De vita Gregorii Thaumaturgi
ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΕΙΣ ΤΟΝ ΒΙΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ
ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟΥ.
Ὁ μεν σκοπος εις εστι του τε ημετερου λογου, και του παροντος ημων
συλλογου. Γρηγοριος γαρ ο Μεγας, υμιν τε της συνοδου, καμοι της διαλεξεως
υποθεσις προκειται. Ἐγω δε της αυτης οιμαι χρηναι δυνα μεως, εργωι τε κατορθωσαι
την αρετην, και λογωι κατ' αξιαν τα καλα διηγησασθαι. Ὥστε ταυτην επι κλητεον αν
ειη την συμμαχιαν, δι' ης εν τωι βιωι την αρετην εκεινος κατωρθωσεν. Ἔστι δε αυτη,
κατα γε τον εμον λογον, η του Πνευματος χαρις, η και προς τον βιον και προς τον
λογον τους περι εκατερον του των εσπουδακοτας δι' εαυτης ενισχυουσα. Ἐπει ουν ο
λαμπρος εκεινος και περιβλεπτος βιος τηι δυναμει κατωρθωθη του Πνευματος· ευχης
εργον εστι, τοσαυ την ελθειν επι τον λογον βοηθειαν, οση γεγονε παρα τον βιον
εκεινωι, ως μη κατοπιν ευρεθηναι της αξιας των κατορθωματων τον επαινον, αλλα
τοιουτον επι δειχθηναι τοις παρουσι δια της μνημης τον ανδρα, οιος ην τοις κατ'
εκεινον τον χρονον αυτος εκεινος επι των εργων ορωμενος. Ει μεν ουν ακερδης ην η
μνημη των κατ' αρετην προεχοντων, και μηδεμια προς το καλον εγενετο
συνεισφορα τοις ακουουσιν, περιττον ισως αν ην και ανονητον επι μηδενι χρησιμωι
προσαγειν εις ευφημιαν τον λογον, αυτον τε διεξιοντα ματην, και την ακοην αργως
αποκναιοντα· επει δη δε η τοιαυτη του λογου χαρις, ει προσηκοντως γενοιτο, κοινον
εσται των ακουοντων το κερδος, καθα περ ο πυρσος τοις εκ θαλασσης προσπλεουσιν
εφ' εαυτον ευθυνων τους εν τωι ζοφωι πλανωμενους κατα το πελαγος· ισης οιμαι
δειν προς τουτο της σπουδης εκατεροις, υμιν τε προς την ακροασιν, και προς τον
λογον εμοι. ∆ηλον γαρ, οτι πυρσου δικην δια της μνημης εκλαμψας ταις ψυχαις
ημων ο κατ' αρετην αυτου βιος, οδος προς το αγαθον τωι τε διεξιοντι και τοις
ακουουσι γινεται. Πεφυκαμεν γαρ πως οι αν θρωποι προς απαν το επαινετον τε και
τιμιον οικειως εθελειν εχειν, και εν επιθυμιαι της κτησεως γινεσθαι. Ἡ μεν ουν
υποθεσις των λογων τοσαυτη· εμοι δε πανταχοθεν ακινδυνον εστι κατατολμωντι
της υποθε σεως, ειτε συνεπαρθηναι τωι μεγεθει των πραγματων 46.896 ο λογος
ισχυσειεν, ειτε και μη. Ἴσος γαρ εσται καθ' εκατερον τωι εγκωμιαζομενωι ο επαινος.
Ει μεν γαρ εφικοιτο των θαυματων ο λογος, εκπληξει την ακοην παντως τοις
κατορθωμασιν· ει δε κατοπιν του μεγε θους ελθοι, και ουτως η δοξα του
εγκωμιαζομενου λαμπρυνεται.
Ἀριστη γαρ ανδρος ευφημια, το επι δειχθηναι της δυναμεως των
ευφημουντων αμεινονα. Μηδεις δε των τηι θειαι σοφιαι πεπαιδευμενων κατα την των
εξω συνηθειαν ταις τεχνικαις των εγκωμιων εφοδοις επαινεισθαι ζητειτω τον
πνευματικως επαι νουμενον. Ου γαρ απο των ομοιων ημιν τε και τοις αλλοις η του
καλου κρισις εστιν· ουτε τας αυτας περι των αυτων υποληψεις ευροι τις αν, τοις τε
κατα τον κοσμον ζωσιν, και τοις υπερανεστηκοσι του κοσμου. Τοις μεν γαρ μεγα τι
δοκει και σπουδης αξιον ειναι πλουτος, και γενος, και δοξα, και κοσμικαι δυναστειαι,
και μυθοι τας πατριδας οικιζοντες, και τα φευκτα τοις γε νουν εχουσι διηγηματα,
τροπαια, και μαχαι, και τα εκ πολεμων κακα· τωι δε καθ' ημας λογωι μια τετιμηται
πατρις, ο παραδεισος, η πρωτη του γενους των ανθρωπων εστια· μια πολις, η
επουρανιος, η δια των ζωντων λιθων συνωικισμενη, ης τεχνιτης και δη μιουργος ο
Θεος· μια γενους σεμνοτης, η προς τον Θεον αγχιστεια· ου κατα το αυτοματον τινι
γινομενη, κατα την εν τωι κοσμωι ευγενειαν, η και επι τους φαυλους πολλακις δια
της αυτοματου ταυτης ακολου θιας ρεουσα φερεται, αλλ' ην ουκ εστιν αλλως, η εκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

προαιρεσεως κτησασθαι. Ὅσοι γαρ ελαβον αυτον, φησιν η θεια φωνη, εδωκεν αυτοις
εξουσιαν τεκνα Θεου γενεσθαι. Της δε τοιαυτης ευγενειας τι αν σεμνοτερον γενοιτο;
Πατρια δε τοις μεν αλλοις απασι, μυθοι και πλασματα, και δαιμονων απαται συνανα
μεμιγμεναι τοις μυθικοις διηγημασιν· τα δε ημετερα πατρια, των διηγουμενων ουκ
επιδεεται. Εις γαρ τον ουρανον τις ιδων, και τα εν αυτωι καλλη, και πασαν την κτισιν
τωι της ψυχης οφθαλμωι κατανοησας, οσα περ αν εν τουτοις θαυματα καταλαβειν
εξισχυσηι, ταυτα της ημετερας πατριδος ευρησει τα διηγηματα· μαλλον δε ουκ αυτης
της πατριδος, αλλα της αποι κιας, ην απο της υψηλοτερας ζωης αποικισθεντες τον
παροντα κατειληφαμεν κοσμον. Ει δε η αποικια τοιαυ τη, λογισασθαι χρη τις η της
αποικιας μητροπολις, τι το εν εκεινηι καλλος, οια εν αυτηι τα βασιλεια, τις η
μακαριοτης των εκεινην ειληφοτων την οικησιν. Ει γαρ τα φαινομενα κατα την
κτισιν τοιαυτα, ως υπερ επαινον ειναι· τι χρη το υπερ τουτο λογισασθαι, ο μητε
οφθαλμωι λαβειν δυνατον εστι, μητε χωρησαι τηι ακοηι, μητε διανοιαι στοχασασθαι;
∆ια ταυτης της πνευματικης ευφημιας των εγκωμιαζομενων απο κρινει τους κατω
ληρους ο θειος των εγκωμιων επαι νος, αισχρον ειναι κρινων τους απο των
τοιουτων εγνωσμενους δια των κατα την γην τιμιων σεμνυνε 46.897 σθαι. Κοσμικος
μεν γαρ τις ανηρ προς την υλικην ευδαιμονιαν αποβλεπων, εκ των τοιουτων τοις
ανθρω ποις ερανιζετω τον επαινον, ει πατρις τινι γεγονεν ευφορος βοσκηματων, ει
γειτνιωσα θαλασσα πλεοναζει δι' εαυτης τοις λαιμαργουσι τας υλας, ει λιθων επαλ
ληλοι θεσεις τας κατασκευας καλλωπιζουσιν. Ὁ δε προς τον ανω βιον βλεπων, ωι
καλλος μεν εστιν η της ψυ χης καθαροτης· πλουτος δε, η ακτημοσυνη· πατρις δε, η
αρετη· πολις δε, αυτα του Θεου τα βασιλεια· ονειδος την εν τοις γηΐνοις φιλοτιμιαν
ποιησεται. Ουκουν αποσταντες και ημεις των τοιουτων επαι νων, ουτε την πατριδα
τοις επαινοις του Μεγαλου Γρηγοριου προσθησομεν, ουτε προγονους εις συμμα χιαν
των εγκωμιων παραληψομεθα, ειδοτες οτι ουδεις αληθης εστιν επαινος, ος αν μη
των επαινουμενων ιδιος ηι. Ἴδιον δε φαμεν, ο διαμενει παντως εις το δι ηνεκες
αναφαιρετον.
Ἐπει ουν παντων χωριζομενοι, πλουτου, περιφανειας, δοξης, τιμης, τρυφης,
απολαυσεως, συγγενων, φιλων, μονης της κατα κακιαν η αρετην διαθεσεως
αχωριστοι μενομεν· μονον κρινομεν μακαριστον τον εναρετον. Και με μηδεις οιεσθω
τωι μηδεν εχειν σεμνον περι της πατριδος, η των προγονων του αν δρος διηγησασθαι,
εν σχηματι του δοκειν περιοραιν των τοιουτων υπεκκλεπτειν το ονειδος. Τις γαρ ουκ
οιδε την επωνυμιαν του ποντου την παρα παντων ανθρωπων κατ' εξαιρετον
ανατεθεισαν τωι εθνει, δι' ης των εξ αρχης ειληχοτων τον χωρον η αρετη μαρ
τυρειται; Μονος γαρ εξ απασης γης τε και θαλασσης ουτος ο ποντος Ευξεινος
ονομαζεται, ειτε την προς τους επιδημουντας των ξενων φιλοφροσυνην μαρτυ
ρουντος αυτοις του ονοματος, ειτε και οτι τοιουτος ο χωρος εστιν, ως μη μονον τοις
εγχωριοις τε και αυτοχθοσιν, αλλα και τοις απανταχοθεν εις αυτον φοιτωσιν, τας
προς το ζηιν παρασκευας αφθονως χαριζεσθαι. Τοιαυτη γαρ η φυσις της χωρας, ως
παν των των προς την ζωην αναγκαιων παμφορος ειναι, και μηδεν των παρ' ετεροις
αγαθων αμοιρειν, ως και της θαλασσης αυτοις ιδια τα πανταχοθεν ποιουσης.
Τοιουτου δε οντος του εθνους παντος, ως οπερ αν τις αυτου μερος εφ' εαυτου
κατασκεψηται, των αλλων προτερευειν οιεσθαι· ουδεν δε ηττον τηι κοινηι κρισει του
εθνους, οιον τις κορυφη πασης της περιοικιδος των αλλων, η του μεγαλου
Γρηγοριου πολις εστιν, ην βασιλευς τις επισημος των την αρχην τοις Ῥωμαιοις
κρατυνομενων, Καισαρ το ονομα, ερωτι και ποθωι της χωρας αλους, επι τωι ιδιωι
ονοματι Νεοκαισα ρειαν καλεισθαι την πολιν ηξιωσεν. Ἀλλ' ουδεν ταυτα προς τον
σκοπον τον ημετερον, ωστε δια τουτων οιεσθαι σεμνοτερον αποδεικνυειν τον μεγαν
εν αγιοις εκεινον, ει καρποις βριθει η χωρα, ει η πολις κατα σκευαις κεκαλλωπισται,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

ει τηι γειτονι θαλαττηι τα πανταχοθεν προς το δοκουν κατ' εξουσιαν εισαγεται. 46.900
Ἀλλ' ουδε των προγονων αυτου, των προκαθηγησα μενων της κατα σαρκα
γενεσεως, μνημην επι του λογου ποιησομαι, πλουτον και φιλοτιμιας και τας
κοσμικας περιφανειας αυτων διηγουμενος. Τι γαρ ταυτα συντελεσειε προς επαινον,
ταφοι, και στηλαι, και επιγραμματα, και τα νεκρα διηγηματα προς τον του κοσμου
παντος εαυτον υπεραραντα; αλλως δε ουτε δυνατον εστιν εις κοινωνιαν της
ευφημιας εκει νους αγειν, ων την συγγενειαν ουτος της κατα ψυχην αγχιστειας
ηρνησατο; Οι μεν γαρ εν τηι πλανηι των ειδωλων εματαιωθησαν· ο δε, προς την
αληθειαν ανα βλεψας, τηι ανω συγγενειαι δια της πιστεως εαυτον εισεποιησεν. Ἀλλ'
οπως μεν, η απο τινων εγενετο, η τινα το κατ' αρχας ᾤκησε πολιν, ως ουδεν ημιν
συντελουντα προς την προκειμενην σπουδην, παραλειπομεν· αρ χην δε ταυτην της
ευφημιας ληψομεθα, ην εκεινος του κατ' αρετην βιου πεποιηται.
Ἐπειδη γαρ εν κομιδηι νεωι τωι σωματι της φυσικης κηδεμονιας ερη μος ην,
των γονεων τετελευτηκοτων τον βιον, οτε ατελης υφ' ηλικιας ουσα τοις πολλοις η
διανοια της του καλου κρισεως αμαρτανει, εδειξεν ευθυς παρα την πρωτην, οιος εν
τωι τελειωι της ηλικιας γενη σεται. Και καθαπερ τα ευγενη των βλαστηματων, οταν
εκ πρωτης αυξησεως εις ευθυγενεις αναδραμηι τους ορπηκας, προδεικνυσι τοις
γηπονοις δια της παρουσης ωρας το εις υστερον καλλος· τον αυτον τροπον κακεινος,
οτε τοις αλλοις υπ' αγνοιας περισφαλης εστιν η ψυχη, προς τα ματαια τε και
ανονητα κατολισθαινουσης προχειρως ως τα πολλα της νεοτη τος· τοτε δια της
πρωτης του βιου αιρεσεως, εδειξεν εφ' εαυτου τον ∆αβιδ αληθευοντα, οτι ∆ικαιος ως
φοινιξ εξανθησει. Μονον γαρ δη τουτο των δενδρων τελειωι τωι παχει της κορυφης
απο της γης αναφυε· και της κατα το μηκος επιδιδουσης αυξησεως, ουδεμιαν επι το
πλατος προσθηκην απο του χρονου δεχεται. Ουτω κακεινος απο της πρωτης ηνθησε
βλαστης, ευθυς τηι αιρεσει του βιου τελειος ανασχων και υψικομος. Παντων γαρ
αποστας, περι α το νεον της ηλικιας επτοηται, ιππικης, κυνηγεσιων, καλ
λωπισματων, ενδυματων, κυβειας, τρυφης· ευθυς ολος της των αρετων κτησεως ην,
το προσφορον αει της παρουσης αυτωι ηλικιας καθεξης προαιρουμενος. Γι νεται δε
αυτωι πρωτη της κτησεως των αρετων, η περι την σοφιαν σπουδη. Ταυτηι δε
συνειπετο καθα περ τις πωλος συνεζευγμενη η σωφροσυνη· προς αμφοτερα δε
συμμαχος ην η εγκρατεια· το δε ατυ φον αυτωι και αοργητον, τηι των χρηματων
υπεροψιαι συγκατωρθωθη. Ου γαρ εστιν αλλη τυφου τε και υπερηφανιας γενεσις, μη
της πλεονεξιας εαυτηι τα τοιαυτα παθη συνεισαγουσης. Καθαπερ δε τον πα 46.901
τριαρχην Ἀβρααμ ο λογος κατεχει, της Χαλδαικης φιλοσοφιας εν επιστημηι
γενομενον, και την εναρμο νιον τε και τεταγμενην των αστρων κατανοησαντα θεσιν
και κινησιν, υποβαθραι χρησασθαι τηι περι ταυτα γνωσει προς την του υπερκειμενου
αγαθου θεω ριαν, λογισαμενον, ως ει τα τηι αισθησει ληπτα τοιαυτα, τι αν ειη τα
υπερ αισθησιν; και ουτως του ζητου μενου τυχειν, οιον επιβαντα της εξω σοφιας, και
γενομενον δι' αυτης υψηλοτερον, ωστε προσεγγισαι τροπον τινα δι' αυτης τοις
αληπτοις· ουτω και ο Μεγας ουτος, τηι εξω φιλοσοφιαι δι' επιμελειας καθ ομιλησας,
δι' ων ο Ἑλληνισμος τοις πολλοις βεβαιουται, δια τουτων ωδηγηθη προς την του
Χριστιανισμου κατανοησιν, και καταλιπων την πεπλανημενην των πατερων
θρησκειαν, εζητει την των οντων αληθειαν, εξ αυτων των πεπονημενων τοις
εξωθεν διδαχθεις το των Ἑλληνικων δογματων ασυστατον. Ἐπειδη γαρ ειδεν προς
διαφορους υποληψεις εν ταις περι του Θειου δοξαις σχιζομενην την Ἑλληνικην και
την βαρβαρον ομοιως φιλοσοφιαν, και τους των δογματων προεστη κοτας, ουτε
προς αλληλους συμβαινοντας, και το καθ' εαυτον εκαστον κρατυνειν τηι περινοιαι
των λογων φιλονεικουντας· τουτους μεν ωσπερ εν εμφυλιωι πο λεμωι, υπ' αλληλων
ανατρεπομενους κατελιπεν· κατα λαμβανει δε τον εστωτα λογον της πιστεως, τον ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

