, η δη και τωι πρωτοβεστιαριωι συνυκει τωι Ῥαουλ Ἀλεξιωι),
επει γουν προσεγγιζουσηι εδει την γραυν καθεδρας υπεξα νιστασθαι κατα το
προσηκον τα δευτερεια προς την Αυγουσταν φερουσηι, εκεινη τουτο μεν γηραι τουτο
δε και ως δηθεν παιδι, και εκγονης καταφρονησασα, ουδ' ικταρ υπεξανιστατο, παραι
τησαμενη προς εκεινην μονον και γηρας προβαλλομενη και την του γηρως
ασθενειαν. υβριοπαπαθει τε παρευθυς εκεινη και ακαθεκτος ην την οργην, ει
βασιλεως ουσα νυμφη και ανδρος υπερ δεσποτας συζυγος ουδεν των αξιων
επιτυγχανει παρα προσ γενους μεν βασιλεως, αλλα γε και ιδιωτιδος νομιζομενης εκ
του τον εκεινης συζυγον ζωντα μηδενος επιβηναι αξιωματος. τρεπει τε την οργην
εις λυπην, και κλαυθμοις τε και οδυρμοις αφω σιουτο την δεινοπαθειαν. τουτο
γεγονος τον εκεινης ουκ ελαθε συζυγον. ο δε φιλοτιμος ων και αυτος, ετι δε και τους
λογι 156 σμους επικλασθεις εκ των θρηνων της γυναικος, αντιλυπειν μεν την γραυν
παραμυθησασθαι δε την ιδιαν εκ της προς εκεινην υβρεως εδικαιου. και δη εκεινην
μεν ουκ ειχε τι διαθεσθαι ανη κεστον, ευγενη τε ουσαν και μαμμην λογιζομενην τωι
βασιλει· ειχε δ' οικειον εκεινη Κωνσταντινον Μαυροζωμην ωνομασμενον, ωι δη και
συγχρησθαι κατα κοιτην κρυφιαν ελεγετο. και τουτο δη μαλλον ην το δοκουν
εκεινωι σοφον, εφ' ωι ατιμουμενου εκει νου η κατ' εκεινης υποτρεχουσα βαξις εκ των
δυνατων θριαμ βευοιτο. πεμψας γουν αυτικα και περισχων τον ανθρωπον μηδεν
των πραχθεντων ειδοτα, γυμνοι τε παμπαν ατιμως και κατα πασαν αγοραν
θριαμβευειν τοις οικειοις προστασσει· αμα δη και πληγας δεινας τε και πλειστας
εντεινουσι. τουτο γινομενον και ανενεχθεν βασιλει, πολυς ην εκεινος την τολμαν εν
δεινωι ποιου μενος, και αχθομενος τα μεγαλα ει αυτου βασιλεως ενδημουντος μηδεν
μηδενος εκεινος επιστραφεις ταυτα πραττοι, και ταυτα παρα τοιαυτην αιτιαν. ομως
τους θυμους κατασχων προσεταττε την ταχιστην, και μολις μεν αλλ' ομως
νικησασης της εξουσιας ελευθερουται ο τιμωρουμενος. εντευθεν και μηνις μετα
χολον εντετηκει τωι βασιλει, και δεινα εστρεφε πως αν ταπεινοιη τον 157 υπερ τα
μετρα κατεπαιρομενον, εις εαυτον αναγων το γεγονος και την του καταφρονεισθαι
δοξαν εν δεινωι ποιουμενος, και απο προσωπου εποιει τον αδελφον, και αποντος
κατημελει, και προσιοντι οφθαλμους ιλαροτητος ουκ εδιδου, και συνιππαζομε νος
την εγγυτητα αφηιρειτο, και ην εξ εγγιονος ειχε της ομιλιας προτερον δοξαν
προσεποιειτο παρακατεχειν. αξιωματικωτερον γαρ κακεινος ταις αληθειαις των
πραγματων εφηπτετο, πολλοις μεν τοις υφ' αυτον θεραπευουσι, πολλωι δε τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

συναγομενωι πλουτωι και τηι χλιδηι εντρυφων. υπερ γαρ εξηκοντα χρυσιου χιλιαδας
αι οικονομιαι τουτωι απεκληρουντο παρα πατρος, και γε σκοπος ην, ει περιην, και ες
εκατον επαυξειν. και μεγαλοις ανδρασιν αρχουσι τοις εκ του παλατιου εις θεραπειαν
εκεινος υπεταττε οι, και δια τουτ' εκεινος πολλα μεν προσοδων εχων ολιγα δ'
εξαντλων, ει μη που εις τας κατ' ευεργεσιαν φιλοτι μιας, ο και αυτο εις υποψιαν
εκειτο μειζω, πολλοις ενετρυφα και υπερηφανευετο εις υποταγην την ες βασιλεα
πρεπουσαν. ταυθ' ορων βασιλευς, και γε της εξ υπογυου εκεινης συμβασης 158 αιτιας
χαριν παρακεκνισμενος, διενυκτερευε τε μετα του πρωτο βεστιαριου εν νοσωι
πολυημερωι κειμενου· τω νεφρω γαρ πολυω δυνοις πονοις εβαλλετο, και ουδεν ην
το εις θεραπειαν προσαγο μενον οπερ ου προσεζημιου τον πασχοντα. και δια τουτο
μη οιωι τ' οντι αυτωι τωι κρατουντι τας προσοδους ποιειν, τουτωι προσιων βασιλευς
οσημεραι περι των κοινων συνεφροντιζε. τοτε τοινυν εκεινωι συνων διεπονειτο την
ταδελφου και υπερ τα εσκαμ μενα υπεραλσιν, και ταπεινουν συμφερον αμφοτεροις
εδοκει. το δ' ην τεως αποπροσποιησεσι και αποστροφαις και τωι μηδεν των εκεινου
φροντιζειν, καν παρηι καν απηι· ουτω γαρ υπομα λασσειν τα ηθη και προς το
δουλικωτερον υποκλινειν ᾤοντο. εκεινος δε ταυθ' ορων βασιλεως πραττοντος,
συχναις τε προσο δοις μαλλον προς βασιλεα η προτερον θεραπευειν προσεποιειτο,
και τηι παιδευσει καθυποκλινεσθαι δοκειν ηθελεν. οθεν και προς τον
πρωτοβεστιαριον πεμπων ηξιου και αυτον προσλιπαρειν βα σιλεα μη χολαν, καν τι
και εκ συναρπαγης επραχθη νικησαντος του θυμου, συμπαθειν τε και μη οργιζεσθαι.
εν τουτοις ουν του καιρου τριβομενου, και του πατριαρχευοντος μοναχος Σαβας εκει
παρην, και τα συνηθη της ατασθαλιας εργα διαπραττομε 159 νος ουκ ανιει, βασιλεως
επι πασιν εφιεντος, μη κρινοντος ισως πρεπον μηδ' αλλως ευσχημον εμποδων
ιστασθαι τοις παρα των του πατριαρχου πραττομενοις λογοις ευλαβειας, και του μη
δο κειν εμποδιζειν τοις εις διορθωσιν των πολλων νομιζομενοις. α γαρ ο Σαβας
επραττε, θελημα του πατριαρχου ολως ηγειτο, ως αυτος υστερον εφηνε προς τινα
των αρχιερεων απολογουμενος· εκεινου γαρ τωι βασιλει λεγοντος ως εικος ην αν
εμποδιζεσθαι παρ' αυτου βασιλεως οντος τον πατριαρχην, ειπερ εβουλετο, αυτος
απελογειτο ως ουκ αξιον πατριαρχην ως Τζυκανδυλην Νι κηταν, και αυτο δη τουτο
ονομα υποκοριζομενος (ο δ' ην ο του παλατιου ελαχιστος), παρα βασιλεως
προστασσεσθαι. ως γουν ουτω ταυτα και ο μοναχος Σαβας συνηθης ων εκεινωι πιστος
εν πολλοις κατεφαινετο, ακουσας, ως ελεγε, παρ' εκεινου βασι λει προσηγγελεν, ως
δηθεν προς αυτον λεγοντος εν απορρητοις του πορφυρογεννητου ως αμα μεν
βασιλευς επιδημησει τηι Κων σταντινου, αμα δε τον πατριαρχην εκβαλων τον
μοναχον Κοσμαν αντεισαξειε. τοτε γουν και μαλλον ο βασιλευς εξηγριαινεν, ει γε οι
εκπολεμυη εκεινος και αυτον πατριαρχην ψευδομενος, τους οικειους εκεινωι
υποποιουμενος, και υποψιας ουκ αγαθας συνελε γεν. ολιγον το μεταξυ, και τινες
των εκεινου βασιλει προσιον τες μεγαλ' αττα και εις απιστιαν την κατα βασιλεως
φεροντα λε 160 γειν τε και φρονειν εκεινον συναμα πρωτοστρατορι Στρατηγο
πουλωι διανυκτερευοντι οι προσηγγελον, και γ' ελεγχειν σφας ετοιμους εαυτους
παρειχον αναδεχομενου του βασιλεως. ταυτ' εκεινοι μεν ελεγον, εδοκουν δε παντως
εκ των γινομενων και τα της κατηγοριας πιθανα τοις ακουουσι. δια ταυτα δη
πολλην και μεγιστην προνοιαν ο κρατων ποιουμενος του τε λαθειν εκει νον εφ' ωι
προσκαλοιτο του θ' αλωναι, και μη τι και νεωτε ρισθειη παρ' εκεινου, ως ᾤετο,
πεμψας αγει παρ' εαυτωι τας δυναμεις, και τοις οικειοις πασιν υπ' αυγας εω επηγγελε
κατα το παλατιον συναθροιζεσθαι. και τοτε περι πληθουσαν αγοραν πεμψας
προσκαλειται τον ταις κατηγοριαις ενεχομενον, μηδεν ακριβως ειδοτα. ον και δια
ταχεων παραγενομενον ο μεν βασι λευς ευθυς, μη οιος τ' ων κατεχειν τας κατ'
εκεινου οργας, αμα μεν εκεινον αμα δε και τον Στρατηγοπουλον, μετ' ου πολυ και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

τουτον τοις αυτοις ενεχεσθαι καταγνωσθεντα, ονειδισμοις τε και προπηλακισμοις
εβαλλε, και "τι παθοντες, ω ουτοι," παρου σης και πασης της συγκλητου εβοα, "και
κακων κακιστοι, αυ τοι τοσαυτ' εχοντες αγαθα παρ' εμου, το εις αναβολας οφθηναι
προς τον ευεργετην κακοι ουμενουν θεσθαι προεθυμηθητε, αλλ' εξ αυτης ο μεν
δεσποτου και αυταδελφου, ο δε προτερον μεν 161 αιτιου του και ετι βλεπειν τον
ηλιον, υστερον δε και ευεργετου, τοιαυτα καταμεμελετηκοτες ελεγχεσθε;" τοις δ'
αρνουμενοις παμπαν και τους ελεγχους ζητουσιν ευθυς οι κατειποντες παρι σταντο,
και ως ην εκεινοις ισχυς αμα και εις σπουδην προθεσις, ηλεγχον. αυτικα τοινυν, οια
φιλει επι τοιουτοις γινεσθαι, θρους ην των μεν εκπληττομενων των δε και
στυγουντων, αλλων δε και πλεον του εικοτος κατα τινα θεραπειαν
παρακεκινημενων και λεγειν και πραττειν. τελος τους μεν τας εκεινων οικιας
πολυολ βους ουσας, και μαλλον την του πορφυρογεννητου, καθεξοντας αποστελλει,
αυτους δε τον μεν φυλακαις εδιδου, τον δ' αδελφον συγκλεισας ενι των κατα τα
παλατια βασιλικων οικηματων εν ασφαλει καθειργνυσι. προνοιας δ' εκεινας και
αγελας και απο θηκας παντοιων ειδων και χρυσον, τον μεν εν νομισμασι κεκομ
μενον τον δ' εν εκπωμασιν ειργασμενον, και αργυρον και πεπλα παντοδαπα τωι
κοινωι ταμιειωι προσανετιθεντο, και η χλιδη εκεινη και περιφανεια μιας ωρας σκηνη
και παιγνιον ην. και θαυμα ην τοις ορωσιν ογκος τοσουτος τρυφης και οικιας
τοιαυτης φιλο τιμια, μηδ' αυτης βασιλειου κατα πολυ λειπομενης, πως εν ακαρει εις
το μηδεν κατηντησε, και τα λαμπρα εκεινα και τεως 162 περιπυστα πνευσασης
δυσχερους και τελχινωδους αυρας κα τεσβεστο. Και ταυτ' επραττετο Κρονιου μηνος,
οτε και πολλοις μεν των του παλατιου ουκ ολιγοις δε και των της εκκλησιας ασυνθε
σιας προς βασιλεα εγκλημα δι' εκεινον ως δηθεν βασιλειωντα εφηπται. ην γαρ ταις
αληθειαις ο ανηρ ες ακρον φιλοδωροτα τος, και πολλους συνυπηγετο τοις
φιλοφρονημασιν, ωστε και αγαπαν ευεργετουμενους, ου μην δε ωστε και συνειδεναι
οι η δη συμβουλεσθαι α δη εκεινος ειδως και βουλομενον, ως οι κατ' εκεινου
λεγοντες δεικνυειν ειχον, εξηλεγχετο. τοις ουν του παλα τιου πολλοις τισιν ουσι
τοις παρ' εκεινου ευεργετουμενοις συν εγνωμονει ο βασιλευς, υπερ αξιαν μεν του
διδοντος, αξια δε τοις λαμβανουσι τα διδομενα κρινων. εκεινον μεν γαρ αδελφον
βασιλεως οντα τοσουτοις δωρεισθαι οσοις μηδε βασιλεα σχεδον εικος ην αιτιας
εποιειτο δηθεν· τους δε γε λαμβανοντας μεγι στανας οντας, ει και υπερ το μετρον
ελαμβανον, αλλ' ουν δι καιους ειναι τοιαυτα και τοσα λαμβανειν
υποκατακλινομενους εκεινωι εκ των εικοτων εδικαιου. τοις δε της εκκλησιας μη
οπως τοις εξ εκεινου ευεργετηθεισιν αλλα και ξυμπασιν αιτιας ο Σαβας
επειλημμενος ευσχημονας, ως δηθεν κατ' εκεινων και υπερ βα 163 σιλεως ζηλων,
και προ του τοις πασι κακοποιος, ανεδην τε δυσνους ωνομαζε (20) και διιων ταις
οικονομιαις εκεινων επε χρα, παρακατεχων και απαιτων τας προσοδους ως αν
εκεινων καθωσιωμενων. απερ τοις κληρικοις μανθανουσι πονος ην, ου μην δε ωστε
και αποφυγειν την κατηγοριαν δυνασθαι. ο δη και πλεον τουτους του στερεσθαι των
οικειων ωδυνα, και ουκ ειχον την κατηγοριαν διαθεσθαι και εν μετριοις ποιησασθαι.
ο δη και μεγαλως τους τοιουτους εκυμηνε, και ουκ ειχον ο τι και πρα ξειαν, και ως
αν γε τηι λυπηι καθοσιωσαντες εαυτους εν απορωι ησαν. τελος αποφυγην μιαν
εγνωσαν της κακιας την προς τον πατριαρχην καταφυγην, ως αυτικα τωι μαθειν εν
δεινωι ποιησο μενου κακεινου την κατα της εκκλησιας διαβολην. ελθοντος τοι
γαρουν και του Σαβα συνελθοντες ενεκαλουν το παθος, και ως ουκ ανεκτην
ετραγυδουν την συμφοραν, και "τι παθων, ω ου τος," ελεγον παροντος κακεινου,
"τοιουτοις τους του κληρου περιβαλλεις δεινοις; δεον τον μεν επ' αιτιαν κειμενον
κρινεσθαι, τους δε λοιπους αθωους του αγους μενειν." του δε μηδεν απο 164
λογουμενου των ες λογον κειμενων, αλλα κυκλωι περιβαλλομενου αιτιας μηδεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

προσηκουσας μηδ' οπωσουν, τελος ηξιουν πατριαρ χην αμυνειν αδικουμενοις τα
εσχατα. ο δε, ουκ οιδ' οπως, ψυ χρος επι τουτοις κατεφαινετο και ακινητος. ως δε
πολλακις οι του κληρου επεκειντο και προσελιπαρουν, ο δ' αφωνος ην και τωι μη τι
λεξειν εχοντι ακριβως ευκει. τελος εκκλινων την εκ των πολλων βιαν απεπεμπε
κατειρωνευσαμενος την τιμωριαν τωι κατειποντι, την του Πιλατου προς Ἰουδαιους
φωνην επειπων παραδιδοντος εις σταυρωσιν τον δεσποτην, "λαβετε αυτον υμεις και
σταυρωσατε." τουτο επηλθε μεν εκεινωι εκ του τυχοντος ειπειν αγνωστωι πολλοις
διαθεσει ψυχης, τοις δε και λιαν δοξαν βαρυ παρωξυνε τας ορμας, και
προσλυπουντες και ουτοι εσχι ζοντο, ωστε μητε συνερχεσθαι οι μητε μην
συνευχεσθαι, βασι λει προσανατιθεντας την περι τουτων εκδικησιν. βασιλευς δε της
νοσου κατεπειγουσης τον πρωτοβεστιαριον, ως μηδ' αναπνειν εωσης τοις πονοις,
σκεψει και βουληι τουτου τον Χουμνον κοιαι στορα Νικηφορον εις μυστικον αναξας
επι του μεσου καθιστησι, προσνειμας αυτωι κοινωνον (ουπω γαρ εκεινωι και μονωι
εθαρρει) και τον επι των δεησεων Γλυκυν Ἰωαννην. και δη του αυτου 165 ετους,
επιφερομενος και τους κατακριτους, τον μεν αδελφον εν κλοβωι (ειρκτηι φορητηι τις
ειπηι) τον δε Στρατηγοπουλον δεσμιον, εξελθων Νυμφαιου εικοστηι ογδοηι
Μαιμακτηριωνος την μεγαλο πολιν εισεισιν. ην ουν τουντευθεν κωφη τις οργη παρα
βασιλεως τοις της εκκλησιας, και το μεν επαγομενον εγκλημα δυσνοια, αι δε προς
τουτο κατασκευαι αι απο του πατριαρχου σφων ησαν υποστολαι, ως κακως δηθεν
την της δυσνοιας αιτιαν, ην και παρα του Σαβα κατηγορηντο, δυσχεραινοντων. ωστε
και μιαι συναγαγων εκεινους εκ τινων υποπτευομενων την κατα παντων συνιστα
δυσνοιαν, περιποιουμενος δηθεν εντευθεν τον του πα τριαρχου θεραποντα.
θαλασσαν γαρ συνολην και απορροην εκεινης παρεδειγματιζεν, ως φυσιν εχοντος
του παντος εκ του γευματος οιον εστιν εκεινωι γινωσκεσθαι. ειναι δε και τουτους ου
παντας, αλλ' εκ τινων ισως υποπτευομενων τους παντας υπα γεσθαι ταις αιτιαις.
ησαν δε ταυτα δεσποτικα μαλλον η αληθη, θελοντος θεραπευειν τον πατριαρχην. 21.
Καν επι πλεον της απο βασιλεως δια ταυτα επει ρωντο αγανακτησεως, ει μη και ετερ'
αττα πραχθεντα βασιλεα 166 μεν εθορυβει, αρχιερεας δ' εκινει ζητειν αιτιας καθ' ας
ταυτα πραττεται ξενα των της εκκλησιας νομων δοκουντα· μητε γαρ ιατρον χρηναι
τιμωρειν αλλ' ιατρευειν τον πασχοντα, μητ' αρ χιερεα κολαζειν αλλα θεραπευειν
τον αμαρτανοντα. δια τουτο και συναχθεντες κοινηι σκεπτονται, και διαμηνυειν
εκεινωι και γε διαπυνθανεσθαι (ηψαντο γαρ τα δεινα και αρχιερεων) εγνωκε σαν. το
δε μηνυμα, καθημενων εν τωι εκκλησιαρχειωι, εφ' ωι σφισιν εφειη συνελθειν εκεινωι
ερωτησαι τε και μαθειν πως ταυτα πραττοιντο· μηδε γαρ εκκλησιαστικα ειναι αλλα
τυραννικα τα πραττομενα. ταυτα λεγοντες προσετιθουν και τα πραχθεντα, οσα τε
εξω οσα τε εντος επραττοντο. τον δ' ακουσαντα το πα ραπαν μηδε φροντισαι, αλλα
σκηψεις τουτ' ειναι φαναι αποστα σιας της αφ' αυτου, και δια τα μηδε δικαιον
εγνωκεναι προς τουτους απολογεισθαι. ως δε και αυθις πειρωντες ουκ επειθον,
διισταν εαυτους εκεινου εδικαιουν και ουτοι· το γαρ τοιουτων πραττομενων
συγκοινωνειν μη εχειν λογον απολογιας τοις μεμφο 167 μενοις δικαιως. επειθον δε
και οι περι τε τον Γενναδιον και τον Συλαιωτην βασιλεα μη εαν ανεξεταστα ταυτα,
αλλ' επαρηγειν αρχιερευσι καλως λεγουσιν. αυτους γαρ ειναι παντως τους τον εις
την πατριαρχειαν αναγομενον χρησταις μαρτυριαις συστησαν τας, αυτους δε και
παλιν διαγινωσκειν ως επιχωλαινοι ο μαρτυ ρηθεις ου φαυλος επ' αλλοις την
ποιμανσιν· μηδε γαρ παντα πασι διδοναι θεον. ταυτ' ειναι θεου, ως παντας ειδεναι.
και γε πολλακις τον κατα το ηθικον ουκ αποβλητον κατα το οικονομικον
υποσκαζειν, και αυθις αριστευοντα επι τουτωι μη φθανειν την επι τωι πολιτικωι
αρετην. αναστελλεσθαι δε την κακιαν καλον και προσηκον ειναι, πλην εντος μετρων
και νομων Χριστου. νο μον δε Χριστου παντως ειναι το ιερον ευαγγελιον. εκει δε ζη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

τουντων των μαθητων εξ ουρανου καταγαγοντας πυρ αφανισαι τους απειθουντας,
ειπειν τον δεσποτην ως ουκ οιδατε ποιου πνευ ματος εστε. το γαρ καλεσαν εκεινους
πνευμα, καν μηπω οιδασι, πληρες αγαθωσυνης και φιλανθρωπιας και
συγκαταβασεως προς τους αμαρτανοντας, αλλ' ου τιμωριας και αγανακτησεως και
κο λασεως. ταυτ' εκεινων λεγοντων και αμφικλινη τον βασιλεα ποιουντων, καιρου
δραξαμενοι οι κακως εκ τινων αιτιων εχοντες 168 εκεινωι εθορυβουν και γραφοντες
κατηγοριας ατοπους εδιδουν, και ανεδην λοιδοριαις μονωθεντα των πολλων
περιεβαλλον, ωστε και μιαι ισταμενου ανω που, και των υμνων εξανυσθεντων επευ
λογουντος κατα το συνηθες, τινας εκεινου κατωθεν ισταμενους κραζειν και
αποφημα κατ' εκεινου λεγειν, ως αν πλεον του εικο τος δια το μισος
καταυθαδιζομενους.
22. Ἐπει γουν Ἀθανασιος εγνω μονωθεις και τας αιτιας εξ αυτου τε και των
περι αυτον ωρμημενας, τας δε λοιδοριας απο πολλων συμβαινουσας, ως και κρισιν
θελειν αγειν, και ουκ ανυστα οι γενοιτο ει βουλοιτο την τιμην κατεχειν (μηδε γαρ εν
τευθεν ειναι τον ειρηνευσοντα η και προσεξοντα), καθυφιει και ακων της
προστασιας. ουκ ολιγοι γαρ και των χθες και προ τρι της των ιδιων παρα των
εκεινου στερηθεντων ομου συμφρησαν τες διεφορουν αρδην τα ιδια. οι δε και τοις
σιτωσιν επεχειρουν και κατεγελων και επετωθαζον ανεδην τε κατηρωντο και απεφη
μιζον. αλλοι δε και λιθους εβαλον φανεντος εκεινου. τοσον 169 το μισος. και
κατεστυγουν οι πλειους. αυτος δε γνους εντευ θεν και εις κρισιν απαξομενος, ως
τοις δοκουσι μαλλον εδοκει, βασιλει διαμηνυεται αποσταληναι μεν τους το
πατριαρχειον ανα δεξομενους, αποσταληναι δε και τους διακομισοντας κατα την
οδον, ως μη κινδυνευοι. εν τοσουτωι δε σχεδιασας βιβλια δυο, το μεν εν της αυτου
παραιτησεως, θατερον δε πολλ' αττα πε ριεχον και ιδιας κατα τον βιον συστασεως
χαριν και καταρων των ως δηθεν κατ' αυτου αποφημισαντων, ο μιμησιν
αναδεξαμενος του Χριστου, τον μεν εν αφανει κρυπτει εν κορυφηι κιονος τινος των
κατα τα αριστερα εισιουσι κατηχουμενεια του μεγαλου νεω ισταμενων, υπ' οπην
περιστερεωνος, δικην φωρος, ως μητις ειδειη προμηθευσαμενος, κλιμακα τ' αυτος
προσερεισας και επι θεις πλην ου γυμνον τον χαρτην, αλλα δυσιν εκπωμασιν εμβα
λων, υπογραφηι ιδιοχειρωι και βουλληι μολιβδινηι τα γραμματα εξασφαλισαμενος,
τετρηνας και σπαρτιωι περισφιγξας, ως μη τινι επιβουλευθειη των λυμαντηρων ες
μακραν εκει κειμενος. θατερον δε τον της παραιτησεως πεμπει προς βασιλεα, αξιων
την ταχιστην τους γε την οδον ασφαλη οι θησοντας αποστει λαι. ειχον δ' επι λεξεως
ο μεν εν τοις εκπωμασι χαρτης ταδε.
(23) "δυο τινα εφανη προς καταβολην της εκκλησιας, εις ωφε 170 λειαν
δηθεν αυτης επινοηθεντα, εξ επιβουλης των επιχαιροντων τοιουτοις, εν μεν το τον
Βεκκον ελθειν εις το διαλεχθηναι και ταχα καταγνωσθηναι και ηττηθηναι, ο
αμηχανον ην του λαου μεμηνοτος και το γλυκυ πικρον εχοντων τε και λεγοντων,
δευτε ρον, ηνικα τωι Ὑακινθωι εξεχωρηθη απανταχου της Ῥωμαιων προσκαλεισθαι
κατα της εκκλησιας ους ευρισκεν ου συνειδησει, ου νομοις θεου τεθραμμενους, αλλ'
αγυρτωδεις και τριωβολι μαιους τινας, και ικανους καταστρεψαι την εκκλησιαν
Χριστου, και οσα παρελαβεν, αλογωι θρασει και διαβοληι και υβρει, εν οις ειχον
εκεινοι το ισχυρον. και ετι, ως εοικεν, εμελλε τοις δυσιν εκεινοις κακοις και τριτον
αναφυηναι, ο και δια πληθος ημετε ρων αμαρτιων τηι ημετεραι συνεβη ημεραι και
καθ' ημων εστρα τευσατο. της γαρ Χριστου εκκλησιας οις αυτος οιδε κριμασι την
φροντιδα δεξαμενοι, ουκ εξησφαλισθημεν του μητε τους σχιζο μενους της εκκλησιας
Χριστου και υβριστας αυτης τιμωρειν μητε τους ακαθαρσιαις μοιχειαις τε και
πορνειαις εαλωκοτας αναχαι τιζειν. ηγνοησαμεν δε οτι και οι πατριαρχευοντες
τοιαυτας ευ θυνας υπεχουσι παρα των επι σφαλμασιν αυτων ευθυνθεντων και των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

τουτοις ομοιων εις α διωικηκασι, και ταυτα μηδε τοις ενερ γουσι σημερον τα δημοσια
τοιαυτας εν οις ενηργησαν υπεχοντων ευθυνας, οσα η κακοτροπωι γνωμηι η και
αγνοιαι κατα του δικαιου πεπαρωινηκασιν. αλλ' ω των εμων κακων, ως μηδε καν ισα
του 171 τοις εξισωθηναι και τα ημετερα. και ει και ποθεν ταυτα επηλ θεν ημιν,
αδηλα τοις πολλοις, αλλ' ουχι και θεωι. ο γαρ ει πων παρρησιασαμενος προς θεον οτι
ο ζηλος του οικου σου κατε φαγε με, ειπε και οι ονειδισμοι των ονειδιζοντων σε
επεπεσον επ' εμε. ου γαρ ημετερων ταυτα σφαλματων αντεκτισις, και χαρις θεωι·
ημεις μεν αδικουμενοι ουτως αδικουμεθα, οτι τον μη εαυτον αδικουντα ουδεις
δυναται παραβλαψαι, η εκκλησια δε παλιν υβρισθη και εζημιωται. τις δε η ζημια;
των μοναχων και μοναζουσων και λοιπου χριστωνυμου λαου, των μεν λογωι των δε
και βιαι βλεψαντων προς το σεμνοτερον, ως καταιγις αγρια αθροον επεισπεσουσα η
καθ' ημων υβρις προς τα προτερα εστρε φεν. η δε υβρις και το αυτης λυπηρον το μη
κατα της ημων υποληψεως μονον και το λιθους κρατησαι βαλειν ημας και ανα
θεματισαι, και οσα σωματικης υβρεως επειπειν, αλλ' οιμοι και κατ' αυτου του
σεβασματος. διο και φημι, ει συνοιδα εμαυτωι πορνειαι η μοιχειαι η αρρενομανιαι
εαλωκεναι, και ει εφρονησα πωποτε η φρονω η φρονησω αλλοτριον φρονημα της
εκκλησιας Χριστου του θεου μου, αναθεμα μοι απο Χριστου, και η μερις μου συν τωι
προδοτηι και τοις τον κυριον μου σταυρωσασιν. ει 172 δε ορθως και πιστως με
λατρευοντα και φρονουντα, και αποβαλ λομενον εκ ψυχης ο μη δοξαζει η εκκλησια
μηδε παρελαβε, συ κοφαντησαι ουκ εφριξαν γλωσσαι λεγειν μαθουσαι κακα, οσοι
και οιτινες ειεν, εχω αυτους καθα ο κανων, και απο της ζωαρχικης τριαδος
αφωρισμενους. οτι δε βιασθεντες αλλ' ου βιασαντες ετε θημεν εις την εκκλησιαν,
ελπιδι ειρηνης και ωφελειας κοινης, ου προεβη δε κατα τας ελπιδας οσον
διωικησαμεν, ουτω συμφερον ημιν κατεφαινετο, μαρτυς θεος, και ο μη ως κακον
αλλ' ως πρεπον επραττομεν. πλην ει εν ωι μετρωι μετρουμεν αντιμετρη θησομεθα,
την τουτων διακρισιν ανατιθημι τωι αγιωι βασιλει και τοις αρχιερευσι ενωπιον του
θεου, και ειτε αποδοχης ειτε ευθυ νης κριθωμεν, στεργομεν, και ως εκ θεου την των
τουτων κε λευσιν εκδεχομεθα. ετερον, ει και οποιον εστιν εκαστου το ερ γον τηι
ημεραι εκεινηι δηλουται, χαριν της δυσφημιας ην εξημεσε καθ' ημων ο διαβολος
λεγομεν. ει συνοιδα εμαυτωι πορνειαι η μοιχειαι η αρρενομανιαι εαλωκεναι, και ει
εφρονησα πωποτε η φρονησω αλλοτριον φρονημα και απαιδον της εκκλησιας
Χριστου του θεου και κυριου μου, και ει μη ως οι αγιοι μαθηται και αποστολοι
τουτου παραδεδωκασι και οι διαδοχοι τουτων θεοφο ροι πατερες, ιδικως και
συνοδικως, και ει μη απαν ετεροδοξον φρονημα, ο μη παρελαβε και κρατει η
εκκλησια Χριστου, παρα 173 πεμπω τωι αναθεματι, αναθεμα μοι απο Χριστου, και η
μερις μου συν τωι προδοτηι και τοις τον κυριον μου σταυρωσασιν. ει δε ορθως και
πιστως με λατρευοντα και φρονουντα και ασπαζο μενον και κηρυττοντα διαβολαις
με τινες τοιαυταις διεβαλον, οσοι και οιτινες ειεν, εκκηρυκτοι της εκκλησιας
Χριστου, και αλυτωι αφορισμωι τωι απο της ζωαρχικης και μακαριας και αγιας τριαδος
η μετριοτης ημων υποβαλλει αυτους, και αραι αναθεματος και τον τοιουτοις
παρασυρεντα εις το βλαψαι και αδικησαι με. ως δε τοις αδικοις και βλασφημοις αυτη
αρα παρα θεου, ουτω και τοις φειδομενοις την γλωσσαν και αληθειαν αγαπωσι και
λεγουσιν η του θεου ευλογια και σκεπη περικυκλωσοι και ωδε και εν τωι μελλοντι."
Και ταυτα μεν τα εν τοις εκπωμασι και εν αποκρυφωι τε θεντα· α δη οποια μεν και
οπως εχουσιν, ως και αυτον τον πα ρασυρεντα, οστις αν και ειη, υπ' αναθεμα αγειν,
και ει συστα σις ταυτα απαθων τροπων ειτε και μη, ειδειεν αν οι πνευματι ζωντες
και τωι κυριωι δουλευοντες. ομως υστερον ευρεθεντα, ως μετ' ολιγον ρηθησεται,
ικανως αιτιαις δικαιαις υπηγον τον γρα ψαντα. ετερον δε γραμμα σχεδιασας προς
τον βασιλεα απεστει λεν, ουτω κατα ρημα διαλαμβανον. "θεωι και μετα θεον τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

λογοις θαρρησας της εκ θεου βασιλειας σου την εκκλησιαν εκρα τησα. ει δ' εγκαλοι
μοι και τις οτι μη κατα το αρεσκον εκαστωι 174 διυκησα, μαρτυς αυτος θεος,
κρειττον ουκ εφρονουν. επει δε Χριστος της εκκλησιας αυτου και της βασιλειας σε
κατεστησε φροντιστην, ιθυνειν προς το αρεσκον αυτωι, ενωπιον λεγω του κυριου
μου Ἰησου Χριστου, ει και αμαρτωλος ειμι, αλλα πρα κτικως ουκ επισταμαι τι
απειργον κατα κανονας ιερωσυνης. ει δε τινες εξηγερθησαν κατ' εμου λεγειν οσα εις
ανθρωπινην υβριν φθανει και παραλυπησιν, και εισιν οι πιστευοντες ταυτα, θετω
σαν εις καθαιρεσιν οσα εκ τουτων και βουλονται, και ει αδικηθω, εν τηι ημεραι εκεινηι
δικαιωθησομαι. την γαρ παραιτησιν λογιζο μαι ακανονιστον, και αυτη μου η
διακρισις. επει δε προς τρε μοντα τα δικαιωματα θεου βασιλεα λαλω, ει κελευεις, το
θε λημα μου εω, και ανατιθημι τωι θεωι και τηι εξ αυτου βασιλειαι σου τα εμα, ινα οπερ
αυτηι θεαρεστον δοξει και τηι ψυχηι μου σωτηριον, ευργετησηις και συμβουλευσηις και
συνεργησηις μοι, και ουτω παρα θεου χαρισθηι της ευεργεσιας τα ισα τηι εκ θεου
βασιλειαι σου." αλλα τουτο μεν, κατα το εικος, ουχ υπεγραψε, το δε γε προτερον
οικειοχειρως υπεσημηνατο· ειχε γαρ "Ἀθανα σιος ελεωι θεου αρχιεπισκοπος
Κωνσταντινουπολεως νεας Ῥωμης και οικουμενικος πατριαρχης." ην δ' ετι
φερομενον και αλλο τι εν κρυπτωι γραμματι, οπερ ουκ οιδα ει προσετεθη υστερον
παρα των εκεινωι προσκειμενων, ως "καν ει τι ποιησω παρα ταυτα, 175 αστοργον
εχω και εξω της ημετερας γνωμης, καν αυτην εγχα ραξω μου την παραιτησιν." Τεως
ταυτα γραψας, τα μεν εν αφανει τιθησι τον ειρημε νον εξασφαλισαμενος τροπον,
αυτος δε το προς τον βασιλεα και μονον εξαποστειλας, επει ουκ ην εκειθεν, καθως
ισως και οι ηλπιστο, η βοηθεια και το αντειληφθαι, αλλ' ηδη μαλλον οι νυκτος
εξελευσομενου κατα την οδον δεφενδευσοντες απεστελ λοντο, και αλλοι οι το
πατριαρχειον αναδεξομενοι, γνους εντευ θεν ισως και την του κρατουντος γνωμην,
ως ουτω τα καθ' εαυ τον δοκιμαζοντος εις συνοισον ει εκσταιη παρακεκινημενων
των ολων (ουδε γαρ εχωρει αλλως γινεσθαι), αωρι των νυκτων δι δωσιν εαυτον τοις
απαξουσι. και προς τηι κατα τα Ευγενιου γε γονοτες θαλασσηι αλιαδος τε επιβαινουσι,
και τον λιμενα το Κε ρας εισπλευσαντες την μονην του Κοσμιδιου καταλαμβανουσι.
κακει την νυκτα προσμεινας στελλει προς βασιλεα την αυτου πα ραιτησιν, εχουσαν
επι λεξεως ουτως.
(24) "επειδηπερ λυσι τελειας χαριν κοινης εις τον πατριαρχικον ανηχθημεν
θρονον και δια την του χριστωνυμου λαου ειρηναιαν καταστασιν και κυβερ νησιν,
απεβησαν δε τα πραγματα εις τουναντιον και παρ' ελπιδα την ημετεραν και των
βιασαμενων ημας, ως εντευθεν κριθηναι ημας τωι λαωι αδοκιμους και παραιτητεους
και αδιακριτους, αλ λως τε δε και ως ασθενεις και αμαρτωλοι και ανικανοι και ουδε
176 αξιοι λειτουργιας τοιαυτης, δια τουτο παραιτουμεθα και ημεις αυτους μετα της
αρχιερωσυνης, και ει τι ηγνοησαμεν η και διε πραξαμεθα εξω του πρεποντος,
αιτουμεν συγχωρησιν, και υμας ο κυριος συγχωρησοι, και το συμφερον παρεξει, και
κυβερνησει αμφοτερους, και ποιμενα οψεται τον αρμοδιον, πρεσβειαις της
θεομητορος." ειχε δι' υπογραφης το "Ἀθανασιος ο χρηματι σας αρχιεπισκοπος
Κωνσταντινουπολεως νεας Ῥωμης, οικουμε νικος πατριαρχης." Ταυτα τα των
γραμματων, ταυτα τα της παραιτησεως Ἀθανασιου. οις εννοησειε τις το
εμφαινομενον του γραφοντος εμπερισκεπτον. και τεως τι βουλεται το "ουτως
εφρονουν" και αυθις "κρειττον ουκ εφρονουν, μαρτυς θεος;" τουτο και
καταποντιστης οιμαι νηος ειπηι, ος αυτοβουλως και αυτονομως κινδυνωι περιβαλλει
την ναυν, ως κρειττον ουκ εφρονουν. αλλ' ει πεν αν τις προς αυτον "αλλ' ησαν μεθ'
ων αν και συνεβου λευσω, οτι ουδε μονος αλλα μετα πολλων κυβερναν εταχθης."
αλλα το παρον "εκριθην γαρ" φησι "τωι λαωι αδοκιμος," και ου τοις αρχιερευσι και
τοις της εκκλησιας μοναχοις· λαου δ' α ποδοκιμασια τι αν ισχυρον εχοι εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

πατριαρχου παραιτησιν; "παραιτουμεθα δε και αυτους" φησι "μετα της αρχιερωσυ
νης." ου θρονον και τιμην παραιτειται, αλλα λαον ατακτον και απειθη. ποτερον δε
τον λαον συναμα τηι αρχιερωσυνηι πα ραιτειται, ως παραιτεισθαι δη και αμφοτερους,
η λαον παραι 177 τειται μετα της ενουσης αυτωι αρχιερατικης ισχυος και καταστα
σεως, ως ειναι και αυτην ισχυραν και ευλογον την αποβολην; τι δε βουλεται και το
αρμοδιον λεγειν; ει μη παντως τον τα παντα τωι λαωι συγκαταβησομενον. Ἀλλα
ταυτα μεν ισως τωι ιστορουντι και παρακαιρια λελε κται. τουτο δε τις και μονον
παρατηρησειεν, οτι τεσσαρσιν ενιαυτοις την εκκλησιαν κατεχων αυτην σχεδον
ημεραν ειδε της εκβολης ην δη και της αναβασεως εγνωκεν, ητις και Ἐλαφηβο
λιωνος εκκαιδεκατη ην, οτε και ο μεγας λογοθετης τον ιδιον λο γον καταγνους οιον
εκ της των πολλων βλασφημιας των εν εκεινωι γεγραμμενων, και μαλλον οτι και ο
λυκος ο των λαχανων ανθρω πος παρα του αρχηθεν ειποντος ελεγετο, πυρι
παρεδιδου. ο μεντοι γε βασιλευς δεξαμενος την παραιτησιν, δια τε το της ιδιας
γνωμης ευθυ, και του μη θελειν κινεισθαι τα μηδεν ονη σοντα αλλα και μαλλον
εκκλησιαν βλαψοντα, και δια ταυτα τοις γεγραμμενοις μηδ' εις βαθος προσσχων, και
τους αλλους προς τουτο πεισας, αγαπητον ηγησαμενος ει μετ' ειρηνης εξισταται
(ουδε γαρ συνεφερεν, ως ευκει, κινεισθαι τα κατ' εκεινον και 178 κρισει διδοσθαι,
των παντων δι' εχθους δικαιου, ως εδοκει, εχοντων τον ανθρωπον), εκεινον μεν τηι
ιδιαι μονηι και παλιν νυ κτος εξαποστειλας εγκαθισται, οπου συν τοις αμφ' αυτον
πολλοις ουσι επι χρονοις ασκειν απροιτος εμελλε τα συνηθη, τοις δε γε αρχιερευσιν
εφιησι τον της εκκλησιας ζητειν προστησομενον.
25. Τεως δε προ του ταδε γενεσθαι δυσι προτερον χρο νοις, και αφιημι τα
κατα την περαιαν την δυτικην, ως και απαξ και δις ενεπρησθη, ουτω συμβαν, επι
Γρηγοριου πατριαρ χουντος. αλλ' ουν κατα μηνα μεσουντα Μουνυχιωνα, υπ' αφας
λυχνων, εντος της μεγαλοπολεως, οπου το της αγορας μεσαιτα τον, απο της
βασιλικης λεγομενης πυλης αρχεται το δεινον. και παντα τα κυκλωι περιλαβον το
παμφαγον και ανυποστατον πυρ, οικιας εκεινας πληθουσας παντοιων των εις
πραγματειαν ειδων αυτονυχει διανεμηθεν ημαθυνε το παραπαν, ωστε και γυμνους
εκφυγειν τους ενωικημενους, μη οτι γε πλουτου και περιουσιας αλλα και αυτων
ενδυματων, και μηδεν πλεον εγκαταλειφθηναι πρωΐας οτι μη κεραμων κατεαγοτα
οστρακα και ηλους σφισιν ενει λημενους, αφετους των ξυλων οις συνεχοντες
ειχοντο. και γε το της αγορας καλλος ως πεδιον αφανισμου κατεφαινετο. ο μηδ' αυ
τον βασιλεα λαθον τωι Νυμφαιωι ενδιατριβοντα εποιει θαυμαζειν, και εφ' ημεραις
ζητειν, ει που τις Βυζαντιοθεν παραβαλλοι, 179 οπως και αφ' οιων των αιτιων
γεγονεν. ου γαρ επ' ολιγον επι δραμον, αλλ' οσον εικασαιτ' αν τις, καταταχησαν και
αυτην μεσην την πολιν εν ακαρει περιληψεσθαι, πολλων μεν οικιων καλλη πολλα δ'
εν αυταις αποτιθεμενα δαρδαπτον, και τα δεινα τοις πορρωθεν απειλουν, ου
προτερον εστη, πριν αν αμφοδοις περιπεσον εις πλατος ενδουσαις χειροποιητως των
εχοντων φθα σαντων καταβαλειν και προαρπασαι την υλην, εκεισε φθασαν ουχ οιον
τ' ην εκπηδησαι και των καταντικρυ παμφαγοις επιδρα ξασθαι τοις οδουσιν. επει γαρ
παντα τα κυκλωι φρεατα εξαν τλησαντες ουκ αποχρων ειχον το υδωρ προς την
τοιαυτην ρυμην πυρος, εκεινοις μεν το λοιπον αντι ταμιειων εχρωντο, καν που τι
και αφηρπαζον του πυρος, ομοσε τουτωι χωρουντες και του λα βειν τι εν δευτερωι
τιθεμενοι την παρακινδυνευσιν, ευθυς κατα τουτων ερριπτουν και επωματιζον.
αυτοι δε τωι μεν απαξ αλοντι ουκ εχοντες προσαμυνειν, προκαταλαμβανοντες δε τα
εξωτερω κειμενα προανηιρουντο και μετεκομιζον, και ουτω την τροφην του πυρος
εκποδων ποιουντες τηι ατροφιαι το θηριον ασθενεστερον απειργαζοντο, καντευθεν
μολις κατ' ολιγον εξασθενουντος περιε 180 γενοντο, ουχ ηττον των παλαιων
εμπρησμων και αυτου την ιδιαν μνημην και εις το επιον καταλειψαντος. αλλα και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

αυθις συνελ θοντες οις εκεινα διεφερον, και μολις γυμνα μονα τα εδαφη γνω
ρισαντες απο τινων αμυδρων σημειων, δαψιλεστερον εποικοδο μουνται, βασιλεως
αποντος, ωστ' επι μοναις ακοαις εκεινου το παθος στηναι, ου μην δε και αυταις
οψεσιν. εφισταται γαρ ανοικοδομηθεισι λαμπροτερα, και αλμυραν ακοην αι ποτιμοι
της οψεως οπωπαι ιδοντος μεθ' ιλαροτητος απεκλυσαντο.
26. Αυτος δε μετα του πρωτοβεστιαριου και μεγαλου λογοθετου κηδους
συναλλαγμα ποιησομενος, ωστε τον του βα σιλεως αυταδελφον Θεοδωρον εις γαμον
αγαγεσθαι την του Μου ζαλωνος, επει γε κατηγγυημενης ουσης της κορης συνεβη τι
εκ νοθειας προς τινα των ταυτης συγγενων, φερουσης αμφισβητη σιν της ζητησεως
ει κεκωλυται το συναλλαγμα, συνηγε μεν αρ χιερεις συνηγε δε και τους του κληρου
λογιους, και συναμ' εκει νοις και πατριαρχην, εκεισε οντος και του
πρωτοβεστιαριου· ουδε γαρ η νοσος εια μακραν που των ανακτορων κατασκηνουν,
αλλ' 181 αυτο που διολου εν τινι των βασιλικων οικηματων. εκει τοινυν
συναγομενων αι σκεψεις εγινοντο, ει εγχωρει πορνειας εκεινης προβασης
συνιστασθαι το συναλλαγμα· και επει τοις μεν τοις δ' ουδ' ολως εδοκει, ο βασιλευς
αγαλλειν εθελων εκεινον ωι δη και συνεργωι και συμβουλωι προς παντ' εχρατο
πρακτικωτατωι, το αμφιβολον παρεικως, τωι μεν αδελφωι την του πιγκερνη Λι
βαδαριου θυγατερα εκ πρωτοβεστιαριου εξευγενιζομενην παππου συνεζευγνυ προς
γαμους, την δε του πρωτοβεστιαριου Μουζα λωνος τωι ιδιωι παιδι Κωνσταντινωι
κατηγγυατο. αλλ' ουτε ο Κωνσταντινος δεσποτης ην πω εξ αξιωματος, μονωι δε τωι
υιος βασιλεως ειναι περιφανως εκλεΐζετο, ουτε μην ο πρωτοβεστιαριος ζων ειδε
τους γαμους, αλλ' εν ελπισι μοναις και προσδοκιαις ετε λευτα τον βιον. το δε γε εις
τελος εξεβη προβληθεντος και δε σποτου του Κωνσταντινου, ου δη ο Θεοδωρος ουκ
ηξιωτο. εκει νον γαρ και λιαν η μητηρ ορεγομενη δεσποτην κατιδειν παρα τα
δελφου και βασιλεως φημισθεντα, και πολλα τον υιον αναγκα ζουσα, ουκ ετυγχανε
της εφεσεως, ουχ οτι ην τηι μητρι απειθης ο κρατων, αλλ' οτι το ευλαβες και
θεοσεβες διεκωλυεν· εφθασε 182 γαρ ο κρατων ουτω συμβαν ορκοις απειπειν αυτωι
το αξιωμα, και δια τουτο τηρων την ορκωμοσιαν ουκ ηθελε δεσποτην εγκα θισταν.
διδοντος δε δια ταυτα το σεβαστοκρατορικον αξιωμα, εκεινος ου κατεδεχετο.
καντευθεν αγεραστος ην, οσον εξ οφφι κιου και αξιωματος, μονωι δε τωι βασιλεως
μεν υιος βασιλεως δ' αδελφος ειναι τε και κεκλησθαι, και των Ῥωμαιων δεσποσυ
νος, εκλεΐζετο.
27. Ἐπει δε και τηι του θεου εκκλησιαι του προστησομε νου εδει, εζητειτο ο
δοκων αξιος. ευρισκετο τις ανα την πολιν Κοσμας μοναχος, εκ Σωζοπολεως μεν το
γενος ελκων, επι χρο νοις δε και συζυγωι συζησας και βιον ιερατικον ιδικως
εξηνυκως, ην δη και παλαι καταλιπων μοναζειν αιρειται συναμ' αδελφωι και παιδι·
και δη και ες πολιν υστερον καταντησας, εν τηι του αρ χιστρατηγου του βασιλεως
μονηι αλλας τε διακονιας εξηνυε και αυτην δη την του εκκλησιαρχου. ουτος ευγηρως
ων και πραυς ανηρ και το συνολον ταπεινος τε και ημερος, κατα τον καιρον εκεινον
τον του σκανδαλου, επει και πεμπων ο βασιλευς μαθειν ηθελε τους της οικειας
μονης οπως επι τοις πραττομενοις γνωμης εχουσι, και οποιοι μεν οι τωι θεληματι οι
προσκειμενοι, ως προσμενουντες τηι μονηι και ετι, οποιοι δε και οσοι οι εναντιως
εχοντες, ως αυτικα της μονης απελαθησομενοι, μερος γινεται 183 και ουτος των
ανθισταμενων, και μετα χρονιαν εκουσιον φυλα κην εν τωι συγκαρτερειν τοις
εγκλειστοις μεσιτειαις του Ἀλεξαν δρειας απολυθεις, τον πρωην καιρον εχων εν τωι
οικειωι τοπωι κελλιον μοναχικον εν νησωι της θαλασσης εκεινης εκει κατασκηνοι. ο
μεντοι γε τηνικαδε μεγας κονοσταυλος ο Ταρχανειωτης Γλαβας, ον και
πρωτοστρατορα ο κρατων μετα ταυτα εποιει, πολυ τοις τηιδε τοποις ενδιατριβων (και
γαρ επετετραπτο οι τακει προς βα σιλεως) ιδων κακεινον, αλλως τε και φιλομοναχος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

ων και φιλα ρετος, ενησμενιζε τωι του ανδρος ηθει, και οιον συντακεις αυτωι κατα
τινα διαθεσιν πολλοις τισιν εδωρειτο και εκυβερνα οικτιρ μου τροποις και χαριτος.
ειτα και βασιλει αναγγελλει τα περι τουτου, και οι ποιειται τον ανδρα ερασμιον τε
και ποθεινον ιδειν. δια ταυτα και αγων συνιστησι τε αυτωι βασιλει και την ιδιαν μο
νην την της παμμακαριστου θεοτοκου εις χειρας διδωσιν. ο μεντοι γε βασιλευς και
λιαν ενησμενισε τωι ανδρι, και οι αγαπη σας το ηθος εν πνευματικοις εταττεν αυτον
πατρασι, και απεδι δου τιμην την προσηκουσαν. μαρτυριον δε· επει τηι Κωνσταν
τινου επιδημησαντι βασιλει μιαι των κυριωνυμων ημερων οι του κληρου προσηλθον,
και κατα ναον εν καιρωι λειτουργιας σταντες απενεμον την προσκυνησιν, διαφοροι
οντες πατριαρχηι τοτε δια τα προειρημενα, ο βασιλευς αυτοις προσποιουμενος την
οργην δια ταυτα, τον μυστικον προς τον συγγραφεα πεμψας, εζητει 184 μαθειν περι
σφων παρ' αυτου τι παθοντες ουτοι ουτως ανεδην προσηλθον, μηδ' ολως ξυνιεντες
ως υπ' οργην κεινται, του πα τριαρχου αποστατησαντες. του δ' υπερ εκεινων
απολογουμενου ως ουκ αυτοθεν ηλθον ω δεσποτα, αλλα τωι σωι πατρι προσελ θοντες
κυριωι Κοσμαι παρ' εκεινου την πληροφοριαν εσχον ως σε συμπαθηνται παρα του
κρατους του σου, αυτος παλιν ανταπο στειλας τον αυτον μυστικον αλλα τε πολλα
προσεμαρτυρει αγαθα τανδρι, και ως αποθανοντος αυτικα, ει μεν εκκλησια θελοι τε
και τιμυη ως αγιον, και αυτον εν πρωτοις την εκεινων αποδεχε σθαι γνωμην
διωμολογει και τιμαν τοις προσηκουσιν, ει δ' ου δοκιμαζοι τουτο η εκκλησια, αυτον
και αυθις της αυτης ειναι γνωμης, και μεγαλυνειν τον απελθοντα και τιμαν ως
αγιον. τοσον επληροφορειτο, ως εδοκει, βασιλευς επ' αυτωι. ως γουν συνελ θουσι
τοις αρχιερευσι περι πατριαρχου η ζητησις ην, το μεν και αυθις καταναγκαζειν τον
Γενναδιον δοκουντα προς τουτο χρησι μον, καθαπαξ απειπαμενον την
αρχιερωσυνην, ουκ εγνωσαν ευ πρεπες, ανδρα δε ζητειν εφ' ωιπερ ο βασιλευς
πεπληροφορηται, των αναγκαιοτατων ενομιζον. και λοιπον ουδενα ευρισκον του
Κοσμα αξιωτερον και αλλως αρμοδιον τωι καιρωι· μετα γαρ χει μωνα ηδυ το εαρ και
μετα ζαλην ποθεινην γαληνην ειναι τοις πλεουσιν, και μετα τρικυμιας και ζαλας
πραγματων και ηθων 185 σκληρων ανωμαλιαν και κακωσιν μαλακον ηθος και
ημερον αυτο θεν αποδεκτον. οθεν και μιας γεγονοτες γνωμης τουτον ψηφι ζονται.
ην γαρ ο ανηρ ταις αληθειαις, πλην ενος του αμηγεπη φιλοκερδειν εξ απλοτητος και
ιδιωτειας, αλλ' ουκ εκ παθους εν τετηκοτος ψυχης, ταλλα προσηκων τηι ψηφωι· το
γαρ συμπαθες, οπερ και θεου τοις ανθρωποις ιδιον λεγουσιν, υπερ ταλλα της εκεινου
ψυχης μεθ' ικανης απλοτητος επεπολαζε. 28. Ταυτα μαθων ο βασιλευς αποδεχεται τε
ως εικος την ψηφον, και προσκαλειται μηνυμασι, και ευθυς κατανευει, και προς τωι
προβληθηναι ην, και η κυρια παρην, και παντ' ηυ τρεπιστο. ην δε τις μοναχος
Γρηγοριος εν τηι του Παντεποπτου μονηι, ος ταυτ' ακουων παρα του οικειου
ηγουμενου Λουκα τον λογον ου παρεδεχετο· μηδε γαρ Κοσμαν αλλ' Ἰωαννην
εντευθεν μελλειν γενεσθαι, καν ο τι γιγνοιτο, μη ειναι το βουλευομενον ανυστον.
τουτο δ' ελεγεν εκ βιβλων εχων, οιμαι, αλλ' ουκ εκ τινος θειοτερας μυησεως. ως
γουν παντ' ηυτρεπιστο και η κυ ρια επεστη, και ο μεν προβληθησομενος ηγετο, ο δε
Γρηγοριος ενστατικως την πραξιν απελεγεν, ως ειναι των αδυνατων Κοσμαν
μενοντα τουτον πατριαρχην γινεσθαι, ευθυς οστρακου μεταπεσον τος, φασιν,
αυθημερον Ἰωαννης μετονομαζεται, ου γνωσθεν τισι 186 προτερον η ευφημουμενου
του προβληθεντος. τοτε παρων ο Λουκας και ακουσας τεθηπε τε ευθεως, και
απελθων εξαγγελλει τωι Γρηγοριωι το δραμα, και τοτε ο Γρηγοριος πιστευσας μαλλον
τοις γραμμασιν, η πειθειν αλλους σπευδων, και τα λειπομενα προσετιθει, και ως
τοσους χρονους πατριαρχευσει και ως ου τηι τιμηι επαποθανειται. και ταυτα γερων
ων και προς τωι θανατωι προελεγεν. αλλ' εκεινος την ποιμαντικην βακτηριαν λαβων
παρα του κρατουντος, ως ειθιστο, τιμαται και διβαμβουλωι. και πρωτηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

Ἑκατομβαιωνος μηνος την χειροτονιαν δεχεται. Ἐντευθεν εκεινου πασαν
ενδειξαμενου τοις πραγμασιν ημε ροτητα, τα της εκκλησιας μελη και μερη, α δη χθες
και προ τριτης διηιρουντο τε και διισταντο εξ αντιπνοιας κυμαινουσης σφοδρα,
συνηρμολογουντο τε και καθισταντο, ου μην δ' ωστε και τους της εκκλησιας τελειαν
αγειν ειρηνην, των μεν επισχομε νων τελειον δια την χθεσινην ακαταστασιαν, των
δε, ει και ει χον τουτους εν ταξει του βηματος και συλλειτουργους, περιορω μενων
εν μειζονι προκοπηι, των μοναχων προτιμωμενων εν ψη φοις αρχιεροτητος. ομως γε
μεντοι (το γαρ κοινον οιστον, καν 187 των λυπηρων λογιζηται και ανυποιστον)
διεφερον την οδυνην με τριως, και το εξ αυτων ειρηνευοντες τε και γαληνως
εχοντες θεωι προσανετιθουν τα καθ' αυτους. ο γαρ Κοσμας ουτος και Ἰωαν νης ετι
μεν εκτος ων των πραγματων και ιδιωτευων εφ' απασι το επι τοις της εκκλησιας
τελουμενον αδικον εκρινε και πανταπασιν ακανονιστον, και δηλος ην, ως ευκει, ει
αυτος επισταιη τοις πραγμασι, λυσων την καταδικην ως ιεροις ανθισταμενην κανοσι
και καιρικαις αναφυσηθεισαν ανωμαλιαις, αις δη και το καθε στηκος ταρασσεσθαι
πεφυκε, φυσιν εχοντος του κακου μη μονον εκεινο μενειν κακον, αλλα και πολλοις
επιφυεσθαι. επ' αυτων δε γεγονως των της εκκλησιας πραγματων αστρασι τα κατ'
εκει νους ευκει μετρεισθαι, συνυπαγομενος τοις λοιποις. οθεν και πολλακις τινων
επικλαιομενων επι συνοδου και την κωφην κατα δικην οδυρομενων, εκεινοι μη
εχοντες οπηι αν στωσι και απερει σωνται (τα γαρ των κανονων και θεσμων των
πατερων προσι σταντο ταις βουλησεσι και ελεγχος σφισιν ησαν) επηρειδον τας
πραξεις τωι βασιλει, αυτοι μεν των κειμενων καταρραθυμουντες κανονων, τωι δε γε
κρατουντι της παραβασιας εχρωντο κατα το δυνατον προτειχισματι. 188
29. Τοτε και βασιλευς Κρονιου μηνος ενσταντος, ουκ οιδα ειτε παρα της
μητρος και δεσποινης ως αδικα πραξας προς τον κασιν παρακνιζομενος, ειτε μην και
προφανη θελων θειναι Ῥωμαιοις τον εκεινου προς εαυτον δολον και τροπον,
συμπαντας αγορηνδε καλει, και εν τωι Ἀλεξιακωι τρικλινωι προκαθιζεται μεν αυτος,
συνεδριαζουσι δ' οι εν τελει αρχιερεις τε και κληρικοι, παρισταται δε και των της
πολιτειας οσον περιφανες τε και εκ κριτον. και δηλα τα τε κατ' εκεινον και τον
Στρατηγοπουλον γινονται. και τον μεν εμφανιζειν ευπρεπες ουκ εδοκει, τον δε γε
Στρατηγοπουλον επι του μεσου παραστησαμενος τα κατ' εκει νων εκινει, ως
ελεγχθειεν τα και τα λεγοντες και τα βουλευσα μενοι, καντευθεν δικαιαν η μαλλον
και συμπαθη την κατ' εκει νων παριστα ψηφον.
30. Τοτε και τις των Βουλγαρων εκποθεν φανεις αυτο ματος Λαχαναν τε
εαυτον επιφημιζει, και δηλος ην πραξειων κατα των εχθρων, ει βασιλευς επιτρεποι,
τα μεγιστα. το μεν ουν πρωτον και αυτον εθορυβησε βασιλεα, ει ον ειχον πεφονευ
μενον παρα Νογα του των Τοχαρων αρχοντος, τουτον βλεπουσι ζωντα και τα
μεγαλα περι αυτου φανταζομενον. οθεν και της 189 ιδιας αυτανεψιας Μαριας, της
και τωι Λαχαναι συνοικησασης παλαι, ωι δη και παιδιον θηλυ απετεκεν, δεικνυς εξ
αδηλου επυνθανετο ει αυτος ειη ταις αληθειαις ο Λαχανας. της δε μη οπως εκεινον
ειναι, αλλ' ουδε το παραπαν εοικεναι οι διαβε βαιουμενης, εν ου καλαις υπονοιαις
ειχον τον βαρβαρον. ως δε και αυτος ζακοτος τις φαινομενος ουκ αντικρυς ουδ'
ουτως εαυτωι περιετιθει τον Λαχαναν, ει και λεγοιτο, αλλ' ομως ευ λαβειαν τινα περι
το θειον υποκρινομενος εδιδου τισιν ορωσι τα μεγιστα περι εαυτου φανταζεσθαι,
εκεινον μεν εν τηρησει ειχον και φυλακαις εδιδουν, την των πολλων
ελπιδοτριβησιν επ' αυ τωι εντευθεν υποτεμνομενοι· μηδε γαρ ολως ειναι βαρβαρον
τε και πλανον κατανοουμενον αγαθον τι ποιειν. πολλοι δ' επ' εκεινωι ουχ οπως
ακουοντες ελπιδοκοπουμενοι, αλλα και τας ελ πιδας ισταντες (τοις γαρ πονουσιν
εσχατως εκ των παροντων εις θεραπειαν μηδεν βοηθουμενοις και οις ηλπισαν,
απτεσθαι και των απλως δοκουντων χρησιμων αναγκη, και μαλλον, ει ξενα τινα ειη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

και μη συνηθη τα προσαγομενα) ουτως εκεινοι κακουμε 190 νοι τοις εχθροις, ηδη δε
και αυτους εκεινους Περσας μανθανον τες ως ειεν ορρωδουντες τον βαρβαρον
φημισθεντα σφισιν εκ τι νων των παρ' αυτοις μαντειων, και προς την απ' εκεινου
βοη θειαν αφεωρων, και καθικετευον απολυθηναι τουτον και γ' εκ χωρηθηναι κατα
των εχθρων μετα Ῥωμαιων ορμαν· την γαρ προς αυτον ορρωδιαν, ην ειχον οι
βαρβαροι, εις θαρρος το υπερ εαυτων εχοντας ετοιμους ειναι μετ' αυτου και
προκινδυ νευειν και μηδεν ελλειπειν των οσα και αγαθος ανηρ πραττοι μετα της
αρετης και το θαρρειν εχων. ταυτ' ακουων και βα σιλευς, και οσημεραι περι των
ιδιων πονων, επι νουν τινα ερ χεται οτι πολλακις και ο δη ιατρος τωι καμνοντι
απηγορευσεν ως αυτικα τεθνηξομενωι ει προσενεγκαιτο, τουτο κατα το λεληθος ο
νοσων προσενεγκαμενος εξ ορεξεως παραλογον ευρε την θερα πειαν, και η μεν
τεχνη ουπω ελεγχεται φαυλη τις ουσα, το δε συμβαν εκ τινος τυχηρας προσπαθειας
ωφελησε, τωι σφοδρωι της ορεξεως αναρρωσθεισης ωσανει κατα της νοσου της
φυσεως. τι γουν, φησιν, ει και Λαχαναν μη οντα μηδε τινα ψηφον περι εαυτου
διδοντα τον βαρβαρον, ομως φοβερον μεν τοις εχθροις 191 δοξαντα χρησιμον δε και
τοις κακουμενοις, αυτον απολυοι και επιτρεποι στρατευειν, και μαλλον εξ εγγιονος
πειρας εν τηι των Ἁλιζωνων γηι κατα Σαγγαριν. ταυτα διανοηθεις και μετα των
οικειων σκεψαμενος απολυει, προσετοιμασας εκεινωι και τα κα θηκοντα. ου δη και
εξελθοντος ως ειχε, και μονον της οδου αψαμενου απας συνεκινειτο και ο πορρω και
ο εγγυς, και ουδεν ην εικαζειν ει μη αυτης οικουμενης και γης μετακινησιν. οι γαρ
επι των γεωργικων εργων και σκαπανης ου πλεον ειδοτες και του κεντρισαι τον
βουν, και ποιμενες θρεμματων και αγροικοι εκεινοι τας οικειας χωρας αφεντες και
αυτας γεωπονιας, εν ραβδοις μο ναις και ταις καλαυροψιν αυτοματοι κατεφαινοντο
στρατιωται και οπλιται αοπλοι και συνταξεις ασυντακτοι, το υπο Λαχαναι τεταχθαι
εις θαρρος μεγα του νικαν οπου φανειεν συν αυτωι θε μενοι. αμελει τοι και ημερων
ολιγων περι εκεινον απειρον πλη θος συνηκτο ξυγκλυδων, μη πολεμων ειδοτων, μη
παραταξεως, το της παροιμιας αυτοθεν πληρουντων, οτι γλυκυς τοις απειροις ο
πολεμος. ουδε γαρ ως πολεμησοντες ωρμων, ουδ' ως προσ βαλουντες εχθροις, αλλ'
ως σκυλων επιβαλουμενοι και παιξον τες μαλλον η σπουδασοντες. η μεν ουν
εκεινων ορμη περι τον νεον στρατηγον τοιαυτη τις ην ως μηδε στηναι
πληθουμενους, 192 ου κατ' ολιγον αλλα τροπον πυρος κατ' αναλογιαν την πολλα
πλασιον, ως αμα μεν εξιεναι συν πολλαπλασιοις τουτων, δικην ρυακων
επιρρεοντων των αγροικων εκεινων και βουκαιων και βοω των. τουτο μαθων
βασιλευς, και περι τωι λαωι δεισας μη τι παθοι προσβαλων ασυντακτως και αμαθως,
ει δ' ουν, αλλα και μη τι νεωτερισθειη επιτυχοντων, πεμψας εις αυτον μετακα λειται
τον βαρβαρον, και ελθοντος αποχειροτονει παραυτικα τον στρατηγον και εν τηι
πρεπουσηι τηρησει ειναι προστασσει. το δ' αμαθες εκεινο πληθος και αλογον αμα
διασκεδασθεν την τα χιστην ελυετο, και τα οικοι εκαστος κατελαμβανεν. 31. Ἐν
τοσουτωι δε και ο πρωτοβεστιαριος τηι πολυημερωι νοσωι κατεργασθεις των νεφρων
(ουδεν γαρ ο επενοουν εις ιατρειαν οι θεραπευοντες ικανον εις την κατα της
αρρωστιας ανταγωνισιν εδοξεν, ει μη και μαλλον προσεζημιου τον πασχοντα), αφεις
τα παντα και αυτην την κοσμικην οφρυν και σκηνην, τον μοναχον υποδυεται, και α
κατα των ταλαιπωρων κληρικων ξυνεπραξε τε και ξυνεβουλευσεν ως δηθεν εκ
ζηλου, αυτοις εκεινοις παρουσι διωμολογει μετανοων, και εζητειτο παρ' αυτων την
συγχωρησιν. αυτον δ' επι τοσουτον ο πονος ωδυνα και εθλιβεν ωστε και το ζην
εκεινωι ποιειν αβιωτον· καν που τις των Ἀσκληπιαδων εκ της αρτηριας επισχεσεως
μετα βραχυ την τελευτην επηγγειλατο, ευερ γετης εκ του παρασχεδον εδοξε λεγων
και προμηνυων ου πραττων 193 ουδ' εργαζομενος την εκεινου απαλλαγην. τοσος ην
ο πονος και η των νεφρων οδυνη τωι πασχοντι. ωστε και μετ' ου πολυ με ταλλαξαι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

και τον νεκρον Νικαιαζε κομισθηναι, εν τηι του Τορ νικιου μονηι, κατα τι κτητορικον
απο της συζυγου δικαιον εν σοριασθησομενον. 32. Ἐκεινος μεν ουτως απεβιω,
βασιλευς δε το παν της των κοινων μεσιτειας επι μονωι ετιθει τωι μυστικωι, ον και ου
μετα πολυ επι του κανικλειου καθιστα, αυτωι γε συν ολιγοις συμβουλωι προς τα
πολλα και συνεργωι χρωμενος, ουδεν οσα των προς τρυφην προσποιουμενος, οπου γε
και αυτην βασιλικην τρα πεζαν, εξ ης ην γεραιρειν οσημεραι βουλευτας τε και
αριστεις (νωτοισι γαρ και Ἀγαμεμνων βοος διηνεκεσι τον αριστευσαντα γεραιρε), και
αυτην παρ' ουδεν ετιθει, δημοτικην τρυφην δυσ χεραινων και τραπεζης ελευθεριαν
αποπροσποιουμενος, στασει τε και νηστειαι ολοημερωι προσκαρτερων, ουτω δοκουν,
εκφερε πονου φρονηματος. ην γαρ ταις αληθειαις επι τουτοις και αυ τον νικων τον
αδαμαντα τον της παροιμιας, ως αλουτειν και νη στευειν και καρτερειν, νυκτας τε
και ημερας ισταμενος, και που 194 και ολην ημεραν διαγαγων φροντισι κοιναις και
ασχολιαις φερου σαις τι χρησιμον καταλαβουσης νυκτος προυργου την προς θεον
υμνωιδιαν ποιεισθαι, ην συνηθως ειχε συν ιερωμενοις τελειν, ανωτεραν πασης
ανεσεως, και οψε των νυκτων εν ισωι τιθεσθαι το τε τραφηναι και μη, αλλ' εις την
επιουσαν και παλιν νυκτος αρισταν, ο τι γε τυχοι. η γαρ του σωματος ευεξια
συμπλακεισα τηι γνωμηι ουτε τωι εθελουσιωι της καρτεριας χωραν εδιδου βλα πτειν
τον καρτερουντα, ουτε τωι ακουσιωι της αναγκης λυπειν παρειχε τον καρτερειν
ορεγομενον, εκατερας συγκροτουσης θα τεραν εις μιας συμπληρωσιν αρετης, ως
μητε το ενδεες δια την ευεξιαν λυπειν μητ' αηδες ειναι δια την γνωμην το
σπουδαζομε νον. ουτω μεν ουν ο βασιλευς εντευθεν αρξαμενος καρτερικως διεφερε
το βιουν, συνολην τρυφην και βλακειαν αποπροσποιου μενος, ει και βασιλικον και
αρχαιον αθετεισθαι συνεβαινε νομιμον. 195
{Γ.} Ἐπει δ' αντιπαις ην ο υιος Μιχαηλ ηδη τωι βασιλει και τον υπερ τον
εφηβον ηλαυνεν, ουκ απεικος ηγειτο ουδ' απρεπες αλ λως μη βασιλικως ταινιουν,
και ταυτα και τοσην πληροφοριαν επι τωι ταινιωσοντι κεκτημενος. οθεν και
εξαρτυεται μεν τα επι τηι τοιαυτηι χρειαι προσηκοντα αποχρωντως λιαν και
φιλοτιμως· καιρον δ' ηγησαμενος πρεποντα ημεραν της μνημης του πρωτου εν
Χριστιανοις βασιλεως, μαλλον δε και σφισι της ελευθεριας αρξαντος Κωνσταντινου,
εν ταυτηι και τα της στεφηφοριας τωι υιωι απεπληρου. και εικοστηι πρωτηι Πυαντιωνος
μηνος κατα τον του θεου σοφιας νεων, συναχθεντων απαντων, οσον ην των εν τελει
και αλλως και υπηρετικον βασιλειον, οσον της πολιτειας και οσον των
στρατιωτικων δυναμεων, ουδ' αυτων αποντων των κατα την πολιν Ἰταλων, ετι δε
και των οσοι κατα χρειαν πρεσβειας επεδημουν τηι Κωνσταντινου, και αυτων δη των
το επι τηι Αικατερινηι κηδος μεσιτευοντων (οι δ' ησαν οι αμφι τον Συρπερον
λεγομενον), το μεν ιερατικον παν και μοναχικον αφ' εσπερας παννυχιον υπο
δαψιλεσι φωσιν απετελουν την υμνωιδιαν, ανωθεν του βασιλεως ισταμενου και
ακροωμενου των υμνων. 196 υπ' αυγας δε συναχθεντων, και την του Αυγουστεωνος
αυλαιαν πληρουντων ες τοσον ωστε και εις μιαν αρμογην και συνεχειαν ξυμπαντας
ξυνεπτυχθαι ζωον φαινομενους εν, εις πλατος ενδιδον αλλοκοτον τι και ξενον,
μυριαις χρωμενον γλωσσαις, του των ουν απαντων συναθροισθεντων,
περιαιρεθεντων δε και των του τρικλινου Μακρωνος δρυφακτων διολου, ως
καθαρος παρα παντων θεωιτο ο ευφημουμενος, επ' ασπιδος τε τον νεον οι εν τελει
καθιζανουσι και μετεωρον αιρουσι και ανευφημουσι τρανο τερον. ειτα και την ιεραν
λειτουργιαν τελουντες αμα μεν αυτος πατριαρχης αμα δ' αρχιερεις και οι του
βηματος παντες, εφ' εκαστωι των τελουμενων και τωι υιωι κατα το εικος
συναφωσιουν τα πρεποντα τωι πατρι τε και βασιλει. και δη τελεσθεντων εκει νων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

ανεισι μεν επ' αμβωνος ο κρατων, ανεισι δε και ο πατριαρ χης, συνανεισι δε σφισι
και ο εις βασιλειαν μετα του πατρος χρισθησομενος. και μετα λαμπρων και
περιφανων των τελετων στεφει μεν βασιλευς τον υιον, συνεπιλαμβανομενου του
στεφους και του ιεραρχου, χριει δ' ο ιεραρχης τωι θειωι μυρωι τον της βα σιλειας
συμμετασχοντα. και παιανες εντευθεν και ευφημιαι και παν χαριστηριον. ριπτουνται
δε περιερχομενων των βασιλεων και οι συνηθεις αποδεσμοι. και τοτε μεν το μεγα
παλατιον μετα περιφανους της δορυφοριας αυτους υποδεχεται·
(2) τηι δ' υστε 197 ραιαι ταυτης μετακαλειται μεν πατριαρχας ο βασιλευς,
μετακα λειται δ' αρχιερεις και τους του κληρου και μοναχους και το της πολιτειας
οσον καθαρον τε και εκκριτον, και δη κατα τον Μα νουηλιτην βασιλικον τρικλινον
εγνω συναπτειν πανηγυριν. και τον υιον αγαγων Ἰωαννην, ον εκ της Ειρηνης εσχε
νεον ετι τε λουντα, εις δεσποτην προβαλλεται, συνεπιλαμβανομενου της δεσποτικης
στεφανης του αρτιστεφους βασιλεως και αυτοκρατο ρος. και ουτως εκειθεν και ες
Βλαχερνας προερχομενων των βασιλεων, ερριπτουντο μεν και αυθις τοις δημοις
αποδεσμοι, πολυς δ' εξ απαντων κροτος και συμμιγης ᾔρετο ευφημια, και
μεγαλυνοντων τους βασιλεις. Ἐντευθεν και εζητειτο προς βασιλεως παρα της
εκκλησιας δοθηναι και επι τωι νεωι στεφθεντι οσον δη και αυτωι παρα του πατρος
ζητησαντος πεπρακτο.
(3) το γαρ εξ αυτης τομον γενεσθαι, και δι' υπογραφων συνηθων
ασφαλισθηναι οι την βα σιλειαν, και τωι κατεξαναστησομενωι δηθεν, ει που τις και
ειη, ευθυνας αφορισμων αλυτων και αρων επιτιθεσθαι, εαυτωι μεν γεγονος παρα
των τοτε ες το ακριβες ηπιστατο και εδεικνυ, ηξιου δε και τωι υιωι ταυτα παρ' αυτων
γινεσθαι ως ου καινον τι και ξενον, ως ελεγεν, εχουσης της αξιωσεως. ταυτα μεν
βασιλευς 198 λιπαρως ηξιου, αλλ' ουτε πατριαρχην ουτ' αρχιερεις επειθεν, αλλα τον
μεν τομον γενεσθαι και ασφαλισθηναι τωι στεφθεντι την βασιλειαν αυτοθεν ετοιμοι
ησαν πραττειν, το δε και αραις περιβαλλειν και αφορισμοις Χριστου της μεριδος
χωριζουσι τον ει τις ποτε και κατεξανασταιη του βασιλεως, ουκ εδικαιουν ολως.
αποχρωντα γαρ ειναι οι τα εκ των νομων προστιμα, ει αλυη, ως μηδεν εντευθεν και
το βιουν βιωτον εχειν ταις εκ νομων καθυ παχθεντα ποιναις. μη δικαιον δ' ειναι
προς ταυταις, και αν δρασι συμπαθειας φιλοις διεγνωσμενον, και της μεριδος
εκεινον χωριζεσθαι του Χριστου. και καλον μεν βασιλει προσειναι την συμπαθειαν
πλεονεκτημα· τετακτο γαρ αυτωι δηλαδη μη εκου σιωι γνωμηι ποινηλατειν ποτε τον
επι τοις εσχατοις αλοντα, αλλ' αλλως ειρκταις και ταις εκειθεν κακουχιαις δη και
δημευσεσι κατα τροπον του πλημμεληματος δικαιουν και κολαζειν. καλον ουν ειναι
και επαινετον το ταχθεν βασιλει, ου καλον δε ουδ' ευπρε πες αλλως αυτον
συμπαθως οσον επι τουτωι τοις πταιουσιν εχον τα ασυμπαθη καταναγκαζειν την
εκκλησιαν γινεσθαι, και μαλ λον αυτην διαφεροντως το ξυμπαθες πρεσβευουσαν. ως
γουν απετυγχανεν ο κρατων, και πας ες δικαιολογιαν λογος εντευθεν 199 ηπρακτει
της του πατριαρχου και των αρχιερεων νικωσης ενστα σεως, τουτο μεν και ακων
υπερετιθετο, και το δοκειν υπερηφα νει μηδ' αυτην εκεινην ην ετοιμως ειχον
διδοναι τομογραφιαν ως τι των εξ αναγκης θελητων προσιεμενος· συνεξακουεσθαι
γαρ και τωι παιδι τε και διαδοχωι κατα το εικος την ως εαυτον ορκω μοσιαν τε και
υπο θεωι και τοις εκεινου νομοις ασφαλειαν. αυτος δ' ως ευκει παροξυνθεις εφ' οις
αξιων απετυγχανεν, αλλως αν τιξυειν εγνω τους απειθουντας, απρεπες και αλλως
το κατα συν ηθειαν πραττομενον διακρινων. το δ' ην το τον επι αρχιερω συνηι
χειροτονουμενον κανοις τισι και δοσει λημματων τους χειρο τονουντας δωρεισθαι
και γε δη κληρικων εκαστον δια την προσον των αυτοις οφφικιων δικαιοδοσιαν, ως
ειθιστο· Σιμωνιακον γαρ απεκαλει το πραττομενον παθος, και ωνιον χρηματων
κινδυνευειν την χειροτονιαν εντευθεν λογιζεσθαι. τουτ' εις μεσον προτει νων,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

πολυς ην δοκων καταιδεισθαι και το απερισκεπτως γινομε νον εκφαυλιζειν και εις
κριμα μειζον γινεσθαι. τινες γουν οις δη και ην διευλαβεισθαι δοκειν, αρχιερεις
οντες και ουτοι και το κερδος του ασφαλους εν δευτερωι δοκουντες τιθεσθαι,
συνηιροντο της γνωμης τωι βασιλει και τα εικοτα συνεπραττον. οι πλειους 200 δε και
παρ' εκεινους ξυμπαντες, και παλαιαν συνηθειαν προβαλ λομενοι και νομους περι
τουτων λεγοντας και δικαιοδοσιας εκ πα λαιου οφφικιων, ουκ ενεδιδοσαν. ει δ' ουν,
αλλα παραβασιαν τοις κειμενοις εφεδρευουσαν και ολισθον εντευθεν ανηρτημενον
ως εικος διεγινωσκον, και οτι πορον ζωης αναγκαιας τοις κληρι κοις αποκεκλεισθαι
ξυμβαινει. και πολλ' αττα τοιαυτα λεγον τες τοις απερουσιν εις τελος ευκεσαν. αλλ'
ουκ ηνυον. διο και νεαρα προβαινει νομοθεσια, και επ' αυτοις μονον ουκ ακριβολο
γουμενων κηροις, οποσοι και οιοι εσουνται, οις ημμενοις επι τηι τελετηι της
χειροτονιας χρησαιντ' αν οι των παροντων ιερωμενοι. ην δη νεαραν υποσημαινεται
μεν πατριαρχης υποσημαινονται δ' ιεραρχαι, και παντες πλην δυοιν, του τε Σμυρνης
και του Περγαμου, συγκαταινοι γινονται. πλην το παν της ακερδειας ουκ επι τοις
υπογραψασιν αλλ' επι τοις κληρικοις πιπτει, ως αλλους μεν εμπεδωθηναι ταις
ομολογιαις, αλλους δε και ακον τας τας εκεινων ομολογιας αποπληρουν. 4. Ἀλλα
φθανει και ο εν δυσει δεσποτης ο εξ Ἀγγελων Νικηφορος τελευτησαι τον βιον, επι
δυσιν υπεξουσιοις τεκνοις, 201 παιδι τε αρρενι ατελει τωι Θωμαι και θυγατρι
προφερουσηι την ηλικιαν του αρρενος τηι Ἰθαμαρ. και η εκεινων μητηρ Ἄννα και της
Ευλογιας θυγατηρ, εκποδων γεγονοτος και του σεβαστοκρα τορος Ἰωαννου τας
επιτροπας των τε παιδων και της τοπαρχιας εχουσα, τους του Ἰωαννου παιδας δυο,
τον ∆ουκαν τε και τον Ἄγγελον (τον γαρ Κομνηνον Μιχαηλ φθανει
κατασοφισαμενη αυτη δολωι και επισχουσα και παραδουσα τωι βασιλει), γυνη
απολεμος φυσει ανδρας και πολεμοις εσχολακοτας εκτοπως υπω πτευε, και περι τοις
παισι και τηι αρχηι εδεδοικει· ο γαρ σφων πατηρ Ἰωαννης ζωντα τον Νικηφορον,
νοθος γνησιον, τα πολλα των εκεινου προσαφαιρουμενος εζημιου. δια τοιαυτα και
ουκ ανυστην ολως βουλην εβουλευετο· εγνω γαρ αποστελλειν προς βασιλεα, και
λιπαρειν μεν αυτον λιπαρειν δε πατριαρχην και εκ κλησιαν παριδειν νομους
κειμενους, και τηι αναγκηι συγκαταβη ναι εχουσηι μεγα το χρησιμον, ωστε τον νεον
βασιλεα γαμβρον εκεινηι γενεσθαι, και πασαν χωραν και εαυτην και παιδα ως αρ
χαια ελλειμματα Ῥωμαΐδος εγχειριζειν χαιρουσαν ως ει και αυτη 202 επ' εκεινοις
τοσα λαβειν εμελλε. το ουν συναλλαγμα, ο συνι σταν ηθελεν, εκτου ην βαθμου και
εξ αιματος, και παντος γε μαλλον απεκωλυετο. οθεν και τωι μεν Θωμαι το δεσποτικον
αξιωμα ζητησασα και λαβουσα, την δ' εντευθεν ασφαλειαν απελ πισασα, προς
Ἰταλους αφοραι, και τον εκγονον του Καρουλου επιγαμβρευεται Φιλιππον, ουκ ολιγα
των της χωρας και πολεις ες προικα δουσα τηι θυγατρι.
5. Ὁ δε βασιλευς πρεποντα γαμον τωι παιδι παρεσκευαζε. και τον μεν
ιερομοναχον Σοφονιαν, ανδρα σοφον τε και συνετον, αποπεμπει προς Πουλιαν το
κινουμενον κηδος διαπρεσβευσεσθαι. ως δ' εν τωι μεταξυ απελθων περιηργει (εδεησε
γαρ και εις πα παν εκεινον γενεσθαι, καν ουχι προς εκεινον γραμμασιν ικανουτο τοις
εκ βασιλεως, οις εδει αγιωτατον γραφειν τον παπαν και κριμα το μεγιστον γινεσθαι,
ως τοις ασφαλεσι την πιστιν εδοκει), πολλοι δ' ησαν οι προσλιπαρουντες αλλοθεν,
ενθεν μεν εκ του εν τηι Κυπρωι ρηγος ενθεν δε και εξ Ἀρμενιων, τα εν χερσι των
προσδοκωμενων ποιουμενος περι πλειονος, και αλλως την απο 203 του παπα της
Ῥωμης υπειδομενος υπερηφανιαν, της φροντιδος εκεινης απαλλαγεις εγνω επι
θατερωι των αξιουντων τα του κη δους συστησασθαι. και δη πρωτον μεν τον
Ἀλεξανδρειας Ἀθανασιον, εκ Ῥοδου και αυθις τηι Κωνσταντινου επανελθοντα μετα
την εκβολην Ἀθανασιουηπτετο γαρ τακειθεν δεινα και αυτου· το δ' αιτιον η της
Λαυρας του αρχιστρατηγου μονη, και αλλη η του μεγαλου Ἀγρου, τηι εκκλησιαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

Ἀλεξανδρειας δοθεισαι παρα βασιλεως Μιχαηλ εις χαριν Ἀθανασιωι, ασφαλεσιν
εμπεδωσεσι χρυσοβουλλοις. ο δη και τα πολλα ωδυνα εσυστερον τον πατριαρ
χουντα Ἀθανασιον, και την του μεγαλου Ἀγρου προσαφηιρειτο. επι δε τηι της Λαυρας
ζητων το μνημοσυνον εαυτου, επει ες ταυτον τω ονοματε συνετρεχετην και
Ἀθανασιος εμνημονευετο, τους μοναχους κατηναγκαζεν ασφαλιζεσθαι εφ' ωιπερ, οτε
λε γοιτο και ακουοιτο τουνομα, φερειν αυτους επι νουν το αυτου και μη του
Ἀλεξανδρειας, πλατος νοος ακαθεκτου συστελλειν εθελων δια την αυτου ορεξιν. και
δια ταυτα απαρας εις Ῥοδον το βιουν μετ' ειρηνης διηγε. τοτε τοινυν τουτον
επανελθοντα, και καιρον οσον διαγαγοντα εν τηι του Ευεργετου μονηι, ο βασιλευς
αιδους αξιον οις αν επισταιη κρινων τον ανδρα, πρεσβειαν στελ 204 λεται δι' αυτου
προς τους ρηγας, το δε πλεον προς τον Ἀρμε νιον, ως αν εκειθεν νυμφην αγαγηι τωι
βασιλει. επει γουν ο αποστελλομενος συγκατεθετο και παντα μεγαλοπρεπως ητοιμα
σθησαν, τα πρωτα μεν εξ ουριας επλει ο πατριαρχης επι τριη ρεως ασφαλους,
συνεπαγομενος και τον μοναχον εκτομιαν Νεο φυτον· ως δε περι που την Φωκαιαν
ησαν, πειραταις περι πιπτουσιν, οι και περισχοντες αυτους φορτον εκεινον
διεφορουν και τουτους παρακατεχειν, ως αποδοιντο, ηβουλοντο. αλλ' εξαιφνης
φαινεται τις φορτις πληρης αγωγιμων κατα το πελαγος, ης δη και φανεισης
μακροθεν περι το εκειθεν κερδος οι πειραται λιχνευσαμενοι αφιασι μεν προς τωι
λιμενι αμα αυτηι τριηρει τους περι τον πατριαρχην, αφιασι δε και τον περιττον
φορτον εκει νον, και ως προσμενουντων ελπισαντες (το γαρ του πατριαρχου σχημα
σφας επειθε μη τον αγεννη δρασμον εννοειν) απτερωι ταχει και προθυμιαι επι την
φανεισαν ωρμων. των δ' απ' οφθαλμων γεγονοτων, ευθυς κακον ελπισμον περι
εαυτων οι περι τον πα τριαρχην εχοντες, ει επισταιεν και αυθις, δρασμον εννοουσι.
και δη της νηος αποβαντες ως ειχον μοναις στολαις και βλαυταις, ηι ποδων ειχον,
φευγουσιν ανα κρατος, πατον μεν ανθρωπων αλεει νοντες, ατριπτοις δε δυσχωριαις,
το μεν και θελησει το δε και τωι μη ειδεναι ολως των τοπων, μολις μετα την πολλην
των πο 205 δων επι θαμνοις και πετραις προσκρουσιν επι τι φρουριον δια σωζονται.
υστερον δε καταλαβοντες οι πειραται εγνωσαν ολως σεσοφισμενοι παρ' εαυτων, η
μαλλον της προνοιας, ως αν τις εικασειε· τεως δε λαβοντες και ναυν και φορτια
εχωρουν. ο δε βασιλευς τα περι τουτων μαθων, και ως εικος προσαλγη σας, αλλους
ευτρεπισας εκπεμπει· οι δ' ησαν ο τε επι των δεησεων Γλυκυς Ἰωαννης και ο των
αγελων λογοθετης ο Με τοχιτης Θεοδωρος. οι δη προσσχοντες πρωτον τηι Κυπρωι,
και τωι ρηγι προσμιξαντες, ειχον μεν εκεινον αυτικα εφ' οις εζητουν πειθηνιον, εν δε
και μονον εκεινος προσισταμενον εγνωκως τηι πραξει εθελε κακεινος εξημερουν· το
δ' ην το υπο βουληι και θελησει της κατα Ῥωμην εκκλησιας το συναλλαγμα διαπρατ
τεσθαι. ταυτα δ' ησαν χρονου και τριβης δεομενα. αλλα προστεταγμενον αυτοις και
παρα τους της Ἀρμενιας αρχοντας απανταν, εκεινων πρωτον προσλιπαρουντων περι
δυοιν αδελ φαιν, εφ' ωιπερ ως βουλονται χρησαιντο (μηδε γαρ εχειν ποτεραν
προτιμαν εις την τωι βασιλει πρεπουσαν κηδευσιν, ως προτιμω μενης μιας και
θατεραν επεσθαι), εκεισε γουν γεγονοτες οι πεμ φθεντες και αμφοτερας αγουσι, την
μεν τωι βασιλει οι συνοικη σουσαν, την δ' αξιον ευρησουσαν τον νυμφιον. ως δε πλωι
χρωμενων κινδυνος εφισταται τηι προτεραι χαλεπης ενσκηψασης 206 νοσου,
προσισχουσι τε τηι Ῥοδωι, και οσα ην νομος τελεσαντες επ' αυτηι κατα συνηθειαν
ορθοδοξου πιστεως, τελος εξομοσαμε νην τακεινων χριουσι μυρωι και αγιαζουσι.
καντευθεν της νοσου ραισασης απαραντες Ῥοδου τηι Κωνσταντινου προσισχουσι. και
παρα το του Κερατος τελος προς τωι Κοσμιδιωι προσσχοντων, ουδεν ην εις φιλοτιμιαν
οπερ ουκ επραττεν ο κρατων εις την της δεσποινης υπαντησιν. και τελος υπο
λαμπραι και πολυτελει τηι πομπηι εισαχθεισης, λαμπρως και περιφανως επι τηι
προτεραι Μαριαι και τους γαμους ηυτρεπιζε.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

(6) και ειδε την λαμπραν εκεινην και βασιλειον τελετην ημερα εξκαιδεκατη
Ἑκατομβαιωνος μηνος. την δε γε υστεραν Θεοφανω, και αυτην τωι θειωι μυρωι
χρισθεισαν και γε τιμηθεισαν τωι της μαμμης του νεου βασιλεως και δεσποινης
ονοματι (Θεοδωρα γαρ εκ Θεοφανους μετεκληθη), μετα καιρον τωι του δυτικου
σεβαστοκρατορος Ἰωαννου παιδι σε βαστοκρατορι και αυτωι οντι (και ο αδελφος γαρ
ουτως εξ αξιω ματος εφημιζετο, του Μιχαηλ κατα πολιν εγκεκλεισμενου) ετοι
μαζουσι μεν πεμπειν ως νυμφην, και υπο πισταις ομολογιαις μετα προικος
πολυταλαντου οικοθεν επεμπον· αλλ' εν τωι με ταξυ τελευτησασαν η Θεσσαλονικη
δεχεται.
7. Ἐντευθεν και αυθις των Ἀρσενιατων απεπειρατο ο βα 207 σιλευς,
ειρηνευσειν κακεινους ελπιζων εκ της προς παντας ειρη νης του πατριαρχου εν τισι
γνωμης ηθεσι μαχης απασης και φι λονεικιας υπερτερουσιν. οθεν και συναγων
ωμιλει και ειρηνευειν ηξιου. ειχε γαρ και τον αυτου θειον τον Ῥαουλ και τυφλον
Ἰσαακιον συναμα τηι αδελφηι πρωτοστρατορισσηι αποσπασας της εκεινων ξυμμοριας
εν ειρηνηι παντοιαι, και περιεθαλπε θερα πειαις απασαις, ωστε και τον εν ειρκτηι το
παλαι τελευτησαντα πρωτοστρατορα τον Παλαιολογον Ἀνδρονικον δια τα
προγεγονοτα της εκκλησιας σκανδαλα ετησιαις μνημαις αξιοπρεπως τιμαν.
κακεινων αλλως και τα παθη τιμων και την πολυετη κακουχιαν θαυμαζων ηξιου
μολις και ειρηνευειν· μηδε γαρ ειναι λοιπον το αποχρων εις τοσων και τοιουτων
ανδρων σκανδαλον. επει δε πολλα λεγων κενην ψαλλειν ευκει και διανευειν
τυφλοις, εκεινα και παλιν προβαλλομενων α δη και προτερον προεβαλλοντο (ει χον
δε παλιν εκ τινος μικροψυχιας συμβασης και τον Ὑακινθον ολως μεθ' εαυτων),
τουτους κρατων αφιησι παραγγειλας ησυ χαζειν, τον δ' Ὑακινθον αυθις εγκλειει τηι
φυλακηι. τον μεντοι Ταρχανειωτην της φυλακης εξαγαγων ειρηνικον ειχεν αλλως,
ει 208 και μη επ' εκκλησιαν συνηγετο, εφεις και τηι συζυγωι δεσποινηι ευμενως οι
εχειν και θεραπευειν, ως αιροιτ' αν εκεινος, τα εικοτα. 8. Τα μεν ουν της εκκλησιας
και ες εκεινην την ημεραν ες τοδε τελους κατηντηκει, τα δε της Ῥωμαΐδος
εξησθενηκει τε λεον. πλεονεκτημα γαρ ημιν εγενετο τους παροντας χρονους μισθου
τοις μεσιτευουσι και λημματων τα πολλα πραττεσθαι. τουτο πολλοις μεν τοις ες
αρχην ευδοκιμοις η μη καταδεχομενοις καταβαλλειν (πολλωι γαρ ουχ ηκιστα τουτο,
οσωι και αξιουσι λαμβανειν) η μη δυναμενοις ισως εκολουε τας τιμας, αλλοις δε
παρρησιαν εδιδου διδουσιν, ως εξειν ελπιζουσι. δευτερον επι τουτοις και το ελλιπως
τας αποτεταγμενας αποδιδοσθαι ρογας τοις εν ταις ακραις, ηγεμονων το πλεον
κακοτητι, θελοντων τοις εντευθεν υπερημερως παντηι διδομενοις στραγγευεσθαι, ως
κερδαινοιεν. ταυτα δη επι ταυτο συναχθεντα. το γαρ του βασιλευοντος ευσταθες και
το προς κρισεις τε και κολασεις συμ παθητικον τε και ημερον μεγα τι το κακον και
ουκ οιστον ολως τοις παθουσιν ειργαζετο. τεως δ' ως ειχεν η του βασιλεως ορμη, 209
της δυναμεως ενουσης ετι των νευρων (τα δ' ησαν τα χρηματα) πεμπων τας της
ολομελειας κινησεις της Ῥωμαΐδος ευρωστοτερας ποιειν ουκ απωκνει. κατ' ολιγον
δε το δεινον επαυξον ανεστελλε πεμπομενων και των εις κεφαλας αξιων και ως
οιον τ' ην σφισιν αντεχοντων, προσκειμενων και των εκ Κρητης μαχιμων ταις το
πικαις δυναμεσιν, ους Κρητηθεν προσχωρησαντας βασιλει ως μη καταδεχομενους
την εκ των Ἰταλων επικρατειαν, επ' ανατο λης κατοικισας και ρογαις ετησιοις
αποτεταγμεναις εξικανων ως πιστοις συμμαχοις εχρητο. ην δε συχνον το της
συνδοσιας δια την σπανιν των χρηματων, ως ελεγον, ανεδην τελουμενον. το δ' ην,
ως ερρεθη τα προτερα, το της εφ' εκαστου προνοιας δεκατον. πλην και ουτω σφων
εκνευριζομενων η ζημια τοις πα ροικοις περιιστατο. και επεβαρυνοντο μεν οι
ταλαιπωροι, ουκ ᾔδεσαν δε οπηι και ες το παντελες εμελλον βαρυνθηναι· η γαρ αν ει
παντως ᾔδεσαν ηιπερ πασχειν μετα μικρον εμελλον, και παντα τον βιον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

καταπροοιντ' αν απαιτουμενοι. 210 9. Των γουν ακρων κακουμενων, ως μη μονον
των κατα Μαιανδρον και τα τωι ζυγωι εκεινωι προσηκοντα αλλ' ηδη και των εντος
εξαφανιζομενων εξ επιδρομων συχνων των Περσων, ο του προρρηθεντος
πρωτοβεστιαριου του Ταρχανειωτου δευτερος παις, ο Φιλανθρωπηνος εκ του προς
μητρος παππου Ἀλεξιος, του προτερου εις πρωτοσεβαστον τιμηθεντος πιγκερνης τωι
βασιλει τιμηθεις, των περι τε την Ἀσιαν την μικραν καλουμενην, ετι δε Λυδιαν και
Κελβιανον μεχρι και αυτης δη της θαλασσης ηγε μων αναδεικνυται, του
πρωτοβεστιαριτου ετι Λιβαδαριου των περι τα Νεοκαστρα καθηγεμονευοντος. ο
γουν πιγκερνης επι χρονοις την ηγεμονιαν εχων, εχων δε και το Κρητικον και τας
κατ' ανατολην απασας δυναμεις επιφερομενος, φυσεως τε ταχει και σπουδηι
στρατηγιαι πρεπουσηι συναιρομενης και της παρα πολ λοις λεγομενης τυχης
(λεγεσθω γαρ και τουτο, καθωμιλημενον τοις παλαιοις, καθ' ην Σκηπιωνες τε και
Κρασσοι και Καισαρες, ετι τε Θεμιστοκλεις και Τιμοθεοι και Κλεωνες ηνδραγαθουν,
και τυχης ως και θεων αλλων ιερα ανιδρυοντο) τα κατ' ανατολην καθιστα τε και
προσησφαλιζετο, τα μεν και μαχαις καθ' ας ενικα, τα πλειστα δε συνεσει και γε
φιλοδωριαι προς τε τους εχθρους αμα και προς τους φιλους, τοις μεν υποκοπτων την
211 κατα των ημετερων λυσσαν και καθιστων το πολεμιον ημερωτε ρον, τοις δε τας
τιμας επαυξων και τας προθυμιας επιρρων νυων, μη μονον εφιεις εκαστωι
κερδαινειν οπερ ες χειρας εκ των αλλοτριων σκυλων ετυγχανε γεγονος, αλλα και
αφ' εαυτου προσ τιθεις τα πλειστα, τον εκ των εχθρων πλουτον η μετα τυχης αρετη
εις χειρας ηγεν εκεινωι. προς γαρ τοις αλλοις και τι φρου ριον προς το Μελανουδιον
των δυο βουνων, παλαι μεν ημετε ρον τοτε δε των εχθρων, ο παλαι οιμαι το
Μιλησιων ∆ιδυμιον εφημιζετο, ετυχε πολεμωι κρατησας τοιωιδε τροπωι. ως γαρ η
πρωτη των γυναικων του Σαλαμπακι Περσου, εξ ανθρωπων εκει νου γεγονοτος, εκει
πεφυλακτο, τεθησαυριστο δε και πλουτος παντοδαπος, το μεν πολεμου νομωι του
φρουριου περιγενεσθαι αδυνατα τεως ειχεν, εγνω δε σοφισασθαι την γυναικα, ωστε
και πεμπων ως δηθεν εν απορρητοις αγαγεσθαι ταυτην συζυγον υπισχνειτο. ως γουν
πολλακις πεμπων ουκ επειθεν, επισχων τους της λιμνης καραβους συνδει σχοινοις,
και ξυλα μεγιστα ενιεις επ' εκεινων κατασκευαζεται μοσυνας. τα δ' αλλα πλοια 212
πληρωσας πολεμιστας εν τουτοις ελεπολεις ιστας και μαχομενος (ουδε γαρ κατα το
τυχον και αυτος παρα τοις εχθροις εκλεΐζετο, αλλ' ονοματος επεβαινεν αμα μεν
φοβερου αμα δε γε και ερασμιου, ως και πολλους προσχωρειν και υπ' εκεινωι αγαπαν
ταττεσθαι) αιρει μεν ουτω το φρουριον, πλουτον δ' εκειθεν ου ραιδιως αρι θμητον
περιβαλλεται, τοις δ' ιδιοις, αλλα γε και τοις προσχω ρουσιν ευπορον καθιστα τον
βιον. οθεν και πολλοι υπ' εκεινωι δεδουλωμενοι εχαιρον, και υπ' αυτωι τεταγμενοι
ησαν καθ' ων περ και προσταχθειεν, ως κατ' αγαπην αμα γυναιξι μετωικημε νοι και
τεκνοις. εντευθεν και παρα το εικος αγαπησαντες οι υπ' εκεινωι ταττομενοι, και
μαλλον οι Κρητικοι, ηρξαντο θεραπευειν και τροποις και λογοις υπερ ο προσηκεν
εκεινωι, και εις αποστα σιαν την απο βασιλεως υπεκνιζον. ο δε νεος ων αλλως και φυ
σηθεις εκ μεγιστου φρονηματος, τα μεν πρωτα τους λογισμους 213 κραδαινομενος
πολυς ην προσλιπαρων βασιλεα της αρχης μετατι θεσθαι. αλλ' ουκ επειθεν. οιδα δ'
εγωγε γνους τωι πυθεσθαι του βασιλεως Μιχαηλ ημιν ομιλουντος και περι
αμφοτερων των αυταδελφων λεγοντος και ως τι των εις επαινον τιθεμενου μεγαν
την ταδελφου περι θατερου κρισιν την της αρχης παραλυσιν επισπευδοντος. επειδη
γαρ εκεινος μεν και υπο μεσιταις εζητει της αρχης αφεθηναι και πολυς ην εις τουτο
δεομενος, ο δε πρω τος των σεβαστων και αδελφος εκεινου δυσωπουντος ακουων πε
ριηλγει και κατεμεμφετο, και αυτου κατεναντι βασιλεως απιστιας εγγυς το πραγμα
εκρινεν, ην τις κατασταθεις εις αρχην, προτε ρον η βασιλεα αφ' εαυτου κινηθεντα
κελευειν, αυτος ζητοιη και προσαναγκαζοι την αφεσιν, βασιλευς τον λογον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

αποδεξαμενος, επι σχολης περι αμφοτερων προς ημας λεγων, εκεινου μεν την υπερ
του αποθεσθαι την αρχην ικεσιαν υπεδηλου, τουτου δε την κρισιν εθαυμαζε, λογωι
δεικνυς οποσον οιδεν ουτος υπερ εκει νον το προς τους βασιλεις παρα των εν τελει
κατα το εικος οφει λομενον. τα πρωτα γουν ουτως εκεινος οικονομειν εγνω τοιου
τους λογισμους αποκρουσασθαι. επει δε η ρανις ηνδελεχει ωστε 214 και την πετραν,
το του λογου, κοιλαινειν εχειν, και οι αμφ' εκεινον μετεωροι προς καινοτομιαν
ησαν, μειζον η κατα στρατη γον θωπευοντες, και τελος την απο του βασιλεως τινες
των εκει νου αποστροφην οιον και εις το μετεπειτα επλαττοντο κακωσιν, εν δεινωι
τιθεμενου λεγοντες τον τοσουτων χρηματων σωρον, ως αυτου μεν δεον ον τας
δυναμεις ικανουντος ρογαις, εκεινου δε νοσφιζεσθαι βουλομενου την δι' εκεινων
των εχθρων προνομην, φρονημα εντευθεν νεανικον και πλεων εξ ανδραγαθιας
φρονημα τος υποκατακλινειν προς οπερ ηθελον ηρξαντο, και αδοξειν εποιουν ως
ουδεν τον δεσποτην οντα. συνησαν αυτωι και μονα ζοντες, ο μεν φιλιως ο Ταρχας εκ
δυσεως, τοτε δε της των Σανιδων μονης καθηγουμενος, ο δε προσγενως ο
Ἀκροπολιτης Μελχισεδεκ, θειος ων της αυτου γυναικος, προς εκεινον εχον τες, οι δη
και ως ειχον κατηπειγον την εγχειρησιν· πολλα γαρ ελεγον φθασαι πανουργησασαν
την τυχην, ει που μη αυτος προ λαβων τας απο του βασιλεως οργας υποτεμοιτο. το
δε γε στρα τιωτικον απαν και παρακεκινημενον ην και προς ταραχην μετεω 215 ρον,
δια μισους τους περι τον βασιλεα ποιουμενοι, και φανερως τα της μεταβολης
ηβουλοντο, διαγανακτουντες ει αυτοι μεν δια πονων χωρουντες και των εσαει
κινδυνων ετεροις την εξουσιαν χα ριζονται, εκεινοι δ' εν ανεσει τρυφωντες μηδε
χαριν εισομενοις ευκεσαν ων ευ πεπονθασι τε και πασχουσι παρ' αυτων, αλλα και
μαλλον και των αποτεταγμενων κολουονται. και προσερχο μενοι κατα στιχας πλεον
εθεραπευον του εικοτος, και αξιωτερον αρχειν αυτον παρα τους αλλους εδικαιουν
και προσηναγκαζον, ολιγα βασιλεως και των του βασιλεως φροντιζοντες. ειναι γαρ
σφισιν εκ πολλων το βουλευομενον ανυστον, και μαλλον τριων των ισχυροτατων,
του τε τον λαον παντα ζημιαις βαρουμενον και συνδοσεσιν εις αποστασιαν ετοιμον
ειναι, του τε παντας ευ μενως προς αυτον εχειν, οσοι δη και υπ' αυτωι στρατευονται,
και τριτου του και παμπληθους ευπορειν Περσικου, ανδρων ουκ αλλον ειδοτων η
τον αυτους αυτομολησαντας και υποδεξαμενον και ως εικος θεραπευσαντα· ειναι δε
και εις χιλιαδας ποσουμε νους, μαχιμους ξυμπαντας, ενος εξημμενους βλεμματος
του 216 σφας αγοντος. ταυτα λεγοντες κατεμαλασσον την εκεινου γνω μην
μετεωριζομενην ηδη προς αρχης ογκον, και φανερως απο στατειν επειθον. τοτε
τοινυν τοσους ορων εκεινους τολμηματος γεμοντας ου μετριου και ταις υπερ του
ζην ευμαρως ελπισι σπερ χομενους, προς μεν το της εγχειρησεως μεγεθος και λιαν
ατολ μος ην και επιεικως κατωρρωδει, τωι δε κατα σφας αλογιστωι θρασει εν ελπισιν
ην ταις μεγισταις και απεθαρρει το τολμημα. αλλ' ομως πειραι θελων μαθειν και των
λοιπων την γνωμην, και ει παντες προσκεινται τοις αυτοις, συναγαγων εις ταυτο
συνο λους και σταθεις επι μεσων πλειστα τε κατετεινετο, εξ ων παρι στα την προς
αυτους αγαπην και το δημοτικον εφ' απασι, την τε υπερ της των Ῥωμαιων μετα
σφων αυτου σπουδην, και την απο των εν ανεσει και τρυφηι διαγοντων (τους περι
τον βασιλεα λεγων) ουχ οπως αποδοχην αλλ' ουδεν ηττον αποστροφην και
επαιτιασεις μυριας μηδεν προσηκουσας, ωσπερ αν αυτος μεν ετρυφα τοις πραγμασι
και συναμα κατεβλακευετο, εκεινοι δ' επο νουν και κατεγηρων τοις κρανεσι και
μαχαις ταις κατ' εχθρων 217 παρεβαλλοντο. δοκειν γαρ εκεινους μη χαιρειν επι τοις
σφων κατορθωμασιν, αλλα και μαλλον αδημονειν και αλυειν ως κακα πασχοντας.
παρ' ων και τι προσδοκαν ειναι των αγαθων τοις οσημεραι ταλαιπωρουμενοις, οπου
γε και ουκ αγαθας τας απ' εκεινων προς αυτους αφιγμενας φημας φοβον τον
εσχατον εμ ποιειν συμβαινει ως διαπραττομενοις τα χειριστα; ταυτα δ' ειναι μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

