Chronicon lib. 14
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΧΡΟΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ.
Πoλλοι μεν των εξω φιλολογοι και λογογραφοι ιστορικοι τε και ποιηται και
χρονογραφοι τας των αρχαιων βασιλεων και δυναστων και τας ανεκαθεν
φιλοσοφων και ρητορων τε και των επ' ευγλωττιαι και δεινοτητι λογων και
στωμυλιαι διαθρυλλουμενων πραξεις και ρησεις και μεντοι και τον τρο πον ενιοτε
της τουτων αποβιωσεως δι' υψηγοριας και επι τασεως λογου συγγεγραφοτες ουκ
ευληπτα τε και ευκατα ληπτα και ευκρινη τοις πολλοις τας πραγματειας †ατε δι'
επιδειξιν και κροτον εσθ' οτε και αναρρησιν τουτο δεδρακασιν ηκιστα
πεφροντικοτες τα της αληθειας δογματα και διηγηματα και ανθρωποις ωφελιμα.
ημεις δε παμπαν οι των ενδον ανα ξιοι δουλοι των δουλων του κυριου ημων Ἰησου
Χριστου αμε τοχοι της των εξω φυσιολογιας και τεχνολογιας εξ επιμετρου πελοντες
ου μονον Ἑλληνικων και παλαιων ιστορικων, αλλα και νεων και πολυ
μεταγενεστερων και σεμνοπρεπων ανδρων ελλογιμων εξηγησεις και χρονογραφιας
ιστοριας τε και δι 2 δασκαλιας ψυχωφελεις εντετυχηκοτες ακριβως κατα το ημιν
εφικτον και περιεσκεμμενως εν φοβωι θεου και πιστει χρο νικον, τουτο δη το μικρον
και πανευτελες βιβλιδαριον, εξε θεμεθα τα προς ονησιν εκ πολλων ολιγιστα
συντεινοντα ποσως μετα πονου συλλεξαντες και συνθεντες, ο γε πασαν μεν
αληθειαν ακομψον και ακατασκευον σφοδρα περιεχον δραματουργιαν, αναγκαια δε
πανυ και χρησιμα λιαν οιμαι δι' επιτομης και σαφηνειας εναργεστατης υφηγουμενον
οτι μα λιστα. κρεισσον γαρ μετα αληθειας ψελλιζειν η μετα ψευ δους πλατωνιζειν.
ουχ οταν γαρ ο λογος ρει και εξω των ορων φερεται θαυμαστος εστιν, αλλ' οταν
βραχυς μεν ηι τωι μηκει, πολυς δε τοις ενθυμημασι και εν τωι συντομωι το
απαραλειπτον και ατρεκες εχων των αναγκαιων και ονησι φορων υπο του καιρου
μαλιστα και των βασκανιας και πασης εθελοκακιας απηλλαγμενων ψυχωθεις
ζωτικωτερος αναδειχθη σεται. οι γαρ τοι πνευματικοι τα πνευματικα συγκρινοντες
και ανακρινοντες τε και μεταλλευοντες ως επιστημονες και δοκιμοι τας ιερολογιας
ου λαμπρας και γριφωδεις και τε τορνευμενας λεξεις και συνταξεις εντεχνους και
καλλιεπειας, εν αις το ψευδος πολλακις δια της δεινοτατης μεθοδου και κατασκευης
επικρυπτοντες οι δεινοι και τους απερισκεπτως και αβασανιστως αναγινωσκοντας
εκλανθανοντες επιζητουσιν, αλλα τας αληθειαι λαμπρυνομενας ρησεις, ει και δια
βαρ βαριζουσης και σολοικιζουσης εκφωνουνται γλωττης. ευροις τοινυν ο γε πιστως
και νουνεχως τε και αφθονως αμα και 3 απεριεργως και πασης διπλοης και
ραιδιουργιας ελευθερως εντυγχανων ενταυθα δι' ολιγων τας των ειδωλων ευρεσεις
και ανατροπας εντεχνως και επιτετευγμενως, τας των φιλο σοφων Ἑλληνων
ερεσχελιας και μυθοπλαστιας και θρησκειας ετι και ασυμφωνους τερατολογιας, τας
διαφορων εθνων δο ξας και πολυθεΐας η μαλλον ειπειν αθεΐας και κακονοιας, πως
τε η των μοναχων ηρξατο διαγωγη και ταξις απο του νομου και δια της Χριστου
παναριστου πολιτειας και δι δασκαλιας υψηλοτερα και φαιδροτερα και πλατυτερα
μαλα εικοτως αναπεφηνεν, και αλλα πλειστα και διαφορα σωτη ριαν ψυχων
ευγνωμονων και ορθοδοξων ωδινονται και δι δασκοντα και φωτιζοντα, ου μην δε
αλλα και την εκφυλον και θεοστυγη τε και παμβεβηλον των Μανιχαιων λυσσαν, αφ'
ης ωσπερ εκ τινος λυσσωντος κυνος την αισχιστην τε και κακιστον μετειληφυια
νοσον ανεφυη η των αλιτηριων και κακοσχολων εικονομαχων εμβροντητος αιρεσις,
και οθεν απηρξατο και που κατεληξεν, ητις γε τους προστατας αυτης και συνιστορας
αλλοτριους εκ περιουσιας της ορθοδοξου πι στεως καταστησασα συν τοις ομοφροσιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

αυτων εκδηλως αμα και τα τουτων ληρηματα και βληχηματα της αδεκαστου δι κης
υπευθυνους και ενδικους (ω της απατης και παρα πληξιας των πεφενακισμενων και
ματαιοφρονων) απεφηνε κομιδη και τωι αιωνιωι πυρι παρεπεμψεν, την τε των ατα
σθαλων και κακοφρονων Σαρακηνων καταγελαστον δοξαν και την κτηνωδη ζωην
και μεντοι και την διδασκαλιαν του λαοπλανου ψευδοπροφητου αυτων και οθεν
κακως αναδε δεικται, και προς τουτοις την του γεροντος Θωμα νεωτερι σθεισαν
παιδοπρεπη ματαιοφροσυνην τε και παρανοιαν και την αργαλεαν καταστροφην του
παναθλιου και ταλαιπωρου. 4 και ταυτα μεν αλις. της δε χρονικης πραγματειας την
υπο θεσιν ως εν ταξει τμηματων δια το ευσυνοπτον και ευμνη μονευτον
πεποιηκαμεν. απο μεν γαρ του Ἀδαμ αρξαμενοι και μεχρι της Ἀλεξανδρου τελευτης
ελθοντες εν συντομωι παλιν αναπαλιν απο του Ἀδαμ κατα την αυτην επιχειρησιν και
εννοιαν δι' επαναληψεως τους χρονους της ζωης των εφεξης και τας πραξεις ως
οιον τε δια βραχεων απεμνη μονευσαμεν εως Ἰησου του Ναυη, ειτα παλιν δια συν
τομιας τους κριτας μεχρι του προφητου Σαμουηλ, και ειθ' ουτως αυτικα τους
βασιλεις των Ἰουδαιων απο Σαουλ εως Σεδεκιου και της αλωσεως Ἱερουσαλημ, εν
οις και κατα Ἰουδαιων εκ παροδου δια βραχυλογιας, επειτα δε τους Ῥωμαιων
ηγεμονας, ωσπερ δη και τους παλαι Περσων και Μακεδονων Σελευκων τε και
Ἀντιοχων και Πτολεμαιων εν παρεκβασει διεξελθοντες αρχας και δυναστειας ουτω
και τους Ῥωμαιων εξ Ἑλληνων καταγομενους καθολικους βασιλεας αμα και τας
εργασιας και τους θανατους απο Ἰουλιου Καισαρος μεχρι ∆ιοκλητιανου και
Μαξιμιανου των ανοσιων και χριστομαχων, ευθυς τε Κωνσταντινον τον
ευσεβεστατον και πρωτον βασιλεα των χριστιανων και τους καθεξης εως του
τελευταιου Μιχαηλ υιου Θεοφιλου, οστις μειρακιον βα σιλευσας την ορθοδοξον αυ
παλιν δια συνοδου θειας ανε κηρυξε και κατωρθωσε πιστιν. τελος δε λογου το παν
ακουειν σοφως ημιν ο σοφος εγκελευεται σαφως, ως μη καλλεσι συν ταγματων
προστετηκεναι τον αναγνωσεσι χαιροντα και θελγο μενον, αλλ' αυτωι τωι σκοπωι και
τωι τελει του λογου προ ερεθιζειν το της καρδιας ομμα. η γαρ του λογου κατασκευη
και ποικιλια ταις φιλοκροτοις και φιλοκομψοις καλλιεπειαις 5 οιονει
μεταμορφουμενη λυμαινεται πως τηι προκειμενηι θεω ριαι, κλεπτουσα λεληθοτως την
αισθησιν και προς την κατα νοησιν της υποθεσεως επισκοτουσα τοις εντυγχανουσιν.
εκ λιπαρω δε γε τους εντευξομενους φιλοθεους και φιλολογους υπερευχεσθαι μου
δια τον κυριον του ταπεινου και υπερ λιαν αμαρτωλου τε και αλογου. και ει μεν
χρησιμον και αποδοχης αξιον οφθειη το πανευτελες τουτι δραματουργημα, τωι
παντων αιτιωι των καλων αναθετεον, ει δε παρα το προσηκον ασυναρτητον τε και
περιττον ως εικος δια την αλογιαν ημων ευρεθειη, συγγνωσθειημεν προς της οντως
και αρρητου σοφιας, ετι μην και παρα των τροφιμων ταυ της θεοσοφων και
θεηγορων τε και φερεσβιων, ως ιδιωται παντως ου μονον τωι λογωι, αλλα και τηι
γνωσει. ηδη δε λοιπον συν θεωι της υποθεσεως την αρχην εντευθεν κατα την εμην
ποιησομαι δυναμιν.

6 ΧΡΟΝΙΚΟΝ ΣΥΝΤΟΜΟΝ ΕΚ ∆ΙΑΦΟΡΩΝ ΧΡΟΝΟΓΡΑΦΩΝ ΤΕ ΚΑΙ
ΕΞ ΗΓΗΤΩΝ ΣΥΛΛΕΓΕΝ ΚΑΙ ΣΥΝΤΕΘΕΝ ΥΠΟ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΜΑΡΤΩΛΟΥ
ΜΟΝΑΧΟΥ.
[Βιβλιον Αʹ.]
[αʹ. Περι Ἀδαμ.] Βιβλος γενεσεως ανθρωπων, ηι ημεραι επλασεν ο θεος τον Ἀδαμ κατ'
εικονα και ομοιωσιν αυτου. ο δε Ἀδαμ εγεννησεν υιους τρεις και θυγατερας δυο, τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

Καιν και τον Ἄβελ και τον Σηθ και την Ἀζουραν και την Ἀσουαμ.και ο μεν Ἀδαμ
κατα κελευσιν θεου επεθηκεν ονοματα πασι τοις τετραποδοις και πετεινοις και
αμφιβιοις και ερπε τοις και ιχθυσι και τοις εαυτου τεκνοις. το δε αυτου ονομα και
της γυναικος αυτου αγγελος κυριου ειπεν αυτοις. και ο μεν Καιν ελαβε γυναικα την
πρωτην αδελφην αυτου Ἀζουραν, ο δε Σηθ την δευτεραν Ἀσουαμ. και ο μεν
Ἄβελπαρθενος τε και δικαιος υπηρχε και ποιμην προβατων, εξ 7 ων και θυσιαν τωι
θεωι προσαγαγων και δεχθεις αναιρειται φθονηθεις υπο του αδελφου αυτου Καιν. ο
δε Καιν γεωρ γος τυγχανων και μετα την καταδικην χειρονως βιωσας πρωτος μετρα
και σταθμια και γης ορους επενοησεν. ειτα κτισας εν γηι Ναιν πολιν κατεναντι Ἐδεμ
επωνομασεν αυτην Ἐνωχ εις ονομα του υιου αυτου Ἐνωχ, και εις εν συνελθειν τους
οικειους αναγκασας εις πολεμους εαυτον απησχολει. μετα δε ταυτα της οικιας επ'
αυτον πεσουσης απεθανεν. ο μεν ουν Ἄβελ τα πρωτοτοκα θεωι καθιερων φιλοθεον
μαλλον η φιλαυτον εαυτον συνιστη. οθεν και δια της αγαθης αυτου προαιρεσεως
προσεδεχθη. ο δε Καιν εαυτωι μεν δυσσεβως απονεμων τα πρωτογεννηματα, θεωι δε
τα δευτερα, εικοτως και απεβληθη. φησι γαρ· και εγενετο μεθ' ημερας προσ ηνεγκε
Καιν απο των καρπων της γης. ωστε δια τουτο Καιν ελεγχεται οτι μη τα ακροθινια
των γεννηματων προσ ηνεγκε τωι θεωι, αλλα τα μεθ' ημερας και δευτερα. και ο μεν
Καιν εγεννησε τον Ἐνωχ, ο δε Ἐνωχ τον Γαιδαδ, ο δε Γαιδαδ τον Μαιηλ, ο δε Μαιηλ
τον Μαθουσαλα, και ο Μαθουσαλα τον Λαμεχ· ος και δυο γυναικας αγομενος, Ἐλδαν
και Σελλαν, εγεννησε τον Ἰωβελ και τον Ἰουβαλ και 8 τον Θωβελ. και ο μεν Ἰουβαλ
κατεδειξε ψαλτηριον και κιθαραν, ο δε Θωβελ σφυροκοπιαν χαλκου και σιδηρου, και
ο μεν κιθαρωιδιας και τραγωιδιας εν τοις διαβολικοις επι τηδευμασι προσεπενοησεν,
ο δε ξιφη τε και οπλα χορηγειν εις πολεμους εμηχανησατο. το ουν Καιν γενος μεχρι
του των αξιωθεν μνημης του αριθμου των πατερων αποκρι νεται, ινα μηδε τοις
πρωτοις ειη συνταττομενος μηδε των εξης αφηγουμενος. Το τοινυν· πας ο
αποκτεινας Καιν επτα εκδικουμενα παραλυσει τοιαυτην εχει την λυσιν. εκαστος μεν
τωι εαυτου αμαρτηματι αποθανειται, συ δε ο φονου καταρξας και τοις αλλοις του
αμαρτηματος υφηγητης γενομενος επτα εκδικου μενα παραλυσεις, τουτ' εστιν
επταπλασιως τιμωρηθησηι και παμπολλα. συνηθες γαρ τηι γραφηι τον αριθμον τουτον
επι πολλαπλασιονα κεχρησθαι, και εστιν αδιοριστου πληθους ση μαντικον, ως το·
αποδος τοις γειτοσιν ημων επταπλασιονα. και· στειρα ετεκεν επτα. και· ου λεγω σοι
εως επτακις, αλλ' εως εβδομηκοντακις επτα. το μεν γαρ τελευτησαι των εν βιωι
πονηρων επαγει την καταπαυσιν, το δε ζην εν φοβωι και λυπηι μυριους επαγει τους
συν αισθησει θανατους. τρε μων ουν και στενων ο Καιν ωσπερ δαιμονι κατοχος εν
επι ληψιαι παντα τον εξης αυτου διηγε βιον, τουτο προς το μη αναιρεθηναι υπο τινος
εκ θεου λαβων το σημειον. 9 Περι ου μεντοι και ο μεγας Βασιλειος φησιν· εκδικου
μενα δε, ειτε τα παρα τωι Καιν ημαρτημενα λεγοις, ευρη σεις επτα, ειτε τα παρα του
δικαιου κριτου επ' αυτωι ορι σθεντα, και ουτως ουκ αποτευξηι της εννοιας. εν μεν γαρ
τοις παρα του Καιν τετολμημενοις πρωτον αμαρτημα φθονος επι τηι προτιμησει του
Ἄβελ. δευτερον δολος, μεθ' ου διε λεχθη τωι αδελφωι ειπων· διελθωμεν εις το
πεδιον. τριτον φονος, προσθηκη του κακου. τεταρτον, οτι και αδελφου φονος.
πεμπτον κακον, οτι και πρωτος φονευς πονηρον υποδειγμα καταλιπων τωι βιωι.
εκτον, οτι γονευσι πενθος ενεποιησεν. εβδομον, οτι θεον εψευσατο. ερωτηθεις γαρ·
που Ἄβελ ο αδελφος σου; ειπεν· ουκ οιδα. και ταυτα μεν του Καιν τα επτα
αμαρτηματα. αι δε εις κολασιν αυτωι παρα της θειας δικης επενεχθεισαι τιμωριαι
εισιν αυται· πρωτη κολασις· επικαταρατος η γη απο σου. δευτερα· εργαι την γην.
τριτη· και ου προσθησει δουναι σοι την ισχυν αυτης. τεταρτη μετα της πεμπτης
συνεζευγμενη μαστιξ· στενων και τρεμων εσηι επι της γης. εκτη, ην αυτος απ
εκαλυψεν ο Καιν ειπων· ει εκβαληις με νυν απο σου και απο του προσωπου σου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

κρυβησομαι, η βαρυτατη κολασις ο απο θεου χωρισμος τοις σωφρονουσιν. εβδομη το
μηδε κρυπτεσθαι την τιμωριαν, αλλα σημειωι προδηλωι πασι προ κεκηρυχθαι δια του
στεναγμου και του τρομου. πας ουν, 10 φησιν, ο νυν τον κατα σου φονον
αποτολμησας κακων σε των κατα τον παροντα βιον απαλλαξας την κατα σου
παραλυει τιμωριαν. διο δη φησιν· και εθετο κυριος ο θεος τωι Καιν σημειον του μη
ανελειν αυτον παντα τον ευρισκοντα αυτον. Ὁ δε γε Σηθ πρωτος εξευρε γραμματα
Ἑβραικα και σοφιαν και τα σημεια του ουρανου και τας τροπας των ενιαυτων και
τους μηνας και τας εβδομαδας, και τοις αστροις επεθηκεν ονοματα και τοις πεντε
πλανηταις εις το γνωρι ζεσθαι υπο των ανθρωπων και μονον. και τον μεν πρωτον
πλανητην αστερα εκαλεσε Κρονον, τον δε δευτερον ∆ια, τον δε τριτον Ἄρεα, τον δε
τεταρτον Ἀφροδιτην, τον δε πεμπτον Ἑρμην. μετα δε τον κατακλυσμον Καιναν ο
υιος Ἀρφαξαδ συνεγραψατο την αστρονομιαν ευρηκως την του Σηθ και των αυτου
τεκνων ονομασιαν και των αστερων εν πλακι λιθινηι γεγλυμμενηι. οι γαρ του Σηθ
εγγονοι προμυηθεντες ανωθεν την μελλουσαν γινεσθαι φθοραν των ανθρωπων και
ποιησαντες δυο στηλας, μιαν μεν λιθινην, ετεραν δε πλιν θινην, εγραψαν εν αυταις
τα εκ του παππου αυτων Σηθ εκτεθεντα ουρανια παντα λογισαμενοι οτι, ει μεν δι'
υδατος ο κοσμος καταφθαρηι, η λιθινη στηλη μενει και τα εν αυτηι γεγλυμμενα, ει δε
δια πυρος, η πλινθινη σωζεται πλειον πυρουμενη και τα εν αυτηι γεγραμμενα. ητις
στηλη μετα τον κατακλυσμον εις το Σιριδον ορος εμεινε και εστιν εως αρτι, ως
φησιν Ἰωσηπος. 11 [βʹ. Περι Νεβρωδ.] Μετα δε ταυτα γεγονε τις γιγας τουνομα
Νεβρωδ υιος Χους του Αιθιοπος εκ φυλης Χαμ. ος κτισας την Βαβυ λωνα πολιν και
πρωτος καταδειξας μαγειαν και κυνηγιαν Περσων επρωτευσε, διδαξας αυτους
αστρονομιαν και αστρο λογιαν τηι ουρανιαι κινησει τα περι τους τικτομενους παντα
δηθεν συμβαινοντα. αφ' ων Ἕλληνες την γενεθλιαλογιαν μαθοντες ηρξαντο τους
γεννωμενους υπο την των αστρων κινησιν αναφερειν. ουκουν αστρονομια και
αστρολογια τε και μαγεια απο Μαγουσαιων ητοι Περσων ηρξατο. οι γαρ Περσαι
Μαγωγ υπο των εγχωριων προσαγορευονται. οι γε τον Νεβρωδ λεγοντες
αποθεωθεντα και γενομενον εν τοις αστροις του ουρανου καλουσιν Ὠριωνα. περι ου
φησι Μωυσης οτι· γεγονεν η αρχη της βασιλειας αυτου Βαβυλων και Χαλανη εν γηι
Σενααρ, οθεν εξηλθε Φυλιστιειμ. [γʹ. Περι Κρονου.] Ἐκ δε της φυλης του Σημ και του
Ἀσσουρ, αφ' ου Ἀσσυριοι, της και κρατησασης την Συριαν και την Περσιδα και τα
λοιπα μερη της ανατολης ανεφανη και αλλος τις ανθρωπος γιγαντογενης ονοματι
Κρονος κατα την επωνυ μιαν του πλανητου αστερος. γενομενος δε και ουτος δυ
νατος πανυ και πολλους υποταξας και κυριευσας πρωτος 12 κατεδειξε το βασιλευειν
και κρατειν των αλλων ανθρωπων, και βασιλευσας πρωτος Ἀσσυριας ετη νϛʹ
υπεταξε πασαν την γην Περσιδος αρξαμενος απο της Συριας. εχων δε γυ ναικα
Σεμιραμιν, την και Ῥεαν καλουμενην παρα Ἀσσυριοις, εσχεν υιους δυο και θυγατερα
μιαν, και τον μεν προσηγο ρευσε ∆ια εις ονομα του πλανητου αστερος, τον δε επωνο
μασε Νινον, και την θυγατερα Ἥραν, ην και ελαβεν εις γυναικα Πηκος ο και Ζευς
την ιδιαν αδελφην. [δʹ. Περι Νινου.] Μετα δε Κρονον εβασιλευσε Νινος ο υιος αυτου
ετη νβʹ. ος γε την οικειαν μητερα Σεμιραμιν λαβων εις γυναικα, νομος εγενετο
Περσαις λαμβανειν τας εαυτων μητερας και αδελφας δια το και τον ∆ια λαβειν την
εαυτου αδελφην Ἥραν. ο δε Νινος επικρατης γενομενος της Ἀσσυριας και κτισας εν
αυτηι πολιν μεγιστην σφοδρα σφοδρα, πορειας οδον ημερων τριων, ην και καλεσας
εις ονομα αυτου Νινευη πρωτος εν αυτηι βασιλευει. εξ ου γενους εγενετο και
Ζωροαστρος ο περιβοητος Περσων αστρονομος, ος μελλων τελευταν ηυχετο υπο
ουρανιου πυρος αναλωθηναι, ειπων τοις Περσαις· εαν καυσηι με το πυρ, εκ των
καιομενων μου οστεων λαβετε και φυλαξατε, και ουκ εκλειψει το βασιλειον εκ της
χωρας υμων, εως φυλαττετε τα οστα μου. και ευξαμενος τωι Ὠριωνι υπο 13 αεριου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

πυρος ανηλωθη. και λαβοντες οι Περσαι εκ των τεφρωθεντων οστεων εχουσι
φυλαττοντες εως αρτι. [εʹ. Περι Θουρα.] Μετα δε Νινον εβασιλευσεν Ἀσσυριων
Θουρας τις του νομα ετη λʹ, ον και μετεκαλεσαν Ἄρεα εις ονομα του πλα νητου
αστερος. ωι τινι Ἄρει πρωτην στηλην αναστησαντες οι Ἀσσυριοι και ως θεον μεχρι
του νυν προσκυνουντες κα λουσι περσιστι Βααλ θεον, ο εστιν Ἄρης πολεμων θεος.
ου και ∆ανιηλ μεμνηται ως προσκυνουμενου υπο Περσων και λατρευομενου. [ϛʹ.
Περι Λαμη.] Μετα δε Ἄρεα εβασιλευσε Λαμης ετη κʹ. [ζʹ. Περι Σαρδαναπαλλου.] Μετα
δε Λαμην εβασιλευσε Σαρδαναπαλλος ο μεγας ετη λεʹ και εσφαγη υπο του Περσεως.
οι δε γε κολακες και μιμηται της εκεινου φιλοσαρκιας και γαστριμαργιας τε και
οιστρηλασιας επεγραψαν ως εξ αυτου δηθεν εν τωι ταφωι αυτου τοιαδε· τοσσ' εχω,
οσ' εφυβρισα, εφαγον τε και επιον 14 και μετ' ερωτος τερπνου επολιτευσαμην,
παθοντα δε πολλα και ολβια παντα λελειπται. και γαρ νυν σποδος ειμι Νινου
μεγαλης βασιλευσας. αλλ' ουν γε ψευδως οι γεγραφοτες επεγραψαν τουτο παντως.
ου γαρ εχει ο τελευτησας απερ εφαγε και επιεν, αλλ' εις την δυσωδη φθοραν εκεινα
παντα κεχωρηκεν. εχει δε μονον του παρανομου βιου την δυσ οδμιαν, ητις διηνεκως
την εμπαθη και αθλιαν ψυχη αλ γυνει και ανιαι συνειδυιαν εαυτηι τα κακιστα και
μεμνη μενην ων παρανομως και ακολαστως ο ταλας ειργασατο. [ηʹ. Περι Περσεως.]
Μετα δε Σαρδαναπαλλον εβασιλευσε Περσευς ο υιος Πηκου του και ∆ιος, ος γε
πολεμησας και νικησας τους Λυκαονας και πολιν κτισας εκει και την εαυτου στηλην
στησας εκαλεσεν αυτην Εικονιον εκ του ιδιου απεικονισμα τος. υποταξας δε και τας
αλλας χωρας και προς την Ἰσαυ ριαν και Κιλικιαν ελθων και απο του ιππου
κατελθων και πηξας τον ταρσον του ποδος εν τηι γηι, εν ηι και πολιν κτισας
επωνομασεν αυτην Ταρσον εκ του οικειου ποδος. και ορμησας κατα Ἀσσυριων και
Σαρδαναπαλλον φονευσας υπεταξε και εβασιλευσεν αυτων ετη νγʹ. ος και επ' ονο
ματι αυτου Περσας εκαλεσεν αυτους αφελομενος απο Ἀσσυ ριων την τε βασιλειαν
και την προσηγοριαν. εδιδαξε δε αυτους και την μυσαραν τελετην και μαγειαν της
λεγομενης Μηδουσης, εξ ης και την χωραν αυτων ωνομασε Μηδειαν 15 απο του
μιαρου μαθηματος. εφ' ου και πυρ εκ του ουρα νου κατηλθεν εν Περσιδι, και
θαυμασας, εξ ου και αναψας και κτισας ιερον εθηκεν αυτο εν αυτωι καλεσας τον
ναον πυρος αθανατου. καταστησας δε ανδρας ευλαβεις διακονειν αυτωι και
φυλαττειν ασβεστον εκαλεσεν αυτους μαγους. οπερ εως αρτι εν πολληι τιμηι εχοντες
οι Περσαι πυρσολατρουσι κατα την παραδοσιν του βασιλεως αυτων Περσεως. ουκουν
πρωτη μεν εστιν η των Ἀσσυριων ειτ' ουν Βαβυλωνιων βασιλεια, δευτερα δε η των
Περσων, ομωνυμως Βαβυλωνιοι και Ἀσσυριοι και ουτοι κληθεντες. [θʹ. Περι
Σωστρου.] Μετα δε Περσεα και τους μετα ταυτα χρονους και βασιλεις εβασιλευσεν
Αιγυπτιων πρωτος εκ φυλης Χαμ αν θρωπος τις πανουργος ονοματι Σωστρης ετη κʹ.
ος και πολεμησας Ἀσσυριους υπεταξεν αυτους και τους Χαλδαιους και Περσας εως
Βαβυλωνος, ωσαυτως και την Ἀσιαν και την Ευρωπην και την Σκυθιαν εκπολεμησας
υπεταξεν. εφ' ου ην Ἑρμης ο τρισμεγιστος, ανηρ Αιγυπτιος και θαυμαστος παρ'
Ἕλλησιν εν σοφιαι. [ιʹ. Περι Φαραω.] Μετα δε Σωστρην εβασιλευσε της Αιγυπτου
Φαραω ο και Ναραχω καλουμενος ετη νʹ. αφ' ου παντες οι Αιγυ 16 πτιων βασιλεις
Φαραω προσηγορευθησαν. εν δε γε τοις προειρημενοις του Πηκου ∆ιος χρονοις
αναφαινεται τις επι τα δυτικα μερη εκ φυλης Ἰαφεθ εν τηι χωραι των Ἀργειων
τουνομα Ἴναχος, ος και πρωτος εν εκεινηι τηι χωραι εβασι λευσεν, εν ηι και πολιν εις
ονομα της Σεληνης κτισας εκα λεσεν αυτην Ἰοπολιν. Λιβυη δε η θυγατηρ του Πηκου
∆ιος συναφθεισα τινι ονοματι Ποσειδωνι ετεκε τον Βηλον και τον Ἀγηνορα. και ο
μεν Βηλος απελθων εις Αιγυπτον και λαβων γυναικα ονοματι Σιδα και γεννησας
υιον εκα λεσεν αυτον Αιγυπτον, εξ ου και η Αιγυπτος την επωνυ μιαν ειληφεν, ος
και εν αυτηι εβασιλευσεν. ο δε Ἀγηνωρ επι την Φοινικην ελθων και γυναικα λαβων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

τουνομα Τυρω και κτισας πολιν εις ονομα αυτης, εις ην και εβασιλευσεν, εγεννησε
δε υιους τρεις και θυγατερα μιαν, τον Φοινικα και τον Συρον και τον Κιλικα και την
Ευρωπην, ην Ταυρος ο Κρητης βασιλευς δορυαλωτον ειληφως και προς την Θραι κην
την ιδιαν χωραν απαγαγων παρθενον ουσαν και ευ πρεπη εσχε γυναικα,
προσαγορευσας εκεινα τα μερη εις ονομα αυτης Ευρωπια. μελλων δε τελευταν
Ἀγηνωρ διεταξατο πα σαν ην υπεταξε γην μερισασθαι τους τρεις υιους αυτου. και ο
μεν Φοινιξ λαβων την Τυρον και την αυτης ενοριαν εκαλεσεν αυτην Φοινικην, ο δε
Συρος την επιλαχουσαν αυτωι χωραν ωνομασε Συριαν, αφ' ου Συροι μετωνομασθη 17
σαν οι πρωην Ἰουδαιοι και Παλαιστινοι καλουμενοι, και Συρια η Ἰουδαια κεκληται,
ο δε Κιλιξ το επελθον αυτωι κλιμα εκαλεσε Κιλικιαν, εις το ιδιον ονομα εκαστος τας
χωρας προσαγορευσαντες. Ἐν δε τοις χρονοις της βασιλειας του Φοινικος ην
Ἡρακλης ο Τυριος και φιλοσοφος και της κογχυλης εφευ ρετης. εωριζομενος γαρ επι
το παραλιον μερος της Τυρου ειδε ποιμενικον κυνα εσθιοντα την λεγομενην
κογχυλην. και του ποιμενος νομιζοντος αιμασσειν τον κυνα, λαβων ποκον εριου απο
των προβατων, και εκμαξαντος το κατα φερομενον εκ του στοματος του κυνος, και
βαφεντος του ποκου, προσεσχεν ο Ἡρακλης μη ειναι αυτο αιμα, αλλα βαμματος
προξενον. ο και θαυμασας ως μεγα δωρον τουτο προσηγαγε τωι βασιλει Φοινικι, ος
και μαλλον εκπλαγεις εκελευσεν απο κογχυλης εριον βαφηναι και γενεσθαι αυτωι
περιβολαιον, και ουτω πρωτος φορεσας εκ πορφυρας ιμα τιον, παντες εθαυμασαν
την ξενην ταυτην εσθητα, ην και εθεσπισεν ο Φοινιξ μηδενα των υπο την βασιλειαν
αυτου τολμαν φορειν, ει μητι αυτον και τους μετ' αυτον βασιλευ σοντας της
Φοινικης προς το γνωριζεσθαι τον βασιλεα τωι στρατωι και παντι τωι πληθει εκ της
τοιαυτης εσθητος. πρωην γαρ ουκ εγινωσκον οι ανθρωποι βαπτειν χροιας ιματιων,
οθεν ουδε ραιδιως ο βασιλευς υπο των υπηκοων εγνωριζετο. 18 [ιαʹ. Περι Πελοπος.]
Μετα δε τους χρονους εκεινους και βασιλεας εβασιλευσε της Ἑλλαδος Πελωψ ο
Λυδος, ος και κτισας πολιν εκεισε προσηγορευσεν αυτην Πελοπονησον, αφ' ης και
Πελοπονη σιοι κεκληνται οι Ἑλλαδικοι. [ιβʹ. Περι Κυρου.] Ἐβασιλευσαν τοινυν
Ἀσσυριων Κρονος και Νινος και Σαρδαναπαλλος και οι καθεξης εως Μαροδαχ. ειτα
Να βουχοδονοσωρ, μετα δε Ναβουχοδονοσωρ και Ουλεμαροδαχ και Βαλτασαρ υιον
αυτου και ∆αρειον εβασιλευσε Περσων Κυρος ο Περσης ετη λβʹ και εσφαγη εν
Περσιδι. εφ' ου και Κροισος Λυδων βασιλευς επαρθεις δια το υποταξαι τας πλησιον
αυτου και τας πορρωθεν τοπαρχιας δηλοι Κυρωι, η παραχωρησαι αυτωι την βασιλειαν
Περσων η δεξασθαι την παρουσιαν αυτου εν πολεμωι. ο δε Κυρος ακουσας ταυτα και
πανυ φοβηθεις και θυμωθεις και τους απεσταλμενους παραλογισαμενος και
αποπεμψαμενος ηβουληθη φυγειν επι την Ἰνδικην χωραν. οπερ μαθουσα η γυνη
αυτου λεγει προς αυτον· τι ουτως αθυμεις και απορεις και αβουλητως τουτο πραξαι
θελεις; ο δε φησιν· και τις μοι εις τουτο βουλευσαμενος ετερως ωφελησειεν; και
αποκριθεισα ειπεν 19 αυτωι· επι ∆αρειου του πρωτου μου ανδρος ην τις Ἑβραιος
προφητης ονοματι ∆ανιηλ εκ της αιχμαλωσιας των υιων Ἰσραηλ δυνατος εν εργωι
και λογωι, ον εν πολληι τιμηι ∆α ρειος εχων και βουλευτην μεγαλως ηυδοκιμει· οστις
γεγηρα κως αρτι εις την Ἰνδικην ιδιαζει χωραν. ου και αυτος επακουσας της βουλης
καλως ποιησεις. και τουτο Κυρος ακουσας επεμψεν ευθυς τους μεγιστανας αυτου
προς αυτον, ινα μετα τιμης αυτον αγαγωσιν. φιλει γαρ εν αναγκαις πολλακις τα
γυναια σπουδαιοτεροις κεχρησθαι των ανδρων μηχανημασι και ταις προς θεον
καταφυγαις γνησιωτερον απτεσθαι και θερμοτερον. ο δε Κροισος μετα την επανοδον
των υπ' αυτου προς Κυρον αποσταλεντων επεμψεν εις το μαντειον ανδρας πιστους
ερωτησαι δια του μιερεως την Πυθιαν, ει εξελθων κατα Κυρου νικησει τουτον. και
εισ ελθων ο μιερευς και ευξαμενος ελαβε χρησμον παρα της Πυθιας ουτως· Κροισος
Ἅλυν ποταμον διαβας μεγαλην αρχην καταλυσει, ονπερ και γραψας εν χαρτηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

δεδωκε τοις αποσταλεισι προς Κροισον. του δε θειου ∆ανιηλ ελθοντος προς Κυρον,
ειπεν αυτωι Κυρος· λεγε μοι, σοφωτατε, ει νικω Κροισον τον αρπαγα και
υπερηφανον. και φησι ∆ανιηλ· θαρσει, οτι νικαις τον Κροισον και λαμβανεις αυτον
αιχμαλωτον. περι σου γαρ ειπεν Ἡσαΐας ο προφητης· ουτω λεγει κυριος τωι χριστωι
Κυρωι, ου εκρατησα της δεξιας επ ακουσαι εμπροσθεν αυτου εθνη, και ισχυν
βασιλεων διαρ 20 ρηξω. αυτος οικοδομησει την πολιν μου και την αιχμαλω σιαν του
λαου μου επιστρεψει, ειπε κυριος Σαβαωθ. ο δε Κυρος ακουσας ταυτα επεσε προς
τους ποδας ∆ανιηλ φα σκων· ζηι κυριος ο θεος σου. εγω απολυσω τον Ἰσραηλ εκ της
γης μου, ινα λατρευσωσι τωι θεωι αυτων εν Ἱερουσαλημ. και οπλισαμενος
παρεταξατο Κροισωι. ο ουν Κροισος ακου σας του χρησμου την αποκρισιν ωρμησε
κατα Κυρου μετα πολλης δυναμεως, και διαβας τον Ἅλυν ποταμον και συμ βαλων
τωι Κυρωι χειμωνος οντος μεγαλου ηττηθη. ηβουληθη δε φυγειν μετα του λαου
αυτου, και του ποταμου πλημ μυρουντος ουκ ηδυνηθη περασαι. τουτου ενεκεν
εληφθη αιχμαλωτος, και απωλετο τα πληθη αυτου χιλιαδες υʹ, τους δε
περιλειφθεντας εξ αυτων ελαβεν αιχμαλωτους ο Κυρος. τον δε Κροισον αναρτησας
επι ξυλου δεδεμενον και θριαμ βευσας αυτον τωι στρατωι αυτου καταγαγων και
απαγαγων εν Περσιδι θανατωι παρεδωκε τον τα αλλοτρια και υπερ δυναμιν
εφιεμενον και εαυτον και τα ιδια προσαπολεσαντα δια πολλην απληστιαν, τους δε
υιους Ἰσραηλ παντας ευθεως μετα Ζοροβαβελ απελυσεν εν Ἱερουσαλημ. και ουτω
των Λυ δων κατελυθη η βασιλεια υπο Κυρου διαρκεσασα ετεσι σλβʹ. [ιγʹ. Περι
Καμβυσου.] Μετα δε Κυρον εβασιλευσε ∆αρειος υιος αυτου ο και Καμβυσης ετη ηʹ. 21
[ιδʹ. Περι Ἀρταξερξου του Μνημονος.] Μετα δε Καμβυσην εβασιλευσεν Ἀρταξερξης ο
Μνημων λεγομενος ετη κʹ. εφ' ου ην τις εν Ἰταλιαι ιθυνων επαρχιαν μιαν ονοματι
Παλας, ος κτισας οικον μεγαν πανυ, οιον ουκ ειχεν η περιχωρος εκεινη, εκαλεσεν
αυτον Παλατιον. εξ ου το βασιλικον κατοικητηριον παλατιον προσαγορευεται. [ιεʹ.
Περι Ῥωμου και Ῥημου.] Μετα δε ταυτα εβασιλευσε Ῥωμος ο κτισας την Ῥωμην και
Ῥημος ο αδελφος αυτου. οιτινες ανενεωσαν και προσωι κοδομησαν το λεγομενον
Παλατιον τον βασιλικον του Πα λατιου οικον, και ναον μεγιστον τωι ∆ιι κτισαντες
επωνο μασαν αυτον Καπετωλιον Ῥωμης, ο εστι ρωμαιστι κεφαλη της πολεως. εν δε
τωι βασιλευειν εις εχθραν ελθοντες, και φονευσας Ῥωμος τον Ῥημον εβασιλευσε
μονος. ειτα πληρωσας τα τειχη και κοσμησας την πολιν και τωι Ἄρει ναον κτισας και
εν τωι Μαρτιωι μηνι τουτον εγκαινισας εκαλεσε και τον μηνα Μαρτιον τον πριν
λεγομενον Πριμον, ο εστιν Ἄρεως, ηνπερ εορτην οι Ῥωμαιοι κατ' ετος επιτελουντες
ονομαζουσι την ημεραν της πανηγυρεως Μαρτις εν Καμπωι. εκτισε δε και ιππικον
θελων διασκεδασαι το πληθος του δημου των Ῥωμαιων, οτι στασιαζοντες
επηρχοντο αυτωι δια τον φονον του αδελφου. και επετελεσε πρωτος ιπποδρομιον εν
Ῥωμηι εις εορτην, φησιν, του Ἡλιου και εις τιμην των τεσσαρων στοιχειων, γης,
αερος, πυρος τε και υδατος, και 22 προσηγορευσε το μεν πρασινον, το δε λευκον, το
δε ρουσιον, το δε βενετον, υποθεμενος αυτοις ως ευτυχως οι των Περ σων βασιλεις
φερονται προς τους πολεμους τιμωντες τα τεσ σαρα ταυτα στοιχεια. και λοιπον οι
την Ῥωμην οικουντες εις τα μερη ταυτα διαμερισθεντες και αντιποιουμενοι εκαστου
στοιχειου και εν τουτοις ασχολουμενοι και αμιλλωμενοι, εδοκει μικρον τον
στασιασμον παυσαι. αλλ' ομως, ει και ταυτα Ῥωμος επενοησεν, ουκ επαυσατο πασα η
πολις Ῥωμη σειομενη και οι δημοι αυτης κατ' αυτου στασιαζειν εξοτε τον ιδιον
αδελφον ανειλεν. οθεν απορησας και εις το μαντειον απελθων και επερωτησας, δι'
ην αιτιαν ο διηνεκης γινεται σεισμος, ερρηθη αυτωι παρα της Πυθιας ουτως· ει μη
συγ καθισηι σοι ο αδελφος σου εν τωι βασιλικωι θρονωι, ου μη παυσηι του σειεσθαι η
πολις εν ταις ημεραις σου, ουτε ο δημος ησυχασει του στασιαζειν. και ποιησας
χρυσουν στηθαριον εκτυπωμα του αδελφου αυτου και θεις εν τωι θρονωι, ενθα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

εκαθητο πλησιον ο αδελφος αυτου ζων, επαυ σεν ο σεισμος αυτικα και ησυχασεν η
δημοτικη ταραχη. και ουτως εβασιλευσεν, συγκαθημενου αυτωι του χρυσου εκτυπω
ματος του αδελφου αυτου Ῥημου, και ει τι δ' αν εκελευσε θεσπιζων ελεγεν ως αφ'
εαυτου και του αδελφου αυτου· εκελευσαμεν, εθεσπισαμεν. Ὁ αυτος ουν Ῥωμος και
τα λεγομενα Βρουμαλια επε νοησε δια τοιαυτην αιτιαν. φασι γαρ αυτον και τον αδελ
23 φον αυτου διδυμους εκ πορνειας τεχθηναι και ριφηναι εν αλσωδει τοπωι και υπο
τινος αγροικικης γυναικος προβατα νεμουσης ευρεθεντας ανατραφηναι. ονειδος δε
υπηρχε παρα Ῥωμαιοις το εξ αλλοτριων εκτρεφεσθαι τινα. διο και εν τοις
συμποσιοις εκαστος το ιδιον βρωμα και πομα κομιζων και εις το κοινον τα παντα
παρατιθεμενοι ησθιον το ονειδος εκ φευγοντες μη ακουειν αλλοτριοφαγοι. ου δη
χαριν επενοησε Ῥωμος τα Βρουμαλια ειρηκως αναγκαιον ειναι τρεφειν τον βασιλεα
την εαυτου συγκλητον ως εντιμους εν τωι χειμωνι, οταν ηρεμουσιν εκ του πολεμου,
και ηρξατο καλειν τους απο του αλφα εχοντας ονομα και ακολουθως εως του ˉω,
κελευσας και την συγκλητον καλειν τωι αυτωι σχηματι και εκτρεφειν τον στρατον
απαντα. οθεν οι στρατιωται εις τους οικους απιοντες των καλεσαντων αυτους επ'
αριστωι αφ' εσπερας ηυλουν και εχορευον προς το γνωναι παντας οτι παρ' αυτωι
αυριον τραφησονται. τουτο ουν πεποιηκε Ῥωμος, ως ειρηται, προς το απαλλαγηναι
της υβρεως εαυτου, κα λεσας το ονομα του αριστου εκεινου Βρωμαλιουμ, ο εστι
ρωμαιστι εκ των αλλοτριων τραφηναι. η δε θεια δικη τουτον μετα ταυτα δια την του
αδελφου αναιρεσιν μετηλ θεν, και αυτος αναιρειται μεληδον κατατμηθεις εν τωι της
Ῥωμης βουλευτηριωι βασιλευσας ετη λζʹ. [ιϛʹ. Περι Μαλιου.] Μετα δε Ῥωμον συνεβη
την Ῥωμην υπο υπατων διοικεισθαι και στρατηγων ετη υξϛʹ. εξ ων γεγονε τις στρα
24 τηγος ονοματι Μαλιος, και φθονηθεις δια την ανδρειαν αυτου υπο τινος
συγκλητικου τουνομα Φευρουαριου, παρε σκευασε τους συγκλητικους εκδιωξαι της
πολεως τον Μαλιον. ειτα επελθοντες οι Γαλλοι παρελαβον νυκτος την Ῥωμην και
πολλους κατεσφαξαν τηι εικαδι του λεγομενου Σεξτιλιου μηνος. οι δε συγκλητικοι
γνοντες την παραληψιν της πο λεως και φυγοντες προσκαλουνται παλιν μετα
παρακλησεως τον στρατηγον Μαλιον εις επικουριαν. ος και συναγαγων πληθος
στρατου και παραλαβων τους Γαλλους ανειλε παντας. και κρατησας αυθις της
Ῥωμης ο Μαλιος και λυπηθεις δια την παραληψιν αυτης εν τωι Σεξτιλιωι μηνι
εκολοβωσε τας ημερας του μηνος ως δυστυχους γενομενου τηι Ῥωμηι, απο χαραξας
το ονομα αυτου μηκετι λεγεσθαι ουτως. κατασχων δε τον εχθρον αυτου
Φευρουαριον και αφελομενος αυτου τα υπαρχοντα και γυμνον αποδυσας και
περιειλησας ψια θιον θρυινον και σχοινιον περιζωσας εκελευσε τοις ραβδου χοις
τυπτειν αυτον και λεγειν· εξελθε Φευρουαριε. και ουτως ατιμως εκβληθεις της
Ῥωμης ανηιρεθη, τον δε Σεξ τιλιον μηνα Φευρουαριον εκαλεσεν ως αξιου οντος του
δυστυχους μηνος το ονομα Φευρουαριου καλεισθαι. [ιζʹ. Περι Χοου.] Μετα δε τον
προειρημενον Ἀρταξερξην βασιλεα Περσων εβασιλευσε Χοος ο υιος αυτου, ος
πολεμησας Αιγυπτον παρ 25 ελαβεν αυτην πασαν και απωλεσεν, βασιλευοντος των
Αιγυ πτιων τοτε Νεκταναβω του ποιησαντος λεκανομαντειαν και γνοντος την
παραληψιν της Αιγυπτου. εφυγε δε μονος εις Μακεδονιαν αλλαξας την βασιλικην
εσθητα, και δη φαντα σιας τινας και μαγειας Αιγυπτιακας ενδεικνυμενος και προ
αγορευων τα μελλοντα γνωριμος εντευθεν Φιλιππωι και Ὀλυμ πιαδι γυναικι αυτου
γινεται και εισοικιζεται. και ουτω δια μαγγανειας Ὀλυμπιαδι μιγνυμενος ετεκε τον
Ἀλεξανδρον. [ιηʹ. Περι Φιλιππου.] Της δε Μακεδονιας βασιλευσαντος Φιλιππου ετη
κʹ και την Θεσσαλιαν υποταξαντος, εν ηι και πολιν κτισας εκα λεσεν αυτην
Θεσσαλονικην. [ιθʹ. Περι του Μακεδονος Ἀλεξανδρου.] Μετα δε Φιλιππον
εβασιλευσε της Μακεδονιας Ἀλεξαν δρος ο υιος αυτου, εφ' ου και ∆αρειος Ἀρσαμου
μετα Χοον βασιλευων κατεκυριευσε παντων. τωι δε τεταρτωι ετει της βασιλειας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

αυτου εξανεστησεν ο θεος τοις Ἀσσυριοις και Περσαις και Μηδοις και Παρθοις
Ἀλεξανδρον τον Μακεδονιας βασιλεα, ος καθοπλισαμενος κατα ∆αρειου βασιλεως
Περσων και ελθων εις Βυζου πολιν της Ευρωπης και κτισας εκεισε τοπον, εν ωι και
τον λαον αυτου στρατηγησας εκαλεσεν 26 αυτον Στρατηγιν. κακειθεν απαρας ολιγον
και αντιπερασας και τωι λαωι αυτου διανειμας χρυσον πολυν και τον τοπον
Χρυσοπολιν επονομασας ωρμησεν ως παρδαλις μετα πολλης δυναμεως επι τας της
ανατολης χωρας και πολεις, και την Τυρον παραλαβων πρεσβεις απεστειλε προς
Ἰουδαιους αιτουμενος κατα Περσων συμμαχιαν. οι δε μη καταδεξαμενοι ∆αρειον
δεδοικοτες ως υποχειριοι και συνθηκας εχοντες μη πολεμειν αυτωι, θυμωθεις
Ἀλεξανδρος επηιει τηι Ἰουδαιαι. ο δε αρχιερευς Ἰαδδους την ιερατικην εσθητα
περιθεμενος κατα θειαν αποκαλυψιν προς εκπληξιν και πιστωσιν Ἀλεξαν δρου
εξηλθεν εις απαντησιν αυτου. Ἦν γαρ ο αρχιερευς επι του παλαιου τοιαυτηι στοληι
κοσμουμενος. ποδηρη μεν ημφιεννυτο, τουτ' εστιν ιματιον περικεχρυσωμενον απο
κεφαλης μεχρι ποδων, και ζωνηι περιε ζωννυτο εκ πορφυρας και βυσσου και
υακινθου και χρυσου πεποικιλμενηι και περικεκαλλωπισμενηι. περι δε τα κρασπεδα
ροΐσκους ειχεν ερραμμενους και αναμεταξυ αυτων χρυσους κωδωνας. και εποιησαν,
γαρ φησιν, κατωθεν του υποδυτου λωματα ως εξανθουσης ροας εξ υακινθου και
πορφυρας και κοκκινου και βυσσου κεκλωσμενης, και ποιησαντες κωδωνας εκ
χρυσιου καθαρου επεθηκαν αυτους ανα μεσον των ροΐ σκων επι τα λωματα του
υποδυτου κυκλωι. επενδυετο δε και αλλον χιτωνα εκ βυσσου και υακινθου και
πορφυρας και κοκκινου και χρυσου και παντοιων χρωματων περιωρα 27 ισμενον και
καθυφασμενον και μεχρι των μηρων κατερχο μενον και ζωνηι ομοιαι τηι πρωτηι
κατασφιγγομενον, οπερ επωμις και εφουδ προσηγορευετο. διο και Ἀκυλας επενδυμα
αυτο κεκληκεν, εν ωι και επεπορπουν σαρδονυχες καθ' εκα τερον των ωμων χρυσιωι
δοκιμωι περιεχομενοι, και αλλοι ιβʹ λιθοι μεγεθει και καλλει διαφεροντες και
ανθρωποις δυσ ποριστοι, οιτινες επι στιχων δʹ εκατερωθι προσκειμενοι και ωσ αυτως
χρυσωι διακρατουμενοι και τριαδα λιθων τους στιχους εχοντα θαυμασιον τι χρημα
τοις ορωσιν εξεφαινοντο. ο μεν γαρ πρωτος στιχος ειχε σαρδονυχα, τοπαζιον,
σμαραγδον, ο δε δευτερος ανθρακα, ιασπιν, σαπφειρον, ο δε τριτος λιγυριον,
αμεθυστον, αχατην, ο δε τεταρτος χρυσολιθον, ονυχιον, βη ρυλλιον, και εν πασι
τουτοις πατριαρχων εγκεκολαπτο τα ονο ματα, εκαστου λιθου ιδιον εχοντος ονομα
φυλαρχου. συνην δε τωι εφουδ περιτμημα σπιθαμης μεν το μηκος και σπιθαμης το
ευρος τετραγωνον περι το στηθος, τοις αυτοις δε οις και το εφουδ καλλεσι
διηνθισμενον, οπερ δη και αυτο εβραιστι μεν εφουδ και φωεσσιν ωνομαζετο,
ελληνιστι δε λογιον και δη λωσις προσηγορευετο, δι' ου ο θεος μελλουσι πολεμειν
νικην προδηλον προελεγεν. τοσαυτη γαρ εκ των εν αυτωι λιθων απ εστιλβεν αυγη,
μηπω της στρατειας κεκινημενης, και μαλιστα 28 του αδαμαντιου λιθου σημασιας
ποιουντος, ως τωι πληθει τυγχανειν γνωριμον το παρειναι τον θεον εις επικουριαν
αυτοις. εν μεσωι γαρ ειχεν ωσπερ αστερα ολοχρυσον και εκατερωθεν αυτου
σμαραγδους εχοντας ανα εξ εγγεγραμ μενας τας δωδεκα φυλας του Ἰσραηλ, εν δε τωι
μεταξυ των δυο σμαραγδων λιθον αδαμαντα. ηνικα γουν εμελλεν ο ιερευς επερωταν
τον θεον, εδεσμει αυτο εν τηι επωμιδι κατα μεσον του στερνου και υποτιθων τας
χειρας υποκατωθεν ευρισκετο εξηπλωμενον ταις παλαμαις αυτου καθαπερ πυξιον.
οθεν φησιν ο Σαουλ προς τον ιερεα βουλομενος εις τον πο λεμον θαττον
παραταξασθαι· συναγαγε τας χειρας σου και αρον το εφουδ. και ουτω λοιπον
αφορων εις το εφουδ ηρωτα τον θεον το ερωτημα προσεχων ακριβως τε και μαλλον
εις τον αδαμαντα λιθον, ος εναλλαττων την χροιαν εκ θειας μεταβολης και
αλλοιωσεως εδηλου προφανως τα τωι λαωι εσομενα. μελας μεν γαρ γινομενος
θανατον, ερυθρος δε σφα γας, λευκος δε διαλλαγην του θεου προεσημαινεν. και προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

τουτοις ησαν και γραμματα εκ χαλκου καθαρωτατου πεποιη μενα και εκτετυπωμενα
εκαστου στοιχειου του παρ' Ἑβραιοις αλφαβητου, απερ δη προσαγων ο ιερευς τωι
κυριωι και επι τιθων εν τωι εφουδ και ουτω διερωτων, ευθυς ανωρθουντο θειαι
κινησει τα στοιχεια δηλουντα σαφως την επινευσιν του 29 θεου η την ανανευσιν.
οιον, ει μεν ην το ερωτημα και το πραγμα κατα γνωμην θεου, ανωρθουντο μονα τα
δηλουντα το ναι, ει δε παρα γνωμην αυτου ετυγχανεν, ανωρθουντο μονα τα
σημαινοντα το ου. ωσαυτως γε και επι των αλλων αποκρισεων του κυριου των δια
των δηλων γινομενων προ δηλως και διαφορως συνεβαινεν, ει γε παντως ευδοκιμοι
αυτωι υπηρχον· ει δε ωργισμενος ην αυτοις, ουδεν αυτοις δια των δηλων τουτων
απεκρινατο ουτε μην δια θειων απο καλυψεων η προφητειων. οθεν φησιν· ειδε
Σαουλ την παρεμβολην των αλλοφυλων και εφοβηθη, και εξεστη η καρδια αυτου
σφοδρα, και επηρωτησε δια κυριου, και ουκ απεκριθη αυτωι κυριος και εν τοις
ενυπνιοις και εν τοις δηλοις και εν τοις προφηταις, και ουκ απεκριθη αυτωι. και τοτε
ειπε Σαουλ τοις παισιν αυτου· ζητησατε μοι γυ ναικα εγγαστριμυθον. επι δε την
κεφαλην εφορει τελαμωνα χρυσονημον ητοι μιτραν και κιδαριν λεγομενην, εν ηι
πεταλον χρυσουν επεκειτο προς το μετωπον αυτου, εν ωι γραμμασιν ιεροις του θεου
η προσηγορια εντετυπωτο, καθως αυτος εδηλωσε την θειαν ονομασιαν ταυτην προς
Μωυσεα λεγων· εγω ειμι ο ων. τουτο δε παρ' Ἑβραιοις αφραστον μεν ονο μαζεται,
απειρηται γαρ αυτοις τουτο δια γλωσσης προφερειν, γραφεται δε δια των τεσσαρων
στοιχειων, οθεν και τετρα γραμμον αυτο λεγουσιν, καλουσι δε αυτο Σαμαρειται μεν
30 ιαβε, Ἰουδαιοι δε αεια. της ουν ιερατικης εσθητος η τετρα ριθμος χροια συμβολον
των τεσσαρων ετυγχανε στοιχειων, εξ ων τα παντα συνεστηκεν, απερ ο αρχιερευς
μυστικως τε και συμβολικως περιβαλλομενος και εις τα αγια εισερχομενος δι' αυτων
υπερ του κοσμου τον του παντος δημιουργον τε και κυριον εξιλεουτο. η μεν γαρ
βυσσος αντι της γης, η δε υακινθος αντι του αερος, η δε πορφυρα αντι του υδατος, το
δε κοκκινον αντι του πυρος. και ησαν αλλα μεν τα φαινομενα, αλλα δε τα νοουμενα.
και μεντοι και η σκηνη του μαρτυριου ενδοθεν και εξωθεν χρυσιωι περικεκαλυμμενη
τον οροφον ειχεν εξ υφασματων ποικιλων και εκ διαφορων κατασκευασμενων
χρωματων. το μεν γαρ ην αλουργον, το δε ροδοειδες η κοκκοβαφες, το δε υακινθωι
προσεοικος, η δε βυσσος την λευκην ειχε χροιαν. απερ δη των τεσσαρων ην
στοιχειων, ως εφην, αινιγματα. ο μεν γαρ υακινθος τωι αερι προσεοικεν, το δε
ροδοειδες η κοκκοβαφες τωι πυρι, το δε αλουργον δηλοι την θαλασσαν (εκεινη γαρ
τρεφει την κοχλον, εξ ης το τοιουτον γινεται χρωμα), η δε βυσσος την γην· εκ
ταυτης γαρ φυεσθαι λεγεται. ο μεντοι θεος τοις ιερευσι παντοδαπον περιτεθεικε
κοσμον τον μεν λαον κατα πληττοντα τωι διαφορωι του σχηματος, αυτους δε τους
ιερεας διδασκοντα, οπως χρη την ψυχην ωραΐζειν και τον της αρετης αυτηι κοσμον
περιτιθεναι. 31 Ουτω τοινυν και μετα τοιαυτης στολης τε και δοξης μετα των
λοιπων ιερεων και του πολιτικου πληθους ιερο πρεπη και διαφερουσαν των αλλων
εθνων ποιησαμενος ο αρχιερευς την υπαντησιν εις τοπον επισημον εστη, ενθα
μαλιστα η περικαλλης του ναου προσοψις εξεφαινετο. και το μεν πληθος πορρωθεν
ιδων ο Ἀλεξανδρος εν λευκαις στολαις, τους δε ιερεις προεστωτας εν βυσσιναις μετα
πολλης ευταξιας και σεμνοτητος, τον δε αρχιερεα εν υακινθωι και διαχρυσωι κοσμωι
και επι της κεφαλης την κιδαριν εχοντα και το χρυσουν επ' αυτης ελασμα, ωι το του
θεου ονομα επεγεγραπτο, καθως ειρηται, και επι τηι ξενηι θεαι κατα πλαγεις ο
Ἀλεξανδρος και απο του αρματος ευθυς κατα πηδησας και προσελθων μονος
προσεκυνησε το θειον ονομα και τον αρχιερεα ησπασατο· ον παντες οι Ἰουδαιοι μιαι
φωνηι συν τωι αρχιερει γνησιως αντησπασαντο. των δε γε της Συριας βασιλεων και
των λοιπων καταπλαγεντων και διε φθαρθαι την διανοιαν Ἀλεξανδρου
υπειληφοτων, και Παρ μενιωνος του στρατηγου μαλλον θαυμασαντος και αγανακτη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

σαντος διοτι καθαπερ τις των υπηκοων πεσων προσεκυνησεν, ειπεν Ἀλεξανδρος· ου
τον αρχιερεα προσεκυνησα, αλλα τον υπ' αυτου θεον τιμωμενον καμοι την βοηθειαν
κατα των εναντιων υποσχομενον. ηνικα γαρ την κατα Περσων διε νοουμην
στρατειαν και ουκ ετολμων δια το μεγεθος της δυναστειας αυτων, ωφθη μοι κατ'
οναρ κατα το σχημα τουδε του αρχιερεως ο θεος και θαρρειν μοι παρεκελευσατο και
της προθυμιας σπουδαιως εχεσθαι λεγων· εις σε καταληξω την Περσων δυναστειαν.
διο τουτον θεασαμενος εν τοιαυτηι στοληι και της κατα τους υπνους υπομνησθεις
οψεως εικοτως προσεκυνησα. και ταυτα ειπων προς τον οικειακον Παρ 32 μενιωνα
και τον αρχιερεα δεξιωσαμενος, των ιερεων παρ επομενων, εις την πολιν
Ἱερουσαλημ παρεγενετο μετα πολλης της υπο των Ἰουδαιων δεχθεις ευφροσυνης. οι
δε γραμμα τεις την βιβλον του ∆ανιηλ προσκομισαντες την προφητειαν αυτωι
διηρμηνευον, ην ο προφητης προηγορευσεν, ως δειν τινα των Μακεδονων την
βασιλειαν Περσων χειρωσασθαι. ος επι τουτωι μαλλον ησθεις και περιχαρης
γενομενος και επι το ιερον ανελθων θυει μεν τωι θεωι κατα την του αρχ ιερεως
υφηγησιν, αυτον δε τον αρχιερεα και παντας τους ιερεις αξιοπρεπως τιμησας και
λαμπροις και μεγιστοις ανα θημασι τον ναον διακοσμησας κατα Περσων εκινησεν.
Ἰου δαιων δε τινας προς συμμαχιαν λαβων, εν οις υπερεχων ην τις ονοματι
Μοσομαχος αριστος κατα ψυχην και τοξοτης ευστοχωτατος, ος βαδιζοντων αυτων
κατα την επι Βαβυλωνα οδον, και μαντεως τινος ορνιθευομενου και παντας επεχον
τος, ηρωτησε την αιτιαν της παραμονης του λαου. και αποκριθεις ο μαντις δεικνυων
τον ορνιν λεγει· εαν μεν ασαλευτος μεινηι, προσμενειν συμφερει πασιν, εαν δε ανα
στας εις τουμπροσθεν πετηται, προαγειν, ει δε οπισθεν, αναχωρειν αυθις. και ταυτα
Μοσομαχος ακουσας παρα του μαντεως και λαθρα τοξον ελκυσας βαλλει τον ορνιν.
εφ' οις ο μαντις χαλεπηνας και οι τηι πλανηι ταυτηι δεδουλωμενοι, λαβων εις χειρας
νεκρον τον ορνιν τοιαδε εφη· τι μοι 33 μεμφεσθε, κακοδαιμονες; πως γαρ ουτος μη
την εαυτου σω τηριαν προγινωσκων το υμετερον συμφερον προανηγγειλεν; ει γαρ
ηδυνατο προειδεναι το μελλον, ουκ αν εις τον τοπον τουτον ηλθε φοβουμενος μη
τοξευσας αυτον αποκτεινηι Μο σομαχος. και ταυτα ειποντος αυτου κατηισχυνθησαν
σφοδρα. ο δε Ἀλεξανδρος αντιπαραταξαμενος ∆αρειωι εν Ἰσοπολει της Κιλικιας και
τουτον χειρωσαμενος και πολλους συν αυτωι κατασφαξας παρελαβε πασαν την
βασιλειαν αυτου και πασαν την Περσων και Μηδων και Παρθων και Βαβυλωνιων
χωραν και μεντοι και τα Ἰνδικα μερη παντα και τα βασιλεια αυτης διχα της
βασιλειας Κανδακης της χηρας βασιλευουσης των ενδοτερων Ἰνδων, ητις και
συνελαβεν αυτον ουτως. Ἔθος γαρ ειχεν ο Ἀλεξανδρος μετα των πεμπομενων υπ'
αυτου πρεσβευτων προς τους εναντιους βασιλεις συν εισερχεσθαι σχηματι
στρατιωτου και οραν οποιος εστιν ο βα σιλευς εκεινος. η ουν Κανδακη τουτο
μαθουσα περιειργα σατο, οποιας εστι θεας και τι εχει συσσημον, και μαθουσα οτι
χθαμαλος εστιν οδοντας εχων μεγαλους και φαινομενους και τον ενα μεν οφθαλμον
γλαυκον, τον δε ετερον μελανα, παρεσημειωσατο καθ' εαυτην ταυτα. και δη
εισελθοντα προς αυτην αμα τοις πεμφθεισι παρ' αυτου πρεσβευταις και γνω ρισασα
εκ των συσσημων συνεσχεν αυτον λεγουσα· Ἀλε ξανδρε βασιλευ, τον κοσμον
ελαβες, και γυνη σε παρελαβεν. ο δε ειπεν αυτηι· δια το πανουργον και περιεργον της
φρο νησεως σου αβλαβη σε και τους υιους σου και την βασι λειαν σου διαφυλαξω
και ληψομαι σε γυναικα. ην και λαβων 34 και εις Αιγυπτον ελθων και την μεγαλην
Ἀλεξανδρειαν εις το ιδιον κτισας ονομα παλιν υπεστρεψεν εις Βαβυλωνα, εν ηι και
τελευται υπαρχων ετων λβʹ, βασιλευσας ετη ιβʹ. Πολλα μεν ουν και αλλα μυρια
τροπαια και δυσδιηγητα και λογον υπερβαινοντα ειργασατο. και δια τουτο πτηνην
παρδαλιν ο προφητης αυτον προβλεπει, το ταχος και σφο δρον και το πυρωδες και
το αφνω διαπτηναι την οικου μενην μετα τροπαιων και νικης προυπεμφαινων.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

λεγεται δε οτι και φιλοσοφου τινος ηκουσεν ειποντος, οτι απειροι κοσμοι εισιν· και
μεγα στεναξας εφη· ει απειρων οντων μηδε ενος εγω κεκρατηκα. ουτως ην
μεγαλοφρων μεγαλο ψυχος τε και γενναιος. οθεν και πανταχου ᾔδετο και εθαυ
μαζετο μαλιστα δια την σωφροσυνην αυτου και συνεσιν και πολλην αγχινοιαν τε
και φιλοσοφιαν. Ἀριστοτελει γαρ μα θητευθεις πασαν λογικην επιστημην εις ακρον
επαιδευθη. πολεμικωτατος δε και τολμηροτατος υπαρχων και ιδων ομω νυμον
αυτου νεανισκον τινα δειλως μαχομενον ειπε προς αυτον· η τον τροπον αλλαξον, η
την κλησιν. επει ουν σωφροσυνηι πολληι διεκοσμειτο εκδηλοτεραν πασιν εποιησε 35
ταυτην μετα την νικην. και γαρ αιχμαλωτους λαβων τας θυγατερας ∆αρειου
μαρτυρουμενας εχειν καλλος αξιοθαυ μαστον ουδε προσιδειν ηξιωσεν, αισχρον και
λιαν ατοπον τε και καταγελαστον ειναι φησας τον ανδρας ανδρειως χειρω σαμενον
υπο γυναικων αθλιως ηττηθηναι. Ὅς γε και μεχρι των ενδοτατων Ἰνδων και του κυ
κλουντος πασαν την γην ωκεανου μεγαλου ποταμου και της μεγιστης νησου των
Βραχμανων φθασας, ων και τον θαυ μασιον και υπερ ανθρωπον βιον και την εις τον
παντων θεον ευσεβειαν τε και λατρειαν μεμαθηκως εξεπλαγη πανυ και ηγασθη της
των ανδρων εκεινων ακροτατης φιλοσοφιας. εν ωι τοπωι και στηλην στησας
επεγραψεν· εγω μεγας Ἀλε ξανδρος βασιλευς εφθασα μεχρι τουτου. εν εκεινηι γαρ τηι
νησωι κατοικουσιν οι λεγομενοι Μακροβιοι. ζωσι γαρ οι πλειους αυτων περι τα ρνʹ
ετη δια την πολλην καθαροτητα και ευκρασιαν του αερος και ανεξερευνητον θεου
κριμα, εν ηι παλιν ουδεποτε οπωρα παντοια λειπει τον ολον χρονον, επειδη γαρ εν
ταυτωι η μεν ανθει, η δε ομφακιζει, η δε τρυγαται, και γε και τα μεγιστα Ἰνδικα
γινονται καρυα και τα δυσποριστα ημιν και πανεπεραστα αρωματα και ο μαγνη της
λιθος. οι τοινυν Βραχμαναι εθνος εστιν ευσεβεστατον και βιον ακτημονα σφοδρα
κεκτημενον και τον κληρον τουτον εκ των του θεου κριματων κληρωσαμενον και
την του πο ταμου παροικιαν, εν γυμνοτητι φυσικως διαζων αει τον θεον 36 δοξαζει.
παρ' οις ουδεν τετραποδον εστιν, ου γεωργιον, ου σιδηρος, ουκ οικοδομη, ου πυρ, ου
χρυσος, ουκ αργυρος, ουκ αρτος, ουκ οινος, ουχ ιματιον, ου κρεοφαγια, ουκ αλλο τι
των εις εργασιαν συντελουντων η προς απολαυσιν συν τεινοντων, αλλα τον υγρον
και γλυκυν και ευκρατον αγαν και καλλιστον αερα και πασης αρρωστιας τε και
φθορας απηλλαγμενον, και μικρας οπωρας και διειδεστατου υδατος απολαυοντες
σεβονται γνησιως τον θεον και αδιαλειπτως προσευχονται. και οι μεν ανδρες εις το
μερος του ωκεανου ποταμου παροικουσιν, αι δε γυναικες αυτων εντευθεν εισι του
ποταμου Γαγγου του παραρρεοντος εις τον ωκεανον επι το μερος της Ἰνδιας. οι ουν
ανδρες περωσι προς τας γυναικας Ἰουλιωι και Αυγουστωι μηνι, παρ' οις υπαρχουσι
ψυχροτεροι, του ηλιου προς ημας και προς βορραν υψω θεντος, οι γε και
ευκρατοτεροι γινομενοι προς οιστρον αυτους κινειν λεγουσιν. οπερ δη και τον
Νειλον φασιν ου κατα τον αυτον τοις αλλοις ποταμοις πλημμυρειν καιρον, αλλα
μεσουντος του θερους επικλυζειν την Αιγυπτον, ως του γε παντως ηλιου την
βορειοτεραν διαθεοντος ζωνην, και τοις αλλοις μεν παρενοχλουντος ποταμοις και
σμικρυ νοντος, τουτου δε πλειστον απεχοντος. και ποιησαντες μετα των γυναικων
αυτων ημερας μʹ παλιν αντιπερωσιν. της δε γυναικος δυο παιδια γεννησασης ουκετι
ο ανηρ αντιπεραι 37 προς αυτην, ουτε μην εκεινη προς ετερον πλησιαζει παντε λως
δια πολλην ευλαβειαν. ει δε συμβηι στειραν εν αυταις ευρεθηναι, μεχρι πενταετιας
διαπερων ο ανηρ αυτης και συγγινομενος αυτηι, εαν ου τεκηι, ουκετι προσεγγιζει
αυτηι αλλοτε, και δια τουτο ουδε πολυανθρωπος εστιν αυτων η χωρα δια τε την
ολιγοδεΐαν και την φυσικην εγκρατειαν. και αυτη μεν η των Βραχμανων πολιτεια
και διαγωγη. τον δε ποταμον φασι δυσπεραιοτατον ειναι δια τον λεγομενον
οδοντοτυραννον. ζωον γαρ εστιν αμφιβιον μεγιστον λιαν εν τωι ποταμωι
διαιτωμενον και δυναμενον ελεφαντα κατα πιειν ολοκληρον δια την υπερβολην του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

μεγεθους. ος εν ταις τεσσαρακοντα ημεραις της περαιωσεως των ανδρων εκει νων
αφανης γινεται κατα θειαν προσταξιν. ου μην δε αλλα και δρακοντες εισιν εν τοις
ερημοτεροις τοποις εκεινοις με γιστοι σφοδρα, ως πηχων εβδομηκοντα το μηκος και
το παχος πολυ τε και φρικωδεστατον, και την σοφιαν του δημιουργου και δοξαν
φαινομενοι προφανως εκδιηγουνται. και οι μεν σκορπιοι παλιν ευρισκονται
πηχυαιοι, οι δε μυρ μηκες παλαιστιαιοι. διο και δυσδιοδευτοι εισιν οι ερημικοι τοποι
εκεινοι και αοικητοι δια τα φοβερωτατα θηρια τε και ιοβολα. ελεφαντες δε γινονται
κατα τας χωρας εκεινας πλει στοι ως και αγεληδον παραπορευομενοι βοσκεσθαι.
Ἀμελει γε τοι και ο μεγας Καισαριος αδελφος του με 38 γαλου Γρηγοριου διαφορων
εθνων και ηθων και τροπων τε και νομων εξηγουμενος εν επιτομηι τοιαδε φασκει· εν
γαρ εκαστηι χωραι και εθνεσιν εν τοις μεν εγγραφος νομος εστιν, εν τοις δε η
συνηθεια. νομος γαρ ανομοις τα πατρια δοκει. ων πρωτοι Σηρες οι το ακρον της γης
οικουντες νομον εχουσι το πατρωιον εθος μη πορνευειν η μοιχευειν η κλεπτειν η
λοιδορειν η φονευειν η κακουργειν το συνολον. νομος δε και παρα Βακτριαναις ητοι
Βραχμαναις και Νησιωταις η εκ προγονων παιδεια τε και ευσεβεια μη κρεοφαγειν η
οινο ποτειν η λαγνευειν η παντοιαν κακιαν διαπραττεσθαι δια πολυν φοβον θεου
και πιστιν, καιτοι γε των παρακειμενων αυτοις Ἰνδων μιαιφονουντων,
οινοφλυγουντων, αισχροπρα γουντων εμμανως τε και υπερφυως, εν δε τοις
ενδοτεροις μερεσι τουτων ανθρωποβορουντες και τους επιξενουμενους αναιρουντες
μαλιστα κατεσθιουσιν ωσπερ κυνες. ετερος νομος Χαλδαιοις τε και Βαβυλωνιοις
μητρογαμειν, αδελφοτεκνοφθο ρειν και μιαιφονειν και πασαν θεοστυγη πραξιν ως
αρετην αποτελειν, καν πορρω της χωρας αυτων γενωνται. αλλος δε παρα Γηλαιοις
νομος γυναικας γεωργειν και οικοδομειν και τα ανδρων πραττειν, αλλα και
προνευειν ως αν βου λωνται μη κωλυομεναι παντελως υπο των ανδρων αυτων η
ζηλουμεναι. εν αις υπαρχουσι και πολεμικωταται και θηρωσαι τα μη λιαν
ισχυροτατα των θηριων. αρχουσι δε των οικειων ανδρων και κυριευουσιν. εν δε
Βρεττανιαι πλειστοι ανδρες 39 μιαι συγκαθευδουσι γυναικι και πολλαι γυναικες ενι
εταιρι ζονται ανδρι, και το παρανομον ως νομον καλον και πα τρωιον πραττουσιν
αζηλωτον και ακωλυτον. Ἀμαζονες δε ανδρας ουκ εχουσιν, αλλ' ως τα αλογα ζωα
απαξ του ετους περι την εαρινην ισημεριαν υπεροριοι γινονται και μιγνυ μεναι τοις
γειτνιωσιν ανδρασιν ως πανηγυριν τινα και με γαλην εορτην τον καιρον εκεινον
ηγουνται. εξ ων και κατα γαστρος συλλαβουσαι παλινδρομουσιν οικαδε πασαι. τωι δε
καιρωι της αποκυησεως τον μεν αρρενα φθειρουσιν, το δε θηλυ ζωογονουσι και
τιθηνουσιν επιμελως και εκτρεφουσιν. [κʹ. Περι της μετα θανατον Ἀλεξανδρου
πολυαρχιας.] Μετα δε την Ἀλεξανδρου τελευτην εις πολλας αρχας η βασιλεια αυτου
διηιρεθη. και Ἀρινδαιος μεν ο αδελφος Ἀλεξανδρου, ο και Φιλιππος, Μακεδονιας
αφηγειται, Ἀντιπατρος δε Ευρωπης εβασιλευσεν, Αιγυπτου δε Πτολεμαιος ο Λαγου,
Φοινικης δε και Κοιλης Συριας Σελευκος, Κιλικιας δε Φι λωτας, Ἀσιας δε Ἀντιγονος,
Καριας δε Κασανδρος, Ἑλληςποντου δε Λεωνας, Παφλαγονιας δε Ευμενης, Θραικης
δε Λυσιμαχος. και ου διελιπον αει κατ' αλληλων επανισταμενοι, εως ου η Ῥωμαιων
αρχη τας τοπαρχιας πασας κατελυσεν. Τουτων δε ουτω και επι τοσουτον ειρημενων
δειν ωιηθη μεν επαναληψιν ποιησασθαι και απο Ἀδαμ παλιν αρξαμενοι και εκαστου
των επισημων και αναγκαιων ανδρων τους της ζωης χρονους δια βραχεων
επισημηναμενοι και μεντοι και 40 τους καθεξης αρχοντας τε και βασιλεις του
Ἰσραηλ εν επι τομηι απομνημονευσαντες ουτως αυθις την ακολουθιαν της χρονικης
πραγματειας επισυναψαι. την δε γε απαριθμησιν των χρονων κατα τον μεγαν
Μωυσην ποιησωμεθα, τον και προγενεστερον και αληθεστερον και σοφωτερον των
παρ' Ἕλλησιν αρχαιων παντων σοφων τε και συγγραφεων εικο τως αναφανεντα.
πρωτος γαρ σοφος Μωυσης αναδεδεικται, ως ιστορει Ευπολεμος, και πρωτος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

γραμματα τοις Ἑβραιοις παρεδωκεν, απερ ο θειος Ἁβρααμ απο των Χαλδαιων εκο
μισεν. λεγει γαρ Ἰωσηπος, οτι πρωτος Ἁβρααμ δημιουργον τον θεον ανεκηρυξε και
πρωτος κατελθων εις Αιγυπτον αριθμητικην και αστρονομιαν Αιγυπτιους εδιδαξεν.
πρωτοι γαρ ευρεται τουτων οι Χαλδαιοι γεγενηνται, παρα δε των Ἑβραιων ελαβον
Φοινικες, αφ' ων ο μεν Καδμος ταυτα μετηγαγεν εις τους Ἕλληνας, ο δε Ἡσιοδος ευ
μαλα συνταξας ευφυως εξελληνισεν. Ὁ μεν ουν Κλημης και Ἀφρικανος και
Τατιανος, των δε εκ περιτομης Ἰωσηπος και Ἰουστος κατα Ἴναχον, ακμασαιτον
θεσπεσιον Μωυσην ιστορησαν, ιδιως εκαστος εκ πα λαιας ιστοριας υποσχων την
αποδειξιν. ο δε πολυμαθης και πολυιστωρ Ευσεβιος διακριβεστατην των χρονων ανα
γραφην ποιησαμενος τοις χρονοις μεν Ἰναχου τον ιερον 41 Ἰακωβ ευρε
συνακμασαντα, Μωσεα δε Κεκροπος. χρονικου γαρ κανονος συνταξιν επινοησας εκ
παραλληλου αντεπαρε θηκε τον παρ' εκαστωι ετει δυναστευοντα. συνηγαγε δε χρο
νους της βασιλειας Χαλδαιων, Λακεδαιμονιων, Κορινθιων, Θετταλων, Μακεδονων,
των παλαι Κητιαιων λεγομενων Λα τινων, των απο Λατινου βασιλεως αυτων και
Ἰταλων εκ τινος ηγεμονευσαντος αυτων παλιν προσαγορευθεντων και υστερον
επικληθεντων Ῥωμαιων απο Ῥωμου και Ῥημου.και τουτων τους χρονους επι το
αυτο συναρτησας εκαστου εθνους των βασιλεων συνεκρινε τους χρονους
αντιπαρατιθεις τα ετη της βασιλειας τηι Ἀσσυριων βασιλειαι, τουτ' εστι της
Σεμιραμεως τοις Ἁβρααμ ετεσιν. κατα γαρ την Σεμιραμιν Ἁβρααμ εγνωριζετο και
Ἰακωβ κατα Ἴναχον και Μωυσηςκατα Κεκροπα τον διφυη, ον πρωτον βασιλεα της
Ἀττικης Ἕλληνες ιστορησαν· ως ειναι των παρ' Ἕλλησιν αρχαιων σοφων Μωυσεα
πρεσβυτερον, Ὁμηρου λεγω και Ἡσιοδου και των Τρωικων Ἡρακλεως τε και
Μουσαιου Λιδιου ετι και Ὀρφεως και ∆ιοσκουρων Ἀσκληπιου και ∆ιονυσου και
Ἑρμου Ἀπολλωνος τε και των Ἑλληνικων μυστηριων και 42 τελετων και αυτων
των ∆ιος πραξεων. οθεν και τινες των παρ' αυτων προκριτων φαινονται εκ των
αυτου συγγραμ ματων σφετερισαμενοι. παντες γαρ ουτοι μετα τον Κεκροπα
γεγονασιν, ων πολυ Ὅμηρος και Ἡσιοδος τοις χρονοις υποβεβηκασιν. ουτος γε τοι
Μωσης των σοφων παντων διδα σκαλος πεφηνε των απορρητων εξηγητης
γενομενος και της αληθειας υφηγητης θειοτατος. την γαρ των Αιγυπτιων σοφιαν
διαπτυσας αριστα περι τησδε του κοσμου διεξηλθε συνταξεως υπ' αυτου δηλονοτι
του επι παντων θεου τε και δημιουργου πασης κτισεως εμπνευσθεις την αληθειαν.
λεγει γαρ· εν αρχηι εποιησεν ο θεος τον ουρανον και την γην. και πολλοι των παρ'
Ἕλλησι ταναντια τουτων διεξιεναι τολμησαντες εις βυθον αγνοιας και ασεβειας
κατηνεχθησαν. και εικοτως· τα γαρ εξ ανθρωπινης διανοιας προφερομενα δογματα
σαθρα τυγχανει και ανερματιστα. διοπερ ουδεις παρ' αυτοις εστηκε λογος ακινητος,
αει του δευτερου τον προ αυτου καταβαλλοντος, ωστε μηδεν ημιν εργον ειναι τα
εκεινων ελεγχειν. αρκουσι γαρ αλληλοις προς την οικειαν ανατροπην. οι γαρ θεον
αγνοησαντες αιτιαν εμφρονα προ εσταναι της γενεσεως των ολων ου συνεχωρησαν,
αλλ' οικειως τηι εξ αρχης αγνοιαι τα εφεξης συνεπεραναν. δια τουτο οι μεν επι τας
υλικας υποθεσεις κατεφυγον τοις του κοσμου στοιχειοις την αιτιαν του παντος
αναθεντες, οι δε ατομα 43 και αμερη σωματα και ογκους και πορους συνεχειν φυσιν
την ορατην εφαντασθησαν. νυν μεν γαρ και συνιοντων αλληλοις των αμερων
σωματων, νυν δε μετασυγκρινομενων τας γενεσεις και τας φθορας επιγινεσθαι και
επι των διαρ κεστερων σωματων την ισχυροτεραν των ατομων αντεμπλο κην της
διαμονης την αιτιαν παρεχειν. αλλ' οντως ιστον αραχνης υφαινουσιν οι ταυτα
γραφοντες, οι ουτω λεπτας και ανυποστατους αρχας ουρανου και γης και θαλασσης
[ανοητως] υποτιθεμενοι. ου γαρ ᾔδεσαν ειπειν· εν αρχηι εποιησεν ο θεος τον ουρανον
και την γην.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

[Βιβλιον Βʹ.]
[αʹ. Περι Ἀδαμ.] Ἀδαμ τοινυν κατα τον σοφωτατον και θειον υποφητην
Μωυσην γενομενος ετων σλʹ εγεννησε τον Σηθ και μετα τουτο εζησεν ετη ψʹ και
απεθανε ζησας τα παντα ετη Ϡλʹ. ος λεγεται πρωτος εις την γην, εξ ης εληφθη,
ταφηναι, και μνημα αυτωι κατα την Ἱεροσολυμων γεγονεναι γην Ἑβραικη τις ιστορει
παραδοσις, ως φησιν Ἰωσηπος. [βʹ. Περι Σηθ.] Σηθ δε γενομενος ετων σεʹ εγεννησε
τον Ἐνως και μετα 44 τουτο εζησεν ετη ψζʹ και απεθανε ζησας τα παντα ετη Ϡιβʹ.
περι ου ειρηται· και εισηλθον οι υιοι του θεου προς τας θυγατερας των ανθρωπων,
ητοι τας απο του Καιν. θεον γαρ αυτον οι τοτε ανθρωποι προσηγορευον δια το
εξευρη κεναι τα τε Ἑβραικα γραμματα τας τε των αστερων ονομασιας, και προς
τουτοις την πολλην ευσεβειαν αυτου θαυμασαντες. ος γε και πρωτος επικαλεισθαι
θεος και ονομαζεσθαι λε γεται, καθα και τωι Μωυσηι λεγει κυριος· θεον δεδωκα σε τωι
Φαραωι. και περι των εναρετων και πνευματικων και των κριτων εφη· θεους ου
κακολογησεις και αρχοντα του λαου σου ουκ ερεις κακως. εικοτως ουν οι του Σηθ
και Ἐνως και Ἐνωχ παιδες υιοι θεου η υιοι των θεων κατα Συμμαχον νοεισθωσαν,
οιτινες αλοντες ακολασιαι προς τας θυγατερας Καιν εισηλθον, εξ ων οι της
ακαταλληλου μιαιγαμιας γινον ται γιγαντες, δια μεν τον δικαιον ισχυροι και
μεγιστοι, δια δε τον αδικον και βεβηλον Καιν πονηροι και κακιστοι. [γʹ. Περι Ἐνως.]
Ἐνως δε γενομενος ετων ρϟʹ εγεννησε τον Καιναν και μετα τουτο εζησεν ετη ψιεʹ και
απεθανε ζησας τα παντα ετη Ϡεʹ. [δʹ. Περι Καιναν.] Καιναν δε γενομενος ετων ροʹ
εγεννησε τον Μαλελεηλ 45 και μετα τουτο εζησεν ετη ψμʹ και απεθανε ζησας τα
παντα ετη Ϡγʹ. [εʹ. Περι Μαλελεηλ.] Μαλελεηλ δε γενομενος ετων ρξεʹ εγεννησε τον
Ἰαρεδ και μετα τουτο εζησεν ετη ψδʹ και απεθανε ζησας τα παντα ετη ωϟεʹ. [ϛʹ. Περι
Ἰαρεδ.] Ἰαρεδ δε γενομενος ετων ρξβʹ εγεννησε τον Ἐνωχ και μετα τουτο εζησεν ετη
ωʹ και απεθανε ζησας τα παντα ετη Ϡξβʹ. [ζʹ. Περι Ἐνωχ.] Ἐνωχ δε γενομενος ετων
ρξεʹ εγεννησε τον Μαθουσαλα και μετα τουτο εζησεν ετη ςʹ και μετετεθη ζησας τα
παντα ετη τξεʹ. [ηʹ. Περι Μαθουσαλα.] Μαθουσαλα δε γενομενος ετων ρξζʹ εγεννησε
τον Λαμεχ και μετα τουτο εζησεν ετη ωβʹ και απεθανε ζησας τα παντα ετη Ϡξθʹ. [θʹ.
Περι Λαμεχ.] Λαμεχ δε γενομενος ετων ρπηʹ εγεννησε τον Νωε και μετα τουτο
εζησεν ετη φξεʹ και απεθανε ζησας τα παντα ετη ψνθʹ. δυο τοινυν Λαμεχ η γραφη
μεμνηται, ενος μεν του απο Καιν, ενος δε τουδε του πατρος Ἐνωχ. γεγεννηται γαρ
Νωε δια Λαμεχ ουκ εκ του απο Καιν, του και πεφο νευκοτος ανδρα τε και νεανισκον,
αλλ' εκ μεταγενεστερου και εξ ομωνυμου του απο Σηθ. εκεινος γαρ λεγει· ανδρα 46
απεκτεινα εις τραυμα εμοι και νεανισκον εις μωλωπα εμοι. και ως δυο φονους
πεποιηκως και των δυο τας γυναικας ειληφως, Ἐλδαν και Σελλαν, εαυτον
καταμεμφεται εβδομη κοντακις επτα αξιον ειναι κολασεως, οτι εκ Καιν μεν, φησιν,
εκδικειται επτακις, εκ δε Λαμεχ εβδομηκοντακις επτα. και δια τι μειζονως
κολαζεται; διοτι τηι πτωσει του προημαρτη κοτος ουκ εσωφρονισθη. οραις πως το προ
ημων τινας αμαρτειν αυξει την κολασιν ημιν τοις ουδ' ουτω σωφρο νιζομενοις και
ασυγγνωστον ποιει την τιμωριαν. ωσπερ δη και ο Λαμεχ ουτος πεπονθεν. του
δικαιου γαρ Ἐνωχ αδελ φους ανειλε του πιστει δια τουτο προσευξαμενου μη ιδειν
τοιουτον θανατον, και ακουσθεις μετετεθη. ην δε Ἐνωχ εκ του δικαιου Σηθ, εξ ου
Χριστος καταγεται γενεαλογουμενος απο του Ἀδαμ υπο Λουκα εως του Σηθ και του
Ἀδαμ και του θεου. το μεν γαρ κατα σαρκα εξ αυτων, το δε κατα πνευμα εκ του θεου.
πνευμα γαρ ο θεος. εσπου δαζεν ουν των ασεβων το σπερμα των δικαιων εξαραι το
γενος, επειδη γαρ βδελυγμα αμαρτωλωι θεοσεβεια. και γαρ το γενος και σπερμα του
μεν Καιν κατηραθη, το δε του Σηθ ηυλογηθη. και ουκ εβουλετο ο θεος επιμιξιαν γενε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

47 σθαι των δικαιων το γενος προς το των ασεβων, αλλ' εξα λειφθηναι. επει ουν
εφονευον και ελαμβανον τας γυναικας αυτων, εξαισια τερατα ετικτοντο οι γιγαντες,
δι' ους και ο κατακλυσμος ελθων και παντας αρδην απολεσας, μονος ευρηται Νωε
δικαιος εν τηι γενεαι αυτου. διο και εφυλαχθη. [ιʹ. Περι Νωε.] Νωε δε γενομενος ετων
φʹ εγεννησε τον Σημ και τον Χαμ και τον Ἰαφεθ. μετα δε ετη ρʹ του τεχθηναι τους
τρεις υιους αυτου εισηλθεν εις την κιβωτον υπαρχων ετων χʹ, και γινεται ο
κατακλυσμος. και εν τωι ενι και χʹ ετει της ζωης αυτου εξηλθεν εκ της κιβωτου και
μετα τον κατα κλυσμον εζησεν ετη τνʹ και απεθανε ζησας τα παντα ετη Ϡνʹ. του δε
κατακλυσμου γενομενου επι ημερας μʹ, πασα μεν η γη εκαλυφθη επι ημερας ρκʹ,
παντος δε ορους υψη λοτατου το υδωρ υπερανω γεγονε πηχεις ιεʹ. της δε κιβω του
τα λειψανα εως αρτι προς αποδειξιν των γεγενημενων δεικνυται εν ορει Ἀραρατ
ανα μεσον της Ἀρμενιας και της Παρθικης χωρας και της των ∆ιαβηνων γης. εκ γαρ
ξυλων ασηπτων ητοι κεδρινων ην κατεσκευασμενη. φησι γαρ· και ειπε κυριος ο
θεος· ου μη καταμεινηι το πνευμα μου εν τοις ανθρωποις τουτοις δια το ειναι αυτους
σαρκας. εσονται δε αι ημεραι αυτων ετη ρκʹ. και επαγει η γραφη λεγουσα· και ειπεν ο
θεος προς Νωε· καιρος παντος ανθρωπου ηκει εναντιον μου, οτι επλησθη η γη
αδικιας αυτων. και ιδου 48 εγω καταφθειρω αυτους και την γην. πλην ουν ει και την
ζωην αυτων περιωρισεν εν ετεσιν ρκʹ, αλλα πλημμυ ρουσαν την αμαρτιαν ιδων και
αυξουσαν ουκ ανεμεινε την κυριαν, αλλα την προθεσμιαν συντεμων τωι ρʹ ετει πασιν
επηγαγε τον κατακλυσμον. οθεν φησιν· ποιησον ουν σε αυτωι κιβωτον εκ ξυλων
τετραγωνων ασηπτων· νοσσιας ποιη σεις και ασφαλτωσεις αυτην εσωθεν και εξωθεν
τηι ασφαλτωι, και ουτω ποιησεις την κιβωτον τʹ πηχων το μηκος αυτης και νʹ πηχων
το πλατος και λʹ πηχων το υψος. επισυνα γων ποιησεις και εις πηχυν συντελεσεις
αυτην ανωθεν. την δε θυραν εκ πλαγιων και διωροφα και τριωροφα ποιησεις αυτην.
Ἀλλ' ουν γε τινες των Ἑλληνων επιλαμβανομενοι το ρητον εφασαν, ως αδυνατον
ην χωρησαι την κιβωτον τα τοσαυτα πολυειδη και απειρα γενη των ζωων πηχων
τρια κοσιων ουσαν και μονον. και ουκ ισασιν οι δηθεν σοφοι και απερισκεπτως και
αμαθως τα θεια λογια πολυπραγμο νουντες, οτιπερ ο συγγραφευς γεωμετρης
υπαρχων εξ Αιγυ πτου (επαιδευθη, γαρ φησιν, Μωυσης πασηι σοφιαι Αιγυ πτιων)
γεωμετρικην πηχυν εφη, ητις οργυΐαν μεγιστην εχει. την γαρτοι γεωμετριαν
Αιγυπτιοι πρωτοι, φασιν, εφευρον εκ του απλετου της γης και της διαιρεσεως
διδαχθεντες και γραψαντες, αφ' ων ετεροι μετελαβον. οθεν σοφους αγαν και
φρονιμους αυτους απεκαλεσαν δια την θαυμαστην επι στημην ταυτην και σοφιαν.
και προς τουτοις εστι και αλλη 49 μαρτυρια ευαποδεικτος περι του κατακλυσμου, ως
φησιν Ἰωσηπος. εως γαρ νυν εφ' υψηλοτατοις ορεσι και δυσβα τοις γης και
θαλασσης λειψανα ευρισκεται, κοχλιαι και οστρεων καλυφα και τα τουτοις ομοια
κηρυττοντα το φο βερον εκεινο και παγκοσμιον ναυαγιον επι του δικαιου τουτου
γενομενον και πολλης αθυμιας και λυπης κοπου τε και περιστασεως αιτιον τουτωι
πεφηνοτα. Περι ου και ο θειος Χρυσοστομος φησιν· και γαρ δι καιος και τελειος ην
και παντων διεφθαρμενων μονος ευη ρεστει τωι θεωι, των αλλων παντων
προσκεκρουκοτων. αλλα μυριας θλιψεις υπεμεινε πολλας και κακας. ενιαυτον γαρ
ολον δεσμωτηριον ξενον και φοβερον ᾤκησεν ουδεν αμεινον των εν μεταλλοις
πιεζομενων διακειμενος. ινα γαρ το πληθος εασω των θηριων και των ερπετων, οις
τοσουτον εζη χρονον εις τοιαυτην απειλημμενος στενοχωριαν, τι οιει πασχειν αυτον
υπο του παταγου των βροντων και υπο του ψοφου των υετων; αβυσσος γαρ η μεν
κατωθεν ανερρηγνυτο, η δε ανωθεν κατεφερετο, ο δε ενδον εκαθητο μονος μετα
των υιων αυτου. ει γαρ και υπερ του τελους ειχε θαρρειν, αλλα τηι των γινομενων
σφοδροτητι προαποτεθνηκει τωι δεει. οπου γαρ ημεις οικιας εχοντες ηδρασμενας επι
της γης και πολεις οικουντες ομως, οταν ιδωμεν κατενεχθεντα σφοδροτερον ολιγον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

50 του συνηθους υετον, καταπιπτομεν και συστελλομεθα, τι ουκ αν επαθεν εκεινος
ενδον ων και την φρικωδεστατην αβυσσον εκεινην εννοων και των αποπνιγομενων
τα διαφορα γενη; ικανον μεν ουν και το πολιν μιαν η οικιαν επικλυσθεισαν
καλυφθηναι τοις κυμασιν εκπληξαι ψυχην, το δε την οικου μενην απασαν τουτο
παθειν ουδε εστιν ειπειν πως διεθηκε τον εν μεσωι περιφερομενον τωι κλυδωνιωι. τον
μεν ουν ενιαυτον εκεινον τοσουτωι συνειχετο δεει· επειδη δε ποτε ο κατακλυσμος
επαυσατο, ο μεν φοβος ενεδιδου λοιπον, επετεινετο δε τα της αθυμιας αυτωι σφοδρα,
και το προ φητικον επασχεν, ο περι της ημερας κυριου φησιν Ἀμως· ον τροπον εαν
εκφυγηι ανθρωπος απο προσωπου λεοντος, και εμπεσηι αυτωι η αρκος, και εισπηδησηι
εις την οικιαν αυτου και απερεισηι τας χειρας αυτου εις τον τοιχον, και δακηι αυτον
οφις. και γαρ της κιβωτου προκυψαντα και της δυσωδους και στενοχωρημενης
ειρκτης εκεινης απαλλα γεντα χειμων ετερος διεδεχετο του προτερου ουχ ηττων
ορωντα την πολλην ερημιαν και τον βιαιον θανατον εκεινον και των αναιρεθεντων
τα σωματα τηι ιλυι πεφυρμενα και τωι πηλωι και παντας ομου ανθρωπους τε και
ονους και τα τουτων ατιμοτερα γενη μιαι τηι ελεεινοτατηι ταφηι [κατασχε θεντας,
μαλλον δε ειπειν] καταχωσθεντας. ει γαρ και σφοδρα ησαν αμαρτωλοι οι ταυτα
πεπονθοτες, αλλ' ομως ανθρωπος ην ο Νωε και επασχε τι προς το ομοφυλον. επι μεν
ουν του κατακλυσμου τωι πληθει των υδατων συνεχομενος, τηι μονωσει, τηι προς το
ομοφυλον συμπαθειαι, τωι απειρωι των απολωλοτων, 51 τωι τροπωι της τελευτης, τηι
της γης ερημιαι, προ δε τουτων κακιας αβυσσωι παντοθεν συνειχετο, και των
κυματων αυται σφοδροτερον αι των πονηρων ανδρων επιβουλαι προσερρη γνυντο.
μονος γαρ εις τοσουτον πληθος απολειφθεις μοχθη ρων ανθρωπων και μιαρων
πολυν τον γελωτα και πολλα τα σκωμματα και τας χλευασιας εφερεν ο δικαιος,
μαλιστα οτε περι της κιβωτου και της μελλουσης αυτοις διελεγετο συμφορας και
πανωλεθριας. εν ετεσιν ρʹ της κιβωτου τεκταινομενης, και αυτου διαρρηδην καθ'
εκαστην ημεραν βοωντος, ουδεις επιστευεν. [ιαʹ. Περι Σημ.] Σημ δε μετα δυο ετη του
κατακλυσμου γενομενος ετων ρβʹ εγεννησε τον Ἀρφαξαδ και μετα τουτο εζησεν ετη
φʹ και απεθανε ζησας τα παντα ετη χβʹ. [ιβʹ. Περι Ἀρφαξαδ.] Ἀρφαξαδ δε γενομενος
ετων ρλβʹ εγεννησε τον Καιναν και μετα τουτο εζησεν ετη υγʹ και απεθανε ζησας τα
παντα ετη φληʹ. [ιγʹ. Περι Καιναν.] Καιναν δε γενομενος ετων ρλζʹ εγεννησε τον
Σαλα και μετα τουτο εζησεν ετη τλʹ και απεθανε ζησας τα παντα ετη υξζʹ. 52 [ιδʹ.
Περι Σαλα.] Σαλα δε γενομενος ετων ρλʹ εγεννησε τον Ἔβερ και μετα τουτο εζησεν
ετη υγʹ και απεθανε ζησας τα παντα ετη φλγʹ. [ιεʹ. Περι Ἔβερ.] Ἔβερ δε γενομενος
ετων ρλδʹ εγεννησε τον Ἰεκταν και τον Φαλεκ. εφ' ου ομοφωνου υπαρχοντος, ως
φησιν Ἰωση πος, του γενους των ανθρωπων, συναγεται εις ενα τοπον λεγομενον
Σενααρ, ειτα πυργον εως του ουρανου οικοδο μειν ενενοουν και περι αυτον πολιν
την Βαβυλωνα, ο εστι συγχυσις. ων το εργον ατελες κατερριπτο ματαιαν αναβασιν
επικεχειρηκοτων. οι γε και την κατασκευην της κιβωτου σαφως ειδοτες πρωτοι ναυς
ποιειν και εν τοις υδασι πλεειν επενοησαν. των δε παντων επι την του πυργου και
της πολεως ορμησαντων οικοδομην αρχηγους εχοντων οβʹ, μονος Ἔβερ ου συνεθετο
τηι τουτων αλογιστωι εργασιαι. διο και παντων αι γλωσσαι συνεχυθησαν των
συντεθειμενων, και εις οβʹ γλωσσας διαιρεθεντων κατα τον αριθμον των αρχον των
αυτων και εις ανομοιογλωσσιαν υπο του πνευματος και της δικαιας οργης
ελαυνομενων και διασπασθεντων, τουτωι μονωι θεος ουκ εστερησε την αρχαιαν
φωνην. οθεν απο 53 μειναντες εν τηι προτεραι γλωσσηι, Ἑβραις αυτη επωνομασται
κατα την του κρατησαντος επωνυμιαν εις το γενος των Ἑβραιων, οιτινες
πατρωνυμικως τε και φερωνυμως Ἑβραιοι προσηγορευθησαν. Ὅτι δε τηι των
Ἑβραιων γλωσσηι εχρωντο οι απο του Ἀδαμ, δηλον μεν και απο του και τους αμφι
τον Ἁβρααμ εκ του Νωε καταγομενους και χρωμενους, δηλον δε και απο του και τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