δεμιαι λογικηι τινι περιεργιαι και τεχνικαις πλοκαις κρατυνομενον, αλλα δι'
απλοτητος ρηματων ομοτιμως πασι καταγγελλομενον· ος εν αυτωι τωι υπερ την πι
στιν ειναι, το πιστον εχει. Ει γαρ τοιουτον ην το λεγομενον, ως τηι των ανθρωπινων
λογισμων δυναμει καταλαμβανεσθαι, ουδεν αν της Ἑλληνικης σοφιας διηνεγκε
(κακεινοι γαρ, οπερ αν καταλαβειν εξισχυ σωσιν, εκεινο και ειναι δοξαζουσιν), επει
δε ανεπι βατος εστι λογισμοις ανθρωπινοις της υπερκειμενης φυσεως η καταληψις,
τουτου χαριν η πιστις αντι των λογισμων γινεται, τοις υπερ λογον τε και καταληψιν
εαυτην επεκτεινουσα.
∆ια ταυτα, καθως περι του Μωυσεως φησιν η Γραφη, οτι επαιδευθη πασηι
σοφιαι των Αιγυπτιων· ουτως και ο Μεγας ουτος, δια πασης ελθων της των Ἑλληνων
παιδευσεως, και γνους τηι πειραι των παρ' αυτοις δογματων το ασθενες και
ασυστατον, μαθητης του Ευαγγελιου καθισταται· και πριν αχθηναι δια της μυστικης
τε και ασωματου γεννησεως, ουτως κατωρθου τον βιον, ως μηδενα ρυπον της
αμαρτιας επι το λουτρον εισενεγκασθαι. Ουσης δε αυτωι της διαγωγης εν Αιγυπτωι
κατα την μεγαλην του Ἀλεξανδρου πολιν, εις ην και η παντα χοθεν συνεῤρει νεοτης
των περι φιλοσοφιαν τε και ιατρικην εσπουδακοτων· χαλεπον ην τοις ομηλιξι
θεαμα, νεος υπερ την ηλικιαν τηι σωφροσυνηι κο σμουμενος. Ὁ γαρ του
καθαρευοντος επαινος, των μολυνομενων ονειδος ην. Ὡς αν ουν απολογια τις ειη
τοις ακολαστοις, το μη μονους αυτους ειναι δοκειν τοιουτους, επινοια τις εξ
επιβουλης παρ' αυτων επ εσκευασθη, του μωμον τινα τωι βιωι του Μεγαλου προσ
τριψασθαι. Και προβαλλεται παρ' αυτων, εις διαβο λην εκεινου, γυναιον εταιρικον,
εξ οικηματος επ' 46.904 ατιμιαι κατεγνωσμενον. Του δε, κατα το συνηθες, τοις λογασι
των ανδρων εν σεμνωι τωι σχηματι περι τινος των κατα φιλοσοφιαν διασκοπουμενου
και συνασκου μενου, προσεισι το γυναιον ακκιζομενον τε και θρυ πτομενον, και δια
παντων το ειναι προς αυτον εν συν ηθειαι, δι' ων εφθεγγετο τε και εποιει,
σχηματιζομενον· ειτα ελεγε των μισθωματων αποστερεισθαι, προστιθει σα και τας
αφορμας υπ' αναιδειας, υπερ ων ηιτιατο την των μισθων αποστερησιν. Των δε
συνεγνωκοτων αυτωι τον καθαρον βιον, αγανακτουντων τε και οργηι κατα του
γυναιου συγκινουμενων, ουτε συνεταραχθη τοις υπερ αυτου χαλεπαινουσιν, ουτε τι
τοιουτον ειπεν συκοφαντουμενος, οιον εικος τον αχθομενον· ου μαρ τυρας του βιου
προσεκαλεσατο, ουχ ορκωι τον μωμον απωσατο, ου την κακιαν των ταυτα κατ' αυτου
συ σκευασαμενων διηλεγξεν· αλλ' εν ηρεμαια τε και καθεστωσηι φωνηι προς τινα
των συνηθων αποστρα φεις, «Ὦ ουτος,» εφη, «διαλυσον αυτηι το αργυ ριον, ως αν μη
δια πλειον διοχλουσα, την προκειμε νην του λογου σπουδην επιταρασσοι.» Ἐπει δε
μα θων παρα της εταιριδος ο τουτο προστεταγμενος, οσον ᾔτει παρ' αυτου το
αργυριον, ετοιμως απαν απηριθμησατο, και περας ειχεν κατα του σωφρονος η
επιβουλη τοις ακολαστοις, και ην εν ταις χερσιν ηδη της ατιμου το κερδος· τοτε δη
γινεται θεοθεν η τε μαρτυρια της σωφροσυνης του νεου, και της των ομηλικων
συκοφαντιας ο ελεγχος. Ὁμου γαρ τωι υποδεξασθαι τηι χειρι το αργυριον, πνευματι
δαιμο νιωι στρεβλωθεισα, και βρυχηθμωι θηριωδει παρα την ανθρωπινην φωνην
ανοιμωξασα, πιπτει πρηνης κατα το μεσον των συνειλεγμενων· θεαμα φρικτον τε
και φοβερον τοις παρουσιν αθροως γεγενημενη, των τρι χων τε διεῤριμμενων, και
ταις ιδιαις χερσι σπαρασ σομενων, και των οφθαλμων απεστραμμενων, και του
στοματος τον αφρον παραπτυοντος. Και ου προτερον ανηκεν καταπνιγον αυτην το
δαιμονιον, πριν η τον Μεγαν εκεινον επικαλεσασθαι τον Θεον, και υπερ αυτης
ιλεωσασθαι.
Τοιαυτα της νεοτητος του μεγαλου τα διηγηματα, αξια ως αληθως των μετα
ταυτα βεβιωμενων αυτωι τα προοιμια. Καιτοι γε το θαυμα τοσουτον εστιν, ως ει και
μηδεν ην ετερον επι τουτοις ειπειν, μηδενος αυτον των επ' αρετηι διενεγκοντων, εκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

τουτου μονου τα δευτερεια των επαινων εχειν· πλουσιος, νεος, εν υπεροριοις
διαγων, εν πολυανδρουσηι πολει την διαγωγην εχων, εν ηι δια το κατ' εξουσιαν ταις
ηδο ναις συζηιν τους νεους, ονειδος ην η καθαροτης των σωφρονουντων τοις
αφροσιν· ου μητρος πολυ 46.905 πραγμονουσης τον βιον, ου πατρος παιδαγωγουντος
την καθ' ημεραν ζωην· εις τοσουτον επηρεν εαυτον δι' απαθειας προς αρετην, ως τον
του παντος εφορον, μαρτυρα των βεβιωμενων ποιησασθαι, τον τηι πο νηραι πληγηι
την συκοφαντιαν της γυναικος απελεγ ξαντα. Και τι αν τις επινοησειε μειζον εις
εγκωμιων υποθεσιν; πως δ' αν τις κατ' αξιαν αυτον θαυμασειεν; Ὃς τωι λογωι
καταπαλαισας την φυσιν και καθαπερ τι των υποχειριων ζωων υποζευξας τωι λο
γισμωι την νεοτητα, και παντων των φυσικων επ εγειρομενων παθηματων κρειττων
γενομενος, και τον πασι τοις καλοις επιφυομενον φθονον καθ' εαυτου κινησας, και
τουτου κρειττων εγενετο, μητε προς την επιβουλην των εταιρων εαυτον
διαναστησας προς αμυναν, και την υπηρετησαμενην εκεινοις προς τον μωμον
ευεργετησας, του κατα τον δαιμονα παθους δια προσευχης εξελομενος. Τοιουτον
εγνωμεν δια της ιστοριας τον Ἰωσηφ, ωι προυκειτο μεν κατ' εξουσιαν η περι την
γυναικα του δεσποτου παρανομια, αυτης εκεινης επιμανεισης τηι ωραι του νεου· και
μαρτυς των τολμωμενων ην ανθρωπων ουδεις· αλλα κακει νος προς τον θειον
οφθαλμον βλεπων, το δοξαι κακος προ του γενεσθαι προειλετο, τα των κακουργων
υπο στας μαλλον, η κακουργος γενομενος. Ἀλλ' εστι τι ταχα τουτωι, και πλεον της
ιστοριας καυχησασθαι· ου γαρ ισον εστιν εις αποτροπην του μιασματος, το τε της
μοιχειας αγος, και το δοκουν εν ελαττονι πλημ μεληματι τον μωμον εχειν. Ὁ τοινυν
εν ωι κινδυνος τις εκ των νομων ουκ ην φοβερωτεραν μαλλον της τιμωριας αυτην εξ
αμαρτιας ηδονην καθ' εαυτην ει ναι κρινας, η παρηλασε τον Ἰωσηφ τηι μεγαλοφυΐαι
του θαυματος, η παντως ουκ εν δευτεροις κριθησε. Ἀλλα το μεν προοιμιον του βιου,
τοιουτον. Αυτος δε ο βιος τις; Ἐπειδη πασαν παιδευσιν της εξω σοφιας επιδραμων,
ενετυχε Φιρμιλιανωι τινι των ευ πατριδων Καππαδοκηι, ομοιοτροπωι κατα το ηθος, ως
εδειξεν εκεινος τωι μετα ταυτα βιωι, κοσμος της Ἐκκλησιας των Καισαρεων
γενομενος, και τον τε σκοπον του φρονηματος και ιδιου βιου φανερον τωι φιλωι
εποιησεν, ως ειη προς τον Θεον βλεπων, και την εκεινου σπουδην εγνω περι την
αυτην επιθυμιαν συμβαινουσαν, καταλιπων πασαν την περι της εξω φιλοσοφιας
σπουδην, προσφοιται μετ' εκεινου τωι κατα τον χρονον εκεινον της των Χριστιανων
φιλοσοφιας καθηγουμενωι (Ὠριγενης δε ουτος ην, ου πολυς επι τοις συγγραμμασι
λογος), δεικνυς και δια τουτου, ου μονον το φιλομαθες και φιλοπονον, αλλα και το
κατεσταλμενον εν τωι ηθει και μετριον· τοσαυτης γαρ σοφιας αναπλεος ων ετερωι
χρησασθαι διδασκαλωι προς τα θεια των μαθηματων, ουκ απηξιωσεν, και διαγαγων
παρα τωι διδασκαλωι χρονον τοις μαθημασι συμμετρον, πολλων οντων των
παρακαλουντων και κατεχοντων αυτον επι της αλλοδαπης, και παρ' αυ τοις
αξιουντων μενειν, παντων προτιμοτεραν την ενεγκουσαν αυτον ποιησαμενος, επι
την πατριδα παλιν επανεισιν, τον παντοδαπον πλουτον της σοφιας τε και της
γνωσεως επαγομενος, ον καθαπερ τις εμπορος 46.908 εν ταις εξω σπουδαις πασι
καθομιλων τοις ευ δοκιμοις ενεπορευσατο. Καιτοι γε τωι δικαιως τα πραγματα
κρινοντι ουδε τουτο μικρον παντως εις ευφημιαν δοξει, το πολεως τοσαυτην
ικετηριαν εκ κοινου γενομενην υπεριδειν, και παντων των εν αυτηι λογαδων την
υπερ του κατα μειναι τον ανδρα σπουδην, των τε επιδημουντων αυτοις αρχοντων
την εις αυτο τουτο προθυμιαν παρα δεξασθαι· οις πασι σκοπος ην, μειναι παρ' αυτοις
τον μεγαν εκεινον, καθαπερ οικιστην αρετης, και βιου νομοθετην εσομενον· αλλα
φευγων πανταχοθεν τας προς τον τυφον υλας, ειδως αρχηγον ως τα πολλα του κατα
κακιαν βιου το καθ' υπερηφανιαν παθος γινομενον, ωσπερ τινα λιμενα, τον ησυχιον
επι της πατριδος μετεισι βιον.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

Παντος δε του εθνους προς τον ανδρα βλεποντος, και παντων προσδεχομε
νων δημοσιευειν αυτον εν κοινοις συλλογοις την παι δευσιν, ως αν τινα καρπον
σχοιη των μακρων πονων την επ' αυτοις ευδοκιμησιν· ειδως ο μεγας εκεινος οθεν
προσηκει την αληθη φιλοσοφιαν παρα των ακρι βως μετιοντων δημοσιευεσθαι, ως
αν μηποτε φιλο τιμιαι τινι την ψυχην τρωθειη (δεινος γαρ εστι των ακουοντων ο
επαινος, τυφωι τινι και φιλοδοξιαι της ψυχης υποχαυνωσαι το συντονον), τουτου
χαριν επι δειξιν ποιειται την σιωπην, εργωι δεικνυς τον εγκει μενον θησαυρον, ουχι
ρημασι, και των κατ' αγοραν θορυβων, και καθολου της εν αστει διαγωγης εαυτον
χωρισας, εν εσχατιαι τινι εαυτωι μονωι συνην, και δι' εαυτου τωι Θεωι, μικρον παντος
του κοσμου και των εν αυτωι λογον ποιουμενος, ου βασιλειας πολυ πραγμονων, ουκ
αρχας εξεταζων, ου πως διοικειται τι των κοινων διεξιοντος ακουων· αλλ' οπως αν
η ψυχη δι' αρετης τελειωθειη, την φροντιδα ποιουμε νος, προς τουτο τηι σπουδηι
συνετεινε τον παντα βιον, και τα εν αυτωι πραγματα χαιρειν εασας, αλλος τις ουτος
εν τοις καθ' ημας χρονοις Μωυσης ατεχνως προς τα εκεινου θαυματα την αμιλλαν
εχων. Ἐξηλθον αμφοτεροι του ταραχωδους τουτου και περιηχη μενου βιου, Μωυσης
και Γρηγοριος, κατα τον ιδιον εκατερος χρονον εφ' εαυτον ιδιασαντες, εως εμφα νες
αμφοτεροις εκ θεοφανειας εγενετο του καθαρου βιου το κερδος· αλλα Μωυσει μεν
κατα της φιλοσο φιας και γαμετη συνεφειπετο· Γρηγοριος δε συνοικον εαυτωι μονην
την αρετην εποιησατο. Του τοινυν σκο που το ισον εχοντος εν αμφοτεροις (περας
γαρ των αμφοτερων της των πολλων αναχωρησεως ην, τωι καθαρωι της ψυχης
οφθαλμωι κατανοησαι τα θεια μυ στηρια), κρινειν εξεστι τωι προς αρετην καλως
βλεπειν επισταμενωι, οποτερωι τουτων μαλλον ο βιος δι' απαθειας γεγονε, τωι προς
την νομιμον και συγ κεχωρημενην καταβαντι των ηδονων μετουσιαν, η τωι κατ'
αυτης υπεραρθεντι, και μηδεμιαν δεδωκοτι καθ' εαυτου παροδον τηι υλικηι
προσπαθειαι. Φαιδιμου δε κατα τον χρονον εκεινον της Ἀμασαιων Ἐκκλησιας 46.909
καθηγουμενου· ωι θεοθεν εξ αγιου Πνευματος προγνω στικη τις δυναμις ην· και
πασαν ποιουμενου σπου δην, οπως υποχειριον λαβων τον μεγαν Γρηγοριον, εις
Ἐκκλησιας αρχην αγαγοι, ως αν μη τοσουτον αγα θον αργον τε και ανονητον
παραδραμοι τον βιον· της ορμης ουτος του ιερεως αισθομενος, λανθανειν
εμηχανατο, αλλο τε προς αλλην ερημιαν μετανιστα μενος. Ἐπει δε πασαν καθιεις
πειραν ο πολυς εκει νος Φαιδιμος, και πασηι μηχανηι τε και επινοιαι χρω μενος, ουχ
οιος τε ην προσαγαγειν τηι ιερωσυνηι τον ανδρα, μυριοις ομμασι το μη αλωναι ποτε
τηι χειρι του ιερεως προφυλασσομενον, και ην εφαμιλλος σπουδη αμφοτεροις· του
μεν ελειν επιθυμουντος, του δε αποφυγειν τον διωκοντα (ο μεν γαρ ᾔδει τωι Θεωι
προσαξειν ιερον αναθημα, ο δε εδεδοικει, μη τι γενηται αυτωι προς φιλοσοφιας
εμποδιον οιον τι φορτιον η της ιερωσυνης φροντις επαχθεισα τωι βιωι)· τουτου χαριν
ορμηι τινι θειοτεραι περι την προκει μενην σπουδην επαρθεις ο Φαιδιμος, ουδεν
προσχων τωι μεταξυ διαστηματι, ωιπερ απο του Γρηγοριου διειργετο (τριων ημερων
οδον εκεινου απεχοντος), αλλα προς τον Θεον αναβλεψας, και ειπων ομοιως εαυτον
τε κακεινον επι της ωρας εκεινης υπο του Θεου καθορασθαι, αντι χειρος επαγει τωι
Γρηγοριωι τον λογον, αφιερωσας τωι Θεωι τον σωματικως ου παροντα, και
αποκληρωσας αυτωι την πολιν εκεινην, ην συνεβη μεχρι των τοτε χρονων ουτω τηι
πλανηι των ειδωλων κατεχεσθαι, ωστε απειρων οντων των οικουντων αυτην τε την
πολιν, και την περιοικον, μη πλειους ευρεθηναι των επτακαιδεκα τους παραδε
δεγμενους τον λογον της πιστεως. Ουτω τοινυν υπελθων τον ζυγον κατ' αναγκην,
παντων μετα ταυτα των νομιμων επ' αυτωι τελεσθεν των, και βραχυν χρονον
αιτησαμενος παρα του την ιερωσυνην επικηρυξαντος, προς κατανοησιν της κατα το
μυστηριον ακριβειας, ουκετι, καθως φησιν ο Ἀποστολος, σαρκι και αιματι
προσανεχειν ᾤετο δειν, αλλα θεοθεν ᾔτει γενεσθαι αυτωι την των κρυφιων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