μονον πολλων φθονουντων αλλων, αλλα και βασιλεως αυτου μηδεν επαΐοντος
προς τα παρ' αυτων· "ου δη μη συνηδομενου, ως εκ των πραγματων αν τις και
συλλογισαιτο," ελεγε "κατορ θουσιν ημιν, σφαλεισι γε παντως τις ελπις
υπολελειπται;" ταυτα λεγων, και τας δυναμεις καταδημαγωγων τωι και βαθυτερων
απτεσθαι και γ' εμφανεστεραν την αυτου γνωμην ποιειν ως απο στατησειοντος συν
αυτοις, ει βουλοιντο (ουτω γαρ αν και του λοιπου ευμαρως διαξειν, ει καθ' αυτους
πονουντες αυτοι των κινδυνων τα αθλα καρπιζοιντο), ευθυς και ετι συνειρων τους
λογους, και των κρατουντων τα πολλα καθαπτομενος ως μηδ' 218 οιων τ' εσομενων
εαυτοις αμυνειν μηδε βραχυ εκεινων αποκλι ναντων, υπερηφανων ολως και
μεγαλιζομενος εν τοις πραγμασιν, εκεινους ευρισκε παραυτα πειθηνιους ες τοσον
ωστε και βοαν απεν τευθεν και πολλ' αττα λεγειν αποφημα κατα βασιλεως, απο
προσποιουμενους την υπ' εκεινωι δουλειαν και υπ' αυτωι ταττε σθαι θελοντας. οθεν
και αλληλους παρακροτησαντες ως ουδεν ων εγνωσαν μεταβληθησομενοι, αυτον
και την ηγεμονιαν δεχε σθαι κατηναγκαζον ως υπερ αυτου γε και τεθνηξομενων
απαν των, ει εις αναγκην τινα κατασταιεν. και τουτο συμβαιη· μηδε γαρ εχειν
εντευθεν ολως αφηνιασαντας αμφιγνωμονειν επ' εκεινωι, αλλ' αξιουν ερρωμενως
και τουτον στηναι τους λογισμους και μηδεν των οσα φερει τοις καθ' αυτον αρωγην
ταις αμφινοιαις καταπροΐζεσθαι. μηδε γαρ δικαιον αυτους μεν εκ του παραχρη μα
ολαις ηνιαις αυτωι προσρυηναι και αυτου μονου εχεσθαι, και η θωπειαις η φοβοις
ετοιμον ειναι ενδιδοναι τε και υποχαλαν. τουτο γαρ ιδειν τινας και επι των
ενοχλουντων, βαρος το προσ τυχον ειπερ ουχ αμα παντες ερρωμενως ουδ' απο μιας
και της αυτης ανωθοιεν ενστασεως, κινδυνευειν, ει τινες καθυφειντο, εντευθεν
πασχειν τα εσχατα ξυμπαντας. μεγαν δ' ειναι και του 219 τον ουχ ηττον τον αθλον,
και κοινης της απο παντων δεομενον κατα το προσηκον ενστασεως. ταυτα λεγοντων
τε και τωι πιστωι κατα σφας θαρρει διδοντων, εικει μολις εκεινος και το της ηγε
μονιας αναδεχεται ονομα. και δηλος ην εντευθεν εκ πολλων ων επραττε στρατηγιαν
φερων και αρχην ανυπευθυνον, ουπω δε η παρασημοις η μην ονοματι απεθαρρει
κλεΐζεσθαι, και τοι τα πολλα παρα των προυχοντων εν τωι στρατωι βιαζομενος. εξου
σιαστικωτερον δε των πραγματων επειληπτο, και ουδεν εδοκει οι εξ ουπερ αν και
ωρρωδει, ουδ' αλλοις υπακουειν ολως το απο τουδε υφιστατο, αλλ' αυτος ηγεμων εν
πασι και παρα σφισι και οπηι παρηιει. εφριξαν γαρ τοτε και οι περιοικοι την
επισυστασιν, και μαλλον οτι το Περσικον πολυ ην, οις δη και πιστοις εχρητο και
παρασπιζουσιν απεθαρρει, και μονον κελευειν ην ως συνδρα μουμενοις αυτικα και
κατα το εκεινου δρασειουσι θελημα. απε σβεστο τοιγαρουν εκεισε το βασιλεων
ονομα, παρα μονον το εις περισυρμον μεμνησθαι και λοιδοριαν. αυτος δ' ην εκεινοις
και αρχων και ηγεμων και βασιλεως φερων, ει και μη ονομα, αλλ' αξιωμα. και οσων
των εκει φρουριων ως υπαρχος βασιλεως επειληπτο προτερον, ταυτ' αποστειλας
τους καθεξοντας υφ' 220 εαυτον αλλως καθιστη ως δεσποτικως τουντευθεν
αρχοντα. ην δε που και μοναις παραβαλληι (πολλαι δ' αυται και μεγισται), ου
βασιλεως ην ονομα το μνημονευομενον, αλλ' αυτου γε και μονου κατα τι κρατος
αρχοντικον και αυτοδεσποτον ονομα. αφ' ων και πολλα δεσποτικως αφαιρουμενος
τοις στρατιωταις παρει χεν, ασμενως των εχοντων κατατιθεμενων παρ' αιτιαν
ταυτην οτι τοιουτοις καιροις εμπεσοντες ου τα προσηκοντα τοις καιροις επασχον,
αλλ' ασκυλτοι διεμενον και αταραχοι. πρωτον δ' ην εκεινου στρατηγημα το εκει που
τον αδελφον του βασιλεως Θεο δωρον διατριβοντα αποστειλαι τους κατασχοντας·
ον δη και κα τασχοντες τωι κατ' Ἔφεσον φρουριωι φεροντες εγκατεκλεισαν. επειτα
την στρατειαν αναλαβων, συνεωσμενων σφισι παρ' ελπιδα και των πραγματων, εν
τοις κατα Νυμφαιον τοποις αμ' ηυλι ζοντο. και δη συνεκροτει μεν τους ιππεις και
φιλοτιμιαις ηγαλ λε πασαις, τους δε γε πεζους επιβησας ιππων ικανους οπλιτας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

εξητοιμαζετο. αφεωρα δε και προς τους αλλαχοθι ηγεμονευον τας, και εσκοπει πως
αν αυτων περιγενοιτο. και των μεν αλλων αμελως ειχεν, ως αυτικα η χειρι η λογοις
προσαξομενος· περι δε γε του πρωτοβεστιαριτου Λιβαδαριου, οσον συνεγγυς ειχε την
απ' αυτου ηγεμονιαν εν τοις περι τα Νεοκαστρα και Λυδιαν πα 221 σαν και Σαρδεις
αυτας, τοσουτον και δια φροντιδος πλειονος ειχεν ελειν, ει και αλλως υπερηφανει,
ουδεν τακεινου οιομενος, δικην δε πτωκος ελπιζων εκεινον χειρωσασθαι. αλλ'
εδειξε ταυτα δια βουλης εχων, ως οπου θεος αντιπραττει, και ο δοκων βρα δυς
φθανει και τον ωκυτατον, πασα δ' ισχυς ματαιον συνεσεως αμοιρουσα. εκεινον γαρ
και βλεπειν ηθελον εν βασιλικαις αξιαις οι συλλαμβανοντες, ως εντευθεν
αναρριψαντας κινδυνον ολως εμπεδωθεντας ολαις ενεργειν προθυμιαις και
επαποθνησκειν τηι εγχειρησει βουλεσθαι. το δ' ην εν αναβολαις το τολμημα, ως
δοκειν διευλαβεισθαι και αμφιγνωμονειν. και το μεν παρον στεργων, προς δε το
μελλον αποσκοπων, εκεινους μεν εθερα πευε παντοιως και χαριν εδοκει ειδεναι μεν
της εις αυτον σπου δης, εαυτον δε παρεξηγε των μεγιστων ονοματων, ουκ ευελ πις
αραροτως ων επι τωι τελει, αλλα και λιαν δυσελπιστων. και αυτος μεν ουτω διττα
στρεφων τον καιρον εζυγοστατει, και τον μεν παροντα ως ειχεν εξεθεραπευε, τον δε
μελλοντα υφωρατο, και γε απολογιαν υπολελειφθαι, αν τι προσκρουσοι, προυνοει.
τοις δε γε Κρητικοις, και μαλλον τωι σφων εξηγουμενωι Χορτατζηι, 222 τουτ' ασφαλες
ουκ εδοκει τεως· αυτωι γαρ ειναι και εσαυθις με ταγνοντι παραιτεισθαι προς βασιλεα,
και υπ' ασφαλειαι τηι εοι κυιαι, εστι δ' ου και υπο μεγισταις χαρισιν, εις χειρας εαυτον
εγχειριζειν τοις προς τον βασιλεα αξιουσι, σφισι δ' ειναι τον κινδυνον αφυκτον
παντως, ουκ εχουσιν οπηι αν των της αποφυ γης τοπων εκσταιεν και απερεισαιντο.
Και ταυτα μεν ορωντων τας του ηγεμονος αναβολας ο νους ουκ εξω των εικοτων
απεσχεδιαζε, και εν υπονοιαις μεγισταις εποιει ειναι· (10) ετερωθεν και ο
πρωτοβεστιαριτης το ξυμ πεσον παρα πασαν ελπιδα μαθων, τωι βασιλει
καθοσιουμενος ως παρ' αυτου τιμηθεις, εν φροντισιν ην και περι τοις ολοις εδε διει.
που γαρ ειχεν εκεινος αναρριφθεντος τοσουτου κινδυνου προς τοσον στρατιας
αντιστηναι πληθος; ει δ' ουν αλλ' ει και συμπλοκας ενενοει μολις, ο γουν εντευθεν
κινδυνος ουπω συστα σαν την περι τουτων εννοιαν ελυε. χωρις γαρ των εκ της Ῥω
μαΐδος δυναμεων, το περι εκεινον Περσικον μονον και ξενικον αποχρων ειναι προς
τους περι αυτον εις ανταγωνισιν ᾤετο, ωστε μηδ' υποστηναι τουτους φανεντων
εκεινων. αλλως τε δε και φοβερων τοιουτων αψαμενους εκεινους εικος ειναι και
υπερ το 223 δεον ανδριζεσθαι, ως της ηττης εχουσης και κινδυνον. δειν δ' ειναι και
τους αντιπαλους τοιουτους, ως ισας υσμινηι τας κε φαλας γινεσθαι· αλλα ξυμβαινειν
μη ειναι τοιουτους εξ αναγ καιων, και μαλισθ' οτι πολεμοις εμφυλιοις ομοσε χωρειν
ουδ' οιδασι το παραπαν. εγνω γουν αλλως τα πραγματα μετελθειν, και θρασει και
πληθει και παραλογωι φρονηματι εν αντιστησαι το μεγιστον συνεσιν, ως ισως ουτω
και εξανυσων καν ου το συμπαν αλλα τι και μερικον. και αυτικα στελλει μεν τους
αγγελουντας το συμβαν προς τον βασιλεα, στελλει δ' εν απορρητοις και προς τινας
των Κρητικων, ους ᾔδει δοκουντας, ων ο Χορτατζης προεφερεν, αμνηστιαν τε
κακων παρα του κρατουντος σφισι γε 224 νεσθαι διομνυμενος και γε
προσφιλοτιμηθηναι τα μεγιστα, ην που και στραφεντες μεταβουλευσαιντο και εις
συμπλοκην δηθεν παραστασει πολεμου παραδοιεν τον αποστατησαντα· δοξειν γαρ
εντευθεν και αγαθους και προς βασιλεα πιστους, και ες ο τι μεν και πεπρακτο
ακουσιως αναγκασθεντας καθυπαχθηναι τηι του καιρου ρυμηι, μη εχοντας
αντιτεινειν και τοσουτον πληθος εις μεταβολας παρακεκινημενον επισχειν, το δε
παρον τεως ενσταν τος καιρου, και ανδρων φανεντων αντιστησομενων τοις
γεγονοσι, και αυτους ετοιμους μετακληθεντας την αρχηθεν πιστιν εμφαι νειν τωι
συνεργειν τοις ανθισταμενοις εις απαν. αυτον δ' εκει νους αναδεχεσθαι μη οπως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

παθειν τι προς βασιλεως των ανηκε στων, αλλα και ευεργεσιας ευρειν. ταυτα τους
αμφι τον Χορ τατζην ακουσαντας επι πλειστον τε γνωσιμαχησαι, και ες βου λην
θεσθαι ες ο το ακινδυνον εαυτοις σφισι περιποιειν. το δ' ην ως ει μεν βιασαμενων
εκεινων τον στρατηγον αυτος χωροιη και ες τα μειζω, ωστε και ονοματι ειξαι και
παρασημοις συνη θεσι, τοτε και αυτους τα πιστα λαβοντας ως εις τελος ανθεξο 225
μενωι παρακινδυνευειν· ει δε μη βουλοιτο ταυτα πραττειν, αυ τους την
παρακινδυνευσιν παντι τροπωι διεκφυγειν πειρασθαι, επ' αυτωι και μονωι τα του
κινδυνου τρεψαντας. ως λεγοντες τοινυν ουκ επειθον, αλλ' εωρων τουτον
καταλαζονευομενον των φανησομενων και υβρεσι πλυνοντα τον προς αυτον
αντιπαρατατ τεσθαι ακουομενον ως αυτικα κατ' εκεινου λαφυξοντα (τουτοις και
γαρ παραθαρρυνειν εδοκει τας εκεινων ορμας, ουδεν πλεον ηθελεν αναδεχεσθαι),
υπολαβοντες εκεινοι εν σκεψει γινεσθαι ταυτα και εις καιρον μεταγνωσεως
αποκεισθαι οι βουλεσθαι, ο γε και αυτωι μεν ισως ξυνοισει, σφισι δε περιστησεται
μονοις εις κινδυνον, πρυμναν τε κρουονται, το του λογου, και προς τον
πρωτοβεστιαριτην τας γνωμας ανταποκλινουσι, και πιστεις λα βοντες αμα και
δοντες εξ ορκων φρικης μεστων και γε και αντι δοσεσιν ιερων εγκολπιων, η μην
παραδουναι τουτον ες χειρας 226 εκεινωι ακονιτι φανεντι και μονον μετα των
συνταξεων (δεος γαρ μη τι και παρακινδυνευθειη του Περσικου, οις και μαλλον εθαρ
ρει, επεισπεσοντος), ταυτ' εν απορρητοις πραξαντες εκαρτε ρουν, την υποψιαν εξ
απαντος ως ειχον εκκλινοντες.
11. Ἀλλ' επεστη και η κυρια· η δ' ην υστεραια. και ο μεν συνηθροικως τας
περι αυτον δυναμεις εκ Λυδιας εφισταται τωι Νυμφαιωι, οπου και οι αποστατουντες
διηγον· ο δε τον αυ τοθι πυργον, ον ο πορφυρογεννητος τηιδε διαγων ωικοδομησατο,
τουτον τοινυν κατεχων και γυναικα και παιδα και πραγματα εκει συγκλεισας τε και
ασφαλισαμενος, πρωτον μεν την εκεινου ακουων αφιξιν και λιαν εν θαυματι τωι
μεγιστωι ετιθει, πως αν και τολμυη χωρειν ομοσε τοσουτοις τε και τοιουτοις. ομως
θαρ ρων επι τοις ολοις, ως αυτικα φανεις το παν εργασαιτο, παραγ γειλας και τους
αλλους οπλιζεσθαι, αυτος την ταχιστην εξοπλι σθεις και κατα του φανεντος τα
πλειστα νεανιευσαμενος εξεισι. και δη αφ' εκατερου μερους σταθεισων των
δυναμεων, και οσον ουπω μελλουσων συμπλεκεσθαι, ωστε και ακροβολισμους αμφο
τερωθεν γινεσθαι, οι Κρητικοι του συνθηματος ουκ ημελουν, 227 αλλα φανεντος του
πρωτοβεστιαριτου, δεδιοτος και ετι περι τοις ολοις, μη πως απατηι και δολωι
χρησαιντο οι τεως καθυπισχου μενοι προδιδοναι, οι αμφι τον Χορτατζην αυτικα,
ουτως ως ει χον εφιπποι τε και ωπλισμενοι, αθροως αλλοθεν αλλος περι σταντες τον
ηγεμονα, οι μεν ρυτηρας οι δε και σπαθην επεχου σιν, οι δ' εμβριθεστερον
αποβαινειν του ιππου εκελευον. ο δε γνους την επιβουλην αυτικα, θαρρων τοις
Περσαις επεχειρει μεν αμυνεσθαι, καταταχουμενος δε το παραπαν απηυδα, και συσχε
θεντα τοις αμφι τον πρωτοβεστιαριτην ετοιμον θηραμα, ταπει νον τον σοβουντα προ
του και αφωνον τον πολλα λεγοντα, παρε διδουν. οι δ' εκδραμοντες εκ του
εξαιφνης, επει τον αποστα τουντα εν αφυκτοις ειχον, τους περι εκεινον
διασκεδαννυμενους ηδη και μονον οπηι σωθησεται εκαστος αφορωντας
αμεταστρεπτι κατεδιωκον. το δε Περσικον αρτι πρωτως μεταβολην πραγμα των
ιδον, και τον εως τοτε μεγαν δοκουντα και φοβερον εν αφυκτοις ελεεινον δεσμιον,
ουκ ειχον πηι τραπωνται. οθεν μητ' ανθιστασθαι μητε φευγειν οιοι τ' οντες, μενοντες
κατεκτεινοντο. αλλος δε τουτον αλλος εκεινον και ετερος αλλον καταλαμβανων,
καθοτι και δοξειεν εκεινωι εκαστωι, επραττον, κτεινοντες δε σμευοντες αικιζομενοι
εκτυφλουντες, τας ουσιας δημευοντες. 228 εδοκει ασφαλες τοις Περσαις αυτοθεν
χωρειν προς τα οικοι, και απεδιδρασκον τινες ως ηδυναντο, των λοιπων
κτεινομενων. οι δ' αμφι τον πρωτοβεστιαριτην και μαλλον ερμαιον την αποχω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

ρησιν λογιζομενοι εκοντες ηφιεσαν· ουδε γαρ ειχον ελπιζειν επι τωι προτερηματι, και
ουτω προχωρησαντων σφισι των πραγμα των κατ' ευτυχιαν μεγιστην, αλλα τα εν
χερσιν απολλυειν, ει τινες παρακινηθειεν και εξ αντιστροφης επιπεσοιεν, ᾤοντο. τα
ραχας ην βλεπειν εκει φοβερας και Πανικα δειματα, συσχεθεντων των ολων. ταυτα
τοι και περι τοις ολοις δεδιως ο πρωτοβεστια ριτης μη πως και εκ χειρων αυτων
διαρπασθειη το θηραμα (δει νη γαρ τους πολλους ωπλιζεν ευνοια, και τα καθ'
αυτους αφεν τες εκεινον απωλοφυροντο· το Περσικον δε μαλιστα και παρα
κεκινησθαι εδοκει, ως τι πραξειεν γενναιον) εγνω τον θεμεθλον υποσπαν και το
συνεχον εκποδων ποιεισθαι και ουτω τους φοβους λυειν ους υπαρ ωνειροπολει. τον
γουν μυριον πλουτον συλλεξας, 229 και τα της αρετης δωρα τυχης παιγνιον
ευρηκως, τελος Ἰουδαιοις εκτυφλουν παραδιδωσι. και ο μεν τετυφλωτο, πολλ' αττα
δυ σωπησας και περι θατερου των οφθαλμων, αλλ' ου πεισας το παραπαν. οι δε των
εκειθεν φοβων απολυθεντες τοις λοιποις επεχειρουν, και εδρων μεν συν τοις
μοναχοις και αλλους τα ομοια, απηνως φλοιδουντες τους οφθαλμους, τους δε και
βιους ολους αφηιρουντο, και σχηματι εκδικησεως της προς τους κρατουντας εαυτοις
εξεδιδουν τα χρηματα.
12. Ἐπραττετο μεν ουν ταυτα μηνος Σκιρροφοριωνος περι που τας
χριστουγεννιους ημερας, Ἑκατομβαιωνος δε πρωτηι εφθασαν οι προς το αγγελλειν
πεμφθεντες, οι και ως ουδεν πλεον ειδοτες ου καταλυσιν αποστασιας αλλ' αρχην
μαλλον και συστα σιν ηγγελλον. και θορυβος ην αυτικα, και θυμος και αθυμια την
αγγελιαν εμεριζετην. εθυμουντο μεν γαρ οτι νεος ων ετι και παρ' αυτων αναχθεις
τοιουτοις επιτολμησαι ηνεσχετο, τας προς τους βασιλεας πιστεις παρ' ουδεν
τιθεμενος· ηθυμουν δ' αυθις το θερμουργον εκεινου και νεον υποτοπαζοντες, και ως
εργον εσται το μεγιστον, μη οτι γε καταλυειν εις τελος μαχο μενους, αλλα και
εξημερουν τεως μετιοντας υποποιησεσιν. οθεν και δοκουσης ετι της αποστασιας
συνιστασθαι δεινα εποιουν, και 230 το παν εν εκεινοις κρατος καταλυεσθαι ᾤοντο,
και ως αφαιρε θεντες το της αρχης πλεον και περι του λειπομενου εφροντιζον, και
δεινη τις κατειληφει κατηφεια τα ανακτορα. και δη φανεν τος και ταδελφου
πρωτοσεβαστου, το παν του θυμου επ' εκει νωι δαψιλεστερον εξεκενουν, και
απειλαις και υβρεσιν εβαλλον, ωστε και καθ' υποκειμενου τα του θυμου και της
οργης γινεσθαι και μη κενα τωι αερι διδοσθαι. τελος την προς εκεινον απογνον τες
μαχην, χρησταις ομολογιαις και δεξιωσεσιν υποκατακλινειν εαυτοις τον
αποστατησαντα εβουλευοντο, και σφισιν εδοκει δια πρεσβευεσθαι προς εκεινον το
ταχος. και προς την πρεσβειαν εξελεγοντο ο τυφλος Ῥαουλ Ἰσαακιος και η
πρωτοβεστιαρισσα Θεοδωρα. ην δε σφισι το ανακειμενον, πλωι χρησαμενους και
επισταντας συγγνωμην την παρα βασιλεως υπισχνεισθαι και το του Καισαρος
αξιωμα επαγγελλεσθαι και πρεπουσας οικονομιας τωι αξιωματι, ει μονον
μεταπεισθειη προς την του βασιλεως ευ νοιαν και τηι εξ αρχης καθυπαχθειη δουλειαι.
13. Ἀλλ' εξ εκεινου ουπω παρηλθεν η εκτη, και αγα θαι αγγελιαι καταλαμβανουσιν,
ως τα των αποστατουντων και προ ημερων διαπεπρακται. και κατα λεπτον
ερωτωντες εμαν θανον τοτε τα δεινα σφισιν αγγελλεσθαι οτε παυλαν ειχον τα 231
λυπηρα, και οτ' αυτοι περι εκεινων εφροντιζον τοτ' εκεινους επιτετελεσμενηι τηι
καταμυσει των χαλεπων ενηδυνεσθαι. ο μεν τοι γε βασιλευς το παν προσνεμειν δειν
κρινων τηι θεομητορι, και ως αυτης βοηθου πιστευων φανεισης το των αποστατων
ουτως εν ακαρει κατελυθη φρυαγμα, δειν εγνω και μονηι ταυτηι απονε μειν τα
χαριστηρια, και αμα τωι τας αγγελιας δεξασθαι και πι στευσαι, αυτοθεν εξ ανακτορων
πεζηι την οδον διεξεληλυθως αμα τηι περι αυτον ταξει την των Ὁδηγων
καταλαμβανει μονην, και κατεναντι της σεβασμιας εικονος σταθεις απονεμει μεν
κατα το ειωθος την προσκυνησιν, λιπαραν την ικεσιαν ποιουμενος, απο νεμει δε γε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

και την ευχαριστιαν μετα θερμης υποπτωσεως, αυτηι γε μετα θεον λεγων και
βασιλειαν και εκκλησιαν εις χερας τιθε ναι, και παρ' αυτης και μονης ελπιζειν αξιαν
γε την διοικησιν και επ' αμφοτεραις. ταυτα ποτνιασαμενος και τα εικοτα ευχα
ριστησας, επιβας ιππου επανεζευγνυ προς τα ανακτορα. τωι δε γε πρωτοβεστιαριτηι
προσταγμα χαριστηριον σχεδιαζεται, και τιμης υπερτατης επι πολλοις αλλοις φερον
υποσχεσιν. ο δη και μετ' ου πολυ απεπληρου τηι Κωνσταντινου επιδημησαντι, μεγαν
στρατοπε δαρχην ετιμα, και τιμαις της υπερ εαυτου σπουδης χαριν ηγαλλεν. 232 14.
Ἐντευθεν και πονος ην Περσαις η των ιδιων παντε λης εξαπωλεια· ους δη εκεινος
μεν επ' ανατολης ηγεν αυτομο λησαντας, οι δ' υστερον ελθοντες συναμ' εκεινοις
κακως διετι θουν την χωραν. σκοπω δε ει και μη παρα την τοιαυτην παντε λως
ερημωθηναι τα κατ' ανατολην ξυμβεβηκεν υστερον, εκεινων τουτο μεν πονουντων
εφ' οις επαθον, τουτο δε και ακριβως τους τοπους μαθοντων, προσετι δ'
εκλελοιποτος και ον ειχον δια φοβου το παλαι και θαυματος, ως και αλλους
καταφρονουν τας ανεδην εχειν εκθεειν και τα μεγιστα ζημιουν, και συν αυ τοις
αλλους ωσπερ κυνας ωστοτραγηκοτας λιχνευσασθαι, και ουτω κατ' ολιγον τηι
Ῥωμαιων επεχοντας αλλην ερημην δειξαι την απ' Ευξεινου Ποντου μεχρι και της
κατα Ῥοδον θαλασσης κατα τε μηκος και πλατος διεχουσαν. αλλα ταυτα μεν
υστερον.
15. Τοτε δε διαφορας ενστασης μεγιστης μεταξυ Γεν νουιτων και Βενετικων,
ως πασι παντας δι' εχθρας ειναι και κα κον αλληλοις απαντημα γινεσθαι και ναυσι
πλεοντας και οδοιπο ρουντας πεζηι, ουκ ην ολως καιρος καθ' ον ουκ ηκουοντο η Γεν
νουῗται τα χειριστα διατεθεικοτες Βενετικους η Γεννουΐτας Βενε 233 τικοι, ολας
ναυς αυτανδρους καταποντιζοντες, και χρηματα τα μεν αφαρπαζοντες τα δ'
αφανιζοντες, ως και πασαν μεσι τειαν και αυτης της κατ' αυτους εκκλησιας εις
ειρηνην αγουσης απρακτειν το παραπαν, και λογους κενους ειναι τους σφισι τα της
ειρηνης εισηγουμενους. πρωτην μεν ουν ηγε Μαιμακτη ριων, και βασιλευς τρισιν
ημεραις προτερον της Κωνσταντινου εξεληλακως προς την Χηλην το
αμφιθαλασσιδιον φρουριον ηλαυ νεν, ετι δε προς τωι ∆αματρυι εσκηνου το
υπηρετικον προσμε νων, και οσοις ην αυτωι επεσθαι. και της πρωτης του μηνος
εσπερας περι που το μεσονυκτιον σεισμος εμπιπτει μεγας, κατα τους των ζωντων
σωματων σφυγμους· ους μαλλον και δεινους οι περι τουτων γραψαντες λεγουσιν ως
κατωθεν διιεντας και υπο σπωντας θεμελια. τοσος γουν ο τοτε ωστε και μηδενα
εχειν μη παλαιον μη νεον ειδεναι, μη οτι γε μειζω, αλλ' ουδ' ισον πω ποτε. τινες δε
των ηδη γεγηρακοτων τωι κατ' εξοχην λεγομενωι μεγαλωι εκεινον παρεικαζον· ουτω
γαρ και τουτον εφ' ημεραις πλεισταις επισυμβαινειν, και πλειστακις της ημερας η
και νυκτος προφαινειν κατα μικρον τα του πνευματος εγκαταλειμματα, ωστε και
Ἀνθεστηριωνος επτακαιδεκατηι ενταυθα μεν πλειω το του χρονου μηκος γενεσθαι,
μαλακωτερον δε τηι δυναμει, εν δε τηι 234 ανατοληι και μειζω του φθασαντος και
δεινοτερον. ενεσκηψε δε το δεινον τοτε απο των περι Περγαμον δια Χλιαρων μεσων
και ες αυτης Περσιδος μερη, ως διαστηναι μεν πολλαχου την γην, εκ βλυσαι δ'
ενιαχου και υδατα, ανατραπηναι δε και του κατα τα Χλιαρα φρουριου θεμελια, και
ναους και οικους των περιπυστων καταπεσειν. του γουν πρωτου σεισμου και καθ'
ημας μεγαλου ενσκηψαντος πολλα μεν αναστηματα των κατα την πολιν κατε
πιπτον, εκ παλαιου τον εδρασμον εχοντα πολλαι δε και των νεων οικιων
κατηρειποντο. τους δε γε των αυλαιων θριγκους, οι και εκ ξηρων συνισταντο λιθων,
κατα σωρειαν εκαστον ειδε τις κει μενον, ομοιον ως αν επισωρευθεντων αλλοθεν ο
τεχνιτης τους τοιχους εμελλε συνισταν. δυο δ' εργα των μεγαλων πεσοντα την βιαν
εσημηνε του κινηματος. ο γαρ των αγιων απαντων ναος ες τοτε συνεστηκως, και
μηδενος των αναγκαιων λειπομενος, ελεεινην θραυσιν πασχει και πτωσιν της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

οροφης, οση τε περι το βημα και οση περι μεσον ανωικοδομητο. και ο εκεισε χαλκους
ανδριας του αρχιστρατηγου, ο επι κιονωδους μεν ερηρεισμενος του αναστηματος, ες
ποδας δ' εχων τον ανακτα Μιχαηλ την πολιν φεροντα κακεινωι προσανατιθεντα και
την ταυτης φυλακην επιτρεποντα, ο τοιουτος ουν ανδριας και η ανα χειρας τωι βασι
λει πολις, ο μεν την κεφαλην αφαιρειται, η δε των χειρων του κρατουντος
εξολισθαινει, και προς γην αμφω πιπτουσι. τουτων 235 ουν συμβαντων η μεν πολις
πασα υπ' αυγας ημερας, τωι μεγα λωι νεωι προσδραμοντες, ικεσιαις εσχολαζον και
λιταις· ο δε γε βασιλευς ευρεθεις εξω της πολεως, ως ειρηκαμεν, και το δει νον
εννοησας οποιον, εδεδιει μεν και περι τηι πολει πασηι μη πως κατεποθη, εδεδιει δε
μαλλον και περι τωι μεγαλωι ναωι, ωστε και συχνους της αυτης ωρας πεμπειν ως
γνωσιν μακροθεν ιδον τες ει ισταται. τεως δε και την εξοδον ουκ αγαθην εντευθεν
οιωνισαμενος υποστρεφειν εγνω, και αντιπεραιουται πρωΐας εκ θαμβουμενος οιον,
και μηνιμα θειον, οπερ και ην, το δεινον εκεινο ποιουμενος.
16. Ταυτ' αρα και εσπευδε θεραπευειν αφ' εαυτου το θειον, εφ' οις και
δικαιον εχειν ηγητο. δικαιον δε βασιλειας το περι ταις κρισεσι δικαιον και
αδεκαστον, μηδεν παρατε θραυσμενον η δωροις η χαρισιν, ειπερ και τιμη βασιλεως
κρισιν αγαπαι. εδοκει δε τουτο και παρορασθαι τωι τεως εκ τινος αμε λειας η και
δωροδοκιας των κρινοντων, ως αυτος ᾤετο. και δη λιτανειαν παραγγειλας παντι τωι
λαωι, συνερχεται και αυτος αμ' αρχουσι πολλοις αλλοις, ως πολλακις ειθιστο, και
πατριαρχηι μεν και αρχιερευσι τα εαυτων εφηκε ποιειν, ευχας εκτενεις δη λονοτι και
ψαλμωιδιας και αλλ' αττα, οις το θειον εξευμενιζε 236 σθαι πεφυκεν· αυτος δε
σχεδιασας δημηγοριαν πρεπουσαν τωι καιρωι, παρακατεχειν βουλομενος εκ του
συνεγγυς τους συνει λεγμενους, μεχρι και του Ἱπποδρομιου την λιτανειαν
περιορισας ως χωρησοντος απαντας, κατεναντιον ισταμενης της εικονος της
θεομητορος, μακραν και διωλυγιον τωι λαωι κατετεινετο την δη μηγοριαν, υποδηλων
μεν και μηνιμα θειον το γεγονος, παραπτο μενος δε και αυτων ως αμελως
διαγοντων και ανεπιστροφως εχον των προς νομους θειους και δικαιωματα, το παν
μεντοι γε εις αδικιαν συγκλειων ως μη ουσης κατα το προσηκον της εφ' εκα στωι
κρισεως, ης δη και αυτωι μελειν βασιλει γε οντι ως εικος εκρινεν. ενθεν τοι και
τουντευθεν καθυπισχνειτο συνταττειν λογον χρυσοβουλλειον περι κρισεως, και
δικαστας εκλεξασθαι εκ τ' αρχιερεων εκ τ' αλλως ιερωμενων και εκ των
συγκλητικων, ως συμποσουσθαι τους παντας εις δωδεκα, οις δη και ορκωμοτησα σιν
η μην αδωροδοκητως και απροσωποληπτως τας κρισεις εκφε ρειν απ' αυτης της
αυτου μητρος και δεσποινης αχρι και εις αυ τον τον τυχοντα, πιστοις χρησαιτ' αν
κριταις κατα τα ανακτορα. και πλειστ' αλλα παραινεσας απελυε τον λαον.
(17) ολιγαις δ' υστερον ημεραις και ο χρυσοβουλλειος μεν συνταττεται λογος,
οι δ' εκλεγονται προσφοροι, και συναξις παλιν αυθις κατα τα 237 της δεσποινης
ανακτορα γινεται, τηιδε τοτε του κρατουντος σκη νουντος. και δημηγορει βασιλευς
τα εικοτα, και ο χρυσοβουλ λειος λογος αναγινωσκεται. προεβη δε και τισιν ορκος
των δικα στων, οσοι δε και εκ της συγκλητου πειραι νομικηι και συνεσει προφεροντες
εκλελεχατο. και φοβερον καθιστατο δικαστηριον μεγαλωι τε και μικρωι επ' ισης τας
κρισεις εκφερον, ει και μη ες μακραν διετελεσεν, αλλα κατ' ολιγον, κατα τας των
μουσικων χορδων κρουσεις, εξησθενηκος διαπεφωνηκει.
18. Τοτε δε μετ' ολιγον, εικοστηι δευτεραι του Ἀνθεστη ριωνος μηνος,
Βενετικοι μακραις ναυσι πεντε και εβδομηκοντα τον Ἑλλησποντον διελθοντες
εξαπιναιως τηι Κωνσταντινου προσ βαλλουσι. και ημερα κυριωνυμος ην, οτ' εκεινοι
μεν προσελων τες εν χρωι των της πολεως τειχων, μεθ' οτι πλειστης κορυζης
Ἰταλικης και φρυαγματος, προς το τοπικον ρευμα αντωθουντες ταις κωπαις
ανηγοντο, βασιλευς δε πρωιαιτερον επιβας ιππου συν τοις αμφ' αυτον, εν τηι του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

Ἱπποδρομου σφενδονηι ισταμε νος, την των νεων αναγωγην κατεπωπτευε. κατωθεν
δε οι περι τον μεγαν δομεστικον Ἰωαννην τον Σεναχηρειμ και Ἄγγελον της
στρατιωτιδος ταξεως ωπλισμενοι διεθεον ενδον και αυτοι του τειχους, οπου αν αι
νηες προσβαλλοιεν, εννοιας ουσης (ου γαρ ειχον ακριβως ειδεναι την αφιξιν), μη τι
που και των δεινων επι 238 τηι πολει καταπανουργευσαιντο, ωστε και τας πυλας
εγκεκλεισμε νας πολλοις ενδοθεν τοις οπλιταις διατηρεισθαι, μιας δε κατα την
μονην του αγιου Λαζαρου πυλιδος ανοιχθεισης κατ' αυτην εξελθειν τον απο
βασιλεως προς εκεινους σταλεντα περιφανη τινα ανδρα Βενετικον κατα χρειαν
πρεσβειας ενταυθ' ευρισκομενος, ωστ' ερωτησαι και μαθειν εφ' ωι παραγενοιντο
εκεινους, και τον αποστολον παρακατασχειν, και μηδεν αξιωσαι των εις αποκρισιν.
παρ' ην αιτιαν και μαλλον τους κατα την πολιν Βενετικους εν δειναις υποψιαις
αγοντες φυλακαις διετηρουν. εκεινοι δε τοτε, ως προσελωντες ανηγοντο, νηας
μακρας φανεισας Γεννουιτων εγγυθεν πλεουσας επεσπευδον την προς εκεινας. αλλ'
αι μεν ελαφραι ουσαι, θαρρουσαι τηι ταχυτητι, επ' ολιγον προσεμε νον, και
πλησιαζοντων εκεινων αυτοι ταχυναυτουντες πολλωι πλεον η προτερον απειχον
διαστημα. τουτο δις και τρις γεγο νος, επει εωρων πονουντες ανηνυτα, αφεντες
εκεινους πληρουσι νεων τον λιμενα το Κερας. και Γεννουΐτας μεν ου κατα την
περαιαν καταλαμβανουσι. την γαρ των νηων εκεινοι προεγνω κοτες εφοδον,
προσλιπαρουσι βασιλεα αυτους και γυναικας και παιδας και πραγματα εντος πολεως
δεξασθαι· φανεραν γαρ επι σφας ειναι την εφοδον. οις δι' αναγκην βασιλευς γινεται
κα 239 ταινος, και το κατα Βλαχερνας μερος σφισι διδωσιν, οπου νηας ιδιας
βυθιζουσιν ως φυλαξοντες, αυτοι δε την εκ της ιδιας χει ρος εκαστος προς το συμβαν
παραμυθιαν ζητων της εις το δυνα τον ουκ ημελουν σωτηριας. δια ταυτα κακεινους
κακουν οι επιοντες ουκ εχοντες, σκευαγωγησαντων και των Ῥωμαιων εκ της
περαιας, πυρ ταις των Ἰταλων οικιαις ενιεσαν και κατεπιμπρων τελεον. κακεινοι
μεν τωι κατεπαιρεσθαι των εντος απειροκαλιας αιτιαν ειχον, επιμαινομενοι τοις
αψυχοις, οι δ' εντος τεως ανανδρων εφερον σχημα κατεπτηχοτες υπο τοις τειχεσιν.
οι δ' ες τοσουτον αυθαδειας εξωκειλαν, ωστε και συγκειμενον παρα βα σιλεως
αρχηθεν του δεξαμενου τα γενη ωστε διαφορας ξυμβασης αυτοις εκτος, ενδοθεν μεν
των της Ἀβυδου στενων ενδοθεν δε του Φαρου, ουτω κατα θαλατταν μαχεσθαι, το
μεσον δε του των πασαις αβατον μαχαις ως τι των αφωσιωμενων και ιερων και
αμφοτερους διατηρειν, αυτοι εκ φρονηματος κατεπαρθεντες μει ζονος, παριδοντες
και τα συγκειμενα, εντος αυτης της βασιλεως οικιας κατα των ικετων τηι βασιλειαι
πολεμους εξεφερον. και δια ταυτα βασιλευς μισησας την σφων επαρσιν, εφιησι και
Ῥωμαιοις 240 Γεννουΐτας προσαμυνειν καταστασιν εις πολεμον. οθεν κακεινοι μεν
εξερχομενοι και ιλαδον συνταττομενοι διεμαχοντο γαιηθεν τοις εκ των νηων. το δε
του βασιλεως στρατιωτικον, οσον ην εν πεζοις τε και ελαφρον, εκ τειχων
προκυπτον, τοξοις βαλλον τες και σφενδοναις τους εν ταις ναυσιν εκακουν και τας
εμβολας σφων εποιουν ασθενεστερας. ηδη δε και πετροβολον μηχανημα διεκινουν,
εκεισε του βασιλεως εξω βελων ισταμενου και βλεπον τος, και μεγιστοις τοις απ'
εκεινου λιθοις τα της ημετερας νεως κορυμβα, ην εκεινοι κατειχον πολεμουντες
εκειθεν κατα του τει χους, κατεφλων πεμποντες, και της ορμης τους ανδρας ανε
στελλον. επει δε και εσοψε ο πολεμος διετεινετο και απαν το παρ' εκεινων
μηχανημα εργων υστερει και ουδεν ηνυοντο, εκ μα νιας απαλλαξαντες πλειστης οτι
και αυτοι Ῥωμαιοι τουτοις επηιεσαν, στραφεντες αυθημερον πυρ εμβαλλουσι και
ταις των Ῥω μαιων οικιαις, και καταφθειρουσι τελεον. δι' ολης μεν ουν νυκτος το
πυρ ενεμετο τας οικιας, φλεγομεναις δ' επανετειλεν η ημερα. αυτοι δε τας τε ναυς
προσελασαντες και τοις θυρεοις φραξαμενοι μαχην στερραν εγειρουσι Γεννουΐταις.
οι δε τας εμβολας και παλιν δεχομενοι απημυνοντο, εως και τινα των εν μεγιστασιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

εκεινων βαλοντες φονευουσιν. και δια ταυτα ψυ 241 χροτεροι της ελπιδος
αποχωρησαντες ανακωχην τε τωι πολεμωι εδιδουν και κατ' αυτους ησαν. 19. Τοτε και
βασιλευς πεμψας τον εις κεφαλην τεταγμε νον εκεινων μετακαλειται μεθ' οτι
πλειστης της ιλαροτητος, και υπο τηι προσηκουσηι ασφαλειαι συν ετεροις καταλαβοντι
ωνειδιζε τε τας παραλογους ορμας, και την των συγκειμενων τηι βασιλειαι μετα
τουτων παραβασιαν εις φανεραν ετιθει αιτιαν, το δε και πυρ ενιεναι Ῥωμαιων
οικιαις ταττομενοις εν φιλοις υπερβολην μανιας εκρινεν. ο δε πολλ' αττα προς
βασιλεα λεγων τε και απολογουμενος ουδεν πλεον του κακως δοξαι πραττειν και
παρα το εικος απηνεγκατο. ομως δ' εξ αυτης πρεσβειαν μεν στελλει προς την
εκεινων συναγωγην, αυτων γε λαβοντων επι των ιδιων νεων τον εις πρεσβευτην
ταχθεντα. ο δ' ην ο Κρητης Νικηφορος, ανηρ γεραρος και τιμιος και δια πολλα μεν
προκριθεις εις τουτο, πλεον δε και οτι ως οικειον δηθεν αρχιερεα εμελλον βλε πειν
Βενετικοι· Κρητη γαρ υπο τουτους ην, ης εκεινος αρχιερευς επικεκηρυκτο, ει και
πορρω διηγε ταυτης δια την των Ἰταλων επικρατειαν. αυτος δε βασιλευς εις
αγανακτησιν την πρεπουσαν 242 προηγμενος, και μαλιστα δια την του
καταφρονηθηναι δοξαν, επισχων τους εν τηι πολει Βενετικους ικανοις χρημασι μεχρι
δη και εις χιλιαδας ογδοηκοντα ενεχυραζε των πυρποληθεισων οι κιων χαριν, οσαι
τε Ἰταλων κατα την περαιαν ησαν και οσαι Ῥωμαιων· και γαρ και τας των Ἰταλων
χρεων ην δεφενδευειν δια τα συγκειμενα βασιλει τε και σφισι. δοκουσι δε μοι και
Γεν νουῗται της αυτης χαριν αιτιας ες υστερον των εν τηι πολει κατε παρθηναι
Βενετικων.
(20) του γαρ αυτου ετους, μηνος Σκιρ ροφοριωνος ληγοντος, εκ τινος εικαιας
αιτιας παρακροτησαντες εαυτους, και αυτου του ρηγος Ἀρμενιας τυχοντος εν πολει,
ος δη και κατα φρεριους Ἰταλους διηγε, τα πλειστα γουν και αυτου δυσωπουντος και
μεσιτευοντος, πλειστοι ολιγοις και ημεροις αγριοι επιθεμενοι, δυναστευσαντες και
αυτην την βασιλικην εξουσιαν, τολμωσι τα ανοσιωτατα πραττειν, θυμωι τε συστρα
τιωτηι χρησαμενοι και οργηι εκ μνημης των χθες συμπεσοντων σπαθας τε γυμνουσι,
και συων τροπωι οδοντας θηξαντες ανδρας υποκλινομενους σφισι και λιπαρως εξ
αναγκης δεομενους μεγιστης ανηλεως αυθημερον κτεινουσιν, εντος οικιων
κατασφαττοντες ιερειων νομωι. απο γαρ του σφων μπαιουλου αρξαμενοι, ον εγ
κεκλεισμενον απο τεγους χαλασθεντες κρεανομουσι, τοις λοιποις 243 οπου τυχοιεν
επιτιθενται, ως και συχνους αμα τεθαφθαι και γε νεσθαι τα μνηματα πολυανδρια.
των γουν επιφανων ουτως ολωλοτων ανδρων οι ελλελειμμενοι, βαναυσοι τινες
οντες και σκυ τοτομοι και κιβωτων τεκτονες και πασης αλλης επηβολοι τεχνης, τοτε
μεν υπο σκοτον δυντες το ξιφος εκφευγουσιν, υστερον δε δια δεους οντες μετοικειν
εις την ιδιαν χωραν και την του γενους συναγωγην εγνωσαν.
(21) ο γαρ βασιλευς αμα μεν τωι ταυτα γενεσθαι δι' εννοιας γενομενος μη
αιτιαν σχοιη ως συμπραξειε δηθεν, πρεσβεις εκλεξαμενος τον τε μοναχον Μαξιμον
τον Πλα νουδην και τον ορφανοτροφον Λεοντα, ανδρας ελλογιμους και συνετους,
επ' Ἀκουιλιας απεστειλεν, απολογουμενος τωι κοινωι συνεδριωι τουτων και παριστων
το οι επι τοις τετελεσμενοις αναι τιον. οι και παραγεγονοτες εν χρωι κινδυνου
κατεστησαν, των προσγενων των φονευθεντων σφισιν επανασταντων. μολις δε τους
περιοντας οικειους ζητησαντες και λαβοντες, περι της μετα των Ῥωμαιων ειρηνης
της νυν ως παλαι καιρον ετιθουν βουλευε σθαι. ου μην δε και πρεσβεις
αντεπεστελλον τοτε, αλλα δι' αυ των περιαλγως εξωνειδιζοντο βασιλει τε και
Ῥωμαιοις, οπως εν τος χειρων εκεινων τοιαυταις συμφοραις μη χωρουμεναις τωι 244
εκεινων εθει τους οικειους οι εχθραινοντες περιεβαλον. τα μεν τοι γε πραγματα των
Βενετικων και σφοδροτερον ανταπηιτουν (τα δ' ησαν α φθασας ο βασιλευς αντι των
πυρποληθεισων οικιων ενεχυραζεν) ως ουχ οιων τε των σπονδων γενησεσθαι, εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

ανα νεωσιν ηδη κειμενων, εξηνυσμενων των της προτερας ειρηνης καιρων, ει μη
ταυτα γενοιτο. βασιλευς δε και ετι απριξ ειχετο τουτων, ου κατα χρειαν μαλλον η
την του δικαιου δοξαν, υπερ ηφανων ολως ως εκεινων και μαλλον αυθις της προς
Ῥωμαιους δεηθησομενων ειρηνης.
22. Της μεν του βασιλεως περι την εκκλησιαν κηδεμο νιας πολλα και αλλα τα
δειγματα, ει και τα κατ' αυτην πρα γματα υδρα τις ην η μυθευομενη και πολλας
σκανδαλων ανεφυε κεφαλας. εδει δε παντως τωι Ἡρακλει τεμνοντι και επικαοντος
Ἰολαου. αλλ' ο μεν Ἡρακλης ην ουτος, Ἰολαος δε ο και αξιοςσυνεργος εζητειτο μεν,
ουχ ευρισκετο δε. δια τουτο και ουκ ην ολως μονον τας τομας ευοδειν, ει και μη το
ξιφος της φροντιδος ημβλυνετο. και αφιημι τας παρα των σχιζομενων αφανεις τε
και φανερας επιτεχνιτευσεις, ψυχρων χαριτων παρα πολλων κα 245 τατιθεμενων
αυτηι, ως ειρηνευειν μεν, ου μην δε και παγιως εχειν προς την ειρηνην, αλλ'
αμφικλινως και ως ετυχεν. αλλ' οιον το τοτε. φακελος γαρ γραμματων και τομος, ο
δη λεγεται φαμουσος, εις χειρας τωι βασιλει γινεται, το μεν οθεν και παρα τινων ουκ
οιδα, τεως δε πολλ' αττα φερων αιτιαματα. τουτον βουληθεις ανατρεπειν ο βασιλευς
και λογους φερειν παλαιοντας (ηπτοντο γαρ επιεικως κακεινου τα αιτιαματα) το μεν
γραφαις την αντιλογιαν επιτρεπειν γινεσθαι, ως αν γε κατα ρημα τα της ανασκευης
γιγνοιτο, ουκ εδοκιμαζε τεως πολλων αιτιων ενεκα· αυτος δ' εγνω προκαθισας,
συναγωγης κοινης γεγονυιας, καθ' εν αναγινωσκομενον ανατρεπειν. και γεγονεν
ουτω. και δη συνα γονται μεν αρχιερεις συναγονται δ' οι του κληρου και μοναχοι και
λαος, και βασιλευς αμα τοις εν τελει συνεδριασας εκαστον κεφαλαιον των του τομου
ουκ αγενως διελυεν, εργωι δεικνυς ως πειθω κρειττων βιας, και μαλλον οπου και το
της εξουσιας υφο ρασθαι πεφυκε προς την του κρατειν ισχυν συμβαλλομενον. και ο
γραψας αφανης ην, την ουδενιαν ταχα και το μη επι τισιν 246 ισχυριζεσθαι τηι εκ της
εξουσιας υπωπτευμενηι βιαι καλυπτειν οιο μενος· βασιλευς δ' εμφανως αντελεγε
προτιθεις τοις πασιν εις κοινον τους λογους, την μεν αναγκην της εξουσιας εν μερει
τι θεις, τηι δε πειθοι προσαγεσθαι θελων εκ περιουσιας πολλης τον ακουοντα.
23. Τουτο και προτερον επι Ἀθανασιου πατριαρχουντος εποιει, και κεφαλην
αλλην σκανδαλου σοφως απεκοπτε, και λο γοις επι κοινου λεχθεισιν ως τισιν
επωιδαις το ανοιδουν κατεμα λαττε· σοφου γαρ ιατρου προς τομωντι πηματι τομας
επαγειν, προς δ' αυ υφιεντι της ανοιδησεως προσηνεσι φαρμακοις εκ των λογων
καταστελλειν πειρασθαι, και μηδεν διδοναι τηι εκτηξει παροδον. καιρος δε συναπτειν
τοις παρουσι και το ηττον εγγιζον δια την της υποθεσεως γειτνιοτητα. κεκινητο
λογος τωι βα σιλει περι του κατα την Βαβυλωνα σουλταν, διευλαβουμενωι τεως οπως
εις αδελφοτητα γραφοι τον εχθρον του σταυρου. και το πραγμα επιεικως των
ατοπων εδοκει, ει και συνηθες ην εξ αρ χαιου τοις ευσεβως βασιλευουσιν. οιος ουν
ην εκεινος, προς 247 τοιαυτα διευλαβουμενος (το γαρ πατερα γραφειν ουκ αξιουντα
τον παπαν δια το δηθεν εσφαλθαι, εις αδελφους ταττειν μη οτι γε αθεον αλλα και
εχθρον του Χριστου, πονος ην ου μικρος εκεινωι) κοινουται τισι των αρχιερεων
παρουσι το σκεμμα, και την θεραπειαν του συνειδοτος ζητει. και ο μεν ελεγεν, ο δε
αλλος αλλο τι τα εις θεραπειαν του συνειδοτος απεσχεδιαζεν. ο μεντοι γε
Φιλαδελφειας Θεοληπτος θελων θεραπευειν βασιλει την συνειδησιν, ανεκτον απο
γραφων επειρατο το πραγμα δεικνυειν. και τι γε, φησι, τουτο δεινον, ει και τοις
δαιμοσιν, ουχ οπως ανθρωποι παντες, αλλα και Χριστιανοι αδελφιζουσιν; την γουν
αναγκην γινεσθαι χαριν νικα τηι συνεσει. οπου δε τουτο και γε γραπται; υιοι μητρος
μου εμαχεσαντο μοι, λεγει η ᾀσματιζουσα. υιους δε μητρος της εκκλησιας Χριστου ο
Νυσσης εξηγειται τους 248 δαιμονας, ως αν εκ της αυτης και μιας αιτιας (η δ' εστιν,
οι μαι, η του θεου αγαθοτης, αρχη τις γενομενη τοις μη ουσιν εις οντωσιν) τουτους
τε κακεινους ως εκ του αυτου πατρος προηχθαι και ποιητου. τουτο ισως και κατα το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

τυχον τωι ει ποντι παρερριπται, εξ εικοτων δε γεγονε μεγα και εις σκανδαλου
προφασιν ικανον. ο γαρ ∆υρραχιου Νικητας τον λογον ακουσας ουκ ανεκτον ακοαις
ευσεβεσιν ηγησατο παμπαν, ει δαιμονων αν τικειμενων θεωι ανθρωποι υπηκοοι τωι
Χριστωι και υιοθετηθεντες θεωι δια του βαπτισματος αδελφοι λεγοιντο. γνησιοις
γουν δια ταυτα τον ειποντα βλεπειν ομμασιν ουκ ηνεσχετο, αλλα πολλοις διελαλει
τον λογον και βλασφημιαν τουτον ου μετριαν εκρινε. ταυτα πολλοις μεν επηιει
χλευαζειν και τον λογον επιεικως ως ιον πικριας και οφεων αποστρεφεσθαι·
επεπυστο δε και βασιλευς πλατυνομενου του λογου, και ως εικος περιαλγησας και
των πρα γματων καταστεναξας, ει μη μονον τοις σχιζομενοις αλλα και αυτοις δη
τοις ηνωμενοις τα των ιδιων χλευαζονται, συνοδον συγκροτει, και διαλαλει πασι τα
τεως λεχθεντα, και ως ην κατα το εικος τους λογους διευθετει, εκβαλλων υποψιαν
ματαιαν εκ καρδιων ακουοντων ενσκιρρουμενην ηδη τωι Θεοληπτωι. αυτος 249 δε
πειρασας κακουν τον την του σκανδαλου πυρκαιαν υπανα ψαντα αιδοι του ανδρος
ειργεται, το μεν δια την εκεινου κατα στασιν (ην γαρ ταις αληθειαις ευλαβης ο ανηρ,
και ου κακουρ γιαι αλλ' ευλαβειαι παρακεκινητο), το δε και δια το αρθηναι θε λειν
μεγα το σκανδαλον εκ του τον υπομνησαντα κινδυνευσαι.
24. ∆εινον δε παθος εντευθεν εισηιει τον πατριαρχην Ἰωαννην, και ηλυε
δεινως δι' ευλαβειαν εξ αιτιας τοιασδε. τινες γαρ των εκεινου, οις νεοις ουσι ζωγρειν
επηιει περιστερων νεοσσους νεοκομουμενους εν τοις κατηχουμενειοις, εφιστανται
και τωι κιονι ενθα τα δηλωθεντα των γραμματων εκπωματα εν κρυφηι κειμενα ησαν
(Γαμηλιων δ' ενειστηκει μην καθ' ον ταυτ' επραττετο) εν αριστεροις τοις εισιουσι
κατηχουμενειοις του πε ριωνυμου ναου. και επει περιστερεων ην τηιδε, και εδει ουκ
ιξοις και λινοις αλλα χερσι και μοναις νεοσσους απτηνας αιρειν, κλιμακα τε
επιτιθεισι, και εις αναβας εκεινων νεοσσους μεν εκει νους υπο χειρας ειχεν,
υπεφαινετο δ' ευθεως και το εν μυχωι της οπης κειμενον. το δ' ην το συνεπτυγμενον
των αρων οστρακον. ως δ' αναπτυσσοντες κατεμανθανον ο τι ποτ' ην εκεινο, εν θαυ
ματι ως εικος ησαν και διηπορουν ο τι και δρασουσι. τεως δ' 250 απαγγελλειν μεν
πατριαρχηι, εγχειριζειν δε και χαρτας και οστρα κα εγνωσαν. ως γουν εις χειρας ο
πατριαρχης ειχε και κατενοει το δραμα, προσαναφερειν εγνω τα περι τουτου και
βασιλει, οτι και ουδενα αλλον η αυτον υπενοει τον παρασυρεντα καθ' ουπερ ησαν
και αι αραι. και δη τον αδελφον πεμψας Μεθοδιον, ηξιου βασιλεα παραγενεσθαι οι·
μηδε γαρ εχειν απανταν παρ' εκεινον. απηγγελε δε και την αιτιαν, ως ελαθον επι
τοσουτον φρικτων αρων ευθυναις ως ουκ οιδασιν ενεχομενοι, και ως απεναντιας
της παλαι περιστερας, λυσιν ευαγγελιζομενης κατακλυσμου, η επι του κιονος εκεινη
φαινεται, παρ' οσον ουκ ευλογιας αλλα κα ταρας και αφορισμων μηνυτρια γεγονε.
και το χειριστον, ως τοτε μεν ο δεων πατριαρχης ην και την του δειν εξουσιαν του
πνευματος εφερε, νυν δ' ο και ισως λυειν μελλων, ει τεως και λυοι, εστερημενος της
του λυειν εξουσιας ευρισκεται. και δια ταυτα ως πολλης της δυσκολιας ουσης χρη
κοπιαν, ελεγε, και συμβουλευειν το ποιητεον, ως εμβραδυνουσιν ισως μη σφισιν
ακινδυνον ον. ταυτα βασιλευς ακουσας διευλαβηθη τεως την πραξιν και προς τον
λογον εθορυβηθη, και ως ειχεν ευθεως παρα τον πατριαρχην γινεται. ως δε τα
γραμματα ειδε, και οπου κει 251 μενα και οπως ευρεθησαν πεπυστο, εν απορωι ην και
το ποιητεον εσκοπει· το γαρ πατριαρχην Ἀθανασιον δεοντα αξιουν ιδιωτευ σαντα
λυειν, ουχ ευρισκον αυταρκες. οθεν και συνερχεται μεν σφισιν εκ προσταγης ο
Ἀλεξανδρειας, συνερχεται δε ο της Ἐφεσου Ἰωαννης, ουτως αργως της τιμης εχων,
συνησαν δε και των αρχιερεων οι παρευρεθεντες, και κοινηι σκεψει το πραγμα εδιδο
σαν. κοινως ουν κατεστυγουν απαντες, και της πραξεως τον πραξαντα εν ου καλαις
υπονοιαις ηγον· ου γαρ αλλο τι αλλ' εαυ τωι και παλιν περιποιειν την τιμην,
αφυκτως ουτω και ταυτα ον ουκ εχρην δεσμουντα. τεως γε μεντοι τοις μεν εδοκει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

αυτον αξιουν λυειν, τοις δε αλλ' αδυνατα αξιουν και αλλως απαιδοντα κατεφαινετο,
ειπερ ιδιωτης ων και της ιερατειας γεγυμνωμενος αλυτα λυοι· του γαρ ειναι και το
σκεμμα τωι πεπραγοτι. δια ταυτα ετεροις εδοκει, και μαλλον τοις ακριβεσι, μηδ'
αξιουν ολως κατα λυσιν, αλλα κρινειν οπως εν αδηλωι τα φρικτα πρα ξειε, και εις
απολογιαν καθισταν υπο Ῥωμαιοις πασιν οπως και 252 ποιοις κανοσιν επομενος
ανθρωπους Χριστιανους αφορισειε μηδεν γινωσκοντας, και ουτω συνελαν αυτον
εκεινον καταγινωσκειν της πραξεως. ης δη καταγνωσθεισης και παρ' εκεινου,
προκατε γνωσμενον παντως και τοις της εκκλησιας κανοσι, μη λυσιν αλ λην ζητειν·
τα γαρ δικαιως και υπο κανοσι δεδεμενα, εκεινα και λυεσθαι ειναι αναγκην, τα δ' εξ
αρχης ανυποστατα μοχθον πε ριττον αλλως ειναι και ζητειν λυεσθαι. ει δ' ουν, αλλ'
αυτικα και πατριαρχην ειναι και συνοδον εις λυσιν την απο των κανονων δικαιαν
αξιοπιστους. αυτον δε και μαλλον υπ' αιτιας δικαιας αχθεντα κανονικως
ευθυνεσθαι. το γαρ εαυτον συνισταν υπο νοηθεντα τα χειριστα εν ορκοις τε και
αραις ταις καθ' αυτου, τινα λογον εχειν, ειπερ και τουθ' ικανον εις τελειαν των
εγκλη ματων αποφυγην; ουκ ομνυειν γαρ, αλλ' αποτριβεσθαι την κα τηγοριαν δια
πιστων παραστασεων ευλογον. το δε τους κατει ποντας η τους συναρπασθεντας
αραις υποβαλλειν, που δικαιον και ολως κανονικον και των νομων της εκκλησιας;
βασιλευς δε 253 σοφωτερον τι ποιων, ως εδοκει, και αει τας ες ειρηνην αιρου 253
μενος, συνεβουλευε πεμπειν και ερωταν Ἀθανασιον, και τους χαρτας δεικνυντας
πυνθανεσθαι ει αυτος πραξειε και οπως πρα ξειε και ει τουτοις αυθις εμμενοι.
εκλεγονται τοινυν προς την αποστολην δοξασης της βουλης ο επι του κανικλειου τε
Χουμνος και ο Κυπριανος χαρτοφυλαξ, οι και συγγεγονοτες εκεινωι την απο του
βασιλεως και της συνοδου, ως εχρην, διαμηνυσιν εποιη σαντο. ο δ' αυτικα και ως
αυτος γραψειεν ωμολογει και ως εκ μικροψυχιας τοτε ποιησειε, μη μην δε και αλυτα
εχειν, αλλα και αυθις αυτικα λυειν. ει και ουκ εξεγενετο, φησι, και τους χαρτας
εκειθεν επανελεσθαι επεισπεσουσης της ταραχης. ταυτ' ελεγε μεν εκεινος, υπενοειτο
δε τα μη οντα λεγων. εδει γαρ εμ φανιζειν, οι δοκιμαζοντες ελεγον, και ζητειν
συγγνωμην, ειπερ ευθυτης ηκολουθει τοις πραγμασιν, αλλα μη εμπερισκεψια και
βαθυτης υπουλος, ως αν εις καιρον τα φοβερα και φρικωδη προανατετακως αξιοιτο
λυειν, αναλαβων την τιμην ην παρηιτειτο, σκοπωι δε ει μη δια ταυτα τηι εκκλησιαι και
αυθις παρεισηχθη δια 254 την πλειστην περι τα θεια του βασιλεως ευλαβειαν, ον και
αφυ κτον ειχε δεσμειν ως δηθεν παρασυρεντα. τοτε δε επει και ετοι μος ην γραμμασι
πιστοις εγχαραξαι τα της απολογιας, ως και απηιτητο, λαβων χαρτην οικειοχειρως τα
πλειστα ταδ' εγραψεν. "εμοι συνεβη πατριαρχευοντι πολλοις και πειρασμοις
εμπεσειν, και δια τουτο εξ αυτης της κατασχουσης με οδυνης και πικριας
παρακινηθεις γραμματα εξηνεγκα βαρος αφορισμου και λοιπων επιτιμιων κατ'
αυτων εχοντα των θλιψαντων με και λελυπηκο των. εγνωρισε δ' εξ αυτων των
επιτιμηθεντων ουδεις ουτε περι των ειρημενων γραμματων ουτε περι των εν αυτοις
επιτιμιων. ειτα αυτα μεν τα γραμματα εν αποκρυφωι τινι και παντελως αδη λωι τοπωι
του μεγαλου ναου της του θεου αγιας σοφιας αποτε θεντα εν αυτωι τωι τοπωι και
διεμεινε φυλαττομενα. εγω δε επει του θρονου αναχωρησαι και της πατριαρχικης
πασης προστασιας παραιτησιν ηβουληθην ποιησασθαι και ησυχαζειν παλιν κατ' ε
μαυτον ως και προτερον, ευθυς και το συμπαν των γεγραμμε νων εκεινο βαρος εξ
αυτης ψυχης διαλυσας ηθετησα, συγχωρη σεως πασης τηι του θεου πασηι μεταδους
εκκλησιαι, και αυτοις τοις ανωτερω, ως ειρηται, θλιψαι ημας και παραλυπησαι σπου
δασασιν. ου γαρ ην ουτε της του θεου εντολης ουτε των εκει 255 νου νομων και
παραγγελματων, ουτε ψυχης φοβον ολως εχου σης αυτου του θεου και εννοιαν της
μελλουσης κρισεως ομου και ανταποδοσεως, ακαταλλακτον την εχθραν τηρειν και
αντι κακων αντιδιδοναι κακα, ουτε μην επαρασθαι κατα των επηρεαζοντων,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

ευχεσθαι υπερ αυτων θεου σαφως και λεγοντος και προστασσον τος. δια ταυτα και
γραμματα μεν εκεινα παντα τα της μικρο ψυχιας, μαλλον δε πασαν την αυτοις
εγκατατεθεισαν βαρυτητα του αφορισμου τε και των επιτιμιων, εκ ψυχης πασης
απεβαλ λομην, πασι τοις επιτιμηθεισι καθαραν διδους την συγχωρησιν· ωστε δε και
αναλαβεσθαι τα τοιαυτα γραμματα και αφανισαι ημεληθη παρ' ημων, και ουτε
ελαβομεν ουτε ηφανισαμεν. ευ ρισκονται ουν αρτιως, και διδονται εις χειρας τωι
κρατιστωι και βασιλει μου και αυτοκρατορι. παρ' ου και προς ημας ερωτησεως
γενομενης αυτων δη τουτων των γραμματων ενεκεν, ουδεν ετερος η αυτο το αληθες
ειποντες επληροφορησαμεν οιον οτι ου νυν προτερον την γνωμην μεταβαλοντες και
την επιτιμησιν λυοντες πασι καθαρως συγχωρουμεν καθ' ων αυτη γεγονεν, αλλα τοι
και προτερον, εξ οτου δηλονοτι των πατριαρχικων θρονων αναχω ρησαι
ηβουληθημεν, ευθυς και της προς παντας εχθρας απεστη μεν, μηδεμιαν προς ουδενα
φανεραν η κεκρυμμενην εχοντες αμυ ναν, και τους ειρημενους αφορισμους και
λοιπας επιτιμησεις απο τοτε ευθυς καταλυσαντες ηθετησαμεν. και ειχε ταυτα επ' αλη
θειας ουτως. ινα δε μη τινι των κατα της του θεου αγιας εκ 256 κλησιας
επιχειρουντων και ταυτην βουλομενων διαταραττειν προ φασις ποτε γενοιτο, κακως
μεν πανταπασι και αδικως, γενοιτο γουν μετα του πονηρου ζητουντι τα σκανδαλα,
τουτου δη χαριν και τα παροντα γραμματα, θεου αυτου κατενωπιον κατα των πρωην
εκεινων, ως εφημεν, γεγραμμενων εξεθεμεθα. δι' ων και παλιν ου συγχωρησιν
μονον πασαν πασιν απονεμομεν τοις, ως ειρηται, ημων ετι πατριαρχευοντων
επιτιμηθεισι λογοις η γραμμασιν ημετεροις τισι φανεροις εν τωι παροντι
γεγενημενοις η εν τοις υστερον των χρονων δηλοις εσομενοις, αλλα και ειρηνην και
την κατα θεον αγαπην μετα παντων τουτων κυρουμεν, ου δενι τι των απαντων ως
υπ' αυτου δηθεν ηδικημενοι εχθραν η οργην η βαρος το τυχον αποταμιευοντες. και
ει τις δη ποτε τα λεχθεντα γραμματα και ου βαρους μετεχοντα, η ετερα κακεινα
ημετερα, εις ταραχης προφασιν κατα τινων των κοινωνουντων τηι εκκλησιαι
προβαλεσθαι θελησοι και ταρασσων προβαλλοιτο, τουτον επαρατον και μη
ανευθυνον ειναι βουλομεθα, ως ιδιαν μεν πληρουντα κακιαν, αφορμην δ' ημας ουκ
αληθη ψευδη δε παντελως προβαλλομενον. μηνι Σεπτεμβριωι, ινδ. ιαʹ." ην δε και
τοις γραμμασιν υποσημανσις αυτη "Ἀθανασιος αμαρτω λος ο χρηματισας
πατριαρχης Κωνσταντινουπολεως νεας Ῥωμης." Ἀθανασιωι μεν ουν ουδεν ελαττων
των αλλων αιτια και αυτη 257 προσπεσουσα, του δοξαι ουχ ηττον βαθεως η ραιδιως
εργαζεσθαι, μειζων παρα τοις κατ' εκεινου επιτηρουσιν εδοξεν εαυτης εκ τε του και
αυτον ομολογειν το προσηκον Χριστιανοις, ως ουτε της του θεου εντολης ουτε των
εκεινου νομων και παραγγελματων, ουτε μην ψυχης φοβον ολως εχουσης αυτου
του θεου και εννοιαν της ανταποδοσεως, κακα αντι κακων αποδουναι. ει δε τι αλλο
απο Χριστου αφορισμων μειζον κακον ταυτα επ' αιτιαις τισιν, ο θελων κρινετω.
τεως γε μην καν τωι ομολογειν, οσον το δοκειν, ως ουκ εν χρονωι τινι αλλα και
αυτικα επ' αυτοις μεταγνοιη γραμμασι και λυειν εθελοι και αφανιζειν αιροιτο α τεως
εδεε τε και ησφαλιζετο.
25. Βασιλει δε και αυθις φροντις ην ου μικρα παρακεκι νημενων ενθεν μεν
των Τοχαρων, οσοι δη και επι βορειοις τοις μερεσιν εκειντο, εκειθεν δε γε των
Τριβαλλων χρωμενων τωι Κο τανιτζηι, ος δη και αποδρας εντευθεν, προσρυεις τωι
κραληι Σερ βιας ληΐστορος τροπον καταθεων τα προσχωρα εληΐζετο, ου μην δε αλλα
και των της ανατολης ου καλως εχοντων εκ της προτερας 258 εκεινης συγχυσεως.
ταυτα τοι και βασιλευς ανδρος σπουδαιου ορων δεομενον τον καιρον και στρατηγου,
αμα μεν ξυνετου των τοιουτων αμα δε και των εγγιζοντων αυτωι προς αιματι,
παριδων την επι τωι σχισματι μικρολογιαν του Ἰωαννου, και ως αυτος μεν ηκιστ' αν
δια το σχιζεσθαι βλαψειεν, ονησειε δε το κοινον δια την ευβουλιαν και το επ' εργοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

σπουδαιον, ει προσληφθειη, διανοουμενος, αυτικα αφεις εγκαλειν εκεινωι την προς
εκκλησιαν διαφοραν, ως ειχε δε της γνωμης και παλιν εασας εχειν, προσ λαβων,
ολιγοις τισιν εφοδιασας και χρημασι και στρατευμασιν επ' ανατολης εκπεμπει. ο δε
την ηγεμονιαν αναδεξαμενος πασαν σπουδην ενδεικνυται καθισταν μεν τα τηιδε
μερη, θεραπευειν δε και βασιλεα ταις καθ' αυτον επι τοις πραγμασιν οικονομιαις και
διοικησεσιν. επειδη γαρ οι μεν πολλοι των στρατιωτων καιρων πολλακις λαβομενοι
και προσηυξον τας οικειας προνοιας και αρ γως ειχον εκ του δωροις και δεξιωσεσιν
υπερχεσθαι τους ηγεμο νευοντας, αλλοι δε πολλακις και σφων αξιωτεροι
εκλελοιπυιων των κατα σφας οικονομιων την αποριαν ειχον και προαιρουμενοι του
στρατευεσθαι κωλυμα, και ην αμφοτερωθεν τωι κοινωι ζημια, 259 και η ανισοτης
αυτη εδεετο εξισωσεως, αυτος τα μεγαλα θαρρων, ως πιστηι γνωμηι και καθαραι προς
βασιλεα πραττοντι ουδεν αν προσσταιη των οσα και εις εμποδιον ειη, μεταγγιζειν
εγνω προς τα κοινα τα πληρεστατα και ουτως εξισουν τοις ανδρασι και τας ορμας,
εξισων τοις πραγμασιν. εντευθεν και στρατον μεν συνι στα πλεον, νηας δ'
εξητοιμαζετο, και διττα στρεφων ενθεν μεν κατα γην εκειθεν δε κατα θαλατταν
διηυμαριζε, και καλως ηκου ετο πραττων, και βασιλει αποδεκτος ην, ει και τωι
πατριαρχουντι Ἰωαννηι η εκεινου στρατηγια δια μεγιστης αγανακτησεως ην, και
πολλακις προσαναφερων βασιλει προσωνειδιζετο, ει γε ανηρ στρα τηγοιη ουχ οπως
μηδεν ειδως τιμαν εκκλησιαν, αλλα και πολλαις τους αυτης πλυνων υβρεσι.
βασιλευς δε τηι παρ' εκεινου θερα πειαι ενειλημμενος, ως αι συχναι πιστεις ειχον,
λογισμωι διδους πλεον η οργηι δια την εκ του πατριαρχου αναφοραν, ουδεν πε
ραινειν κατ' εκεινου παρειχε τους κατ' εκεινου λεγοντας, αλλα και προσαντως
μαλλον εδεχετο τας υπομνησεις, την επι τοις πραττομενοις σταθηροτητα
βασιλικωτεραν κρινων παλιμβολιας 260 και αστασιας επι τοις δοξασι. πλην μετα
καιρον, ως αρμοζειν αυτικα λεγειν, επιτιθενται οι τινες των οσοι και των
οικονομιων το πλειστον προσαφηιρεθησαν, προφασει μεν τηι εις βασιλεα πι στει
χρησαμενοι· ουδεν δε ηττον εαυτοις αμυνειν ηθελον, παρα λελυπημενοι οις
προσαφηιρηντο. και τωι Θεοληπτωι Φιλαδελφειας προσελθοντες τας προς βασιλεα
πιστεις ηθετηκεναι τον Ἰωαννην ελεγον, και δηλον ειναι, εξ ων γε και πραττοι, τον
της αποστα τησεως κυβον αναρριπτειν αρξαμενον. ταυτα λεγοντες επειθον, και
μαλλον εις την κατ' εκεινου απεχθειαν ωρμημενον παλαι ατε και αυτον κατ'
εκεινου τα πολλα μωμουμενον. και συν σφισι την προς εκεινον (ην δ' επι του
πυργιου τοτε) ηπειγοντο. ο δε προγνους την των επιοντων εφοδον, και ως επι κακηι
προυπηρ γμενηι φημηι, ει και ψευδης ην, απαντωσιν ηδη, θραυεται την ορμην, και
εισελθων την εκεισε μονην του εν μαρτυσι μεγιστου Γεωργιου, την του ∆ιος ιερου
παλαι, του ασφαλους εαυτωι προυνοει. και οι μεν επισταντες εξωθεν επιζυγωθεισων
των πυ λων της μονης εσπουδασμενως τα της κωφης εκεινης κατηγοριας
συνεπλεκον, και ουκ αν ελεγον Ἰωαννην περαιτερω των εντολων 261 των παρα
βασιλεως προεληλυθεναι (το δ' ην το την αυτων υπαλ λαττειν στρατειαν), ει μη γε
και της εις βασιλεα καταφρονησεως αρχειν εγνωκει. το δ' ην αντικρυς
καταδημαγωγια, ως εντευθεν την κατ' αυτου σφων ισχυειν επιθεσιν, και προβλημα
ην αυτοις ισχυρον των κατ' εκεινου λοιδοριων ως δικαιως επεξιουσιν. ο δ' ενδοθεν
αφ' υψους του τειχους εωραμενος προς την κατηγο ριαν ασφαλως ιστατο, και τωι
αρχιερει προσωνειδιζεν, ανοιας κρινων, ει συμπεπεισμενος τοιουτοις ανδρασι ποιειν
τα ομοια εγνω παραγεγονως τον μηδε σκιαν απιστιας ειδοτα. βασιλει γαρ και
μαλλον φυλαττειν πιστιν και βεβαιαν φερειν την ευνοιαν, αυτωι δε τουντευθεν και
μαλλον μηδ' ως αρχιερει προσεχειν, ει την προς αυτον δια την του σχισματος αιτιαν
απεχθειαν, ο δη και βασιλευς οιδε και συγχωρει αυτος, τοις ουκετ' ουσι κατα βα
σιλεως αιτιαμασι συμπλεκειν εθελοι και τοις επιουσι συμπραττειν 262 φονον μηδεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

προσηκον δια την της συνειδησεως καθαροτητα. ταυτα λεγων αντετεχνατο
κακεινος, και την εικονα του μαρτυρος φερων επευφημει τους βασιλεις. και λοιπον
απρακτον μεν ην αυτοις το εγχειρημα, συνειναι δ' εκεινοις ηκιστα ασφαλες εδοκει.
οθεν και πασαν αφεις ενοχην προστρεχει τωι βασιλει τηι πολυαν δρουσηι πολει
Θεσσαλονικηι ενδιατριβοντι. αλλα ταυτα μεν υστε ρον, καθ' ον καιρον τα οι
στρατηγουντι πεπονημενα εσπουδα σμενως της των εκει πραγματων κατορθωσεως
χαριν αθετηθεντα και εις ουδεν λογισθεντα παρα των εσαυθις πεμπομενων πολλην
την λυμην ενεδοσαν γινεσθαι, υπερημερων μεν και των μισθο φοριων γινομενων
στρατιωταις παρα των κατ' ανατολην συλλε γοντων χρηματα, ελλελειμμενων δε και
των πλειστων εκ της των προυχοντων περι αυτα σφετερισεως, και των πολεμικων
εντευθεν αμελουμενων κατα το εικος πραξεων.
26. Περι δε γε των βορειων Τοχαρων (οι γαρ κατ' ανα τολην τον Καζανην
ειχον, ως αυτοι φαιεν αν, Κανιν, ος δη και εκ Χαλαου τε και Ἀπαγα το γενος κατηγε)
περι γουν εκεινων αξιον ανωθεν διελθειν. ο τοινυν Νογας, περι ου και προτερον 263
ερρεθη, πεμφθεις αρχηθεν παρα των εκ γενους αρχοντων, ουκ αρχων ων αλλ'
υποστρατηγος σφων, πεμφθεις ουν μεθ' οτι πλειστης δυναμεως επι της κατα βορραν
περαιας, ινα και δια φορα εθνη παλαι μεν Ῥωμαιοις υπηκοα, υστερον δ' αλουσης της
Κωνσταντινου καθ' αυτα οντα και τοπαρχιαις τισι μεριζομενα, ως ερημων
καταδραμουμενος, επιστας τωι κατα σφας δεει μονωι χειρουται και υποκλινει
Τοχαροις αυτονομουμενα προτερον. αμα γουν τοσουτων εθνων ηρξαν, και αμα
πολυανδρουντα τοπον ιδοντες και αρετωσαν γην προς παντα τα αναγκαια, εαυτοις
υπο ποιουνται τας χωρας και καθ' αυτους ησαν. ως δε και των ανω Τοχαρων, οις και
ην αρχειν, επιοντων και το κρατος ζητουντων εκεινος συνεσει τε και τωι καθ' αυτον
πληθει περιεγενετο, του λοι που ανεδην ηυτονομουντο και τον ανω Ευξεινου τοπον
αρχοντι κως εκαρπιζοντο. ην γουν ταυτα επι καιροις, και τωι του βασι λεως κηδει ο
Νογας ηγλαΐζετο. επει δε πολλων εκποδων γεγο νοτων οις δη και το αρχειν εκ
γενους προσην, ο Τουκταις εγκα ταλελειπτο και ηδη γεγηρακοτι τωι Νογαι εφειστηκει
και εισβολης 264 στερρας γεγονυιας περιην κατα κρατος και ο Νογας επιπτε, τα μεν
κατα τον τοπον γεγονοτα εκ των ενεστωτων πολεμων και της συγχυσεως, και ως
ηρημωτο μεν χωρα πασα και ανθρωποι διε φθειροντο, εκειθεν δ' οι λελειμμενοι
προς τα ωδε μετωικιζοντο, και ολα νηων πληρωματα και φορτια ανθρωποι
εγεγονεισαν, ιδιας ιστοριας χρηιζει και ου της τυχουσης προς αγγελιαν γλωττης.
τεως δε περιγεγονως ο Τουκταις κυριος των τοπων κατεστη, και το Τοχαρικον υπ'
εκεινωι γινεται, ολιγων τινων προσμειναντων τωι εκ της Ἀλακκης του Νογα υιει
Τζακαι τουνομα, οις δη και εθαρρει εκεινος επιων την Βουλγαρων. ο γαρ Τερτερης
και αυ τος εκ της απειλης του Νογα φυγων προσεχωρει τωι βασιλει, και περι που την
Ἀνδριανου διηγε, του βασιλεως αποπροσποιουμε νου την ικετειαν, ως αν μη
πεμψαντος του Νογα αυτος εκεινον κατα το εικος ως προσφυγοντα περιποιουμενος
τας του Νογα ορ γας ερεθισειεν. ο γουν εκεινου υιος Τζακας, του Νογα εκποδων
γεγονοτος, θαρρων τοις περι αυτον Βουλγαροις επεχρα, πλην ου διχα προφασεως,
αλλ' εχων την του Τερτερη θυγατερα εις συζυγον εαυτωι. προσλαμβανει τε και τον
ταυτης αδελφον Ὀσφεντισθλαβον, και συν αυτωι Βουλγαρους δουλαγωγειν ηθε 265
λεν. αλλ' εκεινος πενης ων αφνειωι τινι απο πραγματειων ανδρι Παντολεοντι
προστυχων, ευγενης ων και εκ βασιλεως τυχοντι και ιδιωτηι επ' Ἐγκονηι Μαγκουσου
τινος θυγατρι, τεκνοποιη θεισηι παλαι τηι του Νογα Ευφροσυνηι εκ του θειου
βαπτισματος, δια τον πλουτον επιγαμβρευεται. και τοις μεν Βουλγαροις δο μασι τας
γνωμας καταδουλωσας, τωι Τζακαι δε ως κυριωι χρωμε νος, της Τερνοβου συν εκεινωι
επιλαμβανεται. ολιγον το με ταξυ, και ενευκαιρησας Ὀσφεντισθλαβος, Βουλγαρος
ων εκ μη τρος (ο γαρ πατηρ Τερτερης εκ Κομανων ην), τεως δε γε τα πλειστα οικειως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

προς Βουλγαρους υπερ τον Τζακαν δοκων εχειν, επιτιθεται τωι γαμβρωι επισχων
δολωι, και φυλακαις ασφαλεσι δους, υστερον Ἰουδαιοις υπηρεταις και οις εις τα
τοιαυτα εθαρ ρει χρησαμενος, αποπνιγει κεκλεισμενον, και τον τηιδε πατριαρ χουντα
Ἰωακειμ κατακρημνησιν ως σφας προδουναι Τοχαροις το παλαι υποπτευθεντα, και
ουτως εξ αλαστοριας τοσης των ολων κυριος γινεται. και κατ' ολιγον προβαινων
κραταιουται, ει και φθασας ο βασιλευς προ του κεινον ολως κραταιωθηναι, των
Βουλγαρων πεμψαντων και τον εκ του Κωνσταντινου υιον της Μαριας ζητουντων
εις βασιλεα δια το εξαντεις ηδη φανεισης Το 266 χαρικης εξουσιας γινεσθαι
βουλεσθαι, αποστελλει τον Μιχαηλ, ος και ουδεν πλεον εσχε Βουλγαροις επιστας η
το εξω Τερνοβου περιπλανασθαι και βιον τριβειν ιδιωτικου μεν ου πορρω, τεως δε
βασιλειαι ηκιστα πρεποντα. αλλ' ουτω μεν Ὀσφεντισθλαβος, ος και μετα χρονους του
ιδιου πατρος Τερτερη πολλους των του παλατιου αντηλλαξεν. ο γαρ των
Βουλγαρων σεβαστοκρατωρ Ῥαδοσθλαβος βασιλει προσχωρησας, και παρ' αυτου δη
εις το της σεβαστοκρατορειας βεβαιωθεις αξιωμα, γενους ων του πρω τιστου παρα
Βουλγαροις (τωι γαρ Σμιλτζωι και ωμαιμονει), συν αμα πλειστοις Ἐλτιμηρηι κατα τον
Κρουνον δεσποτειαι τετιμημε νωι, αδελφωι γε οντι του Τερτερη, και αυτηι δη τηι του
Σμιλτζου συζυγωι προσβαλλει, Σμιλτζου του προ ολιγου και αυτου Βουλ γαρων
αρξαντος βουλησει Νογα αποδραντος του Τερτερη, ει και μετα μικρον δια το κηδος
και τον Τζακαν προτιμηθεντος του Ὀσφεντισθλαβου μετα τον Τζακαν φρουδος ο
Σμιλτζος γινεται. τοτε τοινυν εκ Θεσσαλονικης παρα βασιλεως αποσταλεντες οι περι
τον Ῥαδοσθλαβον, συν τοις μεγιστασι του βασιλεως, 267 Βουλγαροις τοις περι τον
Ἐλτιμηρη προσβαλλουσι κατα τον Κρουνον ιδιως αρχοντα· καθ' ων αυτος
αριστευσας, τον μεν σεβαστοκρατορα εκτυφλωσας στελλει παρα βασιλεα προς την οι
κειαν αυτου συζυγον, τους δε γε μεγιστανας Ῥωμαιων Ὀσφεντισθλαβωι πεμπει, ους
δη και κατεχων εκεινος ου προτερον δια φηκε πριν αν του πατρος Τερτερη παρα
βασιλεως ημειψατο. και ουτως αμα μεν εντευθεν ο Τερτερης αμα δ' εκειθεν οι μεγι
στανες Ῥωμαιων εις δεκα και τρεις ποσουμενοι απελυοντο. ου μην δε και απολαβων
τον πατερα ο εξ αυτου βασιλικης αξιας επεβησεν, αλλα μιαι των καθ' αυτον πολεων
περικλεισας, ως ηκεν ημιν η πιστις, απραγμονως ζην εν τρυφαις δη και μοναις
παρεσκευακει. και ο μεν Ὀσφεντισθλαβος ταυτα, επι νηπιαι τηι ηλικιαι και συνειρχθεις
τηι μητρι κατα Νικαιαν, και αυθις απολυθεισης εκεινης κατα σπονδας αυτος
ομηρευσας παρα Ῥω μαιοις, υστερον δε του πατριαρχου Βουλγαριας Ἰωακειμ προς
βασιλεα πρεσβευσαντος κατα τι προσδοκωμενον κηδος, το επι τηι θυγατρι του
μεγαλου στρατοπεδαρχου Συναδηνου, προς τον πατερα απολυθεις. αλλα ταυτα μεν
προτερον. 268
27. Ὁ μεντοι γε βασιλευς τον Τουκταιν επι νοθωι θυ γατρι τηι Μαριαι
επιγαμβρευεται. ηι δη και αρμοσαμενος ο Τουκταις, επει και ετι τα του Τοχαρικου
πολεμου συνεκεκροτητο και τα κατα τον Νογαν ως ουραιον παρεσπαιρεν οφεως,
ασχο λιαις πολεμικαις εκεινος θελων εαυτον διδοναι και μη γαμοις το σωμα
εκθηλυνουσιν, ανταποστελλει και παλιν την Μαριαν προς βασιλεα. κανταυθα επι
χρονοις ην, εως ου κατα κρατος εκει νος το Τοχαρικον εχειρωσατο, ως μηδεν το
αντιξοουν ειναι απαν των υποκλιθεντων. και τοτε πεμψας προς βασιλεα απηιτει την
συζυγον, ην δη και εσαυθις ο βασιλευς υπο προσηκουσηι τηι τι μηι και δορυφοριαις
απασαις εκπεμπει. και ο μεν Νογας ηφα νιστο, ο δε Τουκταις τα της επικρατειας
εκεινου υφ' εαυτωι ποιησαμενος εσχε, τας σπονδας δια το κηδος βεβαιοτερας αποτα
μομενος.
28. Τοτε και Ποσειδεωνος ενατηι και εικοστηι, καθ' ην απο θερινης τροπης
προς την ισημερινην αποκλινει ο ηλιος, ραγδαιος υετος κατεισι εφ' ημερας ολης γε
και νυκτος, των ακρων 269 του καθ' ημας οριζοντος υπο νεφων πιεσθεντων, ωστε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

και χαρα δρωθηναι μεν τον κατα την περαιαν απαντα τοπον ανωθεν ποθεν των
υδατων αθροων κατερχομενων, δενδρα δε καταφερεσθαι χερσοθεν επι την
θαλασσαν, εφ' ων και οφεις τας κατακλυσεις φευγοντες και δενδρεσι συνειλουμενοι
εκσπασθεισιν εκ ριζων συν εφεροντο, οι μεν και ζωντες, οι δε και ετι
συνεσπειραμενοι τοις των δενδρων κλωσιν εναποψυξαντες, οικιας δ' αγρωτιδας και
αιζηων ανδρων εργα, τας μεν εξ αυτων ανεσπασθαι των θεμε λιων και φορητας
μακροθεν ειναι τοις υδασι, μη της φορας λη γουσης πριν αν απεσκηφθαι τωι τειχει
της πολεως, τα δ' αφανι ζεσθαι ταις προσχωσεσιν· αμπελους δε επι γυμνοις τοις
πυθμεσιν υποσυρεισης της γης αμενηνας ιστασθαι, παρα τοσουτον ου κα
θυπεικουσας τοις ρυαξι παρ' οσον ταπεινουμενα τηι φοραι τα φυ τα και αντιστασιν
ηκιστ' εχοντα τριβην ουκ εδιδουν τωι ρευματι, ωστε χρονιζειν και ανασπαν, αλλ'
ευθυς επιρρεειν επι το κα ταντες σφισιν υποκλινομενοις· γην δε πασαν της
Κωνσταντινου, την μεν εξ ων ουρανοθεν την δ' εξ ων και αλλοτριων υδατων
επιφορας εδεχετο, επικλυσιμον γινεσθαι. το δ' επι τοσουτον ραγδαιον και συνεχες
κατεφερετο, ως μηδε και αυτην την θαλασ 270 σαν κυανιζειν τωι φυσικωι χρωματι,
αλλα ποικιλον τι την χροιαν χρημα φαινεσθαι, ως πηι μεν κοκκινην ορασθαι, οσον οι
εκ μιλτοπαρειων ορεων ρυακες εκβαλλοντες ερρευθον, πηι δε λευκην της κιμωλιας
πλεονασασης, αλλαχου μελαιναν και τεφρωδη και υποκιρρον, πανταχου δε θολεραν
ειναι δια την απο γης επιμιξιαν και την της εισβολης κινησιν, μηδ' εις τινα
καταστασιν το κε χρωσμενον αγουσαν, αλλα τα παντα εις εν εκεινο το θολερον
επικρατως συναγουσης.
29. Ἐν τουτωι δε και Ἰωαννης μεν ο των Λαζων αρχηγος, ον και γαμβρον
βασιλεως εν τοις ανωθι ο λογος εδεικνυ, επι παισι δυσι το βιουν τελευται, ων του μεν
εν τηι πατρικηι κατα σταντος εξουσιαι του Ἀλεξιου, θατερον τον νεωτερον η μητηρ
Ευδοκια λαβουσα παρα τον αδελφον και βασιλεα κατα την πολιν
γινεται. θνησκει δε και Ἰωαννης ο εις πατριαρχην χρηματισας ο Βεκκος, εν τηι κατα
το του αγιου Γρηγοριου φρουριον ειρκτηι, μηνος Κρονιου ληγοντος, αυτου που εν τηι
κελληι εικαιως ταφεις. αλλα τουτον μεν και δια πονου ο βασιλευς εποιησατο, επει
και ο συγκειμενον ην τοις περι εκεινον και βασιλει, κινηθηναι λογους εφ' ων
συνθεσθαι και ειρηνευειν, σοφων γε και πνευματικων 271 κριναντων και μη των
τυχοντων και αλογιστοτερων, ουκ εφθασε τελεσθηναι· τον Μελιτηνιωτην δε
εξαγαγοντες εκειθεν και τωι κατα την πολιν Μετοχιτηι συνδυασαντες, επει ουκ ην
σφισιν ει ρηνευειν, καθως απηιτουν οι τε περι τον βασιλεα και οι της εκ κλησιας,
κατα το μεγα παλατιον κατακλειουσιν, οπου και ο Ταρχανειωτης Ἰωαννης ες
υστερον κατακλειεται. την δε γε αδελφην Ευδοκιαν ο κρατων υποδεξαμενος, και τα
εικοτα συνα μα μητρι τηι ταυτης περιαλγησαντες συμφοραι, παρ' εαυτοις τεως ειχον
ως και αυθις ανταποστελουντες προς τον υιον, και αυτωι δη τα της αρχης ως οιον τε
κατασφαλισαμενοι, επει και τωι βασιλει ο παις παρα του πατρος επετετραπτο.
30. Ἐν τουτωι τοιγαρουν οντων δεινων μεν ενθεν ο κρα λης Σερβιας ενθεν δε
ο εκεινου υποστρατηγος Κοτανιτζης και ο Τορνικιος ηγγελλοντο τα προσχωρα δραν.
δια ταυτα και ο βα σιλευς πολυς ην και απας εγιγνετο τον βαρβαρον υπερχομενος
νυν μεν πρεσβειαις νυν δε και πολεμικαις επεξελευσεσιν, επει τοι και τοτε τον
τηνικαδε μεγαν κονοσταυλον Γλαβαν, τον του θεου ανθρωπον εκεινον, συναμα
στιβαρωι στρατευματι επ' εκεινον εξεπεμπεν, ος δη πολλακις προσβαλλων ουχ οπως
ηνυεν, αλλα και προσηττατο, οτι μηδ' εκ του προφανους εισβαλλοντες ησαν εκεινοι,
αλλα ληιστειας τροπον ως τα πολλα μετεχειριζον, και 272 ουκ ην ολως ταις των
Ῥωμαιων δυναμεσιν ευοδειν. δια τοι ταυτα και εν Θεσσαλονικηι ο στρατηγος
καθημενος ειργαζετο μεν και αφ' εαυτου τα δοκουντα προς ανταγωνισιν, ομως δ' εκ
πολ λων απογινωσκων ανδρων οικοθεν ωρμημενων περιεσεσθαι, αμα τε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

προβαινοντων και αμα θηρευειν εχοντων τα κατα θυρας προ κειμενα, δια ταυτα και
των τοιουτων απογινωσκων, σπονδαις τισι χρησθαι πεμπων συνεβουλευε τωι
κρατουντι, και μαλλον και των ανατολικων κακουμενων υπο της των Περσων
επιδρομης και χρηιζοντων της ικανης αντιληψεως. το τε σπονδας αποτεμνομε νους
ειρηνευειν και βασιλει και τηι περι αυτον βουληι καλον εδο κει και των καλλιστων.
το δε του βαρβαρου ηθος ευκολον ον προς σπονδων συγχυσεις διαλυων αυτικα εκ
τυχουσης αιτιας την ομονοιαν υπωπτευον. ο γουν βασιλευς κανταυθα ποιειν προαι
ρουμενος εξ ων αρεσειεν αν και τωι γε ομορειν εχοντι, ηβουλετο και μετ' εκεινου ως
οιον τε ευορκειν. μη μεντοι γε αρκεσειν προς πιστιν την του Σερβου παλιμβουλιαν
εκ των δυνατων εκρινεν αλ λως, ει μη κηδει τωι κατα γαμον συνδεοιτο. εκεινος δ'
ειχε την του Τερτερη εκ της του Ἀσαν αδελφης θυγατερα, λαβων υπ' 273 ασφαλεσι
πιστεσι συζυγον. ειχε δ' ετεραν πρωην, την του δυ σικου σεβαστοκρατορος Ἰωαννου
θυγατερα, και προ ταυτης αλ λην ην αποστερξας παρ' ουδεμιαν αιτιαν ευλογον,
αφεις εκεινην την νομιμον παντως, τηι του Ἰωαννου συμπλεκεται θυγατρι. αλλα και
εσετι της νομιμου ζωσης απολυσας ταυτην προς τον πα τερα, ουδεν συμπεσον υπερ
του ταυτης διαζυγηναι δικαιον, την του Τερτερη επηγαγετο, και ειχε ταυτην τριτην
απο της νομιμου λαβων· ζωσα γαρ η προτερα τας επιγενομενας παρανομους απη
λεγχεν. επειρα τοινυν και μονον βασιλευς του βαρβαρου προς σπονδας ηδη
κλιθεντος, επει και η προτερα τεθνηκυια ηκουετο και το απο τουδε τηι συνοικησουσηι
νομιμωι ειναι μετα την πρω την εδιδοτο, των εν τωι μεταξυ ως νοθων
απηλλοτριωμενων, ειπερ απολυων την του Τερτερη επιγαμβρευεσθαι οι βουλοιτο
και τεως επ' αυταδελφηι τηι Ευδοκιαι ηδη κατα την πολιν ουσηι κεχηρωμενηι του
Ἰωαννου. ο δε μηδεν μελλησας, αλλ' ως τα μεγιστα και ληψομενος, ετοιμος ην εφ'
ομολογιαις τε και συνθη καις την του Τερτερη αποπροσποιεισθαι και την του
βασιλεως δεχεσθαι αδελφην· εσπευδε γαρ τας παρα του βασιλεως ελπιδας, και ως
μεγαλων επιτευξομενος ηθελε το συναλλαγμα, επει και προς την αρχην εκραδαινετο
του αδελφου Στεφανου προηκοντος τε τωι χρονωι και γε τωι δικαιωι προτιμωμενου, ει
κακεινος επιχω λος ων και μωμον φερων εν σωματι, ετι δε και απραγμοσυνηι συζην
εθελων, χωραν την ικανην αποτεμομενος εαυτωι την της 274 αρχης ασχολιαν προς
εκεινον ηφιει, τοις παισιν εαυτου την αρ χην φυλαξοντα μετα θανατον. ωστε και δια
ταυτα παντοιως υπηκτο τωι του βασιλεως θεληματι, και προσελιπαρει φιλος γε
νεσθαι και συγγενης. τον δε γε Κοτανιτζην και λιαν καθυ πισχνειτο παραδιδοναι·
τον γαρ γαμετης προιεμενον ουκ εικος ει ναι αλλοτριου φειδεσθαι. τουτοις
κατανευει και βασιλευς, και ηδη την αδελφην παντοιως υπερχεται, νομιμον τε το
συναλλαγμα βεβαιουμενος· η γαρ νομιμος ετεθνηκει, η δη ταις μεν επιουσαις
περιουσα ετι το νοθον ειργαζετο και παρανομον, τηι δε εφεξης εκτοτε τελευτησαντα
νομιμον διδωσι και αξιον προσετι αξιαι. αλλα και πολλ' αττα λεγων ουκ επειθεν·
ηβουλετο γαρ, ως ευκει, εκεινη τωι ανδρι φυλαττειν τας πιστεις και τελευτησαντι,
και μη οτι γε κραληι Σερβιας, αλλ' ουδε και τουτου πολλωι μει ζονι εις λεχος
δευτερον συνιεναι. τας δε του βασιλεως θεραπευ σεις ικανας μεν εκρινεν αλλως και
πιθανας, αλληι δε γ' ισως, 275 ου μην εαυτηι, ει και πρεπειν ελεγε τοις μεγεθεσι
στοργην προς τας συνοικουσας αμετακινητον μαλλον η ευκολιαν προς αλλοτριω
σιν. ομως δ' επει ου μελον ην ταυτηι του συναλλαγματος, το προς τας επ' αδοξοις
αναμνησεις αταμιευτον εχειν την παρρησιαν περισσον εκρινε, και εσιγα.
(31) απογνους δ' εκειθεν ο βασι λευς της μετα τηι αδελφηι πειρας, τον κραλην
Σερβιας αδοξοτε ρον η προς οικειοτητα την εξ ιδιας θυγατρος εκρινε, μειζονα δ'
αυθις η καταφρονεισθαι. δια τουτο και τον καιρον τωι ελ λειποντι προστιθεις
αξιωτερον εποιει προς την επι θυγατρι συ ζυγιαν. ην ουν πανυ αστειον τουτο το
θυγατριον, ουπω τον εκτον παραλλαττον ενιαυτον, αγαπητον μεν εαυτωι, αγαπητον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

δ' εκτοπως και τηι μητρι. επι τουτωι το κηδος ηβουλετο συνι σταν, ου κατα χρειαν
μαλλον η κατ' αναγκην. ηδη μεν ουν τα προς την συνοικουσαν τωι κραληι
παρακεκινητο φιλτρα, και ολως ην εκεινος της επι βασιλει πιστεως· το δ' επι ταυτην
ειλ 276 κυσμενον παλινδρομειν εξ ασυνθεσιας δεινον ην και μονον κατα νοουμενον·
εκλυεσθαι γαρ αναγκη το προθυμον αποτυχοντι των ελπισμων και τουντευθεν
εχθραινειν μαλλον υποκνισθεντι, και προς τα μειζω μη ευοδουμενον. ταυτα την
βασιλεως επειθον γνωμην και παρα το εικος πραγματευεσθαι. και δη ολον οικειου
ται δια πρεσβειας τον κραλην, μαθοντα την επι θυγατρι αντι της αδελφης του
βασιλεως συγγενειαν· και ορκοι το λοιπον πρου βαινον επι τουτοις και συνθεσιαι,
και η δεσποσυνος κραλαινα επικεκλητο. μονον δ' ην απανταν λοιπον κατα την
Θεσσαλων μητροπολιν βασιλεα, ως διαπρεσβευομενοις συνεκειτο, και ου τως ελθειν
κραλην, και την του Τερτερη μεν αποστελλειν τωι βασιλει, προδιδοναι δε και τον
Κοτανιτζην, λαμβανειν δε την του βασιλεως γνησιαν, ην δη και Σιμωνιδα
εκυριωνυμουν Ῥω μαιοι, και ουτως αυτηι συνοικουντα, πλην τον συναφειας και ρον
αναμενοντα, εν παισι τεταχθαι και φιλοις γνησιοις τωι βα σιλει.
32. Ου χειρον δ' ισως και την της ονομασιας αιτιαν ει πειν ιστορουσιν. ελυπει
τωι βασιλει παιδων θηλειων αποβολη 277 πριν καλως και φανηναι, και τουτο επι
δυσι και τρισι παισι γε γονεν. επει δε και η νεανις αυτη απεγεννατο και φοβος δεινος
ην και περι αυτηι, των τις γυναικων εμπειρων, αμα δε και σεμνων, βουλην εισαγει,
πλην την συνηθη πολλοις, καθ' ην δη και σωζοιντο τα γεννηματα. και η βουλη,
εικονας των προυχοντων εν αποστολοις δωδεκα στησαντας κηρους ισομηκεις τε και
ισοσταθμους και αμ' ημμενους αν' εκαστην πηξασθαι, και υπερ του νεωστι
γεννηθεντος ικετευειν ψαλλοντας, επεχοντας την ευχην μεχρι και αυτης δη της εκ
του πυρος των κηρων δα πανησεως, και εφ' ου δη ο περιγενομενος των αλλων τεως
αφα νισθεντων εστη, τουτου και τουνομα τηι αρτιγενει τιθεσθαι του περιειναι
κακεινο φυλαττομενον ενεκα. ο δη και γεγονε τοτε βα σιλεως προσταξαντος, και τωι
Σιμωνι ο κηρος ενελελειπτο, και Σιμωνις η αρτιγενης παρωνυμως εκληθη, την
ονομασιαν του αποστολου εις φυλακην φερουσα.
33. Τοτε τοινυν και χειμων εφειστηκει και χειμωνων ο μεγιστος, και των
εξαισιων, και ον ιδειν πω και γηρασκουσιν ουδαμως εξεγενετο. τοση γαρ χιων
επεστοιβαστο, ως κλεισθη 278 ναι μεν οικιων των χθαμαλων διεξοδους, σημειοις δε
τισι και κοντοις τοις μεν στοχαζομενους τοις δ' οργανοις χρωμενους τινας
υπανοιγειν τοις εγκλεισθεισι τα δωματα, και επι πλεισταις ημεραις μηδενα γην η
ιδειν η πατειν, αλλ' επι πεπελησμενης χιονος ως στερρας γεγονυιας γης μεχρι και
εγγυς εαρος τους οδιτας διερχεσθαι, και ματαιον ειναι το εφ' ιππου οχεισθαι, πλην
του και μαλλον εξολισθειν κινδυνευειν.
ταυτα δη και την του βασιλεως επι Θεσσαλονικης εκστρατειαν εκωλυεν.
Μηνος δε Ληναιωνος ενεστηκοτος υπο χιονι εκσκιρρωθεισηι τηι γηι και παγοις
στερροις τοις εκ ταυτης, ως και αυτων ετι των αενναων ποταμων επεχομενων το
ρευμα δια την εν τωι βαθει του υδατος πηξιν, παρ' ην αιτιαν και γη συστελλομενη τωι
κρυει εζημει τα φυεντα και τα εσπαρμενα πανταπασιν ηχρειουντο, οψε 279
παρασκευης υπο λυχνων αφας, των κεκοιμημενων κατ' εθος μνη μονευομενων
αρχαιον, εξεισιν ο βασιλευς και τηι ∆ριπειαι εφ' ημεραις αυλιζεται. και ο μεν τεως
επειχε τον ες το προσω δρο μον, διδους μεν δεσποινηι ενευκαιρησαι τα εις την
εξοδον, δι δους δε βασιλει Μιχαηλ συναμα συζυγωι κατα σχολην τα της απαρσεως
ετοιμαζεσθαι, καιρον δε και τοις αμφι τον δεσμιον αδελφον υφιεις, επει κακεινον
απαγεσθαι εγνω, κατα τροπον υπεξιεναι. και ο μεν ταυτα· Ἰωαννης δε ο τηνικαδε
πατριαρ χης, επει ουδ' αφανη ησαν τα τωι βασιλει πραττομενα αλλ' ανα πυστα
γεγονοτα και τωι τυχοντι εικος ην κακεινον μη αγνοειν, ει και ο βασιλευς εν δευτερωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