δευτερον Ἀδαμ Χριστον τηι των Ἑβραιων φωνηι κατα τον πρωτον παντως Ἀδαμ
χρωμενον, ως το εφφαθα, και ταλιθα κουμη, και λιμα σαβαχθανη, και τα ομοια. και
μεντοι και προς τουτοις και τα των παλαιων ονοματα εναργες τεκμηριον του ταυτην
ειναι φωνην την προ της συγχυσεως. εφ' ων γαρ κατ' ουδεμιαν εστι γλωσσαν το
σημαινομενον επιλυσασθαι, κατ' αυτην το ζητουμενον ερμηνευεται. οιον του Ἀδαμ
και των λοιπων αι προσηγο ριαι δι' ετερας ουδεμιας ερμηνευονται, ει μη δια της
Ἑβραι κης και μονης. ει δε τινες αμαθως αντιλεγουσιν, ου την Ἑβραικην, αλλα την
Συριακην πρωτην ειναι γλωσσαν, ακου ετωσαν της ερμηνειας του σοφωτατου και
πολυμαθους Ὠρι γενους εις την ιστοριαν του Ἰωβ, ηι φησιν· ουτως ερμη νευεται εκ
της Συριακης βιβλου. και φησιν· Συριακην εφη την Ἑβραιαν διαλεκτον, επειδη γαρ
και Συριαν την 54 Ἰουδαιαν και Συρους οι παλαιοι τους Παλαιστιναιους ωνο μαζον.
Ὁ μεν ουν πυργος οικοδομηθεις εν ετεσι μʹ εμεινεν ημιτελης μετα την συγχυσιν. ο δε
γε θεος ανεμωι βιαιωι τουτον ανατρεπει, και εστιν ανα μεσον Ἀσσουρ και Βαβυ λωνος
εις ετι φυλασσομενα τα ιχνη αυτου. [ιϛʹ. Περι Φαλεκ.] Φαλεκ δε γενομενος ετων ρλʹ
εγεννησε τον Ῥαγαυ και μετα τουτο εζησεν ετη σθʹ και απεθανε ζησας τα παντα ετη
τλθʹ. Γινονται ουν απο του Ἀδαμ εως του κατακλυσμου ετη #22βσξβʹ, και απο του
κατακλυσμου εως της συγχυσεως της πυργοποιΐας και της τελευτης Φαλεκ, ο εστι
μερισμος, ετη φλϛʹ. και γινεται διαμερισμος ητοι διασπορα των υιων Νωε και των εξ
αυτων γεννηθεντων. διο και μεροπες εκλη θησαν απο τε της μεμερισμενης φωνης
απο τε του μερισμου της γης. Ὁ μεντοι Σημ εγεννησε τον Ἐλαμ και τον Ἀσσουρ και
τον Ἀρφαξαδ και τον Λουδ, ο δε Χαμ τον Χους και τον Μεσρεμ και τον Φουδ και τον
Χανααν, ο δε Ἰαφεθ τον Γαμερ και τον Μαγωγ και τον Θηρα και τον Ἰωυαν και 55
τον Ἐλισα και τον Θωβελ και τον Μοσοχ και τον Μαδαη, αφ' ου Μηδοι γενομενοι
και των Βαβυλωνιων κρατησαντες, η χωρα Μηδεια προσηγορευθη κυριως και
φερωνυμως. Μετα γουν την συγχυσιν και την του πυργου διαλυσιν μεταστελλονται
οι τρεις υιοι του Νωε παντας τους εξ αυτων γενομενους και διδοασιν αυτοις
εγγραφον των τοπων την κατανεμησιν, ωνπερ εκ του πατρος Νωε παρειληφασιν,
και τυγχανουσιν εκαστωι και ταις εκαστου φυλαις και πατριαις τοποι και κλιματα και
χωραι και νησοι και ποταμοι κατα την υποκειμενην εκθεσιν. και κατακληρουται τωι
μεν πρωτο τοκωι υιωι Νωε Σημ απο Περσιδος και Βακτρων εως Ἰνδι κης και
Ῥινοκουρουρων τα προς ανατολην, τωι δε Χαμ απο Ῥινοκουρουρων εως Γαδειρων τα
προς νοτον, τωι δε Ἰαφεθ απο Μηδειας και εως Γαδειρων τα προς βορραν. αι δε
λαχουσαι χωραι τωι μεν Σημ εισιν αυται· Περσις, Βακτρι ανη, Ὑρκανια, Βαβυλωνια,
Κορδυνα, Ἀσσυρια, Μεσοποταμια, Ἀραβια η αρχαια, Ἐλυμαΐς, Ἰνδικη, Ἀραβια η
ευδαιμων Κοιλη Συρια, Κομμαγηνη, και Φοινικη πασα, και ποταμος Ευφρατης. τωι δε
Χαμ Αιγυπτος, Αιθιοπια η βλεπουσα κατα Ἰνδους, ετερα Αιθιοπια, οθεν εκπορευεται
ο ποταμος των Αιθιοπων, Ἐρυθρα η βλεπουσα κατα ανατολας, Θηβαΐς, Λιβυη η
παρεκτεινουσα μεχρι Κυρηνης, Μαρμαρις, Συρτις, 56 Λιβυη αλλη, Νουμηδεια,
Μασσυρις, Μαυριτανια η κατε ναντι Γαδειρων, εν δε τοις κατα βορραν τα παρα
θαλασσαν εχει, Κιλικιαν, Παμφυλιαν, Πισιδιαν, Μυσιαν, Λυκαονιαν, Φρυγιαν,
Καμαλιαν, Λυκιαν, Καριαν, Λυδιαν, Μυσιαν αλλην, Τρωιαδα, Αιολιδα, Βιθυνιαν, την
αρχαιαν Φρυγιαν, και νησους παλιν εχει Σαρδανιαν, Κρητην, Κυπρον, και ποταμον
Γηων τον και Νειλον καλουμενον. τωι δε Ἰαφεθ Μηδεια, Ἀλβανια, Ἀρμενια μικρα τε
και μεγαλη, Καππαδοκια, Παφλαγονια, Γαλατια, Κολχις, Βοσπορη, Μαιωτις, ∆ερβις,
Σαρματις, Ταυριανις, Βουταρνις, Σκυθια, Θραικη, Μακεδονια, ∆αλματια, Μολοσση,
Θεσσαλια, Λοκρις, Βοιω τια, Αιτωλια, Ἀττικη, Ἀχαΐα, Πελληνις η και Πελοπονησος,
Ἀρκαδια, Ἠπειρωτις, Ἰλλυρις, Λυχνιτις, Ἀδριακη, εξ ης τοἈδριακον πελαγος. εχει δε
και νησους Βρεττανιαν, Σικελιαν, Ευβοιαν, Ῥοδον, Χιον, Λεσβην, Κυθηραν,
Ζακυνθον, Κεφαληνιαν, Ἰθακην, Κερκυραν, και μερος τι της Ἀσιας την καλουμενην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

Ἰωνιαν, και ποταμον Τιγριν τον διοριζοντα μεταξυ Μηδειας και Βαβυλωνος. 57
Τουτων ουν ουτω κληρωθεντων ο του Χαμ υιος Χανααν ιδων την προς τωι Λιβανωι
γην οτι αγαθη τε εστι και ευ φορος και κατα πολυ της εαυτου διαλλαττουσα γης,
τυραννι κως καθηρπασεν αυτην και τους εκ του Σημ κληρονομους εξηλασεν, και
ουτω πασα γη της επαγγελιας του Χανααν προσηγορευετο. καντευθεν τοινυν ο
δικαιος κριτης μετα ταυτα τοις εκ του Σημ υιοις Ἰσραηλ απεδωκεν αυτην δια Ἰησου
του Ναυη, καθως και τωι Ἁβρααμ προεπηγγειλατο. δικαιος γαρ ο κυριος και
δικαιοσυνας ηγαπησεν. [ιζʹ. Περι Ῥαγαυ.] Ῥαγαυ δε γενομενος ετων ρλβʹ εγεννησε
τον Σερουχ και μετα τουτο εζησεν ετη σζʹ και απεθανε ζησας τα παντα ετη τλθʹ. [ιηʹ.
Περι Σερουχ.] Σερουχ δε γενομενος ετων ρλʹ εγεννησε τον Ναχωρ και μετα τουτο
εζησεν ετη ςʹ και απεθανε ζησας τα παντα ετη τλʹ. ος πρωτος ηρξατο του Ἑλληνικου
δογματος δια τους παλαι γενομενους πολεμιστας η ηγεμονας η πραξαντας τι
ανδρειον αρετης και μνημης αξιον, ους και ανδριασι στηλων ετιμησεν ως αγαθον τι
πεπραχοτας. οι δε μετα ταυτα ανθρωποι αγνοουντες την των προγονων γνωμην, οτι
ως προπατορας και αγαθων πραγματων επινοητας ετιμησαν μνημης και 58 μονον
χαριν, ως θεους ουρανιους ετιμων και εθυον αυτοις και ουχ ως ανθρωπους θνητους
γενομενους. ων την ασε βειαν Σολομων στηλιτευων φασκει· τον προ ολιγου τιμη
θεντα ανθρωπον νυν εις σεβασμα ελογισαντο. Σαφεστερον δε και διεξοδικωτερον
την παρανοιαν του των και αθεΐαν διελεγχων ο μεγας Ἀθανασιος τοιαδε φησιν·
σαθρας τοινυν της τοιαυτης αυτων διανοιας φαινομενης, αναγκη την αληθειαν
διαλαμπειν της εκκλησιαστικης δια γνωσεως. ουτε γαρ το κακον παρα θεου ουτε εν
θεωι, ουτε μην ουσια τις εστιν, αλλ' ανθρωποι κατα στερησιν της του καλου
φαντασιας επινοειν ηρξαντο και αμα πλαττειν τα ουκ οντα και απερ εβουλοντο.
ωσπερ γαρ αν τις ηλιου φαινοντος καμμυων τους οφθαλμους εαυτωι σκοτος επινοει
και λοιπον ως εν σκοτει πλανωμενος και περιπατων προσκοπτει πολ λακις και κατα
κρημνων υπαγων νομιζει μη ειναι φως αλλα σκοτος, ουτω και η ψυχη των
ανθρωπων καμμυουσα τον νοητον οφθαλμον, δι' ου τον θεον οραν δυναται, εαυτηι
τα κακα επενοησεν. γεγονε μεν γαρ εις το οραν τον θεον και υπ' αυτου φωτιζεσθαι·
αυτη δε αντι του αφθαρτου θεου τα φθαρτα και τα του σκοτους εργα επεζητησεν,
καθως γε γραπται οτι· ο θεος εποιησε τον ανθρωπον ευθη, αυτοι δε επεζητησαν
λογισμους πολλους. επει ουν ωσπερ μανεντες οι ανθρωποι την ουκ ουσαν κακιαν
επενοησαν, ουτω και 59 τους ουκ οντας θεους εαυτοις ανεπλασαντο. ως γαρ παλιν ει
τις εις βυθον καταδυς μηκετι μεν βλεποι το φως μηδε τα εν τωι φωτι φαινομενα δια
το των οφθαλμων αυτου προς το κατω νευμα και την του υδατος επιχυσιν, μονα δε
τα εν τωι βυθωι αισθομενος νομιζοι μηδεν ειναι πλεον εκει νων, ουτω δη και οι παλαι
των ανθρωπων καταδυντες εις τας της σαρκος επιθυμιας και φαντασιας καντευθεν
επι λαθομενοι τας περι θεου εννοιας τε και δοξας, τα φαινο μενα θεους
ανετυπωσαντο δοξαζοντες την κτισιν παρα τον κτισαντα. και ωσπερ κατα το
προλεχθεν παραδειγμα οι εις βυθον καταδυομενοι οσον επικαταβαινουσι, τοσουτωι
μαλλον τα σκοτεινοτερα και βαθυτερα βλεπουσιν, ουτω και το των ανθρωπων
πεπονθε γενος. ου γαρ απλην εσχον την πλανην και την ειδωλολατρειαν, ουδε αφ'
ων ηρξαντο εν τουτοις διεμειναν, αλλ' οσον τοις προτεροις ενεχειριζον, τοσουτον
εαυτοις καινοτερας εφευρισκον τας δεισιδαιμονιας μηδενα κορον των πρωτων
κακων λαμβανοντες. επικαταβαινοντες γαρ λοιπον ταις εννοιαις και τοις λογισμοις
οι ανθρωποι ουρανωι και ηλιωι και σεληνηι και τοις αστροις την του θεου τιμην τε και
δοξαν ανεθεσαν, ειτα παλιν τοις σκοτεινοις λογισμοις επικαταβαινοντες αιθερα και
τον αερα και τα εν τωι αερι θεους προσηγορευσαν, προβαινοντες δε τοις κακοις ηδη
και τα στοιχεια και τας αρχας της των σωματων συστασεως, την θερμην και την
ψυχραν και την υγραν και την ξηραν ουσιαν θεους ανυμνησαν, οι δε γε τελεωτεροι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

την ασεβειαν και ανθρωπους τους μεν ετι ζωντας, τους δε και μετα θα νατον θεους
εκαλεσαν. και ου μονον εις ανθρωπους και 60 κτηνη και ερπετα χερσαια τε και
ενυδρα την του θεου προσηγοριαν μετηγαγον, αλλα και εις τα μηδ' ολως οντα η
φαινομενα την αυτην δυσσεβειαν εξοκειλαντες επεδειξαντο. λογικα γαρ αλογοις
επιμιξαντες και ανομοια τηι φυσει ενει ραντες ως θεους εδοξασαν, οιοι εισιν οι παρ'
Αιγυπτιοις κυνοκεφαλοι και οφιοκεφαλοι και ονοκεφαλοι και ο παρα Λιβυσι
κριοκεφαλος και παρα τοις μυθοις τα λεγομενα πλα σματα, η Σκυλλα και η Χαρυβδις
και ο Ἱπποκενταυρος. επιτεινοντες δε την ασεβειαν και την ηδονην τε και επι
θυμιαν θεοποιησαντες, ην δη και Ἀφροδιτην καλεσαντες προσεκυνησαν. και μεντοι
και τους παρ' αυτων αρχοντας δια τιμην των αρξαντων η δια φοβον της αυτων
τυραν νιδος ως θεους ετιμησαν, ωσπερ ο εν Κρητηι Ζευς τετιμηται και ο εν Ἀρκαδιαι
Ἑρμης και ο εν Ἰνδιαι ∆ιονυσος και ο εν Αιγυπτωι Ἴσις και Ὄσιρις και ο νυν Ἀδριανου
του Ῥωμαιβασιλεως παις Ἀντινοος. επιδημησας γαρ Ἀδριανος εν Αιγυπτωι και
τελευτησαντα ιδων τον της ηδονης αυτου υπηρετην Ἀντινοον εκελευσε
θρησκευεσθαι τουτον, ατε δη και μετα θανατον ερων του παιδος δι' υπερβαλλουσαν
ασελγειαν τε και οιστρηλασιαν. και γαρ οι παρ' Ἕλλησι διαβεβοημενοι θεοι, Ζευς τε
και Ποσειδων και Ἀπολλων και Ἥφαιστος και Ἑρμης και εν θηλειαις Ἥρα και
∆ημητρα και Ἀθηνα καιἌρτεμις διαταγαις εκριθησαν θεοποιεισθαι. διο δη ταυτας
και τας τοιαυτας ειδωλομανιας και εφευρεσεις η θεια γραφη 61 θριαμβευουσα ουτω
φασκει· αρχη πορνειας επινοια ειδωλων, ευρεσις δε αυτων φθορα ζωης. ουτε γαρ ην
απ' αρχης, ουτε εις τον αιωνα εσται, κενοδοξιαι δε ανθρωπων εισηλθεν εις τον
κοσμον. δια τουτο και συντομον αυτων επενοηθη το τελος. αωρωι γαρ πενθει
τρυχομενος πατηρ του ταχεως αφ αιρεθεντος τεκνου εικονα ποιησας τον ποτε
νεκρον ανθρωπον νυν ως ζωντα ετιμησε και παρεδωκε τοις υποχειριοις μυ στηρια
και τελετας. ειτα χρονωι κρατυνθεν το ασεβες εθος ως νομος διεφυλαχθη, και
τυραννων επιταγαις εθρησκευετο τα γλυπτα, και τουτο γεγονε τωι βιωι εις ενεδρον,
οτι η συμ φοραι η τυραννιδι δουλευσαντες ανθρωποι το ακοινωνητον ονομα λιθοις
και ξυλοις περιεθηκαν. ειθε τοινυν και οι των τοιουτων ψευδοθεων κηρυκες και
μαντεις, ποιηται τε και συγγραφεις, απλως ειναι θεους γεγραφηκασιν, αλλα μη και
τας πραξεις αυτων προς ελεγχον της αθεοτητος και αισχροποιου πολιτειας
ανεγραφον. και γαρ τους ακολαστους ερωτας και ασελγειας του ∆ιος και
παιδοφθοριας και των αλλων ζηλοτυπιας προς ηδονην των θηλειων και φοβους και
δειλιας και τας αλλας κακιας ουδεν ετερον η εαυτους ελεγχουσιν, ως ου μονον ου
περι θεων διηγουνται, αλλ' ουδε περι σεμνων ανθρωπων. εκ μεν γαρ ∆ιος την
παιδοφθοριαν και την μοιχειαν, εκ δε Ἀφροδιτης την πορνειαν, και εκ μεν Ῥεας την
ασελγειαν, εκ δε Ἄρεως τους φονους και εκ ∆ιονυσου την οινοφλυγιαν και εξ
αλλων αλλα τοιαυτα φασι την αρχην ειληφεναι. αλλ' ουκ αδηλον τοις νουν εχουσιν,
62 οτι παρα γνωμην ειρηκασι τα τουτων παθη και τας αισχι στους πραξεις. επειδη
γαρ την του θεου ακοινωνητον προσ ηγοριαν και τιμην τοις ουκ ουσι θεοις, αλλ'
ανθρωποις θνητοις εσπουδαζον αναθειναι, τουτου χαριν και ακοντες υπο της
αληθειας ηναγκασθησαν τα τουτων εκθεσθαι παθη προς ελεγχον του μη θεους
αυτους ειναι, αλλ' εμπαθεις αν θρωπους. Ἀλλα φασιν οι τηι πλανηι ταυτηι
δεδουλωμενοι· δια τουτο θεους αυτους ηγουμεθα, οτι τοις ανθρωποις χρησιμοι γε
γονασιν. Ζευς μεν γαρ λεγεται πλαστικην τεχνην εξευρη κεναι, Ποσειδων δε την
κυβερνητικην, και Ἥφαιστος μεν χαλκευτικην, Ἀσκληπιος δε ιατρικην και ο
Ἀπολλων την μουσικην, και Ἀθηνα μεν την υφαντικην, Ἄρτεμις δε την κυνηγικην,
και Ἥρα μεν στολισμον, ∆ημητηρ δε γεωργιαν και αλλοι αλλας. ουκουν ει δια τας
των τεχνων ευρεσεις θεους αυτους αξιον αναγορευεσθαι, δεον και τους των αλλων
τεχνων ευρετας ουτως ονομαζεσθαι. γραμματα μεν γαρ Φοινικες εφευρον, ποιησιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

δε ηρωικην Ὅμηρος, και διαλεκτικην μεν Ζηνων ο Ἐλατης, ρητορικην δε Κοραξ ο
Συρακουσιος, και μελισσων μεν καρπον ο Ἀρισταιος, σιτου δε σπορον Τριπτολεμος,
και νομους μεν Λυκουργος ο Σπαρτιατης και Σολων ο Ἀθηναιος, των δε γραμματων
την συνταξιν και αριθμους και μετρα και σταθμια Παλα 63 μηδης εφευρεν, και αλλοι
αλλα και διαφορα τωι βιωι των ανθρωπων απηγγειλαν χρησιμα κατα την των
ιστορησαντων μαρτυριαν. αλλ' ευδηλος η τουτων παρανοια, οτιπερ ου μονον
ανθρωποις φθαρτοις προσηψαν την του θεου τι μην τε και δοξαν, αλλα και πετεινοις
και τετραποδοις και ερπετοις κατα την ποικιλιαν των παθων αυτων και μα νιωδη
λυσσαν. περι ων φησι και ο αποστολος· εματαιω θησαν εν τοις διαλογισμοις αυτων,
και εσκοτισθη η ασυν ετος αυτων καρδια. φασκοντες ειναι σοφοι εμωρανθησαν και
ηλλαξαν την δοξαν του αφθαρτου θεου εν ομοιωματι εικονος φθαρτου ανθρωπου
και πετεινων και τετραποδων και ερπετων. διο και παρεδωκεν αυτους ο θεος εις
παθη ατιμιας. και ολως των εν ειδωλοις μανεντων παντων δια φορος εστιν η δοξα
και η θρησκεια, και ου τα αυτα παρα τοις αυτοις ευρισκεται. και εικοτως· τουτο γαρ
ου μικρος ελεγχος εστι της αυτων αθεοτητος. διαφορων γαρ οντων και πολλων
κατα πολιν και χωραν θεων, και του ετερου τον του ετερου θεον αναιρουντος, οι
παντες παρα παντων αναιρουνται. και γαρ οι παρ' αλλοις νομιζομενοι θεοι των παρ'
αλλων θεων λεγομενων γινονται σπονδαι και θυσιαι. Αιγυπτιοι μεν ουν τον Ἄπιν
βουν μοσχον οντα σεβουσι και τον Μενδησιον τραγον, και τουτους αλλοι τωι ∆ιι θυ
ουσιν, Λιβυες δε προβατον θεοποιουσιν, και τουτο παρ' ετερων εις θυσιαν σφαττεται,
Ἰνδοι δε τον ∆ιονυσον θρη σκευουσι συμβολικως οινον αυτον ονομαζοντες, και
αλλοι τουτον σπενδουσιν. ετεροι δε ποταμους και κρηνας και 64 παντων μαλλον
Αιγυπτιοι το υδωρ προτετιμηκασι και θεον ανηγορευσαν. εν οις και τοσουτον
υπερεπλεονασεν η ειδωλο μανια παρα τα εθνη παντα, ως ου μονον βοας τε και τρα
γους και κυνας και πιθηκους θεραπευσαι, αλλα και σκορδα και κρομμυα και πολλα
των ευτελων ετερων λαχανων θεους ονομασαι και προσκυνησαι δια τον πλουτον
της ασεβειας. και το μεν υδωρ του Νειλου εσεβοντο ως την χωραν αυτων αρδευον,
τον δε βουν εθεοποιουν ως την γεωργιαν επιτε λουντα και την τροφην ποριζοντα,
τον δε τραγον και τα προβατα δια την εξ αυτων χρησιν, τα δε λοιπα βδελυγματα,
κυνας τε και πιθηκους και κνωδαλα και την λοιπην απρε πειαν των ζωων τε και των
λαχανων, εθεραπευον καθοτι προφασις αυτοις αι περι ταυτα χρειαι γεγονασι δηθεν
αιτια σωτηριας εν τωι καιρωι της του Φαραω πανωλεθριας. ηνικα γαρ εκεινος τον
Ἰσραηλ διωκων κατεποντισθη, εκαστος περι ο απησχοληθη μη εξακολουθησας τωι
Φαραωι και περισωθεις τουτο εθεοποιησε λεγων· θεος μου γεγονε σημερον μαλιστα,
δι' ου και σωθεις ου συναπωλομην τωι Φαραωι κωλυθεις δια της τουτου προνοιας.
υπερ χρονον τοινυν κατα περι οδον τινα τοις Αιγυπτιοις εγεννατο βους εχων σημεια
τινα περι την γλωτταν και την κερκον, εξ ων εγνωριζετο, οτι Ἄπις εστιν ηγουν θεος,
οθεν και εορτην εποιουν ως θεου αυτοις ενδημησαντος, και παρετιθεασι τωι βοι
πανδαισιαν εν 65 τηι φατνηι πολλην ευωχουντες τον θεον αυτων. ωσαυτως δε και
τον τραγον σεβομενοι Μενδην λεγομενον κατα την εαυτων γλωτταν ως
ανακειμενον εφασκον τηι γονιμωι δυ ναμει, ου τινος τραγου και ιερον υπηρχεν, εν ωι
ην τραγο σκελης ορθιον το αιδοιον εχων. ετι μην και τους κορκο δηλους και τους
οφεις και τους αιλουρους και τους ιχθυας τιμωντες εξ αλογου τιμης ατιμιαν εαυτοις
περιεποιουντο. ηδη δε τινες εις τοσαυτην ασθενειαν και παραφροσυνην εξηχθησαν,
ως και ανθρωπους τοις παρ' αυτων ψευδοθεοις κατασφαττειν και εις θυσιαν
προσαγειν. οθεν ουν προ ασφαλιζομενος ανωθεν ο θειος λογος τον εκ της τοιαυτης
πλανης απαλλαγεντα λαον εφασκεν· ου ποιησεις εαυτωι ει δωλον ουδε παν ομοιωμα
οσα εν τωι ουρανωι ανω και οσα επι της γης κατω, και ου προσκυνησεις αυτοις ουδε
μη λατρευσηις αυτοις. ως ουν διαφορας ουσης μεταξυ ειδωλου και ομοιωματος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

εικοτως ειπεν· ου ποιησεις εαυτωι ειδωλον ουδε ομοιωμα. το μεν γαρ ειδωλον
ουδεμιαν υποστασιν εχει, το δε ομοιωμα τινος εστιν ινδαλμα και απεικασμα. επειδη
τοινυν Ἕλληνες αναπλαττουσι τας ουχ υφεστωσας μορφας, τριτωνας και σφιγγας
και κενταυρους, και Αιγυ πτιοι κυνοπροσωπους και βουκεφαλους, ειδωλα καλει τα
66 των ουχ υφεστωτων μιμηματα, ομοιωματα δε τα των υφε στωτων εικασματα,
οιον ηλιου, σεληνης, αστρων, ανθρωπων, θηριων, ερπετων, και των τουτοις
παραπλησιων. τουτοις δε κελευων μητε προσκυνειν μητε λατρευειν ουχ απλως απα
γορευει αμφοτερα, αλλ' επειδη συμβαινει τινας προσκυνησαι μεν αμφοτερα δια
φοβον ανθρωπινον, ου μην δε λατρευσαι κατα ψυχην, εδιδαξεν ως εκατερον ασεβες
και θεοστυγες και λιαν αποβλητον. ∆ια δη τουτο παλιν, ινα μη τινες ως ουτοι τωι
καλλει των κτισματων αποβλεψαντες ουχ ως εργα θεου, αλλ' ως θεους τιμησωσιν,
επαγει προσφορως η γραφη λεγουσα· και μη αναβλεψηις τοις οφθαλμοις και ιδων
τον ηλιον και την σεληνην και παντα τον κοσμον του ουρανου πλανηθεις
προσκυνησηις αυτοις, α απενειμε κυριος ο θεος σου πασι τοις εθνεσιν. απενειμε δε
ουκ εις το ειναι θεους αυτοις ταυτα, αλλ' ινα τηι τουτων ενεργειαι και θεωριαι
γινωσκου σιν οι απο των εθνων τον παντων δημιουργον και κυριον. εκ γαρ
μεγεθους και καλλονης κτισματων αναλογως ο γενε σιουργος θεωρειται και· τα
αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα καθοραται, και· οι
ουρανοι διη γουνται δοξαν θεου, ποιησιν δε χειρων αυτου αναγγελλει 67 το
στερεωμα, καθως γεγραπται. ο μεν ουν κτιστης θεος τελειος εστι και προτελειος και
ανενδεης κατα παντα τροπον. τα δε κτισματα λαβων τις οιον ηλιον μεν καθ' εαυτον
μονον και σεληνην, γην τε αυ και αερα, και την θερμην και ψυχραν και ξηραν και
υγραν ουσιαν διαιρων απο της προς αλληλα συναφειας εκαστον εκλαβοι καθ' εαυτο
και ιδιαι θεωρησειεν, ευρησει παντως μηδεν ικανουμενον εαυτωι, αλλα της αλληλων
χρειας επιδεομενα και ταις παρ' αλληλων επι κουριαις συνισταμενα. ηλιος μεν γαρ
τωι συμπαντι ουρανωι συμπεριστρεφεται και εμπεριεχεται, και σκοτος της εκεινου
κυκλοφοριας ουκ αν ποτε γενοιτο, σεληνη δε και αστρα μαρτυρουσι την παρα ηλιου
γινομενην αυτοις φωταυγιαν. γη δε παλιν ουκ ανευ υετων τους καρπους
αποδιδουσα φαινεται, οι δε υετοι χωρις της των νεφων χρειας ουκ αν επι της γης
καταβαιεν, αλλ' ουδε νεφη χωρις του αερος. και ο αηρ ουχ υφ' εαυτου, αλλ' υπο μεν
του αιθερος δια καιεται, υπο δε του ηλιου καταλαμπομενος λαμπρυνεται. και πηγαι
μεν και ποταμοι ουκ ανευ της γης συστησονται ποτε, γη δε ουχ υφ' εαυτης
ερηρεισται, αλλ' επι μεν της των υδατων ουσιας συνεστηκεν, εμπεριεχεται δε και
αυτη κατα το μεσον του παντος συνδεθεισα, η τε θαλασσα και ο εξωθεν περιρρεων
συμπασαν γην μεγας ωκεανος υπο ανε 68 μων κινειται και φερεται, οπου δ' αν
αυτον η των ανεμων προσρηξηι βια. και αυ παλιν οι ανεμοι ουκ εν εαυτοις, αλλα
κατα τους περι τουτων ειποντας εκ της προς τον αερα του αιθερος διακαυσεως και
θερμοτητος εν αυτωι τωι αερι συνιστανται και δι' αυτου πανταχου πνεουσιν. περι γαρ
των τεσσαρων στοιχειων, εξ ων και συνεστηκεν η των σω ματων φυσις, την θερμην
λεγω και την ψυχραν ξηραν τε και υγραν ουσιαν, τις ουκ οιδεν ως ομου μεν
συνημμενα ταυτα συνιστανται, διαιρουμενα δε και καθ' εαυτα γινομενα λοιπον και
αλληλων εισιν αναιρετικα. το γαρ θερμον υπο του ψυχρου αναιρειται, και το
ψυχρον υπο του θερμου αφανιζεται, και το υγρον υπο του ξηρου ξηραινεται. πως
ουν ταυτα αν ειεν θεοι δεομενα της παρ' ετερων επικουριας, και αλληλοις μαχομενα
και θεους αναγορευειν αξιον; πως δε παλιν οι την κτισιν θεοποιουντες ουχ ορωσιν
ηλιον μεν υπο γην γινομενον και το φως αυτου υπ' αυτης μη ορασθαι
συγχωρουμενον; σεληνην δε ηλιος κρυπτει μεθ' ημεραν τηι του φωτος λαμπηδονι,
και γης μεν τους καρπους χαλαζα πολλακις βλαπτει, το πυρ δε πλημμυρουντος
υδατος σβεν νυται. ειπερ ησαν θεοι, εδει τουτους μη υπ' αλληλων ητ τασθαι και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

επικρυπτεσθαι, αλλα παντοτε αλληλοις συνειναι και κοινας αμα τας ενεργειας
επιτελειν. οθεν εικοτως ουτε ηλιος ουτε σεληνη ουτε μην αλλο τι μερος της κτισεως,
πολλωι δε πλεον ουτε τα εν λιθοις και χρυσωι και ταις αλλαις 69 υλαις αγαλματα,
ουδ' οι παρα ποιηταις μυθολογουμενοι Ζευς και Ἀπολλων και οι λοιποι ειεν αληθως
θεοι, ως ο λογος απεδειξεν, αλλα τα μεν αυτων μερη της κτισεως εστιν, τα δε αψυχα
τυγχανει, τα δε μονον ανθρωποι θνητοι γεγο νασιν η υπαρχουσιν. ει τοινυν τους
παρα ποιηταις λεγο μενους θεους ουκ ειναι θεους αποδεδεικται, αναγκη πασα
τουτων αναιρουμενων παρ' ημιν λοιπον ειναι την θεοσεβειαν, και τον παρ' ημων
προσκυνουμενον και κηρυττομενον τουτον μονον ειναι θεον αληθινον και πασης
κτισεως δημιουργον, τον εν τριαδι προσκυνουμενον τε και λατρευομενον, ος και
καθολου τους ανθρωπους απο της περι τα ειδωλα πλανης και αλογου φαντασιας
απαγων και προς την εαυτου θειαν γνωσιν επαναγων αυθις φησιν· ουκ εσονται σοι
θεοι ετεροι πλην εμου. και· ακουε, Ἰσραηλ, κυριος ο θεος σου κυριος εις εστιν. και·
κυριον τον θεον σου προσκυνησεις και αυτωι μονωι λατρευσεις. ουτος ουν τηι εαυτου
σοφιαι και δυναμει παντα συνεχων και τας αρχας διαφυλαττων πασης αισθητης
ουσιας, αιπερ εισι θερμη και ψυχρα και ξηρα και υγρα, εις εν συγκεραννυων,
συμφωνον αποτελουσιν αρμονιαν, και ουτε το πυρ τωι ψυχρωι μαχεται, ουτε το
υγρον τωι ξηρωι αντι τασσεται, αλλ' ως φιλα και αδελφα τα καθ' εαυτα οντα εναντια
συνελθοντα τε και φαινομενα ζωογονουσι και του ειναι τοις σωμασιν αρχαι
γινονται, και ουτως αυτωι παντα πειθομενα τα μεν επι γης ζωογονειται, τα δε εν
ουρανοις συνισταται· και η μεν θαλασσα πασα και ο μεγας ωκεανος 70 οροις ιδιοις
εχουσι την εαυτων κινησιν, η δε ξηρα πασα χλοηφορει και κομαι παντοιοις και
διαφοροις φυτοις υπει κουσα τωι θειωι προσταγματι. Την δε γε δημιουργιαν του
κοσμου και την πασαν κτισιν πολλοι διαφορως εξειληφασιν, και ως εκαστος αυτων
ηθελησεν, ουτω και ωρισατο. οι μεν γαρ αυτοματως και ως ετυχε τα παντα
γεγενησθαι λεγουσιν, εξ ων εισιν οι Ἐπικουριοι, και την των ολων προνοιαν περι
αυτων ουκ ειναι μυθολογουσιν, οι δε, εν οις εστι και ο περιβοητος παρ' Ἕλλησι
Πλατων, εκ προυποκειμενης και αγενητου υλης πεποιηκεναι τον θεον τα παντα
διηγουνται. ου μην δε αλλα και εις αδικιαν εκτραπεντες και παρανομιαν πασαν υπερ
βαντες ακορεστοι περι το αμαρτανειν γεγονασιν. πολεις γαρ κατα πολεων
επολεμουν, και εθνη κατα εθνων ηγειροντο, και διηιρειτο πασα η οικουμενη εις
μαχας, εκαστου φιλο νεικουντος εν τωι παρανομειν και πραττειν αθεσμα προς λυπην
θεου και προς θεραπειαν του διαβολου. τοσουτον γαρ ησεβουν, οτι και δαιμονας
εθρησκευον και θεους λοιπον ανηγορευον και θυσιας αυτοις δι' αλογων ζωων και
ανθρω πων σφαγας προσηγον, ως ειρηται. διο και μαγειαι παρ' αυτοις εδιδασκοντο
και μαντειαι και φαρμακειαι, και μεντοι και την γενεσιν αυτων και την αιτιαν και
πασης πολιτειας τε και συμβασεως τυχηι και αστροις ανετιθουν, μηδεν των
φαινομενων πλεον λογιζομενοι. και ολως ην παντα παρα 71 νομιας και ασεβειας
εμπλεα, και πανταχου της απατης των μαντεων επεπληρωτο. και γαρ τα εν ∆ελφοις
και τα εν ∆ωδωνηι και τα εν Βοιωτιαι και Λυκιαι και Λιβυηι και Αιγυπτωι και Καβειροις
μαντευματα και η Πυθια εθαυμα ζοντο μεν τοτε παρα των ανθρωπων τηι φαντασιαι.
νυν δε αφ' ου Χριστος ο θεος λογος, η του θεου σοφια και δυ ναμις, καταγγελλεται,
πεπαυται ταυτα και η τουτων δαιμο νιωδης μανια, και ουκ εστιν ετι λοιπον εν
αυτοις ο μαν τευομενος. και παλαι μεν εφαντασιοκοπουν δαιμονες τους ανθρωπους
προκαταλαμβανοντες πηγας η ποταμους η ξυλα η λιθους, και ουτω ταις μαγειαις
εξεπληττον τους αφρονας, νυν δε της θειας επιφανειας του θεου λογου γενομενης,
ηφανισται τουτων η φαντασια. και παλαι μεν τους παρα ποιηταις λεγομενους θεους
∆ια και Κρονον και Ἀπολλωνα και ηρωας νομιζοντες οι ανθρωποι θεους υπαρχειν
επλα νωντο σεβοντες, και μεν δη και αλληγορικως τινας αυτων εκλαμβανοντες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

προσεκυνουν, οιον τον Ποσειδωνα υδωρ και τον Ἥφαιστον πυρ και την Ἥραν αερα
και την ∆ημητραν γην και καρπους και τον ∆ια υετον, αρτι δε εκεινοι μεν
εγνωσθησαν ανθρωποι θνητοι, μονος δε Χριστος εν αν θρωποις επεγνωσθη θεος
αληθινου θεου θεος λογος. οι τοινυν ποιηται, φησιν, ειρηκασιν, οτι Ζευς εστιν ο
υων, αλλ' οι αυτοι παλιν ειπον, οτι μοιχος εστι και παιδοφθορος 72 και πατραλοιας
και ετερα τουτων ουκ ελαττονα εγκληματα. αλλ' ουκ εστιν, φησιν, αληθη. ουκουν
ουδε το υειν. ει γαρ ταυτα δεχηι, κακεινα σε αναγκη δεξασθαι, ει δε εκεινα εκ
βαλλεις, και ταυτα μετ' εκεινων. ει δε αφεις τους ποιητας ως πλαστολογους επι τας
αλληγοριας δραμοις, εκεινο σε ερησομαι· τι ποτε εστιν ο Ζευς; η ζεουσα, φησιν, ουσια
και το υπερ τον αερα μερος, ο και αιθηρ λεγεται παρα το ζεον και καιον. ουκουν ουκ
εστι λογικη τις και διακριτικη, αλλ' αλογος. οτι γαρ η του αερος φυσις αλογος εστι
παντι που δηλον. ει γαρ αηρ εστιν ο Ζευς, ο δε αηρ αλογος και αναισθητος,
καντευθεν ο μυθος οιχησεται. ο γαρ αηρ ουτε πατηρ εγενετο τινος ουτε τινα ετεκεν
ουσιαν οιαν αναπλατ τουσιν οι μυθολογοι και μυθοπλασται τον ηλιον, ον και
Ἀπολλωνα καλουσι και υιον αυτου λεγουσιν ειναι. ουτε γαρ ηλιος λογισμον εχει
ουτε διανοιαν και νουν, αλλα και αυτο φυσικον εστι το εργον αγομενον και
περιφερομενον τωι νομωι, ωι παρα την αρχην εταξεν αυτωι ο θεος. αλλως τε ουδε το
υειν του αιθερος εστιν, αλλα των νεφελων δεχομενων το υδωρ η απο της θαλαττης
η ανωθεν των ναματων τουτων φερομενων η των υπερ των ουρανων υδατων, ως η
οντως αληθεια δια των θειων προφητων εφη. και ωσπερ ουν ηλιου φαινοντος
απελαυνεται σκοτος, ουτω της θειας επι φανειας γενομενης απεληλαται της
ειδωλομανιας το σκοτος, και πασα η των φιλοσοφων πειθανολογια μωρια και φλυ
αρια φανερως απεδειχθη, καθως γεγραπται. περι μεν γαρ της των ειδωλων αρδην
καταλυσεως· και εσται, φησιν, εν 73 εκεινηι τηι ημεραι, λεγει κυριος Σαβαωθ,
εξολοθρευσω τα ονοματα των ειδωλων απο της γης, και ουκετι αυτων εσται μνεια.
περι δε της των φιλοσοφων ματαιολογιας· ο δρασ σομενος τους σοφους εν τηι
πανουργιαι αυτων. και· κυριος γινωσκει τους διαλογισμους των σοφων οτι εισι
ματαιοι. και παλαι μεν ειδωλολατρουντες Ἕλληνες και βαρβαροι κατ' αλ ληλων
επολεμουν, ως ειρηται, και ωμοι και απηνεις προς τους συγγενεις ετυγχανον. ουκ ην
γαρ τινα το συνολον ουτε την γην ουτε την θαλασσαν αοπλον διαβηναι δια την προς
αλληλους ακαταλλακτον μαχην, και απλως πασα η τουτων ζωη και διαγωγη δι'
οπλων εγινετο, και ξιφος ην αυτοις αντι βακτηριας και παντος βοηθηματος ερεισμα.
νυν δε οτε εις την του ειρηνοποιου Χριστου διδασκαλιαν μεταβεβη κασιν, τοτε δη
τοτε παραδοξως τωι οντι κατα διανοιαν κατα νυγεντες την ωμοτητα των φονων
απεθεντο και ουκετι πολεμια φρονουσιν, αλλα κατα δαιμονων τον πολεμον δια των
αριστων τροπων και των κατ' αρετην πραξεων ετρε ψαντο και προδηλως
αντεπαρεταξαντο. περι ων και γεγρα πται οτι· συγκοψουσι τας μαχαιρας αυτων εις
αροτρα και τας ζιβυνας αυτων εις δρεπανα, και ου ληψεται εθνος επ' εθνος
μαχαιραν, και τα εξης. Περι ων μεντοι και Θεοδωρητος τοιαδε φησιν· ει τοινυν
Ἕλληνες ανεγνωσαν ακριβως τας Ἑλληνικας ιστοριας, εγνωσαν δηπουθεν ως και
τας περιφανεις επιστημας και των τεχνων τας πλειστας παρ' Ἑβραιων επαιδευθησαν
Ἕλληνες. 74 γεωμετριαν γαρ Αιγυπτιους πρωτους εφευρηκεναι φασιν, αστρολογιαν
δε και γενεθλιαλογιαν Χαλδαιων ευρημα λε γεται, Ἄραβες δε και Φρυγες
οιωνοσκοπιαν επενοησαν πρω τοι. και θυειν θεοις Χαλδαιοι μεν εξευρον ητοι
Κυπριοι (διφορουνται γαρ εθνος Περσικον υπαρχοντες), την δε αστρο νομιαν
εφευρηκεναι πρωτοι λεγονται Βαβυλωνιοι δια Ζωρο αστρου, εξ ων δευτεροι
παρειληφον Αιγυπτιοι, την δε γεω μετριαν Αιγυπτιοι εκ του απλετου της γης και της
διαιρεσεως των χωρων προδιδαχθεντες και ειθ' ουτω γραψαντες, ετεροι μετελαβον.
την δε μαγειαν και γοητειαν και φαρμακειαν Μηδοι μεν εφευρον και Περσαι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

διαφερουσι δε προς αλ ληλας. η μεν γαρ μαγεια επικλησις εστι δαιμονων αγαθο
ποιων δηθεν προς αγαθου τινος συστασιν, ωσπερ τα του Ἀπολλωνιου του Τυανεως
θεσπισματα δι' αγαθον γεγονασιν. γοητεια δε εστιν επικλησις δαιμονων κακοποιων
περι τους ταφους ειλουμενων επι κακου τινος συστασιν, οθεν και γοη τεια κεκληται
απο των γοερων και των θρηνων των περι τους ταφους γινομενων. φαρμακεια δε,
οταν δια τινος σκευασιας θανατηφορου προς φιλτρον δοθηι τινι δια στο ματος.
ομοιως δε και της οιωνιστικης το μεν εστιν ορνεο 75 σκοπικον, το δε παλματικον, το
δε οικοσκοπικον, το δε εν οδιον, το δε χειροσκοπικον. και ορνεοσκοπικον μεν εστιν,
οταν ποτε μεν τουδε η τουδε του ορνιθος εμπροσθεν η οπι σθεν η δεξια η αριστερα
νευοντος ειπωσιν· τοδε συμβαινει. παλματικον δε το δια της παλσεως του σωματος
γνωριζο μενον, οιον επαλθη ο δεξιος η ο αριστερος οφθαλμος η ο ωμος η μηρος, η
κνισμος εν τωι ποδι η προς το ους ηχος εγενετο, τοδε, φησιν, συμβησεται σοι.
οικοσκοπικον δε, οταν τα εν τωι οικωι συμβαινοντα ειπηι τις· τοδε σημαινει, οιον εν
τηι στεγηι εφανη γαλη η οφις η μυς, η εκενωθη ελαιον η μελι η οινος η τεφρα, η
τρισμος εγενετο ξυλων η αλλο τι, τοδε προμηνυει. ενοδιον δε, οταν εξηγησηται τις
τα εν τηι οδωι υπαντωντα λεγων· εαν σοι υπαντησηι τοιουτος τις ανθρωπος η τοδε
βασταζων, τοδε σοι συμβησεται. χειρο σκοπικον δε, οταν δια της εκτασεως των
χειρων διατεινο μενος ειπωσιν· τοδε αυτωι γενησεται. και τα μεν γραμματα Φοινικας
ευρηκεναι φασιν Ἕλληνες και τον Καδμον ταυτα πρωτον εις την Ἑλλαδα κομισαι,
ιατρικης δε τον Αιγυπτιον Ἄπιν ελεξαν αρξαι και τον Ἀσκληπιον αυξησαι την
τεχνην. ων παντων Ἑβραιοι προγενεστεροι. ουτω δε και περι των 76 δογματων
διαφερομενοι διαφορως εδογματισαν. οι μεν γαρ τα ορωμενα γενητα, οι δε αγενητα
και εκ ταυτοματου γε νεσθαι, και οι μεν εμψυχον ειναι το παν, οι δε αψυχον εφασαν.
Ἀναξαγορας δε και Πυθαγορας εις Αιγυπτον αφι κομενοι και τοις Αιγυπτιων και
Ἑβραιων αυτοθι σοφοις προσομιλησαντες την περι των οντων γνωσιν
ηκουτισθησαν, ωσπερ δη μετα ταυτα και Πλατων εμυηθη μαλλον, καθως εν τοις
παραλληλοις εφη Πλουταρχος. ου μην δε αλλα και θεους Αιγυπτιοι πρωτοι τον
ηλιον και την σεληνην ωνο μασαν καλεσαντες τον μεν ηλιον Ὄσιριν, την δε
σεληνην Ἴσιν. ατε ουν ορωντες αυτους ιοντας δρομωι και θεοντας θεους αυτους εκ
του θεειν ανηγορευσαν τε και εθυσαν. και το μεν πυρ Ἥφαιστον, ∆ημητραν δε την
γην, και την υγραν ουσιαν Ὠκεανον επεθεσαν, και την μεν επιθυμιαν Ἀφροδιτην και
Ἔρωτα κεκληκασιν, Ἄρεα δε τον θυμον καιτην μεθην ∆ιονυσον την τε κλοπην
Ἑρμην και την φρο νησιν Ἀθηναν, και παλιν Ἥφαιστον τας τεχνας ως πυρι συνεργωι
κεχρημενας. τοσουτον γαρ ταις αισχραις εδουλω θησαν ηδοναις, ως και τον τραγον
δια την περι τας μιξεις μανιαν θεον ομολογησαι και θυσαι· Μενδησιοι δε τουτον
διαφεροντως ετιμησαν, ως και τοις αλλοις ζωοις αι αλλαι πολεις θεολογιας τινας
ανεφερον. εσεβον γαρ δη και Μεμ φιται τον ταυρον και Λυκοπολιται τον λυκον και
Λεοντο πολιται τον λεοντα και Κυνοπολιται τον κυνα και αλλοι 77 τον αιλουρον και
ετεροι τον κορκοδηλον. ουκουν πρωτοι θεους ωνομασαν Αιγυπτιοι και Φοινικες, αφ'
ων Ἕλληνες παρειληφοτες ηλιον και σεληνην αστερας τε και ουρανον και γην και
ταλλα στοιχεια προσκυνησαντες ως θεους ελα τρευσαν, χρονωι δ' υστερον και τους
ευ τι δεδρακοτας η εν πολεμοις ανδραγαθησαντας ως τον Ἡρακλεα γενναιον και
ανδρειον εθεοποιησαν Ἕλληνες, και τον Ἀσκληπιον δια την ιατρικην επιστημην
θεον τελευτησαντα προσηγορευσαν, και ου μονον τους αγαθον τι δρασαντας, αλλα
και τους ασελ γειαις και μυσαραις πραξεσιν αλοντας ανδρας τε και γυ ναικας
εσεβασθησαν και ελατρευσαν. εξ ων Ῥωμαιοι με μαθηκοτες τους ιδιους βασιλεις
μετα θανατον εθεοποιησαν, και ου μονον τους εννομως βεβασιλευκοτας και του
δικαιου πεφροντικοτας, αλλα και τους τυραννικως και αδικως τε και παρανομως
την αρχην ιθυναντας. και γαρ Νερωνα πασαν ιδεαν ακολασιας και παρανομιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

κατακορως μετελη λυθοτα και ∆ομετιανον και Κωμωδον και γε και αλλους
μιαιφονους και λαγνεστατους ανδρας τωι των σφετερων θεων καταλογωι συνεταξαν.
ου μην δε αλλα και τους παμπονηρους δαιμονας εθεοποιησαν, παρ' ων και τας της
γοητειας και 78 μαγγανειας μεμαθηκοτες πονηρας κακοτεχνιας θυσιαις και τελεταις
αυτους ετιμησαν, ους ημεις εκ διαμετρου βδελυτ τομεθα δικαιως αγαν ως θεομισεις
και της αιωνιου κολα σεως προξενους. Ἐπει δε και δαιμονων εμνησθην, προυργου
οιμαι και περι τουτων αγε δη δοξαζομενων παρα των ελεεινων αν θρωπων και του
ασβεστου πυρος αξιων διασαφησαι. τον γαρ τουτων αρχοντα Σαταναν τα θεια
προσαγορευουσι λογια (δηλοι δε τουνομα τον αποστατην κατα την φωνην των
Ἑβραιων), ονομαζει δε αυτον και διαβολον ως τον θεον προς τους ανθρωπους
συκοφαντουντα και αυτοις γε τοις ανθρωποις εριν προς αλληλους και μαχην
εμβαλλοντα. του τους ημεις ου πονηρους εξ αρχης παρα του θεου των ολων
δημιουργηθηναι φαμεν ουδε τοιανδε κακιστην εξιν λαχειν, αλλα τηι παρατροπηι της
γνωμης απο των αμεινονων εις τα χειρω πεσειν αυθαιρετως και αυτεξουσιως, και
τοις παρα του πεποιηκοτος παρασχεθεισιν ουκ αρκεσθεντας, αλλα μειζονως
ορεχθεντας, εισδεξασθαι μεν του τυφου το παθος, εκπεσειν δε και της αρχηθεν
δοθεισης τιμης, ειτα κατα των ανθρωπων ως εικονι θειαι τετιμημενων λυττησαι και
τον κατ' αυτων αναδεξασθαι πολεμον, τον δε ποιητην τηι μεν των αγιων αγγελων
επιστασιαι φρουρησαι των ανθρωπων το γενος, οπως μη βιαι και τυραννιδι χρωμενος
ο αορατως 79 επιων ους δια φθονον εμισησεν αδεως διαφθειρηι. την δε αγωνιστικην
ουκ εκωλυσε διαμαχην, ινα δειξηι τους αριστους η παλη, και γενωνται ανδραγαθιων
αρχετυπα. ου δη εινεκα την βιαιαν εκεινου προσβολην ως ολεθριον διακωλυσας τηι
των αγγελων φρουραι την των λογισμων συνεχωρησεν αγω νιαν, οπως τους
αξιονικους αποφηνηι των στεφανων αξιους, ουκ αυτος εκεινον εις αντιπαλου ταξιν
αποκληρωσας, αλλ' εις δεον τηι εκεινου πονηριαι χρησαμενος, ωσπερ οι ιατροι ταις
εχιδναις εις απαλλαγην νοσηματων. Ἐπει ουν βαρβαροφωνους Ἕλληνες τους
αποστολους και ημας αποκαλουσιν, ιστωσαν ως και ημιν παντες Ἕλ ληνες
σκυθιζουσιν. τουτο γαρ σαφως ο Παυλος εδηλωσε φασκων· εαν γαρ μη γνω την
δυναμιν της φωνης, εσομαι τωι λαλουντι μοι βαρβαρος, και ο λαλων εν εμοι
βαρβαρος. τωι οντι γαρ ωσπερ τοις Ἕλλησιν Ἰλλυριοι και Παιονες και αλλοι
βαρβαριζειν δοκουσιν, ουτως εκεινοις και τοις τοιου τοις οσοι της Ἑλλαδος και της
Ἑλληνικης τεχνολογιας και στωμυλιας επαΐειν ου δυνανται βαρβαροι δοκουσιν
ειναι. οτι δε την αυτην εχει πασα γλωσσα διανοιαν (μια γαρ η παντων ανθρωπων
φυσις) η πειρα διδασκαλος. εστι γαρ ευρειν και παρα τοις βαρβαροις τεχνας και
επιστημας και τας εν πολεμοις ανδραγαθιας εκ περιουσιας, ενιοι δε του των και
σοφωτερα των Ἑλληνων πολλακις εφευρισκουσι μηχανηματα και λοχους αμεινους
και πανουργοτερας ενεδρας, 80 εισι δε οι και την Ἑλληνων παιδειαν και πολυλογιαν
βραχυ λογιαι νικωντες. τουτο γαρ δη και Περσαις μαρτυρουσι και οι παλαιοι
ξυγγραφεις και ει τις νυν πρεσβευων η στρα τηγων η εμποριαν τινα μετιων
ξυνεγενετο και πεπειρατο καλως της εκεινων αγχινοιας και πανουργιας. φασι γαρ
αυτους οξεως νοειν τας των λογων πλοκας τε και κλοπας και επικρυψεις και ολιγα
φθεγγομενους νικαν τους προσ διαλεγομενους, και γε και ξυλλογιστικους αγαν
ειναι δια βεβαιουνται και διαλυειν ικανους τα παρ' ετερων πλεκομενα ραιδιως και
παροιμιαις κεχρησθαι σοφωταταις και αινιγ μασιν. ου γαρ δηπου φιλοσοφικοις η
ρητορικοις ενετρυ φησαν λογοις, αλλα την φυσιν μονην εσχον διδασκαλον. τους δε
γ' Ἰνδους και τουτων πολλωι σοφωτερους ειναι λεγουσι και εντρεχεστερους. και οι
παρ' ημιν δε νομαδες και προσχωροι, τους Ἰσμαηλιτας φημι τους εν ταις ερημοις
βιοτευοντας και μηδεν των Ἑλληνικων ξυγγραμματων επι σταμενους, αγχινοιαι
πολληι και συνεσει τε και πολυπειριαι κοσμουνται και διανοιαν εχουσι και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

πανουργιαν οξυτατην οτι μαλιστα ξυνιδειν ταληθες δυναμενην και διελεγξαι το
ψευδος και διακριναι το κρειττον απο του χειρονος. περι δε των Αιγυπτιων περιττον
οιμαι λεγειν· και γαρ αυτοι των φιλοσοφων οι πρωτοι κρειττους ειναι τουτους
εφασαν των ονομαστοτατων γεγενημενων παρ' Ἕλλησιν. Ῥωμαιοι 81 δε και
ποιητας εσχον και συγγραφεας και ρητορας, ως φασιν οι ταυτην κακεινην
ησκημενοι την γλωτταν, και πυκνοτερα και δεινοτερα των Ἑλληνικων ειναι τα
τουτων ενθυμηματα και ξυντομωτερας αμα και βαθυτερας τας γνωμας. και ταυτα
λεγω ου την Ἑλλαδα σμικρυνων φωνην ουδε εναν τια γε αυτηι παραδειγματα
παρεχων, αλλα των επι ταυτηι μεγαλαυχουντων συστελλων την γναθον και την
οφρυν κατα σπων και διδασκων μη κωμωιδειν γλωτταν αληθειαι λαμπρυ νομενην
μηδε βρενθυεσθαι μεν επι λογοις κομψοτικηι τεχνηι πεποικιλμενοις, της δε αληθειας
γεγυμνωμενοις. Και γαρ εντευθεν οι μεν ατομα τε και αμερη σωματα
προσηγορευσαν δια το απαθες η σμικρον αγαν, ατε δη τομην και διαιρεσιν δεξασθαι
μη δυναμενα. ουτω γαρ καλουσιν εκεινα τα λεπτοτατα και σμικροτατα σωματα, α
δια των φωταγωγων εισβαλλων ο ηλιος δεικνυσιν εν εαυτωι ανω και κατω
παλλομενα. οι δε τυχην και ειμαρμενην εδοξασαν, και την μεν ειμαρμενην
αναγκαστικην δυναμιν ειπον ειναι και της υλης κινητικην. την δε τυχην ο Πλατων
αιτιαν εφη κατα συμβεβηκος γινομενην η ξυμπτωμα φυσεως η προαιρεσεως. και
γουν ∆ημοκριτος περι τουτων ουτως ειπεν· και γαρ τα μεν εκ θεου παντες εχομεν, τα
δε εκ της ειμαρ μενης και τυχης και των σμικροτατων εκεινων σωματων και
προδηλως φερομενων ανω και κατω παλλομενων και περι πλεκομενων τε και
διισταμενων και περιφερομενων εξ αναγ 82 κης. αφ' ων ου μονον πλουτον και
πενιαν και υγειαν και νοσον και δουλειαν και ελευθεριαν και πολεμον και ειρηνην
διανεμειν, αλλα και αρετην και κακιαν αποκληρουν εφησε και προς αλλους αλλα
δοξαζοντας αντεπαρεταξατο δια το ασυμφωνον και ακαταλληλον των τηνικαυτα
δογματων. και προς τας αλληλων μαχησαμενοι δοξας εικοτως καταλελυ κασιν ως
ψευδεπιπλαστους, επειδη το μεν ψευδος ου μονον τηι αληθειαι πολεμιον, αλλα και
αυτο εαυτωι πεφυκεν, η δε αληθεια ξυμφωνον εαυτηι και μονον εχουσα το ψευδος
αντι κειμενον. οθεν οι μεν αυτοκρατορα τον νουν ειπον ειναι και αγαν δυνασθαι και
κατ' εξουσιαν τα παθη κυριευειν, οι δε αναγκης αυτον και ειμαρμενης απεφηναντο
δουλον και της του ουρανου περιδινησεως και της των αστρων ξυνοδου τας τουτου
πραξεις και ενεργειας ηρτησθαι. ο δε γε Πλατων την εναντιαν τουτοις περι ψυχης
εξεπαιδευσε δοξαν, ελευ θεραν αυτην και δεσποιναν των παθων ειναι φησας. οπερ
δηλων εν τοις Νομοις εφη· το μεν νικαν αυτον εαυτον πασων νικων πρωτη και
αριστη, το δε ηττασθαι αυτον υφ' εαυτου αισχιστον τε και κακιστον. ισμεν γαρ οτι τα
παθη ταυτα εν ημιν οιον νευρα η σμηρινθοι τινες ενουσαι 83 σπωσι τε ημας και
αλληλαις ανθελκουσιν εναντιαι γε ουσαι επ' εναντιας πραξεις, ου δη διωρισμενη
αρετη και κακια κειται. μια γαρ φησιν ο λογος δειν των ελξεων επομενον αει και
μηδαμη απολειπομενον εκεινης ανθελκειν τοις αλλοις μετροις εκαστον, ταυτην δε
ειναι την του λογισμου αγωγην. απεδειξεν ουν ο σοφος ως τηι βουληι της ψυχης
απενειμεν ο ποιητης την των κρειττονων και των χειρονων διαιρεσιν. και απλως
εριν και διαμαχην εχοντες, και οι μεν ταυτα, οι δε εκεινα πρεσβευοντες εναντιαν
δοξαν ωδινον. ου γαρ ταληθες μαθειν επεθυμησαν, αλλα κενοδοξιαι και φιλοτι μιαι
δουλευσαντες καινων ευρεται κληθηναι δογματων επο θησαν. οθεν και τον πολυν
υπεστησαν πλανον, των υστε ρον επιγινομενων ανατρεποντων αναιδην των
πρεσβυτερων τας δοξας. και γαρ Ἀριστοτελης ο ταλας ετι ζωντι Πλα τωνι προφανως
τε και αναισχυντως αντεπαρεταξατο και τον κατα της Ἀκαδημιας ανεδεξατο
πολεμον, και ουτε την διδα σκαλιαν ετιμησεν, ης φιλοτιμως απηλαυσεν, ουτε του
πολυ θρυλλητου ανδρος ηιδεσθη το κλεος ουτε το εν λογοις εδεισε κρατος, αλλ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

υπερηφανως και απερυθριασμενως ο εμβροντη τος προς αυτον αντεστη ουκ
αμεινοσιν εκεινωι αλλα πολλωι 84 γε χειροσι χρησαμενος δογμασιν. και γαρ δη την
ψυχην εκεινου φαντος τριμερη και αθανατον τε και θεοειδη, ουτος θνητην εφη και
επικηρον, και τον θεον ειρηκοτος εκεινου προμηθεισθαι των παντων, ουτος την γην,
οσον ηκεν εις λογους, της θειας κηδεμονιας εστερησεν. τα γαρ δη μεχρι σεληνης
ιθυνειν εφη τον θεον, τα δε γε αλλα υπο την ειμαρμενην τεταχθαι και τυχην, και την
βιαιαν αναγκην εφιστησιν εκαστωι, και ταυτηι παρα γνωμην ποιειν τους αν
δροφονους και τοιχωρυχους και πορνους τα της παρανομιας ειδη. και αλλα δε
παμπολλα προς ανατροπην ο δειλαιος του διδασκαλου δυσσεβως τε και τολμηρως
ετερατολογησεν. Ὁ τοινυν σοφωτατος Πλατων θεολογων εφη· τι το ον μεν αει,
γενεσιν δε ουκ εχον, και τι το γιγνομενον μεν αει, ον δε ουδεποτε; το μεν δη νοησει
μετα λογου περιληπτον αει κατα το αυτο ον, το δε αισθησει αλογωι δοξαστον γιγνο
μενον μεν και απογιγνομενον, οντως δε ουδεποτε ον. ταυτα δε παντα μερος χρονου
το ην και εσται, α δη φεροντες λαν θανομεν επι την αΐδιον ουσιαν ουκ ορθως.
λεγομεν γαρ δη· ως ην εστι τε και εσται. τηι δε το εστι μονον κατα τον αληθη λογον
προσηκει, το δε ην και εσται περι την εν χρονωι γενεσιν ουσαν πρεπει λεγεσθαι, το δε
αει και κατα 85 ταυτο ον ακινητως ουτε νεωτερον ουτε πρεσβυτερον προση κει
λεγεσθαι. και γαρ το αει ον και προον γενεσεως εστιν απασης υπερτερον, το δε
γιγνομενον και αλλοιωσεις πολλας επιδεχομενον εικοτως εφησεν ουδεποτε ειναι.
και παλιν ο Πλατων φησιν· αγαθος μεν ο θεος τωι οντι γε και λεκτεον αιτιος των
αγαθων, των δε κακων απαντων αναιτιος. ταυτ' ουν και περι του πεποιηκοτος θεου
και περι της ημων αυτεξουσιο τητος εδιδαξε καλως ο Πλατων φρονειν και δοξαζειν,
και τους κακων αιτιον τον θεον λεγοντας εξελαυνειν εκελευσε, και ανοσιον ειναι
τονδε τον λογον φησι και αξυμφορον ημιν και αξυμφωνον εαυτωι. ουκουν ει αγαθος
ο θεος, ωσπερ δη και αγαθος, ουκ αρα κακων αιτιος ο αγαθος γενοιτ' αν. ει δε
αναιτιος των γιγνομενων κακων (κακα δε κυριως ονομαζομεν ου τα παρα πολλων
*ονομαζειν φιλον τισιν, αλλα κακιαν και ακολασιαν και τας αλλας παρανομιας υφ'
ημων αυτεξουσιως τολμωμενας) ημεις γαρ αρα τουτων αιτιοι, και ουχ ο ταναντια
νομοθετησας θεος. οπερ δηλων αυθις ο Πλα των εν τοις Νομοις και δεικνυς ημιν τον
των ολων πρυτανιν των του παντος οιακων επειλημμενον φησιν· ο μεν δη θεος, ως
και ο παλαιος λογος, αρχην και τελευτην και μεσα των 86 οντων απαντων εχων
ευθειαι περαινει κατα φυσιν περι πορευομενος, τωι δε αει ξυνεπεται δικη των
απολειπομενων του θειου νομου τιμωρος. ης ο μεν ευδαιμονησειν μελλων εχομενος
ξυνεπεται ταπεινος και κεκοσμημενος, ο δε τις εξαρθεις υπο μεγαλαυχιας η
χρημασιν επαιρομενος η τιμαις η και σωματος ευμορφιαι αμα νεοτητι και ανοιαι
φλεγεται την ψυχην μεθ' υβρεως, ως δη ουτ' αρχοντος ουτ' αυ ηγεμονος δεομενος,
αλλα και αλλοις ικανος ων ηγεισθαι, καταλειπεται ερημος θεου, καταλειφθεις δε και
ετι αλλους τοιουτους λαβων σκιρται ταραττων παντα αμα. και πολλοις τισιν εδοξεν
ειναι τις, μετα δε χρονον υποσχων τιμωριαν ου μεμπτην τηι δικηι εαυτον τε και οικον
και πολιν αρδην αναστατον εποιησεν. δια τουτων ο φιλοσοφος και τον του παντος
εδειξε κηδεμονα και την επι τινων εσκοπει μακρο θυμιαν και την εντευθεν τοις
ανοητοις προσγιγνομενην λωβην και την εις υστερον αυτοις επιφερομενην
πανωλεθριαν. εν δε γε τωι Γοργιαι και της τιμωριας δηλοι τας αιτιας λεγων ωδι·
προσηκει δε παντι τωι εν τιμωριαι οντι υπ' αλλου ορθως τιμωρουμενου η βελτιον
γιγνεσθαι και ονινασθαι, η παρα δειγμα αλλοις γιγνεσθαι, ιν' εκεινοι ορωντες
πασχοντα α 87 πασχει φοβουμενοι βελτιους γιγνωνται. εισι δε οι ωφελου μενοι μεν
και δικην διδοντες υπο θεου τε και ανθρωπων ουτοι, οι αν ιασιμα αμαρτηματα
αμαρτανωσιν. ομως δε δι' αλγηδονων και οδυνων γιγνεται αυτοις η ωφελεια
κανθαδε και εν Ἅιδου. ουδε γαρ οιον τε αλλως αδικιας απαλλατ τεσθαι. οι δε, εαν τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

εσχατα αδικησωσι και δια τα τοιαυτα αδικηματα ανιατοι παμπαν γενωνται, εντευθεν
τα παρα δειγματα γινονται, και ουτοι μεν ουκετι ονινανται ουδεν ατε ανιατα οντα,
αλλοι δε ονινανται οι τουτους ορωντες δια τας μεγιστας αμαρτιας και οδυνηροτατα
και φοβερωτατα παθη πασχοντας και τον αει χρονον ατεχνως παραδειγματα
ανηρτημενους. ταυτα δε εοικεν ο φιλοσοφος εκ των θειων σεσυληκεναι λογων.
ηκουσε γαρ παντως τα δια Μωυσεως υπο θεου προς τον Φαραω λεχθεντα· εις αυτο
τουτο εξη γειρα σε, οπως ενδειξωμαι εν σοι την δυναμιν μου, και οπως διαγγεληι το
ονομα μου εν πασηι τηι γηι. παμπονηρωι γαρ τοι γεγενημενωι εκεινωι παντοδαπας
κολασεις επηνεγκεν ο θεος, ουχ ωστε αποφηναι βελτιονα, (ᾔδει γαρ αυτου και τον
νουν αντιτυπον και το παθος ανηκεστον) αλλ' οπως τα περι εκεινου διηγηματα
πασιν ωφελειας γενωνται παρα δειγματα. καθαπερ γαρ αι πολεις τρεφουσι τους
δημιους, 88 ωστε τους ανδροφονους και τοιχωρυχους και τους ταλλα
παρανομουντας κολαζειν, ουκ επαινουσαι μεν αυτων, αλλα και λιαν μισουσαι την
του βιου προαιρεσιν, ανεχομεναι δε της τουτων υπηρεσιας δια την χρειαν, ουτως ο
του κοσμου πρυτανις οια δημιους τινας γενεσθαι συγχωρει τους τυραν νους, ωστε
δια τουτων ποινην τους ασεβουντας και παρα νομουντας εισπραττειν. υστερον δε
και αυτους παραδιδωσι τιμωριαι, επειδηπερ ουχ ως θεωι διακονουντες, αλλ' οικειαι
πονηριαι δουλευοντες τα δεινα δεδρακασιν εκεινα. ουτως ημαρτηκοτα τον Ἰσραηλ τηι
των Ἀσσυριων ωμοτητι παρεδωκεν, και, επειδη δε τον τοιουτον ου διεγνωσαν
σκοπον, και τουτων καταλυσας την δυναστειαν ετεροις δουλευειν ηναγκασεν, ως
διαρρηδην οι προφηται διδασκουσιν. παρ' ων ο Πλατων τας αφορμας κεκλοφως
τοιαδε εφη τους ανιατως διακειμενους εις ωφελειαν ετερων παιδευεσθαι. Και μεντοι
γε και περι των ληξεων και αποπληρωσεων των ψυχων ο σοφωτατος εν τωι Φαιδωνι
παλιν φησιν· ο μεν ατελεστος και ακαθαρτος εις Ἅιδην αφικομενος εν βορ βορωι
κεισεται, ο δε τετελεσμενος και κεκαθαρμενος εκεισε μεταχωρησας μετα θεων
οικησει. τον μεν γαρ δικαιως τον βιον διεληλυθοτα και οσιως επειδαν τελευτησηι εις
μακαρων νησους απιοντα οικειν εν πασηι ευδαιμονιαι κακων εκτος, τον δε αδικως
και αθεως εις το της κρισεως τε και δικης δεσμωτηριον, ο δη Ταρταρον καλουσιν,
ιεναι και ουτω 89 γυμνον επειτα κριτεον απαντων τουτων. τεθνεωτας γαρ δει
κρινεσθαι, ινα δικαια η κρισις του κριτου γενηται. ουτως ο Πλατων ακριβως
επιστευσεν ειναι τα εν Ἅιδου κριτηρια. εντυχων γαρ Ἑβραιοις εν Αιγυπτωι των
προφητικων λογιων ασπασιως ηκουσε και τον πυρος ποταμον εμαθεν, ον ο μεγας
εθεασατο ∆ανιηλ, και τους Ἡσαΐου του θειοτατου μεμυηται λογους, εν οις φησι περι
των αμαρτωλων· ο σκω ληξ αυτων ου τελευτησει και το πυρ ου σβεσθησεται. και· τις
αναγγελει υμιν τον αιωνιον τοπον; ωστε ουν Πλατων ο των Ἑλληνων παντων
σοφωτερος και υπερτερος τε και διαβοητος εν Αιγυπτωι προς τους φρονιμους και
σοφους των Αιγυπτιων αφικετο πολυπειριαν και φυσιολογιαν ακρι βεστεραν
μαθησομενος, ως ιστορουσιν Ἕλληνες, εμαθε [δε] παρ' Ἑβραιοις και θεολογιαν, ει
και μη σαφεστατην και ακραιφνη, καθως παρειληφει δια την προκατεχουσαν δεινην
αθεΐαν και χαλεπην ετι πλανην ακμαζουσαν εξηγησατο. και γαρ τα Μωσαικα
σφετερισαμενος ιερα παμπολλα και μετα φρασας λογια, ταυτηι τοι πειραται
λεληθοτως και αινιγματω δως ποιεισθαι την υφηγησιν, οθεν και προς τινα τουτο δη
παρυπεμφαινων ευ μαλα φησιν· φραστεον δη σοι δι' αι νιγματων, ιν' αντι δελτου η
ποντου η γης εν πτυχαις παθηι, ο αναγνους μη γνωι. ωδε γαρ εχει περι του παντων
βασιλεως οτι παντα εστι και εκεινου γε εινεκα παντα και 90 εκεινο γε παντων
καλων αιτιον, δευτερον δε περι τα δευτερα και τριτον περι τα τριτα. Και απλως ινα
συλληβδην περι των αυτων αυθις κεφα λαιωδως ειπω και περιληπτικως δι'
επιτομης, πολλα μεν ουν και παντοδαπα των δυσσεβειν αιρουμενων τα στιφη και
διαφορα της βλασφημιας τα βελη, πολυσχεδες δε και ποικι λον το ψευδος, απλη δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

της αληθειας η χαρις. η μεν γαρ ποιητικη φαλαγξ εις πολλα το θειον τωι λογωι
καταμερισασα και το ψευδος τωι τερπνωι του μυθωδους κερασασα και οιον τινα
κυκεωνα κατασκευασασα της πολυθεου πλανης τοις ανθρωποις την μεθην
προσηνεγκεν. η δε σοφιστικη εν τρι βωνι λευκωι και πωγωνι μακρωι και κομηι
κεφαλης την φιλο σοφιαν οριζομενη της ποιητικης θεολογιας το καταγελαστον
ορωσα ετερας πλανης επενοησεν ατραπους εις αυτο το ποιη τικον εκεινο βαραθρον
απαγουσας. οι μεν γαρ τηι κομψειαι του λογου και τηι των ενθυμηματων δεινοτητι τηι
ποιητικηι την περι των θεων αισχρουργιαν και αισχρολογιαν εκαλυψαν. οι δε τοις
παθεσι την θειαν προσηγοριαν ανεθεσαν και την μεν ηδονην, ως εφην, Ἀφροδιτην
ωνομασαν, Ἄρεα δε τον θυμον, την δε μεθην ∆ιονυσον, Ἑρμην δε την κλοπην, την
δε φρονησιν Ἀθηναν και τοιαυτα τινα μετα αλαζονικης οφρυος και της Ἀττικης
στωμυλιας τερατευομενοι τους πολλους των ανθρωπων εις ετεραν ειδους απατην
μετηγαγον. και οι φιλοσοφειν υπισχνουμενοι και την απο του σχημα τος τιμην παρα
παντων δρεπομενοι και των παθων κρα τειν επαγγελλομενοι προσκυνειν τα παθη
τους ανθρωπους ανεπεισαν και τον αυτοκρατορα νουν των παθων και ηνι 91 οχον
θυειν επιθυμιαι και θυμωι και κλοπηι και μεθηι και τοις αλλοις παθεσιν ανοητως
πεπεικασιν. αλλοι δε παλιν ουδεν υπερ τα ορωμενα νοησαι δυνηθεντες, αλλα τοις
αισθητοις τον νουν εγκαθειρξαντες, τα τοις οφθαλμοις εις θεωριαν προκειμενα
θεους προσηγορευσαν και το σεπτον ονομα και φρικην εμποιουν τοις ακουουσιν οι
μεν τοις στοιχειοις, οι δε μερεσι τουτων επεθεσαν, και οι μεν απο ταυτοματου
γεγενησθαι τον κοσμον, οι δε πολλους θεους ανθ' ενος εφαντασθησαν, και οι μεν
μηδε ειναι παντελως το θειον, οι δε ειναι μεν, ουδενος δε των οντων επιμελει σθαι,
οι δε επιμελεισθαι μεν εφασαν, σμικρολογως δε τουτο ποιειν, και τηι σεληνηι
περιοριζειν την προνοιαν, το δε λοιπον του κοσμου μερος ως ετυχε φερεσθαι τηι της
ειμαρμενης αναγκηι δουλευειν βεβιασμενον. δια δη τουτων και των τοιουτων σαφως
εγνωμεν, ως ου μονον αλληλοις, αλλα γε και σφισιν αυτοις περι των αυτων εναντια
γεγραφασι και μεγιστην διαφωνιαν φιλοδοξιαι τε και κακουργιαι πιεζομενοι προς
αλληλους ειργα σαντο και την οικουμενην εταραξαν και συν αυτοις πολλους
απωλεσαν. Τοσαυτη γουν παλαι κατειχε πλανη τον κοσμον. αλλα ταυτην αρδην
ηφανισε και παμπαν εξηλασε προδηλως ο παρ' ημων προσκυνουμενος κυριος. και
μαρτυρει τωι λογωι τα πραγματα, γη τε και θαλασσα της προτερας αγνοιας και
δυσσεβειας απηλλαγμεναι, πεπαυμενος των ειδωλων ο πλα νος, της αγνοιας ο ζοφος
εληλαμενος, του φωτος της γνω σεως αι ακτινες την οικουμενην εμπλησασαι,
Ἕλληνες και Ῥωμαιοι και βαρβαροι τον εσταυρωμενον θεολογουντες και 92 αντι
των πολλων και ψευδωνυμων θεων τηι τριαδι μονηι λατρευοντες, τα των δαιμονων
τεμενη φρουδα γεγενημενα, οι βωμοι των ειδωλων εκ βαθρων ανεσπασμενοι,
εκκλησιαι περιφανεις πανταχη δεδομημεναι, εν πολεσι και κωμαις, εν αγροις, εν
εσχατιαις μαρτυρων και οσιων σηκοι εξειργασμενοι, ασκητων καταγωγαι τας των
ορων κορυφας αγιαζουσαι. ταυτα και τα τουτοις ομοια της του σωτηρος ημων
οικονομιας το θεοπρεπες επιδεικνυουσι κατορθωμα, και νυν απαντες των
φιλοσοφων τας ερεσχελιας και ματαιολογιας καταλιποντες τοις των αλιεων και
ιδιωτων εντρυφωσι μαθημασιν. ∆ιεμεινε τοινυν η παλαια των ειδωλων πλανη απο
Σερουχ εως των χρονων Θαρρα του πατρος Ἁβρααμ. [ιθʹ. Περι Ναχωρ.] Ναχωρ δε
γενομενος ετων οθʹ εγεννησε τον Θαρρα και μετα τουτο εζησεν ετη ρκβʹ και απεθανε
ζησας τα παντα ετη σηʹ. [κʹ. Περι Θαρρα.] Θαρρα δε γενομενος ετων οʹ εγεννησε τον
Ἁβρααμ και τον Ναχωρ και τον Ἄραν τον πατερα του Λωτ, ος και απεθανε προ του
πατρος αυτου Θαρρα, και μετα τουτο εζησε Θαρρα 93 ετη ρλεʹ και απεθανε ζησας τα
παντα ετη σεʹ. ην δε και ουτος αγαλματοποιος απο λιθων και ξυλων θεους
πλαστουργων και πιπρασκων. περιεστη μεντοι ο αιων εις εικοστην γενεαν εως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

τουτου ετων #22γτλβʹ, και ουδεις πωποτε των προγενεστε ρων ανθρωπων φαινεται
υιος προ πατρος τελευτησας, αλλα πατερες προ παιδων τους υιους διαδοχους των
πραγματων αυτων καταλιμπανοντες. και μη τις λεγετω περι του Ἄβελ, ου γαρ ιδιωι
θανατωι τεθνηκεν, αλλα βιαιωι. εξοτε δε Θαρρα αντιζηλον τωι θεωι προεστησατο δια
της οικειας πλαστουργιας τεχνησαμενος ειδωλα τα ομοια οις επραξεν εκ της δικης
απειληφεν και αυτος παραζηλωθεις απο του ιδιου τεκνου. απεθανε γαρ ο Ἄραν εν
τωι εμπυρισμωι ωι ενεπυρισεν Ἁβρααμ [καυσαι] τα ειδωλα του πατρος αυτου εν τωι
εισελθειν Ἄραν εξελεσθαι αυτα. διο και θαυμασασα η θεια γραφη επεση μηνατο
λεγουσα· και απεθανεν Ἄραν ενωπιον Θαρρα του πατρος αυτου. ο γαρ Ἁβρααμ
υπαρχων ετων ιδʹ και τοτε θεογνωσιας αξιωθεις ενουθετει τον πατερα αυτου λεγων·
τι πλαναις τους ανθρωπους δια κερδος επιζημιον; ουκ εστιν αλλος θεος, ει μη ο εν
τοις ουρανοις, ο και παντα τον κοσμον δημιουργησας. ουτω δε λεγεται της
θεογνωσιας αξιωθηναι. ορων γαρ τους ανθρωπους παντας κτισματολα 94 τρουντας
και διαφορους θεους τα φαινομενα προσαγορευον τας και προσκυνουντας
περιηρχετο καθ' εκαστην ημεραν δια πονουμενος και τον οντως οντα θεον εκζητων
εκ φιλοθεου καρδιας. και ουτω βλεπων ουρανον ποτε μεν λαμπρον, ποτε δε
σκοτεινον, ελεγεν εν εαυτωι· ουκ εστιν ουτος θεος. ομοιως δε και ηλιον και σεληνην
τον μεν αποκρυπτομενον η αμαυ ρουμενον πολλακις, την δε φθινουσαν και
αποληγουσαν εφα σκεν· ουδ' ουτοι εισιν θεοι. και μεντοι και την των αστρων φοραν
τε και κινησιν πολυπραγμονων (ην γαρ αστρονομος ακρως εκ του πατρος
πεπαιδευμενος) και μητε δια τουτων μητε μην δι' αλλων τινων ορωμενων ευρισκων
τον τουτων δημιουργον εδυσχεραινε σφοδρα και ηθυμει. ου τον ποθον και την
επιθυμιαν ειδως ο πλασας κατα μονας τας καρδιας και συνιεις εις παντα τα εργα
ημων ωφθη αυτωι και την προς την γην της επαγγελιας πορειαν παρεκελευσατο
λεγων· εξελθε εκ της γης σου και εκ της συγγενειας σου και εκ του οικου του πατρος
σου, και δευρο εις γην, ην αν σοι δειξω. και δη παραχρημα λαβων τα ειδωλα του
πατρος και τα μεν κλασας τα δε εμπυρισας ανεχωρησε μετα του πατρος αυτου εκ γης
Χαλδαιων· και ελθων εις Χαρραν ετελευτησεν ο πατηρ αυτου. και εξελθων εκειθεν
παλιν εν λογωι κυριου ηλθε συν τηι γυναικι Σαρραι και τωι ανεψιωι 95 αυτου Λωτ μετα
πασης αυτων της αποσκευης εις την οφειλομενην γην Χανααν, ην οι Χαναναιοι
τυραννικως αφελομενοι ᾤκησαν πολεμικηι χρησαμενοι βιαι. Περι ου μεντοι γε και
Κλημης ο Ῥωμαιος και σοφω τατος τε και μαθητης Πετρου του μεγαλου γνησιος
ουτως εφη· λιμου δε γενομενου καταλιπων Ἁβρααμ την Χαναναιων γην εις
Αιγυπτον απηιει, ου την γυναικα Σαρραν Ἀβιμελεχ αρπασας ο βασιλευς, αυτικα
τουτον ο θεος ετασας και λιαν εκδειματωσας αμα και παρεσιν των μελων επαξας
αποδος, εφη, την γυναικα τωι ανθρωπωι, οτι προφητης εστι και προσευξεται περι σου
και ζησηι. ει δε μη αποδωις, γνωθι οτι αποθανηι συ και τα σα παντα. και ουτως
απολαβων Ἁβρααμ την Σαρραν αμιαντον και προσευξαμενος, ιαθη της παρεσεως ο
τε Ἀβιμελεχ και παντες οι εν τωι οικωι αυτου εκ της θεηλατου πληγης. οθεν δη
λοιπον ως δικαιον εκτοτε και θεου δουλον τιμων αυτον ο βασιλευς και προσε χων
τοις υπ' αυτου λεγομενοις, διδασκαλος ευσεβειας και πολυπειριας Αιγυπτιοις
εγενετο. Πρωτος γαρ, ως φησιν Ἰωσηπος, Ἁβρααμ δημιουργον τον θεον ανεκηρυξε
και πρωτος κατελθων εις Αιγυπτον αριθμητικην και αστρονομιαν Αιγυπτιους
εδιδαξεν, καντευθεν 96 επεραστος και παγγεραστος γενομενος, ηξιωσεν ο βασιλευς
επ' αυτου γυμνασθηναι τα περι αστρολογιας και μαγειας ατε πολυπειρωι και
Χαλδαιωι τυγχανοντι. αστρολογια γαρ και μαγεια απο Μαγουσαιων ητοι Περσων
ηρξατο· οι γαρ τοι Περσαι Μαγωγ υπο των εγχωριων ονομαζονται. και δη των
αστρολογων και μαγων συναθροισθεντων, ο βασιλευς αμα τωι Ἁβρααμ και τοις
συνηθεσιν εκαθεσθη, και ησυχιας γενομενης ο Ἁβρααμ εφη· μαθειν βουλομαι παρ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

υμων των σοφων, ει δυναται γενεσις και μαγεια βλαψαι τινα η ωφε λησαι κατα την
υμετεραν δοξαν. αφ' ων αποκριθεις Αι γυπτιος αστρολογος και μαγος ειπεν·
μεγαλων ημιν και αναγκαιων ζητηματων αγαθη προφασις, ω διδασκαλε, γινηι, και
αξιον εστι μηδεν αποκρυψασθαι σε των παρ' ημιν απορρητων. παντας ισμεν
ανθρωπους γενεσει και ειμαρμενηι δουλευοντας· αδυνατον γαρ εστιν ανθρωπον
φονευθηναι η τελευτησαι παρα γενεσιν. ο δε Ἁβρααμ φησιν· ηπατηθης οντως ειπειν
τουτο, μη ειδως οτι επι κριτου βασιλεως εφης, ος ανθρωπων την εξουσιαν εχει. και ο
βασιλευς αγανακτη σας εφη προς τον αστρολογον· νυν ουν εαν μεταπεμψωμαι των
υπηκοων ανθρωπων ενα, και σκεψαμενος εφ' ημων ειπηις ζωης χρονους αυτον εχειν
η μη εχειν, εγω τουναντιον προς τουτο ποιησω γενεσθαι, ου σαφως εληλεγξαι
ψευστης υπαρχων; και γαρ εαν ειπηις αυτον ετι χρονους εχειν ζωης, ευθυς κελευσω
αυτον αναιρεθηναι, ει δε μη εχειν λεξεις αυτον χρονους λειπομενους πλην την
συνεστωσαν ωραν, αυτον μεν της καταδικης απολυσω, σε δε παρευθυς ως 97
ψευδολογον του ζην προεκκοψω, ινα λοιπον ο θανατος σου πεισηι παντας αυτικα
μηδεμιαν αληθειας εμφασιν εχειν το περι της αστρολογιας και ματαιολογιας σου
μυθολογημα. ταυτα δε του βασιλεως ειποντος, ο Αιγυπτιος εντρομος γενομενος
επεσε πρηνης δεομενος ελεους τυχειν αυτος τε και οι ομοφρονες αυτου. και ο
βασιλευς τωι Ἁβρααμ χαριζο μενος ως διδασκαλωι και την πλανην εναργως
φανερωσαντι δι' επινοιας και υπερ των ματαιολογων συνικετευσαντι συνε χωρησεν
αυτοις επι πλειον κωμωιδησας την αλογον αυτων δοξαν ως ανισχυρον και
λαοπλανον. και δη κελευσας εξ υποβολης Ἁβρααμ αχθηναι τινα τον
προκαταδικασθεντα πυρικαυστον γενεσθαι προσεταξεν επι παντων ερευνηθηναι την
γενεσιν αυτου και τον θανατον, και διασκεψαμενους ειπειν τον τροπον του θανατου.
των δε νουνεχως επι πολυ διασκεψαμενων και ειποντων οτι· πυρποληθεις
αποθανειται, της γενεσεως επαγουσης και διαγορευουσης τουτο σαφως, αλλ' ου νυν,
ετι γαρ χρονους εχει ζωης, και ουπω εληλυθει ο χρονος του θανατου αυτου, φησιν ο
βασιλευς· εγω ση μερον απαλλαξω τουτον του δια πυρος θανατου κελευσας υδατι
αυτον αναιρεθηναι, ινα υμιν εργωι παραστησω προδη λως οτι δυναται τι παρα
γενεσιν γενεσθαι. και ουτως ηλεγξεν αυτων ευ μαλα την περι των χρονων της ζωης
προρρησιν και της τελευτης αποφασιν. ησυχασαντων ουν παντων ο Ἁβρααμ του
λεγειν ηρξατο· μεγιστε και φιλαλη θεστατε βασιλευ, επειδη ορω σε φροντιζοντα
σφοδρα της 98 προκειμενης ζητησεως, το αληθεστερον εγω σοι παρεξω δι' επιτομης
αληθευων εν πασιν ως της οντως αληθειας δου λος. του δε βασιλεως ειποντος·
μεγαλα μοι τουτο ποιησας χαριει, φησιν ο Ἁβρααμ· ου μονον οι ανθρωποι, αλλα και
τα αλογα ζωα γενεσει υποκεινται. οι μεντοι ανθρωποι εχουσι τι εν εαυτοις
ελευθερον γενεσει μη υποκειμενον καθοτι της γενεσεως εκεινο πρεσβυτερον, οπερ
εστιν εννοια και αυτεξουσιοτης, η τις εκ θεου δοθεισα ημιν. οθεν των αλογων
κρειττους οντες και κατ' εξουσιαν αναιρειν ημεις μεν αυτα πεφυκαμεν, ημων δε των
εξουσιαν αυτων εχοντων συ παλιν κρειττων υπαρχεις ημων εχων την εξουσιαν. ως
ουν ημεις κατα το λογικωτερον των αλογων ζωων αμεινους οντες αρχομεν, ουτως
ημων συ, βασιλευ, κρειττων υπαρχων κατα τον της αρχης λογον την εξουσιαν εχεις,
ωσπερ δη και σου κρειττων ουκ ανθρωπος, αλλα θεος ο αορατος και ποιητης παντων
και δεσποτης, παρ' ου και το συμφερον αιτεισθαι προσηκει. πολλα δε γε τοιαυτα
λεξας ο Ἁβρααμ εις τον της αστρολογιας σκοπον τωι βασιλει χαριζομενος πολλους
των Αιγυπτιων επεσπασατο προς θεοσεβειαν και την εσφαλμενην αυτων γνωσιν και
παιδειαν περι αστρονο μιας και αστρολογιας τε και μαγειας διορθωσατο φασκων·
πολλη τις, ω ανδρες, η διαφορα εστιν αληθειας τε και 99 συνηθειας. η μεν γαρ
αληθεια γνησιως ζητουμενη παντως ευρισκεται, το δε εθος οποιον αν παραληφθειη
ειτε αληθες ειτε ψευδες ακριτως υφ' εαυτου κρατυνεται, και ουτε αλη θει οντι αυτωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

ηδεται ο παραλαβων ουτε ψευδει αχθεται. ου γαρ κρισει αλλα προληψει ο τοιουτος
πεπιστευκε γνωμηι των προ αυτου επ' αδηλωι τυχηι την ιδιαν επιδεδωκως ελπιδα. και
ουκ εστι ραιδιως αποδυσασθαι την πατριον περιβολην, καν πανυ αυτωι δεικνυται
μωρια και καταγε λαστος ουσα. αυτικα γουν εγω την παρ' Ἑλληνων παιδειαν και
φληναφιαν κακου δαιμονος χαλεπωτατην υποθεσιν ειναι λεγω. οι μεν γαρ αυτων
πολλους θεους εισηγησαντο και τουτους φαυλους και παντοπαθεις, ινα ο τα ομοια
πραττειν εθελων μηδε αιδειται, οπερ ιδιον ανθρωπου, παραδειγμα των
μυθολογουμενων θεων εχων τους κακιστους και ασε μνους βιους. τωι δε μη
αιδεισθαι ουδε μετανοιας ελπιδα παντως ο τοιουτος εμφαινει. οι δε ειμαρμενην
επλασαντο, πλανην ετεραν την λεγομενην γενεσιν, ης χωρις μηδεν πασχειν η ποιειν
τι δυνασθαι τινα τερατολογουσιν, και τηι αυτηι πλανηι και δυσσεβειαι περιπιπτουσιν.
νομισας γαρ τις οτι παρα γενεσιν ειτ' ουν ειμαρμενην ουδεις ουτε ποιειν ουτε
πασχειν εξουσιαν εχει, ραιδιως λοιπον ως κτηνωδης επι το αμαρτανειν ερχεται και
αμαρτων ου μεταμελειται παν τελως εφ' οις ησεβησεν απολογιαν αλογον φερων, ως
υπο γενεσεως αυτα ποιειν εξηναγκαστο, και ως την γενεσιν αλλως κατορθωσαι μη
δυναμενος ουδε το αιδεισθαι εχει εφ' οις εξαμαρτανει. αλλοι δε απρονοητον φοραν
εισηγουν ται και αθεον, ως αυτοματως το παν συνεσταναι τε και φερεσθαι, ουδενος
εφεστηκοτος κυριου και δεσποτου. διο 100 δη τοινυν ουδε ραιδιως η ταχα ουδ' ολως
οι τα τοιαυτα φρονουντες παντελως βελτιουνται και σωφρονιζονται. εφ' οις ο
βασιλευς αγαν επαινεσας αυτον και υπο παντων ιδων θαυμασθεντα πολλοις δωροις
και μεγαλοις αυτον τιμησας επι παντων και της διδασκαλιας την ωφελειαν
ομολογησας μετα παιδων και παιδισκων επανελθειν οικαδε σπευδοντα προυπεμψεν
υπερεκπληττομενος την ακραν συνεσιν αυτου και σοφιαν και θεοσεβειαν εις παντα
τα υπ' αυτου ερμη νευθεντα. [καʹ. Περι Ἁβρααμ.] Γινονται ουν απο του διαμερισμου
της συγχυσεως εως ου ηλθεν Ἁβρααμ εκ Μεσοποταμιας εκ πολεως Χαρραν και του
οικου του πατρος αυτου κατα κελευσιν θεου εις γην Χανααν, η εστι Παλαιστινη, ετη
χιϛʹ. υπηρχε δε τοτε ετων οεʹ. διατριψας δε εις γην Χανααν ετη κεʹ εγεννησε τον
Ἰσαακ και μετα τουτο εζησεν ετη οϛʹ και απεθανε ζησας τα παντα ετη ροεʹ. ος και της
ευλογιας του θεσπεσιου Μελχισεδεκ υποστρεφων εκ του πολεμου κατηξιωται. φησι
γαρ· και Μελχισεδεκ βασιλευς Σαλημ εξηνεγκεν αρτους και οινον. ην δε ιερευς του
θεου του υψιστου και ηυλογησε τον Ἁβρααμ και ειπεν· ευλογημενος Ἁβρααμ τωι θεωι
τωι υψιστωι, ος εκτισε τον ουρανον και την γην, και ευλογημε νος ο θεος ο υψιστος,
ος παρεδωκε τους εχθρους σου υποχειριους σοι. και εδωκεν αυτωι δεκατην Ἁβρααμ
απο παντων. περι ου ο αποστολος εφη· ουτος γαρ ο Μελχισεδεκ 101 βασιλευς Σαλημ
ιερευς του θεου του υψιστου ο συναντησας Ἁβρααμ απο της κοπης των βασιλεων και
ευλογησας αυτον, ωι και δεκατην απο παντων εμερισεν Ἁβρααμ, πρωτον μεν
ερμηνευομενος βασιλευς δικαιοσυνης, επειτα δε και βασιλευς Σαλημ, ο εστι βασιλευς
ειρηνης, απατωρ, αμητωρ, αγενεαλο γητος, μητε αρχην ημερων μητε ζωης τελος
εχων, αφωμοιω μενος δε τωι υιωι του θεου μενει ιερευς εις το διηνεκες. θεω ρειτε δε
πηλικος ουτος, ωι και δεκατην Ἁβρααμ εδωκεν εκ των ακροθινιων ο πατριαρχης. και
οι μεν εκ των υιων Λευι την ιερατειαν λαμβανοντες εντολην εχουσιν αποδεκατουν
τον λαον κατα τον νομον, τουτ' εστι τους αδελφους αυτων, και περ εξεληλυθοτας εκ
της οσφυος Ἁβρααμ. ο δε μη γενεα λογουμενος εξ αυτων δεδεκατωκε τον Ἁβρααμ
και τον εχοντα τας επαγγελιας ηυλογησεν. χωρις δε πασης αντιλογιας το ελατ τον
υπο του κρειττονος ευλογειται. ανηρ γαρ ην δικαιος και θεοσεβης εθνικος,
καταγομενος (εφ' οσον γαρ, φησιν, λεγεται ταυτα φυλης ετερας μετεσχηκεν) εκ του
γενους Σιδου υιου Αιγυπτου βασιλεως Αιγυπτου, εξ ου Αιγυπτος ωνομασται, ως και
προσθεν ειρηται. οστις Σιδος επελθων εξ Αιγυπτου και την χωραν των Χαναναιων
παραλαβων, την νυν Παλαιστι νην λεγομενην, εις ην οικησας και πολιν κτισας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

εκαλεσεν αυτην Σιδωνα εις το ιδιον ονομα. και λοιπον εκ του γενους Σιδου κατηχθη
Μελχι ο πατηρ του Σεδεκ, οστις Σεδεκ γενομενος ιερευς και βασιλευς επεκληθη
Μελχισεδεκ πατρω 102 νυμικως. ουτος ουν υπαρχων ιερευς του θεου και βασιλευς
των Χαναναιων κτισας πολιν εν τωι ορει τωι λεγομενωι Σιων επωνομασεν αυτην
Σαλημ, ο εστιν ειρηνης πολις, εν ηι και βασιλευσας ετη ριγʹ ετελευτησε δικαιος και
παρθενος, ως φησιν Ἰωσηπος, ωι συναιδουσιν Ἰωαννης και Κυριλλος οι οσιωτατοι
επισκοποι και αλλοι πλειστοι. Ουτω γαρ λεγει ο μεγας Κυριλλος· αγενεαλογητος
ειρη ται Μελχισεδεκ παρα το μη υπαρχειν μεν εκ του σπερματος Ἁβρααμ ολως μηδε
υπο Μωσεως γενεαλογεισθαι το παρα παν, ειναι δε Χαναναιον το γενος και εκ της
επαρατου σπορας ορμωμενον, οθεν ουδε γενεαλογιας ηξιωτο. ουδε γαρ
πρεπωδεστατον ην τον της ακρας δικαιοσυνης επειλημ μενον συμπλεκειν τωι της
ακρας αδικιας γενει. διο και αμητορα και απατορα τυγχανειν ουκ αξιους ηγουμενος
τους προγονους της αρετης του δικαιου ανδρος και σωφρονος. οτι γαρ Χαναναιος ην
το γενος ευδηλον και αφ' ων εκρατει και εβασιλευε κλιματων και Χαναναιων και
οις επλησιαζε πονηροτατοις Σοδομοις. και μεντοι και η Σαλημ, ης υπηρχε βασιλευς,
η πολυθρυλλητος Ἱερουσαλημ εστιν, ουδεπω το ολον μεν ονομα φερουσα της
Ἱερουσαλημ, εκ προσθηκης δε την της Ἱερου μετα της Σαλημ προσλαμβανουσα
συλλα 103 βην και κατα συναφειαν ονομασθεισα φερωνυμως Ἱερου σαλημ, πη μεν
δια την ιερουργιαν του Μελχισεδεκ, πη δε δια την του ιερου ναου κατασκευην
ειληφε την προσθηκην των συλλαβων υστερον. Περι ου μεντοι και Μαρκος ο θειος
και του Χρυσοστο μου φοιτητης εφη· επειδη γαρ εν τηι γενεαλογιαι ουκ εμφε ρεται
τινος πατρος η ποιας μητρος εστιν η ποτε απεθανεν, δια τουτο μητε αρχην ημερων
μητε ζωης τελος εχειν ειρη ται. ου γαρ ηδυνατο γενεαλογηθηναι εκ των
παραλειφθεν των εθνων καταγομενος, καθως εκ της κατοικιας αυτον η γραφη
παρεδηλωσεν. περι ου και ο αποστολος ειπεν· ουτος γαρ ο Μελχισεδεκ πρωτον μεν
ερμηνευομενος βασιλευς δικαιοσυνης, επειτα δε και βασιλευς Σαλημ, ο εστι βασιλευς
ειρηνης. η μεν γαρ νυν Ἱερουσαλημ Ἰεβους εκαλειτο πρωην, οθεν μανθανομεν οτι
εκ των καθαιρεθεντων εθνων επτα ο Μελχισεδεκ Ἰεβουσαιος πρωτον ετυγχανεν,
υστερον δε μετα την εκβολην των εθνων και κατοικησιν του λαου απεκλη ρωσεν
αυτην ο θεος τοις ιερευσι του εκει αναφερεσθαι τας θυσιας εκ παντος τοπου των
Ἰουδαιων. διο και μετα το καταπαυσαι απο των πολεμων μετωνομασαν την πολιν
Σα λημ, ο εστιν ειρηνη. Ἱερουσαλημ γαρ ερμηνευεται ορος ειρηνης, ου δη χαριν ο
Μελχισεδεκ βασιλευς ειρηνης ερμη νευεται βασιλευσας εν αυτηι προτερον. το δε
βασιλευς δικαι οσυνης παλιν του ιδιου εστιν ονοματος ερμηνεια, τουτ' εστι
Μελχισεδεκ γλωσσηι τηι Χανανιτιδι. οταν ουν αναγι νωσκηις, ω ουτος, και ευρηις τι
περι του Μελχισεδεκ γεγραμ 104 μενον υπερ ανθρωπον, αναμνησθητι παραυτικα του
αποστο λου φασκοντος· εφ' οσον λεγεται ταυτα φυλης ετερας μετε σχηκεν, και
ουδεποτε πλανηθησηι. Ἐματαιωθησαν τοινυν εκ διαμετρου λιαν οι αποπληκτοι και
δυσωδεις Μελχισεδεκιανοι θεον τουτον φυσει πιστευοντες ειναι και ου θνητον
ανθρωπον, οθεν δικαιως καταδικασθη σονται παρα της αδεκαστου δικης ως
ανθρωπολατραι και τηι κτισει παρα τον κτισαντα λατρευσαντες δια πολλην και
εσχατην ανοιαν, μαλλον δε ταληθεστερον ειπειν κτηνωδιαν τε και δυσσεβειαν.
εικοτως ουν περι των τοιουτων ο μεν αποστολος ελεγεν· εματαιωθησαν εν τοις
διαλογισμοις αυτων, και εσκοτισθη η ασυνετος αυτων καρδια. φασκοντες ειναι
σοφοι εμωρανθησαν, και ηλλαξαν την δοξαν του αφθαρτου θεου εν ομοιωματι
φθαρτου ανθρωπου. διο και παρεδωκεν αυτους ο θεος εν ταις επιθυμιαις των
καρδιων αυτων εις αδοκιμον νουν και εις παθη ατιμιας. οι τινες μετηλλαξαν την
αληθειαν του θεου εν τωι ψευδει και εσεβασθησαν και ελατρευσαν τηι κτισει παρα
τον κτισαντα, ος εστιν ευλογητος εις τους αιωνας, αμην. ο δε Σολομων ωσαυτως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

εφη· μα ταιοι μεν γαρ παντες ανθρωποι φυσει, οις παρεστιν αγνω σια θεου. και·
σποδος η καρδια αυτων και γης ευτελεστερα η ελπις αυτων, οτι ηγνοησαν τον
ποιησαντα αυτους και τον εμπνευσαντα αυτοις ψυχην νοεραν και τον εμφυσησαντα
αυ τοις πνευμα ζωτικον. 105 Ἐφ' ων χρονων και πυρ κατα της πενταπολεως Σοδο
μων και Γομορρων ο θεος υετιζει και αναλισκει μεν εξ αυτης απαν το γενος των
ανθρωπων παρεκτος Λωτ ανεψιου Ἁβρααμ και των δυο θυγατερων αυτου.
διαφθειρει δε και αυτο απαν της γης το αναστημα, και της προκειμενης θα λασσης
νεκρουται τα υδατα. ο μεν ουν Λωτ εγεννησεν υιους δυο εκ των δυο θυγατερων
αυτου, τον Μωαβ και τον Ἀμμων, εξ ων Μωαβιται και Ἀμμανιται. ο δε Ἁβρααμετεκε
τον Ἰσμαηλ εκ της Αιγυπτιας αυτου παιδισκης Ἄγαρ και τον Ἰσαακ εκ της Σαρρας,
αφ' ων Ἰσμαηλιται και Ἰσραηλιται. της τοινυν Ἄγαρ εκ του Ἁβρααμ
συλλαβουσηςκαι κακουμενης υπο της Σαρρας και αποδρασασης, ευρεν αυτην, φησιν,
αγγελος κυριου εν τηι ερημωι και ειπεν αυτηι· ποθεν ερχηι και που πορευηι; και ειπεν·
απο προσωπου της κυριας μου Σαρρας αποδιδρασκω. και φησιν ο αγγελος κυριου·
αποστραφηθι προς την κυριαν σου και ταπεινωθητι υπο τας χειρας αυτης, και
πληθυνων πληθυνω το σπερμα σου, και ουκ αριθμηθησεται απο του πληθους. ιδου
γαρ εν γαστρι εχεις και τεξηι υιον και καλεσεις το ονομα αυτου Ἰσμαηλ, οτι επηκουσε
κυριος τηι ταπεινωσει σου. ουτος εσται αγροικος ανθρωπος· αι χειρες αυτου επι
παντας και αι χειρες παντων επ' αυτον, και κατα προσωπον των αδελ φων αυτου
παντων κατοικησει. και εκαλεσεν Ἄγαρ το ονομα κυριου του λαλουντος προς αυτην·
συ ο θεος ο επιδων με. 106 τεχθεντος δε του Ἰσμαηλ φησιν Ἁβρααμ προς τον θεον·
Ἰσμαηλ ουτος ζητω εναντιον σου. και ειπεν ο θεος τωι Ἁβρααμ· ναι, ιδου Σαρρα η
γυνη σου τεξεται σοι υιον, και καλεσεις το ονομα αυτου Ἰσαακ, και στησω την διαθη
κην μου προς αυτον εις διαθηκην αιωνιον και τωι σπερματι αυτου μετ' αυτον. περι δε
Ἰσμαηλ ιδου επηκουσα σου και ηυλογηκα αυτον και αυξανω αυτον και πληθυνω
αυτον σφοδρα, και ιβʹ εθνη γεννησει, και δωσω αυτον εις εθνος μεγα. την δε
διαθηκην μου στησω προς Ἰσαακ, ον τεξεται σοι Σαρρα. ειτα παλιν φησιν η γραφη
περι των εξ Ἰσμαηλ τεχθεντων· πρωτοτοκος υιος Ἰσμαηλ Ναβεωθ και Κηδαρ και
Ναβεηλ και Μασισαν και Μασμα και Ἰδουμα και Μαση και Χοδαδ και Θεμαν και
Ἰετουρ και Ναφες και Κεδμα. ουτοι εισιν οι υιοι Ἰσμαηλ αρχοντες ιβʹ κατα εθνος
αυτων. κατυκησε δε Ἰσμαηλ απο Ευιλατ εως Σουρ, η εστι κατα προσωπον Αιγυπτου
εως ελθειν προς Ἀσσυριους. κατα προσωπον των αδελφων αυτου παντων
κατυκησεν. Ὁ δε Ἰσαακ γεννησας τον Ἡσαυ και τον Ἰακωβ εκ τηςῬεβεκκας τον μεν
Ἰακωβ ευλογησε κλεψαντα την ευλογιαν του αδελφου λεγων· δωσει σοι ο θεος απο
της δροσου του ουρανου και απο της πιοτητος της γης και πληθος σιτου και οινου,
και δουλευσατωσαν σοι εθνη και προσκυνησουσι σοι αρχον τες, και γενου κυριος του
αδελφου σου, και προσκυνησουσι 107 σοι οι υιοι του πατρος σου. ο καταρωμενος σε
επικατα ρατος, ο δε ευλογων σε ευλογημενος. προς δε τον Ἡσαυ φησιν· ιδου απο της
πιοτητος της γης εσται η κατοικια σου και απο της δροσου του ουρανου ανωθεν, και
επι τηι μαχαιραι σου ζησηι και τωι αδελφωι σου δουλευσεις. εσται δε, ηνικα αν καθεληις
και ελκυσηις τον ζυγον αυτου απο του τραχηλου σου, πλημμελησεις πλημμελειαν
θανατου. αλλ' αι μεν ευλογιαι προς τον Ἰακωβ ερρηθησαν, εφ' ετερους δε
πεπληρωνται, καθαπερ και το επι του Συμεων και Λευι παρα του Ἰακωβ ειρημενον
εστιν ιδειν. διαμεριω, γαρ φη σιν, αυτους εν Ἰακωβ και διασπερω αυτους εν Ἰσραηλ,
καιτοιγε ουκ επ' αυτων τουτο γεγονεν, αλλ' επι των εκγο νων. και μεντοι και το επι
του Χανααν υπο του Νωε λεχθεν εις τους εκγονους εξεβη Γαβαωνιτας. ουτω δη
κανταυθα ουκ επι του Ἰακωβ τελος εσχεν, (πως γαρ του δεδοικοτος και τρεμοντος
και μυριακις τον αδελφον αυτου προσκυνουντος), αλλ' επι των εκγονων αυτου.
Τοιγαρουν εκ μεν του Ἰσμαηλ ανεφυησαν οι Ἰσμαηλιται οι νυν Ἀγαρηνοι τε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