φανερωσιν· και ου προτερον επεθαρσησε τωι του λο γου κηρυγματι, πριν δια τινος
εμφανειας εκκαλυ φθηναι αυτωι την αληθειαν.
Σκοπουμενωι γαρ αυτωι ποτε εννυχιον περι του λογου της πιστεως, και παν
τοιους ανακινουντι λογισμους· ησαν γαρ δη και τοτε τινες, οι την ευσεβη
διδασκαλιαν παραχαραττοντες, δια της πιθανοτητος των επιχειρηματων, αμφιβολον
ποιουντες πολλακις και τοις συνετοις την αληθειαν· υπερ ης τοτε διαγρυπνουντι
αυτωι και φροντιζοντι φαινεται τις καθ' υπαρ εν ανθρωπινωι τωι σχηματι, γηραλεος
το ειδος, ιεροπρεπης τηι καταστοληι του εν δυματος, πολλην επισημαινων την αρετην
τηι περι το 46.912 προσωπον χαριτι, και τηι καταστασει του σχηματος. Τον δε
καταπλαγεντα τηι οψει, διαναστηναι μεν της ευνης και οστις ειη μαθειν εδειτο, και
υπερ τινος ηκοι. Ἐκεινου δε καταστειλαντος αυτου την ταρα χην της διανοιας εν
ηρεμαιαι φωνηι, και ειποντος θειωι προσταγματι πεφηνεναι αυτωι των αμφισβητου
μενων παρ' αυτου χαριν, ως αν εκκαλυφθειη της ευ σεβους πιστεως η αληθεια·
θαρσησαι τε προς τον λο γον, και βλεψαι προς αυτον μετα τινος χαρας και
εκπληξεως. Ειτα εκεινου κατ' ευθυ την χειρα προ τειναντος, και οιον υποδεικνυντος
αυτωι δια της των δακτυλων ευθειας το εκ πλαγιου φαινομενον, συμ περιαγαγειν
τουτον τηι ευθειαι της χειρος το ιδιον βλεμμα, και ιδειν αντιπροσωπον ετερον θεαμα
τωι οφθεντι, εν γυναικειωι τωι σχηματι, κρειττον η κατα ανθρωπον· παλιν δε
καταπλαγεντα, συγκλιθηναι τε προς εαυτον τωι προσωπωι, και αμηχανειν τωι θεα
ματι, μη φεροντα τοις οφθαλμοις την εμφανειαν (και γαρ δη το παραδοξον της
οπτασιας εν τουτωι μαλιστα ην, οτι νυκτος ουσης βαθειας, φως τοις οφθεισιν αυτωι
συνεξελαμψεν, ωσπερ τινος λαμπρας εξαπτομενης λαμπαδος). Ἐπει ουν ουχ οιος τε
ην φερειν τοις οφθαλμοις την εμφανειαν, ηκουσε δια λογου τινος των οφθεντων
αυτωι, προς αλληλους τον περι του ζητουμενου λογον διεξιοντων· δι' ων ου μο νον
επαιδευθη την αληθη γνωσιν της πιστεως, αλλα και δια των ονοματων τους
επιφανεντας εγνωρισεν, εκατερου αυτων δια της οικειας προσηγοριας ανακα
λουντος τον ετερον. Ἀκουσαι γαρ λεγεται παρα της εν γυναικειωι φανεισης τωι
σχηματι παρακαλουσης τον ευαγγελιστην Ἰωαννην, φανερωσαι τωι νεωι το της
ευσεβειας μυστηριον· εκεινον δε ειπειν, ετοιμως εχειν και τουτο τηι μητρι του Κυριου
χαρισασθαι, επειδη τουτο φιλον αυτηι· και ουτως ειποντα τον λο γον συμμετρον τε
και ευπεριγραπτον, παλιν μετ αναστηναι των οψεων. Τον δε παραχρημα την θειαν
εκεινην μυσταγωγιαν γραμμασιν ενσημηνασθαι, και κατ' εκεινην μετα ταυτα
κηρυσσειν εν τηι εκκλησιαι τον λογον, και τοις εφεξης, ωσπερ τινα κληρον την
θεοσδοτον εκεινην διδασκαλιαν καταλιπειν· δι' ης μυσταγωγειται μεχρι του νυν ο
εκεινης λαος, πασης αιρετικης κακιας διαμεινας απειρατος. Τα δε της μυσταγωγιας
ρηματα, ταυτα εστιν· Εις Θεος Πατηρ Λογου ζωντος, σοφιας υφεστω σης και
δυναμεως, και χαρακτηρος αιδιου, τε λειος, τελειου γεννητωρ· Πατηρ Υιου μονογε
νους. Εις Κυριος, μονος εκ μονου, Θεος εκ Θεου, χαρακτηρ και εικων της θεοτητος,
Λογος ενεργος, σοφια της των ολων συστασεως περιεκτικη, και δυναμις της ολης
κτισεως ποιητικη, Υιος αληθι νος αληθινου Πατρος, αορατος αορατου, και αφθαρτος
αφθαρτου, και αθανατος αθανατου, και αΐδιος αιδιου. Και εν Πνευμα αγιον, εκ Θεου
την υπαρξιν εχον· και δι' Υιου πεφηνος, δηλαδη τοις ανθρωποις, εικων του Υιου
τελειου τελεια, ζωη 46.913 ζωντων αιτια, πηγη αγια, αγιοτης αγιασμου χορ ηγος· εν
ωι φανερουται Θεος ο Πατηρ, ο επι παντων και εν πασι· και Θεος ο Υιος, ο δια παν
των· Τριας τελεια, δοξηι και αιδιοτητι και βασι λειαι μη μεριζομενη, μηδε
απαλλοτριουμενη. Ουτε ουν κτιστον τι, η δουλον εν τηι Τριαδι, ουτε επεισακτον τι,
ως προτερον μεν ουχ υπαρχον, υστε ρον δε επεισελθον. Ουτε ουν ενελιπε ποτε Υιος
Πα τρι, ουτε Υιωι Πνευμα· αλλ' ατρεπτος και αναλ λοιωτος η αυτη Τριας αει. Ὅτωι δε
φιλον περι τουτου πεισθηναι, ακουετω της Ἐκκλησιας, εν ηι τον λογον εκηρυττεν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

παρ' οις αυτα τα χαραγματα της μακα ριας εκεινης χειρος εις ετι και νυν διασωζεται.
Ταυτ' ουχι προς τας θεοτευκτους εκεινας πλακας αμιλλαται τηι μεγαλοφυΐαι της
χαριτος; εκεινας δε λεγω τας πλακας, εν αις η του θειου βουληματος ενετυπωθη
νομοθεσια. Ὡς γαρ τον Μωυσεα φησιν ο λογος, εξω του φαινομενου γενομενον, και
εντος των αορατων αδυτων τηι ψυχηι κατασταντα (τουτο γαρ ο γνοφος αινιττεται),
μαθειν τε τα θεια μυστηρια, και δι' εαυτου της θεογνωσιας παντος του λαου
καθηγησα σθαι· την αυτην εστι και επι του μεγαλου τουτου κατιδειν οικονομιαν· ωι
ορος μεν ην, ουκ αισθητον τι η γεωλοφον, αλλα το υψος της των αληθινων δογμα
των επιθυμιας· γνοφος δε το τοις αλλοις αχωρητον θεαμα· δελτος δε η ψυχη· τα δε
εν ταις πλαξι γραμ ματα, η του οφθεντος φωνη· δι' ων απαντων αυτωι τε και τοις
παρ' εκεινου μυσταγωγουμενοις εγενετο η των μυστηριων φανερωσις. Ἐπειδη
τοινυν παῤρη σιας τινος και θαρσους δια της οψεως εκεινης πλη ρης εγενετο,
καθαπερ τις αθλητης αρκουσαν προς τους αθλους εμπειριαν τε και δυναμιν εκ
παιδοτρι βου κτησαμενος, θαρσων αποδυεται προς το σταδιον, και προς τους
αντιπαλους αγωνιζεται, τον αυτον τροπον κακεινος, τηι τε καθ' εαυτον μελετηι και
τηι συμμαχιαι της επιφανεισης αυτωι χαριτος, ικανως την ψυχην αλειψαμενος, ουτως
αντιλαμβανεται των αγωνων. Ου γαρ αλλο τι χρη καλειν, η αγωνας και αθλους,
παντα τον καθ' ιερωσυνην αυτου βιον, εν ωι πασαν δια της πιστεως την του
αντικειμενου κατ ηγωνισατο δυναμιν. Ευθυς γαρ απο της εσχατιας εαυτον
αναστησας, και προς την πολιν την ορμην εχων, εν ηι εδει τωι Θεωι την Ἐκκλησιαν
συστησασθαι· επειδη εγνω παντα τον χωρον τηι των δαιμονων απατηι
κατακρατουμενον, και του μεν αληθινου Θεου ναον ουδαμου κατεσκευασμενον,
πεπληρωμενην δε πασαν την πολιν και την περιοικον βωμων τε ιερων και
αφιδρυματων· παντος του εθνους ταυτην εχοντος την σπουδην, οπως αν τα τεμενη
των ειδωλων και τα ιερα καλλωπιζοιτο, και παραμενοι τοις ανθρωποις η
ειδωλομανια, πομπαις τε και τελεταις και τοις επιβωμιοις μιασμασι κρατυνομενη·
καθαπερ τις στρατιωτης γενναιος τωι κρατουντι της παραταξεως συμπλακεις, δι'
εκεινου το υποχειριον τρεπεται· ου τως και ο μεγας ουτος απ' αυτων των δαιμονων
της αριστειας αρχεται. Τις δε ο τροπος; ∆ιερχομενος γαρ την απο της εσχατιας επι
την πολιν οδον, εσπερας καταλαβουσης, και ομβρου βιαιοτερου συνεχοντος, 46.916
εντος ιερου τινος γινεται, μετα των επομενων αυτωι.
Το δε ιερον εκεινο των επισημων ην, ωι τις φανερα των θεραπευομενων
δαιμονων επιφοιτησις τοις νεω κοροις εγινετο, μαντικης τινος χρησμωιδιας παρ' αυ
των ενεργουμενης. Ὑπελθων δε το ιερον μετα των συν αυτωι, τα μεν δαιμονια
παραχρημα τηι επικλησει του ονοματος του Χριστου κατεπτοησεν· τωι δε τυπωι του
σταυρου τον μεμολυσμενον ταις κνισσαις αερα καθαγνισας, δι ηγαγεν, κατα το
συνηθες αυτωι, την νυκτα πασαν εν προσευχαις τε και υμνωιδιαις διαγρυπνησας,
ωστε μετασκευασθηναι εις προσευχης οικον, τον εβδελυ γμενον τωι τε επιβωμιωι
λυθρωι και τοις αφιδρυμα σιν. Τουτον δε τον τροπον της νυκτος αυτωι διανυ σθεισης,
ειχετο παλιν κατα τον ορθρον της επι το προσω πορειας. Του δε νεωκορου κατα τον
ορθρον την συνηθη προσαγοντος θεραπειαν τοις δαιμοσιν, ει πειν επιφανεντα φασιν
αυτωι τα δαιμονια, αβατον αυ τοις το ιερον ειναι, δια τον εν αυτωι καταμειναντα· τον
δε καθαρσιοις τισι και θυσιαις χρωμενον επιχει ρειν δια τουτων παλιν εισοικισαι τωι
ναωι τα δαιμονια· ως δε πασαν αυτου πειραν προσαγοντος, απρακτος ην η σπουδη,
ουδαμου κατα το συνηθες υπακουον των αυτου των δαιμονων τηι επικλησει· τοτε
θυμωι και οργηι διαναστας καταλαμβανει τον μεγαν εκει νον ο νεωκορος, παντα
απειλων τα δεινοτατα, και τοις αρχουσιν εισαγγελλειν, και χειρι κατ' αυτου
κεχρησθαι, βασιλει καταμηνυειν την τολμαν, οτι δη Χριστιανος ων και θεοις εχθρος,
ετολμησεν εντος των ανακτορων γενεσθαι· ου την εισοδον απεστραφθαι την εν τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

ιεροις ενεργουσαν δυναμιν, και μηκετι επιχωριαζειν τοις τοποις κατα το συνηθες
την μαν τικην των δαιμονων ενεργειαν. Του δε τον προπετη και απαιδευτον του
νεωκορου θυμον εν υπερεχοντι φρονηματι καταβαλλοντος, και του αληθινου Θεου
την συμμαχιαν πασαις αντιπροβαλομενου ταις απει λαις, και λεγοντος τοσουτον
πεποιθεναι τηι δυναμει του υπερμαχουντος αυτου, ωστε κατ' εξουσιαν εχειν
απελαυνειν τε αυτους, οθεν αν βουληται, και εισοικι ζειν οις αν εθεληι τοποις, και
τας αποδειξεις ων ελεγεν ηδη παρεξειν υπισχνουμενου, θαυμασαντα τον νεωκορον,
και καταπλαγεντα το μεγεθος της εξουσιας, απ' αυτων τουτων δειξαι την δυναμιν,
προσ καλεσασθαι, και παλιν εντος ποιησαι του ιερου τα δαιμονια. Ἀκουσαντα δε
τουτο τον μεγαν, αποῤρη ξαι τι του βιβλιου τμημα βραχυ, και δουναι τουτο τωι
νεωκορωι, προστακτικην τινα φωνην κατα των δαι μονων χαραξαντα· ην δε τα
γραμματα επ' αυτης της λεξεως ταυτα· ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΤΩι ΣΑΤΑΝΑι, ΕΙΣΕΛΘΕ. Λαβοντα
δε τον νεωκορον αναθειναι τωι βωμωι το βιβλιον, ειτα προσαγαγοντα τας συνηθεις
αυτοις 46.917 κνισσας και τα μιασματα, παλιν ιδειν απερ εωρα το προτερον, πριν
εξοικισθηναι του ειδωλειου τους δαι μονας. Τουτων δε γεγονοτων, εννοιαν αυτον
λαβειν του θειαν ειναι τινα παρα τωι Γρηγοριωι την δυνα μιν, δι' ης εφανη των
δαιμονων επικρατεστερος· καταλαβοντα δε κατα σπουδην παλιν αυτον, πριν εν τηι
πολει γενεσθαι, μαθειν ηξιωσε παρ' αυτου το μυστηριον, και τις ο Θεος εκεινος ο την
των δαιμο νων φυσιν υποχειριαν εχων. Ειποντος δε δι' ολιγων του μεγαλου το της
ευσεβειας μυστηριον, παθειν τι τον νεωκορον οιον εικος τον των θειων αμυητον·
και μικροτερον οιηθηναι της περι Θεου υποληψεως, το πεισθηναι δια σαρκος
πεφηνεναι τοις ανθρωποις το Θειον· του δε μη λογοις ειποντος την περι τουτου
πιστιν κρατυνεσθαι, τοις δε των γινομενων θαυμασι το πιστον εχειν, ζητησαι ετι
παρ' αυτου θαυμα τον νεωκορον ιδειν, ως ειθ' ουτως προσαχθηναι δια του
γινομενου προς την της πιστεως συγκαταθεσιν. Ἔνθα δη το παντων απιστοτατον
λεγεται πεποιηκεναι το μεγα θαυμα τον μεγαν εκεινον. Ἐπιζητουντος γαρ του
νεωκορου λιθον τινα των ευμεγεθων των κατ' οφθαλμους αυτωι προφαινομενων,
διχα χειρος ανθρω πινης κινηθηναι, δια δε μονης της κατα την πιστιν δυναμεως,
προσταγματι του Γρηγοριου προς ετερον μετατεθηναι χωρον· μηδεν αναβαλλομενον
τον μεγαν εκεινον, ευθυς προσταξαι καθαπερ εμψυχωι τωι λιθωι μεταβηναι προς
εκεινον τον τοπον, ον ο νεωκορος υπεδειξεν.
Τουτου δε γενομενου, παραχρημα πιστευσαι τωι λογωι τον ανδρα· και παντα
καταλιποντα, γενος, οικιαν, γαμετην, παιδας, φιλους, ιερωσυνην, εστιαν, κτηματα,
αντι παντων των προσοντων αυτωι ποιησασθαι, του συνειναι τωι μεγαλωι, και συμμετ
εχειν των πονων αυτωι και της θειας εκεινης φιλοσο φιας τε και παιδευσεως. Σιγατω
προς ταυτα πασα τεχνικη των λογογραφων περινοια τας επαυξησεις των θαυματων
δια τινος ρητορειας επι το μειζον εξαιρουσα. Ου γαρ τοιουτον εστιν εν τοις
ειρημενοις το θαυμα, ως τηι δυναμει του λεγοντος ελαττον αν η μειζον εαυτου
γενεσθαι. Τι γαρ τις ειπων παρα τα ειρημενα, προσθηκην δωσει τωι θαυματι; Πως δ'
αν τις ελαττωσειε τοις ακουουσιν επι τωι γεγονοτι την εκπληξιν; Λιθος αφιστησι των
λιθων τους δεδουλωμε νους τοις λιθοις, λιθος κηρυξ της θειας πιστεως, και οδηγος
τοις απιστοις εις σωτηριαν γινεται, ου φωνηι τινι και λογωι την θειαν δυναμιν
ανακηρυσσων, αλλ' οις εποιει δεικνυς τον Θεον υπο του Γρηγοριου κατ
αγγελλομενον· ωι πασα κατα το ομοτιμον υποχειριος πειθεται κτισις, ουχ οσον
αισθητικον μονον και εμ πνουν, και εμψυχον, αλλ' ει τι και τουτων εστιν εκτος,
ουτω δεχεται το του θεραποντος επιταγμα, ως ουκ αμοιρουντα της αισθησεως. Ποια
γαρ ακοη του λι θου; Ποια της του κελευοντος εξουσιας αισθησις; Τις δυναμις εν
αυτωι μεταβατικη; Ποια μελων τε και αρθρων διασκευη; Ἀλλα παντα ταυτα και τα
τοιαυτα λιθωι η του κελευοντος δυναμις γινεται, προς ην ιδων ο νεωκορος εκεινος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

