Ad Tatianum de anima per capita disputatio
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΤΗΣ
ΝΕΟΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ ΠΟΝΤΟΥ, ΕΠΩΝΥΜΙΑ ΤΟΥ ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟΥ, ΠΡΟΣ
ΤΑΤΙΑΝΟΝ ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ ΛΟΓΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΩ∆ΗΣ
Τον περι ψυχης σοι λογον εκελευσας ημιν, ω θαυμασιε Τατιανε, μετ'
ενεργουσων αποδειξεων διαχαραξασιν αποστειλαι· και ταυτα ηξιους ποιειν, μη ταις
των Γραφων μαρτυριαις χρησαμενους· οπερ εστι τε και τοις ευσεβως φρονειν
εθελουσιν αληθης τυγχανει διδασκαλια παντος ανθρωπινου λογισμου
αποδεικτικωτερα· εφης γαρ μη προς την εαυτου πληροφοριαν τουτο επιζητειν,
πεπαιδευμενος ηδη ταις θειαις προσανεχειν Γραφαις και παραδοσεσι, και μη
στροφαις των ανθρωπινων λογων δονεισθαι την διανοιαν· αλλα προς ανατροπην
της των ετεροδο ξων γνωμης, οι πειθεσθαι ταις Γραφαις ουκ ανεχον ται· δεινοτητι
δε τινι περιτρεπειν τους αηθεις των τοιουτων λογων πειρωνται. ∆ιο ετοιμως
υπακουσαι τωιδε σωι επιταγματι προηχθημεν, μηδεν υποστειλα μενοι ως απειροι της
τοιασδε κατασκευης των λο γων, αλλα τηι σηι περι ημας ευνοιαι θαῤρησαντες· και γαρ
οιδας α μεν καλως εχειν δοκιμαζεις, ταυτα εις το κοινον προτιθεναι· τα δε ελαττον
του δεοντος δοκουντα ειρησθαι, ταυτα παρεπεσθαι και αποκρυ πτεσθαι. εκατερα
χαριτι τηι προς ημας και φιλιαι ποιων. Ταυτα ουν ειδως, μετα πασης πεποιθησεως
ωρμηθην επι την εκθεσιν. Ποιησομαι δε τον λογον ταξει τινι και ακολουθιαι
χρησαμενος, ηνπερ και οι περι ταυτα δεινοι κατεχρησαντο προς τους επιστημο νως
ζητειν τι εθελοντας. Πρωτον μεν ουν απαντων υποθησομαι, τινι κριτη 10.1140 ριωι
πεφυκεν η ψυχη καταλαμβανεσθαι· επειτα, δι' ων δεικνυται υπαρχουσα· ειθ' εξης, ει
ουσιαι τυγχανει ουσα, η συμβεβηκος· ειτα τουτοις ακολουθως, ει σωμα εστιν, η
ασωματος· επειτα, ει απλη, η συν θετος· ειτ' αυθις, ει θνητη, η αθανατος· τελευταιον
δε, ει λογικη, η αλογος. Ταυτα γαρ μαλιστα εν τωι περι ψυχης ζητεισθαι ειωθε λογωι,
ως κυριωτατα και δυναμενα αυτης την ιδιοτητα χαρακτηριζειν. Ἀποδειξεσι δε προς
την των εξετασθησομενων βεβαιωσιν, ταις κοιναις χρη σομεθα εννοιαις, αις το
αξιοπιστον τα εν χερσι πραγ ματα μαρτυρειν πεφυκε. Συντομιας δε χαριν και του
χρησιμου, μονοις τοις προς το αναγκαιον του ζητου μενου εχουσι την αποδειξιν, τα
νυν χρησομεθα συλ λογισμοις· οπως σαφη τε και ευπαραδεκτα τα νοηματα
γενομενα, ετοιμοτητα τινα ημιν εμποιησηι προς την των ανθισταμενων απαντησιν.
Ἀρξομεθα ουν του λογου εντευθεν.