Σαρακηνοι λεγομενοι δια της Αιγυ πτιας Ἄγαρ, ως ειρηται, εκ δε Ἰσαακ Ἡσαυ ο και
Ἐδωμ και οἸακωβ ανεβλαστησαν δια της Ῥεβεκκας. και εκ μεν του ἩσαυἘδωμ
ετεχθη υιος ομωνυμος τωι πατρι και Ἀμαληκ, εξ ων Ἰδουμαιοι και Ἀμαληκιται, εκ δε
Ἰακωβ του και Ἰσραηλ 108 Ἰουδας, αφ' ου Ἰουδαιοι παντες και οι εκ των λοιπων
γενομενοι προσηγορευθησαν· και Ἰσραηλιται μεν εκ του πατρος Ἰακωβ τε και
Ἰσραηλ, Ἰουδαιοι δε εκ του επισημοτερουαδελφου αυτων Ἰουδα φερωνυμως
κεκληνται. ο δε γε θειος Ἁβρααμ εγεννησε παλιν υιους εκ της εσχατης αυτου γυναι
κος Χεττουρας πεντε, αφ' ων εστι Μαδιαμ, εξ ου Μαδια νιται, και Ἄφαρ, εξ ου
Ἀφρικη, εν ηι παρυκησεν, η χωρα προσωνομασθη παρωνυμως, ωσπερ Αυσιτης ο
τοπος εκ του Ἡσαυ, εν ωι ανεβλαστησεν ο μακαριος και πολυτλας και διαβοητος
Ἰωβ. Ὃν εγκωμιαζων ο θειος Χρυσοστομος λεγει· ανθρωπος τις ην, φησιν, εν χωραι
τηι Αυσιτιδι. κηρυττει αυτον και απο της φυσεως και απο της χωρας, ινα, ωσπερ
ακουσας αυτον ανθρωπον θαυμαζεις οτι υπερ ανθρωπον επολιτευ σατο, ουτω μαθων
και την χωραν, εξ ης ο τοιουτος καρπος ηνθησεν, εκπλαγηις αληθως οποιον ροδον εν
μεσωι των ακανθων εβλαστησεν. ην γαρ της Αυσιτιδος χωρας του Ἡσαυ, εξ ουπερ
Αυσιτις ωνομασται, του βεβηλου και πορ νου, οπως θαυμασηις εκ ποιας πατριδος και
ριζης κακης εβλαστησε καρπος ωραιοτατος. απογονος γαρ εστι του δια βαλλομενου,
καθως η γραφη πεμπτον αυτον απο του Ἁβρααμ 109 λεγει. Ἁβρααμ γαρ, φησιν,
εγεννησε τον Ἰσαακ, Ἰσαακ τονἩσαυ, Ἡσαυ τον Ῥαγουηλ και τον Ζαρα, Ζαρα τον
Ἰωβειχεν ουν την διαδοχην απο του Ἁβρααμ εις αυτον κατερχο μενην δια του Ἡσαυ
δεικνυων την ριζαν, ινα τον καρπον θαυμασηις, οτι ο μεν πορνος ην και βεβηλος, ο
δε σωφρων και σεμνος λεγων ουτως· ει δε και επηκολουθησεν ο οφ θαλμος μου
γυναικι αλλοτριαι, και· διαθηκην διεθεμην τοις οφθαλμοις μου. ου μην δε αλλα και
υπερ των ιδιων τεκνων θυσιας προσηγαγε καθ' ημεραν φασκων· μηποτε κακα
ενενοησαν προς τον θεον. εικοτως ουν εφη· και ην ο ανθρωπος εκεινος αμεμπτος,
θεοσεβης, και τα εξης. οι μεν γαρ εξω φιλοσοφοι τον ορον του ανθρωπου δηλουντες
φασιν· ανθρωπος εστι ζωον λογικον θνητον. η δε θεια γραφη ουχ ουτως, αλλ'·
ανθρωπος εστιν αμεμπτος, δικαιος, θεοσεβης, απεχομενος απο παντος πονηρου
πραγματος, ως ο γε τουτοις μη μεμαρτυρημενος ουδε ανθρωπος αλλα κτη νος. εαν
γαρ εχει τον χαρακτηρα της φυσεως, υβριζει δε αυτον τηι κακιαι της προαιρεσεως,
ακουσεται παρα του προ φητου λεγοντος· ανθρωπος εν τιμηι ων ου συνηκεν, παρε
συνεβληθη τοις κτηνεσι τοις ανοητοις και ωμοιωθη αυτοις. Ὥσπερ τοινυν επι της
κοινης συνηθειας, επειδαν τις 110 τον εαυτου υιον η οικετην αποστελληι επι τινα
πραξιν, πα ρακελευεται λεγων· ως ανθρωπος αψαι της πραξεως, και το κοινον
ονομα ιδιον ποιειται θαυμα, ουτως, ει και παντες ανθρωποι λεγονται, μονος αληθως
εκεινος εστιν ανθρωπος ο την εικονα σωζων και το πρωτοτυπον καλλος μη αφανι
ζων. ειπεν ουν αυτον ανθρωπον, ινα απο της φυσεως την προθεσιν επαινεσηις, ειπε
δε αυτον απο της Αυσιτιδος χωρας, οπως εκ της κομωσης γης την ασεβειαν τον
καρπον ανυ μνησηις. ον ο αρχεκακος ορων και φθονωι βαλλομενος αιτει ται παρα του
θεου τον κατα του δικαιου πειρασμον, ινα συ θαρσος λαβηις και μαθηις, οτι ουκ εχει
δαιμων εξουσιαν κατα θεοσεβους και οντως χριστιανου και φοβουμενου τον θεον,
εαν μη επιτροπη ανωθεν γενηται η δια παιδειαν η δια συγχωρησιν. οταν γαρ επαγηι ο
θεος παιδευτηρια, η δικας απαιτει των αμαρτηματων, η την αρετην γυμναζει των
θειων κατορθωματων. ου γαρ ηδυνηθη πολεμησαι τωι Ἰωβ, εως επετραπη. και μη
θαυμασηις· ουδε γαρ κατα χοιρων εξουσιαν εχει, καθως εν τοις ευαγγελιοις ηκουσας.
οι μεν ουν θειοι αγγελοι διακονουσι ταις των αγαθων αν θρωπων σωτηριαις
(παντες, γαρ φησιν, λειτουργικα πνευ ματα εισιν εις διακονιαν αποστελλομενα δια
τους μελλοντας κληρονομειν σωτηριαν), οι δε πονηροι δαιμονες ταις κατα των
αμαρτωλων τιμωριαις. εξαπεστειλε, γαρ φησιν, εις αυ τους οργην θυμου αυτου,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

θυμον και οργην και θλιψιν αποστολην δι' αγγελων πονηρων. οι τοινυν δαιμονες, ει
και αφηνιασαν τηι προθεσει, αλλ' υπο ζυγον κεινται της 111 δουλειας και κελευονται
πραξαι ως δημιοι τινες τα προστατ τομενα παρα θεου και των αγιων. και δηλοι
Παυλος περι τινων λεγων· ους παρεδωκα τωι Σαταναι, ινα παιδευθωσι μη
βλασφημειν. ινα γαρ μη νομισθωσιν οι δαιμονες, οτι παντα κατα αυθεντιαν
πραττουσιν, κελευονται και ακοντες ποιειν τα προσταττομενα. και τοις μεν αγιοις
αποστελλει ο θεος διακονους αγγελους αγιους εις σωτηριαν, τοις δε αμαρτωλοις
επιτρεπει δαιμονας εις τιμωριαν. και γαρ οτε κατα του Ἀχααβ ο θεος απεφηνατο
λεγων· τις πορευσεται και απατησει τον Ἀχααβ και πεσειται; απεκριθη πνευμα
πονηρον· ιδου εγω, παντως γινωσκον ως εις τουτο τετακται. και αποστελλονται μεν
ιδικως εισπραξασθαι τιμωριαν παρα των πονηρων, απο στελλονται δε και προς
δικαιους, ουχ ινα τιμωρησωνται, αλλ' ινα πειρασωσιν. επειδη γαρ αγγελος αγιος
υπουργησαι τηι πειραι ου κελευεται (ουδε γαρ ο θεος κελευει το απρεπες αγγελωι
θειωι), δια τουτο δαιμονες ταυτην επιτρεπονται την πειραν. και μη θαυμασηις, ει προς
δικαιους δαιμονες αποστελλονται. ανηχθη γαρ ο παντων δεσποτης απο του
Ἰορδανου εις την ερημον πειρασθηναι υπο του διαβολου. ει τοινυν τον του παντος
κυριον ο διαβολος επειρασεν, τι θαυμαζεις, ει και του δικαιου εις γυμνασιον
υπομονης δαιμων αποστελλεται; 112 αποστελλεται δε ου θεου κελευοντος αυτον,
αλλα παραχωρουν τος. σχηματιζει γαρ τον λογον η γραφη ως εν προσωπο ποιΐαι, ως
οταν λεγει· τωι δε αμαρτωλωι ειπεν ο θεος. [κβʹ. Περι Ἰσαακ.] Ἰσαακ δε γενομενος
ετων ξʹ εγεννησε τον Ἰακωβ και μετα τουτο εζησεν ετη ρκʹ και απεθανε ζησας τα
παντα ετη ρπʹ. [κγʹ. Περι Ἰακωβ.] Ἰακωβ δε γενομενος ετων πεʹ εγεννησε τον Λευι
και μετα τουτο εζησεν ετη ξθʹ και απεθανεν εις Αιγυπτον ποιη σας εκει ετη ιζʹ ζησας
τα παντα ετη ρμζʹ. ος υπαρχων ετων οεʹ και φυγων Ἡσαυ τον αδελφον αυτου
κατηντησεν εις Χαρραν της Μεσοποταμιας προς Λαβαν τον αδελφον της μητρος
αυτου Ῥεβεκκας, ου και των προβατων νομευς γενο μενος ετη κʹ και τας δυο
θυγατερας Λειαν τε και Ῥαχιηλ εις γυναικας λαβων εσχεν υιους ιβʹ και θυγατερα
μιαν απο τε των ελευθερων απο τε των θεραπαινιδων Βαλλας και Ζελφας. εκ μεν
γαρ της Λειας εγεννησε τον Ῥουβημ και τον Συμεωνα και τον Λευι και τον Ἰουδαν
και τον Ἰσαχαρ και τον Ζαβυλων και την ∆ινα, εκ δε της Ῥαχιηλ τον Ἰωσηφ,
υστερον δε και τον Βενιαμιν μετα την επανοδον, 113 εκ δε Βαλλας τον ∆αν και τον
Νεφθαλειμ, εκ δε Ζελφας τον Γαδ και τον Ἀσηρ. μετα δε τον εικοστον χρονον της
αποφυγης τε και δουλειας και της εκ Μεσοποταμιας προς γην Χανααν υποστροφης
και της υπο του μετ' αυτου πα λαισαντος θεου και μετονομασαντος αυτον Ἰσραηλ
οπτασιας ειδε παλιν ορασιν εν Βεθηλ και παντα αποδεκατωσας, απερ εκεκτητο,
τελευταιους υποβαλλει τους παιδας και αριθμησας αυτους απο του Βενιαμιν
αρξαμενος αναπαλιν και επι τον Λευι ελθων, ον και δεκατον ευρων τωι θεωι τουτον
προση γαγεν αποδεκατωσας και τα τεκνα και παντα οσα ην αυτωι, καθα και
προυποσχομενος ειπε τωι θεωι εν τωι αποδιδρασκειν· παντα οσα αν μοι δωις δεκατην
αποδεκατωσω αυτα σοι. και ευθυς ενδυσας τον Λευι στολην ιερατικην δι' αυτου
θυσιας τωι θεωι προσηνεγκεν εν Βεθηλ· καντευθεν οι μεν τηι κατα νομον θυσιαι τε και
λειτουργιαι παρεδρευοντες Λευι ται κεκληνται, οι δε τηι κατα τον της θειας χαριτος
ιερουρ γιαι κληρικοι προσηγορευθησαν δια το γεγραφθαι· ουκ εσται τοις Λευΐταις
κληρος εν υιοις Ἰσραηλ, ο γαρ κυριος μερις αυτων και κληρος. Ὁ δε γε Ἰσαακ και η
Ῥεβεκκα μετα την του Ἰακωβεπανοδον προσκαλεσαμενοι τον τε Ἰακωβ και τον
Ἡσαυ και παρακαλεσαντες αυτους αμα και ενορκισαμενοι ειρηνην αγειν προς
αλληλους και της αδελφικης οικειοτητος ασπα 114 ζεσθαι την διαθεσιν τελευτωσιν,
προτερα μεν η Ῥεβεκκα, μετ' ου πολυ δε και ο Ἰσαακ τωι Ἰακωβ της πρωτοτοκιας
καταλιποντες τα γερα. μετα δε ταυτα παροξυνθεις Ἡσαυ υπο Ἀμαληκ του εκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

παλλακιδος υιου αυτου κατα Ἰακωβ του αδελφου αυτου και συναγαγων εθνη
ωρμησε κατ' αυτου και των υιων αυτου εις πολεμον, ως φησιν Ἰωσηπος. ο δε τας
πυλας αποκλεισας της πολεως, εις ην κατεφυγεν, εκ του τειχους παρεκαλει τον
Ἡσαυ μνησθηναι των γονικων εν τολων. του δε μη ανεχομενου, αλλα και μαλλον
υβριζοντος και ονειδιζοντος και ολοθρευσειν αυτον απειλουντος, εν τεινας Ἰακωβ
τοξον κατεβαλε τον Ἡσαυ κατα του δεξιου μαζου πληξας. ουπερ τελευτησαντος
υπεξηλθον οι υιοι Ἰα κωβ αυτικα και σχεδον παντας ανειλον. και τοτε επληρωθη η
του Ἰσαακ προρρησις λεγουσα προς τον Ἡσαυ· εαν καθεληις τον ζυγον του αδελφου
σου απο του τραχηλου σου πλημμελησεις πλημμελειαν θανατου. [κδʹ. Περι Λευΐ.]
Λευι δε γενομενος ετων μεʹ εγεννησε τον Κααθ και μετα τουτο εζησεν ετη ϟʹ και
απεθανε ζησας τα παντα ετη ρλʹ. [κεʹ. Περι Κααθ.] Κααθ δε γενομενος ετων ξηʹ
εγεννησε τον Ἄβραμ και 115 μετα τουτο εζησεν ετη οʹ και απεθανε ζησας τα παντα
ετη ρλʹ. [κϛʹ. Περι Ἄβραμ.] Ἄβραμ δε γενομενος ετων οʹ εγεννησε τον Ἀαρων και τον
Μωυσην και μετα τουτο εζησεν ετη νʹ και απεθανε ζησας τα παντα ετη ρλζʹ. Ἐν δε τωι
ογδοηκοστωι ετει του Μωσεως εξηλθον οι υιοι Ἰσραηλ εξ Αιγυπτου, εν ηι παρυκησαν
ετη σιεʹ. πως ουν φησιν ο θεος προς τον Ἁβρααμ οτι· παροικον εσται το σπερμα σου
ετη υʹ; αλλα δηλον οτι απο της αναβασεως Ἁβρααμ εκ Χαρραν δει την του λαου
παροικιαν αριθμειν. ου γαρ εν Αιγυπτωι μονηι γεγονεν η παροικησις, αλλα και εν γηι
Χανααν, καθως μαρτυρει Μωυσης λεγων· η δε παρ οικησις των υιων Ἰσραηλ εν γηι
Χανααν και εν Αιγυπτωι ην ετη υλʹ. και εστι του μεν Ἁβρααμ απο της εκ Χαρραν
αναβα σεως μεχρι της Ἰσαακ γενεσεως ετη κεʹ, του δε Ἰσαακ μεχρις Ἰακωβ ετη ξʹ, του
δε Ἰακωβ μεχρι Λευι ετη πζʹ, του δε Λευι μεχρι Κααθ ετη μεʹ, του δε Κααθ μεχρις
Ἄβραμ ετη ξγʹ, του δε Ἄβραμ τα μεχρι Μωυσεως ετη οʹ, του δε Μωυσεως τα μεχρι
της εξοδου ετη πʹ. και ουτως εξελθων ο Ἰσραηλ επιφερομενος τα οστα Ἰωσηφ
εποιησεν εν τηι ερημωι ετη μʹ. φησι γαρ· πεμπτηι δε γενεαι ανεβησαν οι υιοι Ἰσραηλ
116 εκ της Αιγυπτου, και ελαβε Μωυσης τα οστα Ἰωσηφ μεθ' εαυτου. ορκωι γαρ
ωρκισεν Ἰωσηφ τους υιους Ἰσραηλ λεγων· επισκοπηι επισκεψεται υμας κυριος, και
συνανοισετε μου τα οστα εντευθεν μεθ' υμων. ος υπαρχων ετων ιζʹ φθονηθεις υπο
των αδελφων και πραθεις και γενομενος ετων λʹ αρχων της Αιγυπτου καθισταται, εν
ηι γεννησας υιους δυο τον Ἐφραιμ και τον Μανασση απεθανεν ετων ριʹ. Ἐπει ουν,
οτε παρεστη Μωυσης τωι Φαραωι, ην ετων πʹ, εμεινε δε και αλλα μʹ ετη εν τηι ερημωι,
δηλον οτι εν ολι γαις ημεραις μʹ γεγονασιν αι κατ' Αιγυπτον πληγαι, ας ημερας
αριθμουμεν μετα των μʹ ετων της ερημου. αναγνους γαρ μετα ακριβειας
εσημειωσαμην τας μʹ ημερας γενεσθαι αφ' ης ημερας συνετυχε τωι Φαραωι εως της
αναιρεσεως των πρωτοτοκων, οτε και ο αμνος εσφαγη και ο λαος εξηλθεν εξ
Αιγυπτου. και πρωτη μεν ημερα εν ηι συνετυχε τωι Φαραωι, δευτεραι δε τηι επιουσηι
διεσπαρη ο λαος αχυρα συλ λεξαι, και εμαστιχθησαν οι γραμματεις αυτων μη
ποιησαντες το της ημερας εργον. τριτηι δε τηι εξης καταβοωντες οι υιοι Ἰσραηλ δια το
απαιτεισθαι αχυρον, εισηλθε προς Φα ραω. τεταρτηι δε ευξαμενος ειπεν εν λογωι
κυριου τωι Ἰσραηλ οτι· εξαξει υμας ο θεος εξ Αιγυπτου. και ου προσεσχον εκ πολλης
ολιγωριας. πεμπτηι δε εισηλθε προς Φαραω και την ραβδον οφιν εποιησεν. εκτηι δε το
υδωρ εις αιμα μετεβα 117 λεν. ειτα ανεβαλοντο μεχρι της ιγʹ ημερας, και ανεβη ο
βατραχος. ιδʹ δε απεθανον οι βατραχοι. ιεʹ δε σκνιπες γεγονασιν. ιϛʹ δε συνετυχε τωι
Φαραωι απειλων οτι· αυριον μελλει γινεσθαι κυνομυια. ιζʹ δε ηλθεν η κυνομυια. ιηʹ
δε απεστη η κυνομυια, εν ηι και ηπειληθη των κτηνων ο θανατος. ιθʹ δε απεθανον τα
κτηνη. κʹ δε φλυκτιδες αναζεουσαι γεγονασιν. καʹ δε απειλη της εσομενης τηι
επαυριον χαλαζης εξηνεχθη. κβʹ δε ηλθεν η χαλαζα. κγʹ δε η ακρις επηλθεν, εν ηι και
δια προσευχης ηρθη. κδʹ δε μεχρις κϛʹ το τριημερον εγενετο σκοτος. λοιπον ο πρω
τος μην ο παρ' Ἑβραιοις μεν λεγομενος Νισαν, παρ' ημιν δε Μαρτιος, ως φησιν ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

κυριος· ο μην ουτος αρχη μηνων υμιν. λαλησον τοις υιοις Ἰσραηλ λεγων· τηι δεκατηι
του μηνος τουτου λαβετωσαν εκαστος προβατον· ητις εστι λϛʹ ημερα. ειτα μετα
ημερας τεσσαρας εσφαγη το προβατον και πασχασαντες εξηλθον, ως ειναι τηι
τεσσαρακοστηι, καθ' ην εθανατωθησαν τα πρωτοτοκα Αιγυπτου περι το μεσονυκτιον,
οτε και τα αζυμα βαστασαντες εξηλθον δια της μεσιτειας και οδηγιας τουδε του
αοιδιμου και τερατουργου Μωσεως. Ουτος τοινυν εκεινος εστιν ο μεγας θεοφαντωρ
και θεοφιλεστατος Μωυσης, προς ον ειπεν ο θεος· ιδου εγω δεδωκα σε θεον Φαραωι,
και Ἀαρων ο αδελφος σου εσται προφητης. συ δε λαλησον παντα οσα εντελλομαι
σοι. ου τος παταξας τους Αιγυπτιους δια της δεκαπληγου και δια της θαλασσης
ολοθρευσας εξηγαγε τους υιους Ἰσραηλ εκ της σιδηρας καμινου εν σημειοις και
τερασι μεγαλοις και εν 118 χειρι κραταιαι και εν βραχιονι υψηλωι, καθως φησι και
∆αυιδ· τωι καταδιελοντι την ερυθραν θαλασσαν εις διαιρε σεις και διαγαγοντι τον
Ἰσραηλ δια μεσου αυτης και εκτινα ξαντι Φαραω και την δυναμιν αυτου εις
θαλασσαν ερυθραν. ου γαρ μια γεγονεν οδος, καθως Χρυσοστομος ο θεοσοφος λεγει,
αλλα καθ' εκαστην φυλην το υδωρ ετειχιζετο, ως πολλας γενεσθαι τας διαβασεις του
λαου, ινα μη φυσεως εργον τουτο νομισθηι, αλλα θεου του πασαν φυσιν δημιουρ
γησαντος και κυριευοντος, οθεν εν βραχειαι καιρου ροπηι ταναντια ειργαζετο. και ου
καθ' εν ετεμνετο μερος το υδωρ κορυφουμενων των υδατων, αλλα κατα αριθμον
των φυλων απαντων. καθ' εκαστον γαρ των σημειων τουτο μαλιστα ην τωι θεωι
περισπουδαστον, επει δια των στοιχειων τα θαυ ματα εγινοντο, οπως μη φυσικης
τινος ακολουθιας η συν τυχιας ειναι τα γινομενα νομισθειη, αλλα της ανωθεν ροπης
τα συμβαινοντα παραδοξοποιουσης δια Μωσεως εις τους υιους Ἰσραηλ. ουσπερ και
οδηγησας εν τηι ερημωι εν στυ λωι πυρος και νεφελης και αρτωι διαθρεψας ουρανιωι
τους εχθρους αυτων Ἀμαληκιτας χειρων εκτασει κατετροπωσατο. ουτος ηκουσε
παρα κυριου λεγοντος· ιδου εγω παραγινομαι προς σε εν στυλωι πυρος και νεφελης,
ινα ακουσηι ο λαος λαλουντος μου προς σε, και πιστευσωσι σοι εις τον αιωνα. και τηι
τριτηι ημεραι, φησιν, εγινοντο φωναι και αστραπαι και νεφελη γνοφωδης επ' ορους
Σινα, και φωνη σαλπιγγος 119 ηχει μεγα, και επτοηθη ο λαος, το δε ορος ολον
εκαπνιζετο δια το καταβεβηκεναι τον θεον επ' αυτο εν πυρι, και ανε βαινεν ο καπνος
ωσει καπνος καμινου, και πας ο λαος εξεστη σφοδρα. εγινοντο δε αι φωναι της
σαλπιγγος προ βαινουσαι ισχυραι σφοδρα, και πας ο λαος ειστηκει μακρο θεν
ακουων τας φωνας και το ορος ολον καπνιζομενον ορωντες και πλησιασαι μη
τολμωντες, αλλα προσκυνησαι μονον πορρωθεν κελευσθεντες. καν θηριον, φησιν,
θιγηι, λιθοβοληθησεται. και φοβερον ην το φανταζομενον. φοβη θεις δε πας ο λαος
ειπον προς Μωυσην· λαλησον ημιν συ, και μη λαλειτω προς ημας ο θεος, μηποτε
αποθανωμεν. και εκαλεσε κυριος τον Μωυσην επι την κορυφην του ορους, και
αναβας εκαλυψεν η νεφελη το ορος, και κατεβη η δοξα του θεου επι το ορος, και
εκαλυψεν αυτο η νεφελη ημερας ϛʹ, το δε ειδος της δοξης κυριου ωσει πυρ φλεγον
επι της κορυφης του ορους εναντιον των υιων Ἰσραηλ. και εισελθων Μωυσης εις το
μεσον της νεφελης επι του ορους ην εκει ημερας μʹ και νυκτας μʹ ενωπιον του θεου
εστηκως. αρτον ουκ εφαγε και υδωρ ουκ επιεν. και αλ λοτε παλιν· ανεβη Μωυσης
και Ἀαρων και πρεσβυτεροι οʹ και ειδον τον τοπον, ου ειστηκει ο θεος, και τα υπο
τους ποδας αυτου ωσει εργον λιθου σαπφειρου και ως ειδος στερεωματος του
ουρανου τηι καθαροτητι. και αυθις φησιν· και ελαλησε κυριος προς Μωυσην ενωπιος
ενωπιωι ως ει τις λαλησαι προς τον εαυτου φιλον, και ουτως απελυετο εις την 120
παρεμβολην. και ειπε Μωυσης προς κυριον· ει ευρηκα χαριν ενωπιον σου,
εμφανισον μοι σαυτον· γνωστως ιδω σε, οπως αν ω ευρηκως χαριν ενωπιον σου και
ενδοξασθησο μεθα εγω τε και ο λαος σου. και ειπε κυριος προς Μω υσην· και τουτον
σοι τον λογον, ον ειρηκας, ποιησω· ευ ρηκας γαρ χαριν ενωπιον μου, και οιδα σε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

παρα παντας, και χαριν εχεις παρ' εμοι. αλλ' ου δυνησηι ιδειν το προσωπον μου· ου
γαρ μη ιδηι ανθρωπος το προσωπον μου και ζη σεται. και ιδου τοπος παρ' εμοι, και
στησηι επι της πετρας, και σκεπασω τηι χειρι μου, και τοτε οψει τα οπισω μου. το δε
προσωπον μου ουκ οφθησεται σοι. ειτα μελλων το δευτερονομιον δεχεσθαι παλιν
φησιν· και ανεβη Μωυ σης εις το ορος Σινα, καθα συνεταξεν αυτωι κυριος. και
κατεβη κυριος εν νεφεληι, και παρεστη αυτωι εκει ημερας μʹ και νυκτας μʹ. αρτον ουκ
εφαγε και υδωρ ουκ επιε και εγραψεν επι των πλακων τα ρηματα της διαθηκης, τους
δεκα λογους. και λαβων τας πλακας και καταβας απο του ορους δεδοξασμενος, ειδεν
Ἀαρων και παντες οι υιοι Ἰσραηλ το προσωπον Μωυσεως, και ην δεδοξασμενον, και
εφοβη θησαν αυτωι προσεγγισαι. και εικοτως· νηστευσας γαρ ημε ρας πʹ κυριωι
παρεστηκως και τας θεογραφους πλακας δεξα μενος και το θεοσδοτον
δευτερονομιον ειληφως τοσουτον αυτου το προσωπον εκ της θεοπτιας εδοξασθη,
ωστε μη δυνασθαι τον λαον ατενισαι προς την εκειθεν φερομενην θειαν αιγλην τε
και δοξαν. και δια τουτο καλυμμα επετι θει, ηνικα προς αυτους ωμιλει. ακτινας γαρ
εκπεμπων σελασφορους και απαστραπτων σφοδρα τας οψεις απεστρεφε 121 των
ορωντων ωσπερ τις ηλιακη αυγη τοις οφθαλμοις προσ πιπτουσα. μετα γαρ ημερας μʹ
κατελθων και δια την μοσχοποιΐαν θυμωθεις ευθεως τας πλακας συντριψας επι το
ορος ανεδραμε και τοσαυτας αλλας ενδιατριψας εν τωι ορει ημερας προσφιλοσοφων
τωι θεωι, πασης ανθρωπινης τροφης ως και εν ταις προτεραις ημεραις γενομενος
αγευστος, ουτω τας δευτερας πλακας λαβων προς τον λαον κατηλθεν. ποιος ουν
λογισμος ανθρωπινος το υπερογκον τουδε του θαυματος παραστησαι δυνησεται; πως
η ροωδης του σωματος φυσις τοσουτον κινουμενη διηρκεσεν ουδενος
αντιπληρουντος το καθ' ημεραν διαπνεον και εξωθουμενον της δυναμεως; λυει δε
το απορον τουτο πραγμα και θαυμασιον ο θειος λογος, οταν λεγει· ουκ επ' αρτωι
μονωι ζησεται ανθρωπος, αλλ' επι παντι ρηματι εκπορευομενωι δια στοματος θεου.
ουκουν ευδηλον πασιν εντευθεν ως μηδεν τον αγγελον τουτον βε βρωκεναι
παντελως εν ηι κατηλθεν ημεραι σπευδων εν λογωι κυριου, και τηι επαυριον εν τωι
ορει ανηλθεν, ος γε δικαιως τωι δικαιωι θυμωι χρησαμενος τας εν λιθωι σαπφειρωι δακ
τυλωι θεου γραφεισας θειας ρησεις μη φερων την επαρατον εργασιαν τε και
θεοστυγη πραξιν των ανοσιων εκεινων και βεβηλων συνετριψεν, τουτο μεν αναξιον
παμπαν ευ μαλα 122 κρινας τοιαυτης θεουργιας και ευεργεσιας απολαυσαι τους
θεομισεις και εμβροντητους, τουτο δε μαλλον ειδως την κατ' αυτων ενδικον
αγανακτησιν του θεου και δια τουτο παντι που δηλον κελευσας ει και μη παντας
ηβηδον, αλλα τους πα ρατυχοντας αναιρεθηναι. πως ουν ο τοιαυτης και τοσαυτης
εγκρατειας και νηστειας εργατης και χαριτος θειας εμπλεος εκ διαμετρου και θειωι
ζηλωι πυρπολουμενος αμα και ιλιγγιων και αδημονων και αθυμων σφοδρα και
λυπουμενος καθ' υπερ βολην επι τηι φοβεραι των αχαριστων αμαρτιαι και αστοργων
και ασπονδων ηνεσχετο βρωσεως και ποσεως μετασχειν εν ημεραι μιαι, πικριας και
θυμου πεπληρωμενος και στενοχωριας εν λαωι κακουργωι και μυσαρωτατωι, μη
προτερον υπερ αυτων εξιλεωσαμενος δι' επιτεταμενης ετι νηστειας και κατανυξεως,
ης ουδεν φιλον θεωι πεφυκεν, ευ ειδως ει και τις αλλος; οτι γαρ μια γεγονεν ημερα
μονη μεταξυ της εξ ορους κατα βασεως αυτου και αναβασεως, εν ηι τας τε πλακας
συντριψας και τον μοσχον εξαφανισας και τους τρισχιλιους αισχιστους και
κακιστους ανδρας ολοθρευσας, βουλομενος ως οιον τε καταπαυσαι την οργην του
θεου μικρον και τον ακρατον θυμον, αυτικα τηι επιουσηι θαττον ανηλθεν εις το ορος
προς κυριον δυσωπησων υπερ αυτων, ακουσον τι φησιν η γραφη διαρρηδην· και
εγενετο μετα την αυριον, και ειπε Μωυσης προς τον λαον· υμεις ημαρτηκατε
αμαρτιαν μεγαλην, και 123 νυν αναβησομαι προς τον θεον, ινα εξιλασωμαι περι της
αμαρτιας υμων. ειτα επηγαγεν ευθεως· επεστρεψε δε Μω υσης προς κυριον και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

ειπεν· δεομαι, ημαρτηκεν ο λαος ουτος αμαρτιαν μεγαλην και εποιησαν εαυτοις
θεους. και νυν ει μεν αφεις αυτοις την αμαρτιαν αυτων, αφες, ει δε μη, εξαλειψον με
εκ της βιβλου ης εγραψας. και ειπε κυριος προς Μωυσην· ει τις ημαρτεν ενωπιον
μου, εξαλειψω αυτον εκ της βιβλου μου. νυνι δε βαδιζε και οδηγησον τον λαον
τουτον εις τον τοπον ον ειρηκα σοι, και ιδου ο αγγελος μου προπορευσεται προ
προσωπου σου. ηι δ' αν ημεραι επισκεπτωμαι, επαξω επ' αυτους την αμαρτιαν αυτων.
και επαταξε κυριος τον λαον περι της ποιησεως του μοσχου, ου εποιησεν Ἀαρων. ιδε
τοινυν χρηστοτητα και αποτομιαν θεου κατα τον χριστοφορον και γνωθι σαφως, οτι
φοβερον οντως το εμπεσειν εις χειρας θεου ζωντος και αμηχανον εκφυγειν τους
επταικοτας, αμετανοητα δηπουθεν, την ενδι κον και αδεκαστον θειαν δικην, ει και
[μη] παραχρημα ταυτην ουκ επαγει, καθως εναργεστατα δια βραχυλογιας
αποδεδεικται. ωστε λοιπον αναμφηριστον εστιν, ως ογδοη κοντημερον εφεξης
αποσιτος εφυ θεοφορουμενος ο θεσπεσιος ανηρ ουτος και ενισχυομενος εν εκεινηι τηι
πολληι προσ 124 εδρειαι και παραστασει θεου, θεος και θεοφαντωρ ηδη γε νομενος
και υπερ φυσιν ανθρωπινην καρτεριαν και ευ τονιαν επιδειξαμενος, ειτε εν σωματι
πελων ειτε εκτος του σωματος ο θεος μονος οιδεν ο τουτον ουτως αποφη νας και
υπερφυως δοξασας. ειτα παλιν φησιν· ηνικα δ' αν εισεπορευετο Μωυσης εις την
σκηνην του μαρτυριου, ειστηκει πας ο λαος σκοπευοντες. ως δ' αν εισηλθε Μω υσης
εις την σκηνην, κατεβαινεν ο στυλος της νεφελης και ο θεος επι την σκηνην, ο δε
λαος εωρα τον στυλον της νεφελης και προσεκυνουν εκαστος εκ της σκηνης αυτου.
και ουτως ελαλει κυριος μετα Μωυσεως ενωπιον του λαου. και τον μεν λαον εκ της
οργης κυριου διαφορως επαγωνι ζομενος εξελεσθαι τοσουτον υπερ αυτων ηλογησε
της οικειας σωτηριας, ως και εν τηι θραυσει του θεου κατα τον ∆αυιδ στηναι και
φαναι· ει μεν αφεις αυτοις την αμαρτιαν, αφες, ει δε μη, εξαλειψον καμε εκ της
βιβλου ης εγραψας. ειπε γαρ, φησιν, του εξολοθρευσαι αυτους, ει μη Μωυσης ο εκ
λεκτος αυτου εστη εν τηι θραυσει αυτου του μη εξολοθρευσαι αυτους. οσοι δε
κατεξανεστησαν αυτωι οι μεν κατεποθησαν εις γην ζωντες, οι δε θειου πυρος
γεγονασι παραναλωμα. φησι γαρ· και εγενοντο οι τεθνηκοτες εν τηι θραυσει χιλια
δες ιδʹ και επτακοσιοι χωρις των τεθνηκοτων ενεκεν Κορε. Ου μην δε αλλα και
Μαρια η προφητις και αδελφη αυτου λαλησασα κατ' αυτου δικην εδωκεν. και
ελαλησεν, φησιν, Μαρια και Ἀαρων κατα Μωυσεως ενεκεν της γυ ναικος αυτου
Αιθιοπισσης, οτι γυναικα Αιθιοπισσαν ελαβεν, 125 και ειπαν· μη Μωυσηι μονωι
λελαληκεν ο θεος. και ηκουσε κυριος· και ο ανθρωπος Μωυσης πραυς σφοδρα παρα
παντας ανθρωπους τους επι της γης. και κατεβη κυριος εν στυλωι νεφελης επι την
σκηνην του μαρτυριου και ειπε προς Ἀαρων και Μαριαν· εαν γενηται προφητης
υμων κυριωι, εν οραματι αυτωι γνωσθησομαι και εν υπνωι λαλησω αυτωι· ουχ ουτως
ως ο θεραπων μου Μωυσης εν ολωι τωι οικωι μου πιστος εστιν. στομα κατα στομα
λαλησω αυτωι εν ειδει και ου δι' αινιγματων, και την δοξαν μου ειδεν. και δια τι ουκ
εφοβηθητε καταλαλησαι κατα του θεραποντος μου Μωυσεως; και οργη θυμου
κυριου επ' αυτοις και απηλθον. και ιδου Μαρια λεπρωσα ωσει χιων. αλλ' ουν γε
δυσωπησας Μωυσης περι αυτης, και αφορισθεισα εκ του λαου ημερας ζʹ ιαθη κατα
τον λογον κυριου. και μετα ταυτα Μαρια ετελευτησεν. και ουκ ην υδωρ τηι
συναγωγηι, και ελοιδορειτο ο λαος προς Μωυσην και Ἀαρων, και κατα βοησαντες,
ειπε κυριος προς Μωυσην· λαβε την ραβδον ταυτην και εκκλησιασον την
συναγωγην συ και Ἀαρων ο αδελφος σου, και λαλησατε προς την πετραν εναντιον
αυ των, και δωσει τα υδατα αυτης. και ελαβε Μωυσης την απεναντι κυριου ραβδον
και εξεκλησιασε Μωυσης και Ἀαρων την συναγωγην απεναντι της πετρας και ειπε
προς αυτους· ακουσατε μου, οι απειθεις, μη εκ της πετρας ταυτης εξα ξωμεν υμιν
υδωρ. και επαρας Μωυσης την χειρα αυτου 126 και παταξας την πετραν τηι ραβδωι δις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

εξηλθεν υδωρ πολυ, και επιεν η συναγωγη και τα κτηνη αυτων. και ειπε κυ ριος
προς Μωυσην και Ἀαρων· ανθ' ων ουκ επιστευσατε αγιασαι με εναντιον του λαου,
δια τουτο ουκ εισαξετε υμεις την συναγωγην ταυτην εις την γην ην εδωκα αυτοις.
διο προστεθητω Ἀαρων προς τον λαον αυτου και αποθανετω, οτι ου μη εισελθητε εις
την γην εκεινην, διοτι παρωξυνατε με επι του υδατος της αντιλογιας και λοιδοριας
του λαου. και ανεβιβασε Μωυσης τον Ἀαρων εις το ορος, καθα συνεταξε κυριος
εναντιον πασης συναγωγης, και εξεδυσεν αυτον τα ιερατικα ιματια και ενεδυσεν
αυτα Ἐλεαζαρ τον υιον αυτου, και απεθανεν Ἀαρων επι της κορυφης του ορους εν
τωι μʹ ετει της εξοδου των υιων Ἰσραηλ ζησας ετη ρκγʹ. και ειδε πασα η συναγωγη οτι
απελυθη Ἀαρων, και εκλαυσαν αυτον ημερας λʹ. Και μετα ταυτα ειπε κυριος προς
Μωυσην· αναβηθι εις το ορος το Ναβαυ και ιδε την γην, ην διδωμι τοις υιοις Ἰσραηλ,
και τελευτα εκει ον τροπον απεθανεν Ἀαρων ο αδελφος σου εν τωι ορει, διοτι
ηπειθησατε τωι ρηματι μου επι του υδατος της αντιλογιας Καδης και ουχ ηγιασατε με
εν τωι λαωι, οτι απεναντι οψει την γην και εκει ουκ εισε λευσηι. του δε Μωυσεως
πολλα και πολλακις δεηθεντος του θεου περι τουτου και λεγοντος· διαβας ουν, ω
δεσποτα κυριε, τον Ἰορδανην οψομαι την αγαθην γην εκεινην και 127 το αγιον ορος
και τον Ἀντιλιβανον, ειπε κυριος προς αυτον· ικανουσθω σοι. ορα μη προσελθηις μοι
ετι λαλησαι περι τουτου, αλλα αναβηθι επι την κορυφην του ορους και ιδε κατα
θαλασσαν και βορραν και λιβα και ανατολας την αγα θην γην, οτι τοις οφθαλμοις
σου οψει αυτην και εκει ουκ εισελευσηι. και γραψας εκ προσταγματος κυριου την
μεγα λην ωιδην και διαθηκην και επιθεις τας χειρας αυτου επι Ἰησουν του Ναυη εις
το διαδεξασθαι αυτον ανεβη λοιπον εις το ορος το Βαρημ, ο εστι Ναβαυ. και εδειξεν
αυτωι κυριος πασαν την γην της επαγγελιας και ειπε προς αυτον· αυτη η γη, ην
ωμοσα Ἁβρααμ και Ἰσαακ και Ἰακωβ λεγων·τωι σπερματι σου δωσω αυτην, εδειξα
τοις οφθαλμοις σου, και εκει ουκ εισελευσηι. και ετελευτησεν εκει Μωυσης δια
ρηματος κυριου ζησας ετη ρκʹ. και θαψας αυτον ο λαος και κλαυσας ημερας μʹ,
ουδεις οιδε την ταφην αυτου. και ουκ ανεστη ετι προφητης εν Ἰσραηλ ως Μωυσης,
ον εγνω κυριος αυτον προσωπον κατα προσωπον εν πασι τερασι και σημειοις. μεθ'
ον ουδεις υπερ τα ρκʹ ετη εζησεν. Και τωι μεν μʹ ετει της εξοδου των υιων Ἰσραηλ τηι
νουμηνιαι, φησιν Ἰωσηπος, του πρωτου μηνος Νισαν ετε λευτησε Μαρια και εταφη
εν Ὢρ τωι ορει, και τηι νουμηνιαι του πεμπτου μηνος Ἂβ του αυτου ετους
ετελευτησεν Ἀαρων και εταφη εν Ὢρ τωι ορει, και τηι νουμηνιαι του δωδεκα του
μηνος Ἄδαρ του αυτου ετους ετελευτησε Μωυσης εν 128 ορει τωι Βαρημ, εν ωι και
εταφη, και τινα λοιπον φωτοειδη νεφελην γεγενησθαι κατα τον τοπον εκεινον
αμαυρουσαν και αποτειχιζουσαν τας οψεις των ορωντων, ινα μη γινωσκοιεν αυτου
τον ταφον εις τον αιωνα. προσεκτεον ουν οπως τον Νισαν πρωτον μηνα λεγει, ονπερ
ημεις ονομαζομεν Μαρτιον και ουχι Ἀπριλλιον, ως τινες οιονται. οτι γαρ πρωτος
μην εστι παρ' Ἑβραιοις ο Νισαν, ως και αυτη δηλοι του ονο ματος η ερμηνεια
εβραιστι λεγομενου Νισαν, ο εστι πρωτος μην, ο παρ' ημιν λεγομενος Μαρτιος,
μαρτυς μεν και ουτος ο σοφωτατος και νομοδιδασκαλος Ἰωσηπος τον Νισαν πρω τον
ειπων μηνα και τον Ἂβ πεμπτον και τον Ἄδαρ δωδεκατον, μαρτυς δε μαλλον θειος
τε και αξιοχρεος ο προφη της Ζαχαριας περι του ενατου και ενδεκατου μηνος λεγων·
τηι τεταρτηι του ενατου μηνος, ος εστι Χασλευ, και παλιν τηι τεταρτηι και εικαδι του
ενδεκατου μηνος, ος εστι Σαβατ. και γαρ ουτω και παρ' ημιν, ει πρωτος ο Μαρτιος
αριθμηθειη, ογδοος ο Ὀκτωβριος ευρισκεται και δεκατος ο ∆εκεμβριος. και μεντοι
και το εαρ απο του αυτου πρωτοκτιστου μηνος αρχεται Μαρτιου, και η γη βλαστανει
κατα την θειαν προσ ταξιν βοτανην χορτου, και οι του ενιαυτου καιροι τεσσαρες ανα
τριων μηνων εχοντες αριθμουνται, και λεγεται ο ψηφος αυτων εαρ και θερος,
φθινοπωρον και χειμων. Ου μην δε αλλα και ο πολυμαθης και πολυιστωρ Ευσε βιος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

εν τοις χρονικοις κανοσι φησιν· οι ουν Ἰουδαιοι την 129 του ετους νεομηνιαν του
παρ' αυτοις λεγομενου Νισαν ητοι τηι κεʹ του Μαρτιου μηνος εχει παντοτε, ητις εστι
πρωτο κτιστος ημερα, εν ηι τοδε το παν εκ μη οντων εις το ειναι παραγαγων ο θεος
κατ' αυτην ευδοκιαι του πατρος και συνεργιαι του αγιου πνευματος ενοικησας εν τηι
αγιαι παρ θενωι τωι αυτωι ετει ενηνθρωπησεν, και κατ' αυτην εκ ταφου ανεστη, και
γεγονε το λεγομενον κυριακον πασχα. αυτη τοινυν και ημιν κατα την του θεου
αγιαν εκκλησιαν αρχη ετους εστω παντοτε, καθ' ον και το αγιον πασχα ευρισκον τες
εις κυριακην εμπιπτον μετα την τεσσαρισκαιδεκατην της σεληνης τουδε του μηνος
Μαρτιου του και Νισαν προσ αγορευομενου ουκ ιουδαικως αλλ' αποστολικως
εκτελουμεν κατα φυσικην και θεοπαραδοτον μεθοδον. Ουτως ουν ο θαυμασιος
ουτος ανηρ διαπρεψας και τερατουργος αναδειχθεις τουναντιον παλιν και μετα
πολλης οδυνης και θλιψεως διαπεραινει τον βιον. και γαρ απο δυρομενος την
στερησιν της επηγγελμενης αγιας γης ελεγε προς τους Ἰσραηλιτας· κυριος ο θεος
εθυμωθη μοι περι των λεγομενων εφ' υμων και ωμοσεν, ινα μη διαβω τον Ἰορδανην
τουτον και εισελθω εις την γην, ην κυριος ο θεος σου διδωσι σοι εν κληρωι. εγω γαρ
αποθνησκω εν τηι γηι ταυτηι και ου διαβαινω τον Ἰορδανην, υμεις δε διαβαινετε 130
και κληρονομειτε την αγαθην γην ταυτην. ποιαν τοινυν αρα λιθινην καρδιαν ου
συνετριψεν η του δικαιου θλιψις τοτε; ποιαν ψυχην αμειλικτον και δυσπαρακλητον
ου κατε μαλαξε και εις οικτον ηγαγε ταυτα μετα δακρυων φθεγγο μενα; τινα ουκ αν
εξεπληξε και εφοβησε και προς δακρυα και θρηνον ακατασχετον εκινησεν; οντως
αληθως πολλαι αι θλιψεις των δικαιων. ιδου γαρ, ο εκ βρεφους αστειος ορωμενος
και θειας χαριτος εμπλεος ουτος ο αοιδιμος και εξοχωτατος δικαιος απο της πρωτης
ηλικιας αρξαμενος θλιβεσθαι και οδυνασθαι και αδημονειν μετα της αυτης αθυμιας
τον βιον κατελυσεν. ινα γαρ τας εν Αιγυπτωι θλιψεις αυτου πολλας και κακας
παρωμεν και τας εν τηι ερημωι διασκοπησωμεν, ενθα μηκετι φερων του πολλακις
αυτον λιθοβολησαι θελησαντος λαου την αγνωμοσυνην και θρασυτητα τε και
αγριοτητα και παραιτουμενος την προ στασιαν εκ πολλης αθυμιας και θανατον
αιτουμενος, ακου σον και γνωθι τον πολυν θορυβον και φοβερον ιλιγγα της ψυχης
αυτου δι' ολιγων ρηματων. φησι γαρ· και εβαρυθυ μησε Μωυσης σφοδρα και ειπε
προς κυριον· ινα τι εκα κωσας τον θεραποντα σου, και δια τι ουχ ευρηκα χαριν
εναντιον σου επιθειναι μοι την ορμην του λαου τουτου; μικρον και λιθοβολησουσι
με. μη εγω εν γαστρι ελαβον παντα τον λαον τουτον; η εγω ετεκον αυτους; οτι
λεγεις μοι· αρον αυτους εις τον κολπον σου, ωσει τις αραι τιθηνος 131 τον
θηλαζοντα, εις την γην, ην ωμοσα τοις πατρασιν αυτων. ποθεν μοι κρεα δουναι
παντι τωι λαωι τουτωι, οτι κλαιουσιν επ' εμε λεγοντες· δος ημιν κρεα, ινα φαγωμεν.
ου δυνησομαι εγω μονος φερειν τον λαον τουτον, οτι βαρυ τερον μοι εστι το ρημα
τουτο. ει δε ουτω συ ποιεις, αποκτεινον με αναιρεσει, ει ευρηκα χαριν εν οφθαλμοις
σου, ινα μη ιδω την κακωσιν μου. τι ουν λοιπον των ρηματων τουτων γενοιτ' αν
οδυνηροτερον και τι της ζωης ταυτης δυσαχθεστερον; και αυτος μεν ευεργετων
αυτους διετελει και προκινδυνευων αυτων. επει γαρ διαφορως ειπεν ο θεος προς
αυτον εξολοθρευσαι τουτους λεγων· εασον με, και θυμωθεις εξαναλωσω αυτους εις
απαξ και ποιησω σε εις εθνος μεγα, η τουτο πρεσβευομενος ελεγεν· ει μεν αφεις
αυτοις την αμαρτιαν, αφες, ει δε μη, εξαλειψον με εκ της βιβλου ης εγραψας. εκεινοι
δε συνεχως και ακαθεκτως επανισταντο κατ' αυτου, μεχρις αν και εις εσχατον
κινδυνον αυτον ηγαγον και της επαγγελιας απεστερησαν. και τουτο δηλων προς
αυτους παλιν και τραγικωτερον την εαυτου συμφοραν διηγουμενος εφη· και εμοι
κυριος εθυμωθη δι' υμας και υπερειδε με ενεκεν υμων και ουκ ηκουσε μου της
δεησεως λεγων· ουδε συ ου μη εισελθηις εκει. διο δη φησιν ο ∆αυιδ· και παρωργισαν
αυτον εφ' υδατος αντι λογιας, και εκακωθη Μωυσης δι' αυτους, οτι παρεπικραναν το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

πνευμα αυτου, και διεστειλεν εν τοις χειλεσιν αυτου. 132 αθυμουντι γαρ δια την της
αδελφης τελευτην επεκειντο διψει πιεζομενοι. δυσχεραινων τοινυν την πολλην
αυτων ακρασιαν τε και αυθαδειαν ανθρωπινον τι πεπονθε και ωσπερ εκεινοις
οργιζομενος αμφιβολως τον λογον προσηνεγκεν, και οπερ δια θειον ζηλον επι της
μοσχοποιΐας αυτων εξ υπερβολης αθυ μιας ο πραοτατος πεπονθε τουτο και επι της
αντιλογιας, ο δη και ο πραος ∆αυιδ πασχων ελεγεν· αθυμια κατεσχε με απο
αμαρτωλων των εγκαταλιμπανοντων τον νομον σου, και· ειδον ασυνετουντας και
εξετηκομην, οτι το λογιον σου ουκ εφυ λαξαντο. ου γαρ αν, ει μη σφοδρα αυτον
εσκοτωσε και εκ βαθρων αυτου την ψυχην εστρεψεν ο της αθυμιας εκεινος ταραχος,
τας θεογραφους πλακας ερριψεν απο των χειρων και συνετριψεν, εν αις υπηρχον
γεγραμμενα ταυτα· αʹ. εγω ειμι κυριος ο θεος σου, ος εξηγαγον σε εκ γης Αιγυπτου,
εξ οικου δουλειας. ουκ εσονται σοι θεοι ετεροι πλην εμου. βʹ. ου ποιησεις σεαυτωι
ειδωλον παντος ομοιωμα. οσα εν τωι ουρανωι ανω και οσα επι της γης κατω και οσα
εν τοις υδασιν υποκατω της γης ου προσκυνησεις αυτοις ουδ' ου μη λατρευσηις
αυτοις. γʹ. ου ληψηι το ονομα κυ ριου του θεου σου επι ματαιωι. δʹ. μνησθητι την
ημεραν των σαββατων αγιαζειν αυτην. εʹ. τιμα τον πατερα σου και την μητερα σου,
ινα ευ σοι γενηται και εσηι μακρο 133 χρονιος επι της γης. ϛʹ. ου μοιχευσεις. ζʹ. ου
κλεψεις. ηʹ. ου φονευσεις. θʹ. ου ψευδομαρτυρησεις κατα του πλη σιον σου
ψευδομαρτυριαν. ιʹ. ουκ επιθυμησεις την γυναικα του πλησιον σου. ουκ επιθυμησεις
την οικιαν του πλησιον σου ουδε τον αγρον αυτου ουδε τον παιδα αυτου ουδε την
παιδισκην αυτου ουτε τον βουν αυτου ουτε το υποζυγιον αυτου ουθ' οσα τωι πλησιον
σου εστιν. εννοησον δε γε προς τουτοις οιον πυρ την αυτου ψυχην ανηψε και ακατα
παυστον φλογα ηγειρεν η του αδελφου τελευτη, και οιον καυτηρα διηνεκη τε και
αθεραπευτον ο ταυτης ενεθηκε τρο πος. οιον γαρ εικος ην πασχειν υπο της φυσικης
φιλο στοργιας πρωτον μεν εις το ορος αυτον αναγων δια θειας οργης τελευτησαι,
δευτερον δε ηνικα την αρχιερατικην στο λην απαμφιαζων και βλεπων αυτον
κατωδυνον σφοδρα και συγκεχυμενον και παρειμενον δακρυσι τε συνεχομενον και
αγωνιωντα, τριτον δε τον απ' αλληλων αιφνιδιον χωρισμον και την εαυτου εκ της
αδελφικης γλυκυτατης ομιλιας τε και συνουσιας ερημιαν και μονωσιν. ει γαρ ο λαος
επενθησεν αυτον ημερας λʹ, ποσωι μαλλον ουτος ου διελειπεν αν θρη νων
ακατασχετως μεχρι τελους ζωης αυτου φλεγομενος πανυ και σφαδαζων υπο της
φυσικης τυραννιδος. και το δη παντων θαυμαστοτερον και ελεεινοτερον, οτι και την
περι ποθητον γην, υπερ ης πολλους τε και φοβερους ανετλη πονους, ιδων μακροθεν
και μειζονως τρωθεις απηλθε μη τυχων ο θαυμασιος και παναρετος ποιμην του
σπουδαζομε νου δια την απειθειαν και σκληροκαρδιαν και δυστροπιαν των
ποιμαινομενων. που ουν εισιν οι εναρετοι ποιμενες 134 ισως και λαον απειθη και
σκληροτραχηλον και δυσαγωγον αμα και αντιλογον ποιμαινοντες και μηδεν εκ της
εκει νων φαυλοτητος οιομενοι κινδυνωδες πασχειν εκ πολλης απροσεξιας και
αβελτηριας η μαλλον ειπειν της παγκα κου ληθης; ει γαρ εις εννοιαν ειχον αει τον
αοιδιμον ανδρα τουτον, μεθ' ον και τον δικαιον αρχιερεα Ἠλει, και οπως εκατερος
αυτων οσιως και αμεμπτως βιουντες και προστατευοντες εκ της των
προστατευομενων εκινδυνευσαν κακιας, ουκ αν επαυσαντο θρηνουντες και
φριττοντες εικο τως και την ετερων προστασιαν η παραιτουμενοι η μετα πολλου
φοβου και τρομου καθηγεισθαι και διηνεκως πεν θειν και φροντιζειν περι της
εκεινων απολογιας κατα την περι των αμφοτερων αποστολικην παραινεσιν την
λεγουσαν· πειθεσθε τοις ηγουμενοις υμων και υπεικετε. αυτοι γαρ αγρυπνουσιν υπερ
των ψυχων υμων ως λογον αποδωσοντες. Ει τοινυν οι τοιουτοι και τηλικουτοι
καθηγηται δια την των καθηγουμενων και υποχειριων εκινδυνευσαν, ως προει
ρηται, μοχθηριαν, τις υπερ τουτους καυχησηται φανταζομενος η αλαζονευομενος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

και ακινδυνως την ηγεμονιαν διασωσαι με γαλαυχησει και ματαιολογησει φανερως
αμνημονησας, οτι πολ λοι πολλους αφελεστερους και δυσπειθεις διασωσαι
πειραθεντες υπερ την ισχυν αυτων και εαυτους προσαπωλεσαν, οιμοι το
ελεεινοτερον, εσθ' οτε και αισχιστον και κακιστον. αλλους μεν 135 γαρ, εφη τις που
των οσιων ανδρων, ου παντες απαιτουμεθα σωσαι, εαυτους δε παντες παντως. οθεν
ουν λοιπον και τωι εαυτου μαθητηι ο χριστοφορος τωι τοιουτωι δυνατωι εργωι και λογωι
παραγγελλων και ασφαλιζομενος εφασκεν· μη κοινωνει αμαρτιαις αλλοτριαις.
εαυτον αγνον τηρει, διοτι εκαστος υπερ εαυτου λογον δωσει τωι θεωι. και μαλα γε
εικοτως εφη τουτο και λιαν προσφορως. ᾔδει γαρ οτι και η γραφη τουτι
προμεμαρτυρηκε σαφεστατα λεγουσα· σωζων σωζε την εαυτου ψυχην, εκαστος
δηπουθεν, και αλλοιως ουκ εστιν. αξιον τοινυν οντως αληθως αξιον σφοδρα θαυ
μασαι και λιαν εκπλαγηναι, μαλλον δε φριξαι και εκστηναι, πως ο τοιουτος και
τηλικουτος προφητης και θεοπτης και νομοθετης και ουρανομυστης και πολλων
μεγιστων θειων χαρισματων αξιωθεις και διαφορων τεραστιων υπηρετησας και
μεντοι και τωι λαωι του θεου κατα το ειρημενον ελομενος συγκακουχεισθαι τοσαυτα
ετη η προσκαιρον εχειν αμαρτιας απολαυσιν, ειτα μετα τους πολλους εκεινους
διαυλους και πονους και κοπους και αγωνας και ιδρωτας και πειρασμους τε και
θλιψεις δια σμικραν πλημμελειαν διημαρτεν ο πασης αρετης ενθεου κεκοσμημενος
και λελαμπρυσμενος εργωι και λογωι της επηγγελμενης ελπιδος και δια της
τοσουτων χρονων αποκαραδοκουμενης και βλεπομενης εφεσεως ξενος καθεστηκεν.
136 βαβαι του θαυματος και της του θεου περι τας των αγιων πραξεις τε και ρησεις
ακριβολογιας και εξετασεως. αληθως γαρ οτι ολιγοι οι σωζομενοι, και βιαστη εστιν η
βασιλεια των ουρανων και βιασται αρπασουσιν αυτην. επειπερ ουδεν οφελος της
προειργασμενης δικαιοσυνης και της προλαβουσης προς θεον οικειωσεως του
δικαιου και παρρησιας, ει μη συμφωνον της αρχης και καταλληλον απαντησηι το
τελος, ως ο μεγας ουτος και αξιαγαστος θερα πων και υπερ ανθρωπον δικαιος
εναργως απεδειξεν. καν τευθεν, ως εοικεν, ο δικαιος εφη κριτης εικοτως δια του
προφητου· εν τωι αποστρεψαι δικαιον εκ της δικαιοσυνης αυτου και ποιησει αδικιαν
πασαι αι δικαιοσυναι αυτου ας εποιησεν ου μη μνησθωσιν. εν τηι αμαρτιαι αυτου
αποθα νειται. και· δικαιοσυνη δικαιου ου μη εξελειται αυτον εν ηι αν ημεραι
πλανηθηι. ορα γαρ οπως ουτε τα εν τοσουτοις ετεσιν αυτου πλειστα και διαφορα και
υπερ λογον αριστευ ματα και αι συνεχεις μετα ταυτα δεησεις και ικετηριαι τον θεον
εδυσωπησαν, ουτε μην η προλαβουσα τηλικαυτη και τοσαυτη δοξα τε και οικειωσις
και προσεδρεια εις οικτον και συγγνωμην του σφαλματος επισπασασθαι τον θεον
τηνι καυτα δεδυνηνται δια το μεγεθος του αξιωματος ευδηλον οτι κατα τον
Σολομωντα. φησι γαρ· κρισις αποτομος εν τοις υπερεχουσι γινεται. και· τοις
κραταιοις ισχυρα εφισταται 137 ερευνα. διδασκει δε γε δια τουτων ημας ο θεος, ως
τους εν αρετηι τελειους την ακριβειαν απαιτει, και τοις αλλοις ανθρωποις μεγαλα
παρανομουσι μακροθυμων τοις αγιοις ταυτης ου μεταδιδωσι της συγγνωμης. οθεν ο
μεν Σολομων αυθις φησιν· ο μεν γαρ ελαχιστος συγγνωστος εστιν ελεους, δυνατοι δε
δυνατως ετασθησονται. ο δε κυριος· ωι μεν γαρ ολιγον εδοθη, φησιν, ολιγον και
απαιτησουσι παρ' αυτου, ωι δε πολυ εδοθη, πολυ και απαιτησουσι παρ' αυτου. ου
κουν ευκαιρον οντως ειπειν ενταυθα· ω βαθος πλουτου και σοφιας και γνωσεως
θεου. ως ανεξερευνητα τα κριματα αυτου και ανεξιχνιαστοι αι οδοι αυτου. και·
φοβερον το εμπεσειν εις χειρας θεου ζωντος. και· φοβερον το προσω πον κυριου επι
ποιουντας κακα, διοτι κατα το πολυ ελεος αυτου ουτω και πολυς ο ελεγχος αυτου.
ελεος γαρ και οργη παρ' αυτου, και επι αμαρτωλους καταπαυσει ο θυμος αυτου. και·
δια τουτο παντως ουδε αγγελων αμαρτησαντων εφεισατο, καθως γεγραπται. Τι ουν
αν λοιπον ερουμεν ημεις οι μυριων γεμοντες κακων και τοσουτον αποδεοντες της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

εκεινου αρετης οσον γη του ουρανου, και τον θεον καθ' εκαστην ημεραν και ωραν
δι' εργων και λογων παροξυνοντες; μηδεις τοινυν αρετας τινας εχων η δοκων εχειν
καυχασθω η αμεριμνως 138 διακεισθω, ως ηδη τους των αρετων αυτου πονους τας
επικαρπιας εν χερσιν εχων η παντως και αναντιρρητως τους στεφανους
αποληψομενος, αλλα μαλλον αει νηφετω και τα πεινουσθω μεχρι θανατου και
εαυτον ως μηδεμιαν εντολην θεου φυλαξαντα λογιζεσθω, καν πασας τας αρετας
κεκτηται συλληβδην, καν εις αυτην αναβεβηκε των αγαθων την κορω νιδα. ει γαρ ο
θεοφιλης και ιεροφαντης εκεινος και της οικουμενης αντιρροπος, μαλλον δε μειζων,
ου ουκ ην αξιος ο κοσμος, κατα το ειρημενον, ωι ο θεος ενωπιος ενωπιωι ωμιλει ως ει
τις λαλησει προς τον εαυτου φιλον, ωι ειπεν· οιδα σε παρα παντας, ωι κατα προσωπον
ωμιλει και ου δια δηλων η ενυπνιων η αγγελων η αινιγματων, μετα τοσουτων
κατορθωματων ογκον και τοιαυτης φιλοσοφιας τε και νηψεως μικρον απονυσταξας
ουκ ετυχε συγγνωμης, πως ημεις οι μηδε ιχνος τοιαυτης αρετης εμφασιν κεκτημενοι
μη διηνε κως γρηγορησωμεν και πενθησωμεν και κλαυσωμεν εαυτους δια παντος
και δουλους αχρειους ειναι λογισωμεθα; δια δη τουτο προασφαλιζομενος ημας ο
κυριος ελεγεν· οταν παντα τα διατεταγμενα υμιν πραξητε, τοτε ειπατε οτι· αχρειοι
δουλοι εσμεν. ο ωφειλαμεν ποιησαι πεποιηκαμεν. και τουτο ειδως ο 139 θειος
Ἡσαΐας προς τον θεον εφασκεν· πασα η δικαιοσυνη ημων ως ρακος αποκαθημενης
ενωπιον σου. ωσαυτως γε και ο ιεροψαλτης και παναρετος ∆αυιδ· ειπα τωι κυριωι·
κυριος μου ει συ, οτι των αγαθων μου ου χρειαν εχεις. οθεν και παραινει λεγων·
δουλευσατε τωι κυριωι εν φοβωι και αγαλλιασθε αυτωι εν τρομωι, μηποτε οργισθηι
κυριος και απολεισθε εξ οδου δικαιας, οταν εκκαυθηι εν ταχει ο θυμος αυτου.
τοιαυτα γουν και ο θεηγορος Παυλος παραγγελλων φασκει· μετα φοβου και τρομου
την εαυτων σωτηριαν κατερ γαζεσθε. και· ο δοκων εσταναι βλεπετω μη πεσηι.
Τουτων δε εκαστος ηινιξατο δι' ων ειρηκεν, ως μητε πεποιθεναι τηι οικειαι οσιοτητι,
καν πανυ των ευδοκιμων υπ αρχει, μητε μην καθυφειναι παμπαν του νηφειν και
ταπει νουσθαι και δεδοικεναι λιαν αχρι σιωπης υστατης, διοτι και μεχρι ψιλου
ρηματος και ενθυμηματος λογον εισπραττομεθα και εκ των λογων ημων
δικαιουμεθα τε και κατακρινομεθα, καθως και η κατα τον Φαρισαιον και τον
τελωνην παραβολη σαφως διαδεικνυσιν εκατερον καθ' εαυτον διαλογιζομενον και
εν καρδιαι φθεγγομενον, και τον μεν καταδεδικασμενον απο φαινουσα, τον δε
μαλλον δεδικαιωμενον. οτι γαρ τους λογι σμους και τας πονηρας ενθυμησεις κρινει
κυριος, ακουσον τι φησιν ο θεος δια Ἡσαΐου· καγω τα εργα και τους λογισμους
αυτων ερχομαι συναγαγειν. και δη και ∆αυιδ ελεγεν· ενε 140 κεν τινος παρωργισεν ο
ασεβης τον θεον; ειπε γαρ εν καρδιαι αυτου· ουκ εκζητησει δηπουθεν τα
πλημμεληματα μου. ος γε παντως ερει προς αυτον εικοτως· ελεγξω και παραστησω
κατα προσωπον σου τας αμαρτιας σου. και γουν προ τουτων φησιν η γραφη· και
ιδων κυριος ο θεος οτι επληθυνθησαν αι κακιαι των ανθρωπων επι της γης και πας
τις διανοειται εν τηι καρδιαι αυτου επιμελως επι τα πονηρα πασας τας ημερας, ειπεν·
απαλειψω τον ανθρωπον ον εποιησα απο προσωπου της γης, οτι ενεθυμηθην ποιη
σας αυτον. ειτα μετα τον κατακλυσμον σπλαγχνισθεις ο φιλανθρωπος θεος,
επηγαγεν η γραφη λεγουσα· και ειπε κυριος ο θεος· διανοηθεις ου προσθησω ετι
καταρασασθαι την γην δια τα εργα των ανθρωπων, οτι εγκειται η διανοια του
ανθρωπου επιμελως επι τα πονηρα εκ νεοτητος. ωσπερ τοινυν αι γυναικες απο
συνουσιας τικτουσιν, καν μεν υγιεινα τα σωματα ηι, τοιαυτα και τα τικτομενα, ει δε
διεφθαρμενα, μιμειται των γονεων την φυσιν, ουτω και επι των λογισμων· αν μεν
αγαθοις συγγενηι, τοιαυτα εσται και τα εγγονα, αν δε πονηροις, και μη προσεχηις,
πολλην εκειθεν ληψηι την λυμην, ω ουτος. ακουσον γουν τι φησιν ο προφητης περι
των καλα διαλογιζομενων· απο του φοβου σου, κυριε, εν γαστρι ελαβομεν και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

ωδινησαμεν και ετεκομεν πνευμα σω τηριας. περι δε των φαυλων· ωα ασπιδων
ερρηξαν και ιστον αραχνης υφαινουσιν. ταυτ' ουν εννοουντες, αγαπητοι,
γνωσιμαχησωμεν και περι του τελους ημων φροντισωμεν οτι μαλιστα, και μη
παυσωμεθα τα περι του αοιδιμου εκεινου και θεσπεσιου ανδρος νουνεχως
απομνημονευοντες. 141 Και γαρ και ο μεγας Βασιλειος τουτον μαλλον υπερεκ
πληττομενος ουτω φασκει· οταν ιδω Μωσεα τον του θεου θεραποντα τον μεγαν
εκεινον, τον τοσαυτης μεν και τηλι καυτης αξιωθεντα παρα θεου τιμης, ουτω δε
πολλακις υπ' αυτου μαρτυρηθεντα, ως ακουσαι· εγνων σε παρα παντας, και ευρηκας
χαριν ενωπιον μου· τουτον οταν ιδω επι του υδατος της αντιλογιας ουδενος ενεκεν,
η ινα μονον ειπηι τωι λαωι γογγυζοντι δι' αποριαν υδατος· μη εκ της πετρας ταυτης
εξαξομεν υμιν υδωρ; τουτου μονου ενεκεν ευθυς απειλην δεχομενον εις την γην της
επαγγελιας μη εισελευ σεσθαι, ητις ην τοτε των προς Ἰουδαιους επαγγελιων το
κεφαλαιον· οταν ουν ιδω τουτον παρακαλουντα και μη συγχωρουμενον, οταν ιδω
μηδεμιας συγγνωμης δια τα τοσαυτα κατορθωματα επι τωι βραχει εκεινωι ρηματι
καταξιου μενον, οντως μεν ορω θεου αποτομιαν κατα τον αποστολον, οντως δε
εκεινο αληθες ειναι πειθομαι το· ει ο δικαιος μολις σωζεται, ο ασεβης και αμαρτωλος
που φανειται; Περι ου μεντοι και ο μεγας Ἰσιδωρος προς τινα φησιν· ειπε τωι προς σε
διενεχθεντι Ἰουδαιωι και μηδεν μεν γεν ναιον μηδε νεανικον φρασαντι, αγυρτικας
δε λογοποιΐας εμε σαντι και φησαντι περι του παιδος Ναυη ειρησθαι το· προφητην
υμιν αναστησει ο θεος εκ των αδελφων υμων ως εμε, οτι· κατα πολλα πλημμελεις
μη καλως νοων το προηγουμενον μητε μην το επαγομενον· αυτου ακουσεσθε 142
κατα παντα οσα αν εντελειται υμιν. εσται δε πασα ψυχη, ητις αν μη ακουσηι του
προφητου εκεινου, εξολοθρευθησε ται εκ του λαου αυτης. πρωτον μεν γαρ μετα την
χειρο τονιαν εκεινου ταυτα Μωσης ενθους γενομενος εθεσπισεν, δευτερον δε οτι, ει
μεν ο του Ναυη παις υπερεβη τον Μωσεα, πιθανον μεν το λεγομενον, ουκ αληθες δε·
ει δε πολυ αυτου καταδεεστερος ην, αδρανης αυτη η εννοια φαι νεται. τριτον δε οτι
ουδε προσεθηκε τι τωι νομωι, αλλα τοις εκεινου επολιτευσατο θεσμοις. τεταρτον δε
εχρην, ειγε περι αυτου ην ο λογος, ειπειν ουκ· αναστησει, αλλ'· ανε στησεν. πεμπτον
δε οτι εδει φρασαι· εσται δε πασα ψυχη, ητις αν μη ακουσηι του προφητου τουτου· το
δε ειπειν· εκεινου, τουτον παρεγραψατο. εκτον δε, πως προς τον Ἰωαννην μετα
πολλας γενεας τεχθεντα απεστειλαν πευσο μενοι, ει αυτος ειη ο προφητης. προς ους
εφη· ουκ ειμι. προφητης μεν γαρ ην, ο προφητης δε ουκ ην. εβδομον δε· πως του
Χριστου παραγενομενου οι τα θαυματα θεωμενοι ελεγον· ουτος εστιν αληθως ο
προφητης. συνορατω ουν ποσα αυτωι εναντιουται, και τον αληθη προγνωστην τε και
βασιλεα και δημιουργον προσκυνειτω. [κζʹ. Περι Ἰησου του Ναυη.] Μετα δε Μωσεα
διεδεξατο την αρχην Ἰησους ο του Ναυη και περασας τον Ἰορδανην και ποιησας εν
τηι γηι της επαγγελιας ετη λβʹ πολεμων και κατακληροδοτων αυτην τοις 143 υιοις
Ἰσραηλ απεθανε ζησας ετη ριʹ. και ο μεν Μωυσης παταξας τον Σηων βασιλεα των
Ἀμορραιων και τον Ὢγ βασιλεα της Βασαν, ος υπελειφθη εκ των γιγαντων
κατοικων εν τωι Ῥαφαιν εν Ἀσταρωθ, οντα του Ῥαφαιν απογονον, ουκαι η κλινη
σιδηρα το μηκος εχουσα πηχεις θʹ και το πλατος δʹ, αφειλατο πασαν την γην αυτων,
ο δε Ἰησους χειρωσαμενος τους Χαναναιους και Φερεζαιους και Γεργε σαιους και
Χετταιους και Ἰεβουσαιους και Ἀμορραιους και Ευαιους και παντας αυτων τους
βασιλεις οντας τωι αριθμωι λβʹ πασαν την γην αυτων δεδωκεν, ως ειρηται, τοις υιοις
Ἰσραηλ. εν γαρ τωι φευγειν αυτους, φησιν, απο προσωπου των υιων Ἰσραηλ και
κυριος επερριψεν αυτοις λιθους χαλα ζης εκ του ουρανου, και εγενοντο πλειους οι
αποθανοντες δια τους λιθους της χαλαζης, η ους απεκτειναν οι υιοι Ἰσραηλ μαχαιραι
εν τωι πολεμωι στρατηγουντος Ἰησου. ος γε μεγας και τερατουργος τε και θεοφιλης
πανυ και ουτος αναδειχθεις ουκ αμοιρος λυπης και πειρασμων διαφορων εγενετο.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

Περι ου και ο θεορημων Χρυσοστομος εφη· εννοησον οσον εστι δικαιος ανθρωπος.
ειπεν Ἰησους ο του Ναυη· στητω ο ηλιος κατα Γαβαων και η σεληνη κατα φαραγγα
Ἐλωμ, και εγενετο. φησι γαρ· και εστη ο ηλιος κατα μεσον του ουρανου εις τελος
ημερας μιας, και ουκ εγενετο ημερα 144 τοιαυτη προτερον και εμπροσθεν, ωστε
υπακουσαι θεον αν θρωπου, οτι συνεπολεμει τωι Ἰσραηλ. τουτο του Μωσεως μειζον.
τι δηποτε; ου γαρ εστιν ισον θαλαττηι επιταξαι και τοις κατ' ουρανον. μεγα μεν ουν
κακεινο, και σφοδρα μεγιστον, πλην αλλ' ουδεν ισον. ει τοινυν ενταυθα τοιαυτα
εργαζονται οι αγιοι, τι αρα εκει; ποσην εχουσι μαλλον την λαμπροτητα και την
παρρησιαν; αλλα γε και ουτος δη ουν ο θαυμαστος και τερατουργος διαδεξαμενος
τον Μωυσην συναπηλαυσεν αυτωι παντων ως επος ειπειν των ανιαρων. ει δε τι δια
το νεον της ηλικιας εξεφυγεν, τουτο μετα την εκεινου τελευτην ανεπληρωσεν. ου
γαρ οτε μονον εζη Μω υσης τα ιματια διερρηξε και σποδον κατεπασατο, αλλα και
τελευτησαντος παλιν εις την αυτην, μαλλον δε εις μειζονα κατεστη ταυτης αναγκην,
δι' ολης ημερας πρηνης κειμενος επι της γης δια την αμαρτιαν Ἄχαρ και την του
λαου ητταν μετα το στησαι τον Ἰορδανην και τον λαον διαβιβα σαι και την πολιν
Ἱεριχω καταστρεψαι. και ακουσον αυτου και των ρηματων και των οδυρμων. φησι
γαρ· και διερρη ξεν Ἰησους τα ιματια αυτου και επεσεν επι προσωπον επι την γην
εναντιον κυριου εως εσπερας αυτος και οι πρεσβυτεροι Ἰσραηλ, και επεβαλον χουν
επι την κεφαλην αυτων. και ειπεν Ἰησους· δεομαι, κυριε, ινα τι διεβιβασεν ο παις
σου τον λαον τουτον τον Ἰορδανην παραδουναι αυτον τωι Ἀμορραιωι απολεσαι ημας;
και τι ερω, επει μετεβαλεν Ἰσραηλ αυχενα 145 απεναντι του εχθρου αυτου; και
ακουσας ο Χαναναιος και παντες οι κατοικουντες την γην περικυκλωσουσιν ημας
και εκτριψουσιν απο της γης. ορας οπως και ουτος ουχ ηττον Μωσεως αδημονει και
θορυβειται δεδοικως την του λαου πανωλεθριαν. και που ταχα και αυτος ομοιως την
ζωην εξ αποριας απελεγετο και περιστασεως. εω δε λεγειν τους διαφο ρους
πολεμους και μαχας και φροντιδας και των Γαβαωνιτων την απατην. και μεντοι και
η των κληρων διανομη πολυν μεν τον πονον, πολλας δε παρειχεν αυτωι τας
δυσκολιας και θλιψεις. και τουτο ισασιν οι και την τυχουσαν διανειμαι
προσεταχθησαν ουσιαν αδελφοις τε και κληρονομοις και το δυσπειθες εκατερων και
δυσαρεστον. ουτω τοινυν παντες, οσοι τωι θεωι μεγαλως ευηρεστησαν, δια θλιψεων
και πει ρασμων δοκιμασθεντες και δοκιμοι αναφανεντες της προς θεον αγαπης και
παρρησιας επετυχον. και ολως, ει βου λοιτο τις εξαριθμειν απαντα, πολλα αν ευροι
τα κερδη των πειρασμων. και ουκ εστιν ουδεις, ων πολυς παρα τωι θεωι λογος,
θλιψεως εκτος, καν ημεις αγνοουμεν τουτο και τα του θεου περι αυτων κριματα.
[Βιβλιον Γʹ.]
[αʹ. Περι Ἰουδα.] Μετα δε Ἰησουν δια των κριτων ο θεος εσωζε τον λαον
θλιβομενον υπο των περιλειφθεντων αλλοφυλων. εν οις 146 υπηρχε πρωτιστος
Ἰουδας καλουμενος, και εκρινε τον λαον ετη ζʹ χειρωσαμενος και τον Ἀδωνιβεζεκ
βασιλεα των αλλο φυλων, και ακρωτηριασας αυτου χειρας και ποδας, ειπεν
Ἀδωνιβεζεκ· εβδομηκοντα βασιλεις τα ακρα των χειρων και των ποδων αυτων
αποκεκομμενοι ησαν συλλεγοντες τα υπο κατω της τραπεζης μου. καθως ουν
εποιησα, ουτω και ανταπεδωκε μοι ο θεος. [βʹ. Περι Γοθονιηλ.] Μετα δε Ἰουδαν
γεγονε κριτης Γοθονιηλ ετη νʹ πατα ξας και τον Χουσαραθεμ βασιλεα Συριας
θλιψαντα τον λαον ετη ηʹ. [γʹ. Περι Αυωδ.] Μετα δε Γοθονιηλ γεγονε κριτης Αυωδ ο
αμφοτεροδε ξιος ετη πʹ παταξας και τον Ἐγλωμ βασιλεα Μωαβ εν μαχαιραι διστομωι
δρακος εχουσης το μηκος θλιψαντα τον Ἰσραηλ ετη ιηʹ. [δʹ. Περι Σαμεγαρ.] Μετα δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

Αυωδ γεγονε κριτης Σαμεγαρ ετη ζʹ παταξας και εκ των αλλοφυλων εν ημεραι μιαι εν
τωι αροτροποδι των βοων ανδρας χʹ. 147 [εʹ. Περι Βαρακ.] Μετα δε Σαμεγαρ γεγονε
κριτης Βαρακ, μεθ' ου και ∆εβωρα η προφητις και γυνη Ἀφιαδωκ, ετη μʹ πολεμησας
και τον Ἰαβιν και τον Σισαρα θλιψαντα τον Ἰσραηλ ετη κʹ. οτε και τον Σισαρα Ἰαηλ
απεκτεινεν εν πασσαλωι γυνη Χαβερ του Κιναιου. εφ' ου Προμηθευς και Ὀρφευς ο
Θρᾲξ οι σοφωτατοι παρ' Ἕλλησιν, και Ἀσκληπιος ο ιατροςκαι Λυκουργος ο
Σπαρτιατης και νομοθετης των Ἑλληνων εγνωριζοντο. [ϛʹ. Περι Γεδεων.] Μετα δε
Βαρακ γεγονε κριτης Γεδεων ο και Ἱεροβααλ ετη μʹ παταξας και τον Μαδιαμ μετα τʹ
των λαψαντων εν τωι πινειν και τον Ὠρηβ και Ζηβ και Ζεβεε και Σαλμανα τους
αρχοντας αυτων, τον δε πυργον Φανουηλ κατεστρεψε και τους αρχοντας αυτων
ηλοησεν εν ταις ακανθαις θλιψαν τας τον Ἰσραηλ ετη ζʹ. 148 [ζʹ. Περι Ἀβιμελεχ.]
Μετα δε Γεδεων γεγονε κριτης Ἀβιμελεχ υιος αυτου ετη γʹ παταξας και τους
αδελφους αυτου εκ των ελευθερων ανδρας οʹ επι λιθον ενα, εξ ων ου κατελειφθη
πλην Ἰωα θαμ του νεωτερου διαδρασαντος. ος και παραπορευομενου του Ἀβιμελεχ
μετα του λαου ανηλθεν επι την κορυφην του ορους και επαρας την φωνην αυτου
εφη προς αυτους παρα βολην τοιαυτην· ακουσατε μου, ανδρες Σικιμων, και ακουσει
υμων ο θεος. πορευομενα επορευθη τα ξυλα του χρισαι βασιλεα εφ' εαυτων. και
ειπαν τηι ελαιαι· βασιλευσον εφ' ημων. και ειπεν αυτοις η ελαια· μη απολειψασα την
πιο τητα μου, ην εδοξασεν ο θεος και οι ανθρωποι, πορευσομαι αρχειν των ξυλων.
και ειπαν τηι συκηι· βασιλευσον εφ' ημων. και ειπεν αυτοις η συκη· μη παρεασασα την
γλυκυ τητα μου πορευσομαι αρχειν των ξυλων. και ειπαν τηι αμπελωι· βασιλευσον
εφ' ημων. και ειπεν αυτοις η αμπε λος· μη καταλειψασα τον οινον μου τον
ευφραινοντα τους ανθρωπους πορευσομαι αρχειν των ξυλων. και ειπαν τα ξυλα τηι
ραμνωι· δευρο συ, βασιλευσον εφ' ημων. και ειπεν η ραμνος προς τα ξυλα· ει εν
αληθειαι χριετε με υμεις βασιλεα εφ' υμας, δευτε, υποστητε εν τηι σκιαι μου, και ει μη,
εξελθοι πυρ απ' εμου και καταφαγοι τας κεδρους του 149 Λιβανου. και νυν, ει εν
αληθειαι εβασιλευσατε τον Ἀβιμελεχ υιον της παλλακης του πατρος μου, ει μη,
εξελθοι πυρ απο Ἀβιμελεχ και καταφαγοι τους ανδρας Σικιμων, και εξελθοι πυρ απο
των ανδρων Σικιμων και καταφαγοι τον Ἀβιμελεχ. και ταυτα ειπων Ἰωαθαμ ευθυς
απεδρα. και εξαπεστειλεν ο θεος πνευμα πονηρον ανα μεσον Ἀβιμελεχ και ανα
μεσον ανδρων Σικιμων, και ηθετησαν οι ανδρες Σικιμων εν τωι οικωι Ἀβιμελεχ του
επαγαγειν την αδικιαν και το αιμα των οʹ υιων Γεδεων επι την κεφαλην Ἀβιμελεχ.
και γαρ απελ θων πολεμησαι πυργον και προσεγγισας τηι θυραι του πυρ γου εμπρησαι
αυτην, ερριψε γυνη κλασμα μυλου επι την κεφαλην αυτου και συνετριψε το κρανιον
αυτου. και επι βοησας ταχυ ειπε προς τον αιροντα αυτου τα σκευη· σπασαι την
ρομφαιαν σου και θανατωσον με, μηποτε ειπωσιν· γυνη αυτον απεκτεινεν. και
εκκεντησαν αυτον το παιδαριον ανειλεν. και επεστρεψεν ο θεος την πονηριαν
Ἀβιμελεχ, ην εποιησε τωι πατρι αυτου αποκτεινας τους οʹ αδελφους αυτου, και
πασαν την πονηριαν των ανδρων Σικιμων επεστρεψεν ο θεος εις την κεφαλην
αυτων κατα τον λογον και την παραβολην Ἰωαθαμ υιου Ἱεροβααλ. Ἰστεον ουν,
φησιν ο αοιδιμος Χρυσοστομος, ως πολυση μαντον εστι το ονομα της παραβολης.
εστι γαρ παραβολη λαλημα και υποδειγμα και ονειδισμος, ως οταν λεγει ∆αυιδ· εθου
ημας εις παραβολην εν τοις εθνεσιν, κινησιν κεφαλης 150 εν τοις λαοις. εστι δε
παραβολη αινιγματωδης λογος, ο πολλοι λεγουσι ζητημα, εμφαινον μεν τι, ουκ
αυτοθεν δε παντως δηλον ον απο των ρηματων, αλλ' εχον εντος κε κρυμμενην
διανοιαν, ως οταν ο Σαμψων ελεγεν· εξηλθεν απο στοματος ισχυρου γλυκυ. και
Σολομων εφη· τοτε νοη σεις παραβολην και σκοτεινον λογον. λεγεται δε παραβολη
και η ομοιωσις. αλλην γαρ, φησιν, παραβολην παρεθηκεν αυτοις λεγων· ομοια εστιν
η βασιλεια των ουρανων ανθρωπωι σπει ροντι καλον σπερμα. και παραβολη λεγεται
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

η τροπολογια, οιον εστι το· υιε ανθρωπου, ειπον αυτοις την παραβολην ταυτην· ο
αετος ο μεγαλοπτερυγος, αετον λεγων τον βασι λεα. παραβολη λεγεται και ο τυπος
και η εικων, ως και Παυλος εφη· πιστει προσενηνοχεν Ἁβρααμ τον Ἰσαακ
πειραζομενος και τον μονογενη προσεφερεν ο τας επαγγελιας δεξαμενος, οθεν και
εν παραβοληι αυτον εκομισατο, τουτ' εστιν εν τυπωι και εικονι. και παραβολη εστι
λογος παρα βαλλων τα νοητα τοις αισθητοις και παριστων εκ των εγκοσμιων και
ορατων τα υπερκοσμια και αορατα. προ βλημα δε εστι λογος συνεσκιασμενος και
αινιγματωδης κατα το ειρημενον· κλινω εις παραβολην το ους μου, ανοιξω εν
ψαλτηριωι το προβλημα μου. και· φθεγξομαι προβληματα απο καταβολης κοσμου.
και προβλημα εστι θεωρημα συν τεινον προς θεωριαν και γνωσιν. παραδειγμα δε
εστι λογος 151 απο του καθ' εκαστα αγων επι το καθολου, η δειξις πιστου μενη το
μερικον δια μερικου και ομοιου. παροιμια δε εστι λογος αποκρυφος δι' ετερου
προδηλου σημαινομενος. [ηʹ. Περι Θωλα.] Μετα δε Ἀβιμελεχ γεγονε κριτης Θωλα
ετη κγʹ. [θʹ. Περι Ἰαηρ.] Μετα δε Θωλα γεγονε κριτης Ἰαηρ ετη κβʹ. [ιʹ. Περι Ἰεφθαε.]
Μετα δε Ἰαηρ γεγονε κριτης Ἰεφθαε ετη ϛʹ παταξας και τους Ἀμμανιτας και τους
Φυλιστιειμ θλιψαντας τον Ἰσραηλ ετη ιηʹ. [ιαʹ. Περι Ἀβεσσα.] Μετα δε Ἰεφθαε γεγονε
κριτης Ἀβεσσα ετη ζʹ. [ιβʹ. Περι Ἐλωμ.] Μετα δε Ἀβεσσα γεγονε κριτης Ἐλωμ ετη ιʹ.
[ιγʹ. Περι Λαβδων.] Μετα δε Ἐλωμ γεγονε κριτης Λαβδων ετη ηʹ. [ιδʹ. Περι Σαμψων.]
Μετα δε Λαβδων γεγονε κριτης Σαμψων ετη κʹ πατα ξας και τους Φυλιστιειμ εν
σιαγονι ονου και εν ραβδωι και 152 εν αλωπηξι και εν συμπτωματι οικου θλιψαντας
τον Ἰσραηλ ετη μʹ. ου την ισχυν και ανδρειαν δεικνυουσι μεν και ταυτα, δηλουσι δε
και τα διαφορα και ισχυροτατα δεσμα διαλυομενα ραιδιως υπο των χειρων αυτου και
πυλαι πολεως ανασπωμεναι. φησι γαρ· και εισηλθε Σαμψων εις Γαζαν την πολιν
προς τινα πορνην, και γνοντες οι Γαζαιοι ενη δρευσαν αφ' εσπερας κλεισαντες την
πολιν βουλομενοι αυτον ανελειν τηι επαυριον. ο δε μεσουσης νυκτος αναστας και
επιλαβομενος τας θυρας της πολεως συν τοις δυσι σταθμοις και αναβαστασας αυτας
συν τοις μοχλοις και επιθεις επι τους ωμους αυτου εξηλθεν, εθηκε δε αυτας επι την
κορυ φην του κατα προσωπον της πολεως ορους. εφ' ου και Ἡρακλης ο παρ' Ἕλλησι
διαβοητος εγνωριζετο. Καλως τοινυν ο προφητης παραινει λεγων· μη κατα
πιστευετε εν φιλοις, και απο της συγκοιτου σου φυλαξαι του αναθεσθαι τι αυτηι.
παρενοχληθεις γαρ ο δικαιος ου τος υπο της πρωτης αυτου γυναικος και αναγγειλας
αυτηι το προβλημα, γεγονεν αυτωι λυπης μεγιστης υποθεσις. ωσ αυτως δε και η
δευτερα ∆αλιδα λογοις απατηλοις εξαπατη σασα τον οσιον επιχαρμα τουτον εποιησε
τοις εχθροις αυτου, και ο εξ επαγγελιας συλληφθεις και τον Ἰσραηλ κρινας ετη 153
κʹ και ταις παλαμαις ανασχισας το στομα του λεοντος και εν σιαγονι ονου χιλιους
αποκτεινας ανδρας και υδωρ εκ σιαγονος πιων και δι' υπερβολην ισχυος τας πυλας
της πολεως ανασπασας, ως ειρηται, και απλως ο εκ κοιλιας μητρος αγιασθεις και
ναζηραιος κληθεις και πνευματος αγιου πλησθεις υπο γυναικος οιμοι δελεασθεις ου
μονον την τοσαυτην θειαν χαριν και τηλικαυτην ισχυν απωλεσεν, αλλα γε και τα
ομματα εξορυχθεις παιγνιον τοις παιδαριοις των αλλοφυλων γενομενος συν αυτοις
και τον βιον αισχιστωι μορωι κατεστρεψεν, εαυτον αποφηνας τοις μεν εχθροις κω
μωιδιαν, τοις δε φιλοις θρηνωιδιαν. [ιεʹ. Περι αναρχιας.] Μετα δε Σαμψων εγενετο
αναρχια ετη μʹ, και εκαστος επραττεν οπερ ηθελε φαυλον. οθεν η γραφη την αιτιαν
υπεμφαινουσα της παρανομιας λεγει· εν ταις ημεραις εκει ναις ουκ ην βασιλευς εν
Ἰσραηλ, αλλ' εκαστος το αρεστον εν οφθαλμοις αυτου εποιει. τοσαυτης προξενος
βλαβης η αναρχια. και γαρ κατ' αλληλων επανισταμενοι συνωλο θρευοντο, μαλιστα
δε οποταν εις την παλλακιδα του οδοι πορου οι της φυλης Βενιαμιν εκπορνευσαντες
και ταυτην εξ υπερβολης ακολασιας ανελοντες, αι ενδεκα φυλαι την μιαν φυλην
επολεμησαν. αλλ' επειδη και ουτοι εις τα ειδωλα εξεπορνευσαν, υπο της μιας φυλης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

αι ενδεκα φυλαι ενικηθησαν και απαξ και δις. επειτα κακεινοι εξωλοθρευ 154 θησαν
κατα το ειρημενον· εξωλοθρευσας παντα τον πορ νευοντα απο σου. δικαιωι γαρτοι
χρησαμενοι κατα των εν Γαβαων παρανενομηκοτων εις την κορην θυμωι τας τετρα
κοσιας χιλιαδας εξωπλισαν. παιδευσαι δε αυτους ο θεος βουληθεις ως τα ομοια
δρωντας και εν αλλοις μεν το κακον θεωρουντας, εν εαυτοις δε τουτο ποιειν ουκ
εθελον τας, και απαξ και δις ηττηθηναι συνεχωρησε και πολλας αυτων χιλιαδας
αναιρεθηναι. επειδη δε ειδε και την παι δειαν δεξαμενους και τωι δικαιωι θυμωι
επιμενοντας ολοφυρο μενους τε και πολλα προχεοντας δακρυα, συνηργησε τωι
σκοπωι αυτων και την παρανομον φυλην αρδην απωλεσε πλην ολιγων ευαριθμητων
στρατηγουντος Φινεες υιου Ἐλεα ζαρ. φησι γαρ· και επερωτησαν οι υιοι Ἰσραηλ εν
κυριωι· και εκει η κιβωτος διαθηκης κυριου εν ταις ημεραις εκει ναις, και Φινεες υιος
Ἐλεαζαρ υιου Ἀαρων παρεστηκως ενωπιον αυτης λεγων· ει προσθω ετι εξελθειν εις
πολεμον κατα υιων Βενιαμιν του αδελφου ημων, η κοπασω; και ειπε κυριος·
αναβητε, οτι αυριον παραδωσω αυτους εν τηι χειρι σου. οπερ δη και γεγονεν.
πολεμησαντες γαρ ανειλον εξ αυτων χιλιαδας κεʹ και πασαν την πολιν αυτων κατε
σφαξαν εν στοματι ρομφαιας. και γαρ των ακολαστων χειρους οι εκεινων
προκινδυνευσαντες. εξαιτουντων γαρ των ομοφυλων τους την παρανομιαν
τετολμηκοτας ου μονον ουκ εξεδωκαν, αλλα και προθυμως υπερησπισαν. ου δη
χαριν κοινον υπεστησαν ολεθρον και δια προφασεως, καιρου 155 καλουντος, υπο
της θειας δικης ενδικως επαιδευθησαν, η φησιν· οταν λαβω καιρον, εγω ευθυτητας
κρινω. καιρον δε λεγει τον εκ του πληθους των αμαρτηματων συναγομενον τε και
αριθμουμενον παρα θεου και προσκαλουμενον τον της εκδικησεως και
ανταποδοσεως χρονον, καθως και γεγρα πται εν ωιδηι Μωυσεως· ουκ ιδου ταυτα
παντα συνηκται παρ' εμοι και εσφραγισται εν τοις θησαυροις μου; εν ημε ραι
εκδικησεως ανταποδωσω, εν καιρωι οταν σφαληι ο πους αυτων, οτι εγγυς αι ημεραι
απωλειας αυτων. ουτω γε μην και οποταν εστη Μωσης εν τηι θραυσει αυτου
πρεσβευσο μενος του μη εξολοθρευσαι τον αγνωμονα και φιλαμαρτον λαον,
παρακληθεις τεως εφη προς αυτον· νυν βαδιζε, τουτ' εστι προς το παρον δια την
παρακλησιν σου, και οδηγησον τον λαον. ηι δ' αν ημεραι επισκεπτωμαι, επαξω επ'
αυτους την αμαρτιαν αυτων. και επαγει λεγουσα η γραφη· και επαταξε κυριος τον
λαον περι της ποιησεως του μοσχου. ωστε ουν αμηχανον οντως και ανεφικτον
διαδραναι την θεηλατον δικην, ει και παρα ποδας ουκ επαγει τοις αμαρ τανουσι
ταυτην μακροθυμων ως αγαθος και φιλανθρωπος και την επιστροφην εκδεχομενος
η την επι τα χειρω προσβασιν τε και δυστροπιαν, ως δια βραχεων σαφως
αποδεδεικται. Και γουν ο μεγας εφη Κυριλλος· μετρουνται δε των 156 ανα πασαν την
γην ανθρωπων τα κατα καιρους πλημμελη ματα, [α] και μεχρι ποσοτητος τινος
εκδηλου της αμαρτιας ημων ηκουσης επαγει δη τηνικαυτα λοιπον τας δικας λελυ
πημενος ο νομοθετης και κυριος. διακαρτερει δε εξ εμφυ του φιλανθρωπιας εσθ' οτε
και πλημμελουντων ανεχεται ουκ εις απαν αγανακτων. και γαρ εφη προς τον
Ἁβρααμ· ουπω αναπεπληρωνται αι αμαρτιαι των Ἀμορραιων εως του νυν. προς δε γε
τους Φαρισαιους ακαθεκτως εκλελυπηκοτας φη σιν· και υμεις αναπληρωσατε το
μετρον των πατερων υμων. ουκ ουν ει βουλοιτο τις διαβιωναι μεν ορθως,
ευβουλοτατας τε και επιεικεστατας εν τωιδε τωι βιωι ποιεισθαι τας διατρι βας,
ορθοποδησηι τε και διανηξηται τα δεινα γνωμης εχο μενος ορθης και αδιαστροφου
καρπον το μη εναλωναι κα κοις; και ατρεκης ο λογος. εφ' ημιν γαρ εστι το επ' αμφω
βλεπειν, προς τε ταγαθον φημι και τουναντιον. και οι μεν εν λογωι πεποιημενοι το
θαυμαζεσθαι πεφυκος εν καλωι γενησονται της αρετης, οι δ' αποκλινοντες εις
τουναντιον και των αμεινονων προθεντες το αδικουν την οικειαν κατα φθειραντες
ζωην αλοιεν αν αυθενται και ολετηρες δεινοι κατα της σφων αυτων κεφαλης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

εξεληλεγμενοι. 157 Ταυτηι τοι φησι και ο ιερος Ἰσιδωρος· η των αμαρτη ματων
επιτασις αναγκαζει ωσπερ την θειαν και απαθη φυσιν εκ της κατα φυσιν αγαθοτητος
εις την παρα φυσιν χωρειν οργην. οθεν και Ἰουδαιοις εφη Χριστος· ποσακις ηθελησα
επισυναγαγειν υμας, και ουκ ηθελησατε. ιδου αφιεται ο οικος υμων ερημος. επειδη
γαρ, φησιν, ου δεχεσθε την φιλανθρω πιαν, επιγνωσεσθε την εξουσιαν της τιμωριας.
Ὅταν γαρ ιδηι ο θεος εις ακρον κακιας εκκλιναντα τον ανθρωπον, επαιρει την
εαυτου χαριν εξ αυτου. ης ο αν θρωπος στερουμενος επι πλειον τραχυνεται εκ του
διαβολου ερεθιζομενος, και μη εχων τον θεον εν εαυτωι συμβουλευοντα αποσχεσθαι
απο κακου, καταλαμβανει αυτον η οργη. ουτω τοινυν προφανως η ψηφος της
αδεκαστου και θειας κρισεως διαδειχθεισα δι' επιτομης, οψονται ευθεις και
ευφρανθη σονται, και πασα ανομια εμφραξει το στομα αυτης. και μαλα εικοτως·
προς γαρ τους σκολιους σκολιας οδους απο στελλει κυριος. και· ουκ αδικως
εκτεινονται δικτυα πτερω τοις. οι γαρ ποδες αυτων εις κακιαν τρεχουσι και ταχινοι
εισι του εκχεειν αιμα. διο φησιν ο αποστολος· η αγνοεις οτι το χρηστον του θεου εις
μετανοιαν σε αγει; κατα δε την σκληροτητα σου και αμετανοητον καρδιαν
θησαυριζεις εαυτωι οργην εν ημεραι οργης και δικαιοκρισιας του θεου. 158 και γαρ
παντα, φησιν, τα εργα κυριου μετα δικαιοσυνης, φυλασσεται δε ο ασεβης εις ημεραν
κακην. οι τοινυν παρα νομουντες και παραπικραινοντες ευοδουμενοι πολλακις τηι
μακροθυμιαι του θεου και μηδεν πασχοντες δεινον, αλλ' ευθηνουντες και πασης
ευπραγιας και ευημεριας και ευρω στιας και πολυζωΐας απολαυοντες, ουτω, φασιν οι
ανοσιοι και αγνωμονες, ευαρεστειται και χαιρει ο θεος. και δια τουτο ποιησωμεν τα
κακα μαλλον, ινα πλειον ελθηι τα αγαθα. ων το κριμα ενδικον εστιν. περι ων γουν ο
∆αυιδ ελεγεν· εν κοποις ανθρωπων ουκ εισι και μετα ανθρωπων ου μαστιγουνται,
και δια τουτο εκρατησεν αυτους η υπερη φανια εις τελος, και περιεβαλοντο αδικιαν
και ασεβειαν. και διενοηθησαν και ελαλησαν εν πονηριαι, αδικιαν εις το υψος
ελαλησαν· εθεντο εις ουρανον το στομα αυτων, και η γλωσσα αυτων διηλθεν επι της
γης και ειπαν· πως εγνω ο θεος; και ει εστι γνωσις εν τωι υψιστωι; ους δια τας
δολιοτητας αυτων ο θεος εθετο εις κακα και κατεβαλεν αυτους εν τωι επαρθηναι, και
εγενοντο εις ερημωσιν· εξα πινα απωλοντο δια τας ανομιας αυτων. οθεν ειπα τοις
παρανομουσιν· μη παρανομειτε, και τοις αμαρτανουσιν· μη υψουτε κερας και μη
λαλειτε κατα του θεου αδικιαν, οτι ο θεος κριτης εστιν. και· μη παραζηλου εν τωι κατ
159 ευοδουμενωι εν τηι οδωι αυτου, εν ανθρωπωι ποιουντι παρα νομιαν, οτι ωσει
χορτος ταχυ αποξηρανθησεται και ωσει λαχανα χλοης πεσειται και
εξολοθρευθησεται. δικαιος γαρ ο κυριος και δικαιοσυνας ηγαπησεν. δει τοινυν, ει γε
παντως ευγνωμονες δουλοι τυγχανομεν και ανυποκριτοι, μη βασιλειας προσδοκιαι
μηδ' αλληι τινι των μελλοντων αγαθων ελπιδι την αρετην πραττειν, αλλα δι' αυτον
τον δεσποτην θεον παντα υπομενειν. αλλ' εισιν αναπεπτωκοτες πολλοι και νωθροι,
οτι ουδε μετα μισθου της αρετης εφιενται. και ο μεν θεος βασιλειαν επαγγελλομενος
ουκ ακουεται, ο δε διαβολος γεενναν προξενων φιλειται. και τι της μανιας ταυτης
χαλεπωτερον και λυσσωδεστερον; και τι λεγω γεεν ναν; και προ της γεεννης οδυνην
ενταυθα και αισχυνην και γελωτα προσεπαγων και μυριας κολασεις και θανατους
πολλους εχει τους πειθομενους και προστρεχοντας. [ιϛʹ. Περι Ἠλει.] Μετα δε τους
κριτας εκρινε τον λαον ο αρχιερευς Ἠλει ετη κʹ. και τηι παροινιαι τε και αταξιαι των
υιων αυτου Ὀφνι και Φινεες επι των θυσιων εκατερους μετηλθε παλιν η θεια δικη.
οι μεν γαρ εν τωι πολεμωι δεινως ανηιρεθη 160 σαν, ο δε της θειας ακουσας φωνης
λεγουσης· ειπα· ο οι κος σου διελευσεται ενωπιον μου εως αιωνος. και νυν ουχ
ουτως, αλλ' η τους δοξαζοντας με δοξασω, και οι εξουθε νουντες με ατιμασθησονται,
και εξολοθρευσω το σπερμα σου εκ του θυσιαστηριου μου. και παλιν· ιδου εγω,
φησιν, εκ δικω τον οικον Ἠλει εως αιωνος εν αδικιαις υιων αυτου, οτι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