ευθυς την γινομενην επι πλανηι της ανθρωπινης φυσεως απατην των δαιμονων
ενοησε τε και εβδελυξατο, και προς τον αληθινον Θεον μετεταξατο, δια των παρα
του δουλου γεγενη 46.920 μενων, το αφραστον της του ∆εσποτου δυναμεως λο
γισαμενος. Ει γαρ τοσαυτη του δουλου η δυναμις, ως ρηματι κινειν τα ακινητα, και
προσταγματι κεχρη σθαι κατα των αναισθητων, και τοις αψυχοις δια κελευεσθαι·
ποσην εικος εστι περιουσιαν δυναμεως εν τωι ∆εσποτηι του παντος κατανοησαι, ου το
θε λημα, οιον τις υλη, και κατασκευη, και δυναμις αυ του τε του κοσμου, και των εν
αυτωι παντων, και των υπερ τουτον οντων, εγενετο!
Ἐντευθεν ο μεγας εκεινος της κατα των δαιμονων αριστειας αρξαμενος, και
οιον τι τροπαιον κατα των νικηθεντων τον νεωκορον περιαγομενος,
προκαταπληξας τε τηι φημηι το εθνος, ουτως ηδη μετα πεποιθησεως τε και παῤρησιας
εις την πολιν εισηλαυνεν, ουχ αρμασι και ιπποις, και ημιονοις, και τωι πληθει των
παρεπομενων επικομ παζων, αλλα ταις αρεταις εν κυκλωι δορυφορουμενος,
πανδημει δε παντων προχεθεντων των οικητορων του αστεος, ως επι τινα καινου
θεαματος ιστοριαν, και παντων ιδειν προθυμουμενων, τις εκεινος εστιν ο Γρηγοριος,
ος ανθρωπος ων των νομιζομενων παρ' αυτοις ειναι θεων, καθαπερ τις βασιλευς
εξουσιαν εχει, προσταγματι φερων και αγων, οπουπερ αν εθελοι τα δαιμονια, και
οθεν αν βουληται, προς το δο κουν εξοικιζων τε και ενοικιζων, ωσπερ τα ανδρα
ποδα, και τον θεραπευτην εκεινον φερει, καθαπερ εν εξουσιαι τινι δουλωσαμενος,
υπεριδοντα μεν της τιμης εν ηι το προτερον ην, των δε προσοντων παντων την μετ'
αυτου διαγωγην αλλαξαμενον.
Τοιαυτηι δε γνωμηι παντων προσδεχομενων αυτον προ του αστεος, επειδη
κατ' αυτους εγενετο, παντων εις εκεινον ατενως αποβλεποντων, καθαπερ υλην
αψυχον παριων τους ανθρωπους, προς ουδενα των εντυγχα νοντων στρεφομενος,
και κατ' ευθειαν επι την πολιν βαδιζων, πολυ μαλλον αυτους εις εκπληξιν ηγαγεν,
υπερ την φημην τοις ορωσι φαινομενος. Το γαρ πρω τως εισελαυνοντα πολει
μεγαληι, μηδεμιας συνηθειας τοσαυτης προυπαρχουσης αυτωι, επειτα μη κατα
πλαγηναι δημον τοσουτον επ' εκεινωι συνειλεγμενον, αλλ' οιον δι' ερημου
βαδιζοντα, προς εαυτον μονον και προς την οδον αποβλεπειν, προς ουδενα των περι
αυτον επιστρεφομενον ηθροισμενων, τουτο υπερ την εν τωι λιθωι θαυματοποιιαν
τοις ανθρωποις εδοκει. Τουτου χαριν, ολιγοστων οντων, καθως εν τοις φθασασιν
ειρηται, των προ της επιστασιας αυτου καταδεξαμε νων την πιστιν, ως πασης της
πολεως αυτου την ιερωσυνην τιμωσης, ουτως εισηιει στενοχωρουμενος
απανταχοθεν τοις παραπεμπουσιν. Ἐπει δε παντων ομου ευθυς, οτε της φιλοσοφιας
ηπτετο, καθαπερ τινος αχθους εαυτον ηλευθερωσε, καιπερ ην αυτωι των προς την
ζωην αναγκαιων ουδεν, ουκ αγρος, ου τοπος, ουκ οικια, αλλα παντα ην αυτος εαυτωι
(μαλλον δε η αρετη και η πιστις, πατρις αυτωι ην, και εστια, και πλουτος)· ως ουν της
μεν πολεως εντος ην, οικος δε 46.921 αυτωι προς αναπαυσιν ουδαμου, ου της
Ἐκκλησιας, ουκ ιδιος, θορυβουμενων των περι αυτον, και οπως αν καταχθειη και
παρα τινι την σκεπην ευροι δια πορουντων· Τι ταυτα, φησι προς αυτους ο διδασκα
λος, ωσπερ εξω της του Θεου σκεπης οντες, δια πορειτε, οπου χρη διαναπαυσαι τα
σωματα; μι κρος υμιν οικος ειναι ο Θεος δοκει, ειπερ εν αυτωι ζωμεν και κινουμεθα
και εσμεν; Ἢ στενοχωρει σθε τηι ουρανιωι σκεπηι, και ζητειτε παρα τουτο καταγωγιον
αλλο; Εις οικος υμιν εστω δια σπουδης ο εκαστου ιδιος, ο δια των αρετων οι
κοδομουμενος, και εις υψος ανατεινομενος. Τουτο λυπειτω μονον, μη το τοιουτον
ημιν οικητηριον απαρασκευον ηι· αι γαρ των γηΐνων τοιχων περι βολαι τοις εν αρετηι
ζωσι κερδος ου φερουσι. Μαλλον δ' αν εικοτως υπο των εν κακιαι μολυνο μενων η
των τοιχων χρεια σπουδαζεται· διοτι προκαλυμμα πολλακις των κρυπτων της
αισχυνης ο οικος γινεται. Οις δε δι' αρετης ο βιος εσπου δασται, ουκ εχουσιν οι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

τοιχοι, ο τι περικαλυψωσιν. Ταυτα δε προς τους συνεντας διεξιοντος, επιστας τις των
επισημων ανηρ, γενει και πλουτωι, και τηι λοιπηι δυναστειαι τοις πρωτοις εναριθμιος
ων· Μουσωνιος ονομα τωι ανδρι· ως ειδεν πολλους περι την αυτην σπουδην
προθυμουμενους, οπως αν τοις ιδιοις οικοις τον ανδρα δεξοιντο, φθασας τους
αλλους, υφαρπαζει την χαριν, εαυτωι παρακαλων επιξενωθηναι τον με γαν, και
τιμησαι τηι εισοδωι τον οικον· ως αν σεμνο τερος τε και αοιδιμος τωι μετα ταυτα
γενοιτο βιωι, του χρονου και τοις εφεξης την μνημην της τοιαυ της τιμης
παραπεμποντος.
Ἐπει δε και αλλοι πολλοι συνδραμοντες περι των ομοιων ικετευον, δικαιον
ειναι κρινας δουναι την χαριν τωι προκαταρξαντι, τους αλλους δια της των λογων
φιλοφροσυνης διασπασαμενος τε και αντιτι μησας, παρα τωι προλαβοντι καταγεται.
Ει δε δι ηγηματικη τις εστι και ακατασκευος των περι αυ του λογων η ιστορια, τας εκ
περινοιας τινος εφ ευρισκομενας τοις πραγμασιν επαυξησεις εκουσιως του ημετερου
παραλιποντος λογου· γενοιτο αν και αυτη τοις ορθως τα πραγματα κρινουσιν ου
μικρα μαρτυρια, του μηδεν δι' επινοιας επαυξεσθαι τωι μνημονευομενωι τα θαυματα,
αλλ' αρκειν την μνη μην των κατ' αυτον πραγματων προς τελειοτατον επαινον· οιον
τι καλλος αυτοφυες επι προσωπου, ουδεμιαι περιεργιαι κομμωτικης τεχνης
επανθιζομε νον. Ὄντων δε των προκατηχουμενων τον λογον εν ολιγωι τωι αριθμωι,
πριν παρελθειν την ημεραν, και εν δυσμαις γενεσθαι τον ηλιον, τοσουτοι παρα την
συντυχιαν προσεθεντο, ωστε προς συστημα λαου το πληθος των πεπιστευκοτων
ικανως εχειν. Ὄρθρος, και παλιν επι θυραις ο δημος, αυτοι τε και γυναικες και
παιδες, και το γηραιον της ηλικιας, και οις τισιν ην εκ δαιμονων, η εξ αλλης τινος
επηρειας, η συμ φορα περι το σωμα· και εν μεσοις εκεινος προς την εκαστου των
συνειλεγμενων χρειαν αρμοδιως τηι 46.924 δυναμει του Πνευματος μεριζομενος,
κηρυσσων, συν εξεταζων, νουθετων, διδασκων, ιωμενος.
Τουτωι γαρ δη μαλιστα προσηγετο τους πολλους τωι κηρυγματι, οτι
συνεβαινεν η οψις τηι ακοηι, και δι' αμφοτερων της θειας δυναμεως επελαμπεν αυτωι
τα γνωρισματα. Την μεν γαρ ακοην ο λογος, τας δε οψεις τα περι τους ασθενουντας
εξεπληττε θαυματα. Ὁ πενθων παρεκαλειτο· ο νεος εσωφρονιζετο· ο γηραιος τοις
καθηκουσι λογοις εθεραπευετο. ∆ουλοι προς δεσπο τας οικειως εχειν, οι κρατουντες
τοις υποχειριοις φιλανθρωπευεσθαι, ο πενομενος ενα πλουτον ειναι την αρετην
εδιδασκετο, ητις πασι προκειται κατ' εξουσιαν η κτησις, ο τωι πλουτωι κομων
καταλληλως ενουθετειτο, οικονομος ειναι των προσοντων, ου κυ ριος
διδασκομενος. Γυναιξι τα προσφορα, παισι τα συμμετρα, πατρασι τα πρεποντα
νεμων, και παντα πασι γενομενος, τοσουτον εαυτωι λαον αθροως τηι συνεργιαι του
Πνευματος παρεστησατο, ωστε προς ναου κατασκευην ορμησαι, παντων χρημασι τε
και σωμασι προς την σπουδην υπουργουντων. Ουτος εστιν ο ναος, ου τας αρχας
εκεινος της κατασκευης κατ εβαλετο· επεκαλλωπισε δε τις των μετ' εκεινον, εκεινου
αξιως· ο μεχρι του παροντος δεικνυμενος, ον ο μεγας εκεινος ευθυς επιστας, οιον
τινα θεμελιον και κρηπιδα της ιδιας ιερωσυνης τωι περιφανεστατωι της πολεως
εναπεθετο, θειαι τινι δυναμει τελειωσας το εργον, ως τωι μετα ταυτα μαρτυρειται
χρονωι. Σεισμου γαρ ποτε βαρυτατου τηι πολει εν τοις καθ' ημας χρονοις
γεγενημενου, και παντων μικρου δειν αρδην απολωλοτων, των τε δημοσιων και
των ιδιωτι κων οικοδομηματων απαντων ερειπιωθεντων και ερη μωθεντων, μονος
εμεινεν ο ναος εκεινος αῤραγης τε και ασειστος, ως και δια τουτου φανερον ειναι,
και μεθ' οιας δυναμεως ο μεγας εκεινος των κατ' αυτον πραγματων αντελαμβανετο.
Ἀλλα ταυτα μεν πολλοις υστερον χρονοις εις μαρ τυριαν της του μεγαλου πιστεως
παρα της θειας απεδειχθη δυναμεως. Τοτε δε τοις αποστολικοις θαυ μασι των τε
κατα την πολιν και την περιοικον απαν των εκπεπληγμενων, και παν το παρ' αυτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

λεγο μενον τε και γινομενον, θειαι δυναμει πραττεσθαι τε και λεγεσθαι
πεπιστευκοτων, ουδε των βιωτικων αμφισβητηματων, αλλο τι δικαστηριον ᾤοντο
ειναι αυτοις κυριωτερον, αλλα πασα κρισις και πασα δυσδιεξοδευτος πραγματων
πλοκη ταις εκεινου συμ βουλιαις διελυετο. Ὅθεν ευνομια τε και ειρηνη κοινηι τε και
πασι και τοις καθ' εκαστον δια της εκεινου χαριτος ην, και πολλη των αγαθων η
επιδοσις, ιδιαι τε και κοινηι, μηδεμιας κακιας την προς αλληλους ομονοιαν
επικοπτουσης. Ουκ ακαιρον δ' αν ισως ειη, μιας αυτου κρισεως μνημην ποιησασθαι·
ως αν, κατα την παροιμιαν, ολον ημιν γενηται καταφανες εκ του κρασπεδου το
υφασμα. Και γαρ η θεια Γραφη, πολ λας του Σολομωντος κρισεις τοις υπηκοοις
δικασαν 46.925 τος, ηρκεσθη δια μιας πασαν του ανδρος παραστη σαι την συνεσιν.
Ὅτε ταις δυο μητρασι δικαζων, επειδη ανεξελεγκτον ην το αδικημα, κατα το ισον
εκατερας αυτων, το μεν τεθνηκος παιδιον ου προσ ιεμενης, του δε περιοντος
αντεχομενης, εγνω δι' επινοιας ανιχνευσαι την κεκρυμμενην αληθειαν. Ἐπειδη γαρ
αμαρτυρον ην το αδικημα, και ισοστα σιος εφ' εκατερων η τε του ψευδους και η της
αλη θειας υπονοια, την φυσιν εις μαρτυριαν της αλη θειας εαυτωι παρεστησατο, δια
της σεσοφισμενης απειλης τον σκοπον της διανοιας επικρυψαμενος. Προσταξας γαρ
δηθεν του τε περιοντος και του τε θνηκοτος το σωμα κατα το ισον ξιφει
διατμηθεντων αμφοτεραις προσνεμηθηναι τα των τεκνων ημιτομα, παρεδωκε τηι
φυσει της αληθειας την κρισιν του πραγματος. Ὡς γαρ η μεν ασμενως το προστετα
γμενον εδεξατο, και τον δημιον ηπειγεν· η δε συγ κινηθεισα τοις μητρυοις
σπλαγχνοις, ηττησθαι διωμολογει, φεισασθαι του τεκνου παρακαλουσα (χα ριν γαρ
ειχεν, ει οπωσουν το νηπιον σωζοιτο), τουτο κριτηριον της αληθειας ο βασιλευς
ποιησαμενος, τηι κατα το εκουσιον την νικωσαν ψηφον χαριζεται, λο γισαμενος οτι η
αφειδουσα της του τεκνου σφαγης κατηγορειται παρα της φυσεως, και ως ουκ ουσα
μητηρ εκεινου, ου κατεπειγει τον θανατον.
Τινα τοινυν και ημεις κρισιν του μεγαλου Γρηγοριου διηγη σομεθα; ∆υο τινες
αδελφοι, νεοι την ηλικιαν, αρτι τον πατρωιον εν εαυτοις διελομενοι κληρον, λιμνης
αντεποιουντο μιας, πασαν εχειν φιλονεικουντες εκα τερος, και ου παραδεχομενος
τον αλλον ο ετερος εις κοινωνιαν της κτησεως. Γινεται ουν της δικης κυριος ο
διδασκαλος. Και κατα τον τοπον γενομενος, τοις ιδιοις αυτου νομοις εκεχρητο προς
την διαιταν, εις καταλλαγας αγων, και συμβηναι παρακαλων δια φιλιας τους νεους,
και το της ειρηνης κερδος προ τιμοτερον των εκ της προσοδου ποιησασθαι. Την μεν
γαρ εις αει παραμενειν και ζωσι και τελευτη σασιν· των δε προσκαιρον μεν την
απολαυσιν, αιω νιαν δε τηι επι την αδικιαι κατακρισιν εχει, και οσα εικος ην εκεινον
λεγειν, καταστελλοντα το ατακτουν της νεοτητος. Ἐπει δε απρακτος ην η
παρακλησις, και η νεοτης εφλεγμαινεν, και εις θυμον εξεκαιετο πλειονι τηι ελπιδι
του κερδους περιοιδαινουσα, και στρατος εκα τερωθεν εκ των υποχειριων
παρεσκευαζετο, πολυχει ρια φονωσα θυμωι και νεοτητι στρατηγουμενη, και ωριστο
της συμπλοκης ο καιρος· μελλουσης δε κατα την υστεραιαν της μαχης εξ εκατερων
συῤρηγνυ σθαι, παραμεινας ταις οχθαις της λιμνης ο του Θεου ανθρωπος, και
διακαρτερησας εν αγρυπνιαι την νυ κτα, Μωσαικην τινα θαυματουργιαν επι του
υδατος εδειξεν· ου πληγηι ραβδου προς δυο τμηματα τον βυθον διασχισας, αλλ' ευχηι
πασαν αυτην αθροως απο 46.928 χερσωσας, ηπειρον εδειξεν τωι ορθρωι την λιμνην,
ξηραν τε και ανικμον, ως μηδε εν τοις κοιλοις εχειν τι του υδατος λειψανον, την προ
της ευχης πελαγι ζουσαν. Και ο μεν ταυτα τηι θειαι δυναμει δικασας, παλιν προς
εαυτον ανεχωρει· τοις δε νεοις η εκ των εργων αποφασις την φιλονεικιαν διελυσεν.
Μη γαρ οντος του υπερ ου των κατ' αλληλων εξηρτυον πολε μον, ειρηνη τον θυμον
διεδεξατο, και παλιν εαυτην εν τοις αδελφοις η φυσις εγνωρισε. Και νυν εστιν ιδειν
της θειας εκεινης αποφασεως εναργη τα ση μεια. Κυκλωι γαρ της ποτε λιμνης ιχνη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

