De moderatione in disputando
ΛΟΓΟΣ ΛΒʹ.
Περι της εν διαλεξεσιν ευταξιας, και οτι ου παντος ανθρωπου, ουτε
παντος καιρου το περι Θεου διαλεγεσθαι.
Αʹ. Ἐπειδη συνεληλυθατε προθυμως, και πολυαν θρωπος η πανηγυρις, και
δια τουτο μαλιστα και ρος εργασιας, φερε τι δωμεν υμιν εμπορευμα, ει και μη της
προθυμιας αξιον της κοινης, αλλα γε της δυναμεως της ημετερας μη ενδεεστερον. Ἡ
μεν γαρ απαιτει τα μειζω, η δε εισφερει τα μετρια· και κρεισσον το κατα δυναμιν
εισενεγκειν, η το παν ελλειπειν. Ου γαρ ο μη δυνηθεις τα τοιαυτα υπευ θυνος, αλλ' ο
μη βουληθεις υπαιτιος, καν τοις θειοις ομοιως, καν τοις ανθρωπινοις πραγμασιν.
Ειμι μεν ποιμην ολιγος και πενης, και ουπω τοις αλλοις αρεσκων ποιμεσιν· ουτω γαρ
ειπειν μετριον, ειτε την ευδοκιαν και τον ορθον λογον, ειτε δια μι κροψυχιαν και
εριν, ουκ οιδα τουτο· Ὁ Θεος οιδε, 36.176 φησιν ο θειος Ἀποστολος, και δηλωσει
σαφως η της αποκαλυψεως ημερα, και το τελευταιον πυρ, ωι παντα κρινεται η
καθαιρεται τα ημετερα. Πειρασομαι δ' ομως εις δυναμιν μη κατακρυπτειν το
χαρισμα, μηδ' υπο τον μοδιον τιθεναι τον λυχνον, μηδε κατα χωννυειν το ταλαντον
(α πολλακις ηκουσα παρ' υμων την αργιαν ονειδιζοντων, και δυσχεραινοντων την
σιωπην), αλλα λογοις αληθειας εκπαιδευειν και συναρμοζειν τωι Πνευματι.
Βʹ. Ποθεν ουν αρξομαι καταρτιζειν υμας, αδελ φοι; Και τισι λογοις τιμησω
τους αθλητας, ων η παρουσα πανηγυρις; Τι πρωτον ειπω, η τι μεγιστον; Τι μαλιστα
συμφερον ταις υμετεραις ψυχαις; Ἢ τι τωι παροντι καιρωι χρησιμωτατον; Γνοιημεν δ'
αν ουτω· Τι του ημετερου λογου το καλλιστον; Ἡ ειρηνη· προσθησω δ', οτι και το
λυσιτελεστατον. Τι δαι το αισχιστον και το βλαβε ρωτατον; Ἡ διχονοια. Ἐπει δε
τουτο ηρωτησα, και απεκριναμην, προσερησομαι και το δευτερον· Τι το μαλιστα
λυσαν εκεινην; Και τι το ταυτην εισ αγαγον; Ἵν', ωσπερ εν τοις νοσημασι, τα αιτια
περι κοψαντες, και τας πηγας των παθων εμφραξαντες, η αποξηραναντες, ουτω και
τα εκειθεν ρευματα και αποτελεσματα συνεκκοψωμεν. Ουδε γαρ οιον τε γνωναι τι
περι της τελευτης καλως, μη περι της αρχης ορθως σκεψαμενους. Βουλεσθε ουν
υμεις την αιτιαν ειπειν και γνωρισαι; Ἢ εμοι τωι θερα πευτηι παραχωρειτε, και
δηλωσαι ταυτην, και διορ θωσασθαι; Και γαρ ειπειν βουλομενων ετοιμος, και
ακουειν λεγοντων ετοιμοτερος Παραχωρειτε μεν, ευ οιδ' οτι· και γαρ ου φαυλους
ιατρους ημας των τοιουτων ισως υπολαμβανετε, ουδ' αμαθεις θε ραπειας ψυχων·
ειτε ουν φαυλως, ειτε ορθως τουτο υπολαμβανοντες. Μη θαυμασητε δε, ει
παραδοξον ερω λογον· και γαρ εστι παραδοξος μεν, αληθης δε, ως εγωγε φημι, και
υμεις συμφησετε, αν δια τελους μαθειν αναμεινητε, αλλα μη, ο εγκαλω, παθητε, και
προεξαναστητε του λογου δια θερμοτητα.
Γʹ. Φυσεις θερμαι και μεγαλαι, της ταραχης ταυ της αιτιον· ουτιγε απλως
διαπυροι και μεγαλαι (μηπω γαρ καταγινωσκομεν της θερμοτητος, ης διχα μεγα τι
κατορθωθηναι προς ευσεβειαν η αρετην αλλην αμηχανον), αλλα γενναιαι συν
αλογιαι, και 36.177 αμαθιαι, και, τωι ταυτης εκγονωι κακωι, θρασει· θρα σος γαρ
αμαθιας εκγονον. Αι μεν γαρ ασθενεις, και προς αρετην και προς κακιαν ομοιως
νωθεις και δυσκινητοι, και ουδ' ετερωσε μεγα νευουσαι, οια τα των ναρκωντων
κινηματα. Αι γενναιαι δε, λογου μεν αυτας παιδαγωγουντος και διευθυνοντος, μεγα
τι χρημα προς αρετην· επιλειπουσης δε επιστημης και λογου, το ισον εις κακιαν
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευρισκονται. Ἐπει και ιππον θυμοειδη μεν ειναι χρη και γενναιον, τον εσο μενον
νικηφορον, ειτε πολεμιστηριον, ειτε αμιλ λητηριον· ειη δ' αν ο αυτος ουδεν αγαθου,
μη χαλινωι παιδευθεις, και γυμνασιαι φιλοπονωτεραι μα θων ημεροτητα.
∆ʹ. Και τουτο εστιν, ως επι το πλειστον, ο διεσπασε μελη, διεστησεν
αδελφους, πολεις εταραξε, δημους εξεμηνεν, ωπλισεν εθνη, βασιλεις επανεστησεν,
ιερεις λαωι και αλληλοις, λαον εαυτωι και ιερευσι, γονεις τεκνοις, τεκνα γονευσιν,
ανδρας γυναιξι, γυναικας ανδρασι. Παντα τα της ευνοιας ονοματα, δουλους και
δεσποτας αλληλους, αλληλους διδασκαλους και μαθητας, πρεσβυτας και νεους, και
τον της αιδους ατιμασαν νομον, του μεγιστου προς αρετην βοηθη ματος, τον της
αυθαδειας εισηνεγκεν· και γεγονα μεν ου φυλη, και φυλη καθ' εαυτην, ο παλαι ο
Ἰσραηλ ωνειδιζετο· ουδε Ἰσραηλ και Ἰουδας, τα δυο και ενος εθνους και μικρου
τουτου τμηματα, κατ' οικους δε και συζυγιας τας αναγκαιας, και οιον προς εαυτον
εκαστος, εμερισθημεν, η οικουμενη πασα, και γενος απαν ανθρωπων, οσον ο θειος
λογος επεδραμεν· και γεγονεν αναρχια, η πολυαρχια, και διεσκορπισθη τα οστα
ημων παρα τον ᾅδην· και εχρην, επειδη των εκτος εχθρων εκρατησαμεν, υπ'
αλληλων ημας καταλυθηναι, και, καθαπερ τους μαινομενους, των ιδιων σαρκων
απτομενους, μηδε αισθανεσθαι, αλλα και χαιρειν τωι κακωι πλεον, η ειρηνευοντες
ετεροι, και κερδος ποιεισθαι την συμφοραν, και ηγεισθαι λατρειαν εισφερειν τωι Θεωι
την κατα λυσιν, και διαιρεθηναι, και εμπρησθηναι, ου την επαινετην διαιρεσιν, αλλα
την ψεκτην, ουδε τον κα θαρσιον εμπρησμον, αλλα τον ολεθριον. Ου γαρ ο το μος
διαιρει λογος, η Χριστου μαχαιρα, τους πισ τευοντας απο των απιστων, ουδε πυρ
βαλλεται, και αναπτεται, η δαπανωσα την υλην και εσθιουσα πιστις, και η ζεσις του
Πνευματος· αλλ' εναν τιως η προτερον, δαπανωμεθα και τεμνομεθα. 36.180
Εʹ. Τουτο εστιν ο πολλα ειναι μερη την μιαν Ἐκ κλησιαν πεποιηκε, και
διεστησεν, ουκ εις ενα Παυ λον, η Κηφαν, η Ἀπολλω, η τον δεινα φυτευτην, η τον
δεινα ποτιστην· πολλους δε ανεδειξε Παυ λους, και Ἀπολλως, και Κηφας, αφ' ων
αντι Χρι στου καλουμεθα, το μεγα και καινον ονομα, και ων ειναι λεγομεθα· και ειθε
τοσουτον ειχον ει πειν· αλλα και πολλους (ο φριττω λεγων) Χριστους ανθ' ενος, τον
γεννωμενον, τον κτιζομενον, και τον απο Μαριας αρχομενον, και τον αναλυοντα
οθεν εις το ειναι προηλθε, και τον ανουν ανθρωπον, και τον οντα, και τον
φαινομενον. Ὡς δε και πολλα Πνευ ματα, το ακτιστον, και το κτισμα, και το ομο
τιμον, και το ενεργημα, και το ψιλον ονομα. ∆εον ενα Θεον Πατερα γινωσκειν,
αναρχον, και αγεννητον, και Υιον ενα γεγεννημενον εκ του Πατρος, και Πνευμα εν
εκ Θεου την υπαρξιν εχον, παραχωρουν Πατρι μεν αγεννησιας, Υιωι δε γεννησεως· τα
δε αλλα συμφυες, και συνθρονον, και ομοδοξον, και ομοτιμον· ταυτα ειδεναι, ταυτα
ομολογειν, μεχρι τουτων ιστασθαι, την δε πολλην φλυαριαν, και τας βεβηλους
κενοφωνιας των λογων, τοις σχολην αγου σιν αποπεμπεσθαι. Τι το ταυτα παντα
κεκινη κος; Θερμοτης χωρις λογου και επιστημης ασχετος, και πιστεως πλους
ακυβερνητος.
ςʹ. Τουτο ουν ειδοτες, αδελφοι, μητε νωθεις ωμεν προς το καλον, αλλα τωι
Πνευματι ζεωμεν, μηποτε υπνωσωμεν κατ' ολιγον εις θανατον, η, καθευδουσιν ημιν,
επισπειρηι τα πονηρα σπερματα ο εχθρος· νω θεια γαρ υπνωι συζυγος· μητε διαπυροι
συν αλογιαι και φιλαυτιαι, ινα μη εκφερωμεθα, μηδε της οδου της βασιλικης εξω
πιπτωμεν· εν γε τι πταιον τες παντως, η κεντρων δεομενοι δια την νωθειαν, η
κρημνιζομενοι δια την θερμοτητα. Ἀμφοτερων δε οσον χρησιμον εστι λαβοντες, της
μεν το πραον, της δε τον ζηλον· αμφοτερων οσον εστι βλαβερον διαφυ γωμεν, της
μεν τον οκνον, της δε το θρασος· ινα μητε τωι ελλειποντι ωμεν ακαρποι, μητε τωι
περιτ τευοντι κινδυνευωμεν. Ὁμοιως γαρ αχρηστα, και νωθροτης απρακτος, και
 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θερμοτης απαιδευτος· η μεν ουκ εγγιζουσα τωι καλωι, η δε υπερπιπτουσα, και του
δεξιου ποιουμενη τι δεξιωτερον. Ὅπερ και ο θειος Σολομων καλως επισταμενος, Μη
εκκλι νηις, φησιν, εις τα δεξια, μηδ' εις τα αριστερα· μηδε δια των εναντιων εις
κακον ισον εμπεσηις, την αμαρτιαν. Καιτοιγε το φυσει δεξιον επαινων, Ὁδους γαρ,
φησι, τας εκ δεξιων οιδεν ο Θεος· 36.181 διεστραμμεναι δε εισιν αι εξ αριστερων.
Πως ουν επαινει το δεξιον, και απαγει παλιν του δεξιου; Τουτου δηλαδη του
φαινομενου δεξιου, και ουκ οντος. Προς ο βλεπων ετερωθι, Μη γινου δικαιος πολυ,
φησι, μηδε σοφιζου περισσα. Το γαρ αυτο και περι δικαιοσυνην, και περι σοφιαν
παθος, θερμοτης περι πραξιν και λογον, εξω του καλου και της αρετης δι' υπερβολην
πιπτουσα. Ἧ και το ενδεον και το υπερβαλλον ομοιως λυμαινεται, ωσπερ και τωι
κανονι προσθεσις η υφαιρεσις.
Ζʹ. Μηδεις ουν εστω πλεον η καλως εχει σοφος, μηδε του νομου
νομιμωτερος, μηδε λαμπροτερος του φωτος, μηδε του κανονος ευθυτερος, μηδε της
εντολης υψηλοτερος. Ἔσται δε τουτο πως; Ἐαν ειδωμεν κοσμον, και επαινωμεν
φυσεως νομον, και επωμεθα λογωι, και μη ατιμαζωμεν ευταξιαν. Ἐμβλεψατε εις τον
ουρανον ανω, και εις την γην κατω, και εννοησατε, πως συνεστη το παν, και οθεν,
και τι προ της διακοσμησεως ην, και τι νυν ονομα τωι παντι. Ταξει τα παντα
διεκοσμηθη, και, ο δια κοσμησας Λογος· καιτοιγε ως εν τα παντα και αθροως
υποστηναι δυνατον ην (ο γαρ τοις ουκ ουσι το ειναι δους, και τοις γενομενοις τας
ιδεας και τα σχηματα, ουδ' ομου το παν αναδειξαι και διακοσ μησαι ασθενης ην)
αλλα δια τουτο πρωτον τι και δευτερον αριθμειται, και τριτον, και τα εξης, ινα ταξις
ευθυς συνεισελθηι τοις κτισμασι.
Ηʹ. Ταξις ουν το παν συνεστησατο. Ταξις συν εχει και τα επουρανια και τα
επιγεια· ταξις εν νοητοις· ταξις εν αισθητοις· ταξις εν αγγελοις· τα ξις εν αστροις, και
κινησει, και μεγεθει, και σχεσει τηι προς αλληλα, και λαμπροτητι. Ἄλλη δοξα ηλιου,
και αλλη δοξα σεληνης, και αλλη δοξα αστερων· αστηρ γαρ αστερος διαφερει εν
δοξηι· ταξις εν ωραις και καιροις, εν κοσμωι προιουσι τε και υπαπιουσι, και δια της
μεσοτητος το αυστη ρον τιθασσευουσι· ταξις εν ημερας και νυκτος με τροις, και
διαστημασι. Ταξις εν στοιχειοις, εξ ων τα σωματα· ταξις περιηγαγεν ουρανον,
ηπλωσεν αερα, γην υπεθηκεν, η και υπερεθηκε, φυσιν υγραν εχεε και συνηγαγεν,
ανεμους αφηκε, και ουκ επ αφηκεν, υδωρ εδησεν εν νεφελαις, και ου κατ εσχεν, αλλ'
εσπειρεν επι προσωπον πασης της 36.184 γης, ευτακτως και ομοτιμως· και ταυτα ουκ
επ' ολι γον, ουδε εις ενα καιρον η χρονον, αλλ' απ' αρχης εις τελος, την αυτην οδον
ευθυνομενα και περιπο ρευομενα, πεπηγοτα τε και κινουμενα, το μεν τωι Λογωι, το δε
τηι ρευσει· Ἔστησεν αυτα εις τον αιωνα, και εις τον αιωνα του αιωνος· προσταγμα
εθετο, και ου παρελευσεται. Τουτο της πηξεως· και ει τι γεγονεν, η γεννησεται,
τουτο του ρευ ματος. Και ταξεως μεν επικρατουσης, κοσμος, το Παν, και το καλλος
ακινητον. Ἀταξια δε και ακοσμια, εν μεν αερι τους σκηπτους, εν δε γηι τους σεισμους,
εν δε θαλασσηι τας επικλυσεις, εν δε πολεσι και οικοις πολεμους, εν δε τοις σωμασι
τας αῤρωστιας, εν δε ταις ψυχαις τας αμαρτιας, εκαινο τομησεν. Ταυτα παντα ου
ταξεως, ουδε ειρηνης, αλλα ταραχης και αταξιας ονοματα. Και την θρυλ λουμενην
δε φθοραν και προσδοκωμενην, μη αλλο τι, αδελφοι, η πλεονασμον αταξιας ειναι νο
μιζωμεν. Συνδει μεν γαρ ταξις, λυει δε αταξια, οταν λυσαι το παν η μεταποιησαι
παραστηι τωι συνδη σαντι.
Θʹ. Ταξις και τοις ζωοις απασι γενεσιν, και τρο φην, και τας καταλληλους
εκαστωι χωρας ενο μοθετησε. Και ουτε δελφινα τις ειδεν αυλακα τε μνοντα, ουτε
βουν δι' υδατος ολισθαινοντα· ωσπερ ουδ' ηλιον εν νυκτι μειουμενον, η
πληρουμενον ουτε σεληνην εν ημεραι πυρσευουσαν· ορη τα υψηλα ταις ελαφοις,
 