κακολογουντες θεον οι υιοι αυτου, ουκ ενουθετει αυτους. ταυτα προακουσας και την
αναιρεσιν των υιων αυτου, μεθ' ων και την παραληψιν της κιβωτου μετα ταυτα
διαγνους επεσεν απο του διφρου οπισθιως, και συντριβεις ο νωτος αυτου, απεθανεν
ετων ϟʹ. Περι ου φησιν ο Χρυσοστομος· ιερευς τις ην παρα Ἰουδαιοις μετριος
ανθρωπος και επιεικης, Ἠλει τουνομα, ος γενομενος δυο παιδων πατηρ και ορων
αυτους επι κακιαι βαδιζοντας ου κατειχεν ουδε διεκωλυεν, μαλλον δε κατειχε μεν
και διεκωλυεν, ου μετα σπουδης δε και σφοδροτητος. τα δε των παιδιων εγκληματα
πορνεια τε ην και γαστρι μαργια. εκοιμωντο γαρ, φησιν, μετα των γυναικων των
παρεστηκοτων παρα την θυραν της σκηνης του μαρτυριου και ησθιον προ του
αγιασθηναι τα κρεατα και την θυσιαν ανενεχθηναι. απερ ακουων ο πατηρ τιμωριαν
μεν ουκ επε θηκεν, λογοις δε και παραινεσεσιν επειρατο της πονηριας ταυτης
απαγαγειν αυτους λεγων· μη, τεκνα, μη ποιειτε ου 161 τως, οτι ουκ αγαθη η ακοη ην
εγω ακουω περι υμων του ποιειν τον λαον του μη λατρευειν κυριωι. εαν γαρ αμαρ
των ανθρωπος αμαρτηι προς ανδρα, και προσευξονται περι αυτου προς κυριον, εαν δε
τωι κυριωι αμαρτηι, και τις προσ ευξεται περι αυτου; επει ουν μη πανυ οσον εχρην επε
δειξατο την απειλην, και αυτος μετ' εκεινων απωλετο. και γαρ απειλας εδει
προσθειναι και μαστιγας επιθειναι και της οψεως αυτου εξελασαι και μη παντελως
φεισασθαι. αλλ' επειδη φεισαμενος αυτου των παιδων ακαιρως, μετα των παιδων
και την εαυτου σωτηριαν απωλεσεν. ακουσον γαρ τι φησι προς αυτον ο θεος, μαλλον
δε ου προς αυτον (ουδε γαρ αποκρισεως αυτον αξιον εκρινεν ειναι λοιπον ως
προσκεκρου κοτα), αλλα δι' ετερου ποιει μαθειν τα καταληψομενα αυτον κακα. διο
φησι δια του μαθητου αυτου Σαμουηλ· εγνω, οτι κακολογουντες θεον οι υιοι αυτου,
ουκ ενουθετει αυτους. και μην ενουθετησεν, αλλ' ουδε νουθεσια εκεινη λελο γισται
μη εχουσα το σφοδρον και επιτεταμενον. ειπων δη το εγκλημα επαγει και την
κολασιν μετα πολλης της οργης φασκων· ωμοσα τωι οικωι Ἠλει, ει εξιλασεται
αμαρτια τωι οικωι Ἠλει η εν θυμιαματι η εν θυσιαι εως του αιωνος. ειδες αγανακτησιν
επιτεταμενην και ασυγγνωστον κολασιν και ασυγχωρητον εις ολον τον οικον αυτου
και το γενος, καιτοι του μεν ιδιου βιου ενεκεν ουδεν ηιτιαθη ποτε, ουδε κατεγκαλειν
ειχεν ο θεος ετερον τι τωι πρεσβυτηι, αλλ' ην ταλλα παντα θαυμαστος. και την
φιλοσοφιαν ουκ εκ των αλλων μονον, αλλα και απ' αυτων των παρα την συμφοραν
συμβαντων εστιν ιδειν. επειδη γαρ ταυτα παντα ηκουσε 162 και προς εσχατον
τιμωριας ειδεν εαυτον ελθοντα, ουκ απε δυσπετησεν, ουκ εδυσχερανεν, ουκ ειπε τι
οιον εικος τους πολλους λεγειν· μη γαρ εγω της ετερων γνωμης κυριος ειμι, και· των
εκεινων αμαρτηματων οφειλω δικας; αυτοι ηλι κιαν εχουσι και αυτοι δικαιον εστι
κολαζεσθαι μονοι. αλλ' ουδεν τοιουτον ειπεν ουδε ενενοησεν, αλλ' ωσπερ οικετης
ευγνωμων απεκριθη λεγων· κυριος το αρεστον εν οφθαλ μοις αυτου ποιειτω. ει
τοινυν τον αρχιερεα τον πρεσβυτην, τον ενδοξον, τον ετη κʹ προσταντα και
αμεμπτως τωι θεωι δουλευσαντα, ουδεν ισχυσε τουτον εξελεσθαι της οργης του θεου
και απειλης, αλλα δια τας ετερων αμαρτιας απω λετο και τα εν τοσουτοις ετεσιν
αυτου κατορθωματα τον θεον ουκ εδυσωπησαν, ποιαν ημεις εξομεν συγγνωμην οι
της αρετης εκεινου τοσουτον αποδεοντες και ετεροις αμαρ τανουσιν εφησυχαζοντες
και παραχωρουντες, καιπερ δυνα μενοι κωλυειν αυτους και αναστελλειν
τουναντιον μαλλον μετερχομεθα ανεγκλητους αυτους εωντες και ατιμωρητους; και
μηδεις λεγετω οτι πολλοι μειζονως του Ἠλει των ιδιων αμελησαντες παιδων ουδεν
επαθον οιον εκεινος. επαθον ουν πολλοι πολλακις και χαλεπωτερα τουτων, καν
ημεις αγνοουμεν εκ πολλης αναισθησιας τας αιτιας των τε ημετερων συμφο ρων και
συμβασεων και τας των πελας. ποθεν γαρ αωροι θανατοι; ποθεν αι χαλεπαι και
συνεχεις νοσοι και ημιν και τοις παισιν αυτοις; ποθεν ζημιαι και περιστασεις και επη
ρειαι; ποθεν τα μυρια κακα και ποικιλα; ουκ εκ του μοχθη 163 ρους οντας τους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

παιδας περιοραν; και οτι τουτο αληθες εστιν, μαρτυς μεν και ο πρεσβυτης ουτος,
μαρτυς δε και ο σοφος λεγων· μη ευφραινου επι υιοις ασεβεσιν, και ει μη εστι μετ'
αυτων φοβος θεου μη εμπιστευσηις τηι ζωηι αυτων, και στεναξεις πενθει αωρωι και
εξαπινα την αυτων συντελειαν γνωσηι. πολλοι μεν ουν, ως εφην, πολλα τοι αυτα
πεπονθασιν, ει δε τινες και διεφυγον, αλλ' ουκ εις τελος εκφευξονται, αλλ' επι κακωι
της εαυτων κεφαλης απελ θοντες εκει πικροτεραν τισουσι δικην. οπερ ειδως ο απο
στολος παραινει φασκων· οι πατερες, εκτρεφετε τα τεκνα εν παιδειαι και νουθεσιαι
κυριου. Ναι μην επισφαλες και λιαν επικινδυνον εφησυχαζειν τοις αμαρτανουσιν,
καθως αι γραφαι διαγορευουσιν. ιδου γαρ, ο μεν Ἄχαρ ηνικα την χρυσην γλωτταν
εκλεψε και την ψιλην εσθητα, επι παντα τον λαον γεγονεν η οργη κυριου καιτοι γε
μη ειδοτα και τον ημαρτηκοτα και το αμαρτημα, μεχρις ου εφανερωθη ο κλεπτης και
τον φοβε ρον εκεινον αμα πασι τοις ιδιοις υπεμεινεν ολεθρον. ο δε Ἠλει, καιπερ ουκ
εφησυχασας τοις εαυτου υιοις και λοιμοις, ως ειρηται, αλλα και λογωι πλειονι
κατασκευασας της τε αμαρτιας το ατοπον και της κρισεως το αφυκτον, οτι μη ολως
εμβριθεστερον εξεδικησεν, τοσουτον παρωξυνε την ορ γην του θεου, ως και τον
λαον συν τοις υιοις αυτου 164 μαχαιραι πεσειν και την κιβωτον εκεινην την φοβεραν
και ολιγοις ληπτην υπο χειρων αλλοφυλων αγεσθαι, οπου αν βουλοιντο, και αυτον
εκεινον, τον μεγαν ιερεα λεγω, οικτρωι τελει τον βιον καταλυσαι. ει δε κατα των μη
συνεγνωκο των τωι αμαρτησαντι και κατα του κωλυσαντος και διαμαρ τυρουμενου
τοις αμαρτησασι τοιαυτη οργη εξεκαυθη, τι αν τις ειποι περι των γινωσκοντων και
εφησυχαζοντων; οιτινες, εαν μη επιδειξωνται το υπο του αποστολου ειρημενον· δια
τι ουχι μαλλον επενθησατε, ινα εξαρθηι εκ μεσου υμων ο το εργον τουτο πραξας;
αναγκη και αυτοις εκεινοις απολ λυσθαι, ωστε κινδυνευουσι παντως και νυν ομου
παντες τον αυτον ολεθρον υποστηναι η χειρονα. επτακις μεν γαρ εκδικειται εκ Καιν,
εκ δε Λαμεχ το ομοιον αμαρτοντος εβ δομηκοντακις επτα. ∆ια τι δε παλιν οι μεν των
ανθρωπων αμαρτανοντες κολα ζονται, οι δε ου κολαζονται; πως γαρ των Ἰουδαιων
μοσχο ποιησαντων απαντων οι μεν εκολαζοντο, οι δε ουκ εκολαζοντο; η παντως οι
μεν ευδηλον οτι μετενοησαν και την φυσιν αυτην ηγνοησαν δια την ευλαβειαν, οι
δε τηι κακιαι ενεμειναν, ως το μεν αμαρτημα ισον, τα δε μετα ταυτα ουκ ισα. τινος δε
ενεκεν και επι του Ἀδαμ και της Ευας ουχ η αυτη τιμωρια, ει και αυτη η αμαρτια; οτι
ουκ ην ισον το υπο γυναικος 165 απατηθηναι και υπο οφεως. διοπερ ουδε απατην
εκεινο Παυλος εκαλεσεν ουτω λεγων· ο μεν Ἀδαμ ουκ ηπατηθη, η δε γυνη
εξαπατηθεισα εν παραβασει γεγονεν. τινος δε ενεκεν και ο τα ξυλα συλλεξας ουκ
ετυχε φιλανθρωπιας; οτι πολλης παρανομιας ην το γινομενον αναμεστον εκ προ
οιμιων αυτων παραβηναι προσταγμα θεου, και οπως και τοις αλλοις γενηται
παιδευμα μη καταφρονειν εντολης. τουτο και επι Σαπφειρας και Ἀνανιου γεγονεν.
και ημεις ουν, οταν αμαρτανωμεν, σκοπωμεν, ει αξιοι ελεους εσμεν και ει
εποιησαμεν τι ωστε ελεηθηναι, ει μετενοησαμεν γνη σιως, ει βελτιους εγενομεθα, ει
απεστημεν εκ των πονηρων ημων εργων. εκκλινον, γαρ φησιν, απο κακου και
ποιησον αγαθον. [ιζʹ. Περι Σαμουηλ.] Μετα δε Ἠλει εκρινε τον λαον Σαμουηλ ο
ιερευς και προφητης ετη λʹ. και οι υιοι αυτου Ἰωηλ και Ἀβια μη πορευομενοι κατα
την οδον αυτου και αρετην, αλλα το δι καιον απεμπολουντες, και συναθροιζεται
προς αυτον ο λαος εις Ἀρμαθαιμ αιτουμενοι βασιλεα κατα την συνηθειαν των
εθνων. ο δε σφοδρα λυπηθεις, ειπεν ο θεος προς αυτον· ακουσον της φωνης του
λαου, οτι ου σε εξουδενωκασιν, αλλ' εμε, του μη βασιλευειν επ' αυτων. και εδωκεν
αυτοις 166 τον Σαουλ υιον Κις εκ φυλης Βενιαμιν χρισας αυτον εις βασιλεα, αγαθον
ανδρα και ευμεγεθη υπερωμιαν και επανω υψηλοτερον υπερ την γην πασαν. και
γεγονε λοιπον εξ εκεινου και εν τωι Ἰσραηλ αρχη βασιλεων.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

[Βιβλιον ∆ʹ.]
[αʹ. Περι Σαουλ.] Μετα δε Σαμουηλ εβασιλευσε Σαουλ ετη μʹ. ος τολμη σας
προτερον μεν θυμιασαι τωι θεωι, επειτα δε παραβας την εντολην του θεου επι τους
Ἀμαληκιτας ζωογονησας Ἄγαγ τον βασιλεα αυτων, ηκουσε παρα του προφητου·
μεματαιω ται σοι, οτι ουκ εφυλαξας την εντολην μου, ην ενετειλατο σοι κυριος, και
ητοιμασε την βασιλειαν σου εως αιωνος επι Ἰσραηλ. και νυν ου στησεται η βασιλεια
σου, αλλα ζητη σει κυριος ανθρωπον κατα την καρδιαν αυτου εις αρχοντα επι τον
λαον αυτου. μετα δε ταυτα χρισας τον ∆αυιδ ο Σαμουηλ εν λογωι κυριου, ειτα
γηρασας και τελευτησας, προσεθετο μαλλον ο Σαουλ παροργιζειν τον κυριον. οθεν
και πνευμα κυριου απεστη απ' αυτου και επνιγεν αυτον πνευμα πονηρον. ου δη
ενεκα ∆αυιδ αγεται προς αυτον εις παρηγοριαν του παθους. και εγενετο, φησιν, εν
τωι ειναι πνευμα πονηρον επι Σαουλ, και λαμβανων ∆αυιδ την κινυραν εψαλλεν, και
αφιστατο απ' αυτου το πονηρον 167 πνευμα. αλλ' ουν γε παταξας τον αλλοφυλον
Γολιαθ, ος ην τηι ηλικιαι πηχων τεσσαρων το υψος και σπιθαμης, και περικεφαλαια
χαλκη επι της κεφαλης αυτου και αλυσιδωτον θωρακα περιεβεβλητο χιλιαδας
εχοντα εʹ σικλων χαλκου και σιδηρου, και κνημιδες χαλκαι επι των σκελων αυτου,
και το ξυλον του δορατος αυτου ως αντιον υφαινοντων, και η επ' αυτωι λογχη
εξακοσιων σικλων σιδηρου, και ασπις χαλκη ανα μεσον των ωμων αυτου, και δια
τουτο επιγαμβρευθεις τωι Σαουλ και φθονηθεις προφασει των χορευτριων ενεκεν
της ευφημιας, ης επηιδον αυτωι, αποδιδρασκει απ' αυτου, οτε και τους αρτους εφαγε
της προθεσεως εκ χειρος Ἀχιμελεχ του αρχιερεως. περι ου Σαουλ θυμωθεις και
αγανακτησας ανειλε τον Ἀχιμελεχ δια χειρος ∆ωηκ του Συρου και παν τας τους μετ'
αυτου ιερεις κυριου ανδρας τνʹ, ου μην δε αλλα και πασαν την πολιν των ιερεων
Νομβαν επαταξεν εν στοματι ρομφαιας απο ανδρος εως γυναικος και νηπιου
θηλαζοντος και μοσχου και ονου και προβατου, και ου κατελειφθη εξ αυτων ουδε εις
πλην Ἀβιαθαρ υιος Ἀχιμελεχ φυγων προς τον ∆αυιδ. αυτη του Σαουλ η μιαιφονια
πασων των αλλων αμαρτηματων δυσσεβεστερα. του μεν γαρ θεου προστεταχοτος
αρδην εξολοθρευσαι τον Ἀμαληκ, ου μονον τον Ἄγαγ διεσωσεν, αλλα και οσα ην
αυτου αξιοκτητα, του δε θυμου κεκινηκοτος, ου μονον τους ιερεις κατεκτει νεν,
αλλα και την πολιν αυτανδρον διεφθειρεν. καταδιω 168 κων δε και τον ∆αυιδ και
απαξ και δις εμπεσων εις τας χειρας του μακαριου, και μηδεν ανταποδους αυτωι
κακον αντι κακου εφη ∆αυιδ ο πραοτατος προς Σαουλ τον απαν θρωποτατον· ινα τι
καταδιωκεις, ω βασιλευ, λαβειν την ψυχην μου; δικασαι κυριος ανα μεσον εμου και
σου και εκδικησαι με εκ χειρος σου. η δε χειρ μου ουκ εστιν επι σε, καθως λεγεται εν
τηι αρχαιαι παραβοληι, οτι εξ ανομων εξελευσεται πλημμελεια. και ο μεν οικος ∆αυιδ
επορευετο και εκραταιουτο, ο δε οικος Σαουλ επορευετο και ησθενει. ειτα των
αλλοφυλων κατα Σαουλ εστρατοπεδευκοτων, του δε προς την εγγαστριμυθον
απελθοντος και την αποφασιν δεξαμενου, προθυμως εισηλθεν εις τον πολεμον και
τοξευ θεις εις τα υποχονδρια ειπε προς τον αιροντα αυτου τα σκευη· σπασαι την
ρομφαιαν σου και αποκεντησον με, μη ποτε παιξωσιν εις εμε οι απεριτμητοι ουτοι.
του δε φοβη θεντος και μη υπακουσαντος, ελαβε Σαουλ την ρομφαιαν αυτου και
επεπεσεν επ' αυτην· εφ' ον και ο σκευοφορος επιπεσων αναιρειται και αυτος δια της
αυτης ρομφαιας. και ουτως απεθανε Σαουλ εν ταις αμαρτιαις αυτου, αις ηνομησε τωι
θεωι, διοτι ουκ εφυλαξε τον λογον κυριου και οτι επηρωτησεν εν τωι εγγαστριμυθωι
του ζητησαι, και απε 169 κριθη αυτωι Σαμουηλ ο προφητης, και ουκ εζητησε κυριον,
και απεκτεινεν αυτον, και αφαιρεθεισα η βασιλεια εκ του γενους αυτου μετηνεχθη
εις το γενος ∆αυιδ. τι τοινυν τον Σαουλ ωνησε το μεγεθος και υψος του σωματος; η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

τι τον ∆αυιδ εβλαψε το σμικρον και ευτελες της ηλικιας; ο μεν γαρ ωσπερ τις δρυς
υψικομος καρπον κακιας εφερε και τροφην χοιρων, ο δε οια περ αμπελος
ευκληματουσα και καρποφορος ταις παντοδαπαις αρεταις οινον ευφραινοντα
καρδιας ανθρωπων εβλυστανεν. Ἀρετης γαρ, φησιν ο μεγας Ἰσιδωρος, απουσης,
ουδεν οφελος της του σωματος κατασκευης. οθεν φησιν ο θεος προς τον Σαμουηλ·
μη βλεψηις επι την οψιν του πρωτου υιου Ἰεσσαι μηδε την εξιν του μεγεθους αυτου
καταπλαγηις, οτι εξουδενωκα αυτον, διοτι ουχ ως βλεψει ανθρωπος οψε ται θεος. ο
μεν γαρ ανθρωπος οψεται εις προσωπον, ο δε θεος εις καρδιαν. ου δει τοινυν ουδε εν
τωι του σωματος υψει φανταζεσθαι και μεγα φρονειν, αλλ' εν μονηι τηι αρετηι και ταις
εντολαις του θεου σεμνυνεσθαι. επει και Νεβρωδ ο γιγας πολλοις υπεριπτατο και οι
Ἀσταρωθιοι γιγαντες και ο Ὢγ βασιλευς της Βασαν, ος υπελειφθη εκ των γιγαντων
κατοικων εν τωι Ῥαφαιν εν Ἀσταρωθ οντα του Ῥαφαιν απογονον, ου και η κλινη
σιδηρα το μηκος εχουσα πηχεις θʹ 170 και το πλατος δʹ, και Γολιαθ ο αλλοφυλος, και
Σαουλ ο παντος Ἰσραηλ υπερωμιας. αλλ' ουδεν αυτους ωνησε το μεγεθος του
σωματος μετα της πολλης εκεινης ισχυος αρετης ερημους υπαρχοντας και της θειας
επιεικειας φρονησαντας υψηλοτερον. Ὅτι δε ουκ ανηγαγεν αληθως τον Σαμουηλ η
εγγαστρι μυθος, ως οιονται τινες δια το την ιστοριαν το φανεν ουτως αδιαφορως
ονομασαι, πρωτον μεν δηλον εκ του μη φερειν δαιμονα προσβολην αγιου. ει γαρ ετι
εν σαρκι πε ριοντας δεδοικασιν, πως αν ασωματους ιδειν καρτερησειεν; δευτερον δε,
οτι ουκ αυτον ανηγαγεν, αλλα φασματος ιδεαν· ο γαρ εκ ψυχης και σωματος
ηρμοσμενος ουτος εστι Σα μουηλ, ως και ολοσωματον ειδεν αυτον και Σαουλ. τριτον
δε και η προρρησις ψευδης εστι λεγουσα οτι· αυριον συ και οι υιοι σου πεσουνται.
μετα γαρ ημερας δʹ απεθανε Σαουλ, υποστρεψαντος του ∆αυιδ εκ του κατα των
Ἀμαληκιτων πολεμου. φησι γαρ· και ωρθρισε ∆αυιδ του απελθειν το πρωι και
φυλασσειν την γην των αλλοφυλων, και οι αλλο φυλοι ανεβησαν επι Ἰσραηλ
πολεμειν. και ελθοντος του ∆αυιδ εις την γην εκεινην τηι τριτηι ημεραι και
καταδιωξαντος 171 τους Ἀμαληκιτας και μετα νικης υποστρεψαντος τηι τεταρτηι
ημεραι, επαγει λεγουσα η γραφη· και οι αλλοφυλοι επολε μουν εν Ἰσραηλ, και
εφυγον ανδρες Ἰσραηλ εκ προσωπου των αλλοφυλων και πιπτουσι τραυματιαι εν τωι
ορει Γελ βουε. και βαρυνεται ο πολεμος επι Σαουλ, και τοξευεται εις τα υποχονδρια.
ει δε και ηληθευσεν, καθως τινες νομι ζουσιν, ου μεγα τουτο. ο γαρ θεος και τον
δαιμονα εν σχηματι φανεντα του Σαμουηλ ειπειν ακοντα την αληθειαν
κατηναγκασεν, ωσπερ και τον Βαλααμ ευλογησαι τον Ἰσραηλ ακοντα πεποιηκεν.
εφη γαρ· καν απελθηις προς τον ψευ δοπροφητην, εγω κυριος αποκριθησομαι σοι.
του δε γε Σαουλ αναιρεθεντος καταλιπων ∆αυιδ τον Ἀγχους βασιλεα των
αλλοφυλων και ελθων εις την Ἰουδαιαν προς τον ομοφυλον Ἰσραηλ βασιλευει κατα
θειαν ευδοκιαν. Πως ουν, φησιν ο μεγας Βασιλειος, εν μεν τηι επιγραφηι του λγʹ
ψαλμου Ἀβιμελεχ ονομαζεται (φησι γαρ· ψαλμος τωι ∆αυιδ, οποτε ηλλοιωσε το
προσωπον αυτου εναντιον Ἀβιμελεχ, και απελυσεν αυτον), η δε ιστορια Ἀγχους
αυτον προσηγορευσεν; και φαμεν, ως τοιουτον τινα λογον φθα σαντα εις ημας εκ
παραδοσεως, οτι οι βασιλεις των αλλο φυλων κοινον μεν ειχον ονομα το Ἀβιμελεχ,
ιδιον δε εκαστος ο προσηγορευετο. ως και επι της Ῥωμαικης εστιν ιδειν βασιλειας
Καισαρας μεν λεγομενους κοινως και Αυγουστους, 172 αλλα δε τα κυρια εαυτων
κεκτημενους ονοματα. οπερ και παρ' Αιγυπτιοις το Φαραω εστιν. φαινεται γαρ
Φαραω λεγομενος και ο επι Ἰωσηφ, και ο επι Μωυσεως Φαραω μετα γενεας δʹ
εγερθεις βασιλευς Αιγυπτου, και ο επι Σολομωντος Φαραω, (ελαβε, γαρ φησιν, την
θυγατερα Φαραω), και ο επι Ἱερε μιου παλιν βασιλευς της Αιγυπτου Φαραω
προσηγορευετο. ουτω δε και Ἀβιμελεχ κατα τους χρονους ην Ἁβρααμ, και ο εν ταις
ημεραις Ἰσαακ, και ο νυν λεγομενος επι των καιρων ∆αυιδ Ἀβιμελεχ ειρηται εν τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

επιγραφηι το κοινον μεν της βασιλειας ονομα, Ἀγχους δε υπο της ιστοριας λε λεκται,
οπερ ιδιως αυτωι ην εκ γεννητης επικειμενον. [βʹ. Περι ∆αυιδ.] Μετα δε Σαουλ
εβασιλευσε ∆αυιδ εκ φυλης Ἰουδα ετη μʹ. ος και εποιησε τα θεληματα του θεου
παντα κατα το ειρημενον· ευρον ∆αυιδ τον του Ἰεσσαι ανδρα κατα την καρδιαν μου,
ος ποιησει παντα τα θεληματα μου. και· ευρον ∆αυιδ τον δουλον μου και εν ελαιωι
αγιωι εχρισα αυτον. η γαρ χειρ μου συναντιληψεται αυτωι, και ο βρα χιων μου
κατισχυσει αυτον. ουκ ωφελησει εχθρος εν αυτωι, και υιος ανομιας ου προσθησει του
κακωσαι αυτον, και συγκοψω απο προσωπου αυτου τους εχθρους αυτου και τους
μισουντας αυτον τροπωσομαι. και η αληθεια μου και το ελεος μου μετ' αυτου, και εν
τωι ονοματι μου υψωθησεται 173 το κερας αυτου. διο δη το θειον πνευμα περι αυτου
και δι' αυτου φησιν· και εξελεξατο ∆αυιδ τον δουλον αυτου και ανελαβεν αυτον εκ
των ποιμνιων των προβατων ποιμαινειν Ἰακωβ τον δουλον αυτου και Ἰσραηλ την
κληρονομιαν αυτου, ος και μετ' επιστημης θειας και ευσεβειας εποιμανεν αυτους και
εν τηι ακακιαι της καρδιας αυτου και εν ταις συνεσεσι των χειρων αυτου ωδηγησεν
αυτους. οθεν επηγαγεν η γραφη λεγουσα· και εβασιλευσε ∆αυιδ επι Ἰσραηλ και ην
ποιων κριμα και δικαιοσυνην. ουτος τοινυν παταξας τον Μολχομ βασιλεα των
Συρων και λαβων τον επι της κεφαλης αυτου στεφανον χρυσουν μεγαν εχοντα
λιθους τιμιους και φορεσας αυτον, ην επι της κεφαλης αυτου κοσμος ευπρεπεστατος.
οπερ δηλων παλιν εφη· κυριε, εν τηι δυναμει σου ευφραν θησεται ο βασιλευς και επι
τωι σωτηριωι σου αγαλλιασεται σφοδρα. την επιθυμιαν της καρδιας αυτου εδωκας
αυτωι και την θελησιν των χειλεων αυτου ουκ εστερησας αυτον, οτι προεφθασας
αυτον εν ευλογιαις χρηστοτητος, εθηκας επι την κεφαλην αυτου στεφανον εκ λιθων
τιμιων. μεγαλη η δοξα αυτου εν τωι σωτηριωι σου, δοξαν και μεγαλοπρε πειαν
επεθηκας αυτωι. Και ουτως ενισχυσας ο μακαριος και κραταιωθεις τηι συμμαχιαι του
κρειττονος πεπληρωκε και του Ἰσαακ την 174 προς Ἰακωβ ευλογιαν δοθεισαν, ως
φησι Θεοδωρητος, οτι· γινου κυριος του αδελφου σου Ἡσαυ. παταξας γαρ την
Ἰδουμαιαν, και γενομενοι παντες οι εκ του Ἡσαυ Ἰδουμαιοιδουλοι τωι ∆αυιδ,
επεθηκε τηι προρρησει το τελος ψαλλων· επι την Ἰδουμαιαν επιβαλω το υποδημα
μου. εμοι αλλο φυλοι υπεταγησαν. οι γαρτοι Ἰδουμαιοι προγονον εχοντες τον Ἡσαυ,
εξ ου και την προσηγοριαν εσχηκασιν, (Ἐδωμ γαρ ωνομασθη των πρωτοτοκιων τον
φακον προτιμησας) ου της προσηγοριας μονον, αλλα και της μνησικακιας του προ
πατορος εγενοντο κληρονομοι. και ωσπερ εκεινος επιμονον εσχε κατα του Ἰακωβ
την οργην επι πλειστον, ως και διαρ ρηδην ειπειν· εγγισατωσαν αι ημεραι του
πατρος μου, ινα αποκτεινω Ἰακωβ τον αδελφον μου, ουτω και ουτοι τοις εξ Ἰακωβ
διηνεκως φθονουντες επιβουλαις κατ' αυτων εχρωντο μυριαις, και ηνικα μεν της
Αιγυπτιακης απαλλαγεντες δου λειας ελθειν εις την επηγγελμενην ηβουληθησαν
γην, του Μωυσεως ηγουμενου και προστατευοντος, ου μονον ουχ υπεδεξαντο
φιλοφρονως, αλλ' ουδε διελθειν δια της ιδιας συνεχωρησαν χωρας, και ταυτα του
θειου Μωυσεως δια πρεσβευτων παρακαλεσαντος και υποσχομενου ως ουκ εκκλι
νουσι δεξια η αριστερα, αλλ' οδωι βασιλικηι βαδιουνται και αυτου του υδατος την
χρειαν ωνουμενοι. και μετα ταυτα δε συνεχως την οικειαν δυσμενειαν
επεδεικνυντο, ποτε μεν μονοι κατ' αυτων στρατευειν επιχειρουντες, ποτε δε τοις
πολεμουσιν αυτοις επαμυνοντες προθυμως. και μεντοι και ηνικα παλιν Ἀσσυριοι και
Βαβυλωνιοι ταις κατ' αυτων εχρησαντο προσβολαις, μυρια οσα εδρασαν εις αυτους
δεινα ου συμπραττοντες μονον τοις πολεμιοις, αλλα και λοχους 175 καθιζοντες και
τους φευγειν πειρωμενους θηρευοντες και τους μεν αυτων αναιρουντες, τους δε τοις
εχθιστοις παρα διδοντες. οπερ δη και αυτος ουτος ο θεσπεσιος ∆αυιδ προθεωρων
εναργως υπεφηνεν. ειπων γαρ προφητικως περι της αιχμαλωσιας εκ προσωπου του
λαου· επι των ποταμων Βαβυλωνος εκει εκαθισαμεν και εκλαυσαμεν εν τωι μνησθη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

ναι ημας την Σιων, φασκει και περι της καταληψομενης τους πολεμησαντας τον
λαον συμφορας· μνησθητι, κυριε, των υιων Ἐδωμ την ημεραν Ἱερουσαλημ των
λεγοντων· εκκενουτε, εκκενουτε εως των θεμελιων αυτης. περι ων και Ἡσαΐας
ειπων· ορασις ην ειδεν Ἡσαΐας υιος Ἀμως κατα Βαβυλωνος, επαγει τα ελεεινα παθη
των εξανδραποδιζο μενων· και οιτινες συνηγμενοι εισιν, μαχαιραι πεσουνται, και τα
τεκνα αυτων ραξουσιν ενωπιον αυτων. τινες δε ταυτα δρασουσι παλιν ο αυτος λεγει·
ιδου εγω επεγειρω υμιν τους Μηδους, και τα τεκνα υμων ου μη ελεησωσιν, ουδε επι
τοις τεκνοις σου φεισονται οι οφθαλμοι αυτων, και εσται Βαβυλων η καλη τε και
ενδοξος απο βασιλεως Χαλδαιων, ον τροπον κατεστρεψεν ο θεος Σοδομα και
Γομορρα, λεγει κυριος. ωσαυτως δε και Ἱερεμιας περι της ερημωσεως της
Βαβυλωνος εφη σχετλιαστικως· πως συνεκλασθη και συνε τριβη Βαβυλων η σφυρα
πασης της γης. η μεν ουν προφητεια αυτη ου προ πολλων γενεων εστι της του
Ἰσραηλ αιχμαλωσιας, παλιν δε μετα πολλοις υστερον ετεσι φαινονται 176 οι Μηδοι
επιστρατευσαντες τοις Ἀσσυριοις. παραμυθια ουν των αιχμαλωτιζομενων η
προσδοκια της εκδικησεως της μετα πολυ καταληψομενης τον λαον τον κακωσαντα
τον Ἰσραηλ. ταυτην γαρτοι προβλεπων την ημεραν της αντα ποδοσεως ο ∆αυιδ, καθ'
ην οι απο του Μαδαη Μηδοι κρατησαντες των Βαβυλωνιων και μηδε τοις νηπιοις
αυτων φεισαμενοι, εικοτως εψαλλεν· μακαριος ος ανταποδωσει σοι το ανταποδομα
σου, ο ανταπεδωκας ημιν· μακαριος ος κρατησει και εδαφιει τα νηπια σου προς την
πετραν. Ειτα παλιν φησιν· και επορευετο ∆αυιδ πορευομενος και μεγαλυνομενος,
και κυριος παντοκρατωρ μετ' αυτου. ειχε δε και δυνατους ανδρας λζʹ τοιουτους,
ωστε τον μικρον αυτων ποιειν προς εκατον, τον δε μεγαν προς χιλιους· εξ ων εστι τα
ονοματα ταυτα. Σεβοχα· ουτος επαταξε τον Σεφ τον του Ῥαφα απογονον των
γιγαντων. Ἐλεαναν·ουτος ανειλεν ανδρα δυνατον Χετταιον, ου ην το ξυλον του
δορατος ως αντιον υφαινοντων. Ἰωναθαν· ουτος εφονευσεν ανδρα δυνατον και
παμμεγεθη εχοντα εν ταις χερσι και τοις ποσι δακτυλους ανα εξ, τους παντας κδʹ.
Ἀδινων· ουτος εσπασατο την ρομφαιαν αυτου επι οκτακοσιους στρα τιωτας εις μιαν
παρεμβολην. Ἰεσεβαδα· ουτος εσπασατο την μαχαιραν αυτου εν καιρωι ενι επι
τραυματιας τʹ. Μαρα· ουτος των αλλοφυλων επελθοντων και βουλομενων αρπασαι
177 την μεριδα του αγρου πληρης ουσης φακης, και του λαου φυγοντος, μονος εστη
και τους μεν αλλοφυλους εδιωξεν, την δε μεριδα του αγρου εφυλαξεν. Ἐλεαζαρ·
ουτος μερι δος ουσης κριθων, και των αλλοφυλων επελθοντων, και του λαου
φυγοντος, μονος εστηλωθη και τους μεν αλλοφυλους ετρεψεν, την δε κριθην
διεσωσεν. τοσουτον γαρ επαταξεν εν τοις αλλοφυλοις, εως η χειρ αυτου κοπιασασα
προσεκολληθη τηι μαχαιραι, και ο λαος επεστρεψεν οπισω αυτου εις το σκυλευειν.
Βαναιας· ουτος πολλα μεν εποιησεν εργα, επα ταξε δε και τους υιους Ἀριηλ του
Μωαβ. και καταβας εν ημεραι χιονος εις λακκον εφονευσε λεοντα, ανειλε δε και
ανδρα Αιγυπτιον επταπηχυν εχοντα δορυ ως ξυλον διαβαθρας. αρπασας γαρ απ'
αυτου το δορυ εν αυτωι απεκτεινεν αυτον. Ἀβεσα ο αδελφος Ἰωαβ· ουτος επαταξεν
ανδρας χʹ και τον Ἰεσβαν θελοντα φονευσαι τον ∆αυιδ. ην δε ο Ἰεσβας εγγονος του
Ῥαφα δορυ εχων σταθμου σικλων τʹ. ηνικα δε ετρεχεν ο Ἀβεσα, ην ως δορκας εν τοις
ορεσιν. τρεις δε απο των λοιπων δυνατοι, περικυκλωσαντων ποτε των αλλοφυλων
την Βηθλεεμ, και του ∆αυιδ επιθυμησαντος πιειν εκ του φρεατος Βηθλεεμ, διεβησαν
οι τρεις και διαρρηξαντες την παρεμβολην των αλλοφυλων υδρευσαντο εκ του
φρεατος και ηνεγκαν υδωρ τωι ∆αυιδ. ο δε θαυμασας 178 αυτων την δυναμιν και την
τολμαν ελαβε το υδωρ και εσπεισεν αυτο κυριωι λεγων· ιλεως μοι, κυριε, ει αιμα
ανθρωπων των πορευθεντων εν ταις ψυχαις αυτων πιομαι. ομοιως δε και οι λοιποι
αυτων υπηρχον ανδρες δυνατωτατοι και ακατα γωνιστοι και προς τους εναντιους
φοβερωτατοι, θυρεους αιροντες και δορατα μεγιστα και κουφοι τοις ποσιν ως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

δορκαδες επι των ορεων υπαρχοντες, και η κατασκευη αυ των πανυ εκπληκτος, και
τα προσωπα αυτων ως προσωπα λεοντων. τους δε γε πολεμιστας του κοινου λαου,
ους ειχε παλιν ο ∆αυιδ, ην ο αριθμος μυριαδες σλδʹ, καθως ηριθ μηθησαν υπο Ἰωαβ
του αρχιστρατηγου. Φησι γαρ· και προσεθετο οργηι κυριος εκκαηναι εν Ἰσραηλ και
επεσεισε τον ∆αυιδ εν αυτοις λεγων· πορευθητι και αριθμησον τον Ἰσραηλ και τον
Ἰουδα. και ειπεν ο βασιλευς προς Ἰωαβ τον αρχοντα της ισχυος των μετ' αυ του·
διελθε δη τας φυλας πασας Ἰσραηλ και ιδε και επι σκεψαι τον λαον, και γνωσομαι
τον αριθμον του λαου. και ειπεν Ἰωαβ· προσθειη κυριος ο θεος προς τον λαον σου.
και ινα τι ο κυριος μου βουλεται εν τωι λογωι τουτωι; και υπερισχυσεν ο λογος του
βασιλεως προς Ἰωαβ και προς τους αρχοντας της δυναμεως, και απηλθεν Ἰωαβ
επισκεψασθαι τον λαον. και δη επισκεψαμενος δεδωκε τον αριθμον της 179
επισκεψεως του λαου τωι ∆αυιδ. και ην πας Ἰσραηλ χιλιαι χιλιαδες και ρʹ χιλιαδες
ανδρων εσπασμενων ρομφαιαν, και Ἰουδας χιλιαδες υπʹ ανδρων εσπασμενων
μαχαιραν. τον δε Λευι και τον Βενιαμιν ουκ ηριθμησεν, οτι προσωχθισεν ο λογος του
βασιλεως τον Ἰωαβ. και πονηρον εφανη εναντιον του θεου τουτο. και επαταξε
καρδια ∆αυιδ αυτον εν τωι αριθμησαι τον λαον. και απεστειλε κυριος Γαδ τον προ
φητην προς ∆αυιδ και ειπεν· ταδε λεγει κυριος· εκλεξαι σεαυτωι γενεσθαι σοι, η τρια
ετη λιμον εν τηι γηι σου, η μηνας τρεις φευγειν σε εμπροσθεν των εχθρων σου, η τρεις
ημε ρας θανατον εν τηι γηι σου. και ειπε ∆αυιδ προς Γαδ· στενα μοι παντοθεν σφοδρα
εστι και τα τρια. πλην εμπε σουμαι δη εις χειρας κυριου, οτι πολλοι οι οικτιρμοι
αυτου, εις δε χειρας ανθρωπων ου μη εμπεσω. και εξελεξατο ∆αυιδ τον θανατον. και
ημεραι θερους πυρων, και εδωκε κυριος θανατον εν Ἰσραηλ απο πρωΐθεν εως
αριστου, και απε θανον εκ του λαου χιλιαδες οʹ. και εξετεινεν ο αγγελος του θεου
την χειρα αυτου εις Ἱερουσαλημ του διαφθειραι εν αυτηι. και ειπε ∆αυιδ προς τον
θεον εν τωι ιδειν αυτον τον αγγελον τυπτοντα εν τωι λαωι· ιδου εγω ημαρτηκα και
εγω ειμι ο ποιμην ο κακοποιησας, και ουτοι τα προβατα τι εποιησαν; γενεσθω δη η
χειρ σου εν εμοι, κυριε, και εν τωι οικωι του πατρος μου. και παρακληθεις ο κυριος
ειπε προς τον αγγελον· ανες την χειρα σου. και ωικοδομησεν εκει θυσιαστηριον
∆αυιδ και ανηγαγεν ευθυς ολοκαυτωσεις. και επηκουσεν αυτου κυριος, και
συνεσχεθη επανωθεν Ἰσ ραηλ η θραυσις. 180 Ταυτα δε, φησι παλιν Θεοδωρητος, ουκ
απεικος συμβε βηκεν, αλλ' οικειας παρανομιας ετισε δικας ο λαος δια προφασεως.
καταλιπων γαρ τον ευσεβη και θειον βασιλεα τυραννωι και πατραλοιαι παιδι
συνεστρατευσεν. ουτω δε και δια την του Σαουλ εις τους Γαβαωνιτας αναιρεσιν επαι
δευθησαν δια λιμου μετα την εκεινου τελευτην. ο μεν γαρ λαος απας και Ἰησους ο
του Ναυη πεποιηκε τας προς τους Γαβαωνιτας συνθηκας, εκοινωνησε δε των ορκων
και Ἐλεαζαρ ο αρχιερευς. εδει τοινυν τους απογονους των ομω μοκοτων μη
παραβηναι τον ορκον και τας σπονδας, αλλα και πεισαι μαλλον τον παρανομουντα
βασιλεα τας προς αυ τους φυλαξαι συνθηκας. εφ' ους και πεπληρωται το παρα του
Νωε προς τον προπατορα αυτων Χανααν ειρημενον· επικαταρατος Χανααν παις,
οικετης εσται τοις αδελφοις αυτου. διο φησι προς αυτους Ἰησους μετα την
φανερωσιν της πανουργιας αυτων· και νυν επικαταρατοι εστε. ου μη εκλειπηι εξ
υμων δουλος ουδε ξυλοκοπος και υδροφορος εμοι και τωι θεωι μου. και κατεστησεν
αυτους Ἰησους εν τηι ημεραι εκεινηι ξυλοκοπους και υδροφορους πασηι τηι συνα γωγηι
και τωι θυσιαστηριωι του θεου. δια τουτο εγενοντο οι κατοικουντες Γαβαων
ξυλοκοποι και υδροφοροι τωι θυ σιαστηριωι του θεου και πασηι τηι συναγωγηι εως της
ημερας ταυτης και εις τον τοπον ου αν εκλεξηται κυριος. επει ουν ταυτα
παρελογισαντο, δια τουτο και μετα την εκεινου τελευτην υπεστησαν την δια του
λιμου παιδειαν. διδασκει 181 γουν ημας ο λογος μη παραβαινειν τας επι θεου
γινομενας μεθ' ορκων συνθηκας, καν εις αλλων ωφελειαν η παρα βασις γινεται.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

αγνοων δε την αιτιαν ο ∆αυιδ της θεηλα του πληγης του λιμου τον θεον ηρωτησεν,
και μαθων ως ενεκεν της των Γαβαωνιτων αδικου αναιρεσεως ευθυνας
εισπραττονται, αυτοις εκεινοις εχρησατο κριταις τοις ηδικη μενοις λεγων· τι ποιησω
υμιν; και εν τινι εξιλασομαι; και φασιν· ουκ εστιν ημιν αργυριον ουδε χρυσιον μετα
Σαουλ και μετα του οικου αυτου, και ουκ εστιν ημιν θανατωσαι ανδρα εκ παντος
Ἰσραηλ, αλλ' ο ανηρ ο διωξας ημας και συν τελεσας, και ωσπερ ελογισατο ημας
εξολοθρευσαι, αφανισω μεν αυτον του μη αντικαθιστασθαι παντι οριωι Ἰσραηλ, και
δοθητωσαν ημιν ανδρες ζʹ εκ των υιων αυτου, και εξιλασο μεθα εν αυτοις κυριωι εν
τωι βουνωι του Σαουλ. εν εκεινωι τοινυν τωι χωριωι τους εκδοθεντας αυτοις
ανεσκολοπισαν ανδρας, εν ωι τας παρανομους ετολμησεν εκεινος μιαιφονιας. ουτοι
δε ησαν του Σαουλ δυο μεν υιοι νοθοι, πεντε δε υιων αυτου υστερων. της ουν
τιμωριας γεγενημενης ιλεως ο δεσποτης εγενετο, και η γη τον εξ εθους καρπον
εδωκεν. ημεις δε μανθανομεν δια τουτων, ως γενους ο θεος ουκ οιδε διαφοραν,
αλλα τοις ηδικημενοις, καν αλλογενεις ωσιν, επαμυνει δικαιως, ει και παρα ποδας
ουκ απαιτει δικας. αμελει γαρ και τοτε μακροθυμησας ετη μʹ ουτω τας ευθυ νας
εισπραττεται νυν επι του ∆αυιδ. αυξει δε αυτων την 182 κατηγοριαν το τον μεν
Σαουλ καταψηφισθεντα και της θειας χαριτος γυμνωθεντα μη καταλιπειν μεχρι
τελους ζωης αυτου, τον δε μυριων αυτοις αγαθων γενομενον προξενον και το των
αλλοφυλων καταλυσαντα θρασος και τον Ἀμα ληκ πανωλεθριαι μεν παραδωσαντα,
Ἰδουμαιους δε και Μωα βιτας και Ἀμμανιτας και Συρους εκατερους χειρωσαμενον
και δουλωσαμενον και φορους αναγκασαντα φερειν και προφητικης χαριτος
απολαυσαντα ου μονον κατελιπεν, αλλα και αντιπαραταξασθαι και δρασαι τα
πολεμιων και συμπρα ξαι μιαιφονωι και παρανομωι τεκνωι. οθεν ο δικαιος κριτης
αυτους δικας εισεπραξατο δια της υποθεσεως ∆αυιδ. και γαρ αυτον ηδικησαν, καθως
δηλοι και η ιστορια λεγουσα· και προσεθετο οργηι κυριος εκκαηναι εν Ἰσραηλ. ου μην
δε αλλα και αυτος δια της αυτης επαναστασεως του υιου δικας εναργεις ετισε του τε
φονου και της μοιχειας κατα την θειαν προρρησιν. φησι γαρ· ταδε λεγει κυριος· ιδου
εγω εγειρω κακα επι σε εκ του οικου σου, και τα εξης. Ὅσον τοινυν ονινησι θλιψις
και συμφορα και μεριμνα και εκ ταυτης δε της ιστοριας μανθανομεν. διωκομενος
γαρ υπο του Σαουλ ο θειος ουτος ∆αυιδ πασαν κατωρθου φιλοσοφιαν, και
παραταττομενος μεν και ταις φροντισι των πολεμων ενασχολων την διανοιαν κατα
τους ιερους επολιτευετο νομους, ανακωχης δε τυχων ολιγης τον ολισθον εκεινον
183 υπεμεινεν. εγενετο, γαρ φησιν, εν τωι καιρωι της δειλης, και ανεστη ∆αυιδ απο
της κοιτης αυτου και περιεπατει επι του δωματος του οικου των βασιλεων, και ειδε
γυναικα λουομενην απο του δωματος, και η γυνη καλη τηι οψει σφοδρα. πολυς ο
πολεμος και σφοδρος, ανεσις και τρυφη και βασιλεια και εξουσια και σωματος ωρα
και μετα τροφης κορον η προσβολη, οτε και τοις μη βουλομενοις ο σπινθηρ
υποτυφεται οιον εις συμμαχιαν και ανδρειαν την τροφην δεχομενος. δηλος δε εστιν,
οτι σφοδροτερον κατα φυσιν ειχε της επιθυμιας το παθος. ου γαρ αν πλειοσιν
εχρησατο γυναιξιν, ει μη της φυσεως τουτο δρασαι βιασαμενης. Ὅθεν φησιν ο μεγας
Ἀναστασιος Θεουπολεως· ιστεον οτι πολλα και διαφορα εισι παρα τωι δικαιοκριτηι
θεωι τα κριματα και αι ανταποδοσεις, ας μελλει ποιειν επι των εις το σωμα
αμαρτανοντων και ακρατως τε και αφειδως εξοι στρουμενων και λαγνευοντων. εισι
γαρ και χωραι θερμαι τινες, αι πεφυκασιν εκ θερμοτητος αερων η και υδατων και
τροφων τα σωματα διεγειρειν προς ακρατεις μιξεις, καθαπερ Αιγυπτος και Αιθιοπια
και Ἱεριχω, Γομορριτις ενορια, και η Περσικη χωρα. εισι δε παλιν και γενη προς
ασελγειαν και ακολασιαν ευριπιστα μαλλον, α και εκ συνηθειας η και εξ ετερας
αιτιας ρυπαρωτερα και ακολαστοτερα υπαρχουσιν, 184 ως τα των Περσων και
Ἀσσυριων. αλλ' ει και ουτως ο κατα θεον ζων ανθρωπος εφελκεται και δια τοιαυτην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

αιτιαν προς αμαρτιαν, αλλα δει την φυσιν εκβιαζεσθαι κατα παντα τροπον. βιαστη
γαρ εστιν η βασιλεια των ουρανων και βια σται αρπαζουσιν αυτην. και· χρη μεχρις
αιματος προς την αμαρτιαν ανταγωνιζεσθαι. ουδεις γαρ, φησιν, στεφανουται, εαν μη
νομιμως αθλησηι. διακυψας τοινυν απλοικως, ου περιεργως, και ιδων το γυναιον
λουομενον, ουκ εφυγε την θεαν ως ολεθριαν, αλλα καταθελχθεις τωι της ωρας
δελεατι το της αμαρτιας κατεπιεν αγκιστρον. ομως ουκ εκ πονηρας γνωμης τε και
συνηθειας, αλλ' εκ περιστασεως και συναρ παγης την αγραν τε και πληγην εδεξατο.
και ετερου πα θους χειρονος ιαμα ταχα γεγονεν, επαρσεως, οπερ δη και αυτος
υπεμφαινων ελεγεν· υψωθεις δε εταπεινωθην και εξηπορηθην. και· εγω δε ειπα εν
τηι ευθηνιαι μου· ου μη σαλευθω εις τον αιωνα. απεστρεψας δε το προσωπον σου, και
εγενηθην τεταραγμενος. αλλ' αγαθον μοι οτι εταπει νωσας με, οπως αν μαθω τα
δικαιωματα σου. τα γαρτοι σφαλματα και ελαττωματα των ευλαβων γινονται
πολλακις κατ' οικονομιαν προς το συμφερον, του θεου συγχωρουντος 185 ενιοτε
ολισθησαι εις θεραπειαν επαρσεως προλαβουσης, οιον εστι το υπο Πετρου ειρημενον
και επ' αυτου γεγενημενον. και απλως ραιθυμιας ην, ου κακοηθειας η αμαρτια, ητις
αυτον και συγγνωμης μεταλαχειν παρεσκευασεν. οι μεν γαρ των ανθρωπων απο
κακιστης εξεως και συνηθειας αμαρτα νουσιν, οι δε κατα συναρπαγην και παρα
προαιρεσιν, ως φησιν ο σοφος· εστιν ολισθαινων και ουκ απο ψυχης. και τις ουχ
ημαρτεν; διο τας χαλεπας απειλει τιμωριας ο των ψυχων ιατρος και επαγει αυτας,
αιτινες λαμπροτερον εδειξαν του θαυμαστου βασιλεως το κλεος. αι γαρ θεηλατοι
πληγαι την νοσον εκεινην εξηλασαν και την προτεραν υγειαν απε δωκαν. και γαρ
παντοδαπαις αυτον οια δη πανσοφος ιατρος παιδειαις υπεβαλε μετα την ομολογιαν
της αμαρτιας. ειρη κως γαρ ο προφητης· ου μη αποθανηις, επηγαγεν· πλην
παροργιζων παρωργισας εν τοις υπεναντιοις τον κυριον. και πρωτον μεντοι το
μοιχαλιδιον παιδιον επαταξεν ο θεος, επειτα δε και την του υιου κατ' αυτου
επαναστασιν παρα δηλων φησιν· και νυν ουκ εξαρθησεται ρομφαια εκ του οικου
σου. εικοτως ουν ελεγεν· παιδευων επαιδευσε με ο κυριος, τωι δε θανατωι ου
παρεδωκε με. οταν τοινυν ιδηις αμαρτωλον τινα πλουτουντα, ευημερουντα,
υγιαινοντα και μηδεν κακον πασχοντα, στεναξον, δακρυσον, πενθησον αυ τον, ως
προσθηκην εις κολασιν αυτωι ταυτα συμβαινοντα. ωσπερ γαρ οι πολλα
αμαρτανοντες και μη μετανοουντες θησαυριζουσιν εαυτοις οργης θησαυρον, ουτως
οι μετα του 186 μηδεν κολαζεσθαι και ευπραγιας απολαυοντες μειζονα την τιμωριαν
υποστησονται. και δηλον ουκ απο των μελλον των μονον, αλλα και απο του
παροντος βιου το υποδειγμα. ο γαρτοι ∆αυιδ ουτος μετα την αμαρτιαν εκεινην ενεκα
λειτο σφοδροτερον ως πολλης απολαυσας αδειας και τοιουτος γενομενος. φησι γαρ
ονειδιζων αυτον ο θεος δια Ναθαν παλιν ουτως· εγω εχρισα σε εις βασιλεα επι
Ἰσραηλ και ερρυσαμην σε εκ χειρος Σαουλ και εδωκα σοι τον οικον του κυριου σου
και τον οικον Ἰσραηλ και Ἰουδα, και ει μικρον εστιν, και προσθησω σοι κατα ταυτα.
και τι οτι ουκ εφυλαξας την εντολην μου. τοτε ακουσονται οι ευημε ρουντες νυν και
τας εντολας κυριου μη φυλαξαντες· αμην, λεγω υμιν, ουκ οιδα υμας. πορευεσθε εις
το πυρ το εξω τερον. και ταυτα μεν ουτως. Ὁ ουν μακαριος ∆αυιδ προ της τελευτης
αυτου καλεσας τον υιον αυτου Σολομωντα ειπεν αυτωι· Σολομων, τεκνον μου, εμοι
εγενετο επι ψυχην του οικοδομησαι οικον τωι ονοματι κυριου του θεου, και εγενετο
λογος κυριου επ' εμε λεγων· αιμα εις πληθος εξεχεας και πολεμους εποιησας
μεγαλους, ουκ οικοδομησεις οικον τωι ονοματι μου. ιδου υιος τικτεται σοι, και
αναπαυσω αυτον απο παντων των εχθρων αυτου των οντων κυκλοθεν, οτι
Σολομων ονομα αυτωι, και ουτος οικοδομησει οικον τωι ονοματι μου. και νυν
ανδριζου και ισχυε. και ιδου εγω κατα την πτωχειαν 187 μου ητοιμασα εις οικον
κυριου χρυσιου ταλαντα χιλιαδας ρʹ και αργυριου ταλαντα χιλιας χιλιαδας και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

χαλκον και σιδηρον ου ουκ εστιν αριθμος. και προς ταυτα προσθες εις οικοδομην
ναου κυριου. το δε ταλαντον εχει λιτρας ρκεʹ. και ∆αυιδ πρεσβυτης και πληρης
ημερων. και βασιλευσας τον υιον αυτου Σολομωντα παλιν ειπε προς αυτον ενωπιον
του λαου· ιδου ητοιμασα εις οικον θεου μου χρυσιον, αργυριον, χαλ κον, σιδηρον και
λιθους πολυτελεις και ποικιλους και παντα λιθον τιμιον, και προς τουτοις δεδωκα
εκτος ων ητοιμασα εις τον οικον των αγιων ταλαντα τρισχιλια χρυσιου του εκ
Σουφηρ και επτακισχιλια ταλαντα αργυριου δοκιμου εξα λειφθηναι εν αυτοις τους
τοιχους του ιερου. οι δε αρχον τες των υιων Ἰσραηλ εδωκαν εις τα εργα οικου
κυριου του θεου χρυσιου ταλαντα επτακισχιλια και αργυριον και λιθους τιμιους και
χαλκον απειρον. και ευλογησας τον λαον ο ∆αυιδ και αποστειλας ειπεν αυθις τωι υιωι
αυτου· και νυν, Σολομων, γνωθι τον θεον των πατερων σου και δουλευε αυτωι εν
καρδιαι τελειαι και ψυχηι θελουσηι, οτι καρδιας πασας εταζει κυριος και παν ενθυμημα
γινωσκει. και εαν ζητησηις αυτον, ευρεθησεται σοι, και εαν κατα λειψηις αυτον,
καταλειψει σε εις τελος. και εδωκε ∆αυιδ Σολομων τωι υιωι αυτου το παραδειγμα του
ναου παντος και των χερουβιμ των διαπεπετασμενων ταις πτερυξι και σκιαζοντων
επι της κιβωτου διαθηκης κυριου, παντα εν 188 γραφηι χειρος κυριου δεδωκε ∆αυιδ
Σολομων τωι υιωι αυτου λεγων· ισχυε και ανδριζου, οτι κυριος ο θεος μου μετα σου.
και μετα ταυτα ετελευτησε ∆αυιδ εν γηρει καλωι και πληρης ημερων, πλουτωι και
δοξηι και ευσεβειαι, ετων οʹ. φησι γαρ· και εγενετο μετα το αποθανειν τον Σαουλ, και
ερχονται ανδρες της Ἰουδαιας εν Χεβρων και χριουσι τον ∆αυιδ εκει του βασιλευειν
επι τον οικον Ἰουδα. και παλιν· ερχονται παντες οι πρεσβυτεροι Ἰσραηλ προς τον
∆αυιδ εις Χεβρων και χριουσιν αυτον εις βασιλεα επι παντα Ἰσραηλ. υιος τριακοντα
ετων ∆αυιδ εν τωι βασιλευειν αυτον, και εβασι λευσεν ετη μʹ. αλλα της μεν βασιλικης
χρισεως δια Σα μουηλ ηξιωθη, τας δε του λαου αναγορευσεις η ιστορια χρισεις
αδιαφορως ωνομασεν. τελευτησας τοινυν εταφη εν τηι πολει Ἱερουσαλημ εις το
μεγιστον μνημα, ο κατεσκευασεν ο σοφωτατος υιος αυτου Σολομων παρα τον
Σιλωαμ αν τρωδες εχον το σχημα δια βαθους μεμηχανευμενον προς το μη φαινεσθαι
και την Σολομωντειον δηλουν σοφιαν τε και πολυτελειαν, εν ωι δη και συγκατωρυξε
τωι πατρι πολλας μυριαδας ταλαντων χρυσιου, καθως φησιν Ἰωσηπος. και δηλον εκ
των υστερον γενομενων. ο γαρτοι αρχιερευς Ὑρκανος πολιορκουμενης της πολεως
υπ' Ἀντιοχου του ∆ημητριου παιδος ανοιξας το μνημα ταλαντα τρισχιλια εκει θεν
εξεφορησεν. μεθ' ον Ἡρωδης γνους ως Ὑρκανος τουτο πεποιηκεν, ηνοιξε και αυτος
τον ταφον, και χρηματα μεν 189 ουχ ευρεν, κοσμον δε χρυσεον και κειμηλια
παμπολλα ανει λατο. πειραθεντος δε αυτου ενδοτερω χωρειν, ου τα σω ματα ∆αυιδ
τε και Σολομωντος ετεθησαν, πυρ εξελθον δυο των δορυφορων αυτου διεφθειρεν.
[γʹ. Περι Σολομωντος.] Μετα δε τον ∆αυιδ εβασιλευσε Σολομων υιος αυτου ετη μʹ. ος
την πανθαυμαστον και θεοσδοτον τε και υπερ ανθρωπον σοφιαν ο θαυμασιος οντως
δεξαμενος, και εν τωι υʹ και μʹ ετει της εξοδου των υιων Ἰσραηλ, εν τωι τεταρτωι ετει
της βασιλειας αυτου, εν τωι πρωτωι μηνι Νισαν, υπαρ χων ετων λγʹ συνηγαγεν
εργατας χιλιαδας πʹ και λατομους χιλιαδας οʹ εν τωι Λιβανωι ορει και επιστατας
#22γχʹ προ στησαμενος απηρξατο της οικοδομης εν ορει, ου ωφθη κυριος ∆αυιδ τωι
πατρι αυτου, εν αλωνι Ὀρνα του Ἰεβουσαιου, εν ωι και προτερον Ἁβρααμ
θυσιαστηριον ωικοδομησεν. και δη λιθους ακροτομους και απελεκητους ητοι αδαμαν
τιους και παμμεγεθεις λιαν εις τα θεμελια θεμενος εχοντα πηχεις ιʹ το συμπαχον και
πασης ομου της δομησεως του τοιχου του ναου ωικοδομησε την τε πολιν Ἱερουσαλημ
και 190 τον ναον κυριου εν ετεσιν ζʹ, μηκος πηχων ξʹ και ευρος πηχων κʹ και υψος
πηχων ρκʹ. διωροφος γαρ ην, ως φησιν Ἰωσηπος, οπερ ουν και η των
παραλειπομενων βιβλος δεδηλωκεν. μηδεις δε νομιζετω τηνδε την βιβλον προς τας
βασιλειας διαφωνειν, επειδη του ναου το μηκος ενταυθα μεν ευρισκομεν πηχων ξʹ,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

εκει δε μʹ. ευρησει γαρ προς τοις μʹ αλλας κʹ του καλουμενου ∆αβηρ, τουτ' εστι του
αγιου των αγιων. ουτω παλιν εκει μεν το υψος πηχων κεʹ, ενταυθα δε ρκʹ. αμελει γε
τοι και εν τωι παραδειγματι προυπεφηνεν ο θειος ∆αυιδ προς τον υιον λεγων· και τα
υπερωια ποιησεις. και γαρ και η ιστορια διδασκει των βα σιλειων, οτι ου μονον
διωροφα αλλα και τριωροφα ειχεν ο οικος υπερωια. ελικτη, γαρ φησιν, η αναβασις
ην εις την μεσην και εκ της μεσης επι τα τριωροφα. ευροτατος γαρ υπαρχων ο τοιχος
κοχλιοειδη την αναβασιν ειχεν. και κατε χρυσωσε το υπερωιον ολον και παν το
εδαφος και τους τοιχους ποιησας πλινθους χρυσας πενταπηχεις, και ηλοις αργυρεοις
μαστοειδεσι ταλαντιαιοις εφ' εκαστης πλινθου καθηλωσε τεσσαρας, και χερουβιμ επι
τον τοιχον ολον εγλυψεν. κατακοσμησας ουν λιθοις τιμιοις και χρυσιωι τωι εκ
Σουφηρ καταχρυσωσας τον τε οικον, ως ειρηται, και 191 τους τοιχους και τα
οροφωματα και τους πυλωνας και τα θυρωματα κεραμισι χαλκαις κεχυμεναις
τουτον εσκεπασεν, και διαχωρισας ενδοθεν μεσον του ναου τοπον δουναι την
κιβωτον εκει διαθηκης κυριου πηχεις κʹ το μηκος και το πλατος πηχεις κʹ και το
υψος αυτου πηχεις κʹ περιεσχεν αυτον και την θυραν αυτου χρυσιωι
συγκεκλεισμενωι, ο και αγιον αγιων και ∆αβηρ προσηγορευετο. και δυο χερουβιμ
κατασκευασας εκ ξυλων ασηπτων ανα πηχων ιʹ το μεγεθος και ανα πηχων εʹ τα
πτερυγια εχοντα, πτερυξ πτερυγος ηπτετο, και αμφοτερων αι λοιπαι δυο πτερυγες
του τοιχου του οικου, και αι πτερυγες αυτων διαπεπετασμεναι πηχων κʹ. α και
περιχρυσωσας εστησεν εκατερωθεν μεσον τουδε του εσωτατου οικου προς το την
κιβωτον συγκαλυπτειν. ου και κατα προσωπον εποιησε θυσιαστηριον χρυσουν
εσωτερον του καταπετασματος, εν ωι της προθεσεως οι αρτοι εκειντο. το δε
καταπετασμα ποιησας εξ υακινθου και κοκκινου και βυσσου και πορφυρας εξυφανεν
αυτωι χερουβιμ. τωι δε ναωι συνωικοδομησε πλευρα κυκλοθεν εξω απο πηχων εξ, α
και μελαθρα κεκληκεν, ωστε την οικοδομιαν συνεχειν και μηδενα των Λευιτων
προσψαυειν τοις του ναου τοιχοις, οτι διαστημα, φησιν, δεδωκε τωι οικωι, οπως μη
επιλαμβανωνται των τοιχων του οικου. μονοις μεν γαρ ιερευσιν εισιτητος ην ο
πρωτος ναος ο καλουμενος αγια, εις δε τα αγια των αγιων ουδε τουτοις επιβαινειν
εξην, αλλα μονος ο αρχιερευς απαξ του ενιαυτου. 192 παντα μεντοι χρυσος
συνεκαλυπτε και τα οροφωματα και το εδαφος και τα χερουβιμ και τους τοιχους και
τας θυρας, ωστε μηδεμιαν σχεδον ετεραν υλην ενδον ορασθαι. οτι δε και μαρμαροις
καλλιστοις ο ναος επεποικιλτο, δηλοι παλιν η ιστορια λεγουσα· ονυχος και λιθους
πληρωσεως, πολυτελεις λιθους και ποικιλους και παντα λιθον τιμιον εις πληθος.
δυο δε στυλους ποιησας χαλκους ανα πηχων λεʹ το υψος και τας κεφαλας εχοντας
ανα πηχων εʹ και σπαρτιον δεκαπηχυ περι κυκλων εκαστωι στυλωι το παχος και
χρυσοπεταλοις εκ δακτυ λου το παχος περικαλυψας εστησεν αυτους κατα προσωπον
του ναου, ενα εκ δεξιων και ενα εξ ευωνυμων, καλεσας το ονομα του μεν
Κατορθωσις, του δε Ἰσχυς. επι δε των κεφαλων εποιησεν εργον κρεμαστον
δεδικτυωμενον εκ χρυσου και κω δωνας χρυσους υʹ εις τα δυο δικτυα και δυο γενη
ροΐσκων εν τοις δικτυοις α εστιν επανω των στυλων. και ποιησας χαλκουν δικτυον
εκ δακτυλιων και κωδωνας ωʹ χαλκους ταλαντιαιους επ' αυτου εξαρτησας επεθηκεν
αυτο επι μηχανη ματων υψηλων εξεχοντων του ναου το υψος πηχεις κʹ, οπως
επισκιαζοι το ιερον και αποσοβοι τα ορνεα εφιζανοντα και εκκρισει μολυνειν
μελλοντα τωι κτυπωι των κωδωνων αει κινου μενων και αναρριπιζομενων. και
εποιησε θυσιαστηριον χαλ κουν πηχων κʹ το μηκος και πηχων κʹ το πλατος και
πηχων ιʹ το υψος, ωσαυτως δε και θαλασσαν ποιησας χυτην στρογ γυλην και τα
υποστηριγματα αυτης εχουσαν το μεν υψος 193 πηχεις εʹ, το δε κυκλωμα πηχεις λγʹ
και το παχος παλαιστης χωρουσαν τρισχιλιους μετρητας εστησεν υποκατω αυτης μο
σχους ιβʹ χυτους μεγαλους προς το νιπτεσθαι τους ιερεις εν αυτηι. και ποιησας βασιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

χαλκην πηχων εʹ το μηκος και πηχων εʹ το πλατος και πηχων εʹ το υψος αυτης εθη
κεν αυτην εν μεσωι της αυλης του ιερου. και εποιησε τραπεζας χαλκας ιʹ και
λουτηρας ιʹ και λυχνιας χρυσας μεγαλας ιʹ και εθηκεν ανα εʹ εκ δεξιων του ναου και
ανα εʹ εξ αριστερων. εποιησε δε και φιαλας χρυσας ρʹ και θυΐσκας και πυρεια και
σκευη εις πληθος, οτι ουκ εξε λιπεν η ολκη του χρυσιου. επει ουν συνετελεσθη παν
εργον, εισηγαγον οι ιερεις την κιβωτον διαθηκης κυριου εις τα αγια των αγιων
υποκατω των πτερυγων των χε ρουβιμ, και αρξαμενων εξομολογεισθαι τωι κυριωι εν
σαλ πιγξι και κυμβαλοις και εν οργανοις επλησθη νεφελης ο οικος κυριου και δοξης
πολλης. και ουκ ηδυναντο οι ιερεις στηναι και λειτουργειν απο προσωπου της
νεφελης. ο δε βασιλευς Σολομων αναβας επι την χαλκην βασιν και τωι θεωι
προσκυνησας διεπετασε τας χειρας εις τον ουρανον λεγων· κυριε ο θεος Ἰσραηλ, ουκ
εστιν ομοιος σοι θεος εν ουρανωι και επι γης, και τα εξης. και ως συνετελεσε προσ
ευχομενος, κατεβη πυρ εκ του ουρανου και κατεφαγε τα ολοκαυτωματα και τας
θυσιας, και δοξα κυριου επληρωσε τον οικον. και παντες οι υιοι Ἰσραηλ εθεωρουν το
πυρ, 194 και η δοξα κυριου επι τον οικον, και επεσον επι προσωπον εις την γην επι
το λιθοστρωτον προσκυνουντες και αινουν τες κυριωι, οτι αγαθος, οτι εις τον αιωνα
το ελεος αυτου. και τοτε Σολομων ενεκαινισε τον οικον θυσας μοσχους χι λιαδας κβʹ
και προβατα χιλιαδας ρκʹ και ποιησας εορτην μεγαλην, και πας Ἰσραηλ μετ' αυτου εν
τωι ναωι εσθιων και πινων και ευφραινομενος ενωπιον κυριου ημερας ζʹ. τηι δε ηʹ
ημεραι ευλογησας τον λαον εξαπεστειλεν. και μετα το προσευξασθαι αυτον υπερ του
λαου και του ναου ωφθη αυτωι κυριος λεγων· ηκουσα της φωνης της προσευχης σου
και ηγιακα τον οικον τουτον, ον ωικοδομησας, του θεσθαι το ονομα μου εκει εις τον
αιωνα. και εσονται οι οφθαλ μοι μου εκει και η καρδια μου πασας τας ημερας. και συ
εαν πορευθηις ενωπιον μου, καθως επορευθη ∆αυιδ ο πα τηρ σου εν οσιοτητι καρδιας
και ευθυτητι του ποιειν κατα παντα α ενετειλαμην αυτωι, και τα προσταγματα μου
και τας εντολας μου φυλαξηις, και αναστησω τον θρονον της βασι λειας σου επι
Ἰσραηλ εις τον αιωνα, καθως ελαλησα τωι πατρι σου λεγων· ουκ εξαρθησεται ανηρ
ηγουμενος εν Ἰσ ραηλ. εαν δε αποστραφεντες αποστραφητε υμεις και τα τεκνα υμων
απ' εμου και μη φυλαξητε τας εντολας μου και πορευθητε και δουλευσητε θεοις
ετεροις και προσκυνη σητε αυτοις, και εξαρω τον Ἰσραηλ απο της γης, ης εδωκα
αυτωι, και τον οικον τουτον, ον ηγιασα τωι ονοματι μου, απορριψω εκ προσωπου μου.
και εσται Ἰσραηλ εις αφα νισμον και εις λαλημα εις τα εθνη παντα, και ο οικος ουτος
ο υψηλος και μεγας εσται πας ο διαπορευομενος δι' 195 αυτου εκστησεται και συριει,
και ερουσιν· ανθ' ων εγκατε λιπον κυριον τον θεον αυτων και αντελαβοντο θεων
αλλο τριων, δια τουτο επηγαγε κυριος την κακιαν ταυτην. Τον μεντοι ναον ο
Σολομων μεσον της πολεως δειμα μενος κατα νοτον τετραμμενον τα οπισθια προς
βορραν εχοντα λιθινωι περιβολωι τουτον συνεκλεισεν. την δε πολιν μεγιστην και
περικαλλη καταρτισας και εκ λιθων λευκων πασαν καταστρωσας και το περιμετρον
αυτης ποιησας απο τειχος εις τειχος μεταξυ το διαστημα εχουσαν σταδια μʹ γινομενα
μιλια εξ ημισυ δυσαλωτον παντοθεν ταυτην κατ εσκευασεν. περικλεισας γαρ αυτην
τρισι τειχεσι και φαραγξιν απερρωγυΐαις καταρρυτον υδασιν ολην εποιησεν, ωστε εκ
της απορροιας τους κηπους αυτων αρδευεσθαι. εκειτο γαρ η πολις επι μετεωρου και
τραχεος τοπου, εν ηι και υπηρχε πηγη τις πολυρρυτος αενναως επιρρεουσα, πολλα δε
και αλλα υδατα εβρυον εν αυτηι ποτιμα και αδιαλειπτα. ο δε γε λαμπρος και
περιωνυμος ναος εκεινος αξιαγαστος ην οντως αληθως και περιδοξος πανυ και της
Σολομωντος σοφιας εναργεστατος κηρυξ, μαλλον δε της του προστεταχο τος
γενεσιουργου παντων θεου και συνεργησαντος. ου γαρ γεγονε τοιουτος πωποτε ναος
επι της γης, οθεν και Ἰου δαιοι επι τηι μεγαλουργιαι τουτου και πολυολβιαι σεμνυνο
196 μενοι και μεγα φρονουντες και εναβρυνομενοι ελεγον· ναος κυριου, ναος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

κυριου, ναος κυριου. και γαρ ο διαταξαμενος θεος εκελευσεν αυτον μετα φιλοτιμιας
γενεσθαι πολλης, επειδη κακεινοι τοις σωματικοις μαλλον εφειλκοντο και επε
σπωντο. και ουκ εν τουτωι μονον σεμνος ην, αλλα και εν τωι εις ειναι και μονος εν
τωι κοσμωι. οι γαρ απο των περατων της γης εκεισε ηρχοντο και μαλιστα μετα τους
μετεπειτα χρονους. και τουτο δηλων ο Λουκας εν ταις πραξεσιν ελεγεν· ησαν εκει
Παρθοι και Μηδοι και Ἐλαμι ται και οι κατοικουντες την Μεσοποταμιαν Ἰουδαιαν τε
και Καππαδοκιαν Ποντον και την Ἀσιαν Φρυγιαν τε και Παμφυλιαν Αιγυπτον και τα
μερη της Λιβυης της κατα Κυρη νην. οι ουν πανταχου της οικουμενης εκει
συνηγοντο και πολυθρυλλητον αγαν και διαβοητον ετυγχανε του ναου το ονομα,
καν διαφορως κατελυθη και παλιν ωικοδομηθη μεχρι της εσχατης αυτου
καταπτωσεως. και απλως οσα η Σολο μωντος κατεσκευασε σοφια τωι θεσπεσιωι
Ἰεζεκιηλ ωπται σα φως μετα την καταστροφην της πολεως και του ναου και την εις
Βαβυλωνα του λαου αιχμαλωσιαν. Ὁ τοινυν Σολομων ποιησας ελεφαντινον θρονον
εκ με γαλων οδοντων εχοντα βαθμους ϛʹ και προτομας μοσχων εκ των οπισω αυτου
ενθεν και ενθεν και λεοντας ιβʹ εστη κοτας παρα τας χειρας και αλλους ιβʹ λεοντας
εστωτας επι των εξ αναβαθμων εκατερωθεν περιεχρυσωσεν αυτον χρυσιωι δοκιμωι,
οπερ ου γεγονεν ουτω πασηι βασιλειαι πωποτε. εφ' ωι καθεζομενος μετα λαμπρας και
πολυτελους εσθητος ο 197 θαυμασιος και πανσοφος ανηρ εκεινος τας του θειου πνευ
ματος χαριτας διηγορευεν. διο φησιν ο κυριος· ουδε Σολο μων εν πασηι τηι δοξηι
αυτου περιεβαλετο ως εν τουτων, υπεμφαινων ως υπερτερος ην και περιφανεστερος
των βασι λεων παντων επι τε πλουτωι και δοξηι. και συν τουτοις εποιησε θυρεους
χρυσους ελατους ωʹ μεγαλους και δορατα τʹ και ετερα οπλα χρυσα πλειστα, και
μεντοι και τα σκευη του οικου αυτου και οι λουτηρες χρυσα παντα υπηρχον, και ουκ
ην αργυριον λογιζομενον εν ταις ημεραις αυτου, οτι ναυς αυτωι επορευετο εις
Θαρσεις και δια χρονων τριων ηρχετο φερουσα χρυσιον πολυ και αργυριον και
λιθους τορευτους και οδοντας ελεφαντων και πιθηκους. και εδωκε Σολομων το
χρυσιον και το αργυριον εν Ἱερουσαλημ ως λιθους και τας κεδρους ως συκαμινους
εις πληθος. τας γαρτοι κεδρους εκεινας ασηπτους εφη Θεοδωρητος ειναι, καθαπερ δη
και τας κυπαρισσους και τας πευκας δυσφθαρτους και λευκοτα τας και ταις παρ' ημιν
ανομοιας υπαρχουσας. Το δε γε αριστον αυτου ην καθ' ημεραν κοροι σεμιδα λεως λʹ
και κοροι αλευρου κεκοπανισμενου ξʹ και μοσχοι εκλεκτοι ιʹ και βοες νομαδες κʹ και
προβατα ρʹ εκτος ελα φων και δορκαδων και ορνιθων εκλεκτων και σιτευτων. και ο
μεν κορος εποιει μοδια λʹ, ομου γινομενα μοδια #22βψʹ, οι δε χορηγουντες αυτα εξ
Αιγυπτου καθ' εκαστον μηνα αρχοντες ησαν ιβʹ. 198 Περι δε γε της πολλης
φρονησεως αυτου και σοφιας, ης ειληφε παρα θεου, ακουσον τι παλιν ο θεος φησι
προς αυτον· ιδου δεδωκα σοι καρδιαν φρονιμην και σοφην, ως συ ου γεγονεν
εμπροσθεν σου και μετα σε ουκ αναστησεται ομοιος σοι, και πλουτον και χρηματα
και δοξαν δωσω σοι. ως συ ουκ εγενηθη ομοιος σοι εν τοις βασιλευσιν, και μετα σε
ουκ αναστησεται. και τουτο δηλουσα η γραφη επαγει λεγουσα· και εδωκε κυριος
φρονησιν τωι Σολομων και σοφιαν πολλην σφοδρα και χυμα καρδιας ως η αμμος η
παρα την θαλασσαν, και επληθυνθη η φρονησις αυτου υπερ πασαν φρονησιν
παντων αρχαιων ανθρωπων και υπερ παντας φρονιμους Αιγυπτου. δειξαι γουν
βουλομενη την σοφιαν αυτου εικοτως εκ παραλληλου και των παλαι γεγενημενων
αριστων σοφων εμνησθη και τους Αιγυπτιους προστεθεικεν ως δοκουντας παρα
πασιν ειναι σοφωτερους τε και φρονι μους. και γαρ, ως Ἕλληνες ιστορουσιν, και
Φερεκυδης ο Συριος και Πυθαγορας ο Σαμιος και Ἀναξαγορας ο Κλαζομενιος και
Πλατων ο Ἀθηναιος προς τουτους εξεδημησαν θεολογιαν και φυσιολογιαν
ακριβεστεραν μαθησεσθαι παρ' αυτων ελπισαντες. και δη και περι του Μωυσεως
διεξιων 199 ο θειος λογος εφη οτι· επαιδευθη εν πασηι σοφιαι Αιγυπτιων. τουτους,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

φησιν, απαντας ο Σολομων απεκρυψεν ατε θεοθεν της σοφιας το δωρον δεξαμενος.
οθεν επηγαγεν· και εσο φισατο υπερ παντας ανθρωπους και ελαλησε τρισχιλιας
παρα βολας, και ησαν ωιδαι αυτου πεντακισχιλιαι, και ελαλησε περι των ξυλων απο
της κεδρου της εν τωι Λιβανωι και εως της υσσωπου της εκπορευομενης δια του
τοιχου, και ελαλησε περι των κτηνων και περι των ερπετων και περι των πετεινων
και περι των ιχθυων. την δε τουτων απω λειαν ο πολυΐστωρ Ευσεβιος ουτως εφη·
τας γαρτοι βιβλους του Σολομωντος τας περι των παραβολων και ωιδων, εν αις περι
φυτων και παντοιων ζωων φυσιολογιας χερσαιων πε τεινων τε και νηκτων και
ιαματων παθους παντος γραφει σας αυτωι, αφ' ων οι των Ἑλληνων ιατροσοφισται
σφετερι σαμενοι και τας αφορμας ειληφοτες, αφανεις εποιησεν Ἐζεκιας ο βασιλευς,
επειδη τας θεραπειας των νοσηματων ενθεν κομιζομενος ο λαος περιωρα τας ιασεις
αιτειν παρα θεωι. και μεντοι και Ἰωσηπος τουτου πολλων μεμνηται πονηματων
εγγραφως πεποιημενων, ως οτι και επωιδας κατα δαιμονων και εξορκισμους
επενοησεν, αις, φησιν, οιδα χρω μενον Ἐλεαζαρ τον Ἰουδαιον επι Ουεσπασιανου και
Τιτου δακτυλιον τιθεντα εν τηι ρινι του πασχοντος εν σφραγιδι ριζαν εχοντα, εξ ων ο
Σολομων υπεδειξεν, και οσφραινο 200 μενον το δαιμονιον ευθυς εξελκεσθαι,
σημειου υπο του Ἐλεαζαρου τιθεμενου ποτηριου μεστου υδατος η ποδονιπτη ρος, ο
και συνετριβε το δαιμονιον φευγον. Και εμεγαλυνθη Σολομων υπερ παντας τους
βασιλεις της γης πλουτωι και φρονησει, και παντες οι βασιλεις εζητουν ιδειν το
προσωπον αυτου και ακουσαι της φωνης αυτου, και παρεγενοντο φεροντες εκαστος
κατ' ενιαυτον τα δωρα αυτων, σκευη χρυσα και ιματισμον και ηδυσματα και ιππους
και ημιονους. και ησαν αυτωι χιλια τετρακοσια αρματα και ιπ ποι θηλειαι τοκαδες
χιλιαδες μʹ και ιπποι εις αρματα χιλια δες ιβʹ. και ην ηγουμενος των βασιλεων
παντων απο του ποταμου Ευφρατου εως γης αλλοφυλων και εως οριων Αι γυπτου.
και βασιλισσα Σαβα, ητις ελεγετο Σιβυλλα παρ' Ἕλλησιν, ακουσασα το ονομα αυτου
ηλθεν εις Ἱερουσαλημ πειρασαι αυτον εν αινιγμασιν, και καμηλοι αιρουσαι ηδυ
σματα πολλα τε και εξαιρετα και χρυσον πολυν και λιθους τιμιους και εν δυναμει
βαρειαι σφοδρα. και εισελθουσα προς αυτον και λαλησασα αυτωι παντα οσα ην εν τηι
καρδιαι αυτης, και παντα διαλυσας αυτηι εν συνταξει λογων και ερμηνειαι γλυκυτατηι,
προσεθετο πειρασαι αυτον και τουτο· ευοπτους γαρ παιδας αρρενας τε και θηλειας
ομοτροπωι στοληι και κουραι τηι αυτηι περικαλλωπισασα παρεστησεν αυτωι ζη 201
τουσα εκατερου γενους αυτων διακρισιν ποιησασθαι. ην γαρ και αυτη Σιβυλλα πανυ
επ' αγχινοιαι τε και σοφιαι και πολυπειριαι διαβοητος. ο δε βασιλευς νιψασθαι τουτοις
προσταξας το προσωπον την φυσιν εκατερων διεγνωκεν, των μεν αρρενων ευτονως
και ανδρικως τας οψεις καταψωχον των, των δε θηλειων απαλως και παρειμενως,
ως την βασιλισσαν καταπλαγεισαν πανυ και μεντοι και πασαν αυ του την τε
φρονησιν και τον οικον, ον ωικοδομησεν, ιδουσα και την καθεδραν και την στολην
αυτου τε και των λει τουργων αυτου και τον ιματισμον και τα βρωματα και πασαν
την καταστασιν του οικου αυτου και εξ εαυτης γενο μενη ειπεν· αληθινος ο λογος,
ον ηκουσα εν τηι γηι μου περι τουτων παντων, και ουκ επιστευον. και ιδου ουκ εστι το
ημισυ καθως απηγγελη μοι, οτι πλειονα εωρακα υπερ ων ηκουσα. μακαριαι ουν αι
γυναικες και οι παιδες σου οι παρεστηκοτες ουτοι ενωπιον σου και ακουοντες τους
λογους της φρονησεως σου. και δουσα αυτωι χρυσιου τα λαντα ρκʹ και ηδυσματα
πολλα σφοδρα και λιθους τιμιους και δη και την του οποβαλσαμου ριζαν, αφ' ου η
Παλαι στινη τουτο γεωργιον εσχεν, ως φησιν Ἰωσηπος, υπεστρεψεν εις την γην
αυτης υπερεκπληττομενη λιαν. περι ης και ο κυριος εφη· βασιλισσα νοτου ηλθεν εκ
των περατων της γης, ινα ιδηι την σοφιαν Σολομωντος. Προς ον μεντοι γε και Σιραχ
τραγικωτερον ελεγεν· Σο 202 λομων, εσοφισθης εν νεοτητι σου και ενεπλησθης ως
ποτα μος συνεσεως. γην επεκαλυψεν η σοφια σου, και ενεπλη σας εν παραβολαις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

αινιγματων. εις νησους πορρω και μακρας χωρας αφικετο σου το μνημοσυνον, και
ηγαπηθης εν τηι ειρηνηι σου, ηι κατεπαυσεν ο θεος κυκλοθεν. εν ωιδαις και παροιμιαις
και παραβολαις και ερμηνειαις εθαυμαστωθης, και συνηγαγες ως κασσιτηρον το
χρυσιον και ως μολιβδον επληθυνας αργυριον. αλλα παρενεκλινας τας λαγονας σου
γυναιξι και ενεξουσιασθης εν τωι σωματι σου. εδωκας μω μον εν τηι δοξηι σου και
εβεβηλωσας το σπερμα σου επα γαγειν οργην επι τα τεκνα σου. ου μην δε αλλα και
αυτος δι' εαυτου σαφεστατα περι της ιδιας σοφιας και του πλου του φησιν· εμοι δε
δυη ο θεος κατα γνωμην ειπειν και ενθυμηθηναι αξιως των λεγομενων, οτι αυτος ο
κυριος και της σοφιας οδηγος εστι και των σοφων διορθωτης. εν γαρ χειρι αυτου και
ημεις και οι λογοι ημων. αυτος γαρ μοι δεδωκε των οντων την γνωσιν αψευδη
ειδεναι συστασιν κοσμου και ενεργειας στοιχειων, αρχην και τελος και μεσο τητα
χρονων, τροπων αλλαγας και μεταβολας χρονων, ενιαυ των κυκλους και αστερων
θεσεις, φυσεις ζωων και θυμους θηριων, πνευματων βιας και διαλογισμους
ανθρωπων, δια φορας φυτων και δυναμεις ριζων, οσα τε εστι κρυπτα και εμφανη
εγνων. ο γαρ παντων τεχνιτης εδιδαξε με σοφιαν. και· εγω εκκλησιαστης εγενομην
βασιλευς Ἰσραηλ εν Ἱερου 203 σαλημ, και εδωκα την καρδιαν μου του εκζητησαι και
του κατασκεψασθαι εν τηι σοφιαι περι των γινομενων παντων υπο τον ουρανον. και·
ιδου εγω εμεγαλυνθην και προσε θηκα σοφιαν επι πασιν, οι εγενοντο εμπροσθεν μου
εν Ἱερουσαλημ. και καρδια μου ειδε πολλα, σοφιαν και γνω σιν, και εδωκα την
καρδιαν μου του γνωναι σοφιαν και γνωσιν, και εγνων παραβολας και επιστημην.
και· εμεγα λυνα ποιηματα μου, ωικοδομησα μοι οικους και εφυτευσα μοι αμπελωνας.
εποιησα μοι κηπους και παραδεισους και εφυτευσα εν αυτοις ξυλον παγκαρπον.
εποιησα μοι κολυμ βηθρας υδατων του ποτισαι απ' αυτων δρυμον βλαστωντα ξυλα.
εκτησαμην δουλους και παιδισκας, και οικογενεις εγενοντο μοι, και γε κτησις
βουκολιου και ποιμνιου εγενετο μοι πολλη υπερ παντας τους γενομενους εμπροσθεν
μου εν Ἱερουσαλημ. και συνηγαγον και γε αργυριον και γε χρυσιον και γε
περιουσιασμους βασιλεων και των χωρων. εποιησα μοι αιδοντας και ᾀδουσας και
εντρυφηματα υιων του ανθρω που, οινοχοους και οινοχοας. και εμεγαλυνθην και
προσε θηκα υπερ παντας τους γενομενους εμπροσθεν μου εν Ἱερουσαλημ. και γε
σοφια μου εσταθη μοι, και παν ο αν ᾔτησαν οι οφθαλμοι μου ουκ αφειλον απ'
αυτων, και ουκ απεκωλυσα την καρδιαν μου απο πασης ευφροσυνης. Και γαρ πολλης
ειρηνης και πολυολβιας αδειας τε και 204 τρυφης απηλαυσεν. αλλ' υστερον εις
πικριαν η σπαταλη και η ηδονη γεγονεν αυτωι και ακολασιας υποθεσις. οθεν φησιν·
εμισησα συμπασαν την ζωην και παντα τον μοχθον μου, οτι παντα ματαιοτης. εξ ης
προφασεως και παρατροπης ο γεν ναδας οιμοι προς την ασεβειαν εξωκειλεν. οπερ
ουν και αυτος δηλων αυθις δια του προς γυναικας ολισθου επηγαγε φασκων· ευρον
πικροτερον υπερ τον θανατον συν την γυ ναικα, ητις εστι θηρευμα και σαγηνη
καρδιας. ταυτηι τοι φησιν· και ο βασιλευς Σολομων ην φιλογυναιος, και ησαν αυτωι
αρχουσαι ψʹ και παλλακαι τʹ. και ελαβε γυναικας Μωαβιτιδας, Ἀμμανιτιδας, Συρας
και Ἰδουμαιας, Χετταιαςκαι Ἀμορραιας εκ των εθνων, ων απειπε κυριος τοις υιοις
Ἰσραηλ. και εγενετο εν καιρωι γηρως αυτου, και ουκ ην η καρδια αυτου μετα κυριου
θεου αυτου καθως η καρδια ∆αυιδ του πατρος αυτου. και εξεκλιναν αι αλλοτριαι γυ
ναικες την καρδιαν αυτου οπισω θεων αυτων. και τοτε ωικοδομησε Σολομων ναον
τωι Χαμως ειδωλωι Μωαβ και τηι Ἀσταρτηι βδελυγματι Σιδωνιων, και ουτως εποιησε
ταις αλ λοτριαις αυτου γυναιξι πασαις, αιτινες εθυμιων και εθυον τοις ειδωλοις
αυτων. και εποιησε Σολομων το πονηρον ενωπιον κυριου και ουκ επορευθη οπισω
κυριου ως ∆αυιδ ο πατηρ αυτου. και ωργισθη κυριος επι Σολομων, οτι εξεκλινε
καρδιαν αυτου απο κυριου θεου Ἰσραηλ του οφθεντος αυτωι δις και εντειλαμενου
αυτωι μη πορευεσθαι οπισω θεων ετερων το παραπαν. και ειπε κυριος προς αυτον·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

ανθ' ων ουκ εφυλαξας μου τας εντολας και τα 205 προσταγματα α ενετειλαμην σοι,
διαρρησσων διαρρηξω την βασιλειαν εκ χειρος σου και δωσω αυτην τωι δουλωι σου.
πλην εν ταις ημεραις σου τουτο ου ποιησω δια ∆αυιδ τον δουλον μου και πατερα σου
και δια Ἱερουσαλημ την πολιν μου, ην εξελεξαμην. και ηγειρε κυριος τωι Σολομων
σαταν Ἄδερ τον Ἰδουμαιον και τον Ἀδρααζαρ βασιλεα Σουβα, καιησαν τωι Ἰσραηλ
σαταν πασας τας ημερας Σολομωντος. και απεθανε Σολομων ετων ογʹ και εταφη
μετα του πατρος αυτου. εφ' ου ην Ὅμηρος και Ἡσιοδος οι σοφοι παρ' Ἕλλησιν.
Ἐντευθεν τοινυν, Θεοδωρητος φησιν, εδιδαχθημεν οσον ονινησιν η των προγονων
ευσεβεια. ανεχεται γαρ και πο νηρων ο φιλανθρωπος κυριος της των κατοιχομενων
αρετης μεμνημενος. πλην ουν εδρεψατο μερικως και τους της ασεβειας καρπους
ενδικως παρα της θειας δικης. εως μεν γαρ της ανωθεν απηλαυε προμηθειας, εν
ειρηνηι και γαληνηι διηγε παντας εχων υποκειμενους, και δασμον κομιζοντας οτι
μαλιστα. επειδη δε ταυτης εγυμνωθη, τοις δυσμενεσιν ευ επιχειρητος γεγονεν.
αληθως οντως φοβερον το εμπεσειν εις χειρας θεου ζωντος. ωσπερ γαρ ο ελεος
αρρητος, ουτω η κολασις ανυποστατος. οτι δε τοις ειδωλοις ελατρευσε καταλειψας
τον οντως οντα θεον του πατρος αυτου ∆αυιδ, ευδηλον εξ ων και Ἀχιας ο προφητης
εφη προς τον Ἱερο 206 βοαμ ουτως· ταδε λεγει κυριος. ιδου εγω ρησσω την βασι
λειαν εκ χειρος Σολομωντος και δωσω σοι τα δεκα σκηπτρα, και δυο σκηπτρα δωσω
αυτωι δια ∆αυιδ τον δουλον μου και Ἱερουσαλημ την πολιν μου, ην εξελεξαμην
εμαυτωι εκ πασων φυλων Ἰσραηλ, ανθ' ων εγκατελιπε με και εδουλευσε τηι Ἀσταρτηι
βδελυγματι Σιδωνιων και τωι Χαμως ειδωλωι Μωαβ και τωι Μελχομ προσοχθισματι
υιων Ἀμμων. η μεν ουν Ἀσταρτη εστιν η παρ' Ἕλλησιν Ἀφροδιτη λεγομενη, εκτου
αστρου την επωνυμιαν πεποιηκοτες· αυτης γαρ ειναι τον εωσφορον μυθολογουσιν. ο
δε Χαμως θεος ην Τυριων. το δε· Μελχομ προσοχθισματι, ειδωλον ην και τουτο.
προσ οχθισματα γαρ και βδελυγματα τα ειδωλα προσαγορευειν ειω θεν η γραφη,
οπερ δηλοι το μισος και το αποβλητον. Θαυμασειε δ' αν τις μαλα εικοτως, ωσπερ επι
του θειοτατου Μωυσεως, ουτω και επι τουδε του σοφωτατου Σολομωντος, πως
εκατερος αυτων τοσαυτης παλαι θειας δοξης και προμηθειας αξιωθεις υστερον ο μεν
εις αγανα κτησιν και λυπην τον θεον κινησας της επαγγελιας εξεπε σεν, ο δε εις
οργην και θυμον αυτον διεγειρας τους τε προειργασμενους αριστους πονους αρδην
εζημιωται και την ψυχην προσαπωλεσεν. που γαρ η τοιαυτη προς θεον οι κειωσις
και παρρησια και οι τοσουτοι και τηλικουτοι πονοι και κοποι και αγωνες του
θεσπεσιου Μωυσεως; οιτινες δια την επι του υδατος της αντιλογιας αμαρτιαν
παροραθεντες, 207 την εις την γην της επαγγελιας εισοδον αθροως ο δικαιος και
ασυγχωρητως απεστερηται, καθως και προσθεν ειρηται. που δε και η προς τον
Σολομωντα θεια φιλοστοργια και η τοσαυτη χαρις τε και σοφια; και τις η ωφελεια
της πολλης εκεινης φρονησεως και συνεσεως και η προλαβουσα τοιαυτη
νηφαλεωτατη εννοια και θεολογια και φυσιολογια εσχατον εκ γυναικομανιας εις
ειδωλομανιαν εκπεπτωκοτος, ως σαφως δεδηλωται; τωι οντι γαρ ουδεν οφελος
εναρξαμενον πνευματι και σαρκι επιτελεσαι. διο προασφαλιζομενος ημας Ἰωαννης
φησιν· βλεπετε εαυτους, ινα μη απολεσητε α ειργασασθε, αλλα μισθον πληρη
απολαβητε. ου γαρ ο καλως αρχομενος και κακως μετερχομενος ουτος μακαριος και
τελειος, αλλ' ο κα λως αποθεμενος τον βιον και θεαρεστως διαπερανας. επει περ ο
υπομεινας εις τελος ουτος σωθησεται. καντευθεν, ως εοικεν, εικοτως διδασκομεθα
μη μακαριζειν κυριως αν θρωπον προ τελευτης αυτου δια το αδηλον της εκβασεως
και συμπληρωσεως. τους γαρ εκκλινοντας εις τας στραγγα λιας απαξει κυριος μετα
των εργαζομενων την ανομιαν. πολλοι γαρ ευδρομουντες εναρετοι και επι μεγιστοις
κατορ θωμασι θαυμαζομενοι προσκοψαντες εξαπινα πεπτωκασι πτω μα δεινον και
εξαισιον. 208 Ἀφ' ων εστι και ο μοναχος εκεινος, προς ον ο μεγας Βασιλειος εγραψε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

λεγων· οιμοι τι γραψω η τι λογισομαι εν τριοδωι απειλημμενος; εαν γαρ ελθω εις
μνημην της προτε ρας σου ματαιας αναστροφης, οτε σε περιερρει ο πλουτος και το
χαμερπες δοξαριον, φριττω· ηνικα ειπετο σοι κολα κων πληθος και τρυφης
απολαυσις προσκαιρος. ηνικα εγυμναζου προς μεταβολην σεμνου τροπου
σκυβαλιζων μεν σου την περιουσιαν οικου τε θεραπειαν και συνοικου ομι λιαν
απαρνουμενος, ολος δε μεταρσιος ωσπερ ξενος και αλητης αγρους και πολεις
αμειβων κατεδραμες επι τα Ἱερο σολυμα, ενθα σοι και αυτος συνδιατριβων
εμακαριζον των αθλητικων πονων, οτε εβδοματικοις κυκλοις νηστις διατελων θεωι
προσεφιλοσοφεις ομου και τας των ανθρωπων απο φευγων συντυχιας, ησυχιαν δε
και μονοτροπιαν εφαρμοσας εαυτωι τους πολιτικους θορυβους εξεκλινας, σακκωι δε
τραχει το σωμα σου διανυττων και ζωνηι σκληραι την οσφυν περι σφιγγων
καρτερικως τα οστα σου διεθλιβες λαγονας τε ταις ενδειαις κοιλαινων μεχρι των
νωτιαιων μερων υπεχαυνω σας, και φασκιας μεν απαλης την χρησιν απηρνησω,
ενδοθεν δε τας λαπαρας σικυας δικην υφελκυσας τοις νεφριτικοις χωριοις εβιαζου
προσκολλασθαι, ολην δε την της σαρκος πιμελην εκκενωσας τους των υπογαστριων
οχετους γενναιως εξηρανας γαστερα τε αυτην ταις ασιτιαις συμπτυξας τα πλευριτικα
μερη ωσπερ τινα στεγης εξοχην τοις του ομφα λου μερεσιν επεσκιαζες και
συνεσταλμενωι ολωι τωι σωματι 209 τας νυκτερινας ωρας ανθομολογουμενος τωι θεωι
τοις των δακρυων οχετοις εμβροχον την γενειαδα καθωμαλιζες. και τι με δει
καταλεγειν εκαστα; μνησθητι οσα αγιων στοματα φιληματι κατησπασω, οσα ιερα
σωματα περιεπτυξω, οσοι σου τας χειρας ως αχραντους περιεθαλπον, οσοι δουλοι
θεου τοις γονασι σου περιεπλεκοντο. και τι τουτων το τελος; μοιχικης φημης
διαβολη βελους οξυτερον διιπτα μενη τιτρωσκει ημων τας ακοας και την καρδιαν.
που μοι τα διηγηματα των σων πονων; οιχεται. κατηισχυνας το της αγνειας καυχημα,
εμωμησω της σωφροσυνης το επαγγελμα. εγενομεθα εχθρων μεν τραγωιδια, φιλων
δε θρηνωιδια. διε τεμες φρονημα μοναχων, τους ακριβεστερους εις φοβον και
δειλιαν ηγαγες θαυμαζοντας ετι του διαβολου την δυναμιν, τους αδιαφορους εις
ακολασιας ζηλον μετεθηκας. ελυσας οσον επι σοι το του Χριστου καυχημα, θαρσειτε,
λεγοντος, εγω νενικηκα τον κοσμον και τον τουτου αρχοντα. εκερα σας τηι πατριδι
κρατηρα δυσθυμιας. οντως εις εργον ηγα γες την παροιμιαν· ως ελαφος τοξευθεις εις
το ηπαρ. Ὅθεν αλλαχου κοινην παραινεσιν ποιουμενος παλιν φησιν· δει ουν ημας
πολυν και ποικιλον τον ουρανιον πλουτον συναγαγειν, ει μη μελλοιμεν
καταισχυνεσθαι εν τηι επιδειξει των εργων οι λαβοντες το ταλαντον μηδε ακουειν·
δουλε πονηρε και οκνηρε, ενθεμενους δε τα αγωγιμα ασφα λως πειρασθαι την ζωην
ταυτην διαπεραν. πολλοι γαρ πολλα συναθροισαντες εκ νεοτητος περι τα μεσα του
βιου γενομενοι επανασταντων αυτοις πειρασμων εκ των πνευμα των της πονηριας
ουκ ηνεγκαν του χειμωνος το βαρος δια 210 το την πανουργιαν και την κυβερνησιν
αυτοις μη παρειναι. διο και παντων εκεινων την ζημιαν υπηνεγκαν. οθεν οι μεν περι
την πιστιν εναυαγησαν, αλλοι δε σωφροσυνην, ην συνηγαγον εκ νεοτητος, ωσπερ
καταιγιδος τινος της πονη ρας ηδονης επιδραμουσης απωλεσαν. ελεεινοτατον
θεαμα. μετα νηστειαν, μετα σκληραγωγιαν, μετα προσευχην εκτενη, μετα δακρυον
δαψιλες, μετα εγκρατειαν ετων κʹ που η λʹ δι' απροσεξιαν ψυχης και αμελειαν
γυμνον απαντων απο δειχθηναι και παραπλησιον γενεσθαι τον τηι εργασιαι των
εντολων ευθηνουμενον εμπορωι τινι μεγαλοπλουτωι, ος τωι πληθει των αγωγιμων
επαγαλλομενος, εξ ουριας αυτωι της νηος φερομενης, τα φοβερα πελαγη διαδραμων
προς τοις λιμεσιν αυτοις διαρραγεντος του πλοιου παντων αθροως ερημος
ανεδειχθη. εαν γαρ και ουτος τα μυριοις πονοις και ιδρωσι κτηθεντα μιαι προσβοληι
δαιμονος απολεσηι καθαπερ τινι αγριαι λαιλαπι τηι αμαρτιαι βυθισθεις, πρεπουσα
φωνη τωι πασαν ομου την αρετην ναυαγησαντι· ηλθον εις τα βαθη της θαλασσης, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