ειχε το δηλα γινεσθαι ταυτα τωι πα τριαρχηι ουχ ηττον η και τους της θαλασσης χοας,
ως λεγεται, εξιων ως δηθεν συντακτηριους αποδωσων τωι βασιλει, και τα περι
τουτου κινειν εν πρωτοις εβουλετο. βασιλευς μεν γαρ, επει πολλ' αττα τα
προσισταμενα τωι συναλλαγματι κατεφαινετο, το τ' εφ' ορκωμοσιαις τον κραλην
φρικταις την του Τερτερη προσ λαβεσθαι, το τε νομιμως δοκειν συνεζευχθαι, η τ'
αφηλικιωσις της νεανιδος, και το φθασαι τον Σερβον την ταδελφου Στεφα νου
γυναικαδελφην, ειτ' ουν και αυτου βασιλεως, την του ρη 280 γος Ουγγριας κορην,
κατα χρειαν τοις της Σερβιας τοποις επι στασαν και τα μοναχικα ημφιεσμενην
πορνικως γνωναι. ταυτ' εις εν συναγομενα αυταρκη τηι πραξει προσιστασθαι
κατεφαινετο. ο γουν βασιλευς δια ταυτα, αμα μεν τα πολλα θεραπευων, αμα δε γε
και λογιζομενος ως ει τι και παρασπονδοιη ο κραλης επι τοις συγκειμενοις αυτωι τε
και Τερτερηι, ουδεν εσειται μισος τηι εκκλησιαι μη αναγκην εχουσηι καθ' ιερας τελετας
δια την αμιξιαν εκεινου μιμνησκεσθαι, δια ταυτα θαρρων οις ελογιζετο, ουτ'
εκοινουτο τωι πατριαρχηι την πραξιν και ολαις ορμαις εχωρει διαπραξομενος το
συναλλαγμα. πατριαρχης δ' αυθις υβριοπα θων ισως υπερφρονουμενος εν τοιουτοις
οις και μαλλον εδει της αυτου γνωμης, δοκων δε και τι λεγειν αξιον εις το και
εαυτον δεικνυναι μετειναι των τοιουτων ουχ ηττον, καιτοι γε και των ενοχων ανεις
την του κραλη μητερα αξιωσασαν προτερον εφ' οις επι τηι του Τερτερη ενειχετο,
ευλογα λεγειν εδοκει. ως τοινυν βασιλευς ᾔδει εις τουτ' οντα τον πατριαρχην,
προηγε τουτον εις Σηλυβριαν, αυτος εν ∆ριπειαι και ετι παρακαθημενος. ως δε 281
της πρωτης εβδομαδος ενστασης των νηστειων ο μεν πατριαρχης καταλαβων την
Σηλυβριαν και βασιλεα προσαπεκδεχομενος τωι τεως ησυχαζε,
(2) βασιλευς δε σχολαιως κατα μικρον προσηιει, Σηλυβριας οψε σαββατου
επεβαινεν. η μετ' αυτην μεν και υστε ραια (η δ' ην η της ορθοδοξιας ημερα)
εφισταται, και τοτε μετα μεσημβριαν κατ' εθος της ιερας τελουμενης λειτουργιας
επιμι γνυει τωι πατριαρχηι κατα τον εκεισε νεων της μονης του σωτηρος, και οσον ην
ομιλει. ουκ ην δε παντως τοτε προσαναφερειν πα τριαρχην α δη κατα σχολην την
πρεπουσαν κινειν ηβουλετο, ων ησαν δυο τα μεγιστα, περι ων εσπουδακει πλεον
προσαναφερειν, εν μεν περι του Ταρχανειωτου Ἰωαννου (ετι γαρ, ως επεμφθη, των
της ανατολης μερων ηγεμονευεν) ως ου δικαιον ον αλλως ουδ' ευλογον ανδρα της
εκκλησιας αποσχιζομενον, και πολλα συν αλλοις και αυτου πατριαρχου λιπαρως εφ'
υβρεσι καθαπτομενον, εν αξιαις ειναι μεγισταις ηγεμονιας και ανεδην
κατεπαιρεσθαι των πολλων, και μαλλον των εκεισε αρχιερεων, ως ελεγε, δευ τερον
δε το περι του συναλλαγματος· ειναι γαρ αυτωι πολλ' αττα τα προσισταμενα, α δη και
χρηναι σκεψει διδοναι και ουτω το φανεν ασφαλες υπ' αιδοι των νομων και
διαπραττεσθαι. τουτων οντων τωι πατριαρχηι δια σκοπου, επει τα της ιερας τελετης
τελος 282 ειχε και ηδη απαιρειν εκειθεν ο βασιλευς ητοιμαζετο, αμα τε ολιγ' αττα τωι
πατριαρχηι περι των ωμιλησε, και αμα ωσπερ υποτεμνο μενος τους λογους εκεινωι
ευλογιαν εζητει και συνεταττετο. ο δε τωι καιρωι συγκλασθεις το νυμφιον εζητει
βλεπειν και ευλογειν· ουδε γαρ εικος ειναι αρτι πρωτως μετα την ηλικιωτιν σχεδον
με ταβασιν, και ου πολλωι τινι χρονωι μετα τα αμφιδρομια, μη τον πατριαρχην
βλεπειν και ευλογειν. ηβουλετο δε οι το δραμα λο γους εντευθεν ανακινηθηναι των
τελουμενων, εφ' ωι και λαλησαι βασιλεως επισχοντος. ως γουν φανεισαν ηυλογει
και αμηγεπη των λογων ηπτετο, δοξαν αναχωρειν βασιλει δια τον καιρον, θεραπειας
ης ηπειγεν ο καιρος αξιων επι τοις λεγομενοις τον πα τριαρχην, την προκειμενην
βαδιζειν ηπειγετο. εκεινος δε παρα πασαν ελπιδα των προσδοκωμενων
αποκρουσθεις αλυειν ηρξατο, και μη υποστρεφειν ηπειλει και δι' Ἰωαννην ουτως
ηγεμονευοντα και δια τα παροντα. ως γαρ και περι τουτων κινων τας θερα πειας
ηκουεν απαντωσας, ουδεν πλεον η προσαλγησας οτι συν τεμνοντος του καιρου των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

καθηκουσων ομιλιων ουκ ειχε τυγχα νειν (ουκ οιδ' ει και βασιλευς ουτως εξεπιτηδες
επραττε, μη θυ 283 ραν παρρησιας υπανοιγνυς τωι θελοντι εντυγχανειν, επει και ουκ
ην μεταγινωσκειν αυτον), αψαμενοι της οδου, βασιλεα μεν και ουτως εξαποστελλει
μετ' ευλογιας, αυτος δ' εκει καταμενειν εως ου βασιλευς υποστρεψειεν εκεκρικει,
αλγεινως μεν αναυδως δ' ο μως διαφερων το αλγος, ει και αυθις ο βασιλευς αμα
Θεσσαλο νικης επεβη, των αγιων εγγιζουσων ημερων του Πασχα, προ φασει του των
αγιων εκεινον μεταληψεσθαι δωρων, ει πατριαρ χης εφιει, πεμπων εις Σηλυβριαν
και τα του ξενωνος συνηθη νομισματα προσφιλοτιμουμενος, α δη και αυτος μεν
κρυφηδον αει ποτ' εδιδου, τωι πατριαρχηι δε το τελος εις χιλιοστυν κατ' ετος
ποσουμενον απεγραφετο. τοτε τοινυν και ταυτ' αποστελ λων λογοις ωμαλιζε και
τοις καθηκουσιν ηγαλλεν. εκεινος δε και αυθις εν Σηλυβριαι προσμενων ου προτερον
εκειθεν μετεβαινεν, η δεινως οφθαλμιων, κατα χρειαν των ιατρευσοντων εκειθεν
απαρας, προς την μονην του Κοσμιδιου μηνος Μαιμακτηριωνος μετωικιζετο. πλην
Ἀνθεστηριωνος εισπλευσαντων επτα μακρων νεων κατα πραγματειαν, και λογου
διαδοθεντος ως και στολος νηων κατα μαχην προσαναβαινει, δεισας εντευθεν την
Κωνσταν 284 τινου εισερχεται, και την της Παμμακαριστου μονην κατοικει, 284
οπου και επι καιρωι μεν μετριωι ηπρακτει, ειτα δ' αξιωθεις παρα τε του κληρου και
των αρχιερεων τας θυρας ανοιγνυσι τοις προσοδους παρ' εκεινον ποιειν
βουλομενοις κατα τε κρισιν και οιανουν ετεραν αναδοχην πατριαρχηι πρεπουσαν.
3. Ὁ βασιλευς δ' εν Θεσσαλονικηι καθημενος, τοτε πρω τως ιδων εκεινην,
επεμπε μεν προς την ιδιαν αυτανεψιαν την Ἄνναν, αυτης γε προσλιπαρουσης και
κινουσης την απο του βα σιλεως ευμενειαν, επεμπε δε και προς τους
σεβαστοκρατορας (ετι γαρ εν τοις ζωσιν ησαν) προσαπαιτων ∆ημητριαδα, ην φθασας
ο πρωτοβεστιαριος και κατεχων ανωικοδομει και βασιλει καθιστα υπηκοον. ης και
προτερον βασιλευς καθυφιει δια το της Θεοφανους προς θατερον των αδελφων
κηδος. εκεινου δε κωλυθεντος θανατωι της νυμφης κατα την Θεσσαλονικην, απηι τει
τοτε πεμπων το εαυτου δικαιον· ∆ημητριαδα γαρ και προ του εαυτου ειναι, και τοτε
δικαιως προσαπαιτειν. ταυτα του βασιλεως διαπρεσβευομενου εκεινοι προς τριβας
εχωρουν τα συν ηθη ποιουντες, υπο δεος μεν οντες, οτι βασιλευς εγγυς εφει στηκει,
ομως δε του συνηθους αλωπεκισμου ουδε τοτε παμπαν επελαθοντο. ταυτα δ' αρα
εξαγωνια ησαν τωι βασιλει, οτι μηδ' αυτων εξεληλακει χαριν προς δυσιν. προυργου
δ' ην το 285 του Σερβου, και πεμπων ανελαμβανε τε τας κοινας συνθεσιας, και
κατηναγκαζεν εγχειριζειν μεν Ῥωμαιοις και Κοτανιτζην και την τεως εις γαμετην
ουσαν, αντιλαμβανειν δ' εις γυναικα νομι μον τον του βασιλεως θυγατριον.
(4) αλλ' εκεινος δεδιως ισως μη πως παραλογισθειη τας ομολογιας, και δωι
μεν ουκ αντιλαβηι δε, η και αυτος εμπεσοι γε εις αρκυστατα, υπο πιστοις ομηροις
εζητει τας πραξεις γινεσθαι· ουτω γαρ και ραιδιως ποιειν τα συγ κειμενα, ει αυτος
αξιως προσληψαιτο τους ομηρους, υφ' οις συν ισχημενοις ετοιμως και αυτος
απανταν. ενος γαρ του την παι δα του βασιλεως γυναικα σχειν τα παντα προΐετο· ει
δ' αστοχοιη τουτου εκ τινος απατης, ως υφωρατο, επι κεφαλαιωι ζημιου σθαι δικαιως
ᾤετο. οθεν και ως ειχε κατησφαλιζετο, και λαμ βανειν ομηρους δια τους αυτου,
αντιδιδοναι δ' ομηρους δια την του βασιλεως παιδα ηξιου τε και αντηξιουτο,
βασιλεως επι του τοις νευσαντος. πεμπονται τοινυν εκατερωθεν ομηροι, και κατα
μεσον τον ποταμον Βαρδαριον ανταλλαττονται, του Σερβου δον τος μεν και
Κοτανιτζην και την του Τερτερη, αντιλαβοντος δε την του βασιλεως παιδα, μεθ' οτι
πλειστης της σπαταλης τε και δορυφοριας πεμφθεισαν. και δη και παρα του Ἀχριδων
Μακαριου τελεσθεισων των συνηθων ιερολογιων τας τιμας προσηκουσας εδεχετο,
οτι και αυτος ο κραλης μειζον η κατα 286 συζυγον την του βασιλεως καθυπεδεχετο.
ου γαρ ως ειχεν εφιπ πος ηνειχετο υποδεχεσθαι, αλλ' υποπτωσεως σχηματι, αιδοι τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

προς βασιλεα, αποβας του ιππου προσερχομενην, ως δεσπο συνον δηθεν και ουχ ως
συζυγον, φιλοφρονουμενος υπεδεχετο.
(5) τοτε και βασιλευς κατα την πολιν Θεσσαλονικην, εκεινον μεγαλοπρεπως
εθεραπευεν και δωροις και τιμαις εφ' ημεραις ηγαλλε, και τους αυτου μεγιστανας
βασιλικως εδωρειτο τοις μει ζοσιν. ειτ' αυθις και αποπεμπει πολυταλαντους εκχεας
τας δοσεις, παρακεκινημενου ταδελφου Στεφανου (υπενοει γαρ κα κεινος ηδη την
ιδιαν παρακινδυνευσιν ως αυτικα ταδελφου μειζον η προτερον κατα το εικος
φρονησαντος, και δια τουτο εσπευδε προκαθισταν ως ειχε τα καθ' εαυτον) πεμπων
συμμαχικον βα σιλευς, ως οιον τ' ην, υπεθραυε τας ορμας τωι Στεφανωι.
6. Τοτε και Βενετικοι εκ του παρασχεδον προς βασιλεα διεπρεσβευοντο, και
την μετα Ῥωμαιων ειρηνην εζητουν ανα νεουν. ηθελε μεντοι και βασιλευς αυτους
δεχεσθαι, αλλ' ομως μεταξυ αμφοιν βουλομενοιν προσισταντο τα ενεχυρα απερ φθα
σας βασιλευς εκ Βενετικων της πυρπολησεως ενεκα προσαφηιρει, α εκεινοι μεν
απηιτουν και ουτως ηθελον δεχεσθαι, βασιλευς δε περιεωρα και ως δικαιων των
αφαιρεθεντων αντειχετο. Βενετι 287 κοις δ' ην ορεγομενοις της μετα βασιλεως
ειρηνης και πλειστον αφειναι των ενεχυρων, ει βασιλευς και ουτως σπενδεσθαι κατα
νευοι. ηδη δε και βασιλευς αγαθοθελως υπεκλινετο καν εκεισε, και την ειρηνην
ουτω καθιστων, ει μηγε βουλη τινων των αμφ' αυτον μεσολαβησασα (και γαρ το
κακως εχειν ξυμπεσειν των πραγματων εκεινοις υπετεινε τουτοις ελπιδα μειζω του
και ουτω μηδεν λαβοντας των ενεχυρων τας σπονδας αγαπαν) την της ει ρηνης
προβασιν διεκωλυε. και οι μεν εντευθεν μη ουτω κατα δεξαμενοι ποιειν τας σπονδας
απρακτοι καθυπεστρεφον.
7. Βασιλευς δε τον επι του κανικλειου Χουμνον θελων αγαλλειν ως πιστον
υπηρετην και εφ' οις υπουργει τον δοκιμω τατον, αλλως τε και πολυταλαντους τας
προικας τηι θυγατρι ετοιμασαντα, τωι κατα Λαζους παιδι Ἀλεξιωι, ου δη και αδελ
φιδου γε οντος απο πατρυων διαθηκων επετροπευεν, ετ' ουσης εν Κωνσταντινου
και της μητρος, ξυναρμοζειν ηθελε την του Χουμνου· συμφερειν γαρ ᾤετο ουχ ηττον
εκεινωι η τοις Ῥωμαιων πραγμασιν, εθεραπευε δε και τον οικειον τωι απο του γενους
κη δει τιμων ως και αυτον τοις ευνουστατοις εξεταζομενον. ες το σον δ' εφηρμοττε
την βουλην τηι πραξει, ωστε και αυτοθεν δε 288 σποτικοις παρασημοις την κορην
εκοσμει και νυμφην ωνομαζε. προσαπεδεχετο δε και η μητηρ ακουσασα το
συναλλαγμα, και τηι βασιλικηι ψηφωι συγκαταινος ην, και τους γαμους ελθουσα ετοι
μαζειν ηθελε τωι παιδι. αλλ' εκεινος η πειθομενος και τους γα μους απαξιων, η μην
και αλλως επελθον αυτωι, φθασας εκ τι νος των επ' εξουσιας Ἰβηρων την
συνοικησουσαν αγεται. ο δη και μαθων βασιλευς πολυς ην τους νομους προτεινων
και το της επιτροπειας δικαιον προβαλλομενος· ως γαρ πατρος επ' εκεινωι ταξιν
επεχων, αμα μεν και των διαθηκων αμα δε και του συν τηι βασιλειαι απο του γενους
δικαιου χαριν, ηβουλετο διισταναι την συζυγιαν. ου μην δε και δεσποτικως εξ
επιταγματος αλλως ηθελε πραττειν, αλλ' ουχ ηττον και γνωμηι και ψηφωι της εκκλη
σιας. οθεν και πεμπων προς τε πατριαρχην και την περι αυτον συνοδον, το αμα μεν
βασιλεως και πατρος αμα δε και επιτροπου επι τωι νεωι προτεινων δικαιον, ακυρον
απο νομων επειρα δει κνυειν το συνοικεσιον, και διαλυειν ηξιου ως παρα βουλην
την αυτου συνεστως. των γουν λογων συνοδικως κινουμενων, τινες μεν των
αρχιερεων νομων ακριβειας ημμενοι δηθεν τηι του βασι λεως θελησει εγνωσαν
ενδιδοναι, ο δε γε πατριαρχης και μετ' 289 αυτου οι πλειους απριξ αντετεινον· και
γαρ και κατα γαστρος εχειν την εξ Ἰβηρων εξ Ἀλεξιου, ως ηκουον, κατηγγελλετο. η
μεντοι γε μητηρ εκεινου επανακαμπτειν ορεγομενη ελπιδας τοις του κανικλειου
υπετεινεν, ως ηκουσα καταπραξεται μαλλον την λυσιν του συναλλαγματος η
μηνυουσα· αυτωι γαρ προσωπωι και μη γραφαις εχειν αναπειθειν τον παιδα, και ουτω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

ποιειν τωι βα σιλει πειθηνιον ως ουκ αλλως ενον απειθειν. τωι τοι και βασι λεως
αφεντος πλωι χρησαμενη προς τακει γινεται. οπως ουν επανηκουσα προς τα
υπεσχημενα διετεθη, ειδειεν αν οι εκεισε· το δε πραγμα εδειξε την επι τωι λυειν
ιουσαν ταναντια προαιρουμε νην, ει και το παν της απειθειας επι τωι παιδι τεθειτο.
απε γνωκως ουν εκειθεν ο βασιλευς, επει ουδ' εκ της εκκλησιας αναμφιβολος η του
γαμου λυσις το συνολον ελογιζετο, την μεν κορην καθαπαξ εις δεσποτειαν τιμησας
εις τουτ' ετηρει και αυ θις, ελπιδας δ' εδιδου συζευγνυειν ταυτην δεσποτηι γε οντι τωι
υιωι Ἰωαννηι· προς γαρ τοις αλλοις και το εις προικα πολυ ην και ου πορρω πανυ του
πρεπειν και βασιλεων υιους επαγεσθαι. και ο μεν βασιλευς εν πολλοις εδηλου την
του κανικλειου προση σομενος εφ' υιει νυμφην, η δε γε μητηρ και δεσποινα εκ
μεγαλου 290 του φρονηματος απεπροσποιειτο και ανεβαλλετο, ουδ' ικταρ αξιον
κρινουσα το συναλλαγμα. και δια τουτο και βασιλει πολλη τις ην η εχεμυθια περι
των τοιουτων, και που και ευμεθοδως πολλακις παρεγυμνου το βουλημα, το μεντοι
γε προς την πριγ κιπισσαν Ἀχαΐας ηδη κεχηρωμενην ανδρος κηδος αξιωτερον εκρι
νε, και παρα μονον το της γυναικος εξωρον, αυτου γε νεανισκου οντος και τον
εφηβον παραλλαττοντος, ηδη ηθελε συναλλαττειν.
8. Τεως δ' επει και υποστροφης εδει τουτοις τα περι τον κραλην
διευθετησασι και τα δυτικα ως οιον τε καταστησασιν, επαγομενοι μεν και την του
Τερτερη, επαγομενοι δε και τον Κο τανιτζην εν τηρησεσι προσηκουσαις, εξω που της
πολεως κα τεσκηνουν. και η κυρια της υπαντης ενειστηκει· η δ' ην η μη νος
Μουνυχιωνος εικοστη δευτερα. η μεν πολις πασα καθαπερ τι ρευμα ποταμιον απο
διαφορων πηγων των ιδιων οικιων εις εν συνελθουσα εξω πυλων των του Χαρσιου
εχεετο, και φιλοτιμο τερον προς την των βασιλεων υποδοχην ηυτρεπιζετο, εν δυσι
χρονοις εγγυς εκδημουντων ηδη. και ο δημος απας διημερευ σας επι πολυ, οσος τε
Ῥωμαικος και οσος αλλος εξ αλλων γενων τε 291 και γλωσσων, και μαλλον
Ἰταλικος, συν τωι περιφανει μερει της πολεως και κληρωι παντι και αρχιερευσι,
μετεωρος ιστατο οσον ουπω τους βασιλεις φιλοτιμως υποδεξομενος. συμβαν δε τι
τοτε, ουκ οιδ' ει και αλλο προς τουτωι (το δ' ην οτι πληθους οντος απειρου
συμποδισθεις τις εμπιπτει τηι ταφρωι και εν χρωι του κινδυνου γινεται), ακουσθεν
τοιγαρουν τουτο, οιμαι, η και αλλως συμβαν βασιλεα πειθει εξαπιναιως αποπεμψαι
εκ μη νυματων τον λαον απαντα, δεξαμενον μεν την αυτων φιλοφρο συνην ηδη και
ευνοιαν, πλην διασκεδασθεντων των ολων ηθελεν εισελαυνειν. ου δη και
γεγονοτος, ως και επι ταις πυλαις δυσ χερως διεκπαιειν το απειρον πληθος εκεινο,
οψε της ημερας οι βασιλεις συν τοις αμφ' αυτους την πολιν εισιασιν. Ἐπει δε παντα
τακει τωι βασιλει κατα νουν προκεχωρηκει, και μονον το του πατριαρχου δια
φροντιδος ην, υπο γωνιαι κα θημενου τηι της Παμμακαριστου μονηι, δια ταυτα
πεμπων πολ λακις ηξιου μικροψυχιας πασης αφεμενον απαιρειν εκειθεν και προς το
πατριαρχειον μετασκηνουν. αλλ' ουκ επειθεν αξιων πολλακις. εδιδοτο δε τις και
εννοια του αλυειν χαριν των γεγο 292 νοτων, πλην ου γυμνων και μονων εκεινων,
αλλα και τιν' αλλα συμπλεκοντος, εφ' οις προσελθειν μεν βασιλεα ηξιου, προσελ
θειν δε και τινας των του κληρου, και αρχιερεων οποσοι και δοξειαν αποχρωντως
εχειν, και λογους κινηθηναι, και ουτω πως θεραπευθεντα τον πατριαρχην, ει
εγχωροιη, την οικειαν δια κονιαν αναλαμβανειν, ως ελεγεν, ει δ' ουν, αλλα
παραιτεισθαι και καθ' ησυχιαν το λοιπον διαφερειν του βιου.
(9) πρωτηι γουν Ληναιωνος οψε της νυκτος γινεται τουτο· δια σπουδης γαρ ην
βασιλει της μεγιστης επι τωι μη τηνικαδε παραιτεισθαι τον πατριαρχην, και πολλοις
δοξαι ως ουδενος χαριν αλλου η του κατα τον κραλην συναλλαγματος παρηιτησατο,
καντευθεν σκαν δαλον συμβηναι γενεσθαι τοις της εκκλησιας πραγμασι. δια τουτο
και δυοιν μεταξυ, της τε προς τουτον θωπειας και της δοκουσης αυτωι δικαιολογιας,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

εναποληφθεις συνετως υπηγετο προς ο τι και δοξοι πατριαρχηι. παραγινεται
τοιγαρουν βασι λευς, και τοις περι τον πατριαρχην συγγινεται· ημεν δε και ημεις συν
αλλοις εκει. τοτε καθισαντος μεν βασιλεως, συνε δριασαντων δε και των ιερων
ανδρων, εκινει πατριαρχης προς 293 βασιλεα τα δοκουντα οι προς παραλυπησιν, δι'
α και εγγωνια ζειν εθελει και παραιτεισθαι και εκκλησιας προεδριαν και ιερω συνην
αυτην, ει πλεον συναναγκαζοιτο. και προ των αλλων το του κραλη προετιθει, και τα
δοκουντα οι προσιστασθαι ανε ταττετο, οτι δηλαδη συνεστως κατα νομους γαμος
διαλυθειη και την του βασιλεως εκεινος, ηθετηκως την ιδιαν, νηπιαν ου σαν
αγαγοιτο· και οτι χρυσολογειται τε και αργυρολογειται το παν, τετιμιουλκημενου
μεν του χρειωδους αλατος τετιμιουλκημε νου δε και σιδηρου, συχνων δε και
συνδοσιων γινομενων, και τριτον ως καταφρονειται αυτος αναφορας πολλακις υπερ
του δο κουντος δικαιου ποιουμενος. εντευθεν δε βασιλευς εις την υπερ τουτων
απολογιαν καταστας επι μεν τωι του κραλη συναλλαγματι ουκ ορεξιν ιδιαν και την
εκειθεν εαυτωι ονησιν ηιτιατο· πολλωι γαρ ηκιστα τουτο, οσωι και προσζημιωθειη
αυτος τα μεγαλα, κοριον ο εκ ψυχης εστεργε και ωι προσετετηκει και αυτος και μη
τηρ και γαμους ετοιμαζειν εγκαιρους τους εκ ρηγων ᾤετο, εξ αγκαλων οικειων
αναρπασθεν βαρβαρωι τε και τα παντα αστοργωι και μηδεν σεμνον επι της αρχης
εχοντι καταπροιεμενος. αλλ' ανδρων και χωρων και πραγματων προσηκοντων τηι
βασιλειαι, των μεν απαγομενων αθλιως, των δ' ερημουμενων εσχατως, 294 των δε
σκυλευομενων αναποδοτως, και αιχμαλωσιας τοσαυτης τε και τοιαυτης χαριν ταυτα
πραττοι και παρα γνωμην και παρα θελησιν· πολλα γαρ και ειρηνην ανυτειν οσα
σιδηρος ουκ ισχυει, και σπονδας καταπραττειν, και μολις τας εκ των γαμων συντα
κτικωτατας ουσας και ασφαλεις, οσα μη μαχαι και πολεμος ου μενουν
κατεπραξαντο. ου μην δ' αυθις και νομων ες απαν εκ τος, ως αυτον οιεσθαι,
πραττειν. δηλον γαρ ειναι και κανοσι και νομοις προστεταγμενον, μη αν
εκχωρεισθαι τον νομιμον αγα γομενον ταυτην μεν αφειναι παρα μηδεμιαν αιτιαν
ευλογον, συμ πλεκεσθαι δ' αλληι· ει δε τις τολμωηι, αιτιαν μεν μοιχειας αποι σεσθαι
τον τολμωντα, την δε συνοικησιν ειναι παρανομον, ωστε της πρωτης ηθετημενης
και ζωσης, οποσας τουντευθεν ηγαγετο, μη εγκεκριμενας τοις νομοις μηδ' εν γυναιξι
νομιμοις ταττεσθαι. "η ου ταυθ' ουτω και εν ημιν εχει;" φησιν ο κρατων. "πυν θανου
τοιγαρουν των ειδοτων, και πιστως μανθανε ως ουκ αλ λως ημιν εγενετο
καταδεξασθαι το συναλλαγμα, ει μη και ορ κους τους πρεσβεις προσαπηιτησαμεν
βεβαιουν, η μην και ετι περιειναι την νομιμον οτε τηι του Τερτερη συνεπλεκετο, και
αρτι 295 μη ζην οθ' ημεις εις γαμβρον εταττομεν, ως εντευθεν την μεν συμβαινειν
ειναι παρανομον, την δ' ημετεραν, ει και νηπιαν, αλλ' ουν εννομον. καινοτομεισθαι
δε και χρονον, ως οιδατε, επι τοις βασιλικοις κηδεσι, φερουσι και τι συνοισον
παντως δια την εκ της ειρηνης καταστασιν. τεως δε και ουτως εχοντων ημων της
απολογιας ημιν μεν και ταυτα και πλειω πραττειν αναγκη προς το συμφερον κοινον,
ει και λυπηρ' αττα ξυμ πιπτοιεν, ως αλγεινον και τοδε διαφεροντως· υμιν δε
προκεισθω και αυθις εις σκεψιν, και ο δοξειεν αν μονον μετ' ευλογου του
αιτιαματος, συγχωρω γινεσθαι. βασιλει γαρ ειναι η πατερας ετερους των νομων η
παιδας αλλους Ῥωμαιων απαντων ουκ οι μαι." ταυτ' ελεγε βασιλευς, και εδοκει
πιθανα τε λεγων, και τας γνωμας των πολλων επειθε. δευτερον τα περι τε του αλα
τος και σιδηρου και χρυσολογιων ετερων απελογειτο, την χρειαν προβαλλομενος
και την επι τοις κοινοις αναγκην, ως ουδεν των δεοντων ανευ χρηματων πεφυκος
ον γινεσθαι. μηδε γαρ αυτος 296 χρυσον αγαπαν μηδ' αργυρον το παραπαν, ει μη
βοηθοιεν χρειαις ταις υπερ των Ῥωμαιων. παρ' ην αιτιαν εκλελοιποτων χρημα των
και ρογας συνηθως διδομενας παρακατεχεσθαι, και προσεξ ευρισκειν αναγκη πορους
εις συλλογην, ινα γουν και κινοιμεθα ελεγεν. επηγε δε και βασιλεις αρχαιους, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

μαλλον τον Ἰωαν νην, οποσην την υπερ των χρηματων ειχε σπουδην, ως εγκλη θεν
παρα των οτι χρηματα εισκομισαντες ουκ εξαπιναιως παρα των εν τωι κοινωι ταμιειωι
εχοντων την ενοχην προσδεχθειεν, ορ γην προστριβηναι τοις μη παρευθυς
δεξαμενοις τοσην, ωστε και ενος εις Λαζους φυγοντος θατερωι πληγας εκ
προσταξεως εντει ναντων συμβηναι τωι τοτε ημερων ολιγων τεθναναι. παρηγε δε
και μαρτυρα των λεγομενων τον τοτε λογαριαστην της αυλης Ἄγγελον. ου και
παρευθυς επι τουτωι οικοθεν εισκληθεντος, το μεν εισελθειν και αυτον ειπειν ουκ
ενεχωρει γινεσθαι· οφφι κιωι γαρ τετιμημενον των αλλων καθημενων εκεινον
ιστασθαι ουκ εδικαιου ο βασιλευς, καθεζεσθαι δε παλιν εισιοντα παρακαιριον εδοξε.
διο δη και γε τωι συγγραφει των τοιουτων, και δευτερωι 297 των εκ του κληρου και
αυτωι τιμιων, παρα βασιλεως ωριστο εξελθοντας ερωταν και πυνθανεσθαι τουτου
περι ων ο βασιλευς ελεγε. και γεγονε ταυτα, και εμαρτυρειτο το λεγομενον αλη θες,
πλεον ειποντος εκεινου και τον των ημερων αριθμον και γε την του θανατου νοσον
τωι τελευτησαντι· τεσσαρας γαρ ημερας και αιμορροιαν επισυμβασαν τωι αικισμωι την
του θανατου αιτιαν προσεμαρτυρει. ηκε δ' ο λογος και των περι των αναφορων, και
μεθ' οτι πλειστα δη τα λεχθεντα, εφ' οις ο βασιλευων εδει κνυ το προς τον
πατριαρχην συγκεχωρηκος εφ' απασι σχεδον η τοις πλειστοις, διηιρει τα
προσαναφερομενα, και αλλα μεν ετι θει τα κατ' αναγκην προκειμενα, α μηδ' ειναι
δικαιον παρορα σθαι δια την κατα το δικαιον δυσωπιαν, αλλα δε γε τα κατα χα ριν
προτεινομενα εις γε λυσιν, εφ' οις και υπακουοντος μεν χαριν ειναι οι, μη
κατανευοντος δε μη δοκειν δικαιως λυπειν τον απο τυγχανοντα. συναπτειν δε ταυτα
πατριαρχην, και εν ηγεισθαι τα τροπον ορισματων Μυσων και Λυδων διισταμενα,
και δια τουτο λυπεισθαι ει εν τισιν ασυγκαταινος ειη ο βασιλευς, ουκ εχειν το
ευλογον ισχυριζετο. τεως δε και καθυποσχεσιν επενεγ κας ως ευμενως εντευθεν και
ακουοιτο και συμπραξειε, διαλυειν τε 298 την λυπην ηξιου και μικροψυχιας πασης
απαλλαγεντα της τι μης εχεσθαι. ταυτ' ουν εκεινος λιπαρως ηξιου, και τους αλ λους
ειχε ξυναξιουντας τε και συμπειθοντας. καντευθεν ο γη ραιος εκεινος μαλακισθεις
(ην γαρ ταις αληθειαις και την γνωμην ευενδοτος), παροτρυνθεις εις τουτο και παρα
των ιδιων κατα νευει, και βασιλει αξιουντι πειθεται, και καθυπισχνειται αυτικα εκει
μονον μειναντα υπ' αυγας τας πρωτας το πατριαρχειον κα ταλαβειν. γεγονε τουτο,
και η της υπαπαντης εορτη τον πα τριαρχην επι της εκκλησιας οραι. Ἀλλ' ουκ ην και
εσαυθις τον του Τελχινος ηρεμειν φθονον,
(10) αλλ' εαρος ενσταντος εντευθεν και των πασχαλιων διελ θουσων ο περι
του Ἐφεσου Ἰωαννου λογος κινειται. και βασιλευς μεν αυτος ομολογων εις αυτον
αμαρτειν, μηδε γαρ ειναι αλλον τον καθαιρησοντα, αλλα μονον το σφετερον θελημα
δια το επι του Γρηγοριου σκανδαλον, μη τοις αλλοις κακεινου συμ βαινοντος εφ'
ωιπερ ομολογειν ειναι εκεινον παῤρησιαι μηδεν σφα λεντα επι τοις δογμασιν, επειτα
δε την εκεινου παραιτησιν δε χεσθαι. και δια τουτο υψιθρονον οντα βασιλευς
επιτηδες υπε χαλα και τηι κελληι παρεβυεν. αυτος γουν αναλαμβανων την τι 299 μην
εκεινωι ηθελεν ανορθουν, εκεινο διδους ο και ωργισμενος προσαφηιρειτο, την
ευμενειαν. αρχιερεις δε, πλην του Φιλα δελφειας και του Σμυρνης, ουκ οιδα ει και
τριτου ετερου, βα σιλεως λυοντος την οργην επι της οικειας εκρινον εχειν εκεινον τι
μης, το τε δικαιον δυσωπουμενοι, και ανδρος οντος εκεινου την αρετην και τον
λογον ουχ ηκιστα ικανου και χρειωδους επι της εκκλησιας τα μεγιστα· μηδε γαρ
ολως ισχυσαι τα κατ' εκεινου επ' Ἀθανασιου πατριαρχουντος κεκινημενα, αλλ'
ημιτελεστον μειναι την κρισιν δια την των αρχιερεων επι τοις ανισχυρως κι
νουμενοις αμφιγνωμονησιν. και οι μεν ουτως εδικαιουν τον ανδρα, πατριαρχης δε
και ο Φιλαδελφειας (ο γαρ τριτος ο Σμυρ νης εγκληματι καθοσιωσεως υπαχθεις ως
ευλογησας τον Μαλα κηνΜαλακης δ' ην ο επι του Φιλανθρωπηνου την Σμυρνην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

εκεινωι κατεχων, ος δη και πεφονευτο υστερονεκινδυνευε και αργος ην) τεως αμφω
πατριαρχης τε και ο Φιλαδελφειας αντετει νον, και εν τι των αδυνατων ειχον τον
Ἰωαννην αποκαθισταν. οθεν και μεταξυ τουτων μεγιστη φιλονεικια ηρξατο
αναφυεσθαι, ωστε και απειρηκοτα τον πατριαρχην αποχωρησαι και παλιν εις την
της Παμμακαριστου μονην τον της συνοδου οχλον εις τουτο. 300 ο γαρ βασιλευς
μαλακως αντειχετο και πατριαρχην κατα το εικος εφυλαττετο, ως ειχεν
αποκρουομενος.
11. Ἐκεινου γουν ιδιασαντος και γε την θυραν αποκε κλεικοτος του μη τινα
εισιεναι των εξωθεν κατα χρειαν δηθεν αναφορας η και κρισεως, οι
αμφιγνωμονουντες εκεινωι αρχιερεις δοξαντες τι ποιειν ικανον επ' εκεινον, και του
Ἐφεσου συνερ γουντος σφισι πλαγιως, τομον συνταττουσι μεμψεως και βασιλει
εγχειριζουσι, την βασιλεως εντευθεν υποχαλαν και εκλυειν προς εκεινον πειρωντες
διαθεσιν. αι δε μεμψεις, οτι ευταξιας απαι τουμενης, ειπερ εν αλλοις, καν τοις της
εκκλησιας πραγμασι (ταυτην γαρ και τους πατερας δια των οικειων συνισταν κανο
νων), κατ' ουδεν ολως τωι πατριαρχευοντι μεμεληκε ταυτης. κρισεις μεν γαρ ας
αυτοι συνοδικως αποκαθιστωσιν, εκεινος μο νος εξαλλαττει, και δι' οικειας γραφης
τα τοις δοξασιν εναντια διακελευεται, και εκκλησιας κεχηρωμενας των
προεστωτων, αυ τος εξεπιτηδες τας επ' εκεινας ψηφους υπερτιθεμενος, πεμπων
σφετεριζεται τακεινων, και τα μεν ως βουλεται διατιθεται, τα δε και διδωσι τοις επ'
εκεινοις καταστασι. τα δε γε της οικειας εκκλησιας τωι σφετερωι υιει εγχειρισας
Ἐφραιμ υλην διδωσι τουτωι κακιας τοις εκειθεν λημμασι, μη οικονομον κατα το
συνηθες κα 301 θιστων, παρ' ου δη και τα της εκκλησιας διεξαγοιτ' αν πρα γματα.
και πολλ' αττα τοιαυτα γραφοντες υπαιτιον δεικνυειν ηθελον τον τεως σφας
αποπροσποιουμενον. ταυτα βασιλει δε ξαμενωι το πολυ επηιει καθυφιεναι της
διαθεσεως, ου μην δε ωστε και απολυειν πανταπασιν εγνω, αλλ' εκεινωι μεν υφιεναι
και ενδιδοναι, ην πως ανακαμπτειν βουλοιτο, μη μεντοι γε ως τα πρωτα λιπαρως
αξιουν και καταναγκαζειν· ην δ' επανηκοι, δεχεσθαι τε και οι τους αρχιερεις
ομονοειν πειθειν αμα και τωι τα αιτιαματα θεραπευειν κελευειν. τα γαρ του
Ἀθανασιου κεν τρα την ουλην υπεκνιζε· μηδε γαρ εχειν ολως αυτον ειρηνευειν και
τας αρας λυειν, ας ουτως εμπερισκεπτως καθιστη και φρικτως αφωριζε, μη τον
θρονον και αυθις απολαβοντα, και ταυτα μηδε τωι παρ' αυτου της λυσεως γραμματι
το αγιος προστιθεντα κατα το συνηθες τωι του βασιλεως ονοματι, οτι ουδ' εκεινος
ηρεμει εν τοιουτοις καιροις του σκανδαλου, αλλα τας θυρας 302 υπανοιγνυς της
μονης πολλοις επηρκει πενομενοις εκ των τυχον 302 των. ην δε αρα ταυτα του
μελλοντος προκεντηματα, και η παλιμπους εφηδρευε δικη μηδεν επαΐουσι. τοτε δ'
ην ταυτα, ου μην δε και ες απαν τωι πατριαρχηι ηγνοητο τα τοις αρχιερευσι
πραττομενα. δια ταυτα και τα της τιμης περιποιουμενος εαυτωι αυθορμητως εγνω
προς βασιλεα παραγινεσθαι, και προσωπωι γνησιωι εντυγχανοντα ευμενιζειν τωι αιδω
προσβαλειν.
(12) ταυτα διανοηθεις επιβας ιππου προς εσπεραν εικοστης πεμπτης μηνος
Ἐλαφηβολιωνος βασιλει προσεισιν. ο δε και δεχεται τουτον ασμενως, και την
κεφαλην υποκλινει προς ευλογιαν, και καιρον οιηθεις εκεινον ειναι της σφων και
αμφοτερων προς την των Πα λαιολογων μονην αφιξεως της εορτης ενεκα,
συμπαραλαβων, συνερχονται και αμφοτεροι. ειτ' εκειθεν, επει τριτη της εβδο μαδος
ην και γ' εξ αναγκης εκ πολλου τωι βασιλει ην τηι των Ὁδη γων μονηι κατα ταυτην
την ημεραν παραβαλλειν προσκυνησεως ενεκα, συνιοντες αμα, αυτος μεν την
αναγκαιαν οδον εξηνυεν, πατριαρχης δε το πατριαρχειον καταλαμβανει,
διαδοθεντος λο γου, ως και αυτος υστερον εν οις προς βασιλεα εγραφε και τουτ' 303
εδηλου, οτι καθημενος μονος ιδιαι υπαρ σχεδον, ουκ οναρ, φω νης ακουοι παιδος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

επισταντος, ως εδοξεν, "ει φιλεις με, Πετρε, ποιμαινε τα αρνια μου." παρ' ην αιτιαν
και ελθειν αυθωρι και βεβαιουν ετι μη αν εξελθειν εντευθεν, ει τι και γενοιτο. τοτε
δη και των αρχιερεων οι μεν εδεχοντο τουτον, οι δ' αφηνιαζον επ' αιτιαις ταις ου
τυχουσαις τιθεντες το μη συμφωνειν επι πολλοις σφισιν εθελειν τουτον, αλλ' οιον
μενειν αυτονομον. υπεκρουοντο δε ταυτα λεγοντες το κατα τον Ἐφεσου Ἰωαννην
του παντος γε μαλλον· μηδε γαρ συμφωνειν εθελειν, ο τι και πραττοιεν, υπερ
τουτου. βασιλευς τοινυν το προς τον πατριαρ χην τιμητικον συντηρειν και αυθις
εθελων συχνας τε προσοδους προς αυτον εποιειτο, και τους αρχιερεας
μεταπεμπομενος την της γνωμης σφων ανοιδησιν εξωμαλιζε πολυτροπως, οις δη
πολυω ρειν ειχε την του πατριαρχου συστασιν· προσυπεσχετο δε και ταυτα γινεσθαι
μετ' ειρηνης και διορθουσθαι το πλημμελουμε νον. και οι μεν εκοντες ακοντες,
τουτο μεν τηι παρα βασιλεως βιαι τουτο δε και τωι απαραιτητωι του πραγματος,
υπεκλινοντο, 304 καιρον δ' ετιθουν και αυθις ανακινειν τα μεταξυ κειμενα και ζη
τειν διορθωσιν.
13. Ἐν τουτωι δε και Μιχαηλ ο δεσποτης την συνοικου σαν προ χρονων
αποβαλων (η δ' ην η του βασιλεως αυταδελφη) τηι του Τερτερη κεχηρωμενηι ηδη του
κραλη Σερβιας εποφθαλμι ζει, και θελων θελουσαν αγεται, εφιεντος μεν βασιλεως,
εφιει σης δε και εκκλησιας εν υστερωι των γενομενων. ην δη και αρ μοσαμενος
εαυτωι, το της δεσποτειας αξιωμα εχων και ετι, συμ μετεδιδου της αξιας και τηι
συνωικημενηι εκ κραλαινης, εξ ης και παιδας αποτετοκει. και γε δηλος ην τηι του
Τερτερη συνοικων ως γνησιαι.
14. Και τοτε αστηρ κομητης αφ' εσπερας εξελαμπεν, περι ου και εν τοις κατ'
εμαυτον δι' επων υπεμνησα, ουτω γραφων. ηδη μεν φθινοπωρις ισημερινη
επελαυνεν, ηελιος δ' εχε παρθενικης ερατεινα προσωπα. και τοτε δη φαιδρος λαμπε
Θρηικηθε κομητης, εκταδιην τε κομην εχεν αντολιηνδε ρεπουσαν, εσπεριος δ' ηυγαζ'
επι τοσσον νυκτος ιουσης, αιεν απαινυμενος το πλεον νυν η το παροιθεν, οσσον
ανωτεριεσσι διαλλαξεσσιν εφωσκεν. 305 ου γαρ εν' απλανεων κατα μοιραν χωρον
ετετμεν. αλλα γ' εκαστης νυκτος ανωτερα ειχε κελευθα, μεσφα υπερποδισ' αιεν
ανωτερος αμφαναβαινων, ενθα οι ακραι τα πρωτα τριχες εμπεφυασιν, ηκα
μαραινομενος μειουρος, και τοτε ληξε. περι τουτου αλλοι μεν αλλως απεφαινοντο
και ως ειχον γνωσεως ελεγον, οι πλειους δ' εις κακον κοινον την επιτολην εκεινου
εφοι βαζον· ουδεις γαρ κομητης οστις ου φυσει κακος, φασιν. εμοι δε τηι των ολων
προσανεχοντι φυσει, και μαλλον οις ο Σταγειρο θεν φιλοσοφει, εκεινα επηιει λεγειν
περι τε της κινουσης αιτιας και αυθις της τελικης και ων προεφωσφορει
αποβησομενων, οσα δη και τα μεν προυγεγονεισαν τα δ' εμελλον επιγεγονεναι. εξ
εαρος γαρ και ες τοτε αυχμος παιπαλοεν το πεδον δεικνυς αμ φειχε την περι ημας
οικουμενην, ως μηδεν μεν εκβλαστανειν ισχυειν οσα και θερους ειωθει βλαστανειν,
παντα δε φρεατα και πασας πηγας αποσβηναι. ειτα δε και εκνεφιαι ξηροι τε και απη
νεις· λειμωνες επι ολωι μηνι και προωροι ξυμβεβηκασι. και ταυτα μεν ο συγγραφων,
τον νουν επερειδων τοις φυσικοις· ηγνοει δε αρα και ως μεγαλων εκεινος καταρχει
κακων, ου τωιδε η τωιδε μερει των κατ' ανατολην επεισφρησαντων τοπων, αλλα 306
πασαν επιληψοντων την καθ' ημας οικουμενην εκ της των Περ σων επιθεσεως.
15. Του δ' αυτου ετους, μηνος ενεστωτος Ἰαννουαριου, ον οι τον Ἄσκρηθεν
ποιητην εξηγουμενοι Ληναιωνα κατ' Ἀθηναιους ελεγον, ουκ ορθως, οιμαι, ει και
ημεις εν τοις καθ' αυ τους εποποιουντες τηι εκεινων ηκολουθηκειμεν εξηγησει
(ακριβως γαρ Ἀθηναιοι τον κατα Ῥωμαιους Ἰαννουαριον Ἑκατομβαιωνλεγουσι),
κατα τουτον ουν θεμελιον πρωτον της σεληνης εχου σης εκλειψις ταυτης ξυμπιπτει,
των της επιστημης ξυνετων τωι βασιλει προειποντων. και ημεις ουτω πως εν τοις
ημετεροις γεγραφαμεν. μηνι δε Ληναιωι πρωτη βασις ιστατο μηνης, η διχομηνος εην,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

και δη φθινε καλα προσωπα, και τοτε νυκτος ενι τριτατηι σχεδον εσπεριηθεν λαμπ'
επιδιφριος, αιφνης δε σκοτοεσσα τετυκτο, αρξαμενη τα πρωτ' εκλειπειν αντολιηθεν,
μεσφ' ολη εξαπολωλεν, εφ' ωρηι μηδεν εουσα. ωρης δε τριτον εσβη. αταρ απηρχετο
φωσκειν, και παλιν αντολιηθεν ες ωρην εμπλεος ωπτο. τορρα και ες μετεωρα εειδως
τις εειπε, και γε ιδων θηησατο, ος γε προμανθαν' ακουσας. 307
16. Ταυτα μεν του ετους εκεινου γεγονει· Ἀλανων δε μεγαθυμον εθνος ωσει
δεκα και εξ χιλιαδας ποσουμενον, ων το υπερ ημισυ μαχιμον ην, απολυθεν Νογα και
της υπ' εκεινωι δου λειας εν πολεμωι απολωλοτος, εζητουν προσχωρειν βασιλει, και
τωι αρχιερει προσελθοντες Βιτζινης ικετευον δι' αυτου βασιλεα σφας δεχεσθαι.
ενοσουν γουν και δεινως ειχον τοτε τα κατα ανατολην, και του Βιτζινης την σφων
αγγελλοντος ικετειαν ερ μαιον ελογιζοντο ως καιρονδ' επισταντων· αυτους γαρ
ειναι και τους τωι Νογαι παρασπιζοντας, και δι' ων εκεινος τα μεγαλα κα τωρθου. και
δια τουτο την σφων αφιξιν θεοθεν τινα μηχανην ηγουντο ευκαιρως σχεδιασθεισαν
εις αρωγην. γραμματα τε παρ' αυτους βασιλικα κατεπεμποντο, και παμπληθει εφ'
αμαξων και λαμπηναις προσηυτομολουν. και βασιλευς οτι πλειστην εκ χω ρων
Θραικικων τε και Μακεδονικων την εκεινων παρεσκευακει σι τησιν. τους δε γε
μεγιστανας εκεινων εισαγαγων και φιλοφρονως δεξιωσαμενος, εκ συνδοσιων
κοινων τα εκεινων ετοιμασας οψω νια, ετι δε και ιπποις ικανωσας εκ των ιδιων
στρατιωτων μαλι στα, τοις ικανως εχειν σφισι δοκουσι παραδους διασωσταις Ῥω 308
μαιοις, επ' ανατολης ωρμα. ην δε και προστεταγμενον προς βασιλεως αυτους
κατοικιζειν τηιδε. και ην ο σκοπος τωι κρα τουντι και λιαν ευελπις· ευαγωγον γαρ
εμανθανεν ειναι το εθνος και ευπειθες, προς δε πολεμους και λιαν αρεικον τε και
μαχιμον. και δια ταυτα κατωλιγωρει σχεδον των Ῥωμαιων ως γυναικι σθεντων
αντικρυς και εξ αναγκης μεν τα πολλα καταμαλακισθεν των, ουχ ηττον δε και απο
κακοθελους γνωμης και προαιρεσεως. τοις δε και μαλλον εθαρρει αρτι πρωτως
φανεισι και αποδυομε νοις εις Περσικους πολεμους, το ικανον παρα βασιλεως
εχουσιν. εκεινοι μεν, ως ειθιστο παλαι σφισι συν Νογα πολεμουσιν, ου τως κανταυθα
στρατευειν εζητουν, πανσυδιην δηλαδη, ως αλ ληλοις αρηγοιεν κατα πολεμον. τα δε
γε κατα την Ῥωμαΐδα πανταχοθεν πραγματα μεριζεσθαι τουτους εποιει, ως μητ'
αιδω παρ' αλληλων ειναι σφισι μητε συνασπισμον υπερ αλληλων τον πρεποντα. τωι
τοι και τους μεν πλειστους κατ' ανατολην επεμ πεν, αλλους δε γε τωι Μουζαλωνι
Ἁλιζωνων ηγεμονευοντι παρε 309 διδου. πολλους δε και τους κρειττους
προσετοιμασας τωι υιει συνεξωρμα και βασιλει· εδεησε γαρ και βασιλεως επιστασιας
τοις κατ' ανατολην πραγμασιν. αλλ' οι μεν προεξεληλακοτες επ' α νατολης ως ηδη
και μονον τον κατα την Καλλιου πορον επεραι ουντο, ευθυς εχρωντο τοις αυτων
ηθεσι, και των αγοντων κα τολιγωρουντες μεγαλα διετιθουν κακα Ῥωμαιους,
ληιστων επιον τες τροπον, τοις μεν παροικουσι τας χωρας κακον απροοπτον
εφισταμενοι, τοις δε συναντωσι δεινον απαντημα γνωριζομενοι, οις δε και
συνεσκηνουν, χαλεπον γειτονημα οντες, οις βοηθειν απεστελλοντο. ευροντες δε
χωρας παντοιων πληθουσας καλων, ενευπαθουν εκεινοις αρπαζοντες. μολις δ'
αποσωθεντες, πολ λων αποναμενων των δυσχερων οις τ' επεστατησαν οις τε συνην
τησαν, εμεμνηντο και των συγκειμενων, πλην ουχ ως εδοξαν απεφανησαν, αλλ'
υπερηφανουν μεν ηγεμονων, καθ' αυτους δε οσα και βαρβαροι συνισταμενοι
Ῥωμαιοις πλεον η πολεμιοις επηιε σαν. ενιοτε δε και δουλαγωγηθεντες εκ μεγαλης
και προμηθους 310 δεξιωσεως συνελθοντες κατα τοπον την Χηναν συν Ῥωμαιοις
προσβαλλουσι, και ανδραγαθουσι τα μαλιστα, απαγωγην ικανην και λειαν
περιβαλλομενοι. εδοκουν δε λημα μεν πολεμικον εχον τες, ηθεσι δ' ανυποτακτοις ως
βαρβαροι χρωμενοι, εξοντες δε κατα τροπον, επει των αλλων κατωλιγωρουν, ην
υπο βασιλει στρατηγουντι γενοιντο.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

17. Ὁ μεν ουν βασιλευς Μιχαηλ ταις αληθειαις μεν πο λεμοις ουκ εσχολακει
και μαχαις ες τοτε, ομως δ' ειχε και φρο νημα εμβριθες και λημα γενναιον και ζηλον
υπερ των κακουμε νων Ῥωμαιων ουχ ηκιστα, και ταις προθυμιαις, ως τους ειδο τας
λεγειν, εσφαδαζεν. επει δε και καιρος εφειστηκει ο τοτε κα λων αυτον στρατευειν
επι της ανατολης, ετοιμος ην αυτικα. και αμ' ο πατηρ και βασιλευς προσεταττε, και
αυτος εδιδου τας προθυμιας ουκ αγεννεις. αμα γουν ηρι περι που τας Πασχα λιους
ημερας εξωρμα, πολυ μεν βαρβαρικον εκ των Ἀλανων επαγομενος, ουκ ολιγωι δε και
Ῥωμαικωι εντυχειν ελπιζων, τωι μεν και συνειλεγμενωι εντευθεν ηδη, τωι δε και επι
την εκει στρα 311 τειαν διαγοντι. εξηιει μεν ουν εν ελπισι μειζοσιν, ως εννοειν πολ
λους ην, και δια ταχεων τοις της ανατολης εφιστατο μερεσι, Μαγνησιαι δε τηι κατα
τον Ἕρμον προσοικησας εκειθεν κατα των εχθρων συνεταττε τας δυναμεις ως
πολεμησειουσας αυτικα ην που φανειεν. τεως δε γε και αποστολας εποιειτο, και
προσβαλ λοντες κατα λοχους ηιχμαλωτιζον, και σκυλοις των πολεμιων οι ημετεροι
ενετρυφων. το δε προφανως εισβαλειν ουτ' αυτοις ην ασφαλες, χρωμενων τοις
οχυρωμασι των εχθρων, ουτ' εκεινοι παρειχον, απαξ κατα φημην την βασιλεως
ανασταλεντες και γε τοις ερυμνοτατοις των ορεων ενδυντες. βασιλευς δε καιρον εζη
τει τον εις τολμην σφας επαξοντα, ωστε και των μυχων ανακυ ψαι και προσβαλειν
εθελειν. και μολις εφειστηκει, (18) οτε δη και αμα κατ' αυτον οι πολεμιοι γεγονοτες,
και συνταχθεντες εις πληθος απειρον, εθαρρουν και αυτοις τοις περι τον βασιλεα
συν μεγαλωι και εμβριθει επιεναι φρονηματι. αγγελθεν δε βασιλει οτι τε κατα
πληθος συνεστησαν οι πολεμιοι και οτι μηπω θαρρουντες προσβαλλειν
γνωσιμαχουντες μενουσι, βουλην βου λευεται εφ' ωι μη αναμενειν τους επιοντας,
αλλ' αυτους επιεναι σφισι και εμπεσειν μη πω θαρρουσι την συμπλοκην, ως αν αμα
μεν καταπληξαντες αμα δε και την των θαρρουντων εαυτοις 312 υπονοιαν θεμενοι
πραξωσι τι γενναιον. ταυτ' ελεγε, και μολις τους υφ' εαυτωι ηγεμονας επειθε. και γαρ
ετι ην και το Ἀλανι κον ακμαζον, και εν ελπισι του ευ σχησειν ησαν, και προεθυ
μουντο μειζον η ωστε δυνασθαι. ετερωθεν δε και το Ῥωμαικον πολυ ην, και ουχ
ηττον και τουτο τας ορμας παρεθηγετο υπο νεωι βασιλει στρατηγουμενον. και ην
ελπις τοις ορωσι μεγαλων κατορθωματων και παντος επεκεινα σφαλματος. επει
τοινυν ουτω βασιλευς μεν ωρμα στρατος δε ξυνωρμα, και ηδη εξιοντες προσεβαλλον
μειζονι και αιει νεωι καθαπαξ τωι ληματι χρωμενοι, και ηδη ου παρ' αυτοις αλλ' εν
αυτοις ησαν τοις πολεμιοις και προσβαλειν εμελλον, αυτικα, οστρακου φασι
μεταπεσοντος, γνω σιμαχουσιν εκ δεους οι ηγεμονες και εν υπονοιαις εγενοντο, ου
δεδιοτες εχθρους, ως εφασκον, αλλ' υπερ βασιλεως φροντιζον τες δηθεν. αυτους μεν
γαρ και μονους λειφθηναι μαχης ου τοσον δεινον, βασιλει δε συγκινδυνευειν τα
πραγματα και λιαν παγχα λεπον ειναι. μηδε γαρ αραροτως και ασφαλως των
ελπιδων πε ριγενεσθαι, αλλ' ηδη και ηττηθηναι. πληθος γαρ καν τοις 313 εναντιοις
ειναι και μαχης εμπειρον, και ουκ αν αλλως θαρρησαν φανερους επιεναι, ειπερ ουκ
ηλπιζον τα μεγαλα. αναπυστον δε και την βασιλεως φημην σφισι γεγενησθαι, δι' ην
και μαλλον εν δυοιν εικος ειναι ξυμβηναι, η φοβηθεντας εξ ασθενειας αναχω ρειν η
θαρρουντας εξ ελπιδος μεγιστης φαινεσθαι. ο και φοβη τεον αν μαλλον ειναι συν
βασιλει και μη μονοις καθ' αυτους επιουσι. ταυτα λεγοντες αυτοι μεν της ορμης
καθυφιεσαν παντηι, υπεκλων δε και τας του βασιλεως ορμας, και αμα δευτερος επι
πρωτωι και τριτος επι τουτωι και εφεξης, φοβους λεγοντες και υπονοιας
ειδωλοποιουμενοι φοβερας, υποστρεφειν επειθον, ως μητε συν βασιλει προσβαλλειν
φαινομενον ασφαλες, μητ' αυ τους γε μονους καταθαρρειν τον πολεμον· παντα γαρ
δευτερα ελογιζοντο του βασιλεα τε και στρατον τοσον εν ασφαλει γε περι
ποιησασθαι. γινεται τοιγαρουν και μη θελων ο βασιλευς της εκεινων βουλης, και
στρατος ουτως εχων πληθους τε και παρα σκευης μηδεν τι πραξας υπεστρεφεν. ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

μην δε και ακινδυνα ησαν εντευθεν τοις του βασιλεως λαοις. αμα γαρ αγγελθεν τοις
314 Περσαις ως υποστρεψαι ο βασιλευς, και θαρρος λαβοντες μειζον πασαν εκεινην
την γην κατατρεχουσι, και εις αυτον τον του Μαι νομενου καμπον εκθεουσι. και
πολλα μεν τους εκει δρασαντες χαλεπα, πολλην δε λειαν περιβαλομενοι, εν
τροπαιοις Ῥωμαιοις υπεστρεφον. ου μην δε ωστε και καθυφεικεναι του θρασους εν
τευθεν, αλλα και μαλλον κατολιγωρησαντες των περι τον βασι λεα πραγματων
φανερως επι της των Ῥωμαιων εστρατοπεδευοντο. και βασιλευς μεν επι Μαγνησιας
εγκεκλειστο, οι δε πολεμιοι οση μεραι περιερχομενοι τα μεγιστα επραττον. και ο
λαος ο μεν κα τεσφαττετο ο δ' απανιστατο φθανων, και οι μεν προς νησους τας
εγγιζουσας οι δε προς την δυσιν διαπεραιουμενοι διεσωζοντο. ην δ' εντευθεν
Περσαις και η επι τα εντος προσχωρησις ευμα ρης, προοδοποιουμενοις οιον ταις των
προσχωρων αναχωρησεσιν, εχουσι δε και των επιτηδειων αυταρκως εκ της των
αναχωρουν των περιουσιας.
19. Τοτε και οι περι τον βασιλεα Ἀλανοι νοστου εμε μνηντο, και απολυειν
σφας βασιλεα πρωτον μεν ικετευον, επειτα δε και κατηπειγον. επι χρονον γαρ και
προσταλαιπωρεισθαι, ωστε δειν αυτοις και ανεσεως αηθεσιν ουσι πολεμων επι
τοσουτον πολυημερων· αυτους γαρ Νογαι συστρατευοντας, κατα ποδας τοις
αντιπαλοις συμπλεκομενους, επ' ολιγον μαχεσθαι, και τα 315 πραγματα καθισταντας
το λοιπον εν ανεσει τε και τρυφηι διαζην, επι τοσουτον δε κατατρυχεσθαι μαχαις και
εκστρατειαις μητ' ει δεναι μητε μην δυνασθαι. ταυτα λεγοντες δηλοι τε ησαν ετοιμοι
οντες αναχωρειν και βασιλεως μη αφιεντος, και τοις επισχειν ωρμημενοις
αντιστηναι. ταυτα μεν μαθων βασιλευς, και πολ λων αβουλητων ετερων αυτον
περισταντωνκαι γαρ ενθεν μεν οσον ην περι αυτον Ῥωμαικον μαχιμον, πεπυσμενοι
περι των σφων οικιων κειμενων ηδη εις ολεθρον, αφεντες την περι τον βα σιλεα
στρατειαν ανεχωρουν, τα εαυτων εκαστος περιποιησομενος· ο τουτου τε θειος ο
Ἀσαν ετεθνηκει, ο δ' ετερος θειος αυτου Μιχαηλ ο δεσποτης νοσωι περιπεσων
ανεχωρει και αυτος προς τα οικοι, και το παν ην εν τοις Ἀλανοις. το μεν βιαζεσθαι
σφας καιρον ουκ ειχεν, ομως δε κατειχεν εκεινους επι ρητωι τριμηνιαιωι καιρωι εφ'
ομολογιαις εν ορκοις, η μην η ικανουν ρογαις η απο λυειν εντευθεν, ελπιζων δια
των προς τον πατερα και βασιλεα γραφων τε και μηνυματων πορον επι τουτοις
σχειν η μην χρημα των η και βουλης. βασιλευς δε μαθων εν φροντιδι ην του και τωι
υιωι περιποιειν τα προσηκοντα και τωι εθνει τα αναγκαια εξι 316 κανουν· ουδε γαρ
ολως ασφαλες εκρινεν αναχωρειν εκεινους εκει θεν. αλλ' εν τουτοις οντος, ενθεν
μεν τα της εκκλησιας αρ χονται και αυθις ταρασσεσθαι, ενθεν δε τα περι τα τηιδε
μερη ξυμπιπτειν δεινα, περι ων εσαυθις ρηθησεται. καλον δε συνει ρειν ες τελος τα
των Ἀλανων, ει κακεινα εν τωι μεταξυ ξυμβεβη κει, ως αν η περι τουτων ξυμφρασις
συνεχης ηι.
20. Ἐνεσχολακοτος τοιγαρουν τουτοις ως αναγκαιοις του βασιλεως κυκλωι τα
δεινα περιεστησαν, ως εκει μεν αλλους ειναι τους την Ῥωμαιων κακουντας,
ενταυθα δ' Ἀμουριον και Λαμινσην και Ἀτμανα και μυριους αλλους τους επιοντας.
ουτω του τριμηνιαιου κατατριφθεντος καιρου Ἀλανοι και ακοντος βασιλεως
αναχωρειν ωρμων. ο μεν ουν βασιλευς δια ταυτα, επει ουκ ειχεν εν Μαγνησιαι και
ετι καθησθαι (ουτε γαρ προσβοηθειν ειχε τοις κακουμενοις, και ανια ην μη ισχυοντι,
μυρια δε και απο των εχθρων προσεδοκατο η επιμωκησις, αλλως τε δε και περι
εαυτωι εδεδοικει των ολων ανεστατωμενων), εγνω και αυτος, πλην αφα νως,
αναχωρειν, ενθεν μεν τους των ιδιων οφθαλμους υποκλε 317 ψας, εκειθεν δε τας
των εχθρων υπονοιας παραλογισαμενος. οθεν και υπο νυκτι και χειμωνι εκειθεν
αναχωρει. αλλ' ουτε τους ιδιους εμελλε λησειν εις τελος, ουτε μην τους εχθρους εν
παντελει καταστησαι αγνοιαι τοιαυτα ποιειν βουλομενος. χραται γουν δια μεν τους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

ιδιους νυκτι, δια δε τους εχθρους χειμωνι, ουτω ξυμπεσον. οσοι τοιγαρουν ευζωνοι
τε και προς το φευγειν προητοιμασθησαν, τοτε συνειλουμενοι τωι στρατωι πεζηι και
βα δην, ανδρες συναμα γυναιξι και νηπιοις, παρ' ιππεις εσπουδα σμενως φευγοντας
ετρεχον, και οσον μεν το ευτονουν ην, ως ει χον, δρομωι και πονωι την σφετεραν
ωνουντο ζωην, οι δε λοιποι οι μεν εξαπορουμενοι καθυφιεσαν και πονου και
δρομου, οι δε παρα δυναμιν συνωθουμενοι επιπτον εν τωι μεταξυ, και οι μεν τωι
χειμωνι εναπεψυχον, οι δε και συνεπατουντο. και ην τοτε πονος αλεγεινος, των μεν
εχθρων εγγυθεν προσκαθημενων και ημμεναις ταις παρ' αυτοις πυραις δηλων
οντων και επιδραμου μενων, ει θελοιεν, αλλων δε των μεν αποριαι και ισχυος
ενδειαι, των δε χειμωνι, των δε και φοβωι, εστι δ' ου και ταις παρ' αλ ληλων
συμπατησεσι κινδυνευοντων; πολλων δε και εξ εφοδου με 318 τοπισθεν
κατασχεθεντων. γεγονε ταυτα, και περι που ψυχας εκατον, ως η πιστις ειχε, συνεβη
κινδυνευσαι. αυτοι δε μολις και ασυντακτως σπευδοντες την Περγαμον αυτονυχει εν
πλειστωι πονωι καταλαμβανουσιν.
21. Ὑπο μεντοι χρειας και κακων οσα τοις ανωτερω Περ γαμου εφιστατο
ανεδην επιοντων σφισι Περσων, ουδεις ην εκει νων οστις ευελπις επι τοις ιδιοις
καθηστο, αλλ' ευθυς αναγκης επιπεσουσης απαρσεως εμεμνηντο παντες, οι μεν
μεχρι και αυ της Περγαμου και ενδοτερω περι που την του Ἀτραμυτιου περι χωρον,
οι δε και εγγυς θαλασσης περι την Λαμψακον· οι δε πλειους την αντιπεραιαν
κατελαμβανον, διαπεραιουμενοι τον Ἑλλησποντον. αλλοι δε και περαιτερω
προεληλυθεισαν δια το φο βοις κατασεισθηναι μεγιστοις και την υποστροφην
απεγνωκεναι τελεον. και προαπανισταντο παντος βραδους εις κινδυνον υπο
νοουμενου μειζω πασης ασφαλειας. και το χειριστον, οτι τους των προαπαιροντων
βιους οι εκ παροδου καταλαμβανοντες, δευ τεροι τουτων εις φυγην τρεπομενοι,
ουδεν ηττον και απορως ει χον των ιδιων στερουμενοι. και το πραγμα ποταμων
εδοξεν 319 ρευμα, ο ουτε τον ιδιον εχειν τοπον παρα των επιοντων συγχω ρειται,
και ο τεως κατειληφε, ταχεως αφιησιν εξωθουμενον, και τελος αστατουν και
πανταχου φερεται και ουδαμου μεμενηκε, πασιν επιβαλλον και ουδε τισι
περικλειομενον. κτησεις δ' εκειναι και οικιαι, εργα σπουδαιων ανδρων, εις ουδεν
ελογιζοντο, οπου γε και αυτων των επιτηδειων και κατα χρειαν ζωης αναγκαιας και
τουτων κατολιγωρουντες, αποροι και γυμνοι και ανεστιοι, οπηι εκαστωι εις σωτηριαν
εδοξεν ασφαλες, ολωι ποδι ανεχωρουν, μονοις αστρασι τα εαυτων εκμετρουμενοι. 22.
Τοτε και Ἀλανοις αφεμενοις της περι την στρατειαν υπηρεσιας, του συγκειμενου
διανυσθεντος καιρου, διαπεραιου σθαι τον κατα την Καλλιου πορθμον εδοξε, καιτοι
βασιλεως εν τευθεν κατα πολλην σπουδην και πεμποντος τα φιλοτιμηματα και
πειρωμενου εμποδων ταις διαπεραιωσεσιν ιστασθαι, ωστε και ικανον λαον
προσαποστειλας αμα τωι μεγαλωι δομεστικωι Ῥαουλ Ἀλεξιωι, ον εν ακμηι ηλικιας οντα
ο δεσποτης Μιχαηλ γαμβρον ηγαγετο, της δεσποινης Θεοδωρας ζηλωτον εκτοπως
ποιουσης το κηδος, τουτον εξαποστειλας ο βασιλευς συν δυναμει πλειστηι πρωτον
μεν κωλυειν προσεταττε την διαπεραιωσιν, ει 320 δ' ου πειθοι λεγων και τους
απερουντας προσαποστελλων, αλλ' ουν διαπεραιουμενους και ιππους αφαιρεισθαι
και οπλα· μηδε γαρ δικαιον ειναι συνολως προς τας των βασιλεων διαπειθουντας
προσταξεις, και μη θελοντας συμπαρειναι βασιλει, ους επ' αυτο τουτο και
προσηγαγετο, ιππων επιβαινειν και οπλοις χρησθαι ους τε τους οικειους αφελομενος
σφισιν εδιδου, και α παρεχων αυτος γυμνους και ανοπλους οντας ικανως ωπλιζεν. ο
μεν ουν βασιλευς ουτως εκελευε, και ο επι τουτωι σταλεις ουτω τους τουτ' ερουντας
απεστελλεν· οι δε απαξ αφηνιασαντες, συμπλε κοντες και προφασεις ως επι χρονον
ταλαιπωρησαντες ουχ οιοι τ' εισι παραμενειν και ετι, αλλ' ανεσει δοντες μετριαι
παλιν απο στραφησονται, ταυτ' απολογουμενοι προς εκεινους τον πορθμον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

διεπεραιουντο. πλην κακεινοι την εφ' εαυτους εγχειρησιν υπο τοπασαντες ουτ' ανα
μερος επερων, ουτ' επι τον συνηθη της αποβασεως τοπον, οπου και κατα προσδοκας
ισταντο διεφεξοντες τωι τεως, απεβαινον, αλλ' αμα πολλας φορτηγους κατασχοντες
και εμπλησαμενοι εδοχμιαζον την αποβασιν, και αμ' απεβαινον και αμ' οι πλειους
ωπλιζοντο, πλην ουκ εις φανεραν μαχην αλλ' εφ' ωι μονον εαυτοις περιποιησαι την
της δοκουσης ατιμιας απο 321 δρασιν. αλλ' εκατερωθεν και οι αμφι τον μεγαν
δομεστικον, θελοντες τι πραξαι και γ' ατιμιαν και αυτοι εκφυγειν την δοξηι δειλιας
επιτριβεσθαι σφισι μελλουσαν, ωπλιζοντο τε και των ιπ πων επεβαινον. φιλονεικια
και μαχη τις φυλετικη συνερρηγνυτο· ει γαρ και γενει διεφερον τα στρατευματα,
αλλ' ουν υπο μιαν αρχην την βασιλικην ηγοντο, και ην εμφυλιος ο πολεμος οσον
εικαζειν. οθεν και ακροβολισμοις αλληλων επειρωντο, και σα ριτταις εβαλλον
οιστευοντες. ο τοινυν μεγας δομεστικος ισας υσμινηι καθισταμενας τας πραξεις
κατανοων, υβριοπαθων οιον ει αυτου παροντος εκ βασιλεως, οντος τοιουτου, αυτον
πολεμειν πειρωνται και αντιτεινειν τολμωσι προς βασιλικην κελευσιν, τον κοντον
ανα χειρας εχων θυρεον τε φερων φορων τε θωρακα εμ πιπτει τοις Ἀλανοις ως
εφεξων μονον φανεις. κακεινος μεν ουτω την της μαχης διωικονομει καταστολην,
εις δ' εκεινων εν αφανει μιμειται Πανδαρον και οιστωι βαλλει, και καιριαν ου κατ'
εκει νον την πληγην διδωσι. τουτου δε γεγονοτος το τε πληθος ανε σταλη και
αμφοτερωθεν τοις μεν οδυνη τοις δε δεος περιιστατο· και τοις μεν μετεμελε της επι
θατερους ορμης, οι δε ξυνιεντες 322 οποιος ανερριπται σφισι κυβος, τους τα
πραγματα παρασχοντας μεθ' οτι πλειστης της προς τους Ῥωμαιους παραιτησεως
ηιτιων το, και βασιλει εζητουν απολογεισθαι. εδεδιεσαν γαρ, ως ει κος, μη σφισι
καταρξοι τουτο μεγαλων κακων επι μεσης της Ῥωμαιων διαγουσι, και αμα
δυσωπουμενοι, ει βασιλευς μεν ξε νοτροφειν οσον εφ' αυτοις αιρουμενος ελπιδος
αγαθης ειχετο, αυτοι δε τοιαυτας ξενιας ανταπεδιδουν, κακοις το αγαθον αμει
βομενοι. δια ταυτα και βασιλεα μεν πεμποντες καθικετευον, εκεινοις δε παρεδιδουν
και ιππους και οπλα, και ανθ' οπλιτων και ιππεων πεζοι και ανοπλοι ησαν, εως
παλιν βασιλευς αυτους ικετευοντας δεχεται, συγγινωσκων σφισιν. αλλα ταυτα μεν
ες τοσουτον.
23. Συνεβη δε προ τουτων, του αυτου μηνος τωι περυσι και ημερας ταυτης,
προσβαλειν τηι πολει εξ Ἀκουιλιας τριηρεις Βενετικας, πλην ου κατα τοιαυτην
χρειαν και παλιν, αλλα των ενεχυρασθεντων πραγματων δια την τοτε πυρπολησιν
ενεκα. οι δη επει κατα την Θεσσαλονικην πεμποντες, εκει βασιλεως δια γοντος,
ουδεν ηνυτον, αλλως εγνωσαν τα περι τουτων ενεργεστε ρον μετελθειν. και δη
τριηρεις μιαι πλειους των δωδεκα ητοι 323 μασμενοι, προσθεμενων και πειρατικων
ετερων επτα, τηι Βυ ζαντιδι προσβαλλουσι, και μεσημβριας σαββατου φανεντες μεθ'
οτι πλειστης κορυζης, και την απο των πειρατων απηνειαν επα γομενοι, τον λιμενα
το Κερας εισπλευσαντες και καταντικρυ των ανακτορων ναυλοχησαμενοι δεινα τους
προσχωρους εποιουν, και τινι θημωνιαι εκει που ισταμενηι πυρ ενιασιν, ου τοσον εις
ζημιαν των κεκτημενων οσον εις χλευην. βασιλευς δε την μεν εξ ιδιων τριηρεων
αντιπαλαμησιν μη εχων αντικαθισταν (το ναυτικον γαρ προ χρονων απεσβεστο· καν
που τινες περιησαν ετι ως μη του παντος καθαπαξ εκλειψαντος, κατα χρειας αλλας
ετυχον εσταλμεναι) εν αμφιβολωι ην του τι δει ποιειν. οτε μεν ουν εις την εκεινων
αποβλεψειε τολμαν και την προς αυτον ολιγωριαν, ου συνηθες σφισι το τολμημα ον,
τηνικα και ανθιστασθαι εδικαιου και κακως πραττειν πειρασθαι τους επιοντας, ες ο
και μαθειν σφας ως υπερ το δεον εγχειρουσιν· οτε δ' αυθις εις τους αποβη σομενους
φονους εντευθεν και την εν κενοις αντικαταστασιν και τον αναγκαιον κινδυνον
αφορυη, παντι δικαιωι μαλλον η εκεινωι συνωμολογει. μηδε γαρ εις μακραν και
τουτους γνωσιμαχησαν τας επεστραφθαι και ξυγγινωσκειν δεεσθαι. ειναι τε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

ολιγου πονου τε και δαπανης ναυπηγεισθαι Ῥωμαιους, ει μονον αυτος 324 κελευοι·
καν ηιρται δε σφισι το φρονημα εκλειπουσων των τριη ρεων, αυτον κελευειν, και
συνεστηκυιων εν ολιγωι καταπιπτειν αυθις και ταπεινους γινεσθαι. ταυτ'
εννοουμενος ανεστελλε τας ορμας των πολλων, οι δη και ζηλοτυπουντες οιον ει
ουτοι κατα Ῥωμαιων ουτως επαρθησαν, καλον ελεγον γεφυρουν αλιασι και
φορτηγοις, ως τινας συνδεσμους εχουσαις και τας καθευρεθεισας ενταυθα μεγαλας
ναυς, τον του Γαλατα πορθμον, και παρ' εκατερα τοξοτας τε και σφενδονητας
στησαντας ουτως επιχειρειν τοις εντος συνεβουλευον. και το βουλευμα αριστον
κατεφαινετο· χωρις γαρ των παρ' εκατερα τεταγμενων και οσους αι νηες εχω ρουν,
οι απο των τειχεων ισταμενοι μονοι αυταρκεις εδοκουν ιοις πεμπομενοις και ταις
απο των τειχων πετραις καταβαλλειν εις τελος και αφανιζειν τους επιοντας. ο δε
βασιλευς την εισβο λην κινδυνωδη κρινων Χριστιανικοις εθνεσιν ουδ' ολως ηφιει,
ενε διδου δε μαλλον αναβαλλων τας ορμας εμπιπλαν.
(24) αλλ' εκεινοι μη εχοντες πλεον ποιειν ων επραξαν, ως οργανοις της
σφων μανιας εχρωντο τοις πειραταις, οι και αυτονυχει τηι Πριγ κιπων νησωι
προσισχουσι, και ουχ οπως τους εν αυτηι παλαι κα 325 τωικηκοτας, αλλα και λαον
ικανον εκ Πηλοπυθιων, αρτι τας των Περσων εκφυγοντα χειρας και τηιδε
καταφυγοντα, εξανδρα ποδισαντες πραγματα μεν σκυλευουσιν, ανθρωπους δε κατα
σχοντες εν ναυσιν ειχον, και αμ' εωι δεινα εκεινους ηπειλουν ποιειν, ει μη τα
τιμηματα αξια καταθειντο, κρεμαννυντες και αικιζομενοι και σφαττειν ετοιμοι
οντες, ελεεινην θεαν μεσον θα λασσης ιστωντες, και τας τιμας παρα βασιλεως κατ'
ελεον αναγ καιον λαβειν ελπιζοντες. δια τουτο και πονος ουχ ο τυχων κρα τουντι, ει
φευγοντες Περσας οι δειλαιοι χερσι πειρατων εμπεπτω κεσαν, ουκ αλλως καιρον του
θαρρειν εχοντων ει μη εξ ων ομαι χμοιεν σφισιν εαυτοις, οις δη πολλακις και
βασιλικαι συμβεβη κασι χαριτες. Ῥωμαιοι δε παρ' αιγιαλους ισταμενοι την δεινην
κατεστυγουν θεαν και το παθος απωλοφυροντο. οι δε γε και ακμητες εις οπλα ᾔεσαν,
και Ὀδυσσειους, ως εκεινος επι την Σκυλλαν, ουτως ουτοι τας ορμας επ' εκεινους
προΐσχοντο· πλην κατ' οψιν και μονην το αμυντικον περιιστατο. τους μεν γαρ ο
αιγιαλος ειχε σφαδαζοντας τας ορμας εφ' ωιπερ αμυνοιντο, οι δε παρα μονην την
θαλασσαν αλωσιμοι οντες, και τινων ουκ ασθε νεστεροι; ομως ως οχυρωματι τηι
θαλασσηι χρωμενοι, ες ο τι 326 και εδοκει σφισι τους εν χερσι διετιθουν, οι δη και τα
περι της Σκυλλης εικονιζον, χειρας ορεγνυντες τοις εξωθεν και θρηνους ελεεινους
κλαζοντες. ουπω παν ημαρ τετελεστο, και βασιλει αγγελλομενα τα δεινα ενεποιουν
οικτον· και δη στησας τιμην τοις οικτροις τεσσαρων χιλιαδων χρυσων νομισματων
τους παν τας ειληφει. και τοτ' αποστειλας προς τον των νηων ηγεμο νευοντα την
απονοιαν κατωνειδιζεν και την τολμαν, οις οτι πα ρον πρεσβειαν πεμπειν και προς
αυτον εις λογους καθιστασθαι, περι των κατα σφας δικαιων λεγοντας, οι δε
πειραταις μιχθεντες τα ληιστων συν εκεινοις πραττοιεν. ταυτα λεγων τοις μηδεν
αλλο προτεινουσιν η την του κοινου σφων συνεδριου προσταξιν, επει τουντευθεν
και τουτοις των αισχιστων εργων μετεμελεν, ικετας του λοιπου αντ' αντιστατων
ειχε και ευπειθεις προς ειρηνην τους πριν εχθιστους, ει λυοιντο τα ενεχυρα· τας γαρ
σπονδας και αυ τους θελειν, και αξιουν επι ταυταις επιταχθηναι, λυομενων μο νον
των κατα τα ενεχυρα διαμφισβητησεων. ταυτ' εκεινοι με ταβαλλομενοι
καθικετευον, και βασιλευς κατενευε τας επι χρο νοις σπονδας προσιεμενος, και ουτω
πρεσβειαν στειλαμενος τας ειρηνικας εταμετο. πονος γαρ ο των Περσων ηπειγεν
αλλος, κυ 327 κλουντων ωσπερ απο θαλασσης εις θαλασσαν την ανατολην απα σαν.
και αλλαχου μεν αλλοι κινδυνοι τοις ταλαιπωροις Ῥωμαιοις περιειστηκεισαν, τα δε
κατα Μεσοθινιαν πασαν και απανεστησαν σφαλεντος τα μεγαλα του εις ηγεμονα
τουτων ταχθεντος Μουζαλωνος.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

25. Μηνος γαρ Ἀνθεστηριωνος εικοστηι και εβδομηι περι που τον Βαφεα
(χωρος δ' ουτος περι την θαυμαστην Νικομη δειαν) Ἀτμαν συναμα τοις αμφ' αυτον
εις χιλιαδας πλειστας ποσουμενοις επιστας αιφνης, μαλλον μεν ουναλλ' αναλη
πτεον τον λογον αρχηθεν. Ἁλης γαρ Ἀμουριος συν αδελφωι Ναστρατιωι τωι παρα
Ῥωμαιοις επι χρονοις ομηρευσαντι, τους περι την Κασταμονα Περσας
προσεταιρισαμενος, Ῥωμαιους κακως εποιει. και τεως περι που τον Ποντον και
ενδοτερω, περαν Σαγγαρεως, τα της αλαστοριας επιδεικνυμενος τηι καθ' αυτον
ασφαλειαι απειχετο των επιταδε, ωγκωθη δε τα πλειστα εκ πλειο νος και των
ημετερων καθυπερηφανευετο εξ οτου τον του Ἀζα τινη σουλταν υιον τον Μεληκ
Μασουρ απεκτονει προπολεμων, ος δη τωι πατρι συμπροφερων εφ' ικανον την
πλανην κατα τα βορεια, εξ οτουπερ εκεινος Αινοθεν απελυετο, καθως και φθα
σαντες ειπομεν, εξ ανθρωπων εκεινου τηιδε γεγονοτος περαιουται τον Ευξεινον, και
Θυμαινηι προσσχων, μακροθεν τον Τοχαρων Κανιν, ως αυτοι φαιεν, Ἀργανην δωροις
υποποιουμενος, εν 328 τευθεν δεσποζει των τοπων ως πατρικων κληρων, και
καθυπο κλινει τους προυχοντας των τηιδε Περσων, ους δη σατραπας εκει νοι
καλουσι. και οι μεν εκοντες ακοντες εδουλουντο, Ἀμουριος δε ο του Ἁλη πατηρ
υπελθων Τοχαρους και ουλαμον εξ αυτων προσλαβομενος ολαις ορμαις αντεπραττε
τωι Μεληκ. ου μην δε αλλα και πολεμους προς αυτον εκφερων κατετροπουτο, ωστε
και απηυδηκοτα τοις ολοις συναμα γυναικι και ιδιοις γνωναι βασιλει προσχωρειν.
οθεν και την του Ποντου καταλαβειν Ἡρακλειαν. κακειθεν τηι Κωνσταντινου
επιδημησας, επει βασιλευς ες Νυμφαιον απεδημει, την μεν συζυγον τηιδε
καταλιμπανει, αυτος δε συν τοις αμφ' αυτον εφ' ημεραις ανεθεις των εκ της οδου κο
πων, υπο βασιλικωι ποδηγετηι, βασιλεως προσταξαντος ακουσθεν, της επι το
Νυμφαιον ιετο. αλλα που περι το Ἀτραμυτιον γεγο νως, ειτε παρ' αλλου μαθων ειτε
μην και αυτος υποτοπησας ως ουκ εις καλον εσειται οι η προς τον ανακτα αφιξις,
γνωσιμαχει τε αυτικα, και καιρου λαβομενος, του ποδηγετου (ο δ' ην ο Ἀβραμπαξ
πρωθιερακαριος) τας πολυωριας παρενεγκων, αυτο θεν εκφευγει νυκτος, πλην ου
νυκτιλοχου τροπον, παρα γνωσιν των εντυγχανοντων δηθεν, αλλ' εμφανως και
θαρρουντως, ως ην τις επ' αυτον ιοι, αυτοθεν επεξελευσομενος. Περσαις τε αυ θις
παραγινεται, και λαον συναγηοχως τωι περιοντι της φημης 329 του προτερου
κρατους και μειζονος εχεται. και τοσουτον κρα ταιουμενος ενισχυετο ωστε και
αυτον Ἀμουριον μη συνοισουσαν ετι τοις καθ' αυτον πραγμασι την απ' εκεινου
αφηνιασιν δοκι μασαντα γνωναι οι επτα συναμα παισι καθ' ικετειαν παραγε νεσθαι,
και δωροις εκμειλιξαμενον, ειτα δουλευοντα αγαπαν. ταυτα γνους και δοκιμασας
ξυμφεροντα οι, λαβων τους παιδας συναμα πλειστοις, ικετου αυτομολει σχηματι. ο
δε τοις προ τεροις απομηνιων και μηδεν καθυφεις του κοτου δεκτο μεν δωρα, πονον
δ' αμεγαρτον οφελλεν. ως γαρ μολις εισαχθεις μετα των δωρων προ ποδων
εκαλινδειτο και καθικετευεν, εκεινος τα παλαι προυφερε και πικρως ωνειδιζε και
απηλεγχε, και τελος σκυφον οινου λαβων ως πιομενος, τοις περι αυτον συγκειμενον
ον αυτου το ξυμβολον δειξαντος (το δ' ην ως δηθεν σκορδινιωντος και τας χειρας
εκτειναντος) αυτους τας σπαθας γυμνωσαντας κατακο πτειν τους ικετας, εκεινου το
συμβολον δοντος εισπηδωσιν αυτικα και αθλιαν θοινην εκεινον τε και παιδας
δεικνυσι. τουτο τωι Ἁληι πονος ην και των συμφορων η εσχατη, παιδι γε οντι του
κρεουρ γηθεντος και εκ τινος προνοιας περισωθεντι, και το τοις ομοιοις αμυνεσθαι
πασης ασχολιας υπερτερον ελογιζετο. ικανους δε δια 330 ταυτα προσεταιριζεται των
Περσων, και τροπον ληΐστορος περι θεει, εμφανης ων η αμυνουμενος η πεσουμενος.
ως δε κατα τρεχων ηρημου τας χωρας και την ανταγωνισιν εσπευδε, το του Μεληκ
λημα το μορσιμον ερεθιζει, και τουτον εκεινωι συνιστησι κατα πολεμον. ου δη
συρραγεντος σφαλλει τον Μεληκ η τυχη, και ο ιππος ολωι ρυτηρι φερομενος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

συγκαμπτει τω ποδε, και τον επιβατην μεθ' οτι πλειστης της ρυμης επι γονυ
συγκατασπαι, και εργον αυτικα σπαθης ο πεσων γινεται. ταυτα τον Ἁλην επηιρεν εις
ογκον Ἀμουριον, καντευθεν συναγων πλειστους κακως εδρα τα Ῥωμαιων. ουπω δε
μαλα δη και ες τελος, εως ου δαι μονιον τι μηνιμα (τι γαρ αν αλλο και ειποι τις;)
κατα Ῥωμαιων εφυσησεν, ο δη και λεξεται. ως γαρ περαν Σαγγαρεως διατρι βων τοις
ανα τουτον φρουριοις ισχυρως αντεκρουετο, α φθασας ο βασιλευς συνυκισε Μιχαηλ
και σταυροις μηκιστοις εκ δενδρων αξινοκοπηθεντων μεταξυ κατωχυρωσε, μεχρι
και ες εκατον ποδας το εντος πλατος αβατον καταστησας, ως εν τοις πρωτοις λογοις
ελεγομεν, και ην τωι Περσηι στερρον εντευθεν το της καταδρομης κωλυμα, Κρονιου
μηνος εκ του παραχρημα ο ποταμος μετοχε τευεται και ζητει την παλαιαν κοιτην,
καθ' ην και η Ἰουστινια νειος ποντογεφυρα. υστερον δε μετοχετευθεντος του
ποταμου, 331 τον εξ εκεινου Μελανα υπεδεχετο, ου τοσον οντα, αλλ' ικανον τεως
και τουτον εκ βαθους αυταρκους την των εχθρων αποκω λυειν εφοδον. τοτε τοινυν
εξ ομβρων ο Σαγγαριος πλημμυρησας της ιδιας μεταιρει και αυθις κοιτης, ης εκ
παλαιου ποτ' εκκοιτι σθεις επελαβετο, και προς την προτεραν ανετρεχε, και ου μεν
απεστη, περαιουσθαι και τωι τυχοντι παρειχεν, ου δ' επελαβετο πλημμυρων, μη ο γ'
εκ της πλημμυρας βαθος εδιδου τωι ρευ ματι, αλλα και χουν εκ μιλτοπαρηιων ορεων
καταγων και χερα δος ικανον προσεχων και πορον ετιθει τωι περαν θελοντι. τωι τοι
και οι εν τοις περαν φρουριοις συνωικηκοτες, την ξενην ιδοντες μεταστασιν και
γνοντες εν χρωι κινδυνου γενομενοι, απανισταντο. ου μην δ' αυθις επι πολυ το
σχημα τουτο τωι ποταμωι ην, αλλ' ες μηνα προσχωσας μονον υπεστρεφε. και ην η εκ
του παλαιου αποχωρησις και των εν τοις φρουριοις φυγης και της των εχθρων
διαπεραιωσεως προφανης αιτια, τωι περαν ανεδην τους βουλο μενους· η δ' εξ
υπογυου εσαυθις ανυποστροφη τοις καν τουτωι περωσιν ευθετησε, τωι περαν δια της
προσχωσεως. ταυτα γε γονει εκ παραδοξου, και βασιλει ηγγελλετο οτι πληρες
εχθρων 332 το μεσογαιον, ει και Ἁλης Ἀμουριος ειρηνην και ες τοδε σχηματιζομενος
εφησυχαζε τεως. αλλα τα τωι Ἀτμαν τα περι την Νι καιαν κατατρεχοντι εσυστερον
αριστουργηθεντα και τουτον επηι ρεν, ικανην φιλοφροσυνην δοξαντα καταπραττειν
τωι βασιλει, ειπερ ειρηνευοι μη εισβαλλοντων αλλων· ει δ' ουν, αλλα και αυτος
αρπαζοι τα τοις πολλοις απαγομενα. Ἀτμαν τοινυν των αμφι την Νικαιαν τοπων
απαρας (το γαρ συμβαν προτερον τωι Μουζαλωνι σφαλμα και πλεον ωγκωσε
τουτον), τους ορεινους διελθων σιφωνας ετοιμος ην καταθεειν Ἁλιζωνων. αλλα
πριν αυτον εισβαλειν, πληθος εχθρων συναχθεν, εις εκατον ποσωθεν και μονους,
περι που την Τελεμαιαν καταδαρθεισι τοις περι τον Μουζαλωνα επισταν εξ
απροοπτου, εκεινοις μεν ως εικος ταρα χην εμβαλλουσι την μεγιστην, πολλα δε
λαβοντες, και αυτους εν σαυρωτηρσιν υσσους, υποστρεφουσιν. ως δε συσταντες Ῥω
μαιοι τους επιοντας εδιωκον, εκεινοι τα ορεινα προκαταλαβοντες και το ασφαλες
εντευθεν εχοντες, σταντες εβαλλον οιστοις και κυκλωσαντες ετοξαζοντο, και των
διωκοντων τοσουτον περιγεγο νεισαν ωστε και αυτον κατασχειν τον σφων
εξηγουμενον· καν απηγαγον, ην μη τις των της Ῥωμαικης φαλαγγος λημα γενναιον
φερων, στερρως εμπεσων και περιγεγονως των αγοντων, του ιππου μονου
τρωθεντος εκεινον εξειλετο. τουτο γεγονος τε και 333 ακουσθεν επι πλεον
παρωτρυνε τον Ἀτμαν, και υπερηφανει ο βαρβαρος· ες τοσον γαρ το περι αυτον
στρατευμα επληθυνετο, ωστε και Περσας αλλους εκ των περι Μαιανδρον
παραγεγονοτας συμμαχους εχειν και προς την καταδρομην συλληπτορας ικανους.
τουτο δ' ην και το τον Ἀμουριον επηιρκος και πεισαν παρασπον δειν, ζητολυπουντα
τεως ει ων αυτος κατα την προς βασιλεα χα ριν απεσχετο, ταυτα μακροθεν
εσβαλλοντες αλλοι παρακερδαι νοιεν. αλλα τα μεν τουτωι πεπραγμενα μικρον ησαν,
καν αυτος ουκ αφιστατο πραττων· τοτε δ' Ἀτμαν επιστας, και αγων μεν τους ιδιους,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