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πετρα καταφυγη τοις λαγωοις. Ἐποι ησε σεληνην εις καιρους· ο ηλιος εγνω την
δυσιν αυτου· νυξ, και ανθρωπος υπνωι συστελλεται, και τα θηρια παῤρησιαζεται, και
ζητει τροφην εκαστον την διδομενην παρα του κτισαντος· ημερα, και τα θηρια
συναγεται, και ανθρωπος επι την εργασιαν επειγε ται· και αλληλοις υποχωρουμεν εν
ταξει, νομωι και λογωι φυσεως. Προσθησω το μεγιστον τε και οικειοτατον. Ταξις εκ
λογικου τε και αλογου κραματος, τον ανθρωπον, ζωον λογικον, συνεστησατο· και
συνεδησε μυστικως τε και αῤρητως τον χουν τωι νοι, και τον νουν τωι πνευματι. Και
ινα θαυματουργησηι τι μειζον εν τωι εαυτου πλα σματι, το αυτο και διεσωσατο, και
διελυσε. Το μεν γαρ επεισηγαγε, το δε υπεξηγαγεν, ωσπερ εν ρευματι, και τωι θνητωι
την αθανασιαν επραγμα τευσατο δια λυσεως. Αυτη και των αλογων ημας 36.185
διεστησε, και πολεις ᾤκισε, και νομους εθετο, και αρετην ετιμησε, και κακιαν
εκολασε, και τεχνας ευρετο, και συζυγιαν ηρμοσατο, και τωι περι τα γεννωμενα
φιλτρωι τον βιον ημερωσε, και μειζον τι του κατω ποθου και του σαρκικου, τον περι
Θεον ενιδρυσατο.
Ιʹ. Και τι δει καθ' εκαστον λεγειν; Ταξις, των οντων εστι μητηρ, και
ασφαλεια· και το του Λογου, μονη καλως αν ειποι, του παντα δημιουργησαντος, ει γε
λαβοι φωνην· Ὅτε το παν ουσιουτο τωι Θεωι και υφιστατο, εγω ημην παρ' αυτωι
αρμοζουσα· ηνικα ητοιμαζε τον εαυτου θρονον επ' ανεμων, και ισχυρα εποιει τα ανω
νεφη· ηνικα εθεμελιου την γην, και ως ασφαλεις ετιθει πηγας τας υπ' ουρα νον, και
τωι Πνευματι του στοματος αυτου πα σαν δυναμιν εχαρισατο. Ἀλλ' (ου χαριν ταυτα
παντα διηλθον, και προς ο παλαι ο λογος ηπειγετο), ταξις καν ταις Ἐκκλησιαις, το
μεν ειναι τι ποιμνιον, το δε ποιμενας διωρισε· και το μεν αρχειν, το δε αρχεσθαι· και
το μεν οιον ειναι κεφαλην, το δε πο δας, το δε χειρας, το δε οφθαλμον, το δε αλλο τι
των μελων του σωματος, προς την του παντος ευαρμο στιαν και το συμφερον, η
προεχομενων, η προεχον των· και, ωσπερ εν τοις σωμασιν, ουτε απεῤρηκται
αλληλων τα μελη, αλλ' εν σωμα το παν εστιν εκ δια φορων συγκειμενον· ουτε ταυτο
παντων ενερ γημα, ει και ταυτο το χρηιζειν αλληλων εις ανα γκην ευνοιας τε και
συννευσεως· και ουτε οφθαλμος βαδιζει, αλλ' οδηγει· ουτε πους προβλεπει, αλλα
μεταβαινει, και μετατιθησιν· ουτε γλωσσα δεχεται φωνας, ακοης γαρ· ουτε ακοη
φθεγγεται, γλωσσης γαρ· και ρις μεν, οδμων αισθητηριον· λαρυγξ δε σιτα γευεται,
φησιν ο Ἰωβ· χειρ δε του διδοναι και του λαμβανειν οργανον· νους δε τοις πα σιν
ηγεμων, παρ' ου το αισθανεσθαι, και εις ον η αισθησις. Ουτω και παρ' ημιν, τωι κοινωι
Χριστου σωματι.
ΙΑʹ. Οι γαρ παντες εν σωμα εσμεν εν Χριστωι· οι δε καθ' ενα Χριστου, και
αλληλων μελη. Το μεν γαρ αρχει και προκαθεζεται, το δε αγεται και ευθυνεται, και
ουτε ταυτον αμφοτερα ενεργει, ειπερ μη ταυτον αρχειν και αρχεσθαι· και γινεται
αμφοτερα εν εις ενα Χριστον, υπο του αυτου συναρμολογουμενα, και συντιθεμενα
Πνευματος. Καν τοις αρχομενοις παλιν, οσον το μεσον και παιδευσει, και ασκησει,
και ηλι 36.188 κιαι διεστηκοσι· καν τοις αγουσι το διαφορον οσον· και πνευματα
προφητων προφηταις υποτασσεται, Παυλου λεγοντος, μη αμφιβαλλε. Και ους μεν
εθετο, φησιν, ο Θεος εν τηι Ἐκκλησιαι, πρω τον αποστολους, δευτερον προφητας,
τριτον ποιμενας και διδασκαλους· πρωτον δια την αληθειαν, δευτερον δια την
σκιαν, τριτον δια το μετρον της ωφελειας, και της ελλαμψεως. Και το μεν πνευμα εν,
τα χαρισματα δε ουκ ισα, οτι μηδε τα δοχεια του πνευματος. Ὧ μεν γαρ δια του
Πνευματος διδοται λογος σοφιας και θεωριας, αλλωι δε λογος γνωσεως η
αποκαλυψεως, αλλωι πιστις βεβαια και ανενδοιαστος αλλωι δε ενεργη ματα
δυναμεων και θαυματων υψηλοτερων, αλλωι δε χαρισματα ιαματων, αντιληψεις,
ειτουν προ στασιαι, κυβερνησεις, ειτουν παιδαγωγιαι σαρκος, γενη γλωσσων,
 