καταιγις κατεποντισε με. Ὡσαυτως και ο Χρυσοστομος φησιν· και γαρ οταν ο
διαβολος ιδηι πολλα συνειληχοτας κατορθωματα οιον νηστειαν, ευχην,
ελεημοσυνην, παρθενιαν, την αλλην απασαν αρετην, οταν ιδηι γεμον το πλοιον
ημων των πολυτελων της ευσε βειας αριστευματων, τοτε προσβαλλει παντοθεν
διορυττων και επιβουλευων τον θησαυρον, ωστε παρ' αυτα του λιμενος τα στοματα
καταδυσαι το σκαφος, και γυμνους και ερημους 211 αποφηναι μηδε ραιδιως
αναστηναι δυναμενους. και γαρ μετα τοιαυτην πτωσιν δυσανακλητος η αναστασις
γινεται· καταφρονων λοιπον ως εις κακων ελθων βαθος. και τωι μεν εν αρχηι πεσοντι
συγγινωσκομεν απαντες δια την α πειριαν, τον δε μετα πολλους διαυλους
υποσκελισθεντα ουκ αν τις ραιδιως αξιωσειε συγγνωμης, ως εξ αμελειας τε και
ραιθυμιας καταβληθεντα. και ου τουτο μονον εστι το δει νον, αλλ' οτι και πολλων
σκανδαλισθεντων και ραιθυμοτε ρων πολλακις γενομενων, αυτος υπευθυνος γινεται
και αναπολογητος. ταυτ' ουν ειδοτες εις το τελος μη διαφθει ρωμεν, ως παραγγελλει
∆αυιδ φασκων· εις το τελος μη διαφθειρηις. Ἐν γαρ τωι αποστρεψαι, φησιν, δικαιον
εκ της δικαιο συνης αυτου και ποιησαι αδικιαν πασαι αι δικαιοσυναι αυτου ας
εποιησεν ου μη μνησθωσιν· εν τηι αμαρτιαι αυτου αποθανειται. και· δικαιοσυνη
δικαιου ου μη εξεληται αυ τον εν ηι αν ημεραι πλανηθηι. οπερ ουν ειδως ο αποστολος
ελεγεν· και εαν αθληι τις, ου στεφανουται, εαν μη νομι μως αθλησηι. διο την
αρχομενην σπουδην τε και προθυ μιαν εν φοβωι θεου και πιστει μεχρι θανατου δει
καθαπερ και την υπομονην επιδεικνυσθαι, ινα μη το παν εις το τελος απολεσωμεν.
μηδεις ουν εναρετος νυσταζετω δια το αδηλον της μεταβολης. τι γαρ του ∆αυιδ
υψηλοτερον; αλλα μικρον απονυσταξας επεσεν. τι δε του Σολομωντος
μακαριωτερον; αλλ' εν τωι γηρει και τωι τελει πεσων απω λετο. τι του Ἰουδα
περιφανεστερον; αλλα προδοτης γενο μενος απηγξατο. τι του Πετρου ζηλωτοτερον;
αλλ' εξαπινα πεπτωκε πτωμα εξαισιον. ποσας τοιαυτας μεταβολας εστιν 212 ιδειν
παλαι γεγενημενας και νυν γινομενας καθ' εκαστην ημεραν. και δια τουτο, φησιν,
ανω και κατω προδιαμαρ τυρεται και προασφαλιζει και διεγειρει προς νηψιν και
εγρηγορσιν η θεια γραφη λεγουσα· ο δοκων εσταναι βλεπε τω μη πεσηι. [δʹ. Περι
Ῥοβοαμ.] Μετα δε Σολομωντα εβασιλευσε Ῥοβοαμ ο εκ τοσουτων γυναικων υιος
αυτου ετη ιζʹ, εφ' ου και διηιρεθη η βασι λεια εις δυο. καταλειψας γαρ την βουλην
των πρεσβυτερων και κατα την συμβουλην των συνεκτραφεντων και παρεστη
κοτων αυτωι παιδαριων λαλησας τωι λαωι σκληρα, απεστη ο Ἰσραηλ απ' αυτου και
απηλθεν. και αι μεν δυο φυλαι Ἰουδα και Βενιαμιν εμειναν μετ' αυτου εν
Ἱερουσαλημ, αι δε αλλαι δεκα απηλθον εν Σαμαρειαι και εβασιλευσαν επ' αυτων
Ἱεροβοαμ τον δουλον Σολομωντος. καντευθεν αι μεν δυο φυλαι προσηγορευθησαν
Ἰουδα δια την μεγαλην και βασιλικην φυλην Ἰουδα, αι δε λοιπαι δεκα Ἰσραηλ και
Ἐφραιμ δια τε το πληθος και δια το τον Ἱεροβοαμ εκ της φυλης Ἐφραιμ τυγχανειν
υιου Ἰωσηφ. και εποιησε Ῥοβοαμυιος Σολομωντος το πονηρον ενωπιον κυριου ως ο
πατηρ αυτου και απεθανεν εν ταις αμαρτιαις αυτου. εφ' ου Σουσακιμ ο Αιγυπτου
βασιλευς την Ἱερουσαλημ ελων αφειλατο τα εν τωι ναωι και εν τοις βασιλειοις
χρηματα και τα χρυσα δορατα και τους χρυσους θυρεους, ανθ' ων εγενοντο χαλκοι.
213 [εʹ. Περι Ἀβια.] Μετα δε Ῥοβοαμ εβασιλευσεν Ἀβια υιος αυτου και εποιησε το
πονηρον ενωπιον κυριου και απεθανε βασιλευ σας ετη ϛʹ. ος πολεμησας Ἱεροβοαμ
και τας δεκα φυλας του Ἰσραηλ ανειλεν εξ αυτων ανδρας δυνατους εν ημεραι μιαι
κατα θειαν οργην χιλιαδας φʹ. [ϛʹ. Περι Ἀσσα.] Μετα δε Ἀβια εβασιλευσεν Ἀσσα υιος
αυτου και εποιησε το ευθες ενωπιον κυριου προτερον, ειτα μικρον απο της ευσεβειας
ραιθυμησας ηρρωστησε τους ποδας και τοις ιατροις χρησαμενος τωι θεωι μη προσεχων
ουτως απεθανε βασιλευσας ετη ιϛʹ. [ζʹ. Περι Ἰωσαφατ.] Μετα δε Ἀσσαν εβασιλευσεν
Ἰωσαφατ υιος αυτου και εποιησε το ευθες ενωπιον κυριου και ετελευτησε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

βασιλευσας ετη κεʹ. ος δια την προς τον Ἀχααβ φιλοστοργιαν τε και αγχιστειαν εφη
προς αυτον ο προφητης Ἰηου ο του Ἀνανη· βασιλευ Ἰωσαφατ, ει αμαρτωλωι συ
βοηθεις η μισουμενωι υπο κυριου φιλιαζεις; δια τουτο εγενετο επι σε οργη κυριου, ει
μη λογοι αγαθοι ευρεθησαν εν σοι· και οτι εξηρας τα αλση απο της γης Ἰουδα και
κατηυθυνας την καρδιαν σου 214 εκζητησαι τον κυριον, και ευρεθη η καρδια σου
τελεια προς κυριον, δια τουτο εφεισατο σου κυριος, πλην οτι διεκοπη τα εργα σου
και συνετριβησαν τα πλοια σου. καν τευθεν ουν διδασκομεθα, ως ελαττοι τας επι
τοις αμαρτη μασι τιμωριας τα προγεγενημενα κατορθωματα. ο γαρ δι καιος κριτης
ταυτα εκεινοις αντιμετρων ουτως εκφερει την ψηφον. προσηκει τοινυν ταυτα
μεμαθηκοτας φευγειν των θεοστυγων και την φιλιαν και την συγγενειαν. ουδεμια
γαρ κοινωνια φωτι προς σκοτος ουτε μην αρετηι και κακιαι, και ουτε κλεπτηι δει
συντρεχειν ουτε μετα μοιχου την μεριδα τιθεσθαι. διο φησιν· ουχι τους μισουντας σε,
κυριε, εμι σησα και επι τους εχθρους σου εξετηκομην; τελειον μισος εμισουν αυτους,
εις εχθρους εγενοντο μοι. και· παρανο μους εμισησα, και ουκ εκολληθη μοι καρδια
σκαμβη. και μεντοι γε και οτι πταιοντες ως ανθρωποι οι του θεου δου λοι
φιλανθρωπιας αξιουνται πολλακις δια τας προειργασμε νας αρετας, εις δε τα
κτηματα και υπαρχοντα αυτων η θεια δικη ανταποδιδωσιν υπερ των πταισματων
αυτων λε ληθοτως, ου μην δε αλλα και ετερων αμαρτωλων συνοντων δικαιοις
τουτο δια την του δικαιου δικαιοσυνην ο φιλα γαθος κυριος ποιειν ειωθεν, οπερ ηδη
επι Ἰωσαφατ και Παυλου σαφως εδηλωσε δια της των πλοιων συντριβης τε 215 και
απωλειας. οθεν ουν προς τους εν τωι πλοιωι χειμαζομε νους μετ' αυτου Παυλος
φησιν· εδει μεν ουν, ω ανδρες, πειθαρχησαντας μοι μη αναγεσθαι απο της Κρητης
κερδη σαι τε την υβριν ταυτην και την ζημιαν. και τα νυν παραινω υμιν ευθυμειν·
αποβολη γαρ ψυχης ουδεμια εσται εξ υμων πλην του πλοιου. [ηʹ. Περι Ἰωραμ.] Μετα
δε Ἰωσαφατ εβασιλευσεν Ἰωραμ υιος αυτου και εποιησε το πονηρον ενωπιον κυριου,
προς δε και τους εξ αδελφους αυτου αποκτεινας απεθανε δυσεντερικως βασιλευ σας
ετη ηʹ. [θʹ. Περι Ὀχοζιου.] Μετα δε Ἰωραμ εβασιλευσεν Ὀχοζιας υιος αυτου και
εποιησε το πονηρον ενωπιον κυριου, και ανειλεν αυτον Ἰηου βασιλευσαντα ετος αʹ.
[ιʹ. Περι Γοθολιας.] Μετα δε Ὀχοζιαν εβασιλευσε Γοθολια μητηρ αυτου και
αποκτεινασα παντας τους υιους Ὀχοζιου παρεκτος ενος νη πιου διασωθεντος
παραδοξως υπο της γυναικος Ἰωδαε του ιερεως, αιφνιδιον το κεκρυμμενον παιδιον
Ἰωας αναγορευεται βασιλευς υπο Ἰωδαε του ιερεως και του λαου παντος υπαρ χων
ετων ζʹ. και ο μεν λαος απας ευφρανθη και η πολις 216 ησυχασεν, την δε Γοθολιαν
απεκτειναν εν οικωι του βασι λεως βασιλευσασαν ετη ϛʹ. [ιαʹ. Περι Ἰωας.] Μετα δε
Γοθολιαν εβασιλευσεν Ἰωας υιος Ὀχοζιου επταετης και εποιησε το ευθες ενωπιον
κυριου προτερον. ειτα παρατραπεις εσφαγη εν τωι οικωι αυτου βασιλευσας ετη μʹ. εως
μεν γαρ ην φωτιζομενος υπο Ἰωδαε του ιερεως του και βιωσαντος δια την πολλην
ευσεβειαν αυτου ετη ρλʹ κα λως επολιτευετο. μετα δε την τελευτην του θειου ιερεως
προς ασεβειαν αποκλινας απεκτεινε Ζαχαριαν τον προφητην και υιον του
διδασκαλου αυτου. φησι γαρ· και πνευμα κυριου ενεδυσε Ζαχαριαν τον του Ἰωδαε
του ιερεως και ανεστη κατα προσωπον του λαου και ειπεν· ταδε λεγει κυ ριος· ινα τι
παραπορευεσθε τας εντολας κυριου; και ουκ ευοδωθησεσθε, οτι εγκατελειπατε τον
κυριον, και εγκατα λειψει υμας. και επεθεντο αυτωι και ελιθοβολησαν αυτον δι'
εντολης Ἰωας του βασιλεως εν αυληι οικου κυριου. και ουκ εμνησθη Ἰωας του
ελεους ου εποιησεν Ἰωδαε ο πατηρ μετ' αυτου, αλλ' εθανατωσε τον υιον αυτου. και
ως απε θνησκεν ειπεν· ιδοι κυριος και κρινατω. και μετα ταυτα επεθεντο αυτωι οι
παιδες αυτου εν αιμασιν υιου Ἰωδαε του ιερεως και εθανατωσαν αυτον εν τωι οικωι
αυτου. εφ' ου Σιβυλλα η Κυμαια εγνωριζετο. Και ανθρωπος τις εν τωι Ἰσραηλ
πλουσιος τε και ανε 217 λεημων ελθων προς τινα των διδασκαλων και αναπτυξας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

την σοφιαν Σολομωντος ευρεν ευθυς· ο ελεων πτωχον θεωι δανειζει. και εις εαυτον
γενομενος και κατανυγεις απελθων πεπρακε παντα και διενειμε πτωχοις μηδεν
εαυτωι καταλειψας πλην νομισματων δυο. και πτωχευσας πανυ και υπο μηδε νος εκ
θειας δοκιμασιας ελεουμενος υστερον εν εαυτωι λεγει μικροψυχησας· απελευσομαι
εις Ἱερουσαλημ και διακρινου μαι τωι θεωι μου, οτι επλανησε με διασκορπισαι τα
υπαρχον τα μου. πορευομενου δε αυτου ειδεν ανδρας δυο μαχομε νους προς
αλληλους ευροντας λιθον τιμιον, και φησι προς αυτους· ινα τι, αδελφοι, μαχεσθε;
δοτε μοι αυτον και λαβετε νομισματα δυο. των δε μετα χαρας τουτον παρασχοντων
(ου γαρ ᾔδεσαν του λιθου το υπερτιμον), απηλθεν εις Ἱε ρουσαλημ τον λιθον
επιφερομενος, και δειξας αυτον χρυσο χοωι παραχρημα τον λιθον εκεινος ιδων
αναστας προσεκυ νησε και εκθαμβος γενομενος επυνθανετο· που τον πολυ τιμον και
θειον λιθον τουτον ευρες; ιδου γαρ ετη τρια σημερον Ἱερουσαλημ δονειται και
ακαταστατει δια τον περι βοητον λιθον τουτον. αλλ' απελθων δος αυτον τωι αρχιερει
και σφοδρα πλουτησεις. του δε απερχομενου, αγγελος κυ ριου ειπε προς τον
αρχιερεα· νυν ελευσεται ανθρωπος προς σε τον απολεσθεντα πολυθρυλλητον λιθον
εκ της διπλοΐδος Ἀαρων του αρχιερεως εχων. λαβων αυτον δος τωι ενεγκαντι αυτον
χρυσιον πολυ και αργυριον, αμα δε και ραπισας αυ τον μετριως ειπε· μη δισταζε εν
τηι καρδιαι σου μηδε απιστει 218 τωι θεωι δια της γραφης λεγοντι· ο ελεων πτωχον
θεωι δα νειζει. ιδου γαρ εν τωι νυν αιωνι εξεπληρωσα σοι πολυ πλασιονα υπερ ων
εδανεισας μοι. και ει πιστευεις ληψηι και εν τωι μελλοντι πλουτον ανυπερβλητον. και
ο μεν αρ χιερευς τα διατεταγμενα παντα πεποιηκε προς τον ανθρωπον και
λελαληκεν, ο δε ακουσας και εντρομος γενομενος παντα εασας εν τωι ναωι εξηλθεν
ευχαριστων και πιστευων κυριωι και τα εν τηι θειαι γραφηι παντα διηγορευμενα. [ιβʹ.
Περι Ἀμεσιου.] Μετα δε Ἰωας εβασιλευσεν Ἀμεσιας υιος αυτου και εποιησε το ευθες
ενωπιον κυριου και επαταξε μεν τους φονευσαντας τον πατερα αυτου, τους δε υιους
αυτων ουκ εθανατωσε δια το γεγραφθαι· ουκ αποθανουνται πατερες υπερ υιων ουτε
υιοι υπερ πατερων, αλλ' εκαστος εν ταις αμαρτιαις αυτου αποθανειται. και εσφαγη
εν τωι πολεμωι βασιλευσας ετη κθʹ. ∆ιο δη φησιν ο θειος λογος εν ταις αποστολικαις
δια ταξεσιν· εκαστος περι εαυτου απολογησεται, και ου μη συναπολεσηι ο θεος τον
δικαιον μετα αδικου, επει γαρ παρ' αυτωι το αναμαρτητον ατιμωρητον. ουτε γαρ τον
Νωε κατε κλυσεν, ουτε τον Λωτ κατεφλεξεν, ουτε μην την Ῥααβ συν 219 απωλεσεν.
ει δε βουλεσθε γνωναι και τα εφ' ημων γενο μενα ουκ αποκρυψομεν. Ἰουδας συν
ημιν ων ελαβε τον κληρον της διακονιας, ον και ημεις ελαβομεν, και Σιμων ο μαγος
την εν Χριστωι σφραγιδα. αλλ' εκατερος αυτων αναδειχθεις φαυλος, ο μεν απηγξατο,
ο δε παρα φυσιν ιπταμενος συνετριβη. και εν τηι κιβωτωι Νωε και οι υιοι αυτου
υπηρχον, αλλα πονηρος ο Χαμ ευρεθεις μονος την τιμωριαν εδεξατο. ει δε και
πατερες υπερ παιδων ου τιμω ρουνται, ουτε υιοι υπερ πατερων, δηλον ως ουτε
γυναικες υπερ ανδρων, ουτε οικεται υπερ δεσποτων, ουτε συγγενεις υπερ συγγενων,
ουτε φιλοι υπερ φιλων, ουτε δικαιοι υπερ αδικων, αλλ' εκαστος υπερ του ιδιου
εργου τον λογον απαι τηθησεται. ουτε γαρ Νωε υπερ του κοσμου και συν τωι κοσμωι
κατεκλυσθη, ουτε Λωτ υπερ Σοδομων επυρποληθη, ουτε Ῥααβ υπερ Ἱεριχουντιων
εσφαγη, ουτε ο Ἰσραηλ υπερ Αιγυπτιων κατεποντισθη· ου γαρ η συνοικησις
καταδικαζει, αλλ' η της γνωμης ομονοια. ου τοινυν ετερος υπερ ετερου αποθανειται,
αλλα σειραις των εαυτου αμαρτιων εκαστος σφιγγεται. και· ιδου ανθρωπος και το
εργον αυτου προ προσωπου αυτου. και· δικαιοσυνη δικαιου επ' αυτον εσται και
ανομια ανομου επ' αυτον εσται. και· εκαστον κατα την οδον υμων κρινω υμας, οικος
Ἰσραηλ, λεγει κυριος. και· τι υμεις λεγετε την παραβολην ταυτην· οι πατερες εφαγον
ομφακας και οι οδοντες των τεκνων εμωδιασαν; 220 ζω εγω, λεγει Ἀδωναι κυριος, ει
εστιν εν υμιν ετι λεγομενη η παραβολη αυτη εν Ἰσραηλ, οτι πασαι αι ψυχαι εμαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

εισιν. ον τροπον η ψυχη του πατρος, ουτως η ψυχη του υιου εμη εστιν. η ψυχη η
αμαρτανουσα αυτη και αποθανειται. [ιγʹ. Περι Ὀζιου.] Μετα δε Ἀμεσιαν εβασιλευσεν
Ὀζιας ο και Ἀζαριαςυιος αυτου και εποιησε το ευθες ενωπιον κυριου. και
ευοδουμενος επηρθη και ηθελησε θυμιασαι τωι θεωι αυτος δι' εαυτου, οπερ μονοις
εξεστι τοις ιερευσιν· και δη θυ μιασας εν τωι ναωι ευθυς ελεπρωθη και ουτως
ετελευτησε βασιλευσας ετη νβʹ. Περι ου και ο Χρυσοστομος φησιν· ο ουν Ὀζιας,
ηνικα ισχυσεν, ουκ ηνεγκε της δυναστειας το μεγεθος, αλλ' ωσπερ εξ αδηφαγιας μεν
γινεται φλεγμονη, εκ δε φλεγμονης τικτε ται πυρετος, ειτα θανατος εκειθεν
πολλακις, ουτω κανταυθα απο της των πραγματων υπερβολης απονοια γεγονεν.
οπερ γαρ επι των σωματων φλεγμονη, τουτο και επι της ψυχης απονοια. ειτα εξ
απονοιας επιθυμια των ου προσηκοντων επακολουθειν ειωθεν. ουτως ουν λοιπον
υψωθη η καρδια αυτου, και ουκ εμεινεν ενδον η απονοια ουδε απεσβεσθη, αλλ'
εξωκειλε και προς εργον ελθουσα πονηρον πασαν αυ του την αρετην διεφθειρεν.
φησι γαρ· και ως κατισχυσεν, υψωθη η καρδια αυτου του καταφθειραι, και ηδικησεν
εν 221 κυριωι θεωι αυτου, και εισελθων εις τον ναον κυριου θυ μιασαι επι το
θυσιαστηριον του θυμιαματος, εισηλθεν οπισω αυτου Ζαχαριας ο αρχιερευς και μετ'
αυτου ιερεις κυριου πʹ λεγοντες· ου σοι εστιν, Ὀζια, θυμιασαι τωι θεωι, αλλα τοις
ιερευσιν, τοις υιοις Ἀαρων τοις ηγιασμενοις θυμιασαι. εξελθε ουν απο του
αγιασματος, οτι απεστης απο κυριου, και ουκ εσται σοι τουτο εις δοξαν παρα κυριου
θεου Ἰσ ραηλ. και εν τωι θυμωθηναι αυτον προς τους ιερεις, και το θυμιατηριον εν τηι
χειρι αυτου, εξανετειλεν η λεπρα εν τωι μετωπωι αυτου εναντιον των ιερεων εν οικωι
κυριου. και κατεσπασαν αυτον εκειθεν. και γαρ αυτος εσπευσεν εξελθειν, οτι
ηλεγξεν αυτον ο κυριος. και ην λεπρος καθη μενος εν τωι οικωι αυτου μεχρι τελευτης
αυτου, οτι απεσχισθη απο οικου κυριου. εφ' ου σεισμος γενομενος μεγας εκεισε, και
διαρραγεντος ορους μεγιστου, κατεκυλισθη προς την πεδιαδα σταδιους μʹ. [ιδʹ. Περι
Ἰωαθαν.] Μετα δε Ὀζιαν εβασιλευσεν Ἰωαθαν υιος αυτου και εποιησε το ευθες
ενωπιον κυριου και ετελευτησε βασιλευσας ετη ιϛʹ. [ιεʹ. Περι Ἄχαζ.] Μετα δε Ἰωαθαν
εβασιλευσεν Ἄχαζ υιος αυτου και εποιησε το πονηρον ενωπιον κυριου και απεθανε
βασιλευσας ετη ιϛʹ. ον και πολεμησας Φακεε βασιλευς Ἰσραηλ ανειλεν ανδρας μεν
αυτου δυνατους εν ημεραι μιαι χιλιαδας ρʹ, γυ ναικας δε και παιδια ηιχμαλωτευσε
χιλιαδας τʹ. 222 [ιϛʹ. Περι Ἐζεκιου.] Μετα δε Ἄχαζ εβασιλευσεν Ἐζεκιας υιος αυτου
και εποιησε το ευθες ενωπιον κυριου και ετελευτησε βασιλευσας ετη κθʹ. εφ' ου ην ο
Μωσαικος χαλκους οφις, ετι γαρ αυτον Ἰουδαιοι μετα των αλλων βδελυγματων
εθυμιων, και ηφανισεν αυτον Ἐζεκιας, ωσπερ δη και τας βιβλους του Σολομωντος
τας περι των παραβολων και ωιδων, εν αις περι φυτων και παντοιων ζωων
φυσιολογιας, ως ειρηται. εφ' ων χρονων και Ῥωμος και Ῥημος εβασιλευον εν
Ῥωμηι,και Σιβυλλα η Ἐρυθραια εγνωριζετο. και Σαλμανασαρ ο των Ἀσσυριων
βασιλευς παραλαβων την εν Σαμαρειαι βασι λειαν Ἰσραηλ τας υπ' αυτην δεκα φυλας
ηιχμαλωτευσεν. κατα δε Ἐζεκιου ανεβη Σεναχειριμ ο διαδοχος Σαλμανασαρ και
πλειστα μεγαλορημονησας κατα του κυριου και κατα του λαου αυτου, παρεκληθη ο
διασκεδαζων βουλας εθνων και αθετων λογισμους λαων και βουλας αρχοντων και
φρονι μους αποστρεφων εις τα οπισω και την βουλην αυτων μωραινων, και
αποστειλας αγγελον ανειλεν εκ της παρεμβο λης των Ἀσσυριων χιλιαδας ρπεʹ. και
ουτω μετ' αισχυνης και λυπης ο Σεναχειριμ αναζευξας εις Νινευη δεινως ανηι ρει
τους αιχμαλωτισθεντας υπο Σαλμανασαρ απο Σαμαρειας του Ἰσραηλ. ον αυτικα θεια
δικη μετελθουσα, και υπο 223 των ιδιων τεκνων αναιρεθεντος, επαυθη της
αιχμαλωσιας η αδικος σφαγη δια της ενδικου αναιρεσεως. Ἐξ ης αιχμαλωσιας
υπηρχε τις ελεημων ανθρωπος και θεοσεβης τουνομα Τωβιτ και πολλην εχων
σπουδην εις το θαπτειν τους αποθνησκοντας των Ἰουδαιων. περι ων δια βληθεις τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

βασιλει και φυγων εκοιμηθη εξω του τειχους. και ως ειωθε πολλακις γινεσθαι,
κοιμωμενος και τους οφθαλμους ανεωιγμενους εχων, και στρουθιων αφοδευσαντων
εις τους οφθαλμους αυτου, λευκωματα πεποιηκεν. ην δε και εν Ἐκβατανοις κορη,
συγγενις αυτου, ητις ανδρας επτα λαβουσα, και παντων αυτων υπο δαιμονος
αναιρουμενων προ του γνωναι ταυτην, ηυξατο, και απεστειλεν αυτηι βοηθον ο θεος
τον αγγελον Ῥαφαηλ. ο ουν Τωβιτ παραγγειλας τωι υιωι αυτου Τωβιαι μη λαβειν
αλλαχοθεν γυναικα, ει μη εκ της φυλης και του γενους αυτου κατα τον νομον,
διδωσιν αυτωι χειρογραφον περι ταλαντων ιʹ χρυσιου, α και παρε θετο εν τηι Μηδειαι,
προς το απελθειν και λαβειν αυτα δια ταχους. του δε παιδος ζητουντος
συνοδοιπορον ως την οδον αγνοουντος, ευρισκει θεου προνοιαι τον αγγελον Ῥα
φαηλ ως ανθρωπον εστωτα. ον μισθωσαμενος ειδεναι την οδον λεγοντα και
Ἀζαριαν ονομαζομενον συνοδευει τουτωι. και δη ελθοντων αυτων εις τον ποταμον
Τιγριν, και του παιδος εισελθοντος λουσασθαι, και ιχθυος αυτωι μεγαλου
επιπηδησαντος, ειπεν αυτωι ο αγγελος επιλαβεσθαι του 224 ιχθυος και τεμειν αυτου
την γαστερα και λαβειν το τε ηπαρ και την καρδιαν και την χολην και φυλαττειν.
του δε πυνθανομενου το χρησιμον αυτων, το μεν ηπαρ, φησιν, και η καρδια
θυμιωμενα διωκει δαιμονας, η δε χολη καθαριζει λευκωματα. ειτα ο μεν παις
λαμβανει την εκ του γενους αυτου προλεχθεισαν κορην εις γυναικα, τηι συμβουλιαι
και συνεργιαι του αγγελου διωχθεντος του δαιμονος εν τωι θυ μιαματι τουτωι, ο δε
αγγελος ο και Ἀζαριας απελθων εις την Μηδειαν και τα ιʹ ταλαντα λαβων
υποστρεφει μετα του παιδος και της γυναικος αυτου προς τον πατερα Τωβιτ, ου τους
οφθαλμους ο παις εγχρισας τηι χοληι του ιχθυος, και παρευθυ Τωβιτ αναβλεψας,
εφανερωσεν εαυτον ο αγγελος, οτι ουκ ανθρωπος εστιν, αλλα παρα θεου αγγελος
απεσταλη προς βοηθειαν αυτοις τε και τηι κορηι Σαρραι δια την αυ των ευσεβειαν,
λεγων προς αυτους· μυστηριον βασιλεως κρυπτειν καλον, τα δε εργα κυριου
ανυμνειν ενδοξως αγαθον. Ὅθεν φησιν ο Χρυσοστομος· ουκουν αγγελους εγκωμια
ζειν χρη. και γαρ αυτοι τον δημιουργον ασιγητως υμνουν τες ιλεων αυτον και
ευμενη τοις ανθρωποις παρασκευαζου σιν. αγγελους δε φημι τους ημετερους
συμμαχους, τους κατα των αντικειμενων δυναμεων εκστρατευοντας, ων εστιν ο
αρχαγγελος Μιχαηλ προς μεν τον διαβολον υπερ του Μωσεως σωματος
αντιτασσομενος, προς δε τον αρχοντα 225 Περσων υπερ της ελευθεριας του λαου
ανθισταμενος. προσ ταγματι γαρ θεου την πασαν κτισιν διαλαχοντες και των εθνων
τοις κρατιστοις επιστατουντες τον μεν τινα τους Περσας εφοραν εδικαιωσεν, τον δε
Μιχαηλ τον εκ περιτο μης λαον φρουρειν εκελευσεν, συστηναι δε τοις εφοροις αμφω
διαπληκτισμον ου κατα παθος οργης, αλλα κατα θειον τινα και απορρητον λογον,
του μεν δουλευειν Ἰου δαιους Περσαις αναγκαζοντος, του δε προς την ελευθεριαν
ανθελκοντος και συνεχως τας ικεσιας τωι θεωι προσαγοντος και λεγοντος· κυριε
παντοκρατωρ, εως τινος ου μη ελεησηις την Ἱερουσαλημ και τας πολεις Ἰουδα, ας
υπερειδες τουτο εβδομηκοστον ετος; ον ειδεν εν τηι ορασει και ∆ανιηλ πετο μενον
και το προσωπον αυτου ως ορασις αστραπης, φησιν, και οι οφθαλμοι αυτου ωσει
λαμπαδες πυρος, και οι βρα χιονες αυτου και τα σκελη ως ορασις χαλκου στιλβοντος,
και η φωνη των λογων αυτου ως φωνη οχλου. ων εστιν ο την ονον αποστρεφων και
Βαλααμ της ατοπου μαντειας ειργων. ων εστιν ο την μαχαιραν σπασαμενος και τον
Ἰησουν του Ναυη συμπλεκεσθαι τοις πολεμιοις δια του σχηματος προτρεπομενος. ων
εστιν ο τας ρπεʹ χιλιαδας των Ἀσσυριων εν μιαι νυκτι παταξας και τωι υπνωι των
βαρβαρων συναψας τον θανατον. ων εστιν ο τον προφη την Ἀμβακουμ αεριωι
μετακομισας πηδηματι, ινα τον προ φητην ∆ανιηλ εν μεσωι των λεοντων διαθρεψηι.
ουτοι μεν ουν και οι τοιουτοι κατα των εχθρων αριστευουσιν. οποιος ην ο θεσπεσιος
Ῥαφαηλ δι' ενος ιχθυος ανατομης δαιμο νιωσαν κορην ιασαμενος και τυφλωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

γεροντι τον ηλιον βλε 226 πειν τεχνασαμενος. αρ' ουν ου μεγιστης αξιοι τιμης οι την
ημετεραν ζωην διαφυλαττοντες; ου γαρ μονον εθνων φρουροι εταχθησαν αγγελοι
κατα το ειρημενον· οτε διεμε ριζεν ο υψιστος εθνη, ως διεσπειρεν υιους Ἀδαμ,
εστησεν ορια εθνων κατα αριθμον αγγελων θεου, αλλα και των ευσεβων ανθρωπων
εκαστον ελαχεν αγγελος. της γαρ παι δισκης Ῥοδης απαγγελουσης τοις αποστολοις
προ των θυ ρων εσταναι τον Πετρον το Ἡρωδου δεσμωτηριον διαδραντα, ελεγον
απιστουντες· ο αγγελος αυτου εστιν. επιμαρτυρει δε τουτοις και ο κυριος φασκων·
ορατε, μη καταφρονησητε ενος των μικρων τουτων. λεγω γαρ υμιν, οτι οι αγγελοι
αυτων δια παντος βλεπουσι το προσωπον του πατρος μου του εν ουρανοις. και
μεντοι και καθ' εκαστην εκκλησιαν φυλακας αγγελους επεστησεν ο Χριστος, καθως
αποκαλυπτων Ἰωαν νης φησιν· ειπε τωι αγγελωι της εκκλησιας Σμυρνης· οιδα σου
την πενιαν και την θλιψιν. αλλα πλουσιος ει. καλον ουν ημας θησαυριζειν τα
επουρανια πτωχους τρεφοντας και ξενους ξενιζοντας και της καλλιστης ευχης μη
αμελειν πω ποτε. απερ θεωρουντες αγγελοι επι τον δικαιον κριτην και
μισθαποδοτην αναφερουσιν, ος και προσταττει λεγειν αυτους τωι εργαζομενωι το
αγαθον· αι προσευχαι σου και αι ελεη μοσυναι σου ανεβησαν εις μνημοσυνον
εμπροσθεν του θεου. 227 Εικοτως ουν τους αγαπωντας ημας αγγελους γεραιρομεν
ως υπερ ημων τωι δεσποτηι πρεσβευοντας. και γαρ λειτουρ γικα πνευματα εισι κατα
τον αποστολον εις διακονιαν απο στελλομενα δια τους μελλοντας κληρονομειν
σωτηριαν, ους και υπερμαχουσι και συμμαχουσιν, καθως και αρτιως ηκου σας του
∆ανιηλ, πως εισφερει τον αρχαγγελον Μιχαηλ τωι Περσων εφορωι διαπληκτιζομενον
υπερ της ημων ελευθεριας. ο μεν γαρ τον λαον δουλευειν τοις Περσαις ηναγκαζεν,
ως ειρηται, ο δε λυσαι της αιχμαλωσιας εσπουδαζεν. και νικαι Μιχαηλ τον
αντιπαλον, και τον Ευφρατην Ἰουδαιοι περασαντες την πατρυαν παλιν εστιαν
απελαβον και την πολιν και τον ναον ωικοδομησαν. Ὁμοιως δε και ο μεγας
Ἐπιφανιος εφη· εκαστωι εθνει αγγελον εφεσταναι φησιν η γραφη. ο γαρ τωι ∆ανιηλ
προσ διαλεγομενος αγγελος και αρχοντα Περσων ειρηκε και αρχοντα Ἑλληνων και
τον Μιχαηλ αρχοντα των Ἰουδαιων. λεγει δε και Μωυσης· εστησεν ορια εθνων κατα
αριθμον αγγελων θεου. διο και Ἰωαννης εν τηι αποκαλυψει φασκει· λυσον τους δʹ
αγγελους τους επι του Ευφρατου, εφισταμενους δηλονοτι και επεχομενους
επιτρεπειν εθνεσιν εις πολεμον εως καιρου μακροθυμιας κυριου, και προσταξει δι'
αυτων εκδικιαν γι νεσθαι των αγιων αυτου. κρατουνται γαρ οι επιτεταγμενοι
αγγελοι υπο του πνευματος μη εχοντες καιρον επιδρομης 228 δια το μηδεπω λυειν
αυτοις την δικην του τα λοιπα εθνη λυεσθαι της εις τους αγιους υβρεως εινεκα.
λυονται γαρ οι τοιουτοι και επερχονται τηι γηι, καθως φησιν Ἰωαννης και οι
προφηται, και κινουμενοι κινουσιν εις ορμην εκδι κιας τα εθνη. Και μεντοι γε και ο
θεσπεσιος Νικηφορος Κωνσταντι νουπολεως ειπεν· ισμεν δε και πιστευομεν τας προς
θεον δοξολογιας ημων δια των αγιων αγγελων προσαγεσθαι, ειπερ εστιν αληθες το·
οι αγγελοι αυτων δια παντος βλεπουσι το προσωπον του πατρος μου του εν τοις
ουρανοις. τι πρατ τοντες η τι λεγοντες, η παντως γε τας αιτησεις ημων εις τα ωτα
κυριου Σαβαωθ εισαγοντες ιλεων ημιν αυτον επι τοις πεπραγμενοις
παρασκευαζουσιν; Ὅθεν δη λοιπον εικοτως εις τιμην αυτων και ναους εγειρομεν και
πνευματικως εορταζοντες δοξολογουμεν θεον τον δοξασαντα αυτους τε και τους
αγιους παντας, ων την ταξιν γε τοι και στασιν αμα και την υπεροχην του θειου
φωτισμου και οπως οι υπερεχοντες τοις υποβεβηκοσι μετα διδοασι του τε φωτισμου
και της γνωσεως παρα του χριστο φορου μυηθεις ο μεγας και αποστολικος ∆ιονυσιος
ουτως εφη· πασας η θεολογια τας ουρανιους δυναμεις εννεα κε κληκεν
εκφαντορικαις επωνυμιαις και εις τρεις αφοριζει τριαδικας διακοσμησεις. και
πρωτην μεν ειναι φησι την 229 περι θεου ουσιαν αει και προσεχως αυτηι και προ των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

αλλων αμεσως ηνωσθαι παραδεδομενην. τους τε γαρ αγιω τατους θρονους και τα
πολυομματα και πολυπτερα Χερου βιμ Ἑβραιων φωνηι και Σεραφιμ ωνομασμενα
κατα την παντων υπερκειμενην εγγυτητα περι θεον αμεσως ιδρυεσθαι φησι
παραδιδοναι την των ιερων λογιων εκφαντοριαν. τον τριαδικον ουν τουτον
διακοσμον ως ενα και ομοταγη και οντως πρωτην ιεραρχιαν ο κλεινος ημων εφη
καθηγεμων, ης ουκ εστιν ετερα θεοειδεστερα και πρωτουργοις της θε αρχιας
ελλαμψεσιν αμεσως προσεχεστερα, δευτεραν δε ειναι την των εξουσιων και
κυριοτητων και δυναμεων συμπληρου μενην και τριτην επ' εσχατωι των ουρανιων
ιεραρχιων την των αρχων και αρχαγγελων και αγγελων διακοσμησιν. Ἰστεον τοινυν
ως ουκ αλλου τινος αγγελου προσηγοριαν εδηλωσεν η γραφη παντελως η μονον
των τριων τουτων, Γαβριηλ και Μιχαηλ τε και Ῥαφαηλ. ουκουν εματαιωθησαν εκ
διαμετρου και πεπλανηνται λιαν οι πλαστολογουντες και παρεισφεροντες ετερας
ονομασιας αγγελων επ' ολεθρωι της εαυτων ανοσιας και παναθλιας ψυχης και επι
καταστροφηι των ακουοντων και πειθομενων τηι θεοστυγει πλανηι των δυσωνυμων
και πλαστωνυμων. αμελει γε τοι ει και τοιου τοι εισι και τηλικαυτης δοξης εκ της
θειας προσεδρειας ηξιωθησαν, αλλ' ουδεν των μελλοντων ισασιν, πριν αν τυ χωσι
θειας αποκαλυψεως παρα του παντα προγινωσκοντος φυσει και προλεγοντος θεου
και διαρρηδην ευ μαλα φα 230 σκοντος· ουκ εστιν ο αναγγελλων τα επερχομενα
πλην εμου. και τουτο δηλων ο αρχαγγελος εφη· κυριε παντοκρατωρ, εως τινος ου μη
ελεησηις την Ἱερουσαλημ και τας πολεις Ἰουδα, ας υπερειδες; ως αγνοων δηπουθεν
της ελευθεριας τον χρονον εφασκε ταυτα. και αλλοιως ουκ εστιν. και δη και περι της
εσχατης ημερας και συντελειας εναργως υπεμ φαινων ο κυριος την τουτων αγνοιαν
ελεγεν· ουδε οι αγγε λοι γινωσκουσιν. καντευθεν λοιπον ουδε το μυστηριον της
ενσαρκου θειας οικονομιας ᾔδεσαν το αποκεκρυμμενον εν τωι θεωι μονωι, εν ωι οι
θησαυροι της σοφιας και της γνω σεως αποκρυφοι. τις γαρ εγνω νουν κυριου, φησιν,
η τις συμβουλος αυτου εγενετο; μετα δε γε της σωτηριωδους ενανθρωπησεως
εγνωρισθη κατα τον αυτον αποστολον ταις αρχαις και ταις εξουσιαις δια της
εκκλησιας η πολυποικιλος του θεου σοφια. μονος γαρ εστι φυσει σοφος και προφη
της και προγνωστης αμα και τον νουν των ανθρωπων ακριβως επισταμενος ως
καρδιογνωστης. τα δε αυτου ου δεις εγνω, ει μη το πνευμα αυτου. διο φησιν ο ∆αυιδ·
συ συνηκας τους διαλογισμους μου απο μακροθεν. παρα κυψας γουν ωσπερ ο τον
Χριστον εχων εν εαυτωι λαλουντα Παυλος εις το ακαταληπτον τε και αχανες
πελαγος των 231 αδηλων του θεου και απορρητων κριματων και μυστηριων και
υπερεκπλαγεις σφοδρα και λιαν ιλιγγιασας εξεβοησε την αοιδιμον εκεινην φωνην
λεγων· ω βαθος πλουτου και σοφιας και γνωσεως θεου. ως ανεξερευνητα τα κριματα
αυτου και ανεξιχνιαστοι αι οδοι αυτου. και μαλα εικοτως· ανεκφραστα γαρ εισι
παντα και αδιαγνωστα πασηι κτισει τα του θεου και αυτωι μονωι εγνωσμενα. και τι
λεγω τα του θεου; ουδε γαρ τα του ανθρωπου τις οιδεν, ει μη το πνευμα του
ανθρωπου. ει γαρ μονος ο θεος καρδιογνωστης και διικνουμενος αχρι μερισμου
ψυχης και πνευματος, αρ μων τε και μυελων, και κριτικος ενθυμησεων και εννοιων,
ευδηλον ως ουδε νουν ανθρωπου και βουλημα και ενθυ μιον κεκρυμμενον αγγελος
οιδεν, μητι γε θεου μυστηριον αποκρυφον και μη σαφως υπ' αυτου και εξ αυτου
δεδηλω μενον οικονομικως προς το συμφερον. οθεν τοινυν αδηλον εποιησε την
ενσαρκον οικονομιαν και τους πολλους κρυπτων δια της ασαφειας και λανθανων
μεχρι πολλου. και τι λεγω τους πολλους; οπου γε ουδ' αυτη η κυοφορουσα παρθενος
232 ᾔδει του μυστηριου το απορρητον, ου μην δε αλλα και αυ τον τον διαβολον
ελανθανεν. ει γαρ και τας προφητειας τας περι τουτου ηκουεν, αλλα τον τροπον
ηγνοει. ουδε γαρ αν, ειπερ ᾔδει, ηρωτα αυτον μετα τοσουτον χρονον λεγων· ει υιος
ει του θεου, και απαξ και δις και τριτον τουτο. Ὁ δε γε Μαροδαχ ο και διαδοχος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

Σεναχειριμ θεασα μενος την υποστροφην του ηλιου επι τηι ρωσει Ἐζεκιου· πασηι γαρ
τηι οικουμενηι γεγονεν η αναστροφη του ηλιου γνωριμος· ου δη χαριν και ουτος ο
των Βαβυλωνιων βασι λευς και τον ολεθρον του προ αυτου βασιλεως εγνωκως και
τα κατα τον ηλιον παραδοξως γεγενημενα μεμαθηκως δια την του Ἐζεκιου
ευσεβειαν πρεσβεις ειρηνης αυτωι και δωρα απεστειλεν. οτι γαρ δια το αναστρεψαι
τον ηλιον αναβαθμους ιεʹ προς αυτον απεστειλεν ο βασιλευς Βαβυ λωνος, φησι
παλιν η ιστορια· και ευοδωθη Ἐζεκιας εν πασι τοις εργοις αυτου, και ουτως εν τοις
πρεσβευταις Βαβυλω νος τοις αποσταλεισι προς αυτον πυθεσθαι παρ' αυτου το τερας,
ο γεγονεν επι της γης. και εγκατελιπεν αυτον κυ ριος του πειρασαι αυτον ειδεναι τα
εν τηι καρδιαι αυτου. δειξας γαρ τοις πρεσβευταις ολον τον οικον αυτου και τους
θησαυρους, ειπεν Ἡσαΐας προς αυτον εν λογωι κυριου· ανθ' 233 ων εδειξας αυτοις
παντα, ιδου ημεραι ερχονται, και ληφθη σονται τα εν τωι οικωι σου παντα, και οσα
εθησαυρισαν οι πατερες σου απενεχθησονται εις Βαβυλωνα, και εκ των υιων σου
ληψονται και εσονται σπαδοντες του βασιλεως Βαβυλω νος. δει τοινυν και χαρας
και λυπης υψηλοτερον ειναι και μετριως και επιστημονως της εκατερας φερειν την
εφοδον. και γαρ αυτος Ἐζεκιας, ηνικα ειδε τροπαιον κατα Περσων εγειρομενον και
θαυματος κρειττον και πασης ανθρωπινης ρωμης και ελπιδος υπερτερον, και λιαν
υπο της χαρας φυ σηθεις και μειζον η κατα ανθρωπον φρονησας, τοτε δη τοτε νοσωι
βαλλεται, ινα τα σκιρτηματα της ψυχης χαλινου αξιω θεντα μη εξω του δεοντος
αυτον αναγκασωσι παριππευσαι και την της νικης υποθεσιν αλαζονειας διαδεξεται
πολεμος. οπερ και πεπονθε μικρον υστερον. περιχαρης γαρ μαλα γενομενος επι τηι
παρα προσδοκιαν ευρωστιαι και επι τηι των πρεσβευτων παρουσιαι τοσουτον, ως και
τους θησαυρους κυριου εκ πολλης μεγαλοφροσυνης θριαμβευσαι, δεχεται το ρηθεν
εικοτως επιτιμιον. οθεν φησιν· και ου κατα το αντ αποδομα, ο ανταπεδωκεν αυτωι
κυριος, ανταπεδωκεν Ἐζεκιας, αλλ' υψωθη η καρδια αυτου (επιλαθομενος του
πατρος αυτου ∆αυιδ φασκοντος· κυριε, ουχ υψωθη η καρδια μου, δηλαδη προτερον·
αλλ' υστερον υψωθεις εταπεινωθην και εξηπορη θην. αλλ' αγαθον μοι οτι
εταπεινωσας με, οπως αν μαθω τα δικαιωματα σου) και εγενετο επ' αυτον οργη και
επι Ἰουδαν και επι Ἱερουσαλημ, και εταπεινωθη Ἐζεκιας απο του 234 υψους της
καρδιας αυτου και οι κατοικουντες Ἱερουσαλημ. αμελει γε τοι και Σεναχειριμ, επειδη
μειζονα δυναμεως αν θρωπινης ηπειλησε τωι Ἐζεκιαι, τουτου χαριν εγνω της οικειας
ασθενειας την ουθενοτητα. ο γαρ εξ επιδρομης και αυτο βοης προσδοκησας ελειν την
Ἱερουσαλημ πασαν την στρατειαν σχεδον ανευ πολεμου και μαχης αποβαλων
αγαθον ηγησατο διασωθηναι μονος και διαφυγων οικαδε υπο των οικειων ανηιρεθη,
οπως και την οικειαν ασθενειαν γνοιη και μη διαδρασηι την δικην. ουτω γε μην και
Ναβουχοδονοσωρ, οποταν επεκεινα της ανθρωπινης φυσεως και φρονησας και
πραξας εφωραθη, τοτε της των ανθρωπων μεν εξηλαθη συνουσιας τε και τιμης, τοις
δε θηριοις συνεστιος και συν οικος γεγονεν· ηνικα δε την προσηκουσαν εσχε περι
θεου δοξαν, τοτε και την οικειαν δοξαν απελαβε και της ανθρω πινης φυσεως τα
μετρα διεγνωκεν. της γαρ συμφορας ην ορος η του κρειττονος επιγνωσις. οτι δε απο
χαρας αιρον ται παντως αι ψυχαι, εδειξαν Ἰουδαιοι. οτε γαρ απηλλα γησαν των
Αιγυπτιων και ειδον τον βυθον ταφον αυτων γεγενημενον, τοτε εις ειδωλολατρειαν
ετραπησαν και την θαλασσαν διαβαντες ακινδυνως εις την γην εναυαγησαν. οθεν ο
Θηβαιων στρατηγος Ἐπαμινωνδας αριστα συνιδων 235 Λακεδαιμονιους νικησας τηι
εξης ωφθη τοις φιλοις κατη φης και στυγνος. των δε ερωτησαντων, μη τι λυπηρον
συνεβη, απεκρινατο· ουχι, φησιν, αλλα χθες ηισθομην εμαυ τον μειζον η καλως εχειν
φρονησαντα. διο σημερον κολαζω την αμετριαν της χαρας και νικης εκουσιως,
μηπως εκ ταυτης εις λυπην και ητταν ακουσιον καταντησω. και γαρ πας ο υψων
εαυτον ταπεινωθησεται, ο δε ταπεινων εαυτον υψωθησεται. [ιζʹ. Περι Μανασση.]
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

Μετα δε Ἐζεκιαν εβασιλευσε Μανασσης υιος αυτου και εποιησε το πονηρον ενωπιον
κυριου και απεθανε βασιλευσας ετη νεʹ. ος παρανομωτατος υπερ παντας τους
εμπροσθεν αυτου γενομενος επι ειδωλομανιαι τε και αιματεκχυσιαι και τον μεγαν
Ἡσαΐαν πρισας και την Ἱερουσαλημ αιματων αθυων πληρωσας ουχ ηττον
ειδωλολατρησε των Ἀμορραιων. και μεντοι και τον οικον κυριου καταμολυνας και
τετρα προσωπον ειδωλον του ∆ιος εν αυτωι στησας ου διελειπεν οιωνιζομενος και
φαρμακευων και αισχρουργων και παν ειδος κακιας μεθ' υπερβολης
διαπραττομενος. διο και κατα θειαν οργην συλληφθεις υπο Μαροδαχ βασιλεως
Ἀσσυριων δεσμιος εις Νινευη την πολιν αιχμαλωτος απηχθη. περι ου φησι και
Ἰωσηπος, οτι συλληφθεις υπο του βασιλεως Ἀσσυριων, και χαλκοις δεσμοις αυτον
υποβαλων αιχμαλωτον 236 απηγαγεν. και συνιεις επι τοις πλημμελημασιν αξιαν ει
236 ληφεναι την τιμωριαν και δι' ειλικρινους μετανοιας δεηθεις του θεου,
παραχρημα τον βασιλεα ο θεος ηγαθυνε και εις Ἱερουσαλημ αυτον εξεπεμψεν. ο δε
επανελθων πασαν μεν ειδωλικην κατεστρεψε σκηνην, το δε ιερον του θεου ηγνισε
και τον νομον εφυλαξε και ευσεβως εβιωσεν. Ὡσαυτως δε και εν ταις των
αποστολων διαταξεσιν ουτω γεγραπται· Μανασσης ουν υιος Ἐζεκιου ποιησας το
πονηρον ενωπιον κυριου υπερ παντας τους εμπροσθεν αυ του, καθως φησιν η
γραφη, επηγαγε κυριος επ' αυτον τους αρχοντας της δυναμεως του βασιλεως
Ἀσσουρ, και δη σαντες αυτον εν πεδαις χαλκαις απηγαγον εις Βαβυλωνα, και ην
δεδεμενος και σεσιδηρωμενος ολος εν οικωι φυλα κης, και εδιδετο αυτωι εκ πιτυρων
αρτος βραχυς και υδωρ ολιγον συν οξει εν μετρωι προς το ζην αυτον και μονον.
συνεχομενος δε σφοδρα και οδυνωμενος εζητησε το προσω πον κυριου του θεου και
προσηυξατο λεγων· κυριε παντο κρατωρ, ο θεος των πατερων ημων του Ἁβρααμ και
Ἰσαακ και Ἰακωβ και τα εξης. και επακουσας ο θεος της φωνης αυτου και διαλυσας
τα δεσμα αυτου επεστρεψεν αυτον εις Ἱερουσαλημ επι την βασιλειαν αυτου. και
λατρευσας κυριωι τωι θεωι μονωι εξ ολης καρδιας ελογισθη δικαιος. ω φιλαν θρωπιας
θεου. οτι μειζων ειδωλολατρειας ουκ εστιν αμαρ 237 τια, εις θεον γαρ εστιν η
δυσσεβεια· αλλ' ομως και αυτη δια γνησιας και ολοψυχου μετανοιας συγκεχωρηται.
Και γαρ οντως αξιον θαυμασαι την του θεου φιλαν θρωπιαν, πως τον τοσαυτα και
τηλικαυτα πεπλημμεληκοτα χρονοις τοσουτοις εν μιαι καιρου ροπηι συγγνωμης
ηξιωσεν. οτι γαρ παν ειδος επηλθε κακιας, ακουσον, τι φησιν η θεια γραφη· και
ωικοδομησε Μανασσης τα υψηλα, α κατεστρε ψεν Ἐζεκιας ο πατηρ αυτου, και
ανεστησε θυσιαστηριον τηι Βααλ και εποιησεν αλση, καθως εποιησεν Ἀχααβ ο
βασιλευς Ἰσραηλ, και προσεκυνησε πασηι τηι στρατιαι του ουρανου και εδουλευσεν
αυτοις, και εποιησεν εγγαστριμυθους και γνωστας επληθυνε και εκληδονιζετο και
οιωνιζετο. στρατιαν μεν ουρανου λεγει τον ηλιον και την σεληνην και τους αστερας,
κληδονισμον δε τας δια των λογων παρατηρησεις, οιωνισμον δε τας δια των πτηνων
περιεργιας, γνωστας δε τους δι' ηπατος η αλλως πως μαντευομενους και
προφητευοντας δαιμονιως. περι ων ειπεν ο θεος προς Ἱερεμιαν· ορασεις ψευδεις και
μαντειας οιωνισματα και προαιρεσεις καρδιας αυτων αυτοι προφητευουσιν. Των γαρ
προφητειων, ως φησιν ο μεγας Χρυσοστομος, η μεν εστι πνευματικη, η δε διαβολικη
(λεγονται γαρ και 238 παρ' εκεινοις ομωνυμως προφητειαι), η δε μεση τουτων
φυσικη τις η τεχνικη, η δε κοινη και δημωδης. της μεν ουν πνευματικης
προηγουμενως μεν τοις αγιοις μετεστιν, δι' οικονομιαν δε και τοις μη τοιουτοις ως
τωι Φαραωι και Βαλααμ και Ναβουχοδονοσωρ και Καιαφαι. της δε διαβολικης τοις
τουτου μονον θεραπευταις· αυτου γαρ οι αλευρομαντεις και κριθομαντεις και η δια
των μοριων μαντευομενη Πυθια και η δια δρυος, η ∆ωδωνις ιερεια, και μεντοι και η
δια σπλαγχνων και πτησεως ορνεων και κλαγγων συμβολων τε και πταρμων και
κληδονων και βροντης μυων τε και γαλης και τρισμων ξυλων και ωτων ηχου και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

παλμων σωματος και δι' ονοματων νεκρων τε και αστρων και υδατων και μυριων
τοι ουτων. η γαρ δι' ονειρων και παρ' ημιν δια κατοχης μεν και αυτη, η δε προγνωσις
αυτοις ου δι' αρετης ως ημιν, αλλα δια τινος κακοτεχνιας. και ο μεν θεος προλεγων
και την λυσιν υποτιθεται, και το περας μετα πασης ακριβειας γι νεται, εκεινοι δε
κατα συμβεβηκος εν τισιν αληθευσαντες εν τοις πλειστοις διημαρτον. και τοιαυτη
μεν η τε θεια και η διαβολικη προφητεια. φυσικη δε η των αλογων. χελι δονες γαρ
και γερανοι και μυρμηκες επιοντος χειμωνος αισθανονται εχινοι τε και αλκυονες
φυσει τουτο κτησα 239 μενοι. η δε τεχνικη προφητεια παρα ιατροις και συμβου λοις
και κυβερνηταις· οι μεν γαρ αρρωστιας και τας λυσεις τουτων προλεγουσιν, οι δε
πνευματων μεταβολας, οι δε του μελλοντος συνεσει καταστοχαζομενοι. η δε κοινη
και δη μωδης του μελλοντος γνωσις, οιον οτι μετα μηνας τρεις ο χειμων γινεται·
παντες γαρ εχουσι τας εκ περιοδων προρρη σεις. ουδεν ουν μεγα και δαιμονας
προγνωσιν εχειν, οπου γε και μυρμηκες εχουσιν, και δεινοι ανθρωποι του μελλον
τος καταστοχασται εισιν, αλλ' ουχ ως παντως η παντα ειδεναι, επει και ο διαβολος
προεφητευσεν· του γινωσκειν καλον και πονηρον, και εγενετο. και παλιν ο Βαλααμ
προειπεν οτι· πορνας στησον, και προδοθησεται δι' αυτας ο Ἰσραηλ, και εγενετο
ουτως. οπερ στοχασμος εστι μαλλον η προρρησις, μηδεν παραδοξον αι τοιαυται
προφητειαι εχουσαι. [ιηʹ. Περι Ἀμως.] Μετα δε Μανασσην εβασιλευσεν Ἀμως υιος
αυτου και εποιησε το πονηρον ενωπιον κυριου και εσφαγη εν τωι οικωι αυτου
βασιλευσας ετη βʹ. Ἄξιον τοινυν επαπορησαι τι δηποτε τον μεν Ναβουχο δονοσωρ
και τον Μανασσην ο θεος παιδευσας εις την βασι λειαν αυτους επανηγαγε παλιν, τον
δε Βαλτασαρ και τον Ἀμως αυτικα της βασιλειας και της ζωης αισχιστως και 240
ασυγγνωστως απεστερησεν. αλλ' ευδηλον. την μεν πατρι κην ασεβειαν και
κακουργιαν επειδη εμιμησαντο μηδεν εκ της εκεινων παιδειας και τιμωριας παμπαν
σωφρονισθεντες, την δε μετανοιαν αυτων και επιστροφην ουκ εζηλωσαν, ει κοτως ο
δικαιος κριτης επ' εκεινους μεν ρητωι χρονωι την τιμωριαν περιωρισεν, τουτους δε
ουδεμιας ηξιωσε συγγνω μης, αλλως τε δε και παντα προορων ο θεος τα εσομενα και
γινωσκων εκαστου και τον τροπον και την γνωμην και εταζων καρδιας και νεφρους
και συνιων εις παντα τα εργα ημων, δια τουτο παντως εκεινων μεν προειδως την
μετα μελειαν ουτω τα κατ' αυτους ωικονομησεν, τουτων δε προ βλεπων την μεχρι
τελους ασεβειαν τωι θανατωι καταλυει της κακουργιας και σκληροκαρδιας τε και
δυστροπιας την αυξησιν. Ὅπερ ουν και εν ταις αποστολικαις διαταξεσιν υπεμφαι
νων ο θειος λογος ουτω φησιν· εαν δε τις εκ παραταξεως αμαρτανηι πειραζων τον
θεον ως μη επεξιοντα τοις πονη ροις, ο τοιουτος αφεσιν ουχ εξει, καν λεγει παρ'
εαυτωι· οσια μοι γενοιτο οτι πορευσομαι εν τηι αναστροφηι της πο νηρας μου καρδιας,
και τοτε μετανοησω. τοιουτος γαρ εγενετο και Ἀμως ο του Μανασση υιος. φησι γαρ·
και παρελογισατο Ἀμως λογισμον πονηρον και ειπεν· ο πατηρ 241 μου πολλα εκ
νεοτητος παρηνομησε και εν γηρει μετενοησεν. και νυν εγω πορευσομαι καθως
επιθυμει η ψυχη μου, και υστερον επιστρεψω προς κυριον. και ποιησας το πονηρον
ενωπιον κυριου, εξωλοθρευσεν αυτον εν ταχει. ∆ιο δη λοιπον οντως αληθως ειπειν·
φοβερον το εμπε σειν εις χειρας θεου ζωντος. τις, γαρ φησιν ο προφητης, σκληρος
γενομενος εναντιον κυριου υπεμεινεν; οθεν εκβοαι ∆αυιδ σαφεστατα λεγων·
σημερον εαν της φωνης αυτου ακουσητε, μη σκληρυνητε τας καρδιας υμων ως εν τωι
παρα πικρασμωι. οπερ δη καλως ερμηνευων ο αποστολος φησιν· βλεπετε, αδελφοι,
μηποτε εσται εν τινι υμων καρδια πο νηρα απιστιας εν τωι αποστηναι απο θεου
ζωντος, αλλα παρακαλειτε εαυτους καθ' εκαστην ημεραν, μεχρις αν το σημερον
καλειται, ινα μη σκληρυνθηι τις εξ υμων απατηι της αμαρτιας. [ιθʹ. Περι Ἰωσιου.]
Μετα δε Ἀμως εβασιλευσεν Ἰωσιας υιος αυτου ετων υπαρχων οκτω και εποιησε το
ευθες ενωπιον κυριου και ετελευτησε τοξευθεις εν πολεμωι βασιλευσας ετη λαʹ. ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

γαρ Νεχαω βασιλευς Αιγυπτου κατα των Ἀσσυριων στρατευσας, επικουρησαι τοις
Ἀσσυριοις ουτος εσπουδασεν. οθεν φησιν Ἔσδρας· και ειπεν ο βασιλευς Αιγυπτου
προς Ἰωσιαν· τι 242 εμοι και σοι, βασιλευ της Ἰουδαιας; ουχι προς σε εξαπε σταλμαι
υπο κυριου του θεου ποιησαι πολεμον, αλλ' επι του Ευφρατου. και νυν κυριος μετ'
εμου εστιν. αποστηθι και μη εναντιου τωι κυριωι. και ουκ απεστρεψεν απ' αυτου
Ἰωσιας, αλλα πολεμειν αυτον επεχειρησεν ου προσεχων ρη μασιν Ἱερεμιου του
προφητου λαλουντος εκ στοματος κυριου, και συνεστησατο προς αυτον πολεμον εν
τωι πεδιωι παρα γνωμην θεου και τοξευθεις υπο των πολεμιων ειπε τοις παισιν
αυτου· εξαγαγετε με, οτι επονεσα σφοδρα. και ευθεως υποστρεψαντος αυτου εις
Ἱερουσαλημ και τον βιον μεταλλαξαντος, εγενετο πενθος μεγα κατα πασαν την Ἰου
δαιαν, και μαλλον Ἱερεμιας εθρηνησεν υπερ Ἰωσιου. ος δικαιοτατος υπερ τους
εμπροσθεν αυτου βασιλεις γενομενος και τον νομον κυριου αναγινωσκομενον
ακριβως ακουσας και λιαν αθυμησας, ειδως τουτον εν τοσουτοις ετεσι κατα
πατουμενον, τα ιματια διαρρηξας και εμφοβος γενομενος απεστειλε προς Ὀλδαν την
προφητιν πυνθανομενος τι βου λεται κυριος περι αυτου και παντος του λαου. η δε
φησιν· ταδε λεγει κυριος· ανθ' ων ηπαλυνθη σου η καρδια και ενετραπης απο
προσωπου μου, ως ηκουσας οτι ελαλησα επι τον τοπον τουτον και επι τους
ενοικουντας αυτον του ειναι εις αφανισμον και εις καταραν, και διερρηξας τα ιματια
σου και εκλαυσας ενωπιον μου, ιδου προστιθημι σε προς τους πατερας σου εν ειρηνηι,
και ουκ οψει πασι τοις κα 243 κοις, οις επαξω επι τον τοπον τουτον. οθεν ζηλωι θειωι
κινουμενος ου μονον τα πανταχου ειδωλα τε και σεβασματα κατεστρεψεν εκ
βαθρων, αλλα και τους ειδωλολατρας τους μεν ετι ζωντας ωλοθρευσεν, τους δε ηδη
τεθνηκοτας εν τοις ταφοις κατεκαυσεν. και επαρας τους οφθαλμους επι τον ταφον
του ανθρωπου του θεου ειπεν· τι το σκοπελον εκεινο ο εγω βλεπω; και φησιν οι
ανδρες της πολεως· ο ανθρωπος του θεου εστιν ο προφητευσας τους λογους του τους
επι το θυσιαστηριον Βεθηλ. και ειπεν· αφετε αυτον. μηδεις κινησηι τα οστα αυτου.
και μεντοι και τους εγγα στριμυθους και τους ψευδοπροφητας και παν βδελυγμα και
προσοχθισμα εν Ἱερουσαλημ εξηρεν, και επεστρεψε προς κυριον εν οληι καρδιαι και
ισχυι και εν οληι ψυχηι αυτου κατα τον νομον Μωυσεως. διο δη και το πασχα
τοιουτον εποιησεν, οιον ου γεγονεν απο χρονων Ἰησου του Ναυη και Σαμουηλ. εν ωι
βοας μεν εθυσε χιλιαδας ιβʹ, προβατα δε χιλιαδας ληʹ. και κατωρθωθη, φησιν, τα
εργα Ἰωσιου ενωπιον κυριου εν καρδιαι πληρει ευσεβειας. και γαρ ομοιος αυτωι ουκ
εγενηθη εμπροσθεν αυτου, και ουκ ανεστη ομοιος αυτωι, πλην ουκ απεστραφη
κυριος απο θυμου της οργης αυτου, ου εθυμωθη εν τωι Ἰουδαι επι τους παροργισμους,
ους παρωργισεν αυτον Μανασσης. εφ' ων χρονων και 244 Σιβυλλα η Σαμωναια
εγνωριζετο, και το Βυζαντιον υπο Βυζου βασιλεως της Θραικης εκτισθη. [κʹ. Περι
Ἰωαχαζ.] Μετα δε Ἰωσιαν εβασιλευσεν Ἰωαχαζ υιος αυτου και εποιησε το πονηρον
ενωπιον κυριου και ληφθεις υπο Νεχαω βασιλεως Αιγυπτου απηχθη εις Αιγυπτον, εν
ηι και απε θανε βασιλευσας μηνας γʹ. εφ' ου οι Ἰσραηλιται, καθως φησιν Ἰωσηπος, εκ
του περικρατησαι την του Ἰουδα φυλην και κατοικησαι την πολιν Ἱερουσαλημ ουτοι
μεν εκληθησαν Ἰουδαιοι, η δε πολις, η και Σιων, Ἰουδαια, ητις παλαι μεν Ἰεβους
ελεγετο δια το τον Ἰεβουσαιον κατοικησαι τον τοπον εκεινον, ∆αυιδ δε Ἱερουσαλημ
προσηγορευσεν εκ του συμβε βηκοτος το ονομα τεχνασαμενος. εν ορει γαρ εστιν υψη
λοτατωι κατωικοδομημενη, εν ωι κυριος ωφθη τωι ∆αυιδ εν αλωνι Ὀρνα του
Ἰεβουσαιου εν τηι θραυσει του λαου δια την αλογον απαριθμησιν. και το μεν ορος τηι
Ἑβραΐδι φωνηι λεγεται αρ, η δε πολις Σαλημ. ο ουν ∆αυιδ νεον τοπον εις βασιλειον
κατασκευαζων Ἀρσαλημ ωνομασεν, ο εστιν ορος ειρηνης, Ἱερουσαλημ δε εις το
Ἑλληνικον παρενηνεγμενη κεκληται δια την καλλιφωνιαν. [καʹ. Περι Ἰωακειμ.]
Μετα δε Ἰωαχαζ εβασιλευσεν Ἰωακειμ ο και Ἐλιακιμ 245 αδελφος αυτου και εποιησε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

το πονηρον ενωπιον κυριου, και ελθων Ναβουχοδονοσωρ ο διαδοχος Μαροδαχ και
πο λιορκησας την Ἰουδαιαν υποφορον αυτην εποιησεν. αθετη σαντος δε την
φορολογιαν Ἰωακειμ, ηλθε παλιν εις Ἱερουσαλημ Ναβουχοδονοσωρ. και τουτον
χειρωσαμενος τε και ανελων και απο του τειχους ριφηναι κελευσας αταφον επι
πολυν κατελιπε χρονον βασιλευσαντα ετη ιαʹ. περι ου φη σιν Ἱερεμιας· ταδε λεγει
κυριος επι Ἰωακειμ υιον Ἰωσιουβασιλεως Ἰουδα· ουαι επι τον ανδρα τουτον. ου μη
κοψονται αυτον, ω αδελφε, ουδε μη κλαυσονται αυτον, οιμοι κυριε, και οιμοι
αδελφε, αλλα ταφην ονου ταφησεται και συμψηφισθεις ριφησεται επεκεινα της
πυλης Ἱερουσα λημ. τοτε δε και ∆ανιηλ απηχθη και οι τρεις παιδες και αλλοι του
λαου πλειστοι και μερος των σκευων κυριου εις Βαβυλωνα. [κβʹ. Περι Ἰεχονιου.]
Μετα δε Ἰωακειμ εβασιλευσεν Ἰεχονιας υιος αυτου, ο και Ἰωακειμ, δια
προσταγματος Ναβουχοδονοσωρ και εποι ησε το πονηρον ενωπιον κυριου. και περι
τους φορους αγνωμονησαντος αυτου, ηλθεν αυθις Ναβουχοδονοσωρ εις
Ἱερουσαλημ και επολιορκει ταυτην· προς ον Ἰεχονιας εξελθων συν μητρι και
τεκνοις και τοις αρχουσιν αυτου, εισηλ θον οι μεγιστανες Ναβουχοδονοσωρ εις την
πολιν και εξη νεγκαν τους θησαυρους κυριου και του βασιλεως και τα χρυσα σκευη
παντα, α εποιησε Σολομων εν ναωι κυριου. τον δε Σεδεκιαν αντι Ἰεχονιου
καταστησας απυκισεν Ἰεχο 246 νιαν εις Βαβυλωνα και την μητερα και τους
αρχοντας αυτου βασιλευσαντα μηνας τρεις. περι ου παλιν Ἱερεμιας ελεγεν· ητιμωθη
Ἰεχονιας ως σκευος ου ουκ εστι χρεια αυτου, οτι απερριφη και εξεβληθη εις γην, ην
ουκ ᾔδει, λεγει κυριος. γη, γη, ακουσον λογον κυριου. γραψον τον ανδρα τουτον
εκκηρυκτον ανθρωπον, οτι ου μη αυξηθηι εκ του σπερματος αυτου ανηρ καθημενος
επι θρονου ∆αυιδ αρχων ετι εν τωι Ἰουδα. [κγʹ. Περι Σεδεκιου.] Μετα δε Ἰεχονιαν
εβασιλευσε Σεδεκιας πατραδελφος αυτου και εποιησε το πονηρον ενωπιον κυριου,
και περι την φορολογιαν ωσαυτως παρασπονδησαντος αυτου, ηλθε παλιν
Ναβουχοδονοσωρ εις Ἱερουσαλημ και επολιορκει αυτην ετη βʹ. και προφητευσας
Ἱερεμιας την αλωσιν της πολεως δεσμιος εβληθη υπο Σεδεκιου εν λακκωι. μετα δε το
λυ θηναι αυτον του δεσμου λαβων την κιβωτον και το θυσια στηριον και την
τραπεζαν και την λυχνιαν εκ του ναου εν λογωι κυριου, μελλουσαν την πολιν ηδη
παραλαμβανεσθαι, κατεκρυψεν εν αδηλωι τοπωι, και ουχ ευρεθησαν ετι. φησι δε και η
των Μακκαβαιων βιβλος· εξηλθεν Ἱερεμιας, χρη ματισμου γενηθεντος αυτωι, εις το
ορος, ου Μωυσης αναβας εθεασατο την του θεου κληρονομιαν, και ελθων εις τον
τοπον και ευρων οικον αντρωδη εισηνεγκε την κιβωτον και το θυσιαστηριον του
θυμιαματος και την θυραν εφραξεν. και προσελθοντες τινες των
συνακολουθουντων ωστε την οδον επισημηνασθαι ουκ ηδυνηθησαν ευρειν. ως δε
Ἱερε μιας εγνω, μεμψαμενος αυτους ειπεν· αγνωστος ο τοπος εσται, εως αν
συναγαγηι ο θεος επισυναγωγην του λαου, και 247 ελεος γενηται. και τοτε κυριος
αναδειξει ταυτα, και οφθη σεται η δοξα κυριου και η νεφελη, καθως και επι Μωυ
σεως εδηλουτο. ο δε γε Ναβουχοδονοσωρ παραλαβων την πολιν ενεπρησεν αυτην
πασαν, τον δε Σεδεκιαν χειρωσα μενος την μεν γυναικα και τα τεκνα αυτου κατ'
οφθαλ μους αυτου ανειλεν, αυτον δε εκτυφλωσας και δεσμοις καθειρξας εις
Βαβυλωνα αιχμαλωτον απηγαγε βασιλευσαντα ετη γʹ. περι ου Ἱερεμιας αυθις εφη·
ουτως ειπε κυριος επι Σεδεκιαν· ιδου εγω διδωμι αυτον εις χειρας βασιλεως
Βαβυλωνος, και παταξει αυτον. και ληψονται επ' αυτον καταραν λεγοντες· ποιησαι
σε κυριος ως Σεδεκιαν εποιησε και ως Ἀχιαβ, ους απετηγανισε βασιλευς Βαβυλωνος,
εν πυρι, δι' ην εποιησαν ανομιαν εν Ἱερουσαλημ και εμοιχωντο τας γυναικας των
πολιτων αυτων και λογον εχρηματισαν επι τωι ονοματι μου, ον ου προσεταξα αυτοις,
φησι κυριος. Ἐν δε τωι τριτωι ετει της αιχμαλωσιας απεστειλε Ναβου χοδονοσωρ τον
Ναβουζαρδαν αρχιμαγειρον αυτου εις Ἱερου σαλημ, και τον μεν οικον κυριου και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

τον οικον του βασι λεως και τους περιλειφθεντας παντας οικους εν τηι πολει
ενεπρησεν, διαρκεσαντα δη τον θειον οικον απο της πρω της οικοδομης ετεσι υμβʹ.
τους δε χαλκους δυο μεγαλους στυλους και την χαλκην θαλασσαν και τους υποκατω
αυτης 248 ιβʹ μοσχους και τα υποστηριγματα και παντα τον εν ναωι κυριου χαλκον
συντριψας απηγαγεν εις Βαβυλωνα και μεν τοι και τους λεβητας και τας θυΐσκας και
τα πυρεια και τας χρυσας φιαλας και τας αργυρας και τας χαλκας. και ουκ ην
σταθμος του χαλκου των σκευων παντων, ων ελα βεν ο αρχιμαγειρος. των δε
επιλοιπων Ἰουδαιων τους επι σημους απαγαγων προς Ναβουχοδονοσωρ τους μεν
εθανα τωσεν, τους δε δουλους παρεδωκε τοις αρχουσιν αυτου, τον δε Σεδεκιαν επι
σκοτους κατακλεισας μυλωθρειν κατεδικασεν. εφ' ου γεγονεν η παντελης και πρωτη
αλωσις της Ἱερου σαλημ ουκετι βασιλευθεισης υπο Ἰουδαιων, αλλ' υπο των
Χαλδαιων κρατηθεισης. τοιγαρουν τριτον Ναβουχοδονοσωρ επορθησε την
Ἱερουσαλημ, ως ειρηται, πρωτον μεν επι Ἰωακειμ, δευτερον δε παλιν ελθων επι
Ἰεχονιου, τριτον δε παραγενομενος παλιν επι Σεδεκιου τον μεν ναον ενεπρησεν, τον
δε Σεδεκιαν εξετυφλωσε και τους υιους αυτου συν ετε ροις πολλοις κατεσφαξε και
το λοιπον ηιχμαλωτευσε πληθος. Περι ων και ο μεγας Γρηγοριος μνημονευσας ταδε
φησιν· και ινα παρω δημους και πολεις και βασιλειας ετι δε και χορους και στρατους
και οικους και νηων πληρω ματα και συζυγιας και εταιρειας υπο μεν ειρηνης συνεχο
249 μενας, υπο δε στασεως καταλυομενας, επι τον Ἰσραηλ ειμι τωι λογωι και των
εκεινου παθων υπομνησας υμας ερησομαι, τι των συμφορων τουτων αιτιον, ινα
παιδευθωμεν τοις αλλων κακοις την ομονοιαν. ουχ εως μεν ειρηνην ειχον και προς
αλληλους και προς θεον Αιγυπτωι τηι σιδηραι καμινωι πιεζομενοι και υπο της κοινης
θλιψεως συναγομενοι (εστι γαρ οτε και τουτο φαρμακον αγαθον εις σωτηριαν η
θλιψις) λαος τε περιουσιος ηκουον και μερις κυριου και βασιλειον ιερατευμα και
εθνος αγιον; και ου τοις μεν ονο μασιν ουτως, τοις δε εργοις ετερως, αλλα και
στρατηγοις ηγοντο αγομενοις υπο θεου και στυλωι πυρος και νεφελης ωδηγουντο
νυκτος και ημερας, και θαλασσα μεν αυτοις διΐστατο φευγουσιν, πεινωσι δε ουρανος
εχορηγει τροφην, πολεμουσι δε χειρων εκτασις αντι μυριαδων ην δι' ευχης
εγειρουσα τροπαια και οδοποιουσα τα εμπροσθεν, ποταμοι δε υπεχωρουν την
συγγενη μιμουμενοι θαλασσαν, και στοι χεια ιστατο, και τειχη σαλπιγξι κατεσειετο.
και τι δει λεγειν Αιγυπτιων πληγας τουτοις χαριζομενας, και θεου φωνας εξ ορους
ακουομενας, και νομοθεσιαν διπλην, την μεν εν γραμματι, την δε εν πνευματι, και
ταλλα οις ετιμωντο πα λαι παρα την εαυτων αξιαν. επει δε νοσειν ηρξαντο και κατα
θεου και κατ' αλληλων εμανησαν και διεστησαν εις μερη πολλα, τι γινεται και τι
πεπονθασιν; θρηνει μεν του τους Ἱερεμιας εικοτως επι τοις ανηκεστοις παθεσι και
την επι Βαβυλωνα αιχμαλωσιαν οδυρεται· και γαρ ην οντως 250 θρηνων και
οδυρμων αξια. πως δε ου των μεγιστων; τειχη κατεσκαμμενα, πολις ηδαφισμενη,
αγιασμα καθηιρη μενον, αναθηματα σεσυλημενα, ποδες βεβηλοι και χειρες οι μεν
τοις αβατοις εμβατευοντες, αι δε και των αψαυστων κατατρυφωσαι, προφηται
σιγωντες, ιερεις αγομενοι, πρεσβυ ται μη ελεουμενοι, παρθενοι καθυβριζομεναι,
νεοτης πι πτουσα, πυρ αλλοτριον και πολεμιον, αιματος ποταμοι αντι του οσιου
πυρος και αιματος, Ναζηραιοι κατασυρομενοι, και ινα εξ αυτων ειπω τι των του
Ἱερεμιου θρηνων· οι υιοι Σιων οι τιμιοι και αντιτιθεμενοι χρυσιωι, οι τρυφεροι και
κακων απαθεις ξενην οδον οδευοντες. και· οδοι Σιων πενθουσαι παρα το μη ειναι
τους εορταζοντας. και μικρωι προ τουτων· χειρες γυναικων οικτιρμονων ου τροφην
ορε γουσαι τεκνοις, της πολιορκιας επικρατουσης, αλλ' επι τρο φην ταυτα
σπαραττουσαι και λιμου φαρμακον τα εαυτων ποιουμεναι φιλτατα. πως ου δεινα
ταυτα και περα δεινων ου τοις πασχουσι τοτε μονον, αλλα και τοις νυν ακουουσιν;
και ταυτα μεν ωδι. Γινονται ουν ομου των εν Ἱερουσαλημ βασιλευσαντων απο ∆αυιδ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

εως Σεδεκιου τα ετη υϟηʹ, οι δε βασιλεις υπ ηρχον τον αριθμον κβʹ, παντες δε εξ ενος
εγενοντο γενους του ∆αυιδ. εφ' ων ησαν και προφηται οιδε· επι μεν Σαουλ ∆αυιδ και
Σαμουηλ, επι δε ∆αυιδ Γαδ, Ναθαν, Ἀσαφ, επι δε Σολομωντος και των μετ' αυτον
Ἀχιας ο 251 Σιλωνιτης, Σαμαιας ο Ἀδδω, επι δε Ἰωσαφατ και των μετ' αυτον
Μιχαιας, Ἡλιας, Ἐλισσαιος, Ἀβδιας, Ἰηου, ὈζιηἘλεαζαρ, Ἀζαριας, επι δε Ἐζεκιου και
των μετ' αυτονὨσηε, Ἀμως, Ἡσαΐας, Ἰωνας, επι δε Ἰωσιου και των μεαυτον
Ἱερεμιας, Σοφονιας, Ὀλδα, Βαρουχ, επι δε Σεδεκιου παλιν Ἱερεμιας και Ἀμβακουμ.
μετα δε την αιχμαλωσιαν επι Ἰησου του ιερεως Ἰωσεδεκ προφητευουσιν Ἀγγαιος και
Ζαχαριας τελευταιοι προφηται γενομενοι. ∆ανιηλ γαρ και Ἰεζεκιηλ εν τηι
αιχμαλωσιαι προεφητευσαν εν Βαβυλωνι.
[Βιβλιον Εʹ.]
[αʹ. Περι Ἱεροβοαμ.] Μετα δε την διαιρεσιν των δεκα σκηπτρων εβασιλευσεν
Ἱεροβοαμ υιος Ναβατ εκ φυλης Ἐφραΐμ, ο δουλος Σολομωντος και αποστατης του
αποστατησαντος Ἰσραηλ εν Σα μαρειαι και εποιησε το πονηρον ενωπιον κυριου, και
επα ταξεν αυτον ο θεος, και απεθανεν εν ταις αμαρτιαις αυτου βασιλευσας ετη μβʹ.
ποιησας γαρ δαμαλεις χρυσας δυο και την μεν στησας εν Βεθηλ, την δε εν ∆αν, εφη
προς τον λαον· ικανουσθω υμιν αναβαινειν εν Ἱερουσαλημ. ιδου οι θεοι σου,
Ἰσραηλ, οι αναγαγοντες σε εκ γης Αιγυπτου. και εξωσε τον Ἰσραηλ εξοπισθεν κυριου
και εξημαρτεν αυτους 252 αμαρτιαν μεγαλην, και επορευθησαν οι υιοι Ἰσραηλ εν
πασηι αμαρτιαι Ἱεροβοαμ και ελατρευσαν και προσεκυνησαν τοις ματαιοις, εως ου
μετεστησεν αυτους κυριος απο προσωπου αυτου εις Ἀσσυριους. [βʹ. Περι Ναβατ.]
Μετα δε Ἱεροβοαμ εβασιλευσε Ναβατ υιος αυτου και εποιησε το πονηρον ενωπιον
κυριου και εσφαγη υπο Βαασα βασιλευσας ετη βʹ. [γʹ. Περι Βαασα.] Μετα δε Ναβατ
εβασιλευσε Βαασα και εποιησε το πο νηρον ενωπιον κυριου και εσφαγη εν τωι
πολεμωι βασιλευσας ετη κδʹ. [δʹ. Περι Ἡλα.] Μετα δε Βαασα εβασιλευσεν Ἡλα υιος
αυτου και εποι ησε το πονηρον ενωπιον κυριου και εσφαγη υπο Ζαμβρι βασιλευσας
ετη βʹ. [εʹ. Περι Ζαμβρι.] Μετα δε Ἡλα εβασιλευσε Ζαμβρι και εποιησε το πονη ρον
ενωπιον κυριου και εκαυθη εν οικωι προσφυγων υπο των πολεμιων βασιλευσας ετη
ιβʹ. [ϛʹ. Περι Ἀχααβ.] Μετα δε Ζαμβρι εβασιλευσεν Ἀχααβ υιος αυτου και εποιησε το
πονηρον ενωπιον κυριου και εσφαγη και απε 253 θανεν εν ταις αμαρτιαις αυτου
βασιλευσας ετη κβʹ. της γαρ γυναικος αυτου Ἰεζαβελ αποκτεινασης τον Ναβουθε, και
ουτος αυτου τον αμπελωνα λαβων, ειπεν Ἡλιας ο προ φητης προς αυτον· ταδε λεγει
κυριος· ανθ' ων εφονευσας και εκληρονομησας, εν τωι τοπωι ωι ελειξαν οι κυνες το
αιμα Ναβουθε, εκει λειξουσιν οι κυνες το αιμα σου, και την Ἰεζαβελ καταφαγονται
οι κυνες εν τωι προτειχισματι, και εξολοθρευσω του Ἀχααβ ουρουντα προς τοιχον
και συν εχομενον, απερ εισι κυων και καττης ο τον μυν θηρευων. ο τοινυν Ἀχααβ
κτισας πολεις μεγαλας και οχυρας και οικον ελεφαντινον εν Σαμαρειαι θαυμασιον
σφοδρα και μετα ταυτα ποιησας πολεμον προς τους Συρους, αφ' ων παταξας εν
ημεραι μιαι μυριαδας ιβʹ ητοι χιλιαδας ρκʹ και τον βασιλεα τουτων υιον Ἄδερ
συλλαβων, ον και περι ποιησαμενος και αποστειλας παρα γνωμην θεου, ελεγχεται
σαφως υπο Μιχαιου του προφητου λεγοντος· ταδε λεγει κυριος· εξαπεστειλας ανδρα
ολεθριον εκ χειρος σου. η ψυχη σου αντι της ψυχης αυτου, και ο λαος σου αντι του
λαου αυτου. και ταυτα ακουσας απηλθε συγκεχυμενος και εκ λελυμενος πανυ. και εν
τωι τριτωι ενιαυτωι παλιν εξελθων εις πολεμον κατα του αγνωμονησαντος και
παρασπονδησαν τος βασιλεως Συριας, και του Μιχαιου διακωλυοντος αυτον, ειπε
μετ' οργης προς τους περι αυτον· συλλαβοντες απο θεσθε τουτον εις οικον φυλακης,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

και εσθιετω αρτον οδυνης και πινετω υδωρ θλιψεως, εως αν επιστρεψω μετ'
ειρηνης. 254 και φησι Μιχαιας· εαν επιστρεψηις μετ' ειρηνης, ουκ ελα λησε κυριος εν
εμοι. και εισελθων εν τωι πολεμωι και τοξευ θεις ανα μεσον του θωρακος και του
πνευμονος και υπο στρεψας δια του αρματος και θανων, ελειξαν οι κυνες εκει εις
τον τοπον το αιμα αυτου κατα το ρημα, ο ελαλησε κυριος εν χειρι Ἡλιου του
προφητου. Περι ου Θεοδωρητος φησιν· αξιον οντως διαπορησαι, τινος ενεκεν ο
τοιουτος θειος προφητης και ζηλωτης δια πυρος και τηλικουτος τερατουργος τον
μεν Ἀχααβ παρρη σιαστικως και ανενδοιαστως κατα προσωπον διηλεγχεν, της δε
γυναικος αυτου Ἰεζαβελ ουδε ψιλην απειλην ενεγκων οδον απεδρα
τεσσαρακοντημερον. αλλα δηλον οτι, ει και τοιουτος ην ο παναοιδιμος εν ταις υπερ
ανθρωπον θαυ ματουργιαις, αλλ' ανθρωπος υπηρχεν ουκ αμοιρος της φυ σικης
ασθενειας, αλλως τε και της θειας ην οικονομιας το δεος. ινα γαρ μη της
θαυματουργιας το μεγεθος επαρηι το φρονημα, ενδεδωκεν η χαρις τηι φυσει την
δειλιαν εισδεξασθαι προς επιγνωσιν της ανθρωπινης ασθενειας. τουτου χαριν αυτωι
και μεμηνυκεν ο δεσποτης, οτι χιλιαδες ζʹ διεμειναν της ασε βειας ελευθεραι. προς δε
τουτοις εδιδαξεν αυτον ως ημεροτητι και μακροθυμιαι πρυτανευειν εδοκιμασε των
ανθρωπων το γενος, και οτι ραιδιον ην αυτωι και κεραυνους και σκηπτους επιπεμψαι
τοις δυσσεβεσι και κλονησαι την γην και ταφον αυτοις αυτοσχεδιον επαφηναι και
βιαιοις ανεμοις αρδην 255 παντα διολεσαι. διο φησιν· και πνευμα μεγα και κραταιον
διαλυον ορη και συντριβον πετρας ενωπιον κυριου. ουκ εν τωι πνευματι κυριος. και
μετα το πνευμα συσσεισμος. ουκ εν τωι συσσεισμωι κυριος. και μετα τον συσσεισμον
πυρ. ουκ εν τωι πυρι κυριος. και μετα το πυρ φωνη αυρας λεπτης, και εκει κυριος. δια
γαρ τουτων εδειξεν, οτι μακροθυμια και φιλανθρωπια μονη φιλη θεωι, εκαστον δε
των αλλων η πονηρια την δικαιαν οργην εφελκεται. τινος δε χαριν πα λιν και δια
κορακος τρεφεται ακουσον. επειδη γαρ ο θεος την δικαιαν του δικαιου και ζηλωτου
κατα των παρανομων Ἰουδαιων αγανακτησιν εκμαλαξαι βουλομενος παρεσκευασεν
αυτον δια μισοτεκνου ορνεου τρεφεσθαι και τικτοντος μεν, ου τρεφοντος δε. οθεν
και ∆αυιδ, καιτοι πασης της κτι σεως φυσικωι λογωι προς τον δημιουργον
αποβλεπουσης (οι οφθαλμοι, γαρ φησιν, παντων εις σε ελπιζουσιν, και συ διδως την
τροφην αυτων εν ευκαιριαι) κορακων εμνημονευσε κατ' εξοχην λεγων· τωι διδοντι
τοις κτηνεσι τροφην αυτων και τοις νεοσσοις των κορακων τοις επικαλουμενοις
αυτον. μαλιστα μεν γαρ παντα η θεια προνοια, φησιν, τρεφει, δια φεροντως δε τους
νεοσσους των κορακων τους παρα των τεκοντων αμελουμενους. ζωυφια γαρ μικρα
ταις καλιαις περι ιπταμενα τροφη γινεται τουτοις. μονονουχι τοινυν συνεβου 256
λευσεν ο θεος τωι Ἡλιαι επι της δικαιας ενδειας του λαου μη σφοδροτατηι
αγανακτησει χρησασθαι μηδε της του μισο τεκνου πτηνου φιλανθρωπιας τε και
υπηρεσιας απανθρωπον οφθηναι και αμειλικτον. το μεν γαρ δια την εμην σε
προσταξιν τρεφει, συ δε της αγανακτησεως ολος γενομενος πειθηνιος τα της
φιλανθρωπιας υπερειδες δικαια. [ζʹ. Περι Ὀχοζιου.] Μετα δε Ἀχααβ εβασιλευσεν
Ὀχοζιας υιος αυτου και εποιησε το πονηρον ενωπιον κυριου και πεσων εκ του υπε
ρυου του οικου αυτου και αρρωστησας απεθανε βασιλευσας ετη βʹ. [ηʹ. Περι Ἰωραμ.]
Μετα δε Ὀχοζιαν εβασιλευσεν Ἰωραμ αδελφος αυτου και εποιησε το πονηρον
ενωπιον κυριου και εσφαγη υπο Ἰου βασιλευσας ετη ιβʹ. ος υποταξας τον Μασα
βασιλεα Μωαβ ην λαμβανων εξ αυτου φορον κατ' ενιαυτον αρνους χιλιαδας ρʹ και
κριους χιλιαδας ρʹ. εφ' ου ανεληφθη ο μεγας Ἡλιας, και ηλθεν Ἄδερ βασιλευς
Συριας και περικαθισας επι Σαμαρειαν, γεγονε λιμος μεγας, ωστε πραθηναι κεφαλην
ονου αργυριων λʹ. και ην Ἰωραμ διαπορευομενος επι του τειχους, και γυνη τις
εβοησε προς αυτον· σωσον, κυριε βασιλευ. και αποκριθεις ειπεν· μη σωσαι σε κυριος,
257 ποθεν σωσω σε; μη απο της αλωνος η απο της ληνου; και φησιν η γυνη· ουχι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

βασιλευ, αλλ' η γυνη αυτη ειπε μοι· δος τον υιον σου, και φαγομεθα αυτον σημερον
και τον υιον μου αυριον. και εψησαντες αυτον χθες εφαγομεν, και σημερον τον υιον
αυτης εκρυψεν. οπερ ακουσας ο βασιλευς διερρηξε τα ιματια αυτου, και ειδεν ο λαος
τον σακκον επι της σαρκος αυτου εσωθεν. και αποκριθεις ει πεν· ταδε ποιησαι μοι ο
θεος και ταδε προσθειη, ει στη σεται η κεφαλη Ἐλισσαιου σημερον επ' αυτωι. και
αποστει λας τον τριστατην, εφ' ον επανεπαυετο, ειπε προς αυτον ο προφητης· ταδε
λεγει κυριος· αυριον ως η ωρα αυτη μετρον σεμιδαλεως σικλου και διμετρον κριθων
σικλου εν ταις πυλαις Σαμαρειας. και ειπεν ο τριστατης· ει καταρακτας ποιησει
κυριος, ου μη εσται τουτο. ο δε Ἐλισσαιος φησιν· ιδου οψει τοις οφθαλμοις σου και
εκειθεν ου μη φαγηι. και ανδρες λεπροι δʹ παρα την πυλην της πολεως καθη μενοι
και τον λιμον μη φεροντες εβουλευσαντο προς τους εναντιους αυτομολησαι, και δη
ανασταντες εν τωι σκοτει εισηλθον εις την παρεμβολην Συριας, και ιδου ουκ ην ανηρ
εκει, οτι κυριος ακουστην εποιησε τηι παρεμβοληι Συ ριας φωνην αρματων και ιππων
και δυναμεως μεγαλης, και απεδρασαν εν τωι σκοτει παντες καταλειψαντες απαντα.
και των λεπρων τουτο διασαφησαντων εν τηι πολει, απεστειλεν ο βασιλευς γνωναι,
ει αληθης ο λογος. και πορευθεντες οπισω του βασιλεως Συριας εως του Ἰορδανου,
και ιδου 258 πασα η οδος πληρης ιματιων και σκευων, ων ερριψε Συρια εν τωι
θαμβεισθαι αυτους. και υποστρεψαντων των απεσταλμε νων εξηλθεν ο λαος της
πολεως και διηρπασαν την παρεμβο λην Συριας, και εγενετο μετρον σεμιδαλεως
σικλου και διμετρον κριθων σικλου κατα το ρημα κυριου. του δε βασιλεως κατα
στησαντος τον τριστατην επι της πυλης, συνεπατησεν αυτον ο λαος, και απεθανε μη
φαγων εκ του σιτου κατα τον λογον του προφητου. και μεντοι και το Ἱεριχουντιον
υδωρ δι' ευχης ιασατο. πικρον γαρ ην φυσει και δυσποτον και προς τεκνο γονιαν
εμποδιον τε και θανατηφορον εσθ' οτε και προς αρδειαν ανεπιτηδειον. οπερ εις
ευχρηστιαν ανθρωποις και κτηνεσι μεταβαλων [εις] ευκαρπιας μαλιστα πολλης και
σω τηριας υπηρξε τηι χωραι προξενος. αχρι γαρ δευρο πλημ μυρων μεγιστην πιαινει
πεδιαδα και τρεφει παραδεισους και φοινικων γενη διαφορα μελιτοφορα, ων οι
πλειστοι πατου μενοι και αποθλιβομενοι μελι πολυ εκχεουσιν. εστι γαρ μελιτοφορος
και αρωματοφορος η χωρα πανυ φερουσα κυ προν και μυροβαλανον και
οποβαλσαμον οτι πλειστον, ητις δι' ολιγων καρπων και ανθρωποις επιθυμητων ευ
μαλα τωι παραδεισωι ποσως παρεικαζεται. Περι ου φησι και ο μεγας Ἀναστασιος
Θεουπολεως· 259 φασιν οι ακριβεις της οικουμενης κοσμογραφοι, οτι περ
ανατολικωτερος πασης της οικουμενης και ωσπερ θυσιαστη ριον αυτης υπαρχει ο
παραδεισος, ου αι χωραι των εσωτα των Ἰνδων πλησιαζουσαι, παντες σχεδον οι
καρποι ευωδε στατοι εισι και αρωματωδεις. δια γαρ αυρας των ανεμων
κατακομιζομενης και μεταδιδομενης αυτοις της ευωδιας εκ των του παραδεισου
φυτων συλλαμβανουσιν ωσπερ τα των αλληλοις πλησιαζοντων φοινικων και
μεταδιδοντων δια των ανεμων αλληλοις εκ των αρρενων το σπερμογονον ανθος.
πασα τοινυν ευωδια και μαλιστα η δια των Ἰνδικων αρω ματων χωρις τινος υγρας
ελαιου η αλλων τοιουτων σκευα ζομενη υγιοποιος και συγκρατικη του ανθρωπειου
σωματος εστιν, ωσπερ και το εμπαλιν φθοροποιος και λοιμωδης η δυσωδια. οθεν δη
και τις των ιατροσοφιστων ακριβης αγαν εφασκεν, οτι, ει καταλαβοι τον
τελευτωντα προ του παρατραπηναι τον νουν δυνασθαι δια τινος αυτον κατα σκευης
αρωματων επι ωραν ποιησαι νηφαλιον τον λογισμον αυτου εχειν και τα καθ' εαυτον
εκλαλησαι και διαθεσθαι. οπερ ουν και ημεις πειραι τουτο παρειληφαμεν και
αυτοπται γεγοναμεν, μαρτυρουσι δε και αλλοι πλειστοι μεχρι της δευρο τουτο
γινομενον βλεποντες υπο των ακριβως και περιεσκεμ μενως την επιστημην
εξησκημενων. 260 [θʹ. Περι Ἰηου.] Μετα δε Ἰωραμ εβασιλευσεν Ἰηου υιος Ναμεσιου,
και εισερχομενος εν τηι πολει Σαμαρειας παρεκυψεν Ἰεζαβελ δια της θυριδος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

περικεκαλλωπισμενη. ο δε βασιλευς προσταξας τοις ευνουχοις αυτης κατακρημνισαι
αυτην, κατεπατηθη υπο των ιππων και κατεβρωθη υπο των κυνων. παταξας δε και
τους οʹ υιους Ἀχααβ και τους περιλειφθεντας αυτου παντας εν Σαμαρειαι κατα το
ρημα Ἡλιου, και συναθροισας απαν το πληθος του λαου εφη προς αυτους μετα
πανουρ γιας· Ἀχααβ μεν εδουλευσε τωι Βααλ ολιγα, Ἰηου δε πολλα δουλευσει αυτωι.
και νυν παντας καλεσατε προς με τους προφητας και ιερεις του Βααλ, οτι μεγαλη μοι
θυσια τωι Βααλ. πας γαρ ος αν απολειψηι ου ζησεται. συναθροι σθεντες ουν απαντες,
και του ειδωλειου πλησθεντος στομα προς στομα, φησιν ο βασιλευς τοις δουλοις του
Βααλ· ερευ νησατε ακριβως, ει εστι μεθ' υμων των δουλων κυριου τις. και μηδενος
ευρεθεντος, εκελευσε τοις υπουργοις αυτου, και επαταξαν παντας εν στοματι
ρομφαιας, και τον Βααλ και τα αυτου παντα ενεπρησεν. πλην ουκ εφυλαξεν εις
τελος πορευεσθαι εν νομωι κυριου και εσφαγη εν τωι πολεμωι βα σιλευσας ετη κηʹ.
261 [ιʹ. Περι Ἰωαχας.] Μετα δε Ἰηου εβασιλευσεν Ἰωαχας υιος αυτου και εποιησε το
πονηρον ενωπιον κυριου και απεθανε βασιλευσας ετη ιζʹ. [ιαʹ. Περι Ἰωας.] Μετα δε
Ἰωαχας εβασιλευσεν Ἰωας υιος αυτου και εποιησε το πονηρον ενωπιον κυριου και
απεθανε βασιλευσας ετη ιδʹ. εφ' ου Ἐλισσαιος ετελευτησε προφητευσας τωι Ἰωας την
προτεραν δια συμβολων κατα Συρων νικην επιτρεψας αυτωι επι την γην τοξευσαι
πεντακις. και το μεν τριτον ευστοχως ερριψεν, το δε τεταρτον ηστοχησεν. και
προφητευει αυτωι εως τριτης συμβολης νικησαι τους Συρους, τας δε ετερας
ηττηθηναι. ει γαρ αχρι των πεντε τα βελη επι της γης ευστοχως εβεβληκει, πεντακις
αν παραταξαμενος την Συρων αρχην κατελυσεν. οστις αξιαγαστος προφητης
τελευτησας και ταφεις εν τω μνηματι, εν αυτωι τωι μνηματι μονοζωνοι Μωαβιτων
νεκρον θαψαντες, και τοις οστεοις του μακαριου προφητου πλησιασας ανεστη. [ιβʹ.
Περι Ἱεροβοαμ.] Μετα δε Ἰωας εβασιλευσεν Ἱεροβοαμ υιος αυτου και εποιησε το
πονηρον ενωπιον κυριου και απεθανε βασιλευσας ετη λδʹ. [ιγʹ. Περι Ἀζαριου.] Μετα
δε Ἱεροβοαμ εβασιλευσεν Ἀζαριας υιος αυτου και 262 εποιησε το πονηρον ενωπιον
κυριου και εσφαγη υπο Σελουμ βασιλευσας μηνας ϛʹ. [ιδʹ. Περι Σελουμ.] Μετα δε
Ἀζαριαν εβασιλευσεν ο Σελουμ και εποιησε το πονηρον ενωπιον κυριου και εσφαγη
υπο Μαναιμ βασιλευ σας μηνα αʹ. [ιεʹ. Περι Μαναΐμ.] Μετα δε Σελουμ εβασιλευσε
Μαναιμ και εποιησε το πονηρον ενωπιον κυριου και εσφαγη υπο Φακεσια βασιλευ
σας ετη ιʹ. [ιϛʹ. Περι Φακεσια.] Μετα δε Μαναιμ εβασιλευσε Φακεσιας υιος αυτου και
εποιησε το πονηρον ενωπιον κυριου και εσφαγη υπο Φακεε βασιλευσας ετη βʹ. [ιζʹ.
Περι Φακεε.] Μετα δε Φακεσιαν εβασιλευσε Φακεε και εποιησε το πονηρον ενωπιον
κυριου και εσφαγη υπο Ὠσηε βασιλευσας ετη κʹ. εντευθεν διδασκομεθα ως τους
πονηριαι συζωντας δι' αλληλων ο θεος κολαζειν ειωθεν και τωι πονηροτερωι τον
πονηρον παραδιδωσιν οιον τισι δημιοις αυτοις κεχρη μενος. [ιηʹ. Περι Ὠσηε.] Μετα
δε Φακεε εβασιλευσεν Ὠσηε ετη θʹ και ποιησας το πονηρον ενωπιον κυριου, ηλθε
Σαλμανασαρ βασιλευς 263 Ἀσσυριων επι Σαμαρειαν και απυκισεν αυτην δια τας
αμαρ τιας αυτων τας μεγαλας. και γαρ εποιησαν δυο χρυσας δαμαλεις και
προσεκυνησαν και ελατρευσαν αυταις και τωι Βααλ και διηγον τους υιους και τας
θυγατερας αυτων εν πυρι και εμαντευοντο και οιωνιζοντο και εφαρμακευοντο. και
απωσατο αυτους κυριος απο προσωπου αυτου, και ουχ υπελειφθη πλην φυλη Ἰουδα
μονωτατη, και γε Ἰουδας ουκ εφυλαξε τας εντολας κυριου, αλλ' επορευθησαν εν
ταις αμαρτιαις Ἰσραηλ. και εδωκεν αυτους κυριος εις χειρας αρπαζοντων αυτους, και
απωικισθησαν εις Ἀσσυριους. και απεστειλε βασιλευς Ἀσσυριων εθνη δʹ, τους
Κουδιαιους και Κουθιαιους και Σεφαρουαιους και Ἀναγαυαιους, και κατωικισθησαν
εν ταις πολεσι Σαμαρειας, και πεμψας κυριος επ' αυτους λεοντας, ανηλισκον αυτους.
και ανηγγειλαν τωι βασιλει Ἀσσυριων οτι· τα εθνη α εκαθισας εν πολεσι Σα μαρειας
ουκ εγνωσαν το κριμα του θεου της γης εκεινης, και απεστειλεν εις αυτους λεοντας,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