αγων δε και πολλους κατα συμμαχιαν ετερους εξωρ μημενους κατα λυσσαν παλαι
των κατα Παφλαγονιαν μερων, ετοιμους εξαλειφειν τε και απαγειν τα προς ποσιν εκ
πολλης ιτα μοτητος, εκει που παντας συνηγεν. οι δ' αμφι τον Μουζαλωνα, οσον
Ῥωμαικον και οσον Ἀλανικον, οσον ιθαγενες και οσον εξωθεν, μολις που περι δυο
χιλιαδας συνιστατο. ομως γε μεντοι το επι της οικειας μαχεσθαι πολλην σφισι ροπην
επι τωι τολμαν προς πλειστους ολιγοις εδιδου. καν και περιγενεσθαι σφας ξυμ
βεβηκοι, ειπερ γνησιαις καρδιαις, ως πολλοις ελεγετο, ωρμων 334 και της μαχης
αντελαμβανοντο. νυν δ' αλλ' ερραθυμηκοτες οιον και ναρκην παθοντες, ουχ ηττον
εκ δυσνοιας η αβουλιας, αφηιρημενοι εξ υπογυου και ιππους και χρηματα δια την
επισυμ βασαν των Ἀλανων ενεκα εξ απαντων συντελειαν, τας ορμας τ' επεκλωντο
και ατολμοτερον συνερρηγνυντο. ο και τοις Περσαις μεγαλην ροπην ενεποιει, και
μαλλον ετολμων κατ' ολιγων πλειστοι. ουτω δε της μαχης ανισουμενης και πληθει
και γνω μηι, πιπτουσι μεν ουκ ολιγοι, φευγουσι δ' οι πλειους, και τηι Νικομηδειαι
εγγυθεν ουσηι μετα περιφανους της τροπης διεκπαιον τες συνεισβαλλουσιν ακλεως.
εδοξαν δε τοτε και ες πολυ χρησι μοι Ἀλανοι πεσοντες πλειους υπερ Ῥωμαιων· τωι
γαρ πεζωι πολλωι γε οντι διδοντες ανεσιν εις το φευγειν κλινασης ηδη της μαχης,
αυτοι μεν περικυκλουντες τους πολεμιους και υπο ποδα χωρουντες και λεχριοι πως
επιτιθεμενοι, περιαργουντες επιτηδες, οιστοις εβαλλον και πεζους τους τεως ιπποτας
εδεικνυον. πεζων δε νεφος εκεινων συνειλουμενον σφισι και διεκπαιον τα προσω
απεσωζετο. εκεινοι δε της αυτων σωτηριας τους καθ' αυτους προβαλλομενοι
κινδυνους συνεχεις επιπτον. και ουδεν ην το λοιπον και το νικαν 335 Περσας και
διασπαρεντας αλλον αλλαχου κατατρεχειν τα προσ χωρα, των πολλων εντευθεν εις
ραιδιαν προνομην κειμενων κατα πολλην ερημιαν των κωλυοντων. ηρξε τοινυν
ταυτα μεγαλων κακων απασηι τηι χωραι, επι καιροις αναγκαιοις, τοις των καρ πων
συλλογης, των μεν απαγομενων των δε σφαττομενων, εστι δ' ων και φευγοντων, ει
τις και προαπανιστατο των δεινων και φρουριωι τινι τα καθ' αυτον επιστευεν. 26.
Ειδες δε τοτε και τους ενδοτερω σκευαγωγουντας, και οικτραν θεαν περαιουμενους
εις πολιν, απογνοντας ηδη την των ιδιων σωτηριαν. και ο πορθμος ουτος εκαστης
μυρμηκιαν ανθρωπων και ζωων εδεχετο, ουκ ανευ συμφορων των μεγιστων
απαλλαγεντων· ουδε γαρ ην οστις ου των ιδιων απεθρηνει την στερησιν, της μεν
ανακαλουμενης τον ανδρα, της δε τον υιον η μην την θυγατερα, αλλης αδελφον τε
και αδελφην, και αλλης αλλο τι συγγενειας ονομα, παντων δε ελεεινως
προκειμενων, των μεν εντος πολεως, των δε και εκτος παρ' αιγιαλον εικαιως κατα
σποδουμενων, λειψανα φεροντων και ζωης και βιου. νηπια δε και γυναικες και
οικτροι πρεσβυται προκειμενοι ταις οδοις αλγειν εποιει και τον μονον ακουοντα.
πλην εντευθεν στρατος μεν το 336 μεν ξενικον περαιουμενον ακλεως υπεστρεφε, το
δ' ιθαγενες και αυτοχθον, και αυτων οικιων εκκεχωρηκος τοις εχθροις, εξ αναγ
καιου εζητει οπηι γε και αποφυγον σωθησεται. εχθροι δε τεως πολλων εμπλησθεντες
των ανωτερω ανεδην εκεινοις ενεσπαταλων, απαγοντες μεν αιχμαλωτους,
απαγοντες δε και ζωα και λειαν πασαν και αυτον δη τον καρπον της γης τον
επετειον, ζωοις τοις εκ της λειας διευθετουμενοι, και ο τι και εδοξεν ασφαλες μετα
φεροντες. ου μην δε και των κατωτερων Νικομηδειας ηπτοντο, ουπω θαρρουντες
ισως την εισβολην· επηιει γαρ εκεινοις φοβει σθαι την εξ εγγιονος εφοδον, και ως
ιερων αθικτων ετι των της πολεως προαστειων απειχοντο, ει και τοις τηιδε των
δεινων προσ δοκωμενων αναστολης εδει, και ως ην ανεστελλοντο. ου γαρ ενταυθα
μονον ην το δεινον, αλλα τα μεν κατ' ανατολην μεχρι και Ἀτραμυτιου, οπου και
βασιλευς επεχωριαζε, τα ανωτερω παντα διχα των οχυρωτατων φρουριων τοις
εχθροις εις προνο μην εκειντο, τα δε προσωτερω περι που την Ἀχυραους και Κυ
ζικον και Πηγας και Λοφαδιον ολιγωι τινι διαστηματι τωι απο θαλασσης ελευθερον
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιην. Προυσηι δε και Νικαιαι ταις πυλαις επεχραε τα δεινα, απαντων των εξω
προνομευθεντων, και δει 337 νον το παθος και απαραμυθητον το συμβαν, απαντων
ολιγων εξαπολωλοτων μηνων. και ωσπερ θειας οργης και μηνιματος δαιμονιου το
πασχειν, ουτω και θειας αντιληψεως μονης και συμπαθειας του κρειττονος το τα
δεινα στηναι εικος ην εννοειν.
27. Ἀλλα ταυτα μεν ες τοσουτον. ουκ ην δε αρα και αρχιερεις ησυχαζειν και
μη δι' οχλου μεγιστου τωι πατριαρχηι γι νεσθαι του της Ἐφεσου και παλιν Ἰωαννου
και της εκεινου ανορθωσεως ενεκα. εις δε τις αυτων (ο Σηλυβριας ουτος ην Ἱλα
ριων) και μεγα τι κατα του πατριαρχουντος εφθεγξατο, ου τοτε πρωτως, αλλ' οτε δη
πατριαρχης επι τηι της Παμμακαριστου μονηι αναχωρων των φροντιδων καθηστο,
ουκ αυτος ιδων αλλα παρ' ιδοντος ακουσας, ως ελεγεν. απην δε των ζωντων ο φη
σας, αναγωγος και αλλως ων εκεινος και επι διαβολαις γνωριμος. αλλα και το
εγκλημα απαιδον ολως και ψευδολογημα αντικρυς. ομως ο Σηλυβριας ου πανυ τι και
αυτος πιστευων, ως ευκει λε γων, το του πραγματος ατοπον εν απορρητοις
παραλαβων, βα σιλει πιστευει τον λογον. τωι δε μεγα μεν ακουσαντι εδοξε, και
βαρεως ηνεγκε το λεχθεν· ομως δε μεντοι και μη πιστευσαντι επηιει φροντιζειν του
εν απορρητοις διακεισθαι τον λογον, ως 338 αλλως και απρεπη οντα ου μαλλον η
ψευδη. διαφυλαττεσθαι γαρ και τας των πολλων υπονοιας αξιον εκεκρικει. πλην και
του προσανενεγκαντος κατεγνωκει, ως το τελος εδειξεν, οτι και ολως επι τοιουτωι
και παρα τοιουτου πιστευσειε λεγοντος. ην ταυτα, και οι μεν αρχιερεις και αυθις δια
το του πατριαρχου προς αυ τους αμφιγνωμον περι των κατα τον Ἐφεσου πραγματων
πα τριαρχηι επειχον και ου καθαρως ειρηνευον. ησαν δ' οιτινες τουτων και
ωμογνωμονουν τωι πατριαρχηι και προς τους λοιπους διεφεροντο. βασιλει δε παντα
τροπον τα της ειρηνης στεργοντι ουκ ην ηρεμειν, αλλα το μεν τον Ἐφεσου
αποκαταστηναι και προσαπεδεχετο και συνηργει τοις βουλομενοις, το δ' αυθις εκει
νου χαριν πατριαρχην προσαναγκαζειν ου οι των δεοντων εδοκει. οθεν καν και τους
υπερ του Ἐφεσου λεγοντας απεδεχετο, αλλα το γε σχιζεσθαι δια ταυτα σφας
πατριαρχου και λιαν δια βαρους ηγε και προσωνειδιζε, και τισιν εμβριθεστερον
προσεφερετο. σκοπω δε μη Πατροκλος ην ο Ἐφεσου και το του Αινειου εσχε διαζετο
ειδωλον, της βασιλικης γνωμης ηδη κλινουσης προς Ἀθα νασιον τωι τον Ἰωαννην
αποπροσποιεισθαι, ει και εν αφανει 339 ταυτ' ησαν ετι. ως δε που και το υπ' οδοντα
κεισθαι δοκουν αναπυστον ηδη ηρξατο γινεσθαι, και τινες αφωσιωμενως πως και
επιπολαιως τα περι εκεινου ηινισσοντο, το εκεινου σχιζεσθαι εαυτοις
ευπροσωποτερον καθισταντες, τοτε βασιλευς τον πρω τως υπομνησαντα περι τουτου
υπωπτευεν, ως και αλλοις ειποι τον λογον, καν αυτον μη σκανδαλισειεν υπειπων,
αλλοις ισως ειπων μωμον προστριψειε. δια τουτο, και τηι του πατριαρχου θαρρων
σεμνοτητι, εκφαυλιζει τον λογον, και τον πρωτως ει ποντα δηλον καθιστησιν.
αρρητον μεν γαρ ειναι και απιστον, και λιαν ωρεγετο, ως ευκει· υπολαλουμενου δε
και παρ' αλλων, αυτος αναγκασθεις φανεραν καθιστησι την κατηγοριαν, και ως
υβριστην ουκ αιτιας ανιει τον φαμενον. ακουει ταυτα και πα τριαρχης, και ως εικος
δεινοπαθησας, επει ου περιην ο πρωτως επειπων, ως ελεγετο, αυτωι δη Σηλυβριας
την συκοφαντιαν επε τριβε, και συνοδωι επεγκαλει ζητων την εκδικησιν εαυτωι, καν
εκεινος ως ειχεν επειλυων τον λογον αλλως ελεγεν εξειπειν. (28) παρ' ην αιτιαν και
βασιλευς (ουδε γαρ ην ψευδους γρα φεσθαι βασιλεα γε οντα) επι τοις τοιουτοις
συκοφαντουντα διε λεγχειν αναγκαζομενος, ο τεως ανεκφορον ηβουλετο μενειν, επι
340 πολλων εξεφερεν, οπως και οτε και τι προσελθων ειπειεν ο ει πων. τεως δε
πολυς προσετριβετο εντευθεν μωμος, αμφοτερω θεν αντιδιατεινομενων. και δια
ταυτα πατριαρχης δεινως υβριο παθων ην, και ουτε βασιλεα προσαπεδεχετο
κινουντα τον λογον, αλλα και τωι πρωτως ειποντι κακως ειχε, και συνοδου εζητει εκ
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δικησιν, ει πιστευειν θελοιεν ως και αυτοι συκοφαντιαν τον λο γον, ως λεγουσι,
κρινουσι. τωι τοι και τωι μεν ζητειν πατριαρ χην δικαια ξυμπαντες ωμολογουν, προς
δε το καταδικαζειν τον λεξαντα διαμφιγνωμονουντες ησαν· μηδε γαρ κακεινον
αυτοθεν εκφηναι τον λογον, μηδ' ως κατηγοριαν συνθειναι, αλλα βασι λει
πιστευσαι, ωστε μειναι και εν απορρητοις οιεσθαι. ως δε πολλακις ο μεν πατριαρχης
συνισταν βουλομενος συνοδον επι του τοις τους αρχιερεις μετεπεμπετο, εκεινοι δε οι
μεν συνηγοντο και ετοιμοι ησαν κριναι και καταδικαζειν τον φαμενον ως ουκ ευσχη
μον ον ουδ' αλλως ευπρεπες προς βασιλεα λεγειν τοιαυτα, οι 341 δε αιτιας της
αποφυγης πλαττομενοι την αφιξιν υπερετιθεντο και τωι Σηλυβριας αγαθας
υπερετεινον τας ελπιδας, ταυτα δ' εποιουν πολλακις εννοιαν διδοντες ως επαλγοιεν
και ουτοι μη και πατριαρ χου σφισιν ομογνωμονουντος επι τοις του Ἐφεσου
πραγμασιν, ωστε και κινδυνευειν σχιζεσθαι, τοτε πατριαρχης απαλγων τοις
τελουμενοις, επει γε συνοδικως προκαθημενος μεχρις οψε της ημερας την εκεινων
περιεμενεν αφιξιν, αυτικα συντονωι ψυχης καταστηματι και ικανως ενθερμωι εκ
λυπης αποχωρει, τελευ ταιον ειπων εις τους τοτ' αρχιερεις η μην του λοιπου μη
ειναι μεσον αυτων, καν ο τι ποιοιεν, και ορκον επιπροσθεις, ως τι νες ηκουσαν. ο δ'
ορκος ιδιωτικως πως ουτως εξενεχθεις "να ημαι δουλος του Χριστου, ου μην ειμι
μεθ' υμων, ει μη τα γενοιτο." το δ' ην, ει μη ο Σηλυβριας κολαζοιτο. πεμπτην μεν
ουν ηγε τοτε μην Ἀνθεστηριων, ημερα δ' ην η προ του σαβ βατου παρασκευη, και
μικρον εφησυχασας τηι κελληι προς εσπε ραν συν τοις ιδιοις μεταχωρει, και προς την
της Παμμακαρι στου μονην, οπου και ειθιστο καταμενειν, γινεται, αφεις ενα των
αυτου η και δευτερον τα του πατριαρχειου κατεχειν και διοι κειν. και ταυτα μεν
εκεινος επραττεν, ου μην δ' ωστε οι και καθαπαξ απαλλαττειν εγνωστο, αλλ' ως
πολλακις ειθιστο πρατ 342 τειν, ουτω και παλιν υπελαμβανετο. αυτος δε μεθ' ημερας
και παραιτησιν σχεδιασας πεμπει προς βασιλεα ουτως εχουσαν επι λεξεων. 29.
"∆εσποτα μου αγιε βασιλευ, και υμεις δεσποται μου αγιοι αρχιερεις, εγω το πρωτον
αμαρτωλον ειδως εμαυτον παντα επραττον υπερ του της αμαρτιας ρυσθηναι με.
μαλλον δε επραττον μεν ολιγα, το πλεον δ' εθαρρουν εις το ανεξαντλητον πελαγος
της του θεου φιλανθρωπιας, οπερ πλουσιως εξεχεε τε και διηνεκως εκχεει προς τε
δικαιους και αμαρτωλους και προς πασαν την υπ' αυτον κτισιν. και τουτωι μονωι
θαρρων διηνυον ηδεως τον εμον βιον. ειτα αναγκασθεις οσα οιδε θεος, κριμα σιν οις
οιδεν αυτος, ανηχθην εις τον πατριαρχικον θρονον. υβρισθην μετα ταυτα οσα οιδε
πας ο ενταυθα και εκτος λαος. ελυπηθην δια ταυτα πολλα, ουχι δια την εμην
υποστασιν, οιδε θεος, αλλα δια το της εκκλησιας απαν πληρωμα, ης Χριστος και δια
της χαριτος εκεινου εγω κεφαλη. ειδως τοινυν ως ου των πρεποντων, ου των
δικαιων ον, ουτως υβρισμενον αποφε ρεσθαι πατριαρχου αξιωμα, αναγκασθεις
ωμοσα την αυτου απο βολην. και ιστημι του φυλαξαι τους λογους μου, και αποδι
δωμι ιδου τας ευχας μου, ας διεστειλαν τα χειλη μου εν τηι θλι ψει μου. παραιτουμαι
γαρ τον πατριαρχικον θρονον· ως αν δε 343 και μη προφασις εις το εξης δοξω
σκανδαλου, συν αυτωι και την εμην παραιτουμαι ιερωσυνην, το μεγα οντως εμοι
χρημα και του παντος ανταξιον. ταυτα τιθημι γνωριμα τηι εκ θεου βασι λειαι σου και
τοις δεσποταις μου τοις αρχιερευσι Χριστου δια της παραιτησεως ταυτης, δι' ης και
τελειαν νεμω συγχωρησιν τοις τε υβρισασι τοις τε εις τουτο συνεργησασι και τοις
προαχθεισι τουτοις πιστευσαι, και ιλεως αυτοις ειη δια τουτο θεος. αν δε τι συμβηι εις
τα ψυχικα και εις τα σωματικα εις την αγιαν του θεου εκκλησιαν η εις τον λαον του
θεου, αθωος ειμι τηι χαριτι του Χριστου μου." ειχε και υπογραφην τηνδε "Ἰωαννης
μονα χος ο χρηματισας πατριαρχης Κωνσταντινουπολεως." Ταυτα γραψας τε και
υπογραψας και τωι βασιλει αποστει λας, και αυτα τα της αρχιερωσυνης
απαμφιασαμενος, αφησυ χαζε τοις εγνωσμενοις εμμενων. βασιλευς δε δεξαμενος
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την πα ραιτησιν ουδ' ηθελεν αναπτυσσειν εξ ευλαβειας αλλα πυρι διδο ναι, επει και
αλλοτε ταυτ' επραττεν. επει δ' αναγνωσθεντος τον πατριαρχην ηκουε λεγοντα ως
ομοσοι, εν φροντιδι μεγιστηι ην, και ο τι περι τουτων αρχιερεις αποφηναιντο
διεσκοπει. το μεν ουν αμα δεικνυναι και εξεταζειν εφιεναι τα εφεστωτα τηι Ῥω μαΐδι
κακα ου παρειχεν. ημερας γαρ εκαστης ηγγελλοντο τα 344 δεινα, και ου καθ' εν τι
μερος αλλα πανταχοθεν και πανταχηι συρρεοντα, ου κατα γην μονον αλλ' ηδη και
κατα θαλασσαν. προτερον μεν γαρ πειραται καταλαβοντες Τενεδον νησον ως ιδιαν
ειχον, και ορμητηριωι εχρωντο, κακειθεν αναπλεοντες και πολλ' αττα των δεινων
πραττοντες εν ταυτηι και αυθις προσωκελλον υποστρεφοντες. τοτε δ' αλλ' εκεινων
και εκοντων κατα φοβον απαλλαξαντων, το Περσικον οσον ην ενδοτερω
ναυπηγησαμενον ταις Κυκλασιν επεχραον και κακως εποιουν, και τουτο μεν Χιωι
τουτο δε Σαμωι και Καρπαθωι και αυτηι Ῥοδωι και πολλαις συν αυταις ετεραις ουκ
ολιγαις προσβαλλοντες ταις ναυσι τας τεως ενωικισμενας σχεδον αοικητους
ειργαζοντο. ουκ ην δ' ολως ου δε τοις εν τηι γηι τε και ηπειρωταις αναπνεειν των
μοχθων ουδ' ες βραχυ· οσον γαρ οσον και δικην αγριου πυρος, τα εντος κα
τεβοσκοντο, και καθ' ημεραν νεαι δυαι ηγγελλοντο και βασιλεα προς εαυτας
αντεσπων, και ατελεις μετηλλαττον τας φροντιδας φροντιδες ετεραι. το μεν ουν τα
του πατριαρχου ζητειν αυτο θεν δυσχερες ην, και ο καιρος ουκ ενεδιδου· τεως δε
καιρον εζητει τον ευθετον και αρμοδιον. 345
30. Ἐντευθεν και των κατα θυρας και εγγυτερω επι πλεον κακουμενων (τα δ'
ησαν τα εκ Νικομηδειας και μεχρι πορ θμου Θραικικου) επει ουκ ην μετελθειν
πολεμωι τας μαχας και τωι φανερωι προσβαλλοντας, αλλως εγνω μεταχειριεισθαι τα
κατα τους εχθρους. και τον Κουξιμπαξιν Τοχαρον, ος Νογαι μεν ωικειωτο παλαι, τα
Περσων δ' εσεβε και των περι εκεινον Μα γων τα κρατιστα ην, υστερον δ' εκεινου
απολωλοτος τωι εκειθεν πλωι προς τους κατ' ανατολην Περσας χρωμενος οσα
γυναικι και παισιν εξ αντιπνοιας περιπιπτει τοις κατα την Ποντικην Ἡρα κλειαν
Ῥωμαιοις, και βασιλεα επικαλεσαμενος σωζεται τε και τα Χριστιανων αιρειται και
πανοικι βαπτιζεται, καντευθεν ωικειωτο βασιλει. τοτε τοινυν βασιλευς κρυπτον τι
και συνετον πειρωμε νος εννοειν, κηδευειν τουτον επι θυγατρι τον Σολυμαμπαξιν εγ
χωρει, ος δη και των πλησιον εχθρων ηγεμονευε, και μετα του το κηδος προβηναι
και αυτον ηγεμονα των κατα την Νικομηδειαν καθισται, εφ' ωιπερ εξ αγαπης και
συγγενειας ονησις τις τοις Ῥωμαιων πραγμασι γινοιτο, καν ουδεν ες τοσον η επινοια
ωνη σεν. ο μεν γαρ τας επιγαμιας προς το συμφερον εποιει, και επι 346 βεβαιαις ταις
ελπισιν ωρμει, ειγε κατα συγγενειαν συνεγγιζοντες, ταυτο δε τουτο και τοις τοποις,
ο μεν βασιλει δουλευων προ νοοιτο Ῥωμαιων, ο δε το κηδος και τας συνθεσιας
αιδουμενος ανακοπτοιτο τας ορμας. οι δε, ο μεν εις ειρηνην εναγων ο δε
σπενδομενος, ομως το των προσχωρων συμφερον ουκ ηνυτον. μαλλον μεν ουν δια
ταυτα αιτιαν και αμφοτεροι απηνεγκαντο, ο μεν παρασπονδησεως της προς βασιλεα,
ο δε δυσνοιας της προς Ῥωμαιους. περιερχεται γαρ αλλοθεν το κακον· το δ' ην το εκ
του Ἀμουρη, αλλου Περσων στρατηγου, ος και καταθεων Μεσοθινιας συχνακις την
Σολυμαμπαξι χαριν ως ουδεν ονουσαν απημβλυνε. το γαρ κατα συστασεις και ιδιως
καθ' ενα μαχε σθαι εκ του μη ενα ειναι τον κυριευοντα ην παντως. παρ' ην αιτιαν
και δυσχερης τωι βασιλει και σχεδον αδυνατος η των επι συμβαινοντων διορθωσις
ενομιζετο, του μεν ενθεν του δ' εκει θεν ορμωντων, και κατα γνωμας διαφεροντων,
και λαον αγον των εκαστου επι τοσουτον αγομενον εφ' οσον και το κερδαινειν
σφισιν εκ του πολεμειν εσοιτο, ει δε μη θελοιεν πολεμειν οι προ 347 αγοντες,
ετερους ζητουντα τους αξοντας, ων και μαχομενων αυτοι κερδαινοιεν πολεμουντες.
τουτο συμβεβηκος και τωι Σολυ μαμπαξι αχρειαν εποιει Ῥωμαιοις την της ανακωχης
χαριν, των υπ' αυτωι στρατηγουμενων τεως ετεροις συνιοντων, και τα αυτα
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ῥωμαιους δρωντων οσ' αν καν υπ' αυτωι το πριν εστρατηγηντο επραττον. αλλα τα
εντευθεν επισυμβαντα ειρησεται κατα το πον εσαυθις. 31. Τοτε δε βασιλευς δεινον
οιηθεις ει και πλεον αφεξοιτο του την εκκλησιαν καθισταν (μηδε γαρ επ' αγαθωι
ειναι τοις Ῥω μαιων πραγμασι το μη εν καταστασει την εκκλησιαν ειναι), μι κρον
αφεμενος των εξω φροντιδων εδιδου και ταις υπερ της εκ κλησιας μεριμναις, ηδη
και παλιν αρχομενης κραδαινεσθαι. και δη συνοδους συνηγε, και ιερων ανδρων
συνταγμα, οσον ην εξ αρ χιερεων και οσον εκ κληρικων τε και μοναχων, εις ταυτον
καθι στα, και συνδιημερευε τουτοις, τα περι της παραιτησεως κατα κανονας
διερευνωμενος. τοτ' εφ' ημεραις συναγομενων σχισμα γεγονει. και οι μεν πατριαρχηι
προσκειμενοι τα της παραιτησεως ουκ εδεχοντο· υβρισθαι γαρ ελεγον τουτον, και
αναγκην ειναι 348 μη εκδικουμενον, υβριοπαθησαντα, εκχωρειν αιρεισθαι, ωστε και
της εκδικιας κατα τροπον προβασης αυτον και αυθις επανη κειν και την τιμην
λαμβανειν ετοιμον γινεσθαι. ορκον δε μηδ' ειναι το παραπαν, ο δη και απο θλιψεως
διεφθεγξατο, ταραχην δε μαλλον λογισμων εκ ζηλου τινος ανοιδουμενην, εξ
ολισθου προαχθεισαν γνωμης και ουκ εκ τινος ευσταθειας και μεμεριμνη μενου
σκοπου τε και καταστασεως. οι δε απεναντιας και την παραιτησιν ως λελογισμενην
εδεχοντο και τον λογον ως ορκον αφυκτον εκρινον· και γαρ και αυτον δη επι τηι της
παραιτησεως εκθεσει ομολογειν, και ευχην προς θεον ονομαζειν το προαχθεν,
διεσταλμενην τοις αυτου χειλεσι. και διεφιλονεικουν εντευθεν, οι μεν ενθεν οι δ'
εκειθεν τα της γνωμης εχοντες. και ου το σουτον περι της παραιτησεως σφισιν ο
λογος ην οσον περι του ορκου, ει εξεστι τεως παριδοντας αυτον αναγκαζειν και
αυθις πατριαρχην την αρχην δεχεσθαι. και τοις μεν απωμοτον ολως εδοκει τον
ψευδορκιας αλοντα πατριαρχην τουντευθεν και ειναι και ονομαζεσθαι· οι δε βιβλους
ανεπτυσσον και ιστοριας προετει νον, και που μεν Φλαβιανον προσηγον ομοσαντα
την χειροτονιαν μη δεχεσθαι και δεξαμενον υστερον, που δε τον επι του μεγαλου
349 Βασιλειου Βιανορα, θεραπευσαντων των αγιων τους εκεινων ορ κους τροποις
οικονομιας και πνευματικης καταστασεως. ταυτ' ελεγον διαγνωμονουντες, και επι
τουτοις ο χρονος ετριβετο. μο λις μετα την πολλην διαφιλονεικιαν και την υπο
βασιλει ακροατηι γε και διαγνωμονι συνδιασκεψιν, επει ουκ ην συμβαινειν τας
γνωμας αυτων, εις πολυ του καιρου κατατεινομενου, εγνωσαν αμα πεμπειν και
ερωταν εκεινον αυτον πατριαρχην, οπως εχοι γνωμης και ο τι λεγει επι τε τηι
παραιτησει και επι τωι φημιζο μενωι ορκωι· το γαρ ευλαβες και απλουν του ανδρος
εχεγγυον ει χον λεγειν εκεινον τα πασης αποδειξεως κρειττω, εφ' οις αρα
διημφισβητουν αλληλοις. και δη ηξιουν μεν πατριαρχην Ἀλεξαν δρειας, εκει και
αυτον προκαθεζομενον, της παρ' εκεινον αφι ξεως ενεκα, συνεπεμπον δε οι τους
συνερουντας και δυο αρχιε ρεις, τον τε Κρητης Νικηφορον και τον Περγαμου
Ἀρσενιον. οι και επισταντες περι της παραιτησεως και του λογου ως εκ συν οδου
πασης και βασιλεως διεπυνθανοντο.
(32) ο δε τον απο λογον οσον ην συντεμων, γραφηι σημηνας απεστειλεν. ην δ'
επ' αυτης ειπειν της λεξεως εχουσα ουτως. "δεσποτα μου αγιε βα σιλευ, διεμηνυσατο
μοι η κραταια και αγια βασιλεια σου και η θεια και ιερα συνοδος, μετα του
αγιωτατου παπα και πατριαρ 350 χου Ἀλεξανδρειας και μετα των δυο αρχιερεων, ινα
παραδηλωσω τηι κραταιαι και αγιαι βασιλειαι σου οπως εχω γνωμης περι του
συμβαντος εις εμε λογου, ετι δε και περι της παραιτησεως μου. και εδει μη το
παραπαν αποκρινασθαι με, της εμης παραιτη σεως σαφως παριστωσης την εμην
βουλησιν· επει δε μολις νυν ερωτωμαι, ως εν βραχει τουτο αποκρινομαι προς την
αγιαν και κραταιαν βασιλειαν σου, οτι εγω εκ πολλων ηδη των χρονων εθε μην εν
εμαυτωι μητε ομοσαι μηθ' ετερον ορκον ζητησαι, μηδε υβριν μεμψεως αξιαν του
στοματος προενεγκειν, αλλα μηδε τινι καταρασασθαι. και εφυλασσομην μεχρι της
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δευρο Χριστου μου χαριτι. πλην ειχον εις πληροφοριαν των λογων μου και
παραστασιν απλα και μη βλαπτοντα, μηδε εις ορκον λογιζομενα ταυτα, να εχω το
ελεος του θεου, να ημαι δουλος του θεου, και να αποθανω εν μετανοιαι. ωστε και
εκεινο, οπερ εφθεγξα μην απο παραλυπησεως των αδελφων μου, ουχ ως ορκον
λογιζο μενος ειπον, αλλ' απλως εχων εκ συνηθειας τουτο λεγειν. το δε ην· να ημαι
δουλος του θεου, ου μη ει μη μεθ' υμων υπα γω δηλονοτι το γε νυν εχον, αφισταμαι
εξ υμων. ουχ ορκον δε τουτο ελογιζομην, μαθων και ταυτα παρα του μεγαλου
πατρος ημων Βασιλειου, λεγοντος εν τοις ηθικοις αυτου λογοις οτι ενθα το να
τιθεμεν, ουχ ορκον παραδηλουμεν, αλλ' ενθα το μα. 351 ει δε τις επιλαμβανεται μου
της παραιτησεως ως κακεισε γραψαν τος δια τον ορκον εξερχεσθαι, πρωτον μεν
λογιζεσθω οτι απο ακρας παραλυπησεως γεγραπται, ως κακει παρεδηλωσα. αλλως τε
και εδοκουν απαλλαγηναι της εκκλησιας ειρηνικως. επει δε συμβαινει
σκανδαλιζεσθαι τους αρχιερεις δια ταυτην ως μη κα νονικως προβεβηκυιαν, ει μεν
ομου γενοιντο απαντες τεσσαρα κοντα τον αριθμον οντες και δεξαιντο την
παραιτησιν μου ολοι, ευ αν εχοι, καγω τοτε το τυχον ουκ ερω, αλλα της εκκλησιας
εκστησομαι, και οψεται κυριος εαυτωι ποιμενα, καμου, ειγε βουλοιντο, μετ' αυτων
συνδιασκεψαμενου περι του νευσει θεου την αυτου κυβερνησοντος εκκλησιαν. ει δ'
απολειφθειεν τινες των αρχιερεων, αχρι και τριων λεγω, μη δεχομενοι την εμην
παραιτησιν, μηδ' ως κανονικως προβασης αποδεχομενοι, καγω μετ' αυτων δηλονοτι
εσομαι και της δεδομενης μοι παρα του πνευματος του αγιου εξουσιας ουκ
αποστησομαι, αμα μεν φει δομενος των ψυχων των αδικως και παραλογως
κατειποντων μου, αμα δε και των εκκλησιων προμηθουμενος, ινα μη τελεον απο
λωνται τηι των υπερμαχουντων της αληθειας αποχωρησει. οτι δε και ηδικηθην παρα
τε της αγιας βασιλειας σου και παρα των αρχιερεων, ευδηλον· οκτω γαρ
παραδραμοντων μηνων εν οις υβριζομην, ουδεμιαν εποιησεν εκδικησιν η αγια
βασιλεια σου 352 εις εμε, ουτε η συνοδος. οσον δ' εντευθεν επισυμβηι τηι εκκλη σιαι,
παντως ουκ εγω τον υπερ τουτου αποδωσω λογον. ταυτα δια το ασφαλες γεγραφως
τηι κραταιαι και αγιαι βασιλειαι σου πεμ πω. γενοιτο δε αυτηι θεου κυβερνωμενηι χειρι,
οσον ασφαλες και αταραχον, τηι αυτου πραγματευσασθαι εκκλησιαι." Ταυτα
δεξαμενωι τα γραμματα βασιλει υπονοειν επηιει ως ου γνησιας φρενος και γνωμης
του πατριαρχου ταυτα, αλλα τι νων αλλων υποβαλλομενων, οις ην αμφισβητειν
αρχιερευσιν ου σιν προς τους κατ' εκεινου σπουδαζοντας· ομως δε και αυθις ξυναξιν
καθιστας τηι συνοδωι τα της απολογιας κοινουται, και οτι μεταμελειν δοκει τωι
παραιτουμενωι της παραιτησεως, συν διασκεπτεσθαι αξιοι. τοτε τοινυν στερρα τις
φιλονεικια και εκα τεροις τοις μερεσι γινεται, των μεν υπερ εκεινου λεγοντων και
μαλλον ισχυριζομενων, ως παραλυπησεως, ου προαιρεσεως η παραιτησις, και οτι ει
και επι τρισιν αρχιερευσι και μονοις ιστα σθαι βουλεται, τοσων προσκειμενων
εκεινωι πολλωι γε δικαιοτε ρον ιστασθαι, των δε τουτοις ανθισταμενων ορκον ειναι
διατει νομενων τον λογον, και ορκον φρικης μεστον, και ικανον κωλυειν ιερωσυνης
παραβαινομενον. οις δη και ο βασιλευς επιεικως ομογνωμονων ην, τωι μεν πλειονι,
ως ευκει, δι' ακραν ευλα 353 βειαν την επι τον ορκον, τωι δ' αδηλωι, οιμαι, και
σκοπον εχων τους Ἀρσενιατας, ει ειρηνευειν δυναιτο, (ουδε γαρ μικρον ωδυνα τον
βασιλεα το εκεινων σχισμα, ως εδειξε) προσλαβεσθαι. η μην αλλως και δι'
Ἀθανασιον, αδηλον ον ες τοτε. τουτων επι πολυ τριβομενων και των αρχιερεων μη
συμβαινοντων αλλη λοις μετεωρα τα της αποφασεως ησαν, και ουδεν ηνυτον συνερ
χομενοι. δια τουτο και ετι εμνημονευετο μεν Ἰωαννης, οι αυ του δε το πατριαρχειον
διυκουν κατεχοντες, καιτοι γε και προ του ταυτα κινεισθαι πεμποντος μεν εις μονας
του ετι πατριαρ χουντος, πεμποντος δε και εις την αυτην εκκλησιαν, και παυειν το
εαυτου μνημοσυνον επιτρεποντος ως δηθεν παραιτησαμενου και αποβεβληκοτος
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον ιερεα πανταπασιν. αλλ' εκεινοι την απο τε συνοδου και βασιλεως
αποκαταστασιν εκδεχομενοι κατασιγαν ουδ' ολως επειθοντο το Ἰωαννου ονομα. 33.
Τωι μεντοι γε βασιλει ενθεν μεν ορωντι την επι τωι παραιτεισθαι πολλακις ευκολιαν
του Ἰωαννου, ενθεν δ' αυθις υπονοουμενωι την των Ἀρσενιατων ες εσχατον
αντοχην, ως ουδ' αν ειρηνευσοντων αλλως ει μη γε καθ' αυτους τα της εκκλησιας
πραγματα γενοιντο (και γαρ και του Ὑακινθου εξ ανθρωπων γε γονοτος εκεινοι τηι
του Μωσελε μονηι προσκαθημενοι πολλους ει 354 χον εξωτερω τους σπουδαστας, και
τους αυτων νεκρους ισα και ομολογητας ετιμων, και πολλους εντευθεν επηγοντο),
εννοια τις επηιει, ηδη και τοις λογισμοις αυτου προκαθισασα, μηπως θεωι δοκουν τα
τουτων ο δε τα πορρω διωκοι, και ων ισως τελεσθεν των ουδεν ονηιστον γενοιτο,
και δια ταυθ' οδηγουν το θειον την του Ἰωαννου προς το πατριαρχευειν εμποιει
ναρκην, ευχε ρως παραιτουμενου κακ της τυχουσης προφασεως. τωι τοι και
γνωσιμαχων υπερ τουτων, και οτι αλλως αναγκη ην και τριτον επι δυσι πατριαρχην
επικηρυττεσθαι αυτου γε παραιτουμενου ηδη, και το απρεπες δυσωπουμενος, εγνω
προκαταλαμβανειν εκεινους, και πεμψας εν απορρητοις την εκ Νοστογγων Ταρχα
νειωτισσαν ομαιμονουσαν τωι Κομνηνωι Ἰωαννηι και τα εκεινων εξ αρχης
φρονουσαν αγει παρ' εαυτωι, και κοινουται ταυτηι το σκεμμα, και προς εκεινους δια
ταυτης πρεσβευεται, και ζητει τους εκεινων πρωτους, και μαλιστα τους τυφλους,
Λαζαρον τε τον Γοριανιτην και τον Περιστερην Μακαριον, εφ' ωι και περι τουτων
σφισι συνδιασκεψασθαι. και δη εφισταται μεν η μονα χη γραυς ασμενοις τοις
μοναχοις, εκλεγονται δε παρ' αυτων τοις τυφλοις συναμα οι των αλλων προεχοντες,
και εις πεντε ποσω θεντες εξαποστελλονται. ων δη και των νυκτων αωρι μηδενος
αλλου συνειδοτος προσοδου προς βασιλεα τυγχανοντων, οι περι 355 τουτων
κινουνται λογοι· και βασιλευς ουδεν αλλο προυργιαιτερον εχων η οπως μεν το επι
ταις πραξεσιν αμωμητον σχοιεν, επι τε χειροτονιαι δηλαδη πατριαρχου και τοις
λοιποις, οπως δε και αρχιερεις περιποιοιντο εν ταις τιμαις (το γαρ του Ἰωσηφ μνημο
συνον και προπεποτο), πολυς ην αξιων προς ταυτα, μη πως, φησι, καταστορεθεντος
μερους μερος αυθις ανασοβοιτο και πα λιν αναζωιεν τα σκανδαλα, αλλ' ολη τις και
εφ' ολοις ειρηνη επισχεθειη τοις πραγμασι· τουτο γαρ, φησι, και το σπουδαζομε νον.
οι μεντοι γε μοναχοι τα μεν περι του γενησομενου πα τριαρχου, οπως αν ψηφισθειη
και οπως χειροτονοιτο και τις ου τος δη και οποιος, τον μεν εχειν ελεγον και
επιεικως επι τωι πρα γματι αξιον, την ψηφον δ' αυτου και την χειροτονιαν μη πρατ
τειν ολως απελεγον τους αρχιερεις· μηδε γαρ οσιον ειναι κατασε σεισμενον εξ αρχης
υποτιθεναι τον θεμεθλον. αλλ' εκεινους μεν απρακτειν το παμπαν και ησυχαζειν,
εστ' αν κατασταντος 356 πατριαρχου νομιμου τα κατ' αυτους εξεταζοιντο, αυτους δε
και 356 ους κοινωνους ειχον ετερους ψηφιζεσθαι· χειροτονειν δε τον των
Μαρμαριτζιων επισκοπον προσκληθεντα εκ δυσεως, ανδρα γη ραιον μεν ηδη και της
παλαιας εκεινης χειροτονιας, ουδ' ολως δε τοις μεταξυ πραχθεισι κεκοινωνηκεναι
δοξαντα. υπετεινον δε και χρηστας ελπιδας αρχιερευσι, λεγοντες μη τελεως αυτων
αφει δειν ες ο και αργοιεν, αλλα κατα την του θειου Ταρασιου πρα ξιν περιποιεισθαι,
πλην εκεινων οσον εκ του γενησομενου πα τριαρχου κανονικη εξετασις, ως εικος,
αποδοκιμασειεν. ως δε και περι του Μαρμαριτζιων εζητησεν ο κρατων, και πολλην
εν πολλοις αδιαφοριαν του ανδρος κατεμανθανεν, οτι τε χρηματων ωνιον την
ιερωσυνην ποιοιη, και οτι συναμα πολλους χειροτονοιη εν μιαι ιεραι τελετηι της αυτης
επι τηι ιερωσυνηι ταξεως, και αλλ' αττα των εκκλησιαστικων θεσμων απαιδοντα
πραττοι, και μαλ λον οτι εκλελοιποτων κατα δυσιν και των απο της μεγαλης συνο
δου αρχιερεων δια τα των εκκλησιαστικων σκανδαλων επαλληλα. ως γουν ταυτ'
ακουων τοις μοναχοις προετεινεν ο κρατων, την του καιρου εκεινοι προβαλλομενοι
δυσκολιαν και το των φυλα χθεντων σπανιον επι τοιουτοις καιροις, παρελκειν
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελεγον ταυτα 357 ως αξια συγγινωσκεσθαι· εκεινον γαρ, καν παντ' εχοι τα φημι
ζομενα, αλλ' ουν την εκ παλαιου χειροτονιαν και το μη συγκε κοινωνηκεναι δοξαι
τοις χθες τελεσθεισι και πρωην εις το της εκ κλησιας σκανδαλον ες τελος περιποιειν
δυνασθαι. ταυτα λεγον τες δηλοι ησαν ακριβειας καθυφεικοτες, ινα αρα τα της ακρι
βειας πραττειν εβουλοντο. βασιλευς δ' ομως απαξ δια σκοπου θεμενος αυτους
προσλαβεσθαι, ουδεν εφυλοκρινει προς ταυτα, απεθαρρει δε την εγχειρησιν,
ακριβως ειδως, οπερ και φανερον ην, ως παρ' αυτοις αν ειη και μονοις και το
επιμωμον δοκουν εξιασθαι, ακριβειας δοξασιν επειληφθαι ως και δια ταυτην αρ
χηθεν πιστευομενοις κακοπαθειν. τωι τοι και υπο πολληι πληρο φοριαι επ' αυτοις το
παν ετιθει, και δηλος ην εκεινοις προσεξων ο τι και πραττοιεν. γραμμασι τε τα
συντεθειμενα ησφαλιζοντο. και μονον ην το αρχιερεις ομοφωνειν επι τηι της
παραιτησεως του Ἰωαννου παραδοχηι, ει δ' ουν αλλ' ορκον το λεχθεν τιθεμενους
αποπροσποιεισθαι την εκεινου ποιμαντικην, καν αυτος ανακαλη ται ιερωσυνην εκ
μεταγνωσεως. οι μεν ουν συναγομενοι εφ' ημε ραις απασαις διημφισβητουν
αλληλοις και αμφεγνωμονουν περι 358 του Ἰωαννου. οι πλειους δε και
περιφανεστεροι, ορκον τιθεμε νοι το λεχθεν, παραιτησεως μεν εκεινης ηλογουν
παμπαν, καν εμμενηι ταυτηι καν μη εκθεμενος, μη δυνατον δ' ειναι αυτον ιε ρασθαι
το απο τουδε, μη δοντος δηλαδη τας δικας του Σηλυ βριας της εις αυτον υβρεως·
μηδε γαρ δυνατον ειναι δικας υπε χειν τον μη τροπον κατηγορου σταθεντα μηδε
προδηλως υβρι σαντα. ο μεντοι γε Φιλαδελφειας Θεοληπτος προς την του Ἐφεσου
Ἰωαννου καταστασιν συνοδωι πασηι διαμφισβητων, το εκποδων γενεσθαι τον
πατριαρχην ομογνωμονουντα οι περι του του της οικειας γνωμης καταλυσιν το
συμπαν οιομενος, απριξ τε ειχετο τουτου, και τωι Σηλυβριας ετιθει δικαιας τας δικας
της καθαιρεσεως, δι' ας απρακτειν και το δοκουν εις ορκον εξ αναγ καιων ᾤετο.
αντελεγον δε πλειστοι, και μαλιστα ταυτης γε και αυτοι της αιτιας ενεκα, συν οις και
βασιλευς ορκον εκρινε μεγι στον το λεχθεν. πλην δ' αλλ' ει βουλοιτο, φησι,
πατριαρχης αναλαμβανειν και ουτως τον θρονον και την τιμην, ετοιμος ει 359 ναι
και παλιν εκεινον δεχεσθαι, πιστευων, οιμαι, τωι τελει, ως ουδεν αν καταδεξομενου
του γεροντος αντεχεσθαι μωμητως ουπερ προθυμως εξιστατο. 34. Ἀλλ' εν τουτοις
των πραγματων οντων (θεος δ' ει δειη πως ταυτα και πεπρακτο) μοναχος τις των
ευλαβων δοκουν των και ελλογιμων, Μηνας τουνομα, Σκωληκης τουπικλην,
γνωριμος μεν εκκλησιαι γνωριμος δε γε και βασιλει, προσοδους εις Ἀθανασιον τον
παλαι πατριαρχευσαντα εκ συνηθειας ποιου μενος, ουτος, ως βασιλευς ελεγε και
παντες ως εικος επιστευον, μηνος Ἑκατομβαιωνος πεντεκαιδεκατηι, ημερας
ληγουσης προσελ θων βασιλει τους επι των αγγελιων ηξιου αναφερειν περι αυτου
ως ερειν τι εχοντος αναγκαιον. και οι μεν ανεφερον, βασιλευς δε σχολαζων επ'
αναγκαιοις τοτε μεν υπερετιθετο την εισαγω γην, πεμπων δε προσεταττε μενειν εφ'
ωιπερ κατα σχολην εισα χθειη. και ος εξω μενων, ως ηδη νυξ ην και περιαργων καθη
στο, μηνυει και παλιν και την εισελευσιν επισπευδει. ως δε και αυθις υπερετιθετο
βασιλευς και μετα μικρον εισιεναι κελευσοντος υπισχνειτο, εκεινος "και τι γε"
μηνιων φησιν "ανυσομεν διερ χομενης της ωρας, αναγκαιον ον λεγειν περι ων
αφιγμεθα, πριν και οψε γενεσθαι νυκτος." ταυτ' ειπων επειθεν εκ του παρα χρημα,
δοξαν τωι βασιλει αυτοθεν καινον τι ακουειν και σπου 360 δης αξιον. και εισαχθεις
μονος μονωι τωι βασιλει "δεσποτα μου" εφη "και βασιλευ, εμοι μεν συνηθες προς τον
κυριον Ἀθα νασιον εκ διαλειμματων τινων καιριακων παραγινεσθαι. και δη και
παραγεγονως την σημερον κατηφειας ευρον τον ανδρα μεστον και πληρη συννοιας
οσον εικασαι. οθεν και προς με λεγων το ποιουν την κατηφειαν εκ θαρρους ου προς
εκεινον εχω, οργην φησι θειαν εφειμενην τοις ενθαδε κατανοω και αιθ' ει τις ιοι και
βασιλει αγγειλειε την εμην συμβουλην, μοναις απασαις προσταξαι, πλην εκ της
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σημερον, παννυχους τους εν αυταις και εκτενεις ικετειας επιτελειν, λεγοντας και
αυτην την εκτενη δεη σιν, υπερ του διαφυλαχθηναι πασαν πολιν και χωραν απο λι
μου λοιμου σεισμου καταποντισμου, και ταυτα πραττειν και την σημερον και την
αυριον και την μετ' εκεινην, και ες αει σχε δον εξιλεουμενους το θειον δια της
συνεχους παρακλησεως. ουτω γαρ, οιμαι, και θεος ανεις την οργην ευμενης ημιν
γενοιτο. ταυτ' ακουσας εγω ελθων τωι Ἡρακλειας μητροπολιτηι τον λογον
εκοινωσαμην, και ος παρευθυς επειγει μοι την προς την βασι λειαν σου αφιξιν εφ'
ωιπερ ανενεγκειν οσον παρα του ανδρος ηκουσα. παρειμι τοινυν και λεγω, και ως
δοξει τηι εκ θεου βα σιλειαι σου, κελευετω τε και πραττετω. πλην ει εν φροντιδι
ποιεις τον λογον τηι προσηκουσηι, αυτοθεν αρχεσθαι το εργον κε 361 λευε γινεσθαι
κατα την του ειποντος παραγγελιαν. καμοι γαρ προσεταττε θεου δεεσθαι, και αλλους
εις τουτο παρακαλειν ευλα βεις ανδρας, οσους αν και συνηθεις ειδειην." δεχεται τον
λο γον ασμενως ο βασιλευς. και ο μεν μοναχος ειπων απηλλαττετο, βασιλευς δ' εις
νουν στρεφων το αγγελθεν, και περι των φρικω δων απειλων του θεου εννοουμενος
ων ρυσθηναι κατα το συνη θες λεγοντας προσεταττεν ο ειπων θεου δεεσθαι, λιμον
μεν και λοιμον ως εν χρονωι και δια μακρου ξυμβαινοντας της φροντιδος εξηιρε
(μηδε γαρ εν τρισιν ημεραις ταυτ' ενσκηψαι οια τ' ειναι), σεισμου δε και
καταποντισμου αναλαμβανων εννοιαν δι' εννοιας ειχε τον λογον. υπωπτευε δε και
το του μοναχου μηνυμα, την του καιρου αιτιωμενου παραδρομην, ως μηδε οιον τ'
εσομενου, ως ελεγεν, εντευθεν ανυσαι, μη πως εκεινος ειδως τι των ηδη
γενησομενων ελεγε. και ταυτα μεν βασιλευς· εβουλετο δ', οι μαι, ο λογος και αλλο τι
δηλουν, το κατα καιρον δηλαδη τας αποστολας εις τας μονας γινεσθαι, και μη
εξωρους ες απαν οψε των νυκτων των αποστολων εφισταμενων. τεως δ' ομως υπε
κνιζε τον κρατουντα και αλλο τι βαθυτερον εννοουμενον, ως αυ τος δημηγορων
υστερον ελεγε. και τωι μεν λογοθετηι προστασ σει των γενικων πεμπειν επι μονας
τους ερουντας την του βασι 362 λεως προσταξιν, εφ' ωιπερ αυτοθεν παννυχους
ικεσιας ποιειν. το μεντοι γε και την εκτενη οπως ποιοιεν, και τι λεγοιεν αν προ
δηλουν, πρωτον μεν περιττον οιον κρινων ηφιει· ευθυς δ' εκ μεταμελειας τον
λογοθετην ανακαλουμενος, ως και αυτος δημη γορων ελεγε, παραγων κακεινον επι
τουτοις μαρτυρα, και τουτο προσετασσε παραγγελλειν τοις πεμπομενοις παραδηλουν
τοις μο ναχοις. αυτος δε διανυκτερευων και γρηγορων, ειωθος ον εκει νωι το ταυτα
ποιειν, ομως και εν εννοιαι σεισμου ην, ως ελεγεν. ως δε χρονος παρηλθε και αυτος
προς την ιδιαν μητερα την προσοδον ποιειν κατα το συνηθες εμελλεν, επισημαινει
παρα χρημα, ως εκεινον και γνωναι και λεγειν, σεισμος μαλακος, επι τοσουτον
δηλος ωστε και γνωσθηναι μολις τωι γρηγορουντι. ην ουν τουτο τωι βασιλει εις
δοξαν αληθειας των λεχθεντων προοιμιον· ομως εχεμυθων, ως ελεγε, και πλεον τι
του συμ βαντος παρετηρει και υπεσκεπτετο. νυξ μεν ουν εκεινη παρυ χετο, και η
μετ' αυτην αυθις, και τηι επτακαιδεκατηι πρωΐας σεισμος προσηραξε κραταιοτερος, ου
μην δε ωστε και τι των ες κινδυνον εκ τουτου γενεσθαι. και ευθυς ο βασιλευς εν
πληρο φοριαι ωρμα γενεσθαι του εκεινα λεγοντος, και καθεκτος ουκ ην θαυματος και
επαινου εκεινον τιθεμενος, καν τεως τουνομα υπεκρυπτετο. 363 35. ∆ιαλαλειται
τοινυν πρωΐας πας ανηρ ιερος, αρχιε ρευς και κληρος και μοναχων οι κρατιστοι, και
εις κοινην ο κρα των τον λογον τιθεις μετ' επιμελειας πασης διεπυνθανετο τι αν και
δοκοιη τουτοις ο μοναχος (ουπω γαρ ελεγε τουνομα) ος περι τοιουτων φθασας
εδηλωσεν, ουτω πως διαμηνυσαμενος. και τοις μεν ουτως τοις δ' εκεινως, επει ουκ
ην ειδεναι το προσω πον, εδοκει τα περι τουτων ξυμβηναι. πλην ο τι τις ειποι, ουπω
γε ελεγε, και διηπιστει εαυτωι λεγοντι, μη εχων οπηι στηι και απερεισεται προς
αληθειαν. οι μεν γαρ μοναχον τωι τεως τον ειποντα μανθανοντες θειαν το πραγμα
προρρησιν ωμολο γουν, ει τεως προδηλως και ως ηκουετο ειπειεν· ει γαρ τινα των
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της σαρκος δεσμιων το θειον χαρισματων αξιουν βουλοιτο, μο ναχον υπερ αλλους
αν αξιωσαι. οι δε και εναντιου πνευματος απεκαλουν ενεργημα, κλεπτοντος την του
θεου δοξαν εκ του τα τωι θεωι πρεποντα προαρπαζειν, ως τον μεγαν λεγειν
Ἀντωνιον. τοις δε και εγχωρουν ειναι εκ τινων μαθηματων ειδεναι τα τοιαυ τα
υπελαμβανετο. παντες δε ως επ' ασφαλει θεμελιωι τωι του ανδρος προσωπωι ηθελον
εποικοδομειν την διαγνωσιν, ως αυτου γε αδηλου οντος απασας υπονοιας αρμοζειν.
πλην το μεν κηδε' 364 εφηφθαι Ῥωμαιοις, ελεγον, και ταυτα τα μεγιστα ων ακοηι πα
ρειληφαμεν, ουτε μαντεως ουτε μην προφητου ειπειν χρηιζοιεν. το δε και θεοθεν
οργιζομενου, και ας ειπηι τις αν αιτιας, πολ λων γε ουσων, εξαιρομεν μεντοι και
αμαρτιας τας του καθ' εκα στον, Χριστιανους γε οντας και πρεσβευοντας προνοιαν
εικος εννοειν, και ει γ' επι τουτοις η επι του λιπαρως θεου δεεσθαι συμβουλη ως
ευμενιζοιτο τε και ελευη ισταται, θαυμαστον ου δεν. τουναντιον μεν ουν αν
θαυμαστον ει ευθηνουσιν ες απαν και ουδεν εχουσι λυπηρον προελεγε τις τα
φοβερα, αν τεως απε βαινον, οπου γε και Ἰωνας υπωπτευετο Νινευΐταις τρυφωσι
μεχρι και ακοης, αλλ' ου πειρας, σταθεντων των λυπηρων. ει δε και προφητειας
αξιωιτο τις επι τωι πλεονι των κακων, θαυμαστος μεν εκεινος δοξειεν αν, μακαριστοι
δε και ημεις λογιζοιμεθα ως ουκ εκεινου αλλ' ημων γε χαριν της προρρησεως
γεγονυιας. κρυπτεσθαι μεν ουν εκεινον και μη φανερουμενον εκφανερουν τα θεια
μυστηρια, προς τωι μη ενδοξον ειναι κατα την γραφην, και 365 κινδυνωδες
καθισταται. και οσον ημας δικαι περιελευσονται κατωλιγωρηκοτας δικαιαι, ει τας
αιτιας εκεινος λεγει του δαιμονιου μηνιματος, ουτως εκεινωι σιγησαντι το δια
κηδεμονιαν προο ραθεν κινδυνος περιστησεται. το δ' επι τουτοις ισταν το θαυμα μη
τας αιτιας λεγοντα, και ταυτας ου κοινας και συνηθεις τωι κοσμωι αλλ' ισως ιδιας και
καινοφανεις αντικρυς, μη και εαυτωι τις λεγων τοιαυτα περιποιοιη τον θαυμασμον
συναρπαζων μονον και δοξαν θηρωμενος. ταυτα λεγοντες δηλοι μεν ησαν παρακι
νουντες και βασιλεα το προσωπον εμφανιζειν, εμφανεις δε και χαιροντες ει κριθειη
των τοιουτων εκεινος αξιος, θεου φιλαν θρωπιας εντευθεν δεχομενοι συμβολα. αλλ'
ο βασιλευς πολυς εφαινετο την εχεμυθιαν, την των πολλων υπονοιαν φυλαττομε
νος. ηθελε δ' ενεχυραζειν τας γνωμας των ακουοντων και ετι καθαρας γενομενας
παθους, ιν' ουτω το πραγμα θαυμασαντες, 366 ως εικος, παραλλαττειν μη εχοιεν τας
ομολογιας αιδουμενοι, ην τις εν υστερωι γνωσιμαχειν αιροιτο μαθων το προσωπον.
καν τουτοις ημερα μεν εως οψε διηνυετο, νυξ δ' επελθουσα καλον ηγεισθαι και το
νυκτι πειθεσθαι και βασιλεα και τους αμφ' εκει νον επειθε· λυσαν δ' αιψηρην
αγορην μηδεν πλεον των ακου σθεντων εχοντες. 36. Ἅμα δ' εωι συγκαλεσας και
αυθις ο βασιλευς ου του τους μονον, αλλ' ηδη και οσον ην της πολιτειας καθαρον τε
και εκκριτον, και μοναχους σχεδον παντας, εγνω και παλιν εν κοι νωι τα περι τουτου
δημηγορειν. ως τοινυν το πληθος ο χρυσο τρικλινος ουκ εχωρει πολυ γε ον, εξελθων
απο του περιπατου σφισι κατωθεν ισταμενοις, περι εκεινον των ιερων ανδρων
οντων και οσον βασιλειον, πολλ' αττα διεξιων, και οπως ελεχθη τε και επραχθη
εκαστον παντα κατα μερος διειληφως, τελος υπερθαυ μασας μεν τον ανδρα,
κρυπτων ετι τουνομα, υπερθαυμαζειν δε και τους λοιπους εργασαμενος, εντευθεν εξ
αυτου λογου (και γαρ ητοιμαστο και στοληι και ζωνηι και καλυπτραι και υποδημασιν)
εξορμαι μεν εκεινος πεζηι προς τον τεως αγνωστον, εξορμαν δε 367 πειθει και τους
εθελοντας, ου προστασσων βασιλικως αλλ' αφιεις εκαστωι το αυτεξουσιον, πλην τωι
εις τελος κεκοπιακοτι μεγαλην και αγαθην εγγυωμενος την απο του ανδρος
ευλογιαν. οσοις δε και γερουσιν ουσι πεζοπορειν ουκ ην, επι πηλοις και ταυτα και
τελμασι χειμωνος οντος, τουτοις και ιππων επιβαινειν ηφιει. και γε προηγε σημειοις
τισι τεκμαιρομενους τα της οδου. ταυτα και τινες μεν των αρχιερεων και των
μοναχων επραττον, αλλοι δε πεζοι πεζωι συνωπηδουν τωι βασιλει. τωι μεντοι γ'
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀλεξανδρειας και ιππευειν προστετακτο και το προσωπον εγνωστο και τα της
αξιωσεως λελιπαρητο. και βασιλευς μεν ηλπιζεν εκει τον ανδρα καταλαβειν, εκεινος
δε την του μεγαλου πατρος Ἀθανασιου λειτουργιαν σκεψαμενος επορευετο επ'
οικου. και ην εντευθεν οραν απειρον πληθος περι τον ανακτα, ρυακας μιμουμενον
ποταμου, εις εν συνιοντων και προθυμιαις απασαις επεισρεοντων, οπου γε
προσταξειε βασιλευς, καρτερικως και του βασιλεως την οδον διανυοντος, εως ου την
της οδου μολις διε νεγκοντες δυσχερειαν ταις πυλαις επεστησαν της μονης, και
ανεωιγμεναις κατα προνοιαν ταις επι χρονοις κεκλεισμεναις ενε τυχον. 368 {
Ε.} Τωι μεν ουν πατριαρχευσαντι Ἀθανασιωι η πυλη της καθ' αυ τον μονης επ'
ετη δεκα κεκλεισμενη, μηνων δεοντων εννεα, απροΐτωι και αυτωι μενοντι ες
τοσουτον, ηνοικτο τοτε, πλην ου πεφεισμενως και ως τινας πληθους οντος τα της
εισοδου παρα βιασασθαι, αλλα ποιητου τινος ην ειπειν, πασαι δ' ανευγνυντο πυλαι.
και αμα μεν βασιλευς επεστη και αρχιερεις και των μο ναχων οσον εκκριτον, και αμ'
εκεινος της κελλης υπεξιων χλαι ναν τ' ενειμενος και καλυπτραν εκ καλαμης εχων
και ξυλωι επερει δομενος ναρθηκι υπηντα εκεινοις κατα τα προθυρα, πολλης τι νος
μοιρας συνεκπαιουσης και του λαου. και τοτε πρωτως μαν θανουσιν απαντες οστις
ποτ' ην εκεινος ο επι μεγιστοις και μυ στηριοις θεου παρα του ανακτος φημιζομενος.
και αυτικα παν τες υπεκυπτον και αταμιευτους τας ορμας ειχον, και μαλλον αρ
χιερεις, επι τωι καλειν πατριαρχην και προσκαλεισθαι επ' εκκλη σιαν και τας
προτερας τιμας. και γαρ ην παρ' εκαστωι μνημη των παλαι ξυμβεβηκοτων, του
χρονου τα πολλα εκεινα τραχεων καλυψαντος, και ως δηθεν εν κενοις συμβασιν
εκεινοις επηλγουν. 369 και δη ταις καλυπτραις το πλεον της κεφαλης
αποκαλυπτομενοι μερος της παρ' εκεινου ευλογιας απολαυειν ηξιουν. αλλ' ουκ
επειθον ταυτα πραττοντες· εκεινος γαρ και γηρας και ταλαιπω ριαν και το μη επι
τοιουτοις δυνασθαι παραιτουμενος προεβαλ λετο. ομως θεον τε ικετευειν καθ'
αυτους τε ιδιαι και αμα παρηγγελλεν, ως το δοξαν εκεινωι τουτο γινεσθαι παντως
αναγ κην ειναι. ουτε δ' εκεινους ουτε τινας του λαου προσιοντας ευ λογει, μονον δ'
εδιδου την χειρα, και εν πληροφοριαι της ευλο γιας ησπαζοντο. τοτε τοιγαρουν τα
εικοτα διαλαλησας και επευ ξαμενος απελυε τον λαον. Πλην και απολυθεντων τα
πολλα ευκει φροντιζειν, προ διοικων εντευθεν τα κατα θελησιν βαθεως και ως ουκ
αν τις ᾤετο των αλλως εκεινωι προσεχοντων. προφασις δε της φροντι δος η προς
αλληλους δηθεν αδικια και το των μικροτερων τους μειζους κατωφρυωσθαι και η
των κρειττονων προς αδικιαν ροπη, μη οντος του τοις μικροις παρισταμενου και
πολυωρουντος τους καταπονουμενους δυναμει κρειττονι. ενθεν τοι και βασιλευς εν
δους τουτωι αξιωτερωι τε φαινομενωι των αλλων του επαρηγειν αδικουμενοις,
ανοιγνυναι του λοιπου τας πυλας κελευει και 370 προσιοντας δεχεσθαι, ειτε κατα
τινα κρισιν προσιοι τις ειτε και κατα μεσιτειαν την προς αυτον· τον γαρ επαλγουντα
γνησιως ταις συμφοραις, εκεινον και γνησιως φροντιζειν εικος ειναι και κατα το
δυνατον συνασπιζειν τωι πασχοντι. ην δ' εντευθεν εξ αναγκης και προοδοποιησις
σφισι προς οπερ αρα και πραττειν ηβουλοντο, α τοτε μεν επειλυοντο, υστερον δε και
διεφαινοντο, οτε ουκ ην αναλαμβανειν τα δεδομενα τινας. οθεν και ημερας εκαστης
εξ εωθινου και ες νυκτα ανεδην τα προς εκεινα ποιουμε νοι ανθρωποι, οι μεν κατα
χρειαν εγκλητευοντες κρισεως, μετα καλουμενου και του αντιδικησοντος επ' αυτου,
συνοντων και τι νων αρχιερεων εκρινοντο, οι δε μεσιτειας της προς βασιλεα χα ριν
ποτνιωμενοι φακελλους γραμματων εδιδουν, και η εκαστου αναφορα τωι κρατουντι
ενεχειριζετο. Ἦν δε και φροντις βασιλει τουντευθεν, επει τα του Ἰωαν νου
καθυφειντο το απο τουδε και οι τεως δοκουντες παριστασθαι οι εκλινον ηδη προς
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀθανασιον, συμπειθειν αρχιερεις και ανα γειν πειρασθαι ηδη της προστασιας
επειλημμενον αναδοχης χαριν 371 της επ' ανθρωποις και κρισεως. μετελαμβανε γαρ
αυτον και η των λοιπων πραγματων ελπις αγαθη, ως αυτικα ευ σχησοντων ει
αποκαθιστωιτο τωι θρονωι ο Ἀθανασιος. και αρχιερεις συνηγε και κληρον και
μοναχους, και τας μεν συσκεψεις, ει ανελθειν δεοι, παρα φαυλον οιον ετιθετο,
πιστευων τοις προτριτα· ου δεις γαρ των αρχιερεων ην οστις αμ' ιδων και μαθων την
πρω την εκεινην ημεραν, ουχ υποκλινων την κεφαλην ως πατριαρχην εδεχετο και
ηπειγε την αναβασιν· περι δε του πως ανελθοι και ποτε, ει τεως θελησει, ως ελεγε
(τον γαρ Ἰωαννην υπερεωρων και οι τεως προσκειμενοι), συναγων ηρωτα.
(2) αρχιερεις δε μεχρι μεν εκεινης της πρωτης ημερας θερμως ειχον, και
μηδεμιας προσπαιουσης εννοιας οι απεναντιας τοις λογισμοις εκεινωι κα λως
προσεφεροντο. ειτα δε και λογισμων βασανωι διδοντες το πραγμα, οι μεν και αυθις
ενεμενον τοις προτεροις και τας επ' εκεινωι ροπας ανεπαλαιον, και προηγον μεν
παραιτησεις εφ' οις εποιει τοτε απαιδουσι, προετεινον δε και την επι τοσουτοις χρο
372 νοις αργιαν, καθ' ους και αλλος κανονικως καταστας ως αυτου γε
παραιτησαμενου τα της εκκλησιας διΐθυνεν, ον ουδε δικαιον ειναι εν τοις μισθωτοις
παρεγγραφεσθαι και ως μη γνησιον οβε λιζεσθαι, επι τοσουτοις ετεσι την εκκλησιαν
κατεχοντα και γε και πλειστας χειροτονιας τελεσαντα· δυοιν γαρ θατερον
ξυμβαινειν, η αυτον μεν δικαιουσθαι κακεινον εν τοις νοθοις ειναι, η μην
κανονικως κατασταντος εκεινου και κανονικως ενεργουντος αυτον εν ιερευσι και
πατριαρχαις μηδε το παραπαν λογιζεσθαι. ερραι διουργημενην δε και την υπερ των
αδικουμενων αξιωσιν υπετο παζον, ως αυτικ' αν και τους συντρεχοντας πολλους
ειναι βοη θειας ενεκα της προς τον κρατουντα, και την της προστασιας τι μην
ερριζωσθαι εξ αναγκαιου συμβαινειν, καν μη σφισι δοκοιη. διχηι ουν διαιρουμενων
των αρχιερεων, και των ηδικησθαι και τοτε των ιερεα κρινοντων και αυθις
δικαιουντων αναγεσθαι, ων τινες ει και της εκεινου χειροτονιας ησαν, αλλ' ουν
υποσχειν ευ θυνας, ει κακεινος θελοι, εαυτους εδικαιουν, των δε μηδ' ολως
ανεχομενων δεχεσθαι αμα μεν παραιτησαμενον, αμα δε και 373 επ' αιτιαις
σκληροτητος και του πολλους αικιζεσθαι τε και απο κλειειν αιτιας ανακυπτουσης
και της τυχουσης, ων ενεκα ην, ει μη μεταβαλλοιτο, και κατα κανονας ευθυνεσθαι,
συνισταται τις εν τουτοις και τριτη μοιρα, οι δη την μεν της γνωμης μετα θεσιν
αισχυνομενοι, ευπροσωπον δ' επι ταυτηι προφασιν προισχο μενοι εδεχοντο μεν, ως
και πριν, τον ανδρα και πατριαρχην, πλην επ' ασφαλειαι μεγιστηι του μη τι τοιουτον
το απο τουδε παρ' αυτου γινεσθαι, ως εκεινων ολεθριων οντων και δυναμενων
αρχιερεις καθαιρειν, ην τις αρα και τοις κανοσι πιστευσειε. ταυτα λεγοντες
διεφιλονεικουν ημερας ολας, και τας γνωμας ου μενουν ου ξυνεβαινον. βασιλευς δε
γνους ως το ατηρον του αν δρος και αμαλακτον και επι τοις τυχουσιν
ασυγκαταβατον, ο δη και απ' αρετης ισως, το δε και πλεον και απο γνωμης εικαζειν
ην, της μεν το ακριβες ζητουσης εφ' απασι, της δε φυσικως πειθουσης εχειν και το μη
χρησιμον χρησιμον, αλλοιον γενεσθαι τουτον, οσον εικασαι και εκ πολλων,
διετεινετο. μηδε γαρ αυ 374 τον τοσον, αλλα τους περι αυτον αμαθιαι γνωμης το μη
δεον ερ γαζεσθαι καταναγκαζεσθαι. ει δε γε και αυτος ακριβειας επει λημμενος
πολλοις γινομενης παρα το δεον εμποδων υφορωιτο στησεσθαι, βασιλει γε μαλλον
ατηρον φανεισθαι, πολλα και παρα το εικος εξ αναγκης πραττειν παραγομενωι. πλην
καταδε χεσθαι μαλα πολλωι αναξαινοντος τουτου τα ελκη η αλλως μα λασσοντος.
"εμοι μεν ουν" ελεγεν "εν αναγκαιον και αυτης πνοης προτιμοτερον, το θεου
θελημα γινεσθαι, καν λυπηι καν μη. πλην και χαρας υπερτερον πασης το κατα λυπην
εκεινο, ει θεος κελευοι, γιγνομενον. δια ταυτα και ει τι μεν προυβη ακρι βειας της
κατα νομους, ανετον δοξαν, ανετον μεν, προτενειν τας αιτιας αναγκη, αυτος δε
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δοκιμαζετω, και το δοξαν δεξομαι. ει τι δ' εσαυθις δοκουν συνοισον πραττειν
αναγκαζοιμεθα, αυ τος και τοτε αν δοκιμασειε, καν πολλοις οιδα μη συγχωρουμενος
375 λυπηθησομαι. ουτω το ατηρον παρα παντας εμοι" φησι "περι 375 στησεται."
ταυτ' ελεγε βασιλευς, εναγων ως δηθεν αυτους ες ομονοιαν. αλλ' ουκ επειθε· πολλωι
γαρ ηκιστα τουτο, οσωι και δοκων δουλευειν ιδιωι θεληματι αντεχειν παρειχε και
αντισπαν σφισι προς ο τι και λεγοι. Μακροτεροι μεν ουν δια ταυτα λογοι της χρειας
εγινοντο, και βασιλευς το ποιητεον διενοειτο. ηκουε γαρ και πολλους και τους
μεγιστους, τουτο μεν τους αμφι τον πατριαρχευσαντα Ἰωαννην, τουτο δε τους αμφι
τον πατριαρχην Ἀλεξανδρειας, και οσους ειχε μεθ' εαυτου ο Ῥαουλ Ἰσαακιος, ος δη
και τα ομματα πηρωθεις δια τα συμβαντα προτερον και μεχρι και Ἰωαννου εν τωι της
εκκλησιας σχισματι διαμεινας, ειρηνευσας εν τουτωι, ηδη και παλιν δια τα
προβαινοντα διεφερετο, ηκουε γουν τουτους και αλλους πλειονας και μεγιστους τηι
πραξει προσιστα μενους και αντιβαινοντας.
(3) και δια ταυτα δοξαν απελθειν προς τον Ἰωαννην, οπως υποποιησαιτο,
επει κακεινος βαθυ τι σκεπτομενος, ως εδειξεν υστερον, βασιλεα ηθελε βλεπειν και
376 πεμπων προσελθειν ηξιου (αμα δε γε και ο καιρος εκαλει· τα γαρ της
τεσσαρακοστης εφειστηκει εισοδια και τυροφαγιας ησαν ημεραι), ολαις προθυμιαις
παρ' Ἰωαννην γινεται. και δη επι σταντα, παρευρεθεντων και αρχιερεων εκει, η
δυσωπια σφαλ λει τον ανακτα. η δ' ην, προσεισι μεν Ἰωαννηι, και ευλαβειας ητταται
της προς αυτον, και ετοιμον εαυτον παρεχει, ει εκεινος ευλογειν βουλοιτο. ο δε
"αλλα θεος ευλογησαι σε και ουκ εγω" εφη. τεως δε και ει πατριαρχην αυτον
λογιζοιτο ερωται. και ος ειτε την ευλογιαν λαμβανειν θελων, ειτε μην και δια τον και
ρον δυσωπουμενος, ως μη λυπησειεν αρνησαμενος, ειτε και τριτον την απ' εκεινου
προς ο τι πραττοι υποποιουμενος ευνοιαν, το ιλαρον καθιστας (αρχιερεων γαρ, ου
βασιλεως ειναι την επι τουτοις αποφασιν) ομολογει πατριαρχην ηγεισθαι τον
Ἰωαννην. και ος εν δεσμοις ευθυς επισχων τον λεοντα, "και ει πατριαρχης εγω"
φησιν, "οτι και ουπω τελεως τα της εμης παραιτησεως ουκ εδοκιμασθησαν, αλλα και
εν τηι μεγαληι εκκλησιαι και εν πολ λαις μοναις μνημονευομαι, υπ' αφορισμον τον
απο της αγιας 377 τριαδος αγω τον βουληθησομενον πατριαρχην τον κυριν Ἀθανα
σιον καθισταν." ταυτ' ειπε, και προφανως κατεγινωσκεν, ωσπερ εκεινου σκαιοτητα,
ουτως απατην και ευκολιαν του ανακτος, οις οτι των προτερων αμνημονησας και
τοις δευτεροις εσαυθις επι χειροιη. βασιλευς δε τουτο μεν αιδεσθεις την φενακην,
και ταυτα την εξ απλοτητος, τουτο δε και τας υπερ του διαφευ ξεισθαι την χλευην
προνοιας οικονομων, εκεινον μεν ουδεν ειπων αποστρεφεται, τοις δ' αρχιερευσι τοις
τηιδε ως συμπραττειν υπο πτευθεισι και λιαν επειχε και προσωργιζετο. ησαν δε εκ
προ κλησεως τοτε παρευρεθεντες τωι πατριαρχηι ο τε Ἀγκυρας Βαβυ λας, ο Κρητης
Νικηφορος και ο Βιτζινης Λουκας. ομως δε την φημην θελων επανορθουν, μηπως
δοξοι και αδιασταλτως αφορισθεις, συγκαλεσας και αυθις τηι υστεραιαι ους συγκαλειν
ειθιστο, επεγκαλει μεν την απατην, απογυμνοι δε το δραμα, υποχαλαι δε και της επι
τωι Ἀθανασιωι προθυμιας, ει κακεινος ακουσας Σαπφειρας και Ἀνανιου τροπον τωι
Ἰωαννηι προσετριβε, δοντι θεωι την ιερωσυνην, ως αυτος παραιτουμενος εγραφε, και
παλιν αναλαμβανοντι.
4. Τωι μεν ουν βασιλει η μητηρ ενοσει δεινως και προς αναπνοαις ην ταις
εσχαταις· και η δευτερα της δευτερας των νη 378 στειων εβδομαδος νεκραν την
ανασσαν ειδε, γυναικα πολλαις κατακωχιμον χαρισι. συντεθαπτο δε οι και ενδεων
πληθος απει ρον, οις καθ' ημεραν επηρκει. και οι τα της οσιας προς το μεγαλειοτερον
εξασκουμενα προς εαυτα εφειλκε τον ανακτα. και τα μεν των κινουμενων ηπρακτει
τεως· ο δε την εκφοραν μεγα λοπρεπως εξαρτυομενος τηι δεσποινηι, αυτος και
μεγιστανες και κληρος απας και μοναχοι, και οσον ην το της πολιτειας, συνελ θοντες
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπο πολλωι μεν και δαψιλει τωι φωτι και γε ποικιλαις ταις μελωιδιαις, αντηχουντων
των γοερων θρηνητηριων τοις αισμασι, πολληι δε τηι δορυφοριαι και τηι λαμπροτητι,
ως την πολιν απα σαν γεμειν ομου μεν θυμιαματων ομου δε παιανων τε και στε
ναγματων, εν καιρωι νιφαδων τε και βορβορου εξεφερον τον νεκρον, ουδ' αυτου
βασιλεως τα ες τιμην ελλειποντος, αλλα σορου μεν εκεινης ημμενου, δια βορβορου
δε πλειστου και ολι σθηρου βαινοντος, μεχρι και την Λειψη καταλαβοντες μονην εφ'
ημεραις ως εικος ετελουν τα της οσιας, αναγκαιαν ασχολιαν επι ταυτηι και βασιλεως
εχοντος.
5. Ἀλλ' επεστησαν αι πασχαλιοι, και δοξαν δεσποινηι επι Θεσσαλονικης
αποδημειν, εν φροντισι και δια ταυτα ταις αναγκαιαις ο κρατων γινεται. και πρωτα
μεν τωι υιωι Ἰωαννηι 379 και δεσποτηι τελει τους γαμους, και τηι επι του κανικλειου θυ
γατρι του Χουμνου, ανδρος σοφου τε και ευνοικου τωι κρατουντι διαφεροντως
δοξαντος, προ καιρου μνηστηι τωι Ἰωαννηι εξ ιερο λογιας ουσηι, βασιλισσα δεσποτην
εις ταυτον τον υιον αγει και δια γαμων· εδοκει γαρ ξυνεκδημειν τηι δεσποινηι
κακεινον. και δια τουτο ενθεν μεν το επι Αυγουστηι πενθος, εκειθεν δε δια τον υιον
και οι γαμοι εσχεδιαζοντο. ως δ' επ' εξοδοις η δεσποινα ην (ηπειγε γαρ αυτην η επι
θυγατρι στοργη, ως ελθουσαν ιδοι και περιπτυξαιτο), εφ' ημεραις και ο κρατων
συνεξερχεται, και κατα τροπον εξετοιμασαμενος τα εξιτηρια υποστρεφει. 6. Και τοτε
των πολλων ανεθεις φροντιδων ομοσε χωρει ταις της εκκλησιας και αυθις
μεριμναις. και παλιν συναξεις, και παλιν συνοδοι και συνδιασκεψεις και λογοι και
συζητησεις, προηγουμενως περι του εκφωνηθεντος παρ' Ἰωαννου αφορισμου, ει
δικαιον ειχεν αφοριζειν εκεινος. και τοις μεν εδοκει· μεχρι γαρ και τοτε αυτον επι
των εκκλησιων μνημονυεσθαι, ισχυρον δ' ειναι και αλλως το επιτιμιον, πατριαρχην
εκεινον βασιλεως 380 ομολογησαντος. και οι μεν ουτως, οι δε, οι δη και πριν εκει νωι
δια τον ορκον προσισταντο, ομολογα εαυτοις δραν εθελοντες μητ' εχειν εκεινον
πατριαρχην και προτερον η οτ' αφωριζε, μητε τον αφορισμον ισχυειν διισχυριζοντο,
ωστε και εν μιαι των συνα ξεων βασιλεα μανθανειν αιρουμενον οι τινες τησδε της
γνωμης και τινες θατερας και ποσοι, ερωταν εκαστον, και τους της αυτης και μιας
γνωμης εις μερος εκατερους καθιζειν. εκεινοις μεν ουν μετα τας πολλας εκεινας
συναξεις, συναγομενοις και καθ' αυτους επι τωι περιωνυμωι των αγιων αποστολων
ναωι, εκελευε διασκεπτεσθαι ως αν γε και συνελθοντες επι τωι Ἀθανα σιωι το δοκουν
πραξαιεν· δοκιμαζειν γαρ και μαλλον εκεινον, ειτε και βουλοιτο τεως. αυτος δε
συχνακις υπηρχετο δια μηνυματων τον Ἰωαννην. ο μεντοι γε Ἰωαννης τουτο μεν
και ταις του βασιλεως ικετειαις θηλυνθεις τεως, υβριοπαθων δε το πλεον επι τοις
αρχιερευσιν, ως αυτος μεν συναιροιτο σφισι της γνωμης και τον αφορισμον ισταιη
ως ερυμα, εκεινοις δε εξ εθελοκακου γνω μης προδιδουσι το ερυμα ατιμουν και
αυτον επιοι, καταπροισα 381 μενοις αμα μεν την αυτου τιμην αμα δε και την εαυτων
ασφα λειαν, βασιλει δια ταυτα κατανευει και το αιτημα εκπληροι, εγ γραφως
εξαποστειλας ταδε. "∆εσποτα μου αγιε βασιλευ, και υμεις θεια και ιερα συνοδος, η τε
συγκλητος, και ο παρεστως και ακουων του κυ ριου λαος, οσοι τε εν κληρωι
καταλεγεσθε, οι μοναχικωι διαπρε ποντες σχηματι, και ο λοιπος οχλος. εγω παρ'
ορθοδοξων γο νεων γεννηθεις και ευσεβειαι τραφεις πρωτον μεν της ιερατικης
ηξιωθην τιμης, ειτα και τα μοναχων τελεσθεις, κριμασιν οις οιδε θεος, εις τον
θρονον ανηχθην τον πατριαρχικον, ευδοκιαι μεν θεου πρωτον, επειτα δε βουληι και
θελησει και γνωμηι εξε τασμου παντων υμων των προεχοντων εν αξιωμασι. και ως
διεπρεψα ευσεβως και ορθως, οιδε μονος θεος· καυχασθαι γαρ μοι ου συμφερει κατα
τον θειον αποστολον. συνεβησαν ουν εν τωι μεταξυ σκανδαλα, οσα και υμεις οιδατε,
και δια το μη παραβλαβηναι ψυχην τινος Χριστιανου και δια το εν ειρηνηι και
καταστασει ειναι την αγιαν του θεου εκκλησιαν υπεχωρησα και ρον του θρονου και
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν τωι κελλιωι μου περικλεισθεις εκαθημην. αμφιβαλλοντι δε και δεομενωι θεου περι
τουτων εμφανεια τις θεια επεστη μοι λεγουσα "3ει φιλεις με, Πετρε, ποιμαινε τα
προβατα μου."3 παλιν ουν δια τουτο ανηλθον εις τον θρονον. επει δε και αυθις
εκινουντο μειζονως τα σκανδαλα και η εκκλησια δια 382 τουτο υβριζετο, παλιν της
καθεδρας εξεστην της πατριαρχικης δια την ειρηνην αυτην. επει δε και αυθις
εγενετο οσον γινωσκετε, και αφορισμος εξεφωνηθη μοι κατα του αναβιβασοντος επι
τον πατριαρχικον θρονον τον κυριν Ἀθανασιον δια το δοκειν την αυτου αναβασιν
βαρειαν πασι και επαχθη, υμεις δε αρτιως ου δεχεσθε τουτον δηλαδη τον αφορισμον
ως μη εκφωνηθεντα κα νονικως, ως λεγετε, ιδου και αυτος οσον το του αφορισμου
απολυω, και πανταπασι λελυμενον εχω αυτον, ου μεντοι την αναβασιν αυτου
ευδοκω. πως γαρ αν αυτον και δεξομαι ως αρ χιερεα, ανθρωπον κατηγορηθεντα και
υβρισθεντα και χειρονα η εγω μικρου δειν και εις αυτην την ευσεβειαν αυτου,
αλλως τε και παραιτησαμενον εκκλησιαστικως και κανονικως; ταυτα λεγω πασι και
διαμαρτυρομαι. ει τι δε συμβηι μετα ταυτα, υμεις οψεσθε· το γαρ ημετερον απαν
δεδηλωκα. ο δε θεος της ειρη νης, ο το ιδιον αιμα δους υπερ της αγιας αυτου
εκκλησιας, αυ τος ταυτης ποιησοι το συμφερον και ειρηναιον και αστασιαστον." η
υπογραφη "ο αββας Ἰωαννης."
7. Ἡμερα μεν ουν παρασκευη ην, πρωτην δε μετ' ει καδα ο κατ' Ἀθηναιους
Μαιμακτηριων μην ηγε, και ο βασιλευς το γραμμα εδεχετο. ο δη και εις προυπτον
μεν και πασιδηλον 383 ουκ εδεικνυ. τεως συλλεξας αρχιερεις και κληρικους την
λυσιν εδηλου του αφορισμου, παρεμφαινων και τισιν εξ αυτων το γραμμα. και τωι
εντευθεν, επει ουκ ην αλλο εφεξον, ως εδο κει, την πραξιν, πολλων υπονοουμενων
και αλλων κατα το λεληθος, ομως ως δηθεν περιαιρεθεισης τοις αρχιερευσι της εκει
θεν προφασεως, σαββατου του επιοντος και κυριακης επι τουτωι εν τωι θειωι δη παλιν
των αγιων αποστολων και περιωνυμωι ναωι προσεταττε συναγεσθαι παντας, και
μηδεν κυκλωι περιβαλλομε νους ομονοιας τριβους ποιειν και τουτων απτεσθαι, ως
ου τριβας του καιρου χωρουντος. γεγονε τουτο κατα την προσταξιν, και τωι τοπωι
συναγομενοι απειχον πολλωι τας γνωμας και ομονοειν ουκ εδυναντο. επει ουν
πεμπων ο βασιλευς ο τι λεγοιεν επυνθα νετο, εικοστηι τριτηι μηνος του αυτου, περι το
της μεσημβριας μεσαιτατον, επιβας ιππου τον θειον καταλαμβανει των αποστο λων
ναον. και τα πολλα συγγεγονως σφισιν, επει ουκ ην το παραπαν ομονοειν, λαβων
εκεινος τους δεχομενους τον Ἀθανα σιον, αφεις τους μη δεχομενους, ευθυ της μονης
εκεινου γινεται, και ως οιον τ' ην εκεινον αρχιερατικως επισκευασαμενοι, πεζηι 384
και βαδην υπ' αερι πυρ πνεοντι και καιρικωι πνιγει, αμα κληρι κων τοις παρατυχουσι
και τωι λαωι οσος συνειλεκτο, την εκκλη σιαν καταλαμβανουσι, και παλιν επισκοπος,
ωσπερ εκ μαγγανου τινος της επι τωι σεισμωι δοξασης προγνωσεως εις το μεσον
ριφεις, αναφαινεται ο μηδ' οιος τε ειναι την ιεραν αρχην αναλα βειν προαιρουμενος.
και ο μεν τυχων ουπερ χαριν και τα πολλα εκεινα των καθ' ημεραν βουλων
εξυφαινοντο, σπουδαιοτριβων ες τελος τα οι προσηκοντα και υπερ δυναμιν ουκ
ανιει· οι δε γε των αρχιερεων ημισεις, συν οις και των εν μοναχοις δοκουντων τινες
και των κληρικων ενιοι, καρτερως διεγνωσαν σχιζεσθαι. της δ' επιγενομενης ημερας
ο πατριαρχης Ἰωαννης τα καθ' αυ τον προς το αδηλοτερον μετασκευασαμενος εφ' ωι
της πολεως εξελθειν, μηδ' αυτωι βασιλει συνταξαμενος, αμα τοις αυτου απαιρει των
τηιδε και προς Σωζοπολιν γινεται. τωι δ' ην εκαστης διαλαλειν εμφανως ως διωχθειη
της εκκλησιας και ως το και το παθοι, και παντων κατα κοσμου δυσχερων την αυτου
απουσιαν επαιτιασθαι, και τοις κληρικοις εξονειδιζεσθαι ως αιτιοις, ει που τι και
ξυμβαν ετυχε, και επι λιτανειαις κοιναις θαρρειν εν τευθεν διορθουν τα σφαλεντα
ως δηθεν και απ' αμελειας και τρυφης ξυμβαντα, ως και τινα διορθουν δηθεν
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πειρασθαι προς 385 το δοκουν αυτωι ευλαβεστερον, α δη το προτερον κατ' αρχαιον
τυπον εια γινεσθαι.
8. Ἀλλα ταυτα μεν ες τοσουτον, εγω δ' ειμι δωσων τωι βιωι διηγημα φρικτον
μεν ειπειν φοβερον δ' ακουσαι· και παρε λιπον την συμφοραν ως μη αλλοθεν ποθεν
εχουσαν το αποχρων εις το ιστοριαις τοις αλλοις συναναταττεσθαι, ει μη αυτοθεν ως
συμφοραν μονην ηγουμην. καν γουν καθυφειμην τον λογον, ει μη το εργον φρικτης
εγκαταληψεως του θεου συμβολον αποφε ρεται, και αμα του παθοντος φεροντος
οικτον δια τε το νεαρον της ηλικιας και το ελλογιμον τε και εν πολλοις επιτηδειον.
Νεανιας τις ηδη παραγγειλας εις ανδρας, Μελιτας τουπι κλην, τωι πατριαρχευσαντι
Γρηγοριωι εν παισι δουλευσας και παιδευθεις τα εικοτα, εν διακονοις της εκκλησιας
ταχθεις μετα των λοιπων ελλογιμων ταις χρειαις διηκονειτο της εκκλησιας μεθ' οτι
πλειστης της επιτηδειοτητος. ουτος τα μεν αλλα μετριος ην, και παρθενιαν ησκει,
και ευλαβειας μετεποιειτο, και γλωσσα πολλοις ην επι δικαστηριοις συνοδικοις, και
βασιλει γνωριμος και κληρωι περιβλεπτος, και τοις ειδοσι ψηφον φερων περι εαυ του
εκ πολλων ως προκοψειεν· ενος δ' ηττατο φιλοτιμιας, δι' ην και παρ' ισχυν
επιτρεχων τοις μη καθ' αυτον ετι πραγμασι 386 συλλεγων εξηντλει. και ην εκεινωι το
μεν συλλεγειν λιαν επιμω μον, το δ' εξαντλειν ικανον αποκρυπτειν και το της
συλλογης αισχιστον ου μαλλον κατανοουμενωι δια τον τροπον του πορισμου οσον
επαινουμενωι δια το της προαιρεσεως ευμεταδοτον. τουτο πολυ προβαινον εξηιρε την
γνωμην εις αλλοκοτον επαρσιν, και οικιαις ηθελεν ελλαμπρυνεσθαι και ναωι κατ'
ιδιαν χρασθαι και λειτουργους εχειν και φιλοτιμοτερον ενεορταζειν ταις περιφανεσι
των πανηγυρεων. τουτοις δ' εδει παντως και αναλογων εξοδων, ταις δ' αυθις εχρην
πορισμων αλλοθεν. οι δ' ουκ ησαν· ει δ' ησαν, αλλ' ουκ ηυταρκουν εν ταις χρειαις.
γινεται γουν αγυρτης φιλοτιμος και ποριστης ανελευθερος. και τωι προς πολ λους
οικειως εχειν και φιλικως εξ ων επραττε, σφισιν επιφυομε νος εκιχρατο ως αυτικ'
αφεξουσι τα διδομενα. και ο μεν εν ελπισμοις ην ματαιοις εκ τινων οιηματων
χειριστων ως ευπορησων προς την αποτισιν, τοις δ' εν ανεσει αι επ' αυτωι φροντιδες
ηιωρηντο. οπερ γουν ιδειν εστιν επι ποταμων, κατ' ολιγον μεν 387 των ρυακων
επεισρεοντων αδηλως, εις εν δε συναγομενων και τον πληθυσμον παρεχοντων τωι
ρευματι, και τελος επισχεθεντων εκ λειψυδριας ξηρος ο τεως μετεωρουμενος
καταφαινεται, ουτως εκεινωι των πολλων συνελθοντων των μιτωματων, ο δη
λεγεται, κακον υφαινεται φαρος ενταφιον. και των δανειων τεως επεισ ρεοντων
προνοιαι μεγιστηι και του λανθανειν, προς καιρον εντρυ φων εμετεωριζετο·
εκλελοιποτων δ' εκεινων εκπυστον ηδη το κατ' εκεινον γεγονος το δραμα, ουχ οπως
ετερων ηυπορει, αλλα και τα αρχαια προσαπηιτειτο, και ο τεως εν ελπισμοις ων τοις
μεγιστοις παρα πολλων εξαπαιτουμενος καθυβριζετο. και το πραγμα ονειρος τις
εδοκει σφισι το κατ' εκεινον, και της απατη λης μετεμελεν υποληψεως. εντευθεν και
τι δει τα πολλα συνει ρειν; καθελκομενος απεδιδρασκεν, απαιτουμενος ηνιατο, ομο
λογειν την αποριαν ηιδειτο, ηναξιοπαθει παραδειγματιζομενος, απολλυων την δοξαν
ουκ ειχε φερειν, και τελος υπο μεσιταις δεο μενος πατριαρχου εφ' ωιπερ δουλευοι
παλιν, και μη τυγχανων των κατ' αιτησιν, δια ταυτα διαπορει τε τελεως εξ αθυμιας,
και μεσημβρινον εκεινωι δαιμονιον τι επιπηδαι, και τριακοστηι Ἀνθε στηριωνος μηνος
επ' οικιας αψαμενος βροχον διαπεφωνηκε. τα 388 μεν ουν κατ' εκεινον τοιαυτα,
ημιν δε και τα λοιπα προσθετεον, αναλαβουσι μικρον ανωθεν.
9. Ὑπερρει μεν τα κατ' ανατολας εσαει και επι το χειρον προεκοπτεν, ωστε
και οσημεραι αγγελιας επ' αγγελιαις χειριστας επι δειναις αφικνεισθαι προς βασιλεα.
τα μεν ουν καθ' ημας ταυτα και οφθαλμοις εωρωμεν, και των εωρακοτων η μαλλον
δη των παθοντων, ην τις και λαθων διεφυγε το δεινον, εκτρα γωιδουντων τα παθη
ηκουομεν, και ην μεσον εχθρων και ημων ο πορθμος ουτος διεχων και μονος,
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανεδην επεμβαινοντων και χω ρας απασας και ναους και μονας καλλιστας και τινα
των φρου ριων κακως ποιουντων, και πυρπολουντων τα καλλιστα, καθη μερινοις τε
φονοις τρυφωντων και απαγωγαις πολυ το δεινον εχουσαις και οιον ουκ ηκουσται
πωποτε. τα δ' ανωτερα Βιθυ νιας τε και Μυσιας Φρυγιας τε και Λυδιας και της
υμνουμενης Ἀσιας, πλην γε των πολισματων και μονων, εις τελος διαπεπρα 389 χει.
Ἀμουριοι ταυτα και Ἀτμανες Ἀτιναι τε και Ἀλισυραι και Μανταχιαι και
Σαλαμπαξιδες και Ἀλαΐδες και Ἀμηραμαναι και Λαμισαι Σφονδυλαι τε και Παγδιναι
και παν αλλο χειριστον και επιρρητον ονομα. οι δη και προαχθεντες ταις τολμαις εκ
τινος αλλοκοτου και Πανικου φρονηματος δικην πυρος αγριου επελαβοντο παντων
και κατενεμοντο, αυτηι δη θαλασσηι και μονηι του μη προσω και αυθις προβαινειν
ειργομενοι. βασιλει δε ουδε διωριαν βουλης παρειχον αγγελλομενα τα δεινα. και το
μεν γαρ ανθιστασθαι και αντιπαραγειν εκεινοις στρατευματα απορον ην. αι μεν γαρ
Ῥωμαικαι δυναμεις ουχ οπως εξησθενουν, αλλα και προνοιας απολωλεκοτες,
ανατολην φευγοντες επι δυσεως ωρμων, περιποιουμενοι εαυτοις μονον το ζην·
ετερους δ' εγκαθισταν επι ρητοις γερασιν αμηχανον ην. θεραπευειν δ' αυθις
ομολογιαις το Περσικον ουτε το πρεπον εδιδου, και αλλως απορον ην τοσων οντων
και διαφορων τας γνωμας, και γ' επι τοσουτον ηγεμονων εγνωσμενων τοις αλλοις
εφ' οσον σκυλευειν τε και κερδαινειν τοις υποτεταγμενοις εξην, ην δε που και
καθυφοιτο ο αγων η δωροις 390 η χαρισι, ζητουντων ετερον τον αυτους αξοντα επι
σκυλευμοις τε και κερδεσι. και δια ταυτα εν των αναγκαιων εδοξε τωι καιρωι και τοις
εφεστωσι πραγμασι, το περιλειφθεν τεως, οσον εν προ νοιαις εταττετο μοναις τε και
εκκλησιαις και τοις βασιλει πα ρασπιζουσιν, αφεικοτας των δεσποτων, ταττειν εις
στρατιωτι κον, πλην και μονοκελλικον, ξυμπαντας, ως εντευθεν αυτους εκεινοις
υπερ των ιδιων προσμενοντας μαχεσθαι. εστελλετο τοι γαρουν και παρα πατριαρχου
θαλλος ελαιας αναυδητως τωι ανα κτι, οθεν και τι θαρρειν ειχε των αγαθων εκ της
περι αυτον οι μεγιστης πληροφοριας. τα δ' ησαν εν μοναις βουλαις· ουπω γαρ
εφισταντο οις ην επιτεταγμενον ταυτα πραττειν, και το Περσικον πολλαχοθεν
επεισβαλοντες τους μεν εργον καθιστασι μαχαιρας, οσοι δε γε και ισχυσαν εκφυγειν,
τωι της Κυζικου επιτειχισμωι αρτι τοτε συσταντι παρα του εν αυτηι προεδρου Νι
φωνος, ανδρος δραστηριου και γνωσεως επηβολου και ου μαλλον πνευματικοις η
κοσμικοις τριβωνος πραγμασι, φεροντες εαυτους και γυναικας και τεκνα και ζωα και
υπαρξιν εγκατεκλεισαν. 391
10. ∆ια ταυτα και βασιλευς Μιχαηλ ουχ οιος τ' ων εν Περγαμωι διαγειν,
απαρας εκειθεν συναμα και ταις περι αυτον δυναμεσι Κυζικωι επιφοιται. αλλ' ουδ'
εκει βραδυνει δεει προσ δοκωμενης των Περσων δι' αυτον προσβολης. οθεν
κακειθεν απαναστας εν Πηγαις παραθαλασσιδιωι γινεται πολει, οπηι δη και ες
υστερον λυπηι και αθυμιαι συσχεθεις δια τα συμβαντα νοσωι περιπιπτει βαρειαι. και
εγγυς ηλθε του κινδυνευσαι, καν εκιν δυνευε (τοις γαρ ιατροις απεγνωστο), ει μη γε
προπεφθακει της παρθενου και θεοτοκου προφανες ελεος. ου χειρον δε και τουτο
καθ' ειρμον συναψαι. εκειτο μεν ουν βασιλευς τα λοισθια πνεων, ειπε τις· επειληπτο
γαρ και αναισθητως ειχε προς ο τι και ιατροι εγνων εκεινον. μηνυματα δε προς τον
πατερα και βασιλεα η μεν χρεια και ταχυτατα προσαπηιτει, ο δε καιρος αντεβαινεν
αντι βαινουσης θαλασσης, και ο πλους επειχετο. τεως δε δυσχερως μεθ' ημερας
φθανουσι. και τα πεμφθεντα εκειθεν γραμματα δακρυα μαλλον ησαν η γραμματα.
εδηλουν μεν ουν την νοσον, οποια και επι ποιοις σημειοις οσαι ημεραι και οσαι
νυκτες η νο σος ακμαζει, και τισι φαρμακοις παρ' αυτων νοσηλευεται, και τελος
οπως εχων κυρει· καν ει τι βοηθειν ιατροι εχοιεν, απανταν ηπειγον την ταχιστην, αν
τεως και εν ζωσι τον κειμενον καταλη ψαιντο. βασιλευς δε μαθων τα πανδεινα
ταυτα περι τηι του βασιλεως εδυσελπιστει αυτικα ζωηι, και μετεωρος ην ακουειν το
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