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ερμηνειαι γλωσσων, τα μειζω χαρισματα, και τα δευτερα, κατα την αναλογιαν της
πιστεως.
ΙΒʹ. Ταυτην αιδωμεθα την ταξιν, αδελφοι, ταυτην φυλαττωμεν. Ὁ μεν εστω
τις ακοη, ο δε γλωττα, ο δε χειρ, ο δε αλλο τι τουτων. Ὁ μεν διδασκετω, ο δε
μανθανετω· ο δε εργαζεσθω το αγαθον ταις ιδιαις χερσιν εις μεταδοσιν του δεομενου
και χρηι ζοντος. Ὁ μεν αρχετω και προβεβλησθω· ο δε δι καιουσθω δια της
υπουργιας· και ο διδασκων εγκοσμως. Προφηται γαρ δυο η τρεις λαλειτωσαν, και
ανα μερος, και εις διερμηνευετω. Ἄλλου δε τρα νωθεντος, ο πρωτος υποχωρειτω.
Και ο μανθανων, εν ευπειθειαι· και ο χορηγων, εν ιλαροτητι· και ο υπουργων, εν
προθυμιαι. Μη παντες ωμεν γλωσσα, το ετοιμοτατον· μη παντες αποστολοι, μη
παντες προφηται, μη παντες διερμηνευωμεν. Μεγα το περι Θεου λαλειν; Ἀλλα
μειζον το εαυτον καθαιρειν Θεωι· επειδη εις κακοτεχνον ψυχην σοφια ουκ
εισελευσεται. Και σπειρειν εκελευσθημεν εις δικαιο συνην, και τρυγαιν καρπον ζωης,
ινα και φωτι σθωμεν τωι φωτι της γνωσεως. Και Παυλος, δια του αγαπαιν ημας τον
Κυριον, υπο Κυριου γινωσκεσθαι βουλεται, δια δε του γιγνωσκεσθαι, το διδασκεσθαι,
και ταυτην οδον βελτιονα οιδεν εις γνωσιν, της φυ σιουσης οιησεως.
ΙΓʹ. Μεγα το διδασκειν; Ἀλλα το μανθανειν ακιν δυνον. Τι σεαυτον ποιεις
ποιμενα, προβατον ων; Τι γινηι κεφαλη, πους τυγχανων; Τι στρατηγειν επιχει ρεις,
τεταγμενος εν στρατιωταις; Τι τα μεγαλα και ουκ ασφαλη κερδη της θαλασσης
επιδιωκεις, ενον ακινδυνως γεωργειν γην, ει και κερδαινοις 36.189 ελασσονα; Και ει
μεν ανηρ ει κατα Χριστον, και γεγυμνασται σοι τα αισθητηρια, και λαμπρον σοι το
φως της γνωσεως, λαλει Θεου σοφιαν την λαλουμε νην εν τοις τελειοις, και την
αποκεκρυμμενην εν μυστηριωι· και ταυτην, οταν καιρον λαβηις, και πι στευθηις. Τι
γαρ εχεις παρα σεαυτου, ο μη δεδοται, μηδε ειληφας; Ει δε ετι νηπιος ει, και χαμερ
πης την διανοιαν, και τοις υψηλοτεροις προσβαινειν ουχ ικανος, γενου Κορινθιος,
γαλακτι τραφηθι. Τι χρηιζεις στερεωτερας τροφης, ην ουκ αναλισκει τα μελη, και
ποιει τροφην δι' ασθενειαν; Φθεγγου μεν, ει τι κρειττον σιωπης εχεις (και γαρ το
ταξιν στειλασθαι χειλεσιν επαινουμενον, εγνως)· αγαπα δε ησυχιαν, ενθα κρειττον
λογου το σιωπαιν· και τα μεν ειπειν, τα δε ακουσαι· και τα μεν επαινεσαι, τα δε μη
πικρως αποπεμψασθαι.
Ι∆ʹ. Ουκ ιστε τον αγωνα τον ημετερον, αδελφοι, των σοβαρως ενταυθα
προκαθεζομενων, και ταυτα νομοθετουντων υμιν τοις πολλοις. Ταχα δε ουδε ημων
αυτων οι πλειους γιγνωσκομεν (ο και δακρυειν αξιον), οπως παρα Θεωι
ταλαντευεται και νοημα παν, και λογος, και πραξις· και ου παρα Θεωι μονον, αλλα
και των ανθρωπων τοις πλειστοις· οι βραδεις μεν εισι των ιδιων κριται, ταχεις δε
των αλλο τριων εξετασται, και ραιον αν αλλοις τα μεγιστα, η τα ελαχιστα ημιν
συγχωρησαιεν· καν ωσιν αμα θεστεροι, θαττον αν ημων ασεβειαν καταγνοιεν,
ημετριαν εαυτων αγνοιαν. Ουκ ιστε, πηλικον εκ Θεου δωρον η σιωπη, και το μη
αναγκην εχειν λογου παντος, ωστε κατ' εξουσιαν, τον μεν αιρεισθαι, τον δε
αποδιδρασκειν, και ταμιευειν εαυτωι και λο γον και σιωπην. Φυσει μεν γαρ απας
λογος σαθρος και ευκινητος, και δια τον αντιμαχομενον λογον ελευθεριαν ουκ
εχων· ο δε περι Θεου, τοσουτωι μαλλον, οσωι μειζον το υποκειμενον, και ο ζηλος
πλειων, και ο κινδυνος χαλεπωτερος. Και τι φοβηθεντες, τι θαῤρησομεν; νουν, η
λογον, η ακοην, εν τρισι τουτοις του κινδυνου σαλευοντος; Και γαρ νοησαι χαλεπον,
και ερμηνευσαι αμηχανον, και ακοης κεκαθαρμενης επιτυχειν εργωδεστερον.
ΙΕʹ. Φως μεν ο Θεος, και φως το ακροτατον, ου βραχεια τις αποῤροη, και
απαυγασμα κατω 36.192 φθανον, φως απαν, καν υπερλαμπρον φαινηται· αλλ' οραις,
γνοφον πατει τον ημετερον, και εθετο σκοτος αποκουφην αυτου, μεσον αυτου τε και
 