και ολοθρευονται. και φησιν ο βασιλευς· απαγαγετε εκει τινας, και φωτιουσιν αυ
τους το κριμα του θεου. και αποστειλας ενα των ιερεων, ων απυκισαν απο
Σαμαρειας, ην φωτιζων αυτους ο ιερευς φοβεισθαι τον κυριον, και εφοβουντο τον
κυριον και τοις θεοις αυτων ελατρευον και κατυκησαν εκει εως της ημε ρας ταυτης.
επανελθοντες ουν οι Ἰουδαιοι ζηλοτυπως ειχον προς αυτους ατε αλλοφυλους και ου
συνεχρωντο αυτοις, 264 αλλ' απο του Σομωρ του ορους εκαλουν αυτους Σαμαρειτας.
οι γε τα Μωυσεως μονα δεχομενοι βιβλια των λοιπων γραφων ου πολυν εποιουντο
λογον, καντευθεν προς τους Ἰουδαιους φιλονεικως διακειμενοι πατερα τον Ἁβρααμ
επεγραφοντο ατε απο της Χαλδαιας ορμωμενον, αφ' ης και αυτοι γεγονασιν. διο δη
και η Σαμαρειτις προς τον κυριον ελεγεν· οι πατερες ημων εν τωι ορει τουτωι
προσεκυνησαν, τους περι τον Ἁβρααμ υπεμφαινουσα, ενθα τον υιον εκει νος εις
ολοκαρπωσιν ανηνεγκεν. Οι δε εν Σαμαρειαι βασιλευσαντες υπηρχον τον αριθμον ιηʹ
απο Ἱεροβοαμ εως του ειρημενου Ὠσηε, εφ' ου πεπαυται και απωλετο Σαμαρεια, και
Ἀσσυριοι κατυκησαν εκει, ως ειρηται, εξ ων οι αιρετικοι Σαμαρειται και
Σαδδουκαιοι πεφηνασιν. γινονται ουν ομου τα παντα ετη σνγʹ. και εκ διαφορων μεν
εγενοντο γενων, απαντες δε το πονηρον εποι ησαν ενωπιον κυριου κατα την
αμαρτιαν Ἱεροβοαμ.
[Βιβλιον ςʹ.]
[αʹ. Περι Ναβουχοδονοσωρ.] Μετα δε τους προειρημενους Ἀσσυριων βασιλεις
εβασι λευσεν, ως ειρηται, Ναβουχοδονοσωρ ετη κδʹ, ος και την Ἱερουσαλημ
εκρατησεν ετη ζʹ, και πολιν μεγιστην εις Βαβυ λωνα κτισας εξ οπτης πλινθου και
λιθων λελαξευμενων 265 εχοντων ανα πηχων γʹ το πλατος και το μηκος ανα πηχων
ϛʹ, το μεν περιμετρον αυτης εποιησε σταδιων μʹ γινομενα μιλια ϛʹ ημισυ, το δε υψος
του τειχους πηχων πʹ και το πλατος πηχων λʹ, και τους πυργους εστησεν επι ταις
πυλαις αυτης ανα πηχων ρʹ το υψος και το πλατος ανα πηχων ξʹ, και εποιησε τας
πυλας αυτης χαλκας και διεγειρομενας εις υψος ανα πηχων νʹ και το πλατος πηχων
κʹ εις εξοδους και εισοδους λαου αυτου. πλησιον δε της πολεως ωρυξε κιν στερναν
και ωικοδομησε και περιετειχισεν αυτην αξιολογως το περιμετρον αυτης εχουσαν
σταδια μʹ, το δε βαθος οργυιας μʹ. ωσαυτως κατεσκευασε και αλλο εργον αξιαγαστον.
εγειρας γαρ αναλημματα λιθινα υψηλοτατα σφοδρα και παντοδαπα καταφυτευσας
υπερθεν δενδρα καρποφορα ως ομοια δασυτα τοις ορεσι κρεμαστον παραδεισον
αυτον επωνομασεν, εις ον η γυνη αυτου περιπολουσα και πασαν την γην εκεινην
εποπτευουσα κατετερπετο υπ' ουδενος ορωμενη. αυτη εστιν η πολις, περι ης
διαπορευομενος εφη μετ' επαρσεως πολλης και αλαζονειας· ουχ αυτη εστι Βαβυλων
η μεγαλη, ην εγω εις οικον βασιλειας εν τωι κρατει της ισχυος μου εις τιμην 266 της
δοξης μου ωικοδομησα; και ετι του λογου εν τωι στο ματι αυτου οντος, φωνη εκ του
ουρανου εγενετο· σοι λεγε ται, Ναβουχοδονοσωρ, η βασιλεια σου παρηλθεν απο σου,
και απο των ανθρωπων εκδιωξουσι σε, και μετα θηριων η κατοικησις σου, και
χορτον ως βουν ψωμιουσι σε, και επτα καιροι αλλαγησονται επι σε, εως ου γνωις οτι
κυριευει ο υψιστος της βασιλειας των ανθρωπων και ωι εαν δοξηι δωσει αυτην. και
αυτηι τηι ωραι ο λογος συνετελεσθη επι Ναβουχοδονοσωρ και απο των ανθρωπων
εξεδιωχθη και χορτον ως βους ησθιεν, και απο της δροσου του ουρανου το σωμα
αυτου εβαφη, εως ου αι τριχες αυτου ως λεοντος εμεγαλυνθησαν και οι ονυχες ως
ορνεου. μετα δε ταυτα παλιν φησιν ο αυτος περι της εαυτου αποκαταστασεως· εν τωι
καιρωι εκεινωι αι φρενες μου επεστραφησαν επ' εμε και εις τιμην της βασιλειας μου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

ηλθον, και η μορφη μου επε στρεψεν επ' εμε, και οι τυραννοι μου και οι μεγιστανες
μου εζητουν με, και επι την βασιλειαν μου εκραταιωθην, και μεγαλωσυνη
περισσοτερα προσετεθη μοι. νυν ουν εγω Να βουχοδονοσωρ αινω και υπερυψω και
δοξαζω τον βασιλεα του ουρανου, οτι παντα τα εργα αυτου αληθινα και αι τριβοι
αυτου κρισεις, και παντας τους πορευομενους εν υπερηφανιαι δυναται ταπεινωσαι.
Την τοινυν εκ θεου δοθεισαν αυτωι πολυολβιαν και ρωμην τε και περιφανειαν ο
θειος λογος υπεμφαινων δια Ἱερεμιου φασκει· ταδε λεγει κυριος. ιδου δεδωκα πασαν
την γην τωι Ναβουχοδονοσωρ βασιλει Βαβυλωνος δουλευειν 267 αυτωι και τα θηρια
του αγρου εργαζεσθαι αυτωι, και το εθνος και η βασιλεια, οσοι αν μη εμβαλωσι τον
τραχηλον αυτων υπο τον ζυγον αυτου, εν μαχαιραι και εν λιμωι επισκεψομαι αυ τους,
εως αν εκλειπωσιν εν χειρι αυτου. και· ιταμος εστι και ουκ ελεησει. φωνη αυτου ως
θαλασσα κυμαινουσα. εφ' ιπποις πολλοις και αρμασι παραταξεται ως πυρ εις πο
λεμον επι σε, θυγατερ Σιων. και· απο φωνης ορμης αυτου και απο των οπλων των
ποδων αυτου και απο σεισμου των αρματων και ηχου τροχων αυτου. ουκ
επιστραφησονται πατερες επι υιους αυτων απο εκλυσεως χειρων αυτων. και· εκ ∆αν
ακουσθησεται φωνη οξυτητος ιππων αυτου και απο φωνης χρεμετισμου ιππασιας
αυτου σεισθησεται πασα η γη εκεινη. και ηξει και φαγεται την γην και το πληρωμα
αυτης, πολεις και τους εν αυταις κατοικουντας. ωσαυτως δε και δια Ἰεζεκιηλ ουτω
λεγει· ιδου εγω επαγω επι Σωρ τον Ναβουχοδονοσωρ βασιλεα Βαβυλωνος, ος εστι
βασιλευς βασιλεων, μεθ' ιππων και αρματων και συναγωγης εθνων πολλων σφοδρα,
και περιβαλει σοι ταφρον και οικοδομησει σε κυκλωι χαρακα και περιστασιν οπλων,
και τας λογχας αυτου απεναντι σου δωσει. τα τειχη σου και τους πυργους σου
καθελει εν τοις οπλοις αυτου, απο δε του πληθους των ιππων αυτου καλυψει σε ο
κονιορτος αυτων. και 268 παλιν· ταδε λεγει Ἀδωναι κυριος· ιδου εγω διδωμι τωι Να
βουχοδονοσωρ την γην Αιγυπτου, και ληψεται το πληθος αυτης και σκυλευσει τα
σκυλα αυτης και προνομευσει την προνομην αυτης. αντι της λειτουργιας, ης
εδουλευσεν επι Τυρον, δεδωκα αυτωι την γην Αιγυπτου. και· απολω το πληθος
Αιγυπτιων δια χειρος Ναβουχοδονοσωρ. και· εν μαχαιραις γιγαντων αυτου
καταβαλω την ισχυν αυτων. και μετα ταυτα· εξελευσονται οι κατοικουντες τας
πολεις και εκ καυσουσι και αναψουσιν εν τοις οπλοις και θυρεοις και πελταις και
δορασι και τοξοις και βελεσι και βακτηριαις χειρων και λογχαις, και καυσουσιν εν
αυταις πυρ ετεσιν επτα. και ου μη ληψονται ξυλα εκ του αγρου ουδε μη κοψουσιν εκ
των δρυμων, αλλ' η τα οπλα καυσουσιν. εικοτως ουν ελεγε προς αυτον ∆ανιηλ· συ,
βασιλευ, βασιλευς βασιλεων, ωι ο θεος του ουρανου βασιλειαν ισχυραν τε και
κραταιαν και εντιμον εδωκεν εν παντι τοπωι, οπου κατοικουσιν οι υιοι των
ανθρωπων, θηρια τε του αγρου και πετεινα του ουρα νου εδωκεν εν τηι χειρι σου και
κατεστησε σε κυριον παντων, και συ ει η χρυση κεφαλη της εικονος. και· το δενδρον,
ο ειδες, το μεγαλυνθεν, ου το υψος εφθασεν εις τον ουρανον 269 και το κυτος αυτου
εις πασαν την γην και τα φυλλα αυτου ευθαλη και ο καρπος αυτου πολυς, και τροφη
πασιν εν αυτωι, και υποκατω αυτου κατυκουν τα θηρια και εν τοις κλαδοις αυτου
κατεσκηνουν, συ ει, βασιλευ, οτι εμεγαλυνθης και υπερισχυσας, και η μεγαλωσυνη
σου εφθασεν εις τον ουρανον και η κυρεια σου εις τα περατα της γης. [βʹ. Περι
Ουλεμαροδαχ.] Μετα δε Ναβουχοδονοσωρ εβασιλευσεν Ουλεμαροδαχ, ο και Ευιλαδ,
υιος αυτου ετη εʹ. ος τον Ἰεχονιαν λυσας των δεσμων εποιησε συνεστιατορα αυτου.
περι ου και η των βασιλειων ιστορια και ο θειος Ἱερεμιας εφη· και εγε νετο εν τωι
τριακοστωι και εβδομωι ετει αποικισθεντος του Ἰωακειμ βασιλεως Ἰουδα εν τωι
δεκατωι μηνι εν τηι τεταρτηι και εικαδι του μηνος, ελαβεν Ευιλαδ Ουλεμαροδαχ
βασιλευς Βαβυλωνος εν τωι ενιαυτωι, ωι εβασιλευσεν, την κεφαλην Ἰωακειμ
βασιλεως Ἰουδα και εξηγαγεν αυτον εξ οικου, ου εφυλαττετο, και ελαλησεν αυτωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

χρηστα και εδωκεν αυτωι τον διφρον επανω των θρονων των βασιλεων των μετ'
αυτου εν Βαβυλωνι και ηλλαξε την στολην της φυλακης αυτου. και ησθιε δια
παντος αρτον κατα προσωπον αυτου πασας τας ημερας, ας εζησεν. Ἰωακειμ δε ουτος
εστιν ο και Ἰεχονιας. Ἰωακειμ γαρ τον τουτου πατερα, εφ' ου και 270 ∆ανιηλ
ηιχμαλωτισθη, Ναβουχοδονοσωρ ανελων εν Ἱερου σαλημ ερριψεν εξω του τειχους.
[γʹ. Περι Βαλτασαρ.] Μετα δε Ουλεμαροδαχ εβασιλευσε Βαλτασαρ αδελφος αυτου ετη
γʹ. ος μιανας τα ιερα σκευη του θεου εν τωι συμποσιωι, απερ ηγαγεν ο πατηρ αυτου
Ναβουχοδονοσωρ εξ Ἱερουσαλημ, ανηιρεθη κατα θειαν οργην. φησι γαρ τηνι καυτα
προς αυτον ∆ανιηλ· ο θεος ο υψιστος την βασιλειαν και την μεγαλωσυνην και την
δοξαν εδωκε Ναβουχοδονοσωρ τωι πατρι σου, και απο της μεγαλωσυνης αυτου
παντες οι λαοι φυλαι γλωσσαι ησαν τρεμοντες και φοβουμενοι απο προσωπου
αυτου, και ους εβουλετο ανηιρει, και ους ηθελεν εσωζεν. και οτε υψωθη η καρδια
αυτου και το πνευμα αυτου εκραταιωθη του υπερηφανευεσθαι, κατηνεχθη απο του
θρονου της βασιλειας αυτου, και η τιμη αυτου αφηιρεθη απ' αυτου, και απο των
ανθρωπων εξεδιωχθη και μετα των θηριων εδοθη, και μετα οναγρων η κατοικησις
αυτου, και χορτον ως βουν εψωμιζον αυτον, και απο της δροσου του ουρανου το
σωμα αυτου εβαφη, εως ου εγνω, οτι κυριευει ο υψιστος της βασιλειας των
ανθρωπων και ωι εαν δοξηι δωσει αυτην. και συ ουν, ο υιος αυτου Βαλτασαρ, ουκ
εταπεινω σας την καρδιαν σου, και οι μεγιστανες και οι παρακοιτοι και αι παλλακαι
σου οινον επινετε εν τοις αγιοις σκευεσιν. δια τουτο απεσταλη αστραγαλος χειρος εκ
προσωπου αυτου, και 271 την γραφην ταυτην ενεταξεν ουτως· μανη, θεκελ, φαρες,
τουτ' εστιν· μανη· εμετρησεν ο θεος την βασιλειαν σου και επληρωσεν αυτην. θεκελ·
εσταθη εν ζυγωι και ευρεθη υστε ρουσα. φαρες· διηιρηται η βασιλεια σου και εδοθη
Μηδοις και Περσαις. και εν αυτηι τηι νυκτι ανηιρεθη Βαλτασαρ ο Χαλδαιος, και
∆αρειος παρελαβε την βασιλειαν. Μη νομισηις, φησιν, οικειαι ρωμηι χρησαμενος ο
πατηρ σου πασαν υπεταξε την οικουμενην. ο γαρ θεος επιφερων ανθρωποις
αμαρτωλοις τιμωριαν ωσπερ τισιν οργανοις κε χρηται προδηλως επιτηδειοις και
πονηροις εις υπηρεσιαν της κατ' αυτων θειας οργης. οθεν φησι δια Ἡσαΐου· μη δοξα
σθησεται αξινη ανευ του κοπτοντος εν αυτηι; η υψωθησεται πριων ανευ του
ελκοντος αυτον; ουτως εαν τις αρηι ραβδον η ξυλον. ωσπερ γαρ, φησιν, αδυνατον
αξινην αυτοματως η πριονα η ραβδον κινηθηναι, τοτε γαρ τουτων εκαστον ενεργει,
ηνικα αν τις τηι χειρι χρησαμενος κινησαι θελησειεν, ουτω δη καγω τοις πονηροις
κατα των πονηρων ανθρωπων κεχρημαι. ταυτηι τοι και Ἱερεμιας φησιν· ουτως ειπε
κυριος ο θεος Ἰσραηλ· εγω εποιησα την γην τηι μεγαληι ισχυι μου και τωι βραχιονι
μου τωι υψηλωι, και δωσω αυτην ωι εαν δοξηι εν οφθαλμοις μου. και ιδου δεδωκα
πασαν την γην Ναβουχοδονοσωρ βασιλει Βαβυλωνος τωι δουλωι μου δου λευειν
αυτωι παντα τα εθνη, και τα εξης. ος εντευθεν υπερ ανθρωπον φρονησας και των
θειων κριματων και της αρρη του δικαιοκρισιας και μακροθυμιας καταφρονησας
επειραθη λοιπον ενδικως της θειας οργης το αδεκαστον τε και ανα ποδραστον. [δʹ.
Περι ∆αρειου.] Μετα δε Βαλτασαρ εβασιλευσε ∆αρειος ο Μηδος, ο και 272 Ἀστυαγης
και Ἀρταξερξης, ετη ιζʹ, ος εσχε γυναικα την του Μαρδοχαιου Ἐσθηρ επιλεχθεισαν
δια καλλος εκ των Ἑβραικων νεανιδων. ητις και τον ιδιον λαον Ἰουδαικον
αναιρεισθαι μελλοντα εξ επιβουλης Ἀμαν του αρχιστρατηγου λυτρωσαμενη
παρεσκευασεν εκεινον ανασκολοπισθηναι εις οπερ ξυλον εβουλευσατο Μαρδοχαιον
τον εαυτης αναρτησαι θειον μη τιμωντα αυτον και προσκυνουντα. εν οις εικοτως
και πεπληρωται η γραφη λεγουσα· ος δ' αν εκκαυσηι κακιαν, απολειται υπ' αυτης.
και· ος παρασκευαζεται δικτυον επι προσωπον του πλησιον, περιβαλει αυτο τοις
εαυτου ποσιν. και· ο ποιων πονηρον εις αυτο εγκυλισθησεται και ου μη επιγνωι,
ποθεν ηκει αυτωι. και· ο ορυσσων βοθρον τωι πλη σιον εις αυτον εμπεσειται. και· δι'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

ων τις αμαρτανει, δια τουτων κολαζεται. φησι γαρ τις των μεγιστανων· ιδου και
ξυλον εστησεν Ἀμαν τωι Μαρδοχαιωι πηχων νʹ. και ειπεν ο βασιλευς· σταυρωθητω
Ἀμαν εκει. και εγενετο ουτως κατα την κελευσιν του βασιλεως Ἀρταξερξου. εφ' ου
και τωι ∆ανιηλ ωραθησαν αι δια του αγγελου Γαβριηλ οπτασιαι, 273 και ο χρονος
εδηλωθη της Χριστου παρουσιας. οστις και φθονηθεις υπο των μεγιστανων δια το
μεγαλως τιμασθαι υπο του βασιλεως εβληθη εν τωι λακκωι των λεοντων. [εʹ. Περι
Κυρου.] Μετα δε ∆αρειον εβασιλευσε Κυρος ο Περσης ετη λβʹ. ος ανελων ∆αρειον
πασης εκρατησε της γης, την τε των Χαλδαιων και Ἀσσυριων και Περσων
Παλαιστινην τε και πασαν την Ἀσιαν και την Λυδων βασιλειαν υπεταξεν, ανε λων
Κροισον, ως προειρηται. εφ' ου ∆ανιηλ επιφανεστερος υπαρχων ετι και τον Βηλ
συντριψας και τον δρακοντα φονευσας τα σεβασματα Περσων εβληθη παλιν εν τωι
λακκωι των λεοντων, και ην εκει ημερας ϛʹ, εν ωι λεοντες ησαν ζʹ, και εδιδετο αυτοις
το καθ' ημεραν σωματα βʹ και προ βατα βʹ, τοτε δε ουκ εδοθη αυτοις ουδεν, ινα τον
∆ανιηλ καταφαγωσιν. και ην Ἀμβακουμ ο προφητης εν τηι Ἰουδαιαι και ηψησεν
εψημα και ενεθρυψεν αρτους εις σκαφην και επορευετο εις το πεδιον απενεγκαι τοις
θερισταις. και ειπεν αγγελος κυριου προς αυτον· απενεγκε το αριστον τουτο εις
Βαβυλωνα τωι ∆ανιηλ εν τωι λακκωι των λεοντων. ο δε φησιν· κυριε, Βαβυλωνα ουχ
εωρακα και τον λακκον ου γινωσκω που εστιν. και επιλαβομενος ο αγγελος της κο
ρυφης αυτου και βαστασας εθηκεν αυτον εις Βαβυλωνα επανω του λακκου εν τωι
ροιζωι του πνευματος αυτου. και εβοησεν Ἀμβακουμ λεγων· ∆ανιηλ, ∆ανιηλ, λαβε το
αριστον, 274 ο απεστειλε σοι κυριος. και ειπε ∆ανιηλ· εμνησθης γαρ μου, ο θεος, και
ουκ εγκατελιπες τους αγαπωντας σε, κυριε. και αναστας ∆ανιηλ εφαγεν, και παλιν
ευθυς ο αγγελος απεκατεστησε τον Ἀμβακουμ επι τον τοπον αυτου. ο δε βασιλευς τηι
εβδομηι ημεραι ελθων επι τον λακκον και ευρων αυτον μηδεν υπο των λεοντων
αδικηθεντα και τον σεσω κοτα θεον δοξασας τον μεν ∆ανιηλ ευθυς ανηγαγεν εκ του
λακκου, τους δε αιτιους της απωλειας αυτου κατηγαγεν εις τον λακκον, και
παραχρημα κατεβρωθησαν υπο των λεοντων ενωπιον αυτου. υφ' ου τωι πρωτωι ετει
της βασιλειας ανε κληθησαν οι Ἰουδαιοι. αφεσιν γαρ αυτοις προσφωνησαντος αυτου
και την προς Ἱερουσαλημ επανοδον επιτρεψαντος, επληρωθη ο εβδομηκονταετης
χρονος της αιχμαλωσιας αυτων κατα τον θειον ορον. του δε υιου Ζοροβαβελ
Σαλαθιηλ και Ἰησου του Ἰωσεδεκ ελθοντων εις Ἱερουσαλημ και τονναον οικοδομειν
εξ επιτροπης Κυρου και φιλοτιμιας αρξα μενων, εκωλυθησαν υπο των περιοικων
διαβεβληκοτων αυ τους προς τον βασιλεα. [ϛʹ. Περι Καμβυσου.] Μετα δε Κυρον
εβασιλευσε Καμβυσης υιος αυτου ο και Ναβουχοδονοσωρ κληθεις ετη ιηʹ. ος
πολεμον εχων προς Ἀρφαξαδ βασιλεα Μηδων και συμμαχιαν αιτησας παρα των
εθνων παντων εως Αιγυπτου, και μη δεδωκοτων αυτωι, αλλα και αντειρηκοτων,
πολεμον εθετο μετα το νικησαι και 275 περιγενεσθαι του Ἀρφαξαδ κατα των μη
δεδωκοτων, και δη υποστρεψας μετα νικης απεστειλε τον αρχιστρατηγον αυτου
Ὁλοφερνην μετα δυναμεως πολλης κατ' αυτων. και παντος εθνους κυριευσας ο
Ὁλοφερνης και τα ειδωλα τουτων συν τριψας προς Βετυλουαν την των Ἰουδαιων
πολιν ηλθεν εν χιλιασιν οπλιτων ρκʹ. και ο μεν Ὁλοφερνης εις πολεμον
παρετασσετο, κατησφαλισμενων εν τηι πολει των υιων Ἰσ ραηλ, ο δε στρατηγος
αυτου Ἀχιωρ συνεβουλευσεν αυτωι μη πολεμειν το εθνος των Ἑβραιων δια το
υπερασπιζειν αυ των τον θεον. και οργισθεις ο Ὁλοφερνης απεστειλεν αυτον εις την
πολιν απειλησας αναιρησειν αυτον, ει ταυτης περι γενοιτο. και ο μεν Ἀχιωρ ην εν τηι
πολει Βετυλουαι, ο δε Ὁλοφερνης επολιορκει την πολιν προκαταλαβων τα υδατα.
του δε λαου εκλυθεντος δια το διψος, και μελλοντων εκ δουναι την πολιν, η Ἰουδιθ
αποβαλουσα τα της χηρευσεως ιματια (επενθει γαρ τον ανδρα και δι' ολου εμενε
νηστευ ουσα) εκοσμησεν εαυτην ως νυμφην και πολλα τους αρχον τας ως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

ολιγοψυχους ελεγξασα και νουθετησασα και παραγ γειλασα μη εκδουναι την πολιν
αχρις ημερων εʹ υπεξηλθε προς τον Ὁλοφερνην, και τηι του θεου βοηθειαι και τηι
εαυτης σοφιαι τουτον απατησασα και αποκεφαλισασα τηι τριτηι ημεραι και προς την
πολιν υποστρεψασα νυκτος την κεφα λην εδειξεν Ὁλοφερνου. και οι μεν Ἰουδαιοι
σφοδρα θαυμασαντες και τωι συνεργησαντι και σοφισαντι θεωι την δοξαν
αναπεμψαντες προθυμιαν πολλην ελαβον, ο δε στρατηγος Ἀχιωρ μαλλον
υπερεκπλαγεις την μεγαλην και ισχυραν και 276 κραταιαν βοηθειαν του θεου αυτικα
περιτμηθεις επιστευσε κυριωι τωι θεω Ἰσραηλ. και ουτω λοιπον οι μεν Ἀσσυριοι
πρωΐας γενομενης εωρακοτες την κεφαλην Ὁλοφερνου κον τευθεισαν δεινως και
κατηισχυμμενως εφυγον, οι δε υιοι Ἰσραηλ πανταχοθεν συνδραμοντες και τους
πολεμιους συγκο ψαντες και λαφυραγωγησαντες δεδωκαν τηι Ἰουδιθ τα του
Ὁλοφερνου παντα. η δε απελθουσα εις Ἱερουσαλημ και παντα κυριωι αναθεμενη
υπεστρεψεν εν τωι οικωι αυτης και την αυτην αρετην τε και ασκησιν εχουσα
ετελευτησε χηρα ετων ρεʹ. ταυτην ουν την ιστοριαν ωιηθησαν τινες επι του πρωτου
Ναβουχοδονοσωρ συμβηναι, πεπλανηνται δε δια την ομωνυμιαν αγνοουντες ως
μετα την αιχμαλωσιαν τουτο γεγονεν. ο γαρ πρωτος Ναβουχοδονοσωρ εν τωι της
αιχμα λωσιας χρονωι προτετελευτηκει. [ζʹ. Περι Σπερδιου.] Μετα δε Καμβυσην
εβασιλευσε Σπερδιος ο μαγος μηνας ζʹ. [ηʹ. Περι ∆αρειου Ὑστασπου.] Μετα δε
Σπερδιον εβασιλευσε ∆αρειος Ὑστασπου ετη κʹ. εφ' ου παλιν Ζοροβαβελ και Ἰησους
επιτραπεντες ετελειωσαν την οικοδομην του ναου προτερον αμεληθεισαν ετη μʹ.
οθεν Ἰουδαιοι κατα τουτο προς τον κυριον ελεγον· τεσσαρα κοντα και εξ ετεσιν ο
ναος ωικοδομηθη, και συ εν τρισιν 277 ημεραις εγερεις αυτον; Κυρος μεν γαρ τοις
Ἰουδαιοις ελευ θεριαν εδωκε και συγχωρησιν της οικοδομης του ναου και της
πολεως, ως ειρηται, υπο δε των Σαμαρειτων κωλυθεν τες ετη λʹ και μετα τουτων
αλλα θʹ εις το ϛʹ ετος της βασιλειας ∆αρειου περαιουσιν. ουκουν η επανοδος των
υιων Ἰσραηλ εκ Περσιδος εις Ἱερουσαλημ γεγονεν εκ προσταγματος μεν Κυρου
προτερον, επειτα δε και ∆αρειου κελευ σαντος εν χειρι Ἰησου του Ἰωσεδεκ και
Ζοροβαβελ και Νεμεσιου ευνουχου Ἰουδαιου. η δε προφασις της επανοδου ουτω
γεγονεν. στρατιωται τρεις τον βασιλεα φυλασσοντες, εν οις ην και Ζοροβαβελ,
ηρισαν εν προβλημασιν, τεθεισης επαγγελιας αιτησαι τον νικωντα οπερ αν θελησηι
παρα του βασιλεως. του ουν ενος ειποντος νικαν τον οινον, και του ετερου
φησαντος νικαν τον βασιλεα, ο Ζοροβαβελ εφη νικαν τας γυναικας και υπερ παντα
την αληθειαν. και επειδη ταυτα ειρηκως ενικησε και επετραπη αιτησασθαι ο
βουλεται, ηξιωσεν αφεθηναι την αιχμαλωσιαν και οικοδομηθηναι την Ἱερουσαλημ.
οπερ και γεγονεν. και τοτε πεπληρωται εις τελος τα της αιχμαλωσιας και οργης ετη
οʹ. ο δε γε αρχιε ρευς και γραμματευς Ἔσδρας ην διδασκων τον λαον τον νομον και
διερμηνευων ως ευφυεστατος παντων, ος και τας ιερας βιβλους απεκατεστησε
διαφθαρεισας υπο των πολε μιων. οι γαρτοι Χαλδαιοι μετα την αλωσιν της
Ἱερουσαλημ εμπρησαντες πασας, ενεπνευσεν ο θεος τουτωι ωστε αυτας εκθεσθαι. 278
Γινονται ουν απο της πρωτης οικοδομης του ναου εως της δευτερας ετη φιαʹ. το
τοινυν σχημα και ειδος της δευτερας οικοδομης του ναου και της πολεως
Ἱερουσαλημ ην ουτως· η μεν ουν πολις τρισι τειχεσιν ωχυρωμενη και δυσαλωτος
υπηρχεν, του δε τειχους οι πυργοι τετραγωνοι οντες ειχον το πλατος και το υψος
ανα πηχων νʹ, και εκαστος λιθος της δομησεως ην εικοσαπηχυς. εφ' ων ησαν οικοι
πολυτελεις και υπερωια και δεξαμεναι προς υποδοχην ομβριμαιων υδατων. ειχε δε
και μεταπυργια οκταγωνα και παμμεγεθη ανα πηχων ςʹ το υψος εχοντα, ως και την
Ἀραβιαν εκειθεν του ηλιου ανισχοντος ορασθαι. και το μεν μετρον της πολεως και
περιμετρον απ' ακρον εις ακρον ειχε σταδια νʹ και το υψος πηχεις μʹ, οι δε λιθοι της
οικοδομης ειχον ανα πηχων κʹ το μηκος, το δε πλατος ανα ιʹ ποδων, ωσαυτως και το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

παχος. και ουτως εν τηι δομησει οι λιθοι αλληλοις ηνωντο ως δοκειν μιαν ειναι
πετραν μηδαμου της συναφειας και της αρμονιας διαφαινομενης. το δε ιερον επι
λοφου καρτερως δεδομημενον και τετρασι περιβολοις κυκλουμενον, ειχε λιθους η
οικοδομη αυτου λευ κους τε και ξυστους ανα ποδων μʹ το μεγεθος εκαστου 279
λιθου. μεσον δε της πολεως ων ο ναος δωδεκα βαθμοις αναβατος υπηρχεν, και το
μεν κατα προσωπον αυτου υψος ην πηχων ρʹ, το δε κατοπιν μʹ. καταρροπον γαρ
ετυγχανε το εν μερος της πολεως, το δε ετερον υπολοφον κατα το ορος. η δε πρωτη
πυλη του ναου το μεν υψος ειχε πη χεις οʹ, το δε ευρος κϛʹ, Κορινθιωι χαλκωι
κεκαλυμμενη, ως υπεραγειν τηι καλλονηι τας διαχρυσους και περιαργυρους πυλας.
ενδοθεν γαρ ειχε πυλας ανα πηχων μʹ το μεγεθος, επι παχος πολυ του χρυσου και
του αργυρου κεκοσμημενας, ωστε καταστραπτεσθαι τα παντα, και τωι ορωντι
νομιζεσθαι κεχρυσωσθαι τα παντα. ο ουν πρωτος οικος ειχεν εντος υπερωια το μεν
υψος εχοντα πηχεις ϟʹ, το δε μηκος νʹ. η δε πυλη του οικου κεχρυσωμενη ουσα και
χρυσας υπερ αυ την αμπελους εχουσα, κατεκρεμαντο βοτρυες ανδρομηκεις. μετα δε
το εισελθειν το επιπεδον του ναου αλλος ην οικος του ενδοτατου, ουπερ το μεν υψος
ην πηχων ξʹ, το δε πλατος κʹ, εν ωι λυχνια και τραπεζα και θυμιατηριον εκειντο, το
δε ενδοτατον μερος τουδε του οικου πηχων μεν υπηρχεν κʹ, διειργετο δε
καταπετασματι προς το εξωθεν, εν ωι ουδεν εκειτο, αλλ' ην αβατον τε και αχραντον,
οθεν αγιου αγιον ελεγετο. το δε ανω και εξωθεν του αχραντου ναου τουτου
μεγιστην παρειχε τοις ορωσιν εκπληξιν. πλαξι γαρ χρυσαις στιβαρωταταις
κεκαλλωπισμενος υπο τας πρωτας ανατολας του ηλιου πυρωδεστατην αυγην
απεπεμπεν και τας οψεις των ορωντων απεστρεφεν ωσπερ τις ηλιακη αυγη τοις
οφθαλμοις προσπιπτουσα. διο τοις αφικνουμενοις ξενοις πορρωθεν ο ναος
ορωμενος ομοιος χιονι επ' ορους υψηλου 280 κειμενος εξεφαινετο δια το εκ
λευκοτατης μαρμαρου συνε στηκεναι και επι λοφου δεδομησθαι. επι δε της κορυφης
ειχεν εστωτας χρυσους και τεθηγμενους οβελους ανα πηχων μʹ το υψος και ανα εξ
το πλατος προς το κωλυειν εφιζα νειν τα πετεινα και εκκρισει τον ναον μολυνειν.
των δε κυκλουντων περιβολων τεσσαρων το ιερον ιδιας εκαστος παρατηρησεως
κατα τον νομον ηξιωτο. εις μεν γαρ τον πρωτον και εξωτατον πασιν εγχωριοις τε
και αλλοφυλοις εισελθειν επετετραπτο, εις δε τον δευτερον Ἰουδαιοις ηφιετο
εισιεναι, εις δε τον τριτον μονοις τοις αρρεσι των ιερεων καθαροις και αγνοις
υπαρχουσιν, εις δε τον τεταρτον ιερευσι μονοις αγνευουσιν, εις δε αυτον τον ναον
τοις αμωμοις ιερευσι στολας ιερατικας ημφιεσμενοις, εις δε τα αδυτα, ενθα ην ο
βωμος και η τραπεζα και το θυμιατηριον και η ασβεστος λυχνια, μονωι τωι αρχιερει
συγκεχωρητο απαξ του ενιαυτου. εικοτως ουν ελεγεν ο προφητης· και εσται η δοξα
του οικου τουτου η εσχατη υπερ την πρωτην, λεγει κυριος. και γαρ η δευτερα
οικοδομη αυτη του ναου λαμ προτερα γεγονε της πρωτης εις τε καλλος και μεγεθος
και τα λοιπα παντα. Και ταυτα μεν ουτως. μετα δε ταυτα ο βασιλευς ∆α 281 ρειος
επιστρατευσας μετα διαφορων εθνων Συριαν μεν και Φοινικην και την παραλιαν
πασαν εσκυλευσεν, τηι δε Ἱερουσαλημ επελθων κατεβληθη και διολωλε παμπληθει,
του θεου θεηλατοις αυτον πληγαις και σκηπτοις παταξαντος και τας συν αυτωι
μυριαδας. καντευθεν νικην μεν παραδοξον εδωκεν ο θεος τοτε τοις εν Ἱερουσαλημ
οπλων και μαχης εκτος, πλουτου δε και λαφυρων απειρων ενεπλησεν, αρχοντος του
Ζοροβαβελ, μεθ' ον ουκετι ετερος εκ του Ἰουδα ηρξεν, αλλ' οι αρχιερεις ηγεμονευον.
μετα γαρ την απο Βαβυλωνος επ ανοδον ουκετι βασιλεις αλλ' αρχιερεις αυτων
ηρχον. ∆ιο φησιν ο μεγας Βασιλειος· καθαιρεθεισης γαρ της Ἱερουσαλημ υπο του
Ναβουχοδονοσωρ λελυντο μεν τα βασι λεια, ουκετι δε πατρικαι διαδοχαι των
ηγεμονιων ησαν ωσπερ και προτερον, αλλα το μεν εξ αρχης επι της αιχμα λωσιας
διηγον οι απογονοι του ∆αυιδ, επανελθοντες δε οι περι τον Ζοροβαβελ και Σαλαθιηλ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

δημοτικωτερον καθη γουντο του λαου, της αρχης λοιπον επι της ιερωσυνης
μεταπεσουσης δια το αναμιγηναι την ιερατικην και βασιλικην φυλην· οθεν ο κυριος
και βασιλευς εστι και αρχιερευς εις τα προς τον θεον. και ουκ εξελιπε μεν η βασιλικη
φυλη μεχρι της Χριστου παρουσιας, ου μην δε κεκαθικεν ετι επι του θρονου ∆αυιδ το
σπερμα Ἰεχονιου. θρονος γαρ δηλον οτι το βασιλικον αξιωμα λεγεται. παντως δε της
ιστοριας μεμνησαι, οτι υποφορος μεν ην τωι ∆αυιδ πασα Ἰουδαια 282 και Ἰδουμαια
χωρα και η Μωαβιτις και της Συριας οσα τε προσχωρα και τα πορρωτερω μεχρι της
Μεσης των πο ταμων και καθ' ετερον μερος εως ποταμου Αιγυπτου. ει ουν ουδεις
εφανη επι τοσουτον αξιωματος των μετ' αυτου, πως ουκ αληθης ο του προφητου
Ἱερεμιου λογος οτι· ητι μωθη Ἰεχονιας ως σκευος, ου ουκ εστι χρεια, και οτι απ
ερριφη αυτος και το σπερμα αυτου και ου μη αναστηι εκ του σπερματος αυτου
καθημενος επι θρονου ∆αυιδ αρχων εν τωι Ἰουδαι. ουδεις γαρ φαινεται της αξιας
ταυτης και δυναστειας επειλημμενος των εξ αυτου. ου μεντοι εξελιπεν η Ἰουδα
φυλη, εως ου ηλθεν ωι απεκειτο, ος ουδ' αυτος εκαθισεν επι του σωματικου θρονου,
μεταπεσουσης δε της Ἰουδαικης βασιλειας επι τον του Ἀσκαλωνιτου
ἈντιπατρουἩρωδην και τους εκεινου παιδας, οι εις αρχας δʹ κατενει μαντο την
Ἰουδαιαν, ηγεμονευοντος μεν Πιλατου, το δε συμπαν της Ῥωμαικης κρατος εχοντος
Τιβεριου Καισαρος. αλλα θρονον λεγει ∆αυιδ, εφ' ον ο κυριος εκαθισεν, την
ακαθαιρετον και αιωνιον βασιλειαν· αυτος γαρ εστι προσδο κια εθνων, ουχι του
ελαχιστου μερους της οικουμενης. εσται, γαρ φησιν, η ριζα του Ἰεσσαι και ο
ανισταμενος αρχειν εθνων. επ' αυτωι εθνη ελπιουσιν. και· τεθεικα σε εις διαθηκην
γενους, εις φως εθνων. και· θησομαι εις τον αιωνα του αιωνος το σπερμα αυτου και
τον θρονον 283 αυτου ως τας ημερας του ουρανου. ουτως ουν και βασι λευς
διεμεινεν, ει και μη τα σκηπτρα της Ἰουδαιας παρε λαβεν, και βασιλευς πασης της
γης εστιν, ως θεος, και η ευλογια του Ἰακωβ εβεβαιωθη, και ενευλογηθησαν εν τωι
σπερματι αυτου πασαι αι φυλαι της γης, και παντα τα εθνη μακαριουσι τον Χριστον.
Ἵνα δε σαφεστερον γενηται, πως η ιερατικη εμιγη τηι βασιλικηι, λεξωμεν ουτως· ο
μεν ουν Ἰουδας εγεννησε τον Φαρες, ο δε Φαρες τον Ἐσρωμ, ο δε Ἐσρωμ τον Ἀραμ,
οδε Ἀραμ τον Ἀμιναδαμ, ο δε Ἀμιναδαμ τον Ναασσων, οδε Ναασσων τον Σαλμων, ο
δε Σαλμων τον Βοοζ, ο δε Βοοζ τον Ὠβηδ, ο δε Ὠβηδ τον Ἰεσσαι, ο δε Ἰεσσαι ∆αυιδ
τοβασιλεα. επει ουν ο Ναασσων υιος ην του Ἀμιναδαμ, του του την αδελφην
Ἐλισαβετ ηγαγετο γυναικα ο μεγας αρχιερευς Ἀαρων αδελφος Μωυσεως εκ φυλης
υπαρχων του Λευΐ. και μεντοι και ο θεσπεσιος ιεραρχης Ἰωδαε φυλης ων της Λευ
ιτικης ηγαγετο γυναικα την αδελφην Ὀχοζιου φυλης ουσαν του Ἰουδα. καντευθεν
λοιπον η βασιλικη τηι Λευιτικηι φυληι συμμιγεισα, μαλα γε εικοτως ο κυριος εκ
Μαριας της παρθενου και κατα σαρκα μητρος αυτου γενεαλογουμενος ουτω
βασιλευς και ιερευς εις τα προς τον θεον, ως εφην, ανθρωποις αναδεδεικται και
προδηλως κηρυττεται βασιλευς 284 αιωνιος και ιερευς εις τον αιωνα κατα την ταξιν
Μελχισε δεκ. η βασιλεια γαρ αυτου βασιλεια αιωνιος και αδια φθορος, και την
γενεαν αυτου, δηλαδη την ακαταληπτον και υπερουσιον τε και αναρχον της
θεοτητος, τις διηγησεται; [θʹ. Περι Ἀρταβανου.] Μετα δε ∆αρειον εβασιλευσεν
Ἀρταβανης μηνας ζʹ. [ιʹ. Περι Ἀρταξερξου του Μακροχειρος.] Μετα δε Ἀρταβανην
εβασιλευσεν Ἀρταξερξης ο Μακροχειρ ετη μαʹ. εφ' ου Σοφοκλης και Ἡρακλειτος και
Ἀναξαγορας και Πυθαγορας και Θουκυδιδης και Ευριπιδης και Ἡροδοτος και
Ἐμπεδοκλης και ∆ιογενης και Ζηνων και Φερεκυδης και Ἀρισταρχος και Ἱπποκρατης
και Παρμενιδηςκαι Πλατων και Ἀριστοτελης και ∆ημοσθενης εγνωριζοντο, και
Σωκρατης ως φαυλισας τους νομους των Ἑλληνων θανατουται κωνειον πιων εν τωι
δεσμωτηριωι. [ιαʹ. Περι Ἀλεξανδρου.] Μετα δε Ἀρταξερξην εβασιλευσεν Ἀρταξερξης
αλλος και οι καθεξης εως ∆αρειου Ἀρσαμου, ον Ἀλεξανδρος ανελων και την Περσων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

βασιλειαν καταλυσας και πασης της γης κρατησας, εν Βαβυλωνι τελευτησας,
διαιρουνται την βασιλειαν οι παιδες αυτου, ως και προσθεν ειρηται. οι τοινυν
Περσων βασιλεις απο Ναβουχοδονοσωρ και των υιων αυτου εισιν οιδε· ∆αρειος ο
Ἀστυαγης ο και Ἀρταξερξης 285 εβασιλευσεν ετη ιζʹ, Κυρος λβʹ, Καμβυσης ιηʹ,
Σπερδιος ο μαγος μηνας ζʹ, ∆αρειος Ὑστασπου ετη κʹ, Ξερξης υιος αυτου ετη κεʹ,
Ἀρταβανης μηνας ϛʹ, Ἀρταξερξης ο Μακροχειρ ετη μαʹ, Ἀρταξερξης ο δευτερος μηνας
βʹ, Σογδοανης μηνας ζʹ, ∆αρειος ο Νοθος ετη ιθʹ, Ἀρταξερξης υιος αυτου μʹ,
Ἀρταξερξης ο και Χοος κζʹ, Ἄρσης ο και Χου δʹ, ∆αρειος Ἀρσαμου ϛʹ. ον Ἀλεξανδρος
ανελων, ως εφην, καθειλε την βασιλειαν Περσων διαρκεσασαν ετεσι σμʹ. Και ταυτα
μεν επι τοσουτον· της δε προτερας ακολου θιας ως υπεσχομεθα παλιν εφαψωμεθα.
οι ουν παιδες και μεγιστανες Ἀλεξανδρου την βασιλειαν αυτου διελομενοι, της μεν
Αιγυπτου Πτολεμαιος εβασιλευσεν ο Λαγου και οι καθε ξης Πτολεμαιοι ιγʹ εως
Κλεοπατρας θυγατρος ∆ιονυσιου, της δε Ἀσιας πασης Ἀντιγονος εκρατησεν, της δε
Συριας και Βαβυλωνιας και Παλαιστινης Σελευκος εβασιλευσεν ο Νικανωρ, ος και
πολεις δυο κτισας εις τα μερη Κιλικιας και αλλην εν Συριαι την μεν Σελευκειαν
εκαλεσεν, την δε Ἀντιοχειαν, την δε Λαοδικειαν εις το εαυτου ονομα και του υιου
και της θυγατρος αυτου Λαοδικειας. εφ' ου Ῥοδιοι θαλασσοκρατησαντες ανεστησαν
εν τηι νησωι χαλκουν ανδριαντα του Ἡλιου, ον δια το μεγεθος εκαλεσαν Κολοσ σον,
αφ' ου και αυτοι Κολασσαεις ωνομασθησαν.
286 [Βιβλιον Ζʹ.]
[αʹ. Περι Ἀντιοχου του Ἐπιφανους.] Μετα δε Σελευκον εβασιλευσεν Ἀντιοχος
υιος αυτου και αλλοι πεντε. ειτα εβασιλευσεν Ἀντιοχος ο Ἐπιφανης υιος Σελευκου
του Φιλοπατορος, υφ' ου γεγονεν η δευτερα αλωσις της Ἱερουσαλημ και τα κατα
Μακκαβαιων επραχθη και το ιερον εμολυνθη κατα την του ∆ανιηλ προρρησιν. φησι
γαρ ο προσδιαλεγομενος αυτωι αρχαγγελος περι των τριων ημισυ ενιαυτων της
αιχμαλωσιας ταυτης· και απο καιρου παραλλαξεως του ενδελεχισμου και του
δοθηναι το βδελυγμα της ερημωσεως ημεραι χιλιαι διακοσιαι ενενηκοντα. ειτα την
λυσιν των κακων ευαγγελιζομενος επαγει λεγων· μακαριος ο υπομεινας και φθασας
εις ημερας χιλιας τλεʹ. περι ης αλωσεως ουτω παλιν γεγραπται· και εγενετο μετα το
παταξαι Ἀλεξανδρον τον Φιλιππου ∆αρειον τον βασιλεα Περσων και Μηδων και
βασιλευσαι αντ' αυτου και πολλους ποιησαι πολεμους και κρατησαι οχυρωματων
μεγαλων και σφαξαι βασιλεις πολλους τοπαρχας τε και στρατηγους και σατραπας
και τυραννους και φθασαι εως ακρων της γης και πλουτον απειρον συλλεξαι
μηδενος ανθεστηκοτος, υψωθη η καρδια αυτου σφοδρα και ηρξε χωρων εθνων και
τυραν νων, και εγενοντο αυτωι εις φορον. και μετα ταυτα πεσων επι την κλινην
αυτου και γνους οτι αποθνησκει προσεκαλε σατο τους ενδοξους και συνεκτροφους
αυτου, και διελων αυτοις την βασιλειαν απεθανε βασιλευσας ετη ιβʹ. και 287
περιθεμενοι οι παιδες αυτου εκαστος διαδηματα και βασι λευσαντες, επληθυναν εν
τηι γηι τα κακα. αφ' ων εξηλθε ριζα αμαρτωλος, Ἀντιοχος ο Ἐπιφανης, υιος Σελευκου
του Φιλοπατορος, ος υπαρχων δεινος ανηρ και πλεονεκτης και πολλας αρπαγας και
λεηλασιας ποιησας συνηγαγεν αργυριον και χρυσιον, πληθος αμυθητον, και προς
τουτοις εκ πολλης ακολασιας και οιστρηλασιας εις τους μιμους εαυτον καθεις εν
οψει παντων αναιδως ταις γυναιξιν επεμαινετο. ωι και κατα προσωπον της βασιλειας
χωρουσης, κρατησαι της Αι γυπτου προσωρμησεν, οπως μιαν βασιλειαν ποιησηι την
τε Ἀντιοχειαν και την Αιγυπτον. και δη καταλαβων την Αι γυπτον εν οχλωι βαρει και
εν αρμασι και ελεφασι και στολωι μεγαλωι συναπτει μαχην προς Πτολεμαιον βασιλεα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

Αιγυπτου και τρεψας αυτον εις φυγην κατεκρατησε τας εν Αιγυπτωι πολεις και πασας
εσκυλευσεν. της δε αγιας πολεως κατοι κουμενης μετα πασης ειρηνης δια την του
αρχιερεως Ὀνιου μισοπονηριαν τε και ευσεβειαν, συνεβη καθ' ολην την πολιν
σχεδον εφ' ημερας μʹ φαινεσθαι δια του αερος ιππεις τρε χοντας ενοπλους και
διαχρυσους στολας εχοντας και προσβο λας εκατερων γινομενων και οπλων
κινησεις και χρυσεων κοσμων εκλαμψεις, παντοιοις ειδεσιν αμφιασεων
τεθωρακισμε νους. διο παντες ηξιουν επ' αγαθωι γενεσθαι την επιφα νειαν. ητις και
προεδηλου την πονηραν εφοδον Ἀντιοχου. αναζευξας γαρ μετα νικης πολλης και
τεθηριωμενος την ψυχην εξ ακρας απονοιας τε και αλαζονειας παρελαβε την 288
πολιν δοριαλωτον, ειτα προσταξας τους στρατιωτας αφειδως κοπτειν τους
παρατυγχανοντας, ανηιρεθησαν μυριαδες ιηʹ. κατατολμησας ουν και εις το αγιασμα
εισελθων εν υπερη φανιαι πολληι και στησας βωμον και ειδωλον, βδελυγμα ερη
μωσεως, και τον ναον μιανας δι' ακαθαρτων θυσιων ιερον ∆ιος Ὀλυμπιου
προσηγορευσεν, και ουτως εφ' υψηλου τοπου καθισας, και των στρατευματων αυτωι
παρεστηκοτων κυκλο θεν ενοπλων, εκελευσε τοις δορυφοροις ενα εκαστον Ἑβραιον
επισπασθαι και κρεων χοιρειων και ειδωλοθυτων αναγκαζειν απογευεσθαι. ει δε
τινες μη θελοιεν μιαροφαγησαι, τουτους τριχισθεντας αναιρεισθαι. πολλων δε
συναρπασθεντων, εξ ων Ἐλεαζαρ τις των πρωτευοντων γραμματεων, ανηρ ηδη
προβεβηκως την ηλικιαν ηναγκαζετο μιαροφαγησαι. ο δε τον μετ' ευκλειας θανατον
μαλλον η τον κατα μυσους βιον αναδεξαμενος αυθαιρετως επι το τυμπανον
προσηγετο, και ουτω μετα πολλων προτερον αικισμων και μαστιγων υπαλ λαξας τον
βιον ου μονον τοις νεοις αλλα και τοις προβεβη κοσι τον εαυτου θανατον υποδειγμα
γενναιοτητος και μνη μοσυνον αρετης κατελιπεν. μεθ' ον και αλλοι τινες επτα
αδελφοι μετα μητρος διαφορως βασανισθεντες τον του μαρ τυριου στεφανον
ωσαυτως ανεδησαντο. Περι ων ο μεγας Γρηγοριος φησιν· ουτως απηλαυσε της
ιερωσυνης ο θειος Ἐλεαζαρ μυηθεις και μυησας τα επουρανια, και ου τοις εξωθεν
ραντισμοις τον Ἰσραηλ αγια 289 σας, αλλ' οικειοις αιμασιν, και ποιησας την
τελευτην τελευ ταιον μυστηριον. ουτω και οι νεοι παιδες ουχ ηδοναις δουλευσαντες,
αλλα των παθων κυριευσαντες και το σωμα καθαγνισαντες προς την απαθη ζωην
μετεστησαν. ουτως απηλαυσε της πολυτεκνιας η μητηρ, ουτω και ζωσιν εκαλ
λωπισατο και απελθουσι συνανεπαυσατο και ους εγεννησε κοσμωι θεωι
παραστησασα. ηγασθη δε και Ἀντιοχος ουτω μεταβαλων εις θαυμα την απειλην.
ισασι γαρ θαυμαζειν ανδρος αρετην και πολεμιοι, οταν του θυμου ληξαντος εφ'
εαυτης η πραξις δοκιμαζηται, ωστε και απηλθεν απρακτος και απληροφορητος. Ὑφ'
ων τοινυν ο τυραννος καταισχυνθεις και μαλλον εκμανεις και τα ιερα σκευη παντα
λαβων χρυσον τε και αργυρον απειρον και πασαν την πολιν λαφυραγωγησας και τα
κτηνη κρεουργησας και πολλην φονοκτονιαν ποιησας και μεγαλορημονησας
ανεχωρησεν εις Ἀντιοχειαν μεγα πενθος καταλειψας τοις υιοις Ἰσραηλ. και μετα δυο
ετη κατα Περσων επιστρατευσας απεστειλεν αρχοντα φορολογησαι τας πολεις
Ἱερουσαλημ. ος παραγενομενος μετα πολλης δυνα μεως και λαλησας ειρηνικους
λογους μετα δολου προς την πολιν Ἱερουσαλημ και εισελθων επαταξεν αυτην πληγηι
μεγαληι, και καθελων τα τειχη πασαν αυτην ενεπρησε και κατεστρεψεν. και το μεν
ιερον ασωτιαις και μιαραις θυ σιαις επληρωσεν, τους δε μη προαιρουμενους των
Ἰουδαιων μεταβαινειν εις τα Ἑλληνικα και των αθεμιτων απογευεσθαι αφειδως
κατεκτενεν. πολλους ουν ανδρας τε και γυναικας και παιδια μετα πολλων και
χαλεπων κολασεων ανελων και 290 αλλους αιχμαλωτευσας απηλθεν αρχοντα
καταλιπων εις το βασανιζειν τους Ἰουδαιους. Ματθιας δε τις ιερευς εχων υιους
πεντε, αφ' ων Ἰουδας ο και Μακκαβαιος ετυγχανεν, ζηλου πλησθεις και ορμησας
κατα του αρχοντος ανειλεν αυτον, και συναγαγων απαντας τους περι αυτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

επερχεται και κατασκαπτει τους ακαθαρτους βωμους των Ἑλληνων και τους
αποσταντας του νομου αναιρει. ο δε γε Ἀντιοχος ακοσμως τε και ηττημενος εκ των
κατα Περσιδα τοπων την αναζευξιν ποιουμενος και εκ πολλης αθυμιας αρρωστησας
εφη προς τους εαυτου μεγιστανας· αφισταται ο υπνος απο των οφθαλμων μου, και
συμπεπτωκα απο της μεριμνης. νυν ουν μιμνησκομαι των κακων, ων εποιησα εν
Ἱερουσα λημ, και εγνων οτι χαριν τουτων ευρον με τα κακα ταυτα, και ιδου
απολλυμαι εν γηι αλλοτριαι. και συνεταξε τον αρματηλατην ανενδοτως ελαυνοντα
κατανευειν την πορειαν επαισθομενος εναργως της ανωθεν κρισεως την τιμωριαν.
συνεσχε γαρ αυτον ανηκεστος αλγηδων των σπλαγχνων και πικραι των ενδον
βασανοι, συνεβη δε και πεσειν αυτον απο του αρματος ροιζωι φερομενον, και
δυσχερει πτωματι περι πεσοντα παντα του σωματος αποστρεβλουσθαι τα μελη. η δε
νοσος τοσουτον επετεινεν, ωστε και σκωληκας εκβρα σαι και εν οδυναις μεγισταις
καταπιπτειν αυτου τας σαρκας 291 και μεντοι και υπο της δυσωδιας του αθλιου
αυτου και δυστηνου σωματος παν το στρατευμα βαρυνεσθαι μεγαλως. και ο πολλα
μεγαλαυχησας και πανδεινα πραξας ουτως αισχιστωι μορωι τον βιον επι ξενης
κατεστρεψεν, και ενταυθα μεν ενδικως ο αδικος τετιμωρηται, θανων δε οικτρως
εκει θεν μαλλον αιωνιως κολαζεται. [βʹ. Περι Ἀντιοχου του Ευπατορος.] Μετα δε
Ἀντιοχον εβασιλευσεν Ἀντιοχος ο και Ευπατωρ υιος αυτου. Ἐφ' ου Ἰουδας ο και
Μακκαβαιος τους φρουραρχους Ἀντιοχου τροπωσαμενος, επερχεται αυτωι Ἀντιοχος
μετα χιλιαδας ιππεων κʹ και πεζων χιλιαδας ρʹ και αρματα τʹ και ελεφαντας νεʹ
γεγυμνασμενους προς πολεμον. και διελων τους ελεφαντας εις τας φαλαγγας
παρεστησεν εκαστωι ελεφαντι χιλιους ανδρας τεθωρακισμενους εν αλυσι δωτοις, και
περικεφαλαιαι χαλκαι επι τας κεφαλας αυτων, και ιππεις εκλεκτοι φʹ διατεταγμενοι
εκαστωι θηριωι, και πυργοι ξυλινοι εφ' εκαστωι θηριωι δια μηχανης, και εφ' εκαστωι
ανδρες δυναμεως ενοπλοι λβʹ. ως δε κατελαμπεν ο ηλιος επι τας χρυσας ασπιδας και
τα αρματα, εστιλβε τα ορη απ' αυτων και κατηυγαζον ως λαμπαδες πυρος. καν 292
τευθεν εσαλευοντο παντες οι ορωντες και ακουοντες την φωνην του πληθους και
τον συγκρουσμον των αρματων. ην γαρ η παρεμβολη μεγαλη και ισχυρα λιαν και
λαος επι μικτος απειρος και ενοπλος. και ως επετεινεν η μαχη, θεασαμενος Ἐλεαζαρ
ο αδελφος Ἰουδα πεπυρωμενους τους ελεφαντας και τοξοτας επ' αυτων φερομενους,
ενα δε ιδων υψηλοτερον των αλλων και βασιλικοις θωραξι καθωπλισμε νον και
νομισας επ' αυτου φερεσθαι τον βασιλεα, εκπηδησας της παραταξεως εμπλεκεται τωι
των πολεμιων αθροισματι και πολλους αποκτεινας των περι τον ελεφαντα
υποκατωθεν αυτου υπεδυ, και παταξας εις την γαστερα τον ελεφαντα, πεπτωκε το
θηριον ευθυς επανω αυτου και τουτον συνε τριψεν. οπερ Ἰουδας θεασαμενος και
κραταιοτερον τον πολεμον αισθομενος εις Ἱερουσαλημ εφυγεν. και επιδιωξας
Ἀντιοχος επολιορκει ταυτην, ειτα λογους ειρηνικους μεθ' ορκων ποιησαμενου,
δεχεται αυτον Ἰουδας ενδον της πολεως. ο δε εισελθων και τον ορκον
παρασπονδησας και το τειχος τελεον καταστρεψας και τους οικητορας σκυλευσας εις
Ἀν τιοχειαν υπεστρεψεν. μετα δε ταυτα Ἰουδας τρισιν ετεσι την θρησκειαν
ολιγωρηθεισαν την πατριον ανεκτησατο και πολλους επιδειξαμενος πολεμους και
τροπαια μεγαλα στησα μενος και της χωρας απαντας απελασας του Ἀντιοχου και τον
ναον εκκαθαρας, αυτωι πας ο των Ἰουδαιων λαος την αρχιερωσυνην παρεδωκεν. εφ'
ου και Ἰησους ο του Σιραχ ο σοφος και πολυμαθης και την παναρετον σοφιαν
συνταξας Ἑβραιοις εγνωριζετο. 293 Τα δε Ῥωμαιων πραγματα διοικειτο πρωην υπο
υπα των επι ετη τξδʹ εως Ἰουλιου Καισαρος του μη γεννηθεντος. της γαρ μητρος
αυτου θανουσης εν τωι θʹ μηνι, και ταυτην ανασχισαντες εξεβαλον αυτον, οθεν και
λεγεται Καισαρ. αφ' ου Καισαρες οι Ῥωμαιων βασιλεις προσηγορευθησαν, ο εστιν
ανατομη κατα την των Ῥωμαιων γλωσσαν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

[Βιβλιον Ηʹ.]
[αʹ. Περι Ἰουλιου Καισαρος.] Μετα δε ταυτα βασιλευσας Ἰουλιος Καισαρ
πρωτος και μονος εκρατησε των Ῥωμαικων σκηπτρων μετα πολλης υπερη φανιας
και αλαζονειας· οθεν και δικτατωρ εκαλειτο, ο εστι μοναρχης. παντων δε κρατησας
εν ιταμοτητι και τυραννιδι επι ετη ιηʹ ανηιρεθη επι συγκλητου. ος και νομους Ῥω
μαιων εδωκε και τας ινδικτους και το βισεκστον εφευρε και τον μηνα Ἰουλιον
ωνομασε προτερον Κυιντιλιον καλουμενον. εφ' ου ην και Ἰουδας ο Γαλιλαιος ο εν
ταις πραξεσι των αποστολων μνημονευομενος, και Ἀντιπατρος ο Ἡρωδου πατηρ
βασιλευς της Ἰουδαιας κατεστη. [βʹ. Περι Αυγουστου Καισαρος.] Μετα δε Ἰουλιον
Καισαρα εβασιλευσεν Αυγουστος Και σαρ ανεψιος αυτου, Ὀκταβιου υιος, ο και
Σεβαστος ετη νϛʹ. 294 αφ' ου Σεβαστοι και Αυγουστοι προσηγορευθησαν οι Ῥω μαιων
βασιλεις, και ο μην Αυγουστος εκληθη προτερον Ἐκστιλιος ονομαζομενος. ουτος
ουν ο Αυγουστος Κλεοπα τραν τωι τεταρτωι ετει της βασιλειας αυτου χειρωσαμενος
και πασαν την Αιγυπτον υποταξας καθελων την βασιλειαν των Πτολεμαιων
διαρκεσασαν ετεσι ςϟʹ, και πασης της γης κυ ριευσας και τας τοπαρχιας καταλυσας
ανειλε τους φονευ σαντας αυτου τον θειον Ἰουλιον. κτισας δε και πολεις δυο, μιαν
εν τωι Ποντωι και αλλην εν τηι Ἀραβιαι, και ετεραν εν Συριαι καταπεσουσαν υπο
θεομηνιας ονοματι Σαλαμινην ανεγειρας, εκαλεσε την μεν Ἄγκυραν δια το μεσην
αυτην ειναι των βʹ θαλασσων της τε Ποντικης και της Ἀσιανης, την δε Βοστραν εις
ονομα του κτισαντος αυτην στρατηγου Βοστρου, την δε μετωνομασε ∆ιοσπολιν.
Ἐντευθεν τοινυν αρχεται η τεταρτη βασιλεια, ην ο ∆α νιηλ εν τηι των δʹ θηριων
οπτασιαι τεταρτον θηριον δια φερον των αλλων τροπικως ονομαζει. εφ' ου και ο των
πρωτων δʹ στοιχειων δημιουργος και τον τετραπερατον κοσμον συνδησας εν τουτοις
Ἰησους Χριστος εσαρκωθη δια την ημετεραν σωτηριαν. οθεν εικοτως μεγας βασιλευς
και επισημος υπερ παντας ο Αυγουστος και δυνατος γενομενος υπεταξε τας μερικας
βασιλειας πασας δια τον εν ταις ημε ραις αυτου βασιλεα του παντος και κυριον
τεχθεντα κατα 295 την Ἡσαΐου προφητειαν. φησι γαρ· και εσται εν ταις εσχαταις
ημεραις εμφανες το ορος κυριου, και ο οικος του θεου επ' ακρων των ορεων και
υψωθησεται υπερανω των βουνων, και ηξουσιν επ' αυτον παντα τα εθνη, και πορευ
σονται λαοι πολλοι και ερουσιν· δευτε, αναβωμεν εις το ορος κυριου και εις τον
οικον του θεου Ἰακωβ, και αναγ γελει ημιν την οδον αυτου, και πορευσομεθα εν
αυτηι. εκ γαρ Σιων εξελευσεται νομος και λογος κυριου εξ Ἱερουσα λημ, και κρινει
ανα μεσον εθνων πολλων και ελεγξει λαον πολυν. και συγκοψουσι τας μαχαιρας
αυτων εις αροτρα και τας ζιβυνας αυτων εις δρεπανα, και ου ληψεται εθνος επ'
εθνος μαχαιραν, και ου μη μαθωσιν ετι πολεμειν. Ἰουδαιοι δε, φησι Θεοδωρητος,
πλανωμενοι περι της εκ Βαβυλωνος επανοδου φασιν ειρησθαι τουτο. και ου θαυμα·
ως γαρ εν ταις λοιπαις διασφαλλονται προφητειαις, ουτω κανταυθα. ποια γαρ εθνη
πελαζοντα και πορρωθεν απωικισμενα μετα την επανοδον συνεδραμον εις τον Ἰου
δαιων ναον τον εκεινων ασπασαμενα νομον και τον εκειθεν εκπορευομενον
αγαπησαντα λογον, και ουχι μαλλον αυτοις εναντιουντο; μετα γαρ την απο
Βαβυλωνος επανοδον και Γωγ και Μαγωγ μετα πλειστων εθνων επεστρατευσαν Ἰου
296 δαιοις, και οι περιοικοι δε παντες αυτους πολεμουντες διε τελεσαν, ενθεν μεν
Ἰδουμαιοι και Ἀμμανιται και Μωαβιται, εκειθεν δε αλλοφυλοι και Σαμαρειται, και
ολιγου δε χρονου διελθοντος τα Μακεδονικα αυτοις επεστη κακα, α των Μακ
καβαιων αι συγγραφαι περιεχουσιν. ενταυθα δε ο προ φητικος λογος ειρηνην
υπισχνειται βαθειαν. οτι δε τον μετα την του κυριου παρουσιαν προσημαινει ταυτα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

καιρον, παλιν τα πραγματα σαφως μαρτυρουσιν. προ μεν γαρ της Ῥωμαιων
βασιλειας συχναι των εθνων κατ' αλληλων επα ναστασεις εγινοντο, ατε δη καθ'
εκαστον εθνος της βασι λειας μεμερισμενης, πασης δε ηγεμονιας εις Ῥωμαιους μετα
τεθεισης, και της καθ' εκαστον εθνος βασιλειας επι της Χριστου παρουσιας
καταλυθεισης, ειρηνη βαθεια κατεσχε την οικουμενην, ως μηκετι εθνος κατα εθνους
επιστρατευειν και μερικας βασιλειας καθαρπαζειν, αλλα τηι γεωργιαι προσε χειν.
ουκουν μαλα δεικνυται σαφως το της προρρησεως τελος. η ουχ ορατε της εκκλησιας
το υψος και παντας υπο κυπτοντας και ταυτηι το σεβας προσφεροντας, και τους μεν
πλειστους εκοντας και ευγνωμονως, τους δε παρα γνωμην δουλευοντας και ματην
αντιλεγοντας; ουχ ορατε των ορεων τας κορυφας, ω Ἰουδαιοι και Ἕλληνες, του
υμετερου μυσους απηλλαγμενας και ταις των ασκητων καταγωγαις κοσ μουμενας,
και παντας συρρεοντας και τον εν τηι Σιων επιφανεντα λογον θεολογουντας και τον
εκειθεν προελθοντα νομον ασπαζομενους, και τους μεν πολεμους πεπαυμενους, 297
τα δε της γεωργιας οργανα μεταχειριζομενους αντι των πολεμικων οπλων; η ουκ
ιστε ως, οπηνικα ταυτα ο προφη της εθεσπιζεν, αλλος μεν της Ἱερουσαλημ
εβασιλευεν, αλλος δε της Σαμαρειας και αλλος Ἰδουμαιων και ετερος Μωα βιτων
και αυ παλιν αλλος Ἀμμανιτων και αλλος Ἀραβων; και Μαδιναιοι μεν και
Ἀμαληκιται υπ' αλλοις ηγεμοσιν ετε λουν, Γαζα δε και Ἀσκαλων και Ἄζωτος και
μεντοι και Σιδων και Τυρος και ∆αμασκος υπο διαφορων αρχοντων ιθυνοντο; του δε
κυριου ημων Ἰησου Χριστου κατα σαρκα τεχθεντος ευθυς Αυγουστος Καισαρ
εκρατησε παντων και τας εθναρ χιας πασας και μερικας βασιλειας καταλυσας, ως
εφην, τοις Ῥωμαιων οιαξι παντας υπεταξεν. Ὅπερ και ∆αυιδ προθεωρων και
προαναφωνων εψαλλεν· δευτε και ιδετε τα εργα του θεου, α εθετο τερατα επι της
γης ανταναιρων πολεμους μεχρι των περατων της γης. τοξον συντριψει και
συνθλασει οπλα και θυρεους κατακαυσει εν πυρι. ναι μην αι τοπαρχιαι και αι μερικαι
βασιλειαι κατελυθησαν, δι' ας ουδε βραχειας ειρηνης απηλαυον οι ανθρωποι, αλλα
πασα πολις και χωρα ενοπλος ην τας εξα πιναιως γινομενας εφοδους δειμαινουσα.
επι δε του κυριου ημων Ἰησου Χριστου ∆αυιδ παλιν λεγει· ανατελει εν ταις ημεραις
αυτου δικαιοσυνη και πληθος ειρηνης. η Ῥωμαιων βασιλεια τας μερικας βασιλειας,
ως πολλακις εφην, καταλυ 298 σασα και μαχας, ειρηνη βαθεια πανταχου γεγονε και
τας των ανθρωπων ακοας ευτρεπισασα τοις κηρυττουσι τον της ειρηνης πρυτανιν,
αδεως λοιπον ως εν μιαι βασιλειαι διεδραμον και την σωτηριον διδασκαλιαν τοις
ανθρωποις προσηνεγκαν. κατα μεν ουν την ιστοριαν ουτως εκβεβηκε το·
ανταναιρων πολεμους και τα εξης, τροπικωτερον δε ει τις εθελοι νοησαι, οψεται του
κατα της εκκλησιας πολεμου την παυλαν. φησι γαρ· εταραχθησαν εθνη, εκλιναν
βασιλειαι. εδωκε φωνην αυτου ο υψιστος, εσαλευθη η γη. της θειας γαρ βοηθειας
επιφανεισης νωτα δεδωκαν οι πολεμιοι, και αι παλαι ταναν τια φρονουσαι βασιλειαι
υπεκλιναν τον αυχενα και τον σωτηριον ζυγον υπεδεξαντο. τηι γαρ αληθειαι και τηι
των πραγματων μαρτυριαι και ταις παντοδαπαις θαυματουργιαις οιον τινι φωνηι
χρησαμενος ο θεος το οικειον υψος υπε δειξε και δεους αυτων τας ψυχας
επληρωσεν. προειδως τοινυν ο προφητικος λογος την Ἰουδαιων περι τας θειας
γραφας παρερμηνειαν απονοιαν τε και αθετησιν εφη ως εκ προσωπου του
προφητευομενου ωσπερ προασφαλιζομενος αυτους και λεγων· σχολασατε και γνωτε
οτι εγω ειμι ο θεος, ο δηλαδη ταυτα κατορθων και υφ' υμων αθετηθεις, υψω
θησομαι εν τοις εθνεσιν, υψωθησομαι εν τηι γηι. ημιν δε παραδηλων, τις ουτος εστιν,
και ωσπερ συνευφραινομενος επαγει· κυριος των δυναμεων μεθ' ημων, αντιληπτωρ
ημων ο θεος Ἰακωβ. του δε Ἰακωβ την μνημην ουχ απλως εποιησατο, αλλ' επειδη
πρωτος εκεινος την των εθνων 299 προεθεσπισε κλησιν. ουκ εκλειψει, γαρ φησιν,
αρχων εξ Ἰουδα, εως αν ελθηι ωι αποκειται, και αυτος προσδοκια εθνων, την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

μεταβολην κανταυθα των εθνων προθεσπιζων εικοτως τον του Ἰακωβ θεον του
ταυτα προειρηκοτος εφη ταυτα κατωρθωκεναι. Ὡσαυτως δε και ο Χρυσοστομος
φησιν· ουδεν ουν της ανθρωπινης θηριωδιας χειρον ην προς της Χριστου παρου
σιας. ωσπερ γαρ εχθροι και πολεμιοι παντες προς αλληλους διακειμενοι τους εαυτων
παιδας εσφαζον, πατερες και μητε ρες παισιν επεμαινοντο, ουδεν ην εστηκος, ου
φυσικος ου γραπτος νομος, αλλ' ανατετραπτο παντα. μοιχειαι γαρ διη νεκεις και
φονοι και κλοπαι και παν ειδος κακιας διεπρατ τετο και εις αρετην ελογιζετο,
πολεμοι δε συνεχεις και επαλληλοι κατα πολιν και χωραν και κωμην και οικιαν
εγινοντο και εις ανδρειαν και κλεος ανεκηρυττοντο, και μεντοι και τους υιους και
τας θυγατερας αυτων τοις δαι μονιοις θυοντες και μαντευομενοι και φαρμακευοντες
και ειδωλολατρουντες θεοσεβειν ενομιζον. του δε κυριου ημων εληλυθοτος
απηλεγχθησαν ταυτα παντα ως θεοστυγη σαφε στατα, και ειρηνη βαθεια και αρετη
πλατεια εν τωι κοσμωι εμπολιτευεται. Τοιγαρουν εν τωι μαʹ ετει της Αυγουστου
βασιλειας, εν 300 τωι #22εφʹ ετει απο κτισεως κοσμου, ηρχθη ο κατα Ἀντιοχειαν των
ετων αριθμος, και Ἡρωδης μεν εξ εθνων ηδη βασι λευς της Ἰουδαιας
ανηγορευμενος, και του κυριου ημων Ἰησου Χριστου κατα σαρκα γεννηθεντος, και
του Ἡρωδου κακως τον βιον μεταλλαξαντος, πεπληρωται το· ουκ εκλειψει αρχων εξ
Ἰουδα, εως αν ελθηι ωι αποκειται, ος εστι Χριστος, επειδη γαρ αυτος Ἡρωδης
αλλοφυλος ων περιτμηθεις ηρξε των Ἰουδαιων και αρχιερεα κατεστησεν αλλογενη
τον Ἀνανιλον, εφ' οις επαυθη κατα την θειαν προρρησιν η εξ Ἰουδα αρχη μεχρι τοτε
κρατησασα. οι γαρ ιερεις προεστη κεσαν των πραγματων, αχρις ου Πομπιος
Ῥωμαιων στρα τηγος επιστας την μεν Ἱερουσαλημ κατα κρατος πολιορ κει, μιαινει
δε τα αγια μεχρι των αδυτων εισελθων του ιερου, τον δε εκ της προγονων διαδοχης
μεχρις εκεινου του καιρου διαρκεσαντα βασιλεα τε ομου και αρχιερεα Ἀρι
στοβουλον δεσμιον επι Ῥωμην εκπεμψας το παν Ἰουδαιων εθνος Ῥωμαιοις
υποφορον κατεστησεν. και ουτω πρωτος αλλοφυλος Ἡρωδης, ως εφην, το Ἰουδαιων
εθνος εγχειριζεται, καθ' ον εναργως της Χριστου παρουσιας ενστασης εξελιπον
εικοτως οι των Ἰουδαιων αρχιερεις τε και ηγου μενοι κατα την ιεραν χρησμολογιαν.
και γαρ οι αρχιερεις εξ Ἰουδα ησαν κατα μητερα, επειπερ ο μεγας Ἀαρων την του
Ἀμιναδαβ θυγατερα ηγαγετο γυναικα, και κατα τουτο συγγενεις υπηρχον οι εξ
Ἰουδα και Λευΐ, οθεν 301 η εκ του Ἀαρων Ἐλισαβετ συγγενις ειρηται της θεοτοκου
Μαριας. Ἐκλειποντων ουν των παρα Ἰουδαιοις αρχιερεων Ἡρωδης αλλοφυλος
τυγχανων βασιλευς, ως ειρηται, των Ἰου δαιων καθισταται, καθ' ον, της Χριστου
γεννησεως πλησια ζουσης, η εκ προγονων της αρχιερωσυνης κατελυθη διαδοχη, και
ο προφητευομενος παρα τωι ∆ανιηλ ηγουμενος λαμβανει τελος. χριστοι γαρ
ηγουμενοι ητοι αρχιερεις ησαν μεχρις Ἡρωδου, αρξαμενοι μεν απο της κατα ∆αρειον
ανανεωσεως του ιερου, ληξαντες δε επι Ὑρκανον ετεσι υπγʹ, οποσα και ο ∆ανιηλ
θεσπιζει λεγων· και γνωσηι και συνησηι απο εξο δου λογων του αποκριθηναι και του
οικοδομησαι Ἱερουσα λημ εως Χριστου ηγουμενου εβδομαδες ζʹ και εβδομαδες ξβʹ.
αι γαρ ξβʹ εβδομαδες συμπληρουσιν ετη υπγʹ, οσα τα της αρχης υπαρχει των χριστων
ηγουμενων. ων τελευταιου Ὑρκανου υπο Παρθων αιχμαλωτισθεντος, Ἡρωδης υπ'
Αυγουστου παραλαμβανει την βασιλειαν, μεθ' ον οι τουτου παιδες μεχρι της υστατης
Ἱεροσολυμων πολιορκιας. ουκετι γαρ εκ διαδοχης του αρχιερατικου γενους των
Ἰουδαιων και Ἀσαμωναιων ητοι Μακκαβαιων, ως φησιν Ἰωσηπος, ιερωντο τωι θεωι,
ουδ' αυ παλιν οι δια βιου κατα τον Μωσεως νο μον επισημοι, αλλ' ασημοι τινες
αλλοτε αλλος, και οι μεν 302 ενιαυσιοι, οι δε επ' ολιγωι παρα των Ῥωμαιων την
ιερωσυ νην ωνουμενοι. διο και ∆ανιηλ προφητευει λεγων· και μετα τας ζʹ και ξβʹ
εβδομαδας εξολοθρευθησεται χρισμα και κριμα ουκ εσται, και τα εξης. ∆ιελεις δε τας
οʹ εβδομαδας ουτως· τας μεν ζʹ μετα την επανοδον της αιχμαλωσιας εως της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