392 χαλεπωτατον. ομως πεμπει μεν αυτικα και ιατρους, πεμπει δε και των οικειων
τα κρατιστα. το πλεον δε η μαλλον, ειπειν ταληθες, το ολον, εθαρρει τωι εκ θεου και
της πανυμνητου ελεει, οιος αυτος επι τοις τοιουτοις ευκει, ωστε και αραροτως επ'
αυτηι πεποιθεναι και τα ευχαριστηρια ταυτης επαγγελλειν ψαλλεσθαι, καν αυτη
εφιστωιτο η αναστασιμος. τοτε γουν και επι πλεον εποτνιατο, και τωι εκ της
φωταγωγου ελαιωι, πεμπων και μοναχον εκ της μονης, φιλοτιμως εδωρειτο τον
κειμενον. ην δε αρα ο μοναχος αποβας της νεος ανανηψις τωι κειμενωι, και περι
αυτου μηπω φανεντος ο ηδη νεκρος επυνθανετο εξ ονειρων αυτικα χρηστων, καθ'
ους ευσταλης τις γυνη ηλον του πονουν τος μερους αποσπαν ευκει, "ιδετε" λεγων,
ει μοναχος επ' αι γιαλου αποβας ισταται φερων και δωρα της θεομητορος." οι δ'
επισταντες ευθεως το ακουομενον καθεωρων, και η επιδημια του μοναχου συν αγιωι
ελαιωι επανακλησις ην τωι νοσουντι, εν οτι πλειστωι τωι θειασμωι γενομενη μετα
θαυματος.
11. Ὀλιγον δε πριν η ταυτα γενεσθαι, Ποσειδεωνος μη νος ογδοηι, σεισμος
ενσκηπτει, κατα μεν τα ενταυθα μερη αγνω στος τοις πολλοις, ωστε μηδε σημηναι
τον κλονον, κατα δε το δια Ῥοδου κλιμα και προσω λαμπρος και των πωποτε μνημο
393 νευομενων ο χαλεπωτατος. οθεν και Ῥοδος μεν αυτη πασα ες το παντελες
ανατετραπται, ηκουστο δε γε και περι Ἀλεξανδρειας και των εξ ισου ταυτηι τα
πανδεινα. Κορωνη δε και Μεθωνη και τα πολλα της Πελοποννησου, ουκ ελαχιστον
δε μερος και Κρητης, σεισμου γεγονασι παραναλωμα.
12. Κατα τον επι τουτωι Γαμηλιωνα της δευτερας επινε μησεως ειδεν η
Κωνσταντινου και τον Λατινον Ῥοντζεριον, ως μη οφελεν, αμα ναυσιν ιδιαις επτα
και συμμαχικωι στολωι εκ Κα τελανων και Ἀμογαβαρων πλειστωι, εις χιλιοστυας
οκτω ποσου μενωι, προλαβοντος εκεινον και του Φαρεντα Τζιμη και συμπο σουντος
το στρατευμα. αλλ' ο μεν Τζιμη ευγενης ην, και ους ηγεν ιδιους ειχε, και ακλητι
παραγεγονε, συμμαχησων επι τους Περσας, ει βουλοιτο βασιλευς, πλην επι ρητωι τωι
μισθωι· ο δε γε Ῥοντζεριος εκ προσκλησεως ανεισιν, ανηρ νεος την ηλικιαν,
γοργωπος, ταχυς εις ο ρεψοι, και τας πραξεις θερμος. περι ου βραχεα βουλομαι
προειπειν ως πεπυσμαι· ει δε γε της αληθειας ο λογος εκκλινειεν, ουχ ο γραφων αλλ'
η φημη την μεμψιν φε ρετω. ουτος τηι κατα Συριαν Πτολεμαΐδι, οτ' εν τοις ουσιν ην
και το περιπυστον εν πολεσιν ειχε, τωι Τεμπλωι κατα φρεριους ενησκητο. ως δ'
εκεινη παρ' Αιθιοπων ηλισκετο, ως εν τοις ανωθι λογοις ελεγομεν, και τακει
κατεστραπτο, χρηματα νοσφι 394 σαμενος της μονης και μακρας συσκευασαμενος
νηας επειχεν Ἀγα ρηνοις, και πειρατης βιαιοτατος πολλους τ' εχων αιρετιστας νεω
τερων πραγματων αντειχετο. πλουτωι δε και τρυφηι συν τοις αμφ' αυτον
υπερηφανων εκ των σκυλευματων των κατα θαλασ σαν ταξιν εκεινην των φρεριων
και σχημα χαιρειν εαι, και επι ναυσι κραταιωθεις πλειοσι τωι εκ του Μαφρε ανεκαθεν
Θευδεριχωι Σικελιαν κατεχοντι, κατα τινα γονικην αποστασιαν της εκκλησιας
αποστατουντι και δια τουτο εις πολεμους και μαχας προς τον Καρουλον κατασταντι,
προσεισι ρογαις τακταις βοηθησων συν οικειωι λαωι. και επι χρονωι κατα γε
συμμαχιαν συνων Θευδεριχωι μετα των οικειων προσεβοηθει. επει δ' ο πολεμος
παυλαν εσχε και σπονδαις επιγαμιοις οι τεως πολεμουντες ειρηνευον (την γαρ
Ἐκατεριναν ο του ρηγος αδελφος εις γαμον λαμβανει, ον και εις βασιλεα στεψας ο
παπας, και διχα τερας, ειτ' ουν γης, επικη ρυξας κρατορα, περι της πολεως εκεινωι
τας ελπιδας ανηρτα δια την νυμφην ουσαν του Βαλδουΐνου εγγονην), επι τουτοις
και της εκκλησιας ιλεουμενης πεμψας ο παπας ζητει τον Ῥοντζεριον. ο μεντοι
Θευδεριχος ου πρεπον γνους ουδ' αλλως δικαιον προδι δοναι τον επι καιροις
αναγκαιοις φανεντα χρησιμον (εφηπται γαρ αυτοθεν οι και τα δεινα ως το σχημα
καταπατησαντι), ικα νην μεν αυτωι φιλοφροσυνην τωι παπαι δε προς τα ζητουμενα
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπει 395 ξιν ηγησαμενος απολυειν και μη κατεχειν μητε μην περιεπειν τον
ανθρωπον, εκποδων επηγγελε γινεσθαι και ζητειν οπου σωθησε ται. δια ταυτα τοις
ολοις απορηθεις εκεινος πεμπει προς βασι λεα και ικετευει δεχεσθαι· εχειν γαρ και
λαον ικανον συμμαχειν οπου βουλοιτο βασιλευς. ην γαρ ταις αληθειαις, ως εδοξε,
και λημα εχων γενναιον και πλεως Ἀρεικου φρονηματος, πολλωι δε μαλλον και τωι
της γνωμης σπουδαιωι και βαθυσκοπωι λαον δου λαγωγων ατασθαλον και τουτωι
κατορθουν τα μεγιστα φημιζομε νος. ο μεντοι γε βασιλευς δια την αναγκην
αρξαμενος ηδη ξενο τροφειν ως ερμαιον αρπαζει το συμβαμα, και πεμπων πιστεις εκ
χρυσοβουλλων αυτον ανεδεχετο και λαον προσεδεχετο, ωστ' εκει νον μεν τωι του
μεγαλου δουκος τιμαν αξιωματι και γε και γαμ βρον επ' αδελφιδηι Μαριαι τηι του
Ἀσαν θυγατρι καθισταν, τους δε γε περι αυτον ρογαις ταις προσηκουσαις εξικανουν
υπηρετουν τας τα κατα πολεμον. το γαρ Ῥωμαικον, ως ειρηται, εξησθε νηκος και
κατα δυσιν διασπαρεν παρεωρατο, ζητουν τουντευθεν 396 οπου δουλευσειε και
τραφησαιτο.
(13) παρ' ην αιτιαν και Μιχαηλ ο δεσποτης αιτιαις υποβληθεις
κεκινδυνευκεν. επει γαρ ο μεν βασιλευς ηπειγε τουτον εις Νικαιαν συναμα τωι υπ'
αυτον λαωι στρατηγησοντα, εκεινος δε πολλακις γραψας μετεκαλειτο τον ιδιον,
κακεινοι κατερραθυμουν, δια ταυτα εδοξε χρησθαι τοις βασιλεως ως υπηρεταις, ηδη
απολεμοις εκ της αναγκης γε γενημενοις, και πεμψας συνηγε, πλην ουτε βασιλεως
ειδοτος, και ορκους απαιτων εκεινους ως περι εκατον οντας, και κρυφηδον
λαμβανων και μερει διδους προς εκεινους. ην δ' ο ορκος βασι λει πρεπων, οιμαι, και
μονωι· ειναι γαρ των εχθρων εχθροι και των φιλων φιλοι του τεως δεσποτου
επωμνυον. ο δη προσαγ γελθεν, βασιλευς και ταυτα και αλλα πλειστα συνηθροικως,
συνοικουντος και τηι του Τερτερη θυγατρι, λιπαρως υπωπτευε κατ' αυτου απιστιας
μελετημα, και το γεγονος εις κρισιν ετιθει, και τον προσαγγελλομενον κατεδικαζεν.
αλλα ταυτα μεν μικρον υστερον και ρηθησεται· τοτε δε βασιλευς τοιαυτας εδιδου τας
πιστεις τωι Ῥοντζεριωι. ο δε λαβων τα γραμματα, ως αν και 397 μεγας τις δοξοι, ουχ
οσους ανα χειρας και μονους ειχε τοσουτους και αγειν ηβουλετο, αλλα
προσφιλοτιμουμενος και αλλους συνη γε, ταις απο βασιλεως ελπισιν αναπτερων,
ωστε μηδ' εχειν αυ ταρκεις ναυς συνεκφερειν το στρατολογημα, μηδε γε χρηματα
τοσα ωστε και προκαταρκτικα διδοναι επι βασιλει εχεγγυωι τα πλειστα παρεξοντι.
δια τοι ταυτα και Γεννουΐταις προσσχων επι πιστεσιν εκιχρατο ταις βασιλεως ωσει
χιλιαδας εικοσι νομι σματων, τα μεν και λαμβανων, τα δε και δια την των νηων
χρειαν εκεινων εις την του λαου διαπλωισιν προσδεχομενος. Γα μηλιωνος μεν ουν,
ως ειρηται, τηι Κωνσταντινου εφιστανται. και βασιλευς τοσουτον λαον παρ' ελπιδα
δεξαμενος, ομως τηι της συμμαχιας ελπιδι αναθαρρων τους λογισμους κραταιοτερον
ιστη και αμφοτεραις εξηντλει σφισι τα χρηματα, και θησαυρους παντας ους
ανεπιμπλων οι πανταχοθεν δασμοι, επισχεθεντων παλαι και αυτων ρογων και
προσοδιων τοις εν ανακτορων δου λευουσιν, α δη και βασιλεις εξ αρχαιου εις
μισθους ετιθουν αναγ καιους τοις υπηρετουμενοις, εκεινοις εξεκενουντο. αλλα τον
μεν Ῥοντζεριον εις μεγα τιμησας δουκα, και τους παρ' αυτου και ιδιοις μεγαλυνας
ονομασι, γαμβρον κατα τας ομολογιας καθιστη. ην δε αρα και τοις επιστασι πολλων
φιλοτιμιων απολαυειν 398 δεικνυειν την χρησιν, ως αν μη εν κενοις επιστηναι
δοξωσιν. ετα χθησαν ουν ες Κυζικον απελθειν· προς γαρ το εχον τον φθονον ερπειν,
μαλλον δε την επιθεσιν ως οιον τε διενοουν, κακει πολυ τι συναχθεν πληθος, και
χρημασι και σωμασιν ικανουμενον, εφελκειν τους Περσας αναγκηι, οις και δειν δια
ταυτα κατακε κλεισμενοις συμμαχιας ᾤοντο.
14. Ὡς γουν εξηρτυοντο και ηδη προς εξοδοις ησαν, επι συνιστανται
Γεννουῗται οι κατα πολιν τεως ζητουντες το χρεος· βασιλεα γαρ απαιτειν ετεροις
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δανεισαντας ουκ ᾤοντο δειν. οι δε τα του χρεους βαρη προσανετιθουν τωι βασιλει ως
αυτου γε χρη σαμενοι ενεκα. και βασιλευς τεως ουκ ανεχομενος αλλ' ουν προς το
αποδιδοναι κατενευε, και δια τουτο και φιλονεικιαν πασαν υποτεμνομενος επεμπε
τον Μουζαλωνα Στεφανον, μεγαν δρουγ γαριον του πλωΐμου οντα, καταστελουντα
τον θορυβον. ο δε τοσουτον εδεησε του ταυτα ποιειν ωστε και κατεκοπη σπαθαις
αυτωι γε ιππωι. και ερις εντευθεν μεγαλη μεταξυ σφων ωροθυ 399 νετο, των μεν
ξενικων την του Κοσμιδιου καταλαβοντων μονην, κακεινηι ως ορμητηριωι
χρωμενων και μαχομενων, Γεννουιτων δε αυτοθεν κατ' αιγιαλους βουτζοις και
ταρπαις και σανισιν ασφα λισθεντων κυκλωι, καντευθεν ως απο τειχους βαλλοντων
τε και βαλλομενων, ως και πολλους πεσειν αμφοτερωθεν. μολις τον θορυβον
βασιλεως καταστορεσαντος, επι Κυζικου εις παραχειμα σιαν απεπλεον. εκεισε δ'
επισταντες πολλ' αττα των χαλεπων κατεπραττοντο, εντος του τειχους καθημενοι,
χρηματα εκλεγον τες, βιους αρπαζοντες, γυναιξιν ανθρωπων επιχειρουντες, και των
εποικων οσα και ωνητων κατακυριευοντες δουλων. τεως ο μεν Φαρεντα Τζιμης,
αισχυνθεις οιον τα δρωμενα, και πολλα κις ελεγξας οιων μεν απηλαυσαν βασιλεως
οια δε πραττουσι, και μη πεισας βαρβαρους οντας, και αυτου κατεξανισταμενου του
αγοντος απαιρειν εγνω. οθεν και συσκευασαμενος αμα ναυσιν ιδιαις και οικειωι λαωι
επ' οικου πορευεται. εκεινοι δε και ετι τωι κατα Κυζικον προσκαθημενοι τειχει και
ταις σφων αυτων εν τρυφωντες ατασθαλιαις, οπηι και ληξειαν τοιαυτα πραττοντες,
400 ην ουδεις αγνοων· Ῥωμαιους γαρ πανταχοθεν τα δεινα περιεστη, και διεφωνουν
πασχοντες. Ἐμοι δε λοιπον και τι των θαυμαστων καθ' ημας τελεσθεν εξειπειν,
(15) φοβερον μεν ειπειν απιστον δ' ακουσαι, ωι δη και αυτος διηπιστησα αν,
καν δι' αυτο και παρελιπον, ει μη γε πολλοι μεν οι ειποντες και αξιοπιστοι, δειγμα δε
προνοιας εχει θεου και της περι το ανθρωπινον ετι γενος κηδεμονιας, καν αλ λως
βαθεως και υπερ ημας ενεργωνται τα θεια βουληματα, και αμα και βασιλεως
χρηστου δοξαντος δοξαν, θεου κρινοντος παν τως μετα των επιτετηδευμενων, και
εφ' οις και μονοις επιτη δευουσι, το των ανθρωπων σφαλμα η και κατορθωμα. ηδη
μεν ουν φθασαντες εδηλωσαμεν πως Μαγνησιας της κατα Ἕρμον βασιλευς απαιρει.
ταυτης μεν προεστησαν ετεροι βασιλεως απηιρ κοτος εκειθεν, ην δε και ο επι
τραπεζης Φιλανθρωπηνος, ανηρ ευγενειαι και γηραι συνεσει τε και εμπειριαις
στρατηγικαις ες απαν κοσμουμενος. ως γουν το πολισμα καστροφυλακι επετετραπτο
και ηδη εν φυλακαις εκεινος διαγρυπνων ην οψε των νυκτων, πολλακις ημμενην
λαμπαδα και περιερχομενην το πολισμα κα θεωρα. τουτο δις και τρις γεγονος
εννοιας επηγε τον καστρο φυλακα. ο δη και τοις προεχουσι κατα το εικος
κοινωσαμενος 401 κακεινους εις την ομοιαν ενηγεν εκπληξιν. τεως μαθειν ηβου
λοντο τι αν και ειη τουτο. και πεμπονται μεν και αλλοι κατα σκοπησοντες, ουδεν δε
πλεον του πραττομενου εκεινοις απεκαλυ πτετο. συν πολλοις δε τοις αλλοις
απερχεται και ο του καστρο φυλακος αδελφος, ον και εκκεκωφευμενον εκ γενετης
οι παντες ᾔδεσαν. και τοις μεν του συνηθους πλεον ουκ ην μανθανειν, τωι δε το
θαυμαστον εκεινο και απορρητον θεαμα εκκαλυπτεται. και η πιστις προσετεθη τωι
κατ' αυτον θαυματι· ο γαρ λαλων εξ εννεου και κωφου πιστον τε και αναντιρρητον
ο τι αν ειποι καθιστα. βλεπει ουν εκεινος προσμενων ου λαμπαδα ημμενην αλλ'
ανδρα βασιλικως εσταλμενον, τας μεν αυτων φυλακας οιον εξουθενουντα, αυτον δε
την της φυλακης επιτροπην εχειν λε γοντα. και αμα ειποντα ως προς ακουοντα
λεγειν· και γαρ ο κωφος ηκουε παραυτικα. προστασσειν δε την φωνην μεγαληι φωνηι
τοις φυλαξιν επαγγελλειν εγρηγοροτας ως ενι μαλιστα της σωτηριας επιμελεισθαι.
και θαυμα παραυτικα επηκολουθει τωι θαυματι· ο γαρ ακουων εφ' ο τι πραξοι ηδη
και φωνων ηκουε το, και εδειξεν εκεινος λαλων τε λογους πιστους. προσπαιει δε
πασιν, οπερ και αληθες ην, η του βασιλεως εκεινου του ελεη 402 μονος Ἰωαννου,
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθως αν ο Λυδος ειποι, επιστασια, εν ηι παρα θεου φυλαττεσθαι επιστευοντο. 16. Ἦν
μεν ουν τα καθ' ημας και λιαν δεινα, των μεν εκτος πολεως ουδεν υποσταντων την
των Περσων ανυποστατον ρυμην, και δια τουτο των μεν φονευομενων των δ'
απανιστα μενων, των μεν εις πολεις και φρουρια των δ' εις νησους, αλ λων δε και
εις τα κατ' αντιπεραιαν ασφαλη, οπου αν και σω θειεν, βλεποντων και ορμωντων,
των δ' εντος και λιαν ενδεως εχοντων των αναγκαιων δια την των εξωτερικων
εξαπωλειαν. βα σιλευς μεν ουν δια ταυτα ως οιον τ' ην αντιπαλαμωμενος προς τας
των δεινων επιρροιας, Ἀλανων μεν εκεινων και των ιδιων απεγνωκως, επι σαθροις
δε σαλευων τοις ξενικοις, πεμπει και προς Καζανην τον των ανατολικων Τοχαρων,
ως αυτοι φαιεν αν, Κανιν, και γαμικας επιμιξιας προτεινει, και επαμυνειν προσαξιοι
τοις των Ῥωμαιων εσχατως εχουσι πραγμασιν. ο δε και την αξιωσιν δεχεται, και το
κηδος (επι γαρ φυσικηι θυγατρι, ης αυτος βασιλευς πατηρ ενομιζετο, συνεφωνει)
προσαπεδε χετο, και υποσχεσεις ασφαλως εδιδου μετελευσεσθαι τους αλα 403
στορας. τουτο φημισθεν, ως εικος, τοις μεν λοιποις αλλως ωικονομειτο η περι τας
συστολας σπουδη, καν ηφροντιστουν το τεως· ενι δε τουτων τωι Ἀλαιδι τα κατα την
Λυδιαν καταδρα μοντι, ωστε και λειαν Μυσων, ου Λυδων φανηναι τακει, κα
τασεισθεντι τηι φημηι τους λογισμους εδοξε προνοειν εαυτωι τε και τοις ιδιοις των εκ
φυλακης συμφεροντων. αμελει τοι και τοις κατα το των Σαρδεων φρουριον οχυρον
αλλως ον ως παλαιας ακροπολιν πολεως, καθ' εν αβατον μερος και το λοιπον
αποκρη μνον, δια την παρ' εκεινων εγκεκλεισμενην επιθεσιν πεμπων επι ρηταις
ομολογιαις συνεπραττεν, εφ' ωι του φρουριου διαμεμερι σμενου μακρωι τινι τειχει
και ασφαλει ημισυ μεν εκεινους ημισυ δ' αυτους εχειν, καντευθεν δεσμοις ομονοιας
συνδεισθαι, και ανεδην εξιοντας εκεινους μεν τοις ιδιοις εργοις προσανεχειν εξ ων
τραφησονται, αυτους δε τα οικεια παντως ποιειν, αυτων μεν, ως εικος, απεχοντας,
αλλοις δ' επιτιθεμενους εξ ων κερδανουσι τον οικειον τροπον και ληιστρικον.
εκεινοι μεν ουν τοιαυτ' ηξιουν, 404 και λιπαρως αντειχοντο του φρουριου· τοις δε το
μεν ανθιστα σθαι ματαιον ενομιζετο, το δ' ευπειθειν, ει και μη σφισιν αυτοις
ασφαλες δια την των εχθρων γειτνιασιν (ουδε γαρ ην αρνειοις και λυκοις κοινα
ταμεσθαι τα ορκια), ομως δια την εφεστωσαν αναγκην και του υδρευεσθαι τε και
κατασπειρειν ενεκα ανεκτον εδοκει, και συγκατεβαινον. και δη πολλους τινας των
Περσων υποδεχονται (σωρους δε χρηματων αυτων, ως εικος, συν αυ τοις ειδε τις αν),
παρα τοσουτον ου συνοικουντες τοις εισα χθεισι παρ' οσον το μεταξυ τειχος σφας
απ' αλληλων διειργε. κατα τινα δε πυλιδα και συμμετειχον αλληλοις ενιοι, ως
ελεγετο. ταυτα γουν ησαν επι χρονον, και ανακωχην των κακων κατα το φρουριον
ειχον. επει δε τα μεν της φημης των Τοχαρων κατ' ολιγον ησθενουν και ηδη θαρρος
ειχον εκεινοι και των φοβων εαυτους ανελαμβανον, οι τεως ικεται εαυτων γινονται
και των προτερων αναμιμνησκονται και επιχειρειν τοις γειτονουσι βου λευονται. ην
δε αρα το σοφισμα καθ' αυτων· εξ ισου γαρ και Ῥωμαιοι αντεπιβουλευειν εκεινοις
εχοντες προς τουτο και διυπνι ζοντο παρ' εκεινων, το φθηναι πραξαι παρα το παθειν
κερδα λεωτερον ηγησαμενοι. και δη προλαβοντες την επιβουλην πεμ 405 πουσι προς
τον τηνικαδε των Ῥωμαικων ταγματων αρχοντα πρι μικηριον εξ αξιωματος της
αυλης. και νυκτος εκεινος λαον ικα νον εξετοιμασαμενος προσβαλλει τωι φρουριωι,
και εμφανης ην τοις μεν προσδοκωμενος τοις δ' απροσδοκητος. οθεν και οι μεν
ασμενως δεχονται τουτον, τοις δ' εφισταται κοιμωμενοις δεινος ονειρος, και
εντευθεν διατεθεικει σφας τα παγχαλεπα.
17. Ὁ μεντοι γε βασιλευς Μιχαηλ ραΐσας της νοσου ετι μεν παρα ταις Πηγαις
ην, και τωι μεγαλωι δουκι προσελθοντι εκ του κατα την Κυζικον των αμφ' αυτον
κυδοιμου, εφ' ωιπερ κατα το εικος απονειμαι μεν την προσκυνησιν, απολαυοι δε γε
της θεας δεσποτου δουλος, αβατος ην η πολις το παραπαν εξ επιταγμα τος· τα γαρ εξ
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπογυου πραχθεντα παρ' Ἰταλοις κατα Κυζικον και λιαν ωδυνα τον βασιλεα
αναπυστα οι γεγονοτα, και δια τουτο και την προς εκεινον ομιλιαν απεστραπται. ηδη
δε και τελειας επιβας υγειας, συναμα τηι Αυγουστηι τηι εαυτου, επει και αυτη συνην
εκεινωι κατα τας Πηγας απαντησασα, διαπεραιουται κατα δυσιν. και εφ' ημεραις τοις
κατα δυσιν χωριοις εναυλισαμενος, επει εδει και επανηκειν ες πολιν και ο πατηρ και
βασιλευς ηπειγε την επιδημιαν, ημεραι μεν εικοστηι τριτηι Ἑκατομβαιωνος μηνος
καταλαμβανει την ∆ριπειαν, τηι δ' εξης εξερχεται μεν βασιλευς, συνεξερχεται δε και
απαν το περι τον βασιλεα, και μοναχοι και οι της εκκλησιας απαντες συνεξιασιν,
ουδε το της πολιτειας οσον ην εκκριτον, εκειθεν λειποντος. και τοτε κατα το μεσον
της 406 οδου βασιλευς βασιλει συνανται, και χρονιος φαινεται, και ωσπερ τις
τροπαιουχος υπο πολλαις ταις ευφημιαις την πολιν εισερ χεται.
18. Ἐν τουτωι δε και Ὀσφεντισθλαβος των Βουλγαρων, ως ειπηι τις, βασιλευς,
ειτε δια την εκ του κραλη Σερβιας της ιδιας αδελφης δια το του βασιλεως κηδος
παρορασιν, ειτε δι' αυτην αυθις και τον επ' αυτηι γαμβρον τον δεσποτην επεσχημε
νον εξ αιτιων ων ελεχθησαν παρακεκνισμενος, ειτε και δια την των ημετερων
δυναμεων εξασθενησιν των βασιλικων καταφρονη σας πραγματων και οιον της
τυχης των Ῥωμαιων κατεπαρθεις, εξ αυτης ως ειχε κατατρεχει τα κατα τον Αιμον
φρουρια. και πλην ολιγων τα μεν κατα κρατος ᾕρει, τα δε και δι' ομολογιας
προσηγετο. προσδοκιμος δ' ην και τοις λοιποις προσβαλειν, ευκολιαι καιρου
βαρβαρικην συμμιξας αυθαδειαν. ο μεντοι γε βασιλευς επιθηκην και τουτο
δεξαμενος των δεινων, καλον ηγου μενος και σωτηριον τοις εκει τοποις του
βαρβαρου τας οργας προκαταλαβειν, εκεινοις μεν ως ειχε βοηθειαν πεμπειν
ηπειγετο, ομως γε μεντοι και τον εξ αυτου βασιλεα προς δυσιν ωρμα, και
τεως αυτοθεν υπονοων και τον κατα τον Κρουνον εξαρχοντα τον του Σμιλτζου
γαμβρον Ἐλτιμηρην, ος θειος μεν ην προς πα τρος Ὀσφεντισθλαβωι (τωι γαρ Τερτερηι
ωμαιμονει), δεσποτου δ' ειχε παρα Βουλγαροις αξιαν. και δια ταυτα την ομαιχμιαν
407 βασιλευς αποκρουομενος, του μη κακεινον συνεισβαλειν Ὀσφεν τισθλαβωι, αλλα
γε και προσεπαμυνειν Ῥωμαιοις, ει δυνατον, εκεινον μεν πεμψας δωροις ικανοις
επειρατο διεκμειλισσεσθαι, και προνοιαις εκ της Ῥωμαιων αγαλλειν
κατεπηγγελλετο, τηι δε πενθεραι τουτου τηι του Σμιλτζου συζυγωι, αυτανεψιαι ουσηι
(του γαρ σεβαστοκρατορος Κωνσταντινου θυγατηρ ην) τα μεγιστα προσθαρρων, ως
τον γαμβρον παραπεισοι και εκμειλιξαιτο, πεμ ψας τον αυτης αδελφον τον
Παλαιολογον Μιχαηλ τοις εκεισε το ποις ωικονομει τα προσφορα. ην δε βασιλευς
Μιχαηλ επι τουτοις προσδοκιμος εξελθειν, επει και εξηρτυετο κατ' ιδιαν τα οικοι και
βασιλικως ωικονομειτο· αποβαλοντι γαρ τα αποτεταγμενα οι των προνοιων κατ'
ανατολην εκ της των Ἀγαρηνων επιθεσεως προσε κυρουντο παρα πατρος τα κατα
δυσιν κτηματα του δεσποτου Μιχαηλ, οσοι αρα και ο πενθερος εκεινου βασιλευς
Μιχαηλ εκ δυσεως αγαγων υπο φρικταις ομολογιαις και τηι θυγατρι συνοικι σας
μεγαλοπρεπως επολυωρει και ως γαμβρον ηγαλλε.
(19) το δ' αιτιον της εκεινου ταλαιπωριας και επισχεσεως ηδη μεν και
προανατετακτο, πλην ρητεον και εντελεστερον οτι στρατιωτας βασιλικων
αλλαγιων, οι δη και αντολιηθεν αποικισθεντες εξ υπο 408 γυου δια την καταδρομην
των Περσων αυταις γυναιξι και τεκνοις ηλυον κατα δυσιν, δια τινος ενος εκεινων
του Κοτερτζη μεχρι και ες εκατον προσεκαλειτο, και προσιοντας δεχομενος κατα πο
λιν ων ορκους απηιτει πιστης προσεδριας και ξυναυλισεως, ως σφας ειναι εχθρους
εχθρων των εκεινου και φιλους φιλων, και αντεδιδου τα ομοια προς εκεινους, την
ομαιχμιαν προκαθιστας, πολλ' αττα διδους και μεγαλα καθυπισχνουμενος. και ταυτ'
ε πραττετο παρ' αισθησιν πασαν, μη οτι γε βασιλεως, αλλα αυ των δη των συνηθων
και ωικειωμενων αυτωι. αλλα προσαγγελθεν παρα των αμφι τον Κοτερτζην, δεινην
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βασιλευς υπενοει μελετην και απιστιας ωδινα υπωπτευε, και μαλλον οτι της
αδελφης τε λευτησασης τηι του Τερτερη συνοικων, ητις και αλλοτριον ειχε προς τον
κρατουντα το γενος. δια τοι ταυτα και μηνος Ἑκα τομβαιωνος μιαι προσκαλει μεν
πατριαρχην προσκαλειται δ' αρ χιερεις και κληρον, παροντων και των της
συγκλητου, συνελ θοντων τε και μοναχων και των της πολιτειας, και εις κρισιν βα
σιλευς καθισται τον δεσποτην· προς ον και εις απολογιαν κατα στας εκεινος, πολλα
λεγων και κατα της κατηγοριας αποδιδρα σκειν πειρωμενος, τελος καταδικασθεις τωι
μεγαλωι παλατιωι εγ κλειεται τρισκαιδεκατηι Κρονιου αυτος και γυνη και τα τεκνα, α
δη απο της του Τερτερη απεγεννησεν. αγελας δ' ιππων και πα 409 σαν υπαρξιν την
εκεινου και κτηματα τωι υιωι και βασιλει διδωσιν. ου μην δ' αλλα και αυτην την
εκεινου οικιαν τωι δεσποτηι Ἰωαννηι προσνεμει. υστερον δ' εκειθεν αποδραναι
πειραθεις, γνωσθεν, ταις κατα τας Βλαχερνας ειρκταις εγκλειεται. 20. Καντευθεν
μηνος του αυτου Κρονιου και οι σχιζο μενοι των αρχιερεων απηυδηκοτες οιον και
πεισαντες εαυτους, μολις καταμαλακισθεντες τας γνωμας βασιλεως ως δυνατον
κατε πειγοντος, εν τηι των βαΐων εορτηι τηι μετα του Ἀθανασιου ειρηνηι
αφωσιωσαντο. ο δε γ' Ἀλεξανδρειας Ἀθανασιος πολλακις και αυτος παρα βασιλεως
παρακινουμενος απριξ της γνωμης ειχετο και ουκ ενεδιδου ολως ουδε κατενευε την
ομονοιαν. παρ' ην αι τιαν, και του δοξαι τουτον μηδε βασιλεως αυτου μνημονευειν
δια ταυτα, ηθελον μεν και αυτοι του πατριαρχου Ἀλεξανδρειας εκκοπτειν των
διπτυχων μνημοσυνον, δεινον ηγουμενοι ην εκει νος μεν ουδ' ικταρ, το του λογου,
σφας γε προσδεχοιτο, εκει νοι δε και ουτως αξιοιεν εκεινον και μνημονευοιεν. τεως
δε και πολλ' αττα κατ' επηρειαν αιτιωμενοι, καραδοκουντες και ουτως την της
γνωμης μεταθεσιν, το μεν αποθαρρησαι αυτικα την του ονοματος εκκοπην ως
αλλως ατοπον ον, μη φανεισης αξιολογου αιτιας και αντικρυς επι δογματι,
πατριαρχου αποβαλλεσθαι ονο μα, μη και μαλλον θηρα τις ανασοβηθειη και
αντιλαβας δοιεν 410 τοις σχιζομενοις εις καταγνωσιν· σοφωτερον δε ποιειν εδοκουν
και εισετι διευθετειν, ως αυτικα εκκοψοντες, ει και ετι αντεχοι και την επι τωι
Ἀθανασιωι μη δεχοιτο πραξιν. η δ' οικονομια ουτω πως ην, πατριαρχην μεν αυτον μη
λειτουργειν ολως, ως αν μη συλλειτουργουντων κατα το εικος διακονων ο
Ἀλεξανδρειας επι των διπτυχων συμμνημονευοιτο, ιερεις δε μονους ατερ δια κονων
ιερουργειν. και τουτο επραττετο μεν και εν ανακτορων, επραττετο δε και επι τωι
μεγιστωι ναωι, και αλλαις μεν ημεραις, μαλιστα δε δημοτελεσι και εορτασιμοις, ως
καν τηι της ορθοδο ξιας κοινοπληθει, οτε βασιλεως ενδημησαντος και πληθους ικα
νου συναχθεντος ο μεν πατριαρχης ηπρακτει, ιερευς δε μονος απερικτυπητως παντηι
και ανηκουστως, μηδεν επαιοντων δια τον θορυβον, τα της ιερουργιας εξεπραττεν.
ωσαυτως δε και εν ταις πασχαλιοις εγενετο. υστερον δ' εσαυθις κατα την μνημην
του εν μαρτυσι περιφανους Γεωργιου εκκοπτουσι και μνημοσυνον, κατα τον εν τοις
μαγγανοις νεων λειτουργησαντες, ος ανειται τωι μαρ τυρι.
21. Ηυξανε δ' οσημεραι και αυθις το απο των Περσων δεινον, ωστ'
αποκεκλεισθαι πανταχου τας της σωτηριας ελπιδας. τι γαρ των δυσχερων απην; και
εω τα μακραν. αλλα τα κατα θυραν ταυτα και της βασιλιδος προαυλια. τα δ' ην ευθυς
νηος 411 αποβαινοντι τωι τα στενα του Βοσπορου περαιουμενωι, ωστ' αφε μενωι
θαλασσης λαμβανειν κινδυνον. ανεδην γαρ διετρεχον παν ταχου της περαιας, και
κατεσκηνουν οπου ην βουλομενοις αυ τοις, και ταυτ' ουκ ιλαδον στρατευουσιν αλλ'
ασυντακτως και κατ' ολιγους, ωστε κεισθαι την περαιαν της Βυζαντιδος Σκυ θων, ο
δη λεγεται, ερημιαν, μηδενος τολμωντος φανηναι, οτε συνεβαινε και
παραβολωτερον τινες διαπραττεσθαι και εκθεειν τολμωντας, ζηλου τινος πειθοντος
η και μαλλον ενδειας πιεζου σης, τριβομενου του χρονου και των εφοδιων σφισι
καταναλω μενων, απερ οικοθεν απεφεροντο. τα δ' ησαν μαλλον εις κιν δυνον. οθεν
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και οι μεν εκωλυοντο απειλαις των κρατουντων και φοβωι σωφρονιζομενοι· οι δε
τολμωντες, ην που τις προεξεδραμε ικανος δοκων αγειν συντομον (λοχαγον τον
τοιουτον ειπηι τις αν) και επι το παρα πασαν αισθησιν εξηρχοντο, ωστε και συνεβαινε
ποτε μεν ευστοχειν ολιγοις προς πολλους γυμνοις και ανοπλοις, πολλακις δε και
σφαλλεσθαι. και ουκ ην σχεδον ημερα καθ' ην η μη τοις κατα θαλασσαν φρουριοις
προσβαλλοντες ηκουοντο η μη απαγοντες αιχμαλωτους η μη φονευοντες, και
μαλλον οτε και ικεσιαις εχρωμεθα προς θεον, το οικτιστον. διειχε δε μονος ο 412
πορθμος ουτος. και πολλακις μεν μεθ' ημεραν εφαινοντο τοις εντευθεν αφορωσι και
πεζοι και ιππεις· καν που δε τις η ενδειαι εξαπορουμενος καντευθεν ελπιζων
κερδαινειν εκ των υπολελειμ μενων αλλοις, η μην και κατα χρειαν ετεραν η του
σφετερου κτηματος επιμελειαν εξορμαν ετολμα, αυτικα η ηλισκετο η εκτει νετο. και
πολλους αν ειδες εσφαγμενους η τετρωμενους εις θα νατον, εστι δ' ου και κεφαλης
ανευ και κορσας αναυχενας. πε πληθει δε των αγρομενων η πολις, και
εστενοχωρειτο τοις παν ταχου κειμενοις εικηι τε και υπαιθριοις, πνοηι ζην και μονηι
πι στευομενοις· λιμος γαρ εντευθεν και γε λοιμος τους αθλιους διε μεριζετην. και οι
αστικοι του κακου παραπηλαυον, και οι μεν αυτικα τοις δεινοις συνειχοντο και
αποροι διηιεσαν και αμηχανοι, οι δε οσον ουπω τα τοις πλησιον συμβαντα και
εαυτοις επ' ισης ηλπιζον. οι δε μη μονον Χηληι τε και Ἀστραβητηι, αλλα και Ἱερου
φρουριωι προσβαλλοντες τα πανδεινα διεπραττοντο, ωσπερ υπνωττοντος βασιλεως
η μη ζωντος. Νικομηδεια δ' εξησθενει, λιμωι τε και ενδειαι υδατος προς το
αμηχανωτερον μετεβαλλετο. η δε γε περιπυστος Νικαια αποκεκλειστο, και τας περιξ
χαριτας 413 αποκειραμενη ενδειαι και αυτη εστενοχωρητο. και νυν μεν Βη λοκωμα,
νυν δ' Ἀγγελοκωμα, νυν δ' Ἀναγουρδης και Πλατανεα και τα Μελαγγεια και τα
περιξ παντα των ενοικουντων ερημα γεγονοτα θρηνους εφειλκοντο των ειδοτων.
ταυτα Κρουλλα και Κατοικια πεπονθει και χειριστα. ως γαρ αποκεκλειστο μεν η εξ
Ἡρακλειου και Νεμικωμεως προς την Νικαιαν, και αι παλαιαι και συνηθεις διοδοι
εις δεινην υποψιαν και πειραν ησαν πολλακις κινδυνευσαντων, η δε κατα Κιον
κατασκιος και συνηρεφης ει καιως πως πολισθεισα διεκδρομη προς Νικαιαν ηνοικτο,
ουτω εν φοβωι και τοτε μεγιστωι και υποψιαι· τα γαρ αυτα τοις Χαλκι δευσι και
Ἁλιζωσι και οι Βεβρυκες εκ Πυλων και Πυθιων παρω νυμουμενοι επασχον. και ην
τοις αποβασι θαλασσης κατα την Κιον, την ημεραν προσκαρτερησασι, νυκτι
πιστευειν την σωτη ριαν, και καταλαβουσι το εκεισε παραλιον τωι περι την Ἀσκα
νιαν πλωι χρησθαι, και ουτω κατα την του αιγιαλου πυλην της πολεως αποβαινουσι
διεκπαιειν εις Νικαιαν, επει ουκ ην τοτε τας πυλας ανοιγεσθαι επικειμενων των
εχθρων, και τα μεγιστα Νι καεις εκινδυνευον. δια ταυτα το ολον ο κρατων
αναστελλειν ουκ 414 εχων της συμφορας πεμπει τινα Σιουρον στρατοπεδαρχην των
τζαγκρατορων τετιμημενον, συναμα τισι και μερικαις εξοδοις χρηματων, εφ' ωι και
αλλους εκειθεν προς το στρατευεσθαι ικανωσειε. των δε τοις κατα την Κατοικιαν
μερεσι φανεντων ανατεθαρσηκασιν οι λαοι, και εμφανεις ησαν το ασφαλες ελπι
ζοντες. το δ' ην συμφορα τουτοις και ολεθρος. επιτιθενται γαρ παμπληθει νυκτος
ωσει πεντακισχιλιοι των εχθρων, και τας προς το φρουριον οδους, λαθοντες πασαν
αισθησιν, προκατα λαμβανουσιν. οι δ' επεισπεσοντες ετερωθεν ετοιμην εδιδουν δη
θεν προς το φρουριον την φυγην κατα νωτου φευγουσιν· ουδε γαρ ην υπιδεσθαι την
πειραν, οπου γε και υπειδομενοις ουκ ην ικανα προς το σωζεσθαι. και τοτε οι μεν
υποσταντες εσφαττοντο, γυναια δε και παιδαρια πληθος μυριον προς το φρουριον
φευγον τα αγρα ην ετοιμη τοις προκαταλαβουσι. και τελος οι τεως τοις αλλοις
προσεπαμυνειν αποστελλομενοι δρασμωι μηχανωνται την σωτηριαν, και αυτα
προσαποβαλοντες τα βασιλικα χρηματα· επειτα πυρ εναυσαντες οι εχθροι τα εκει
καλλη εις τελος ημαθυ ναν. τοτε και Ἀτμαν υποστρεφων συν τοις αμφ' αυτον, επει
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνησαν σφισι κατα συμμαχιαν και Βηλοκωμιται, προσλαβων εκεινους κενηι των
εποικων Βηλοκωμηι προσβαλλει και κατα κρα 415 τος αιρει, και τους μεν κτεινει,
αυτος δε μυριον πλουτον ευρων εξολβιζεται, και τα πιστα οι της ασφαλειας εκ των
οχυρωματων περιποιει. τουτων απωνατο των δεινων και Προυσα, μονη πε
ριλειφθεισα των εξωθεν καλλονων. τουτων και Πηγαι παραθα λασσια πολις των
δυσχερων επειραθη. των γαρ εξω παντων συγκλεισθεντων εντος, οσοι και το ξιφος
εφυγον, εντικτει νοσον λοιμωδη το συνεπτυχθαι λιμωι και κακοπαθειαις. ετι δε και
τηι νοσωι ες εκατοστυας επιπτον. τοις δε και προστιμον ετεθη παρα βασιλεως ζημιας
εις χιλιαδας επ' αιτιαι του μη τον μεγαν δεξα σθαι δουκα, ουτω του βασιλεως Μιχαηλ
μετα την εκειθεν επα νοδον επαγγειλαντος, και δεει του μη παθειν κακεινους τα τοις
Κυζικηνοις ξυμβαντα. ουδε γαρ ανεκτα ουδ' οσον και υποσχειν δυνατα τακει
τολμηθεντα ηγγελλοντο. βιοι γαρ ηρπαζοντο και γυναικες υβριζοντο και κορια
διεφθειροντο. και ο μεν εχων ευ θυς εσκυλευετο, αγαπητον εχων ει διδους σωζοιτο·
ο δε μη εχων τηι του εχειν υποψιαι κατεδικαζετο, και αιωραις δειναις και βα σανοις
ηταζετο, εγκλημα φερων το μη χρηματων θελειν την σω 416 τηριαν ποριζεσθαι.
πασα δ' εκεινων περιουσια ου μαλλον του κεκτημενου η του καταλαβοντος των
Ἀμογαβαρων εφαινετο· ουτω γαρ ιδιωνυμειτο το εθνος, τωι εξ Ἀβαρων, οιμαι, κατα
γεσθαι. ου μονον δ' αυτοχθονες ταυτ' επασχον, αλλ' ως ειπειν ανατολη πασα
Ῥωμαιων, οτι και ως προσφυγιωι χρησαμενοι τωι επιτειχισματι παντες εκει
κατεδραμον, και καινη τις αλωσις ην παρα των οικειων τοις απ' εχθρων φευγουσιν.
εω σωματων ακρωτηριασμους και φονους και μιασματων φορυτον αλλως, οις οι
αμυνειν επισταντες τους αθλιους πυργηρουμενους εκ πασης περιεβαλον απηνειας. ο
γαρ σφας αγων, το μεν προσθεραπευειν θελων εκεινους ως την αρχην εκεινωι
πεπιστευκοτας, το δε δεδιως τον παρ' αυτων κινδυνον, ει αυτου ικανως τα κατα
χρειαν ευ ροντος υστερησαν εκεινοι των ηλπισμενων, ουδ' οπωσουν ανα στελλειν
ειχεν, αλλ' ενεδιδου σφισι τα κατα νουν πραττειν, και ταυθ' ικανουμενοις και τοις
εκ βασιλεως σιτηρεσιοις, καν ουδεν 417 ετι κατωρθουν ουδ' ολως επραττον. αλλ'
αναληπτεον τον λο γον προς το ευσυνοπτον. Στρατηγος ην τηιδε Μαρουλης, και
μεγας αρχων εξ αξιω ματος εκλεΐζετο. ουτος τα μεν πλειστα εκεινωι προσειχε και εθε
ραπευεν υποκειμενος (ουτω γαρ και το βασιλικον εβουλετο προσ ταγμα), τεως δ' ουν
και τους οικειους κακως παρ' εκεινων πα σχοντας κατωικτιζετο, μαλλον μεν ουν και
συνιστα και περιεθαλ πεν. ηπτο γαρ κακεινων το κοινον εκεινο δεινον, και εις στρα
τιωτας τεταγμενους ετι και ταις αληθειαις εμπειροπολεμους πε ζους και ανοπλους
καθιστων και των κατ' οικον εστερουν ως ει τινας αγροτας και μεταναστας,
ενθρυπτομενοι σφισιν. οι δε τωι του κρατουντος δεει και τωι εξ εμφυλιων πολεμων
νομιζομενωι κινδυνωι υποστελλομενοι, ως μη τι νεωτερισθειη των ανηκεστων, τεως
εκ βιας ωρμων και πολλακις εσφαδαζον αμυνουμενοι. τελος των εχθρων εγγυς
αγγελθεντων κατα τον του Γουλιελμου πυργον, 418 οι μεν απαντοθεν συναμα τωι
σφων στρατηγωι τωι Μαρουληι χω ρειν ουκ απωκνουν ομοσε τοις πολεμιοις, οι δ'
ελπισμον μεν πα ρειχον φανηναι και συμμαχειν, αλλα των συνηθων ουμενουν ουκ
εληθοντο· βραδεως γαρ εζωννυντο, και μολις εκοσμουν τους ιππους, και προμηθεις
ησαν του ακινδυνου σφισιν, ως φαινε σθαι. και το βραδος εδιδου μεσουντων αυτων
την οδον κατορ θουν τους προτερους και μονους την μαχην. ως δ' οι μεν υστε ρουν
οι δε κατωρθωκοτες υπεστρεφον, ενταυθα τις ειδε το των συμμαχων κακοηθες, και
οτι ουχ ως φιλοις, ως εικος ην, αλλ' ως εχθροις τοις ημετεροις προσεφεροντο.
συνιασι γαρ εξ υπο στροφης εκεινοις οι κατωρθωκοτες, και δεον ονειδιζειν σφισι το
κατεβλακευμενον και αμελες, οι δε και δεινων επειρωντο, και ως αλλοις πολεμιοις
τοις ιδιοις εγνωσαν προσβαλειν. ην δ' εκεινοις το της πειρας σοφον, ως εδειξε,
παρακερδαινειν εκ τουτων τα λαφυρα. και ο μεν υπεικων διδους το εκ του πολεμου
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κερδος εσωζετο· ο δ' οπωσουν ανθισταμενος, ουχ ηττον φιλοκερδης η φιλελευθερος
ων, ει αφαιρεθειη ανανδρως το νικης συμβολον οικειωι αιματι διακινδυνευσας προς
τους εχθρους, ουτος καιριαν δεχομενος απηλλαττετο, το πεσειν ευκλεως του ακλεως
στερηθη ναι των εναρων, ως εικος, ανθαιρουμενος. Και ταυτ' ησαν σφισι τα
κατορθουμενα εις ηρος εξ Ἀρ κτουρου, οτε και τινες εξ αυτων, ουκ ολιγη τις μοιρα
των ολων, ουκ εχοντες πλεον εκει ποιειν ων πριν επραξαν, των αυτοχθονων 419
φυγηι χρησαμενων δια την εξ εκεινων καιρικην αδειαν, ικανον ναυσι φορτον
νηησαντες, και μαλλον εκ σιτου και των ες τροφην αναγκαιων, κατα ποδας των περι
Τζιμην και ουτοι εξωρμων, ολιγα των προς τον μεγαν δουκα συνθεσιων
φροντισαντες. των δ' αλλων αργουντων δια παντος χειμωνος περι την Κυζικον,
προφασις ην αυτοις της αργιας το του τριμηνου πληρωθεντος εφ' ωιπερ ελαβον τους
μισθους, μη και αυθις εξ ετοιμου πεμπε σθαι ρογας της ες νεωτα ξυμμαχιας κατα τα
σφας συμφωνη θεντα προς βασιλεως. δια τοι ταυτα ερυθριων οιον δια το σφων
απρακτον ο αυτων εξηγουμενος προς βασιλεα ταχυναυτει. και τα μεν εκεινων ως
οιον τε επειλυων, μονα δε τα περι των μισθων ανενεγκας και δεηθεις, ετι δε και
Ἀλανοις ικανουσθαι θελων ως αρεικοις τα ες πολεμον (ευκει γαρ εκεινοις τωι μηδε
τοις ιδιοις πιστευοντι), τα μεν εντευθεν λαβων τα δε και ορι σθεις εκ νησων εκλεξαι,
δια ταχεων υπεστρεφεν ως ετοιμως δε ξομενος και ιππους σταλεντας τοις Ἀλανοις,
ως εζητητο. γεγονε ταυτα. και ο μεν δι' ολης της τεσσαρακοστης πειραν διδους και
λαμβανων επι τωι παραμενειν και προθυμεισθαι τον την ρογαν 420 λαβοντα, ουτω
διενεμε τα του μισθου χρηματα. και τοις μεν Ἰταλοις διουγγια χρυσου και τριουγγια
μηνος εκαστου επληρου, Ἀλανους δ' εκαστον τρισι και μονοις του μηνος ενικανου
νομι σμασι, προς τωι και ιππους τισι δοθηναι ους απεξεδεχετο κατα τα συνθηματα. ο
δη και μεγαν μεταξυ τουτων ανηγειρε κυδοι μον εκ φιλαυτιας αναρριπισθεντα, ως
μετ' ολιγον ρηθησεται. εκεινος μεν ουν εξαρχον των καθ' αυτον καταστησας νεων
ουσων ωσει δωδεκα, ον αμηραλην η εκεινων διαλεκτος εξυμνει. ορισμωι προς τουτο
και του κρατουντος, στολον εξαρτυσας εξ Ἰταλων, αμα παλλακαις αυτων και
παντοδαποις πραγματων ειδεσιν εκ της χωρας, ων εκαστος εγκρατης ην και ων εξ
αυτης λαβειν ηυπο ρησεν, ανα τας νησους εκπεμπει, συνθημα δους εκεινοις την
σφετεραν αυτου κατα την Ἀσιαν αφιξιν, του και σφας αμα προσ σχειν Ἀναιαι και τοις
εκει μερεσι συμμαχησοντας. των δ' υπο λειφθεντων απεπειρατο ες ο και κινησειεν
εκ Κυζικου τεως δυσα παλλακτως δια την εκει βλακειαν της χωρας εχοντας. και ο
μεν ταυτα, βασιλευς δε και την του ακουειν τακεινοις πεπραγμενα θελησιν
παραιτουμενος ως ουδεν υγιες εχοντα, μονην δ' οργην θεου των απαντων εκεινων
επαιτιωμενος, ειχε μεν και τον τοτε 421 πατριαρχουντα συχναις παννυχισι και
λιτανειαις, ων ουδ' αυτος βασιλευς πολλακις απελιμπανετο, αυταις ιδιαις ευχαις και
κανοσι τα της προς θεον ικεσιας και παρα δυναμιν εξανυοντα τωι ηδη θαρρειν
εξανυτειν χρηστον τι εντευθεν. ομως δε το παν επ' ε κεινοις σαλευων ην και μονοις,
ως αυτικα ει κινηθειεν πραξειεν. ηκουε γαρ και περι Φιλαδελφειας τα πανδεινα, και
ως Ἀλισυρας συν Καρμανοις περιστας την πολιν, τα περι αυτην προτερον χει
ρωσαμενος φρουρια, λιμωι και ενδειαι των αναγκαιων εν ελπισμοις εστι
παραστησασθαι· ο γαρ λιμος ηπειγε, και ονου μεν κεφαλη τοσων σικλων
εξωνουμενη ηκουετο, αιμα δε σφαγης προβατου και χοιρου εις χρυσουν τιμωμενον
νομισμα, προς μικραν ενδειας παραμυθιαν αρκεσον τοις ληψομενοις. δια ταυτα και
της μεγα λης εβδομαδος καταλαβουσης, Κρονιου μηνος ληγοντος, την ιδιαν
αυταδελφην την του Ἀσαν Ειρηνην ως πενθεραν πλωι χρη σομενην Κυζικωσε
απολυει, ουδενος χαριν αλλου η του τον γαμ βρον εκμειλιξαμενην ορμησαι· ειναι
γαρ και τον καιρον εις εκ στρατειαν ευθετον, ακμην δε αλλα και στρατιωτικον εξ
υπογυου λαβοντας εχειν τας ρογας και εντελομισθους ειναι. ως γουν μεθ' 422
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημερας επεστη, εκεινη μεν ουδεν ην των ες εξορμησιν συντεινον των οπερ ουκ ελεγε
τε και επραττε, Ἰταλοι δε και αυθις εν υπερ ημεριαις τριβειν θελοντες τον καιρον
μαχας εμφυλιους εκ πολλης της υπερηφανιας καθιστων, και προς Ἀλανους εις
διενεξεις ακαι ρους εχωρουν. παρωτρυνε γαρ ο ζηλος και Ἀλανους, οτ' εκει νων
τριουγγιοις και διουγγιοις μηνος εκαστου ικανουμενων αυτοι εν ολιγωι τινι
εμισθουντο και των απερριμμενων παρ' εκεινοις εδοκουν. και προς ταυτα διαφοραις
τισι και απεχθειαις τας γνω μας εκεινων ηλλοτριουντο. ως γουν ετυχον μεν τινες
των Ἀλανων αληθοντες κατα μυλωνα, ετυχον δε κακ των Ἀμογαβαρων εξ
αλαστοριας οντι ρητης τηι αλετριδι επιχειρουντες, επεβαλον δε τας χειρας και τοις
αλευροις, ερις εντευθεν και φιλονεικια δια λογων τεως συνισταται, και Ἀλανος τις,
ως λεγεται, προς εκει νους ηπειλει ταυτα σφας οσον ουκ ηδη και τον μεγαν
διαθειναι δουκα αττα και τον μεγαν δομεστικον εδρασαν. τουτο ρηθεν ει καιως ουκ
ελαθε, και η υποψια του λογου δεινην ενετεινε μηνιν, και ως ηδη παθων ακουσας
εκεινος ημυνετο. εμπιπτουσι τοινυν νυκτος Ἀλανοις ολιγοις πολλοι και ευτρεπεις
ανετοιμοις. οι δη και εξ αυτης την μαχην αναρριπισαντες, πεφραγμενοι πελταις, τωι
καθ' αυτους ασφαλει πισυνοι, οι μεν κατα θυρας των οικιων, 423 οι δε και
αποστεγουντες τους οικους, στερρως κατηκοντιζον Ἀλα νων. οι δε και αυτοι τωι
αναγκαιωι εαυτους αρτυναντες υφιστα μενοι ετοξαζοντο, και επιπτον εκατερωθεν.
αλλ' Ἰταλοι περιη σαν, και ο του των Ἀλανων εξηγουμενου Γεωργους παις, ανηρ
μεγισταν και τας μαχας αρεικος, συν πολλοις αλλοις πιπτει κα τακοντισθεις. και τοτε
πολλοι μεν τρωθεντες πολλοι δε και πε σοντες, και ακοντες διελυοντο. τηι δ'
υστεραιαι και αυθις καρ τερα συνισταται μαχη, των μεν υπερηφανουντων, Ἀλανων δ'
ουκ ανεκτως εχοντων τον του πεσοντος οικτιστον θανατον. και τοτ' αμυνομενοις
τοις Ἀλανοις εις τριακοσιους πεσειν υπηρξεν, ως λεγεται. και ταυτ' επραττετο
Βοηδρομιωνος ενατηι, οτε ουδ' αυτος μεγας δουξ οιος τ' ην αμωσγεπως μεταξυ των
μαχομενων φαινομενος αναστελλειν τον πολεμον. ομως ραΐσαντος του κακου,
πολλων και περι αυτοις δεδοικοτων των εγχωριων, του Γεωργους μεθ' ημερας
επισταντος επι διαπεπραγμενοις τοις Ἀλανοις πολυς ην ο των Ἰταλων εξηγουμενος
δωροις εκμειλισσων τον βαρβαρον, ει κακεινος υιου ποινην κατατεθνειωτος ουτως
ακοσμως ουκ ηθελε δεχεσθαι, αλλα γε και μετοπισθεν κοτον ειχεν οφρα τελεσσοι.
επεστη Πυαντιων, κακεινους μεν η Ἀχυραους ειχε ποσουμενους εις χιλιαδας, ων το
Ἰταλικον εξ ησαν, ησαν δε και το περιλει 424 φθεν Ἀλανων πληθος ως εις χιλιους.
το δε λοιπον Ῥωμαικον ην υπο τον μεγαν αρχοντα τον Μαρουλην. ων απαντων ο
μεγας δουξ εξηγειτο, αυτος καθιστας τους μισθους, αυτος παρεχων, και τροπον
αυτοκρατορος στρατηγου αγων και φερων οπηι και βουλοιτο.
22. Τον δε φυλακιτην πορφυρογεννητον η του μηνος πεμπτη νεκρον καθοραι.
το γαρ της κυναγχης παθος παντα μαλλον εκεινον η περιεσομενον απειργαζετο. ο
γνωσθεν βασι λει, σπουδη ην κατα το εικος προτερον η απελθειν ετοιμασθη ναι. και
πεμψας (ουδε γαρ ηξιου προσιδειν δια την καθοσιω σιν) τα καθ' αυτον προσεταττεν
οικονομειν ως βουλεται. κα πειδη ουδεν ην αλλο οι προυργου περι ου διασκεψαιτο η
το ετοι μασθηναι και μη ταραχθηναι, ανακαλειται μεν πατριαρχην, ανατιθησι δε οι
τους λογισμους. και τελος παρ' αυτου αποκει ρεται και Ἀθανασιος ονομαζεται, παντ'
εκεινα τα πρωην μηδε λογισμοις επιτρεψας, ωστε και περι του σφετερου υιου ερωτω
μενος, βασιλεως πεμποντος, ει τι και περι εκεινου βουλοιτο, προσθεντος και του
ανεψιου, εκεινον βαρεως απολογησασθαι μητ' αυτον εχειν υιον μητ' εκεινον
ανεψιον, και ουτως αυτης ωρας εφησυχασαντα τηι υστεραιαι αποθανειν. η δ' εκφορα
του 425 νεκρου και λιαν μεγαλοπρεπως ητοιμαζετο. κελευει γαρ βασι λευς, και
πλειστον οσον εξ ιερατικου και μοναχικου ταγματος, εξηγουμενου και πατριαρχου
συν αρχιερευσι και κληρωι παντι, συναθροιζεται. και υπο δαψιλεσι φωσι και λαμπασι
 
 

126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και ψαλ μωιδιαις μεσαζουσης ημερας τηι του Λιψη μονηι παραπεμπεται, και ουτω
λαμπρως και πολυτελως, μονον δη φερων εις μνημην την εις Χριστον δουλειαν και
ψιλον ονομα, κατα τους πολλους τοις εξωτατω σοριοις ενταφιαζεται. και ο μεν τηιδε
καταλυει τον βιον, ειρκτης πολυετους τον ταφον ανταλλαξαμενος, ως και προ του
χρονοις τεσσαρσιν ο συν αυτωι κατακριθεις Στρατηγο πουλος.
23. Τα δε περι τον μεγαν δουκα στρατευματα εν πολλωι τωι κατα σφας θαρρει
προσβαλλει τηι Γερμηι, υπ' ελπισμοις αρα ροσι του πληθος Περσων τηιδε καταλαβειν
και τα της ανδρειας ενδειξασθαι. οι δ' εκ της φημης κατασεισθεντες και μονης, ως
εδειξαν, ακοσμωι φυγηι και αγενει δρασμωι αφεντες το φρου ριον απεδιδρασκον. οι δε
κατοπιν επισταντες, ως ειχον, τοις απολειφθεισιν εξικανουντο. πλην ει χρη
πιστευειν, και τισι δι' αγχονης μορον κατα τον τροπον των Ἰταλων επηξεν ο
αφηγουμε νος, ου παρ' αλλο τι η το θελειν εκεινους περιποιειν σφετερα. 426 ο δε ειτ'
αμυνομενος αυτοθεν ειτε μην και τους λοιπους δεδιττο μενος, και υπο τους δωδεκα,
ως ελεγετο, απηγχονισεν, οπου γε και αυτον τον σφων εξηγουμενον, ανδρα αρεικον
εκ Βουλγαρων και μεγαν εξ αξιωματων τζαουσιον τον Χρανισθλαβον, ον εκ του
κατα τον Λαχαναν πολεμου επι Μιχαηλ του βασιλεως αλοντα και δεσμοις εφ'
ειρκτης συνισχημενον πολλοις υστερον χρονοις βασιλευς της ειρκτης εκβαλων και
τιμησας τωι αξιωματι τοις εκει μερεσιν επι χρονοις αρχηγον ειχε, και αυτον γουν
τουτον, ως λεγεται, εξ ετοιμου τηι μαχαιραι τρωσας τοις απαγχονισουσι παρε διδου.
καν και τουτ' εγεγονει, ει μη γε πολλοι και προς ικε τειαν αξιοχρεωι υπερ του ανδρος
ουκ ολιγα προτεινοντες δικαια εξηρησαντο. καντευθεν Χλιαρα διελθων και ταλλα
την επι Φιλαδελφειας εσπευδεν εσχατως, ως ερρεθη, κινδυνευουσαν. καπειδη
ηλισκετο μεν Τριπολις προ καιρου, τα δε περιξ φρουρια εξ ομολογιας δια την
αναγκην Περσαις υπεκειντο, ησαν δ' ουτοι οι περι τον Ἀλισυραν Καρμανοι τα
κρατιστα των Περσων, πεμ ψαντες οι εν τοις φρουριοις κατα την περι τον Αυλακα
διατρι βοντι αναγγελλουσι μεν την βιαν, προσλιπαρουσι δ' επαμυνειν
αντιπροσχωρησουσιν εξ ετοιμου, ην που φανειη, Ῥωμαιοις γε 427 ουσι και τηι του
καιρου βιαι ειξασιν. ο δε δεχεται τε την ικετειαν και αμυνειν κατεπαγγελλεται. ου
μην δ' αλλα και εντευθεν θαρ ρος λαβων ουκ ολιγιστον προς συμπλοκας κατα
Περσων ητοιμα ζετο. πλην δ' αλλ' ουδε Περσαις ανηκουστα τακεινου κατεστη, αλλα
και αυτοι μαθοντες προσητοιμαζοντο. και που περι τον Αυλακα συνελθοντες ουκ
αξια μεν του πληθους ουδε γε της παρασκευης εκατερων αλληλους εδρασαν, λεγεται
δ' ομως τρω θεντος αυτικα του Ἀλισυρου και εις φυγην δια ταυτα βλεψαντος Περσας
μεν μετ' ευκοσμιας και κατα τροπον αναχωρειν, τοις δε κατα τον μεγαν δουκα
συναχθεισι κατα φρητρας τριχηι ουκ ην ατακτως μιγα πασι διωκειν. εκαστοι δ'
ορωντες αλληλους ει προπηδησειαν, ομως τωι υπο των συνηθων ενεδρων Περσικων
φοβωι (μηδε γαρ ειναι Περσας οντας εκλαθεσθαι της μηχανης) επεχομενοι
υφειμενως ενεπιπτον και βαλλοντες κατηικιζοντο, ωστε και Περσας ουκ ολιγους
πεσειν. τεως δ' εντευθεν αναχωρησαν των Περσων Φιλαδελφευσι των κακων
αμπνευσις γινεται, και λιμωι κινδυνευοντες σιταρκουνται, και προς τα δεινα, ην που
428 και επεισφρησωσιν, ευελπιδες ιστανται. εδοξε δε μεγα το εργον και ευφημισθη,
μη αξιον ον τοσοισδε και ουτω παρασκευης εχου σιν. αυτος δε συν τοις αμφ' αυτον
εντευθεν τρεμουσηι καρδιαι (και θανατος γαρ εκ της πληγης τωι Ἀλισυραι επεφημιστο)
τακει διελθων, και ως εδει κατασφαλισαμενος, ερχεται προς το Ἀμουριον.
24. Ὁ δε γε μεγας δουξ επ' ολιγον τηι Φιλαδελφειαι εν διατριψας, και ικανα
χρηματα συλλεξαμενος, νοστου εμεμνητο. και δη τακεισε παντα φρουρια
κατασφαλισαμενος τοις κατα τον Ἕρμον Μαγνησιωταις παραγινεται. και τοτε ο μεν
προτερον και αποστατης δοξας εγγυς, εις των βασιλικων ιπποκομων, Ἀττα λειωτης
τουπικλην, ατε παρ' ειδησιν βασιλεως και προσταγην κατασχων Μαγνησιαν και
 
 

127

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ιδιαις τισι θελησεσι συναμα τοις αυτο χθοσι διοικων, μηδ' αυτου του εις κεφαλην
οντος του Νοστογ γου και ∆ουκα φροντιζων, μηδε της προς την πολιν εισοδου
παραχωρων, ο γουν τοιουτος εξελθων και λογοις και υποπτωσεσι παραυτικα τον
μεγαν δουκα εκμειλιξαμενος και γαμικωι κηδει δεξιωσαμενος, αμα τε δι' εκεινου
πιστος εδοξε βασιλει, και 429 αμα ολως ην εκεινωι υποταττομενος και υπεικων ες ο
και προστα ξειε. τωι γουν Νοστογγωι ∆ουκαι, ον και ες μεγαν εταιρειαρχην κρατων
εταττε γραφων πριμικηριον της αυλης οντα, ουκ ησαν θυμηρη και αρεστα τα απο
του μεγαλου δουκος προσταττομενα οι, ειτε μην και πραττομενα. ειτε ουν
υβριοπαθων εκεινος εξ ων αυτωι ουκ αξιως του κατ' αυτον μεγαλειου ο των ολων
εξη γουμενος προσεφερετο, ειτε μην και υποπτευσας εξ εκεινου δειν' αττα εις τινας
απαιτησεις χρηματων εξ ων συλλεξας και προσηγ γελλετο, ειτε και δι' αμφοτερα
ταυτα την εις τουπιον αδοξιαν εν δεινωι ποιουμενος, εγνω μεν την ως βασιλεα
τεχνιτευσαι αποδρα σιν, ταχυ δε παρεσχε και η τυχη την προφασιν. η δ' ην, πεμ πεται
μεν παρα του μεγαλου δουκος ανηρ οικειος τηι πενθεραι οι ο Κανναβουριος προς
Κωνσταντινουπολιν δια τ' αλλα, και αξιουντος αποσταληναι την γαμετην· επει δ'
εδει της κατα την οδον ασφαλειας τωι ανδρι προμηθευσασθαι, πεμπει προς τον
Νοστογγον παρεγγυων ικανωσαι διασωσταις εκ του στρατιωτικου τον
αποστελλομενον. αυτος δε τας παρεγγυησεις δεξαμενος τωι δοκειν και υπερ εκ
περισσου τα επεσταλμενα θελειν πληρουν, ως 430 αυτος υπερ αλλον εις χαριν αμα
τοις ιδιοις διασωσαμενος, ετε χνιτευεν αποφυγην. εν τουτωι δε και τις των ες
γραμματεας εκεινωι τελουντων, επει και αυτωι εδοκει του κεκτημενου αλλο
τριουσθαι, ενθεν μεν ουτος ενθεν δ' εκεινος την πολιν καταλαμ βανουσι. αλλ' ο μεν
επει ουδεν εωρα ακινδυνα εαυτωι δια την της ενοχης παραλυσιν και την ες βασιλεα
προσφυγην, πατριαρ χου προσφευγει· ο δε γραμματευς επιστας προ τουτου, και τα
πιστα προσδοκων εχειν εκ τινος γραμματος του απο του μεγαλου δουκος, ως δηθεν
προς τον κανικλειου δηλουντος την απολυσιν ως εκουσιος, ελπισι χρησταις ηιωρειτο.
λογος δ' ην αμφοτερους συνελθοντας προς πατριαρχην απολογεισθαι δια τουτου τωι
βα σιλει την εκ του μεγαλου δουκος αναχωρησιν, τα πολλα των εκεινωι
πραττομενων αταμιευτοις παρρησιαις καθαπτομενους. α και αγγελθεντα, ουχ οπως
οι λεγοντες επειθον, αλλα και δυσμεναινειν εαυτοις τον κρατουντα εποιουν·
βασιλευς γαρ κα κιας, ουκ αληθειας τα λεγομενα κρινων, και υπεκκαυματα φθο 431
νου μαλλον η προνοησεις εξ ευνοιας υπερ αυτου, εκεινοις εχολα και εξωργιζετο. του
δ' επι τουτοις και μετελθειν του μεν το ουκ εις ολιγα χρησιμον παρηιτειτο, του δε το
αξιοπρεπες εις την απο βασιλεως παρορασιν διεκωλυεν. ην δ' αλλως εμποδων προς
τουτο και η προς τον πατριαρχην καταφυγη του Νοστογγου, οθεν ᾤετο εχειν την ες
απαν ασυλιαν τηι της Περιβλεπτου τεως εγκεκλεισμενον μονηι. οθεν και παρα της
αδελφης ο κρατων πολλακις παρωξυμμενος (αναπυστα γαρ κακεινηι τα λεχθεντα
κατα το εικος εγεγονει, και υβριοπαθει τα μεγιστα, ει μη γε οι κα τειποντες αξιας τας
δικας τισαιεν, μηδε προσεξειν αλλον τωι στρα τηγωι, μη των φυγαδων εκεινων
υποσχοντων τας δικας) αλλα το μεν μονηι εγκεκλεισθαι και απο προσωπου ειναι τωι
βασιλει αρκε τον εις τιμωριαν εκρινεν, εκεινο παρ' εαυτου καταδικασθεντος οπερ αν
βασιλευς παθειν εκεινον ως προστιμον εδικαιου, της μονης αντι φυλακης ουσης
αυτικα, ηι δη και παρα πατριαρχου αποσταλεις εγκεκλειστο. τωι δε γε γραμματιστηι
απεπροσπαθει ως μη ιδιωι το συνολον οντι και ως εκ τινος λατρειας εκεινοις 432
αναληφθεντι· δειν γαρ τοις της των αρχοντων επι πλημμελημασι τιμωριας ουχ
ηττον κολασεις η καθαρσεις ουσας ιδιοις προσηκειν, ει μελλοιεν οι μεν κολαζοντες
κερδαινειν, οι δε δεινα πασχοντες ωφελεισθαι, κατα την εις τουπιον χρειαν το
χρησιμον παρεξομε νοι. επει δε ο μεν Νοστογγος κατα τινα ελπισμον συμπαθειας της
μονης απελυετο, η δε της ολιγωριας δοξα και ετι αναζεουσα ην, και δειν' αττα τους
 
 

128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τωι μεγαλωι δουκι προσκειμενους υπεσμυ χον, ει καταφρονοιτο, και μαλιστα παρα
των δοκουντων και εν αξιαις (τοις γαρ καιριωτεροις μερεσιν, οταν ενδωι προς το
χειρον, αναγκη συνδιεστραφθαι και τα λοιπα, ην μη τις επισχηι), τοτε βασιλευς
πεμψας αγει και αμφοτερους, και δη ημεραι κυριωνυ μωι, Μαιμακτηριωνος
τεσσαρεσκαιδεκατηι, τους περι αυτον παραστησαμενος, παροντων κακεινων, πολυν
μεν λογον παρε τεινε δημηγορων, τωι μεν δοκειν καθαπτομενος του Νοστογγου, το
δε πλειστον και υπερ του μεγαλου δουκος προς τους μεγιστα νας απολογουμενος, ως
μηδεν αναξιως κακ του παρεικοντος μητ' 433 αυτον προβιβασμοις τιμησαι τον και
προ του μεγαν δοκουντα, μητ' εκεινον παρ' αυτου τιμηθηναι, ει επι των ολων
γενοιτο· ειναι γαρ και αλλαχου ουχ ηκιστα ενδοξον και ουδεν ο τι λαβειν μη εχοντα.
τελος το του λεοντοκομου ποιει, και κυνι τον ως δηθεν λεοντα εκδεδιττεσθαι·
προσταττει γαρ αυτικα, και τον μεν γραμματεα εξατιμοι κουραι τριχων και γενειου,
τον δε Νο στογγον τα πολλα καθαψαμενος εν δημηγοριαις τελος αξιωμα των ψιλοι
και εγκλειει. αλλα ταυτα μεν επραττετο τηιδε. 25. Ου χειρον δ' ισως και τα κατα την
Τριπολιν διελ θειν, οπως εν τοις μερεσι τοις κατ' ανατολην φρουριον ουσα, επειτα
εκ της εικαιας και της τυχουσης προφασεως ταυτην αρ χαιαν ουσαν και
Φιλαδελφειας προβεβλημενην ο ∆ουκας και βα σιλευς και οπλοις και σιταρκιαις
επετειοις ωχυρου, και το της Φιλαδελφειας μορσιμον (το δ' ην εκ πρωτης
κατακλυσμων και εισεπειτα μηδεν αλωναι, ως εφημιζετο) πιστον εντευθεν καθιστα.
δια τοι ταυτα και εκυδρουτο το πολισμα, και των επιτιθεμενων ηλογει Περσων.
αλλα χρονος την πολιορκιαν εμετρει, και των 434 πολλων υποκλιθεντων εις μακραν
αντειχον οι Τριπολιται. πλην και κατ' ολιγον τηι των αναγκαιων ενδειαι
στενοχωρουμενοι και της εξωθεν επικουριας ες τα μαλιστα εχρηιζον. αλλ' επει εγγυ
θεν ουκ ην αρωγη, εγνωσαν τισι συνωμοσιαις ταις προς τους Περσας τα της αναγκης
διευθετειν. αμελει τοι και προς καιρον εσπενδοντο Περσαις, και σιτον εκειθεν
ελαμβανον. και ο συνε θισμος της εμποριας μη μονον εκεινους εξερχομενους
ωνεισθαι τα αναγκαια εποιει, αλλα και Περσας εισερχομενους ανεδην την πολιν
απεμπολειν παρεσκευαζε. τουτο πολλακις πραχθεν εν νοιαν εισαγει Περσαις
αλωσεως, και προδοταις κοινολογησαμενοι τα εικοτα εν προθεσμιαις πισταις τα
κατα της πολεως εξειργα ζοντο. και δη σαγμασι πλειστοις τα των φορτιων
επισκευασαμε νοι, το μεν στρατευμα εγγιστα που ενεκρυφιαζον, αμα δε πολ λοι την
πολιν εισηιεσαν. σιτος δ' η εμπορια ην, και εκαστος των κανθωνων ζυγαδα φερων
των φορτωματων τα κατα τον πο λεμον ηχεια, οις εκεινοι κροτουντες την μαχην
αναπτουσιν, εν τος συνεπηγον των σακκων· και αντι πιπους, το του λογου, 435
σκορπιον οι πολιται δεξαμενοι, ταις ευθηνιαις ελπιδοκοπουμενοι εν ανεσει ησαν.
νυξ δ' ηδη περι αυτους ην, και ηγνοουν, και ταις αγαθαις προσδοκιαις ηιωρηντο εν
κακοις αναγκαιοις οντες. εντευθεν και νυξ μεν εκεινη εμμεσον μηδεν υπειδομενοις
τοις πο λιταις, οι δ' αναλαβοντες εκαστος τα ηχεια πολεμου τροπον ανε κυμβαλιζον.
και τοις μεν διυπνισθεισιν εκπληξις εμπιπτει και απορια του πηι τραπηναι και
εκφυγειν· οι δ' επισταντες απτερωι ταχει ταις πυλαις αυταις κλεισι και οχευσι τηι γηι
προσαραττουσι, και εγγυθεν τους σφετερους ετοιμους οντας συμμαχησοντας
προσκαλουνται. και ουτως αυτης νυκτος εκ μιας εκεινοις ορμης το πολισμα
παρεστησαντο. ωι δη και Ἀλισυρας ορμητηριωι ες τα μαλιστα χρωμενος, τας συναμα
Καρμανοις εκδρομας οπου παρεικοι εποιουν. τοτε τοιγαρουν εκεινος μεν ευκοσμωι
φυγηι των αμφι τον μεγαν απαλλαξας δουκα, το πολισμα υποδυς, ολος εν αφοβιαις
ην και υπερηφανει το συμπαν.
26. Ὁ δε των ολων αφηγουμενος στρατηγος ακιχητα γνους διωκων,
υποστρεψας προσβαλλει τωι του Κουλα φρουριωι, ενθα και απαγχονιζειν εφιησι
πλειστους αιτιαις περιβαλων. τουτο 436 δε φρουριωι τοις Φουρνοις. και οι μεν αυτον
 
 

129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

(ουδε γαρ ην χθες και προ τριτης προσχωρησαντας κατ' αναγκην Περσαις ταις προς
εκεινοις ομολογιαις και ετι εμμενειν, φανεισων των δυναμεων) υπτιαις δεχονται
ταις χερσι και θερμαις μεταγνωσεσιν εμφανεις ησαν την αναγκαιαν δυσχεραινοντες
μοιραν της προς τους εχθρους προσχωρησεως· ο δε τοις μεν αλλοις τωι δοκειν ανιει
τα πταισματα, τοις δε δοξασι των λοιπων προεχειν βαρεως ειχεν. οθεν και τον μεν
φυλακα του πολισματος αφαιρειται της κεφα λης, αλλους δ' αλλως τιμωρησαμενος
ποινην αγχονης και πρεσ βυτερου του των λοιπων εξαρχου καταψηφιζεται. ως δ'
ουκ ην αιωρουμενωι οι απερυγειν αναγκαιως αυτικα και την πνοην, των τις επι
τουτοις επιτεταγμενων, θειαν ενδειξιν ηγησαμενος το τε λουμενον, ειτε προσταχθεν
ειτε και μη, κοπιδι τεμνει τον βρο χον και του κινδυνου τον καταδικον εξαιρειται.
ειτα Φιλαδελ φειαι προσβαλλει, και χιλιαδας συχνας εκειθεν εκλεγει χρυσιου,
αδυσωπητον επι πασι φερων το φρονημα. επειτα τα ομοια δραι Πυργιον και Ἔφεσον,
και τον της απαναστασεως φυγουσι, το του λογου, καπνον το πυρ υπανηπτε των
πειρασμων. και ο δι δους πλειστα μετα πολλας βασανους μολις εσωζετο. ταυτα καν
ταις νησοις Χιωι και Λημνωι και Μιτυληνηι επραττοντο. και 437 οπου ροιζος χρυσιου,
καν μοναχος ην καν ταξεως ιερας καν των επιτηδειων και γνωστων βασιλει, δειναις
αιωραις ηταζετο, και ο μακελλικωι φιτρωι και κοπιδι προ οφθαλμων απειλουμενος
θα νατος και τα εν μυχοις γης κρυπτομενα εκ του παρασχεδον ανω ρυττε και
εδεικνυ. ο μεν ουν διδους εντευθεν ηλευθερουτο τηι του χρυσου ως αληθως
ετυμοτητι, ο δε μη εχων προστιμον ειχε τον θανατον. ο δη και τωι ταλαιπωρωι
Μαχραμηι κατα την Μι τυληνην γεγονει. ουτος γαρ εν τοις μαλιστα των βασιλικων
υπη ρετων ων και τηι οικειοτητι κλειζομενος τας οικησεις κατειχεν ανα τον
Σκαμανδρον. ως δε πασαν την εκει χωραν προκαταλαβον των την Ἴδην Περσων
ερημουσθαι των οικητορων ξυνεβαινε, φθανει και αυτος συν πολλοις αλλοις το της
Ἄσου φρουριον υπεισδυναι· ωι δη και ως αξιωτερωι οι εκει των ολων, επει και του
εξηγουμενου ως εικος εν τοιουτοις καιροις περιστασεως εχρηι ζον, αυτους τε και το
φρουριον εγχειριζουσιν. ο δε υφισταται την ηγεμονιαν διδοντων εκεινων
ανεπισημαντως οσον εκ του κρα τουντος. ομως και ουτως εχων ουκ ερραθυμει της
εφ' εκαστωι προνοιας, και εφ' ικανον αμφεπονειτο και συνειχε τους τηιδε πυρ
γηρουμενους. επει δε δηουμενων των εξωτερων τελος αυτους εμελλε περιστηναι τα
χαλεπα, το δρασαι τι γενναιον ουκ εχοντες ει προσμενοιεν, προς φυγην ωρμων και
προαπανισταντο, αγκα 438 λας σφισιν ως και πολλοις ετεροις εξ εγγιονος
προτεινουσης της Μιτυληνης, και το καθ' αυτον σκοπων εκαστος ηλογει του αγον
τος και της εκουσιου ανειτο υποταγης· εφ' οις μηδεν εχων αντι πραττειν, του
πληθους ως εικος δυναστευσαντος, συναπαιρειν εγνω κακεινος, και κενον εντευθεν
το φρουριον καταλελειπτο. αλλα μεθ' ημερας ο μεγας δουξ προσισχει τηι νησωι, και
εδει παντως αιτιας των πορισμων τας μεν ευρισκεσθαι τας δε πλατ τεσθαι. συν
αλλοις πολλοις και ουτος τωι τροχωι συλλαμβανεται. οι δε αλλοι παντες μιαν την του
κακου λυσιν, ει προτεινοιεν αβρον το χρυσιον. και τις δε αλλος ος προενηργηκως
δημοσια τα εξ εκεινων κερδη εν χιλιασι και μαλιστα εισεπραττετο. τωι δε
προσετιματο θανατου δια την του φρουριου καταλειψιν. ει δ' ωνεισθαι βουλοιτο την
ζωην, εις χρυσιου χιλιοστυας πεντε η εκτισις ιστατο. κατηντηκει δε και ποινη μεχρι
και εκατοστυος μιας τωι Μαχραμηι. ως γουν βραδεις εφαινοντο οι μη εχοντες περι
την αποδοσιν, αυτης ωρας προστασσει επ' οψει θατερου καρατομεισθαι θατερον τον
Μαχραμην, και ο μακελλικος φιτρος παρευθυς και το ξιφος ετοιμον εις αναιρεσιν·
τας γαρ της κεφα λης τριχας ιμασι δεθεις, ειτα δ' εκταθεις επι του φιτρου και
καρτερως πιεσθεις, ωστε και τους σπονδυλους του τραχηλου εκ 439 λυθηναι της
φυσικης αρμογης, ουτως αθλιως και την τομην δε χεται. και το συμβαν θατερωι
θεασαμενωι Γοργω τις ην απολι σθουσα τον δειλαιον, και πικρον κλαιει, και
 
 

130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποτνιαται προς Γεννουΐτας, και την ζωην χιλιοστυι χρυσινων παρ' εκεινων περι
ποιειται. Ἀλλα μικρον η ταυτα γενεσθαι προτερον, Μαγνησιωταις εκεινος τιμην
ταμιευων Κυκλωπειον, ως και αυτους τα ομοια δρασων, καν υπερημερει την εκτισιν,
του πιστευειν εκεινοις πλεον των αλλων και παρα τουτο αποτεταμιευσθαι και
ιππους τηιδε και χρηματα, α δη εκ τοσης αλαστοριας συνελεγε, φθα νει σφαληναι
προνοιαι των οικητορων. τα γαρ τοις αλλοις συμ βαινοντα και αυτοι κατα το
αναγκαιον δεισαντες, και μαλιστα προπαθοντες και ως γευματος το παν
προμαθοντες, προς απο στασιαν αφορωσι. το δ' ην ευχερες εννοησαι σφισιν, εκ του
πριν καθ' αυτους ειναι και διοικεισθαι πιστευοντας τωι πολισμα τι, ερμαιον ειναι
τουτοις, ου θησαυρους και μονον εκεινους και ιππους, αλλα και πληθος μαχιμον
εισελθον και μοιραν ουκ ολι γην των Ἀλανων και σιτωνας πληρεις, ους επι χρονον
αρκεσον τας υπελαμβανον. ταυτα και τωι Ἀτταλειωτηι συνεδοξε περι εαυτωι τα
μαλιστα δεδιοτι. και πιστεις διδοντες τε και λαβοντες 440 αλληλοις και παρ'
αλληλων τους εντος Ἰταλους τους μεν εργον μαχαιρας ποιουσι τους δε και ασφαλως
καθειργνυσιν. εαυτους δε τα μαλιστα συγκροτησαντες ως θανουμενους παντως ει
καθυ φειεν (ου γαρ ην ελπιζειν αλλο, ει υπο χειρας τωι μεγαλωι δουκι γενοιντο), τας
πυλας εν ασφαλει θεμενοι δηλοι ησαν αποστα τουντες. ως γουν αναπυστα γεγονει
τακεινων, και ουκ ην κα ταπεψαι την χλευην οντα Ἰταλον και ουτως απηνη και
φρονημα τιαν, ταλλα θεμενος εν δευτερωι, παραλαβων τας δυναμεις εκεισε γινεται,
χρωμενος μεν και παντι τωι Ἰταλικωι συμμαχουντι, ουκ ολιγον δε συνεπαγομενος και
Ῥωμαικον, ετι δε και Ἀλανους επι την μαχην προσβιαζομενος. εκαστης ουν
προσβαλλων επο λιορκει, μηχανηματα εφιστας και ελεπολεις προσετοιμαζων, και
πολλαχοθεν θερμαις τισι προθυμιαις (εξωτρυνετο γαρ και προ φανως
λοιδορουμενος ενδοθεν) κατα προσωπον απεπειρατο του τειχους. ου μην δε και οι
εντος κατημελουν, αλλα πρωτον μεν την του υδατος χρησιν αναγκαιαν ουσαν
οχυροις τειχιοις μεχρι και 441 ες τα Μακαρος, ουτω πως λεγομενου του τοπου,
φθασαντες εκρατυναντο· επειτα τας κατ' ορος υπονομους μακροθεν υδρα γωγους
των εξωθεν ανορυξαντων ωστε μετοχετευειν τους ρυακας, εκεινοι παμπληθει
στρατευσαντες διεκωλυον και ως οιον τ' αυ τοις την οχετηγιαν κατησφαλιζοντο. επι
των πυργων δε πετρο βολα και ιοβολα στησαντες μηχανηματα καρτερως ημυναντο
και αντειχον. τελος τα χρηματα απαιτουμενοι, οι δε μη οτι γ' εδι δουν, αλλα και
προσελοιδορουντο και πικρως εχλευαζον. δια ταυτα και χρονος μεν τηι πολιορκιαι
ετριβετο, ημελουντο δε ταλλα, ως μηδ' αν ησαν οι χειρα σφων υπερεξοντες. και οι
Περσαι παλιν κατα λοχους και ουλαμους ανεδην τοις ερημωθεισιν επηιε σαν, ην τι
που των υπολελειμμενων οναιντο. ουδεις ουν εν χωραις υπελειπετο, αλλ' ολιγοι
μεν ταις πολεσι παρεβυοντο, και ουτοι εκ του παρεικοντος, οι πλειους δε σοφωτερον
τι ποιουντες οι μεν εις νησους οι δ' εις αντιπεραιαν ωρμων, και τα αυτων μακροθεν
εωρων, προσπελαζειν ου τολμωντες ουδ' ες βραχυ. οι δε τολμωντες δια την αναγκην
της αποριας αυτοθεν πασχον τες τα δεινα κατεμανθανον, και προμηθεις του ζην
εποιουν τους 442 αλλους αυτοι πιπτοντες· ου γαρ ως πολεμιους σφας οι Περσαι, αλλ'
ως κλωπας ων αυτοι δια σπαθης εκτησαντο, ανα χειρας πεσοντας ετιμωρουντο και
ανηλεως εσφαττον.
27. Ἐν τουτωι και τις νεανιας το γενος Βουλγαρος, Χοι ροβοσκος τουπικλην,
απο του επιτηδευματος οιμαι του παλαι, Ἰωαννης, πολεμοις τισιν ενδιατριψας κατα
Μυσιαν, ως ισχυρι ζετο, ακουων τα κατ' ανατολην δρωμενα, και ως ασυντακτως οι
Περσαι χωρουντες και κατα λοχους ερημωθεισας τας χωρας μηδενος κωλυοντος
κατατρεχουσιν, αναλαμβανει θαρρος, και εις τριακοσιους τωι ποσωι
προσεταιρισαμενος, τοξοφορους και κορυνητας τους πλειστους, το μεν πρωτον προς
τηι θαλασσηι γε νομενος ηβουλετο διαπεραιουσθαι, ετι κατ' ανατολην του βασι λεως
 
 

131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαγοντος Μιχαηλ· επει δε ανενεχθεν τουτο εννοια τις εμ πιπτει τοις επ' εξουσιαις
ακουσασι, μη λαος αγροικος τε και απο λεμος παραποληται, και δια ταυτα
κατασχεθεις εκεινος φυλακηι διδοται, και μηνας εννεα τηι εγκλεισει
προσταλαιπωρησας επειτ' εκειθεν αποδρας τηι εκκλησιαι προσφευγει, εντευθεν αυθις
ενευ καιρησας των προτερων εκεινων διανοιων γινεται, και της εκκλη σιας κρυβδην
αποχωρησας ξυγκλυδα λαον εκ του παραυτικα συν αθροιζει, και την ταχιστην
συναμα σφισιν ανεπινοητως διαπε 443 ραιουται. ουδε γαρ ην ηρεμειν κακεινους
κακουμενους ηδη τωι χρονωι, και δυοιν θατερον, η ζην επι των σφετερων η ευκλεως
πεσειν αγαπωντας. και ουτως στρατος ολος γενομενος υπο τωι Χοιροβοσκωι
στρατηγουντι πειραν τινα αρπαζειν των εχθρων επει ρωντο. και τα μεν πρωτα
ολιγοις πλειστοι παρεμπιπτοντες ην δραγαθουν. ην δε αρα ειρωνεια τυχης σφισι τα
δρωμενα, και επεγελα τουτοις το μορσιμον, το του κολυμβητου πασχοντες, ωι δητα ο
νοστος ουκ εχει τα της σωτηριας εχεγγυα. ως γαρ Κεγχρεαις πληθος Περσων
περιιστατο, και οι εκεισε πολλοι τινες οντες εκ των κατα Σκαμανδρον χωρων δια
την αναγκην παραβυ σθεντες εν κινδυνοις ησαν και βοηθειας ετερωθεν εχρηιζον,
αμα τωι μαθειν και αυτοι συνταξαμενοι εκει γινονται. και ανωΐστως επεισπεσοντες
εκ του παραχρημα εδοξαν τινες ειναι, και υπερεσχον τραπεντων των πολεμιων. και
τοτε μεν ως εικος ανακωχας τοις πολιορκουμενοις εδιδουν· υστερον δε συναχθεντες
πλειους οι Περ σαι ενος κατα τουτων ορμηματος γινονται, και ιππεις πεζοις μεθ'
ορμης σφοδρας εμπιπτοντες κατα κρατος νικωσι, και τον Χοιροβοσκον περισχοντες
κτεινουσι, πλην ουχ αμα τωι περισχειν, αλλ' επει περι της εαυτου τιμης τους εν τωι
φρουριωι προσελιπα ρει (εστησαν γαρ την τιμην εις νομισματα πεντακοσια, ων λυ
τρουν υπισχνουντο), οι δε κατημελουν, εκεινος Βουλγαρων 444 γλωσσηι ως τινων
ξυνησοντων (την γαρ Ἑλλαδα και καχυπωπτευεν ως πολλων ξυνιεναι δοκουντων
των εξω) τοις εντος διελεγετο. οι λογοι δ' ησαν ως ισχυρισομενου κατα Περσων, ει
λυσαιντο. αυτικα γουν τινων ξυνιεντων και Περσαις αγγειλαντων φωραται
κακουργων Περσας, οι το καθ' αυτους δεισαντες, ει εχθρον απαραιτητον λυσαιντο,
τιμην εκεινην και κερδη ως ουδεν λογι σαμενοι κτεινουσιν. αλλος δ' εστι λογος
τουτου πιστοτερος, ως πεφυλακτο μεν τοτε συνων τοις εχθροις, υστερον δ' αποδρας
εκειθεν προς δυσιν κατεισι, και τωι Μιχαηλ προσελθων τιμην λαβων επι Βουλγαροις
της σεβαστοτητος, επει ανονητα οσα κατα Τουρκων και Ἀμογαβαρων Ῥωμαιοι
ωρμων ποιειν, εκχωρησιναυτος λαβων παρα βασιλεως, περι που δη και χιλιους
συναξας, πεζος συν πεζοις επεχρα τοις Περσαις, και κακως εδρα περι τα κατα την
Θεσσαλονικην, ου Θεσσαλον παντως αλλα Βουλγαρι κον και οιον αυτωι συνηθες.
εντευθεν εκ πολλης αδειας οι Περ σαι περικαθισαντες ενδειαι υδατος αιρουσι το
φρουριον, και τους 445 μεν ολιγων αποδραντων εργον μαχαιρας ποιουσι, τα δ'
εκεισε σκυλευσαντες πυρ ενιασι και το παν αφανιζουσιν.
28. Ἀλλα ταυτα μεν ες τοσουτον. ησθενουν δ' αυθις τα κατα δυσιν και κακως
ειχον εξ Ὀσφεντισθλαβου, Ἐλτιμηρη προς αυτον αποκλιναντος. καπειδηπερ τα κατα
τον Αιμον εδηιουν και καθ' ομολογιας τα πλειστα ᾕρουν, Κτενια και Ῥωσο καστρον
και αλλ' αττα πλειστα, ηδη δε και τα κατα Σωζοπολιν και Μεσεμβρειαν Ἀγαθοπολις
τε και Ἀγχιαλος εκραδαινετο και τοις ετοιμως ευκεσαν προσχωρησουσιν, εν αποροις
ην ο κρατων, και προκαταλαβειν την ες τα προσω εφοδον εσπευδε. τα μεν ουν κατ'
ανατολην προς αλλοις τον νουν εχειν αυτον ουκ ηφιει· ομως τωι των πραγματων
αναγκαιωι στενοχωρουμενος εγνω τον υιον αποστειλαι και βασιλεα. και δη
παρασκευασαμενος τα προς εξοδον συνεκπεμπει τουτωι και Γλαβαν εκ
Ταρχανειωτων πρωτο στρατορα, ανδρα αρεικον μεν και εμπειροπολεμον, τα πλειστα
δε τωι των βουλων επηβολωι· η γαρ ποδαγρα προσιστατο τα πολλα προς το πραττειν
δυναμενον κατορθουν. συνηγοντο γουν αι δυτικαι δυναμεις περι τον νεον βασιλεα
 
 

132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσκαθημενον τηι Βι ζυηι· αλλ' ουκ εδοκουν αυταρκεις προς ανταγωνισιν. ομως φα
νεντων Βουλγαρων περι Σωζοπολιν ο βασιλευς εκπεμπει συναμα 446 πλειστοις τον
εκ Βουλγαρων Βοσσιλαν, τον Σμιλτζου και Ῥαδο σθλαβου υστατον αδελφον· ος δη
και δια ταχεων επιστας, και φοβον εμβαλων ου μικρον τοις εχθροις, εις φυγην
παραυτικα τρεπει τους επιοντας. και τον Σκαφιδαν ποταμον περαιουμενοις ουτως
ακοσμως δυστυχημα συνανται, και η γεφυρα καταπιπτει, και ποταμος εντευθεν και
ξιφος τους αθλιους διεμεριζετην, και φονος ουχ ο τυχων γινεται. τουτο Βουλγαρους
οτρυνει, και σφισι συνηθες ον αναιμωτι τους εαλωκοτας απολυειν, χωρις μεν τοι
των επιφανων και μεγαλων, ως μονους συμβαινειν πιπτειν τους ανθισταμενους
κατα τον πολεμον, οι δε κατα την Ἀνδρια νου προσβαλοντες και τα λαφυρα
διαρπαζοντες, σφαλεντων των ημετερων τυχης αστασιαι και τωι αλλοπροσαλλωι του
Ἄρεος, πολ λους ουκ απωκνουν φονευειν. οθεν και βασιλευς υπερπαθησας, επει εδει
και ικανας συγκροτειν δυναμεις εφιστασθαι μελλοντι τηι Ἀνδριανου, πολλους μεν
τινας εκ της εω συνηπειγετο εμπειροπο λεμους, αλλα γυμνοι των υπαρχοντων ησαν
ουτοι και ενδεεις. τουτους γουν ικανουν εκ των δυνατων προθυμουμενος, τα πολλα
447 των ιδιων σκευων, οσα χρυσου και αργυρου ησαν εξειργασμενα, συνοτρυνουσης
εις τουτο και της Αυγουστης Μαριας (τα γαρ πλειστα εκ των αυτης ησαν προικωων,
ων οικοθεν επεφερετο) πεμπει προς πολιν, εις νομισμα ταυτα κοπηναι προστασσων.
ο δη γεγονος την ταχιστην, και στρατον εις χιλιοστυας εξετοι μασαμενος, επι της
Ἀνδριανου συν πολλωι τωι θαρρει σφισι συν εξορμαι. και την Αυγουσταν εκει
καταλιπων, προτερον την θεοτοκον ποτνιασαμενος, κατα τον εξω ζυγον, ον και
Ῥωμανιαν λεγουσιν, εικοστηι τριτηι Ποσειδεωνος αρεικως εισβαλλει, και τα απο
Ῥεαχουβεως και ες Στιλβνον μεχρι και Κοψεως, την πα λαιαν παροιμιαν
ανανεουμενος, λειαν Μυσων απεργαζεται, και τον Ἐλτιμηρην αποκλειει. αυθις δε τα
ομοια δρασας και εφ' ημεραις την των εναντιων καταδραμων προς Ὀρεστιαδα επανα
ζευγνυσι. ταυτ' ακουσθεντα εκ των προς την Αυγουσταν Μα ριαν του αδελφου του
βασιλεως Θεοδωρου γραμματων, η ομω νυμια της Ῥεαχουβεως θορυβον εμποιει
βασιλει. τον γαρ Στιλ βνον ειδως εκ φημων και την Κοψιν, επει και περι της Ῥεαχου
βεως ερωτων εγγυς των οριων Τερνοβου ταυτην ηκουε κεισθαι εκ μεσημβριας,
ημερησιαν οδον διεχουσαν, χλευην ολως υπελαμ βανε τα γραφομενα, και ουτε
συμβαλειν ειχεν εις εν τα πορρω 448 διεστωτα, και τολμαν οντως εικαιαν, ει τουτ'
επραχθη, και κινδυνον αναγκαιον τοις εισελθουσιν ως το εικος υπελαμβανεν. ην δε
αρα, ο και εκ του παρασχεδον ηκουετο, ετερα τις ομωνυ μουμενη Ῥεαχουβις, ην και
υποκοριζομενοι ανθρωποι Ῥεαχοβιτζαν εκαλουν. και ουτω θορυβος μεν επεπαυτο,
το δ' ασφα λες των γραμματων κατελαμβανετο. ουπω δε και Ποσειδεων επληρουτο,
και εντελεις φημαι, μηνυτρα καθαρα εκ των υστε ρων επαναζευξαντος, λιαν
διεβεβαιουν ως οι Βουλγαροι εκαμον.
29. Του δ' αυτου ετους και ο των Λαζων αρχηγος και της βασιλεως
αυταδελφης παις Ἀλεξιος, τηι δεσποτικηι σεμνυνο μενος μοιραι και το Τραπεζηιον
αστυ κατεχων, Γεννουΐταις γι νεται δια μαχης εξ αιτιας τοιασδε. Γεννουΐταις ην
συνηθες εξ αρχαιου κατοικουσι την χωραν απομεριζειν τα κερδη ων μετεχει ριζον εκ
κομμερκιου λεγομενου Ῥωμαικως τοις της χωρας αρχου σιν. επει δ' ηυξανοντο κατα
πολιν και ταις ατελειαις εμεγαλυ νοντο, ωστε και την αντιπεραιαν της Βυζαντιδος
αποχαρισθηναι σφισιν εις οικισμον αμα μεν ασφαλη αμα δε και μεγαλοπρεπη τοις
οικοδομημασιν, ηδοξουν εντευθεν την εκει των φορτιων αναψη λαφησιν, και
βαρεως εφερον τας ευθυνας, ει παρα βασιλεως 449 ατελειαις τιμωμενοι τοπαρχουσιν
αλλοις καθυποκλινοιντο. υβριο παθουντες τοινυν εντευθεν εκ του κοινου σφων
συνεδριου πρεσβεις προς τον Ἀλεξιον πεμπουσιν, απαιτησεις τινας προτεινομενοι,
αις εκεινου μηδ' ολως συντιθεμενου αναχωρειν της χωρας παμ πληθει τε και
 
 

133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πανομιλει ευθεως εσχηματιζοντο. καπειδηπερ και νηες μακραι σφων τωι λιμενι
ενωρμουν, την απαναστασιν διεκη ρυττον. και οι μεν εκηρυσσον μαλ' ωκα, οι δ'
ητοιμαζοντο. ο δ' αρχηγος της χωρας αναχωρειν μεν ηφιει και ηφροντιστει των
φαινομενων, πλην της των φορτιων τεως μεριδος ανωθεν καταχθεντων και λιαν
αντειχετο ως επι της χωρας αυτου γεγονο των. οι δε τωι καθ' αυτους και συνηθει
φρονηματι εμετεωρι ζοντο, και προς τα επεσταλμενα αντετεινον και αντεσπων. καν
τευθεν Ἴβηρας εχων εκεινος την προς σφας αναθαρρει μαχην, και παραυτικα ερις
και πολεμος εξ εκατερων συγκροτειται, και αλληλους εβαλλον, και συνεχεις
επιπτον· ρεπει δ' η νικη τοις Ἴβηρσι, και κακως Γεννουῗται ειχον. τελος ταις των
Ἰβηρων προσβολαις αντεχειν μη εχοντες, και προς τα εφεξης δεδοικοτες, πυρ ενιασι
τηι εξω της πολεως χωραι, ου κατα χρειαν νικης, αλλ' ωστε μολις το κακον εκφυγειν
θορυβηθεντων των αντιπα λων. το δ' ην ζημια μεν ου μετρωι ποσουμενη και τοις
αυτο 450 χθοσιν, ουχ ηττον δε αλλα και πολλωι μαλλον εζημιου κακεινους το πυρ·
φορτια γαρ εκεινα δυοκαιδεκα ναυσιν αρκεσοντα προς την πληρωσιν (τοσαι γαρ και
προσωκελλον εν λιμενι) δαπανημα γινονται του πυρος. και τουντευθεν
ταπεινωθεντες τα της ειρη νης ησπασαντο.
30. Ου μην δε και η κατα δυσιν βασιλισσα Ἄννα, η και αυτανεψια του
βασιλεως, των εκ των Ἰταλων ανειτο κακων, αλλ' επει του προς τον βασιλεα
Μιχαηλ αποκρουσθεισα κηδους δια την συγγενειαν τον του Καρουλου υιον
επεγαμβρευσατο Φι λιππον, καθως φθασαντες ειπομεν, και πολεις ησαν και χωραι τα
εις προικα δοθεντα, οι μεν εξ αυτης χειρουσθαι τας πολεις ηβουλοντο και Ἰταλικαις
διοικησεσι τα κατ' εκεινας ιθυνειν, Ἄννα δ' ηργολαβει και ανεβαλλετο,
προβαλλομενη την της θυγατρος Ἰθαμαρ προς τα Ἰταλικα ηθη συγκειμενον ον μη
μεταπεσειν ολως βιασθηναι μετακλησιν. δια ταυτα και προς βασιλεα αυτη απε
κλινεν, και τον παιδα Θωμαν γαμβρον επειρατο ποιειν τωι βασι λει Μιχαηλ, αξια
διδουσα τα εδνα τωι τον γαμβρον αποπροσ ποιεισθαι. ο δε μηδεν μελλησας μηδ' ες
νεωτα υπερθεμενος στολον αρτυεται ναυσι μακραις τεσσαρσι πλειοσι των εικοσιν,
αις δη και εκπανεγγυς ναυλοχησαμενοι τον τοπον ηρημουν και εν 451 στενωι κομιδηι
την Ἄνναν καθιστων, επιβοωμενην βασιλεα και την εκειθεν αρωγην θελουσαν. αλλ'
εκεινη μεν και ουτως ως ειχε κατα το δυνατον ανταγωνιζομενη επι του
προτερηματος εγε γονει, το δε γε κηδος και εσαυθις ηνυστο.
31. Βασιλευς δε αναγκαιως εν υπερθεσεσιν ην, προς οπερ και ηξιουτο δια τα
συμβαινοντα τωι σφετερωι κληρωι, πολ λης και μεγαλης της επιμελειας χρηιζοντα, και
μαλισθ' οτι και το ξενικον απαν, ως μεν Ἰταλοι ως δ' Ἀλανοι, ταις γνωμαις
ηλλοτριουντο, δυσχερεις οντες πειθειν και προς τα παρα βασι λεως επεσταλμενα
καθυποκλινεσθαι. τωι μεν ουν μεγαλωι δουκι, τουτο μεν κατα Μαγνησιαν τουτο δε
κατα Μιτυληνην διαγοντι, αι συχναι προσταξεις του υπερθεσθαι τον προς τους
Μαγνησιω τας πολεμον και περαν συναμα τωι υπ' αυτον λαωι κατα δυσιν προς τον
ανακτορα Μιχαηλ (ειναι γαρ και Μαγνησιωτας υπη κοους τηι βασιλειαι, ευφημουντας
οσημεραι τους βασιλεις, και της προς αυτον παροινιας ευθυνας εις καιρον υποσχειν
δυναμε νους) ουδεν ησαν, και λογοι τηναλλως λεγομενοι Ῥωμαιους αν 452
δρολογουντι, και μαλιστα επι Μαγνησιωτας, και ει μη αναστα τοιη τουτους, ουδε
ζην θελοντι. Ἀλανοις δε και μαλλον δια τα προσυμβαντα κατα Κυζικον ουκ ην
αρεστα τα πραττομενα, αλλα πανδημει υπερ πεντακοσιους αφισταντο. καπειδη
απειρητο του τους μη περαιουσθαι κατα την Καλλιου επι τα σφετερα, αληται τοπους
εκ τοπων αμειβοντες εξω που των Πηγων σκηνουσιν. οις βασιλευς πεμπων και
ικανα αργυρια προσεταττεν υποστρεφειν. τοις δε θανατον της υποστροφης
ανθαιρουμενοις συνεβη τωι τεως ανδραγαθησαι φανεντων Περσων. επειδη γαρ οι
μεν εις εννεα κοσιους εποσουντο, και την μαχην ως ειπειν μετα θαρρους
 
 

134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εισβαλλουσι εκ μιας· οι δ' εν μερει συμβαλοντες ως εις διακο σιους ποσουσθαι, των
αλλων αυτων ως εκ πολλου διασκεδα σθεντων, ομως τους μεν κτεινουσι τους δ'
αιρουσιν εις φυγην τραπεντας, αυτοι μηδεν παθοντες των ανηκεστων.
32. Ἐν τουτωι δε και τερας τελειται θαυμασιον της οσιο μαρτυρος Θεοδοσιας,
περι ου μη λεγειν ιστορουντι καθ' εκαστον εμοι μεν κινδυνος ου μικρος, τα εργα του
θεου ανακηρυττειν αξιον ον, ζημια δε ουκ ολιγη τοις μη ακουσουσι περιστησεται·
453 ρηθεν δε παντως και την του θεου προνοιαν ακριβωσει, και δειγμα της προς
ημας κηδεμονιας του κρειττονος παραστηι. νεανιας τις ανα την Κωνσταντινου
κωφος τε και ενεος επι χρο νοις ην ουκ ολιγοις, και το παθος και αυτον των προς το
ζην απορουντα θητειαις εδιδου, δι' ων επολυωρειτο τοις αναγκαιοις, καν μη μονιμος
ην την εφ' ενι δεσποτηι θητειαν, αλλα τους δε σποτας αλλαττων. θητευει γουν προς
τοις λοιποις και τινι Πη γωνιτηι τουνομα, του περιφανους που νεω των θεοκηρυκων
εγ γιστα καταμενοντι. τουτωι κατ' οναρ η μαρτυς εφισταται και παρθενος, και την
προς τον νεων παντως εκεινης συν κηρωι τε και θυμιαματι παραγγελλει αφιξιν. ο δ'
εγειρεται, και σχη ματι μονωι προσηιτηκως τα αγγελθεντα, και λαβων ξυνιεντων των
ακουοντων, προστρεχει τωι ναωι και εφ' ικανωι ποτνιαται, και τωι της φωταγωγου
ελαιωι χρισθεις, πεσων υπο ποδας κατα το συνηθες ικετης τηι μαρτυρι γινεται.
επαναζευγνυς δ' εκειθεν εδοξε το ους ενοχλεισθαι. πολλακις δε κνωμενου τωι
λιχανωι εκ πιπτει εκειθεν αυτικα, ως εδοκει, ζωΰφιον εμπνουν τε και υπο πτερον, ο
δη και αφωμενου εν θαυματι και προς αμυναν ιοντος αφανες παραχρημα γινεται.
εδοξε δ' ομως ραΐσαι το εμφωλευον αλλως, και εν χρησταις ταις ελπισιν ην. αλλ'
εφισταται τηι οικιαι ομοιως εχων και αυθις του παθους. οι μεν ως το παλαι 454 το πυρ
διενευον υπαναπτειν, φεροντες αλευρα, ο δ' εμπεσων εφυσα λιγεως. αλλ' ουτε φλοξ
ωρτο ουτε πυρ θεσπιδαες ιαχε κατα ποιησιν, μονος δ' υπετυφετο καπνος, και εικαιως
ουτος επονει και εδυσχεραινε. μετα πολλην δε πειραν του πυρος μηδεν
υπακουοντος, μετεβληθη το ασθμα εις λογους και φωνην εκρησ σει· αραται γαρ τηι
εστιαι, αραται μη ποτε υπαναψαι μηδε φλο γα το συνολον ποιησαι, μεγα βοων εκ
βαρυτητος. ο δη, ως εικος, τους επι της οικιας ουκ ελαθεν. ομως δ' ακουσαντες
εξεπληττοντο, σφισιν εαυτοις διαπιστουντες, και δυοιν ηγουμε νοι θατερον, η το πυρ
την φωνην ανειναι η μην τον τεως κω φον και ον ουκ ᾔδεσαν φωνην ποτε
προιεμενον. ως δε πορρωθεν φωνουντες ανεκρινον τινος η φωνη αυτη και τα
λαλουμενα, ο κωφος ακουει, και περι εαυτου μαρτυρει, ως αυτος ακουσας
ανακρινοντων, αυτος ην και ο τωι πυρι ιδιωι επαρασαμενος στο ματι. και ευθυς
επισταντες το φρικτον εκεινο τερας κατανοου σιν, τον λογον τε διεκδιδουσι, και
πασιν αναπυστον το πραχθεν γινεται. ειτα και προς βασιλεα φθανει το θαυμα, και
φερουσι παρ' αυτον ορισθεν, παροντος και πατριαρχου, τον ποτε κω φον και ενεον,
ος δη και ερωτωμενος αρχης απ' ακρης το παν 455 εξαγγελλει, αυτος οικειωι στοματι
διηγουμενος. ταυτα αρα και μηδεν κριναντος δικαιον του κρατουντος σιγηι
παρελθειν το δρα μα, παννυχος εξ αυτης παννυχις τηι μαρτυρι διαγγελλεται, μηδε
αυτου βασιλεως εκειθεν λειποντος. μαλλον μεν ουν και επι πλεον ουτος το σεβας τηι
θαυματουργωι θελων φιλοτιμεισθαι, τοις μεν αλλοις εφηκε βαδιζειν ως βουλοιντο,
αυτος δε συναμα συγκλητωι πασηι και πατριαρχηι ακρονυχος πεζηι βαδιζων προς τον
ναον τηι μαρτυρι παραγινεται.
{Ζ.} Ἐπανειμι δ' αυθις εκεινα δωσων τωι λογωι προς α δη και αυτος επιεικως
απορει ηττωμενος τωι μεγεθει των γιγνομενων, ωστ' ει ρημενον τουτο πολλοις περι
ων εκαστος λεγειν προυτιθετο, επ' εκεινοις μεν τεχνης ειναι το επιτηδευμα, και
ειρωνεια του γρα φοντος αντικρουει, επι τουτοις δε και μονοις επι τοσουτον πι
 
 

135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

στευεσθαι την παραιτησιν, παρ' οσον και πας ειδως μαρτυρησει 456 τοις
γραφομενοις, ως μηδε σιγηι τα πλειστα παρενεγκων, και το του δαιμονιου μηνιμα
πας τις αναφανδον αιτιαται των συμφο ρων και το των πραγματων αμηχανον. ουπω
γαρ τις εφθη ετερωι διεξιων, και ο ακουων πικρα των πραγματων καταστεναζων το
της θειας οργης αφυκτον θαρρουντως ανωμολογησε και αυτην πασαν απεγνω προς
την των τελουμενων αντιπαλαμησιν, και ιλιγγιων προς τους λογους εδειξεν ακοην
χωρειν ολως ως ουκ εχου σαν τα πολλωι πλεον μη δυναμενα λεγεσθαι. πλην δ' αλλα
και περι τουτων οπως εσχε διαληπτεον, το της ιστοριας λειπον υφαινοντες. 1.
Καζανης μεν ουν ο των ανατολικων Κανις Τοχαρων, εφ' εξ αρξας ετη και πλειστα
μνημης κατεργασαμενος αξια, πεντεκαιτριακοστον χρονον τον της ζωης τελεσας
αρπαζεται. συνεφθιτο δε και η υπ' αυτωι των ολων ελπις, και τα δεινα ηυξανε
πανταχου, και μαλλον επι Φιλαδελφειας, επιτιθεμενων των Καρμανων. εκεινος γαρ,
ινα μικρον τι τωι λογωι προσδια 457 τριψω, επι την αρχην παρελθων προς Κυρον
εκεινον και ∆α ρειον εωρα, και τοις πραχθεισιν εκεινοις παλαι λεγομενοις εις ηδιω
τρυφην εχρατο η τοις της αρχης σεμνωμασιν εξηγαλλετο. μαλλον μεν ουν και τον
του ∆αρειου νικητην Ἀλεξανδρον επι λογισμων εστρεφε, και υπερ παν αλλο τας
εκεινου πραξεις υπερ ηγαπα. δι' ων και αυτος των ισων τυχειν εφιετο, και κλεος
εποθει λαβειν τοις οπουδηποτ' επ' ισης ανδραγαθημασιν. οθεν και πολλοις μεν
ωγκουτο τοις παρασπιζουσιν, Ἴβηρσι δε και μαλλον επι πολεμοις εχρατο, πλειστον
μεν το γενναιον και εκ του γενους εχουσι, πολλωι δε πλεον και εκ του των
Χριστιανων καθαρου και αμωμητου σεβασματος. παρ' ην αιτιαν και σταυ ρον μαθων
το των Χριστιανων τροπαιον ον, ουραγει σφισι πα ρασπιζουσι κατα πολεμον, και
πολλ' αττα δεινα τον των Ἀρα βων σουλταν ειργαζετο, ωστε και αυτοις τοις ιεροις
προσβαλειν Σολυμοις και εγγυς του παραστησασθαι γεγονεναι, και μαλλον δια το
ζωηφορον μνημα τοις Ἴβηρσι χαριζομενος. ομοιως κα κως και την Αιγυπτον εδρα, ει
μη γ' εκεινωι το εν τωι ..... το 458 πων αμμωδες και ανυδρον εις πολλα προσιστατο.
και εω τας αυτουργιας αυτου εν οσαις ασμενως αρχων ων και των υπερτα των
εβαναυσιζετο, ου κατα χρειαν μαλλον αλλα κατα τινα των υφ' αυτον παιδευσιν.
εφεστριδας μυωπας και ρυτηρας ιππων και πεδιλα και μαχαιρας και ημιτυμβια και
παν αλλο βαναυσου τεχνης εξεργαζομενος, και τας ανακωχας των πολεμων
ασχολιας των τοιουτων ποιουμενος. αλλ' οια εφρονει βαρβαρος ων, το παραδοξον.
ηγειτο γαρ ειναι μιμημα θεου τον καλως αρχοντα και οσιως· και ωσπερ ουκ εστιν
εκεινωι περι Ῥωμαιου και Σκυ θου, Σαυροματου και Ἕλληνος, ετι δε δικαιου και μη,
ακρι βολογεισθαι περι τας δοσεις, κοινως ευεργετουντι και υετους και ωρας και
ηλιον, ουτως ᾤετο δειν διακεισθαι και τον δικαιως αρ χοντα συν ολοις τοις υπ'
αυτον τας δωρεας διοικουμενον. εκοψε δ' εξ απεφθου χρυσου και Καζανειον
νομισμα, και πασαν ευ νομιαν ενομοθετησεν. εμελε δ' αυτωι και δικαιοσυνης επι πα
σιν, ωστε μη ταυτης αλλο τι λογιζεσθαι προτιμοτερον. ουτος 459 αυτανεψιον εχων
Τουκταΐν, ωι δη προσηκεν εκ γενους και η αρ χη, επει προς θανατωι ην και ου τοις
ιδιοις τροποις τους εκεινου συμβαινοντας υπετοπαζε, παριδων αυτον εφεδρον εις
αρχην εκ του αναγκαιου οντα, πεμψας μετακαλειται τον αυτου αδελφον περι που τα
της Ἰνδιας μερη συν ιδιωι στρατευματι διατριβοντα, ωι δη Χαρμπαντας τουνομα·
ορεοκομον ειπηι τις αν εκεινον, ουτω συμβαν επι τηι γεννησει, φανεντος ευθυς
τοιουτου, ως ειθιστο σφισι γεννωμενοις ποιειν κατα τι νομιμον. και τουτον εις
αρχην καταστησας επι τρισιν ετεσι τα αυτου συνθηματα τε και νομιμα
απαρεγχειρητα μενειν εντολας εδιδου το επιταδε, ειτα αρα και δοξειε γινεσθαι
παρηγγυα. τουτ' αναπυστον γεγονος, επει και κατα τας ακρας αι γραφαι διεδοθησαν
και ο κατα τον Ευξεινον αρχων Χουτλουχαιμ ηκουε το συμπεσον, διαδεχεται την
φημην ο Σολυμαμπαξ Περσης, ος και γαμβρος ην επι θυγατρι του Κουτζιμπαξι. και
 
 

136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτω διαμηνυθεντος του συμβαντος τωι βασιλει, ο του Καζανου θανατος τοις
εκεινου πρεσβεσι κατα πο 460 λεις δηλος γινεται, και το πενθος σφισιν αιρεται μεγα.
ομως δε και παρακαλουνται βασιλεως πεμψαντος. πλην αλλ' Ἀμου ριος και ουτως
καθυπεστελλετο, ουκ οιδα ειτε τον απο του Χαρμπαντα φοβον (τας γαρ του αδελφου
συνθεσιας εκεινος τη ρειν ηθελεν) ετι ως εικος υφορωμενος, ειτε την απο βασιλεως
ευμενειαν προσποιουμενος, και πεμψας ᾔτει βασιλεα το των πο ταμων μεσογαιον
ανα Σαγγαριν, Μεσονησιον ετυμως ωνομασμε νον, εφ' ωιπερ τοις ιδιοις
οικηθησομενον τοις εντος οικουσιν εις φυλακην κεοιτο. αλλα των τοιουτων τεως
ανηρτημενων, τινες των εκεινου κατ' ουλαμους διεκθεοντες κακον απαντημα Ῥω
μαιοις εις τρυγητον εξιουσι των ατημελημενων κτηματων εγι νοντο. ησαν γαρ
εντευθεν τα προστιμα των εαλωκοτων φωρων αντικρυς προστιμα, ει γην ην δια
σπαθης εκτησαντο εκεινοι πα τοιεν και τα σφισιν εκ πολεμου περιγεγονοτα
καρπιζοιντο. δια τοι ταυτα και μαχητας μισθουμενοι ανθρωποι αποτολμωντες τα
θαλασσης εγγυς επιχειρουντες δρεπεσθαι, ου μεν ηυστοχουν και απεκερδαινον, τα
πλειστα δ' εσφαλλοντο και εσφαττοντο. Και ταυτα μεν εκτος της Κωνσταντινου
επραττοντο, εντος 461 δε τουτο μεν η προς τον πατριαρχουντα των πολλων
υπονοησις, τουτο δε και η των δυναμενων απληστια, καπηλευοντων και σι τον και
ωνια· και γαρ τα πλειστα και κεχυδαιωντο αισχροκερ δειας ηττωμενοι, και παντα
χρηματων καταπροιεμενοι παντα μαλακως διετιθουν, και τα της πολιτειας δεινως
εκυμαινοντο. αλλ' η μεν καπηλεια και λιαν ωδυνα, ως φαινεσθαι, τον πα τριαρχην
δημοχαριστουντα τα πλειστα και κατα των δυναμενων υπερ αυτων, ως εδοκει,
τουτον ισταμενον, ωστε γραμμασι προς τον κρατουντα παρρησιαζεσθαι, και ορκοις
ισχυριζεσθαι η μην, ην μη γ' η καπηλεια του σιτου εωιτο, αραις περιβαλειν εκ κοινου
συνεδριου τους καπηλευοντας, και του λοιπου εκ με σου γινεσθαι. και ταυτ' επωμνυ,
και ουδεν ηνυστο παραπαν, ως μερος και ταυτα των κατ' αυτου γινεσθαι, οτι επι
ματαιωι τον εξ ουρανου καταβαντα επωμνυ το και το ποιειν, ει μη ταυτα γενοιτο,
βουλεσθαι.
(2) τους δε γε σχιζομενους ενατηι μετ' 462 εικαδα Γαμηλιωνος ο κρατων
συνηγεν. εξηγε δε και της φυλα κης τον Ταρχανειωτην Ἰωαννην, ον εν ανεσει το
προτερον εχων, επει και αυτος τωι πατριαρχουντι προσεκρουε, συνεκλειετο. τοτε δ'
εκβαλων μερος του συλλογου και αυτον ειχε. και εις παντας προκαθισας εδημηγορει,
καθημενων και των τυφλων μοναχων, προς ους και μαλλον ως αξιωτερους των
αλλων δοκουντας, εχων παρα θατερα μεν πατριαρχην παρ' εκατερα δε αρχιερεις τε
και κληρικους, συμπαρουσης και πασης συγκλητου και μοναχων, μαλα γενναιον και
πεφροντισμενον λογον διεξιων. "εγω λογιζο μαι και υμας ειδεναι και παντας
ανθρωπους ως ουδεν εμοι των παντων ηδιον του την εκκλησιαν του θεου, πασης
περιαιρεθει σης σκανδαλου προφασεως, ειρηνευειν, εφ' ωι και σπουδη μοι πασα
παρεστη ηδη αυτοκρατησαντι, πασης ασχολιας αλλης κα θυπερτερα, υπεριδοντι μεν
και τρυφην βασιλειον υπεριδοντι δε και θεσμα φυσεως, ωστε και των φιλτατων
προτιμηθηναι την υμετεραν ξυμπαντων εις εν συνδρομην και ομονοιαν. και οσον ην
εικος, ως εδοξε, καταπεπρακται, και των εις σκανδαλον ευ λογον ικανων ουδεν
περιλελειπται, οιμαι. το δε καθ' υμας θαυμαζειν με πολλακις επηιει, τισι λογισμοις
οχυρουμενοι της εκκλησιας διιστασθε και προς φεγγος οιον αληθινον σκαρδαμυτ
463 τειν αιρεισθε. ει δ' ουν αλλα καιρος το του θειου ∆αυιδ εξει πειν προς τον θεον
ποτνιωμενον "3κυριε, κλινον ουρανους και καταβηθι· αψαι των ορεων και
καπνισθησονται· αστραψον αστραπην, και φωτιεις αυτους,"3 ως αν μικρον
παραμειψαιμι το ψαλτυδημα. θεου γαρ μονου το τας υμετερας συνειδησεις φω τισαι,
ανθρωπων θεωι μεν βιουν προελομενων, θεου δε πορρω κινδυνευοντων
καθιστασθαι, ουκ αλλης αιτιας χαριν η του της εκκλησιας ορθοδοξουσης και καλως
 