Τινι το καταληπτικον κριτηριον της ψυχης. Αʹ. Παντα τα οντα, η αισθησει
γνωριζεται, η νοησει καταλαμβανεται. Και το μεν αισθησει υποπι πτον, ικανην
αποδειξιν εχει την αισθησιν· αμα γαρ τηι προσβοληι, και την φαντασιαν ημιν εμποιει
του υποκειμενου. Το δε νοησει καταλαμβανομενον, ουκ εξ εαυτου, αλλ' εκ των
ενεργειων γνωριζεται. Ἡ τοινυν ψυχη αγνωστος ουσα εξ εαυτης, εκ των απο
τελεσματων εικοτως γνωσθησεται.
Ει εστιν η ψυχη. Βʹ. Το σωμα ημων κινουμενον, η εξωθεν, η ενδο θεν
κινειται. Και οτι μεν εξωθεν ου κινειται, δηλον εκ του μητε ωθουμενον, μητε
ελκομενον κινεισθαι, ως τα αψυχα. Και ενδοθεν δε παλιν κινουμενον, ου φυσικως
κινειται, ως το πυρ. Ἐκεινο γαρ ου παυ εται του κινεισθαι, εις οσον εστι πυρ· ωσπερ
το σωμα νεκρον γεγενημενον, ακινητει σωμα ον. Ουκ ουν ει μητε εξωθεν κινειται,
ως και αψυχα, μητε φυσικως ως το πυρ, δηλον οτι υπο ψυχης κινειται της και το ζηιν
αυτωι παρεχουσης. Ει τοινυν τωι σω ματι ημων η ψυχη δεικνυται το ζηιν παρεχουσα,
εσται και καθ' εαυτην η ψυχη εκ των ενεργειων γνωριζομενη.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

Ει ουσια εστιν η ψυχη. Γʹ. Ὄτι μεν ουσια εστιν η ψυχη, δεικνυται ουτως·
Πρωτον μεν, οτι της ουσιας ορος, και επ' αυτης αν εικοτως λεχθειη. Ἔστι δε ουτος·
Ουσια εστι το ταυτον, και εν αριθμωι, των εναντιων παραμερος ειναι δεκτικον. Ὅτι
δε η ψυχη αυτη της ιδιας φυ σεως μη εξισταμενη, τα εναντια δεχεται παραμε ρος,
παντι που δηλον· δικαιοσυνη γαρ και αδικια, ανδρια τε και δειλια, σωφροσυνη τε και
ακολασια, εν αυτηι θεωρουνται εναντια οντα. Ει τοινυν ιδιωμα ουσιας, το των
εναντιων ειναι παραμερος δεκτικον, δεικνυται δε η ψυχη τουτων επιδεχομενη τον
ορον, 10.1141 ουσια αρα η ψυχη. Ἔπειτα και του σωματος ουσιας οντος, και την
ψυχην ουσιαν ειναι αναγκη· ουδε γαρ οιον τε, το ζωοποιουμενον ουσιαν [αλλ.
ενουσιον] ειναι· το δε ζωοποιουν, ειναι ανουσιον. Ει μη τις, και το μη ον, του οντος
αιτιον φησειεν ειναι· η πα λιν, το εν ωι την υπαρξιν εχον, και ου ανευ ειναι μη
δυναμενον [αλ. και ο ανευ του ειναι μη δυναμε νον], αιτιον εκεινου ειναι του εν ωι
εστι, μανεις τι ειποι.
Ει ασωματος η ψυχη. ∆ʹ. Ὅτι μεν εν τωι σωματι ημων η ψυχη εστιν, ανωτερω
εδειχθη· δει τοινυν ειδεναι πως εν τωι σω ματι· και ει μεν παρακειται αυτωι ως ψηφις
ψηφιδι, σωμα μεν εσται η ψυχη, ολον δε το σωμα ουκ εσται εμψυχον· μερει γαρ τινι
παρακεισεται [αλλ. παρα κειται]. Ει δε εμμεμικται, η εγκεκραται, πολυμε ρης αν
γενοιτο η ψυχη, και ουχ απλη, του ιδιου της ψυχης λογου εκβεβλημενη. Το γαρ
πολυμερες, και διαιρετον, και διαλυτον· το δε διαλυτον, συνθετον· το δε συνθετον,
τριχη διαστατον. Το δε σωμα σωματι προστιθεμενον, ογκον ποιει· η δε ψυχη εν τωι
σωματι ουσα, ογκον ου ποιει, αλλα μαλλον ζωοποιει. Ουκ αρα εσται η ψυχη σωμα,
αλλ' ασωματος. Ἔτι ει σωμα [εστιν] η ψυχη, η εξωθεν η ενδοθεν κινειται. Ουτε δε
εξωθεν κινειται· ου γαρ ωθειται, η ελκεται, ως τα αψυχα· ουτε δε εσωθεν κινειται,
ως τα εμψυχα· ατοπον γαρ ψυχης ψυχην λεγειν· ουκ εσται ουν σωμα· ασωματος αρα.