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημων θεις, ωσπερ και Μωυσης παλαι το καλυμμα εαυτου τε και της πωρωσεως
Ἰσραηλ, ινα μη ραιδιως ιδηι σκοτεινη φυσις το αποθετον καλλος, και ολιγων αξιον,
μηδε ραιδιως επιτυχον, ραιδιως και απο βαληι δια την ευκολιαν της κτησεως· φως δε
ομιλησηι φωτι, αει προς το υψος ελκοντι δια της εφε σεως, και νους πλησιασηι τωι
καθαρωτατωι κεκαθαρ μενος, και το μεν αρτι φανηι, το δε υστερον, αθλον αρετης και
της εντευθεν προς αυτο νευσεως, ει τουν εξομοιωσεως. Βλεπομεν γαρ αρτι, φησι, δι'
εσοπτρου και εν αινιγματι, τοτε δε προσωπον προς προσωπον· αρτι γινωσκω εκ
μερους, τοτε δε επιγνωσομαι καθως και επεγνωσθην. Και το ταπεινον ημων οσον!
και η επαγγελια πηλικη! γνω ναι Θεον τοσουτον, οσον εγνωσμεθα. Ταυτα Παυλος ο
μεγας κηρυξ της αληθειας, ο των εθνων εν πιστει διδασκαλος, ο τον πολυν κυκλον
του Ευαγγελιου πλη ρωσας, ο μη αλλωι τινι ζων, η Χριστωι, ο μεχρι ου ρανου τριτου
φθασας, ο του παραδεισου θεατης, ο ποθων δια την τελειοτητα την αναλυσιν.
Ιςʹ. Και Μωυσης μεν μολις ειδε Θεου τα οπισθια δια της πετρας (ατινα ταυτα
εστι, και ητις η πετρα), και ταυτα πολλα δεηθεις, και τυχων υποσχεσεως· πλην οτι
μη, οσον εποθησεν, ειδεν, αλλα πλοεν του φαντασθεντος ην ο διεφυγεν· Μωυσης, ο
του Φαραω Θεος, ο τοσουτον αγων λαον, ο τηλικαυτην σημειων επιδειξαμενος
δυναμιν. Συ δε, τινας εθρεψας εξ ουρανου; Ποιον υδωρ εκ πετρας δεδωκας; Ποιαν
εῤρηξας θαλασσαν ραβδωι; Τινα λαον διηγαγες ως δια ξηρας της υγρας; Τινας εχ
θρους κατεποντισας; Τινας στυλωι πυρος και νεφε λης ωδηγησας; Τινα
κατεπολεμησας Ἀμαληκ ευχηι, και χειρων εκτασει, και τωι σταυρωι προτυπουμενωι
ποῤρωθεν μυστικως, ιν' ηι σοι συμφορα το μη τε λειως καταλαβειν Θεον, και δια
τουτο παντα δονηται, και ανω και κατω φερηται; Ἐπει δε Μωυσεως εμνησθην, ουκ
εμαθες εντευθεν χαρισμα τος ακολουθιαν και νομον ταξεως; Ει μεν ει Μωυσης, και
της νεφελης εισω χωρησον, και λαλει Θεωι, και φωνης ακουε, και δεξαι νομον, και
νομοθε 36.193 τησον. Ει δε Ἀαρων, συναναβηθι μεν, αλλα της νεφελης εξω στηθι
πλησιον. Ει δε Ἰθαμαρ τις, η Ἐλεαζαρ, και τριτος απο Μωυσεως, η της γερουσιας τις
και των Ἑβδομηκοντα, ετι ποῤρωθεν στηθι, καν τηι στασει το τριτον εχων. Ει δε του
λαου και των πολλων εις, ου προσιεται σε το ορος, ου καν θηριον θιγηι,
λιθοβοληθησεται. Κατω μεινον, και μονης ακουε της φωνης, και ταυτης, αγνισας
σεαυ τον και καθαρας, ως διατεταξαι.
ΙΖʹ. Και ινα σε παιδευσω δια πλειονων, τις των ιερεων ετελειου τας χειρας;
Μωυσης. Τις των τε λειουμενων ο πρωτος; Ἀαρων. Και ετι προ τουτων, τις τα προς
Θεον ην; Και τις αντι φωνης τωι λαωι; Εις δε τα Ἅγια των αγιων εισηιει τις, πλην ενος;
Ἀει δε ουτος; Ουδαμως· αλλ' απαξ του ενιαυτου, και ην οτε. Ἔφερον δε την σκηνην
τινες, πλην των Λευιτων; Και ουτοι, καθως διετετακτο, οι μεν τα τιμιωτερα ταυτης,
οι δε τα δευτερα, καθως η των φεροντων αξια; Ἐπει δε και φυλασσεσθαι ταυτην εδει,
εφυλασσον τινες, και πως, Οι μεν τοδε το κλιτος, οι δε τοδε· και ουδε αοριστον, ουδε
ατακτον, ουδε των ελαχιστων. Ἡμεις δε αν μικρου δοξαριου τυχω μεν, η ουδε
τουτου πολλακις, αλλ' ως ετυχεν, η δυο, η τρια ρηματα της Γραφης εκμελετησω μεν,
και ταυτα περικεκομμενως και ανοητως (τουτο εκεινο, η αυθημερινη σοφια, και ο εν
Χαλανηι πυργος, ος καλως τας γλωσσας εμερισεν)· και απο νοηθηναι δει κατα
Μωυσεως, και γενεσθαι ∆αθαν και Ἀβειρων τους υβριστας και αθεους. Ὧν φυγωμεν
την αυθαδειαν, και μηδε την απονοιαν μιμησω μεθα, μηδε το τελος δεξωμεθα.
ΙΗʹ. Βουλει δε και αλλην σοι παραστησω ταξιν, και ταυτην επαινετην, και
ταυτην αξιαν της εις το παρον μνημης, και νουθεσιας; Ὁραις των Χριστου μαθητων,
παντων οντων υψηλων, και της εκλογης αξιων, ο μεν Πετρα καλειται, και τους
θεμελιους της Ἐκκλησιας πιστευεται, ο δε αγαπαται πλεον, και επι το στηθος του
Ἰησου αναπαυεται, και φε ρουσιν οι λοιποι την προτιμησιν. Ἀναβηναι δε εις το ορος
 