 

137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ως εικος εχουσης απριξ απο σχιζεσθαι. ει δε ταυτης σχιζεσθε καθολικης γε ουσης,
ειπατε παντως ηι τινι δη και ενουσθε. μη εχοντας δε λεγειν την κεφα λην, υμας
αρμολογεισθαι κατα θεον πως ειπειν ευλογον; μηδ' αριζηλον τον σκοπον δεικνυντας
πως ου δικαιον πλανης αποι σεσθαι εγκλημα; ειθε δε τουτ' ην και μονον, και ισως τα
καθ' υμας εις δικαιον ελεον περιιστατο. νυν δε αλλα δεδοικεναι αναγκη μη πως
(αλλ' ουκ εμος ο λογος, ουδ' η κρισις κατ' ανθρωπον, πολλωι δε μαλλον του
πνευματος, επει και οσα αγιοι φθεγγονται, πνευματι θεου κινουμενοι φθεγγονται)
μη πως γουν θεου λατρευ ται και των ασφαλεστατων δοκουντες τωι τε της
εκκλησιας σχι ζεσθαι και των ποιμενων κατολιγωρειν λαθοντες τωι αντικειμενωι 464
λατρευητε πνευματι, και κατα τουτο μισοισθ' αν δικαιως. η γαρ; ου λεγει ταυτι
αριδηλως ο προς τηι μαθητειαι του τωι Χρι στωι ηγαπημενου και μαρτυριωι
τετιμημενος, ο θεοφορος οιμαι και τα θεια σοφος Ἰγνατιος; η βουλεσθε, και
αναγινωσκομενου του λογου ακουοιτε. ινα τι γουν ανθρωποι θεωι μεν καθιερω
μενοι αρετηι δε προσεχοντες, και προσετι οιονει τινα συμβολα τι νες των του Χριστου
παθηματων εν τηι σαρκι περιφεροντες, τοσουτον κινδυνον αναρριπτετε; δυοιν γαρ
αναγκη μονον θατε ρον αυταρκες τοιουτου κινδυνου υμας εξαιρεισθαι, η το δειξαι ηι
δη τινι εκκλησιαι προσεσχηκοτες επ' αιτιαις ευλογοις και κανονι κως ημων σχιζεσθε,
η το πασαν ειακοτας σμικρολογιαν τηι ημε τεραι ταυτηι δη και καθολικηι ενουσθαι
βουλεσθε. ει δε το δευ τερον ουχ αιρεισθε, το προτερον δειξατε. και ει μη εκκλησιαν
εχετε δειξαι, αλλ' η αρχιερεα τεως ειπατε, παρ' ου δη και συνοχην εαυτοις, ως μη
διαρρυητε μη δεσμον εχοντες, επικατα σκευαζειν διισχυριζεσθε. γεγονε ποτε τουτο,
και ηδη θαρρουν 465 τες δειξατε. ει δε τον μεγαν προβαλλεσθε Μαξιμον, ως πολ
λακις λεγοντων πυνθανομαι, οτι κακεινος αιρεσει των εκκλησιων
προκατειλημμενων κατ' αυτον υπερ της αληθειας κινδυνευων απισχυριζετο, αλλα
πρωτον μεν ου παντες ουδε τοτε προκατε ληφθησαν, αλλα πρωτος και προ παντων ο
της Αιλιας θειος ποιμην ο Σωφρονιος και λιαν εκεινωι συνηγωνιζετο· ει δ' ουν, αλλα
και τοις εν Ῥωμηι τεως επηνθει το ευσεβες, και ουπω τηι εκκλησιαι παρεισεφθαρη
Ὁνωριος· προς ους μεν ειχε δικαιως ανα φερειν την γνωμην ο της αληθειας
ομολογητης, και μη ως δη θεν σχισματικος δοκων καθολικης εκκλησιας ευθυνεσθαι.
ειτα αλλ' ουδε διαφορα ως εκει δογματων ενταυθα, ουδε τι τις εχει αιτιασθαι
δικαιως του σχισματος ικανον, οτι θατερον ισως με ρος φρονει παρα θατερον. και
γαρ και το δοκουν εκεινο, το χθιζα τε και πρωιζα πραχθεν, ουπω καλως ριζωθεν
ανεσπασται, ταις ημετεραις ειπω, συν θεωι ειρησεται, προθυμιαις. και ο πραξας
εκεινα, καν πατηρ ην καν ευεργετης καν των φιλτατων, καν ο τι τις ειποι ειτε
συγγενειας ειτ' ευεργεσιας ονομα, ουδε 466 μιας, οσον το εφ' ημιν ειχεν, οσιας
μνημης, και ης και ο τυ χων Χριστιανος ετυχε, παραπηλαυσεν, ανηρ τε και αναξ
φοβε ρος μεν εχθροις, πολλα δ' υπερ υπηκοων πονησας τε και πα θων, και
διαφεροντως εμοι τεως αξιος ες απαν ευνοιας, οσον και εαυτου πολλακις και ες
πολλους λεγων προυτιμα και την κατα συγκρισιν ητταν ομολογων ουκ ηισχυνετο.
αλλ' ομως τουτ' εδοξε και τουτο γεγονει· δεινη γαρ η εντολη και η του μη αξιον
ειναι τε και λογιζεσθαι Χριστου απειλη τον γονεις υπερ αυτον αγαπη σαντα. αλλ' η
μητηρ, και τι γε ειποι τις αλλο η μητηρ; και μητηρ τοιαυτη και ουτως προς ημας
εχουσα, αλλ' ουδ' αυτη γε πριν της μεθ' ημων βασιλικης μνημης επ' εκκλησιας
ετυχε, πριν γραμμασι και ασφαλειαις οικειοχειροις την των πριν πραχθεντων, ειπω
δε και την του ανδρος, αθετησιν εμπεδωσαι. εξηκοι δ' ο λογος και εις την εμην
προτεραν συζυγον, ητις επι τοσουτον τοις τοτε πραττομενοις απηχθετο ωστε και τωι
πρωτοσεβαστωι τοτε Νοστογγωι θερμως επαρασθαι κατ' ανατολην των πραχθεντων
χαριν τους σχιζομενους τα πανδεινα δρωντι, και ερμαιον ηγεισθαι και προς αυτης ο
τι συμβαινοι παρ' ουτινοσουν εκεινωι δεινον τοιαυτα και ουτω πραττοντι. αλλ' ομως
 
 

138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επει μεταξυ τελουμε 467 νων εκεινων εκεινη τεθνηκε, και ουπω τροποις μετανοιας
το της κοινωνιας εκαθηρατο, ως μηδε της οσιας τυχουσα και ων εδει τοτε, των ες
νεωτα μνημοσυνων επι της εμης αυταρχιας απε τυχε, και ο επ' εκκλησιας τομος ο εις
ευφημιαν των ορθοδοξως βιωσαντων και μνημην οσιαν κατ' ετος επ' οκριβαντος
αναγι νωσκομενος αλλων μεν δεσποινων ονοματα φερει, και των μη κατ' εκεινην
ισως τας αρετας, αυτην δε μονην ες απαν ηγνοησε, ζωντος εμου και ταυτα και
αρχοντος, ηλιε. πλην ει χρη λεγειν ταληθες, εμοι και τουτο εκ περιουσιας πεπρακται,
και ουπω τις οιος ουτος υπομνησας εφθασε, και το ταυτης μνημοσυνον απεκοπτετο.
ουτως εγω περι ταυτα. και υμεις ταυθ' ορων τες, πολλ' αττα κυκλωι περιβαλλομενοι
και ες τοδε σχιζεσθε, αφορισμον του πατριαρχου Ἀρσενιου κατα του μετ' αυτον ποι
μεναρχησαντος Ἰωσηφ προβαλλεσθε, και διαθηκας εκεινου προ τεινετε, και το
δοκουν εις υποψιαν δικαιαν του ως δηθεν πλα σματος, ως αν φρονων οιηθειη τις,
την της υπογραφης δηλαδη 468 παραχαραξιν, εις τον του υπογραφοντος πονον
δακτυλου (ησθε νει γαρ εξ ανθρακος δηλον) αναγετε. τι δαι; εχετε που και επι τι
δικαιως αναγειν και το μοχθηρον της γνωμης και το εντευθεν υποτρεχον φαυλον
της προαιρεσεως; ο δη εκεινωι τοιαυτα λε γοντες εκ του εικοτως προσαπτετε. ο
τυχων μεταλλαττων πασιν ως επος ειπειν συγχωρει· και πατριαρχης θνησκων, αντι
του συνηθως λυειν, δεσμειν και μαλιστα ειλετο, και ταυτα τον υπερ της εκκλησιας
ισταμενον; εγω μεν ουν και υιικην εκεινωι φερω τιμην, καν πολλοις οιδα εκεινα
λαβων παρ' εκεινου α δη και οφειλην ευγνωμοσυνης παρ' εμου προς εκεινον
δικαιαν ανταπαι τει, και το μειζον, οτι και ες βασιλειαν αυτην εμε προυτιμα του μου
πατρος, εκεινου γ' αρχοντος αμα μεν αυτος την ποιμαντικην αιρουμενος
παραιτεισθαι, επικρινων ουτω την θεραπειαν αξιαν του εις τον Ἰωαννην
πλημμεληματος, αμα δ' αξιων και τον πα τερα την βασιλειαν εκτιθεσθαι, οτι, λεγων,
τα προς Ἰωαννην και αμφοιν παρηνομηται, αυτωι μεν καθυφεντι της πολυωριας 469
και οιον προδοντι, εκεινωι δε τα εις βασιλειαν παραλογισαμενωι, ως ουκ εξον
αμαρτοντας αρχειν η αυτον πνευματικως η εκεινον αυτην δη την κοσμικην αρχην
και βασιλειον· εχειν δ' εις ταυτην αυταρκη τον εξ αυτου, λεγων εμε. ο δη και ποιαν
υπερβολην αγαπης ουχ υποφαινει; καλειν εις αρχην εννομον τον μηκετι ει δοτα
τελεως τον ανθρωπον; ουτως εμοι προς εκεινον τα της ευ γνωμοσυνης οφειλεται,
και πονος αλλως υπερ εκεινου τοιαυτα προβαλλομενων ακουοντι. παυσασθε
τοιγαρουν εκεινα περι εκεινου θρυλλουντες, τα μητε πραχθηναι μητε τιμην
λεγομενα περισωζειν τωι ειργασμενωι δυναμενα. υμεις δε αλλα και την υμετεραν
ιερωσυνην εν μερει τιθετε των ανεπιληπτων, και οιαν συνισταν αξιουτε, αδυνατον
καθιστατε. φερε γαρ, προς αυ της της περι τα ιερα ασφαλειας, ειτε της οντως ειτε και
ηι προσεσχηκατε, ει παρ' υμιν τα της εκκλησιας γενωνται πραγμα 470 τα, αρχιερεων,
επει τους ημετερους τουτους απηρτησθε, η καθ' υμας αυτη και προσδοκωμενη
ιεραρχια συσταιη; και τις επι το σουτον των προτερων αθικτος διεβιω, δυνατος ων εξ
αξιας χει ροτονειν ιερεας; ους γαρ οιδαμεν, κοινωνικους οιδαμεν παντας. και τριων
καιρων επι τοις ξυμβεβηκοσιν οντων, πρωτου μεν καθ' ον τα κατα τον Ἰωαννην ειτ'
ουν την βασιλειαν προεβη, δευτερου δ' αυθις καθ' ον τα των Ἰταλων και του παπα
επεισ εκωμασαν, και τριτου του ημετερου τουτου δη και υστατου καθ' ον τα
πραχθεντα, ως ην τε και εδοξεν, απηυθυνθησαν, οι μεν του προτερου ρεκται
εκποδων επιεικως παλαι, οι δε του δευτερου οι μεν εξ ανθρωπων ᾤχοντο, οι δε και
της επιτιμιας καθαιρεθεντες, ουτω δοκουν και υμιν παντως, μενουσιν ουτω και ετι.
τους δε της τριτης ταυτησι καταστασεως ει μεν δε 471 χεσθε, λογος ημιν εστι γε προς
υμας, ει δ' ου δεχεσθε, φορτι κοι παντως ως τας αρχας της ιερωσυνης αναιρειν
παμπαν εσπου δακοτες. ει δ' ουν, αλλα δειξατε ον απο παλαιας χειροτονιας εν
ασφαλειαι διαβιουντα παντοιαι πεφυλαγμενον εχετε. οιδα προ βαλλομενους τον των
 
 

139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Μαρμαριτζιων επισκοπον πρωην, ει και νυν τετελευτηκε· περι ουγε και ερωτησας
πολλ' αττα επιληψιμα εχοντα κατεμανθανον. οιδατε δε και υμεις παντως
ακουσαντες παρ' εμου τοτε, οτε και ταις επι τοιουτωι καιρωι παρατηρησεσιν ου
προσεχειν δικαιον ισχυριζεσθε και εγωγε, οιμαι, δοκιμαζων ημελουν, ερμαιον εχων
οτι γε αρα και δοκιμαζοιτε. και ταχα αν υμιν προσετεθην, του Ἰωαννου ηδη την
ιεραρχιαν παραιτου μενου, καθως και υμιν επεχειρουν προσεχειν, ως ιστε, ει μη με
τις λογισμος ηκιστ' αξιος παρορασθαι προς εαυτον επισπασαμε νος απηγε με του
σκοπου. το γαρ ξυμπεσον ευθυς επι τωι τοτε μεν αργουντι νυν δε ποιμεναρχουντι,
αξιον ον θαυμασαι, ανα 472 λαμβανειν εποιει τους λογισμους, μη πως θεωι δοκουν
αυτον και παλιν ιεραρχειν, αμετακινητων μενοντων των της εκκλησιας πραγματων,
α αναγκη ταραττεσθαι, ει αλλως γενοιτο, παριδων ταυτα ελωμαι τε υμας και
αμαρτανω, προς τωι μηδ' ευοδωθηναι το πραγμα κατα σκοπον ον ετρεχομεν. οθεν
και προς ταυτα παλινδρομω, και ον ορατε, ως δηθεν θειαν ψηφον πληρων, επι της
ιερας αξιας αναγω παλιν, ανδρα λιτον τα παντα και ασκευον και αρετης επιεικως
φιλον. το μεντοι γε δοκουν σκλη ρον και μη ες απαν επικλινες τε και συγκεχωρηκος
ην καιρος οτε καμοι (μαρτυρησω γαρ ταληθες) παρ' υμας παντας ουδεν εδοκει
προσηκον αλλως ποιμενι, και ταυτα πνευματικωι, και ουδ' ως γε επαγωγον των
πολλων και ειρηνικον, και τοσουτον οτι και του μοναχου Μηνα τα απ' αυτου προς
εμε λεγοντος δυσχερως ειχον πιστευειν, ει τοιουτος ων οιος εδειξε τοτε, αγλευκης τε
και ατεγ κτος, τοιουτων αν κριθειη θειων εννοιων αξιος· και πιστευειν απωκνουν
τοις λεγομενοις, οις οργην θεου επικειμενην τοις ημε τεροις ειδεναι παριστα. αλλ'
ομως ο ουτως εχων περι τουτου εγω τοσον εαλωκα της προς αυτον διαθεσεως, ως
αλλο τι λογι 473 ζεσθαι νυν συμβαν επ' εμοι εις το καταλαμβανειν ως δυνατον
κριματα θεια η οτε παρ' αλλοις εμανθανον, ωστε και αυτο το πολλοις δοκουν
ελαττωμα του ανδρος προτερημα μαλλον εκρινον. τι γαρ, ελεγον, ει και θεος
φιλανθρωπος ων τα πλειστα δικαιως κολαζει, ως καθαρτικης ισως ουσης και της
κολασεως; ο δη και φιλανθρωπιας μαλλον ειποι τις μερος ου το τυχον. και οτι μεν
αυτεξουσιος ανθρωπος παντως εχει χρασθαι τηι προαιρεσει και πραττειν τα κατα
γνωμην, πλην και νομος δεδοται, ο μεν φυσικος ο δε γραπτος, και δικαστης
προκαθηται κρινων, ιν' ο μη αφ' εαυτου τις εξει τηι συνειδησει σωφρονιζομενος και
ως αναγκαιωι χαλινωι καταγχομενος, τουτο παρα της εξωθεν εξου σιας παιδευθεις
μαθοι, και ο μετελθων το πλημμελημα ταις αληθειαις ευεργετης δοξοι και τιμωρων.
εν δε γε τωι ιερωι ευαγ γελιωι και οι εν οδοις και πλατειαις και ρυμαις κειμενοι εις
τους γαμους του βασιλεως εισελθειν αναγκαζονται, ως αναγκαιως επι κειμενον ον
το της αναγκης, ει βουλοιτο τις σωζεσθαι. τι τοι νυν το υμιν ικανον δοκουν εις το
σχιζεσθαι; τι τε ο εκκλιτεον 474 υμιν ως μη καλως εχον ηγηται, ωστε και αλλοις
παρεχειν σκαν δαλον, και τον ενα και ασχιστον χιτωνα της εκκλησιας πειρασθαι
σχιζειν, και αμελειν ως μη τινος κακου γενομενου; ει δ' ουν, αλλ' ιδου πατριαρχης
και ιεραρχαι, ιδου κληρος και συγκλητος και λαος και μοναχων οι λογαδες· και οσον
υμιν εις απολογιαν παρισταται, ειπατε, και πρωτον των αλλων, οποιοι και τινες εν
ιεραρχαις προς ους αναφερειν εχετε τα υμετερα, ωστε τουτων αποβουκοληθεντων
εκεινους δικαιως εγκρινεσθαι. ουδε γαρ εις απεραντον σχισθησεσθε, ουδε δικαιον,
ουδε γ' ετεραν οικου μενην ζητησομεν, εξ ης ενεγκωμεν ιεραρχας τους της ημετερας
αρχηθεν εκκλησιας ως το εικος καταστησοντας. ουδ' ευλογον περι των οντων
ερωταν τους μη οντας, αλλ' ημεις καθ' αυτους τας διαφορας δοκιμασομεν. ημεις
κρινουμεν και εν μερει αντι κριθησομεθα, και μετα θεου και των πατερων ζητουντες
ουκ αν αμαρτοιμεν, συν θεωι δ' ειρησεται, του κοινου συνοισοντος. τα μεν παρ'
εμαυτου ταυτα· υμεις δε, ει και συνεκληθητε παν τες, αλλ' ου λεγειν παντες απλως
επιτρεπεσθε. εξεστι δε τωι 475 αξιωτερωι των αλλων υπερ απαντων και λεγειν, και
 
 

140

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτω περιαι ρεθεισεις της ταραχης κατα τροπον γινεσθαι την διαλεξιν." Ταυτα του
βασιλεως ειποντος οι των λοιπων προηγουμε νοι, και μαλιστα οι τυφλοι, "ημεις"
ειπον, "ω βασιλευ, εν ζητουμεν, την κατα τροπον της εκκλησιας καταστασιν. το μεν
γαρ κακως εχειν αυτην και αυτοι μαρτυρειτε και πασιν εγνωσται. και οτι
παραβεβασται μεν τα κατα τον πατριαρχην Ἀρσενιον, αδικως, ω δικη, καθαιρεθεντα,
παραβεβασται δε και τα ες ταξιν αυτην και σχεδον δογματων ακριβειαν,
κοινωνουντων οις ου κοινωνειν αξιον, ταυτα καν ημεις μη λεγομεν, υμιν ωμολογη
ται. το μεν ουν τα κατα την εκκλησιαν παρατραπηναι ευδηλον εντευθεν και
φανερον, το δε της των σφαλεντων διορθωσεως, ει μηδεν παροραν εστιν, αλλα
ζητειν οπως και επι τισι πεπρα κται, τουθ' ημιν, ει κελευεις, ζητητεον· ουτω γαρ αν
οπουδη ποτε του θεμεθλου φανεντος και το εποικοδομημα γνωρισθησε ται." και δη
αρξαμενων λεγειν τα προσεχεστερα, ταυτα δη τα απο του Γρηγοριου και καθεξης, ο
βασιλευς ανειχε τουτους και προς τα αρχαιοτερα μετεβιβαζε, και τον του αφορισμου
θρυλ λον απηλεγχε ματαιον, μη οτι γε τον κατα του Ἰωσηφ, ον ες 476 απαν
εθρυλλουν, αλλα και τον κατ' αυτου βασιλεως. πως γαρ ασφαλες ειναι εχειν αν υπ'
αφορισμον, ου λειτουργων εκεινος εμεμνητο; πως δε και αλυτον ειναι και χρηιζειν
του λυσοντος, ον ο δεσμων εκεινος εμπρακτως ελυεν; ωστε και ει μη ην το επιγε
γονος, ελεγε το κατα τον παπαν, ουκ αν παντως οι την επ' εκ κλησιας ευφημον
μνημην κεκωλυτο. ταυτα λεγων εδεικνυ και τινας εξ αυτων κοινωνουντας τωι
Ἰωσηφ, και ου σχισθεντας αλ λως ει μη μεθο τα κατα τον παπαν πεπρακται.
ετριβοντο τοι νυν οι λογοι εως οψε των νυκτων. ην δε τοις μοναχοις ο σκο πος, και
πολλους ενθεν κακειθεν η ορμη υπεκνιζε και εθρυλ λουν, τους περι τον
πατριαρχουντα εξουθενειν, χρωμενους τοις αυτων λημμασιν οτι τε τα κατα τον
πατριαρχην Ἀρσενιον σφισιν αυτοις παραβεβασται, και οτι η εκκλησια αγους
αιρεσεως κεκοι νωκηκε. τοιουτων οντων των φανερων λημματων, αυτους επα γειν
το αναγκαιον συμμετρον. το δ' ην μη καθηιρημενους εκει νων τελεως παρ' ων ην
αξιον, των αθικτων τεως τοιουτων μει 477 ναντων εις τελος, μηδ' ιερασθαι αξιους
ειναι, και ταυτ' επι πολλοις και αυτους παραβαντας, ως και πολλα και παρα το ει κος
πραξαντας, κανονικους θεσμους υπερβαντας, και κακιαι μαλλον και αμαθιαι η αγαπηι
και ασφαλειαι ενειργασμενους. ελε γον δε ως ουδ' εριστα σφισι προς βασιλεα το
συμπαν, δεσποτην γε οντα, φυλαττομενοις και αλλως προσκρουειν τωι κρατει, παρ'
ην αιτιαν και το ηττασθαι ξυμβαινοι, καν τα εννομωτατα λε γοιεν. αλλα κριτου αυ
δει τοις λεγομενοις, κριτου. ως γουν το δικαιοτατον λεγειν, ουδεις αλλος προς ταυτα
βασιλεως αν ειη κριτης αξιωτερος, εφ' ου και αμφοιν μαρτυρος λαλητεον και κατα
τους κειμενους νομους τας αμφισβητησεις διαλυτεον, αυ του γε θεου εφορωντος και
των αυτου βραβευοντων νομων. ταυτα τοις μοναχοις λεγουσιν υποσπαν σκοπος ην,
ην τις ακουοι λεγοντων, τα της θρυλλουμενης αρχηθεν καταστασεως θεμεθλα. αλλα
κενην εψαλαττον, το του λογου, και ουδεν ηνυτον. δια 478 ταυτα και θρους εκ των
κατοπιν καθημενων ηγειρετο. οι δη και ατακτως συνεπαρθεντες τωι θρυλλωι βοαις
αντηχουν, και βλα σφημ' αττα κατα του πατριαρχουντος (ως γε αδηλον ειναι εν το
σωι πληθει και ταραχωι τον τα τολμηρα λεγοντα) ανεδην εξερρητ τον, ευχιτην
αποκαλουντες και τουτων ετι δεινοτερα. βασιλευς δ' ακουσας, και ως εικος επι τηι
τοσηι θρασυτητι διαταραχθεις, εκεινους μεν εξελαν αυτικα προσταττει, τοις δε
πρωταγωνιστουσι και λιαν επειχε και εξωργιζετο, εν δεινωι ποιουμενος ει αυτος μεν
και βασιλικης υφεικως εξουσιας και ογκου μειζονος μετ' ειρηνης σφισι προσφερεται,
και παντας εδεξατο την αρχην εισελθοντας, μη προσταξας απανταν παντας, και
τοπους τεως παρεσχεν οις μη απανταν απειρητο ως οντος δηθεν εν πληθει και του
ατακτη σοντος, αυτοι δε το καθ' αυτους υποστελλομενοι προς τοιαυτας ατακτους
ορμας και φωνας υφηκαν αλλοις λεγειν τα αισχιστα. οις και ποια τολμης υπερβολη
 
 

141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπολελειφθαι δοξειν, απαυθαδι ζομενοις προς βασιλεα ως εγκαθιζοι τοιον και τοιον
λεχριον εαυ του δεξιοφιν ζητων ειρηνην; και ταυτα πλην αλλα συγκαθιζειν 479
εκεινος ελεγεν εαυτωι τον μετα των μισουντων την ειρηνην οντα ειρηνικον και τον
αξιον αυθις και θρονου και προστασιας πνευ ματικης. ταυτα λεγων, και πλειονα
τουτοις εξονειδιζων, ως πολλα λεγειν και αυτος εχων και απελεγχειν ως ουκ
ασφαλως εχοντα εφ' οις αυτοι σεμνυνονται, ομως αιδοι των προτερων και τωι της
ειρηνης εφιεσθαι αρρητα παντ' αφιησι, και σεμνοποιου μενος αυτοις και αυτος
συντιθεται. καθιζει και παλιν τουτους εξ επιταγματος, και τα του πατριαρχουντος
συνειρει εγκωμια, τα χθες και προς τριτης συμβαντα κατα λεπτον διηγουμενος. τεως
τους λογους κυκλωι περιβαλλομενος και εως οψε των νυκτων παρατεινων, ως
κωφοις το παραπαν εδοκει διαλεγομενος και ευκει τωι τυφλοις διανευοντι. οθεν και
απολυει τουτους, πλην μετ' ειρηνης, αξιωσιν απενεγκας και δεσποτικην
παρακελευσιν μαλλον, τον μεν λαον ουδεν επιταραττειν εχομενα τριβου τιθεν τας
σκανδαλα, αυτους δε καθ' αυτους μενοντας ησυχαζειν, και μη ορεξει ματαιαι αλλα
πνευματικηι διακρισει, επεσκεμμενους και παραπεφυλαχοτας τα πραγματα, ψεγειν τε
ους δει ψεγειν ορθως και επαινειν αυθις τα επαινων αξια. ει δ' ουν, αλλ' ηπειλει 480
τουτοις τα δυσφορωτατα, και ως σφεις αυτοι του κακως και δι καιως κρινουσιν.
εντευθεν εις την του Μωσελε μονην επανιον τες εν ειρηνηι διηγον. υστερον δε του
δεσποτου Ἰωαννου την της πολεως αρχην επανηιρημενου επ' ολιγον τα κατ' αυτους
εταρα χθησαν, οτε και τινος μοναχου Κουβουκλεισιου τον νεκρον, ον αυτοι ως
αδιαφθορον επι χρονοις μειναντα εν οσιοις ειχον και ως αγιωι προσειχον, εις την της
Περιβλεπτου μονην ενεγκαντες οις ην προστεταγμενον εθαψαν. αυτοις δε φυλακας
εφιστασι του μηδενα σφισι παραβαλλειν ανεδην και παρασυναγεσθαι της κα θολικης
εκκλησιας απεσχισμενους. αλλα τα μεν κατα τουτους τονδ' εσχε τον τροπον. 3. Ὁ
μεντοι γε μεγας δουξ τα πλειστα περι Μαγνησιαν πονεσας και περικαθημενος τε την
πολιν και τωι Ἀτταλειωτηι αν τιφερομενος και πολλους αποβαλων, επει ουκ ην
ανυστα τακει, ουδ' ικταρ, το του λογου, βαλλοντι, μετα την εν ταις πολεσι πλειστην
αλαστοριαν, καθ' ην εξηργυρολογει μετ' απηνειας χρη ματα, υποστρεψας αυθις κατα
Μιτυληνην γινεται, τους μεν επι των νηων αγων, τους δε πεζηι κελευσας επι της
Καλλιου βα διζειν. και η αιτια οτι βασιλευς γραφων εκελευε της κατα Μα γνησιαν
μεν πολιορκιας αποσχεσθαι, εξ αυτων δε παραλαβοντα 481 τους κρειττους την επι
τον Αιμον ιεναι, οπου και βασιλευς Μι χαηλ εστρατοπεδευμενος κατα την
Ἀνδριανου ενθεν μεν επειχεν Ἐλτιμηρηι, εκειθεν δε Ὀσφεντισθλαβον της ορμης των
ορων ανειργεν ως ειχεν. ως γουν πολλακις βασιλεως γραφοντος τε και
αποστελλοντος ο μεταξυ καιρος κατετριβετο (το δ' αιτιον οτι και παλιν μισθοφοριας
εζητουν πολυταλαντους, ου μονον ων εμελλον εκδουλευειν βασιλει Μιχαηλ
συγγεγονοτες κατα τα επεσταλμενα, αλλα και ων πριν επραττον δηθεν, ου ταις πρα
ξεσιν αλλα μονωι δη τωι καιρωι, καν οποι' αττ' εποιουν, καν εν ανακωχαις και αργιαις
ησαν, παραμετρουμενοι τους μισθους και εις εκατοστυας χιλιαδων τα ζητουμενα
συμποσουμενοι), μο λις αφεντες Μιτυληνην τοις κατα Μαδυτον αιγιαλοις προσισχου
σιν. αμα δε και οι πεζηι διιοντες τους δρομους ιστασι κατα την Λαμψακον, κακει το
συμπαν ενδυναστευσαντες πασσυδιην δια περαιουνται και πασαν την αντιπεραιαν
επεχουσιν. α δ' ευθυς εξειργαζοντο, καιτοι γε παρα των εκει επ' εξουσιων
τεταγμενων βασιλεως κελευοντος ικανων προς υποδοχην εξαρτυθεντων, ουκ εστι
λογωι διεξελθειν και ικανως τα δεινα παραστησαι. ευ γαρ 482 και Πλατων εν Νομοις
το μισθοφορικον διεσκαριφησατο, "του των οι πλειστοι" λεγων "γινονται θρασεις
και αδικοι και υβρι σται και αφρονεστατοι σχεδον απαντων, εκτος δη τινων μαλα
ολιγων," τελεαν μεν και εξ απασων των γενικων αρετων εξιν τωι εν στασεσι
δυναμενωι πολιτηι προσμαρτυρων, μονην δε την τε ταρτην τουτων, ην δη τις φαιη
 
 

142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανδρειαν, απονεμων τοις μι σθοφοροις, εθελουσιν αποθνησκειν μονον εν τωι
πολεμωι, ουκ αρετης αλλα μισθου χαριν, και δια ταυτ' εκ του ραιστα συχναις
ενεχομενοις ατασθαλιαις, θρασυνομενοις μεν ως αδικοις κατα δικαιοσυνης,
θρασυνομενοις δε ως υβρισταις κατα σωφροσυνης, και το παν αφρονεστατοις ουσι
δια την αποπτωσιν της φρονη σεως. ταυτα δη ξυμβεβηκει κακεινοις, και ταυτα γε
Ἰταλοις ουσι και εις οκτω χιλιοστυας ποσουμενοις. μη μονον δε σιτον και κριθην
εξεφορουν, και ζωα κατεσφαττον, και χρηματα και ιππους των εντυγχανοντων
εξηρπαζον, και σφαγη ην των εναν τιουμενων το προστιμον, αλλα και τας των
εποικων κατασχον τες οικιας ταις γυναιξιν επεμαινοντο, ην μη τις φθασας απεδι
δρασκε πορρω που, την μεν ιδιαν υπαρξιν καταλειπων, μονοις δε τοις οικειοις την
σωτηριαν περιποιων. ταυτα και τοις περι τον βασιλεα Μιχαηλ αναπυστα γεγονοτα
αποκλαν συνεβαινε τας ορ 483 μας σφισι την θρυλλουμενην αλαστοριαν, και
μελετης πολεμι κης ερραθυμουν. μαλλον μεν ουν και βασιλει προσαναφεροντες εις
περιποιησιν των οικειων υποστρεφειν εδεοντο, και πολεμειν εκεινοις, ει φανειεν,
ηπειλουν, ου συμμαχων τροπον αλλα πο λεμιων ενδεικνυμενοις. βασιλευς δε
κατεστελλε τας ορμας και ως εικος παρεμυθειτο. πλην και προς τον πατερα και
βασιλεα γραφων απελεγε παμπαν την προς αυτον των Κατελανων διαβα σιν, ως
μαχουμενων αυτικα σφισι Ῥωμαιων και εις εμφυλιους καθεστηξοντων μαχας.
εδηλου δε και ως αυτος δια την σφων βιαν και επισυστασιν, ως αυτικα ετοιμων
οντων αναχωρειν καν αυτος μη προστασσηι, δια χρυσοβουλλειων ορκων εδωκε τα
πιστα η μην επι ρητωι τινι χρονωι δουλευσαντας υποστρεφειν, ου μην δε αλλ' ουδ'
αυτους Ἰταλους παραδεξασθαι, παντι δε τροπωι διακωλυσαι την σφων εις αυτον
διαβασιν. βασιλευς δε δεχομε νος μεν και τα του βασιλεως μηνυματα, ομως γε
μεντοι και ετι επι τωι μεγαλωι δουκι ελπιδοκοπουμενος ως επ' αγαθωι Ῥωμαιων
δημαγωγησοντι, εφθασε μεν προαποστειλας και την ιδιαν αυτα δελφην και την
αυτης θυγατερα, την και γαμετην του μεγαλου δουκος, ωστε και προυπανταν
αποβαινοντι των νεων. πληρο 484 φορουμενος δε γε και επ' εκεινηι, ως
καταστελλειν εχοι τα πολλα των ατασθαλων εργων εκ της προς τον γαμβρον
εντυχιας, τον καιρον ηργολαβει τεως και το πρακτεον διεβουλευετο. καν που τι και
των απειρημενων ηκουετο γινεσθαι, καν αυτα παρηρπα ζον τα δημοσια, καν την
χωραν εξετρεχον, εν καιρωι αροτου και ταυτα, οτε και πας ες νεωτα θερισμος και το
τραφηναι αμα μεν ξενους αμα δ' εποικους της ανατολης καχεκτουσης ηλπιζετο,
αυτοι δε και των αροτηρων βοων ουκ απεσχοντο, ανεδην και αυ τους θυοντες, ομως
της επ' αυτοις αγανακτησεως καθυφιει. και συχνους αποστελλων (ουδε γαρ
ηρεσκετο των παντων διαπε ραιωθεντων) περι χιλιους εγκρινειν διεκελευετο, και
την ταχιστην απανταν παρα Μιχαηλ βασιλεα, πεμπων και ικανα προς μισθωσιν. τους
δ' αλλους αντιπεραν εφιεναι και επ' ανατολης διατριβειν, επει μηδε την αρχην
τοσων δεισθαι, μηδ' εχειν τρεφειν την βασιλειαν τοσουτους, ει και προς καιρον
ελθοντας παρακληθεις εδεξατο. 4. Ἐν τοσουτωι δε και τις των Κατελανων και αυτος,
Μπυριγεριος τουνομα, συναμ' εννεα μακραις ναυσι τωι της Μα 485 δυτου προσισχει
λιμενι, ον βασιλευς μεν ου κεκληκεν, αυτος δ' εκεινος ο μεγας δουξ το μεν τοις καθ'
αυτον ακουσθεισι πα ρωτρυνε, το δε και γραμμασι καθ' υποσχεσιν μεγιστων και περι
φανων δωρηματων εκ βασιλεως. δια ταυτα μονον εκεινος επε στη. και ο μεγας δουξ
συν ολιγοις παρα βασιλεα γινεται, ου και μεγαλοπρεπως εισδεχθεντος, μηνος
Ἐλαφηβολιωνος ληγον τος, τα πρωτα μεν οι περι μισθων εκινουντο λογοι, και τρια
κοσιας χιλιοστυας νομισματων συνεκορυφουν τας εις απαιτησιν, υστερον δε και τον
επιδημησαντα τεως αυτος συνιστα, και ως γενναδας ειη και ευγενης, και ως δικαιον
υπερ αλλους της βασι λικης ευμενειας καταπολαυειν· μεγαλα γαρ ελπισαντα και
παρα μεγαν αφιγμενον ουκ εικος ευρειν των ελπισμων ηττονα. εχειν δε και αυτον
 
 

143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευνοικως τοις του βασιλεως, ως συμπραττειν οληι και χειρι και γνωμηι, ενα των
βασιλεως μεγιστανων ως εικος κα τασταντα. ει δε γε και μανθανειν ταληθες
βουλοιτο, αυτον ειναι μαλλον αυτου και επι τωι του μεγαλου δουκος αξιωματι
αξιωτερον, ατε πολλωι μετρωι το γενος υπερηιρμενον. τα μεν 486 τοινυν περι αυτου
βασιλευς εν δευτερωι ειχεν, ερωτησας μονον 486 και μαθων οπως και αυτος μη
προσκληθεις παραγενοιτο, ως κατα φημην δηθεν της βασιλικης ευμενειας και ων
αυτος προσχω ρησας ευρε· τα δε των απαιτουμενων μισθωματων αυτον και λιαν
ωδυνα.
(5) οθεν και μιαι των ημερων, προσωπον εμφα νισας βαρυτητος τωι μεγαλωι
δουκι ως τοσα υπερ των αυτου απαι τουντι, εισι δ' οι λεγουσιν οτι καν αυτος
υπεθετο ουτω τον βασιλεα περι αυτον φανηναι, ιν' αμα μεν αυτος επι τοσουτον
δοξοι ποιων υπερ τουτων εφ' οσον και βασιλικην ευμενειαν και το των φιλων
συμφερον αρνουμενος ην. βασιλευς δ' αυθις αυ τοις προτεινας κατα προσωπον τας
δικαιολογιας, παραστησας οτι πλειστους εκεινους, και τους της συγκλητου
ετερωθεν, μα κραν και διωλυγιον κατετεινε την δημηγοριαν, λεγων προς Κατε
λανους, ες τα πολλα εξεπιτηδες και του μεγαλου δουκος προσα πτομενος. μηδε γαρ
τοσους την αρχην μητ' εκεινοις δηλωσαι γραφοντα μητ' αυτον κατανευσαι δεξασθαι,
αλλα μεχρι και χι λιων μεν πεζων ιπποτων δε πεντακοσιων και τουτον τον ουλαμον
του στρατευματος συμποσουν, και αυτον ακουοντα κατανευειν δεχεσθαι (τεκμηριον
δ' ειναι των ειρημενων και τα προς εκεινον 487 χρυσοβουλλα), ου μην δε τοσον
περιαθροισαι πληθος και ενεγ κειν. επει δ' ενεγκοι, πειθει δεχεσθαι προς καιρον εφ'
ωρισμε νοις φιλοτιμημασι. και δια ταυτα αυτον θʹ υπακουσαι απαξα πλως παντας
αγαλλειν τοις δωροις και τοις μισθοις. πλην ταυτον μεν προς εκεινον διδοναι τους
αποδεσμους των χρηματων απολυπραγμονητως δικαιουν, ως εκεινους και την
αρχην αγοντα, εκεινον δε διανεμειν ωι τινι θελοι και ως γε βουλοιτο. αλλ' ουδ'
αλλον παρ' αυτον ταττειν τον εκεινους αξοντα, τον δε την αρχην αγομενον. και το
αιτιον, φησιν, ινα τωι συνηθει και φιλωι δουλουμενοι ενεργοι μετ' ευταξιας αγομενοι
ειεν. αλλ' ως τοσων και τοσων χρηματων εκενωθησαν θησαυροι, τι το γεγονος παρ'
εκεινων, βουλομενος εντρεπειν ηρωτα, και τις επι τουτοις αντεκτισις,
διαχειμασαντων μεν κατα Κυζικον και μη οτι γε μη δεν των ονηΐστων πραξαντων,
αλλα και των λιαν λυμαντικων; τα δ' εφ' εκαστηι πολει και χωραι πραχθεντα
μετεπειτα τους πα θοντας αυτους Στεντορος δικην οιους τ' ειναι δηλουν. το δε και
Μαγνησιαν πολιορκειν και τοις ιδιοις αυτου περιισταν κινδυ 488 νον και επι
τοσουτον χρονον τον των Ῥωμαιων κατατριβειν λαον, πως αν ημιν η αυτος η
εκεινοι ευλογως απολογισαιντο, ελεγεν. εν ειχεν εκεινοις προσμαρτυρειν, και ουκ
απεκρυπτετο, το τηι Φιλαδελφειαι εκ πολιορκιας κινδυνευουσηι τα μεγιστα επ' ολιγον
ωθησαι τον κινδυνον. τι δαι; αλλα και τουτο και μονον των τοσουτων ειναι μισθων
ανταξιον, μαλλον μεν ουν και την επι τοις λοιποις αλαστοριαν και το επι ταυτηι
αφαιρεισθαι κατορ θωμα. νυν δε αλλα και αυθις εκλεξαμενων χρηιζειν τοσωνδε και
μη των παντων, ως μη οιας τ' ουσης της Ῥωμαΐδος τους παν τας ξενοτροφειν.
αποχρωντως δε και α κερτομηθεις διακενης εξηντλησε. τουτο γνωναι θελειν παρα
των ακουοντων τοτε και τους αλλους, οι δη και ου παρησαν· τουτο γνωναι και τον
του των εξαρχοντα, ως μηθ' υμεις, φησιν, απαιτοιτε τα υπερ δυ ναμιν, μητ' εκεινος
ενοχλοιη τρυζων υπερ υμων. ταυτα μεν και τα τουτοις πλειω βασιλευς ελεξεν·
εκεινοι δε μηδεν εχοντες 489 αντιλεγειν, μονον κορυζης πλησθεντες Ἰταλικης, ως
δηθεν πα ραλογισθεντες, επειχον τωι αγοντι.
6. Ἐν τοσουτωι δε και οι κατα την μεγαλοπολιν Γεννουῗ ται περαν τας
οικησεις ποιουμενοι, και αυθις σχοντες, προς το μεγαλειοτερον εποικοδομησαμενοι,
ωστε και πλειστην υπερ την προτεραν περιβαλεσθαι γην ης επελαβοντο, και
 
 

144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ασφαλως κυκλωι περιταφρευσαντες, δεχονται παρα των οικειων δια ταχυδρομων
μηνυματα ως πολυς εξαρτυεται στολος αμα ηρι προσβαλειν τηι πολει, εφ' ωι
παραφυλακτεην σφισι την προσβολην, εις κινδυ νον και αυτοις κειμενοις ως της
μεριδος του βασιλεως ουσιν, εξ εμφανων υποτοπηματων, ως εκεινοις εδοκει
βουλευομενοις. ταυτ' ευθεως εκεινοι τωι βασιλει προσανεφερον, προσθεντες ως και
αυτοι ους υπεδεξατο ξενικους, και συν αυτοις οι επιγεγονοτες, μιας και της αυτης
εκεινοις εισι βουλης, και κατασκοπων, ου συμμαχων τροπον επεχουσι· τοις γαρ εκ
Σικελιας κρυφηδον και 490 αυτους συμπραττειν, και μηνυτρα δεχεσθαι και
λαμβανειν, ως επι καιρου εκεινοις και αυτους συμμαχουμενους. δηλον δε και εκ του
αλλους απανταν ετοιμαζεσθαι και αυθις ετερους, φιλων δεικνυντας και τροπον και
ονομα. τον γαρ του ρηγος Θευδερι χου νοθον αυταδελφον μαθειν ελεγον και αυτον
συναμα δωδεκα εκπλευσαι ναυσι, και οσον ουπω τοις τηιδε προσβαλειν τροπον τον
τοιουτον, μεχρις αν η ολοτης φανειη και εν παντες γενοιντο. ομως γε μεντοι και
συνεβουλευον, ει βασιλευς θελει συμπραττειν, απεντευθεν τον προς εκεινους
πολεμον δεχεσθαι, απο τουτων κατα θυρας αρξαμενους ως προχειρων οντων. εχειν
γαρ αυτους εξαρτυειν πεντηκοντα ναυς. εζητουν δε και βασιλεα τας ισας, η μην τα ες
πληρωμα τουτων χρηματα. καν μη νυν εχοι διδο ναι, αυτους τεως καταβαλοντας
αυτα επι καιρου παρα βασιλεως ανταπολαμβανειν. μηδε γαρ ειναι αυτους
αλλοδαπους η Ῥω μαιους τουντευθεν. και πονον ειναι σφισι το μη φθασαι προσα
μυναι Ῥωμαιοις πασχουσι κατ' ανατολην, εξ ων και αυτοι τας 491 εμπορειας
πλουσιας ειχον. ου μην αλλα και του λοιπου συμμα χειν εθελειν και τους επιοντας
αμυνεσθαι. εχειν δε και εκ του ραιστα αποστειλαντας τας του μεγαλου δουκος ως
πολεμιους κα τασχειν ναυς, και ουτω προσαρξαμενους τα λοιπα ξυμπληρουν εκει,
προσυπαντωντας και στολωι παντι, ην φανειη, και μη εων τας προσχωρειν
προσωτερω. ταυτα βασιλευς ακουων διηπιστει. τοις πλειστοις των λεγομενων, και
ταυτα αμα μεν φθονον αμα δε και κακιαν συμπραττειν την απο των Γεννουιτων
υπετοπαζε. και η αρχηθεν σφων προς τον μεγαν δουκα δυσμενεια και ο προς αυτον
πολεμος πιστην παρειχε την υποψιαν. ουκ οιδα δε και ει το κηδος το προς αυτον και
αι των ορκων εμπεδωσεις την βα σιλικην κατεμαλασσον γνωμην, και ου τοις κατ'
εκεινων λεγουσι συνεφερετο. ομως εκεινοις μεν ευχαριστησας τα μεγιστα ως υπερ
των Ῥωμαιων πονειν δοκουσι σιγαν εκελευεν, αυτος δ' υπισχνειτο βουλευεσθαι περι
τουτων και το δοξαν συνοισον ποιειν.
7. Ὁ μεντοι γε μεγας δουξ απογνους των τοσουτων χρη ματων ων παρα
βασιλεως λαμβανειν ηλπιζεν (εις γαρ τριακοσιων 492 νομισματων χιλιοστυας το
παν εποσουτο της απαιτησεως) επ' ο λιγοις ιστα τας δοσεις, τον θρουν καταστελλειν
των Ἰταλων υπι σχνουμενος, ναι μην και τινας εξ αυτων ικανωθεντας μισθοις της
προς βασιλεα Μιχαηλ αψασθαι συμμαχησοντας. ει δ' ουν, αλλ' αυτον μεν και αυθις
αντιπεραν κατ' ανατολην, τον μεντοι γε Μπυριγεριον Τεντζαν, ως και αυτον αξιον
ον προσδεχεσθαι υπο μεγιστοις τοις ελπισμοις προσχωρησαντα, συμπεισαι παραγενε
σθαι μονον υπ' ασφαλειαι τηι προσηκουσηι, και τοις απ' αυτου χρυσοβουλλοις σχοντα
του θαρρους το ικανον. ετοιμον δ' ειναι τουτον και μισθοφοριαις ικανωθεντα τωι
ιδιωι συναμα λαωι την προς τον νεον βασιλεα πορευθηναι σφοδρως ισχυριζετο. ταυτα
λεγων και πλειονα αιρει την γνωμην αυτικα του βασιλεως. και αμα προς μεν τον
Μπυριγεριον πιστεις χρυσοβουλλειοι σχεδια ζονται, αυτος δε τα πολλα μεν και αφ'
εαυτου τωι μεγαλωι δουκι προσνειμας, τα πλειστα δε και εκ των τον σιτον
συναγοντων κε λευσας αναλαβειν, μετα πασης ευμενειας εκπεμπει.
(8) το δε του επισυναγομενου σιτοκριθου τοιονδ' ην. τα μεν γαρ της
ανατολης και λιαν εξηπορηθη, ως μηδεν εχειν εντευθεν την βα σιλειαν, μαλλον μεν
ουν και αναγκην καταστηναι υπερ εκεινης 493 εκκενουν χρηματα. η δε των
 
 

145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Μακεδονων και δυσις πασα και λιαν ευφορησεν, ει και μη ευωνοι οι καρποι εξ
αυτων αλωνων ησαν, αλλ' ως εν καιρωι μεγιστου λιμου ο σιτος διεπιπρασκετο, των
κατ' ανατολην προς δυσιν μετενηνεγμενων. ταυτ' αρα και βασιλευς πορους επινοων,
τουτο μεν των προς τους Ἰταλους μι σθωματων υπερηφανων οντων, τουτο δε και
των επι χρειαις αλ λαις δαπανηματων, το αφ' εκαστου γεωργου ολιγιστον εις μειζον
αμα συμποσουν εγνω, και αποστειλας αφ' ενος εκαστου των γεωργουντων υπερ
συγκομιδης ζευγιτιδος σιτου μεν μοδιους εξ κριθης δε μοδιους τεσσαρας τοπικους
προστασσει πραττειν. εκ τουτων γουν και τωι μεγαλωι δουκι κελευσας διδοσθαι
αργυρου τε και χρυσιου απεμπολουντων, και ανακωχην των εκεινου σχων, τα περι
του Μπυριγεριου διεβουλευετο, ως αυτικα κακεινον προσ ηκοντως και ως εκεινος
ηλπικει υποδεξομενος. δια ταυτα και των κατα δυσιν προνοιων ηπτετο, και το
τριτον εκ τουτων αφηιρει· τα γαρ των μισθων των κατα τα ανακτορα
εκδουλευοντων και προ χρονων διεκοπη παλαι. αλλα και το νομισμα δια την χρειαν
εκιβδηλευετο. προτερον μεν γαρ επι Ἰωαννου του ∆ουκα το δι 494 μοιρον του
ταλαντου των νομισματων χρυσος ην απεφθος, ο δη και ο εξ εκεινου διετηρει·
υστερον δε επι Μιχαηλ της πολεως αλουσης, δια τας τοτε κατ' αναγκην δοσεις, και
μαλλον προς Ἰταλους, μετεγεγραφατο μεν τα των παλαιων σημειων, της πο λεως
χαραττομενης οπισθεν, καθυφιετο δε και παρα κερατιον το εκ χρυσου νομιζομενον,
ως πεντεκαιδεκα προς τα εικοσιτεσσαρα γινεσθαι. μεταλλαξαντος δ' εκεινου
προτερον μεν εις δεκατεσ σαρα περιεστη προς δεκα, νυν δε αλλα και εφ' ημισειας το
απε φθον καταμιγνυται, παρ' ην αιτιαν και δυσποριστα μεν εκ του καιρου τα
χρειωδη, δυσωνα δ' αυθις και ταυτα, ην που τι και φανειη, εγινοντο, και αιχμαλωσια
και λιμος ην.
9. Οι μεντοι γε κατα την πολιν Γεννουῗται, επειδηπερ των κοινων
απετυγχανον βουλευματων, και καθ' αυτους ηναγ καζοντο πραττειν, την χαλεπην
της καρδιας εκ των ακουσθεν των πηδησιν των ιδιων ου σιγηι και ηρεμιαι
κατεστελλον (τον γαρ αγωνα φασι προφασεις ου πανυ τι δεχεσθαι), αλλ' ως αι τιτθαι
τα δυσυπνουντα των παιδιων κινησει μαλλον και μελωιδιαις, αλλ' ουχ ησυχιαις
κατοκοιμιζουσι (πεφυκε γαρ η εξωθεν κινησις υπο 495 φερομενη κατακρατειν την
εντος και ουτω γαληνην εμποιειν τηι ψυχηι), ουτω και ουτοι αλλεπαλληλοις πραξεσι
και κινησεσι τον των πολλων κατεστελλον θορυβον. και νυν μεν βαθυτερον εξε
ταφρευον και ως υδωρ εκ της θαλασσης μετοχετευεσθαι δυνατον ειναι και το
ασφαλες τοις ενοικουσι παρεχειν, νυν δε ιοβολα και πετροβολα εμηχανωντο, και τας
των οικηματων παρακυπτικας εξ οπτης πλινθου και τιτανου παρωικοδομημενας εις
ασφαλεις καθιστων, νυν δε συνελεγον χρηματα εκ κοινης της καθ' αυτους
συναγωγης συνδοσιας κατα καιρον ξυμμαχησουσιν αποχρησοντα. και νηας τας μεν
ειχον, τας δε και εξηρτυοντο, τας δ' αμα ναυ μαχοις εκ των εκασταχου κοινων
συνεδριων του γενους αυτων μετεπεμποντο. και σφισι τα προς πολεμον απαντ'
εξηρτυντο, (10) οτε και τινα των πειρατων Ἀνδρεαν ωνομασμενον, δυσι πειρατικαις
ναυσι καταχθεντα προς βασιλεα, ος ουκ ολιγα μεν και Βενετικους Γεννουΐτης ων
διετιθει κακωτικα κατα θαλασσαν, υστερον δε και νηι περιτυχων Περσικηι, και
ταυτης αυτανδρου κρατησας, ους μεν ανειλε των εν αυτηι, ους δε γε και ζωντας
καθυπηγε τωι βασιλει ως δηθεν τα υπερ τουτου φρονων και τους 496 αυτου
τροπουμενος αντιπαλους, τουτον βασιλευς μεν μετ' ευμε νειας δεχεται και αλλαγαις
αγαλλει και τωι του βεστιαριου τιμαι αξιωματι, Βενετικοι δε δι' εχθους ειχον, και ων
παρ' αυτου επαθον ανταμυνεσθαι ωρμων. οθεν και νυκτος επεισπεσοντες πυρ μεν τηι
μιαι των νηων ενιασιν εκ του αιφνηδον εναυσαντες, θατερας αποδρασης, και
καταφλεγουσι, των δ' εν αυτηι ους ελειν εσχον, απηνως κατασφαττουσι.
 
 

146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11. Βασιλευς δε ολος προς το τον Μπυριγεριον Τεντζα υποδεξασθαι γεγονως,
συχνους αποστελλων προς Καλλιουπολιν οπου γε καταρας ηκουετο, λιπαρως και
μετ' αξιωσεως μετεστελ λετο. ινα δε και θαρρειν οι παρεχοι, χρυσοβουλλειους
επεμπε λογους, και πιστεις δι' ορκων των παλαμναιοτατων εδιδου η μην παρεοντα
μεν φιλειν τωι ευμενως υποδεχεσθαι και προσηκοντως τιμαν, μη θελοντα δ' αυθις
ευμενως και μετα χρηστοτητος απο πεμπειν. συχνακις ουν τους οικειους
αποστελλων μετεκαλειτο, και δηλος ην τα μεγαλα πραξειων εκεινον ει επισταιη. ο
δε τας πιστεις ανα χειρας εχων, μηδεν μελλησας, αμα δυσιν ιδιαις ναυσι την
Κωνσταντινου καταλαμβανει. πλην ουκ ευθυς ελθων της νεως αποβαινει, αλλα προς
βασιλεα μεν αποστελλει και την αφι 497 ξιν δηλην καθιστησι, μετακαλουμενος δε
μετα τιμης προσηκου σης, πεμφθεντων και οχηματων, ουχ υπηκουε το παραπαν αλλ'
απριξ ειχετο των νηων, ως αυται των αγκυρων εν ταις ζαλαις. τελος ενεχυρασιαν
την ασφαλεστατην εισεπραττεν, οιαν τ' εσομενην παρεχειν τα πιστα οι κατεχομενην
εν ταις ναυσι, και τον του βασιλεως υιον, τον δεσποτην Ἰωαννην, ομηρον εζητει
λαβειν υπερ εαυτου και της αυτου παρα βασι λεα αφιξεως. βασιλευς δε προς ταυθ'
υβριοπαθων, ει τοσην αναμετρησας εκ πολλου θαλασσαν αυτοματος της εις αυτον
χα ριν αφιξεως πιστος ταις του βασιλεως ευθυτησι, τοτε και ορκους λαβων ουκ
εθαρρει αλλ' εφ' ομηροις ηθελεν εμφανιζεσθαι, εν διωριαις ετιθει τα κατ' εκεινον,
και εφ' ημεραις ηφιει αυλιζε σθαι κατα θαλασσαν. τελος, επει των του Χριστου
γενεθλιων η εορτη προσηλαυνε (περι τα μεσα γαρ Σκιροφοριωνος αφικτο), πεμπει γε
και αυθις και αξιοι, το των ορκων υπογυον ως εικος προτεινων και θαρρειν τα
μεγιστα προτρεπομενος. και ος επι πολυ γνωσιμαχησας επειτα πειθεται, και τωι
βασιλει παραγενο μενος μεγαλοπρεπη την υποδοχην ευρισκει, και οσημεραι πειραν
διδους και λαμβανων, των μεν νηων ουκ απεσχετο αλλ' ως κα 498 ταλυματι ταυταις
εχρατο, εδεστων καθ' εκαστην εμφορουμενος την ημεραν οις ειστια τουτον ο
βασιλευς, και τοις περι αυτον την ευωχιαν συχνοις νομισμασιν ικανουμενος, ανεδην
δ' ομως τας προς βασιλεα εποιειτο προσοδους, και εκυδνουτο ταις συχναις αλλαγαις,
και δηλος ην υποταχθησομενος. τελος, επει η εορτη εφειστηκει, εδει δε και αυτον
ενα ηδη φανεντα της γερουσιας οφφικιωι και παρασημοις τιμασθαι, ορκους της
υποταγης παρα σχοντα, γινεται τουτο, και μεγας μεν παρευθυς κλεΐζεται δουξ
συγκλητου πασης και πολιτειας παρισταμενης, και την βακτη ριαν το της αξιας
λαμβανει ξυμβολον (και τουτο γαρ τωι βασι λει κεκαινουργητο, αργυροχρυσοις
βακτηριαις τους της γερουσιας πρωτιστους αξιωματων επιβαινοντας σεμνυνεσθαι),
την ανω δε χωραν λαμβανει, και εορτιοις αξιοις παρασημοις κατα Ῥωμαιους
στολιζεται, και το σκαραμαγκιον επιθεμενος. καντευθεν θαρ ρησας εξεισι της νεως,
και εφ' ημεραις εν τηι μονηι του Κοσμι διου μετα των ιδιων αυλιζεται· και γαρ και
τινες εξ εκεινων κα βαλλαρικαις τιμαις ετετιμηντο παρα βασιλεως και
μεγαλοπρεπως 499 πεφιλοτιμηντο. ολος τοινυν τουντευθεν προσκειμενος τωι
βασιλει και τα πρωτα των βουληφορων και κρατιστον ην.
(12) πλην οσον των απο τουτου προς βασιλεα τελεισθαι μελλουσων ορκω
μοσιων, επει οι φιλον μεν του βασιλεως φιλων, αντιπαλον δε των αντιπαλων, ως
ειθιστο, και αυτον ομνυναι καθιστασθαι, ο δε το ευθες της γνωμης εξ αρχης δηθεν
υποκρινομενος, δηλος ην εξαιρων τον Θευδεριχον των λοιπων πολεμιων· φθασαι
γαρ και προς εκεινον ορκωσεις πραξαι και οι δουλευσαι, ον ου δικαιον μηδεν των
συγκειμενων αυτοις αθετησαντα ευθυς απαρταν, κα θαπαξ των φιλων φανεντα και
δεσποτων. και δια ταυτ' ηξιου, αυτου γ' εξαιρεθεντος και μονου, επι τοις
οπουδηποτε εχθροις τε και φιλοις τους ορκους προβαινειν. τουτ' εδοξε μεν εχειν και
τι βαθυτερον, ως εκεινωι προσκειμενου του τους ορκους απαιτου μενου, εδοξε δε και
κατα τινα θηραν ευδοξιας γινεσθαι, και μα λιστα την προς βασιλεως, ως εκεινου και
 
 

147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαλα το πλειστον φυ λαττομενου το προς τους ορκους ετοιμον, ωστε και ασφαλεις
προσιστασθαι τους δευτερους δοκειν δια το στερρως των φθα σαντων αντεχεσθαι,
ομολογουντος και ταυτα την προς τον Θευ 500 δεριχον φιλιαν. ει γαρ την προς των
πολλων ευδοξιαν τωι νουν εχοντι προτιμαν, προυργου και τον ευλογων· χρη γαρ
παντως, ως Πλατων λεγει, ου περι σμικρου ποιεισθαι το δοκειν αγαθους ειναι τοις
αλλοις η μη δοκειν. ου γαρ οσον ουσιας αρετης απε σφαλμενοι τυγχανουσιν οι
πολλοι, τοσουτον και του κρινειν τους αλλους, ωστε και τους σφοδρα κακους ευ τοις
λογοις και ταις δοξαις διαιρειν τους αμεινους των ανδρων και τους χειρονας. ει
γουν την παρα των πολλων δοξαν επι τοις πρακτεοις ουτω δει θηρασθαι, ως δοκει
Πλατωνι, πολλωι γε μαλλον την προς βα σιλεως, και ταυτ' επι πιστεων εμπεδωσεσι.
δια τουτο και δε χεται μεν ο κρατων την αξιωσιν, αρχεται δε μαρτυρειν εκεινωι και
την περι την γνωμην ευθυτητα, καταλαμβανων εκεινον, ως ελεγε. τουτο δε και
αναγκαιως προυβαινεν, οιμαι, δια την προς τον προηγησαμενον συγκρισιν.
13. Οι μεντοι γε Ἀμογαβαροι τε και Κατελανοι, καθα περ τι πληθος χαλαζης
τετρυγος ολεθριον εισπεσοντες, πασαν εκακουν ην επεσχον και ης επελαβοντο,
ουδενος φειδομενοι των οσα δεικνυσι τον ειργασμενον κακουργον και βιαιον, ως
αλλην τινα βαρβαρικην καταδρομην πασχειν την δυσιν, ανυποιστον τινα 501 παρα
την προτεραν οιστην ουσαν και γε φερτην, την επ' ανα τολης, κατα συγκρισιν, οσον
εκεινην μεν ως παρ' εχθρων οι πειρωμενοι λογιζομενοι εφθασαν και τινες το δεινον
προφυγοντες, τωι των αλλων φοβωι σωφρονισθεντες, ταυτην δε ουκ ειχον οπως αν
και διαθοιντο, δεχομενοι μεν ως φιλους τους επιοντας, πει ρωμενοι δε ως
παλαμναιοτατων τουτων εχθρων. επ' ισης δε και τουτοις κακεινοις ην τις
αντιβαινοι, το ξιφος εις αμυναν ην. μο λις πολλ' αττα διαπραξαμενοι, και μηδεν
πλεον εχοντες πραττειν (της γαρ ες τα προσω και ετι ορμης ανεκοπτοντο· τον γαρ βα
σιλεα Μιχαηλ και τας περι τουτον δυναμεις ως αυτικα καταδρα μουμενας αυτων εκ
του εικοτος, η και εξ ων ηκουον μαλλον, υπωπτευον) εγνωσαν αλλως μετελθειν τα
πραγματα.
(14) και καθ' εαυτους γεγονοτες, ως δηθεν και του αγοντος κατολιγω
ρουντες, αποστολους προς βασιλεα πεμπουσι τα υπερ αυτων πρεσβευσοντας, πολλα
μεν και δεινα πραξαι ομολογουντες την χωραν, πλην εκ βιας, μη τας μισθοφοριας
εχοντες, εξ ων ειχον αν τρεφεσθαι· τουντευθεν δε ταυτας λαβοντας, ει βασιλευς θε
λοι, απηνες μηδεν μηδ' ατασθαλον πραττειν, αλλ' ωνουμενους δικαιου δοματος
διαζην υπισχνουντο, εαυτους δε παρεχειν ετοι 502 μους, οπου αρα και προσταχθειεν
ιεναι, πιστως και ως εχρην αγαθοις υπηκοοις δουλευσοντας. ταυτα βασιλευς
δεξαμενος τα μηνυματα το μεν οσαπερ ᾔτουν διδοναι, ουδ' ικταρ βαλλων, ου μενουν
εδοκιμαζε, δυσχερες ον και αλλως και των αδυνατων εγ γιστα· δοκειν δ' αποπεμπειν
δεσποτικως δικαιως δοκουντας λε γειν ηδοξει το συμπαν, οιος τ' ων μαλλον
ελεγχειν. τωι τοι και τοις περι τον μεγαν εταιρειαρχην τον ∆ουκαν ηδη γαρ αυτον και
των ειρκτοσυνων ανεις επι της αξιας και αυθις ειχεν, ουκ αλλως ανεις ει μη του τοτε
μεγαλου δουκος θελοντος τε και μεσι τευοντος, ως επ' αυτωι πιπτειν την χαριν. τοτε
τοινυν τοις περι εκεινον εφιησιν, αλλα και λοιποις οιπερ ᾔδεσαν, και σφακε λοι
πληρεις γραμματων των ατασθαλιων εκεινων διδονται. συνε ποσουντο δε, μεθ' ων
και αυτος κατα φιλοτιμιαν εδιδου, εις χιλιας χιλιοστυας νομισματων εγγυς. α δη και
προτεινων τοις απεσταλμενοις τωι Μπυριγεριωι μεγαλωι δουκι, ηδη και συμβουλωι γ'
ως το εικος χρωμενος, προσανετιθει τα της κρισεως δικαιολο γουμενα. τουτου
υπερθαυμασαντος την δαπανην, εκεινους μεν ουτως απρακτους αποπεμπει,
ολιγιστον τι δουναι προς οπερ εζη 503 τουν, πολυ κατ' αυτο ον, ετοιμως
καθυπισχνουμενος, αν τεως περωιεν και εκδουλευοιεν· μηδε γαρ παντων χρηιζειν,
αλλα και ταυτα ποιειν της προς τον γαμβρον μονης ενεκα χαριτος.
 
 

148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

(15) τον δε Μπυριγεριον μεγαν δουκα και λιαν εντευθεν εκθη ριοι, ως εδοξεν,
ει ουδενας μεν εκεινους και υπερ μηδενα το γε νος γεγονοτας δεξαμενος τοσουτοις
ηγαλλε, τουτο μεν εκων τουτο δ' ακων, αυτος δε τοιουτος ων και τοιουτους αγων μη
οτι γε μηδ' εγγυς τουτων, μηδε το πολλοστον σχειν ηλπικει εξ ων ηκουεν. οθεν και
απεντευθεν ερραστωνευθη και προς τας ναυς εβλεψε. και ως οι τα μεν του βασιλεως
υστερα παντ' ησαν των βουλευματων ων αυτος ειχε, κρουσασθαι δη, το του λογου,
πρυμναν και υποστρεφειν εγνωστο. κακεινος μεν απαρας των κατα τας Βλαχερνας
ορμων επι της πυλης της βασιλικης επε πλευκει, αλυων οιον και τωι γνωσιμαχουντι
παρεοικως, παρα κατεχων μεν τα του αξιωματος συμβολα, παρακατεχων δε και 504
βασιλικα χρυσα τε και αργυρα εκπωματα περι που τριακοντα, οις δη τηι προτεραιαι
βασιλευς εδεσματα πεμπων εγεραιρε. βασι λευς δε ουκ ευθυς πιστευσας, ομως
συχνους αποστελλων επι την εορτην των φωτων εκαλει, μετα των συνηθων
παρασημων τηι γερουσιαι συνεορτασοντα. και οι μεν εκαλουν, ο δε συχνον μυκτηρα
σφισιν εμφαινων, ως και οιον καδδωι τωι σκαραμαγκιωι κατα θαλασσης επι γελωτι
χρασθαι, απεπεμπε. και τοτε δηλος ην τα του βασιλεως αποστραφεις και γε
μεμνημενος, ει και μη των οικοι, αλλ' ουν της προς τον φιλον υποστροφης. κακεινος
μεν ταυτα ημεραις ολαις τρισι και νυξιν ισαις, παρυποκλεπτων την εκπλευσιν,
ανταποστειλας και τα εκπωματα· των τινες δε Μονεμβασιωτων βασιλικων κατα
θαλατταν δουλευτων, επει και σφων τριηρη παρακατειχεν εκεινος μισθωσας,
ωρμων επεισπεσειν εξαιφνης και τουτο μεν εκεινον της προς βασιλεα χλευης αμυνα
σθαι, τουτο δε και εαυτοις σφισι την ναυν ανασωσασθαι. βα σιλευς δε, ειτε δια τους
ορκους, και ετι ελπιζων την εκεινου με ταβολην, ειτε και τι των ανηκεστων
υπονοων συμβησεσθαι, ειτε μην και κατ' επιεικειαν, ουκ εφιει. εδοκει δ' ομως το
πλειστον 505 μη εφιεναι κατα το επιεικες τε και συγγνωμον του τ' ελεου και
ακριβους τι παρα δικην την ορθην παραθραυων· ο δη τοις κα θαρως υπηκοοις και
μαλλον χρεων, ο δε και τοις ακριβως αντι παλοις απονεμειν ουμενουν ου κατωκνει,
ως αν ουν εξ εαυτου αποτριβομενος το επιμωμον επι τοις τοιουτοις. ο δε πασας ημε
ρας εκεινας θαλασσαυλων, επει νυξ ην, τυχων επιφορου του πνευματος, ολος βους
αν' υλαν εφαινετο βαινων, και των κατα την Καλλιου Κατελανων ευθυ ιετο. Τοτε δη
τοτε και βασιλευς εγνω προφανως χλευασθεις, και τα κατα τον γαμβρον ασφαλως
ουκ ειχε πιστα, επει μηδε εκεινος ηρεμων ηκουετο, αλλα νυν μεν την Καλλιου
ταφρευων, νυν δε σιδηρα δεσμα κοπτων, νυν δ' ιερευων ζωα και ταριχη κρεων ταις
ναυσιν ενσωρευων, νυν απειρον πληθος σιτου συλλεγων και μαζας ενσκευαζομενος,
καπι τουτοις μεγαλειοτερον των πραγματων εχο μενος και δηλος ων εκ πολλων τα
των αποστατων μεταχειριζομε νος, καν ουκ ηβουλετο δεικνυσθαι.
(16) και γαρ αμα μεν βα σιλευς δοκιμαζων εκεινον αμα δε και
υποποιουμενος, τον μεγαν αρχοντα πεμπων, ος ην ο Μαρουλης, ως μεν εκεινον ως
δε την 506 αυταδελφην μετεκαλειτο, την κατα τα φωτα προτεινων προελευ σιν. αλλ'
η μεν εσκηπτετο νοσον και το μη δυνασθαι, ο δε προ φανως απελεγε και ηφροντιστει
προς την μετακλησιν, τα των Κα τελανων δε προυτεινε και τας μισθοφοριας απηιτει,
μη πως επαυ ροι και αυτος, λεγων, των απ' εκεινων κακων. ταυτ' ηκουε βασιλευς,
και αυθις αντεπεμπεν αξιων λαβοντα ουχ οσον εζητει, αλλα το ικανον, εκπεραν κατ'
ανατολην. ως δε και προφασεις κυκλωι περιεβαλλετο, και ως ου διαχειμεριουν κατα
δυσιν βου λοιτο, απορων αυτου των επιτηδειων, εντευθεν βασιλευς την εκεινων
επισυστασιν ην υπωπτευεν εκτρεπομενος, του μεν καλειν και αυθις απεσχετο (ᾔδει
γαρ ου πεισων), αυτον δ' εκ των ει κοτων εγνωσμενον την των ιδιων θεραπειαν των
βασιλικων εντο λων περι πλειστου ποιουμενον, συχνους πεμπων, προσποιειν εαυτωι
επειρατο, προτεινομενος μεν βασιλικον αξιωμα το του Καισαρος, παραδιδους δε και
πασαν χωραν ανατολης πλην των περιφανων πολισματων, και αυτοκρατορα
 
 

149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

στρατηγον καθισταν υπισχνουμενος. αλλα και τωι υπ' αυτον λαωι τα εικοτα ελεγε πο
λυωρειν και χρημασι και δαπαναις, ει μονον τα πιστα σχοιη ως ευνοοιεν τοις της
βασιλειας πραγμασιν. αυτικα δε διαπεραιου 507 μενους επ' ανατολης εικοσι χιλιασι
χρυσιου και τριακοσιοις χιλια δων μοδιοις τοπικοις σιτου δωρεισθαι καθυπισχνειτο,
και του λοιπου μηδεν ανειναι και αυθις τα εικοτα πολυωρειν. ταυτα συχνοι
πεμπομενοι παρεδηλουν, και τουτων προσανετιθουν τα πλειστα τηι του βασιλεως
αδελφηι εκεισε και ετι παρουσηι, και μαλ λον οτι και αι περι Φιλαδελφειας πυστεις
μεχρι και των νεκρων εξ ενδειας και του πολιορκεισθαι αψασθαι κατηγγελλοντο.
ουδεν δ' εκειθεν αλλο ηκουετο η αι μισθοφοριαι, και ως το πληθος ακαθεκτον ον
αυτος κατεχειν και αγχειν ου δυναται, και ως ει μη δοθειη το απαιτουμενον, ουδ'
αυτος εν ασφαλει εσται, και μαλλον οσωι τοις αξιωμασιν υπερηφανευοιτο. ταυτα
λεγων δηλος ην εκεινοις προσκειμενος, και θηριου δυσμεταχειριστοτερον εχων, ην
τις μεταπειθειν επιχειροιη, δια την πηγην του φρονειν παντως μηπω κατηρτυμενην
εις υπηκοοις πρεπουσαν ταξιν. ως γουν συ χνοι επι τουτοις επεμποντο, εδει δε
κακειθεν τους μηνυτορας 508 πεμπεσθαι, ουδεις ην προς ταυθ' ετερος ει μη ο οικειως
εξυπη ρετων τηι του Ἀσαν Κανναβουριος, ος και επει πολλακις εκειθεν ωδε
καντευθεν εκει παραγενοιτο, τελος ασφαλεις εφ' οις προσε ταττε βασιλευς τας
πιστεις ζητειν εφειμενον ελεγεν εχειν, αυτον δ' εκεινον την αντωμοσιαν παρεχειν
επι προσωπου του αποστει λαντος, γενεσθαι δε και τας ορκωμοσιας επι παρουσιαι της
τι μιας εικονος της θεομητορος. εφ' οις αυτικα του βασιλεως κα τανευσαντος, και
μαλλον οτι και ο του Θευδεριχου αδελφος εκ νοθειας εν ναυσι τρεισκαιδεκα
περιπλεειν ηγγελλετο και τινας κα τατρεχειν των νησων και ανα κρατος κακουν,
πεμπειν τε και προς εκεινους και αυθις παρ' εκεινων λαμβανειν μηνυματα,
τελουνται μεν ορκοι, (17) πεμπεται δε και ο Χουμνος Θεοδωρος, αυτα τε τα του
Καισαρος συμβολα φερων και τας χρυσοβουλλειους πι στεις και νομισματα
χρυσινων χιλιαδας τριακοντα. τα δε του σιτου προηυτρεπισμενα ην, ως ηλπιζετο, εκ
συναγωγης. ει δ' ουν, αλλα και το λειπον συναγεσθαι ωριστο επι τωι αμα σφας
δεξαμενους περαν κατ' ανατολην. ο μεντοι γε Χουμνος διαπι στων οπως αυτωι
προσενεχθειη ο εις Καισαρα προβαλλομενος, 509 και μαλλον οτι αδελφος ην του επι
του κανικλειου, καθ' ου πολλ' αττα εκεινος, ει δυναιτο, ωδινεν, ως ηκουετο, ει
αυτου τοσων ευπορουντος και τοσων το υπ' εκεινον στρατιωτικον των δικαιων
μισθωματων στερισκοιτο, κατα τινα προνοιαν προς την αυτα δελφην του βασιλεως
προαποστελλει τον Καναβουριον, αμα μεν δηλωσοντα τα πραττομενα, αμα δ' αυθις
δηλοποιησοντα οι την των εκει πραγματων διαθεσιν. αυτος δε σχολαιωι ποδι
κατοπιν προσηλαυνεν. ουπω δε το Βραγχιαλιον πεφθακει, και δηλου ται οι εκειθεν
μεγιστ' αττα υποψιων μηνυματα, ως μη προση σομενου ταχα του Ἰταλου το αξιωμα
δια τον εκ των αγομενων υπονοουμενον, ην μη γε τοις μισθωμασιν ικανοιντο,
παροργι σμον. καν φανειη παντως ουτος χρυσιον επιφερομενος, δεος μη
αφελομενος αυτικα τουτο κακον τι και τον αγοντα δρασειε. δια ταυτα μαθων τους
λογους, ηι ταχους ειχε, τωι φρουριωι τηι Τζιμπηι εγκαταβυεται. και εφ' ημεραις εκει
διαγων, επει ουδεν προσηνες απ' εκεινων ηκουετο, μαλλον μεν ουν και δεος οι ην
μη επεισπεσοντες τινες εκεινων, προς τωι δρασαι τουτον τα παν δεινα, το χρυσιον
αφελωνται, λαβων αυθις επιφερομενα απρα κτος προς βασιλεα υποστρεφει. 510 Και
ο μεν ουτω την ταχιστην επανεισιν, εκεινος δε πρω τον μεν μαθων περι της Χιου
(εμελε γαρ οι της νησου ως και ταυτην εχειν ελπιζοντι) μαθων τοινυν ως Περσαι
ναυσι χρησαμε νοι περι που τριακοντα τον τοπον ηρημουν, πεμψας προσαμυ νειν
ηπειγετο. και Χιοι, πλην των παραβυσθεντων τωι εκει φρουριωι, παμπληθεις
απωλοντο. και αλλοι φορτηγοις τεσσα ρακοντα παιδας και γυναικας και πλουτον
ενθεμενοι και περι που την Σκυρον πλεοντες εναυαγησαν.
 
 

150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

(18) ειτα λαον αθροισας τους εξ εκαστης χωρας εμφανεστερους, και σταθεις
προφανως εξω που φρουριου Καλλιουπολεως, πολλ' αττα και τολμηρα μετ'
εμβριθους εδημηγορει του σχηματος, αρχης απ' ακρης τα καθ' αυτον συνιστων και
τας αιτιας των δυσχερων σφισιν επα γων τωι βασιλει, οπως τε γενοιτο την αρχην και
οπως τραφειη διεξερχομενος, και ως πολλοις διαγεγονε τοις μεν συμμαχων τοις δ'
αυ πολεμων, και οπως τυχης ροπηι και διηνεκει ασχολιαι οις μεν συμμαχησων
επισταιη, ου σφισιν αυτοις παρειχε της μετα κλησεως μεμψασθαι, ων δ' αποσταιη,
μοιραν ου την τυχουσαν βοηθειας εδοκει προσαφαιρεισθαι. διεξηιει δε και τα κατα
την Σικελιαν, και οτι μετα χρονιον πολεμον ειρηνης τοις εκει ξυμ βασης αυτος
ειθισμενον εχων μελεταις ασχολεισθαι πολεμικαις 511 πεμψαι τε προς βασιλεα, και
προσαμυναι τηι χωραι τουτου κινδυ νευουσηι, ει και αυτος βουλοιτο, αξιοιη, και
μεντοι γε και δε χθειη αυτικα, και γραμματων αξιοιτο βασιλικων κηδος βρα
βευοντων εκ των προς αιματος και το του μεγαλου δουκος αξιω μα, καντευθεν αξοι
ολιγους η οσους μετεκαλειτο γραφων ο βα σιλευς, και πολλα μεν παθοι κατ'
ανατολην, ει και μη Περσαις συσταλεισιν εκ δεους, αλλ' ουν τωι Ἀτταλειωτηι
μαχομενος, και πολλους αποβαλοι γενναιους ανδρας, ωι και ως αντιπαλωι επεχειν
ορμυη, και ως εν υπηκοοις βασιλεως λογιζομενου το παλαι και αφηνιασαντος ηδη,
των προς εκεινον μη αφειδοιη αγωνων. και τελος ελθων το πολισμα
παραστησασθαι, βασιλικας εξεπιτηδες διακωλυοντος την παραστασιν δεξαιτο
συλλαβας, επισπευδουσας την του Ἑλλησποντου διαπεραιωσιν, ως αυτικα ετοιμων
οντων και ιππων και πασης δαπανης και μισθωματων, εφ' ωι επι Μυ σιας προς
βασιλεα Μιχαηλ παραγενοιντο μηδεν προσαργησαντες. οι δε και περαιωθειεν
επισταντες, και των μισθωματων υπερτι 512 θεμενων τα και τα πραξειαν. και ταυτα
λεγων ο βαρβαρος προσηπτε τας αιτιας τωι βασιλει ως εκειθεν το παν παθοντων
εκεινων, σοβαρευομενος επι τουτοις και σεμνοποιουμενος, ει τι που και γεγονε
δυσχερες, εις αιτιαν αναγων ευσχημονα, και ων την αιτιαν ειληφεσαν Ἰταλοι εξ
αλαστοριας συνηθους, εις την απο βασιλεως προφασιν μεταφερων, και δικαιας τους
ειργασμε νους απολυων μεμψεως. τελος προσετιθει και ως ουδεν μεν αυ τοι
αδικοιεν, αποστερουμενοι δε των μισθων αφαρπαζοιεν κατ' αναγκην την χωραν
κακουντες. τον μεντοι γε βασιλεα Μιχαηλ δυναμεις περι αυτον εχοντα Ῥωμαικας
ακουειν κατ' αυτων ιεναι ως αδικουντων βουλεσθαι. ωι δη και δια τους ορκους οις
προς την βασιλειαν επωμοτος ην, επι ποδα και γονυ χωρησειν μεχρι και ες
τεσσαρακοντα ιχνη διεβεβαιου, τουντευθεν δε και αυτωι με λησειν της σωτηριας
αυτου τε και των ιδιων· καν αυτος πιπτοι, πεσειται, καν εκεινος, το μορσιμον. και
του λοιπου μη χρηναι σφας φροντιζειν περι κυριου, ως αναγκαιον ον αμυνεσθαι
τους υπαρξαντας, και μη καθυφεικοτα της υπερ της σωτηριας σπου δης ναυαγειν εν
λιμενι. ταυτα και τοιαυθ' ετερα κορυζης 513 Ἰταλικης πλεα σοβαρευσαμενος, τα μεν
των Ἰταλων κακα παρατρεχων και εις αιτιας μεταφερων ευλογους, ως υπελαμβανε,
τα δε των βασιλεων υποκοριζομενος αναισχυντως, μαλλον εαυτωι τε και τοις ιδιοις
πιθανος η τοις ακουουσιν εδοξεν. Ου πλειους εξ εκεινου των δεκα παρηλθον ημεραι,
και γνους οις ουκ εχρην λογοις εξαμαρτων, η και την παρα του βα σιλεως Μιχαηλ
δεδιως επεξελευσιν (ηγγελλετο γαρ και ταυτα, ως στρατολογοιη ο βασιλευς, καν
παρα του πατρος και βασιλεως επειχετο γραφοντος), πρυμναν κρουσαμενος αυθις
γραμματα πληρη δουλειας πεπομφει προς βασιλεα, απολογουμενος μεν αυ τωι, ει τι
που αρα και παρεξελεχθη πικρον και αλλως απρε πες την απο των Ἰταλων αναγκην
και τον εκειθεν κινδυνον υπο νοουμενωι, αξιων δε λογισασθαι μεν και την
καινοτομιαν της χωρας οποση, παρακατασχειν δ' υπερ ταυτης οποσον και βου λοιτο,
παρ' ο και μονον το λοιπον εξ ων χιλιαδων απηιτουν δι δοναι, καν ου νυν τας πασας,
αλλ' ουν τας πλειους των ολων τεως, επι δε τωι λειποντι εις διωριαν προσαναρταν.
 
 

151

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ει δ' ουν, αλλ' αυτος μεν ελεγε δουλος ειναι και παλιν και τοις εις την βα σιλειαν
ορκοις υπευθυνος, εχειν δε και συν αυτωι χιλιους τους 514 ευπειθεις, τοις δ' αλλοις
αν αυτωι ηι βουλομενωι μαχεσθαι, επει κακεινοις σκοπος η λαβουσιν ηρεμειν η μη
λαβουσι την χωραν καταδραμειν, και αυτος συναμα ταις βασιλικαις δυναμεσιν επιτι
θεσθαι.
(19) τα δ' αυτα ταυτα και Κατελανοι πρεσβεις προς βασιλεα τρεις πεμψαντες,
επι διωριαι πεντεκαιδεκα ημερων, μετ' ευσχημονος και τροπου τωι δοκειν και
προσωπου διεπρεσβευοντο· οις δη θελων και αυτος βασιλευς υπ' οψιν θειναι τα
σφισι πρα χθεντα, και δειξαι ως πολλα μεν εσχον και θελοντος αυτου και μη
θελοντος, ουδεν δ' επραξαν οσα μισθους εφελκεσθαι δυναν ται, ενατηι Κρονιου τους
ιδιους συνεκκλησιασας, παροντων και των της πολιτειας χρησιμων εν κοινωι, και
αυτος αρχης απ' ακρης τα κατ' αυτους διεξηιει, εμοι δοκει, αντιτομα της εκει δημηγο
ριας συνεργαζομενος αντικρυς. διεξηιει γαρ και ουτος προς τους πρεσβεις λεγων
αρχηθεν την απο της Σικελιας του αγοντος σφας αξιωσιν, και την αυτου επι τουτοις
νευσιν και προσκλησιν, και οτι ου τοσους μετεκαλειτο οσους ην αγαγων εκεινος, και
αγαγων ηξιου προς καιρον δεχεσθαι, οτι τε διαχειμεριζοντες κατα Κυζι κον και ες
εαρ ουχ οπως ενηργουν κατα των πολεμιων, αλλα και πολλ' αττα την χωραν
ειργασαντο δυσχερη. ειτ' επισυνηπτε 515 και τα κατ' ανατολην, και ως πολλ' αττα
και δεινα ου τους εχθρους αλλα τους Ῥωμαιους διατεθεικασι. και νυν δε διαπε
ραιωθεντες, ελεγε, πολλ' αττα και ατασθαλα κατα δυσιν πρα ξειαν, ων ουδεν εκ του
εικοτος αυτωι οι απυστον ειναι. εξ ων ικανως εχειν των μισθωματων, ην τις
λογιζοιτο, σφας. απερ αξιον ον δεινως μετελθειν ου μετηλθεν ομως, αλλα και αλλα
προσφιλοτιμειται, και προς ανατολην πεμπει, χωραν ικανως εχουσαν σφας τρεφειν.
εκεινοι δε αλλα σοβαρευομενοι απειθουσι, και προσετι προσαπειλουσι, μηδεν
ακριβως ειδοτες την βασιλειαν Ῥωμαιων οποσον ισχυει και ως ευπετως εχει και
τριηρεις ναυπη γησασθαι και μαχηταις εξαρτυσασθαι, μηδεν δεομενη συμμαχων
εκεινων, αλλ' επι τοσουτον τας δυναμεις αποχρωσας εχουσα ωστ' ευμαρως εχειν
φοβον και τοις μακραν εμβαλειν, καν τωι τεως αι τιων πολλων προσιστανται
αμαρτιαι. ει τοινυν αγαπωιεν λαμ βανοντες τα διδομενα. ει δ' ουν, και αυτον εχειν
αμυνεισθαι αλιτηριωδεις φαινομενους αντι συμμαχων, ει που τοις καθεστωσι 516
παρεγχειροιεν. μηδε γαρ αγνοειν ολως οποσοις εκ των Ῥωμαιων ολιγου
ενικανωθησαν χρονου, και ταυτ' εφ' ικανον ες Θευδερι χου πολεμοις συνεχεσι
ταλαιπωρουμενοι, και μηδεν αποναμενοι των οσα δεικνυσιν ευπορον. σημειον δ'
ειναι το εκειθεν απαλ λαττοντας μηδεν ες νεωτα επιφερεσθαι, αλλ' ωσπερ εν
ερημοις διαγοντας, ουτως εκειθεν φανηναι γυμνους τινας και ανοπλους και μηδε
των καθ' ημεραν ες τροφην ευπορουντας. νυν δ' αλλ' αργοι καθηνται και
υπερηφανους τας μισθοφοριας απαιτουσι, τι και πραξαντες αγαθον και μαχητων
εργον γενναιων, τους εχθρους και ταυτα εγγυς ορωντες, πολεμοις συντραφεντες και
μαχαις, ως λεγουσιν. ων χαριν εγκαλυπτεσθαι δεον, οι δε και απειλουσι κατατρεχειν
την χωραν, ωσπερ αν ερημος προυκειτο του πολυω ρουντος, και ως ουκ οιδασιν ως
κατα νωτου τουτοις ο βασιλευς και αι περι αυτον δυναμεις, ων μη οτι γε την
προσβολην, αλλ' ουδε την φημην προσπελαζοντων ενεγκαιεν.
20. Ταυτα και πλειονα τουτων διαλαλησας εκεινοις μεν το σφισι συνοισον
αφηκε βουλευεσθαι, αυτος δε τον του οικειου 517 αυταδελφου του
πορφυρογεννητου Κωνσταντινου υιον αναδοχης αξιωσας μειζονος η κατ'
αδελφοπαιδα, αμα δηλων ως ταχα αν και τωι πατρι τουτου καλως ες απαν εχρατο και
δια τελους ηγαλ λεν, ει μη γ' εκεινος τα προς αυτον εφωραθη δυσνους, τιμαι ουπω
τελεως του επτακαιδεκατου επιβαντα ετους τωι του πανυ περσεβαστου αξιωματι,
πλην ου κατα το αρχηθεν της αξιας ταυ τησι σχημα, αλλα και τοις εκ των κιρρων
 
 

152

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρασημοις σεμνυνει, α δη της επαρχιας προτερον συμβολα ησαν, αξυμβολον οσον
επι τουτοις τουντευθεν τον επαρχον καταστησας. ουτω γαρ προτε ρον καν δυσιν
επαρχοις, τωι τε Ὑπερτιμωι και τωι Χαλκεοπουλωι, πεποιηκεν, αξυμβολους
καταστησας σφας, ως αξιον ον τον εγ γυς βασιλεως οντα και γε προς αιματος, λεγων,
παρασημοις τοιουτοις σεμνυνεσθαι. ταις δε περι τον υιον και βασιλεα δυνα μεσι
πεμψας προσταττει, επει εκεινους ουτως απεπεμπε, συνα χθεισας περι που την Ἄπρω
στρατοπεδευεσθαι, καν που συνεξορ μωιεν συν Ἀμογαβαροις Κατελανοι, πειραν
επεχειν πολεμωι. και ταυτα μεν επραττε βασιλευς, ουδε τον γαμβρον αφιεις ολως της
προσπαθειας και απαρτων της κηδεμονιας, αλλα παντοιως προσποιουμενος και
Καισαρα ηδη φημιζομενον, επει και η συζυ γος εκεινου τα Καισαρικα αμα δεξαμενη
περιεβεβλητο. και 518 ταυτ' επραττε των πολλων διισταν εκεινον πειρωμενος, επει
και αυτος τοιαυτα πεμπων προς βασιλεα διεμηνυετο.
21. Ὁ δε γε πατριαρχευων Ἀθανασιος τα πολλα παρα του βασιλεως
συγκροτουμενος, ουδε αυτος, ως εδοκει, καθυ φιει της προς εκεινον θεραπειας, και
μαλλον οτι γε και πολλων των δυναμενων βασιλει συνειναι και ξυνεργειν εις
ταγαθον ερημον τουτον ποιειν συνεβαινε, τουτο μεν αποφυγοντων εκουσιως ες
πολεις ετερας, τουτο δε και αυτων αιτιαις περιβαλλοντων εκει νους ων ενεκα και
απηρτημενοι βασιλεως ησαν. και δια ταυτα υποποιουμενος τον καιρον ουτος
συνεχεσιν αγρυπνιαις και λιτα νειαις περιεσπατο, στιφος μοναχων συγκαλων και
ιερωμενους και πληθος αλλο, και πολλα υπερπαθων τωι δοκειν συνοδοις ολοημε
ροις μονος αρχιερεων, μονος των προυχοντων της εκκλησιας, τους μεν παραπεμπων
ως δηθεν εις τας λαχουσας, τους δε και παρα φαυλον τιθεμενος, τας αμφισβητησεις
του πληθους δια λυειν πειρωμενος, καν αλλως κακως ειχε το της εκκλησιας πλη
ρωμα, των περιφανων εν ενδειαι και ατιμιαι διαβιουντων. ου 519 γαρ εξηλλακτο τωι
ανδρι τα του ηθους ουδ' ες βραχυ καταστα σεως της αρχηθεν, καιτοι γε του βασιλεως
πληροφορουντος, οτ' αυτον επι των εκκλησιαστικων και παλιν πραγματων εποιει,
ως το ηθος ενηλλακται. ολως δε αθωπευτος ην και ατεγκτος, και ιν' ουτως ειπω,
κατα τους κερασβολους κυαμους αμαλακτος, βαρυς μεν μοναχοις, εξαλλαττων και
αυτα τα των μονων τυπικα και μονοφαγιαν δι' ετους εξακριβουμενος, ως και
εννατιζειν αει, καν εφιστωιτο δεσποσυνος εορτη και των πασχαλιων, βαρυς δε και
κληρικοις, βαρυς δε και λαικοις, και τα παντ' αγων και φερων εις θεια δικαιωματα,
οις ουδ' ολως ουδ' οι ομολογουμε νως περι τα θεια ηκριβωμενοι κατεχρησαντο. και
επορευετο κραταιουμενος επι τουτοις βασιλεως συγκροτησμοις, καν παντες, και
μαλλον των επιδηλων, δυσχερως ειχον τοις παρ' εκεινου πραττομενοις. τα γαρ
εκεινου ηθη προς τα των αλλων εξαισια ησαν και ουδ' ολως εκεινοις συνεβαινον,
τοις μεν εξ εναρετου δηθεν δοκησεως, τοις δ' εξ εμφυτου γνωμης δοκουν, τοις δ' εμ
παθους διαθεσεως κατα γνωμην των παλαι. οποθεν δε τουτ' 520 ην, εξεστι γινεσθαι
του πειθοντος λογισμου. αμελει τοι και μη μονον τοις αρχηθεν σχιζομενοις αλλα και
τοις αλλοις αγλευ κης εδοκει και ατενους ηθους και ολως δυσπεμφελος. βασιλευς δε
ου μαλλον εκεινον η την οικειαν συνιστων οιον, ως ευκει, γνωμην, εφ' οις και την
αρχην εκεκρικει, ουδ' ες βραχυ της επ' αυτωι πολυωριας καθυφιει. επει δε και
φαμουσ' αττα ρι φεντα μεχρι και ες αυτου χειρας πεφθακει, δειν' αττα λεγοντα και
απαιδοντα, ουκ ολιγην κακεινος ευρισκει σχεδιασθεισαν τωι πατριαρχουντι συστασιν
εξ αιτιας τοιασδε. ειχε μετα πολλων αλλων η πολις και Ἀρμενιους εποικους. των τις
και προεπε φθακει προσδραμων τηι καθολικηι εκκλησιαι και μυρωι τωι αγιωι χρισθεις.
παρ' ην αιτιαν και αλλοις μεν τοις ομογενεσιν απο στοργος ην, διαφεροντως δε γε τηι
αδελφηι. ως δε και πικρως ειχον και ελοιδορουντο τωι αποκλιναντι δια την
μεταθεσιν, ενε πικραινετο οι και η ομαιμων, και μεσον τουτων εχθρα συνιστατο. ων
εν μιαι διαλοιδορουμενων, κακεινου προσαπειλουντος αναφε ρειν τωι πατριαρχηι και
 
 

153

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τα παρ' αυτων ονειδη διεγκαλειν, εις παρευρεθεις εκεινοις και αναξιοπαθησας οιον,
την εγκλησιν 521 εβλασφημει και πιστιν και πατριαρχην, τον καταφρονητην υπεμ
φαινων, ως ηκιστα φροντιων, ει επικαλοιη. μικρον διηλθε της ωρας, και αποστας
εκειθεν, μεταξυ την οδον διερχομενος, παρα μηδεμιαν αιτιαν εμφανη ξυμποδιζεται
και πιπτει πτωμα δεινον, και εδοξεν υποσχων δικας της βλασφημιας, δεινως συν
τριβεις τον ποδα. ταυτα μαθων βασιλευς, και ως εικος το πραχθεν ηγησαμενος
θαυματουργημα, το παν του παραδοξου τωι πατριαρχουντι προσανετιθει, δεον ον,
οιμαι, και μαλλον θεωι και τηι πιστει, ην εκεινος αφρονως βεβλασφημηκει. και
αυτικα πρωΐας συναξιν κοινην παραγγελλει, επιταττει δ' ενεχθη ναι και τον
καταραχθεντα ως ειχεν επι του σκιμποδος. ου δη και ες μεσον τεθεντος, πολλην και
διωλυγιον διεξηιει δημηγοριαν, συνιστων εντευθεν ον συνισταν ηθελε, των δ' απ'
αυτου σχιζο μενων, και μαλλον των ιδιως ζηλουντων, τα πλειστα καθηπτε το, καν
εκεινοι την γνωμην αμεταθετον ειχον εφ' οις αρχηθεν επισχυριζοντο. και επασχον
μεν, επασχον δ' αν και τα μεγιστα, ει βασιλευς υφιει και συνεχωρει. αλλ' ανειχεν
ολως τας επ' εκεινοις των αλλων ορμας τροποις χρηστοτητος.
22. Ἐν τουτωι και ο απο μεγαλου δουκος Ἰταλος μεν το 522 γενος, ταις δ' απο
του βασιλεως ονομασιαις ως γαμβρος κλειζο μενος, πεμπων πολλακις προς βασιλεα
και τεχνιτευων τας σκαιω ριας, τελος αποσταλεντα και αυθις τα του Καισαρος
συμβολα κατα την ημεραν της του αγιου Λαζαρου εγερσεως υποδεδεται και Καισαρ
φημιζεται, δεχεται τε παρα βασιλεως και χρυσιου νομισματα χιλιοστυας τρεις προς
τριακοντα. ξυνεκειτο δε σφισι λαμβανειν και σιτου τοπικους μοδιους εκατον
χιλιαδας, και μεχρι και ες τρεις χιλιαδας μαχιμων ανδρων παρακατασχοντα τους αλ
λους αποπεμπειν, και αυτικα περαν κατ' ανατολην. αλλ' ομως εκ σκαιωριας και
αυθις ουχ υπελειπετο προφασις, αλλα πολλους μεν ανα Κυζικον πεμπει πολλους δ'
ανα Πηγας, ικανην δε μοι ραν και τωι Λοπαδιωι προσνεμει. αυτος δε και τους περι τον
Μπυριγεριον θαλπων ηδη αποστατησαντα, ετι δε και τους αμφι τον νοθον αδελφον
Θευδεριχου υποποιουμενος, τουτοις μεν μεχρι και Μιτυληνης τον πλουν περιωριζεν,
εκεινους δε παρακατειχε και προφασεις επλαττετο και αλλας μεν, τεως δε γε την
εκδηλον, ως ακαθεκτους οντας ου δυναται καθυπαγειν εις το οικειον θε λημα, και
ταυτα μηδε ταις κεχρεωστημεναις μισθοφοριαις ικα νωθεντας. υπεποιειτο δε και την
των εκατον χιλιαδων του σιτου συναγωγην· και ανα μερος μεν οι του βασιλεως
συνηγον εκ της 523 χωρας εκεινωι τον σιτον, ανα μερος δ' εκεινος τους ιδιους πεμ
πων εξεφορει το ευρισκομενον, προφασει μεν ως επιταχυνων την απαναστασιν, το
δ' αληθες και ο μαλλον κατενοειτο, τας επι θυμιας εμπιπλων και καταφρονων ες οτι
μαλιστα. εν τοσουτωι δε, ινα δη και πλεον τον βασιλεα υποποιησηται, αμα δε και
κατα τινας ετερας προφασεις, την μεν πενθεραν και την συζυ γον τωι εγγαστριωι
βαρουμενην φορτωι πεμπει κατα πολιν προς τον κρατουντα, περιαργων την
διαπεραιωσιν εκ προφασεως, ως ει μη επανελθοιεν αυται εξηνυσμενων και των
απαιτουμενων, ουδ' ολως περαιωθησομενος.
(23) αυτος δε συμπαραλαβων οις και μαλλον εθαρρει, ποσουμενους περι που
τους εκατον και πεντηκοντα, εγνω προς βασιλεα Μιχαηλ κατα την Ἀδριανου δια
γοντα απελθειν, προφασει μεν και τωι φαινομενωι ως προσκυνη σων και βλεψων ον
ες τοδε ουκ ειδεν, ετι δε γε, και ως ελεγε, συνταξομενος μελλων διαπεραν, τωι δε γε
βαθυτερωι, και εφ' οις υπωπτευετο, κατασκοπησων το περι τον βασιλεα στρατευμα.
και γαρ ουδ' εκεινοι προς τας αυτων ατασθαλιας ηρεμουν, αλλ' υπονοουντες την
απιστιαν, και μαλλον Ἀλανοι και το εκ παλαιου 524 Περσικον, ους και
Τουρκοπουλους ωνομαζον, οι μεν περι τον εκ Βουλγαρων Βοσσιλαν και τους
οικειους κοσμητορας, το δε Ῥωμαικον περι τον μεγαν πριμικηριον τον Κασσιανον
και τον ∆ουκαν και μεγαν εταιρειαρχην ταττομενοι, τα της Μακεδονιας τε οχυρα
 
 

154

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διελαμβανον απανασταντων των οικητορων κατα βασι λικην δια τον κινδυνον
προσταξιν, και κυκλωι περισχοντες τον τοπον εφ' ημεραις εστρατοπεδευοντο, του
μεν προσβαλειν Ἰτα λοις αποσχομενοι, εννοιαν δε διδοντες ως επιθησονται
φανεροις εις αποστασιαν καταστασιν, ως εκ πολλων υπωπτευετο. ην τοι νυν
εντευθεν και κατασκοπησεως υποψια, ως ειρηται, αυτοθεν αφικνουμενωι, οτι γε και
εκαστωι των κατα δυσιν φρουριων, οις επισταιη, ιδιους εκ Κατελανων αρμοστας
καθιστη και φυλακας. Βοηδρομιωνος τοιγαρουν ογδοη ληγοντος ην, και ηγγελλετο
τωι κρατουντι Μιχαηλ η του Καισαρος αφιξις ανα την δειξιν αμα τωι στρατωι
διαγοντι. αγγελθεν δε τουτο παρα του γυναικαδελ φου εκεινου Ἀσαν θαυμα ην· και
πεμψας ο βασιλευς επυνθανετο πως αν και παραγενοιτο, ει ορισθεν αυτωι παρα του
βασιλεως τε και πατρος, η αυτος και γνωμης ηλθεν αυτοθελους. και ος την προς
αυτον μεν δουλειαν καθωμολογει, και ως προσκυνησων παρεστιν, αμα δε γε και
κατα την προκειμενην οδον την επ' ανα 525 τολης αυτωι συνταξομενος. ο δ' αυθις
αντεπεμπε και λογοις εδεξιουτο προσηκουσι. τετρας ην της του Θωμα λεγομενης
εβδο μαδος, και την εσπεραν ανεσας, βασιλει φανεις και φιλοφρονη θεις ως εικος
αξιως βασιλικαις ομεστιασεσι, την μετ' αυτην ημε ραν συναμα βασιλει την Ἀδριανου
εισεισι. ταυτην δε και την μετ' εκεινην αγηλας φιλοτησιαις αυτον βασιλευς παρηινει
τα εις προσηνειαν διοριζομενος, ως μηδεν ολως των Ῥωμαιων χωρουν των τοιαυτα
ηθη τυραννικα και αποκροτα. εκεινος δ' ετι σπευ δων την αποχωρησιν οιονει
συνεταττετο, και την παραινεσιν ασμενως εδεχετο.
(24) οι δε Ἀλανοι εθυμαινον κατ' αυτου, τον καιρον επιτηρουντες, εχοντες
μεθ' εαυτων και τον Γεωργουν, ου ο υιος κατα την Κυζικον απεκτανθη, καθα
φθασαντες ειπο μεν. παρηκολουθουν ουν τουτωι σιγηι ενθεν κακειθεν. δοθεν τος ουν
εκεινωι καιρου την Αυγουσταν ιδειν μονον, των αλλων Ἰταλων παντων εξω που
εστωτων, απερχομενος και ηδη της πυλης ανοιγομενης του οικηματος εν ωι η
Αυγουστα ην, δεχεται καιριαν την πληγην οπισθεν δια των νεφρων παρα του
Γεωργου ζητουντος το αιμα του ιδιου υιου. και ουτω παραχρημα πιπτει, ανηρ
βαρβαρος μεν και αδικος και ως τα πολλα φρονηματιας, 526 αλλ' ουν οξυς εις
πολεμους και διεγηγερμενος. θρους εντευθεν εγειρεται, και οι απ' ανατολης, ως
ειπειν, εκεινον διεσπαραξαν και απερροφουν του αιματος, των ιδιων μεμνημενοι·
ουτως ωπλιζεν αυτους η κακια. αραντες ουν τον νεκρον εκεινου εξω που
καταρριπτουσι. τουτο μαθων ο βασιλευς και μολις εαυτου γεγονως ηρωτα προ
παντων περι της Αυγουστης ει περιηι· φονος γαρ, ως ηκουεν, ειργασμενος εν τωι
αυτης οικηματι μη τι κακει νη πεπονθεν ανηκεστον φοβειν επηγεν. ως γουν τα
χρηστα μεν περι της Αυγουστης μαθων ην, καν οιον υπερπαθησας του αν δρος, ομως
φρονιμος ων προεμηθευσατο πανυ σοφως, και προσεταττε μη εκφανθηναι το
συνολον τοις αλλοις Ἰταλοις εκα τον και πεντηκοντα τον αριθμον ουσιν. εκεινους
ουν μηδεν ει δοτας των συμβαντων σιγηι κατα το προσταγμα περικυκλωσαντες
εκελευσαν ορισμωι του βασιλεως τα οπλα εις γην θειναι, και ακο νιτι εχειρωσαντο,
ταις ειρκταις ανοπλους εγκατακλειοντες. εν τευθεν οι Ἀλανοι και ανατολικοι του
Καισαρος φονεις φανεντι τωι βασιλει την τολμαν απελογουντο, ως ουκ αλλως ουκ
ον μη τον πολλων αλαστορα, αυτων δε βασιλεων αποστατην την γνω μην, ανηλεως
κατασφαττοιεν. αλλοι δε και μειζοσιν ορμαις 527 αλληλους παρακροτησαντες, και
μαλλον Ἀλανοι, επιβαντες των ιππων εξεθεον πανταχου, οπου αν και
καταληψαιντο Κατελα νους. αλλ' ο βασιλευς μαθων την εκδρομην ολην των
στρατευ ματων, και δεισας περι εκεινους μη πως ασυντακτως εκθεοντες ηττηθωσι
και εις κινδυνον αυτοις η ορμη περιστηι, πεμψας τον θειον αυτου Θεοδωρον συναμα
και αλλοις υποστρεφειν επειρα. ου μην δε και ηνυτε το παραπαν, αλλ' ευθυς εξεθεον
και τοποις τισιν εφισταμενοι Ἰταλοις μεν (ουδε γαρ απυστα πω σφισι τα του
 
 