οικοδομης του ναου, τας δε ξβʹ συναπτομενας ταις ζʹ εις τον χρονον, ον κατ εσχον οι
χριστοι ηγουμενοι. την δε μιαν εβδομαδα, καθ' ην ο κυριος εκηρυξε την καινην
διαθηκην· ης εβδομαδος εν τωι ημισυ ηλθεν επι το σωτηριον παθος, και ηρθη εκ
μεσου η δια Μωσεως παραδεδομενη διαθηκη. και ταυτα μεν Ευσεβιος. Ὁ δε
Θεοδωρητος αυθις εφη· και δυναμωσει διαθηκην, φησιν, πολλοις εβδομας μια. και
εν τωι ημισυ της εβδο μαδος αρθησεται θυσια και σπονδη και επι το ιερον βδε λυγμα
ερημωσεως. συντελεια δοθησεται επι την ερημωσιν. εν γαρ ταυτηι διαθηκη δεδοται
καινη τοις πιστευουσι και δυναμεως απασης αυτους επληρωσεν, επειπερ μεσουσης
της εβδομαδος ταυτης η κατα νομον ηρθη θυσια, της αλη θινης προσφερομενης
θυσιας. και ου μονον η θυσια εκεινη παυθησεται, αλλα και βδελυγμα ερημωσεως επι
το ιερον δοθησεται. σημειον δε της ερημιας υπεφηνε γενεσθαι ει 303 κονες τινες
απηγορευμεναι τωι νομωι εις τουτον εισκομιζο μεναι. και γαρ τουτο πεποιηκε
Πιλατος νυκτωρ εις τον ναον τας βασιλικας εισκομισας εικονας παρα τον νομον.
οπερ δη και ο κυριος ειπεν· οταν ιδητε το βδελυγμα της ερημωσεως το ρηθεν δια του
προφητου ∆ανιηλ, γινωσκετε οτι ηγγικεν η ερημωσις αυτης. ταυτα δε λεγων
εσημαινε το ταχος της καταληψομενης αυτους πανωλεθριας. και ινα μη νομισωσιν
Ἰουδαιοι παλιν αποληψεσθαι τον ναον και την πολιν και την προτεραν ευπρεπειαν,
επηγαγεν· και εως συντελειας καιρου συντελεια δοθησεται επι την ερημωσιν. εως
γαρ, φησιν, της του κοσμου συντελειας η της ερημω σεως συντελεια μενει
μεταβολην ου δεχομενη. τουτο και ∆αυιδ εφη· εν οργηι συντελειας, και ου μη
υπαρξουσιν, και γνωσονται οτι ο θεος δεσποζει του Ἰακωβ και των περατων της γης.
οι γε μαλλον γνωσονται, οταν ιδωσι το σημειον του υιου του ανθρωπου εν τωι
ουρανωι. τοτε γαρ οψονται κατα φυλας φυλας τουτο και εις ον εξεκεντησαν. Ἰστεον
δε ως Ἑβραιοι κατα τον της σεληνης δρομον αριθμουντες τον ενιαυτον ημερας ιαʹ
περισσοτερας αποφαι νουσιν, ας και ημεις εμβολιμους καλουμεν. ο γαρ της σεληνης
δρομος εν ημεραις κθʹ και ωραις ϛʹ συμπληρουται. 304 ουτω δε και αριθμουντες
ημερων τνδʹ ποιουσι τον ενι αυτον. επει ουν ο αρχαγγελος τωι ∆ανιηλ
προσδιαλεγομενος, ανδρι Ἑβραιωι, και τον αριθμον των ετων διδασκων τον συνηθη
παντως αριθμον ελεγεν, αναγκαιως δει προσ θειναι τα απο των εμβολιμων ετη
συναγομενα. τουτων γαρ προστιθεμενων τα υπγʹ ετη ευρεθησονται κατα τον Ἰουδαι
κον αριθμον, απερ συναγουσι και αι ζʹ και ξβʹ εβδομαδες. διειλε δε αυτας ουχ απλως,
αλλα πραγματων τινων προση μαινων μεταβολας. ουκουν απο μεν της οικοδομης
Ἱερου σαλημ, ητις εγενετο επι Νεεμιου και Ἔσδρα, μεχρις Ὑρκανου τελευταιου
αρχιερεως εκ των Ἀσαμωναιων ειτ' ουν Μακ καβαιων, ον Ἡρωδης ανειλεν, ο των
ξβʹ αριθμος συμπλη ρουται, απο δε της εκεινου σφαγης μεχρι της του σωτηρος ημων
επιφανειας και της προς τον Ἰορδανην αφιξεως αι λοιπαι ζʹ εβδομαδες τελος
λαμβανουσιν. εν ωι χρονωι μετα την αναιρεσιν Ὑρκανου μεχρι της του Χριστου
παρουσιας παρανομως λοιπον οι αρχιερεις εγινοντο. και τουτο δηλων Ἰωσηπος εφη·
την δε βασιλειαν Ἡρωδης παρα Ῥωμαιωνεγχειρισθεις ουκετι τους εκ του
Ἀσαμωναιου γενους, αλλα τισιν ασημοις και μονον Ἑβραιοις ουσι την
αρχιερωσυνην απενειμεν. και μετα τας ξβʹ εβδομαδας, φησιν, εξολοθρευ θησεται
χρισμα και κριμα. ως ειναι δηλον οτι τας ξβʹ εβδομαδας προτεταχε και μετα ταυτας
τας ζʹ, εν αις 305 εφησεν εξολοθρευθησεσθαι χρισμα, τουτ' εστι την επανθου σαν
χαριν τοις αρχιερευσιν. ει γαρ και εχριοντο, αλλα πα ρανομως και παρ' αξιαν. εως,
γαρ φησιν, χριστου ηγου μενου εβδομαδες ζʹ και εβδομαδες ξβʹ. τωι γαρ ηγουμενωι
Χριστωι και σωτηρι τας επταπλασιαζουσας εβδομαδας τεθει κεν, ινα γνωμεν ως απο
του Χριστου και επι τα ανω αριθμειν βουλομενοι τας ζʹ προτερον εβδομαδας
ευρησομεν και τοτε τας ξβʹ. ειτα λεγει και την μελλουσαν ερημιαν της πολεως και
της παρανομου αρχιερωσυνης φασκων· και την πολιν και το αγιον διαφθερει συν τωι
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηγουμενωι τωι ερχομενωι. ηγουμενον γαρ την αλλοφυλον εφη βασιλειαν και την
παρανομον αρχιερωσυνην. Ουτω γε μην και ο θειος Κυριλλος Ἱεροσολυμων εφη·
ουκ εκλειψει αρχων εξ Ἰουδα, φησιν, ουδε ηγουμενος εκ των μηρων αυτου, εως αν
ελθηι ωι αποκειται. σημειον ουν εδωκε της Χριστου παρουσιας το παυσασθαι την
αρχην των Ἰουδαιων. ει γαρ μη νυν υπο Ῥωμαιους εισιν, ουπω ηλθεν ο Χριστος. ει
εχουσι τον εκ γενους Ἰουδα και ∆αυιδ εις αρχοντας, ουπω ηλθεν ο προσδοκωμενος,
ο δεσμευων προς αμπελον τον πωλον αυτου κατα τον προφητην Ζαχαριαν
εκλειποντων τοινυν των εξ Ἰουδα ο αλλοφυλος Ἡρωδης βασιλευει. λεγει γαρ και ο
προσδιαλεγομενος αγγελος τωι ∆ανιηλ· και γνωσηι και συνησηι, απο εξοδου λογων
του 306 αποκριθηναι και του οικοδομησαι Ἱερουσαλημ εως χριστου 306 ηγουμενου
εβδομαδες ζʹ και εβδομαδες ξβʹ. εξηκοντα δε και δυο εβδομαδες ετων συναγουσιν
ετη υπγʹ. επει ουν μετα το οικοδομησαι Ἱερουσαλημ υπγʹ ετη διηλθον, και των
αρχοντων εκλειποντων ερχεται τις αλλοφυλος βασιλευς, εφ' ου γενναται ο Χριστος.
∆αρειος γουν ο Μηδος εκελευσε την Ἱερουσα λημ οικοδομηθηναι τωι εκτωι μηνι της
εαυτου βασιλειας, πρωτωι δε ετει της καθ' Ἕλληνας ξϛʹ ολυμπιαδος. ολυμπιας δε
παρ' Ἕλλησι καλειται ο κατα δʹ ετη συντελουμενος αγων δια την κατα τετραετιαν
των του ηλιου δρομων εκ των κατ' ετος ωρων γʹ συντελουμενην ημεραν. Ἡρωδης δε
βασι λευει τηι ρπϛʹ ολυμπιαδι, τεταρτωι ετει ταυτης. απο ουν της ξϛʹ εις την ρπϛʹ
γινονται μεταξυ ρκʹ ολυμπιαδων ετη υπγʹ. αι τοινυν οʹ εβδομαδες εις τον επι Χριστου
συντελουνται χρονον κατα τους Ἰουδαιων αριθμους. εκεινοι γαρ κατα τον
σεληνιακον δρομον τους ενιαυτους αριθμουσιν, ως εστι προχειρον ειπειν τον μηνα
ημερων ειναι παρ' αυτοις κθʹ ημισυ, ως του μεν ηλιακου κυκλου υπαρχοντος τξεʹ,
του δε σεληνιακου τνδʹ, ως τον ηλιακον παραλλασσειν ενιαυτον ημερας ιαʹ τον
σεληνιακον ενιαυτον. οθεν Ἕλληνες και Ἰουδαιοι μηνας γʹ εμβολιμαιους ετεσιν
οκτω παρεμβαλλουσιν. ει τοινυν ζητεις το αιτιον της Χριστου παρουσιας, ακουσον.
μετα γαρ την εκ παραδεισου αποπτωσιν εγνω Ἀδαμ Ευαν την γυναικα αυτου, και
δευτεροι γεγονασι διαδοχοι της αν 307 θρωπων γενεας Καιν και Ἄβελ. και Καιν
ανθρωποκτονος πρωτος. και κατακλυσμος υστερον επεχυθη δια την των ανθρωπων
πολλην πονηριαν, πυρ ανωθεν κατηλθεν επι Σοδομα δια την αισχρουργιαν.
εξελεξατο μετα χρονους ο θεος τον Ἰσραηλ, αλλα και ουτος διεστραφη και ετραυ
ματισθη. απεσταλησαν προφηται μετα Μωσεα θεραπευσαι τουτον, αλλ' ιατρευσαντες
απεθρηνουν μη περιγενομενοι του παθους, ωστε λεγειν αυτους· απολωλεν ευλαβης
απο της γης, και ο κατορθων εν ανθρωποις ουχ υπαρχει. και· παν τες εξεκλιναν, αμα
ηχρειωθησαν. ουκ εστι ποιων χρηστο τητα, ουκ εστιν εως ενος. και· αρα και κλοπη
και μοιχεια και φονος κεχυται επι της γης. τους υιους αυτων και τας θυγατερας
εθυσαν δαιμονιοις, οιωνιζοντο και εφαρμακευ οντο. και απλως μεγιστον ην το
τραυμα της ανθρωποτητος απο ποδων εως κεφαλης, ουκ ην μαλαγμα επιθειναι ουτε
ελαιον ουτε καταδεσμους. ειτα οι προφηται δεινως απο κλαιομενοι και απορουντες
ελεγον· τις δωσει εκ Σιων το σωτηριον του Ἰσραηλ; και· κυριε, κλινον ουρανους και
καταβηθι, υπερβαινει γαρ την ημετεραν ιατρειαν τα της ανθρωποτητος τραυματα.
τους προφητας σου απεκτειναν και τα θυσιαστηρια σου κατεσκαψαν, και
αδιορθωτον ημιν 308 το κακον. σου λοιπον δειται του διορθωτου και σωτηρος.
επακουσας ουν της δεησεως των προφητων ο κυριος κατηλθε φασκων· ιδου ερχομαι
και κατασκηνωσω εν μεσωι υμων. και· εσομαι παντων θεος, και αυτοι εσονται μοι
λαος. και ου μη διδαξωσιν εκαστος τον πλησιον αυτου και εκαστος τον αδελφον
αυτου. γνωθι τον κυριον, οτι παντες ειδησουσι με απο μικρου αυτων και εως
μεγαλου, οτι ιλεως εσομαι ταις αμαρτιαις και αδικιαις αυτων. Ὁ δε γε Ἡρωδης εσχεν
υιους ομωνυμους αυτου και διωνυμους τρεις· Ἡρωδην Ἀντιπαν τον και τον
προδρομον αποτεμοντα, εφ' ου και ο κυριος εσταυρωθη· και Ἡρωδην Φιλιππον, ωι
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πρωτον Ἡρωδιας συναφθεισα θυγατερα Σαλωμην εσχε την και ορχησαμενην· και
Ἡρωδην Ἀγριππαν τον και Ἰακωβον ανελοντα του Ζεβεδαιου. προς ον του δημου
επιφωνουντος τοτε· φωνη θεου και ουκ ανθρωπου, δικην εδωκεν αυτικα. στολην
γαρ εξ αργυρου πεποιημενην περιθεμενος και εις το θεατρον ελθων και εφ' υψηλου
βηματος καθισας εδημηγορει. της δε ηλιακης ακτινος προσ πεσουσης τωι ενδυματι,
και λαμπηδων τηι αυγηι της εσθητος ανακραθεισα τας οψεις των περιεστωτων
κατηστραπτεν. και αωρηθεντες επι τουτωι και ως θεον αυτον ευφημησαντες, 309
επαιρεται πλεον ο δειλαιος. ον ευθυς αγγελος κυριου επα ταξεν αθροως, και
ανεπηδησε της καθεδρας εκ του σπαρατ τεσθαι δεινως την γαστερα αυτου. Τον δε
θειον Ἰακωβον ιδων απαγομενον [την οδον] την επι θανατον ο κατηγορος αυτου και
μεταμεληθεις προσεπεσε τοις ποσι του αποστολου λεγων· συγχωρησον μοι, ανθρωπε
του θεου, οτι μεταμεμελημαι εφ' οις ελαλησα κατα σου. ο δε μακαριος παραυτικα
τουτον καταφιλησας ειπεν αυτωι· ειρηνη σοι, τεκνον, ειρηνη σοι και συγχωρησις του
πται σματος. ο δε μετα φωνης μεγαλης ευθεως Χριστιανον εαυ τον επι παντων
ανηγορευσε και ουτω συγκαταριθμηθεις τωι υπ' αυτου κατηγορηθεντι συν αυτωι και
το βραβειον του μαρτυριου απηνεγκατο. Ὁ δε αθλιος Ἡρωδης επι ημερας
φθειρομενος και σκω ληκας εκβραζων ελεεινως τον βιον κατελυσεν ωσπερ και ο
δυσσεβεστερος αυτου πατηρ. και γαρ κακεινος τα επιχειρα της κατα Χριστου και των
ομηλικων αυτου τολμης ετι περιων τωι βιωι κομισαμενος αισχιστωι μορωι τον βιον
κατε στρεψεν. ονπερ ενδικως ως αδικον η δικη μετελθουσα τα 310 μετα την ενθενδε
απαλλαγην διαδεξομενα τον ταλαιπωρον κολαστηρια διεδεικνυ φανερως προοιμια.
ευθυς γαρ κατα λαβουσα τουτον θεηλατος και ολεθριος μαστιξ εις θανατον
αργαλεον συνηλασεν. ενθεν γαρ, φησιν Ἰωσηπος, αυτου το σωμα η νοσος
διαλαβουσα ποικιλοις παθεσιν εμεριζεν. πυ ρετος μεν γαρ λαβρος ην, κνισμος δε
αφορητος της επι φανειας ολης και κολου συνεχεις αλγηδονες και περι τους ποδας
οιδηματα τινα δυσωδη του τε ητρου φλεγμονη και αιδοιου σηπεδων σκωληκας
γεννωσα, και προς τουτοις ορ θοπνοια και δυσπνοια και σπασμοι των μελων
απαντων αυτωι καθεστηκασιν, αηδης δε αποφορα εκ του συνεχους ασθματος
εξεπορευετο, ως τους επιθειαζοντας ποινην θεη λατον ειναι λεγειν. τουτοις δη ουν
και τοις τοιουτοις παθεσιν επι πλειονα χρονον περιαντλουμενος τοσουτον ειχε τον
πονον ανυποιστον, ως και αυτοχειρα εαυτου γενεσθαι κατατολμησαντα. αιτησας γαρ
μηλον ομου και μαχαιραν, ως δηθεν επιθυμων αυτος δι' εαυτου απογευσασθαι, και
λαβων ανετεινε την χειρα κατα του λαιμου πληξαι βουλο μενος, και επληξεν αν, ει
μη τις των θεραποντων θεασα μενος ταχεως την μαχαιραν εκ των χειρων αυτου
μολις απεσπασεν. επι πλειον ουν ταις οδυναις βασανιζομενος και την αδελφην
Σαλωμην και τον ανδρα αυτης Ἀλεξανδρον προσκαλεσαμενος υπεθετο αυτοις, ωστε
τους των Ἰουδαιων εξαρχους καθειρξαι εις τον ιπποδρομον, και τελευτησαντος
αυτου παραχρημα τουτους υπο του στρατου δεινως αναιρε 311 θηναι, ινα μη του
θανατου αυτου η ημερα χαρας τοις Ἰουδαιοις αλλα πενθους προξενος γενηται. και
ταυτα δια ταξαμενος και λιαν υδεριασας και μετα πολλων αλγηδονων την ψυχην
απορρηξας, ευθυς η Σαλωμη παντα διαπραξα μενη τοις Ἰουδαιοις εις μεγα πενθος
και θρηνος αυτους ενεβαλεν. οσαις μεν ουν προς ταις λοιπαις αυτου κακουρ γιαις
τας κατα την βασιλειαν αυτου νομισθεισας ευπραγιας ταις κατα τον οικον
επαλληλοις ημαυρωσε συμφοραις γυναι κος και τεκνων και των λοιπων των
μαλιστα προς γενους αναγκαιοτατων τε και φιλτατων μιαιφονιαις ουδε οιον τε νυν
καταλεγειν, τραγικην απασαν δραματουργιαν επισκια ζουσης της περι τουτων
υποθεσεως, ην εις πλατος εν ταις κατ' αυτον ιστοριαις Ἰωσηπος διεληλυθεν. [γʹ. Περι
Τιβεριου.] Μετα δε Αυγουστον εβασιλευσε Τιβεριος υιος αυτου ετη κγʹ. ος κτισας
πολιν εν τηι Ἰουδαιαι χωραι παρα την λιμνην εκαλεσεν αυτην εις το εαυτου ονομα
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Τιβεριαδα. εφ' ου μεγας σεισμος γενομενος κατηνεγκε πολεις εως εδαφους ιγʹ,
Ἔφεσον, Μαγνησιαν, Σαρδην, Μοστινην, Λιγαιν, Ἱεροκαισαρειαν, Φιλαδελφειαν,
Τιμολον, Κυμην, Μυριναν, Ἀπολ λωνιαν, ∆ιαν, Ὑρκανιαν. και εν μεν τωι ιεʹ ετει της
αυτου 312 βασιλειας ο κυριος ημων βαπτισθεις του ευαγγελικου κηρυγ ματος
απηρξατο, εν δε τωι ιηʹ ετει της βασιλειας αυτου σταυ ρωθεις ο κυριος ανισταται τηι
κθʹ του Φαμενωθ μηνος ητοι Μαρτιου του πρωτοκτιστου μηνος Νισαν παρ' Ἑβραιοις
λεγομενου κεʹ, επιφωσκουσης κυριακης μιας σαββατων της πρωτης και αρχης και
τιμιωτατης των ημερων ημερας, περι ης εφη Μωυσης· εν αρχηι εποιησεν ο θεος τον
ουρανον και την γην. και· αυτη η βιβλος γενεσεως ουρανου και γης, ηι ημεραι
εποιησεν ο θεος. διο φησιν ο ∆αυιδ· αυτη η ημερα, ην εποιησεν ο κυριος·
αγαλλιασωμεθα και ευφραν θωμεν εν αυτηι. ητις εστι το κυριακον πασχα Μαρτιου
κεʹ, ως ειρηται. Περι ης γε τοι και ο μεγας εφη Χρυσοστομος· ει ουν εν τηι τριτηι ημεραι
ανεστη Χριστος, ως αυτος ελεγεν· δει τον υιον του ανθρωπου πολλα παθειν και
αποδοκιμασθηναι και αποκτανθηναι και τηι τριτηι ημεραι αναστηναι, δια τι η ογδοη
αναστασις λεγεται του κυριου; και τριτη μεν ειρηται ως απο του παθους και του
σταυρου, ογδοη δε ως απο της δημιουργιας και της αναστασεως. επει ουν τηι κυριακηι
ανεστη Χριστος, εν ηι αρχη του φαινομενου κοσμου γεγονεν, ητις υπαρχει το φως
απο του κοσμου λαμψαν εν αυτηι, και το νοητον φως το αληθινον, ο Χριστος, εκ
ταφου ανετειλεν, δι' ον και ως απο ταφου και θανατου ο κοσμος εγηγερται. απο
κυριακης ουν εις κυριακην η ογδοη απανται, και εστι 313 τριτη και ογδοη η αυτη,
τριτη αφ' ου επαθεν, ογδοη αφ' ης ο κοσμος εγενετο. εστι δε και αλλη αιτια της
ογδοης και της τριτης, δια τι αναστασις εκαστη ωνομασται. εν γαρ τηι ογδοηι ημεραι
κατεπαυσεν ο θεος απο παντων των εργων αυτου, και εστιν η καταπαυσις τελος και
συντελεια εργων απηρτισμενων. τελος δε και καταπαυσις λεγεται και η του κοσμου
συντελεια, οτε μελλει παραγειν το σχημα του κοσμου τουτου ο θεος. επει ουν
αμαρτιων ο βιος εγεμε και ηπει λειτο κοσμου συντελεια, ο δε Χριστος επι συντελειαι
του αιωνος εις αθετησιν της αμαρτιας ηλθε και επαθε και εταφη και ανεστη, εν τηι
κυριακηι, εν ηι τον κοσμον ποιειν ηρξατο, εν αυτηι ο κοσμοποιος ανεστη και τον
κοσμον ανε στησεν, και η πρωτη εν δημιουργιαι ογδοη εν τηι παλιγγε νεσιαι γεγονεν.
τηι εκτηι επι ξυλου σταυρουται δια τον εν τηι εκτηι γενομενον ανθρωπον. δια τουτο
γαρ εν τηι εκτηι εσταυρωται ημεραι, ινα παντες μαθωμεν, οτι ο εν τηι εκτηι
δημιουργησας τον ανθρωπον αυτος εκεινος εν τηι εκτηι εσταυρωθη δια τον
ανθρωπον. και ου μονον εν ημεραι εκτηι, αλλα και εν ωραι εκτηι επι ξυλου εκρεματο,
επειδη αρχη αμαρτιας ωραι εκτηι απο του ξυλου γεγονεν, οτε Ἀδαμ τον θανατον
ηριστησεν, οθεν λοιπον τοτε και λογχευθεις εξεβλυσεν αιμα και υδωρ, οι δυο
μαρτυρες των κυριοκτο νων, το μεν αιμα, ινα Ἰουδαιους ελεγξηι ειποντας· το αιμα
αυτου εφ' ημας και επι τα τεκνα ημων, το δε υδωρ, ινα του Πιλατου κατηγορησηι, οτι
λαβων υδωρ και νιψαμενος ως αθωιος τον αθωιον και δικαιον φραγελλωσας
εσταυρωσεν. 314 επει ουν, ως πολλακις εφην, η ογδοη και η των νεκρων εγερσις βοαι
την του κοσμου συντελειαν, ιστεον ως τοτε παντως η του κοσμου γενησεται
συντελεια, οτε οι οσιοι και ευσεβεις εκλειψουσιν απο της γης. και τουτου μαρτυς ο
Χριστος ειπων· αρα ελθων ο υιος του ανθρωπου ευρησει την πιστιν επι της γης; και ο
αποστολος φησιν· εαν μη ελθηι πρωτον η αποστασια, οτε αποστησονται της πιστεως
προσεχοντες πνευμασι πλανης και διδασκαλιαις δαιμονιων. και απο μεν της
αληθειας την ακοην αποστρεψουσιν, επι δε τους μυθους εκτραπησονται. και ωσπερ
κυβερνητων απωλεια των πλοιων εστι ναυαγια, και ποιμενων απουσια προβατων
ολεθρος, και γεωργων αμελεια χωριων αφανισμος, ουτω και των οσιων η εκλειψις
του κοσμου καταλυσις. οσιοτης δε εστιν η προς τον θεον καθοσιωσις, και εκεινος
οσιος ο εαυτον δια πιστεως και εργων αγαθων καθοσιωσας και τωι θεωι αφιερωσας.
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οθεν περι του θεον καταλιμπανον τος και αρνουμενου τας προς αυτον συνθηκας
ελεγεν ο Μωσης· μη ειπηις εν τηι καρδιαι σου· οσια μοι γενοιτο εν τωι αποστηναι απο
κυριου. καθαπερ ουν ο του θεου απο στατης και κακουργος ανοσιος λεγεται, ουτως ο
τωι θεωι δια πιστεως και αγαθουργιας οικειωθεις οσιος και δικαιος ει κοτως
ονομαζεται. 315 ∆ια ξυλου τοινυν θανατος και δια ξυλου η ζωη. τηι εβδομηι
κατεπαυσεν απο των εργων, τηι εβδομηι εν τωι ταφωι το σωμα ανεπαυσεν (τελειαν γαρ
ημεραν την εβδομην εμει νεν), τηι ογδοηι ανεστη και τον κοσμον ηγειρεν. και εστιν η
κυριακη και τριτη και ογδοη, τριτη μεν δια την του κυριου αναστασιν, ογδοη δε ου
μονον δια την του κυριου, αλλα και δια την του κοσμου εγερσιν. ουκουν, αγαπητε,
ακουσον θαυμαστον και μεγα μυστηριον. δια τι η του κυριου αναστασις ογδοη
ωνομασται; επειδη επτακις νεκρων αναστασιν ευρομεν εν τηι θειαι γραφηι, και μετα
τους επτα ογδοος εκ νεκρων ανεστη κυριος ο εγειρας τους επτα. προ γαρ της Χριστου
αναστασεως επτα μοναι αναστασεις νεκρων εγενοντο. και πρωτη μεν εν τηι παλαιαι η
του υιου της χηρας, ον Ἡλιας εν Σαραφθοις ανεστησεν. δευτερα δε η του υιου της
Σωμανιτιδος, ον Ἐλισσαιος ηγειρεν. τριτη δε η του στρατιωτου, ον εγγυς Ἐλισσαιου
θαψαντες, και των οστεων του προφητου ο νεκρος αψαμενος ως απο πυρος
εξεπηδησεν. τεταρτη δε εν τηι καινηι η του αρχι συναγωγου της θυγατρος. πεμπτη δε
η του υιου της χηρας. εκτη δε η του Λαζαρου. εβδομη δε οτε πολλα σωματα των
κεκοιμημενων αγιων ανεστη. ογδοη δε η του κυριου αναστασις μετα το σωτηριον
παθος, καθ' ον και ρον του παθους και του γενομενου σεισμου εν πολλοις 316 μεν
ευρεθησαν Ἑλληνικοις υπομνημασιν, οτι σεισμος εγε νετο μεγιστος και σκοτος, ωστε
και αστερας φανηναι. κατα δε τους χρονους τουτους και Ἰωσηπος ιστορει εν ημεραι
της πεντηκοστης κινησεως και κτυπου τους ιερεας αντιλαμβα νεσθαι προτερον,
επειτα φωνης αθροας, αγγελικης δηλονοτι, ενδοθεν απο του εσωτατου ιερου
ακουειν· μεταβαινομεν εντευθεν. και μεντοι και ετερον παραδοξοτερον εξηγειται,
χρησμον τινα εν ιεροις γραμμασιν ευρεθηναι περιεχοντα ουτως, ως κατα τον καιρον
εκεινον απο της αυτων χωρας αρξει τις ανθρωπος της οικουμενης πασης, ον αυτος
μεν επι Ουεσπασιανον εξειληφε πεπληρωσθαι, διημαρτε δε της ερμηνειας εκ
διαμετρου. ου γαρ πασης ουτος ηρξεν, η μονης της Ῥωμης. λειπεται δη ουν επι τον
κυριον ημων Ἰησουν Χριστον τουτο πληρουσθαι, προς ον φησιν ο πατηρ· αιτησαι
παρ' εμοι και δωσω σοι εθνη την κληρονομιαν σου και την κατασχεσιν σου τα
περατα της γης. οθεν εις πασαν την γην εξηλθεν ο φθογγος των ιερων αποστολων
αυτου, και εις τα περατα της οικουμενης τα ρηματα αυτων διαρρη δην κηρυττοντων
αυτου την αιδιον αρχην τε και βασιλειαν αιωνιον. επει ουν κατα τον καιρον τουτον
ο θεος την κτισιν εδημιουργησεν, και μαρτυρει των δενδρων η βλαστη σις, κατα την
θειαν αποφασιν μεχρι νυν αρχομενου του 317 εαρος η γη βλαστανει βοτανην χορτου
και οι λειμωνες αν θουσι και τα δενδρα φυει καρπον. δια τουτο και τον Ἰσραηλ κατα
τον καιρον τουτον ηλευθερωσε της Αιγυπτιακης δουλειας και τηι παρθενωι Γαβριηλ ο
αρχαγγελος ευηγγελι σατο. εικοτως ουν κατα τον αυτον καιρον και ο Χριστος
υπεμεινε το σωτηριον παθος. Ὁ τοινυν Πιλατος μετα την Χριστου σταυρωσιν
εικονας, του Καισαρος προτομας, εις το ιερον νυκτωρ ανεθηκεν. ορθρου δε
γενομενου Ἰουδαιοι θεασαμενοι τοσουτον εταρα χθησαν, ωστε Πιλατος
εκδειματωθεις αλλαχου ταυτας μετε θηκεν. και δη και τον ιερον θησαυρον τον
καλουμενον κορβοναν διαφθειρας αιτιος αναιρεσεως πολλης και συγχυ σεως τοις
Ἰουδαιοις μισει τωι προς αυτους γεγονεν. την γαρ επαναστασιν αυτων υφορωμενος
προ του βηματος αυτου στρατιωτας παρεστησεν, ενδοθεν μεν οπλα φορουντας
αυτους, εξωθεν δε ιδιωτικην εσθητα προς το ανυπονοητον. ως ουν ωρμησαν επ'
αυτον Ἰουδαιοι στασιαζοντες, επαφηκε τους στρατιωτας αυτοις, οι γε ξυλοις και
λιθοις αυτους παιοντες τραυματιας απελυσαν, τινας δε αυτων και απεκτειναν.
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολλοι δε των Ἰουδαιων υπ' αλληλων ωθουμενοι συμπατη 318 θεντες απωλοντο,
ους και αριθμησαντες ευρον λαον απειρον. εμιξε δε και τινων αυτων μετα των
θυσιων το αιμα τροπωι τοιουτωι· οι Γαλιλαιοι τοις δογμασιν εξακολουθησαντες
Ἰουδα του Γαλιλαιου, ου και Λουκας εν ταις πραξεσι των αποστο λων μεμνηται,
κενοφωνιαν και πλανην εμαθον εξ αυτου, καθως Ἰωσηπος εφη. προφασει γαρ
ευσεβειας δηθεν κυριον μηδε μεχρι στοματος εφασκε δειν τινα λεγειν, μητε κατα
τιμην μητε κατα φιλοφροσυνην, και την θεωι μονωι πρεπου σαν τιμην τε και δοξαν
ανθρωποις απονεμειν. οθεν και πολλοι αυτων περι του μη ειπειν Καισαρα κυριον και
δεσποτην χαλεπας αικιας υπεστησαν. οιτινες λοιπον και εδιδασκον μηδεν παρα τας
διατεταγμενας εν τωι Μωσεως νομωι θυσιας αναφερεσθαι τωι θεωι, καντευθεν τοινυν
κωλυ οντες τας υπο της γερουσιας του λαου παραδιδομενας γι νεσθαι περι της
σωτηριας του βασιλεως και του Ῥωμαιων εθνους θυσιας, εικοτως επι τουτοις
αγανακτουντα προς Γαλιλαιους Πιλατον κελευσαι παρα ταις θυσιαις, αις εδο κουν
κατα νομον προσφερειν, αναιρεθηναι, ωστε αναμιχθη ναι ταις προσφερομεναις
θυσιαις το αιμα των προσφε ροντων. Ὁ δε γε Τιβεριος προς τοις λοιποις αυτου
πλεονεκτη μασι και τουτο εκεκτητο. τους εις αξιαν υπ' αυτου προ αγομενους θαττον
ουκ ημειβεν, αλλ' η πολυν χρονον η εως τελους του βιου κατεχειν αυτους την αρχην
παρεσκευαζεν. 319 ερωτηθεις ουν ποτε την αιτιαν υπο των φιλων αυτου εφη· αει
πασα ηγεμονια του πλεονεκτειν εφιεται φυσει, και ει επι πλειον κρατοιεν,
αμβλυστερως τηι πλεονεξιαι κεχρηνται, ει δε επ' ολιγον, μειζονως επι κλοπαις
παροξυνονται εν αδηλωι την διαδοχην εχοντες. λεξω δε υμιν και εναργες
παραδειγμα τουτου. τραυματιας τις εκειτο, και πληθος μυων τα ελκη αυτου
ανειματο. παριων δε τις και νομισας αυτον μη δυνασθαι τας μυας αποσοβειν
προσελθων απεδιω κεν. ο δε τραυματιας φησιν· δεομαι, παυσον και μη απο σοβει,
μειζονως γαρ με βλαπτεις. αι γαρ κορεσθεισαι του αιματος ου πανυ μοι την δηξιν
οδυνηραν παρεχονται, ει δε αποδιωκοιντο, ετεραι προσελθουσαι λιμωι τας οδυνας
μοι παρεξουσι μειζοτερας ωστε και του ζην αποστερησαι. δια δη τουτο και αυτος υπο
πολλων κλοπων τους ηγεμονας διεφθαρμενους ιδων συνεχως ουκ αμειβω.
φροντιζων γε τοι λιαν του δικαιου εγραφεν αει ταις υπ' αυτον πολεσι λεγων· εαν τι
γραψω παρα τους νομους προστασσων γινε σθαι μη προσεχειν ως ηγνοηκοτι. διο και
Πιλατος ειδως αυτου το φιλαληθες και φιλοδικαιον τα τεραστια Χριστου παντα και
τα της ευσεβειας αυτου δογματα δι' επιτομης ανεκοινωσατο αυτωι, καθως ιστορει
Τερτυλιανος ο των Ῥω μαικων νομων επιστημων εν τηι υπερ Χριστιανων απολογιαι,
320 διεξιων και οτι μετα θανατον ανεβιωσε και ηδη παρα πασι θεος ειναι πιστευεται.
και ο Τιβεριος καταπλαγεις ανηγ γειλε παντα επι την συγκλητον, η δε ου προσηκατο
πειθ αρχειν νομωι παλαιωι λεγουσα, μη προτερον θεοποιεισθαι τινα, ει μη ψηφωι και
δογματι παρ' αυτης εγκριθειη. ο δε τον μεν νομον τουτον εδεξατο, εκελευσε δε
μηδενα εμποδι ζειν του Χριστου τωι κηρυγματι, και μεν γε και θανατον
προσηπειλησε τοις κατηγορειν τολμωσι του κηρυγματος. Ουτω γουν τηι θειαι Χριστου
δυναμει αθροως η συμ πασα οικουμενη της ιερας του κηρυγματος δια της των
αποστολων διδασκαλιας πεπληρωται. εξ ων Θαδδαιου εν Ἐδεσσηι τηι πολει
κηρυσσοντος τον λογον, και ο εκεισε τοπ αρχης Αυγαρος τουνομα δεινωι παθει
κατεχομενος και φθειρομενος, ακουσας το ονομα Χριστου και τας δυναμεις
συμφωνως υπο παντων μαρτυρουμενας ικετης Χριστου δια γραμματηφορου γινεται
αξιων της νοσου λυσιν ευρασθαι, γραψας δια τινος Ἀνανιου ταχυδρομου εις
Ἱερουσαλημ ταδε· Αυγαρος τοπαρχης Ἰησου σωτηρι αγαθωι αναφανεντι εν
Ἱερουσαλημ χαιρειν. ηκουσται μοι τα περι σου και των σων ιαματων ως ανευ
φαρμακων και βοτανων υπο σου γινομενων. ως γαρ λογος τυφλους αναβλεπειν
ποιεις και χωλους περιπατειν και λεπρους καθαριζεις και ακαθαρτα πνευματα
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκβαλλεις και τους εν μακρονοσιαι βασανιζομενους 321 θεραπευεις και νεκρους
εγειρεις. απερ ακουσας κατα νουν εθεμην των δυο το ετερον, η οτι συ ει ο θεος απ'
ουρα νου καταβας η υιος υπαρχεις του θεου ποιων ταυτα. δια τουτο νυν γραψας
αξιω ελθειν σε προς με και το συνεχον με παθος θεραπευσαι. και γαρ ηκουσα οτι
καταγογγυζουσιν Ἰουδαιοι και βουλονται σε κακωσαι. πολις δε μοι μικρο τατη εστιν,
ητις εξαρκεσει αμφοτεροις. ο δε κυριος ανα γνους ταυτα αντιγραφει προς αυτον
ουτως· μακαριος ο πιστευσας εν εμοι καν μη εωρακε με. περι δε ου εγραψας ελθειν
με προς σε, δεον εστι πληρωσαι παντα, δι' α απε σταλην ενταυθα, και αναληφθηναι
προς τον αποστειλαντα με. και ουτως αποστελω σοι τινα των μαθητων μου, και
ιασεται σου το παθος και ζωην σοι και τοις συν σοι παρε ξει. ταυταις ουν ταις
επιστολαις ετι και ταυτα συνηπτο τηι των Συρων φωνηι, Θαδδαιου πραξαντος μετα
την ανα ληψιν του κυριου· ο τοινυν Αυγαρος ακουσας την επιστολην του κυριου
μαλλον εις ποθον και πιστιν εξηφθη μειζονα καν εν εικονι τον Χριστον μονον
θεασασθαι, και αποστελλει ζωγραφον, ωστε το θειον ειδος εκεινο διαχαραξαντα
προς αυτον κομιζειν ως ταχιστα. του δε διαμαρτοντος του σκο που δια την
υπερβαλλουσαν του προσωπου χαριν τε και λαμπροτητα, αυτος τωι οικειωι προσωπωι
οθονην επιθεις εν αποματτει το εαυτου ομοιωμα και εκπεμπει τωι ερωντι το 322
ποθουμενον. και μεντοι και προ τουτου παλιν ωσαυτως ιστορηται, οτιπερ, του
κυριου τεχθεντος εν Βηθλεεμ [της Ἰουδαιας], ο των Περσων βασιλευς ευφυη τινα
ζωγραφον εξεπεμψεν, ος την του τεχθεντος και της τεκουσης εικονα διαγραψας
προς αυτον ηγαγεν. ει δε ου παντα κατα την ευαγγελικην ιστοριαν αναγεγραπται, ου
παρα τουτο και απιστα. ουδε γαρ τα αλλα σημεια α εποιησεν ο Ἰησους αθετητεον
πολλα γε οντα, ως μηδε χωρειν τον κοσμον καθ' εν γραφομενα, επειδη ουκ
αναγεγραπται, φησιν ο μεγας ευαγγελιστης Ἰωαννης. Ὁ ουν Τιβεριος τοιουτος
υπαρχων αριστος εν νεοτητι και προς γηρας ελθων λογοις φιλοσοφοις και
ρητορικοις και βελτιστοις εργοις κομων ο γενναδας, αιφνιδιον εις την χειρονα
μετεβληθη γνωμην, ωστε και παραφρονειν αυτον νομισθηναι και υπο δαιμονος
ελαυνεσθαι προς πασαν ανο σιουργιαν και μιαιφονιαν τε και οιστρηλασιαν, και ου
μονον εν τοις κατα φυσιν και παρα φυσιν εαυτον εβεβηλωσε καθ' υπερβολην, αλλα
και εν πασηι αδικιαι και τυραννιδι. ουτως ουν την αρχην διοικησας και εξ
αγαθουργιας εις κακουργιαν κατενεχθεις φοβεραι μεν ωμοτητι, μυσαραι δε πλεονεξιαι
και αισχρουργιαι καταστρεφει τον βιον, μηδεν εκ της προλαβου σης καλοκαγαθιας
και αριστειας ωφεληθεις, αλλα και μαλλον υπο παντων μισηθεις ως εν τελει το παν
εξυβρισας και διαφθειρας και εις αιωνιον κολασιν μετα των ομοιων αυτου ασεβων
απενεχθεις. τους γαρ εκκλινοντας εις τας στραγγα 323 λιας απαξει κυριος μετα των
εργαζομενων την ανομιαν. εικοτως ουν ο μεν αποστολος ελεγεν· ο εναρξαμενος εν
υμιν εργον αγαθον και επιτελεσει, ο δε κυριος φησιν· ο υπομει νας εις τελος ουτος
σωθησεται. [δʹ. Περι Γαΐου.] Μετα δε Τιβεριον εβασιλευσε Γαιος υιος αυτου ετη δʹ. ος
το μεν πρωτον μεγαλοφρονως διειπε της βασιλειας τα πραγματα και πασι τοις
υπηκοοις καθηκοντως εκεχρητο, υστερον δε μετα δυο χρονους εκστας της
ανθρωπινης φρο νησεως κατα μιμησιν του πατρος εαυτον απεθεωσε και ανδριαντα
εαυτου κατα πολιν εν τοις ναοις απεστειλε καθι δρυσασθαι. οπερ και εις τον εν
Ἱεροσολυμοις ναον θεσπι σας νεου Γαΐου ιερον προσεταξεν ονομαζεσθαι. και ου
μονον Ἰουδαιους ετυραννει, αλλα και παντας τους εν Ῥωμηι επισημους αναιρων
ελαμβανεν αυτων τας ουσιας. και προς τουτοις δουλοκρατιαν νομοθετησας
επετρεψε κατηγορειν των δεσποτων, ει τι συνειδοιεν αυτοις πλημμελημα.
καντευθεν δεινη συμφορα κατειληφει την οικουμενην πασαν, των οι κετων
μεγαλαις τιμωριαις υποβαλλοντων τους δεσποτας. εκαστος γαρ αυτων αμυνασθαι
τον ιδιον εσπουδαζε δεσπο 324 την, υπερ ων υπ' αυτου βασανων προεπασχεν. ου μην
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε αλλα και εις μανιαν εκτραπεις αθεσμον στολας γυναικειας ημφιεννυτο και την
κομην πλοκαμοις και πλοκηι τινι περι στελλων και γυναικιζομενος και πασαν
αισχρουργιαν δια πραττομενος τελετας επενοει και ξενα μυστηρια επετελει. και δη
λαβων ποτε την οικειαν θυγατερα και εις τους κολπους του αγαλματος αυτην
θεμενος ουτως εφη· συ ταυ την γεγεννηκας και πατηρ αυτης εννομος υπαρχεις.
ταυτα τοινυν ουτως οι στρατιωται θεωρουντες αυτον ποιουντα και μη υποφεροντες
διεχειρισαντο αυτον εν τωι βαλανειωι λουομενον. Ἐφ' ου Θευδας ο εν ταις πραξεσι
των αποστολων μνημονευομενος πλανος αναπεισας πολλους επηγγειλατο τε μειν
τον Ἰορδανην και διοδον ποιησαι τωι λαωι, και διαμαρ τησας ανηιρεθη και οι μετ'
αυτου παντες. και ο πυργος επεσε του Σιλωαμ επι τους ιηʹ ανδρας, και Στεφανος ο
πρωτομαρτυς εμαρτυρησεν, και Παυλος επιστευσεν, και Φιλων και Ἰωσηπος οι εξ
Ἑβραιων σοφοι εγνωριζοντο. οστις Ἰωσηπος φιλαληθης υπαρχων μεμνηται
Ἰωαννην τον προδρομον και τον Χριστον. και περι μεν Ἰωαννου λεγει ταδε· τισι δε
των Ἰουδαιων εδοκει διολωλεναι τον Ἡρωδου στρατον υπο του θεου και μαλα
δικαιως τιννυμενου δικην δια ποι νην Ἰωαννου του καλουμενου βαπτιστου. τουτον
γαρ Ἡρωδης κτεινει αγαθον ανδρα και τοις Ἰουδαιοις κελευοντα αρετην επασκουσι
και τα προς αλληλους δικαιοσυνηι και 325 προς τον θεον ευσεβειαι χρωμενους
βαπτισμωι συνιεναι. περι δε του Χριστου παλιν φησιν· γινεται δε κατα τον χρονον
τουτον Ἰησους, ανηρ σοφος, ει γε ανδρα λεγειν αυτον χρη. ην γαρ παραδοξων εργων
ποιητης και διδασκαλος ανθρω πων των ηδονηι ταληθη δεχομενων, και πολλους μεν
των Ἰουδαιων, πολλους δε και απο του ελληνισμου επηγαγετο. ο Χριστος ουτος ην.
και αυτον εν δοξηι των πρωτων αν δρων παρ' ημιν σταυρωι επιτετιμηκοτος Πιλατου,
ουκ εξεπαυ σαντο οι πρωτον αγαπησαντες. εφανη γαρ αυτοις τριτην εχων ημεραν
παλιν ζων, των θειων προφητων ταυτα τε και αλλα μυρια περι αυτου θαυμασια
προειρηκοτων. εις ετι και νυν των Χριστιανων απο τουδε ωνομασμενων ουκ
επελειπε το φυλον. ταυτα του εξ Ἑβραιων συγγραφεως ανεκαθεν διεξελθοντος,
ποιαν απολογιαν η συγγνωμην εχουσιν ανοη ταινοντες οι εμβροντητοι Ἰουδαιοι.
Τοιγαρουν φησιν ο Χρυσοστομος· πολλωι μειζονα του Χριστου τον Ἰωαννην
ενομιζον ειναι δια το τον μεν εν ερημιαι τραφηναι τον απαντα χρονον και υιον
αρχιερεως και τοιαυτην στολην περικεισθαι και παντας επι το βαπτισμα καλειν και
απο στειρας τεχθηναι, τον δε Χριστον και δια το εξ ευτελους κορης ειναι (ο γαρ εκ
παρθενιας τοκος ουδεπω καταδηλος ην πασιν) και δια το εν οικιαι τραφηναι και μετα
παντων αναστρεφεσθαι και την κοινην ταυτην εσθητα 326 περιβεβλησθαι ελαττον
αυτου υπωπτευον ειναι ουδεν ουδεπω των απορρητων ειδοτες εκεινων. συνεβη δε
και βαπτισθη ναι αυτον παρα Ἰωαννου, οπερ μαλλον εβεβαιου την υπο νοιαν
ταυτην. εννοησον γουν ηλικον ην ιδειν ανθρωπον μετα ετη λʹ φοβερον απο της
ερημου καταβαινοντα, βαθειαν μεν την υπηνην εχοντα, μειζοτεραν δε την κομην,
και τριχας καμηλων ημφιεσμενον και των ανθρωπινων μηδεποτε δε ηθεντα. και γαρ
ην θαυμαστον αγαν και παραδοξον εν ανθρωπειωι σωματι καρτεριαν τοσαυτην ιδειν,
ο δη και τους Ἰουδαιους εφειλκετο μαλλον τον μεγαν Ἡλιαν εν αυτωι βλεποντας και
προς την εκεινου μνημην παραπεμπομενους εκ των ορωμενων τοτε, μαλλον δε και
προς εκπληξιν μειζονα. εκεινος μεν γαρ εν πολεσι και εν οικιαις ετρεφετο πολλακις
την κοινην τροφην ταυτην, ουτος δε την ερημον ᾤκησεν εκ σπαργανων αυτων δι'
ολου των ανθρωπινων βρωματων τε και ποματων απηλλαγμενος. οθεν φησιν ο
κυριος· ηλθεν Ἰωαννης εν οδωι δικαιοσυνης μητε εσθιων μητε πινων. [εʹ. Περι
Κλαυδιου.] Μετα δε Γαιον εβασιλευσε Κλαυδιος ετη ιγʹ, και φο νευσας τους φονεις
Γαΐου ανηιρεθη υπο της ιδιας γυναικος φαρμακωι. εφ' ου Ἰακωβος ο Ζεβεδαιου
εμαρτυρησεν, και Σιμων ο μαγος αντιτασσομενος Πετρωι δεινοτητι λογων και
μαγειας απατηι χρωμενος αντεφερετο γενναιως τοις υπο του 327 αποστολου
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγομενοις θειοις λογιοις. αντετασσετο δε τωι ασε βει Σιμωνι και Κλημης ο Ῥωμαιος
Πετρου μαθητης λογωι πεπαιδευμενος ακρως Ἑλληνικωι τε και Ῥωμαικωι. περιην δε
επι Κλαυδιου και ο εν ταις πραξεσιν εμφερομενος Αιγυ πτιος ληιστης ο εξαγαγων
τους Σικαριους εις την ερημον, ους και μετηλθε Φιλιξ. Σικαριους δε αυτους εκαλουν
εκ των μαχαιρων ων εφορουν. μικρας γαρ μαχαιρας επιφερο μενοι και σικαρια
ταυτας προσαγορευσαντες λαθραιως τους παρατυγχανοντας επληττον. καθ' ον
χρονον μεταξυ Θηρας και Θηρασιας νησος ανεφυσηθη σταδιων λʹ, και λιμος ενε
σκηψε μεγας τε και παγκοσμιος. Και Μαρκος ο ευαγγελιστης εν Αιγυπτωι πρωτος εκ
κλησιας πηξαμενος πολλα μοναστηρια συνεστησατο, απερ σεμνεια τοτε
προσηγορευθησαν. τα γαρ μεχρι δευρο εν εκεινηι τηι χωραι μεγιστα μοναστηρια
τυγχανοντα μονος ουτος και πρωτος εξ αρχης συνεστησατο, καθως και Ευσεβιος ο
Παμφιλου δηλων ουτω φασκει· Μαρκον πρωτον ισμεν εν Αιγυπτωι το ευαγγελιον
συγγεγραφεναι και εκκλησιας πρωτον επ' αυτης Ἀλεξανδρειας συστησασθαι.
τοσαυτη δε των αυ τοθι πεπιστευκοτων πληθυς ανδρων τε και γυναικων εκ πρωτης
επιβολης συνεστη δι' ασκησεως φιλοσοφωτατης τε και σφοδροτατης, ως και
συγγραφης αυτων αξιωσαι τας 328 διατριβας τε και συνελευσεις και πασαν αλλην
του αριστου βιου διαγωγην Φιλωνα τον σοφωτατον και αυτοπτην Πετρου του
αποστολου και αυτηκοον και συνομιλον εν Ῥωμηι γενο μενον. των γαρ παρ' ημων
ασκητων αποδεχομενος τον βιον εκθειαζει σφοδρα και σεμνυνει τους κατ' αυτον
απο στολικους ανδρας εξ Ἑβραιων, ως εοικεν, γεγονοτας και των Ἐσσαιων την
ασκησιν και πολιτειαν ευ μαλα προακουτισθεν τας, ητις γε των Φαρισαιων και
γραμματεων την δικαιοσυ νην εξ επιμετρου διανεστηκεν. προγονοι γαρ ησαν
Ἰωναδαβ υιου Ῥηχαβ του δικαιου. και γαρ τους εξ εκεινου κατα γομενους Ἱερεμιας
παρακελευομενος εν λογωι κυριου πειρα στικως πιειν οινον, αποκριθεντες ειπον· ου
μη πιωμεν οινον. ο γαρ Ἰωναδαβ υιος Ῥηχαβ ο πατηρ ημων ενετειλατο ημιν λεγων·
ου μη πιητε οινον υμεις και υιοι υμων εως του αιωνος και οικιας ου μη
οικοδομησητε και σπερμα ου μη σπειρητε, και αμπελων ουκ εσται υμιν, αλλ' εν σκη
ναις κατοικησητε πασας τας ημερας υμων, οπως αν ζησητε πολλας ημερας επι της
γης, εφ' ης διατριβετε. και εισηκου σαμεν της φωνης Ἰωναδαβ του πατρος ημων του
φυλαξαι 329 ταυτα παντα. διο δη φησιν ο θεος· επειδη ηκουσαν υιοι Ἰωναδαβ υιου
Ῥηχαβ την εντολην του πατρος αυτων ποιειν οσα ενετειλατο αυτοις, ου μη εκλειπηι
ανηρ των υιων Ῥηχαβ παρεστηκως κατα προσωπον μου πασας τας ημερας της γης.
Ἐκ των δικαιων ουν τουτων καταχθεντες οι Ἐσσαιοι ουτοι και θαυμασιοι μαλλον
επηυξησαν και προσεθεσαν τε και επετειναν την τε παναγαστον και παναριστον
ακτημοσυ νην και την θεοφιλη και αγιοπρεπη σκληραγωγιαν και αν υπερβλητον
δικαιοσυνην, ως εστιν ακουσαι τα περι αυτων εναργως ωδε· Ἐσσαιοι, ως φησιν
Ἰωσηπος, Ἰουδαιοι μενεισι το γενος, φιλαλληλοι δε και των αλλων ευλαβεις πλειον,
οι την μεν ηδονην ως κακιαν αποστρεφονται, την δε σω φροσυνην και εγκρατειαν
και το μη τοις παθεσιν υποπι πτειν αρετην υπολαμβανουσιν. και γαμος μεν παρ'
αυτοις υπεροραται, τους δ' αλλοτριους παιδας νεους ετι προσλαμ βανομενοι και
διδασκοντες ως συγγενεις ηγουνται και τοις ηθεσιν εαυτων εντυπουσιν. και τον μεν
εννομον και σω φρονα γαμον και την εξ αυτου διαδοχην αποδεχονται, τας δε
παρανομους και θεοστυγεις μιξεις και ασελγειας τελεον αποστρεφονται και
αποβαλλονται. καταφρονειται δε παρ' αυτοις πλουτος και πολυκτησια, και την
ακτημοσυνην ως απερισπαστον και εναρετον ασπαζονται. και πριν μεν ανα σχειν
τον ηλιον ουδεν αργον φθεγγονται, προσευχας δε και 330 ψαλμωιδιας προς τον θεον
εκ μεσης νυκτος μεχρις αυγης αναφερουσι μετ' ευλαβειας και σεμνοτητος. και ουτω
προς ην εκαστος εχει τεχνην υπο του προεστωτος αποστελλεται, και μεχρις ωρας
εκτης εργασαμενοι συντονως μετα νηψεως και θεολογιας ουτως επι το δειπνητηριον
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συναθροιζονται μετ' ευλαβειας και ησυχιας πολλης. και ο μεν σιτοποιος εν ταξει
παρατιθησιν αρτους, ο δε μαγειρος εν αγγειον εξ ενος εδεσματος παντοτε προσαγει,
προκατευχεται δε της τροφης αγνης ουσης και καθαρας ο ιερευς. αθεμιτον γαρ προ
της ευχης ηγουνται γευσασθαι τι. και παλιν αριστησαντων ο ιερευς επευχεται, και
απλως αρχομενοι τε και παυομενοι γεραιρουσι τον θεον αδιαλειπτως. και αυθις επ'
εργα με χρις εσπερας διακαρτερησαντες και δειπνησαντες μετα της συνηθους σιωπης
και σεμνοπρεπους καταστασεως επι τας ευχας παλιν επι το αυτο συνερχονται και
τους βραχυτατους υπνους και κουφοτατους, οπερ εστιν αιτιον η διηνεκης νηψις και
το μετρεισθαι παρ' αυτοις τροφην και ποσιν λιτην και απεριεργον και σπανιζουσαν.
ουδεις γαρ παρ' αυτοις κορος και χορτασια κοιλιας, αλλ' ενδεια πολλη και ολιγοδεΐα.
τωι δε προσερχομενωι ζηλωσαι τον βιον ουκ ευθυς αδοκιμαστως και αγυμναστως
παραδεχονται, αλλ' ενιαυτον εξω μενοντα την αυτην υποτιθενται διαιταν και
καταστασιν, αξιναριον τε και περιζωμα δοντες και πενιχρον ιματιον γυμναζουσιν επ'
εργοις αριστοις και λογοις. ειτα μετα την της καρτεριας επιδειξιν δυσιν αλλοις ετεσι
το ηθος και το εν πασιν υπηκοον δοκιμαζεται, και φανεις αξιος και δοκι 331 μος
ουτως εις τον ιερον ομιλον εγκρινεται. και προ γε παντων ορκους φρικωδεις
απαιτουσιν, πρωτον μεν ευσεβειν και θεραπευειν εξ ολης και καθαρας ψυχης και
σωματος το θειον, επειτα δε προς ανθρωπους δικαια φυλαττειν απαντα και
απροσωποληπτα και μητε κατα γνωμην βλαψαι τινα, μητε μην συγκοινωνειν
αδικοις, αλλα κατα δυναμιν του δικαιου φροντιζειν και βιαζεσθαι παντοτε και τον
ενηδονον και περιττον και υγρον αποστρεφεσθαι βιον μεχρι θανατου. προς δε
τουτοις ομνυουσι παλιν μηδενι μεν το παραπαν μεταδουναι των δογματων και των
αγιοπρεπων τουτων επι τηδευματων, η ως αυτος ακριβως παρελαβεν, αφεξεσθαι δε
πασης εναντιας δοξης και λατρειας και ταυτηι μονηι προσ ανεχειν τηι θειαι μεχρις
αιματος θρησκειαι και καταστασει. τοσαυτη δε εστιν η περι την διαιταν λιτοτης και
ολιγοτης των θαυμαστων ανδρων εκεινων, ως οληι τηι εβδομαδι μη δεισθαι
κενωσεως. εξ ης ασκησεως τοσαυτην πεποιηνται σφοδραν την καρτεριαν, ωστε και
ποηφαγειν ολιγον και μονον αρκουνται πολλακις. καντευθεν εικοτως εν αυτοις
πολλοι και τα μελλοντα προγινωσκειν εκ θειας επιπνοιας και χαριτος και
ακαταπαυστου μελετης προφητων και λοι πων ιερων λογιων και προσευχης
εμπαιδοτριβουμενοι. Ταυτην ουν Ἰωσηπος ακρως ασκησας την φιλοσοφιαν επι
μειζον τι προκοπτειν εσπευσεν. ακουσας γαρ τινα δια φεροντως ασκουντα κατα την
ερημον Ἀββαν ονομαζομενον εσθητι μεν απο δενδρων καλυπτομενον, τροφηι δε
αυτοματως 332 φυομενηι χρωμενον, και την ακραν ασκησιν αυτου ζηλωσας προς
αυτον αφικετο, και τρεις παρ' αυτωι φιλοσοφησας ενι αυτους εις την πολιν
υπεστρεψε και τηι των Φαρισαιων επολιτευετο δικαιοσυνηι. Ὁ δε γε Φιλων, ως
ειρηται, περι των εξ Ἑβραιων ημε τερων ασκητων αναφανεντων μεμνηται σαφως εν
τωι λογωι, εν ωι επεγραψεν περι θεωρητικου βιου. ους θεραπευτας, και τας
ομοιοσχημους και ομοτροπους γυναικας θεραπευτιδας ωνομασεν. και θεραπευται
μεν, φησιν, κεκληνται η παρα το τας ψυχας των προσιοντων αυτοις απο κακιας
παθων ιατρων δικην απαλλαττοντας θεραπευειν, η [παρα το] της περι το θειον
καθαρας και ειλικρινους θεραπειας και θρη σκειας ενεκα. ταυτην ουν την
προσηγοριαν ειτε αυτος εξευρων εγραψεν, ειτε και κατ' αρχας οι πρωτοι των ουτω
βιουντων εκαλουντο. ειτα, φησιν, πρωτον μεν αρχομενοι φιλοσοφειν εξιστανται
των προσηκοντων και των υπαρχον των, επειτα δε πασαις αποταξαμενοι ταις του
βιου φροντισι και εξω τειχων προελθοντες εν μοναγροις και κηποις η εν ορεσι τας
διατριβας ποιουνται τας εκ των ανομοιων επι μιξιας αλυσιτελεις τε και βλαβερας
ειδοτες τον προφητικον ζηλουσι και ασκουσι βιον. ουτω πολλαχου μεν της οικου
μενης εστι το γενος. εδει γαρ αγαθου τελειου μετασχειν και την Ἑλλαδα και την
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βαρβαρον, εν Αιγυπτωι δε πλεοναζειν και μαλιστα περι την Ἀλεξανδρειαν. και εν
εκαστηι συμ 333 μοριαι οικημα εστιν ιερον, ο καλουσι σεμνειον και μοναστη ριον, εν
ωι μονουμενοι τα του σεμνου βιου μυστηρια τελουν ται μηδεις μηδεν κομιζοντες, μη
ποτον μη σιτιον μηδε τι των αλλων, οσα προς τας του σωματος χρειας αναγκαια,
αλλα νομους και λογια θεσπισθεντα δια προφητων και υμνους και ταλλα οις
επιστημη και ευσεβεια συναυξονται τε και τελειουνται. το δε εξ εωθινου μεχρις
εσπερας δια στημα συμπαν αυτοις εστιν ασκησις. εντυγχανοντες γαρ τοις ιεροις
γραμμασι φιλοσοφουσι την πατριον φιλοσοφιαν. εγκρατειαν δε ωσπερ τινα
θεμελιον προκαταβαλλομενοι τηι ψυχηι τας αλλας εποικοδομουσιν αρετας. σιτιον
γαρ η πο τον ουδεις αν αυτων προσενεγκοιτο προ ηλιου δυσεως, επει δηπερ το μεν
φιλοσοφειν αξιον φωτος ειναι κρινουσιν, σκοτους δε τας του σωματος αναγκας.
ενιοι δε και δι' ημερων τριων υπομιμνησκονται τροφης, οις πλεον ο ποθος της
επιστημης ενιδρυται. τινες δε ουτως ενευφραινονται και τρυφωσιν υπο σοφιας
εστιωμενοι πλουσιως και αφθο νως τα δογματα χορηγουσης, ως και προς
διπλασιονα χρο νον αντεχειν μογις δι' ημερων εξ απογευεσθαι τροφης αναγ καιας
εθισθεντες. αι δε εξηγησεις των ιερων λογιων γινονται αυτοις δι' υπονοιων εν
αλληγοριαις. πασα γαρ η νομο θεσια δοκει τοις ανδρασι τουτοις ζωωι εοικεναι και
σωμα μεν εχειν τας ρητας διαλεξεις, ψυχην δε τον εναποκειμενον ταις λεξεσιν
αορατον νουν. ωσαυτως δε της αυτης εισιν ιερας πολιτειας και καταστασεως και
γυναικες, ων αι πλεισται 334 γηραλεαι τυγχανουσι και παρθενοι και την αγνειαν
ουκ αναγκηι, καθαπερ ενιαι των παρ' Ἕλλησιν ιερισσων, φυλαξα σαι δια προσκαιρον
επαινον, αλλ' εκουσιως και εκ προαιρε σεως αγαθης ορεχθεισαι τα μελλοντα αγαθα
και αιωνια. οτι δε τους πρωτους κηρυκας της κατα το ευαγγελιον δι δασκαλιας τα τε
αρχηθεν προς των αποστολων εθη παρα δεδομενα καταλαβων ο Φιλων εγραψε
ταυτα παντι που δηλον. πολυς γε μην τωι λογωι και πλατυς ταις διανοιαις υψηλος τε
ων και μετεωρος εν ταις θεωριαις της θειας γραφης ποικιλον και πολυτροπον των
ιερων λογιων την υφηγησιν πεποιηται. Και ταυτα μεν Ευσεβιος εν τηι εκκλησιαστικηι
ιστοριαι διεξηλθεν, εν δε τοις προς Μαρινον τοιαδε παλιν φησιν· και γαρ η του
Χριστου εκκλησια δυο βιους νομοθετει και τροπους, τον μεν υπερφυη και της κοινης
και ανθρωπινης πολιτειας επεκεινα, ου γαμους, ου παιδοποιΐας, ου περιου σιας
υπαρξιν παραδεχομενον, αλλ' ολον δι' ολου της κοινης και συνηθους των βιωτικων
ανθρωπων αγωγης παρηλλαγμε νον και μονηι τηι του θεου θεραπειαι
προσοικειωμενον καθ' υπερβολην ερωτος ουρανιου. οι γαρ τονδε μετιοντες τον
τροπον τεθναναι δοκουντες τον θνητον βιον και αυτο μονον το σωμα περιφεροντες
επι γης, φρονηματι δε την ψυχην εις ουρανους μετενηνεγμενοι οια τινες ουρανιοι
τον των ανθρωπων εφορωσι βιον υπερ του παντος γενους αφιερω 335 μενοι τωι επι
παντων θεωι ου βουθυσιαις και αιμασιν ουδε σπονδαις και κνισαις, αλλα δογμασιν
ορθοις αληθους ευσε βειας και ψυχης διαθεσει κεκαθαρμενης, και προσετι τοις κατ'
αρετην εργοις τε και λογοις, οις το θειον εξιλεουμενοι την υπερ αυτων και των
ομογενων αποτελουσιν ιερουργιαν. και ο μεν εντελης και πρωτος της κατα
χριστιανισμον πολι τειας τροπος τοιοσδε καθεστηκεν, ο δε δευτερος και υπο
βεβηκως ανθρωπινωτερος και του πρωτου λιαν ασυγκριτος, ος και γαμοις
συγκατιεναι σωφροσι και παιδοποιΐαις, οικο νομιας τε τοις κατα το δικαιον
επιμελεισθαι, και στρατευο μενοις τε και τα πρακτεα υποτιθεσθαι, αγρων τε και εμπο
ριας και της αλλης πολιτικωτερας αγωγης μετα του θεο σεβους φροντιζειν, οις και
ασκησεων καιροι μαθητειας τε και των θειων λογιων ακροασεως ημεραι
αφωρισθησαν, και δευτερος ευσεβειας απενεμηθη βαθμος καταλληλον τωι τοιωιδε
βιωι παρεχων την ωφελειαν. Ὡσαυτως δε και ο θειος Ἀθανασιος εφη· δυο γαρ οδων
και πολιτειων ουσων εν τωι βιωι, μιας μεν μετριωτερας και βιωτικης, του γαμου
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγω, ετερας δε αγγελικης και αποστολικης τε και ανυπερβλητου, της παρθενιας
ητοι της μοναδικης πολιτειας, ει μεν τις την κοσμικην, τουτ' εστι τον γαμον, ελοιτο,
μεμψιν μεν ουκ εχει, τοσαυτα δε χαρισ ματα ου ληψεται· ληψεται γαρ, επειδη φερει
και αυτος καρπον των τριακοντα. ει δε την αγνην και υπερκοσμιον 336 ασπασοιτο
τις, ει και τραχεια παρα την αρχην μαλιστα και δυσκατορθωτος φαινεται, αλλ' εχει
μετα την εννομον αθλη σιν και καρτεριαν χαρισματα θαυμασιωτερα και αξιαγαστα.
τον γαρ τελειον και πληρεστατον καρπον, την εκατονταδα λεγω, φαιδρον και
αγιοπρεπη φανερως παντως εβλαστησεν. Ουκουν ωσπερ ο παλαιος νομος εις δυο
βιους ην διηι ρημενος, εις τε τον Φαρισαικον και υψηλον και εις τον υποδεεστερον
κοσμικον, ουτω δη και ο κατα χριστιανισμον νεος θεσμος εις μοναδικον υπερφερη
και βιωτικον. Φαρι σαιοι τοινυν οι ερμηνευομενοι αφωρισμενοι και μεμερισμενοι
παρα το μεριζειν και αφοριζειν εαυτους των αλλων απαν των ελεγοντο εις τε το
καθαρωτατον του βιου και ακριβε στατον και εις τα του νομου ενταλματα. τον δε
αυτον βιον μετηρχοντο και οι γραμματεις, παρ' οις και πολιτεια η αυτη εγκρατεια τε
και παρθενια, νηστεια δις του σαββα του, ξεστων και πινακων και ποτηριων
καθαρισμοι αποδεκα τωσεις τε και απαρχαι και ενδελεχεις ευχαι και τα λοιπα παντα,
υφεξαιρουμενων δηλονοτι των θαυμασιων Ἐσσαιων ως υπερτερων σφοδρα και λιαν
υπερκειμενων. ην δη 337 Φαρισαικην ως αριστον πολιτειαν ο Παυλος ζηλωσας ευ
μαλα σεμνυνεται φασκων· Ἰσραηλιτης ειμι φυλης Βενιαμιν, Ἑβραιος εξ Ἑβραιων,
κατα νομον Φαρισαιος. οθεν εικοτως ο κυριος ημων τον τελειοτερον και αγγελικον
υποτιθεμενος εναργως βιον εφασκε προς τους εραστας της ουρανιου κληρουχιας·
εαν μη περισσευσηι η δικαιοσυνη υμων πλειον των Φαρισαιων και γραμματεων, ου
μη εισελθητε εις την βασιλειαν των ουρανων. Ὅθεν γε τοι και ο αποστολικος
∆ιονυσιος ως εοικεν αποσεμνυνων την ιεραν των μοναχων ταξιν ουτω φασκει· η δε
των τελουμενων απασων υψηλοτερα ταξις η των μο ναχων εστιν ιερα διακοσμησις,
πασαν μεν αποκεκαθαρμενη καθαρσιν ολικηι δυναμει και παντελει των οικειων
ενεργειων αγνοτητι, πασης δε ουσης θεμιτον θεωρειν αυτηι ιερουργιας, εν νοεραι
θεωριαι και κοινωνιαι γεγενημενη και ταις των ιεραρχων τελειωτικαις δυναμεσιν
εγχειριζομενη και ταις εν θεοις αυτων ελλαμψεσι και ιεραρχικαις παραδοσεσιν εκδι
δασκομενη και τας εποπτευθεισας των κατ' αυτην ιερων τελετων ιερουργιας και
προς της ιερας αυτων επιστημης αναλογως εις τελειοτατην αναγομενη τελειωσιν.
ενθεν οι 338 θειοι καθηγεμονες ημων επωνυμιων αυτους ιερων ηξιωσαν, και οι μεν
θεραπευτας οι δε μοναχους ονομασαντες εκ της του θεου καθαρας υπηρεσιας και
θεραπειας και της αμε ριστου και ενιαιας ζωης ως ενοποιουσης αυτους εν ταις των
διαιρετων ιεραις συμπτυξεσιν εις θεοειδη μοναδα και φιλοθεον τελειωσιν. διο και
τελεστικην αυτην η ιερα θεσ μοθεσια χαριν εκαλεσε και τινος αυτους ηξιωσεν
αφιερω τικης επικλησεως, ουχ ιερατικης (εκεινη γαρ επι μοναις γινεται ταις
ιερατικαις ταξεσιν) αλλ' ιερουργικης υπο των οσιων ιερεων τηι ιεραρχικηι
τελετουργιαι δευτερως ιερουρ γουμενη. Ταυτα δε εκ πολλων ερανισαμενος ολιγα
αναγκαιως οιμαι συντεθεικα δια τους επαπορουντας ποτε και που και ποθεν η των
μοναχων ηρξατο διαγωγη τε και ασκησις και ταξις. που τοινυν εισιν οι την
μοναδικην πολιτειαν μετα των αλλων της αποστολικης εκκλησιας θειων
παραδοσεων τε και θεσμων εικονομαχοι δυσσεβως και ανοητως αποβαλλομενοι και
διαπτυοντες, αρτιφανεις Ἰουδαιοι και κατα τον ασεβη και θεοστυγη μυσταγωγον
αυτων Κοπρωνυμον νεαν και προσφατον ταυτην δογματιζοντες εξ ακρας μανιας τε
και απονοιας και αβελτηριας μη νοουντες μητε α λεγουσιν, μητε 339 περι τινων
διαβεβαιουνται. ημεις δε ταις διδασκαλιαις των αγιων πατερων επομενοι και
αρχαιαν ταυτην και παλαιαν πιστευομεν υπαρχειν. και ου θαυμα περι της μοναδικης
πολιτειας οτι λεγουσιν, οπου γε περι της ενσαρκου οικο νομιας αποτυφλωττουσι
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πανυ και κακουργουσιν, πολλωι μαλ λον περι των λοιπων απαντων. δυσωπειτω δη
ουν αυτους ει και μη ο θεσπεσιος και αποστολικος ∆ιονυσιος, αλλα γε καν ουτος ο
μεγας παρ' αυτοις Ευσεβιος μαλα περι αυτης δι' ακριβειας εξηγουμενος, και
παυσασθωσαν ανοηταινοντες οι αμαθεις και αλογιστοι. ιδου γαρ προφανως εκ
περιου σιας διαβεβαιουται και Φιλωνα παραγει μαρτυρα φιλαληθη τε και αξιοχρεον
ως αποστολικη ταξις υπαρχει και παραδοσις αρχαιοτατη και θεοφιλεστατη. ισχυραι
δε αι παρα των εχ θρων μαρτυριαι πεφυκασι βεβαιουσαι την παρ' ημιν αλη θειαν
μηδαμως το αμφηριστον επιδεχεσθαι. ακουετωσαν δε γε προς τοις παλαιοις τουτοις
εξηγηταις οι παναθλιοι και παλαιοι την κακιαν και αλλων μεταγενεστερων θειων
πατε ρων περι των αυτων εν επιτομηι διεξιοντων και συμφωνουν των εκεινοις, ινα
καν ουτω δυνηθωσι ταχα μικρον ανεθηναι της πολλης μανιας και λυσσης. Ὁ γαρτοι
μεγας Βασιλειος περι αποταγης και μοναδικης πολιτειας διεξιων ουτως εφη· δια
τουτο και ο φιλανθρωπος κυριος κηδομενος ημων της σωτηριας εις δυο βιους διειλε
340 τα των ανθρωπων, συζυγιαν και παρθενιαν, ινα ο μη δυ ναμενος υπενεγκειν το
της παρθενιας και ασκησεως αθλον ελθηι εις συνοικησιν γυναικος εκεινο ειδως, ως
απαιτηθη σεται λογον σωφροσυνης και αγιασμου και της προς τους εν συζυγιαις και
τεκνοτροφιαις αγιους ομοιωσιν. οιος ην εν μεν τηι παλαιαι διαθηκηι Ἁβρααμ, ος τηι
του θεου προ τιμησει τον μονογενη θυσιαζων ασυμπαθως εμεγαλαυχει και τας της
σκηνης αυτου θυρας διαπεπετασμενας ειχε προς υποδοχην των επιξενουσθαι
μελλοντων ετοιμαζομενος. ουκ ηκουσαν· πωλησον σου τα υπαρχοντα και δος
πτωχοις, και τα μειζονα τουτων επεδειξαντο Ἁβρααμ και Ἰωβ και Σαμουηλ και
∆αυιδ και ετεροι πλειστοι. εν δε τηι νεαι δια θηκηι οιος ην Πετρος και οι λοιποι των
αποστολων. απαι τηθησεται γαρ πας τους καρπους της προς θεον αγαπης και τον
πλησιον και της παρατροπης των εντολων τουτων. φησι γαρ ο κυριος· ο αγαπων
πατερα η μητερα υπερ εμε ουκ εστι μου αξιος. και· ος ου μισει τον πατερα και την
μητερα αυτου και την γυναικα και τα τεκνα ετι δε και την εαυτου ψυχην ου δυναται
μου ειναι μαθητης. αρα σοι δοκει και υπογυναιοις τεθεισθαι τα ευαγγελια; ιδου σεσα
φηνισται σοι ως παντες ανθρωποι απαιτηθησομεθα την προς το ευαγγελιον υπακοην
μοναχοι τε και οι εν συζυγιαις. αρκεσει γαρ τωι επι γαμον ελθοντι εις συγγνωμην της
ακρα 341 σιας και της προς το θηλυ επιθυμιας τε και συνουσιας. τα δε λοιπα των
εντολων πασιν ομοιως νενομοθετημενα ουκ ακινδυνα τοις παραβαινουσιν. και γαρ
ευαγγελιζομενος ο Χριστος τα του πατρος ενταλματα τοις εν τωι κοσμωι διελε γετο. ει
δε που συνεβη αυτον κατ' ιδιαν επερωτηθεντα τοις εαυτου μαθηταις αποκρινασθαι,
διεμαρτυρατο λεγων· ο δε υμιν λεγω, πασι λεγω. μη τοινυν αναπεσηις, ω ουτος, ο
προς κοινωνιαν γυναικος προηιρημενος, ως επ' εξουσιας εχων τον κοσμον
περιβαλλεσθαι. πλειονων γαρ σοι πονων και φυλακης χρεια προς την της σωτηριας
επιτυχιαν, ατε δη και εν μεσωι των παγιδων και του κρατους των απο στατικων
δυναμεων οικειν εκλεξαμενωι και τους ερεθισμους των αμαρτιων επ' οψιν εχοντι
και προς την αυτων επιθυ μιαν νυκτωρ τε και μεθ' ημεραν εκμοχλευομενωι πασας
σου τας αισθησεις. γινωσκε ουν ως ουκ αποδρασεις την προς τον αποστατην
παλαιστραν ουδε της τουτου νικης καθαψηι ανευ πονων πολλων των επι φυλακηι
των ευαγγελικων δογμα των. και ταυτα μεν εν παραδρομηι προς τους εν συζυγιαις
ακινδυνως της των εντολων του Χριστου φυλακης κατα μελουντας ειρησθω. συ δε,
ο των ουρανιων πολιτευματων εραστης και της αγγελικης διαγωγης πραγματευτης
και των αγιων μαθητων του Χριστου συστρατιωτης γενεσθαι επιθυ μων, τονωσον
σεαυτον προς υπομονην θλιψεων και αν δρειως προσελθε τηι συγκλητωι των
μοναχων. 342 Ἰδου τοινυν και ουτος ο θειος διδασκαλος εις δυο βιους τον Χριστον
διελεσθαι τα των ανθρωπων φασκει, και τον μεν κοσμικον και γεωδη, τον δε
ουρανιον αγγελικον τε και αποστολικον. ως και ετερωθι παλιν φησιν· μαθε, δι
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δαχθητι αποστολικην πολιτειαν, τουτ' εστιν οφθαλμων ακρι βειαν, γλωσσης
εγκρατειαν, σωματος δουλαγωγιαν, φρονημα ταπεινον, εννοιας καθαροτητα, οργης
αφανισμον. αγγαρευ ομενος προστιθει, αποστερουμενος μη δικαζου, μισουμενος
αγαπα, διωκομενος ανεχου, βλασφημουμενος παρακαλει, νεκρω θητι τηι αμαρτιαι,
συσταυρωθητι τωι Χριστωι, ολην την αγα πην μεταθες επι τον κυριον. αλλα χαλεπα
ταυτα. τι δε των αγαθων ευκολωτερον; τις καθευδων τροπαιον εστησεν; τις τρυφων
και καταυλουμενος τοις της καρτεριας κατεκοσ μηθη στεφανοις; ουδεις μη δραμων
ανειλετο βραβειον. πονοι γεννωσι δοξαν, καματοι προξενουσι στεφανους. δια
πολλων θλιψεων δει ημας εισελθειν εις την βασιλειαν των ουρανων. φημι καγω,
αλλα τας μεν θλιψεις ταυτας η εν τηι βασιλειαι των ουρανων μακαριοτης εκδεχεται,
τους δε της αμαρτιας καματους το της γεεννης επιπονον και σκυ θρωπον πυρ
ασβεστον αναμενει. 343 Ταυτηι τοι και ο θεηγορος Νειλος εφη· φιλοσοφειν επε
τηδευσαν μεν Ἑλληνων και Ἰουδαιων ουκ ολιγοι, μονοι δε την αληθινην σοφιαν
εζηλωσαν οι Χριστου μαθηται, επει και μονοι την οντως σοφιαν εσχον διδασκαλον.
οι μεν γαρ προτεροι καθαπερ εν σκηνηι δραμα υποκρινομενοι αλλοτριωι εαυτους
κατεκοσμησαν προσωπειωι ονομα κενον υποδυντες αληθους φιλοσοφιας
εστερημενοι, εν μεν τωι τριβωνι και τηι υπηνηι και τηι βακτηριαι το φιλοσοφον
επιδεικνυμενοι, περι εποντες δε το σωμα και ταις επιθυμιαις ως δεσποιναις
υπηρετουμενοι, γαστρος οντες δουλοι και τας υπογαστριους ηδονας ως φυσεως
εργον αποδεχομενοι, οργης υπηκοοι και προς δοξαν επτοημενοι, ταις λαμπραις
τραπεζαις κυνιδιων δικην λιχνως εφαλλομενοι, ουκ ειδοτες οτι προ παντων ελευ
θερον ειναι δει τον φιλοσοφον και μαλλον φευγειν το δουλον ειναι παθων η
αργυρωνητον και οικοτριβα. το γαρ ανθρω πων ειναι δουλον ουδεν ισως εβλαψε τον
ορθως βεβιωκοτα, το δε παθεσιν ως δεσποταις χρωμενον υπηρετειν ταις ηδο ναις
αισχυνην ηνεγκε και γελωτα πολυν. εισι μεν ουν παρ' αυτοις καθολου της πραξεως
ημεληκοτες, λογικην δε φιλοσοφιαν, ως δοκουσιν, επανηιρημενοι μετεωρολεσχαι
τινες οντες και των αναποδεικτων εξηγηται, μεγεθος ουρανου και ηλιου μετρα και
αστερων ενεργειας ειδεναι κατεπαγγελλο 344 μενοι, εστι δε οτε και θεολογειν μεν
επιχειρουντες, οπου και 344 η αληθεια ανεφικτος και ο στοχασμος επικινδυνος,
ζωντες δε των εν βορβορωι κυλινδουμενων χοιρων ατιμοτερον. ει δε και τινες
εγενοντο πρακτικοι, τουτων εγενοντο χειρους δοξαις τε και επαινοις τους πονους
πεπραχοτες. ουδενος γαρ ετερου χαριν η επιδειξεως και φιλοδοξιας επετηδευον οι
δειλαιοι τα πολλα μισθον ευτελη και ευωνον της τοιαυ της αντικαταλλαττομενοι
ταλαιπωριας. το γαρ σιωπησαι δια παντος κατα την Πυθαγορικην νομοθεσιαν και
χορτωι τρε φεσθαι και ρακιοις τριχινοις σκεπαζεσθαι και εν πιθωι κατα κεκλεισθαι
και διαβιωναι μηδεμιαν αμοιβην μετα θανατον προσδοκαν πασης ανοιας εστιν
επεκεινα, τωι βιωι τουτωι συγ καταλυειν της αρετης τα επαθλα. Ἰουδαιων δε οσοι
τουτον ετιμησαν τον βιον εισι μεν του Ἰωναδαβ απογονοι, παντας δε τους ωσαυτως
βιουν εθελοντας προσιεμενοι εις την αυτην εναγουσι πολιτειαν, οιτινες εν σκηναις
κατοικουσι δια παν τος, οινου τε και των προς το αβροδιαιτον παντων απεχο μενοι
και διαιταν εχοντες ευτελη και την χρειαν συμμεμετρη μενην του σωματος. και
σφοδρα μεν ουν επιμελουνται της ηθικης εξεως, θεωριαι δε τα πολλα παραμενουσιν.
ενθεν γαρ και Ἐσσαιοι καλουνται, τουτο δηλουντος του ονοματος. και απλως εστιν
αυτοις παντοθεν κατορθουμενος ο της φιλοσοφιας σκοπος, ουδαμου των
πραγματων διαμαχομενων τωι επαγγελματι. αλλα τι των αγωνων οφελος αυτοις και
της επιπονου αθλησεως τον αγωνοθετην Χριστον ανηιρη 345 κοσιν; και τουτων γαρ
ομοιως ο των πονων οιχεται μισθος αρνησαμενων τον των επαθλων διανομεα και
της αληθους ζωης και φιλοσοφιας αποσφαλεισιν. φιλοσοφια γαρ εστιν ηθων
κατορθωσις μετα δοξης της περι του οντος γνωσεως αληθους. ταυτης δε
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απεσφαλησαν αμφω και Ἰουδαιοι και Ἕλληνες την απ' ουρανου παραγενομενην
σοφιαν παραιτη σαμενοι και χωρις Χριστου φιλοσοφειν επιχειρησαντες του μονου
παραδειξαντος εργωι και λογωι την αληθη φιλοσοφιαν. ουτος γαρ πρωτος και μονος
ετεμε τωι βιωι την ταυτης οδον πολιτειαν επιδειξαμενος καθαραν και ανωτεραν αει
φερων την ψυχην των παθων του σωματος, εσχατον δε και αυτης καταφρονησας,
οτε η παρ' αυτου οικονομουμενη σωτηρια των ανθρωπων απηιτει θανατον,
διδασκων δια τουτων, οτι δει τον φιλοσοφον ορθως προαιρουμενον αρνησασθαι μεν
τα ηδεα παντα του βιου, πονων δε και παθων ευ μαλα επικρατειν καταφρονουντα
του σωματος, εχειν δε μηδε την ψυχην τιμιαν, αλλα και ταυτην ετοιμως προεσθαι,
οταν δι' αρετης επιδειξιν αποθεσθαι δεοι. και ταυτην παραλαβοντες οι αποστολοι
αυτου και μαθηται γνησιως την διαγωγην εμιμησαντο· αμα γαρ τωι κληθηναι
αποταξαμενοι μεν τωι βιωι και υπεριδοντες πατριδος και γενους και υπαρξεως προς
τον σκληρον και επιπονον ευθυς μετεταξαντο βιον δια παντων χωρησαντες των
δυσχερων και τεθλιμμενων, διω 346 κομενοι κακουχουμενοι υστερουμενοι
ελαυνομενοι γυμνητευον τες υβριζομενοι εμπτυομενοι αυτων των αναγκαιων
ενδεεις, υστερον δε και θανατου κατεφρονησαν καλως δια παντων μιμησαμενοι τον
διδασκαλον και τωι βιωι καταλιποντες πολι τειας αριστης εικονα. αλλ' επειδη
γραφειν απο της εικονος ταυτης παντες χριστιανοι τον εαυτων βιον οφειλοντες η
ουκ ηβουληθησαν η ητονησαν προς την μιμησιν, ολιγοι δε τινες ηδυνηθησαν τας
κοσμικας υπερκυψαι ταραχας και φυγειν την εν ταις πολεσι ζαλην και την του
ματαιου βιου φρον τιδα τε και προσπαθειαν, και ουτως εξω γενομενοι των κοσμικων
θορυβων τον μοναδικον ασπασασθαι βιον εκμα γειον της αποστολικης αρετης
εποιησαντο, του μεν κεκτησθαι την ακτημοσυνην προκριναντες δια το
απερισπαστον, τροφης δε κεκαρυκευμενης την εσχεδιασμενην προτιμησαντες δια
τας των παθων επαναστασεις τηι παρατυχουσηι τροφηι την χρειαν του σωματος
εκπληρουντες, ενδυματων τε μαλακων και της χρειας εξω ως ανθρωπινης χλιδης
επινοιαν αλογησαντες λιτηι και απεριεργωι στοληι δια την του σωματος αναγκην
εχρησαντο. Και γαρ ο κυριος τωι πλουσιωι την τελειοτητα του κατα θεον ακροτατου
βιου τουτου σαφως υποτιθεμενος πωλησαι τα υπαρχοντα και διαδουναι πτωχοις και
ουτως αμεριμνως τε και απερισπαστως ακολουθειν τον σταυρον αραντα προσ εταξε
και τον τουτο μη ποιουντα αναξιον εαυτου εκρινεν. οστις γαρ, φησιν, ουκ αφησει
πατερα η μητερα η αδελφους η γυναικα η τεκνα η αγρους ενεκεν του ονοματος μου
και αρηι τον σταυρον αυτου και ακολουθησει μοι ουκ εστι μου 347 αξιος. τοιγαρουν
ουκ εστιν αλλως της αξιας ταυτης και τελειοτητος επιτυχειν, ει μη καθ' ον τροπον ο
υπερτελης και προτελειος εδιδαξε κυριος. θαυμαστεον τοινυν ημιν και σφοδρα
τιμητεον τους απαρνησαμενους πασαν προσκαι ρον ηδονην τε και προσπαθειαν κατα
την εντολην του κυ ριου και προς την μοναδικην πολιτειαν μεταχωρησαντας και
πασαν την γην πληρωσαντας. και γαρ μεμεστωται τουτων Αιγυπτος και Λιβυη και
Αιθιοπια και Ἰνδια Μαυριτανια τε και αι Θηβαΐδες. τουτων Συρια πληρης και Κιλικια
και Γαλατια Ποντος τε και Ἀρμενια Μεσοποταμια και η Περσις απασα, τουτων
αναπλεως Παλαιστινη και Ἀραβια και Κυπρος Ἀσια τε και αι Κυκλαδες νησοι και η
Ἑλλας πασα, ναι μην και Ῥωμη και Σπανια και Γαλλια και μεχρι των περατων της
γης πεπλησται μοναστηριων και ασκητων, και πασα η γη κατευλογειται και
αγιαζεται προδηλως ταις τουτων χοροστασιαις τε και ψαλμωιδιαις. Και δη και
Γρηγοριος ο πανσοφος και της θεολογιας επωνυμος αποσεμνυνων αυτους λεγει· οι
ψαλλοντες, οι δοξα ζοντες, οι μελετωντες τον νομον κυριου ημερας και νυκτος, οι
τας υψωσεις του θεου εν τοις λαρυγξι φεροντες και ταυτα δη τα καλα του κατα θεον
βιου προγραμματα και 348 μηνυματα, οι σιωπωντες κηρυκες, αυχμωσα και πιναρα
κομη, ποδες γυμνοι και τοις αποστολικοις επομενοι, μηδεν νεκρον φεροντες, κουρα
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συμμετρος, περιβολη τυφον κολα ζουσα, ζωνη τωι ακοσμωι κοσμια μικρον τι του
χιτωνος ανα στελλουσα και οσον μη αναστελλειν, βαδισμα ευσταθες, οφθαλμος ου
πλανωμενος, μειδιαμα προσηνες μαλλον δε ορμη μειδιαματος ακρασιαν γελωτος
σωφρονιζουσα, λογος τωι λογωι κινουμενος, σιωπη λογου τιμιωτερα, επαινος αλατι
ηρτυμενος ου προς θωπειαν αλλ' οδηγιαν του κρειττονος, επιπληξις ευφημιας
ποθεινοτερα, μετρα κατηφειας και ανε σεως και η δι' αμφοτερων μιξις και κρασις,
και α μειζω τουτων ετι και υψηλοτερα, ο εν πενιαι πλουτος, η εν παρ οικιαι
καταστασις, η εν ατιμιαι δοξα, η εν ασθενειαι δυνα μις, η εν αγαμιαι καλλιτεκνια, ειπερ
κρειττονα των απο σαρκος ερχομενων τα κατα θεον γεννηματα, οι τρυφωντες το μη
τρυφαν, οι ταπεινοι υπερ των ουρανων, οι μηδεν εν κοσμωι και υπερ τον κοσμον, οι
σαρκος εξω και εν σαρκι, ων μερις κυριος, οι πτωχοι δια βασιλειαν και δια πτωχειαν
βασιλευοντες. ουτοι με και παροντες λαμπρον ποιουσιν, η εμη περιουσια, το εμον
εντρυφημα, και αποντες συστελ λουσιν. τινες δε εισιν ουτοι; οι κοσμου χωρισαντες
εαυτους και τωι θεωι τον βιον καθιερωσαντες και την ερημον ασπα ζομενοι ζωσι θεωι
παντων μαλλον των στρεφομενων εν σω ματι, λεγω δε τους καθ' ημας Ναζηραιους,
οι μεν τον 349 παντη μοναδικον τε και αμικτον διαθλουντες βιον, εαυτοις μονοις
προσλαλουντες και τωι θεωι, οι δε αγαπης μονον τηι κοινωνιαι στεργοντες ερημικοι τε
ομου και μιγαδες και τουτο μονον κοσμον ειδοτες οσον τηι ερημιαι γνωριζουσιν, τοις
μεν αλλοις τεθνηκοτες ανθρωποις και πραγμασιν, οσα εν μεσωι περιφθειρεται
στροβουντα τε και στροβουμενα και παιζοντα ημας ταις αγχιστροφοις μεταβολαις,
αλληλοις τε κοσμος οντες και τηι παραθεσει την αρετην θηγοντες. Και ταυτα μεν
Γρηγοριος. ο δε θεορημων Χρυσοστομος εν τηι κατα Ματθαιον ερμηνειαι περι των εν
Αιγυπτωι μο ναχων φησιν· ουχ ουτως εστι λαμπρος ο ουρανος τωι ποι κιλωι των
αστρων χορωι, ως η ερημος Αιγυπτου τας σκηνας παντοθεν ημιν των μοναχων
δεικνυουσα, οιτινες το πυρ του Χριστου δεξαμενοι προς τον ουρανον αθροον
μεθωρμι σαντο και θερμοτεροι των αλλων οντες προς ευσεβειαν τας ασωματους
δυναμεις τηι της φιλοσοφιας απαθειαι μιμουνται. και ει τις εν τηι χωραι γεγονεν, οιδεν
ο λεγω, ει δε τις ουκ επεβη των αγιων σκηνων εκεινων, εννοειτω τον μεχρι νυν εν
τοις απαντων στομασιν ᾀδομενον, ον μετα τους αποστο λους η Αιγυπτος ηνεγκεν,
τον μακαριον και μεγαν Ἀντω νιον, και οιων οψεων θειων ηξιωθη και βιον
θεοπρεπη τε και αγγελικον επεδειξατο. και τουτο εισεται τις αναγνους αυτου τον
βιον μετα ακριβειας, εν ωι και πολλην οψεται 350 την προφητειαν. και γαρ περι των
τα Ἀρειου νοσουντων προανεφωνησε τε και προειπε την εξ εκεινου μελλουσαν γι
νεσθαι βλαβην, του θεου δειξαντος αυτωι και προ των οφθαλμων τα μελλοντα
προυπογραψαντος παντα. οπερ μα λιστα μετα των αλλων της αληθειας εστιν
αποδειξις το μη δενα των αιρετικων ανδρα τοιουτον εχειν. ∆ιο δη και θαυμαζω
σφοδρα και λιαν επαινω τους τας ερημους κατειληφοτας μοναχους των τε αλλων
αρετων ενεκα και την μεταβολην της εσθητος. βουλει γαρ σοι δειξω τους οντως
εστολισμενους και το ενδυμα του γαμου εχον τας; ιδε μοι τους αγιους τουτους
περιβεβλημενους τα τρυ χινα ιματια και τας ερημους οικουντας. ουτοι γαρ εισιν
αληθως οι τα ενδυματα των γαμων εχοντες εκεινων και ως εν ουρανωι εν γηι
διατριβοντες. ουδεν γαρ αυτων τα καταγωγια χειρον των ουρανων διακειται. και
γαρ αγγελοι καταγονται προς αυτους και ο των αγγελων δεσποτης. ει γαρ προς τον
Ἁβρααμ ηλθον ανδρα γυναικα εχοντα και παιδια τρεφοντα, επειδη φιλοξενον ειδον,
οταν πολλωι πλειονα ευρωσιν αρετην και ανθρωπον σωματος καταφρο νουντα και
εν σαρκι σαρκος υπερορωντα, πολλωι μαλλον εν ταυθα διατριβουσι και χορευουσι
την αυτοις πρεπουσαν χο ρειαν. και γαρ τραπεζα παρ' εκεινοις πασης πλεονεξιας
καθαρα και φιλοσοφιας μεστη· ουχ αιματων χειμαρροι παρ' αυτοις ουδε κρεων
κατακοπαι ουδε καρυκειαι και κνισαι 351 αηδεις, ουδε καπνος ατερπης και δρομοι
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και θορυβοι και ταραχαι και κραυγαι επαχθεις, αλλ' αρτος και υδωρ, το μεν εκ πηγης
καθαρας, το δε απο δικαιων πονων. ει δε που και φιλοτιμοτερον εστιασθαι
βουληθειεν, ακροδρυα η φιλο τιμια γινεται, και μειζων ενταυθα η ηδονη η εν ταις
βα σιλικαις τραπεζαις. ταυτην και αγγελοι την τραπεζαν εκ του ουρανου θεωρουντες
κατατερπονται και ηδονται. ει γαρ επι ενι αμαρτωλωι μετανοουντι χαιρουσιν, επι
δικαιοις τοσου τοις μιμουμενοις αυτους τι ουκ εργασονται; και ημεις μεν των
θηριων χειρους εσμεν και των αλογων, εκεινοι δε των αγγελων ισοι, ξενοι και
παρεπιδημοι των ενταυθα οντες. και παντα αυτοις ενηλλακται προς ημας, και
ενδυμα και τροφη και οικημα και υποδημα και ομιλια, και ει τις εκει νων ηκουσε
διαλεγομενων και ημων, τοτε αν εγνω καλως, πως οι μεν ουρανοπολιται, ημεις δε
ουδε της γης αξιοι. ιδω μεν δε και τας εκ της τρυφης ημων επιθυμιας, τας εκ των
οψοποιων, των μαγειρων, των τραπεζοποιων, των πλακουν τοποιων και την περι
των τοιουτων αμιλλαν και υπερ ποιοτητος και υπερ ταξεως και υπερ πληθους· οπερ
ουδεν τοιουτον παρα τοις αγγελοις εκεινοις. ου γαρ εις πλησμο νην και τρυφην, αλλ'
εις χρειαν αυτοις η τροφη και μετρωι και καιρωι κανονισμενη. μονοσιτια γαρ παρ'
αυτοις εστι παντοτε, και αριστος ουδε ο τι ποτε εστιν ισασιν, αλλα 352 δειπνος,
γινωσκοντες οτι πενθους ο παρων βιος και νη στειας και αγωνος, πληρουντες εν
τουτωι και το προς τον προφητην Ἰεζεκιηλ ειρημενον υπο θεου· υιε ανθρωπου, τον
αρτον σου μετ' οδυνης φαγη και το υδωρ σου μετα βασα νου και θλιψεως πιη. και· το
βρωμα σου εν σταθμωι φα γεσαι απο καιρου εως καιρου της ημερας και το πομα σου
μετρωι πιεσαι απο καιρου εως καιρου της ημερας. αναρ ρηξον ουν τωι λογωι την
γαστερα των εκεινα τα πολλα και ποικιλα σιτουμενων και οψει τον πολυν φορυτον
και τον ακαθαρτον οχετον και τον κεκονιαμενον και σαπρον ταφον. τα δε μετα
ταυτα αισχυνομαι και ειπειν, τας αηδεις και δυσωδεις ερυγας, τους εμετους, την
ζαλην, την σκοτωσιν της ψυχης και το βαρος του σωματος, τας κατωθεν τε και
ανωθεν εκκρισεις και τους επι τουτων σφοδροτερους των αφροδισιων ερωτας.
κακεινη μεν η τραπεζα εις ουρανους τους αγγελους εκεινους παραπεμπει, αυτη δε εις
γεενναν πυρος ελκει τους κοιλιοδουλους ωσπερ και τον πλουσιον εκεινον· και την
μεν υπνος θανατωι προσεοικως διαδεχεται, την δε νηψις και αγρυπνια, και την μεν
κολασις, την δε ουρανων βασιλεια. μετα γαρ την απαξ εστιασιν και την ευχαριστιαν
πολλης εμπλησθεντες κατανυξεως και θερμων 353 δακρυων ουτω προς υπνον
βαδιζουσιν, τοσουτον αυτου με ταλαγχανοντες οσον μικρον αναπαυσασθαι, και
παλιν τας νυκτας ημερας ποιουσιν εν ευχαριστιαις και ψαλμωιδιαις αει διαγοντες.
απελθε τοινυν προς τους αγιους τουτους και μαθε τι παρ' αυτων χρησιμον και
φωτισθητι. λυχνοι γαρ εισιν οντως και φωστηρες λογον ζωης εχοντες και πανταχου
της οικουμενης οντες και πασαν την γην καταλαμποντες. ουκουν βαδιζε συνεχως
προς αυτους, ινα τας εν σοι κηλιδας εκκαθαρας ταις εκεινων ευχαις και
παραινεσεσιν αριστον επι δειξηι του λοιπου βιον και των μελλοντων αγαθων
επιτυχοις. Ου μην δε αλλα και Θεοδωρητος ουτως εφη· την γαρ δη των αγγελων
εκμιμουνται προδηλως πολιτειαν οσοι των ανθρωπων την του θεου θεραπειαν
ησπασαντο, οιτινες εφυ γον μεν την του σωματος αναπαυσιν και την εννομον κοι
νωνιαν ως των θειων αφελκουσαν και των επουρανιων αορατων τρυφηματων,
κατελιπον δε και πατριδα και γενος αμα και πλουτον, ινα πασαν εις τα θεια
μεταθωσι την με ριμναν και μηδεις τον νουν επεχηι δεσμος εις ουρανον αναπτηναι.
τουτων πληρεις και πολεις και κωμαι και αι 354 των ορων ακρωρειαι και φαραγγες.
αφ' ου γαρ ο Χριστος την παρθενιαν ετιμησεν υπο παρθενου τεχθεις τους της
παρθενιας λειμωνας η φυσις εβλαστησε και τα ευωδη των μοναχων ανθη και
αμαραντα προσφερει τωι ποιητηι και δεσ ποτηι. και γαρ πανταχου μοναστηρια
γεγονασιν, ου παρ' ημιν μονον, αλλα και εν Συριαι πασηι και εν Παλαιστινηι και εν
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κιλικιαι και εν Μεσοποταμιαι, εν Αιγυπτωι δε φασι και ανα πεντε χιλιαδας ανδρων
εχειν ενια φροντιστηρια με ταξυ τον θεον υμνουντων εν προσευχαις και
ψαλμωιδιαις αγρυπνουντες και μετα σκληραγωγιας πολλης ζωντες και την οντως
Χριστου φιλοσοφιαν εις ακρον επιδεικνυμενοι. και οι μεν κατα συμμοριαν, ως εφην,
οικουντες δημιουρ γουσιν εν ταις ψυχαις τα της φιλοσοφιας αγαλματα, οι δε και δυο
η τρεις διαγοντες, οι δε και μονοι καθειργμενοι και ησυχαζοντες και τω οφθαλμω τωι
καλλει των ορωμενων επιτερπεσθαι κωλυοντες σχολην τωι νωι παρεχουσιν επεντρυ
φαν τηι θεωριαι των νοητων μετα φρονησεως και γνωσεως. μεγιστον μεν γαρ
αληθως και παμμεγεθες αγαθον των θειων η γνωσις, ουκ αποχρη δε τελειον
αποφηναι τον ταυ της ηξιωμενον. δει γαρ που την αγαθην πραξιν συναφθη ναι τηι
γνωσει. οπερ γαρ εστι δενδρωι ριζα και οφθαλμος 355 σωματι, τουτο ταις ψυχαις της
αληθειας η γνωσις, εξ ης η βεβαια και ορθοδοξος γινεται πιστις. χρη τοινυν ου μο
νον ειδεναι τι προσηκει περι θεου δοξαζειν, αλλα γε και κατα τους εκεινου καλως
και απλως πολιτευεσθαι νομους. δει γαρ τους της ευσεβειας εραστας μη μονον
θεολογιαν και φυσιολογιαν παιδευεσθαι, αλλα και τους της πρακτικης αρετης
εκμανθανειν ακριβως νομους. ωστε ουν η γνωσις δειται της πρακτικης, ως και η
πρακτικη της γνωσεως. οθεν φησιν ο κυριος· ος αν ποιησηι και διδαξηι, ουτος μεγας
κληθησεται εν τηι βασιλειαι των ουρανων. ουκ ειπεν· ος αν ποιησηι μονον, αλλα και·
διδαξηι· ει γαρ ηρκει προς τελειοτητα το ποιησαι μονον και χωρις του διδαξαι η το
διδαξαι μονον ανευ του ποιησαι γενεσθαι μεγαν, ουκ αν αμφω συνεζευξε λεγων· ος
αν ποιησηι και διδαξηι. απερ δη κατορθωσας αυτος αραροτως καν τουτωι προσφορως
ημιν υπογραμμος και τυπος αριστος γενομενος, εμαρτυρησεν ο μαθητης αυτου
λεγων εναργως· ων ηρξατο ο Ἰησους ποιειν τε και διδασκειν. ο γαρ δη ουτω
ρυθμιζων και διαμορφων την ψυχην ου μονον των θειων νομων τους χαρακτηρας
εκματτει, αλλα και του νομοθετου ζωσα τις εικων οντως και λογικη γινεται.
καντευθεν φησιν ο μεν αποστολος· γι νεσθε μιμηται του θεου· ο δε κυριος· γινεσθε
μιμηται του 356 πατρος υμων του εν τοις ουρανοις. και· εαν μη περισ σευσηι η
δικαιοσυνη υμων πλεον των Φαρισαιων και γραμ ματεων, ου μη εισελθητε εις την
βασιλειαν των ουρανων. εικοτως ουν ο Πλατων υπεμφαινων των τελειων το
σπανιον εφασκεν· ου μοι δοκει δυνατον ανθρωποις μακαριοις τε και ευδαιμοσι
γενεσθαι πλην ολιγων. μεχρι περ αν ζωμεν τουτο διοριζομαι. ναρθηκοφοροι μεν γαρ
πολλοι, φιλοσοφοι δε σπανιοι και ολιγοι. καλη δε πιστις και πραξις τελευτησαντα
τυχειν απαντων. οθεν επηγαγεν ανδρα απλουν και γενναιον κατ' Αισχυλον ου
δοκειν αλλ' ειναι αγαθον εθελοντα. αφαι ρετεον δε το δοκειν. ει γαρ δοξει δικαιος
ειναι εσται αυτωι τιμαι και δωρεαι δοκουντι τοιουτωι ειναι. αδηλον ουν ειτε του
δικαιου ειτε των δωρεων και τιμων εινεκα τοιουτος ειη. γυμνητεος δη παντων πλην
δικαιοσυνης και ποιητεος εναντιως διακειμενος τωι προτερωι. μηδεν γαρ εχων δοξαν
εχετω μεγιστης αδικιας, ινα βεβασανισμενος ηι εις δικαιοσυ νην τωι μη τιθεσθαι υπο
κακοδοξιας η φιλοδοξιας και υπ' αυτης γινομενων, αλλ' εστω αμεταστατος μεχρι
θανατου δο 357 κων αδικος ειναι δια βιου. και δη και Σωκρατης ο δι δασκαλος αυτου
προς αυτον ουτως εφη· ποτερον τηι των πολλων δοξηι δει ημας πειθεσθαι και
φοβεισθαι ταυτην, η τηι του ενος, ει τις εστιν επαΐων, ον δει και φοβεισθαι και
αισχυνεσθαι μαλλον η ξυμπαντας τους αλλους; ω ει μη ακολουθησομεν, δεινως
λωβησομεθα. ουκ αρα γε, ω βελ τιστε, φροντιστεον ημιν τι ερουσιν ημας οι πολλοι,
αλλα τι το επαΐον τωι δικαιωι και αδικωι, ητις εστιν η αληθεια. ταυτα δε ταυτα
φανερως εοικασι τοις ημετεροις μαλλον ιεροις και αποστολικοις λογοις, εν οις
φησιν ο χριστοφορος· δια των οπλων της δικαιοσυνης των δεξιων και αριστερων,
δια δοξης και ατιμιας, δια δυσφημιας και ευφημιας, ως πλανοι και αληθεις, ως
αγνοουμενοι και επιγινωσκομενοι, ως αποθνησκοντες και ιδου ζωμεν, ως
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παιδευομενοι και μη θανατουμενοι, ως λυπουμενοι αει δε χαιροντες, ως πτωχοι
πολλους δε πλουτιζοντες, ως μηδεν εχοντες και παντα κατε χοντες. τοιαυτην μεν
ουν περι δικαιοσυνης και θεαρεστου πολιτειας πανυ Σωκρατης και Πλατων
διδασκαλιαν εποιη σαντο θαυμαστην οντως και αξιεπαινον αληθως τηι λογικηι φυσει
των ανθρωπων συμβαινουσαν. τα γαρ ηθικα μαθη ματα παντας ανθρωπους η φυσις
επαιδευσεν. διαπλασας γαρτοι των ανθρωπων το γενος ο θεος εντεθεικε τηι φυσει
των αγαθων και των εναντιων την διαγνωσιν ο και 358 παιδευων εθνη και
διδασκων ανθρωπον γνωσιν. διοπερ ου μονον Σωκρατης και Πλατων και αλλοι
τινες των Ἑλληνων τον αδικον εβδελυξαντο βιον, αλλα και πολλοι των βαρβα ρων.
και γαρ τους Ὑπερβορραιους οικειν μεν υπερ τα Ῥιπαια ορη φασιν, ασκειν δε
δικαιοσυνην μη κρεοφαγουν τας αλλ' ακροδρυοις και υδασι χρωμενους· και τους
Βραχ μανας εν ταις υλαις διαγειν φυλλοις το σωμα καλυπτοντας και υπερ ανθρωπον
ασκουντας. και Ἀναχαρσιν δε τον Σκυθην φιλοσοφον γεγενησθαι λεγουσιν, και
ουτως αυτον ο της φιλοσοφιας ερως επυρωσεν, ως ονομαστοτατον δια πολλην
ασκησιν και σωφροσυνην γενεσθαι. ου γαρ μονον εγρηγορων προς τα της ψυχης
ηγωνιζετο παθη σιωπων και ησυχαζων, αλλα και καθευδων τα της εγκρατειας και
σω φροσυνης εδηλου σημεια. ειωθει γαρ τηι μεν λαιαι χειρι τα αιδοια κατεχειν, τηι
δεξιαι δε τα χειλη συνεχειν υπεμφαινων ως πολλωι μειζον εστιν η αγωνια της
γλωττης και πλειον επικουριας εις ασφαλειαν δειται. και τον Χειρωνιον δε
κενταυρον ιστορουσιν Ἕλληνες δικαιοσυνης και αγνειας γε νεσθαι διδασκαλον, ως
και Ὅμηρος μαρτυρει τουτον δικαιο τατον πεφηνεναι κενταυρων δια πολλην
δηπουθεν καρτεριαν και εγκρατειαν και σωματος δουλαγωγιαν και συμμετρον 359
επιμελειαν. οθεν δη Πλατων αυθις εναργως εκδιδασκων φησιν· επιμελεισθαι
σωματος δει ψυχης εινεκα αρμονιας, δι' ου βιουν τε εστι και ορθως βιουν
καταγγελλειν τε της αληθειας το κηρυγμα. τουτο και ο θειος εφη Παυλος· υπωπιαζω
μου το σωμα και δουλαγωγω, τουτ' εστι προς ασκησιν και συστασιν αυτο μετ'
επιστημης και φρονησεως γυμναζω και προς την των κρειττονων συνεργιαν ου προς
ασελγειαν προνοουμαι. ταυτη τοι και παραινει φασκων· εν δυσασθε τον κυριον
Ἰησουν και της σαρκος προνοιαν μη ποιεισθε εις επιθυμιας, ου την συμμετρον και
αναγκαιαν επιμελειαν προς συστασιν απαγορευσας, αλλα την ακολασιας μητερα
γαστριμαργιαν· επηγαγε γαρ· εις επιθυμιας, δηλαδη βλαβερας και ανοητους. ου γαρ
τοσαυτην αυτωι προσφερειν δει θεραπειαν, ως κατασκιρταν της ψυχης, αλλ' ινα
συνεργηι και καθυπουργηι τοις εκεινοις αριστοις επιτηδευμασιν. συμ πεφωνηκε
τοινυν καν τουτοις ο Πλατων ευ μαλα τοις ημε τεροις την αναγκαιαν και δεουσαν
επιμελειαν ποιεισθαι παρεγγυησας του σωματος, υπεδειξε τε παλιν και διεσαφησε
και οπως αρχεται και αυξεται της φαυλης επιθυμιας και 360 κακιστης συνηθειας το
παθος φασκων ουτως· αρχη μεν ερωτος ορασις, αυξει δε το παθος ελπις, τρεφει δε
μνημη, τηρει δε συνηθεια. διο και Σωκρατης τα βλεμματα και τα φιληματα των
ευμορφων ως χαλεπωτερον σκορπιων και οφεων ιον ενιεναι πεφυκοτα αποφευγειν
εδιδασκεν. οθεν ιδων τινα φιλησαντα νεον ευοπτον ουτως, εφη, ραιδιως αν και εις
μαχαιρας κυβιστησειε και εις πυρ εμπεσοιεν ο το σαυτην δηλονοτι πυραν εν εαυτωι
κατατολμησας αναψαι. ∆ιο γενης δε θεασαμενος μειρακιον ασελγεστερον η κατ'
ανδρα κεκοσμημενον ειπεν· ει μεν προς ανδρας, ατυχεις, ει δε προς γυναικας,
αδικεις. θηρωσι γαρ δια του καλλωπισμου οι μεν ανδρες τας γυναικας, αι δε
γυναικες και οι ανδρο γυνοι τους ανδρας. και μεντοι και Γησιλαος ευμορφου ηρα
παιδος και βουλομενος αυτον φιλησαι διεκωλυσεν εαυ τον φευγων την βλαβην. ο δε
Ἀλεξανδρος ουδε ιδειν τας ∆αρειου θυγατερας ευειδεις αγαν και παρθενους ουσας
ηνε σχετο παντελως αισχρον νομισας και λιαν ατοπον τον αν δρας ελοντα υπο
γυναικων ηττηθηναι. ουτω δε και Κυρος ο Περσων βασιλευς ουδε θεασασθαι κορην
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τινα θαυμασιαν αφορισθεισαν αυτωι και αμηχανον καλλος εχειν μαρτυρουμε νην
κατεδεξατο, αλλα γε και τωι ορωντι συνεχως και μηδεν εκ τουτου δεινον πασχειν
λεγοντι παρηινει μητε λεγειν τουτο 361 μητε πραττειν. το μεν γαρ πυρ, φησιν, τους
πλησιον οντας καιει, το δε καλλος και τους πορρωθεν εστωτας. επει ουν εκ του οραν
το εραν τικτεται και εκ του εραν η συγκατα θεσις γινεται και εκ της συγκαταθεσεως
η πραξις επιτελει ται, δια τουτο και ο Χριστος τον ακολαστως εστιωντα τας οψεις
μοιχον εκρινεν ου την πραξιν μονον, αλλα και την εννοιαν προαναστελλων. οπερ
ουν Ἀμβακουμ αινιττομενος παραινει λεγων· καθαρος ο οφθαλμος σου του μη οραν
πονηρα και επιβλεπειν επι πονους ου δυνησηι. ετι δε παλιν Σωκρατης φυλαττεσθαι
σφοδρα και παρατηρεισθαι την ακρα σιαν διδασκων εφη· μη πεινωντας λιαν μη
εσθιειν και μη διψωντας πολλα μη πινειν. και γαρ ο κυριος εμακαρισε τους
τοιουτους φασκων· μακαριοι οι πτωχοι, οτι υμετερα εστιν η βασιλεια του θεου και
μακαριοι οι πεινωντες νυν και διψωντες, οτι χορτασθησεσθε, και μακαριοι οι
κλαιοντες νυν, οτι γελασετε. Που τοινυν εισιν οι τον αβροδιαιτον και τρυφηλον τε
και ανειμενον μεταδιωκοντες βιον και ωσπερ επ' εξουσιας τον κοσμον εχοντες
αδεως παντα λοιπον μεθ' ηδονης και γελωτος και αισχρολογιας και διαχυσεως και
αφοβιας θεου χρωνται προς κορον, και τρυφης αυτοις καιρος απας. τηι γαρ ορεξει τον
καιρον οριζονται, καν εωθεν η πεινη προσ 362 βαλληι, παραυτικα την τροφην
προσφερουσιν. ου γαρ ωρι σται τουτο μεν εσθιειν, εκεινο δε παραιτεισθαι, αλλα
παντων ακρατως και αδιαφορως και απερισκεπτως απολαυουσιν ως τραπεζολατραι
και κοιλιοδουλοι. ητις γε τραπεζα εικοτως αν κληθειη κυριως καθεδρα λοιμων και
αλογων φατνη. ει γαρ μη εκ πολλης αλογιας και απροσεξιας απεκτηνωθησαν
επιλαθομενοι τον συνιοντα εις παντα τα εργα ημων και μεχρι ψιλου ρηματος και
ενθυμηματος μελλοντα δικας εισπραττειν, ουκ αν δηπουθεν μετα φλυαριας και
κακονοιας και λοιδοριας και γελωτος και βλασφημιας την θεοσδοτον τροφην
μετελαμβανον αμνημονησαντες του λεγοντος οτι και υπερ αργου λογου λογον
δωσομεν εν ημεραι κρισεως και εκ των λογων ημων των φαυλων κατακριθησομεθα.
και· εκ του στοματος σου κρινω σε, πονηρε δουλε. ουκουν εμαται ωθησαν εξ
επιμετρου σφοδρα τινες των αφελεστερων κοσμι κων φασκοντες επι καταστροφηι
των ακουοντων και πειθο μενων, οτι μοναχοις μονοις ο επαχθεστερος και
βαρυτερος μεν δεδοται ζυγος, κοσμικοις δε ο ελαφροτερος και ανειμε νος. εδει γαρ
τους ασυνετους συνιδειν οπως και ο παλαιος νομος τοις πασιν Ἰουδαιοις αδιαστολως
ενομοθετηθη μικροις 363 τε και μειζοσιν, και η παραβασις επικινδυνος αγαν και
ολεθριος (διο φησιν ο ∆αυιδ· επικαταρατοι οι εκκλινοντες απο των εντολων σου,
κυριε), και ο της χαριτος ομοιως εξ ισου τεθεσπισται αρχουσι και ιδιωταις, πλουσιοις
και πε νησι και απλως πασι κοσμικοις τε και μοναχοις. του ουν κυριου και θεου
ημων λεγοντος· μακαριοι οι πτωχοι οτι υμετερα εστιν η βασιλεια του θεου, και
μακαριοι οι πει νωντες οτι χορτασθησεσθε και μακαριοι οι κλαιοντες νυν οτι
γελασετε· και· ουαι υμιν τοις πλουσιοις οτι απεχετε την παρακλησιν υμων και ουαι
οι εμπεπλησμενοι οτι πεινασετε· και· ει τις ερχεται προς με και ου μισει τον πατερα
αυτου και την μητερα και την γυναικα και τα τεκνα και τους αδελφους ετι δε και την
εαυτου ψυχην, ουκ εστι μου αξιος· και· πας ος ουκ αποτασσεται πασι τοις υπαρχουσιν
αυτου, ου δυναται μου ειναι μαθητης· και· σπουδασατε εισελθειν δια της στενης
πυλης, οτι πλατεια η πυλη και ευρυχωρος η οδος η απαγουσα εις την απωλειαν, και
πολλοι εισιν οι εισερχομενοι δι' αυτης. και στενη η οδος η απαγουσα εις την ζωην,
και ολιγοι εισιν οι ευρισκοντες αυτην. ταυτα δε 364 ταυτα και τα τουτοις
παραπλησια ου προς μοναχους ερρη θησαν, αλλα προς κοσμικους και βιωτικους και
τον προσ υλον και γεωδη βιον επανηιρημενους, επει, αν αρα προς μοναχους και
μονον ελεχθησαν, ελεεινοτεροι παντων ανθρω πων εισιν οι κοσμικοι των τοιουτων
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μακαρισμων και θειων εντολων απεστερημενοι. ει δε γε κοινος ο νομος και ο ζυγος,
κοινος και ο μακαρισμος και ο ταλανισμος ευδηλον οτι, ει και αναγινωσκοντες ουκ
επιγινωσκουσι το παραπαν, επει ουκ αν τους αναιτιους και θεοφιλεις μοναζοντας
κατε δικαζον επ' ολεθρωι της εαυτων αδιακριτου ψυχης και γλωσ σης ακολαστου και
γνωμης αγνωμονος. [ ʹ. Περι Νερωνος.] Μετα δε Κλαυδιον εβασιλευσε Νερων υιος
αυτου ετη ιδʹ. εφ' ου Σιμων ο μαγος ελθων εν Ῥωμηι και πολλα σημεια δια γοητειας
και φαντασιας τινας επιτελων και εαυτον θεον ονομαζων, και του μεγαλου Πετρου
την Ῥωμην τοτε κατα λαβοντος και προς τον μαγον απελθοντος, ευρε κυνα παμ
μεγεθη δεδεμενον αλυσεσιν εν τωι πυλωνι, ον ο Σιμων δεσμησας εκωλυε παντας ους
ουκ ηθελε προς αυτον εισιεναι· και τουτο ην πρωτον θαυμα τωι μελλοντι προς
Σιμωνα εισ ερχεσθαι. ο δε Πετρος ιδων τον κυνα ουτω μεγαν και 365 απηγριωμενον
και μαθων οτι πολλους ανειλεν επιχειρησαν τας εισελθειν προ της επιτροπης
Σιμωνος κρατησας ελυσεν αυτον λεγων· εισελθε προς Σιμωνα και ειπε αυτωι ανθρω
πινηι φωνηι· Πετρος ο δουλος Χριστου εισελθειν προς σε θελει. και του κυνος ευθυς
δρομαιου εισελθοντος και ουτω λαλησαντος, κατεπλαγησαν οι μετα Σιμωνος
λεγοντες· τις εστι Πετρος και τις η τοσαυτη δυναμις αυτου; προς ους φησιν ο Σιμων·
τουτο υμας μη ξενιζετω, οπερ καγω ποιησω. και προσκαλεσαμενος τον κυνα και
ωσαυτως προσταξας ειπειν ανθρωπινηι φωνηι τωι Πετρωι εισελθειν, και τουτο ποιησας
παλιν ο κυων, εισηλθε Πετρος προς Σιμωνα. και συμβα λων μετ' αυτου Σιμων εις
θαυματουργιας, ενικησε Πετρος ιασεις ποιων, και πολλοι πιστευσαντες
εβαπτισθησαν. και ην εν τηι Ῥωμηι ταραχη πολλη και συγχυσις ενεκεν Πετρου και
Σιμωνος, οτι κατεναντι αλληλων εποιουν θαυματα. απερ μαθων Ἀγριππας ο
επαρχος ανηγαγε τωι βασιλει Νερωνι λεγων· δυο τινες εισιν ανδρες εν τηι πολει
θαυματοποιουν τες απεναντι αλληλων. ο μεν λεγει εαυτον ειναι τον Χριστον, ο δε
αλλον ειναι, τον εσταυρωμενον Ἰησουν, ου και μαθη την εαυτον ειναι διισχυριζεται.
ους κελευσας ο Νερων αχθηναι κατενωπιον αυτου λεγει προς Σιμωνα· συ ει, ον
λεγουσι Χριστον; ο δε φησιν· εγω ειμι. ομοιως δε και τον Πετρον επερωτησας, ει
αληθως ουτος εστιν ο Χριστος, ουκ εστιν ουτος, μη γενοιτο, απεκριθη Πετρος. εγω
γαρ εκεινου μαθητης ειμι του σταυρωθεντος και ανασταντος και εις ουρανους
αναληφθεντος. ο δε Νερων ως τερατολογους αμ φοτερους ευθυς ατιμως εκ
προσωπου αυτου θαττον εξηλασεν. 366 οι και διαγοντες εν Ῥωμηι εποιουν θαυματα
κατεναντι αλ ληλων. μιας ουν των ημερων προσταξαντος του Σιμωνος αχθηναι
αυτωι ταυρον παμμεγεθη ελαλησεν εις το ους αυτου, και παρευθυς τεθνηκεν ο
ταυρος. ο δε Πετρος ευξαμενος ανεστησεν αυτον. οι δε λαοι ιδοντες εθαυμασαν
λεγοντες· αληθως το ζωογονησαι υπερ το θανατωσαι μειζον εστι θαυμα. και μεντοι
και αλλα σημεια πολλα εποιησαν και λογους δογματικους ελαλησαν απεναντι
αλληλων ου μονον εν Ῥωμηι, αλλα και εν Συριαι προτερον, α τινα Κλημης ο Ῥωμαιος
και πανσοφος μαθητης Πετρου και συνεκδημος επεξεργαστικωτερον διηγησαμενος
ουτως εφη· του μακαριου Πετρου του αποστολου διδασκοντος τον λαον σεβεσθαι και
προσκυνειν τον επι παντων μονον αληθινον θεον, ο Σιμων εξω του οχλου εστως
εβοησεν· τι ψευδομενος απαταν θελεις τον παρεστωτα σοι ιδιωτην οχλον πειθων
αυτον θεους μητε νομιζειν μητε ειναι, καιπερ των παρ' Ἑβραιοις βιβλων λε γουσων
πολλους θεους ειναι. πλην ουν περι ου εφης θεου δειξας εγω μη αυτον ειναι τον
ανωτατον και παντοδυναμον θεον, καθο απρογνωστος εστι και ατελης και ενδεης
και ουκ αγαθος και πολλοις υποκειμενος παθεσι κατα την υμε 367 τεραν γραφην,
ετερος παντως περιλειπεται προγνωστικος, τελειος, ανενδεης, αγαθος και παντος
παθους απηλλαγμενος, ον δε συ φης δημιουργον και υπερθεον τοις εναντιοις αντι
κειμενος υπαρχει. αυτικα γουν ο καθ' ομοιωσιν αυτου γε γονως Ἀδαμ και τυφλος
κτιζεται και γνωσιν αγαθου η κακου μη εχων παραβατης ευρισκεται και του
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραδεισου εκβαλλεται και θανατωι καταδικαζεται. ομοιως τε ο πλασας αυτον, επει
μη πανταχου βλεπει, επι τηι των Σοδομων καταστροφηι λεγει· καταβας οψομαι, ει
κατα την κραυγην αυτων την ερχομενην προς με συντελουνται· ει δε μη, ινα γνωι·
και εαυτον αγνοουντα δεικνυσιν. και το ειπειν περι του Ἀδαμ· εκβαλωμεν αυτον,
μηπως εκτεινας την χειρα αυτου αψηται του ξυλου της ζωης και φαγων ζησεται εις
τον αιωνα, αγνοουντος και φθονουντος εστι συμβολον, ωσ περ και το· ενεθυμηθη ο
θεος οτι εποιησε τον ανθρωπον, μεταμελειας εστι και αγνοιας τεκμηριον των
μελλοντων. και το· ωσφρανθη κυριος οσμην ευωδιας, ενδεους εστι σημειον, ως και
το πειραζειν τον Ἁβρααμ και αλλους ουκ αγαθου εστιν αποδειξις και το τελος της
υπομονης μη προειδοτος. ο δε Πετρος εφη προς τον Σιμωνα· ει τυφλος επλασθη ο
Ἀδαμ, ως λεγεις, πως εντελλομενος ο θεος εδεικνυεν αυτωι λεγων· απο δε του ξυλου
του γινωσκειν καλον και πονηρον ου φαγεσθε; και ο Σιμων φησιν· τυφλος ην ο νους
αυτου. και ο Πετρος· πως και τον νουν τυφλος ην ο προ του γευσασθαι του φυτου
προσφορως πασι τοις ζωοις επιθεις ονοματα; οτι γαρ και τους της ψυχης και του
σωματος 368 οφθαλμους ειχον ανεωιγοτας και βλεποντες ησαν ο τε Ἀδαμ και η Ευα,
δηλον εντευθεν· ειδε γαρ, φησιν, η γυνη οτι καλον το ξυλον εις βρωσιν και αρεστον
τοις οφθαλμοις ιδειν και ωραιον του κατανοησαι, και λαβουσα του καρπου αυτου
εφαγε και εδωκε τωι ανδρι αυτης μετ' αυτης. ει ουν καλον θεασαμενοι το δενδρον
και τον καρπον εφαγον, ευδη λον οτι και προ της του καρπου βρωσεως γνωσιν μεν
ειχον καλου τε και κακου, οψιν δε οξυδερκεστατην οραν εκαστα δυναμενην. ουκουν
ουχ ως μετα την βρωσιν και την παρα βασιν αναβλεψαντων ειρηται το·
διηνοιχθησαν αυτων οι οφθαλμοιδεικνυνται γαρ και προ της βρωσεως ορωντες, ως
εφηναλλ' ως το απειροκακον αποθεμενων δια της παραβασεως, ο και την γνωσιν
αδιαφθορον παρεσχεν, ερρηθη οτι· διηνοιχθησαν αυτων οι οφθαλμοι. πεφυκε γαρ ο
οφθαλ μος υπο του λογισμου διεγειρεσθαι προς α βλεπει, διοτι συνεσιν αυτος καθ'
εαυτον ουκ εχει καντευθεν πολλακις προς ετερα της διανοιας ασχολουμενης τυφλου
δικην εσθ' οτε παρερχομεθα και τον πανυ γνωριμον, και, επειδαν εγκλη θωμεν, τηι
ασχολιαι του λογισμου το αιτιον ανατιθεντες απο λογουμεθα. ουτω και ο Ἀδαμ και η
Ευα τηι αισθησει του νου προς την οψιν διηγερθησαν. το γαρ· διηνοιχθησαν αυτων οι
οφθαλμοι, και εγνωσαν οτι γυμνοι ησαν, αποκα λυψιν δηλοι την εγγενομενην τωι
λογισμωι, ουκ αναβλεψιν οφθαλμων, ωστε την μετα την αμαρτιαν αισθησιν ουτω
369 κεκληκεν η γραφη. παρευθυς γαρ μετα την αμαρτιαν το συνειδος πληττεται. και
ο Σιμων φησιν· ει προγνωσιν ειχεν ο Ἀδαμ, δια τι ου προεγνω την δια του οφεως και
της γυναικος απατην; και ο Πετρος· ει προγνωσιν ουκ ειχεν, πως τοις υιοις αυτου
προς τας εσομενας πραξεις αμα τωι γεννηθηναι επεθηκεν ονοματα; τον γαρ
πρωτοτοκον ωνο μασε Καιν, ο εστι ζηλος, ος και ζηλωσας ανειλε τον αδελφον αυτου
Ἄβελ, ο ερμηνευεται πενθος· επ' αυτωι γαρ πρωτωι φονευθεντι επενθησαν οι γονεις.
ει δε Ἀδαμ εργον θεου και ποιημα προγνωσιν ειχεν, πολλωι μαλλον ο δημιουργησας
αυτον θεος. οτι γαρ οντως προγινωσκει ο θεος, φησι προς τον Ἁβρααμ· γινωσκων
γινωσκε οτι παροικον εσται το σπερμα σου εν γηι αλλοτριαι, και δουλωσουσιν αυτο
ετη υʹ, το δε εθνος, ωι εαν δουλευσωσιν, κρινω εγω. μετα δε ταυτα εξελευσονται ωδε
μετα αποσκευης πολλης. συ δε απελευσηι προς τους πατερας σου μετ' ειρηνης
τραφεις εν γηρει καλωι, τεταρτηι δε γενεαι αποστραφησονται ωδε. ουπω γαρ αναπε
πληρωνται αι αμαρτιαι των Ἀμορραιων εως του νυν. τι δε· ουχι και Μωυσης και οι
λοιποι προφηται τα αμαρτη ματα του Ἰσραηλ και την απειθειαν αυτου προς τον
Χριστον και την εις τα εθνη παντα διασποραν αυτου προεδηλωσαν; 370 ει δε
Μωυσης και οι αλλοι προφηται εκ της του θεου χα ριτος τα μελλοντα προεγινωσκον,
πως αυτος ο εν αυτοις λαλησας θεος ου προγινωσκει τα εσομενα; ωστε ουν οικο
νομικως ειρηται το· ενεθυμηθη, τουτ' εστι μετεμεληθη, και το· καταβας οψομαι, και
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεν γε και το· επειραζε τον Ἁβρααμ, και το· ωσφρανθη, και οσα τοιαυτα
συγκαταβατικως δια την ημετεραν ασθενειαν λελεκται. επει οτι γε θυσιων ουκ ορε
γεται δια του προφητου ∆αυιδ υπεμφαινει λεγων· μη φα γομαι κρεα ταυρων; η αιμα
τραγων πιομαι; οθεν ο εξ αυτου προ των αιωνων γεννηθεις και επ' εσχατων εκ της
παρθε νου δια την ημετεραν σωτηριαν τεχθεις ταυτα και τα τοι αυτα ωσπερ
διερμηνευων τοις αγνοουσιν, οτι ο θεος και πατηρ παντα προγινωσκει, ελεγεν· οιδε
γαρ ο πατηρ υμων ο ουρανιος οτι χρηιζετε τουτων παντων πριν αυτον αιτη σησθε.
και τοις νομιζουσιν οτι μη παντα βλεπει εφασκεν· προσευχεσθε εν τωι κρυπτωι, και ο
πατηρ υμων ο βλεπων εν τωι κρυπτωι αποδωσει εν τωι φανερωι. και τοις οιομενοις
αυτον μη αγαθον ειναι επεπληττε λεγων· ει ουν υμεις πο νηροι οντες οιδατε δοματα
αγαθα διδοναι τοις τεκνοις υμων, ποσωι μαλλον ο πατηρ υμων ο ουρανιος δωσει
αγαθα τοις αιτουσιν αυτον. και τοις δοκουσιν αυτον θυσιων ορε γεσθαι διηγορευσεν·
ο θεος ελεος θελει και ου θυσιας. και 371 τοις υπολαμβανουσιν αυτον κακον ειναι
παραινων εβοα· γινεσθε οικτιρμονες ως ο πατηρ υμων ο ουρανιος. δια δε τους
απατωμενους πολλους θεους υπαρχειν εφη· ινα γινω σκωσι σε τον μονον αληθινον
θεον και ον απεστειλας Ἰησουν Χριστον, και· εξομολογουμαι σοι, πατερ, κυριε του
ουρανου και της γης. και μεντοι και προς τον επερωτησαντα γραμ ματεα· ποια εστι
πρωτη παντων εντολη; απεκριθη· πρωτη παντων εντολη εστιν· ακουε, Ἰσραηλ,
κυριος ο θεος σου κυριος εις εστιν. Ὁ δε Σιμων συνιδων οτι Πετρος αυτον συναγει
ταις γραφαις εις τον περι θεου λογον εξετασμον γενεσθαι μη θελησας ανεχωρησε
μετα πολλης αισχυνης και ηττης. ην γαρ ο εξαγιστος πολυπειρος μεν εν ταις
διαβολικαις ενερ γειαις, απειρος δε εν ταις πνευματικαις διδασκαλιαις. και γαρ
ουτως ην εξησκημενος εν ταις μαγειαις και μεθοδειαις του Σατανα, ως ουκ αλλος τις
των προ αυτου σχεδον επι ταις διαβολικαις επινοιαις και κακουργιαις
διαβεβοημενων. ανδριαντας γαρ εποιει περιπατειν και εις πυρ κυλιομενος ουκ
εκαιετο, εις αερα ιπτατο και εκ λιθων αρτους εποιει, δρακων εγινετο και εις ετερα
ζωα μετεμορφουτο, διπροσωπος εγινετο και εις χρυσον μετεβαλλετο, θυρας
κεκλεισμενας και μεμοχλευμενας ηνοιγε και σιδηρα δεσμα διελυεν, εν δει πνοις
ειδωλα παντοδαπων ειδεων παριστα, τα εν οικιαι σκευη 372 αυτοματως φερεσθαι
προς υπηρεσιαν εποιει των φεροντων ουχ ορωμενων, σκιας πολλας προηγεισθαι
αυτωι παρεσκευα ζεν, ασπερ ψυχας των τεθνηκοτων εφασκεν ειναι. πολλους δε
γοητα και πλανον αυτον ελεγχειν πειρωμενους διαλλαξας προς εαυτον, επειτα
προφασει ευωχιας βουν θυσας και εστι ασας αυτους διαφοροις και δυσιατοις νοσοις
και δαιμοσιν υπεβαλεν. και αλλα πλειστα ειργασατο καθυπουργουντων αυτωι των
δαιμονων, καντευθεν ου μονον εαυτον εις ετερας μορφας ανθρωπων τε και αλογων,
ως εφην, μετεσχηματιζεν, αλλα και ους ηθελεν ουτως εποιει. και γουν ποτε ζητουμε
νος υπο του Καισαρος ως πλανος απεδρα την μορφην αυτου περιθεις Φαυστωι
μαθητηι Πετρου, και ουτως επανελ θων προς Πετρον εδιωκετο υπο παντων δια την
ανοσιον ειδεαν ην περιεκειτο. εμβλεψας δε ο Πετρος εις αυτον και ιδων λυπουμενον
και δακρυσι συνεχομενον εφη· υπο Σιμω νος του μαγου, Φαυστε, η παραλλαγη της
μορφης σου γε γονεν. υπο γαρ Καισαρος ζητουμενος και φοβηθεις εφυγε την εαυτου
σοι μορφην περιθεις, ινα, σου συσχεθεντος και αναιρεθεντος, λυπην μεγαλην και
θλιψιν ημιν προξενησηι. αλλ' ο θεος της του λαοπλανου και εχθρου της αληθειας 373
Σιμωνος απαλλαξας σε μορφης την προτεραν και ιδιαν σου παρεξει ταχιον. οπερ δη
και συν τωι λογωι γεγονεν, παντων ημων θεωρουντων. Ταυτα μεντοι και ετερα
τοιαυτα γεγραφηκεν, ως εφην, Κλημης λεχθηναι και πραχθηναι εν Συριαι. εν δε τηι
Ῥωμηι μετα το εκβληθηναι αυτους απο προσωπου Νερωνος, ως προειρηται, ειπε
Σιμων τωι Πετρωι· συ εφης οτι Χριστος ο θεος σου ανεληφθη. ιδου, καγω
αναλαμβανομαι. και ιδων αυτον Πετρος κουφιζομενον δια της μαγειας εις τον αερα
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν μεσωι της πολεως Ῥωμης ηυξατο· και ευθυς πεσων ο Σιμων και συντριβεις
απεθανεν. ο δε τοπος εκτοτε ο δεξα μενος αυτου το βεβηλον και παμμιαρον σωμα
εκληθη Σιμω νιον. περι ου εν ταις αποστολικαις διαταξεσιν ο μεγας αποστολος
Πετρος ουτω φασκει· η δε καταρχη των νεων αιρεσεων γεγονεν απο Σιμωνος του
μαγου, ος και εν Συριαι πολλα διαπραξαμενος ατοπα και εν Ῥωμηι γενομενος πολυ
την εκκλησιαν εσκυλευσε δια μαγειας και διαβολικης εμπει ριας και ενεργειας. εν
μεν γαρ Καισαρειαι τηι Στρατωνος εμοι Πετρωι συντυχων επειρατο διαστρεφειν τον
λογον του θεου, συμπαροντων μοι των ιερων τεκνων Ζακχαιου του ποτε τελωνου
και Βαρναβα και Ἀκυλα αδελφων Κλημεντος 374 του Ῥωμαιου, μαθητευσαντι δε και
Παυλωι τωι συναποστολωι ημων και συνεργωι εν τωι ευαγγελιωι. και τριτον επ' αυτων
διαλεχθεις αυτωι εις τον περι των προφητων λογον και περι θεου μοναρχιας ηττησα
αυτον δυναμει του κυριου ημων Ἰησου Χριστου και εις αφωνιαν κατεβαλα φυγαδα
τε αυτον εις την Ἰταλιαν κατεστησα. γενομενος δε, ως εφην, εν Ῥωμηι πολυ την
εκκλησιαν εταραξε πολλους ανατρεπων και εαυτωι περιποιουμενος, τα δε εθνη
εξιστανων μαγικηι τεχνηι και δαιμονων ενεργειαι, ως και ποτε μεσουσης ημερας
προελ θων εις το θεατρον επηγγειλατο δι' αερος αναπτηναι. παν των δε
θαυμαζοντων επι τουτωι, εγω Πετρος καθ' εαυτον ηυχομην. και δη μετεωρισθεις υπο
δαιμονων ιπτατο με ταρσιος εις τον αερα λεγων εις τους ουρανους ανιεναι κα κειθεν
τοις λαοις τα αγαθα επιχορηγησειν. των δε δημων επευφημουντων αυτον ως θεον,
εκτεινας εγω τας χειρας εις υψος ικετευον τον θεον καταρραξαι τον λυμεωνα και
την ισχυν των δαιμονων περικοψαι. ατενισας ουν ειπον τωι Σιμωνι· ει αποστολος
Ἰησου Χριστου ειμι εγω και ουχι πλανος ωσπερ συ, Σιμων, προστασσω ταις πονηραις
δυνα μεσιν αφειναι σε της κρατησεως. και ταυτα ειποντος μου, παραχρημα
κατηνεχθη μετα ηχου πολλου και συνετριβη, και του οχλου βοησαντος· εις θεος, ον
Πετρος καταγγελλει. ουτως η πρωτη κατελυθη των Σιμωνιανων αιρεσις εν Ῥωμηι
και τελεον απεσβη. διο δη και την ημεραν εκεινην του 375 σαββατου επισημον
αγουσιν οι Ῥωμαιοι. σαββατον γαρ ην, εν ωι και προσευχη και νηστεια τοις πιστοις.
εθος γαρ ην το προσευχεσθαι την εκκλησιαν υπερ των διδασκαλων αγω νιζομενων η
θλιβομενων, ως εν ταις πραξεσι των αποστολων γεγραπται οτι· προσευχη ην
εκτενης γινομενη υπο της εκ κλησιας υπερ του Πετρου. ως ουν εν εκεινηι τηι ημεραι
του σαββατου γενομενης της Χριστου νικης και της πτω σεως του αντιχριστου
Σιμωνος, επι φανεροις σαββασι το μνημοσυνον εκτελουντες Ῥωμαιοι νηστευουσι
και συναξεις φαιδρας ποιουσι μεχρι νυν την παραδοσιν εκεινην φυλαττον τες. και
γαρ και αλλαι τινες εκκλησιαι διαφορα παραφυλατ τουσιν εθη καθως οι τας
εκκλησιαστικας ιστοριας ανεγρα ψαντο. παρα Σκυθαις μεν γαρ, φησιν, αι πολεις
πασαι επισκοπον εχουσιν ενα και μονον, παρα δε Κυπριοις και Ἄραψι και εν ταις
κωμαις εισιν επισκοποι, ωσπερ ουν και παρα τοις εν Φρυγιαι Ναυατιανοις και
Μοντανισταις. και παρα μεν τηι εκκλησιαι Ῥωμης επτα μονον διακονοι γινονται,
παρα δε πασι τοις αλλοις αδιαφορος ο τουτων αριθμος εστιν. και εν Ῥωμηι παλιν
απαξ μεν του ενιαυτου λεγεται το αλληλουια εν τηι πρωτηι του πασχα ημεραι, και
ουδεις επ' εκκλησιας διδασκει ποτε, ουδ' αυτος ο επισκοπος, εν δε Ἀλεξανδρειαι
διδασκει μεν ο επισκοπος επ' εκκλησιας, των δε ευαγγελιων αναγινωσκομενων ουκ
ανισταται του θρονου. και την τεσσαρακοστην των νηστειων οι μεν εβδομαδας ʹ
νηστευουσιν ως οι εν τωι Ἰλλυρικωι και Λιβυηι και Αιγυπτωι και πασηι τηι δυσει και
Παλαιστινηι, εν δε Κωνσταντινουπολει και περιξ αχρι Φοινικης εβδομαδας ζʹ
νηστευουσιν, αλλοι 376 δε τρεις μονας ημερας εν ταις εξ η επτα σποραδην νηστευ
ουσιν, ετεροι δε τρεις εβδομαδας εφεξης προ του πασχα συναπτουσιν. εν τισι δε
πολεσι της Αιγυπτου προ εσπερας ηριστηκοτες των μυστηριων μεταλαμβανουσιν.
και ταυτα μεν ο Σωκρατης ιστορησεν ως εικος τοτε φυλαττομενα παντα, νυν δε
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλειστη και κατα μερος εναλλαγη γεγονεν εν τοις ειρημενοις εθεσιν. Ὁ μεντοι
Νερων ακουσας οτι πεφονευται Σιμων υπο Πετρου και αγανακτησας εκελευσεν
αυτον σταυρωθηναι. ο δε Πετρος παρακαλεσας τον υπαρχον, ινα μη ορθιος
σταυρωθηι ως ο κυριος, κατα κεφαλης εσταυρωθη καθως ηξιωσεν εκ πολλης
μετριοφροσυνης. μετα δε γε την Πετρου τελευτην, ως φησιν Ευσεβιος, Παυλος ο
αποστολος κατα μεν την πρωτην απολογιαν ελθων απο της Ἰουδαιας δεσμιος και
απολογησαμενος Νερωνι επι την διακονιαν του κηρυγματος εσταλη. καντευθεν, ως
εοικεν, τας των αποστολων πραξεις επ' εκεινον τον χρονον Λουκας περιεγραψε
μεχρις οτε συνην τωι Παυλωι. καθ' ον δε καιρον εμαρτυρησεν ου συμπαρην αυτωι, του
αποστολου σαφως και τουτο λεγοντος οτι· ουδεις μοι εν τηι πρωτηι μου απολογιαι
συμπαρεγενετο, αλλα παντες με εγκατελιπον. μη αυτοις λογισθειη. ην δη προς Τιμο
θεον δευτεραν επιστολην δεσμοις κατεχομενος εγραψεν ομου σημαινων την τε
προτεραν αυτωι γενομενην απολογιαν προς 377 Νερωνα, ον και λεοντα δια το
απανθρωπον και θηριωδες του τροπου καλως ωνομασεν, και την παρα ποδας
τελειωσιν επαγει φασκων· ερρυσθην εκ στοματος λεοντος, αλλα και ρυσεται με
κυριος απο παντος εργου πονηρου και σωσει εις την βασιλειαν αυτου την
επουρανιον, υπεμφαινων το παραυ τικα μαρτυριον, ο και σαφεστερον εν τηι αυτηι
προαγορευει γραφηι λεγων· εγω γαρ ηδη σπενδομαι, και ο καιρος της εμης
αναλυσεως εφεστηκεν. απολογησαμενος τοινυν την πρωτην απολογιαν και αυθις
επι την του κηρυγματος δια κονιαν στειλαμενος, ειτα παλιν το δευτερον επιβας τηι
Ῥωμηι δεσμιος και ωσαυτως Νερωνι παραδοθεις τον δια ξιφους του μαρτυριου
στεφανον ανεδησατο μηνι Ἰουνιωι κθʹ, καθ' ην ημεραν και Πετρος εσταυρωθη,
καθαπερ και Μαρκος και Λουκας οι ευαγγελισται και Ἰακωβος ο αδελφοθεος. ο ουν
Λουκας επι ελαιας καρποφορου σταυρωθεις, μη ευρι σκομενου ξυλου ξηρου προς το
γενεσθαι σταυρον εν τωι τοπωι, λαβων τις το σωμα και μεταξυ πολλων μνημειων θα
ψας αδηλον εποιησε τον ταφον. των δε μαθητων αναζη τουντων μετεπειτα και μη
ευρισκοντων αυτου τον ταφον δια το πληθος των μνηματων, προσευξαμενων
αυτων τηι νυκτι εκεινηι κουλουρια εβρεξεν ο θεος ιατρικα επανω του ταφου συμβολα
της επιστημης αυτου, και εκ τουτου του σημειου εγενετο γνωριμος ο ταφος, ου το
τιμιον και αγιον λειψανον ανακομισας Κωνσταντιος υιος Κωνσταντινου του
μεγαλου κατεθηκεν εν τωι ναωι των αγιων αποστολων. 378 Ὁ δε γε μεγας Ἰακωβος ο
αδελφοθεος αγνος υπαρχων εκ κοιλιας μητρος αυτου οινον και σικερα ουκ επιεν
ουδε εμψυχον εφαγεν ουδε βαλανειωι εχρησατο, τα δε γονατα αυτου απεσκληκοτα
δικην καμηλου γεγονασιν εκ του αει καμπτειν επι γονυ και τωι θεωι προσκυνειν, οθεν
δια την υπερβολην της δικαιοσυνης αυτου και θαυμαστης πολιτειας εκαλειτο
δικαιος και οβλιας, ο εστι περιοχη του λαου και δικαιοσυνη. επει ουν αιδεσιμος και
σεβασμιος και σφοδρα περιβοητος υπηρχεν ο ισαγγελος Ἰακωβος, εορτης γενομενης
του πασχα, και πολλων μυριαδων συνελθοντων εν τωι ναωι των Ἰουδαιων, και
τουτον ανενεγκαντες οι γραμματεις επι το πτερυγιον του ιερου διασκεδασαι
βουλομενοι το κηρυγμα του Χριστου ειπον μεγαληι τηι φωνηι· αξιουμεν σε, δικαιε,
ειπειν τωι λαωι, ινα μη πλανωνται οπισω του λεγομενου Χριστου. σοι γαρ παντες
πειθομεθα γινωσκοντες σε δικαιον ειναι και απροσωποληπτον. ο δε αποκριθεις εφη·
τι με επερωτατε περι του Χριστου, και αυτος καθεζεται εν δεξιαι του θεου εν τωι
ουρανωι. οι δε παρανομοι αρχιερεις και Φα ρισαιοι εκραξαν· ω ω, και ο δικαιος
επλανηθη. και ειπαν προς αλληλους· κακως εποιησαμεν τοιαυτην μαρτυριαν καθ'
εαυτων υπερ του Ἰησου παρασχοντες και πολλους ποιησαν τες πιστευσαι εις αυτον.
και δη μανεντες οι εξαγιστοι και τουτον κατακρημνισαντες, κλινας τα γονατα υπερ
αυτων προσηυχετο. και προσεγγισας τις των υιων Ῥηχαβ και ακου 379 σας αυτου
λεγει αυτοις· τι ποιειτε; ο δικαιος μαλλον υπερ υμων ευχεται. και δραμων τις
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κναφευς εδωκεν εις την κεφαλην αυτου μετα του ξυλου, εν ωι τα ιματια εκπιεζει, και
παραχρημα ετελευτησεν ο δικαιος. θαψαντες δε αυτον παρα τωι ναωι ανηγειραν
αυτου την στηλην. μετα δε το μαρτυριον αυτου παρα ποδας Ἱερουσαλημ
πολιορκειται. φησι γαρ Ἰωσηπος· ταυτα δε συμβεβηκεν Ἰουδαιοις κατ' εκδικησιν
Ἰακωβου του δικαιου, ος ην αδελφος Ἰησου του λεγομενου Χριστου, επειδηπερ
δικαιοτατον αυτον οντα Ἰουδαιοι απεκτειναν. Οι τοινυν Ἰουδαιοι μετα την του
κυριου ημων αναλη ψιν απολεμητοι ετη μʹ διεμειναν, του Χριστου μακροθυ μουντος
επι τηι παρανομιαι και θεομαχιαι αυτων, οπως γνωσιμαχησαντες επι τηι τοιαυτηι
πλημμελειαι ισχυραν ποιη σωνται την μετανοιαν. οθεν αυτοις φοβερα σημεια
επεδεικνυε την μελλουσαν καταλαμβανειν αυτους αλωσιν προμηνυοντα. εν γαρ τηι
των αζυμων εορτηι περι ωραν θʹ της νυκτος τοσουτον φως τον ναον και τον βωμον
περιελαμψεν επι ωραν μιαν ως δοκειν ημεραν γενεσθαι. μετα δε τουτο εφανη
αστρον υπερ την πολιν ρομφαιαι παραπλησιον. και αλλοτε η ανατολικη χαλκη πυλη
της πολεως σιδηροδετοις κλειομενη μοχλοις και μολις υπο ανδρων λʹ ανοιγομενη
ωφθη περι ωραν ηʹ της νυκτος ανεωιγμενη. και παλιν αλλοτε ωραθησαν προ ηλιου
δυσεως ωσει αρματα μετεωρα και στρατοπεδα ενοπλα διατρεχοντα περι τον αερα και
τας πολεις περιστοιχιζοντα. μετα δε ταυτα εν ταις ημεραις της σκηνοπηγιας εορτης
προ ετων δʹ του πολεμου, ειρηνευουσης και ευθηνουσης ετι της πολεως ανθρωπος
τις Ἰησους του 380 νομα ελθων εν τηι εορτηι εξαιφνης ανεκραξεν εν τωι ιερωι λεγων·
φωνη απο ανατολων, φωνη απο δυσμων, φωνη απο των δʹ ανεμων, φωνη επι
Ἱεροσολυμα και παντα τον λαον. και ταυτα επι πολλαις ημεραις και νυκταις
περιερχομενος εν τηι πολει ανενδοτως εβοα. διο και τινες των δημοτων
αγανακτησαντες μαστιξιν αυτον αικιζοντο επι πλειον κρα ζοντα μετα δακρυων και
λεγοντα προς εκαστην πληγην· ουαι, ουαι, ουαι Ἱεροσολυμα. κατα δε την αυτην
εορτην βους προς θυσιαν αχθεισα παραδοξως ετεκεν αρνα εν μεσωι του ιερου, ητις,
οιμαι, δια μεν του παρα φυσιν τοκετου προεδηλου την τε υπερ φυσιν βιαν και βοην
της πολεως, δια δε του αρνου την προς τον αμνον του θεου Χριστον αρνησιν των
Ἰουδαιων εναργως υπεφηνε και την γενησο μενην αυτων αρδην τε και
αργαλεωτατην αναιρεσιν και πανωλεθριαν. Των Ἰουδαιων την προς Ῥωμαιους
υποταγην τε και φορολογιαν αθετησαντων, απεστειλε Νερων απο Ἀχαΐας
Ουεσπασιανον υιον αυτου συν υιωι αυτου Τιτωι στρατοπε δαρχας κατα των
Ἱεροσολυμων εν δυναμει βαρειαι σφοδρα. εν δε ταις ημεραις της εορτης του πασχα
παντες απο της Ἰουδαιας εις Ἱεροσολυμα παρεγενοντο και υπο των Ῥωμαιωνεν τηι
μητροπολει κατειρχθησαν μονοι, προυπεξελθοντων δια θειας αποκαλυψεως των εις
Χριστον πιστευοντων και φιλων 381 και αγιων και δουλων του θεου, και
απομειναντων ωσπερ εν ειρκτηι των δυσσεβων και αλιτηριων ερημων κατα τους
παλαι ομοτροπους αυτων τρισκαταρατους Σοδομιτας. και γαρ περι μεν των πολεων
Σοδομων πρεσβευομενος ο θειος Ἁβρααμ φησιν· μη απολεσηις δικαιον μετα ασεβους,
και εσται ο δικαιος ως ο ασεβης. διο και ο φιλανθρωπος θεος επηγγειλατο, ει
ευρεθειεν εν Σοδομοις δικαιοι δεκα, της επ' αυτοις οργης καταληγειν. αλλ' ουχ
ευρηνται, οθεν και αρ δην απωλοντο. περι δε της Ἱερουσαλημ εκλιπαρων ο θεσπε
σιος Ἱερεμιας, εφη προς αυτον παλιν ο θεος· περιδραμετε εν ταις οδοις Ἱερουσαλημ
και ιδετε και γνωτε και ζητη σατε εν ταις πλατειαις αυτης, και εαν ευρητε ανδρα και
εστι ποιων κριμα και ζητων πιστιν, ιλεως εσομαι αυτηι λεγει κυριος. αλλα γε και
αυτη τουτο σπανιζουσα της θεομηνιας απηλαυσεν, και ουκ εν αλλωι χρονωι, αλλ' εν
ταις της εορτης ημεραις. και μαλα γε δικαιως· εχρην γαρ αυτους εν αις ημεραις εις
τον κυριον εξημαρτον εν αυταις και τα επιχειρα της χριστοκτονιας υποστηναι. Ὁ δε
γε Νερων, κραταιουμενης αυτωι της αρχης, εις ανοσιους πραξεις εξωκειλε και
αλλοτρια της βασιλειας επε τηδευε πραγματα κιθαριζων και τραγωιδων και
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ορχουμενος επι των θεατρων. και προς τουτοις και πασαις αυτου ταις
αθεμιτουργιαις και το της θεομαχιας μυσος προσεθηκε διωκτης πρωτος γενομενος
του θειου λογου. μετα δε ταυτα επιβουλης κατ' αυτου μηνυθεισης αυτωι, και εις
ακρον μανιας ελθων 382 ανειλε την μητερα και την αδελφην και την γυναικα αυτου
και αλλους μυριους τωι γενει προσηκοντας και μεντοι και τους εν Ῥωμηι επισημους
την εξ αυτων επαναστασιν υφορω μενος. και ουτως εκ της αγαν μανιας
αποκτηνωθεις και εις προαστειον εξελθων εαυτον διεχειρισατο. ωσαυτως δε και
Πιλατος ποικιλαις περιπεσων συμφοραις εαυτον ανειλεν, της θειας, ως εοικεν, δικης
ουκ εις μακρον αυτον μετελ θουσης. ιστορουσι ταυτα Ἑλληνων οι τας Ὀλυμπιαδας
αμα τοις κατα χρονους πεπραγμενοις αναγραψαντες. [ζʹ. Περι Γαλβα.] Μετα δε
Νερωνα εβασιλευσε Γαλβας μηνας ζʹ. [ηʹ. Περι Λουκιβιου.] Μετα δε Γαλβαν
εβασιλευσε Λουκιβιος Ὤθων μηνας γʹ και μανεις εαυτον απεκτεινεν. [θʹ. Περι
Ουιτελιου.] Μετα δε Λουκιβιον εβασιλευσεν Ουιτελιος μηνας βʹ και εσφαγη μεσον
της Ῥωμης υπο του δημου. 383 [ιʹ. Περι Ουεσπασιανου.] Μετα δε Ουιτελιον
εβασιλευσεν Ουεσπασιανος, υιος Νε ρωνος, ετη θʹ. ος εν τηι Ἰουδαιαι στεφθεις ακων
υπο του στρατου και εις Ῥωμην επανελθων ενεχειρισε τον εν τηι Ἰουδαιαι πολεμον
τωι υιωι αυτου Τιτωι. ο δε πυργους κατα σκευασας ανα πηχων νʹ το υψος εχοντας και
πολλας και διαφορους ελεπολεις παραστησας και διχοθεν τυπτεσθαι το τειχος
προσταξας τους Ἰουδαιους εκ του πρωτου τειχους τοις λιθοβολοις και τοις λοιποις
εξηλασε μηχανημασιν. και προς το δευτερον τειχος καταφυγοντες κακειθεν παλιν
ομοιως απελασθεντες μεχρι του τριτου τειχους επολεμουν ισχυρως εκειθεν. και
γενομενης καρτερας της μαχης επιπτεν εξ εκα τερας παραταξεως πληθος απειρον. οι
δε πονηροτεροι των Ἰουδαιων, οι και στασιασται κληθεντες, δεινως την πολιν
απασαν κατετρυχον. ει που γαρ κεκλεισμενην θυραν ειδον, ταυτην συντριψαντες
εισεπηδων και εκ των φαρυγγων τον ψωμον αναθλιβοντες ηρπαζον. και γεροντας
μεν εβασανιζον αντεχομενους τροφης, γυναικας δε απο της κομης εσπαρατ 384 τον
και τα νηπια επι της γης ερασσον, οροβοις δε τους πορους των αιδοιων αυτων
εμφραττοντες και ραβδοις οξειαις τας εδρας των αθλιων διαπερωντες ηναγκαζον
προς το δρακα μιαν αλφιτου καταμηνυσαι κεκρυμμενην. ουτω δεινος παν των
κατεκρατει λιμος, ωστε οι μεν ακατεργαστον ησθιον τον σιτον, οι δε ζυμην
επιφλεγοντες ολιγον τωι πυρι θατ τον ανηρπαζον. οι δε απορωτεροι χορτου
σπαραγματα διε μασσωντο. αι δε μητερες εν χερσι μαραινομενων αυτων των
βρεφων παρελογιζοντο αυτα δια την υπερβαλλουσαν βιαν τε και αναγκην. γεροντες
δε και νεοι και νηπια ωσπερ ειδωλα παρερχομενοι και λιμωι τηκομενοι και
καταπιπτοντες, τους μεν καταπατουντες οι στασιασται εφονευον, τους δε ετι εμ
πνεοντας και ερριμμενους δια ξιφους απεκτενον. ο δε Τιτος περι τας φαραγγας τους
Ἰουδαιους αγριαν ποαν εις τροφην αναλεγοντας συλλαβομενος τους μεν πλησιον
του τειχους εκρεμασεν, τους δε χειροκοπησας εις την πολιν απεστειλε καταπληξαι
τους στασιαστας βουλομενος. πασα δε οικια εκ της ενδειας νεκρων πληρουμενη και
αποζουσα, λοιμος τηι πολει χαλεπος ενεσκηψεν. οθεν οι στασιασται την δυσωδιαν μη
φεροντες ερριπτον απο του τειχους αυτους επι τας φα ραγγας ετι πολλους αυτων
εμπνεοντας. οι τοινυν στασιασται υπο λιμου πιεζομενοι λαθρα προς το ορος των
ελαιων εξωρ μησαν, ους οι Ῥωμαιοι καταδιωξαντες εις φυγην ετρεψαν. Ῥωμαιος δε
τις των ιππεων ο δοκιμωτατος τους Ἰουδαιους ωθουμενους κατα της φαραγγος
θεασαμενος, εκ πλαγιου 385 παρελαυνων τον ιππον αρπαζει τινα νεανιαν των
στασιαστων φευγοντα στιβαρον κατα το σωμα και ωπλισμενον εκ του σφυρου
δραξαμενος, εαυτον επικλινας του ιππου τρεχοντος και τον Ἰουδαιον εφιππον
καταδιωκοντος. και τοσουτον της δεξιας τονον και του λοιπου σωματος
επιδειξαμενος και της ιππικης τεχνης την αρετην ωσπερ τι κειμηλιον ηκε τωι Και
 