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεησαν, ινα τηι μορφηι λαμψηι, και την θεοτητα παραδειξηι, και γυμνωσηι τον εν τηι
σαρκι κρυπτο μενον, τινες συναναβαινουσιν (ου γαρ παντες εποπ ται του θαυματος);
Πετρος, και Ἰακωβος, και Ἰωαννης, οι προ των αλλων και οντες και αριθμου μενοι.
Παρειναι δε αγωνιωντι, και αναχωρουντι μι 36.196 κρον προ του παθους, και
ευχομενωι, τινες; Οι αυτοι παλιν. Αυτη μεν η του Χριστου προτιμησις. Ἡ λοιπη δε
ευκοσμια και ταξις, οση; Το μεν Πετρος ερωται, το δε Φιλιππος, το δε Ἰουδας, το δε
Θωμας, το δε αλλος τις, και ουδε το αυτο παντες, ουδε τα παντα εις, αλλ' εκαστος εν
μερει, και καθ' εν. Ου περ εκαστος εχρηιζεν, ειποις αν; Ἀλλ' εκεινο γε, τι σοι φαινεται;
Βουλεται τι Φιλιππος ειπειν, και ου θαῤρει μονος, αλλα και Ἀνδρεαν προσλαμβανει.
Χρηιζει πυθεσθαι τι Πετρος, και Ἰωαννην προβαλλεται δια νευματος. Που το
αυστηρον ενταυθα; Που δε το φιλαρχον; Πως αν μαλλον εδειξαν οντες μαθη ται
Χριστου, του πραου και ταπεινου την καρδιαν, και δουλου δι' ημας τους αυτου
δουλους, και πασαν τωι Πατρι την δοξαν εν πασιν αναπεμποντος, ιν' ημιν δωι τυπον
ευταξιας και μετριοτητος; Ἣν τοσουτον τιμαιν απεχομεν, ωστε αγαπυην αν, ει μη
και θρα συτεροι παντων ειημεν, οι γε περι μεγιστων καν τοις μεγιστοις ταυτην
επιδεικνυμεθα.
ΙΘʹ. Ουκ οισθα, οτι το ταπεινον, ουκ εν τοις μι κροις κρινεται τοσουτον
(γενοιτο γαρ αν και δι' εν δειξιν και ψευδη μορφωσιν αρετης), οσον εν τοις μειζοσι
δοκιμαζεται; Και ταπεινοφρων εμοι, ουχ οστις περι εαυτου μικρα διαλεγεται, και
τουτο προς ολιγους, και ολιγακις, ουδ' οστις ταπεινως προσαγο ρευει τον
ατιμοτερον, αλλ' οστις μετριως περι Θεου φθεγγεται· και τα μεν ειπειν οιδε, τα δε
κατεχειν, των δε ομολογειν την αγνοιαν, και παραχωρει του λογου τωι πιστευθεντι,
και ειναι τινα πνευματι κωτερον δεχεται, και διαβεβηκοτα μαλλον εν θεωριαι.
Αισχρον γαρ εσθητος μεν και διαιτης, μη την υψηλοτεραν αιρεισθαι, αλλα την
ευτελεστεραν, και τυλοις γονατων, και δακρυων πηγαις, ετι δε νη στειαις, και
αγρυπνιαις, και χαμευνιαις, κοπωι και πασιν υπωπιασμοις το ταπεινον
επιδεικνυσθαι, και την της ιδιας ασθενειας συναισθησιν· αυτοκρα τορα δε ειναι και
τυραννον εν τοις περι Θεου λογοις, και μηδενι το παραπαν υφιεσθαι, και την οφρυν
αι ρειν υπερ παντα νομοδιδασκαλον· ενθα το ταπεινον μετα της ευδοξιας εχει και
την ασφαλειαν.
Κʹ. Τι ουν; σιωπησομεθα περι Θεου, και τουτο κελευεις (υπεκρουε τις των
θερμοτερων); Και περι τινος μαλλον, η τουτου φθεγξομεθα; Και που θησομεν το, ∆ια
παντος η αινεσις αυτου εν τωι στοματι μου· και, Ευλογησω τον Κυριον εν παντι
36.197 καιρωι· και, Ἀληθειαν μελετησει ο λαρυγξ μου· και, Ἰδου, τα χειλη μου ου μη
κωλυσω· και τοιαυτα ερει μεμελετημενα, και ωρισμενα ρη ματα; Προς ον δει πραως
και μη χαλεπως απαντη σαι τοις λογοις, εντευθεν διδασκοντας ευταξιαν. Ου σιωπαιν
διακελευομαι, ω σοφωτατε, αλλα μη φι λονεικως ιστασθαι· ου κρυπτειν την
αληθειαν, αλλα μη διδασκειν παρα τον νομον. Ἐγω πρωτος των επαινουντων ειμι
σοφιαν, καν τοις θειοις λογοις ασχο λουμενων, η ασχολεισθαι γε βουλομενων· και
μη ποτε προ ταυτης τι θειην της ασχολιας, μηδε ταλαι πωρος υπ' αυτης ακουσαιμι
της Σοφιας, ως σοφιαν και παιδειαν εξουθενων. Φευγω δ' ομως το αμετρον, και
κολαζω την απληστιαν· και αργος ειναι μαλλον του δεοντος, η περιεργος δεχομαι,
αν μη αμφοτερα διαφευγειν εξηι, και του μετριου τυγχανειν· και δειλοτερος μαλλον
του δεοντος, η θρασυτερος. Συ δε ποιεις παραπλησιον, ωσπερ αν ει κωλυοντα με
τροφης αμετριαν, και καθολου τροφην κωλυειν κατηιτιω· η και τυφλοτητα επαινειν,
σω φρονως οραιν εισηγουμενον.
ΚΑʹ. Ει εστι σοι λογος συνεσεως, αποκρι θητι, φησι, και ουδεις ο κωλυσων· ει
δε μη, δε σμος κεισθω σοις χειλεσι. Ποσωι μαλλον αρμοζει τουτο τοις εις το διδασκειν
 