155

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Καισαρος ησαν) φονον επηγον, ιππους δ' εκεινων και οπλα και χρηματα τους μεν
απηγον τα δε συνελεγον. φθανει δ' επι τουτοις και τα της φημης εντελεστερον, και
ακαρει αμα Κατε λανοι παντες την Καλλιου εισελθοντες (ην γαρ εκ πλειστου κατη
σφαλισμενον το φρουριον) εαυτοις μεν προνοουσι την σωτηριαν, τους δ' εν αυτηι
Ῥωμαιους παμπληθει κτεινουσι, μηδ' αυτων φειδομενοι των νηπιων. τελος περι
των ιδιων, ων τε Καισαρ επηγετο και των εν τηι πολει και των εκασταχου
πεμφθεντων, δεισαντες μη κακεινοις κινδυνος περιστηι, κατασχοντες τους πε
ριοντας φυλακαις ετηρουν. εμελλον δε και τους περι τον νοθον αδελφον
Θευδεριχου εγγυς που ναυλοχουμενους εισφρησεσθαι· ως δ' ουχ ωμολογουν περι τα
συμφωνουμενα, εκεινοις μεν εφη 528 καν κατατρεχειν τας νησους, κωφην εαυτοις
συμμαχιαν και ταυθ' ηγουμενοι, αυτοι δ' εις στερραν παρεσκευαζοντο μαχην.
25. Ἀλλα μην ουδ' ο βασιλευς Μιχαηλ ημελει το συμ παν, αλλα τα των
Βουλγαρων εν ανακωχαις θεμενος τους αμφι τον μεγαν πριμικηριον εξορμαι, ος και
περικαθισας το φρουριον πολιορκων ως ειχεν εμαχετο, εστι δ' ου και κατετροπουτο.
πληθουμενων δ' εκεινων και ηδη θαρρουντων τας εκδρομας δια την κενην των
Ῥωμαικων δυναμεων ασχολιαν (ο γαρ Μπυριγε ριος περιεβουκολει τας ελπιδας τωι
βασιλει, και πεμπων παρ' αυτον την δουλειαν και το υπηκοον υπεκρινετο ως εν
κενοις και των φονων γενομενων, ως ελεγεν, ανακωχας σκαιωρων εντευ θεν)
κατοχυρουσι μεν εκεινοι και αυθις επι πλεον το φρουριον, μακραις δ' επτα ναυσι και
αλλαις εννεα μικραις μαχιμον εμβα λοντες λαον εις τον κατα των παραιγιαλιων
σκυλευμον εκπεμ 529 πουσι. και επειδη προσβαλοντες μεν Ἀρτακηι επινειωι Κυζικου,
προσβαλοντες δε Προικοννησωι ουδεν ηνυτον, υποσταντων στερ ρως των εποικων,
του αυτου Πυαντιωνος μηνος εικοστηι ογδοηι Πειρινθωι προσβαλλουσι και ηβηδον
τους εν αυτηι κατασφατ τουσι. χωρας δ' ηρημουν τας παρ' εκατερα, των μεν απανι
σταμενων των δ' αλωμενων, ων τους μεν εκτεινον τους δ' ελα φυροπωλουν. δια
ταυτα νυκτος αναπεπταμενων των της Κων σταντινου πυλων, παντοιων ποταμειων
υδατων ρευμα μιμουμε νον εισεχεετο, ολιγον και ταυτα εκ του τυχαιως εξ ων ειχον
επι φερομενοι. και τα μεν εξω αυθημερον απο θαλασσης εντος ηπειρου μεχρι και ες
πολυ ανεδην των νεων αποβαινοντες επυρ πολουν τας χωρας και τα πανδεινα
κατειργαζοντο, πλειστων οσων πυρος και μαχαιρας εργον γενομενων τα δ' εντος
σφαιρος ην αλλος ο Ἐμπεδοκλειος· οι γαρ κατα την περαιαν πασαν εσκευαγωγουν,
και οσοι νησιδιοις προσυκουν αποδραντες Περ σας, μιαν ειχον την πολιν εξ εικαιων
εφοδιων καταφυγην.
26. Ἔφθασε δε και βασιλευς ενα των Κατελανων προσ φυγοντα μετα των
ιδιων εις αμηραλην τιμησας και ως πιστωι, 530 ως εκ πολλων εδιδου δοκειν,
χρωμενος, οτι γε και εις Ἕλληνος και γνωμην και στολην μετεταττετο. πολλαις δε
και φιλοτη σιαις προς του κρατουντος εκυδρουτο ταις ευεργεσιαις. προς τουτοις και
ευγενει κορηι τηι του παχεος Ῥαουλ εις γαμον νομιμον συνωικιζετο. τουτωι βασιλευς
εκτοπως πιστευων, εξ Ἰταλων αρτυσαμενος ναυν και ρογαις εξικανωσας τους εν
αυτηι προς το αποστελλειν ην, τριηραρχουντος αυτου. εμελλε δε αρα και αλ λας
κατοπιν εκπεμπειν συναμυνουμενας τους επιοντας. ως γουν συνεταττετο βασιλει
και προς ταις εξοδοις ην, αγγελλεται οι παρα του κομητος της νεως ως Ἀμογαβαρους
και υπερ τους πεν τηκοντα, ως εικασαι, κρυφηδον εχει των καταστρωματων εντος· ο
δη και φωραθεν ευθεως την απιστιαν παριστα και του τριηραρ χου. και ο μεν
εγκεκλειστο, οι δε και αυτοι (ουπω γαρ και ου τοι τελεως ηγγελλοντο τα δεινα) εν
τηρησεσιν ησαν, πλην των αποσταντων εκειθεν. αλλ' ευθυς αι πικραι φημαι
κατελαμβα νον, ας ουκ αλλος αλλ' αυτοι εφημιζον οι παθοντες, και θρους 531
ηγειρετο παμπληθης, και θορυβος εκ παντων δια το φιλοικτον ιστατο, και την των
Ῥωμαικων νεων κατηιτιωντο καταλυσιν, ως ουκ αν παθοιεν τοιαυτα ει ο συνηθης
 
 

156

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

στολος περιων εξηρτυετο, και πολλα και παρα το εικος διελαλουν. τουτο γνους
πατριαρ χης, απαρας ως ειχε της κατοικιας ηι που κατυκει, εργον εχων το
σπουδαιοτατον περι τον δημον σπουδαιοτριβειν και γε τα πολλα δημοχαριστειν,
κατα την μεσην της αγορας μεσημβριας εφισταται, και ξυγκαλει τους ξυγκλυδας και
οις συνηθης ο θο ρυβος. και εν τινι των εκει ναων καταστας μακραν κατετεινε την
διαλαλιαν και καταστελλειν θορυβουντας ηπειγετο, τα πολλα συναινων εκεινοις,
και των δυναμενων, οιος εν πολλοις ουτος, καταιτιωμενος. τελος επει τον πολυν
γογγυσμον περι των νεων κατεμανθανεν, ως μη οιου τ' οντος αυτους ασφαλως
διαζην ει μη γε νηες κατα το παλαι Ῥωμαιοις συνηθες εξαρτυοιντο, γνω μας
αγριουμενας εξομαλιζειν θελων αμηγεπη και λογοις και υπο σχεσεσι, τινας εκεινων
και τους εκδηλοτερους παραλαβων ανα 532 φερειν καθυπισχνειτο, ετι δε και την
ταχιστην εξοτρυνειν εις την των επιοντων αμυναν προθυμον εαυτον. και ο μεν εν
τουτοις ην δημαγωγων και δημοχαριστων ες τα μαλιστα, ει και το ηθος αυτωι
αμεταβλητον ην, βασιλευς δε Γεννουΐτας ηξιου και χρημα των χιλιοστυας εδιδου ες
οπερ εξ αυτων εσβησαντες πολεμαρχι κον επιθησονται. ο ξυγκλυς δ' οχλος εις
ταυτον γεγονοτες, επει τα μεν εξω δεινα κατηγγελλοντο, αυτους δ' ουκ ην εκει
γενομε νους αμυνεσθαι, εγνωσαν τοις εντος της πολεως Κατελανοις επι χειρειν. οις
μεν ην συνδιαγειν κατα την περαιαν τοις Γεννουΐ ταις, ουκ ειχον εκει γενομενοι
τιμωρειν· μαθοντες δε τηρουμε νους τινας, εν οις ο αμηραλης επεφερετο, κατα την
του παχεος Ῥαουλ οικιαν, παμπληθει συρρευσαντες εμβριθως απηιτουν εκει νους. ως
δ' ουκ ην εκεινους εκ του ραιστα προδοθεντας αναι ρειν, πυρ ενιασιν αυτικα και
οικιαν πυρπολουσιν εκεινην, και παντα τε τακεινηι διαφερουσι και ουκ ολιγα δεινα
κατα την οικιαν των τολμωντων εγινετο. Κατελανους δε μεχρι και αυτου θανα του
στερρως αντεχομενους συν πολλωι τωι πονωι αμα μεν σιδηρωι 533 αμα δε και πυρι
καθαιρουσι, μηδενος οιου τ' οντος την ορμην επεχειν του πληθους. και γαρ και ο
πατριαρχευων επιστας λο γοις μειλικτηριοις επειρατο την ορμην αναστελλειν, ος
και την παρακινδυνευσιν υποτοπασας, αλλως φανεις εκεινοις τωι καθυ φειναι η ως
οικοθεν ωρμα, και πολλα ελπιζων, καθυπεστρεφεν. ωρμων δ' αυτικα και αλλαις
οικιαις επιχειρειν, και μαλιστα με γιστανων, τοις δημαγωγικοις λογοις των
επισταντων και μαλλον παρακροτουμενοι. και παρα την των Κατελανων αιτιαν ως
δη θεν εν αυταις κρυπτομενων, εχειρουν και οις αρ' ειχον εκ τινων αιτιαματων
μεμφεσθαι.
27. Καν το κακον προεβη, ει μη γε κατ' εκεινην την νυκτα εκ Γεννουας
μακραι νηες εκκαιδεκα, εμπορικων επιφορτοι προσδοκωμεναι, νοτου πεσοντος
μετριου και παρα τον της προσ δοκιας καιρον εφισταντο. ην μεν ουν τοις Κατελανοις
και Ἀμο γαβαροις ναυλοχησαμενοις κατα το Ῥηγιον πραττομενα τα δεινα, και ως
φοβεροι κατα το εικος δοκοιεν, νηπια μεν εξ αφεδρωνος ες στομα τοις ιδιοις παλτοις
εμπειρουσιν, ανδρων δε τους μεν 534 πυρπολουσι, τοις δε και ως διαγωγευσι
χρωμενοι των ιδιων πλου των και υστερον κατακτεινουσι, και παντα ποιουσι τα
χαλεπω τατα. τοις μεν ουν ησαν ταυτα, και ενετρυφων ταις συμφο ραις· δειλης δ'
οψιας αι τριηρεις το πελαγος διεκθεουσαι κατε φαινοντο. ας εξ οτι πλειστου του
αποστηματος μολις αποσκο πευσαντες, ως ιδιαις αυτων φανεισαις (και γαρ εξ ων
εφθασαν αποστολων πεμψαι εκ Σικελιας συναρσιν εξεδεχοντο) χορειαν ει λιττοντες
επεσκιρτων, και ετοιμοι παρευθυς ησαν, οπερ και εκ προρρησεων σφισιν ην,
συμβαλλειν τηι Κωνσταντινου. αλλ' ως ηγγιζον και τα συμβολα κατεφαινοντο και
δηλοι ησαν Γεννουῗται συμπλεοντες, του θαρρους μεν καθυφηκαν, ου μην δε και τε
λεως απεγνωκεσαν τα χρηστοτερα. ηλπιζον γαρ ως επιμιξασι προτενουσι τα της
ειρηνης, ως ουκ αν παντως τας καθ' εκαστην διαπλωιζομενας νηας του γενους
αυτων ανετους τε και ασκυλτους εωιεν, ει μη γε σφισιν ενσπονδοι ησαν. και γαρ ουδ'
 
 

157

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ολιγοι εξ αυτων τυχοντες κατα πολιν παρα τοις Γεννουΐταις διεφυλασσον το, ωστε
και νηος των χρειωδων επιφορτων προς αυτους παρ' 535 εκεινων απολυθεισης, επει
η ναυς παρα των του βασιλεως εαλω, Γεννουΐτας ταυτα δυσχεραναντας αποστειλαι
τους κτενουντας τον του βασιλεως ναυαρχον και αποκτανειν, και δι' οργης εκει
νους δια ταυτα γενεσθαι τωι βασιλει. καν και δικην εδωκαν την εσχατην και δια
ταυτην και δι' αλλην προηγησαμενην αιτιαν, περι ης αυτικα λεξομεν, ει μη γε τα
ξυμπεσοντα τον κρατουντα κατεμαλασσον ως εκειθεν τα της αρωγης πλεον
ελπιζοντα, και σφισιν εξιλεουτο. και αμφοτερωθεν κηρυγματα προυβαινον συνεχη,
ανωρμημενων ηδη και των Ῥωμαιων, μηδεν επιτολμαν κατ' αλληλων, ει δ' ουν,
αλλα ζημιουσθαι τα μεγιστα ως κα ταφρονητας των επεσταλμενων. τουτοις
θαρρουντες Ἀμογα βαροι εξεδεχοντο Γεννουΐτας καταιροντας. εκεινοι δε διερχομε
νοι και τας πυρπολησεις καθορωντες εν θαυματι ησαν, και μα θειν ηβουλοντο τα
πραχθεντα. ως δε προσισχουσι τωι λιμενι, ο προρρηθεις Μπυριγεριος, ος δη
προηγειτο του Ἀμογαβαρικου στολου, παρα τους εξηγουμενους των Γεννουιτων
εκεινων νεων γινεται, και αρχης απ' ακρης τα καθ' αυτους διελθων τελος προσετιθει
και το αυτους μεν ταυτα πραττειν εκδικησεως ενεκα, 536 ειναι δε και Γεννουΐτας
ενσπονδους σφισιν, ως εκ πολλων εστι μανθανειν, ει βουλοιντο· εκεινοις δε και
βασιλεα χολαν και δι' οργης εχειν μεγιστης και αλλων μεν πλειστων ενεκα, αλλα
και φρεριοις βοηθουντας εκπιπτουσι της κατα την πολιν καθεδρας αυτων, υπ' οργην
σφισι γενεσθαι ξυμβηναι, και απηρτημενους ειναι το παραπαν τωι βασιλει, ωστε και
επικεκλεισθαι σφισι τας πυλας της πολεως και την προς βασιλεα συνηθη προσοδον
αφηι ρησθαι. ταυτα και αλλα πολλα ξυμφορουντα τον Μπυριγεριον τας των
Γεννουιτων γνωμας μαλαττειν πειρασθαι εφ' ωιπερ και μετ' ειρηνης απαλλαγειεν.
αλλ' εκεινοι σοφωτερον τι ποιουντες και τα καθ' αυτους απαρτωντες νυκτος εξ
αυτης πεμπουσι προς πολιν το παν παρα των οικειων πυθεσθαι, και οπως εστι το
μετα του βασιλεως αυτοις θελημα. και μια μεν τριηρης ταχυ ναυτουσα ευθυ της
πολεως επλει, κατα πυστιν βεβαιαν, προς τους κατα πολιν Γεννουΐτας· (28) ημιν δ'
ου χειρον εν το σουτωι το περι των φρεριων διασαφησαι. τοπος ανειτο τωι δη μοσιωι
κατα την αγοραν, ον και αξιωσαντες εξωνουντο φρεριοι βασιλεως προσταξαντος. το
δε αιτιον, εφ' ωι μονη τις συσταιη 537 σφισι. και φιλοτιμως συνιστατο, πολλων παρ'
εκατερα κω λυοντων και αλλων μεν ενεκα, μαλιστα δε δια το της ακριβους
θρησκειας ζηλωτικον· παρ' ην αιτιαν και ο πατριαρχευων υπο κνιζομενος τας πριν
τε ανελαμβανεν ομολογιας και βεβηλουν ηιρειτο τον τοπον. ο δη και δεινον τοις
φρεριοις εδοκει, και αν τεζηλουν φιλονεικοτερον, ει μονην ιεραν ξυσταθεισαν τεως,
εν ηι και θυσιαστηριον μεν επηχθη και υμνος ιερων ανδρων εκτελει ται, σωματα δε
τεθαφθαι συνεβη, μεταποιειν εις κοινην κατα μονην ουκ απωκνουν οι τεως
ζηλουντες τα θεια. αλλ' ομως το δοκουν ακριβες τοις θρησκοις παρωρμα, και
βασιλευς συνεργειν ηξιουτο. και ος μηδεν εχων αντιλεγειν τωι ιερει ηυδοκει την με
ταποιησιν, και τωι μεν αμηραληι τον τοπον απεχαριζετο, τους δε 538 φρεριους αξιοις
αποτιμημασι θεραπευειν ηιρειτο, καν αυτοι το παραπαν αποστυγουντες του μη
μεταπιπτειν προειντο και την ζωην. πλην δ' ουχ οιοι τ' οντες προς βασιλικας
αντεχειν δια ταγας, προς μονον το ευλαβες περι τα θεια του προστασσοντος
αφεωρων. και ιερα μεν εκεινα και πασαν την αυτων ετοιμασιαν αμεταθετον
ειακοτες, ουδεν ηττον και περι των λοιπων ουτω διατεθεντες ως μηδεν εκειθεν των
του ναου μεταθειναι, ημελουν ως μη αν μεταθησομενων, ως γε σφας οιεσθαι. επει δε
και αυθις ο κρατων ηνωχλειτο και απαραιτητον κατενοει την βιαν, πεμψας τωι των
Πισαιων εξαρχωι προστασσει εκ γειτονων οντι συμπαραλαβοντα τους εν τωι καθ'
ιερου του αποστολου Πετρου ιερεις επιστηναι τωι τοπωι, και γε τους μεν περι αυτον
εν αξιο πιστοις τεταχθαι μαρτυσιν ως θ' ευροιεν και α μεταθειεν, μη δενος το
 
 

158

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραπαν εσκυλευμενου, τους δ' ιερεις ευλαβως αναλα βοντας τακει κειμενα εν τωι
του κορυφαιου των αποστολων μετα θειναι ναωι. ως δε γεγονε ταυτα και επραχθη η
των ιερων και των αλλων μεταθεσις, οι φρεριοι μηδεν εχοντες ο τι τοις αλλοις 539
χρησαιντο, προς τον επισταντα το παν της οργης εξεκενουν, και ενεκαλουν προς
Γεννουΐτας κατα την περαιαν, και ηξιουν τον καταφρονητην αμυνασθαι. και ο
εξουσιαστης εκεινων, την επι τουτοις αμυναν των καλων ηγησαμενος, εκπεμπει
κρυφα τους εκεινον εγγυς θανατου ποιησοντας· κτανειν γαρ ουκ εδι καιουν, αλλα
σπαθαις στιζειν εσχατως. ενεδρευσαντες τοινυν εξεπληρουν τα του βουλευματος,
και πολλαις τον ανθρωπον επεισπεσοντες εκ του αιφνηδον ηικισαντο, ως φοραδην
οικοι μο λις πιστευομενον ζην απαχθηναι. τουτο βασιλευς εις εαυτον αναφερων απο
προσωπου τ' εποιει τον των Γεννουιτων αρχοντα, και σφιν εφ' ημεραις επιζυγουσθαι
τας της πολεως πυλας προσε ταττεν, αναρτων το πραχθεν εις κρισιν του
κουμουνιου, μελ λοντος ετερου κατα πυστιν οσον ουκ ηδη την αρχην διαδεχεσθαι.
Ταυτα Μπυριγεριος τοτε ως λαβην προυτεινε σκανδαλου, και αλλοτριουν του
βασιλεως τας εκεινων γνωμας επειρα, μη ει δως, η και εκων παραλειπων, ως
βασιλευς φθασας σφισιν εξευ 540 μενιζετο και ξυμμαχους προσελαμβανεν,
αγγελθεντων των αυ τοις πραττομενων. ως αωρι των νυκτων η ναυς επεστη και ηδη
Γεννουΐταις η των νηων ηγγελλετο αφιξις, προσετι δε και το ποιητεον εζητειτο ως
ευθυς υποστρεψοντων και κομισοντων τας αγγελιας, ευθυς εκεινοι παρα βασιλεα
υπο λαμπτηρσιν αφιγμε νοι τας εκειθεν εκχωρησεις ελαμβανον, ως ει μεν
υποκλιθειεν αντιμαχουσιν, ει δ' ανθισταιντο, ευθυς πολεμειν, και πληθους συχνου
πρωΐας Ῥωμαικου του μεν κατα τας ακτας στησομενου προς αμυναν, του δ' αλιασι
διαποντιου γενησομενου· ουδε γαρ απεβλεψεν, ως αυτος μεν ου ποιησων, προς
εκεινους δε το παν πραξοντας. σφισι μεν ουν το δαος ην εν χερσι, και υπεστρε φον·
(29) βασιλευς δε μυριους εξηλα μεθ' οπλων, πορθμος δ' ουτος νηων επληρουτο
διαπλωισομενων προς Ῥηγιον. ουπω δε καλως επεστησαν οι πεμφθεντες, κακεινοις
εξ εωθινου στερρα συνιστατο μαχη, τουτο μεν και δια την εντευθεν δηλωσιν, 541
τουτο δε και τροπον αναγκης. του γαρ Μπυριγεριου απογνον τος τα της ειρηνης, και
μεγαλα χρηματα τοις ναυαρχοις καθυ πισχνουμενου ει αφεθειεν, και ουτω σφων
μαλακιζομενων, οι επιβαται ζηλοτυπησαντες ει μη κερδαινοιεν και αυτοι, ευθεως
πρωΐας αρχουσι μαχης. και πρωτον μεν ακροβολισμοις Ἀμογα βαρους παρακινουσιν,
επειτα δε και εις αναγκην του μαχεσθαι καταστησαντες κυκλουσι τουτους. και
πιπτουσι μεν ουκ ολιγοι εξ εκατερων, και τραυματιαι γινονται πλειους· αλλ'
υπερτερουσι Γεννουῗται, και κατα κρατος αιρουσι τας ναυς, μιας αποδρα σης και
μονης. ο γαρ Μπυριγεριος ως απαξ τωι των νηων ηγε μονι προσηλθεν, επειδη
απρακτα οι ησαν τα προβαλλομενα, το ιδιον αιμα εκεινωι προσανετιθει, και εισδυς τα
των καταστρω ματων κατωτατα, εκεινων ανωθεν πολεμουντων, αυτος απολε μος το
παραπαν εμενε. της δ' αυ ημερας, ητις ην τριακοστη πρωτη Πυαντιωνος, σταθηρας
ισταμενης μεσημβριας, ην οραν τον πορθμον αναπλεουσας τας τριηρεις υπο κωπαις
και συριγμοις, πλην τας μεν μετ' ευκοσμου στολου και μειζονων φρονηματισμων,
επιρροιζουντων και τον συμβολων εκεινων προς ανεμον, τας 542 δ' ηττηθεισας
ακοσμους και ασυμβολους, υποσαλευουσας μεν τωι ροθιωι υπο κωπαις μετριαις,
τροπον δ' εφολκιων εξημμενας των προθεουσων προτονοις μηκιστοις, και
φερομενας ιν' αν εκει ναι και αγοιεν. ως γουν την ακροπολιν εκαμψαν, οδον μεν
εκει νην την προς τους οικειους απειπαντο, ανω δε που τα μεσα του αγιου Φωκα και
επιταδε ναυλοχησαμενοι απεπαυοντο. τηι δ' υστεραιαι νηας μεν εκεινας τας
ηττηθεισας, ουτως ως ειχον, αντανδρους προς οικειους καταγουσι και εν τηρησει
ποιουνται παντοιαι, αυτοι δε τωι βασιλει προσκληθεντες τα εικοτα φιλοφρο νουνται.
και τοις μεν ναυαρχοις τα των αναβολων ως ειχον προς βασιλεως φιλοτιμοτερον
 
 

159

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μετημφιαστο, τοις δε γε πληθεσι τα εις δαιτος φιλοτιμιαν εδιδοντο. αυτοι δ' εφ'
ημεραις προσμειναντες, μητε τι των σωματων μητε τι των πραγματων δοντες,
χρηματων αποδοσθαι ηβουλοντο. αλλα και υπο μι σθοις μεν συνεφωνουν επι τους
κατα την Καλλιου στρατευειν· τελος δ', ως εδοκουν, γνωσιμαχησαντες δια τους εκει
Γεννουΐ τας, οιμαι, εξ αυτης συμπαραλαβοντες και Μπυριγεριον συνα μα τοις
πρωτιστοις αυτων προς την των Λαζων ανεπλεον χωραν, μιαν μονην των τριηρεων
προς τα αυτων ηθη εις δηλωσιν απο λυσαντες. 543 Βασιλει δ' εντευθεν φροντις ην
πως αν μετελθοι τους κατα την Καλλιου, επειτοι γε και βοηθεια μεν εκεινοις
ηγγελλετο πα ραγινεσθαι, ηκουετο δε και ως Περσας εκ της περαιας καλειν
βουλοιντο. και οι αμφι τον νοθον δε του Θευδεριχου αυτα δελφον προσδοκιμοι ησαν
και αυθις φαινεσθαι. ου μην δε (30) αλλα ουδ' ο νεος αναξ Μιχαηλ ημελει, αλλα και
αυτος αφεις την Ἀδριανου και προς τωι Παμφυλωι γενομενος τους αμφι τον μεγαν
εταιρειαρχην τον ∆ουκαν και τον μεγαν τζαουσιον τον Ουμπερτοπουλον και τριτον
τον Βοσσιλαν, ικανους εις πολεμου εξαρτυσιν, επι τους κατα την Καλλιου
Ἀμογαβαρους εκπεμπει, οι δη και απο Βραγχιαλιου εστρατοπεδευμενοι ετοιμοι
προσβα λειν ησαν, ην που φανειεν. οι δε των εντος απαλλαγεντες φο βων (ουδε γαρ
ουδε τους περιοντας των σκυλευθεντων εντος του φρουριου ειων, αλλ' εν τωι κατ'
αυτους καραβωι ελεεινα φορτια συναμα τωι σφετερωι νηησαμενοι πλουτωι
ευφυλακτως ειχον) την μαχην αυτοθεν σοφιζονται, και πλειστην λειαν εξελασαντες
ζωων, ως αν μηδεν υπειδομενοι των κακων, ανετον ειων. το δ' ην απατη· και γαρ
και αυτοι ιππεις τε και πεζοι, αγαθοι την των 544 οπλων εξιν και ως ιδειν
απροσμαχοι, ενεδρευουσι. τοτε γουν το μεν καθαρον των Ῥωμαικων συνταξεων εν
οπλοις ησαν και τον πολεμον προσεδοκων, οι δε πλειστοι περι την φανεισαν λι
χνευσαμενοι λειαν εξεθεον ασυντακτως. και ευθυς οι ενεδρευον τες ευσυντακτως ες
οτι μαλιστα και πεφυλαγμενως αφωρμων. παρ' εκατερα γαρ ενος ιππου δυο πεζοι
εδοχμιαζον, Ἰταλικοις τοξοις καθωπλισμενοι· αυτοι δε μετα πελτων και παλτων, επι
χωριων δορατων, α δη το παλαιον αγγωνες εκαλουντο, τον πο λεμον απεθαρρουν.
οι δη συσταντες μαχην εστησαν κραταιαν. και πιπτουσι μεν εκατερωθεν, τεως δ' επι
του προτερηματος γι νονται Κατελανοι, και μεχρι και Μονοκαστανου τοπον κατατρε
χουσι και φονευουσιν. η δε πυστις επι διακοσιοις ιστα τον φο νον, πληγεντων και
αυτων ηγεμονων. τοτε βασιλευς εκ βασιλι κων εξωθεν μηνυματων μαθων το
συμβαν ηλγησε τε σφοδρα, και εν μεταγνωσει ην του μη πανταπασιν μετελθειν
Γεννουΐτας εκεινους, και μισθωμασιν οις απηιτουν εξικανωσαμενον συμμα χειν
πειθειν επ' Ἀμογαβαρους, ως ειχον ευθυς ορμησαντες, αλλ' ομως περι τας δοσεις
φειδω τινα και υπερημεριαν ενδειξαμενον νυν επι τοις ξυμβασιν αλγειν. εκεινοι γαρ
εν εξ χιλιασιν ιστων χρυσιου το μισθωμα απελθειν συνολους και μαχεσασθαι την τα
545 χιστην, των περι τον Μπυριγεριον ηδη εαλωκοτων· βασιλευς δε πεμπων τωι
μετρωι μονωι επιστευε συμπληρουν το των απαιτου μενων ποσον. ως δε στησαντες
εκεινοι ζυγοις το διδομενον εδο κιμαζον και πολυ το ελλειμμα ην, εξωργιζοντο και
αλλως εν με ταμελωι πως οντες, και αντεπεστελλον τους μισθους. Πατρο κλος δ' ην
τα ελλειμματα προφασις· ως γαρ και ταυτα βασιλευς επληρου και πεμπων
εξωτρυνεν, οι δε απο του λογου των βου λευματων κρουσαμενοι ιδιας προυτεινον
εμποριας, και προς αυ ταις ησαν ευθεως, και απηλλαττοντο την ταχιστην. Ὁ δε
βασιλευς τοιαυτα μαθων τοις ιδιοις παρεβαλε τα μι σθωματα και τριηρεις εξηρτυετο,
αναπαλαιειν την ητταν αιρου μενος. ου γαρ ισχυς επιλελοιπει τηι βασιλειαι, αλλα το
της αρ χης τελειον ην, καν ησθενουν τα οργανα και ατελεις αι λογον εχουσαι
σωματος στρατιωτικαι δυναμεις, της βασιλειας λογον εχουσης ψυχης, της
επεισπεσουσης αυταις ενδειας εφαινοντο· παρ' ην αιτιαν και παρεφεροντο κακ
μικρας κινησεως ειχον σφα δαζειν, κατα λογον νεογνων ζωων, α δη τελειας ουσης
 
 

160

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της εν 546 αυτοις ψυχης ατελη τα οργανα φεροντα την μεν κινησιν παντως
ενδεικνυσι και την του κινουντος ενεργειαν παριστανουσι, τα δε εικαιως και ως
εχουσι φερονται και παραβολωτερον αττουσι. και ταυτα εισι τα λεγομενα παιγνια,
ψυχης τελειας ενεργεια εν ου τελειοις τοις σκευεσι. (31) τωι τοι και πρωτον τεως
ορμην ιδων ατακτουσαν λαου εις νεωτερισμους εξεγειρουμενην, ην τις και αμηγεπη
παρακινοιη, εισαγει μεν και στρατιωτικον εις τινα δηθεν αναστολην, ομως δε και
Μαιμακτηριωνος πρωτηι το πρω τευον της πολιτειας συνηθροικως μακραν κατετεινε
δημηγοριαν, τα περι των Κατελανων απολογουμενος, και ως εξησθενηκυιων των
Ῥωμαικων δυναμεων ξενους ανακαλεισθαι αναγκασθειη τουτο μεν Ἀλανους τουτο
δε Ἰταλους, και ως ουδε μονος και πρωτος των ξενων δεξαιτο τινα και τιμησειεν,
αλλα και Ἰωαννης ο ∆ου κας Γουλιελμον τινα προσλαβομενος επ' αξιαις ιστα
Ῥωμαικαις, και ο πατηρ αυτου τον Ἰκαριον τωι μεγαλοδουκικωι τετιμηκεν 547
αξιωματι, και ως ουδ' αυτος ανιησι σπευδων επι τωι σως ειναι Ῥωμαιους, ει και θειον
μηνιμα τας ημων, φησιν, αμαρτιας με τερχεται, και ως ηγεμονων τα πλειστα
κακοτητι παραπολωλε τα πολλα αμελουντων. και πολλ' αττα συνυφανας τοιαυτα,
τελος εφ' ησυχιας μεν αυτους διαγειν επεταττε και τοις εργοις προσε χειν και μη
πολυπραγμονειν, αξιους μονον εαυτους καθισταντας εφ' οσον δυνατον, αυτωι δε και
τοις αυτου τα πραγματα επιτρε ποντας, καν που και θορυβηθειη, την αταξιαν
ανειργοντας, καθ' ην πολλοι δυσχερως, ως και εαυτους εχειν ειδεναι, κατα
διαφορους καιρους απηλλαχασιν, ως μεγιστου πολεμου της στα σεως ουσης της εν
ταις πολεσι, καθ' ην ουκ ........ και πρα γματων αλλ' ειρηνης ειναι και ομονοιας
ζημιαν, ηι τα παντα συγ χεονται. ως γαρ το υφ' εαυτοις εξαπατασθαι παντων
χειριστον δια το καθυ...... σμικρον αποστατειν αλλ' αει παρειναι τον 548 εξαπατωντα
και πειθους αναγκαις δουλαγωγεισθαι τον εξαπατωμενον, ουτω και το υφ' εαυτοις
πολεμεισθαι πολιν δεινοτερον, ως εντος των υπεκκαυματων οντων, εις βιαιας
ετοιμα κακιας αναψιν. δια ταυτα και περι πλειονος εποιειτο το της πολεως
αστασιαστον, και μαλλον εν τοιουτωι καιρωι καθ' ον των εκτος ανεγηγερμενων εξ
αναγκαιου και το εντος συγκραδαινεσθαι. ωστε και ορασθαι σφας ανεγηγερμενους
πρωτον μεν των ξυμβαινοντων χαριν εκ της στασιωδους ταραχης εκεινης, ως
παρακινησειομενων εκ της τυχουσης προφασεως, στρατιωτικας εισηγε δυναμεις
κατ' αναχαιτισμον των προσδοκωμενων θορυβων. τοτε την ενταυθοι σφων
ασχολιαν περιττον αλλως κρινων και των αναγκαιων υπερο ριον, αλλως εγνωκως
ασφαλισασθαι την ομονοιαν, και εξ αυτης τους συνειλεγμενους επεταττε χειρας
επιτιθεντας τοις ιεροις ευαγ γελιοις ομνυειν η μην πιστιν μεν φυλαττειν εις
βασιλεις, παντα δε διχονοιας τροπον και στασεως μητ' αυτους ενεργειν, και τοις
αλλοις, ει που και θορυβοιεν. δυσιν, ο λεγεται, χερσιν αντω θειν. και γε ανα την
πολιν πασαν [αναγκη ην τους παρευρι σκομενους] ειδες αν παρερχομενους
βασιλικους, και τους παρευ 549 ρισκομενους ομνυοντας. και τα μεν εντος της
πολεως επρατ τοντο τηιδε.
32. Ὁ δε βασιλευς Μιχαηλ ουκ ηρεμων ην την μαχην, αλλα παντα λιθον
κινων, το του λογου, οπως την ητταν ανα καλεσηται· ουδε γαρ υπεμενε το της
ψυχης αυτου ευγενες και ανδρειον ακουειν τε και οραν τα δεινα απερ επασχον οι
ελεεινοι Ῥωμαιοι υπο των αιμοχαρων Κατελανων. οθεν και παντα λογον αφεις
επισυναγει το στρατευμα, και καταλιπων την Ὀρεστιαδα περι την Ἄπρω πλησιον
κατασκηνοι, ως αμα εωι προσμιξων τοις Ἰταλοις· εκεισε γαρ πλησιον και αυτοι
κατεσκηνουν. τηι γουν υστεραιαι συνταξαμενος κατα τον του Ἱμερι λεγομενον τοπον
Ἀλανους μεν και Τουρκοπουλους εν ηγουμεναις συνταξεσιν ιστα, περι τον Βοσσιλαν
τουτους ποιουμενος, επομενους δε τους περι τον μεγαν πριμικηριον Μακεδονας
διεταττε, και μετα τουτους περι τον θειον αυτου Θεοδωρον τους αντολιηθεν
 
 

161

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απηιρκοτας, το Βλα χικον δε και οσον αλλο εκ θεληματαριων συγκροτουμενον ην,
και αυτο κατα τροπον περι τον μεγαν εταιρειαρχην συνταξαμενος ου ραγουν, αυτος
συναμα και Κωνσταντινωι τωι αυταδελφωι τε και δεσποτηι, και τωι πιγκερνηι
Σεναχηρειμ τωι Ἀγγελωι· ουδε γαρ ουδ' αυτος λαον αγειν ηιρειτο, αλλ' αμφιπονεισθαι
περι τον ανα κτα και οι πολυωρειν την ασφαλειαν ηθελεν. ουτως εκεινος τας
συνταξεις αποταξας, το οικειον απαν και μαχιμωτατον προσλα 550 βων, τον υστατον
ανεπληρου συλλογον. και αι μεν Ῥωμαικαι δυναμεις εις πεντε που τελη τα μειζω
συνεποσουντο, αι δε των αντιπαλων εις τεσσαρα, ων εν ην το των Περσων·
προσεκαλεσαν γαρ και Περσικον οι Κατελανοι. και δη καρτερας γενομενης της μαχης
και εκ χειρος, ενθεν μεν Ἀλανοι εκειθεν δε Τουρκοπουλοι συνεκθεουσι και τηι
προηγουμενηι συνταξει των Κατελανων προσ βαλλουσι. και ευθυς πυργος ησαν
εκεινοι, μηδεν μηδενι καθυ πεικοντες· εν ασφαλει γαρ ωπλισμενοι και τοις παρ'
εκατερα βαλλουσι πισυνοι καρτερως αντειχον. ου μην και εισβαλλοντες οι
προσδραμοντες το λοιπον εκαρτερουν, αλλ' ευθυς παρεκκλι ναντες επι θατερα δοξαν
παρεσχον τροπης, τωι μεν φαινομενωι και οις εωρωντο, ως δηθεν απογνοντες την
μαχην, τωι δε βαθυ τερωι και οις υπωπτευοντο, λειποταξιου εκοντες ειναι γραφομε
νοι, οις οτι μη τους μισθους ικανουμενοι μελετης ερραθυμουν πολεμικης. εισι δ' οι
λεγουσιν οτι και αναπυστον γεγονος εκει νοις το απο του Τουκται προς βασιλεα
μηνυμα περι της αυτων ανθυποστροφης (δηλον γαρ ην ως ο Τουκταις εκεινους ως
ιδιους και της των Τοχαρων αρχηθεν χειρος απηιτει παρα τον ανακτα
πρεσβευομενος) δια ταυτα καθυφεντες τας ορμας αρρωστοτερας 551 ειχον και
εδοχμιαζον. αλλα τουτο τοις κατοπιν ιουσι δειλιαν εμ βαλλει, και απροθυμως ειχον
περι την μαχην. οπερ ο βασιλευς ουραγων θεασαμενος, και περι τοις ολοις ως εικος
δεισας, αυτος ηναγκαζετο πολεμειν οικειωι σωματι, και γουν ετοιμος ην μετο
χετευεσθαι προς την μαχην. αλλ' ο προς τουτο ιππος εκ τινος δαιμονιου συμβαματος
και ης ουδεις αιτιας ᾔδει, των χαλινων ανεθεις, ρυτηρας μεν εις χειρας του ηνιοχου
αφιησιν, αυτος δ' ως ειχε κατα πεδιου κροαινων των εχθρων γινεται. επιβας γουν
αλλου και λαβων ανα χειρας υσσον ολαις ορμαις συν ολιγοις τοις περι αυτον
Ἀμογαβαροις επερραξε και αρεικον θαρρος εδειξε, παραυτικα τον πολεμον
αυτουργων. και κατα πρωτην εισβολην εκεινην εις ηρκεσε τωι υσσωι προσπαρεις και
πεσων, και δευτερος σπαθης γινεται παραναλωμα. εν ταυτωι δε δυοιν ορμησαντοιν
μετα γερρων ευθυ βασιλεως, εγγυς του εν χρωι γενεσθαι, τον μεν ενθεν ο πιγκερνης,
τον δ' ενθεν νεος τις και των βασιλικων παιδαρισκων δεχονται και την βασιλικην
περιποιουνται ζωην· πολλοι γαρ ατε βασιλεως εκ των σημειων φανεντος
επεισφρησαν τες ουταζον, ωστ' εξικνεισθαι και κατα του σωματος τας πλη γας, καν
και βασιλευς αγχιστροφους εποιει τας μετακλισεις, ει 552 μη των αλλων
φυγομαχουντων αυτος συν ολιγοις εν αναγκαιωι κινδυνωι ην και παρακληθεις
υπεστρεφεν. αλλ' οι μεν επισπο μενοι ουκ ανηκαν ετι, ο δε μικρον αναχωρησας του
κυδοιμου δα κρυα τε των οφθαλμων, οια λογος τον Ἀγαμεμνονα, ερρει, ελ κετο δ' εκ
κεφαλης προθελυμνους τας τριχας, τοις των Ῥωμαιων εποικτιζομενος πραγμασι, και
υποστρεφειν εσφαδαζε, καν ουκ ειχεν ολως. ελεος δ' ην εντευθεν θεου, και εννοια
τις εισηιει τους αντιπαλους ως κατ' απατην αναχωρουσι και ως ενεδραις
προλοχιζουσιν αλλοι, και ουτως ανειργονται της διωξεως. οθεν και ουτοι μεν της
επι το προσω φορας ιστανται, εκεινοι δε αλλος αλλαχου διασπαρεντες περισωζονται.
ο μεντοι γε βασιλευς κα ταλαμβανει μολις το Παμφυλον. και δη της φημης
διαδοθεισης ουκ ην οστις των γεωργων, εν ακμηι και ταυτα του θερους, εξω της
Κωνσταντινου εναπολελειπτο, αλλ' αμα παντοθεν μυρμη κιαν μιμουμενοι
εσκευαγωγουν εφ' αμαξων, θερη και δραγματα και σωρους χαιρειν εωντες. τοις μεν
ουν εναντιοις, καν ιστων τα ορμηματα τοτε κατα τινα ενεδρων υποψιαν, αλλ' ουν
 
 

162

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουκ 553 ολιγα των ανηκεστων πραξασι και τα προστυχοντα ληισαμενοις επηιει την
Ἄπρω περικαθησθαι των εισδεδυκοτων ενεκα, και επει ρωντο πολιορκειν· ως δ' ουκ
ηνυτον το παραπαν, εγνωσαν υπο στρεφειν. Ἀλανοις δ' απαξ αφεικοσι την προς τους
βασιλευον τας εννοιαν σκυλευειν τα εν ποσιν εδοξε, και φιλοι μεν εφισταν το,
εχθροι δ' απανισταντο. Ταυτα μαθων ο βασιλευς, και ως εικος επαλγησας τηι συμ
φοραι, τωι μεν υιωι τε και βασιλει τους παρακλητηριους ως ειχεν ενεσχεδιαζε, τον δε
Κουτζιμπαξιν απολυει προς Ἀλανους, αμα μεν εκεινους εγκαθεστηξοντα, αμα δε και
Τουρκοπουλους δουλα γωγησοντα· τωι γαρ ομοεθνει τε και ομογλωσσωι, και οτι συνη
θης ην Ἀλανοις εν Νογα, και οτι την προς Τουκταιν πρεσβειαν αυτος εποιειτο, εις
αιδω πρεπουσαν υπηκοοις επαγαγεσθαι σφας επιστευετο. αυτος δ' εξ αυτης
στρατολογειν τε και εφορμαν ηβουλετο μεν, επειχετο δε εξ αναγκαιων πολλων
αντισπωμενος. δια ταυτα και απο γης μεν δυναμεις αποστολους προσετοιμαζει, οις
θαρρουντες οι προσχωροι αφοβως εργαζοιντ' αν τα του θε ρους, Ἀμογαβαροις δε
τεως ανακωχας διδους ως αυτικα κατα 554 δραμουμενος συναχθεισων των
δυναμεων, επειτα εν τρισι και δεκα ναυσι Γεννουΐτας εκ των Λαζων υποστρεψαντας
συμμαχειν επεχειρει πειθειν. αλλα τοσουτον των βουλευματων εδεησεν ωστε και εξ
αυτων δυο ναυς τας καλλιστας εκπλευσαι αγουσας προς Ἰταλων ηθη και
Μπυριγεριον. οι δ' εν ταις λοιπαις Γεννουῗται το εμπορικον προισχομενοι απαιρειν
και αυτοι ητοιμαζοντο. μο λις αξιωσεως χαριν εκλεγονται δυο, μισθου νομισματων
εξακισ χιλιων, πλην επι ρητοις, ωστε υφ' ορκωι βεβαιωι δυο μηνας εκδουλευσαι τωι
βασιλει, συμπραττοντας τοις λοιποις και πολε μουντας ες απαν ως εχθροις βασιλεως
τε και του περιφανους σφων ξυνεδριου. οι δ' εν ταις επιλοιποις εννεα ωμολογουν
τωι βασιλει και αυτοι επιστηναι δωρεαν, και εφ' ημεραις προσκαρ τερησαντες κατα
τινα των εχθρων δειλιαν πραξαι και υπερ των Ῥωμαικων πραγματων πειρασασθαι,
καντευθεν αναχωρειν, καν ευοδοιεν καν μη. ταυτα διαπραξαμενος βασιλευς, πως αν
το εντευθεν των εχθρων περιγενηται, βουλευομενος διεσκοπει.
33. Ου μην δε και οι ανα την Ἀδριανου εγκεκλεισμενοι Κατελανοι, περι
εξηκοντα οντες, οι και του Καισαρος εκποδων γεγονοτος επειτα ορκοις
δουλαγωγηθεντες εγκατεκλεισθησαν, ουδ' 555 αυτοι γε το περι τον βασιλεα
αναπυστον γεγονος το παραπαν ημελουν, αλλα φημης διαδοθεισης ως κατα κρατος
ηττηθεντων των ημετερων και οι του γενους αυτων μεχρι και αυτων ιασιν,
αρηξοντες σφισι, ρηξαντες τα δεσμα, επει εκφυγγανειν ουκ ειχον δυσανοικτου οντος
του πυργου ινα και εγκαθιδρυντο, ανω που ανερρηφοτες κατα το υπαιθρον εκειθεν
παρακειμεναις πετραις ηκροβολιζοντο και τους επιοντας ημυνοντο, σκοπουμενοι
κατα πιπτειν μετ' ασφαλειας. αλλ' ουκ ηνυτον το παραπαν, των πο λιτων εκεινηι πηι
περισταντων. οθεν και ολιγων φυγομαχησαν των και εαυτους παραδοντων, οι
λοιποι μεχρι και αυτου θανα του ενεργεστερον επολεμουν και βαλλοντες
ετιτρωσκοντο. τελος υλην παντοδαπην συμφορησαντες οι πολιται πυρ ενιασιν ως κα
ταφλεξοντες και πυργον και τους εν τουτωι. και το μεν ᾔρετο μεγα, οι δε τηι φλογι
ενειλουμενοι ουδ' ες βραχυ του ευτολμου καθυφεικεσαν ληματος, αλλα πρωτον
περιδυομενοι εσθητας, κατα πυρος βαλλοντες, το πυρ οιον ημυνοντο, επειτα κατ' ολι
γον κραταιουμενου του φλεγοντος ανηλισκοντο ες αυτο πηδωντες εκοντες,
φιλημασιν αλληλους αφοσιουμενοι και σταυρωι φραττο μενοι. δυο δε τινες εξ
αυτων, αδελφω και γενος και γνωμας, 556 στερρως περισχοντες αλληλους και τα
εσχατα περιπτυξαμενοι, αμα μεν οικτωι αμα δε και αρεικωι επαρθεντες ληματι, του
πυρ γου καταπεσοντες εξ αυτου διαπεφωνηκεσαν. παις δ' εκεινοις συνην, και επει
αργος ην εκ φιλοικτου δειλιας και δηλος ην μενων την αυθεντιαν, ευθυς
αφειδουντες εκεινοι και περισχοντες τον νεανιαν ερριπτουν κατα πυρος ευθαρσως,
ως ουχ ηκιστα σωσον τες η απολουντες. και ταυτ' εδρων εξ απογνωσεως του ολως
 
 

163

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιγενεσθαι· ουδε γαρ εκ του αντιπαλου σφισι τε και τοσαυτηι πολει ξυνεβαινε τον
αγωνα ειναι.
34. Ἀνδρεας δε Μουρισκος, ον και βεστιαριον προς βα σιλεως καταστηναι εν
τοις προσθεν λογοις ελεγομεν (ουτω γαρ ο της δαπανης χορηγος τοις επι των νηων
ονομαζεται), υπαρχος του στρατιωτικου παλαι γενομενος, εν δυσι ναυσι Τενεδωι
προσ σχων καρτερως επολιορκει το εκεισε φρουριον. και ηδη μεν ου τος επιδοξος ως
αλωσων ην, Γεννουῗται δε τυχοντες εκ παροδου σφισι τε εκοινολογουντο, και τον
απαντα λογον εν τουτοις ιστων, ως ει μεν κατασχειν το φρουριον θελοιεν αυτων
μεσολαβουντων, ακονιτι γε ληψαιντ' αν, ει δε γε των εντος ες απαν περιγενεσθαι,
ουκ αν αναιμωτι το συνολον απαλλαξειαν. και οπηι σφισιν επι χειρητεα ες την
πραξιν ειη, διεπυνθανοντο. ξυμφερον δε το γε 557 μετ' ειρηνης απηλλαχθαι δοξαν,
αυτοι τοις ενωικηκοσι τηι νησωι επικοινα βουλευσαμενοι τα μεν σωματα σφων επι
ταις ιδιαις ναυ σιν επιβησαντες περιεποιησαντο, κενον δε το φρουριον αφιασι. και
μεγα τι εφημισθη τουτο, ως αυτην Καλλιουπολιν κατασχον των· ες τοδε ομως και
μονον απεκριθη το φημιζομενον. Ουδεν δε τεως ενεωχμωσε και το περι της
Αυγουστης φη μισθεν Ειρηνης, ητις επι δυσιν ηδη χρονοις Θεσσαλονικηι παρα
μεινασα τα προς αυτης και των παιδων διυκει, εις επιγαμους ορμωσα συμβασεις. το
δ' ην των εις τα τηιδε απτομενην συμ μαχικον επαγεσθαι εκ τε Βελεγραδων
Ῥωμαιων κατηκοον και πλειστον αλλο Τριβαλλικον ξενικον. αλλ' οι αυτοι ησαν και
τα αυτα επραττον παλιν οι εναντιοι. τεως δε εκεχειρια ην των πο λεμων, εξ εγγιονος
των κατ' Ἄβυδον στενων των βασιλικων τριη ρεων πλεουσων κατα κωλυμην της
εωθεν των Περσων περαιω σεως. ους ουδ' αυτοι προσεποιουντο, ως ελεγετο,
Ἀμογαβα ροι, ινα γουν δυνατα σφισιν ειη αγειν και φερειν ους φθασαντες
διεπερασαν, κατα το αυτοις αρεσκον, τηι καθ' αυτους πληθυι δουλαγωγουμενους, ει
και πολλοι την περαιαν διακατεχοντες, ιοις τιτυσκομενοι, της ηιονος απηρτων τους
ημετερους, ην τι που 558 και εγχειροιεν οπηι παρατυχοι ορμιζεσθαι η μην
υδρευεσθαι. πασαν γαρ ηιονα διηνεκως ξυνεβαινε Περσαις κατεχεσθαι, πλην των
οσον κατ' Ἀτραμυτιον και Φωκαιαν ην, ο δη τωι Μανουηλ Ζαχαριαι κατειχετο, ου
τοσον χωριων ισχυι οσον τωι των περι εκεινον Ἰταλων οντων εις πολεμον θρασει
πεφυλαγμενον. τωι τοι και ατημελημενας τας εκατερωθεν νησους ορωντες ουτοι
επιμα χωτατας κειμενας τοις τολμησειουσι ξυμβαλειν (ουδε γαρ σφισιν αποδραστα
ην τα ες κινδυνον σφων αλωμενων) πεμψαντες βα σιλεα ηξιουν η αυτον ταις νησοις
το αδηιωτον προνοειν, η αυτοις επαγγειλαι τα ες φυλακην, ανεντα και τας εκειθεν
εισπραξεις, αις ειη αν χρασθαι ναυς εξαρτυομενοις εις την των επιτιθεμενων
ανταγωνισιν· εκεινοις γαρ και προς χρονον ο βασιλευς Μιχαηλ τον τοπον εδιδου
προς εργασιαν στυπτηριας επιτηδειως εχοντα. οι δη και την πολιν καταλαβοντες
βασιλεως ευμενους ετυγχανον ες ο πραξαι σφισι το κατα βουλησιν, ει και ταυτα εν
αναβολαις ην ετι.
35. Τοτε και η παλαι συζυγεισα τωι Σμιλτζηι καταλα βουσα την πολιν, ως
ελεχθη το προτερον, τας μετα του βασι λεως επιγαμιας κατησφαλιζετο. α δη μαθων
Ὀσφεντισθλαβος, 559 ζητων και αυτος λιπαρως κηδος εκ βασιλεως, και ηδη τον
Ἐλτι μηρην απογνους ως προς βασιλεα και αυτον αποκλινουντα, γαμ βρον γε οντα
Σμιλτζαινης, πεμψας δυο φρουρια των καλλιστων, Ὑαμπολιν και Λαρδαιαν, α δη
Ῥωμαιους αφελομενος προτερον εδιδου κατα χαριν Ἐλτιμηρηι θειωι γε προς πατρος
οντι, δι' ομο λογιας και αυθις αναλαμβανει και φρουροις εισαχθεισι κατασφα
λιζεται, επιδοξος ων και τοις λοιποις εγχειρησων. η γαρ απο τυχια του βασιλικου
προς αυτον κηδους τας ορμας εκεινωι παρω τρυνεν, ει και υστερον καιροις ιδιοις και
τουτο γεγονει. και ως παλαι Βουλγαρων οντα τα χωρια εσφετεριζετο. ευκει δε το δαι
μονιον Ῥωμαιους και κατα δυσιν εισπραττομενον δικας ων εμφα νως ουχ οιοι τ'
 
 

164

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ησαν ειδεναι πλημμεληματων, ει και ο της πο λεως ιερευς τας των εισπραττοντων
εργολαβιας επηιτιατο, ων ουδ' αυτωι ες απαν, ως τους παντας ειδεναι, ου μετον ην,
και μαλλον επι τοις της εκκλησιας πραγμασιν. ουδεν γαρ ην ελλει φθεν των
προτερων εκεινων οπερ ουκ αυτος εχων, και αυτα δη τα των αξιωματων προνομια
ακριβως αυτοις ενεργουμενα, ως απαυανθηναι τελεως τουτοις και τας τιμας,
πτωχων μεν πολυω 560 ριαν προΐσχετο, τιμιους δ' ανδρας και αιδους επιεικως
αξιους παρ' ουδεν εχων, μηδεν εκεινοις ζωης προνοων, αλλα και αναλ γητως ως
ενην προσφερομενος εκ πικρου και ατενους ηθους, πτω χευειν εποιει, ω συμφορας
ουχ οιας τ' ενεγκειν ελευθεροις ολως, πανταχοθι της πολεως. τωι γαρ ηθει πικρωι γε
οντι ο των παλαι ξυμπεσοντων κατα μνημην συντακεις κοτος κοινην Ἐριννυν αντι
κρυς εποιει τον ανθρωπον, μηδ' αυτου βασιλεως ολως δυναμε νου μεταβαλλειν το
ηθος, ει που γε και οικτιζοιτο. οσημεραι γαρ αναφορων προς αυτον γιγνομενων
ουδεν το παραπαν ηνυετο. και ως εικος κατενοειτο και προτερον ταυτα πραττειν
θελων, ει και παρα πολλων και μεγαλων τωι βασιλει πλησιαζοντων κατεκω λυετο.
νυν δ' αλλα των μεν εξ ανθρωπων γενομενων, των δ' εκποδων εκοντων, των δε και
κατ' επηρειαν απαλλοτριωθεντων και βασιλεως και πολεως, αυτος το κατ' εθος
πικρον ως εικος θελητον ραιδιως εξηνυε, μηδενος τον κρατουντα τολμωντος νυτ
τειν. και ωσπερ αν ει θεου αργουντος, κατα την δημωδη παροι μιαν, τινα
πραττονται, ουτω και βασιλεως αργουντος, δικαιω 561 ματων προισχομενων θεου,
οις ουδ' αυτος ανθρωπος γεγονως εχρησατο, ταυτ' εγιγνοντο. και οτι μεν δι'
αμαρτιας η παρα χωρησις, προδηλον· πλην αλλ' ο προς το κολαζειν κληθεις φο
βεισθω την προσκλησιν, ως ουδεν ολως των αγαθων αγγελων κολαζειν τους εις
θεον αμαρτανοντας. αλλ' ως εοικε, μελον ην θεωι κοινηι και τους εντος κυρησαι τοις
χαλεποις, ει και μη ομοιως τοις προστιμωσιν εχρωντο μηδε τας κολασεις υφισταντο
τας αυτας, ως εκει μεν πολεμιων οντων των επιτιθεμενων, εν ταυθα δ' ιδιων, κακει
μεν εις σωμα του κινδυνου περιισταμε νου, ενταυθα δε και εις ψυχην διαβαινοντος.
αλλα ταυτα μεν οπηι τωι θεωι φιλον αγεσθω, ειθε δε γε και αμεινον· ημιν δ' αυ θις
εκτεον των εφεξης.
{Η.} Ἤδη μεν ουν τοιν βασιλεοιν τωι μεν εικοστον και τριτον τωι δε
δωδεκατον αυτοκρατορουσι ξυνεβαινεν εξανυεσθαι, και τα μεν κατ' ανατολην και ες
τοσον ενοσει εκ της των Περσων επιθεσεως ωστε και ανηκεστως εχειν δοκουντα
παρεωσθαι το ξυμπαν, και 562 αποπροσποιεισθαι τα περι εκεινων λεγομενα οις οιοις
τ' ην ακου ουσιν αν εξιασθαι, τα δε κατα δυσιν, ενθεν μεν Ὀσφεντισθλα βος τα
Ἐλτιμηρη κατηκοα, ουδεν επευλογουμενος οτι μη την ες βασιλεα οι αποκλισιν
αιτιωμενος, αγων και φερων τα παντα εξε ληΐζετο, μηδ' αυτων των Ῥωμαικων
απισχομενος, εκειθεν δε Ἀμογαβαροι τωι καθ' αυτους κρατυνομενοι θρασει εξ
υπογυου κατα την μαχην ευημερησαντες ουδεν οτι του εντος ποταμου Μα ριτζης,
ουτω πως επιχωριως λεγομενου, αδεες ειασαν και εν κα ταστασει. ευεφοδος δε και ο
κατα Θραικην εκειτο τοπος, και τοις προσοικουσιν οσα δη και τον περι ψυχης
τρεχουσι κατηπειγε το μεταναστευειν, το παντ' ερημ' ησαν των ενοικουντων, πλην
οις αφροντιστουσι κινδυνου σκυλευειν και φωριοις αποζην εξ αλα στοριας ειθιστο. ο
μεντοι γε βασιλευς Μιχαηλ το ∆ιδυμοτειχον υπεισδυς, ου τι εκουσιος γε, αλλ' ουκ ην
ολως προς ηδονην τοις στρατιωταις επισπεσθαι οι οκνησει ισχομενοις, τας εκ του
πολε μου τρωσεις εθεραπευετο. βασιλευς δ' απογνους εντευθεν την προς
Κατελανους μαχην, ανδρας ολως δυσθανατωντας και το ζην εν πεττοις ωσανει
τιθεμενους, αλλως εγνω τα κατα τουτους 563 μεταχειρισασθαι, και μαλισθ' οτι
ηγελλετο οι Περσας μεν και αυθις, ην νηων τυχοιεν, αντιπεραν ωρμησθαι, ειναι δε
ταυ τας, ην βασιλευς θελοι, τας βασιλεως εκεινηι πηι σαλευουσας καθ' ον και
 
 

165

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λελεκται τροπον, επειτοι γε και δι' υποψιας Ἀμο γαβαροι γενομενοι της επι την
Καλλιου συν αυτοις εισοδου διεκω λυοντο. αυτους δε Κατελανους γνωσιμαχουντας
εις την μετα του βασιλεως ειρηνην ρεπειν, ην τις τα πιστα σφισι διδοιη. ετυχε δε και
γραμματευς του Καισαρος, Ἰακωβος τουνομα, αλους επι Τενεδου γραφας παρα τους
εν Σικελιαι κομιζων, ον επαναχθεντα προς βασιλεα βασιλει πληροφορειν ξυνεβαινεν,
ως ην μη γε και αλλοι προστεθειεν σφισι Σικελιηθεν αναχθεντες, τας ορμας αυ τοι
υποκλωμενοι ετοιμοι εισιν ειρηνευειν. το γουν εκειθεν ιεναι τινας, οσον το αφ'
εαυτου συνεργουντος ει επισταιη, αλοντος ανακεκοφθαι. ειναι δ' εντευθεν ευχερες
αυτους μετελθειν και το της ειρηνης προβεβλησθαι σχημα βασιλει τα μη μαχιμα
επαγ 564 γελλοντι· πεμπειν δε τους πιστους ες τα μαλιστα σφισι δοξαν τας, και οις
ην ως ηκιστα διαψευδεσθαι υπειληφθαι. ταυτ' αρα και βασιλει τους λογους
αποδεξαμενωι, το μεν αυτωι επιστελλειν τα της ειρηνης συναμα και αλλοις
διαπρεσβευσασθαι, οσον των ονηΐστων, τοσουτον ουκ εχεγγυον εκ της προς το γενος
οι οικειο τητος κατεφαινετο, αλλως δε τα της γνωμης κατασφαλισαμενου, ουδεν
εμποδων υπετοπαζε τωι τουτοις επιχειρειν αυτου γε πρε σβευοντος. οθεν και ορκοις
προκατελαμβανε, και συν αυτωι τον των Λατινικων ερμηνεα Κορονην
εξαποστελλων εκελευε την τα χιστην ιεναι και τα της ειρηνης πειραν ως οιον τε
διαπραττεσθαι. και δη παραγενομενοι ου πολλωι υστερον σφισι συναμα και τισιν
αλλοις τρισιν, καθημενων δ' εν τινι των φρουριων και μηνυτηι χρησαμενων, οι εν
τωι φρουριωι Καλλιουπολεως Κατελανοι ομη ρους δοντες κατα πιστιν του μη τι
παθειν εκεινους ανηκεστον, ιππους πεντε πεντ' ουσιν εξαποστελλουσιν, εφ' ωι και ες
αυτους 565 γενωνται· πλην εκαστωι συνεπωχειτο οπισθεν ο φυλαξων τον επι βατην,
τωι μεν δοκειν, μη πως εξ εφοδου τις εκπηδησας των Κατελανων αχαρι τι δρασοι τον
πρεσβευτην, τωι δε βαθυτερωι, ως αν μηδε καιρον διδοντες σφισι προμαθειν τι περι
εκεινων εκ τινος περιεργιας επερωτησασιν.
(2) οι και επισταντες ελεξαν ταδε. "βασιλευς Ἀνδρονικος ημετερος μεν
δεσποτης, σφων δ' υμων κλητωρ, ταδ' επηγγειλεν υμιν. χρεων ανδρασι θεου μεν
τιμαν αιρουμενοις δικην, βασιλει δ' ες τα μαλιστα μεμνη σθαι χαριτων δικαιοις ουσι,
μη ο τι βουλομενοις αν ειη σφισιν, αλλα και ο τι συνενεγκοι αν ες το μετα ταυτα
σκοπειν. το μεν γαρ αβουλου και προς το παραυτικα μονον αφορωσης γνωμης, το δε
την εις το μελλον προνοιαν αταμιευτον ουκ εαι κεισθαι. και υμιν τοινυν, ει μεν την
αρχην τα των εχθρων ελομενοι ες την Ῥωμαιων γην εσβαλειν εγνωτε, ου δικαιως
αν νεμεσαν εχοι τις· μηδε γαρ ανθρωποις ασυνηθες τουτ' ειναι, και μαλλον οτε και
τα γενη διαλλαττοιεν, οις ενι μεν σπονδαις χρησθαι, ενι δε και ομοσε ταις μαχαις
ιεναι. επει δε ξυμμαχοι προσκληθεντες τα 566 των εχθρων, ου δεον ον, εκ του
εξαιφνης ανθειλεσθε, πως αν μη θελων τις υμιν νεμεσαν εκφυγοι το νεμεσασθαι;
μνησθητε γαρ προς εκεινους χειρας ανταιροντες, υπερ ων κινειν οπλα προς τους
σφισι πολεμουντας μεγαλων ωμολογησατε των μισθων. πως δε δικαιον και νομιμον,
κειμενων ειτε θειων ειτε και ανθρωπινων, θεσθαι μεν εν αλογιαι τα ομωμοσμενα,
μεγαλων δε χρηματων ων εις υμας εδαπανησαμεν, τας καθ' ημων ορμας αντιδουναι;
τι δ' υμιν και αποκριθειη ες το μετεπειτα ονομα; συμμαχους ονο μασειε τις; αλλ'
αιρετεα τα των εχθρων υμιν εδοξεν. αλλ' εχθρους; και τις αν και τινας μεγαλων
μισθων επι σφετερωι πο νηρωι προσκαλεισθαι δεξαιτο; αλλα συμμαχους μεν το
πρωτον, πολεμιους δ' εσεπειτα κατασταντας; και τι γ' αλλο υμιν τις επι καλοιη
δεινον, ει συμμαχοι επισταντες, πολλων και ταυτα των αναλωματων, επειτα
εσπεισασθε μεν τοις εχθροις δι' ους προσε κληθητε, μετ' αυτων δε την ημετεραν
ληΐζεσθε; τι δε και απο λογουμενοι Χριστιανοι Χριστιανους τα ανηκεστα δρατε, τωι
μη ες αναβολας θεσθαι, κακοι δοξαι ωσπερ αιρουμενοι; τι γαρ των 567 κακων ουκ
ειργασθε; ου χωρας ηνδραποδισατε; ουκ ανδρας εκτεινατε; ου νηπια και πρεσβυτας
 
 

166

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθρωπους οικτρους, τα μεν ανηλεως διεχρησασθε, τους δε πασαν ιδεαν βασανων
διενεγκειν αναγκασαντες επειτα εκποδων εθεσθε; τι υμιν του πρακτορας τοσουτων
γενεσθαι κακων αιτιον; Καισαρ απωλετο. αλλ' ουχ ημων γε θελοντων, οιδεν ο πανθ'
ορων οφθαλμος· αλλ' οις εντετροφε μισος το κατ' εκεινου εκ τινων παλαιων
μηνιματων, τουτοις και μονοις αυτοβουλον ειργασται το πραχθεν. το παθειν ουν
εκεινον τα χειριστα, ως ουχ ημιν μετον ολως εις ζημιας δο κησιν, σφισιν αυτοις εις
εκδικησιν περιγραφετε. και μην παις ην ημιν η εκεινωι συνοικουσα, ωστ' αν και
συγγνωτεα εδοκει, ην που τι οι και πεπλημμελητο. και το ουτω τα πεπλημμελημενα
μετερχεσθαι τοις των Ῥωμαιων ηθεσιν ηκιστα χωρητεα. και τουτ' ην ισως ει
προυπτον ην το αδικημα. ην δε μηδεν εχοι τις εγκαλειν ως και αυτοις ημιν
βουλομενοις ειδεναι αν ειη, πως αν 568 αιρετεα ημιν τα μη ξυνοισοντα ξυνεβαινεν
ειναι; χωρις δε του των, τοις μεν ουκ εχουσιν αν οπηι τραπειεν, ην που τι των αβου
λητων παρα τινων γενοιτο, εκεινοις αν ξυμβαιη και παρα τα οι κεια ηθη
παρατολμαν. οις γαρ σφισιν εν στενωι κομιδηι τα της εκδικησεως, επιχειρητεα και τα
ηκιστα αν ες απαν συνηθη· φε ρει γαρ εις καιρον ταυτα το απογνωναι και το των
δρασειοντων ασθενες και αμηχανον του και τα συνηθη παραβαινειν. και ων
πραττομενων η μεμψις εφηπται, αιτιασαιτ' αν τις δικαιως· οις δ' εν ισχυι το
μετελθειν ως βουλοιντ' αν, το αιρετην αισχυνην περιβαλεσθαι σφισιν εαυτοις πως
ουκ αβουλητον; των μεν ουν πεπραγμενων ουχ ηττον ξυγγνωμονας ειναι χρη, η
εκδικητας βου λεσθε γιγνεσθαι, τους ουκ αν ει μη αιροιντο κακοι φαινεσθαι και
εκσπονδων χειρους ζημιωθησομενους το συνολον. ει δ' ουν, αλλ' εκ των φθασαντων
σκεπτεα αν ειη υμιν οποσοις, δεον παρ' εχθρων πλουτειν, εκ των ημετερων
εξωλβισθητε. και αφιημι 569 οσα ηλογηκοτες των εις Ῥωμαιους σπονδων και
συνθηκων ηνδρα 569 ποδισασθε· αλλ' οποσους ημων διδοντων η και
εκκεχωρηκοτων λαμβανειν απωνασθε. το γαρ των συμμαχων σχημα, και το ετι
δοκειν των ημετερων υπερπονειν, ως λαμβανοντας διετιθει τους ουδεν ηττον
διδοντας, καν τις και ακων ειναι εδιδου προσ αφαιρουμενος. τουτων μνησθητε, και
τας εξ αρχης ομολογιας αιδεσθεντες αις εμπεπεδωσθε, Καισαρα μεν προφασιν
τουντευ θεν αποθεσθε, εννοια δε εισιτω οπηι γης προσκαθημενοι ταυτ' εργαζεσθε,
και ει ακινδυνα σφισιν αυτοις το ες νεωτα εσται. ημιν μεν γαρ και ες τοδε δοκησιν
παρασπονδησεως, ως ηκισθ' ημιν πρεπουσαν, αποκλινουσι μαλακωτερον τα της
μαχης επικε χειρηται· δεινα γαρ τα ξυγκειμενα απρακτειν πειθει και τα δει νοτατα
πασχοντας, και πασχουσιν εστι καταφυγη η των διομω μοσμενων αιδως, ην τις και
μεμφοιτο. υμιν δε οποι περιστη σεται τα της τολμης, ουκ εις μακραν, ει μη παυσησθε,
εισεσθε. 570 αλλ' ομως χρη και προαναστελλειν λεγοντας· ουτω γαρ και την του
εσαυθις λελειφθαι ημιν λογον συγγνωμης παρα τοις τα δι καια κρινουσι δοξαν
αποισαιμεθ' αν, και προσεσται το δικαιον αυθις, τας δικας λαμβανειν, υμων
διδοντων και ακοντων, συν αρηξει θειαι προαιρουμενοις, επειπερ αρχειν της μαχης
ου κατο κνειτε. δει γαρ την του παρασπονδειν δοκησιν ες απαν εκκλινειν. ο γαρ επι
τοσουτοις δεινοις την αρχην ες ειρηνικας αξιουμενος και μη θελων, εκεινος και την
του παρασπονδειν την αρχην δοκησιν δικαιως αν απενεγκαιτ' αν. τοις γαρ επιουσι
το πρωτον, ου τοις αμυνομενοις το αδοξον τουτο προσρημα περιστησεται, ην που τις
αδικων τας συνθηκας την αμυναν προσκαλοιτο. δυοιν ουν ελεσθαι θατερον
αναγκαιον ισως και ουκ απο του τωι παροντι καιρωι πρεποντος, η παντα λαβοντας
προς τα υμετερα επανηκειν ηθη, η παντ' εχοντας ημιν προσφοιταν, ως επι μισθοις
και αυ 571 θις εσομενους, τηι των Ῥωμαιων υπηρετεισθαι αρχηι. ουτω γαρ κατ' αμφω
και επι βεβαιωι της κτησεως συμβαιη αν τα παντα κεκτησθαι, και το εις αγαν τας
σπονδας ημελησθαι ηκιστ' αν δοξειε. και οποι ποτ' αν προσχωρησητε, την της εν
ασφαλει συμμαχιας δοξαν ουκ ες απαν αποβεβληκοτες ειητε, επει τιν' εχει λογον
 
 

167

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εφισταμενους αμυντορας, επειτα επικλημ' ο τι τυχοι προ βεβλημενους εχθρων
καθιστασθαι τα πικροτατα; ει δε και μι σθοφοριας, ως πεπυσμαι, προτενειτε, αιδως
και μονον το λε γειν. τινων σπουδασματων χαριν και πονων; καλα γε ες Ῥω μαιους,
καλα και δικαια μεγαλους εφελκειν μισθους. το πρατ τειν γουν ταυτα ομολογουντες
εχθρωδες ειναι τους υπερ τουτων μισθους ως συμμαχοι απαιτησετε; και ποιαν αρα
αγνωμοσυνης ουχ υπερβαλεισθε υπερβολην; α γαρ υπερ Ῥωμαιων πεπραχθαι σφισιν
ημιν εδοξε, και υπερ το δικαιον εμμισθ' αν ευροιτ' αν σκοπουμενοι· τα δε κατ' αυτων
πεπραγμενα τοσον εφελκειν μι σθους δικαια εισιν οσα και δικας αυτων υποσχειν
δικαιοι αν λο γισθειητε. χρεων ουν εντελεχεστατα βουλευσαμενοις οπηι δοκει
ποιητεα ειναι, ταυθ' ελεσθαι, ως ημιν γε το απο τουδε λογος 572 ουδεις προς υμας,
ην πηι γε αλλως η ως ημιν ανδανηι γνοιητε." οι μεν ουν πρεσβεις τοσαυτα ειπον,
εκεινοι δε τους λογους ενδε ξαμενοι ουδεν ο τι προς ειρηνικας εδοκει σπονδας
υπεκρινοντο, αλλα πληρεις κορυζης Ἰταλικης λογους εξεφερον. και τελος "ην
βουλομενωι βασιλει ειη" εφασκον "ενσπονδους ημας απαλλασ σεσθαι, παρεκτεα μεν
τους μισθους ων δεδουλευκαμεν, απολυ τεα δε και τους ημετερους, τους τ' αλλαχου
και τους κατα πο λιν, αυτους τε και νηας, Γεννουΐτας πεισαντι, εξωνητεα δε και τους
ιππους τιμης δικαιας, ετι δε και τα ανα χειρας σκυλα και αιχμαλωτους. και ουτως
αφεντες υμιν πολεμειν την ταχιστην απαλλαξομεθα. ως ημιν μη ουχι του βιου την
αρετην ανταλ λαττεσθαι, ην αιρεσις αμφοιν κεηται, αιδως και πονος ουχι μι κρος."
ταυτ' ειποντες, και την πρεσβειαν εξ αυτης αποπεμ ψαντες, ερασται πραγματων
ατοπων εκτοπως ησαν.
3. Ξυνηνεχθη δε και τι επι τωι σφων ες μαλιστα αγαθωι, ο και αυτικα ως
λεξων ερχομαι. οι μεν ουν μετ' αυτων Περσαι μεριται των σκυλων εκεινοις
γενομενοι της ισης ητεμβοντο και παρα δυο εν λαμβανειν εδικαιουντο, τας επ' ισων
εν πασι μερι δας τα συγκειμενα εχοντες. Ἰταλοι δε ιππεις σφας αυτους παρα 573
πεζους εκεινους τους πλειστους συνεκρινον, και αλλ' αττα δι καιολογουμενοι, δεινα
ποιουντων εκεινων ει των ισων στεροιντο, ημελουν ες αγαν. οθεν και τισιν εκεινων
αντιπεραν εδοκει, και των τινι Ῥωμαιων προστυχοντες εν ρηταις ομολογιαις και
ορκοις συνεφωνουν αυτοι μεν διδοναι αξιον το πορθμειον, εκεινος δε
ακακουργητως διαπεραν. αλλ' εκ του αιφνηδον περαιουμενοις ο Ἀνδρεας
Μουρισκος εφισταται, και μεσον του πορθμου προστυ χων τους μεν Ῥωμαιους
περιποιειται, Περσας δε ως αν μη ων αυτος επωμοτος εργον μαχαιρας ποιειται. τουτο
γνωσθεν Περ σαις της επι τα οικεια ηθη αφιξεως και λιαν ανειργει, και ουτως
εσαυθις προς Ἰταλους κλιναντες συν αυτοις τας Θραικικας κατα τρεχουσι χωρας.
αλλ' ο μεν Μουρισκος βασιλει παραγεγονως, αμα δε και των τριηρεων της επι τωι
πορθμωι ασχολιας απαλλα γεισων, εκεινος μεν την του αμηραλη αξιαν παρα του
κρατουν τος λαμβανει· Ἰταλοι δε και Περσαι, επει ουδεμια των βασι λικων τριηρεων
εκεισε πηι προσεκωχευε, τα πιστα επι τωι φρου ριωι τωι της Καλλιου σχοντες, ολιγους
τινας κατα φυλακην αφεν τες ολαις ορμαις τα προστυγχανοντα εξεληΐζοντο, ανδρας
κτει νοντες, τας δ' εν ηλικιαι γυναικας και παιδας ανοικτι εξανδραπο 574 διζομενοι
και χρηματα μυρια συλλεγοντες, ζωων αυτων και των ευωνων πραγματων
παρορωμενων. ληια δε και θημονιαι μυ ριαι, τα μεν παρηβηκυιαις εφριττον ταις
αθεραις, αι δε ατη μελημεναι κειμεναι καθωρωντο.
4. Ου μην δε και Ἀλανοις ετερωθεν, ετι δε και τοις εξ υπογυου Χριστιανοις
Τουρκοπουλοις, οι δη και ου πολλωι προ τερον χρονωι εκ των βορειων βασιλει
προσεφοιτησαν, ουδ' αυ τοις αλωβητον διετηρειτο το ενσπονδον, αλλα μιαν μεν
ειχον την γνωμην αποστατουντες, εκατεροι δε τα οχυρωτατα κατασχοντες, ουδεν
οπερ ου καταθεοντες εξηφανιζον. και οι μεν Τουρκοπου λοι αλληι πηι ωχυρουν τας
μετοικιας, οποθεν ως εξ ορμητηριου εκθεοντες δεινα Ῥωμαιους ειργαζοντο· Ἀλανοις
 
 

168

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε Κουτζιμπαξις, καθως ερρεθη τα προτερα, επιστας αλλως η ως επ' αγαθωι
Ῥωμαιων, ηι και απεσταλτο, δοξαν παρειχεν ποιειν. ηρξε γαρ οι του επι τωι δοκειν
Ἀλανοις εκθυμως αποστραφηναι τα βασι λεως και δη και πιστευεσθαι η του Τουκται
προς βασιλεα και περι αυτου ζητησις, και επει συναμ' εζητουντο αυτος τε και Ἀλανοι
ως αρχηθεν τηι των Τοχαρων αρχηι προσηκοντες, αυτου γε και μαλλον συν ετεροις
αρχουσι παρα βασιλεως προς εκεινον 575 πρεσβευοντος. ταυτ' Ἀλανοι ως προς
αυτων εκ του τυχης και αυτοματου γεγονεναι δοξαν και λιαν αποδεξαμενοι,
υποποιουν ται παντοιως τον πρεσβευτην. και ο τεως εξημερωσων σφας βασιλει
ολος, ως δοξαι, εκεινων γινεται, και ες τοσουτον οι κειουται σφισιν ωστε και αλλην
την του πρωτευοντος εκεινων Κυρσιτη αδελφην αγαγεσθαι ες συζυγον. η ......
Ἀλανοι τας της Νεαδος σκοπιας καταλαβοντες τοπον διαρκως οχυρουσι ταις κατα
σφας αρμαμαξαις, αις δη και διεκομιζοντο. γυναια δε και παιδαρια και πασαν αλλην
περιουσιαν εκει συγκλεισαντες, εντευθεν αυτοι ως επι βεβαιωι της ιδρυσεως
εξορμωμενοι τα παν δεινα διετιθουν Ῥωμαιους, μονον δε φειδωλοι περι τας σφαγας
ησαν. και ταυτ' ηκουετο ειργασμενος Κουτζιμπαξις, ει και ο κρατων επ' εκεινωι ετι
πληροφορουμενος ουδ' ολως τα της φημης παραδεκτεα ηγειτο· και γαρ κακεινος
περιεβουκολει τας ελπιδας τωι βασιλει, ως ουκ επι πονηρωι Ῥωμαιων ταυτα πραττοι,
εξ ων ηκουετο προς τινας των του βασιλεως απολογουμενος. ετε ρωθεν δε κατ'
ανατολην και ο Ἀτταλειωτης αποστατων εκηρυσ σετο, και γραμματα αφικνουμενα
την αποστασιαν εδηλουν. ταυτα μεν ου λιαν, ως ευκει, ωδυνα τον βασιλεα, τα δε
κατα 576 δυσιν δια φροντιδος ποιουμενος ουκ ανιει, και μαλισθ' οτι και του
στρατιωτικου του περι τον βασιλεα Μιχαηλ διασκεδασθεντος, και δια ταυτα μηδεν
εχων εκεινος πραττειν, τον πατερα και βα σιλεα πεμπων εξωτρυνεν, ει δυνατα οι
ειη, αυτον εκστρατευειν εκεινον και κατα δυσιν περι που Ῥαιδεστον και προσω
στρατο πεδευεσθαι. ορμη δ' ην προς τουτο, οποθεν δε οι δυναμεις συγκροτηθησονται
σκοπουμενωι (ουδε γαρ εκ του κοινου ταμιειου ταυτας γενεσθαι επιτελεις δια την
των χρηματων αποριαν, ως ελεγον, δυνατα ην) η εκ της πολιτειας εκαραδοκειτο
εθελουσια συγκροτησις. οθεν και συνεκροτουν οι πλειους, και συνελεγοντο
χρηματα. αλλ' ουκ ην προς τοιαυτας χρειας αρκουντων το συν αγομενον, και
ημελειτο το ξυμπαν.
5. Ἐν τουτωι και φαμουσος τομος πληρης χλευης ριπτει ται. και ου γαρ αλλως
τωι τολμωντι ριπτειν υπειληπτο εις χειρας δεδοσθαι τον τομον τωι βασιλει, ην μη εν
αυτοις του των ανακτο ρων αλλο τις λαθων εκτεθειη επι τον αυτον θρονον ου
ειωθει κα θεζεσθαι βασιλευς, του αμφικεφαλου υπεντεθειμενου οι, πολλην του
λαθειν προνοιαν ποιησαμενου του θειναι τολμησαντος. ως δε ο του κοιτωνος
προκαθημενος ο Χατζικης ειωθως εκ του επι πλειστον εισηιει τα της καθεδρας
διευθετειν, φιλοκαλων συνη 577 θως τον διφρον προστετυχηκει τωι τομωι, δοξαν οι
προς βασι λεως αυτον τεθηναι ατ' απορρητα τινα περιεχοντα, μηδεν πολυ
πραγμονησας, μη αναγνους, ως ειχεν εξ αυτης, ουτως εγχειρι ζει τωι βασιλει. και δη
εδοξε μεν εκ του παραυτικα αγνωτ' εγ χειριζων ξενον τι και φροντιδος αξιον
εργαζομενος, ει ον βασι λευς ουκ ᾔδει τεθεντα, ως θεντι οι παρεχοι. τεως δε λαβων
βασιλευς και την αρχην διελθων, το παν της γραφης ως εκ κρα σπεδου το υφασμα
κατενοει, καντευθεν μεταξυ του θελειν γνω ναι και μη ως το εικος γιγνομενος δεινα
εποιει και εν αμηχανωι ην. ει γαρ παντες ανθρωποι του ειδεναι φυσει ορεγονται, ως
και η των αισθησεων αγαπησις μαρτυρει, το περι εαυτου, βασιλεα και ταυτα οντα,
ειδεναι, ωι ενι μεν και κολακειας ενεδρευουσης παρα μηδενος ακουειν τα δοκουντα
ξυμφορα, ην οι παρα γνωμης ειεν, ενι δε και κρατος ισχυος εξ αξιωματος το θελητον
ες απαν εξο μαλιζειν, μηδενος αντιξοουντος δια την εκ συνηθειας υποστολην του μη
δοκειν βασιλει προσκρουειν, πως ου μανθανειν κακεινον το πραγμα γλιχεσθαι
 
 

169

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρεσκευαζεν τον τοιαυτα τολμωντα; αλλα ταυτα μεν εν παρατηρησει ετιθει
ανιχνευτον τον δεδρακοτα. 578
6. Οι δε Ἀμογαβαροι, ως πολλακις ηδη προειπομεν, εκ θεοντες πανταχου και
τα δεινα Ῥωμαιους τιθεμενοι περικαθι ζουσι φρουριον περι τον Σιγον ποταμον,
Μαδυτον εγχωριως λε γομενον. οχυρον δε ον, ως εικος, ου δυνατον ην αυτοις κρα
τηθηναι. πολιορκησεις δε καθ' εκαστην ποιουντες και μηχανας, τα παντα ματαια
διεφαινοντο. επει δε μη ανυστα τοις Ἰταλοις ην, λιμωι το φρουριον εγνωσαν
πολιορκειν. χρονου τοιγαρουν τριβομενου ο λιμος εντος κραταιως επηρχετο, ωστε
και των απη γορευμενων τους εποικους αψασθαι λογος. τελος γουν αποριαι
συσχεθεντες εφ' ομολογιαις του μη τινας ηδη φονευθηναι, αλ λως δε ως εκεινοις
αρεστον χρησασθαι, το φρουριον ηδη παρε χουσιν. εισελθοντες ουν απαντας
εξοικισαν, αλλους αλλαχου διασπειραντες. αυτοι δε ως ορμητηριωι τουτωι χρωμενοι
εξεθεον πανταχου της Θραικης, τα πανδεινα εργαζομενοι.
7. Ὁ δε Μπυριγεριος, ως ηδη προειπομεν, Γεννουΐταις κρατηθεις και εις
Τραπεζουντα αναχθεις ως αιχμαλωτος, επειτα παλιν καταχθεις μετ' αυτων, και δυο
μηνας προσμειναντων τριηρεων δυο μισθοφοριαις του βασιλεως επι το στενον
Καλλιου πολεως, τελεσθεισης δε της των δυο μηνων προθεσμιας απαγε ται μετ'
αυτων προς την Γεννουαν. των δε Κατελανων προτε ρον τριηρεων πρεσβευσαντων
περι τουτου, ουδεν ηνυσαν. 579
8. Ὁ δε βασιλευς προς τοις αλλοις οις ειχε και ως δυνα τον εσπουδαζε ταυτα
θεραπευειν, και τα του πατριαρχουντος Ἀθανασιου θεραπευειν περι πολλου
εποιειτο. δια τουτο παν τοιως μετηρχετο τον πατριαρχην Ἀλεξανδρειας Ἀθανασιον
ομονοησαι τοις πραχθεισιν επι του πατριαρχου Ἀθανασιου. ο δε ου μη μονον συνηινει
τοις πραχθεισιν, αλλα προφανως απεσχι ζετο. επει δε ουκ ην αλλο τι εκεινον δραν
καθ' εαυτον ποιμε ναρχουντα και μαλλον δοξαν επι συνεσει και αγχινοιαι εχοντα,
προς τα οικεια της εαυτου εκκλησιας χρησαμενον πλωι ιεναι ηπει γετο. και ος εξ
αυτης συσκευασαμενος, επειδη ουκ ην δυνατον αυτωι επ' Ἀλεξανδρειας τωι τοτε, επι
Βενετικης τριηρεως ες Κρητην εστελλετο· εκει γαρ εγνωστο αυτωι κατα το του Σινα
(Σιναΐτης γαρ ην αρχηθεν) παραγενεσθαι μετοχιον. ομως γε μεντοι μεταξυ που
διερχομενος εις την κατ' Ευβοιαν Μακρην, ο λογος ειχε, κατηντησεν. α δε τουτωι
συνεβη περιπλανωμενωι, μετ' ολιγον ρηθησεται. ο δε πατριαρχευων Ἀθανασιος τας
εκεινου εκ χρυσοβουλλων μονας, την τε κατα τον Ἀναπλουν του αρχιστρατηγου και
την εντος του ευεργετου Χριστου, χειρωσα μενος, του βασιλεως αφιεντος σφραγιδα
ιδιαν, και καθηγουμε 580 νον επ' αυταις καθιστα. υστερον δε και την των Ὁδηγων
μο νην ουτως εδρα, αυτος επιστας, αυτος καταστησας εκ χειροτο νιας ηγουμενον,
αυτος καινουργησας και την αναφοραν του ιδιου ονοματος, τοτε χηρευουσης
ποιμενος της Ἀντιοχειας, ως εντευ θεν και τουτων ως και των αλλων εξουσιαζειν,
και τα δυνατα και ευπορα καρπιζεσθαι. αλλα ταυτα μεν ουτως ειχε.
9. Συνεπεσε δε εντευθεν δεινα φρουριωι τινι κατα την Μυσιαν την εν τωι
Ὀλυμπωι, τα Κουβουκλεια λεγομενωι. επειδη γαρ οι εν τωι φρουριωι επιθεμενων των
περι τον Περσην Ἀτα ρην εν χρωι κινδυνου εγενοντο, αμηχανουντες μονον
συμφορον ενενοουν την εκ Λοπαδιου αρωγην· εκει γαρ διηγεν ο Μακρηνος συν
ολιγοις τισι και τοις περιουσιν Ἀμογαβαροις, ους φθασας ο Καισαρ απεστειλεν επι
φυλακηι των εκει. πεμψαντες ουν βοη θειν ηντιβολουν τωι Μακρηνωι. πεμπει
εξηκοντα Ἀμογαβαρους ως πιστους τοις Ῥωμαιοις, οιτινες δη παραγεγονοτες
προτερον Περσαις κατα το λεληθος κοινολογησαμενοι, και τα πιστα δοντες και
λαβοντες, η μην αυτους μεν επ' αγαθωι τωι ιδιωι συμπραξειν, εκεινους δε προς
Λαμψακον ως περαιωθειεν διασωσασθαι, εισελ θοντες δε το φρουριον ουδεν ην
δεινον οπερ εις τους εποικους 581 ουκ εποιησαν. και τελος τους εντος
 
 

170

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατασφαξαντες φυλακας, τους εποικους παντας εξελασαντες, προδιδουσιν επι
απωλειαι τοις Περσαις το φρουριον. αυτοι δε συν εκεινοις αψαμενοι της επι
Λαμψακον, εντυγχανουσι πληθει Ῥωμαιων καθ' οδον αλ λους αλλαχου φευγοντας,
και τουτους εξανδραποδισαμενοι συν αγραι πλειστηι και μεγιστωι ερμαιωι τον
Ἑλλησποντον περαιουνται.
10. Ἐντευθεν και αμφοτερωθεν εστενωσθαι το Βυζαν τιον εκινδυνευεν, εξ
ανατολης τε και δυσεως, ωστε απογνωσις και απορια πλειστη Ῥωμαιοις συνεπεσεν. ο
δε γε πατριαρχης Ἀθανασιος προς τουτοις και τωι λαωι επεγκαλειν εγκληματα διηνε
κως ουκ απωκνει, ως δηθεν τας αιτιας των συμβαινοντων εντευ θεν επερχομενας εκ
της του λαου πλημμελειας. διο και συχναι λιτανειαι παρ' εκεινου μετα μοναχων και
κληρικων και παντος πληθους επετελουντο, και συχνακις επαιτιωιτο ποι μεν
μοναχοις ποι δ' ιερωμενοις ποι δε λαικοις, και προστιμα πολλακις και φοβους και
ζημιας επιτιθειη τοις ταλαιπωροις και αλλως κακως εχουσι. και επι τουτοις η τε
φιλενδειξια και το οιεσθαι την φθο ραν ξυμβηναι εκ της των προτερων ποιμενων,
και μαλλον του μετ' αυτον Ἰωαννου, ατημελησιας, το προσηνες και αγαθοθε λες
ουτω καλουντος, την δ' ες το κρειττον επανοδον εκ της αυ 582 του
σπουδαιοτριβησεως προσδοκασθαι. ο δη και μαλλον εις τουναντιον συνεπιπτεν, ως
επι τοις ολοις επι τουτου τα Ῥωμαιων εφθαρθαι, οσον εις διεγερσιν τωι ουτως
αυτονομουντι. ωστε και εν μιαι λιτανευσας κατ' αυτην ημεραν εσπερας, απο της των
κυνηγων λεγομενης πυλης μεχρι και της του Προδρομου μονης, πασαν την
υπωρειαν εκεινην το πυρ επιλαβον επημαθυνε, πλου τον δ' εκεινον οσον εμπορικον
και πασαν αλλην πολυτελειαν ευ γενων εις το μηδεν απηκοντισεν· ο δη και
προτερον επι της αυ του πατριαρχειας εγενετο. ταυτηι τοι και διελοιδορουντο τινες
ως δια την εκεινου λιτανειαν γεγενησθαι την τοσαυτην πυρπολη σιν. ο δε την
εκεινων προς τας ικετειας ραστωνην και το ερρα στωνευμενον του βιου και αμελες
υπερ παν αλλο της θεομηνιας κατηιτιατο. οποτεροι δε του αληθους κατηυστοχουν,
λεγειν ουκ εχω. αλλ' αφορμαι των δικαστηριων τωι πατριαρχηι εντευθεν
εσχεδιαζοντο, ου μονον πυρποληθεντων των εν ταις εμποριαις συμβολαιων
γραμματων, αλλ' οτι και πολλοι της νυκτος ξυνδρα μοντες εκεινης τας ουσιας των
ανθρωπων εξεφορουν διαρπαζον 583 τες· η γαρ πασα κρισις αρχηθεν τωι πατριαρχηι
προσανετιθετο, του βασιλεως ενδοντος, τωι μεν φαινομενωι δια το καθαρον των
λημματων, τωι δ' υπονοουμενωι το απο παντων αιδοιον και φο βερον περιποιουντος
τωι κρινοντι, ως εντευθεν εκ πρωΐας μεχρις εσπερας οχλαγωγεισθαι τον ιερεα, οχλου
μυριου επι την μονην του μεγαλου λογαριαστου (εκει γαρ εκ του επι πλειστον
διηγεν) ιλαδον συντρεχοντος.
11. Προ δε του αλωθηναι Μαδυτον πολιορκουμενην υπο του Φαρεντα Τζιμη,
εφισταται αμηραλης Ἀνδρεας Μουρισκος αποσταλεις παρα βασιλεως σιταρκησων το
φρουριον λειποσιτουν, συναμα δυο ναυσιν· και δη επιστας μολις εισαγει τον σιτον.
εκει θεν δ' αυθις περι που την Ἴμβρον εχωρει· ετυχε γαρ μαθων ως αναγονται δυο
νηες εκ Σικελιας Ἀμογαβαροις, και προκαταλαβειν τον εκεινων εσπευδε δρομον. αι
δε εξ αφανους διαδρασαι και τωι πορθμωι επιστασαι κατα την Καλλιου χειρουνται
μεν εξ εφο δου θατεραν των του Μουρισκου εκοντι προσσχουσαν τωι την πολεμιαν
υποτοπασαι ειναι την τον Μουρισκον φερουσαν. οι δε 584 ως ετοιμον θηραν
αυτανδρον περισχοντες την ναυν, παντας, διχα τινων των θαλασσηι αποκειλαντων,
εργον ποιουσι μαχαιρας, μονον τον ναυαρχον περιποιησαμενοι· ο γαρ ναυαρχος
θειος ην του Μουρισκου. εκεινοι δε μολις τωι σωματι διαπλευσαντες, το πραχθεν
επισταντες Τενεδωι αγγελλουσι τωι Μουρισκωι· πλην και τον των νηων φορτον
δηλουσιν, ως κωπας τοις Κατελανοις δια κομιζοιεν. ταυτα γνους Μουρισκος, και ως
κατασχεσιν επυθετο και ετερας νηος ην προαπεστειλε βασιλευς, δεινως ηλυε, και
 
 

171

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διενοειτο, ως εδειξε, τοις μετ' αυτου τα μη προσφορα. επειδη γαρ αυτος τε και οι εκ
βασιλεως πεμφθεντες Ῥωμαιοι εν δυσι και μοναις ναυσιν επωκελλον, των λοιπων
αλωμενων, απαρας συν αυτοις εκειθεν και τηι Προικοννησωι προσσχων, γυμνοι
ξυμπαν τας των οπλων Ῥωμαιους ους ειχεν εντος συμμαχους, γυμνους τε και
ανοπλους αφεις ιεναι τε παραγγελλει προς βασιλεα και δη λωσαι οι τα γεγονοτα.
ταυτ' επισταντες εκεινοι, πλην μολις και μετα βιας, Γεννουιτικων επτα φανεισων
νεων, αις θαρρη σαντες και αυτοι συνεκπλεουσι και τωι βασιλει αγγελλουσιν ως ουδ'
αυτος Μουρισκος, ει μη νηες αρκεται προς αντιπαλαμησιν επισταιεν των εναντιων,
ου προθυμος αν ειη ες την βασιλικην δουλειαν, την πειρατικην περιπλανησιν και τα
εκειθεν κερδη περι 585 πλειστου ποιουμενος. αλλ' ουκ απωνατο των τοιουτων δη
βου λευματων, αλλ' επει δυο νηας εξαρτυσαμενος περι που τον της Ἑλλησποντου
πορθμον, μαθοντες οι εναντιοι περι τουτου, συν οις Φιλιππος αρχηγος εκεινων, οσον
ταχος επ' εκεινον εξηλαυ νον, και περι που τον Ἀρτακην των Κυζικηνων επινειον
κατα το Ἀλωνιον συμβαλοντες εφ' ικανον διεμαχοντο, και περιεγενοντο του
Μουρισκου, των περι εκεινον απειρηκοτων. και γινεται φονος πολυς, αυτου μονου
Μουρισκου περισωθεντος εκ παλαιας φιλιας Φιλιππου· κακεινος γαρ παλαι ποτε υπο
Μουρισκου αλους κατα θαλατταν πειρατευοντος ετυχεν ευμενους, ωστε και ωνης
απεμποληθηναι μετριας. δια τοι ταυτα και αυτος εκεινου ως ηκιστα ετυχεν
αχαριστου, αλλα μικρων τριων χιλιαδων χρυσιου απεμπολησε τουτον προς Τενεδον
θειωι εκεινου εκει παροντι. Ἀμογαβαροι δε ταις τολμαις αναθαρρησαντες ουκ
ολιγους των περι Ἀτινην Περσων συμμαχους διεπεραιωσαν, περι που χιλια δας δυο.
επιμιξαντων και Ῥωμαιων εξ ανατολης, αθρουν γε γονοτες πληθος εξωρμησαν. και
τας μεν δυσχωριας του Γανου 586 και λιαν διεφυλαττοντο, τα περιξ δε και
διαδραμοντες απο γουν Καλλιου μεχρι και Τζουρουλου, το εντος απαν κακως
διετιθουν, κτεινοντες παμπληθει ως εις χιλιαδας πιπτειν, ζωα και βους αροτηρας
ζευγιτας ανδραποδιζοντες, και ταυτα εν καιρωι αροτου, οτε οι μεν εσφαττοντο, οσοι
δε και εφθασαν προσφυγοντες, εν τος της πολεως παρεδυοντο. αυτοι δε τα μεγιστα
των κακων ειργασμενοι, επει αποκεκλεισμενην Ἡρακλειαν ηκουον (εφθασαν γαρ οι
τηιδε τωι απογνωναι την ασφαλειαν, και μαλλον παρα των ηγεμονων εξοτρυνομενοι,
καταβαλειν μεν οσον ισχυσαν του πο λισματος, πυρος δε τα παντα θεσθαι δαπανημα,
κατα Σηλυ βριαν δ' εγκλεισθηναι), ως ειχον ευθυς Ῥαιδεστωι προσβαλλουσι. και
οσον μεν εκτος προκατελαβον, ανοικτι κτεινουσιν ως κεισθαι πεσοντας εκ των
τριων εκκλησιων μεχρι και αυτου Ῥαιδεστου παμπολλους ανθρωπων, τον δε πυργον
πολλων εγκλεισθεντων περικαθισαντες ηθελον εξελειν. και επει αδυνατα ην σφισιν
αι ρειν μαχομενοις, καθ' ομολογιας επειρωντο χειρουσθαι. αλλ' ουδ' ουτως ειχον·
ταυτηι τοι και απογνοντες υπεστρεφον.
12. Τοτε και της Αυγουστης Ειρηνης επαναζευγνυουσης εκ Θεσσαλονικης και
σταθμοις βασιλικοις ωσει δεκα εξανυουσης 587 τα της οδου, αγγελθεν βασιλει
πεμψας απηγγειλεν υποστρεφειν· μηδε γαρ ανυστα οι προς την επανοδον ειναι, των
κατα δυσιν πραγματων εκ της των εχθρων επιθεσεως συγχεθεντων. αυτος δε ως
δυνατον αντιπαλαμωμενος προς τοσαυτην κακιαν (εφθα σαν γαρ και το Ἑξαμιλιον,
φρουριον ουτω λεγομενον, προκα τασχοντες οι Τουρκοι, οις δη συνην και ο
Ῥομοφορτος Κατελα νος), ο δε βασιλευς παραπεστειλε τον επι του στρατου Μαρου
λην, παραδους δυναμεις οσας ο καιρος εσχεδιαζε, και περι που την Ἄπρω
περικαθησθαι διεταττετο. οις δη ο Ῥομοφορτος εν απορρητοις ως δηθεν πεμπων την
προς βασιλεα αμ' ιδιωι λαωι περι που διακοσιους ποσουμενωι καθυπισχνειτο
αποκλισιν, πλην χιλιαδων χρυσιου τοσων αποσταλεισων εφ' ωι τους περι αυτον
δουλαγωγηθηναι και τους Περσας απαξαπαντας προχειρισασθαι· και εις πεντε
χιλιαδας το δοθησομενον ιστων. ο δ' επι στρατου πεμπων συν αλλοις δωρημασι
 
 

172

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διεπυνθανετο πως αν παντας δια 588 χειρισαιτο· ο δ' εφασκε οι τους ημισεας εξω που
στειλαι, και τους εναπολειφθεντας ερημην αποκτειννυναι, κακεινους εκ δια δοχης. ο
δε δειγμα του τοιουτου απηιτει προς πιστωσιν. και δεχεται δη κεφαλας ανδρων
αποσταλεισας παρ' εκεινου ως δηθεν Περσων. και ηπατησεν αν, ει μη τις γυνη μιαν
των κεφαλων αριδηλως εγνωρισεν του ιδιου ανδρος, εξ ης τας λοιπας Ῥωμαιων
ειναι κατα το εικος υποτοπησαντες πειρας εκεινης απεσχοντο.
13. Ὁ μεντοι γε βασιλευς λιμωι και πολιορκιαι και τα κατ' ανατολην φρουρια
ταλαιπωρεισθαι πυνθανομενος, τον μεν λιμον εκ των κατα πολιν μεγιστων μονων
το περιττον των σιτων εκλεγων, στελλων τους διακομισοντας κατα θαλασσαν, ως
ην θεραπευειν ηπειγετο, την δε των Τουρκων καταδρομην, τα αυτα τωι Κανι των
Τοχαρων Χαρμπανται α δη και τωι Καζανηι δια πρεσβευομενος, ηξιου κατα συμμαχιαν
πεμποντα στρατον ανα στελλειν. μικρον οσον, και πρεσβεις εκειθεν αφικοντο, και
αγγελιαι ως περι μʹ χιλιαδας ανδρων μαχιμων ηδη καθητοιμα σθησαν, ων τας κʹ
φθασας ο του Χαρμπαντα αυτανεψιος αγει 589 περι που το Ἰκονιον· μεθεπεσθαι δε
και τας λοιπας οι πρεσβεις διεβεβαιουν, ειναι δε μη πλεον σφισι του μαθειν την του
βασι λεως θελησιν, οπου και επι τινας προσβαλλοιεν αμυνομενοι τους αλαστορας.
και ο μεν κρατων εν τουτοις ην, και δωρα και πρεσβεις προς εκεινους εξητοιμαζετο·
αγγελλεται δε και φημη προστροπαιος, ως κατειληπται Ἔφεσος παρα του Περσαρχου
Σασαν, ος γαμβρος αμα και θεραπων του Καρμανου Μαντα χιου ων εκεινου μεν εκ
πολλου απεστατησε, καθ' εαυτον δε δυ ναμεις αγων υπερ εκεινον εκραταιουτο. και
δη προεαλω μεν παρ' αυτου το εκεισε των Θυραιων φρουριον, λιμωι πολυημερωι τους
εκει παραστησαμενου· επει δ' αυθις ταυτης χαριν της αι τιας εξ ομολογιας του μη τι
των ανηκεστων τους ανθρωπους πα θειν συγκατειληπται και η Ἔφεσος, σκευη μεν
εκεινα τα τωι ναωι αφιερωμενα του ηγαπημενου τωι Χριστωι και παρθενου, χρημα των
τε απιστον πληθος διεφορειτο, μετωικιζοντο δε και οι πλειους των πολιτων επι το
των Θυραιων φρουριον, δεει του μη τι πα θειν εκ δολου τους Περσαρχας αχαρι
επιθεμενων εκεινων, ην καιρος διδοιη. αλλους δε πλειστους εργον μαχαιρας
εποιουν ανοικτι σφαττοντες.
14. Ταυτ' αγγελλομενα, και προς αυτοις ετερ' αττα δεινα καθ' ημεραν,
δεινως αλυειν εποιουν τον βασιλεα. ου μην 590 δ' ες τελος κατεπιπτεν, αλλα και
αυτος, οσον ειχεν, ουκ ελη γεν αντιπαλαμωμενος, και τεως το εγκολπιον κακον
υπερ ταλλα εθελεν ανασπαν. το δ' ην Ἀμογαβαροι τε και οι συν αυτοις Περσαι, οις δη
και οι ανω ρηθεντες υπερ τους χιλιους οντες Τουρκοπουλοι προσεχωρησαν. επειδη
γαρ συναμα Ἀλανοις αφειστηκεσαν, εκεινοι μεν κατ' αυτους ησαν, και δοξαν εκ
πολλων εδιδουν, ει μη ικανως προς βασιλεως μισθοιντο, αποχωρειν προς
Ὀσφεντισθλαβον. ταυτα γαρ Κουτζιμπαξις επανηκων προς βασιλεα διεβεβαιου·
πρωτος δε των ιερομαγων τουνομα τουτο εξελληνιζεται. οι δε Ἀλανοι μαθοντες ως
Τουρκοπουλοι απεκλινον προς Καλλιουπολιν αμα γυναιξι και παισιν, αιφνης
επεισπεσοντες κατα την προς βασιλεα δηθεν χαριν, γυναικας εκ πολλων ολιγας και
παιδας περισχοντες προς τον κρατουντα απε στελλον. ταυτηι τοι και των εχθρων
κρατυνομενων, ως και εξε λαυνειν και κατατρεχειν τα λοιπα της Θραικης ηγγελθαι,
οι μεν τοις προαστειοις εγκατωικημενοι της πολεως απαιροντες προς την πολιν
εσκευαγωγουν, βασιλευς δε και πολλοις αλλοις επιχειρων εφ' ωι τους εχθρους
επισχοι, και προς Γεννουαν πεμπει πρεσβειαν, αξιων εκειθεν αναχθηναι στολον
νηων κατ' εντελεις τους μισθους, και αμα ηρι προς ταδε αφιχθαι. 591 15. Ἐν τοσουτωι
δε και τις των διαπεραιωθεντων Περ σων, Ἰσαακ Μεληκ, σατραπης ων και πολλους
αγων, πεμπων προς βασιλεα κρυφηδον παρα πασαν των Κατελανων αισθησιν ηξιου
περι σπονδων, ως αυτοθεν αποστατησων Ἀμογαβαρων, και οσα τοις του βασιλεως
συνοισει πραγμασι κατα το δυνατον, ως εχει, διαπραξομενος, η γουν αυτοθι μενων,
 
 

173

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ει δυνατον ην, η και επι τοις αντιπεραν συν ιδιωι λαωι γενομενος. βασιλευς δε των
δεινων οσημεραι πληθυνομενων και μη εωντων αλλο τι βου λευεσθαι η το χειρω
ποιειν τα των εχθρων κατα τινα συνεσιν (αλλως γαρ αντιπραττειν και πολεμειν ουδ'
ολως ην) ασμενως προσιετο την πρεσβειαν, και αντιπεμψας δια τινος Περσου, μη
φωραθειη δηθεν το μελετωμενον, δουναι μεν εις γυναικα το του παλαιου εκεινου
Μεληκ θυγατριον τωι Περσαρχηι καθυπισχνειτο, παρεχειν δε οσα τε κατα προικα και
οσα κατ' αλλην φιλοτιμιαν τα ικανα. αλλα τουτων οσημεραι διαγγελλομενων, καθ'
υποσχε σεις του και αυθις προσχωρειν τους αποστατησαντας Τουρκοπου λους αυτου
γε συμπραττοντος, ει μονον πεμποιντο αι τουτων γυναικες, πλην μετ' ασφαλειας
του μητι παραβηναι κατ' απα την των συγκειμενων, ως γουν ταυτ' ωικονομηντο και
ηδη επεμ ποντο, φωραται τοις Ἀμογαβαροις το δραμα, και Ῥομοφορτος τον
Περσαρχην εις κρισιν αγει, και οσοι συνεμελετων αυτωι τα 592 της αποστατησεως.
τοις δε μη εχουσιν ολως απολογεισθαι, εν εις απολογιαν προυτεινετο, το απαταν
υπερ του λαβειν θελειν τας συζυγους τους Τουρκοπουλους. πλην υπονοηθεντες
εντευ θεν τας εις αυτους πληροφοριας των Ἀμογαβαρων απελυον. οθεν και εξ αυτης
αντιπεραν εγνωκεσαν τον Περσαρχην. αυτοι δε κατα νωτου λιποντες τους Περσας,
περι που τα της Μαδυ του μερη, ενθεν μεν ταις παρ' αυτοις τριηρεσι χρωμενοι το
προσ τυχον εληΐζοντο τροπον πειρατων κατα θαλασσαν, κατα δε ξη ραν εθεον
παμπληθει, και προσδοκιμοι ησαν προσβαλειν και πο λει· προσετολμων δε και προς
βασιλεα πρεσβειαν πεμπειν, και αξιουν διδοναι μεν τους μισθους, συνωνεισθαι δε
και τα σκυλευ θεντα, και ουτω μετ' ειρηνης επι νηων πεμπειν αυτους εις τα ιδια.
επει δε ταυτ' ουκ εχωρουν γινεσθαι, απρακτα τα τηιδ' ησαν, μοναις δε ταις προς θεον
ικετειαις ηλπιζον σωζεσθαι, ας συχνας ο πατριαρχευων παμπληθει διεπραττετο.
τεως δε και το του Κοσμιδιου φρουριον, δεδιοτων μη επισταντες κατασχοιν το, εκ
μερους κατηρειπτο, και ξενικας δυναμεις εκ τ' Ἰβηριας (κακει γαρ αποστελλων
βασιλευς περι συμμαχιας ηξιου) εκ τε Γεννουας απεξεδεχετο. ουδε γαρ ουδε τα εντος
εσαπαξ ασφα λως ειχον τωι βασιλει, αλλ' ενθεν μεν τις των επιρρητων εκ δυ 593
σεως, ιερωσυνης περικτασθαι δοξας αξιωμα και προ χρονων προσ χωρησας εκειθεν
τωι βασιλει, ο τοιουτος ∆ριμυς τουπικλην, ονομα θεις εαυτωι ως δηθεν εκ του γενους
του Λασκαρι καταγο μενος, υπηρχετο τους πολλους και την εκ βασιλεως αποστασιαν
οικονομων ουκ απωκνει, επεμπε δε λογους και γραμματα και προς αυτους
Ἀμογαβαρους, την κατα βασιλεως μαχην σφισι δο λερως υπαναπτων· εκειθεν δε ο
εις αξιαν του δομεστικου προ χειρισθεις των σχολων (ο Κατελανος δ' ουτος ην και
πρωην αμη ραλης) συναμα τωι εκ δυσεως Μυζακηι, ον επι στρατου ειχεν ο αναξ,
πολλα τινα κατα Ῥωμαιων ξυνερραπτον, προς Ἀμογαβαρους πεμποντες και την
μαχην ως μαλιστα εξοτρυνοντες. ταυτηι τοι κακεινους φωραθεντας ποινη τις αξια
λαμβανει τετυχηκοτας δικαστηριου κεκλεισθαι ταις φυλακαις. δοξαντας δε τι καν με
ρει τους σχιζομενους μετεχειν εκεινωι των βουλευματων αμα παν τας, πλην των μη
δυναμενων κινεισθαι, μη μονον τους του Μω σελε μονης αλλα και της πολεως
ξυνεπιπτε μετοικιζεσθαι, και ταυτα καιρωι χειμωνος και κρυους.
16. Ἡμιν δε ουδε το κατα τον παπαν Ἀλεξανδρειας σιγητεον. ετυχε μεν ουτος
συναμα τοις περι αυτον κατα την Ευ βοιαν, ως ανωτερω μοι ειρηται, παρα τινι των
δημοτικων μι 594 σθου ξεναγουμενος· επει δε καιρος διηλθε και ουδεν ολως
συνεμιξε τοις εκει, εις υποψιαν καθισταται, και μαλλον φρεριοις εκ ζη λοτυπιας δια
το σεβας, οι και επισταντες, αμα και τινες των δυναστευοντων, την ενδημιαν
ανεκρινον. ως δε πλεον ουκ ει χον μανθανειν η την εκ παροδου καταγωγην και την
εις ευκαιρον γενησομενην αυθις εκειθεν αναγωγην, τεως περι της δοξης ανε κρινον,
και οπως εχοι προς την αυτων εκκλησιαν, και οις εις αγιασμον χρωνται αζυμοις,
μετα πολλης ηρωτων της επιθεσεως. ως δ' ουκ ην αυτον περι τουτων αποφαινεσθαι,
 
 

174

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκεινοι δικαιον ειναι και πρεπον πατριαρχην γε οντα λεγειν αυτον τα της γνωμης
σφοδρως κατηπειγον· ει δ' ουν, ταις ου καλαις υποψιαις δο κειν ενεχεσθαι. τουτο εφ'
ημεραις ποιουντες, επει ουδεν ηνυ τον, τελος θατερον δυοιν ποιειν εδικαιουν, η
λαμβανειν την εξ εκεινου περι αυτων ομολογιαν, καθως ην βουλητον σφισιν, η
κατακαιειν αυτον τε και τους αμφ' αυτον ως περι την εκκλησιαν αυτων
αμαρτανοντας. ωριστο τοινυν ημερα, και λαος ηθροιστο, και λιπαρως ανεκρινον
παλιν. ο δ' ουδεν παρα τα προτερα ελε γεν· ειναι γαρ οδιτην, και μη αναγκην εχειν
μη τινος συνεστωσης συνοδου λεγειν. και επεχειρουν κατακαιειν. καν και εις εργον
595 προυβη το μελετωμενον, ει μη γε τις εξ εκεινων σταθεις την βου λην ελυε· μηδε
γαρ εις συνοισον τωι γενει τουτων γενεσθαι την πραξιν, αλλ' αναγκην ειναι μεγαλου
τινος των κατ' Ἀλεξανδρειαν και ικανην συγγενειαν εχοντος ζητηθηναι τον φονον
τουτου απο των εκει καταιροντων της αυτων φυτλης, οι δη κατα χρειαν εμ πορειας
τοις κατ' Αιγυπτον τοποις εφιστασθαι μελλοιεν. ταυτ' ειπων εδοξε πιθανος, και το
χειριστον εκεινο σκεμμα ως αραχνης ιστος διελυετο. διωριαν ουν ημερων τωι
πατριαρχηι διδουσι της χωρας εξελθειν, μεθ' ας ει επιμεινοι, δεχεσθαι τον κινδυνον
εδικαιουν. ως δ' ουδεν υφιστατο ουδε την εγγυην εδιδου, εις δεκα πασας τας ημερας
περιιστωσι και απολυουσιν. αλλ' ουτως αλυουσι τουτοις, επει προς ταις Θηβαις
ησαν, μαθων ο του το που αρχων και μεγας ουτως φημιζομενος κυριος κακον
απαντημα γινεται· κατασχων γαρ ειρκταις παραδιδωσι ταις αφαλεσταταις, και τιμης
δισχιλιων νομισματων ηβουλετο αποδοσθαι. υστερον δε μετα καιρον χρησιμου
φανεντος του πατριαρχου τωι κατεχοντι νοσηλευομενωι, ελευθερια τοις
κατακλειστοις διδοται. και περι τον Ἁλμυρον δεχθεντες εκει που και κατεσκηνουν,
ευμενως των του τοπου κυριων αυτους υποδεξαμενων. ημιν δ' εφεξης εκτεον της
ιστοριας. 596
17. Μοναχος τις Ἱλαριων, νεος ων και κατα την της Περιβλεπτου μονην
ενασκων, επει κατ' Ἐλεγμους εγεγονει πεμφθεις επι ταις της μονης χρειαις (ην γαρ
το κτημα τοις εκεινων μετοχιοις αρμοζον) οσημεραι τε τας εκειθεν εκστρατειας
εωρα Περσων, ως παντα μεν τα εκει ληΐζεσθαι, επιχραν δε και τοις κατ' Ἐλεγμους,
και τολμητιας ων αλλως και εμπειριαις πολεμι καις ουκ απαιδων, τον εκεισε
συλλεγων λαον και προσβαλλων τοις επιουσι Περσας κακως διετιθει και τον τοπον
πολυωρων ουκ ανιει. αλλ' η πολιτεια ευθυς και η οφειλομενη σεμνοτης και η κατ'
αρετην οι κυρια και μονωσις πρωτον μεν τον αυτου καθη γουμενον, μετεπειτα δε
και πατριαρχην πειθει μαθοντα εμβρι θως και δι' επιτιμηματων σφοδρων απειργειν
της πειρας τον μο ναχον. αλλ' επει και προστιμαν εδεδοκτο τοις μεγιστοις δια το
τολμημα, γνους εκεινος βασιλει προστρεχει. ο δε και δεχεται και τα καθ' εαυτον
διακυβερναι, ου μην δε και τον πατριαρχην εκεινωι ειχεν εξευμενιζεσθαι. εν τοσουτωι
του καιρου τριβομενου και των εκει πραγματων αμελουμενων, επισυνιστανται
Περσαι και επιθεμενοι αιφνηδον πλειστον φονον εργαζονται, εκεινων φυ
λαχθεντων και μονων οποσοι και παρεβυθησαν τωι φρουριωι. ταυτα γνους βασιλευς,
και επαλγησας τηι συμφοραι, ειχε μεν 597 ανενεγκαι την αιτιαν εφ' ους και δικαιον
ην ανενεγκαι· αλλ' ομως το περιον της ευλαβειας, και οτι εδοκει ζητεισθαι
συντηρησις ταξεως μοναχων, αμελειν εποιει, και τα της θεραπειας ως ενην
διεσκοπει, ει [γαρ] και απρακτα παντα κατα πεπραγμενων εφαι νετο. μολις λιπαρως
των περιλειφθεντων αξιουντων βασιλεα περι του Ἱλαριωνος, ενδυναστευει το της
αναγκης, και πεμφθεις επι πατριαρχην μολις ανιεται. και αυθις επιστας, οσον ην, τα
εκεισε διησφαλιζετο· το γαρ περιξ απαν τοις Περσαις κατειληπτο, και Προυσα τα
δεινα τα προς εκεινους διδουσα τελους ονοματι, σκιαν ειρηνης ουκ εν ειρηνηι παρα
των Περσων αντελαμβανεν.
 