τινα της του υδατος επικλυσεως εις ετι και νυν διασωζεται. Το δ' οσον βυθιον ην
τοτε και εν τωι πυθμενι του υδα τος, απαν μετεσκευασθη εις αλση, και οικησιν και
λειμωνας, και αροσιν. Ταυτης οιμαι της δικης μηδ' αν αυτον εκεινον τον ονομαστον
Σολομωντα, των πρωτειων αμφισβητησαι. Τι γαρ τοσουτον εις αρε την, αποσωσαι το
των μητρυων δυο μαζων βρεφος ενυπομαζιον, ωι το ισον ην παντως εις σωτηριαν,
ειτε παρα της γεννησαμενης, ειτε και παρα της ετε ρας εαυτωι τα της ανατροφης
εσπουδαζετο, η δυο νεανιας βραβευσαι την σωτηριαν; οι νυν επι τα του βιου
πραγματα παρελθοντες, εν ακμηι της νεοτητος, κατ' αυτο της ηλικιας το ανθος του
θυμου προς τον κατ' αλληλων φονον αυτοις παροιστρησαντος, εμελλον θεαμα
πικρον τοις τοτε μετ' ολιγον επιδειχθη σεσθαι, κατ' αλληλων τας χειρας οπλισαντες,
εφ' ων ελπις ην, η αμφοτερους υπ' αλληλων φθαρησε σθαι, η τον ενα γενεσθαι
παντως εν τωι της αδελφο κτονιας μιασματι; ινα παρωμαι τους εκατεροις του των
συμπαρατασσομενους εν τωι ισωι θυμωι, οις εις ορος της κατ' αλληλων ορμης, ο των
αντιτεταγμενων θανατος ην. Ὁ τοινυν ηδη κατ' αυτων κυρωθεισαν υπο της του
πονηρου στρατηγιας την του θανατου ψηφον δια της ευχης αναλυσας, και την φυσιν
παλιν προς εαυτην καταλλαξας, και μεταβαλων εις ειρηνι κας ευφροσυνας την περι
τους φονους σπουδην· ποσωι μαλλον εικοτως επι τηι κρισει θαυμαζοιτο παρα τον την
κακουργιαν της εταιριδος φωρασαντα; Το γαρ επι τωι υδατι θαυμα, πως αθροως εις
χερσον μετ εσκευασθη το πλωιμον, και πεδιον εγενετο, και κοι λον η λιμνη, και πως
η αντι θαλασσης ουσα τωι τοπωι το προτερον, νυν προς καρπων ανεισι φοραν, τουτο
σιγαιν οιμαι καλως εχειν μαλλον, η διεξιεναι τωι λογωι, μη δυναμενωι κατ' αξιαν
συνεπαρθηναι τωι διηγηματι. Τι γαρ τοιουτον εν τοις αναγραπτοις θαυμασι με
μαθηκαμεν, ως δυνασθαι εις ισον ελθειν τουτωι δια συγκρισεως; Ἔστησεν ο του
Ναυη Ἰησους το του Ἰορδανου ρειθρον· αλλ' εως η κιβωτος ην εν τωι υδατι.
Περαιωθεντος δε του λαου και της κιβωτου διελθουσης, απεδωκε παλιν τωι ρειθρωι
το συνηθες. Γυμνουται του υδατος εν τωι Ἐρυθραιωι πελαγει το του βυθου
υποκειμενον, απωσθεισης υπο του πνευματος επι τα πλαγια της θαλασσης· αλλα ο
χρονος του θαυματος ην η του στρατου παροδος, η δια του ξηρου κατα τον 46.929
βυθον γενομενη. Μετα τουτο δε παλιν μια του υδατος η επιφανεια γινεται· και το
προς ολιγον διαιρεθεν συνεκλυσθη. Ἐνταυθα δε το απαξ γενομενον εμεινεν οιον
εγενετο, ως μη απιστεισθαι τωι χρονωι το θαυμα, δια των φαινομενων εις το διηνεκες
μαρτυρουμενον. Τα μεν δη κατα την λιμνην λεγομενα τε και δεικνυ μενα τουτον
εχει τον τροπον. Ἕτερον δε μετα τουτο θαυμα τοιουτον παρ' αυτου δεικνυται τε και
μνημο νευεται. Ποταμος τις παρ' αυτοις διαῤρει τον χωρον, αυτωι τωι ονοματι το
τραχυ και ανημερον επισημαι νων του ρευματος· Λυκος γαρ, δια το βλαπτικον ειναι,
παρα των προσοικουντων επονομαζεται. Ουτως πολυς μεν και εκ των πηγων
καταφερεται της Ἀρμενιας, της χωρας αυτωι δια των υπερκειμενων ορων δαψιλες
επιχορηγουσης το ρειθρον. Κοιλος δε πανταχου τας υπωρειας των κρημνων
υποῤρεων πολυ μαλλον ταις χειμεριαις χαραδραις αποτραχυνεται, πασας εις εαυ τον
τας εκ των ορων συῤροιας υπολαμβανων. Ἐν δε τωι υπτιωι της χωρας, δι' ης
διεξερχεται, πολλακις ταις εκατερωθεν κρηπισι στενοχωρουμενος, κατα τι μερος
υπερχειται της οχθης, κατα το πλαγιον, απαν επικλυζων τωι ρειθρωι το
υπερκειμενον· ωστε συν εχεις κατα το απροσδοκητον τοις παροικουσι τωι τοπωι τους
κινδυνους επαγεσθαι, αωρι των νυκτων η και μεθ' ημεραν πολλακις του ποταμου
τοις αγροις επ εμβαινοντος. Ὅθεν ου φυτα μονον και σπερματα και βοσκηματα τηι
των υδατων φοραι διεφθειρετο, αλλα και αυτων ηπτετο των οικητορων ο κινδυνος,
απροοπτως εν τηι επικλυσει του υδατος εν ταις οικιαις ναυαγουντων. Των τοινυν
προκατορθωθεντων τωι με γαλωι θαυματων εις απαν διαπεφοιτηκοτων το εθνος,
ανασταντες οι κατα το μερος εκεινο τωι ποταμωι προσ οικουντες, ανδρες και γυναικες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

και παιδες πανδημει παντες ικεται του μεγαλου γινονται, δεομενοι λυσιν αυτοις
τινα των κακων εξ ανελπιστων πορισασθαι. Ἅπαντα γαρ εν αυτωι τον Θεον ελεγε
δυνασθαι, οσα ταις ανθρωπιναις επινοιαις και διανοιαις εστιν αμη χανα. Μηδεν γαρ
των εις βουλην τε και δυναμιν ανθρωπινην ηκοντων παρ' αυτων ελλειφθηναι,
λιθοις και χωμασι, και ει τι αλλο προς τα τοιαυτα των κα κων ειωθεν επινοεισθαι,
παντα πεποιηκοτων, και αντισχειν προς την του κακου μη δυνηθεντων φοραν. Και
ως αν μαλιστα παρ' αυτων εναχθειη προς ελεον, αυτοπτην ηξιουν γενεσθαι της
συμφορας, και μαθειν ως ουτε δυνατως ειχον μεταθειναι την οικησιν, και οτι
παντοτε αυτοις ο θανατος επι τηι ορμηι κειται του υδατος. Γενομενος τοινυν κατα τον
τοπον (ουδεις γαρ οκνος αυτωι την προς το αγαθον σπουδην διεκωλυεν)· ουτε
οχηματος, ουτε ιππων, ουτε αλλου τινος των διαγαγειν αυτον δυναμενων
προσδεηθεις, αλλα βα κτηριαι τινι στηριζομενος, πασαν διηνυσε την οδον, και αμα
προσφιλοσοφων τοις της οδου κοινωνουσιν αυτωι περι της υψηλοτερας ελπιδος, εν
οις αει κατα το προηγουμενον διατριβων, τα αλλα παρεργα της προ τιμοτερας
εποιειτο σπουδης· ως ουν υπεδειχθη παρα τε των προκαθηγησαμενων η του ρειθρου
παρα τροπη, και αυτο το φαινομενον την συμφοραν διεμη νυεν, εις βαθειαν
χαραδρωθεντος του τοπου φαραγγα δια της των υδατων εμπτωσεως· ταυτα φησι
προς τους
46.932 συνειλεγμενους· Ουκ εστιν ανθρωπων, αδελφοι, το
διαλαμβανειν οροις την του υδατος κινησιν· μονης της θειας δυναμεως εργον το
τοιουτον εστιν, εντος ορων κατακλειειν την των υδατων φοραν. Ουτως γαρ φησι
προς τον Θεον ο Προφητης· οτι «Ὅριον εθου, ο ου παρελευσεται.» Μονωι τωι ∆εσποτηι
της κτισεως Χριστωι η των στοιχειων φυσις εστιν υποχειριος, εν οις αν ταχθηι τοποις,
εις το διηνεκες παραμενουσα. Ἐπειδη τοινυν ο Θεος εστιν ο νομοθετων τους ορους
τοις υδασι, μονος αν εκεινος τηι ιδιαι δυναμει και του ποτα μου τουτου την αταξιαν
πεδησειεν. Ειπεν, και οιον ενθους εξ επινοιας θειοτερας γενο μενος, και μεγαληι τηι
φωνηι τον Χριστον αυτωι συμ μαχον προς το προκειμενον ελθειν επευξαμενος,
καταπηγνυσι την βακτηριαν, ην δια χειρος εφερεν, κατα τον διεφθοροτα τοπον της
οχθης. ∆ιαβροχος δε ουσα κατ' εκεινο η γη και σομφωδης, ραιδιως υπενο στησε κατα
το βαθος, τωι τε βαρει της βακτηριας αμα και τηι χειρι του πηγνυντος υπειξασα. Ειτα
τουτο καθαπερ τι κλειθρον γενεσθαι και κωλυμα της των υδατων αταξιας τωι Θεωι
επευξαμενος, παλιν υπεστρεφεν, εργωι δειξας οτι παν το παρ' εκεινου γινομενον υπο
θειας ενηργειτο δυναμεως. Ευθυς γαρ ου μετα πολυν χρονον η μεν βακτηρια, ταις
οχθαις εῤριζωθεισα, δενδρον εγενετο. Τωι δε ρειθρωι το φυτον ορος επαγη, και μεχρι
του νυν τοις επιχωριοις θεαμα γινεται το φυτον και διηγημα. Ὅταν γαρ εξ
επομβριας τε και χειμαῤρων ο Λυκος εκεινος πλημμυρων κατα το συνηθες και
τραχυνομενος φερηται, φοβερος επι καχλαζων τωι ρευματι, τοτε περι τον πυθμενα
του δενδρου κατα το ακρον επιφαυσας τωι υδατι, παλιν ογκωθεις κατα το μεσον
συστελλει το ρειθρον, και οιον φοβουμενος εμπελασαι τωι δενδρωι, κυρτωι τωι κυ ματι
παραμειβει τον χωρον.
Τοιαυτη του μεγαλου Γρηγοριου η δυναμις, μαλλον δε του Θεου του
ενεργουντος εν εκεινωι τα θαυματα. Καθαπερ γαρ υποχειρια τις ουσα των στοιχειων
η φυσις εδεικνυτο προς το δοκουν αλλασσομενη τοις επιταγμασιν, ωστε λιμνην μεν
εις πυροφορον χωραν μετατεθηναι, τας δε χαραδρας του υδατος οικισθηναι, της
βακτηριας ωικειωμενης το ασφαλες τοις οικητορσιν. Ὄνομα δε μεχρι του νυν εστι τωι
δενδρωι, η βακτηρια, μνημοσυνον της Γρηγο ριου χαριτος και δυναμεως τοις
εγχωριοις εν παντι τωι χρονωι σωζομενον. Τι βουλει τουτοις των προφητι κων
θαυματων αντιπαρατεθηναι δια συγκρισεως; Ειπω την του Ἰορδανου τομην, ην τηι
πληγηι της μηλωτης ο Ἠλιας προ της ανοδου πεποιηται, και μετ' αυτον Ἐλισσαιος ο
κληρονομος της μηλωτης και του πνευ ματος; Ἀλλ' επι τουτων, μονοις τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

προφηταις επι του καιρου της χρειας σχισθεντος του υδατος, δια του 46.933 ρευματος
διαβατος ο Ἰορδανης εγενετο, τοσουτον διασχων εν εαυτωι το ρειθρον, οσον τοις
ποσι παρα σχειν των προφητων δια ξηρου του πυθμενος ενδιο δευσαι, τωι δε εφεξης
χρονωι και τοις λοιποις των ανθρωπων τοιουτος ην, οιος και προσθεν ην. Λυκος
εκεινος απαξ απωσθεις της ατακτου φορας, εις το αει το θαυμα του Γρηγοριου ποιει,
παντι τωι εφεξης χρονωι τοιουτος μενων, οιον αυτον η του μεγαλου πι στις εν τωι
καιρωι της θαυματουργιας εποιησεν.
Ὁ σκοπος δε των γινομενων ουχι η των ορωντων εκ πληξις ην, αλλ' η των
προσοικουντων τωι ποταμωι σωτηρια. Ὥστε του θαυματος το ισον εχοντος (υπο
χωρει γαρ και τοις προφηταις και τωι μιμητηι των προφητων κατα το ισον η του
υδατος φυσις), ει χρη μετα παῤρησιας ειπειν, πλεονεκτει τωι φιλανθρωπωι το παρα
τουτου γενομενον, δι' ου των προσοικουντων η σωτηρια κατησφαλισθη, του υδατος
πεδηθεντος απαξ κατ' εκεινο του ρευματος, και ακινητου προς το εφεξης
διαμενοντος. Ἐπειδη, πανταχου της χωρας των τοιουτων θαυματων διαφοιτωντων,
τηι δυναμει της εις Χριστον πιστεως ενεργεισθαι πεπιστευμενων, και παντες μετεχειν
επεθυμουν εκεινης της πιστεως της υπο των τοιουτων μαρτυρουμενης θαυματων,
και πανταχου προηιει το κηρυγμα, και ενεργον ην το μυστηριον και η σπουδη προς το
αγαθον επετεινετο, της ιερωσυνης παρα πασι καθισταμενης, ως αν δια παντων η
πιστις πλεοναζοι και αυξοιτο· γινεται ουν πρεσβεια προς αυτον εκ πολεως τινος
αστυγειτονος, ελθειν προς αυτους, και την παρ' αυτοις εκκλησιαν δια της ιερωσυνης
συστησασθαι. Κωμανα δε τηι πολει τουνομα, ηι επιξενωθηναι τον μεγαν ηξιουν
πανδημει παντες την χαριν αιτουμενοι. Γενομενος τοινυν παρ' αυτοις και
συνδιαγαγων ημερας τινας, και μαλλον αυτοις την περι το μυστη ριον επιθυμιαν
εξαψας οις εποιει τε και εφθεγγετο· επειδη καιρος ην και την πρεσβειαν αυτων εις
περας ελθειν, και αναδειχθηναι τινα της παρ' αυτοις Ἐκκλη σιας αρχιερεα· τοτε των
μεν εν τελει παντων αι γνω μαι τους προεχειν δοκουντας λογωι τε και γενει, και τηι
λοιπηι περιφανειαι περιειργαζοντο. Ὤοντο γαρ, επειδη και ταυτα περι τον μεγαν
Γρηγοριον ην, μηδε τουτων δειν αμοιρον ειναι, τον επι την χαριν ταυτην ερχο
μενον. Πολλαχη δε ταις ψηφοις μεριζομενων, και αλ λων αλλον προαιρουμενων,
ανεμενεν ο μεγας θεοθεν αυτωι γενεσθαι τινα προς το προκειμενον συμβουλην. Και
καθως ο Σαμουηλ μνημονευεται, μη καταπλαγηναι καλλος σωματων και μεγεθος εν
τηι της βασιλειας κρισει, αλλα ψυχην επιζητειν βασιλικην, καν εν κατα φρονουμενωι
σωματι τυχηι· τον αυτον τροπον κακει νος, τας περι εκαστου των εψηφισμενων
σπουδας παραβλεπων, προς εν αφεωρα μονον, ει τις και προ της ανακηρυξεως, δι'
επιμελειας βιου και αρε της, εν τωι τροπωι την ιερωσυνην φεροι. Ὡς δε οι μεν
παρηγον τους υπεψηφισμενους μετ' εγκωμιων, εκα στος τον παρ' αυτου
προβαλλομενος, ο δε και προς τους ευτελεστερους κατα το του βιου σχημα βλεπειν
εκελευετο (δυνατον γαρ ειναι και εν τοις τοιουτοις 46.936 ευρεθηναι τινα των
περιφανεστερων τωι βιωι κατα τον πλουτον της ψυχης υψηλοτερον), υβριν ωιηθη τις
των προεστηκοτων της ψηφου και χλευασμον την τοιαυτην του μεγαλου κρισιν, ει,
τωι λογωι και τωι αξιωματι και τηι φαινομενηι του βιου μαρτυριαι κε κριμενων των
αλλων, μηδενος επι την ιερωσυνην παραδεχθεντος, εκ των βαναυσων προς
τοιαυτην χαριν νομιζοιντο τινες αξιωτεροι· και αμα κατειρωνευομενος προσελθων
προς αυτον, Ει ταυτα κελευεις, φησι, τουτους μεν τοιουτους οντας περιοφθηναι τους
πασης εξειλεγμενους της πολεως, εκ δε των συρ φετων εις προστασιαν της
ιερωσυνης αναληφθη ναι τινα, ωρα σοι λοιπον τον ανθρακεα καλειν επι την
ιερωσυνην Ἀλεξανδρον· και μεταβαν τες επι τουτον, ει δοκει, συμφωνησωμεν προς
αλληλους ταις ψηφοις η πολις πασα. Ὁ μεν ουν ταυτα εφθεγγετο την γνωμην
διαβαλλων αυτου, και δια της ειρωνικης ταυτης ψηφου την επι τοις προ λαβουσιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