 
 

7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετοιμοις; Ει μεν εστι σοι καιρος, διδαξον· ει δε μη, την γλωσσαν πεδησας, λυσον την
ακοην. Μελετα μεν εν τοις θειοις, αλλ' εισω των ορων μενων. Φθεγγου μεν τα του
Πνευμα τος, και, ει δυνατον, μηδ' αλλο τι· και φθεγγου μαλλον η αναπνει (καλον
γαρ τουτο και ενθεον, τηι μνημηι των θειων, αει κεντριζεσθαι προς Θεον), αλλ' α
προσεταχθης διανοουμενος. Μη περιεργαζου Πατρος φυσιν, Υιου μονογενους
ουσιωσιν, Πνευματος δοξαν και δυναμιν, την μιαν εν τοις τρισι θεοτητα και
λαμπροτητα, την αμεριστον και φυσιν, και ομολογιαν, και δοξαν, και των
πεπιστευκοτων ελπιδα. Ἔχου των συντροφων ρηματων· ο λογος εστω των
σοφωτερων. Ἀρκει σοι τον θεμελιον εχειν· εποικοδομειτω δε ο τεχνιτης. Ἀρκει τωι
αρτωι την καρδιαν στηριζεσθαι· τα οψα δε τοις πλουσιοις συγ χωρησον. Ουδεις κρινει
σε, μη τρεφοντα πολυτελως, των νουν εχοντων· αλλ' εαν μη παραθηις αρτον, μη δε
ποτισηις υδωρ, ειτουν μαθητην Χριστου, ειτε αλλον τινα μεχρι τουτων δυναμενος.
Μη ισθι ταχυς εν λογοις, η σοφια διακελευεται σοι· μη συμπαρ εκτεινου, πενης ων,
πλουσιωι, μηδε ζητει των σοφων 36.200 ειναι σοφωτερος. Σοφια, και το γινωσκειν
εαυτον, αλλα μη υπεραιρεσθαι, μηδε ταυτον ταις φωναις πα σχειν, αι παντελως
εκλειπουσιν, εαν υπερφωνωνται δι' αμετριαν. Κρειττον οντα σοφον, υφιεσθαι δι' επι
εικειαν, η αμαθως εχοντα δια θρασος υπερεκτεινε σθαι. Το ταχος εστω σοι μεχρι της
ομολογιας, ει ποτε ταυτην απαιτηθειης· το δε υπερ ταυτην ειναι δειλοτερος. Ἐκει
μεν γαρ η βραδυτης, ενταυθα δε η ταχυτης εχει τον κινδυνον.
ΚΒʹ. Τι σοι δεινον, εαν μη πασι λογοις ενδυναστευ σηις, και την προεδριαν
εχηις επι παντος προβλημα τος, η ζητηματος, αλλ' ετεροι σου φανωσιν, η σοφω τεροι,
η θρασυτεροι; Τωι Θεωι χαρις. οτι και τα εξαι ρετα διδωσι, και δια των κοινων, σωζειν
επισταται. Και τουτο ου περι λογους μονον το θαυμα, αλλα και περι την δημιουργιαν
αυτην, ει ποτε κατενοησας. Ουτε εν τοις κτισμασι τα πρωτεια τινων εστιν, αλλα
παντων, και κοινη χαρις του ενος πλασματος· ουτε εν τηι πιστει τα σωζοντα των
δυνατωτερων, αλλα των βουλομενων. Τι καλλιον αερος, πυρος, υδατος, γης, υετων,
καρπων ημερων τε και αγριων, στεγης, ενδυματος; Τουτων η μετουσια κοινη, των
μεν και πανταπασι, των δε μετριως· και ουδεις ουτω τυραν νος, ωστε μονος
απολαυσαι της κοινης χαριτος. Ἀνα τελλει τον ηλιον ομοτιμως, βρεχει πλουσιοις και
πε νησι· κοινη νυκτος και ημερας εναλλαγη, κοινον δω ρον υγιεια, κοινος ορος
ζωης, κοινον μετρον και χαρις σωματος, κοινον αισθησεων δυναμις· ταχα δε και
πλειον ο πενης εχει, το επι τουτοις πλειον ευχαριστειν, και απολαυειν ηδιον των
κοινων, η των εκ περιουσιας οι δυνατωτεροι. Ταυτα μεν ουν κοινα, και ομοτιμα, και
Θεου δικαιοσυνης γνωρισματα· ο χρυσος δε, και οι διαφανεις λιθοι και αγαπωμενοι,
και της εσθητος οση μαλακη και περιεργος, και η φλεγμαινουσα και εκμαινουσα
τραπεζα, και τα περιττα της κτησεως, ο πονος των κεκτημενων, ολιγων εστιν
εγκαλλωπισματα.
ΚΓʹ. Τουτο και περι την πιστιν εγω θεωρω. Κοι να, νομος, προφηται,
∆ιαθηκαι, λογια ∆ιαθηκων, χα ρις, παιδαγωγια, τελειωσις, παθη Χριστου, καινη
κτισις. αποστολοι, Ευαγγελια, διαμονη Πνευματος, 36.201 πιστις, ελπις, αγαπη εις
Θεον τε και εκ Θεου, και 36.201 ου προς μετρον, ως η του μαννα ποτε δωρεα τωι αχα
ριστωι Ἰσραηλ και αγνωμονι· αλλα καθ' οσον εκα στος βουλεται, αναβασις,
ελλαμψις, ολιγη μεν η εν τευθεν, τρανοτερα δε η ελπιζομενη· το μεγιστον, η Πατρος,
και Υιου, και αγιου Πνευματος επιγνω σις, και ομολογια της πρωτης ημων ελπιδος.
Τουτων τι μειζον; τι δαι κοινοτερον; Τα δε υπερ ταυτα, καν τωι σπανιωι το τιμιωτερον
εχηι, αλλα τωι γε αναγκαιωι το δευτερον· ων γαρ ανευ το ειναι Χριστιανον ουχ οιον
τε, ταυτα των ολιγοις εφικτων χρησιμω τερα.
 
 
 