 

175

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18. Ἀλλ' ιδου γε αμ' ηρι μακραι νηες περι που τας εν νεακαιδεκα εκ Γεννουας
εφιστανται, πλην ου καθως διαπρεσβευο μενος βασιλευς προς αυτους ηξιου. αλλ' ο
μεν κρατων επ' αυ τωι τουτωι τωι της συμμαχιας μονωι μετεκαλειτο τας ναυς, οι δε
σκεψει διδοντες το αξιουμενον και το πολυ των αναλωματων εκ λογισαμενοι,
υποτοπαζοντες δε και ταυτα, μη πως βασιλευς εν τοσουτωι αλλως πως τους εχθρους
μετελθοι, η κατα μαχην στρα τευμασιν η κατ' ειρηνην χρημασι, και ουτως απρακτα
σφισι τα 598 καθ' αυτους φανειη, προς τωι και τας εξοδους παρεχειν τον βα σιλεα
ενεχεσθαι εξ ουπερ και των ιδιων ορμων απολυθησονται, ως αυτοις εστι συνηθες,
εμπορικας ταυτας ευροντες προς ταις εξοδοις και πλειστωι λαωι ικανουμενας
αποστελλουσι, παραγγει λαντες σφισιν, ει βασιλευς προσκαλοιη συμμαχους, πασης
αλ λης ασχολιας ανωτεραν την συμμαχιαν θεσθαι, ομολογησαντες αυτοις εκειθεν
και τας μισθοφοριας των συνηθων ελαττουμενας χαριν την προς βασιλεα.
συνεπραττε δε τις εκεινοις ταυτα Γεν νουΐτης Σπινουλος, τον του βασιλεως υιον και
δεσποτην Θεοδω ρον εις γαμβρον ηδη λαβων επι θυγατρι. ο γαρ βασιλευς και πατηρ
τον μετα τον Ἰωαννην πολλοστον τωι χρονωι ∆ημητριον δεσποτην καταστησας εις
Λαγγιβαρδιαν εξεπεμπεν· η δε μητηρ ως μειζω εξεκρινε τον Θεοδωρον, και απο
Θεσσαλονικης αντ' εκεινου τουτον προς τον του αδελφου κληρον αποκαθιστα, την
του μαρκεσιου τιμην ληψομενον, επει εκεινος μεν εξ ανθρωπων εγενετο, τον δε
βασιλεα οι εκει πεμψαντες ηξιουν δια τινος των ιδιων τεκνων, και μαλλον του τωι
χρονωι των λοιπων προφεροντος Ἰωαννου, κατα τινα κληρονομιαν δικαιαν εκεινου
απαιδος τελευ τησαντος, των κατ' αυτους αντισχεσθαι. ο και γεγονος υστε 599 ρον,
εκεινοι κατ' Ἰταλους το παν τον δεσποτην μετασκευασαντες ουτως ηγαπων
υποκλινομενοι προς υπακοην. αναχθεισων τοι γαρουν των νεων, προηγουμενον
των αλλων εκεινοις ην το του βασιλεως μανθανειν θελημα, ως πραξειουσιν α αν
αυτος επι ταττοι. ο δε την μετ' ειρηνης διαλυσιν, ει δυναιτο, τεως της μαχης πολεμου
ετιθει πολλωι περι πλειονος, ει και χρηματα δα παναν μεγαλα ξυμβαιη· την μεν γαρ
αναιμωτι, την δε πολλων πεσοντων κατα πολεμον γινεσθαι. επει δε κακεινοι
πολλακις πεμποντες ηξιουν τα κεχρεωστημενα λαμβανειν και απαλλασσε σθαι (τα δ'
ησαν, ως εκεινοι εβρενθυοντο, περι που τας τρια κοσιας χιλιαδας του νομιζομενου
χρυσιου), και γαρ τοτ' ησαν εξ υπογυου και οι πεμφθεντες εις τουτο πρεσβεις, ων δη
προυξε νουν μεν Γεννουῗται, οι αυτοι δε και τα της πρεσβειας προς βα σιλεα
διηυθετουν, μη δυναμενων εκεινων βασιλει εμφανιζεσθαι. δια δη ταυτα
προσιεμενος ο κρατων την πρεσβειαν, τους μεν εν ταις ναυσι παρακατεχειν ουκ
ειχεν ορμωντας προς Ευξεινον δια 600 τα φορτια διαπλωΐζεσθαι, τεσσαρας δε μονον
τριηρεις επι ρη τοις μισθοις παρακατασχων, εφ' ωι διατηροιεν τα της Ἀβυδου στενα,
αμα μεν κωλυειν τους διαπεραιουμενους Περσας, αμα δε και τας πειρατικας επεχειν,
ην που φανειεν, τας δ' αλλας απε λυε, πλην επι ρηταις ημεραις εικοσιν, ιν' ην μεν εν
τωι μεταξυ ξυμβιβαζοιντο, ει δ' ουν, συμμαχοιεν τοτε κατα τα δοξαντα. και οι μεν
απεπλεον, ο δε βασιλευς εκλεξαμενος πρεσβεις προς Ἀμογαβαρους απεστελλε, ταξας
και ο ην βουλομενωι οι δουναι χρυσιον, εις εκατον χιλιαδας ποσουμενον, ει δ' ου
πειθουσι, προστιθεναι και πλεον. οι γουν πρεσβεις επισταντες ουδεν ηνυ τον· ετυχον
γαρ παμπληθει προ ημερων εκεινοι της Καλλιου εκ στρατευσαμενοι. ουδε γαρ
ηρεμουν το συνολον κακουργουντες. και δη της βουλης εκεινοις ενδοιαζομενης, τοις
μεν εδοκει διελ θοντας το μεταξυ Βραγχιαλιου και πολεως, και το οικουμενον
ερημωσαντας, τελος τηι πολει προσσχειν και προσκαθημενους απαιτειν τους μισθους.
ει ουν λαβοιεν τουτους· ει δ' ουν, το δοξαν επιτελειν. τοις δε, και μαλλον
Τουρκοπουλοις δια τους οικειους αυτων κατεχομενους παρ' Ἀλανοις, επ' εκεινους
προτε 601 ρον ιεναι εδοκει, ικανως και των εφοδιων εφ' αμαξων εχοντας. και γαρ
και Ἀλανοι απαξ βασιλεως αποστατησαντες, πεμποντες προς Ὀσφεντισθλαβον ηδη
 
 

176

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κραταιωθεντα (ουδε γαρ Ἀγχιαλου αυτης, ηδη δε και Μεσημβριας, αλλ' ουδ' αυτης
Ἀγαθοπολεως και των περιξ απεσχετο, αλλα και τουτων ην εγκρατης εξ ομολο γιας)
ηξιουν πεμπειν Βουλγαρους, ην πηι και προς αυτων, ερ χομενων κατ' αυτων, ορμωιεν
Ῥωμαιοι εφεξοντας. αλλ' εκεινοι μεν επι χιλιους, ως η φημη ειχε, ποσουμενοι
εξεπεμποντο. οις και θαρρησαντες Ἀλανοι πολλην την εκει καταδραμοντες και
ληισαμενοι, προς Ὀσφεντισθλαβον προσεχωρουν αμα γυναιξι και τεκνοις. ων χαριν
υπεραλγουντες Τουρκοπουλοι (οι γαρ αυ των οικειοι παρ' εκεινοις οντες
συνεξηλαυνοντο) πειθουσιν Ἰτα λους και τους συν αυτοις Περσας Ἀλανους
καταλαμβανειν προ τερον σπευσαντας· ειναι γαρ και παρ' εκεινοις ουκ ολιγην λειαν
διεβεβαιουν, ην φθασαντες εκ Ῥωμαιων περιεβαλοντο, και ταχ' αν αυτοις εκ του
ραιστα προγενησεσθαι περιγενομενοι των Ἀλα νων. ταυτ' ελεγον Περσαι, και ταις
βουλαις περιησαν· πλην 602 γαρ τινων ολιγων πασαι αι γυναικες συν τεκνοις των
Τουρκοπου λων παρ' Ἀλανων κατειχοντο. δια ταυτα επομενους ειχον και τους
λοιπους. αλλα και ικανοι εαθησαν. πλην γαρ τινων ως αι συζυγοι προς την πολιν
παρ' Ἀλανων απεσταλησαν τας σπον δας επικρατουντων ........ αποστατησαντας
προτερον τοις λοιποις πονοις ...... δια τους οικειους, και δια ταυτα προεκ θεουσι
τουτοις επομενους ειχον και τους λοιπους. ου μην δε αλλα και ικανοι εαθησαν παρα
τηι Καλλιου και τηι Μαδυτωι (και αυτη γαρ προ μικρου συν φονωι πλειστωι αυτοβοει
δια την σιτο δειαν ηλισκετο, καθαπερ μοι ειρηται) εφ' ωι φυλαττοιντο τα πο λισματα.
19. Ἅμα δε τουτοις προσταττομενοις, επει ουκ ην αντι ταττεσθαι τοσουτωι
πληθει τους ημετερους, οι δη εν μερει μεν περι τον επι του στρατου Μαρουλην εν
μερει δε περι τον βασιλεα τοις οχυροις κατεστρατοπεδευοντο, πεμψας ο βασιλευς τα
περιξ της πολεως απανιστα, και ταυτ' ηδη καιρου δρεπανου ουκ απο και θερισμου.
ου γαρ ολιγον φονον ειργαζοντο εφισταμενοι. οθεν και φημη ην εκεινους αυτους
λεγειν, ερωτωμενων παρα των ιδιων ποσους αρα εν τοις ενιαυτοις εκεινοις
πεφονευκεν εκαστος, και λεγοντων, ωσει πεντε χιλιαδας τους πεσοντας συμποσωθη
ναι. και ο μεν βασιλευς ταυτα· εκεινοι δ' εφ' αμαξων σκευας τε 603 ιδιας και τα
εφοδια φεροντες (λογος δε και ταυτας υπερ τας τετρακοσιας ειναι) ολωι ρυτηρι
ομοσε τοις Ἀλανοις ᾔεσαν. και δη περι που τας εισβολας της των Βουλγαρων
επικρατειας κατα λαβοντες, μαχην στησαντες κρατεραν Ἀλανοις και αυτοις ταις
καθ' εαυτους αρμαμαξαις ωχυρωμενοις εμαχοντο. αλλα πολλοι μεν εκεινων
στησαντες της αγενους φιλοζωΐας ευκλεη θανατον αντηλλαξαντο· αυτοι δε πολλους
αποβαλοντες, και μαλλον του Περσικου, τελος τηι μαχηι ευημερησαντες,
εξαναλωθεντων τοις Ἀλανοις των κουφων βελων κακεινων εις φυγην τραπεντων,
πολ λην λειαν εξηνδραποδισαν. και τας εν ηλικιαι γυναικας και λα φυρα ληισαμενοι
ες ημερας ελαφυροπωλουν. εισβαλειν εντευθεν και ες Ὀρεστιαδα εκ του αιφνηδον
εγνωσαν, ινα γεγονοτες πρωτα μεν εξ ατασθαλιας τοσης αμπελους μεν κατεκλων,
ληια δε μηπω παρηβηκοτα πικρως εξεθεριζον. εντυχοντες δε και τωι κατ' αυ την
εμποριωι πυρποληθεντι τηι προτεραιαι και παρα των εποικων πριν αυτους εισβαλειν,
και εκ του ραιστα κατασχοντες, εκειθεν κατα του αστεος, ως ειχον, ηκροβολιζοντο.
αλλ' οι αμφι τον πιγκερνην Ἄγγελον και γε τον Σκουτεριν Χουμνον προτερησαντες
της μαχης εισηλθον το αστυ, και που περι τους πεντηκοντα και 604 εκατον
απωικηκοτας εξ ανατολης καταλαβοντες εκει συν τουτοις, ως δυνατον, την
ενδεχομενην επιμελειαν εποιουντο και ως ειχον τους επιοντας ημυνοντο. οι δε εφ'
ημεραις οκτω σφοδρως επι τιθεμενοι ουδεν της καθ' ημεραν μαχης ηφιεσαν.
απαιτουντες δε και τα του Καισαρος οστα και τους ετι περιοντας των Κατε λανων,
οσοι των αλοντων του Ῥοντζεριου φονευθεντος Καισαρος κατελειφθησαν, περι που
τους εικοσιν εναπολειφθεντας, ει και το αστυ παραδοιεν, εφασκον μηδεν αχαρι
πεισεσθαι. ως δ' επι μηδενι τους εντος πειθηνιους ειχον, ενεργεστερον επολιορκουν.
 
 

177

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τα μεν πρωτα την του Βαρεως ουτω πυλην καλουμενην, πυρ ενιεντες,
πυρπολουσιν εις τελος· ως δ' ενδοθεν και αυτη τωι εκ πετρων τειχισματι
περιεφραγνυτο, αμηχανησαντες ελεπολεις ιστασι. και μηχανημα τι πολιορκικον,
προωθουμενην ευκινη τως υποτροχον κλιμακα, βυρσαις βοων δι' ολου
κεκαλυμμενην, εξετοιμασαντες φεροντες προς τοις τειχεσιν ιστων, και τους επι
βησομενους εξωτρυνον. ην δ' εν αυτοις και ο Φαρεντα Τζιμης σημαιαν ταις χερσι
φερων και εξ ακρας κορυζης ρηξ μεν Σικελιας φημιζομενος, ευελπις ων και επι τηι
αλωσει οσον ουπω του αστεος. εκ χειρος τοινυν καταστασης της μαχης και αναρριχω
μενων ηδη των θερμοτερων, οι εντος αντιπαλαμωμενοι, κιονα 605 μακραν
υπαναβιβασαμενοι τε και προσαραξαντες εκ του αιφνηδον, το μεν μηχανημα
κατασπωσι, παντας δε τους εκει μεταχειριζομε νους φθοραι προσεπελασαν. και ουτω
μεν απογνοντες της απα ναστασεως απτονται, ουκ ολιγους ανδρας αρεικους
αποβαλοντες. κακειθεν Παμφυλου πειρωνται, κακει τα ομοια δρασαντες και
παθοντες επι την Καλλιου βαδιζουσιν. ∆ιδυμοτειχου και λιαν απεσχοντο· και γαρ ο
βασιλευς Μιχαηλ εκειθεν εξωρμησε και περι την Μορραν διετριβε.
20. Πριν δ' αυτους εκει παραγγειλαι, επει και αι εκ Γεννουας νηες εκ
Τραπεζουντος και των ανω τοπων καταρασαι προσεσχον τηι Κωνσταντινου και ηδη
επ' οικου εμελλον αποπλειν (ουδε γαρ εδοκει τωι βασιλει παρακατεχειν σφας κατα
συμμα χιαν· αυτοις μεν γαρ ουκ ην κατα γην πολεμειν, Ἀμογαβαροι δε κατεθεον την
μεσογειον), τεως δ' οπερ ην αυτοις δυνατον και τωι βασιλει χρησιμον κατεφαινετο,
βασιλεα τε ηξιουν οπερ αν βουλοιτο προσταττειν. ο δε εκ παροδου προσσχειν τηι
Καλλιου προσεταττε και πειραν προσαξαι, κακεινοι υφισταντο, παρα τι νων
ευαριθμητων φυλασσομενηι, και τι γενναιον, ει δυνηθειεν, 606 διαπραξαμενους
επειτα αποπλειν. ως γουν προσεσχον, μαχην συστησαντες το μεν εμποριον
πυρπολειν επιχειρουσι, πυρ δ' εναυ σαντες και τινα των νηων εφορμωσαν τωι λιμενι
καταφλεξαντες το μερος, ουδεν πλεον ηνυσαν. ειτα και τινα των ιδιων ευγενη
γενναδαν αποβαλειν κατα πολεμον, πληγηναι τε και τον Μουρι σκον αμηραλην. ως
δε τωι αστει επεχειρουν, μοιρα τις των πο λεμιων φανεισα, πολυν τε στησαντες τον
κονιορτον καντευθεν δοξαντες ειναι το συμπαν της στρατιας, δειλιαν εμβαλλουσι
μα χομενοις εκ του εξαιφνης. και δια ταυτα, ουκ ολιγα και των λαφυρων εκεινοι
λαβοντες και πρυμναν κρουσαμενοι, απελυοντο προς τα ιδια ηθη.
21. Βασιλευς δε και αυθις πεμπων επειρα μετ' ειρηνης τωι λαβειν χρηματα
απαλλαττεσθαι πειθειν. αλλ' ουκ επειθε διαπρεσβευομενος· τους γαρ αυτους
αντεπεμπε Ῥομοφορτος την ειρηνην απερουντας, ει μη τα και τα γενοιτο, λεγων
απερ δη και προειπομεν. ησαν δε και πρεσβεις εξ Ὀσφεντισθλαβου προς
Ῥομοφορτον, σπονδας ζητουντες και την αδελφην Ὀσφεντισθλαβου, την του Τζακα
του φονευθεντος συζυγον, εγγυωμενους προς γαμον εκεινωι, ωστε εχειν ομαιχμιαν
κατα Ῥωμαιων· και τουτοις ο Ῥομοφορτος συγκαταινος ην. των δε που βασιλεως
607 πρεσβεων ες πολιν παραγγειλαντων, και αγγελλοντων ως και τι νες των
Περσων διαπερωιεν υπερ τετρακοσιους (και τουτο γαρ εβρενθυετο Ῥομοφορτος, ως
ειη τα δυνατα οι οποσους θελοι διαπεραν τους κατα Θραικην αιγιαλους κατεχοντι ως
αν μηδεν μηδ' ολως παρα των του βασιλεως νηων κωλυθησομενων), παρ αυτικα
μοιρα τις και μαλιστα των Περσων εις τα του Γανου στενα εισβαλοντες αυτοβοει τον
αυχενα κατεσχον, και πολλην λειαν εξ Ευδημοπλατανου ληισαμενοι, τους πολλους
φονευσαντες, αρτυναντες εαυτους εντευθεν και το ασφαλες σχοντες εκ του
φρουριου τοις λοιποις ενεργεστερον επεχειρουν. εκειθεν και εως Ῥαιδεστου, τα προς
τα ωδε κατα τε πλατος Βιζυης και προσω, απαντα τον τοσουτον τοπον ανθρωπων
παντελως ερημωσαντες τοις εκεινων καρποις ενετρυφων· πελαγει γαρ ληΐων
κυματιζοντι προστυγχανοντες, εξ αιχμαλωτων τους αμητηρας επιστησαντες, μυριον
 
 

178

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διεφορουν πλουτον, αμαξαις και ζωοις διακονουμενοι. βασιλει μεν ουν εδοκει και
βουλευταις εκ πολλου πεμπειν δια ταυτα και κατακαιειν τα ανω και πορρω που
Σηλυβριας· ετι δε πολλων αιτιων χαριν ωκνουν και ανεβαλλοντο την εγχειρησιν. ες
τουτο δ' απεκριθη τοτ' οιμαι και οψις ονειρου φανεισα τινι των 608 εκ της ταξεως
του παλατιου χρονοις τρισι προτερον η ταυτα γε νεσθαι· Περσαι γαρ οχουμενοι
καμηλοις καθ' εωιον αιγιαλον απο Σκουταριου και το επεκεινα ιστασθαι το οναρ
εδεικνυ, εξαιφνης δε κατ' αιθερα τας καμηλους πετομενας και τους επιβατας φε
ρουσας προς την αντιπεραν γιγνεσθαι. και ταυτ' επραττετο μη νος Ἀνθεστηριωνος,
οτε βασιλευς Μιχαηλ ταις σφων ατασθα λιαις προσκοπτων, ολιγους περι αυτον εχων
τους συναναβαντας απο δυσεως εκ προσπαιου, πεμπων προς τον πατερα εκχωρει
σθαι οι την προς εκεινους αφιππευσιν, ει μη αλλως και αυτοθεν θελοι ξυμμαχειν,
εζητειτο· την γαρ χωραν ηδη προνενομευσθαι, και αρδην φανεραν ειναι
απολουμενην, ην μη τις υπερσχηι. αλλ' η περι εκεινον ολιγοχειρια εμποδων ην, και
μελλησις προμηθης σπουδης επικινδυνου το τηνικαδε κρειττον εδοκει. Ἄλλο δε τι
μαλλον επραγματευετο.
(22) ως γαρ ο Περ σης Ἰσαακ (τουτο γαρ ην ονομα), ον και τα προτερον ιστο
ρουμεν τοις Ἰταλοις κατα δυσιν συνοντα πεμπειν παρα την εκει νων προς βασιλεα
αισθησιν, και σπονδας προς αυτον συντιθε σθαι θελειν κατα τι γαμικον κηδος το επι
τωι του Μεληκ θυγα τριωι, και φωραθεντα μετ' ειρηνης και αυθις αντιπεραιωθηναι
προς Ἰταλων συναμα και τωι ιδιωι λαωι, ως γουν και αυθις 609 πεμπων αντολιηθεν
ουτος κατηπειγε τας σπονδας, υπισχνουμε νος πολλα μεν και αλλα τοις Ῥωμαιων
συνοισοντα πραγμασιν, ου μην δε αλλα και τους εχθρους και πρωην
αποστατησαντας Τουρκοπουλους εκ μηνυματων των προς εκεινους προσαξεσθαι, ην
μονον γυναικες εκεινων επισταιεν και τεκνα τα παρα των Ἀλα νων προς πολιν
αποσταλεντα, βασιλευς εξ απαντος θελων τας των Ἰταλων δυναμεις αρρωστοτερας
εγκαθισταν δεχεται την πρεσβειαν, και φιλανθρωπους τας αποκρισεις διδους πως αν
κατα τροπον ταυτα καταστησειε διεσκεπτετο. ουδε ημιν ισως χειρον προαναλαβειν
και δηλωσαι περι του κοριου, τινος μεν Μεληκ θυγατριον, οπως δε κατα πολιν εν
τοις Ῥωμαιων ηθεσι προσεκυρσε διαιτασθαι. Ἀζατινης μεν ουν σουλταν εκεινος περι
ου εν τοις προτεροις λογοις ελεγομεν, ετι της Περσιδος καθε στωσης, επει εκποδων
ην αυτωι ο πατηρ Ἰαφατινης, ου δη και Περσαι κατηκουον, εις διαφορας μεγιστας
προς τον ιδιον αδελ φον Ῥουκρατινην καθιστατο· διημφισβητει γαρ της αρχης εκει
νος και διετελει μαχομενος, ως και εις Τοχαρους αποκλιναι ηδη τοις Περσων
επιχειρουντας πραγμασι, και τας αρκουσας δυνα μεις εκειθεν λαβων τα δυνατα
ταδελφωι επεισφρειν. καταταχου μενος δ' υπ' εκεινων Ἀζατινης εγνω κατα σπονδας
προσχωρειν 610 τωι προβεβασιλευκοτι τωι Λασκαρι. ο δ' εκεινον και υποδεχεται
προσενεχθεις φιλανθρωπως και τιμαι τοις προσηκουσιν, ου μην δε ωστε και
παρακατεχειν δειν εκρινεν, αγωνιων περι της σφετε ρας, μη πως ταις προς τον
Ῥουκρατινην συμμαχιαις οι τεως αλ λοτριως τοις Περσαις εχοντες Τοχαροι
κατοικειωθεντες εγκρατεις μεν αυτων γενωνται, τοις Ῥωμαιων δε πραγμασι
προσβαλλειν εχοιεν εξ εγγιονος. ταυτηι τοι και την περι αυτον συγκαθισας βουλην
επηγγελε βουλευεσθαι περι των προκειμενων, ενος απι σχομενους και μονου, του
τον Ἀζατινην παρακατεχεσθαι· την γαρ βουλην ειναι ταυτην απιστου μεν προς
βασιλεα, επι πονηρωι δε και των Ῥωμαικων πραγματων βουλευειν προαιρουμενου,
ομοιον αρα ποιουντος και λεγοντος ωσπερ ει τις τον θριγγον κα ταλυειν εβουλευε
των οχυρωματων και θελων ταυτα διατηρειν. ως γουν ουτως απειρητο βασιλει μη
παρα Ῥωμαιοις τον Ἀζατινην 611 κατεχεσθαι, και η βουλη συνεφωνει, επανεζευξε
μεν αυτικα και αυθις ο προσχωρησας, ου μην δε και βασιλικης απηλαυσε βοη θειας
ωστε περιγενεσθαι του αδελφου. ως δε και αυθις εκεινος ενεργεστερον επολεμει και
 
 

179

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουκ ην παραμενειν τον υστερουντα, επει και εκποδων ηκουε τον Λασκαριν
γεγενησθαι και επι των ολων καταστηναι τον Παλαιολογον, εχεγγυον εχων εκεινος
την προς τον βασιλευσαντα συνηθειαν προσχωρει και αυθις εκεινωι τευξομενος
συμμαχιας. αλλα πολυ των ελπιδων εψευσθη· ο γαρ βασιλευς του προς Τοχαρους
κηδους δευτερα παντα τα του σουλταν τιθεμενος, τον μεν Τοχαρων αρχοντα
Χαλαου, το εκ σπερματων σκοτιων θυγατριον την Μαριαν πεμπων, κηδευει, ει και
τουτου εν τοσουτωι εξ ανθρωπου γεγονοτος ο Ἀπαγας, αδελφος ων εκεινου επι της
αρχης τεταγμενος, την Μαριαν ηγα γετο. το δε σουλταν κατα πολιν εχων ηδη
Ῥωμαιοις αλωμενην περιεβουκολει αλλαχοθεν αυτωι τας ελπιδας. ο δε μη αγνοων
τα βουλευματα, καιρου δραξαμενος, ως ελεγομεν εν τοις προτε ροις, Αινοθεν φευγει,
και ξυν Τοχαροις τοις κατα δυσιν, αμα δε και τωι των Βουλγαρων αρχοντι
Κωνσταντινωι, την φυγαδειαν διατιθεται ανα τα του Ευξεινου βορεια. πολλοις δε
χρονοις υστε ρον, εκποδων γεγονοτος εκεινου, ο εξ εκεινου Μεληκ τον Ευξει νον
διαπεραιωθεις προς Κασταμονα γινεται. και ηδη Τοχαροις 612 υποκλιθεις την
πατρικην αυτου και παππυαν ληξιν επανασωσα σθαι οι διεπειρατο. αλλ' Ἀμουριος
εμποδων εγινετο, και μα χομενος ουκ ανιει, μεχρις ου κατισχυθεις αμα γυναικι ο
τοιουτος παραγεγονως προς την κατα Ποντον Ἡρακλειαν βασιλει προσχω ρειν
εγνω. και παραγεγονως κατα πολιν, οπως τουντευθεν εκ δημουντος του βασιλεως
τοτε προς Νυμφαιον, αυτος αφεις την συζυγον κατα πολιν, υφ' οδηγοις τοις του
βασιλεως την προς εκεινον διηρχετο φερουσαν, και οπως εξ Ἀτραμυτιου λαβων τας
βουλας απεδρα, και οπως τα καθ' αυτον διυκησεν, ερρεθη τα προτερα. υστερον δε
και η συζυγος υποστρεφει, εκεινου μεν αξιουντος, βασιλεως δ' εφιεντος. το δε
κοριον ως ομηρον κατα λειπεται. ηδη μεν ουν το τοιουτον ετεθραπτο κατα πολιν επι
συχνοις τοις χρονοις υπο βασιλικωι σιτηρεσιωι, καθως αρα και ο Μεληκ
Κωνσταντινος, των του σουλτανου υιων ατερος, και αυ τος παρα Ῥωμαιοις
εγκαταλελειπτο, ος δη και βαπτισθεις εκθυ μως προσετετηκει τοις Ῥωμαικοις
ηθεσιν. αυτο δε το του Μεληκ εκεινου θυγατριον μαθων Ἰσαακ, Μεληκ φημιζομενος
και αυτος, προς γαμον και αυθις ᾔτει. εζητει δε και τον θειον ταυτης Με ληκ
προβληθηναι προς βασιλεως σουλταν, κακεισε και αυτον πεμφθηναι, και ουτως
υιοποιηθεντα και αυτον Ἰσαακ βασιλει τα 613 προς Ῥωμαιων κατα το δυνατον
ενεργειν. ταυτηι τοι και βασι λευς ενασμενισας τηι κοινοπραγιαι του Περσου, το μεν
σουλταν εγκαθισταν τον Μεληκ και θειον της κορης ουκ εδοκιμαζε τεως, το γυναιον
δε, και μεγαλην εξετοιμασαμενος προικα, συν αυτωι διαποντιους εις Πηγας πεμπει,
ινα δη και επηγγελε καθημενους τα συμφωνουμενα καθιστανειν συν τωι και της
πολεως Πηγων τον Μεληκ ηγεισθαι. πλην δ' αλλα και συχνα των ακατιων εκεισε πηι
παρεσκευαζετο, διαπεραν, ει θελοιεν, Περσας. οτε δη και περικαθημενων συν
Περσαις των Ἰταλων τον του Ῥαιδεστου πυργον, διανοουμενων εξελειν και οι
χρωμενους ορμητηριωι τοις περι την Θραικην πραγμασιν εφεδρευειν, βασιλευς
πεμψας τριηρεις δυο επειρατο μεταγειν εκειθεν την αχρηστον ηλικιαν, ως
διαμενουντων και μονων των ενεργων κατα πολεμον. και δη επιστασι τοις βασιλεως
εμποδων εστησαν Περσαι κατα στομα διακινδυνευοντες· ειτα μαθοντες την περι
αυτους του βασιλεως προμηθειαν καθυφηκαν τεως και εκοντες φυγομαχουσιν
ευκεισαν. καταταχησαντες δ' εν τοσουτωι οι των τριηρεων πολλους των αχρηστων
εκειθεν καταγουσι, και ουτω διαφορησαντες ευρωστο 614 τερους τους περικλειστους
κατεστησαν, ωστε και εξιοντας εκ πο δος διωκειν τους επιοντας. οι και
δυσχρηστουμενοι επι τουτοις τα μεχρι Σηλυβριας και επιταδε κατατρεχουσι, και
κακως διετι θουν οις αρα και υστερουν συνεβαινε φρουριοις εγκατακλειεσθαι. 23.
Τουτοις δε γενομενοις ο πατριαρχευων Ἀθανασιος επιδαψιλευομενος οιον τα της
προς θεον εξοσιωσεως, δις μεν και τρις της εβδομαδος τας λιτας εποιειτο, βαρυτερας
 
 

180

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε τας προσ τιμησεις τοις κατα τι προσκοπτουσι διετιθει. ου μην δε αλλα και ες
πλεον ευσεβειας ηκειν δοκων, στηλην μεν εκεινην πατριαρ χων των τριων
Γερμανων, την επι δεξιαι εισιουσι των ωραιων πυλων ισταμενην, δια τον υστερον
τον εξ Ὀρεστιαδος μετατε θεντα, οτι τηι προς τους Ἰταλους ειρηνηι αυτος εκεινος
πρεσβευ σας συνηργησε, κατασπαι, στηλην δε βασιλειον εκ χρυσονηματος
διεσκευασμενην κατ' οξυν πεπλον, ην εκεινος βασιλει Μιχαηλ πατριαρχευων
ανηρτα των προς τηι δυσει μεσον ερυθρων κιονων, κατα τε τι κλεισμον του νεον
εκεινον Κωνσταντινον φανηναι 615 Ῥωμαιοις εις το του πανευκλεους
Κωνσταντινου σχημα μεταλλα ξας ιστη. και απερ των προτερων τιμης ημερων του
πατριαρ χουντος κατα σχημα διετηρηθησαν, υστερον μεταγνοντων οιον κατα τιν'
ολιγωριαν μετηλλαττοντο, ωσπερ οστρακου μεταπε σοντος. εκεινος δε και θεια εις
τα παντα δικαιωματα μιγνυων, τοις πολλοις ανεδην επεχρα, αυτοπροσκοπιτης εγγυς
φαινομενος, και πας προς τον κρατουντα λογος εξ ευλαβειας ηπρακτει, και ειρκται
και καταγνωσεις τους κατα τι προσκοπτοντας διεδεχοντο. τα δε της κοινης
εκκλησιας εις ολιγον γε περιισταντο, εξορισθεν τος μεν του Ἀλεξανδρειας,
αλλοτριουμενου δε και του της Θεο πολεως δια την των Ὁδηγων μονην, ην που δη
και καταθηναι τις ηλπιζετο, του δ' Ἱεροσολυμων Ἀθανασιου εκποδων κακεινου
γενομενου δια τας εκειθεν κατ' αυτου φημας, ας δη Βρουλας τις εκ Ῥωμαιων, και
Καισαρειας της Φιλιππου επισκοπος, βα σιλει και αυτωι προσελθων πατριαρχηι και
ανενεγκας, πεμφθεις συναμα και τοις εκ βασιλεως πρεσβεσι κατελεγχειν ηπειγετο· οι
και επισταντες Ἱεροσολυμοις τον μεν πατριαρχην εξωθουσι, τον 616 δε Βρουλαν
παρα την του βασιλεως θελησιν (τον γαρ βασιλεα ζηλος μονος κατηπειγε
εξεταζεσθαι τα εγκληματα) επι του της Αιλιας θρονου, φεροντα και ταυτα μυσος
αφορισμου, ως ελε γετο, φεροντες ενθρονιζουσι. και λοιπον απηρτημενου κακεινου
οντος, μονος ο πατριαρχευων συναμα τωι προσκομιζοντι, απηρ τημενου του
Ἀλεξανδρειας και του Θεοπολεως ηδη, εν τοις ιεροις διπτυχοις εμνημονευετο.
αρχιερεις δε οι μεν απεδημουν, και τους επιδημουντας αποδημειν κατηναγκαζε. τους
δε του κληρου τιμιους, ους δεινως υφεωρα, τους δε προσαφαιρουμενος και τα
σιτηρεσια απρακτειν εποιει. ην δε και τοις κατα τι προσκοπτου σιν εις αυτον η εκ
βασιλεως αποστροφη απαραιτητος, θελοντος εκεινον ευλαβειας τροποις εξ απαντος
συνισταν. και πολλοι τινες ειρκταις εδιδοντο ως μητε τινα παρακλησιν εχειν μητε
μην εκ του τυχοντος ελευθερουσθαι, ως και τινας αποδραντας των μονα χων, επει
ουκ ην σφισιν οπου αρα και προσφυγοιεν, προσφυγειν τοις κατα την περαιαν
φρεριοις. το προτεινομενον τοις ευθυ νουσιν η κακουχια, ινα γουν αλλ' ουτως
σωθειεν. και τουτο 617 ην αντικρυς το του ∆ιοδωρου πατρος, το κακοποιειν τινας βα
θεως, οταν δικαιωμα θειον μιξωσιν. αλλα γαρ παραδοξον εστιν ουκ ει γεγονε τι της
συνηθειας εξω, αλλ' ει μη παν εστι το γι γνομενον εν ελπισι πριν η και γενεσθαι. η
μεν ουν περι τον πα τριαρχουντα του βασιλεως αιδως, και το συγκεχωρηκος εφ' απα
σιν εκ πληροφοριας ουτι μικρας, ως εδοκει, ως και στολαις αγαλλειν ταις
λαμπροταταις συναμα πλειστοις τοις εις τον ναον αναθημασιν, ες οτι πλειστης
φιλοθεΐας ειναι ταυτα και φιλοκα λιας του βασιλεως πιστευεσθαι, και υπακουειν
ετοιμως ες ο τι δη και διαμηνυσειε, και απανταν συχνακις εν εορταις εξαλλους και
πολυταλαντους τας στολας φεροντα, ηρεμειν εκεινον ουκ εια, αλλ' οσημεραι
υπανοιγνυς δικαστηρια τας κρισεις ηυθετει, ως και τυπους αρχαιους μεταλλαττειν
κατα το δοξαν συμφερον και 618 ευλαβες, και αλλους μεν καθισταν εν αλλοις,
μοναχους δε μο 618 νοφαγιαν κατ' εννατας δι' ετους ασκειν, διχα μεντοι σαββατου
και κυριακης. οθεν δη και τρια εκ του ακολουθου τα μειζω ταυτα πλημμελεισθαι
ξυνεβαινε, προς τωι και πατερων τυπους αρχαιους αλλασσεσθαι, οιμαι, τοις
αμελεστεροις, λαθροφαγιαν απληστιαν τε και υπερ το δεον τοις εστιωμενοις δειλης
 
 

181

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οψιας, και τριτον το παραθεωρεισθαι τας θυσιας τας μυστικας τοις οψε σιτουμε νοις.
αγλευκης δε τοις πασιν εδοκει και αχαρις, το περι τους νομους επιεικες μηδ' οναρ
ειδως.
24. Ὁ μεντοι γε βασιλευς τωι δυσχερει πανταχοθεν των πραγματων
αντιπαλαμωμενος πεμπει μεν τον γαμβρον αυτου Κασσιανον και εξ αξιωματος
μεγαν πριμικηριον ανα τα μερη της Μεσοθινιας, εφ' ωιπερ και ως εχοι αν τακει
καθισταν· ος και καιρον διατριψας εν τοις εκει φρουριοις, επει εδοξε τηι βουληι φο
ρους εκλεγειν εκ των κτηματικων τους συνηθεις, ιν' ειεν ουτοι τωι εκει στρατιωτικωι
εις μισθους, εκεινος η καταδημαγωγων τον λαον, η και αλλο τι οι δοξαν, τον εις
τουτο πεμφθεντα Βαρ δαλην κατασχων πολλαις ταις πληγαις ιμασσει, και μαλλον
οτι φθασας Βαρδαλης προσηγγειλε βασιλει τα χειριστα κατ' εκεινου, 619 δεξαμενος
τους λογους παρ' αλλου, ως κηδος προς τον Περσην συνισταν αιρειται και
κοινοπραγιαν προς εκεινον κατα των βασι λικων πραγματων συντιθεται. ταυτηι τοι
και προσταττομενος απανταν, ο δε δυσελπιστων περι ου την προς τον βασιλεα φε
ρουσαν αναβαλλεται. προσεταιρισαμενος δε και λαον στρατιω τικον, πεμπων και
ζητων ασφαλειας πιστεις προς βασιλεως, ανε τος ηλατο. επει δε τηι Χηληι εαυτον
ενεπιστευε και τα πιστα της ασφαλειας εκειθεν ειχεν, ως ᾤετο, Χηλιται τινες κατα
πολιν ευρεθεντες συνταττονται βασιλει η μην κατασχειν εκ δολου τον φυγαδιαν και
παραδουναι τοις αξουσιν. ο και γινεται την ταχι στην· ως γαρ τις των ευνουχων επι
τουτωι επεμπετο, αυτος μεν υπο των καταστρωματων της νηος εκρυπτετο, εκεινοι δε
ατε συνηθεις εισελθοντες το φρουριον κοινουνται τον λογον κρυφη δον και τοις
αλλοις, και μεσουσης ημερας μετα δειπνον επισταν τες αμα, των συντηρουντων
διεσπαρμενων, περισχοντες δε σμουσι και αμα παρα τον βασιλεα φερουσι δεσμιον.
βασιλευς δε προς εκεινον μηδεν αξιωσας ειπειν, συναμα τωι Κοτανιτζηι τουτον 620
καθειργνυσιν, επει εφθασεν εκεινος γραψας προς τον ιδιον συμ πενθερον τον επι του
κανικλειου, ομοιαν αποστασιαν και την αυτην τωι Κοτανιτζηι, ει μη συμπαθοιτο,
προσαπειλουμενος. και εδοξε μεν τοτε ζημιωθεις ο κρατων των στρατηγων τον κρα
τιστον, ομως γε μεντοι φροντιζων ουκ ανιει ουδ' ες βραχυ πως αν διοικοιη τα καθ'
εαυτον ουτω πονηρως εχοντα.
25. Ἔνθεν τοι και προς μεν τους ευους Ἴβηρας πρεσβειαν στειλασθαι κατα
συμμαχιαν εκ πλειστου διανοουμενος, πεμπει τους συγκαλεσοντας, επει κακεινοι
ετοιμοι απανταν ησαν αμισθι και επι μονοις ιπποις και δαπαναις ταις αρκουσαις
προσαμυνειν τοις Ῥωμαιων πραγμασιν. οθεν και μετ' ου πολυ Χατζικης τις των της
Ἰβηριας μεγιστανων προσελθων βασιλει εφ' ωιπερ και την προς Ῥωμαιους
καταστησαιτο κοινοπραγιαν, επειπερ ου συνεβαινον σφισιν αι συμφωνιαι, απρακτος
υποστρεφει. το δε προς τον Χαρμπανταν κηδος και λιαν εξητοιμαζετο. και τα της
Νικαιας μερη κακουμενα πυνθανομενος, την οικειαν αυτα δελφην Μαριαν, την και
δεσποιναν των Μουγουλιων θρυλλου μενην, συναμα λαωι τωι αρκουντι πεμπει προς
Νικαιαν. απηγ γειλε δε και αυτην καθημενην τηιδε καθιστανειν το προς τον 621
Χαρμπανταν κηδος και τα των Περσων δουλαγωγειν ως οιον τε πραγματα. 26. Ου
μην δε και οι ανα την δυσιν Τουρκοι το παραπαν ημελουν, αλλα τον του Γανου
κυριευσαντες τοπον και το του αγιου Ἠλιου περικαθιζουσι φρουριον, και τους κατ'
αυτους ου λαμους διχα τεμοντες εκει τους εντος εκακουν, εως ου συντακεν τες
εκεινοι τηι πολυημερωι λειψυδριαι, ως και τα φυλλα των δεν δρων λειχειν και
θυοντες ζωα απορροφαν του αιματος επι πλει σταις ημεραις, πολλους δε και
αποθανειν, εγνωσαν εαυτους προ διδοναι και φρουριον. πλην ουκ εθαρρουν τοις
Περσαις δια την αλλοτριωσιν του σεβασματος, και πεμψαντες Ῥομοφορτον επε
καλουντο. και ος παρην, και βιαι μεν μολις δ' ομως οι περι αυτον το Περσικον
εξελασαντες, τα πολλα δικαιολογουμενον προς αυτους, καθ' ομολογιας
 
 

182

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσχωρουντας μετα των θειων ευαγ γελιων δεχονται, και οσον το αφ' αυτων
φιλανθρωπον την δια γωγην παρεχουσι. τουτο ποιουσι και εν τωι πυργωι του Ῥαιδε
στου. επι πολυ γαρ διετελουν τωι φρουριωι ποιουμενοι προσβο λας, αλλ' ουκ ηνυτον.
τελος και μηχανημα επιστησαντες πε τροβολον νυκτος τα πολλα κατηκοντιζον τας
βολας, ως επιρρι φηναι πετρας περι που τας εκατον και πολυταλαντους· πεντη 622
κονταμναιαι γαρ τα πολλα επιπτον, ει και δια το ολιγιστον του φρουριου αι πλεισται
ηστοχουν και εξω επερρητον τα πεμπομενα. ου μην δε και αζημιωτοι εμενον, αλλα
πολλακις υπερ τριακοσιους οι εντος οντες ευθαρσως εξελαυνοντες σφισιν
επερραττον και τα πολλα εζημιουν, εως ου κατισχυθεντες και ουτοι προσχωρειν
καθ' ομολογιαν ικετευον. αλλ' ουκ επειθον· επωμοτος γαρ ην Ῥομοφορτος, επει
πολλους απεβαλε των ιδιων, η μην και θε λοντας προσχωρειν μη δεχεσθαι, και
μαλλον του πυργου σα θρωθεντος ταις συνεχεσι των λιθων βολαις αυτου
μηχανηματος. το γαρ του αγιου Ἠλιου φρουριον χειρωσαμενος φιλανθρωπως
προσηνεγκατο τοις οικητορσι, και φρουρους εμβαλων εκεινοις προς Ῥαιδεστον
γινεται, εξελειν διανοουμενος και ανοικτι φονευειν. οι δε προσελιπαρουν
θερμοτερον, και εαυτους παρεδιδοσαν καθ' ομολογιας του σωθηναι, εκ χειρος ηδη
της μαχης ουσης και του κινδυνου επηρτημενου. καν εκινδυνευον, ην μη τις των επι
σκοπων συμπαρων σφισι και συν αυτωι αλλοι τον βαρβαρον ικε τευουσι μη αν τοσον
εργασασθαι φονον. αμα δε γε και συμβου λευουσιν, ως ελεγετο, τους του βαρβαρου
θυμους κολακευον 623 τες, ως ευθικτως και αλλοι προδοιεν αν ισως ταις
φιλανθρωποις εκ φημης μετεωρισθεντες ελπισι. ταυτα λεγοντες τηι δεινοτητι των
λογων μολις τον βαρβαρον κατεργαζονται. και τα μεν χρη ματα αφαιρειται, γυμνα
δε των ενοντων τα σωματα καταλειπει, ωστ' ει μεν μενειν θελοιεν, κηδεμονιας
τινος αξιουσθαι, ει δ' ουν, αλλ' ως εχουσιν εξ αυτης απαλλαττεσθαι. προηγε δε τας
δυνα μεις, απο ρυτηρος ελαυνων, και επι τα λοιπα φρουρια. φημη δ' ικετο
συμπεριαγειν και τον επισκοπον (Πανιου δ' ουτος ην) και τα πολλα και αυτον
εφισταμενον συνεργειν τοις εχθροις, εφ' ωι προδιδοιεν αι πολεις. και δια ταυτα ως
εικος και παρα της εκκλησιας εκεινος ηυθυνετο, και η δικη πατριαρχου γραμμασιν
εδηλουτο τωι καταδικασθεντι. εκεινος δε προς την φημην και τα της ποινιμου δικης
υπεραλγησας, καιρου δραξαμενος φευγει, και την ταχιστην τωι βασιλει παραγινεται.
27. Βασιλευς δε ταις απο των ξενικων ελπισι μετεωρος ων την ψυχην, ομως
και αφ' εαυτου τα πολλα ετεχνατο υπο σπονδους εκ τιμηματων προσαγεσθαι τους
αλαστορας. Γεν 624 νουῗται μεν ουν οι κατα πολιν αρτι πρωτως παρα του σφων συνε
δριου αββαν δεξαμενοι (δηλοι δε η φωνη τον ηγουμενον, εχει δ' ουτος την του
δημου προστασιαν, ως παρα Ῥωμαιοις ο πραι τωρ του δημου παλαι) Ἀμογαβαροις
ηθελον διαλλαττεσθαι· ουδε γαρ ειχον αλλως την κατω διαπλωΐζεσθαι κατα τας
αυτων πραγματειας θαλασσαν. ταυτηι τοι και τα της πρεσβειας ο αββας ανεδεχετο.
και βασιλει γνωσθεν, επει στρατον βαρος εχοντα ουκ ειχε πεμπειν, αλλα τινα των
ψιλικων ταγματων περι τον μεγαν εταιρειαρχην ησαν τον ∆ουκαν, ους ηγεν ων επι
του στρατου προτερον, ην πηι ποτε κρυφηδον και εξ ενεδρας προσβαλλοιεν (ου γαρ
ην φανερως αντιταττεσθαι), δια ταυτα ουκ ην αποδε χεσθαι Γεννουΐτας προς
εχθρους των Ῥωμαιων ειρηνην συντιθε σθαι θελοντας. ενθεν και πρωτον μεν
πεμψας αναστελλειν επει ρατο το βουλημα, ως δ' ουκ επειθεν, ειναι μεν και παλιν
ουδεν ηττον σφας φιλους και βασιλει και Ῥωμαιοις, εφ' οις και ορκους απαιτουμενοι
τους παλαμναιοτατους εδιδοσαν, η μην και αυθις υπερ Ῥωμαιων ........ και ορκους
...... ετεραν βουλην 625 ο κρατων προσανετιθει τωι ηγουμενωι και την παρ' αυτου πρε
σβειαν προς Ἀμογαβαρους, εφ' ωι εθελοιεν χρηματων μεγαλων και τιμης της
προσηκουσης και κυβερνησεως, ως και αναδοχης αξιουσθαι τους βασιλει δουλευειν
θελοντας, διαλυεσθαι. και ταυτα προσαναθεις τωι αββαι εκπεμπει· και τηι μεταξυ
 
 

183

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διημερευ σει ανακωχη ην, ει και αλλο τι εσκευαγωγει προς πολιν, και οση μεραι
λαος και ζωα εντος του αστεος επληθυνετο, ως και τα περιττα των ζωων σφαγηι και
μακελλωι διδοσθαι. αλλ' ο μεν αββας επιστας, και εφ' ημεραις τα της πρεσβειας
μεταχειριζων, ουδεν ηνυσε πλεον, ουτε απρακτος υποστρεφει, πολλα τε και
ατασθαλα και γε μη οια τ' αν γενεσθαι απαιτουντος του Ῥομο φορτου. εβουλετο γαρ
και τοπους και σωματα και φρουρια απεμ πολειν προς βασιλεα μεγαλων χρηματων,
και γε προσαπηιτει και τας μισθοφοριας. ει δ' ουν, αλλας χωρας σπευδει λαβοντα κα
τεχειν, και αλλον επιβαλλεσθαι ον αν δυναιτο τροπον αντιπαλων, και ες τελος
διαμαχεσθαι διετεινετο. ταυτα και ο κατα το Μα 626 δυτον Φαρεντα Τζιμης πεμπων
απελεγεν· ει γαρ ημερωτερον ουτος παρα τον Ῥομοφορτον τοις Ῥωμαιων
πραγμασιν. εκεινος αμα Τουρκοις και τοις ιδιοις, ετι δη και τοις Ῥωμαιοις αποστα
τησασιν εξ ανατολης, οι δη και κουραι τριχων και γενειου Ἀμο γαβαροις
εξοικειουντο, ουπω καλως τας αποκρισεις του αββα δοντος, διαταξας την στρατειαν
κροτωι κερων μεχρι και της πο λεως ηλαυνε. και ην εντευθεν βλεπειν
σκευαγωγουντας τους εξω και αυτους δη τους εν περαιαι κατωικημενους, ως νυκτα
και ημε ραν ανα τας της πολεως πυλας συνθλιβομενους δυσχερως διεκ παιειν
αυτους και ζωα παντοια, και πολλους ανα τας της πολεως κεισθαι ρυμας αφεμενους
των εργων. τοτε ο μεν πατριαρχευων οσημεραι τας λιτανειας εντος της πολεως
επεδαψιλευετο, βασι λευς δ' επαμηχανων τοις φημιζομενοις, οτι και ουκ ολιγος επε
πρακτο φονος, οις υστερειν συνεβαινε των επι της πολεως απτε σθαι, (αι γαρ
δυναμεις επιλελοιπασιν) η θεωι την δικην ανατι θεναι και παρ' εκεινου ζητειν την
του εκκεχυμενου αδικως εκδικη 627 σιν αιματος ομως δε και τα δυνατα οι προς το
παρεστος ουκ ημε λει ποιειν. τωι γαρ ∆ουκαι και μεγαλωι εταιρειαρχηι εξ αξιωματος
συχνοτερον πεμπων επεσκηπτε κατ' ιχνος ηρεμα τοις αλαστορσιν επεσθαι, επει ου
δυνατα ην κατα προσωπον παντι τωι συστηματι αντιταττεσθαι. οθεν και ουτος μεν
εμπιπτων πολλακις εξ αφα νους το ουραγουν εζημιου, εκ δε Τζουρουλου οι εντος
αναθαρ σησαντες ανδρικωτερον προσβαλλουσι Ῥαιδεστωι και κακως τους εκει
δρωσι, προς τωι και λειαν ικανην περιβαλεσθαι. ο δη και γεγονος δηλον, ως εδειξε,
τοις εχθροις, οι δε προς το τυχον λαβοντες οπισθοπουν την πορειαν πεποιηντο. ου
μην δ' αλλα ουδ' οι καθ' εω της περαιας Τουρκοι καλως απηλλαττοντο, αλλα
πολλακις προσεβαλλον και πολλους κακως εποιουν εις τρυγητον εξιοντας, ωστε και
τους εν τωι Ἱερωι αναγκαζομενους, επει ποτε και εντος εκεινοι λαθοντες εγενοντο, ει
και αυθις φοβηθεντες εξηιεσαν, ουχ ικανοι το πληθος οντες κατεχειν το φρουριον,
κα ταβολαις τεταγμενων τελων τας σπονδας ωνεισθαι. τοις δε και κατα την Μηλεαν
τραχυνομενοις και πολλοις εν αυτωι συστασι το εκει μαχιμον εμπιπτει και επι του
προτερηματος γινεται, ως της 628 αυτης σχεδον ημερας φημας αγαθας τον
κρατουντα και αμφοτε ρωθεν δεξασθαι. εδοξε δε ταυτα των συχνων εκεινων
λιτανειων του πατριαρχευοντος καρπωμα, και ην εντευθεν τοις γεωργουσιν εξιεναι
κατα σποραν των καρπιμων, ει και αυθις ενθεν μεν η των εχθρων προσδοκια και ο
εκειθεν φοβος, εντευθεν δε και το κεκωλυσθαι σπειρειν, ουτω της περι τον βασιλεα
δοκιμασασης βουλης ως μη τοις εχθροις ες νεωτα σπειρειν, αριστοτερας τας ορμας
σφων εποιει, και ουκ απεθαρρουν τουμφανες την εξελευ σιν. δια ταυτα και τα του
αροτου ηπρακτουν, και λιμος ο βα ρυτατος ηπειλειτο τοις ημετεροις, καν τοις
εχθροις βαρειας χει ρας εφειναι τουτων προσεδοκατο, μηδε τουτοις σπειρουσι. πλην
Ὀσφεντισθλαβος μεν της ειρηνης εδιψα, και κηδος προς βασιλεα συντιθεναι ηθελεν,
και επι τουτοις τον πατριαρχευσαντα Ἰωαν νην (εκει γαρ κακεινος συνεαλω
Σωζοπολιταις) μεσιτην προς βα σιλεα περι των ζητουμενων προυβαλετο. βασιλευς
δε υπερτιθε μενος ομως της αναγκης ηττατο, και πεμπων την ειρηνην ποιειν κατα το
αυτωι βουλητον εδοκιμαζεν. εκεινος γαρ εν των θυγα τριων του βασιλεως Μιχαηλ
 
 

184

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εζητει λαβειν· α δε προυφθασε των 629 πολισματων κατασχειν, ουκ απελυε μεν,
ομως γε μεντοι τοις νεοις και ομοζυγοις διενοειτο ταυτα διατηρειν. βασιλευς και αλ
λως θελων πραττειν το συναλλαγμα εκεινον ανεβαλλε. και εν τοσουτωι εκεινος
μετεωρος ων τον εκεισε σιτον διαπλωΐζεσθαι κα θυφιει, και ουτω Ῥωμαιοι
εσιταρκουντο, και φαρμακον ην του λιμου το πραττομενον.
28. Τας δε δυναμεις οι Ἀμογαβαροι αει κατα Θραικην εκινουν, και τοις κατ'
αυτην φρουριοις προσεβαλλον, καθως και Βρυσει τηι λεγομενηι· αλλα ταις ενδοθεν
αντοχαις ουκ ειχον ο τι ποιοιεν. μαλλον μεν ουν και προσεζημιουντο αφιππευοντων
επι σφας εκεινων, και περιγενομενων πολλακις τωι ακμητας προσ βαλλειν και
κραταιοτερον διαμαχεσθαι. εκειθεν τοινυν οι αμφι τον Φαρεντα Τζιμην επι Βιζυης
προηγον, αμα Περσαις πλειους γενομενοι. και οι αμφι τον μεγαν τζακουσιον τον
Ουμπερτοπου λον, πλειους των διακοσιων οντες ιππεις, ολιγοι την προς πολ λους
ουκ εθαρρουν αφιππευσιν και τωι φρουριωι εγκεκλεισμενοι παρεμενον. αλλα το εκει
πληθος λημα λαμβανει αρεικον, και περισταντες τον αγοντα δηλοι ησαν, ει
εκχωροιη εκεινος, πολε 630 μησειοντες. ο δε τωι σφων θρασει και τηι πολυχειριαι
καταγοη τευθεις (εις χιλιαδας γαρ συνεπληρουν το πεζικον) τους ιππεις συνταξας
αμα τοξοις εξηλαυνε. σωφρον τοινυν ην την ραχιαν κατεχειν και προμηθεστερον
διακινδυνευειν εκειθεν ταις δυσχω ριαις βοηθουμενους· επει δε μοιρα τις σφας
προσηγεν απολου μενους, αφεμενοι ταυτης επ' αγχωμαλου της εκει πεδιαδος ιπ πεις
αμα πεζοις παρεταττοντο. και δη των πολλων προλοχιζον των, των Περσων
σοφισμα, ιππεις μεν τα πρωτα επαραττουσι τοις φανεισιν. αλλ' ουπω καλως
ωφθησαν κατα στομα κινδυ νευοντες, και ο λοχος εμφανης ην, και δειλιαι
συσχεθεντες ανα κρατος υπεστρεφον φευγοντες. και μυριωι πληθει προσπαισαν τες
των πεζων ελεινως, ποιμνιων δικην, κατεσφαττον, ως πε σειν πολλους αυθωρον,
οτε και περι τωι φρουριωι οι εντος δει σαντες και γυναικας αυτας εις ανδρας
μετασκευασαντες κατα φυ λακων δηθεν εις δειγμα επι πυργους εφιστων, μεχρις ου
βασιλευς ακουσας και περιαλγησας τηι συμφοραι, πεμψας τοις προσηκουσι 631 το
φρουριον κατωχυρωσεν. ο δε γε πατριαρχης, και αρχιερεις και τους τιμιους του
κληρου εκποδων ποιησαμενος, καθηγουμε νοις μονων εχρατο συνεδροις εις κρισεις,
και τουτοις μεν τα εκ κλησιαστικα συνδιεφερεν. οις δη, και τοις υπ' αυτοις μοναχοις
αμα πρεσβυτεροις και τωι λαωι, εκαστης εβδομαδος συνελιτανευεν, τετρεμαινειν
αξιων και περι αυτης της πολεως, και προσθε παι δων και γυναικων ιστασθαι
δεομενους θεου. δεησις μεντοι δι καιων και λαου αμαρτια αντιταλαντευειν τα
ημετερα εδοξαν, ως α μεν εζημιωντο, εξ αμαρτιας και ζημιουσθαι, α δε ησαν, εκ της
των δικαιων δεησεως περισωζεσθαι. και τα μεν της θειας οργης δηλα ησαν και
εωρωντο· οποθεν δε και τισι τοις πλημμε λημασιν εξεκαιετο, επιεικως αδηλον ην,
αλλων αλλα αιτιωμενων.
29. Τοτε και Ἰσαακ Μεληκ, ωι δη και κατα Πηγας, πο λιν παραθαλασσιον, η
νυμφαγωγια ηυτρεπιστο, συγκειμενον σφισι τους περαν Περσας διαπεραν και ουτω
τους γαμους διατελεισθαι, παραλαβων τινας των της αυτου δυναστειας αιρετιστων,
τα στενα του Ἑλλησποντου εδει διαπεραν και αυτοπροσωπως Περσας δου λαγωγειν.
μεντοι γε και πορθμειου τυχων, συναμα τισι διαπε 632 ραιωθεις πειθει Περσας, και
μαλλον οις αυτος ωικειωτο, Ἀμο γαβαρων αποστατειν. οι και θαρρησαντες
παραυτικα τοις αγουσι των Ἰταλων επιτιθενται, και δολωι κτειναντες ανα κρατος επ'
αι γιαλους εφυγομαχουν, ως ταις του βασιλεως ναυσι περαιωθησο μενοι. ο δη
γνωσθεν, εκθυμοτερον η ως εδει ελασαντες Ἀμο γαβαροι προσβαλλουσι φυγασιν
εκεινοις. καν της Ευδημου μα χης συστασης πιπτουσι μεν και των Ἰταλων ουκ
ολιγοι, αλλ' ο μως υπερ τους διακοσιους των Περσων πεσοντων κατα κρατος σφων
αυτοι περιησαν. ως δε και αυθις Περσαι προς εκεινους απεκλινον, ου προτερον
 
 

185

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτοις ενεπιστευον τα της συμμαχιας, πριν αν παραδοιεν, ουχ οπως τον Ἰσαακ
Μεληκ, αλλα και τον σφων εξηγουμενον Ταχαγτζιαριν, ος ιδιως ηγε τους
Τουρκοπου λους, ου μην δε αλλα και τριτον αυτον τον αυταδελφον του Ἰσαακ
Μεληκ, ως φανεντι οι προστεθεντας. ων και προδοθεντων τον μεν Ἰσαακ φιτρωι και
ξιφει διεχειρισαντο, ου μονον αυτον αλλα και τον αυταδελφον, τας κεφαλας αυτων
εν τωι φονευειν κατα γης επαλλαξαντες ως αμα την τομην γενεσθαι και αμφοτερων.
ειτα δε περιδυσαντες το βασιλικον προς εκεινον χρυσοβουλλον επι μαλης ευρον
εξηρτημενον, οπερ αναγνοντες συναμα και αλλοις 633 τοις των κατα δυσιν
εξηγουμενοις Περσων ευρισκον, καθ' υπο σχεσεις ει αποστατοιεν μεγαλας, και το
του Ταχαγτζιαρι ονομα· εφ' οις εκεινοι εις απολογον κατασταντες προφασεις
επλαττοντο τας σφας ωφελουσας. ταυτηι τοι και τον φονον μεν ανειχον, φυ λακαις
δ' εδιδουν ταις ασφαλεσταταις. ως γουν και αυθις τα πιστα προς Περσας λαβοντες
και δοντες εμελλον επι Τζουρουλου εξελαυνειν, ουκ αλλως συμπροαγειν σφισιν
ηθελον οι Τουρκοπου λοι, ει μη γε της ειρκτης ο σφων εξηγουμενος Ταχαγτζιαρις
απο λυθειη. και γεγονε τουτο, μιας γνωμης συνολων, ως ευκει, γινομενων, οτε και
δοξαντων ευθυ της πολεως ελαυνειν και αυ θις οι εκτος εσκευαγωγουν, ους η
αροτου χρεια παραμενειν κα τηπειγεν. αλλ' εκεινοι Τζουρουλωι προβαλοντες επι του
υστερη ματος εγεγονεισαν, των εντος αντεχοντων. Ταχαγτζιαρις δε νυ κτος συναμα
πλειστοις των Τουρκοπουλων απο ρυτηρος ηλαυνον προς Τζαραπην επι Ἄπρωι, και
προσεδεχθησαν επισταντες πρου πηργμενων εκ μηνυματων των ομολογιων της
αυτομολησεως. οι μεντοι γε των Περσων απολειφθεντες εν Τζουρουλωι, μαθοντες το
δραμα, ευθυς ανα κρατος επ' αιγιαλους ως διαπεραιωθησο μενοι φευγουσι τωι ταις
ναυσι των Ἰταλων χρησασθαι. ου μην 634 δε αλλα και Ἰταλοι την χλευην μη
ενεγκοντες κατοπιν διω κουσι. Και εδοξαν αγαθα ταυτα Ῥωμαιοις, (30) και μαλλον
οτι και Φαρεντα προσδοκιμος ην αποκλινειν προς βασιλεα επι με γαλαις ταις
υποσχεσεσιν. αλλ' εκεινος ηδη προσποιουμενος την προσχωρησιν, Μπυριγεριου εκ
του αιφνηδον επισταντος επι με γιστου καραβου και πολλους των ιππεων εν αυτωι
φεροντος, ασθενεστερος μεν εγινετο ταις ορμαις, οτι γε και εκ Σικελιας επαγγελιαι
προς Θευδεριχου συχναι τε και μεγισται προς εκεινους ησαν, ει επιμενοιεν. ομως γε
μεντοι ου δηλος ην τα προς βα σιλεα προυπηργμενα εξαθετων. και πεμπων
προηγουμενως μεν περι της αδελφης του βασιλεως της Ἀσανινης τα πανδεινα διε
μηνυε, προσαγγελλων ως αυτη προς αυτους πεμπουσα τον οι κειον αυτηι
Κανναβουριον εξοτρυνει κατα βασιλεως εκ των υπερ του Καισαρος μηνιματων
παλαι. ο δη μαθων βασιλευς και ζη τησας, και εκ μερους καταλαβων ο κατελαβεν, δι'
οργης εποιειτο την αυταδελφην και πεμψας εγκαθειργνυ τοις ανακτοροις, εις
εντελεστεραν εξετασιν τα κατ' αυτην αναρτων. εκεινος δε τους ανακομισοντας
αυτον προς βασιλεα πεμπων ως δηθεν εζητει, και δυο επι τουτωι τριηρεις
εξαπελυοντο. οι και επισταντες ωρμησαν 635 επι τον του Μπυριγεριου καραβον ως
αιρησοντες. αλλ' ο Τζιμης πεμψας περιεποιειτο την ναυν, ιδιον λεγων ειναι τον εν
τουτωι λαον· μη χρηναι δε πολεμειν την πρωτην οις καταλλαττεσθαι αρχονται, αλλα
σφων εξελθοντων προσβαλειν, ει θελοιεν, εω θεν. ταυτ' ειπων εξηπατα, και χηλους
ως οικειους θησαυρους μετα τινος στιβαδιου εξαποστελλων τα πιστα εδιδου τοις
λογοις εξ ων επραττε δηθεν. αλλα νυκτος ικανωθεντος πλειοσι πολε μαρχοις του
καραβου, το μεν επ' εκεινωι σκεμμα των ημετερων ματαιον εντευθεν ην, και ουκ
επεχειρουν το συνολον, αυτος δε εδειξε μη υγιης ων τας πιστεις. και δια ταυτα
υποπτως και περι των χηλων εχοντες ανοιγνυουσι, και τον δολον ευρισκουσι
φανερον· αμμος γαρ και πετραι τα πληρωματα ησαν, και ουδεν ην το παραπαν
αμφιβολον του μη φενακην ειναι το παν ο εκεινος ελεγε τε και επραττεν. οθεν και
κενοι προς βασιλεα υπεστρεφον. Ἄλλος δε τις εκεινων Φαρεντζανεζας, αυταδελφος
 
 

186

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του κα τασταντος δομεστικου των σχολων, Ἀμογαβαρου και τουτου, προσχωρει
βασιλει συν πεντηκοντα· ον και προσδεξαμενος ο αυ τοκρατωρ τοις προσηκουσιν
αυτον τε και τους συν αυτωι εστελλεν. ως και πρεσβεις εκ Ῥοδου εξαποστειλαι προς
βασιλεα φρεριους επι των βασιλεως νηων, αξιουντας εκχωρηθηναι σφισι το φρου
636 ριον, ως μετ' αγαπης οικειν και εις υποταγην του βασιλεως λο γιζεσθαι,
μαχομενους εκειθεν Περσαις, και βασιλει τριακοσιους των αριστων πολεμαρχων
συγκροτουντας, οπου αρα και προστα χθειεν.
(31) ου μην δε και βασιλευς ταυτα τουτοις επειθετο, αλλα προσετοιμασας και
αυθις τας νηας επι Ῥοδου πεμπει τα δυνατα προσαρηγων Ῥοδιοις. Του δ' αυτου
μηνος Βοηδρομιωνος κατα την καινην κυ ριακην και ο φυλακιτης Μελιτηνιωτης
θνησκει, τηι εξ αρχης επιμενων γνωμηι ωσπερ και ο Βεκκος, μηδεν πλεον προς βασι
λεως αξιωσας η το επι τινι των περι την πολιν αοικητων νησων απαχθεν το ιδιον
σκηνος ταφηναι. ο και γεγονε. και εις την Πλατην εκκομιζεται και εικαιως θαπτεται.
μονος δε τηι φυλακηι ο Μετοχιτης εγκαταλελειπτο, μηδεν και αυτος ενδιδους ετι ων
εξ αρχης εξειχετο.
32. Ἀμογαβαροι δε τα πολλα τωι λιμωι προσταλαιπω ρουντες (ουδε γαρ
σπειρειν ηθελον), αμα δε και της εκ των θνησκοντων δυσωδιας μη ανεχομενοι,
Ῥαιδεστον και Πανια και τα του Γανου καταλιποντες παμπληθει κατα την του
Καλλιου γινονται. εκει τους ες φυλακην αυταρκη λιποντες ολωι ρυτηρι επι Αινον και
Μεγαρισιον γινονται, οπου και εξ αναγκης και εν δειας προσβαλλοντες και
ριψοκινδυνως μαχομενοι ουδεν ηττον παρα των προσχωρων εζημιουντο. και πυστις
ην πιστευομενη 637 ενιοις, και τοις δοκουσι των ακουοντων, ως του ποταμου της
Μαριτζης το πολυ του υδατος προς θαλασσαν αποπτυσοντος και βατου ποσως
γενομενου ποσι προς Βολερον διαπεραιωθησονται. οθεν και πολλοι προφθανοντες
εξυκουν εκειθεν και τοις φρου ριοις εγκατεβυοντο, ως προνομης τυπον εχειν και ον
τοπον ουπω τινι προενομευσαν.
33. Ἑτερωθεν κατ' ανατολην, και μαλλον περι την Νικαιαν, δυσφορως ειχον
τα πραγματα, του Ἀτμαν κλονουντος τα τηιδε, και μαλλον οτι η αυταδελφη του
βασιλεως Μαρια και των Μουγουλιων ουτω πως δεσποινα ονομαζομενη επιστασα Νι
καιαι εξ υπερτερου φρονηματος τωι Ἀτμαν προσεφερετο, και εις τον Χαρμπανταν
επεγκαλειν δηλη ην απειλουσα. και γεγονε ταυτα, και μυριαδες τρεις, ως η πυστις
ειχε, περι που τα εωια μερη Περσιδος εξεπεμποντο. και προς βασιλεα τα μηνυτρα
εφθα νον, και βασιλευς πεμπων επολυωρει σφας συχνοις και μεγαλο πρεπεσι
φιλοτιμημασιν. ουδεν δε ταυτα νωθεστερον τον Ἀτμαν εποιουν και περι τας πραξεις
ωσανει προμηθεστερον, αλλα και μαλλον παρωτρυνον, ωστε και Νικαιαι
προσβαλλοντα εκσπαν 638 μεν αμπελωνας, αφανιζειν δε ληια, και τελος προσβαλειν
Τρι κοκκιαι τωι των Νικαιεων επιτειχισματι, και περικαθισαντα συν πληθει παντι τωι
περι αυτον των Περσων πολλα μεν παθειν εξ εκεινων αρειμανιων οντων και
μαλλον ρυτηρων τοξων αρχηθεν, τελος δε τους ταφρους, οις εθαρρουν, σταυροις
αναχωσαντα και πετραις και δενδροις και χωμασιν αυτους παραστησασθαι, και
φονον μεν πολυν εξεργασασθαι, εαυτωι δε τα πιστα δουναι, ως γε ευκει, προς την
των Τοχαρων, ει επιστωσιν, επιθεσιν. Θερους δε ην ακμη, και αι μεν του βασιλεως
νηες περι που δεκα μετα του επι του στρατου Μαρουλη προς Θασον εξα πεστελλοντο.
και γαρ επιστας τηι νησωι δυσι ναυσι προτερον ο του Μανουηλ Ζαχαριου πιστοτατου
τηι βασιλειαι θειου ανεψιος απιστοτατος, και πειρατου τροπον επιχειρησας, αιρει το
φρου ριον. ο δη και ανακτισας ως εχυρωι εχρατο φρουριωι, και απων δια των οικειων
κατειχε. και δια ταυτα βασιλευς εξαποστειλας τον επι του στρατου συν ναυσι,
προηγουμενον μεν αυτοις την επι την νησον προσεδριαν επανετιθετο, εφ' ωι και το
φρουριον παραστησαιντο, επεσκηπτε δε πολυωρειν και προς Αινον δια τους 639
 
 

187

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀμογαβαρους, επει και οι περι τον Τζιμην, ως ελεγομεν, επι την Αινον γενομενοι
επολιορκουν και ενεργεστερον επεχειρουν, ωστε και ανορυττειν εκ μερους τακεινης
θεμεθλα, ει και πετρα συμφυτωι προσαραξαντες ουκ ειχον ο τι και πραττειν. τεως δε
και οι ενδον, ενος των τεχνην ορυττειν εχοντων προσφυγοντος εκεινοις, ανωρυττον
ενδοθεν αντικρυ, και προτερησαντες αιφνης το ανορυττομενον προσαξαντες τους
εξωθεν εκει συνεσχον και εξηφανισαν. σιτηγεισθαι δ' ηθελον, οτι και λιμου
εκινδυνευον γινεσθαι παραναλωμα. οθεν και μικρας τινας νηας εξετοιμασα μενοι ες
το περαν κατηπειγον της Μαριτζης, εφ' ωιπερ εκ Βολε ρου σιταρκοιντο. αις δη και
κατα θαλασσαν εντυχοντες οι του επι του στρατου επι την επ' αυτας επεσπευσαν
διωξιν, λιχνευ σαμενοι προς το θηραμα. ταχ' αν και κατηυστοχουν της αγρας εις
τελος· ει γαρ υφεικοτων τουτων της ελασιας εκεινοι ανωΐστως και εισετι τον
ποταμον παρηλλαξαν, και επι των περαν τοπων ες οσον ην αποτερω εγενοντο, ταχ'
αν φθασαντες ουτοι εντος αφυκτων αρκυων ειχον εκεινους, μηδεν
ωφεληθησομενους, ει και τηι χερσωι προσηραττον, αδυνατου οντος επανασωζεσθαι
προς 640 τους ιδιους δια το μεταξυ εμποδων κεισθαι τον ποταμον. νυν δ' αλλα
λιχνευσαμενοι οι ημετεροι εμφανεις ησαν εκεινους κατα διωκοντες πριν
παραλλαξαι τον ποταμον. οθεν και εν στενωι της σωτηριας ελθοντες, επει ουκ ην
σφισι προς τας του βασι λεως μαχεσθαι, προσαραττουσι τηι ξηραι, και τηι χερσωι πιστευ
σαντες εαυτους, τινων εαλωκοτων συναμα ταις ναυσιν, οι πολ λοι σωζονται. οι μεν
ουν εργον μαχαιρας, αι δε πυρος εγενοντο παραναλωμα. Γιδας δε τις ανεψιος
Θευδεριχου του κατα Σικελιαν εξαρ χοντος, ακουσθεν ως ουδεν ολως οι των
Ἀμογαβαρων εξαρχον τες συμφωνουντες ενι την σφων ηγεμονιαν πιστευουσιν, αλλ'
οι μεν υπο τον Φαρεντα Τζιμην εθελουσι ταττεσθαι, οι δε συν αυτωι τωι Φαρενται την
ηγεμονιαν των ολων Μπυριγεριωι προτρε πουσι (και γαρ ουτος αυθις επανηλθε,
καθως εν τοις ανω λο γοις ελεγομεν, ουκ οιδα πως εκ Γενουας αποδρας), οι δε περι
τον Ῥομοφορτον ταττομενοι των λοιπων ουδεν επαΐουσι (μηδεν γαρ αυτον
Ῥομοφορτον το υπο τον Μπυριγεριον ταττεσθαι κατα δεχεσθαι), (34) δια ταυτα ο
τοιουτος παρα Θευδεριχου συν αμα μακραις ναυσιν επτα, ως η φημη ειχεν,
εξαποστελλεται. οι δε τον του ρηγος Σικελιας Ματερκα Φαρεντε ταυτα πραττειν
εφημιζον. ουκ οιδα δε ει Γιδας ων κατ' ονομα κρειττον των 641 υιων του ρηγος
υπεκρινετο, ως εξωθεν περιλαλεισθαι το τοιου τον ονομα κατα τι σεμνωμα
μεγιστον. ομως μεν ουν ελθοντος κακεινου, ουδεν ολως οι παντες συνεφωνουν υπ'
αυτωι ταττε σθαι, και μαλιστα Ῥομοφορτος, υπερηφανων ολως και μεγαλι ζομενος,
ει χωρας ης αυτος δια σπαθης ηρξε, και δυναστειαν ετερωι παραχωροιη εξ υπογυου
φανεντι. και ου τηι των λοιπων βουληι συνυπηγετο, αλλα καθ' αυτον στρατηγειν
ηβουλετο. πυ στεις τον βασιλεα κατελαμβανον και ως ουδ' αυτος Γιδας ετι
προσμενει, ουτως ασυμφωνως εχοντων Ἀμογαβαρων. τεως, οποσον ην, τους περι
Τζιμην κατεμαλασσεν ο κρατων μειζοσιν η κατ' αυτους υποσχεσεσι, και την προς
αλληλους εφαπαξ ασυμ φωνιαν εντευθεν συνιστα, και τας καθ' ημων συνθεσιας του
των ως το εικος ανεβαλλεν. οσον γαρ ην το απο μεθοδου και ξυνεσεως, ουδεν οι και
ενελελειπτο, βαθυσκεμμονι οντι, ει και δυναμεσιν ενελελειπτο, επικλαν ες οσον γε
και ενεδεχετο τας του των ορμας. οθεν και τα κατ' ανατολην οιον ες τριβας ετιθει,
642 ως αυτικα εφεξομενος των ιδιων, ην γε και επιεικως ορμησειε. τα δε κατα δυσιν
και λιαν επολυωρει, εξανασπαν εφιεμενος το οιον κακον εγκολπιον. ταυτηι τοι και
Ἀτμαν επι πλειστον ταις ελπισιν απαιωρουμενος, ουδεν ην των περι Νικαιαν τε και
Πυ θια και παντα μεχρι και θαλασσης, απερ ου κατεσχεν. 35. Οι δε της εκκλησιας
πρωτευοντες, και ως ηδη προει πομεν, υφορωμενοι, οι δε εν ουδενι λογιζομενοι, και
οι εχοντες οικονομιας ταυτας αποστερουμενοι και αυτων οφφικιων (οταν γαρ τις εν
ουδενι λογιζηται, καν οφφικιον εχηι, εις ουδεν αυτωι χρησιμευει), αλλα και των
 
 

188

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσοδων αποστερουμενοι, και ονει διζομενοι αμελειαν, και καθ' εορτας μεθ'
ιματιων απανταν προσταττομενοι, επιμελειαν δε ζωης παρα του πατριαρχευοντος
ουδε κατ' οναρ εχοντες, ουτω γουν πασχοντες τωι βασιλει προσανεφερον, και
μαλλον περι της προσοδου αυτων. ο δε βα σιλευς οιον επικαμφθεις, και πατριαρχην
μετακαλεσαμενος, εις κοινην τουτο σκεψιν θεμενος, εσκοπουν περι τουτου. ο δε πα
τριαρχης την του καιρου δυσκολιαν προεβαλλετο. τελος συνε ταξατο δουναι εκαστωι
ανα εξ των νομισματων, αλλωι δε ανα οκτω. ο δε βασιλευς ουδεν ελεγεν ειναι·
ολιγον γαρ και ταυτα 643 βιωτικοις. ομως τουτου γεγονοτος ουδεν ουδεις
ελαμβανεν. αλλα και απο μεσου νυκτος εγγυς παρα την εκκλησιαν απανταν
ηναγκαζοντο, και δια μεσου της υμνωιδιας ομιλησαι μηδενα μη δενι, μητε εις
αριστερα κλιναι μητε εις δεξια, αλλα ακλινεις ιστασθαι, καθως ο των ιερων
κανονων βεβαιοι λογος. δια ταυτα γουν αμελως ειχον και σπανιως απηντων εις την
εκκλησιαν και ως ειπειν απεσχιζοντο. ο δε πατριαρχης γραφας αποστελλων αυτοις
μετεκαλειτο, και μαλλον ελεγεν αναγνωσθηναι ταυτας μεσον της συνοδου των
ηγουμενων (μετα τουτων γαρ τας συνο δους εποιει) ως δηθεν ευλογα λεγων.
αναγκαζομενοι ουν οι της εκκλησιας πρωτευοντες αποστελλουσι γραμμα τωι
πατριαρχηι εχον επι λεξεως ουτως. "ανωθεν η του θεου εκκλησια, παναγιωτατε
δεσποτα και οικουμενικε πατριαρχα, ουχ ευρε θεσμους και τα ξεις, ταυτας εφυλαττε
μεχρι σου· και οι κατα καιρον πατριαρ χευσαντες και εις εκαστος των του κληρου
της αγιας του θεου μεγαλης εκκλησιας κατα το στοιχουν της αρετης και του χρονου
βαθμον ευρισκον. ημεις δε σμικρολογιαν καταγνωσθειημεν και βαρυκαρδιοι
ονειδισθειημεν, οτι αφεντες τα μειζω ζητειν ζητου μεν τα ελαττω και ουδεν εις
ψυχην χρησιμευοντα; ου ζητουμεν ημετερα, δεσποτα, αλλα τα του θεου και της
εκκλησιας. αυτη 644 η ταξις της εκκλησιας και του κληρου, ην ημεις εις το ακριβες
ειδοτες, ταυτηι ενεγηρασαμεν. και καθ' εκαστην αλλοι και αλ λοι προσηρχοντο και
προσεδεχοντο, ου ματαιοι οντες και φαυλοι, οτι εξ νομισματων κατ' ενιαυτον
δουλευειν απεστησαν, ου μα τους ιερους θεσμους, ους οι πατερες παρεδοσαν· αλλα
τηι χαρι τος φυλαττομενοι δυναμει παντες εκεινοι και πατριαρχαι και αρ χιερεις
ησαν, και διδασκαλοι κοινοι και φωστηρες τοις εκκλησια στικοις εμπρεποντες
αξιωμασι, τιμιοι και βασιλευσι και αρχου σιν, εχοντες ελευθεριαν προηγουμενως, ως
δη αυτων γινομενων των της εκκλησιας απαντων. και οι κατα καιρους της
εκκλησιας προστατουντες τους του κληρου μελη αυτων ελογιζοντο. νυν δε, αλλα τι;
αλλ' εχει τις προβαλλεσθαι την του καιρου δυσκολιαν, ως και πολλακις η αγιωσυνη
σου. αλλα μετα παντων των Ῥω μαιων και ημεις, και ως εκαστος ετυχεν εχων ουτω
και ημεις· αλλα μονοι ημεις δυστυχουμεν. και ουχ οτι απορει η εκκλησια· αλλα και
ευπορει, οσον οιδαμεν. αλλ' οτι απαιτουμενοι κατα κυριακας και εορτας απανταν
μεθ' ιματισμων ημεις και καθ' εκαστην σχολαζομεν και ουχ αμαρτανομεν εις τουτο.
αλλ' ομως και εις τουτο απολογουμεθα. οιδαμεν γαρ τους μεγιστους αν δρας
εκεινους τους προ ημων, ων και τους τοπους ημεις εφθα σαμεν, οτι οικοι ναους
εχοντες και ιερεις τα της ακολουθιας αυ των εξετελουν, εσχολαζον δε και εις την
εκκλησιαν του θεου, ως 645 ειχεν εκαστος δυναμεως τε και προαιρεσεως. αι δε
υπηρεσιαι εκεινων αι των οφφικιων εκεινων ησαν ενεργειαι, του μεν ως οι
κονομου, του δε ως σακελλαριου, του δ' ως χαρτοφυλακος, και σκευοφυλακος
αλλου, και καθεξης των λοιπων. ξενον ουν ει εκεινων αφαιρεθεντες τα μη
προσηκοντα απαιτουμεθα. τεως δε και συχναι γραφαι της αγιωσυνης σου εις τουτο
αναγκαζουσιν ημας εις οπερ οι πατερες ημων νηπιοθεν ημας εδιδαξαν και οι
παιδαγωγησαντες. ειτα δε και πολυετης ουτος χρονος, καθ' ον τηι εκκλησιαι του θεου
προσεδρευομεν και σχολαζομεν μεθ' ιερων ενδυματων. ταυτα ζητησασης της
αγιωσυνης σου πραττομεν, ου τοσον δι' εντολην πατρικην οσον και ημιν αυτοις
 
 

189

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιποιουμε νοι την τιμην. αληθες δε υπ' ολιγον ημελησαμεν. και η αιτια ουκ αφ'
ημων. επειδη επεστη η αγιωσυνη σου, ωσπερ αν μη ειχεν η εκκλησια κληρον, ουτως
ηρξω προς ημας διατιθεσθαι, μη φροντιζων ημων το συνολον, μητε μειζονος μητε
ελαττονος. και προς τοιαυτην ακυβερνησιαν τα πολλα της προσεδρειας κατη
μελησαμεν, οτι ουκ οφφικιον ενηργειτο, ουδε αλλο τι, η προσο δος η τιμη η ζωη,
εκειθεν εφαινετο. δια τουτο προσεδραμομεν εις τον κοινον ευεργετην ημων τον
βασιλεα τον αγιον. και οπο θεν ενεποδισθη η απεκειθεν ευεργεσια ο θεος οιδεν.
ομως διε 646 ταξω διδοναι το ημισυ της ρογας. και ο βασιλευς ολιγον ειναι
διεκρινεν. αλλα τι καν τουτο γινεται; η εν λογωι τινι εσμεν η εν τιμηι; οποσην δε
κακοπαθειαν εχομεν, ο θεος μαρτυρησει και οι ελεουντες ημας. ειτα τι εδοξε τηι
αγιωσυνηι σου ημας επισκεψασθαι, και τουτο μετα πικριας; ονειδιζομεθα γαρ ως
καιροσκοπουντες Μαρτιους και Σεπτεμβριους. και επι τουτοις η θρυλλουμενη δοσις
τα εξ υπερπυρα η και οκτω. αι αι, δεσπο τα, τι προς ταυτα διανοειται η αγιωσυνη σου;
θαυμα μα την αληθειαν, οπερ εις ημας διαπραττει. οτε καιρος δοσεως, η αναγκη των
πραγματων, η βια και το δυσχερες του καιρου. καμνετωσαν, ταλαιπωρειτωσαν·
κοινη γαρ η δυσχερεια. οτε δε καιρος δουλειας, απαιτεις ημας ουτως δουλειαν ωσπερ
ει ειχομεν ικανως των οικονομιων ημων. οταν δε απαντησωμεν εις τον ναον του
θεου, πρωτον αμειδες ηθος και απροσηγορον λαμβανο μεν. τεως δε ευχη ανεθηναι
των δυσχερων και τον αγιον βασι λεα ημων. και τοτε αναδραμουμεθα προς το θειον
κρατος αυ του, και οπερ αν νευσηι η αγια ψυχη της βασιλειας αυτου, τουτο και
γενησεται· ει δε και ουτως ορισηι δουλευειν ημας, οι κατα δεξαμενοι
προσκυνησουσιν. ημεις δε πλεον ουκ εχομεν λεγειν προς την σην αγιοτητα, ει μη οτι
εν τηι εκκλησιαι του θεου και 647 εγεννηθημεν και ετραφημεν και εγηρασαμεν, και εν
τηι εκκλησιαι πα λιν μενουμεν και κατα το δυνατον ημιν δουλευσομεν. η δε ση αγιω
συνη οιδεν ο τι ποιει, οτι και εαν και τι εναπολειφθεν ηι των ημετε ρων οικονομιων
απο των εχθρων, και αυτο περισυναγει ο των σων δικαιων εφορος. και τουτο καλον;
πλην δε τουτο μονον παρακα λουμεν, οτι επει τας σας γραφας τας προς ημας
συνοδικως προσ ταττεις αναγινωσκεσθαι, και οι αδελφοι ημων οι ηγουμενοι επι
ψηφιζονται ημιν τα αρεστα τηι αγιωσυνηι σου, ινα αναγνωσθηι και αυτη η γραφη
ημων, και ο τι αν διακρινωσιν ως Χριστια νοι. και αλλο πιεζει ημας δεινοτερον, το
επι τοσουτοις χρονοις απροβιβαστους διαμενειν ημας. εδοξε τουτο υμιν, και εστω.
οπου η ζημια πιπτει, ο συνετος οιδεν. το δε και των προσοδων των οφφικιων ημων
στερεισθαι και απο λιμου αποθνησκειν, ποιος κανων της εκκλησιας η ποια των
πατερων πραξις η ποια δικαιω ματα διδωσιν; ομως εστω και τουτο. πλην ινα μη
αυτοφονται γενωμεθα, τας των Χριστιανων περιθρεξομεθα θυρας και απαι τησομεν,
και μολοβροι, οιμοι, οι της εκκλησιας τροφιμοι εκ των Χριστιανων θυρων
τραφησομεθα, πλατει τωι στοματι εκ τραγωιδουντες, ως εικος, τα ημετερα.
παρακαλουμεν ησυχα ζοντες. και μη εκ των σων γραφων παροτρυνωμεθα, και ταυτ'
αδικουμενοι. τεως δε δουλευειν μεν μελλομεν κατα δυναμιν, 648 τον δε μισθον
ημων θαρρουμεν ως, ει θεος θελοι, ουκ απολε σομεν, καν καλαμον συντετριμμενον
κατεαγειν ουκ αποκνεις και του καιρου δριμυτερος γινεσθαι. εχρην δε ουχ ουτω του
αγα θου και φιλανθρωπου πιστευομενον πνευματος. ταυτα ημεις βια σθεντες
ειπομεν, πλην ως Ῥωμαιοι και εν Χριστωι απελευθεροι, ου καταδουλουμενοι την
ελευθεριαν. καιτοι γε Σευηρου και Ἀντωνινου ασεβων βασιλεων αντιγραφαι καλως
εχουσαι και επι τοις ευσεβεσι κατεχονται, ως μη αναγκαζεσθαι παρα δυναμιν τους
δουλους καν οπωσδηποτε. ειτα τα δικαιωματα του θεου ως επ' εκκλησιας
ισταμενους ολους εστηλωμενους ειναι θεωι δει, μηδεν προς αλληλους, καν αναγκαια
παρεμπεσοι χρεια, το οιονουν ομιλουντας, και τουτο επρεπε και ημιν γινεσθαι,
δεσποτα; ει κατα μοναχους και ημεις, ως εκεινοι εκκλησιαζωμεθα, ωστε μη καλως
 
 

190

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιφωσκειν την ημεραν και απολυειν, μηδε τινας των εξω προσαπανταν. νυν δε εκ
μεσονυκτιου ες μεσην ημεραν ισταμεθα, και λαος και πληθος και κωδωνες, και ουκ
εστι το ενεργουμενον παν προσευχη, αλλ' εστι και καλλιφωνια και αναγνωσματα
και καθεδρα και ανεσις δια μεσου, καθ' α αλλους μεν εξεστι και λεγειν και πραττειν
το παρισταμενον ως αναγκαιον. ουδε γαρ και ημεις αλλους τους οικονομους εχομεν,
ως εντευθεν απολυομενους τραπεζαις ετοιμαις εφιστασθαι, αλλα τυχον εκ
διαλειμματων κατα 649 το εικος φροντισομεν. μη ουν κατα την υψηλην ταυτην δη
και μεγιστην και τους χθαμαλους ημας και βιωτικους εχειν θελε, και εις καταγνωσιν
αμελειας τιθει τα της αναγκης. ατονησομεν γαρ, πιστευσον. και εαν μελλωμεν
εντευθεν κατακρινεσθαι, πλεον μη ζητειτω η αγιωσυνη σου εις ετοιμην καταγνωσιν.
καλον ταξις, καλον προσευχη, καλον ευλαβεια, καλον των αγαθων εκαστον. αλλα τι
ταυτα τοις κυμαγωγουμενοις ημιν δια την ψυξιν της αγαπης, ως ο κυριος εφησεν;
εστ' αν το σκαφος σωζηται, τοτε χρη και ναυτην και κυβερνητην σπευδειν προς
σωτηριαν του κλυδωνιζομενου, οταν δ' η θαλασσα υπο των κυματων και συμφορων
περιγενηται, ματαιος η σπουδη. οπως δε κατηντησαμεν νυν, και τα ημετερα καλυβια
μαρτυρησουσιν. ταυτα γουν προσαναφερειν μελλομεν τωι αγιωι ημων δεσποτηι και
βασιλει. και ει μεν διακρινει η αγια αυτου βασιλεια πασχειν ημας τοιαυτα, ισως
υποστησομεθα και μη θελοντες· τοις γαρ ζωης και τιμης αναξιοις ουκ αποθυμιος
ουδε ο θανατος. ει δε τι και φιλανθρωπευθειημεν χαρις μεν θεωι, χαρις δε και τηι
αυτου βασιλειαι. κεφαλαιον των λογων. η ως κληρονομους δυσωπηθητε, και 650
φροντιδα θεσθ' οπως και εις το λοιπον στρατολογοιμεθα ταυτην δε την πνευματικην
στρατειαν, ει ορεγεσθε, πλην κατα το ενδεχομενον της δυναμεως, και μη
αναγκαστως ουτω και μετ' επιταγματων μειζονων· πολλωι γαρ ελλειπον προς τας
επιταγας και το δοθησομενον οιδαμεν. η ως κατασαπεισιν ηδη τηι τοιαυτηι στρατειαι
και αποτακτοις το γραμμα δοτε το της αφεσεως. καν τι τοτε και διδωτε προς
σιτισμον, μη ως μισθος λογιζεσθω, ως προσαπαιτεισθαι μεγαλας και τας δουλειας, ου
κατα χρειαν τοσον, ως οιομεθα, η κατ' επηρειαν, αλλ' ως προυπηργμενων πονων τε
και καματων πολυχρονιων αντεκτισις. παντως δε γε και το απολεμον γηρας εν τοις
τιμιοις δια τα φθασαντα." 36. Ἀλλα ταυτα μεν ες τοσουτον εις δειξιν μετριαν των
καταλαβουσων τους της εκκλησιας παραλυπησεων. ημιν δε πονος αλλως εις τελος
τους καταλυσαντες της ιστοριας λογους. πλην αλλ' ευχομεθα παλιν και τα βελτιονα.
και ει θεος βραβευει, ουκ αν την χειρα εφεξομεν του μη προθυμως τα της επα 651
νακλησεως καθοσον ευπορουμεν συνταττεσθαι. δεινον γαρ ει συμφορας μεν
υπεστημεν γραφειν ταυτας κοινας, δεινας δε και τωι κοσμωι, δεινας δε και ημιν,
αποναρκοιημεν δε ει θεος διδοιη τα καλα, και ταυτα του βασιλεως απο της εις θεον
μεγιστης ελπιδος και πιστεως προσδοκωντος τα βελτιονα, μηδε αυτου το παραπαν
επινυσταζοντος, αλλ' ως δυνατον αντιμαχομενου προς τα παγχαλεπα. νυν δε
επιεικως φημιζονται και τα βελτιω, και ενθεν μεν ως εγγυς τρισμυριοι Τοχαροι
πεμφθεντες παρα του Χαρμπαντα μεγαλην, και ως ουκ ηλπισε τις αναστολην
εργαζεσθαι αρχονται των Περσων, ωστε και οσα φρουρια Ῥωμαιων εαλωκεσαν
προτερον, ανα δε τα οχυρα του Ὀλυμπου παραβυσθηναι. εκ δυσεως δε Ἀμογαβαροι
αφεντες α κατειχον, τον ποταμον περωσι Μαριτζαν, ες ο τακει διελθοντες
απαλλαγειεν, ως αν τε και δυναιντο, και ως μεν οικαδε, ως δε ελεγον, εφ' ωι
προσβαλλοιεν Ἄθωι, ει τεως αυτοις αναιμωτι τας εν τωι μεταξυ κλεισωρειας διελθειν
γενοιτο. αλλα ταυτα μεν τα της φημης· 652 εκεινοι δε απαραντες απο της Αινου,
Ῥομοφορτος συν τοις Τουρκοις, Μπυριγεριος συν Φαρενται Τζιμηι και Γιδας, εχθραν
δε προς αλληλους εχοντες, αλλ' ουτω μεν απελθοντες κατηντησαν εις Κασανδρειαν,
κακει προς αλληλους διετεχναζοντο. ο γαρ Ῥομοφορτος συν τοις περι αυτον
Τουρκοις εχθραινων ην Μπυριγεριον, Φαρεντα Τζιμην και Γιδαν, κακεινοι
 
 

191

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συμπαντες τουτωι. ο δε Ῥομοφορτος συνεις την επιβουλην ενεδραις την μαχην
επιστευσεν, και πολεμον προσαραξας κατα κρατος νικαι, ως πεσειν μεν Μπυριγεριον,
τον δε γε Φαρεντα ακλεως αλωναι, ειτ' αυθις απολυθηναι παρα του Ῥομοφορτου. ο
δε Φαρεντα Τζιμης απογνους τοις ολοις, ωσπερ τις πλανητης και αιχμαλωτος
αυτομολει τωι δομεστικωι προς Ξανθειαν· ο και μολις γνωσθεν περισωζεται. οι μεντοι
γε παρα τους εν τωι πολεμωι πεσοντας προσεπεσον Ῥομοφορτωι, και ουτω προς
Θετταλιαν απηιρεν. αλλα ταυτα μεν, οπηι θεωι φιλον, αγεσθω. αγοιτο δε κατ' ελπιδας
χρηστας, και ως η του κρατουντος εχει πεποιθησις. η μεντοι γε συνολη ιστορια των
δεκατριων λογων περιεχει χρονους δεοντος μονου πεντηκοντα, καθ' ον καιρον και ο
βασιλευς Ἀνδρονικος τον αυτον της ηλικιας παριππευε χρονον.

 
 

192

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