ακριβειαν καταμεμφομενος. Τωι δε μεγαλωι γινεται δια των ειρημενων ενθυμιον, μη
αθεει τον Ἀλεξανδρον εν μνημηι των ψηφιζομενων και ειρημε νων γενεσθαι. Και τις
ουτος, φησιν, ο Ἀλεξανδρος, ου την μνημην πεποιησθε; Ειτα τινος των συμπαρον
των εν γελωτι παραγαγοντος εις μεσον τον μνημονευ θεντα, ρακιοις πιναροις
ημφιεσμενον, ουδε ολωι τωι σωματι, και αμα δεικνυντα τωι φαινομενωι την εργασιαν
χερσι τε και προσωπωι, και τωι λοιπωι σωματι κατεῤρυπωμενον τηι εργασιαι των
ανθρακων, τοις μεν λοιποις γελωτος ην υποθεσις, εν με σοις τοιουτος εστως ο
Ἀλεξανδρος, τωι δε διορα τικωι εκεινωι οφθαλμωι πολλην παρειχεν εκπληξιν το
γινομενον τε και ορωμενον· ανηρ εν εσχατηι πενιαι, και απημελημενωι τωι σωματι
προς εαυτον βλεπων, και οιον επαγαλλομενος τουτωι τωι σχηματι, ο τοις απαιδευτοις
οφθαλμοις ην επιγελαστον. Και γαρ ουτως εχει. Και ουκ αναγκηι πενιας επι τον τοι
ουτον εληλυθει βιον, αλλα και φιλοσοφος τις ην ο ανηρ, ως ο μετα ταυτα βιος
εγνωρισε, και των λοι πων υψηλοτερος, ως και μεχρι μαρτυριου φθασαι, δια πυρος
τελειωσας τον δρομον. Το δε λανθανειν επ εχειρησεν, η μαλλον επετηδευσε,
κρειττων υπαρχων της εσπουδασμενης παρα των πολλων ευκληριας, και αντ'
ουδενος τον βιον ποιουμενος, της υψηλοτερας τε και αληθους ζωης την επιθυμιαν
εχων. Και ως αν μαλιστα τον προς αρετην σκοπον κατορθωσειε, λαν θανειν
εμηχανατο τοιουτος ων, τωι ατιμοτερωι των επιτηδευματων οιον ειδεχθει προσωπειωι
υποκρυπτο μενος. Ἄλλως δε, και υπερανθων τηι νεοτητι, σφα λερον ηγειτο τωι της
σωφροσυνης σκοπωι, φανερον ποιειν το καλλος του σωματος αυτου, ωσπερ εμ
πομπευων τηι ευκληριαι της φυσεως· ᾔδει γαρ χαλε πων καταπτωματων αφορμην
τοις πολλοις το τοιου τον γινομενον. 46.937 Ὡς αν ουν μητε παθοι τι των
αβουλητων, μητε παθους υποθεσις αλλοτριοις οφθαλμοις κατασταιη, δια τουτο
καθαπερ τι προσωπειον ειδεχθες την αν θρακοποιιαν εκουσιως εαυτωι περιτιθησι, δι'
ης το σωμα τοις πονοις προς αρετην εγυμναζετο, και το καλλος τωι ρυπωι των
ανθρακων επεκαλυπτετο, και αμα το εκ των πονων αυτωι προσγινομενον εις εντο
λων υπηρεσιαν ωικονομητο. Ἐπειδη τοινυν μεταστη σας αυτον του συνεδριου, και
παντα τα κατ' αυτον μετα ακριβειας επυθετο, τον μεν διδωσι τοις περι αυτον
εντειλαμενος α πραττειν εχρην· αυτος δε παλιν καταλαβων το συνεδριον, εκ των εν
χερσι τους συνει λεγμενους επαιδευε, τους περι της ιερωσυνης αυ τοις λογους
παρατιθεμενος, και δια τουτων τον κατ' αρετην υπογραφων βιον. Και διηγεν εν τοις
τοιουτοις λογοις παρακατεχων τον συλλογον, εως εκπληρωσαν τες οι υπηρετουντες
αυτωι το προστεταγμενον επ εστησαν, εχοντες μεθ' εαυτων τον Ἀλεξανδρον, λουτρωι
τε την εκ των ασβολων αηδιαν αποκλυσαμενον, και τοις του μεγαλου ιματιοις
εστολισμενον. Ταυτα γαρ ην αυτοις εντειλαμενος ποιησαι. Παντων δε προς τον
Ἀλεξανδρον επιστραφεντων, και θαυμαστικως προς το φαινομενον διακειμενων,
Ουδεν καινον πεπον θατε, φησι προς αυτους ο διδασκαλος, οφθαλμοις απατηθεντες,
και τηι αισθησει μονηι την κρισιν του καλλους επιτρεψαντες. Σφαλερον γαρ κριτη
ριον της των οντων αληθειας η αισθησις, την προς το βαθος της διανοιας εισοδον δι'
εαυτης απο κλειουσα. Ἅμα δε και αυτωι τωι της ευσεβειας εχθρωι δαιμονι τουτο φιλον
ην παντως αργησαι το της εκλογης σκευος τηι αγνοιαι συγκαλυπτομε νον, μηδε
παρελθειν εις μεσον ανδρα, της εκεινου δυναστειας καθαιρετην εσομενον. Ταυτα
ειπων προσαγει τωι Θεωι δια της ιερωσυνης τον ανδρα κατα τον νενομισμενον
τροπον τελειωσας τηι χαριτι. Παντων δε προς τον νεον ιερεα αποβλεποντων, προτρα
πεις τινα προς την εκκλησιαν λογον ποιησασθαι, εδειξεν ευθυς εν προοιμιοις της
αρχης ο Ἀλεξανδρος αψευστον επ' αυτωι του μεγαλου Γρηγοριου την κρι σιν. Ἦν γαρ
αυτωι πληρης διανοιας ο λογος, ηττον τωι ανθει κεκαλλωπισμενος της λεξεως. Ὅθεν
τις των νεων αγερωχος εκ της Ἀτθιδος αυτοις επιχω ριαζων, το ακαλλες της λεξεως
υπεγελασεν, οτι μη τηι περιεργιαι τηι Ἀττικηι κεκαλλωπιστο· ον φασιν εκ θειοτερας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

οψεως σωφρονισθηναι, ιδοντα περιστερων αγελην αμηχανωι τινι διαλαμπουσαν
καλλει, και τινος ακηκοεναι λεγοντος, Ἀλεξανδρου τας περιστερας ειναι ταυτας, ας
εν γελωτι εκεινος πεποιηται. Τι τουτων αν τις προ του ετερου θαυμασειε; το μη δυσ
ωπηθηναι τον ανδρα των αξιωματων την ψηφον, και μη συναρπασθηναι προς τας
μαρτυριας των προεχοντων· η μαλλον το θαυμασαι τον εγκεκρυμ μενον τοις
ανθραξι πλουτον, ωι παραχρημα παρα του Θεου η της ορθης κρισεως μαρτυρια δια
της του ρητορος επηκολουθησεν οψεως; Ἐμοι μεν γαρ εφ' εαυτου τουτων εκατερον
τοιουτον ειναι δοκει, ως προς αλληλα μεν εχειν την αμιλλαν· παντων δε μικρου δειν
των επι θαυματι μνημονευομενων πρωτευειν. Το τε γαρ αντιβηναι τηι των
προεχοντων ορμηι, της 46.940 ατρεπτου και υψηλης διανοιας εναργεστατον εγινετο
γνωρισμα· ωι παντα τα κατα τον κοσμον φαινομενα εν τωι ομοιωι καθεωρατο, ειτε
προς το μειζον τε και περιφανεστερον, ειτε και προς το ταπεινον τε και αφανες
οικειως ειχε· μονηι δε νεμων τηι αρετηι την προτιμησιν, και μονην την εν κακιαι ζωην
κρινων αποβλητον, αντ' ουδενος εωρα τα παντα, οσα κατα τον βιον η σπουδης τινος,
η ατιμιας αξια κρινεται. Ὃ δη και τοτε πεποιηκως επιδεικνυται. Ζητων γαρ τον τωι
Θεωι κεχαρισμενον και αξιον ευρειν, ουκ αξιο πιστον εις μαρτυριαν ωιηθη πλουτον
παραλαβειν και αξιωμα, και τας κατα τον κοσμον τουτον περιφανειας, ων ουδεν εν
τοις των αγαθων καταλογοις ο θειος απηριθμησατο λογος. Ου τουτο μονον τοινυν
εστιν επαινου τε και θαυματος αξιον, το μη προεσθαι τας των δυναστευοντων
σπουδας· αλλα και δια των εφ εξης αυτος εαυτον υπερβαλλειν. Ὁ γαρ μονον την
αναξιαν απωσαμενος ψηφον, μη προσθεις δε τηι χρειαι το λειπον, το μεν κακον
εκωλυσε, το δε αγαθον ουκ εποιησεν. Ὁ δε προς τωι μη συνθεσθαι τωι χειρονι και το
καλον εξευρων, δι' αμφοτερων ετελειωσε το αγαθον, ουτε τωι κακωι συγχωρησας την
παροδον, και το καλον προσαγαγων εις ενεργειαν· ως κατα αμ φοτερα γενεσθαι την
ευεργεσιαν του μεγαλου Γρηγοριου εν τηι πολει, το τε κατα αγνοιαν παρ' αυτων
πλημμελουμενον επιστρεψαντος, και το κεκρυμμενον παρ' αυτοις αγαθον δι' εαυτου
φανερωσαντος.
Παντων δε κατα γνωμην του μεγαλου προκεχωρηκοτων τηι συμμαχιαι του
αγιου Πνευματος, ουκ ακαιρον αν ειη, και το της οδου παρεργον διηγησασθαι, ως αν
δια παντων η συμπαρουσα τωι ανδρι χαρις επεδεικνυτο. Ἐπειδη γαρ απασι προδηλον
ην, οτι τουτο προ παντων τωι ανδρι εσπουδαστο το παντα προς την των δεομενων
παραμυθιαν βλεπειν· ειτε προς κερδος ορωντες εκ των Ἑβραιων δυο τινες, ειτε τινα
μωμον κατα του ανδρος επινοουντες, ως ευκολως προς το εξαπατασθαι διακειμενου,
παραφυλασσουσιν αυτου την επανοδον. Και τουτων ο μεν, τεθναναι δοξας, εν υπτιωι
τεταμενος τωι σχηματι, κατα το πλαγιον της λεωφορου προεκειτο· ο δε ετερος
επικωκυων δηθεν τωι κειμενωι τας των θρηνουντων φωνας υπεκρινατο, και
παριοντα τον μεγαν επεβοατο, λεγων, αθροως συσχεθεντα θανατωι τον δειλαιον
τουτον, γυμνον κει σθαι και προς ταφην απαρασκευον. Ἐδειτο τοινυν του μεγαλου
μη περιιδειν επ' αυτωι την οσιαν ψυχην, αλλ' οικτον τινα της πενιας λαβοντα
παρασχειν εκ των ενοντων τον εσχατον κοσμον επιβληθηναι τωι σω ματι. Ὁ μεν
ταυτα και τα τοιαυτα λεγων, ικετευεν· ο δε μελλησας ουδεν, την περικειμενην αυτωι
διπλοΐδα επιβαλων τωι κειμενωι, του προσω της οδοιποριας ειχετο. Ἐπει δε διαβαντος
εκεινου, εφ' εαυτων ησαν οι ταυτα κατ' αυτου παιξαντες, μεταβαλων ο απα τεων
εκεινος τον εσχηματισμενον θρηνον εις γελωτα, διανιστασθαι τωι κειμενωι
παρεκελευετο, υφ' ηδονης τωι εκ της απατης αυτοις προσγενομενωι κερδει επι 46.941
καγχαζων. Ὁ δε ην εν ομοιωι τωι σχηματι μηδενος ακουων των λεγομενων. Του δε
γεγωνοτεραι τηι φωνηι κεχρημενου, και αμα τωι ποδι διεγειροντος, ουδεν μαλ λον ο
κειμενος, ουτε της φωνης επηκουεν, ουτε της πληγης επηισθανετο· αλλ' ην ομοιως
εκτεταμενος τωι σχηματι. Νεκρος γαρ ην ομου τηι επιβοληι του ιμα τιου, κατα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

αληθειαν εν τωι θανατωι γενομενος, ον επι τηι απατηι του μεγαλου καθυπεκρινετο·
ωστε μη ψευσθηναι τον του Θεου ανθρωπον, αλλ' ου χαριν εδοθη παρ' αυτου το
ιματιον, εν τουτωι τοις λαβουσι γενεσθαι χρησιμον. Ει δε σκυθρωπον ειναι δοκει το
τοιουτον εργον της του μεγαλου πιστεως τε και δυνα μεως, ξενιζεσθω μηδεις, προς
τον μεγαν Πετρον ορων. Και γαρ εκεινος, ου δι' ων ευηργετει μονον την προσ ουσαν
επεδεικνυτο δυναμιν, τον εκ γεννητης χωλον τρεχοντα τωι λαωι δεικνυων και
διαλλομενον, η τηι σκιαι του ιδιου σωματος ιατρευων των αῤρωστουντων τα παθη,
οις αν επηγαγε κατα την παροδον του αποστολου δια πλαγιου τωι σωματι
προσβαλλων ο ηλιος· αλλα και του Ἀνανιου προς την ενοικουσαν τωι αποστολωι
δυναμιν καταφρονητικως διατεθεντος καταδικαζει τον θανατον· ως αν, οιμαι, τωι
κατ' εκει νον φοβωι παν το καταφρονουν εν τωι λαωι σωφρονε στερον γενηται τωι
φοβερωι υποδειγματι, προς το μη τοις αυτοις εγγενεσθαι παιδαγωγουμενον. Εικοτως
τοινυν ο μιμητης του Πετρου δια πολλων των κατα τας ευεργεσιας θαυματων δειξας
το της δυναμεως μεγεθος, και τον κατα του Πνευματος χρησασθαι τηι απατηι
επιχειρησαντα αληθευσαι περι αυτου παρ εσκευασεν. Ἔδει γαρ, οιμαι, τον
καθαιρετην του ψευ δους, και εν τωι απατεωνι το ψευδος μεταλλαττειν εις αληθειαν,
ως αν απασι δια τουτο γενοιτο δηλον, οτι και παν το παρα του μεγαλου λεγομενον
αληθες ην, και οπερ αν ως αληθες παρεδεξατο, ψευδος ουκ ην. Οι μεν ουν Ἰουδαιοι
κατα τον ρηθεντα τροπον της του μεγαλου δυναμεως, ως ενομισαν, καταπαιξαντες,
παιδευμα τοις αλλοις εγενοντο, μη κατατολμαιν της απατης, εφ' ων ο Θεος γινεται
των τολμηθεντων κατ ηγορος. Μετα ταυτα δε συλλογου τινος κατα το υπαιθρον εν
τινι των κατα την χωραν τοπων γεγενημενου ποτε, και παντων θαυμαστικως
διακειμενων προς τα δι δαγματα, μειρακιον τι προς τους συνεστωτας εβοα, μη παρ'
αυτου ταυτα τον διδασκαλον λεγειν, αλλ' ετε ρον αυτωι παρεστωτα διεξιεναι τους
λογους. Προσ αχθεντος δε του παιδος μετα το διαλυθηναι τον συλλο γον, ειπειν
λεγεται προς τους παροντας τον μεγαν, μη καθαρευειν εκ δαιμονος το μειρακιον· και
αμα περιελομενον εαυτου το επι τον ωμον οθονιον, και παραθεντα τωι ασθματι του
ιδιου στοματος, ουτως επιῤριψαι τωι νεωι. Γενομενου δε τουτου, ταρασσεσθαι ηρξατο
και αναβοαιν το μειρακιον, και καταπιπτειν και διαῤριπτεισθαι, και παντα πασχειν τα
εκ δαιμο νων παθη. Ειτα επιβαλοντος του αγιου την χειρα, και την ταραχην
κατευνασαντος, αποπτηναι μεν αυ του το δαιμονιον, τον δε παλιν εν καταστασει
γενο μενον, μηκετι λεγειν οραιν επι του αγιου τον συμφθεγ 46.944 γομενον. Και γαρ
δη και τουτο των μεγαλων εκεινου θαυματων εστι, το μηδεμιαι τινι περιεργιαι τα
κατα τας ιασεις επιτελειν θαυματα· αλλ' αρκειν προς τε την των δαιμονων
απαλλαγην, και προς την ιασιν των αῤρωστηματων του σωματος το εκ του στομα
τος αυτου ασθμα δια της οθονης τωι καμνοντι προσ αγομενον.
Ἀλλα το μεν πασιν εφεξης τοις παρ' εκεινου θαυμασιν επεξιεναι, μακρας ειη
συγγραφης, και λογου την παρουσαν σχολην υπερβαινοντος· ενος δε η δυοιν ετι των
περι αυτου λεγομενων επι μνησθεις, εν τουτοις περιγραψω τον λογον. Παντα χου
γαρ ηδη διαπεφοιτηκοτος του θειου κηρυγματος, και παντων κατα τε την πολιν, και
την περιοικον, προς την ευσεβη του δογματος πιστιν μετατεθεντων, βωμων τε και
ιερων και ειδωλων εν αυτοις ανατε τραμμενων, καθαρθεισης δε ηδη της
ανθρωπινης ζωης των περι τα ειδωλα μιασματων, και της μια ρας των θυσιων
κνισσης αποσβεσθεισης, και του επι βωμιου λυθρου και των εκ της ζωοθυσιας
μολυσμα των αποκλυσθεντων· παντων δε κατα τοπον παντα ευκτηριους επι τωι
ονοματι του Χριστου κατα σπου δην ναους ανεγειροντων, θυμος και φθονος εισερχε
τωι τηνικαυτα της αρχης των Ῥωμαιων επιστα τουντι, εφ' οις ημελειτο μεν αυτου τα
πατρια της απατης σεβασματα, ηυξειτο δε των Χριστιανων το μυστηριον, και εις
πληθος επεδιδου πανταχου της οικουμενης η Ἐκκλησια, δια των αει προστιθεμενων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