8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κ∆ʹ. Ὁ μεν τις πλουτει θεωριαι, και υπερ τους πολλους αιρεται, και
πνευματικα συγκρινει πνευμα τικοις, και απογραφεται τρισσως, επι το πλα τος της
καρδιας, τον παντας οικοδομουντα λο γον, και τον πολλους, και τον τινας αντι
πλειονων η παντων, και ουκ ανεχεται πενης ων, και εμβα τευει τοις βαθεσιν. Ἀνιτω,
και οδηγεισθω, και υπο του νου φερεσθω, και, ει βουλεται, μεχρις ουρανου τριτου,
κατα τον Παυλον· μονον συν λογωι και επι στημηι, και μη καταπιπτετω δια την
επαρσιν, μηδε πτεροῤρυειτω δια το υψος της πτησεως. Τις φθονος επαινετης
αναβασεως; Και τι πτωμα τοιουτο, οιον επαρσει περιπαρηναι, και μη γνωναι της
ανθρω πινης ανανευσεως την ταπεινωσιν, και οσον ετι λειπεται του αληθινου
υψους ο παντων ανωτα τος;
ΚΕʹ. Ὁ δε ολιγος εστι την διανοιαν, και πενης την γλωτταν, και ουκ οιδε
λογων στροφας, ρησεις τε σοφων και αινιγματα, και τας Πυῤρωνος ενστα σεις, η
εφεξεις, η αντιθεσεις, και των Χρυσιππου συλλογισμων τας διαλυσεις, η των
Ἀριστοτελους τε χνων την κακοτεχνιαν, η της Πλατωνος ευγλωτ τιας τα
γοητευματα, οι κακως εις την Ἐκκλησιαν ημων εισεφησαν, ωσπερ Αιγυπτιακαι τινες
μαστιγες. Ἔχει και ουτος οθεν σωθηι. Και δια τινων ρηματων; Ουδεν της χαριτος
πλουσιωτερον. Ου δεν δει σοι, φησιν, εις τον ουρανον ανελθειν, ιν' εκειθεν ελκυσηις
Χριστον· ουδε εις την αβυσσον κατελθειν, ιν' εντευθεν αυτον εκ νεκρων ανασπα σηις,
η την πρωτην πολυπραγμονων φυσιν, η την τελευταιαν οικονομιαν. Ἐγγυς σου,
φησι, το ρημα εστιν· η διανοια τουτον εχει τον θησαυρον, και η γλωσσα· η μεν
πιστευουσα, η δε ομολογουσα. 36.204 Τι τουτου συντομωτερον του πλουτου; τι
ταυτης της δωρεας ευκολωτερον; Ὁμολογησον Ἰησουν Χριστον, και πιστευσον, οτι
εκ νεκρων εγηγερ ται, και σωθησηι. ∆ικαιοσυνη μεν γαρ, και το πιστευ σαι μονον·
σωτηρια δε παντελης, το και ομο λογησαι, και προσθειναι τηι επιγνωσει την παῤρη
σιαν. Συ μειζον τι σωτηριας ζητεις, την εκει θεν δοξαν τε και λαμπροτητα· εμοι και
το σωθηναι μεγιστον, και τας εκειθεν φυγειν βασανους. Συ βα διζεις την ατριβη και
απροσιτον· εγω την τετριμ μενην, και η πολλους εσωσεν.
Κςʹ· Ουδεν αν ην της πιστεως ημων, αδελφοι, αδικωτερον, ει γε εις τους
σοφους επιπτε μονον, και τους περιττους εν λογωι, και ταις λογικαις απο δειξεσι·
τους πολλους δε εδει, καθαπερ χρυσου, και αργυρου, και των αλλων, οποσα τιμια
κατω, και περισπουδαστα τοις πολλοις, ουτω δη και ταυ της αποτυγχανειν· και το
μεν υψηλον τε και εις ολιγους φθανον, φιλον ην Θεωι και οικειον· το δε εγ γυτερω,
και τοις πολλοις εφικτον, αποπτυστον και αποβλητον. Ουδε γαρ των ανθρωπων οι
μετριωτεροι τουτο παθοιεν αν, ωστε μη τας κατα δυναμιν απαι τειν τιμας, αλλα
χαιρειν μονον ταις προεχουσαις, μητιγε δη Θεος· ου πολλων οντων εφ' οις
θαυμαζεται, ουδεν ουτως, ως το παντας ευεργετειν, ιδιωτατον. Μη ατιμαζε το
ειωθος, μη θηρευε το καινον, ιν' ευ δοκιμησηις εν τοις πλειοσι. Κρεισσων μι κρα μερις
μετα ασφαλειας, η μεγαλη μετα σαθρο τητος, παιδευετω σε τηι συμβουληι Σολομων·
και, Κρεισσων απορος πορευομενος εν απλοτητι αυτου (μια και αυτη των παροιμιων
σοφως εχουσα), ο πενης εν λογωι και γνωσει, και τοις απλοις ρημα σιν
επερειδομενος, και επι τουτων ωσπερ επι λε πτης σχεδιας διασωζομενος, υπερ
στρεβλοχειλον αφρονα, τον αποδειξει λογου θαῤρουντα συν αμαθιαι, και κενουντα
τον σταυρον του Χριστου, πραγμα τι λογου κρειττον, δια της εν λογοις δυναμεως,
ενθα το ασθενες της αποδειξεως, της αληθειας εστιν ελατ τωσις.
ΚΖʹ. Τι προς ουρανον ανιπτασαι, πεζος ων; Τι πυργον οικοδομεις, τα προς
απαρτισμον ουκ εχων; Τι και συ μετρεις τηι χειρι το υδωρ, και τον ουρανον σπιθαμηι,
και πασαν την γην δρακι, στοιχεια με γαλα, και μονωι μετρητα τωι ποιησαντι; Γνωθι
σαυ τον πρωτον· τα εν χερσι κατανοησον· τις ει, και πως επλασθης, και πως
 
 
 

9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνεστης, ιν' εικων ηις 36.205 Θεου, και τωι χειρονι συνδεθηις, και τι το κινησαν σε,
τις η περι σε σοφια και τι της φυσεως το μυστη ριον· πως μετρηι τοπωι, και νους ουχ
οριζεται, αλλ' εν ταυτωι μενων παντα επερχεται· πως οψις ολιγη, και επιπλειστον
φθανουσα, και ποτερον πα ραδοχη τις εστι του οφθεντος, η προς εκεινο δια βασις·
πως το αυτο και κινει, και κινειται, δια βουλησεως κυβερνωμενον· τις δαι παυλα
κινησεως· τις ο των αισθησεων μερισμος, και πως δια τουτων ο νους ομιλει τοις εξω,
και τα εξωθεν παραδε χεται· πως αναλαμβανει τα ειδη· και τις η τηρησις του
αναληφθεντος, η μνημη· και τις η του απελ θοντος αναληψις, η αναμνησις· πως
λογος νου γεν νημα, και γενναι λογον εν αλλωι νοι, και πως λογωι νοημα διαδιδοται·
πως τρεφεται δια ψυχης σωμα, και πως ψυχη δια σωματος κοινωνει παθους· πως
πηγνυσι φοβος, και λυει θαρσος, και συ στελλει λυπη, και διαχει ηδονη, και τηκει
φθονος, και μετεωριζει τυφος, και κουφιζει ελπις· πως εκ μαινει θυμος, και αιδως
ερυθραινει δι' αιματος, ο μεν ζεσαντος, η δε αναχωρησαντος· και πως οι χα ρακτηρες
των παθων εν τοις σωμασι· τις η του λογισμου προεδρια, και πως πασι τουτοις
επιστατει και ημεροι τα των παθων κινηματα· πως αιματι κρατειται και πνοηι το
ασωματον· και πως η του των εκλειψις, ψυχης εστιν αναχωρησις. Ταυτα, η τουτων
τι κατανοησον, ω ανθρωπε· ουπω γαρ λεγω φυσιν, η κινησιν ουρανου, και ταξιν
αστερων, και μιξιν στοιχειων, και ζωων διαφορας, και δυναμεων ουρανιων
υποβασεις και υπερθεσεις, και παντα εις οσα ο δημιουργικος λογος καταμεριζεται,
και λογους προνοιας και διοικησεως· και τοτε ουπω λεγω, Θαῤρησον· αλλ', Ἔτι
φοβηθητι προσβηναι τοις υψηλοτεροις, και τοις μαλλον υπερ την σην δυ ναμιν.
ΚΗʹ. Μαλιστα μεν γαρ, γυμνασια της περι τα μειζω φιλονεικιας, απας λογος
δυσερις και φιλο τιμος· και δει, καθαπερ τους παιδας πλαττο μεν εν τοις πρωτοις
ηθεσιν, ινα την υστερον μοχθη ριαν φυγωσιν· ουτω δη και τωι λογωι, μηδε περι τα
μικρα φαινεσθαι θρασυν και απαιδευτον, ινα μη περι τα μειζω τηι μελετηι
καταχρησωμεθα. Ῥαιον γαρ απ' αρχης μη ενδουναι κακιαι, και προσιουσαν διαφυγειν,
η προβαινουσαν ανακυψαι και φανηναι ταυτης ανωτερον· ωσπερ και πετραν απ' αρ
χης ερεισαι και κατασχειν, η φερομενην ανωσα σθαι. Ει δε απληστοτερος ει, και
κατεχειν την 36.208 νοσον αδυνατεις, ταυτα μελετα, εν τουτοις ισθι· κενουσθω σοι
το φιλοτιμον εν τοις ακινδυ νοις.
ΚΘʹ. Ου δεχηι τουτο, ουδε η γλωσσα σου χαλινον εχει, ουδε κρειττων ει της
φορας, δει δε απονοει σθαι παντως, και ταις πρωταις δυναμεσι μη υφ ιεσθαι, ειπερ
μη κακειναις μετρον εστι της γνωσεως, και πλεον ειναι μεγαν, η οσον συμφερον· συ
δε μη κατακρινηις τον αδελφον, μηδε την δειλιαν ασεβειαν ονομασηις, μηδε απελθηις
προπετως καταγνους, η απογνους, ο την επιεικειαν υπισχνουμενος. Ἀλλ' ενταυθα
μοι φανηθι ταπεινος, εως εξεστιν· ενταυθα τον αδελφον προτιμησον, μη μετα της
σεαυτου βλαβης, ενθα το κατακριναι και ατιμασαι, εκβαλειν εστι Χριστου και της
μονης ελπιδος, και τον λανθανοντα σιτον, και σιτον ισως σου τιμιωτερον
συνεκκοψαι τοις ζιζανιοις. Ἀλλα το μεν, εκεινον διορθωσαι, και τουτο πραως και
φιλανθρωπως, μη ως εχθρος, μηδε ως αποτομος ιατρος, μηδε ως εν τουτο μονον
ειδως την καυσιν και την τομην· το δε, σεαυτου καταγνωθι. και της ασθενειας της
σης. Τι γαρ ει λημων. η αλλο τι πασχων τας οψεις, αμυδρον βλεπεις τον ηλιον; Τι δαι
ει στρεφεσθαι σοι το παν δοκει, ναυτιωντι τυχον, η μεθυοντι, και την σην αγνοιαν
ετερων υπολαμβανεις; Πολλα δει στραφηναι και παθειν, πριν αλλου καταγνωναι
δυσσεβειαν.
Λʹ. Ουκ εστιν ισον φυτον εκτεμειν, η ανθος τι των προσκαιρων, και
ανθρωπον. Εικων ει Θεου, και εικονι Θεου διαλεγηι, και κρινηι αυτος ο κρινων· και
κρινεις αλλοτριον οικετην, και ον ο αλλος οικονομει. Ουτω δοκιμαζε τον αδελφον
 