Και παλιν, ει σωμα εστιν η ψυχη, και τας ποιοτη τας αισθητας εχει, και τρεφεται·
αλλ' ου τρεφεται. Και ει τρεφεται, ου σωματικως τρεφεται ως το σωμα, αλλ'
ασωματως· λογωι γαρ τρεφεται· ου τοινυν ποιο-τητας αισθητας εχει· ουτε γαρ οραται
δικαιοσυνη, ουτε ανδρια, ουτε των τοιουτων ουδεν· της δε ψυχης αι ποιοτητες
αυται· ουκ εστιν ουν σωμα· ασωματος αρα. Ἔτι, πασης της σωματικης ουσιας εις
εμψυχον και αψυχον διαιρουμενης, ειπατωσαν οι σωμα [αλ. σωματικην] την ψυχην
λεγοντες, ει αψυχον αυτην λεκτεον, η εμψυχον. Ἔτι, ει παν σωμα και κεχρωσται,
και πεποσω-ται, και εσχηματισται· ουδεν δε τουτων εν τηι ψυχηι θεωρειται, ουκ αρα
σωμα η ψυχη.
Ει απλη η ψυχη, η συνθετος. Εʹ. ∆εικνυται τοινυν, οτι ει απλη η ψυχη, εξ ων
μαλιστα ασωματος απεδειχθη. Ει γαρ σωμα ουκ εστι, σωμα δε παν συνθετον εστι· το
δε συγκειμενον εκ μερων συγκειται, ουκουν και πολυμερης εσται. Ἀσω-ματος δε
ουσα, απλη εστιν· επειδαν και ασυνθετος, και αμερης.
Ει αθανατος ημων η ψυχη. ϛʹ. Ἀκολουθον οιμαι δειν τωι απλωι, το αθανατον.
10.1144 Και οπως, ακουσον· Ουδεν των οντων, αυτο εαυτου φθαρτικον εστιν, επει
ουκ αν ουτ' εξ αρχης συνεστη. Τα γαρ φθειρομενα, εκ των εναντιων φθειρονται· διο
παν φθειρομενον, διαλυτον εστι· το δε διαλυτον, συν-θετον· το δε συνθετον,
πολυμερες· το δε εκ μερων συγκειμενον, δηλον οτι [αλ. δηλονοτι] εκ διαφορων
συγκειται μερων· το δε διαφορον, ου ταυτον· ουκουν η ψυχη απλη ουσα, και μη εκ
διαφορων συγκειμενη μερων, ασυνθετος και αδιαλυτος ουσα, δια τουτο αφθαρτος
και αθανατος εσται. Ἔτι, παν το εκ τινος κινουμενον, ουκ εξ εαυτου εχον το
ζωτικον, αλλ' εκ του κινουντος, τοσουτον δια-μενει, οσον υπο της ενεργουσης εν
αυτωι διακρατειται δυναμεως· επειδαν δε παυσηται το ενεργουν, διαλει-πει και αυτο,
το εξ αυτου την κινησιν εχον. Ἡ δε ψυχη αυτοκινητος ουσα, ουδεποτε του ειναι
διαλειπει. Ἀκολουθει γαρ τωι αυτοκινητωι, το αει κινητον ειναι· το δε αεικινητον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

απαυστον εστι· το δε απαυστον, ατελευτητον· το δε ατελευτητον, αφθαρτον· το δε
αφθαρτον, αθανατον. Ει τοινυν η ψυχη αυτοκινητος εστιν, ως ανωτερω απεδειχθη·
εσται αφθαρτος και αθανατος κατα τον προλεχθεντα [αλ. προτεθεντα] συλλογισμον.