τωι λογωι, προς μεγεθος αυξουσα· και νομισας δυνα τον ειναι τηι θειαι δυναμει την
ιδιαν αντιστησαι πι κριαν, και επισχειν μεν του μυστηριου το κηρυγμα, καταλυσαι δε
των Ἐκκλησιων τα συστηματα, μετα στησαι δε παλιν επι τα ειδωλα τους
προκεχωρηκοτας τωι λογωι· πεμπει τοινυν προς τους των εθνων καθη γουμενους
προσταγμα, φοβεραν κατ' αυτων την απειλην της τιμωριας οριζων, ει μη παντοιοις
αι κισμοις το ονομα του Χριστου προσκυνουντας διαλω βησοιντο, και προσαγαγοιεν
παλιν αυτους φοβωι τε και τηι των αικισμων αναγκηι τηι πατρωιαι των δαι μονων
λατρειαι. Ὡς δε περιηγγελθη τοις αρχουσι το φοβερον τουτο και αθεον κηρυγμα,
πανταχου της αρχης διαπεφοιτηκοτων των εις αυτο τουτο παρα της τυραννικης
τεταγμενων ωμοτητος· και τις επεκρα τει του κατα τον τοπον εθνους τοιουτος, ως
μηδεν της υπερκειμενης εξουσιας προς την πονηραν ορμην δεηθηναι, οικοθεν εχων
εκ φυσεως την ωμοτητα τε και πικροτητα, και την προς τους πεπιστευκοτας τωι λογωι
δυσμενειαν· και γινεται παρ' αυτου φοβερον εν δημοσιοις διαταγμασι, το δειν
εξομνυσθαι την πι στιν, η τιμωριαις παντοδαπαις και θανατοις κολα ζεσθαι. Και
ουδεν ην ετερον τηνικαυτα δημοσιον τε και ιδιον παρα των τα κοινα δια χειρος
εχοντων γι νομενον τε και σπουδαζομενον, πλην του πολιορκειν τε και τιμωρεισθαι
τους αντεχομενους της πι στεως. Ἦν δε ουκ εν ταις των λεγομενων απειλαις μονον
τα φοβητρα, αλλα μετα τουτων η ποικιλη των κολα στηριων κατασκευη πασαν
επηγε καταπληξιν, και 46.945 προ της πειρας εμποιουσα τοις ανθρωποις τον φοβον.
Ξιφη τε και πυρ, και θηρια, και βοθροι και τα στρεβλωτικα των μελων οργανα· και
σιδηραι κατα πυ ρος καθεδραι. και ξυλα ορθια, οις εντεινομενα των ενισταμενων τα
σωματα ταις των φοβερων ονυχων προσβολαις κατεξαινετο, και αλλα μυρια προς
τας πολυειδεις βασανους των σωματων εξευρημενα παρ' αυτοις επενοειτο· και
σπουδη τοις των εξουσιων του των επειλημμενοις ην μια, το μηδενα του ετερου εν
υπερβοληι πικριας επιδειχθηναι πραοτερον. Και οι μεν εισηγγελλον· οι δε
επεδεικνυον· οι δε ηρευνων τους κεκρυμμενους. Ἄλλοι τοις φευγουσιν επετι θεντο·
αλλοι δε προς τας κτησεις των πιστων ορων τες, ως αν εγκρατεις γενοιντο των
πραγματων, επι τωι προσχηματι της ευσεβειας ηλαυνον τους αντ εχομενους της
πιστεως.
Συγχυσις δε ην πασα κατα το εθνος και αμηχανια πολλη, παντων αλληλοις
δι' υποψιας οντων, ου πατρασι της παρα των τεκνων ευνοιας εν τοις φοβεροις
παραμενουσης, ου παισι το πιστον της πατρικης κηδεμονιας εγγυωμενης της
φυσεως. Ἐμεριζετο δε κατ' αλληλων τα γενη προς τας θρησκειας σχιζομενα. Και παις
Ἑλληνιζων πι στων γονεων προδοτης εγινετο· και κατα παιδος πε πιστευκοτος εν
απιστιαι μενων ο πατηρ κατηγορος ην. Και αδελφος εκ της αυτης αιτιας επολεμει τηι
φυσει, οσιον κρινων τον ομογενη τιμωρησασθαι, ει της ευσεβειας αντεχοιτο.
Ἐντευθεν πληρεις μεν ησαν αι ερημιαι των ελαυνομενων, κεναι δε των οικητορων
αι οικιαι. Πολλα δε των δημοσιων οικηματων, ταις των καθειργνυμενων
απετετακτο χρειαις. Ου γαρ ην ικανα τα δεσμωτηρια χωρειν εν εαυτοις των δια την
πιστιν τιμωρουμενων το πληθος. Ἀγοραι τε πασαι και συλλογοι, κοινοι τε και
ιδιαζοντες, αντι της συν ηθους φαιδροτητος, τας τοιαυτας μετελαμβανον συμ φορας,
των μεν εφελκομενων, των δε απαγομενων· αλλων επι τοις γινομενοις η γελωντων
η δακρυοντων· ου νηπιων ην ελεος, ου τιμη πολιας, ουκ αρετης αι δως εισηιει τοις
δυσμενεσιν· αλλ' ως εν αιχμαλωσιαι, πασα ηλικια τοις πολεμιοις της πιστεως εκδοτος
ην. Ουδε ταις γυναιξιν εδιδου η φυσικη του γενους ασθε νεια, των τοιουτων
αναγκων εκτος μενειν· αλλ' εις ην κατα παντων ο της ωμοτητος νομος, ισωι τωι
μετρωι της τιμωριας των γινομενων υπαγων τον των ειδω λων αλλοτριουμενον, μη
διακρινων την φυσιν. Τοτε ουν ιδων ο μεγας εκεινος της ανθρωπινης φυσεως την
ασθενειαν, ως ου δυναμενων των πολλων μεχρι του θανατου της ευσεβειας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

προαγωνισασθαι, συμβουλος γινεται τηι Ἐκκλησιαι μικρον υποχωρησαι τηι φοβεραι
προσβοληι, κρειττον ειναι ηγουμενος δια φυγης τας ψυχας αυτων περισωσασθαι, η
εστωτας επι της των αγωνων παραταξεως, λιποτακτους γενεσθαι της πι στεως· και
ως αν μαλιστα πεισθειεν οι ανθρωποι, μηδενα κινδυνον φερειν τηι ψυχηι, το την
πιστιν δια φυγης περισωσασθαι, τωι καθ' εαυτον υποδειγματι, συμβουλος της
αναχωρησεως γινεται· αυτος προ των αλλων αναχωρησας τηι του κινδυνου φοραι·
αμα δε και τουτο τοις κρατουσι δια σπουδης μαλιστα ην, το δι' εκεινου καθαπερ
στρατηγου χειρωθεντος, πασαν διαλυσαι της πιστεως την παραταξιν, και τουτου
46.948 χαριν εκεινον υπο χειρα ποιησασθαι τοις εχθροις δι εσπουδαστο. Ὁ δε ην
ερημον τινα καταλαβων λοφιαν, εχων μεθ' εαυτου τον εκ νεωκορου κατ' αρχας
προσαχθεντα τηι πιστει, ηδη τηι χαριτι της διακονιας υπηρετουμενον. Των δε
διωκοντων κατ' ιχνος επομενων εν πληθει πολλωι, μηνυσαντος αυτοις τον τοπον
τινος εν ωι κατ εκρυπτετο· οι μεν εν κυκλωι την υπωρειαν της λο φιας διαλαβοντες
εφυλαττον, οπως αν μηδαμοθεν αυτωι γενοιτο διαφυγειν, ειπερ εις τουτο τραπειη· οι
δε προσβαντες τωι ορει, κατα παν μερος διερευνωμενοι, ηδη καταφανεις εγινοντο τωι
μεγαλωι, κατ' ευθειαν προς αυτον ανατρεχοντες.
Ἐκεινος δε διακελευσαμενος τωι μετ' αυτου, στερεαι τε και αδιστακτωι τηι πε
ποιθησει στηναι προς τον Θεον, και καταπιστευσαι την σωτηριαν αυτωι, τας χειρας
εις προσευχην ανα τειναντα, και μηδε ει πλησιον γενοιντο οι διωκοντες
εκκρουσθηναι τωι φοβωι την πιστιν· υποδειγμα δε της παραγγελιας εαυτον εποιει τωι
διακονωι, βλεπων τε προς ουρανον αμετατρεπτωι ομματι, και τεταμεναις ταις χερσιν
εν ορθιωι τωι σχηματι· και οι μεν εν του τοις ησαν. Οι δε προς αυτους αναδραμοντες,
πανταχη τον τοπον περισκεψαμενοι, και πασαν ενστασιν θαμνου, και πασαν πετρας
προσβολην, και πασαν εκ χαραδρας κοιλοτητα μετα πασης ακριβειας διερευνη
σαμενοι, παλιν την υπωρειαν καταλαμβανουσιν, ως φοβωι των διερευνωμενων εις
φυγην τραποντων τοις κατω περιεστοιχισμενοις υπο χειρα γενεσθαι. Ὡς ουν ουτε
παρα τουτων ευρεθη, και παρ' εκεινοις ουκ ην· ο δε τον τοπον της του μεγαλου
διαγωγης κατα σκεψαμενος σημειοις υπεγραφεν, εν ωι διεβεβαιουντο οι ζητουντες
μηδενα εωρακεναι, πλην ει μη δυο δεν δρα μονον μικρον απ' αλληλων διεστηκοτα.
Ἀνακε χωρηκοτων δε των ζητουντων, υπολειφθεις ο μηνυτης, και καταλαβων εν
προσευχηι αυτον τε τον μεγαν και τον συν αυτωι, και γνους την θειαν φρουραν, δι' ης
εκεινοι δενδρα τοις διωκουσιν ενομισθησαν, προσ πιπτει τε αυτωι, και πιστευει τωι
λογωι. Και ο προ βραχεος διωκτης, εις των φευγοντων εγενετο. Μενον των τοινυν
κατα την ερημον χρονον πολυν (επεκρα τει γαρ ο κατα της πιστεως πολεμος,
χαλεπως του καθηγουμενου κατα των προστιθεμενων τωι λογωι της ευσεβειας
λυσσωντος), και παντων προς φυγην τε τραμμενων· επειδη το κατα τον μεγαν
αυτοις απ' ελπιδος ην, ως ουκ αν υπο χειρα ποτε γενομενον τοις διωκουσι· τοτε κατα
των υπολοιπων την λυσσωδη μανιαν εαυτων τρεψαντες, πανταχη κατα το εθνος
διηρευνωντο παντας ομοιως ανδρας τε και γυναικας και παιδας, οσοις το ονομα του
Χριστου το σεβα σμιον ην· και ειλκον επι την πολιν, και τα δεσμω τηρια
κατεπληρουν, αντ' αλλης τινος αδικιας εγκλημα ποιουμενοι κατ' αυτων την
ευσεβειαν, ως μηδενι τοτε των κοινων προσασχολεισθαι τα δικαστηρια, η τουτο
μονον δια σπουδης τοις κρατουσιν ειναι, το παντας αικισμους και παντοιας
στρεβλωσεις δι' επινοιας επαγειν κατα των αντεχομενων της πιστεως. 46.949 Ἔνθα
δη και μαλλον πασι καταδηλον γινεται, το μηδεν αθεει τον μεγαν εκεινον
βουλευεσθαι. Φυλαξας γαρ εαυτον δια της φυγης τωι λαωι, κοινη συμμαχια τοις υπερ
της πιστεως αγωνιζομενοις απασιν ην. Καθαπερ γαρ περι του Μωυσεως ακουομεν,
οτι ποῤ ρωθεν αφεστηκως της των Ἀμαληκιτων παραταξεως, δια προσευχης ενετιθει
τοις ομοφυλοις κατα των υπ εναντιων την δυναμιν· κατα τον αυτον τροπον κακει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

νος, οιον εφορων τωι οφθαλμωι της ψυχης τα γινομενα, την θειαν επεκαλειτο
συμμαχιαν υπερ των εναθλουν των τηι ομολογιαι της πιστεως. Και ποτε μετα των
συνοντων κατα το συνηθες τωι Θεωι προσευχομενος, αθροως αγωνος τε και θορυβου
καταπλησθεις, ενδηλος ην εν τοις παρουσιν οιον ξενιζομενος, και εναγωνιων τωι
θεαματι, και την ακοην επεχων, καθαπερ ηχου τινος προς αυτον διαβαινοντος. Και
διαγενομενου διαστηματος ουκ ολιγου, μεινας παντα τον εν τωι μεσωι χρονον,
ακλινης και ακινητος, ειθ' ωσπερ του προκειμενου θεαματος εις αγαθον
καταληξαντος, παλιν επανηλθε τε προς το συνηθες, και ανευφημησε τον Θεον εν
λαμπροτατηι φωνηι, τον επινικιον τε και ευχαριστηριον υμνον επιφθεγξαμενος, ον
πολλαχη της ψαλμωιδιας του ∆αβιδ ακουομεν λεγοντος, το Ευλογητος ο Θεος, ος ουκ
εδωκεν ημας εις θηραν τοις οδουσιν αυτων. Των δε περι αυτον θαυμαστικως
διατεθεντων, και μαθειν αξιουντων, ο τι ποτε ειη το εν οφθαλμοις αυτου γενομενον
θεαμα, ειπειν λεγεται, μεγα πτωμα κατα την ωραν εκεινην εωρα κεναι,
καταπαλαισθεντος του διαβολου υπο νεανιου τινος εν τοις υπερ ευσεβειας αγωσι.
Των δε αγνοουν των ετι το ειρημενον, σαφεστερον αυτοις διηγειται, οτι συμμαχιαι
κρειττονι κατα την ωραν εκεινην νεα νιας τις των ευπατριδων, τοις ιδρωσι της
πιστεως ενηγωνισατο, προσαχθεις υπο των δημιων τωι αρχοντι. Προσεθηκε δε και το
ονομα, Τρωαδιον αυτον ονομα σας· και οτι μετα πολλας βασανους, αις γενναιως
ενεκαρτερησε, τον δια της μαρτυριας ανεδησατο στεφανον.
Ἐκπλαγεις δε προς την ακοην ο διακονος, και ουτε απιστειν τινι των
λεγομενων τολμων· και αμα κρειττον της ανθρωπινης φυσεως ειναι νομισας, το
ποῤρωθεν οντα της πολεως, μηδενος ανθρωπου τα κατ' αυτον διαγγειλαντος, ως
εφεστωτα τοις πραγμασι λεγειν προς τους συνοντας περι των εκει γενομενων,
ικετης γινεται του διδασκαλου οφθαλμοις επιτραπη ναι και γνωναι τα πεπραγμενα·
και μη κωλυθηναι παρ' αυτου γενεσθαι μεχρι των τοπων αυτων, εν οις το θαυμα
εγενετο. Του δε φοβερον ειναι λεγοντος, το εν μεσωι των φονευτων γενεσθαι, και
πολλακις εξ επηρειας του αντικειμενου τι των αβουλητων παθειν, επιθαρσειν
ελεγεν ο διακονος τηι των ευχων αυτου συμμαχιαι, φθεγξαμενος ταυτην προς αυτον
την φω νην· Συ με παραθου τωι Θεωι, και ουδεις μοι φο βος και των πολεμιων
καθαψεται. Του δε καθαπερ συνεμπορον αυτωι την του Θεου βοηθειαν δια της ευ χης
συνεκπεμψαντος, πεποιθως την οδον διηιει, προς ουδενα των απαντωντων
επιστρεφομενος. Ἑσπεριος δε της πολεως εντος γεγονως, και κοπωδης εκ της 46.952
οδοιποριας γενομενος, λουτρωι θεραπευσαι τον κοπον αναγκαιον ωιηθη. Ἐπεκρατει
δε κατα τον τοπον εκεινον δαιμων τις ανθρωποκτονος επιχωριαζων τωι λουτρωι, ου
η φθοροποιος δυναμις ενεργος μετα σκοτος κατα των προσεγγιζοντων εγινετο, και
τουτου χαριν αβατον το λουτρον ην εκεινο μετα τας ηλιου δυσμας και ανενεργητον·
ωι παραστας ηξιου τον επιτεταγμενον ανοιξαι την θυραν, δουναι τε την εισοδον
αυτωι και μη φθονησαι της εκ του λουτρου θεραπειας. Του δε μαρτυρουμενου
μηδενα των κατα την ωραν εκει νην κατατολμωντων του υδατος ιδιοις υποστρεψαι
ποσιν, αλλα παντων μετα την εσπεραν κατακρατειν το δαιμονιον, και πολλους υπ'
αγνοιας ηδη παθειν τα ανηκεστα, ους αντι της ελπισθεισης ανεσεως θρηνοι και
οιμωγαι διεδεξαντο· ταυτα και τα τοι αυτα διεξιοντος, ουδεν μαλλον εκεινος υφιει
της επιθυμιας, αλλ' ενεκειτο παντι τροπωι καταναγ καζων αυτον, εις τα εντος
παραδεξασθαι. Ὁ δε το μη συγκινδυνευσαι τηι αγνοιαι του ξενου, κερδος ποιουμενος,
την κλειν επ' αυτωι ποιησαμενος, ποῤρω του λουτρου απαλλασσεται. Ἐπειδη δε γυ
μνωθεις εντος ην, πολυτροποι τινες φοβων και κατ απληξεων αφορμαι παρα του
δαιμονιου συνεσκευα ζοντο, φασματα παντοδαπα πυρι και καπνωι μεμι γμενην την
φυσιν επιδεικνυμενα, εν ανθρωπων και θηριων μορφηι τοις οφθαλμοις εμπιπτοντα,
ταις ακοαις ενηχουντα, τωι ασθματι προσεγγιζοντα, κυκλωι περι το σωμα χεομενα. Ὁ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