 
 

10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σου, ως και αυτος εν τοις αυτοις μετροις κρινομενος. ∆ια τουτο μη ταχεως τεμηις,
μηδε αλλοτριωσηις το μελος, αδηλον, ει μη δια τουτου προσλυμανηι τι τωι υγιαινοντι·
αλλα νουθετησον, επιτιμησον, παρακαλεσον. Ἔχεις ιατρειας κανονα. Χριστου
μαθητης ει, του πραου και φιλανθρωπου, και τας ασθενειας ημων βαστασαντος. Καν
το πρωτον αντιβηι, μακροθυμησον· καν το δευτερον, μη απελπισηις. ετι καιρος
θεραπειας· καν το τριτον, γενου φιλανθρωπος γεωργος· ετι του ∆εσποτου δεηθητι,
μη εκκοψαι, 36.209 μηδε μισησαι την ακαρπον συκην και ανονητον, αλλ' επιστρεψαι,
και θεραπευσαι, και περιβαλειν κοπρια, την δι' εξαγορευσεως, και της εις το φανερον
αισχυνης, και ατιμοτερας αγωγης, επανορθωσιν. Τις οιδεν, ει μεταβαλει, και
καρποφορησει, και θρεψει τον Ἰησουν απο Βηθανιας επανερχομενον;
ΛΑʹ. Ἔνεγκε τι της του αδελφου δυσωδιας, η ουσης, η δοκουσης, ο τωι
πνευματικωι μυρωι συγκεχρισμενος, τωι συντεθειμενωι τεχνηι μυρεψικηι, ινα μεταδωις
τουτωι της σης ευωδιας. Ουκ εστιν εχιδνης ιος η κακια, ιν' ομου τωι πληγηναι
περιβληθηις οδυναις, η και διαφθαρηις, και δια τουτο ηι σοι συγγνωμη φευγοντι το
θηριον, η αποκτεινοντι. Ἀλλ' ει μεν ει δυνατος, κακεινον θεραπευσον· ει δε μη, το γε
ασφαλες εχεις, εν τωι μηδεν αυτος της μοχθηριας μεταλαβειν. Ὀσμη τις εστιν αηδης
το εκεινου παθος, ην απελασει τυχον το σον ευωδες υπερνικησαν. Ταχυ αν εδεξω τι
τοιουτον υπερ του ομοδουλου και συγγενους, οιον Παυλος ο ζηλωτης, και
διανοηθηναι, και ειπειν ετολμησεν, εαυτου, ει οιον τε, τον Ἰσραηλ αντεισαχθηναι
Χριστωι, δια το συμπαθες· ος γε και εξ υπονοιας πολλακις μονης, αποτεμνεις τον
αδελφον. Ὃν ισως εκερδανας αν τηι χρηστοτητι, τουτον απολλυεις τηι θρασοτητι, το
σον μελος, υπερ ου Χριστος απεθανεν. Ει τοινυν και ισχυρος ει, φησιν ο Παυλος περι
βρωματων διαλεγομενος, και θαῤρεις τωι λογωι και τωι γενναιωι της πιστεως, αλλα
και τον αδελφον οικοδομησον. Μη τωι βρωματι σου καταλυε τον υπο Χριστου τωι
κοινωι παθει τετιμημενον. Και γαρ ει το πραγμα ετερον, αλλ' ο γε της παραινεσεως
λογος ομοιως χρησιμος.
ΛΒʹ. Χρην δε και νομον κεισθαι παρ' ημιν, καθαπερ τοις παλαι σοφοις
Ἑβραιων, εστιν ας των ιερων βιβλων μη ανεισθαι τοις νεοις, ως ου λυσιτελουσας
ταις αστηρικτοις ετι και απαλωτεραις ψυχαις· ουτω και μηδε παντι, μηδε παντοτε,
αλλ' εστιν οτε, και οις, τον περι πιστεως συγχωρεισθαι λογον, τοις μη παντελως
ολιγωροις λεγω, και νωθροις την διανοιαν, η τοις μη λιαν απληστοις, και
φιλοτιμοις, και θερμοτεροις του δεοντος εις ευσεβειαν· και τους μεν ταττειν
ενταυθα. ου μητε 36.212 εαυτους βλαψωσι, μητε αλλους ταττομενοι· και την εν
λογοις ελευθεριαν εχειν τους μετριους εν λογωι, και ως αληθως κοσμιους και
σωφρονας· τους πολλους δε απαγειν της οδου ταυτης, και της νυν κατεχουσης
φιλολαλιας και αῤρωστιας, και επ' αλλο τι τρεπειν αρετης ειδος ακινδυνοτερον,
ενθα και το ολιγωρον ηττον βλαβερον, και το απληστον ευσεβεστερον.
ΛΓʹ. Ει μεν γαρ, ωσπερ εις Κυριος, μια πιστις, εν βαπτισμα, εις Θεος, ο Πατηρ
παντων, και δια παντων, και εν πασιν, ουτω και μια τις ην σωτηριας οδος, η δια
λογου και θεωριας, και ταυτης εκπεσοντας, εδει του παντος αμαρτειν, και
αποῤριφθηναι Θεου, και της εκειθεν ελπιδος· ουδεν αν ην, ουτε του συμβουλευειν τα
τοιαυτα, ουτε του πειθεσθαι σφαλερωτερον. Ει δε, ωσπερ εν τοις ανθρωπινοις,
πολλαι διαφοραι βιων και προαιρεσεων, μειζονων τε και ηττονων, λαμπροτερων και
αφανεστερων, ουτω καν τοις θειοις, ουχ εν τι το σωζον εστιν, ουδε μια της αρετης
οδος, αλλα πλειονες, και του πολλας ειναι μονας παρα τωι Θεωι, τουτου δε του
θρυλλουμενου, καν ταις παντων κειμενου γλωσσαις, ουκ αλλο τι η τουτο αιτιον, το
πολλας ειναι τας εκεισε φερουσας οδους, τας μεν επικινδυνοτερας τε και
λαμπροτερας, τας δε ταπεινοτερας τε και ασφαλεστερας· τι τας ασφαλεστερας
 
 
 

11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αφεντες, επι μιαν ταυτην τρεπομεθα, την ουτως επισφαλη και ολισθηραν, και ουκ
οιδ' οποι φερουσαν; Ἢ τροφη μεν ουχ η αυτη πασι καταλληλος, αλλωι δε αλλη κατα
την διαφοραν και των ηλικιων και των εξεων· βιος δε ο αυτος πασι συμφερων, η
λογος; Ουκ εγωγε τουτο ειποιμ' αν, ουδε προσθοιμην τοις λεγουσιν. Ει τι ουν εμοι
πειθεσθε, νεοι και γεροντες, αρχοντες λαων και αρχομενοι, μονασται και μιγαδες,
τας μεν περιττας και αχρηστους φιλοτιμιας χαιρειν εασατε· αυτοι δε δια βιου, και
πολιτειας, και λογων των ακινδυνοτερων τωι Θεωι πλησιαζοντες, τευξεσθε της
εκειθεν αληθειας και θεωριας, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι η δοξα εις
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 
 

12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