Ἔτι, παν υπο της ιδιας κακιας μη φθειρομενον, αφθαρτον εστι· το δε κακον τωι καλωι
εναντιον, διο και φθαρτικον εστιν αυτου. Ουδεν γαρ εστιν ετερον σωματος κακια, η
παθος, και νοσος, και θανατος· ωσπερ αρετη, καλλος, ζωη, υγεια, και ευεξια. Ει
τοινυν η ψυχη υπο της ιδιας κακιας ου φθειρεται, κακια δε ψυχης δειλια, ακολασια,
φθονος, και τα παραπλησια, ταυτα δε παντα ουκ αφαιρειται αυτης το ζηιν τε και το
κινεισθαι· αθανατος αρα εστιν.
Ει λογικη ημων η ψυχη. Ζʹ. Ὅτι δε λογικη ημων η ψυχη, εκ πολλων αν τις
δειξειε· και πρωτον μεν, εκ του τας τεχνας χρησι-μους ουσας τωι βιωι αυτην
ευρηκεναι. Ουδε γαρ απλως, και ως ετυχε, ειποι τις συνεσταναι τας τεχνας· επει μητε
αργας, και ανωφελεις αυτας τωι βιωι αποδειξει. Ει τοινυν αι τεχναι συντελουσι προς
το χρησιμον τωι βιωι· το δε χρησιμον επαινετον· το δε επαινετον, λογωι
κατασκευαστον, ψυχης δε ευρημα αυται· λογικη αρα ημων η ψυχη. Ἔπειτα, εκ του
τας αισθησεις ημων μη ικανας ειναι προς την των πραγματων καταληψιν, λογικη
ημων η ψυχη αποδεικνυται. Ουδε γαρ αρκουμεθα προς ειδησιν των οντων, τηι της
αισθησεως προσβοληι. Ἐπει μηδε στηναι περι αυτα θελομεν, αυτικα γουν τα τωι
σχηματι ισα, και τηι χροιαι ομοια και διηιρη-μενα ταις φυσεσιν [αλ. οψεσιν], η
αισθησις αλογος ουσα διακριναι ασθενει. Ει τοινυν αι αισθησεις αλογος ουσαι, ψευδη
ημιν φαντασιαν των οντων εμποιουσιν 10.1145 λογιστεον ημιν, ει καταληπτεα τα
οντα, η μη, ως αλη-θως· και ει μεν καταληπτεα, ετερα εστιν η δυναμις, και κρειττων
παρα τας αισθησεις, η τουτων εφικνου-μενη. Ει δε μη καταλαμβανεται, ουδε εσται
ημιν τα ετερως παρα ο εστι θεωρουμενα [καταλαμβανειν]. Ὅτι δε καταληπτα ημιν
εστι τα πραγματα, δηλον εξ ου οι-κειως εκαστωι προς το χρησιμον χρωμεθα, και
παλιν κατασκευαζομεν εις α εθελομεν. Ουκουν ει τα οντα ημιν καταληπτα εδειχθη,
αι δε αισθησεις αλογοι ουσαι, ψευ-δως δοκιμαζουσι, νους εσται ο τα παντα λογωι
διακρι-νων [αλ. ο παντα λογον διακρινων], και εστι ως αληθως τα οντα
επιγινωσκων· νους δε ψυχης το λογικον με-ρος· λογικη αρα η ψυχη. Ἔτι, οτι ουδεν
ποιουμεν μη προτερον εαυτοις δια-γραψαντες· τουτο δε, ουδεν ετερον εστιν η της
ψυχης αξιωμα· ουδε γαρ εξωθεν αυτηι προσγινεται η των οντων ειδησις, αλλ' αυτη
ωσπερ ταις εαυτης επινοιαις τα οντα κοσμει. ∆ια τουτο εν εαυτηι προαναζωγραφουσα [αλ. προαναζωγραφει] προτερον το πραγμα, ειθ' ουτως εις εργον εκφερει.
Ἀξιωμα δε της ψυχης, ουδεν εστιν ετερον, η το μετα λογου παντα ποιειν· ταυτηι γαρ
και διαφερει, και των αισθησεων. Ἐδειχθη αρα λογικη η ψυχη [αλ. ταυτηι γαρ
διαφερειν και των αισθησεων. Ἐδειχθη αρα λογικη η ψυχη].

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3