δε την σφραγιδα εαυτου προβαλλομενος, και το του Χριστου ανακαλων ονομα,
απαθης τον πρωτον διεξηλθε τον οικον.
Ἐπι δε το ενδοτερον χωρησας, χαλεπωτεροις ενετυχε τοις θεαμασιν, εις
φοβερωτεραν μετασκευασθεντος του δαιμονιου την οψιν· και αμα σεισμωι
κατακλονεισθαι τον οικον ᾤετο, και το εδαφος υποῤρηγνυμενον γυ μνην
υποδεικνυειν την κατω φλογα, σπινθηρας τε φλογωδεις απο των υδατων
εκπεμπεσθαι, και παλιν αυτωι το ισον οπλον η σφραγις, και το του Χριστου ονομα,
και η δια των ευχων του διδασκαλου βοηθεια, τα φοβερα των φαινομενων τε και
γινομενων διεχεεν. Ἀνεθεις δε ηδη τωι υδατι, και προς την εξοδον σπευ δων, παλιν
εκωλυετο, του δαιμονιου της θυρας αντει λημμενου. Ἀλλα και τουτο παλιν το
κωλυμα δια της ισης δυναμεως αυτοματως ελυετο, τηι σφραγιδι της θυρας
υποχωρουσης. Ἐπει δε κατα νουν αυτωι πρου κεχωρηκει τα παντα, εκβοησαι λεγεται
προς αυτον ανθρωπινηι φωνηι το δαιμονιον, μη επ' αυτωι την δυνα μιν εκεινην
λογισασθαι, δι' ης τον ολεθρον εφυγεν· η γαρ φωνη του παραθεμενου αυτον τωι
φυλασσοντι το απαθες εχαρισατο. ∆ιασωθεις τοινυν κατα τον ειρημενον τροπον, εκ
πληξιν παρειχε τοις επιστατουσι του τοπου, ουδενος των πωποτε κατα την ωραν
εκεινην κατατολμησαν των του υδατος εν τοις ζωσι φανεντος.
Ἐπει δε τουτοις τα καθ' εαυτον διηγησατο, και τα κατα την πολιν των
μαρτυρων ανδραγαθηματα τουτον εγνω γεγενη μενα τον τροπον, ον επι της ερημιας
ο μεγας διαγων προδιηγησατο, προσθεις τοις περι αυτου διηγημασι 46.953 τε και
θαυμασι, δι' ων τε ειδε, και δι' ων ηκουσε, και δι' ων τηι εαυτου πειραι της του
μεγαλου πιστεως εδιδαχθη την δυναμιν, ηι προσεμαρτυρησε το δαιμο νιον, παλιν
ανατρεχει προς τον διδασκαλον· τοις τε κατ' αυτον, και τοις μετα ταυτα κοινον
αφεις φυλα κτηριον, το δια των ιερεων εκαστον εαυτον τωι Θεωι παρατιθεσθαι. Και
νυν εστι μεν κατα πασαν την Ἐκκλησιαν, εξαιρετως δε παρ' εκεινοις η τοιαυτη
φωνη, της τοτε γεγενημενης τωι ανδρι παρα του Γρηγοριου βοηθειας μνημοσυνον.
Της δε τυραννιδος εκεινης ηδη κατα θειαν συμμαχιαν διαλυθεισης, και παλιν
ειρηνης την ανθρωπινην ζωην διαδεξαμενης, καθ' ην ανετος ην κατ' εξουσιαν
προκειμενη πασιν η περι το Θειον σπουδη, καταβας παλιν επι την πολιν, και πασαν
περινοστησας εν κυκλωι την χωραν, προσ θηκην εποιειτο τοις απανταχου λαοις της
περι το Θειον σπουδης, τας υπερ των ενηθληκοτων τηι πιστει πανηγυρεις
νομοθετησας. Και διαλαβοντες αλλος αλ λαχη των μαρτυρων τα σωματα, κατα την
ετησιον του ενιαυσιαιου κυκλου περιοδον συνιοντες, ηγαλ λοντο τηι τιμηι των
μαρτυρων πανηγυριζοντες. Και γαρ δη και τουτο της μεγαλης αυτου σοφιας απο
δειξις ην, οτι προς καινον βιον μεταῤρυθμιζων πα σαν αθροως την κατ' αυτον
γενεαν, οιον τις ηνιοχος επιστας τηι φυσει, και τοις της πιστεως και θεο γνωσιας
χαλινοις ασφαλως αυτους υποζευξας, ενεδι δου τι μικρον τωι ζυγωι της πιστεως δι'
ευφροσυνης υποσκιρταιν το υπηκοον. Συνιδων γαρ οτι ταις σω ματικαις θυμηδιαις τηι
περι τα ειδωλα πλανηι παρα μενει το νηπιωδες των πολλων και απαιδευτον· ως αν
το προηγουμενον τεως εν αυτοις μαλιστα κατορ θωθειη, το προς Θεον αντι των
ματαιων σεβασματων βλεπειν, επαφηκεν αυτοις ταις των αγιων μαρτυρων
εμφαιδρυνεσθαι μνημαις, και ευπαθειν, και αγαλλε σθαι, ως χρονωι ποτε κατα το
αυτοματον προς σεμνο τερον τε και ακριβεστερον μετατεθησομενου του βιου, και
προς εκεινο καθηγουμενης της πιστεως, οπερ δη και εν τοις πολλοις ηδη
κατωρθωθη, πασης θυμηδιας απο των του σωματος ηδεων προς το πνευ ματικον της
ευφροσυνης ειδος μετατεθεισης. Τουτον δε τον τροπον εμπολιτευομενος τηι Ἐκκλη
σιαι, και σπουδην εχων προ της εκ του βιου μετα στασεως παντας ιδειν προς την
σωτηριον πιστιν απο των ειδωλων μεταθεντας· επειδη προεγνω εαυτου την
μεταστασιν, σπουδηι πασαν τε την περιοικιδα διηρευνησατο, μαθειν θελων ει τινες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

ειεν οι περι λειφθεντες εξω της πιστεως. Ἐπει ουν εγνω τους παραμεμενηκοτας τηι
αρχαιαι πλανηι μη πλειους ειναι των επτακαιδεκα, Σκυθρωπον μεν και τουτο, φησι
προς τον Θεον αποβλεψας, το λιπειν τι τωι των σωζο μενων πληρωματι. Πλην αλλα
μεγαλης ευχαριστιας αξιον, οτι τοσουτους καταλειπει τους ειδωλολατρας τωι μετ'
αυτον εκδεχομενωι την Ἐκκλησιαν, οσους αυ τος Χριστιανους υπεδεξατο.
Ἐπευξαμενος δε τοις τε πεπιστευκοσιν ηδη την εις το τελειον αυξησιν, και την
επιστροφην τοις απιστοις, ουτω του ανθρω 46.956 πινου βιου προς τον Θεον
μετανισταται, επισκηψας τοις επιτηδειοις, μη κτησασθαι τοπον αυτωι προς τα φην
ιδιαζοντα. Ει γαρ ζων, κυριος κληθηναι τοπου τινος ουκ εδεξατο, αλλα παροικων εν
αλλοτριοις τον βιον διηγαγεν, ουδε μετα θανατον τηι παροικια παν τως
επαισχυνθησεται· Ἀλλ' εστω, φησι, τωι μετα ταυτα βιωι διηγημα, οτι Γρηγοριος ουτε
ζων επ ωνομασθη τοπωι τινι, και μετα θανατον αλλοτριων ταφων εγενετο παροικος,
πασης της εν τηι γηι κτησεως εαυτον αποστησας, ως μηδε ενταφηναι ιδιωι
καταδεξασθαι τοπωι· μονην γαρ αυτωι κτησιν τιμιαν ειναι εκρινεν εκεινην, η
πλεονεξιας εφ' εαυτης ιχνος ου δεχεται. Την δε αθροαν παντος του εθνους
μεταστασιν απο της Ἑλληνικης ματαιοτητος εις την επιγνωσιν της αληθειας
θαυμαζετω εκα στος των εντυγχανοντων τωι λογωι, και μηδεις απι στειτω προς την
οικονομιαν βλεπων, δι' ης γεγονεν η τοσαυτη μεταβολη των μετατιθεμενων απο του
ψευδους προς την αληθειαν. Το γαρ εν τοις πρωτοις αυτου της ιερωσυνης
γεγενημενον χρονοις, οπερ προς τα λοιπα των θαυματων επειγομενος ο λογος παρ
εδραμε, νυν επαναλαβων διηγησομαι. Ἑορτη τις ην πανδημος εν τηι πολει, δαιμονι
τινι των εγχωριων κατα τι πατριον αγομενη. Προς ταυτην απαν σχεδον συνεῤρει το
εθνος, της χωρας πασης συνεορταζουσης τηι πολει. Ἐπεπληρωτο δε των
συνδεδραμηκοτων το θεατρον, και υπερεχειτο πανταχοθεν υπερ τας καθ εδρας των
επιῤρυεντων το πληθος, και παντων περι τα θεαματα τε και ακροαματα προς την
ορχηστραν αποβλεπειν προθυμουμενων, θορυβου πληρης ην η σκηνη, και απρακτος
εγινετο τοις θαυματοποιοις η επιδειξις, της ταραχης των στενοχωρουμενων ου μο
νον την απολαυσιν της μουσικης επικοπτουσης, αλλ' ουτε τοις θαυματοποιοις
ενδιδουσης καιρον τα εαυ των επιδεικνυσθαι. Ἔνθα δε κοινη παρα παντος
εκρηγνυται του δημου φωνη, τον δαιμονα, ωι την εορ την ηγον, ανακαλουντων, και
παρ' εκεινου την ευ ρυχωριαν αυτοις αξιουντων γενεσθαι. Ἐπειδη δε παντων
αλληλοις συμφθεγγομενων, εις υψος ᾔρετο η φωνη, και πασης εδοκει της πολεως
καθαπερ ενος τινος στοματος ο λογος ειναι, ο την ευχην ταυτην προσαγων τωι
δαιμονι (ην δε η ευχη, ως επ' αυτης ακουσαι της λεξεως· Ζευ, ποιησον ημιν τοπον)·
ακουσας δε ο μεγας εκεινος του ηχου των ονομαστι επιβοωμενων τον δαιμονα, παρ'
ου την ευρυχωριαν ᾔτουν γενεσθαι τηι πολει, φησι προς αυτους, πεμψας τινα των
παρεστηκοτων, δοθησεσθαι αυτοις οσον ου δεπω πλειονα της ευχης την ευρυχωριαν.
Ταυτης δε παρ' αυτου της φωνης οιον τινος σκυθρωπης αποφασεως εξενεχθεισης,
λοιμος την πανδη μον εκεινην ιερομηνιαν εκδεχεται. Και παραχρημα κατεμιγνυτο
ταις χοροστασιαις ο θρηνος, ωστε αυ τοις εις πενθη και συμφορας μεταστραφηναι
τας θυ μηδιας, αντι αυλων και κροτων της επαλληλου θρηνωδιας διαλαβουσης την
πολιν.
Ἐνσκηψαν γαρ απαξ τοις ανθρωποις το παθος, θαττον η κατ' ελπιδας διεξ
ηιει πυρος δικην τους οικους επιβοσκομενον, ωστε 46.957 πληρουσθαι μεν των τηι
νοσωι καταφθειρομενων τα ιερα των ελπιδι θεραπειας προσφευγοντων· γεμειν δε
πηγας, και κρουνους, και φρεατα, των υπο της του νοσηματος αμηχανιας
διακαιομενων εν τηι διψηι (εφ' ων ητονει το υδωρ τον εκ του παθους κατασβεσαι
φλογμον, ομοιως εχοντων και μετα το υδωρ, και προ του υδατος, των απαξ
κατασχεθεντων τωι παθει)· πολλους δε αυτομολειν προς τους ταφους, και μηκετι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

τους περιοντας εξαρκειν ταις των κατοιχομενων ταφαις. Γενεσθαι δε ουκ αδοκητον
του κακου την προσβολην τοις ανθρωποις· αλλα τινος φασματος επιγινομενου τηι
μελλουσηι καταφθειρεσθαι οικιαι, ουτως επακολουθειν την φθοραν. Ἐπει ουν πασι
καταφανης εγενετο η αιτια της νοσου, οτι το επικληθεν παρ' αυτων δαιμονιον
κακως επληρου την ευχην των ματαιων, την πονηραν ταυτην εκ του παθους
ευρυχωριαν εμποιουν τηι πολει· ενθα ικεται γινονται του μεγαλου, στησαι δεομενοι
του κακου την φοραν δια του παρ' αυτου γινωσκομενου τε και κηρυττομενου Θεου,
ον μονον ωμολογουν αληθως ειναι Θεον, και κατα παντων το κρατος εχειν. Του γαρ
φασματος εκεινου προ της εσομενης τωι οικωι διαφθορας προφαινομενου, και
παραχρημα την απογνωσιν της ζωης εμποιουντος, εις εγινετο τοις κινδυνευουσι
σωτηριος τροπος, το εντος εκεινου γενεσθαι του οικου τον μεγαν Γρηγοριον, και δι'
ευχης το ενσκηψαν τωι οικωι παθος απωσασθαι. Ταχειας δε δια των τετυχηκοτων εν
πρωτοις της τοιαυτης σωτηριας επι παντας της φημης διαδραμουσης, παντα αργα ην,
α προτερον υπο ματαιοτητος αυτοις εσπουδαζετο, χρηστηρια τε και καθαρσια, και η
εν τοις ειδωλοις διατριβη, παντων προς τον μεγαν ιερεα βλεποντων, και εκαστου
προς εαυτον επι σωτηριαι παντος του γενους εφελκομενου. Μισθος δε ην αυτωι παρα
των σωζομενων η των ψυχων σωτηρια. Τηι γαρ τοιαυτηι πειραι της ευσεβειας του
ιερεως φανερουμενης, ουκετι ην αναβολη προς την συγκαταθεσιν του μυστηριου,
τοις δια των εργων διδασκομενοις την της πιστεως δυναμιν. Ουτως εγενετο τοις
ανθρωποις εκεινοις ισχυροτερα της υγειας η νοσος. Ὅσον γαρ εν τηι υγιειαι προς την
του μυστηριου παραδοχην τοις λογισμοις ασθενουντες ησαν, τοσουτον τηι σωματικηι
νοσωι προς την πιστιν εῤρωσθησαν. Και ουτω της περι τα ειδωλα πλανης
ελεγχθεισης, παντες προς το ονομα του Χριστου μετετιθεντο, οι μεν δια της
επιγενομενης νοσου χειραγωγηθεντες προς την αληθειαν· οι δε και προφυλακην του
λοιμου, την πιστιν την εις τον Χριστον προβαλλομενοι. Ἔστι δε και αλλα τηι μνημηι
μεχρι του δευρο διασωζομενα του μεγαλου Γρηγοριου θαυματα, απερ φειδομενοι της
απιστουσης ακοης, ως αν μη βλαβειεν οι το αληθες εν τωι μεγεθει των λεγομενων
ψευδος οιομενοι, τοις γεγραμμενοις ου προσεθηκαμεν. Χριστωι δε τωι τοιαυτα δια
των δουλων αυτου τερατουργουντι πρεπει δοξα, τιμη και προσκυνησις, νυν και αει,
και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24