 

126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σαρι κομιζων τον αιχμαλωτον. ο δε Τιτος υπερθαυμασας της ισχυος τουτου και
δυναμεως το αηττητον, δωροις αυτον αμειψας τον ληφθεντα προσεταξεν
αναιρεθηναι. Της δε γε πολεως υπο των Ῥωμαιων σφοδρως πορθου μενης, ο λιμος
τους κατα την πολιν πλειους του πολεμου διεφθειρεν· διο δη και αδελφοι κατα
αδελφων και συγγενεις κατα συγγενων ξιφηρεις εις τους οικους εχωρουν τας αλλη
λων τροφας αρπαζοντες. και μεν γε και γυναικες ανδρων και παιδες πατερων και το
ελεεινοτερον μητερες νηπιων ηρπαζον εξ αυτων των στοματων τας τροφας και
παντελως των φιλτατων ουκ εφειδοντο. και αλλοι μεν υπ' ενδειας κεχηνοτες ωσπερ
κυνες λυσσωντες εσφαλλοντο και περιεφε ροντο μεθυοντων δικην, ως δια
σπλαγχνων και μυελων του λιμου χωρουντος και προς θανατον βιαιον την ψυχην
ελαυνοντος, αλλοι δε των αθεμιτων εφηπτοντο, ων ουδε τα ρυπαρα των αλογων
προσιενται, τελευταιον δε ζωστηρας διεμασσωντο και υποδηματα και τα δερματα
των θυρεων ησθιον αποδεροντες. γυνη δε τις Μαρια τουνομα γενει και πλουτωι
περιβλεπτος εκ της χωρας προς την πολιν καταφυ γουσα, πασαν αυτης την υπαρξιν
και τας διατροφας οι 386 στασιασται καθ' ημεραν εισπηδωντες διηρπαζον. και
λοιπον τροφης απορουσα και παιδιον υπομαζιον εχουσα τουτο κατα θυει, και
οπτησασα το μεν ημισυ εσθιει, το δε ετερον κα λυψασα διετηρει. οι δε στασιασται
καθως ειωθασιν εισελ θοντες και της κνισης αισθομενοι ηπειλουν αναιρησειν αυτην,
ει μη οπερ εκρυψεν επιδειξηι. η δε τα λειψανα του παι δαριου προαγαγουσα· τουτο
δη, φησιν, το εμον ποτε γνη σιον τεκνον και νυν παναθλιον φαγετε και υμεις, και
γαρ καγω βεβρωκα. ει δε αποστρεφεσθε, και το λοιπον εμοι καταλειψατε. οι δε τας
οψεις εαυτων ικανως τυψαντες υπεξηλθον του δωματος καταπεπληγμενοι και
τρεμοντες. και ουτω το καλως εκ κοιλιας εξελθον βρεφος εις την αυτην παλιν
κακως υπεστρεψεν αθλιαν γαστερα. οπερ ακουσαντες οι εν τηι πολει παντες
αποθανειν εν ταχει προσηυχοντο. μενουν γε και αλλα τοιαυτα και χειρονα και
δυσδιηγητα γεγονασιν εν τηι πολει τοτε. εν δε τηι περιοχηι και τωι πο λεμωι γινεται
τοις Ἰουδαιοις εξαιφνης θυελλα σφοδροτατη, ητις τα μεν εις αυτους παρα των
Ῥωμαιων πεμπομενα ευστοχως εφερεν, τα δε παρ' αυτων εις εκεινους πλαγια
παραχρημα παρεσυρεν. και οι Ῥωμαιοι θεασαμενοι τας οψεις των Ἰουδαιων εκ της
θυελλης αμαυρωθεισας λαθραιως αυτοις επαναβαινοντες ευτονως αυτους
κατεκτενον. καντευ θεν λοιπον ᾔσθοντο πολλοι, οτι θεηλατος εστιν η πληγη, και
κατα θεομηνιαν ταυτα πασχουσιν. και ουτως εν δυσιν ετεσι παραλαβων την
Ἱερουσαλημ ο Τιτος πασαν κατελυσε και ενεπρησε μετα του εν αυτηι ναου κατα την
του κυριου προαγορευσιν. 387 Ειποντων γαρ των μαθητων περι του ιερου οτι λιθοις
καλοις και αναθημασι κεκοσμηται, εφη· ταυτα α θεωρειτε παντα ελευσονται ημεραι,
εν αις ουκ αφεθησεται λιθος επι λιθον, ος ου καταλυθησεται. οταν δε ιδητε
κυκλουμενην την Ἱερουσαλημ υπο στρατοπεδων, τοτε γνωτε, οτι ηγγικεν η
ερημωσις αυτης. ουαι δε ταις εν γαστρι εχουσαις και ταις θηλαζουσαις εν εκειναις
ταις ημεραις. εσται γαρ αναγκη μεγαλη και οργη τωι λαωι τουτωι, και πεσουνται εν
στοματι ρομφαιας και αιχμαλωτισθησονται εις παντα τα εθνη. και εσται Ἱερουσαλημ
πατουμενη υπο εθνων αχρι πληρωθωσι καιροι εθνων. και· εσται θλιψις τοιαυτη, οια
ουδεποτε γε γονεν ουδε μη εσται. Ταυτα δε παντα πεπονθασιν οι εχθροι της ζωης
αυτων Ἰουδαιοι κυριευθεντες υπο των Ῥωμαιων ως απωσαμενοι Χριστον τον
βασιλεα του παντος, και τον των Ῥωμαιων βασιλεα δυσσεβως επισπασαμενοι
κραζοντες· ουκ εχομεν βα σιλεα, ει μη Καισαρα. και· το αιμα Χριστου εφ' ημας και επι
τα τεκνα ημων. διο και μεχρι της συντελειας την εις τα εθνη παντα διασποραν και
ταλαιπωριαν εξουσιν αυτων τα τεκνα, καθαπερ τινες δραπεται μαστιγιαι τε και παρα
πληγες μηδεν των νομιμων επιτελειν δυναμενοι. υποφορους γαρ εχοντες αυτους
Ῥωμαιοι ουκ εωσι τοις ιδιοις κεχρησθαι δικαιωμασιν, επειδηπερ εκουσιως
 
 

127

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επεσπασαντο την δουλειαν ειποντες· ουκ εχομεν βασιλεα, ει μη Καισαρα. και· εαν μη
388 αποκτεινωμεν τον Χριστον, παντες εις αυτον πιστευσουσιν, και ελευσονται οι
Ῥωμαιοι και αρουσιν ημων τον τοπον και το εθνος. οι γε και ακοντες προεφητευσαν.
και γαρ επιστευσαν εις αυτον τα εθνη, και αυτοι της εξουσιας υπο Ῥωμαιων
αφηιρεθησαν και της νομικης λατρειας, κεκωλυμε νοι δε εισι και αναιρειν ους
θελουσι και θυειν οτε βου λονται. διο και επικαταρατοι εισι μη δυναμενοι ποιειν τα
διατεταγμενα. επικαταρατος γαρ, φησιν, πας ος ουκ εμμενει πασι τοις γεγραμμενοις
εν τωι βιβλιωι του νομου του ποιησαι αυτα. αδυνατον δε εστιν εν διασποραι μεταξυ
εθνων οντας παντα επιτελειν αυτους τα του νομου και την λατρειαν εν ενι τοπωι
περιγεγραμμενην, ως εν λογωι κυριου Μωσης διε ταξατο. τι ουν προς ταυτα φατε, ω
Ἰουδαιοι; και τι το αιτιον των τοσουτων και τηλικουτων υμας κατειληφοτων
κακων; αρα γε συνηκατε, οτι ουκ εις ομοδουλον αλλ' εις θεον προσκεκρουκοτες
εικοτως ταυτα πεπονθατε και ασυγ γνωστα πασχετε; εις αυτον γαρ οντως εκεινον
τον ποιητην και ευεργετην εξημαρτετε, ω εμβροντητοι, και παροινησατε, καθως
αυτος δια Ἡσαΐου περι υμων αναφωνων ελεγεν· υιους εγεννησα και υψωσα, αυτοι
δε με ηθετησαν. και· τι ποιησω τωι αμπελωνι μου και ουκ εποιησα αυτωι; διοτι εμεινα
ινα ποιησηι σταφυλην, εποιησε δε ακανθας. και· εμεινα ινα ποιησηι κρισιν, εποιησε δε
ανομιαν και ου δικαιοσυνην, αλλα κραυγην. ποιας δε ακανθας λεγει και ποιαν
ανομιαν και κραυγην; η δηλον οτι ασπερ εστεφανωσατε αυτον επι του παθους
ανομως κραζοντες· αρον, αρον, σταυρωσον αυτον. ως και δια Ἱερεμιου περι της
θεομαχου και μιαρας υμων 389 συναγωγης παλιν φησιν· εγενετο η κληρονομια μου
εμοι ως λεων εν δρυμωι, εδωκεν επ' εμε την φωνην αυτης, και δια τουτο εμισησα
αυτην. ην δη βεβηλον συναγωγην και θεηλα τον ως τουτο δρασασαν και Σολομων
θριαμβευων φασκει· εξελθετε, θυγατερες Σιων, και ιδετε εν τωι στεφανωι, ωι εστε
φανωσεν αυτον η μητηρ αυτου εν ημεραι νυμφευσεως αυτου. μητερα μεν αυτου
λεγει κατα σαρκα την των Ἰουδαιων συναγωγην. σαρξ γαρ μου, φησιν, εξ αυτων.
ημεραν δε νυμφευσεως αυτου δηλοι, καθ' ην ο μεν την εξ εθνων εκ κλησιαν
ενυμφευσατο, η δε πεφενακισμενη και ματαιοφρων εκεινη συναγωγη στεφανον εξ
ακανθων επι την κεφαλην αυτου θεισα και ως επευφραινομενη και εμπαιζουσα
αυτον ελεγεν· χαιρε, ο βασιλευς των Ἰουδαιων. προς ους αποτει νομενος Ἡσαΐας
πληκτικωτερον εφη· εν τινι ενετρυφησατε και επι τινα εχαλασατε την γλωσσαν
υμων, τεκνα απωλειας και σπερμα ανομον; οθεν αυτος ο κυριος δια Ὠσηε του
προφητου σχετλιαστικως ειπεν· ουαι αυτοις, οτι απεπηδησαν απ' εμου, δειλαιοι
εισιν, οτι ησεβησαν εις εμε και πονηρα επ' εμε ελογισαντο. και· δια τουτο κατεποθη
Ἰσραηλ και εις ουδεν εγενετο και εστιν ωσπερ σκευος αχρηστον εν τοις εθνεσιν.
ομοιως και δια Ἱερεμιου παλιν φησιν· παιδευσει σε η αποστασια σου, και η κακια σου
ελεγξει σε, και γνωσηι οτι πικρον σοι το καταλιπειν σε εμε, και ουκ ηυδοκησα εν σοι.
ο δε γε θειος ∆αυιδ ωσπερ διαπριομενος καθ' υμων και επαραται προς τον
παροινηθεντα κυριον λεγων· σκο τισθητωσαν οι οφθαλμοι αυτων του μη βλεπειν,
και τον 390 νωτον αυτων δια παντος συγκαμψον. εκχεον επ' αυτους την οργην σου,
και ο θυμος της οργης σου καταλαβοι αυτους, και προσθες ανομιαν επι την ανομιαν
αυτων, και μη εισελ θετωσαν εν δικαιοσυνηι σου. εξαλειφθητωσαν εκ βιβλου
ζωντων και μετα δικαιων μη γραφητωσαν. και· διασκορπι σον αυτους εν τηι δυναμει
σου και καταβαλε αυτους, ο υπερ ασπιστης μου κυριε, και συλληφθητωσαν εν τηι
υπερηφανιαι αυτων, εν οργηι συντελειας, και ου μη υπαρξουσιν, και γνω σονται οτι ο
θεος δεσποζει του Ἰακωβ και των περατων της γης, εφ' ης δηπουθεν διασπαρεντες
ενδικως επιγνω σονται παντως οτι θεος εστιν ο χριστος του πατρος αυτων Ἰακωβ
και κυριευσει τα συμπαντα και αποδιδωσιν εκαστωι κατα τα εργα αυτου. ουτω γε μην
και ο θεοφαντωρ Μωυ σης προκαθαπτομενος και στηλιτευων υμας ως βδελυρους
 
 

128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και αφρονας τε και αγνωμονας εφη· τεκνα μωμητα, γενεα σκολια και διεστραμμενη,
ταυτα κυριωι ανταποδιδοτε; ουτος λαος μωρος και ουχι σοφος. ουκ αυτος ουτος σου
πατηρ εκτησατο σε και εποιησε σε και επλασε σε; καντευθεν εικο τως φησιν ο θεος·
ειπον, διασπερω αυτους, παυσω δη εξ ανθρωπων το μνημοσυνον αυτων. και μεντοι
και ο κλει νος Ἱερεμιας μαλλον σαφηνιζων τις ουτος εστιν ο ταυτα πεπονθως υφ'
υμων εκβοαι λεγων· πνευμα προ προσωπου ημων χριστος κυριος συνεληφθη εν ταις
διαφθοραις ημων, ου ειπαμεν· εν τηι σκιαι αυτου ζησομεθα εν τοις εθνεσιν. τοιαυτα
γουν και Σολομων αυθις εκ προσωπου υμων των θεομαχων διαρρηδην προαγορευει
φασκων· ενεδρευσωμεν τον 391 δικαιον, οτι δυσχρηστος ημιν εστι και εναντιουται
τοις ερ γοις ημων και ονειδιζει ημιν αμαρτιας νομου και επαγγελ λεται γνωσιν εχειν
θεου και παιδα κυριου εαυτον ονομαζει. εγενετο ημιν εις ελεγχον εννοιων ημων και
βαρυς εστιν ημιν και βλεπομενος, οτι ανομοιος τοις αλλοις εστιν ο βιος αυτου, και
εξηλλαγμεναι αι τριβοι αυτου. εις κιβδηλον ελο γισθημεν αυτωι, και απεχεται των
οδων ημων ως απο ακα θαρσιων, μακαριζει δε εσχατα δικαιων και αλαζονευεται
πατερα θεον. ιδωμεν, ει οι λογοι αυτου εισιν αληθεις, και πειρασωμεν τα εν εκβασει
αυτου. ει γαρ εστι δικαιος και υιος θεου, αντιληψεται αυτου και ρυσεται αυτον εκ
χειρος ανθεστηκοτων. υβρει και βασανωι ετασωμεν αυτον, ινα γνω μεν την
επιεικειαν αυτου και δοκιμασωμεν την ανεξικα κιαν αυτου. θανατωι ασχημονι
καταδικασωμεν αυτον και ιδωμεν, ει εσται αυτου επισκοπη εκ λογων αυτου. ων την
παρανοιαν τε και δυσμενειαν ευ μαλα κατακερτομων επη γαγεν· ταυτα ελογισαντο
και επλανηθησαν, απετυφλωσε γαρ αυτους η κακια αυτων, και ουκ εγνωσαν
μυστηρια θεου. ους δη και ο θεσπεσιος Ἡσαΐας θρηνων συναιδοντως λεγει· ουαι τηι
ψυχηι αυτων, διοτι εβουλευσαντο βουλην πονηραν καθ' εαυτων ειποντες· δησωμεν
τον δικαιον, οτι δυσχρηστος ημιν εστιν. δεδεικται τοινυν εναργεστατα η αιτια της
υμων απο θεου αλλοτριωσεως τε και εγκαταλειψεως και της διηνεκους και
απεραντου ταλαιπωριας, ειπερ βουλεσθε ακου οντες επιγνωναι. Και περι μεν της εν
Βαβυλωνι αιχμαλωσιας υμων ωρισ μενον χρονον ειπον οι προφηται και μεν γε και
την επα νοδον και την οικοδομην της πολεως προκατηγγειλαν. ακου σατε γαρ
Ἱερεμιου προς υμας λεγοντος· δια τας αμαρτιας, ας ημαρτηκατε εναντιον του θεου,
αχθησεσθε εις Βαβυλωνα 392 αιχμαλωτοι υπο Ναβουχοδονοσωρ βασιλεως
Βαβυλωνος. εισ ελθοντες ουν εις Βαβυλωνα εσεσθε εκει ετη οʹ, μετα δε τουτο εξαξω
υμας εκειθεν μετ' ειρηνης, λεγει κυριος. και παλιν· και δουλευσουσιν εν τοις εθνεσιν
ετη οʹ, και εν τωι πληρωθηναι τα οʹ ετη αποκαταστησω τον Ἰσραηλ εις τον τοπον
αυτου, φησι κυριος. και περι της οικοδομης της πολεως ο Ἡσαΐας εφη· ουτω λεγει
κυριος τωι χριστωι μου Κυρωι, ου εκρατησα της δεξιας επακουσαι εμπροσθεν αυτου
εθνη. αυτο οικοδομησει την πολιν μου και την αιχμαλω σιαν του λαου μου
επιστρεψει. περι ης οικοδομης και Ἀγ γαιος φασκει· τωι δευτερωι ετει επι ∆αρειου
ελαλησε κυριος προς με λεγων· ειπον δη προς Ζοροβαβελ και προς Ἰησουν τον ιερεα
και προς παντας τους καταλοιπους του λαου λε γων· τις εξ υμων, ος ειδε τον οικον
τουτον εν τηι δοξηι αυτου τηι εμπροσθεν; και πως νυν βλεπετε αυτον ως ουχ
υπαρχοντα ενωπιον υμων; και νυν κατισχυε, Ζοροβαβελ και Ἰησου και πας ο λαος,
και οικοδομησετε τον οικον, και ευδοκησω εν αυτωι. και εσται η δοξα του οικου
τουτου η εσχατη υπερ την πρωτην, λεγει κυριος. ωσπερ τοινυν Σο λομων της
πρωτης οικοδομης του ναου γεγονε δομητωρ, ουτω Ζοροβαβελ της δευτερας και
εσχατης. φησι γαρ Ζαχα ριας· αι χειρες Ζοροβαβελ εθεμελιωσαν τον οικον τουτον,
και αι χειρες αυτου επιτελεσουσιν αυτον. ει μεν ουν εμελλε παλιν αναστησεσθαι,
ειπεν αν ο προφητης· και εσται η δοξα του οικου τουτου η εσχατη υπερ την
εμπροσθεν. τωι δε ειπειν· υπερ την πρωτην, την δευτεραν εσχατην υπεφηνε και
τελευταιαν. ως γαρ ουκ εστι της πρωτης προτερα, ουτως 393 ουδε της εσχατης
 
 

129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εσχατωτερα. ωστε ουν, ει μεν ειπεν· η δευτερα υπερ την πρωτην, εικος ην και τριτην
οικοδομην προσδοκαν, ει δε την δευτεραν εσχατην εκαλεσεν, τελευταιαν εκεινην
οικοδομην προφανως της τε πολεως και του ναου παρεδηλωσεν. και ματην
απατασθε, ω Ἰουδαιοι, την παλιγ γενεσιαν τουτων μετα την Ουεσπασιανου και Τιτου
καθαι ρεσιν αποκαραδοκουντες. αλλα μην και ο ιεροψαλτης ∆αυιδ προ τουτων εκ
προσωπου της αιχμαλωσιας φησιν· επι των ποταμων Βαβυλωνος εκει εκαθισαμεν
και εκλαυσαμεν εν τωι μνησθηναι ημας της Σιων. και· οτι εκει επερωτησαν ημας οι
αιχμαλωτευσαντες ημας λογους ωιδων και οι απαγαγοντες ημας υμνους. και επαγει
ετερωθι περι της πολεως λεγων· οικοδομων Ἱερουσαλημ ο κυριος τας διασπορας του
Ἰσραηλ επισυναξει. και παλιν εκ προσωπου του λαου φασκει· εν τωι επιστρεψαι
κυριον την αιχμαλωσιαν του λαου αυτου αγαλ λιασεται Ἰακωβ και ευφρανθησεται
Ἰσραηλ. ουκουν υμεις πολυ πλανασθε μη ειδοτες τας γραφας μηδε την εν αυταις
αποκειμενην μυστικην και θεοπνευστον διδασκαλιαν τε και προρρησιν. Περι δε της
εσχατης αιχμαλωσιας ταυτης ουτε χρονον ωρισεν ο θεος, ουτε αποκαταστασιν
εδηλωσαν οι προφηται, αλλα την μεν αιχμαλωσιαν και την της βασιλειας υμων
καταπαυσιν και την της πολεως ερημωσιν παντες οι προ φηται προανηγγειλαν, την
δε επανοδον και την της πολεως ανορθωσιν ουδαμως, πλην μονον τον παντελη
ταυτης αφα νισμον και τον ολεθρον υμων και την διηνεκη τιμωριαν και διασποραν
εις τα εθνη παντα. φησι γαρ ο αρχαγγελος προς τον ∆ανιηλ· εξολοθρευθησεται
χρισμα και κριμα ουκ 394 εσται, και την πολιν και το αγιον διαφθερει συν τωι ηγου
μενωι τωι ερχομενωι, και εκκοπησονται ως εν κατακλυσμωι. και αρθησεται θυσια και
σπονδη, και επι το ιερον βδελυγμα ερημωσεως, συντελεια δοθησεται. δια μεν γαρ
του χρισματος την ιερωσυνην εδηλωσεν, δια δε του κριματος την βασιλειαν και την
πολιτικην καταστασιν, και των αλλων απαντων την αναιρεσιν υπεφηνεν, δια δε του
κατακλυσμου και της εκκο πης και της συντελειας την αρδην εκπτωσιν και
πανωλεθριαν εσημανεν. οταν ουν ακουσηις, ω Ἰουδαιε τυφλε, συντελειαν, τι λοιπον
ετερον προσδοκαις; ει δε αναγινωσκων ουκ επι γινωσκεις (ωσπερ ουν ουδε
επιγινωσκεις οντως περι της απροσδοκητου σου ανακλησεως και δια τουτο προς την
αλη θειαν απομαχομενος ου νοεις), ακουσον εν παρεκβασει τας φωνας των
προφητων και παυσαι του λοιπου φιλονεικων και ανοηταινων. ο προφητης Ὠσηε
ουτω λεγει· και κατα παυσω βασιλειας οικου Ἰσραηλ και συντριψω τοξον Ἰσραηλ,
και ου μη προσθω ετι ελεησαι τον οικον Ἰσραηλ, αλλ' η αντιτασσομενος αντιταξομαι
αυτοις, λεγει κυριος. και· εμι σησα αυτους δια τας κακιας των επιτηδευματων αυτων
και εκ του οικου μου εκβαλω αυτους και ου προσθησω του αγα πησαι αυτους, λεγει
κυριος. επονεσεν Ἐφραιμ τας ριζας αυτου και εξηρανθη, και καρπον ουκετι ου μη
ενεγκηι, και απωσεται αυτους ο θεος, οτι ουκ εισηκουσαν αυτου, και εσονται
πλανηται εν τοις εθνεσιν. εφη γουν και Μαλαχιας· ουκ εστι μοι θελημα εν υμιν,
λεγει κυριος παντοκρατωρ, και θυσιαν ου προσδεξομαι εκ των χειρων υμων, διοτι
απο ανατολων ηλιου και εως δυσμων το ονομα μου δεδοξασται εν τοις εθνεσιν, και
εν παντι τοπωι θυμιαμα προσαγεται τωι 395 ονοματι μου και θυσια καθαρα, διοτι μεγα
το ονομα μου εν τοις εθνεσιν, λεγει κυριος παντοκρατωρ, υμεις δε βεβη λουτε αυτο.
δια τουτο δωσω υμας εξουθενημενους και παρ ειμενους εις παντα τα εθνη, ανθ' ων
ουκ εφυλαξατε τας εντολας μου. διο φησιν Ἱερεμιας· ταδε λεγει κυριος παντο
κρατωρ· ιδου, ωμοσα τωι ονοματι μου τωι μεγαλωι, ει εσται του λοιπου ονομαζομενον
το ονομα μου εν παντι στοματι Ἰουδα. ει δε το ονομα αυτου εφη περιαιρησειν απο
Ἰουδαιων, ευδηλον οτι και τον νομον και τας θυσιας. ου τοινυν προηγουμενως κατα
θειαν γνωμην η περι των θυ σιων εδοθη νομοθεσια. καντευθεν μετα ταυτα δια των
προφητων εφη· τις γαρ εξεζητησε ταυτα εκ των χειρων υμων; και· μη ευχαι και
κρεας αφαιρουσι τας αμαρτιας σου. και· μη σφαγια και θυσιας προσηνεγκατε μοι εν
 
 

130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τηι ερημωι ετη μʹ; και· ινα τι μοι λιβανον εκ Σαβα φερεις και κινα μωμον εκ γης
μακροθεν; διο φησιν· θυσιαν και προσφοραν ουκ ηθελησας. και· μη ολοκαυτωματα
μετα θυσιας θελει ο θεος, η το υπακουειν αυτωι, και ακοη αγαθη υπερ θυ σιαν. και· ει
ηθελησας θυσιαν, εδωκα αν. και δη και τας εορτας εκβαλλων επαγει λεγων·
μεμισηκα, απωσμαι τας εορτας υμων. και· αποστησον απ' εμου ηχον ωιδων σου, και
ψαλμον οργανων σου ουκ ακουσομαι. και· ημεραν με γαλην ουκ ανεχομαι. και·
νηστειαν και αργιαν μισει η ψυχη μου. και· ου τοιαυτην νηστειαν εξελεξαμην. και·
δωσω υμιν προσταγματα ου καλα, εν οις ου ζησεσθε εν 396 αυτοις. ωστε ουν κατα
την σκληροκαρδιαν υμων και ου κατα την αγαθοτητα δεδωκεν υμιν εκεινα τα
προσταγματα παντως, και αλλοιως ουκ εστιν. Ἐπει ουν αγνωμων σφοδρα και λιαν
αχαριστος ο Ἰσραηλ εκπαλαι γενομενος και καταλειψας τον οντως οντα και προ
οντα θεον τον ποιησαντα και ευεργετησαντα αυτον πολυμε ρως και πολυτροπως και
τελεον αποστας απο θεου σωτηρος αυτου εθυσε τους υιους και τας θυγατερας αυτου
τοις δαι μονιοις, και λατρευσας και προσκυνησας τηι κτισει παρα τον κτισαντα,
λεγων τωι λιθωι και τωι ξυλωι· θεος μου ει και συ με εγεννησας, ουκ εφριξεν ο ταλας
και αποπληκτος απαρ νησασθαι τον γεννησαντα αυτον θεον ζωντα και αληθινον και
επιλαθεσθαι του τρεφοντος αυτον θεου, διο δη λοι πον ως αχρηστον και ανηκεστον
προσωχθισεν αυτον ο θεος και απεστραφη παντελως δια του μεγαλου ∆αυιδ
φασκων· και ουκ ηκουσεν ο λαος μου της φωνης μου, και Ἰσραηλ ου προσεσχε μοι,
και εξαπεστειλα αυτους κατα τα επιτηδευ ματα των καρδιων αυτων πορευεσθαι.
ωσαυτως και δια Ζαχαριου φησιν· και ειπον· ου ποιμανω αυτους, αλλα το
αποθνησκον αποθνησκετω, και το απολλυμενον απολλυεσθω, και τα καταλοιπα
κατεσθιετω εκαστος τας σαρκας του πλη σιον αυτου. και ουτω μισητον και
διεφθαρμενον και εις απαν εβδελυγμενον δια των αισχιστων και θεοστυγων επι 397
τηδευματων εαυτον αποφηνας εικοτως ευ μαλα και πανυ δικαιως εις τελος
κατελειφθη και απεβληθη, καθως παλιν ο θειος Μαλαχιας φησιν· επεσεν Ἰσραηλ,
ουκετι ου μη προσθησει του αναστηναι. ουτω και Ἡσαΐας φασκει· τις φεισεται επι
σοι, Ἰσραηλ, η τις ανακαμψει σε εις ειρηνην σου, λεγει κυριος. οπισω πορευσηι, και
εκτενω την χειρα μου και διαφθερω σε και διασπερω σε και ουκετι ανησω σε. και·
ιδου εγω λαμβανω και ρασσω υμας και την πολιν, ην εδωκα υμιν, και δωσω υμας
ονειδισμον αιωνιον και ατι μιαν αιωνιον, ητις ουκ επιλησθησεται. Της τοινυν
εσχατης αλωσεως ταυτης και τελευταιας τα δεινα και φοβερα προαγορευοντες ο τε
μεγας και θεορημων παλιν Μωυσης και οι μετ' αυτον θεηγοροι Ἰεζεκιηλ και
Ἱερεμιας ευκρινη λιαν και σφοδρα δηλα τοις πασι και τοις αγαν ιδιωταις αυτα
πεποιηνται. ο μεν γαρ Μωυσης εν τωι δευτερονομιωι φησιν· και επαξει κυριος εθνος
επι σε μακρο θεν απ' εσχατου της γης ωσει ορμημα αετου, εθνος αναι δες προσωπωι,
και εκθλιψει σε εν πασαις ταις πολεσι σου, εως αν καθαιρεθωσι τα τειχη σου τα
υψηλα και οχυρα, εν οις συ πεποιθας επ' αυτοις. και φαγηι τα εκγονα της κοιλιας σου,
κρεα υιων και θυγατερων σου, δια το μη καταλελειφθαι υμιν μηδεν εν τηι
στενοχωριαι και θλιψει, ηι αν θλιψηι σε ο εχθρος σου εν πασαις ταις πολεσι σου. και η
απαλη εν υμιν και η τρυφερα γυνη το εξελθον δια των 398 μηρων αυτης και το
τεκνον ο εαν τεκηι καταφαγεται κρυφηι δια την ενδειαν παντων εν τηι στενοχωριαι
εκεινηι και θλι ψει. και εσηι εν αινιγματι και εν παραβοληι και εν διηγη ματι εν πασι
τοις εθνεσιν, εις ους αν απαγαγηι σε κυριος εκει, εως αν εξολοθρευσηι σε. και
καταλειφθησεσθε εν αριθμωι βραχεις, ανθ' ων οτι ητε ωσει τα αστρα του ουρανου τωι
πληθει, και ουκ εισηκουσατε της φωνης κυριου του θεου υμων. και εσται ον τροπον
ευφρανθη κυριος εφ' υμιν ευ ποιησαι και πληθυναι υμας, ουτως ευφρανθησεται
κυριος εφ' υμιν εξολοθρευσαι υμας, και εξαρθησεσθε απο της αγα θης γης εκεινης,
και διασπερει σε κυριος ο θεος σου εις παντα τα εθνη απ' ακρου της γης και εως
 
 

131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακρου της γης. αλλα και εν τοις εθνεσιν εκεινοις ουκ αναπαυσει σε, ουδε μη γενηται
στασις τωι ιχνει των ποδων σου. και δωσει σοι κυριος εκει καρδιαν αθυμουσαν και
εκλειποντας οφθαλμους και τηκομενην ψυχην, και φοβηθησηι ημερας και νυκτος,
και ερεις το πρωι απο του φοβου της καρδιας σου· πως αν γενοιτο εσπερα; και το
εσπερας ερεις· πως αν γενοιτο πρωΐ; ο δε γε Ἰεζεκιηλ εφη· ταδε λεγει Ἀδωναι κυριος·
ιδου εγω επι σε, Ἱερουσαλημ, και ποιησω εν μεσωι σου κριμα ενωπιον των εθνων,
και ποιησω εν σοι, α ου πε ποιηκα και ου μη ποιησω ομοια αυτοις ετι δια τα βδελυγ
ματα σου παντα. δια τουτο πατερες φαγονται τεκνα αυτων 399 εν μεσωι σου, και
τεκνα φαγονται πατερας αυτων. και ποιησω εν σοι κριματα και διασπερω παντας
τους καταλοι πους σου εις παντα ανεμον, ανθ' ων τα αγια μου εμιανας εν πασι τοις
προσοχθισμασι σου, καγω απωσομαι σε και ου μη ελεησω σε ετι. το τεταρτον σου εν
θανατωι αναλωθη σεται, και το τεταρτον σου εν λιμωι συντελεσθησεται εν μεσωι σου
και το τεταρτον σου εν ρομφαιαι πεσουνται κυκλωι σου, και το τεταρτον σου εις
παντα ανεμον διασκορπιω. και ο μεν πολεμος και η ρομφαια εξωθεν, ο δε λιμος και
ο θα νατος εσωθεν ολοθρευσει, και τους μεν εν τωι πεδιωι ρομ φαια τελευτησει, τους
δε εν τηι πολει λιμος και θανατος συντελεσει, οι δε εξ αυτων ανασωζομενοι
αναλωθησονται. και υπολειψομαι εξ αυτων εκ ρομφαιας και λιμου και θα νατου,
οπως αν εκδιηγωνται τας ανομιας αυτων πασας εν τοις εθνεσιν, και γνωσονται, οτι
εγω κυριος ο τυπτων. δια δη τουτο φησιν ο ιερος Χρυσοστομος· ουκ αναιρει παντας
αρδην, αλλα σκορπιζει. τουτο γαρ προυπεμφαινων ο θειος ∆αυιδ εφη προς αυτον· μη
αποκτεινηις αυτους, ητοι παν τας, αλλα διασκορπισον, εξ αυτων δηπουθεν, εν τηι
δυνα μει σου. Περι δε γε της δευτερας αυτου ελευσεως και φανερωσεως και πολλης
και απαραμυθητου θλιψεως αυτων ειπε Ζαχα ριας· τοτε ηξει κυριος ο θεος ημων, και
εσται κοπετος με γας εν Ἱερουσαλημ. οψονται γαρ εις ον εξεκεντησαν, τουτ' εστιν εν
οις ηλοις προσηλωσαν. ουκ ειπεν· οψονται ον 400 εξεκεντησαν, αλλ' εις ον
εξεκεντησαν. τι δε εστιν· εις ον; σταυρος ην, εις ον εξεκεντησαν. προ γαρ της
φοβερας παρουσιας του κυριου καθαπερ βασιλικον σημειον το λεγο μενον σιγνον
κατα κοινην συνηθειαν προτρεχει της Χριστου παρουσιας υπο των αγγελων
δοξαζομενον και προευαγγελι ζομενον. και φανησεται ο σταυρος επι της γης
αποκρυπτων τον ηλιον και αμβλυνων σεληνην, ως φησι και ο κυριος· τοτε
φανησεται το σημειον του υιου του θεου εν τωι ουρανωι. και ινα πληρωθηι το ρημα
Ζαχαριου, την λεξιν αυτην λα βων ο Χριστος μετηγαγεν εις αληθειαν λεγων· τοτε
οψονται εις ον εξεκεντησαν. ο δε γε Ἱερεμιας ομοιως φασκει· ταδε λεγει κυριος ο
θεος Ἰσραηλ· ιδου εγω επαγω επι τον τοπον τουτον κακα, ωστε παντος ακουοντος
αυτα ηχησει αμφοτερα τα ωτα αυτου, ανθ' ων εγκατελιπον με και απηλλοτριωσαν
τον τοπον τουτον, και σφαξω την βουλην Ἰουδα και την βουλην Ἰσραηλ εν τωι τοπωι
τουτωι και καταβαλω αυτους εν τηι μαχαιραι εναντιον των εχθρων αυτων και δωσω
τους νε κρους αυτων εις βρωσιν τοις πετεινοις του ουρανου και τοις θηριοις της γης,
και ταξω την πολιν ταυτην εις αφα νισμον και εις συριγμον αιωνιον, ινα παντες οι
διαπορευο μενοι δι' αυτης εκστησωνται και σκυθρωπασωσι και κινη σωσι τας
κεφαλας αυτων επι πασης της πληγης αυτης. και ως ανεμον καυσωνα διασπερω
αυτους κατα προσωπον των εχθρων αυτων, και δειξω αυτοις ημεραν απωλειας. και·
401 εδονται τας σαρκας των υιων και των θυγατερων αυτων, και εκαστος τας
σαρκας του πλησιον αυτου εδεται εν τηι περιοχηι και εν τηι πολιορκιαι, ηι
πολιορκησουσιν αυτους οι εχθροι αυτων. και συντριψω τον λαον τουτον και την
πολιν ταυτην, καθως συντριβεται αγγος οστρακινον, ο ου δυνησεται ιαθηναι ετι.
ουτω ποιησω, λεγει κυριος, τωι τοπωι τουτωι και τοις κατοικουσιν εν αυτωι του
δοθηναι την πολιν ταυτην ως την διαπιπτουσαν. και· δωσω αυτους εις δια
σκορπισμον πασαις ταις βασιλειαις της γης, και εσονται εις ονειδισμον και εις
 
 

132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραβολην και εις μισος και εις καταραν εν παντι τοπωι, ου αν εξωσω αυτους εκει. Τι
ουν λοιπον των θειων τουτων ρηματων εμφαντικω τερον η αληθεστερον γενοιτ' αν;
ορα γαρ, ω ανοητε και αλογιστε Ἰουδαιε, ει μη πεπληρωνται παντα ταυτα απαρα
λειπτως κατα τας ιερας προρρησεις εις υμας, και μεντοι και τα υπο Χριστου
προκατηγγελμενα και προηπειλημενα. φησι γαρ περι της Ἱερουσαλημ και του εν
αυτηι ναου οτι· ου μη μεινηι λιθος επι λιθον. αρα μεμενηκεν; ουδαμως. και· ιδου
αφιεται ο οικος υμων ερημος. αρα ουκ ερημωται; και σφοδρα γε. και· εσται θλιψις,
οια ου γεγονεν. αρα ουκ εγενετο; αναγνωθι την ιστοριαν Ἰωσηπου ανδρος Ἰουδαιου
και φιλαληθους, και ουδε αναπνευσαι λοιπον δυνησηι ακουων μονον απερ επαθον οι
αθλιοι τηνικαυτα Ἰουδαιοι δια την κατα του Χριστου μανιαν και λυσσαν. ινα γαρ 402
μηδεις των Ἰουδαιων απιστησηι, ουκ αλλοφυλον τινα, αλλ' ομοφυλον και ομοπιστον
και ζηλωτην παρεσκευασεν η αλη θεια τα ελεεινα εκεινα και δυσεξηγητα
εκτραγωιδησαι παθη. τοιαυτην γαρ θεηλατον υπεστησαν αλωσιν, οιαν ουδε ο συμ
πας οιδε χρονος, αφ' ου γεγονεν επι της γης ανθρωπος. και εικοτως· εως μεν γαρ εις
τους ομοδουλους ημαρτανον, συγγνωμης ετυγχανον, ηνικα δε εις τον κοινον
δεσποτην εξημαρτον, ασυγγνωστως εκολασθησαν. οτι δε ο Χριστος αυτοις πεποιηκε
ταυτα, ακουσον αυτου παλιν και δια παρα βολων φασκοντος· τους δε μη
βουληθεντας με βασιλευσαι επ' αυτους αγαγετε ωδε και κατασφαξατε. διο και προς
αυτους ελεγεν· αρθησεται αφ' υμων η βασιλεια και δοθη σεται εθνει ποιουντι τους
καρπους αυτης. και προς μεν την Ἱερουσαλημ φησιν· ηξουσιν επι σε ημεραι, και
περιβα λουσι σοι οι εχθροι σου χαρακα και περικυκλωσουσι σε και συνεξουσι σε
παντοθεν και εδαφιουσι τα τεκνα σου εν σοι. προς δε τους απειθεις Ἰουδαιους επαγει
λεγων· ιδου αφιεται ο οικος υμων ερημος. οπερ ουν και ο θειος ∆ανιηλ προ δηλων
εφη· και την πολιν και το αγιον διαφθερει συν τωι ηγουμενωι τωι ερχομενωι, τουτ'
εστιν ο θεος και πατηρ παντα των Ἰουδαιων τα σεμνα και περιβλεπτα ανατρεψει,
αλλα και ο υιος και Χριστος ο παρ' αυτων ως λυτρωτης προσδοκω μενος και σωτηρ.
ου γαρ ειπεν· διαφθαρησεται η πολις και ο ναος συν τωι ηγουμενωι, καθως αλογως
οιονται τινες, 403 αλλα διαφθερει ο πατηρ τον ναον και την πολιν συμπρατ τοντος
δηλονοτι και του παροινηθεντος υπ' αυτων ηγου μενου, περι ου φησιν Ἰακωβ προς
την Βηθλεεμ· εκ σου εξ ελευσεται ηγουμενος, και τα εξης. και μεντοι και προς τους
αποστολους ουτω διηγορευσεν· οταν ιδητε το βδελυγμα της ερημωσεως το ρηθεν δια
∆ανιηλ του προφητου εστως εν τοπωι αγιωι, ο αναγινωσκων νοειτω. ο δη και
πεπληρω ται, πρωτον μεν κατα τον καιρον της αλωσεως τε και ερη μωσεως εις τε το
Ῥωμαικον στρατοπεδον επεισελθον εν τωι ιερωι και εις τον την πολιν ελοντα κατα
την ερημωσιν, ως τινες το ρηθεν βδελυγμα ουτως εξειληφασιν, (αποτροπαιοι γαρ
και βδελυκτοι κατα τον νομον υπαρχοντες εικοτως προ ειρηνται βδελυγμα
ερημωσεως) επειτα δε και εις οπερ εστη σεν Ἀδριανος ο βασιλευς ειδωλον εαυτου
και την πολιν τελεον ερημωσας. Περι ης γουν αιχμαλωσιας εσχατης των
ταλαιπωρων Ἰουδαιων και η θεολογος εφη γλωττα στηλιτευουσα την ανηκεστον
ερημιαν αυτων δια την κατα Χριστου τολμαν. φησι γαρ· του σταυρου προς την
εσχατην αυτους συν ελαυνοντος απονοιαν, ην κατα του θεου και σωτηρος ημων
απενοηθησαν, τον εν ανθρωπωι θεον αγνοησαντες και την ραβδον την σιδηραν
πορρωθεν απειλουμενην αυτοις εφ' εαυτους ειλκυσαν, την νυν επικρατουσαν αρχην
λεγω και βασιλειαν και την τελευταιαν αυτων απαγωγην τε και 404 μεταναστασιν
και τον νυν επικειμενον αυτοις της δουλειας ζυγον, και την περιβοητον υπο
Ῥωμαιοις ταπεινωσιν και δια σποραν, ην τε νυν εχουσιν, και ην επι πλειστον
εξουσιν (πειθομαι γαρ ταις περι αυτων προρρησεσιν), τις θρηνησει προς αξιαν των
θρηνους γραφειν ειδοτων και λογον εξισουν παθει; ποιαι βιβλοι ταυτα χωρουσιν;
μια στηλη τουτοις της συμφορας η οικουμενη πασα, καθ' ην εσπαρησαν, και η
 
 

133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λατρεια πεπαυμενη και αυτης της Ἱερουσαλημ το εδαφος μολις γινωσκομενον, ης
τοσουτον επιβατον αυτοις εστι μονον, και τοσουτον απολαυουσι της ποτε δοξης
αυτων, οσον εν ημεραι φανεντες θρηνησαι την ερημιαν. Ὁ ουν Ἰωσηπος εν
Ἱερουσαλημ παρων τωι πολεμωι συνεγραψε μυριαδας τʹ ανδρων απολεσθαι τοτε, τους
μεν λιμωι διαφθαρεντας, τους δε υπ' αλληλων εν τωι συγκλεισμωι απο σφαγεντας, και
τους μεν υπο Ῥωμαιων αναιρεθεντας, τους δε υπο πυρος τεφρωθεντας, τους δε εν
ακμηι της ηλικιας υψηλοτατους και καλλει σωματος διαφεροντας τωι θριαμβωι εν
Ῥωμηι πεμφθηναι προς θηριομαχιαν, του δε λοιπου πλη θους τους υπερ ιζʹ ετη τους
μεν δεσμιους εις τα κατ' Αιγυπτον εργα παραπεμφθηναι, τους δε πλειους εις τας
επαρχιας διανεμεισθαι φθαρησομενους εν τοις θεατροις σι δηροις και θηριοις, τους
δε εντος ιζʹ ετων αιχμαλωτους 405 αχθεντας διαπιπρασκεσθαι, τουτων δε μονων τον
αριθμον εις μυριαδας ανδρων θʹ συναχθηναι. και δη περι της καταστροφης
Ἱερουσαλημ εφη· την δε ερημωσιν της τε πο λεως και του ναου συνεβη γενεσθαι
κατα την ∆ανιηλου προφητειαν προ τετρακοσιων οκτω γενομενην ετων. και ουτω
λοιπον η τριτη αλωσις γεγονε της Ἱερουσαλημ και παντελης ερημωσις επι
Ουεσπασιανου και Τιτου μετα ετη μʹ της του κυριου ημων αναληψεως. Ἅπερ δη και
ο θειος Χρυσοστομος επεξεργαστικωτερον αναπτυσσων διελεγχει τουτους ευ μαλα
φασκων· ει δε φιλο νεικεις, ω Ἰουδαιε, περι του τελους, απο των φθασαντων
μανθανε και τα παροντα. σκοπει γαρ· κατεβης εις Αιγυ πτον, αλλ' εγενοντο ετη ςʹ,
και ταχεως σε της δουλειας εκει νης ο θεος απηλλαξε καιπερ ασεβουντα και
πορνευοντα πορνειαν την χαλεπωτατην. απηλλαγης Αιγυπτου και προσ εκυνησας
μοσχον, εθυσας τους υιους και τας θυγατερας σου τωι Βεελφεγωρ και τοις δαιμονιοις,
τον ναον εμολυνας, την φυσιν ηγνοησας, τα ορη, τας ναπας, τους βουνους, τας
πηγας, τους ποταμους, τους κηπους των μυσαρων θυσιων επληρωσας, προφητας
εσφαξας, θυσιαστηρια κατεστρεψας, παν ειδος κακιας επηλθες και πασαν υπερβολην
επεδειξω πονη ριας και ασεβειας. αλλ' ομως οʹ ετη σε παραδους Βαβυ λωνιοις παλιν
επι την προτεραν επανηγαγεν ελευθεριαν και 406 την πατριδα και τον ναον απεδωκε
και το παλαιον της προφητειας χαρισμα, και παλιν προφηται και πνευματος αγιου
χαρις. μαλλον δε ουδε εν τωι καιρωι της αιχμαλωσιας εγκατελειφθης, αλλα και εκει
∆ανιηλ και Ἰεζεκιηλ, και εν Αιγυπτωι Ἱερεμιας, και μεντοι και προ τουτων Μωυσης
και Ἀαρων εν τηι ερημωι. και μετ' εκεινα παλιν επι την προ τεραν επανηλθες κακιαν
και εξεβακχευθης και προς την Ἑλληνικην μετεταξω πολιτειαν επι του ασεβους
Ἀντιοχου. αλλα γε και τοτε παραδοθεντες Ἀντιοχωι ετη γʹ τα λαμπρα δια των
Μακκαβαιων αυθις εστησατε τροπαια. αλλα νυν τοιουτον ουδεν, αλλα τουναντιον
απαν γεγονεν. ο και μα λιστα εστι θαυμασαι, οτι τα μεν της κακιας εληξεν, τα δε της
τιμωριας επιτεταται και ουδε ελπιδα τινα μεταβολης εχει. ου γαρ οʹ ετη μονον
παρηλθον, αλλα και πολλωι πλειονα, και ουδε σκιαν ελπιδος εστιν ευρειν, και ταυτα
ουδε ειδωλολατρουντων υμων ουτε αλλο τι ποιουντων, απερ εμπροσθεν ετολματε.
Ἵνα δε σαφεστερον και διεξοδικωτερον τα περι τουτων ειπωμεν, ανωθεν παλιν
αρξωμεθα. τρεις ουν δουλειας υπε στησαν οι Ἰουδαιοι χαλεπωτατας και ουδεμιαν
χωρις προρ ρησεως αυτοις επηγαγεν η θεια δικη, αλλα προλεχθηναι παρεσκευασεν
αυτοις και τοπον και χρονον και τροπον και κακωσιν και την επανοδον και ταλλα
παντα μετα πολλης ακριβειας. και περι μεν της εν Αιγυπτωι πρωτης διαλεγο μενος ο
θεος ουτως εφη προς τον Ἁβρααμ· γινωσκων γνωθι οτι παροικον εσται το σπερμα
σου εν γηι αλλοτριαι και δου 407 λωσουσιν αυτους και κακωσουσιν ετη υʹ. το δε
εθνος, ωι εαν δουλευσωσιν, κρινω εγω, ειπεν ο θεος. τεταρτηι δε γενεαι ελευσονται
ωδε μετα αποσκευης πολλης. περι δε της δευτερας φησιν Ἱερεμιας· ουτως ειπε
κυριος· οταν μελληι πληρουσθαι τηι Βαβυλωνι οʹ ετη, επισκεψομαι υμας και επι
στησω εφ' υμας τους αγαθους λογους μου του αποστρεψαι εις τον τοπον τουτον, και
 
 

134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιστρεψω την αιχμαλωσιαν υμων και αθροισω υμας εκ των εθνων παντων και εκ
των τοπων υμων παντων, ου διεσπειρα υμας εκει, φησι κυριος, και επιστρεψω υμας
εις τον τοπον, οθεν απυκισα υμας εκειθεν. δυο μεντοι ταυτας δουλειας ο λογος δια
συντομιας απεδειξε μετα προφητειας επελθουσας αυτοις, και ουχ απλως ουδε
απροσδοκητως. λειπεται δη ουν λοιπον την τριτην επαγα γειν, ειτα και περι της νυν
τεταρτης κατεχουσης αυτους ειπειν και δειξαι σαφως, οπως ουδε εις προφητης επηγ
γειλατο λυσιν εσεσθαι τινα των κατεχοντων αυτους κακων, ουτε μην απαλλαγην το
συνολον. Τις ουν εστιν η τριτη; η επι Ἀντιοχου του Ἐπιφανους. επειδη γαρ
Ἀλεξανδρος ο Μακεδονων βασιλευς ∆αρειον τον Περσων βασιλεα καθελων εις
εαυτον περιεστησε την αρχην, τελευτησαντος τουτου τεσσαρες μετ' εκεινον
εγενοντο βασι λεις, ειτα εξ ενος των τεσσαρων τουτων γενομενος ο Ἀντιοχος μετα
πολυν υστερον χρονον το τε ιερον ενεπρησε τα τε αγια των αγιων ηρημωσε τας τε
θυσιας καθειλε τους τε Ἰου δαιους υπεταξε και την πολιτειαν αυτων κατελυσε
πασαν. 408 και ταυτα παντα μετα ακριβειας απασης και μεχρι μιας ημερας
προηγορευετο παρα του ∆ανιηλ, και ποτε εσται και πως και παρα τινι και τινι τροπωι
και που τελευτησει και τινα ληψεται μεταβολην. εισεσθε δε σαφεστερον ακουσαντες
αυτης της ορασεως, ην δια παραβολης ημιν ο προφητης ανηγγειλεν, κριον μεν
καλων τον των Περσων βασιλεα ∆α ρειον, τραγον δε τον των Ἑλληνων βασιλεα
Ἀλεξανδρον τον Μακεδονα. τεσσαρα δε κερατα λεγει τους μετ' εκεινον ανα σταντας,
αφ' ων υστερον κερας αυτος ο Ἀντιοχος εφυ. φησι γαρ· ειδον εν οραματι, και ιδου
κριος εις εστηκως, και αυτωι κερατα υψηλα, και το εν υψηλοτερον του ετερου. και το
υψηλον ανεβαινεν επ' εσχατων. και ειδον τον κριον κε ρατιζοντα κατα θαλασσαν
και βορραν και νοτον, και τα θηρια παντα ου στησεται ενωπιον αυτου, και ουκ ην ο
εξαιρουμενος εκ χειρος αυτου, και εποιησε κατα το θελημα αυτου και εμεγαλυνθη.
την δυναμιν λεγει την Περσικην, η πασαν επεδραμε την γην. ειτα περι του
Μακεδονος Ἀλε ξανδρου διαλεγομενος φησιν· και ιδου τραγος αιγων ηρχετο απο
λιβος επι προσωπον πασης της γης, και ουκ ην απτο μενος της γης, και τωι τραγωι
εκεινωι κερας εθεωρειτο ανα μεσον των οφθαλμων αυτου. ειτα λεγων την προς
∆αρειον συμβολην αυτου γεγενημενην και την κατα κρατος νικην· ηλθεν, φησιν, ο
τραγος εως του κριου του τα κερατα εχον τος, και ηγριωθη και επαισε τον κριον και
συνετριψεν αμ φοτερα τα κερατα αυτου, και ουκ ην ο εξαιρουμενος εκ χειρος αυτου.
επειτα διηγουμενος την Ἀλεξανδρου τελευτην και την των τεσσαρων βασιλεων
διαδοχην επαγει λεγων· και 409 εν τωι ισχυσαι αυτον συνετριβη το κερας το μεγα,
και ανεβη κερατα δʹ υποκατωθεν αυτου εις τους δʹ ανεμους του ουρα νου. εντευθεν
λοιπον επι την Ἀντιοχου βασιλειαν ελθων και δεικνυς, οτι εξ ενος εκεινων των
τεσσαρων εστιν, παλιν φησιν· και εξηλθεν εκ του ενος ισχυρον και εμεγαλυνθη
περισσως προς νοτον και προς ανατολην. και σημαινων, οτι την Ἰουδαικην
πολιτειαν καθελει, φασκει· και δι' αυτον θυσια εταραχθη παραπτωματι, και εγενηθη
και κατευοδωθη αυτωι, και το αγιον ερημωθησεται, και δοθησεται επι την θυσιαν
αμαρτια. του γαρ βωμου καθαιρεθεντος, και των αγιων καταπατηθεντων, ειδωλον
εστησεν ενδον και θυσιας επετελει τοις δαιμοσι παρανομους. οθεν φησιν· και ερριφη
χαμαι η δικαιοσυνη, και εποιησε και ευοδωθη. ειτα παλιν εκ δευτερου την αυτην
βασιλειαν Ἀντιοχου του Ἐπιφανους λεγων και την αιχμαλωσιαν και την αλωσιν και
την ερη μωσιν του ιερου προστιθησι και τον χρονον. αρξαμενος γαρ απο της
Ἀλεξανδρου βασιλειας αυθις προς τωι τελει του βι βλιου και τα μεταξυ παντα
διηγησαμενος, οσα οι Πτολε μαιοι και οι Σελευκοι συρραγεντες αλληλοις εποιησαν,
και οι στρατηγοι τουτων ειργασαντο, τους δολους, τας νικας, τας στρατιας, τας
ναυμαχιας, τας πεζομαχιας, προιων εις Ἀντιοχον τελευται παλιν και φησιν·
βραχιονες εξ αυτου στη σονται και βεβηλωσουσι το αγιασμα και μεταστησουσι τον
 
 

135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενδελεχισμον, (τας συνηθεις λεγων θυσιας και καθημερινας), και δωσουσιν εις
αυτον βδελυγμα, και τους ανομουντας διαθηκην (τουτ' εστι τους παραβαινοντας
των Ἰουδαιων) απαξουσιν εν ολισθημασι μεθ' εαυτων και μεταστησουσιν, 410 και
λαος γινωσκων τον θεον αυτου κατισχυσουσιν (τα επι των Μακκαβαιων λεγων και
τα επι Ἰουδα και Σιμωνος και Ἰωαννου). και οι συνετοι λαου συνησουσιν εις πολλα
και ασθενησουσιν εν ρομφαιαι και εν φλογι (τον εμπρησμον της πολεως εξηγουμενος
παλιν) και εν αιχμαλωσιαι και εν διαρ παγηι ημερων, και εν τωι ασθενησαι αυτους
βοηθησονται βοηθειαν μικραν (εμφαινων οτι μεταξυ των κακων εκεινων
δυνησονται αναπνευσαι και ανενεγκειν εκ των κατειληφοτων αυτους δεινων) και
προστεθησονται προς αυτους πολλοι εν ολισθημασι και απο των συνιοντων
ασθενησουσιν (δεικνυς οτι πολλοι και των εστωτων πεσουνται). ειτα και την αιτιαν,
δι' ην συνεχωρησεν αυτους ο θεος εν τοσουτοις κακοις γε νεσθαι. τις δε αυτη; του
πυρωσαι, φησιν, εν αυτοις και του εκλεξασθαι και του εκλευκαναι εως καιρου περας.
ταυτα γαρ, φησιν, ο θεος συνεχωρησεν, ωστε αυτους εκκαθαραι και δειξαι τους εν
αυτοις δοκιμους. ειτα διηγουμενος αυτου εκεινου την δυναμιν εφη· και ποιησει κατα
το θελημα αυτου και υψωθησεται και μεγαλυνθησεται. και μεντοι και την
βλασφημον αυτου γνωμην λεγων προσεθηκεν οτι· επι τον θεον των θεων λαλησει
υπερογκα και κατευθυνει μεχρι συντελεσθηναι την οργην, δεικνυς οτι ουκ απο της
οικειας γνωμης, αλλα δια την οργην του θεου την κατα των Ἰου δαιων ουτως
εκεινος εκρατει και ισχυεν. ειπων ουν δι' ετερων πλειονων, οσα κακα εργασεται την
Αιγυπτον, την Παλαιστινην, και πως επανηξει, και τινος καλουντος, και ποιας αιτιας
καταναγκαζουσης, λεγει λοιπον και την μετα 411 βολην των πραγματων τουτων,
και οτι δικην δοντες οι Ἰουδαιοι δια τουτων απαντων τευξονται τινος αντιληψεως
αγγελου πεμφθεντος εις την εκεινων βοηθειαν. εν τωι καιρωι, γαρ φησιν, εκεινωι
αναστησεται Μιχαηλ ο μεγας αρχων ο εφεστηκως επι τους υιους του λαου σου, και
εσται καιρος θλιψεως, οιος ου γεγονεν αφ' ου γεγενηται εθνος επι της γης και εως
του καιρου εκεινου. και εν τωι καιρωι εκεινωι σωθησεται λαος πας ο γεγραμμενος εν
τηι βιβλωι, τουτ' εστιν οι σωτηριας οντες αξιοι. Ἀλλα το ζητουμενον ουπω και νυν
αναδεδεικται. τι δε τουτο εστιν; οτι και χρονους ωρισεν εν τοις κακοις τουτοις,
ωσπερ εκει ετη υʹ και μετα ταυτα οʹ. ιδωμεν τοινυν και ενταυθα, ει τινα χρονον
οριζει. που δη τουτο εστιν ευρειν; εν τοις μετα ταυτα λεχθησομενοις. επειδη γαρ τα
πολλα και μεγαλα ηκουσε κακα, τον εμπρησμον της πολεως, την ανατροπην του
νομου, την αιχμαλωσιαν, επιθυμει λοιπον το τελος αυτων μαθειν και ει τις εσται
των συμφορων τουτων μεταβολη, και διερωτων ελεγεν ουτως· κυριε, τι τα εσχατα
τουτων; και ειπεν· δευρο, ∆ανιηλ, οτι εμπεφραγμενοι και εσφραγισμενοι εισιν οι
λογοι εως καιρου περας, το ασαφες των ειρημενων αινιττομενος. ειτα και την αιτιαν
της συγ χωρησεως των κακων· εως αν εκλεγωσι και εκλευκανθωσι και πυρωθωσι
πολλοι, και ανομησουσιν ανομοι, και συνη 412 σουσι παντες ασεβεις, και οι
νοημονες συνησουσιν. ειτα τον καιρον προλεγων, οσον μελλει κατεχειν αυτους τα
δεινα, φησιν· απο καιρου παραλλαξεως ενδελεχισμου. ενδελεχισμος δε εκαλειτο η
καθημερινη θυσια. το γαρ ενδελεχες το πυκνον και συνεχες εστιν. τοις γαρ Ἰουδαιοις
εθος ην και εν πρωι και εν εσπεραι και καθ' εκαστην ημεραν τωι θεωι θυειν, και δια
τουτο η θυσια εκεινη ενδελεχισμος ελεγετο. επει ουν ελθων ο Ἀντιοχος κατελυσε το
εθος τουτο και ηλλαξεν, δια τουτο φησιν ο αγγελος, οτι απο καιρου της αλλαξεως
του ενδελεχισμου, τουτ' εστιν απο της καταλυσεως της θυσιας, εισι δε ημεραι
#22ας ʹ, οπερ εστιν ετη γʹ ημισυ. ειτα δηλων, οτι και λυσις των κακων τουτων εσται
και απαλλαγη, επηγαγεν· μακαριος ο υπομεινας και φθασας εις ημερας #22ατλεʹ,
ταις #22ας ʹ μεʹ προσθεις. επειδη γαρ εν μηνι και ημισυ μηνος την συμβολην συνεβη
γενεσθαι, εν ηι γεγονε καθαρα η νικη και η παντελης των επικειμενων κακων
 
 

136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απαλλαγη. ειπων γαρ· μακαριος ο υπομεινας και φθασας εις ημερας #22ατλεʹ, την
απαλλαγην εδηλωσεν. και ουχ απλως ειπεν· ο φθασας. επειδη γαρ πολλοι των ασε
βησαντων ειδον την μεταβολην, ουκ εκεινους μακαριζει, αλλα τους εν τοις καιροις
των κακων υπομειναντας και μη προ δοντας την ευσεβειαν και της ανεσεως
τυχοντας. Ἆρα τι τουτων σαφεστερον γενοιτ' αν; ωρα δη λοιπον επι το ζητουμενον
ελθειν και την παρουσαν αιχμαλωσιαν και δουλειαν, δι' ην και παντα κεκινηκαμεν
ταυτα. οτι 413 μεν ουν αι τρεις προανηγορευθησαν αιχμαλωσιαι, η μεν ετη εχουσα
υʹ, η δε οʹ, η δε γʹ ημισυ, ικανως εντευθεν ημιν ως οιον τε αποδεδεικται. φερε δη
λοιπον και περι ταυτης ειπωμεν. οτι γαρ και περι της εσχατης ταυτης τεταρτης και
τελευταιας αιχμαλωσιας προανεφωνησεν ο προφητης ουτος, αυτον παρεξομεν
Ἰωσηπον μαρτυρα τον τα εκεινων φρο νουντα. επειδη γαρ ειπε τα περι της επ'
Ἀντιοχου αιχμα λωσιας και μαρτυρα τον προφητην παρηγαγεν, επαγει και περι
ταυτης και φησιν· τον αυτον γε τοι τροπον ∆ανιηλ και περι της Ῥωμαιων ηγεμονιας
ανεγραψεν, και οτι υπ' αυτων ερημωθησεται τα Ἱεροσολυμα, και ο ναος καταλυθη
σεται. συ δε μοι σκοπει το φιλαληθες του ανδρος, ως, ει και Ἰουδαιος ην, αλλ' ουκ
ηνεσχετο ζηλωσαι την Ἰουδαικην φιλονεικιαν τε και ψευδηγοριαν. ειπων γαρ οτι
ερημωθη σεται τα Ἱεροσολυμα ουκ ετολμησε προσθειναι και φαναι, οτι αναστησεται
παλιν ουδε χρονον γραψαι διωρισμενον. αλλ' οτι μεν ερημωθησεται τα Ἱεροσολυμα
και ο ναος εγρα ψεν, οτι δε στησεται που τα της ερημιας ουκετι προσεθη κεν, επειδη
μηδε τον προφητην ευρε τοιουτον τι προσθεντα. που τοινυν ειπεν ο ∆ανιηλ, οτι ο
ναος ερημωθησεται, ακου σον. επειδη γαρ την προσευχην εκεινην την εν σακκωι και
σποδωι εποιησατο, ηλθε Γαβριηλ προς αυτον και φησιν· 414 οʹ εβδομαδες
συνετμηθησαν επι τον λαον σου και επι την πολιν την αγιαν. ιδου και ενταυθα
χρονος ειρηται, ου της αιχμαλωσιας, αλλα μεθ' οσον χρονον εμελλεν η αιχμαλωσια
απαντησεσθαι. ειτα παλιν φησιν ακριβεστερον· και γνωσηι και συνησεις απο εξοδου
λογων του αποκριθηναι και του οικοδομησαι Ἱερουσαλημ εως χριστου ηγουμενου
εβδομαδες ζʹ και εβδομαδες ξβʹ. ενταυθα μοι νουνεχως προσεχε· το γαρ παν ενταυθα
εστι το ζητουμενον. εβδομαδες ουν ζʹ και εβδομαδες ξβʹ υπγʹ ετη εισιν. εβδομαδας
γαρ ουχ ημε ρων ενταυθα λεγει ουδε μηνων, αλλ' εβδομαδας ενιαυτων. απο δε
Κυρου επι Ἀντιοχον τον Ἐπιφανη και την αιχμαλωσιαν εκεινην ετη εισι τ δʹ. ειτα
διδασκων ημας ποθεν αριθμειν δει, οτι ουκ απο της ημερας της επανοδου, αλλ' απο
εξοδου λογων του αποκριθηναι και του οικοδομησαι Ἱερουσαλημ. ουκ επι Κυρου δε
ωικοδομηθη, αλλ' επι του Ἀρταξερξου του Μακροχειρος. μετα γαρ την καθοδον επαν
ηλθε Καμβυσης, ειτα οι μαγοι, και μετ' εκεινους ∆αρειος Ὑστασπου, μεθ' ον Ξερξης ο
∆αρειου και Ἀρταβανης. ειτα Ἀρταξερξης ο Μακροχειρ εβασιλευσε της Περσιδος. εν
δε τωι εικοστωι ετει της βασιλειας αυτου Νεεμιας ανελθων την πολιν ανεστησεν,
απερ ο Ἔσδρας ακριβως ημιν διηγησατο. αν τοινυν εντευθεν τετρακοσια και
ογδοηκοντα ετη θωμεν, 415 ηξομεν παντως επι την κατασκαφην ταυτην, ως και
Ἰωση πος αυθις μαρτυρει λεγων· την δε της πολεως ερημωσιν και του ναου συνεβη
γενεσθαι κατα την ∆ανιηλου προφη τειαν προ τετρακοσιων και οκτω γενομενην
ετων. δια τουτο φησιν· οικοδομηθησεται πλατεια και περιτειχος. επειδαν ουν
αναστηι και το οικειον απολαβηι σχημα, απ' εκεινου τας οʹ εβδομαδας αριθμει, και
οψει την αιχμαλωσιαν την ουκετι τελος εχουσαν. οπερ δηλων σαφεστερον, οτι ουχ
εξει τινα λυσιν τα κατεχοντα αυτους κακα, ουτω φησιν· μετα δε τας οʹ εβδομαδας
εξολοθρευθησεται χρισμα και κριμα ουκ εσται εν αυτηι, και την πολιν και το αγιον
διαφθερει συν τωι ηγουμενωι τωι ερχομενωι, και συγκοπησονται ως εν κατα κλυσμωι
και εως τελους πολεμου συντετμημενου αφανισμοις. και παλιν την αιχμαλωσιαν
ταυτην λεγων φησιν· αρθησεται θυσια και σπονδη, και επι το ιερον βδελυγμα της
ερημω σεως, συντελεια δοθησεται επι την ερημωσιν. βδελυγμα δε λεγει ερημωσεως
 
 

137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον ανδριαντα, ον εστησεν Ἀδριανος ο βα σιλευς εν τωι ναωι, ο και την πολιν
καθελων αρδην. μετα γαρ την επι Ουεσπασιανου και Τιτου γενομενην ερημωσιν επι
Ἀδριανου συσταντες οι Ἰουδαιοι εσπουδαζον επι την προτεραν πολιτειαν
επανελθειν οι ματαιοι θεομαχουντες και μη ακουοντες του προφητου λεγοντος· α ο
θεος ο αγιος βεβουλευται, τις διασκεδασει και την χειρα αυτου την υψη λην τις
αποστρεψει; στασιασαντες ουν παλιν εαυτους εις 416 τελειαν ερημωσιν κατεστησαν.
χειρωσαμενος γαρ αυτους ο βασιλευς και την πολιν πασαν καταστρεψας και τα
λειψανα αφανισας παντα, ινα μηδε αναισχυντειν εχωσι λοιπον, εστησε τον εαυτου
ανδριαντα. ειτα συνιδων οτι συμβαινει χρονωι ποτε καταπεσειν τουτον, ωστε αυτοις
ενθειναι καυτηρα και πληγην ανιατον της αναισχυντιας εκεινης και ηττης ελεγχον,
το εαυτου ονομα τοις της πολεως επεθηκε λειψανοις. επειδη γαρ Αιλιος Ἀδριανος
εχρηματιζεν, ουτω και την πολιν ενο μοθετησε καλεισθαι, διο μεχρι και νυν Αιλια
προσαγορευεται κατα την επωνυμιαν του κρατησαντος αυτην και καθελοντος. οθεν
ο Χριστος μετα Ἀντιοχον τον Ἐπιφανη παραγενομενος και προαναφωνων την
μελλουσαν εσεσθαι αιχμαλωσιαν και δεικνυς, οτι περι αυτης ο ∆ανιηλ προειπεν,
φησιν· οταν ιδητε το βδελυγμα της ερημωσεως, ο ειπε ∆ανιηλ ο προφη της, εστως εν
τοπωι αγιωι, ο αναγινωσκων νοειτω. επει γαρ απαν ειδωλον και παν εκτυπωμα
ανθρωπου βδελυγμα παρα τοις Ἰουδαιοις εκαλειτο, αινιγματωδως εμφαινων τον
ανδρι αντα εκεινον ομου και ποτε και υπο τινος η αιχμαλωσια εσται προανηγγειλεν.
οτι δε περι των Ῥωμαιων ειρηται ταυτα, και Ἰωσηπος μαρτυρει, καθως προεφημεν.
τις ουν αυτοις υπολειπεται λοιπον λογος, οταν τας μεν αλλας αιχ μαλωσιας οι
προφηται φαινονται μετα διορισμενον χρονον 417 ειποντες, ταυτηι δε μηδενα
χρονον ορισαντες, αλλα τουναν τιον ειποντες, οτι μεχρι συντελειας εσται η
ερημωσις; Ὅτι μεν ουν, ει τελος εμελλεν η παρουσα δουλεια ληψε σθαι, και τουτο αν
προειπον οι προφηται και ουκ εσιγησαν, ικανως απεδειξαμεν τας αιχμαλωσιας
απασας μετα προρρη σεως δειξαντες αυτοις επενεχθεισας, την εν Αιγυπτωι, την εν
Βαβυλωνι, την επ' Ἀντιοχου. εκαστηι γαρ τουτων και τοπον και χρονον
προανακηρυχθεντα δια των θειων γραφων απεδειξαμεν. τηι παρουσηι δε ουδεις
προφητης ωρισε χρο νον, αλλ' οτι μεν ηξει και ερημωσει παντα και μεταστησει την
πολιτειαν και μετα ποσον χρονον της εκ Βαβυλωνος επανοδου συμβησεται, προειπεν
ο ∆ανιηλ, οτι δε τελος εξει και στησεται που τα κακα ταυτα ουτε εκεινος εδηλωσεν,
ουτε αλλος τις προφητης, αλλα και τουναντιον, ως ειρηται, προειπεν, οτι εως
συντελειας καθεξει αυτους η ταλαιπωρια αυτη. και μαλα εικοτως. και γαρ μαρτυρει
τοις ειρημενοις ο τοσουτος διαγενομενος χρονος και ουτε ιχνος ουτε προ οιμιον
χρηστης μεταβολης ενδειξαμενος, και ταυτα πολλακις επιχειρησαντων αυτων
αναστησαι τον ναον επι Ἀδριανου και Κωνσταντινου και Ἰουλιανου, και
διακωλυθεντων πρω τον μεν υπο στρατιωτων, υστερον δε επι του παραβατου πυρος
των θεμελιων εκπηδησαντος και κατασχοντος αυτους της ακαιρου φιλονεικιας τε
και παραβασεως. οθεν τοινυν λεγετωσαν ημιν, τινος ενεκα εν Αιγυπτωι μεν
τοσουτον δια 418 τριψαντες χρονον εν κακουχιαι ελεους ετυχον, και εις Βαβυ λωνα
παλιν απενεχθεντες επανηλθον εις τα ιδια, και υπ' Ἀντιοχου τοσαυτα κακα
παθοντες αυθις προς το προτερον επανηλθον σχημα τε και αξιωμα, νυν δε ουδεν
τοιουτον γεγενηται, αλλα φʹ ετων εξ εκεινου διελθοντων ουδε αινιγμα τοιαυτης
μεταβολης ορωμεν φαινομενον οιον το προτερον; ει δε τας αμαρτιας αυτων
προβαλοιντο και ειποιεν οτι· επει ημαρτομεν τωι θεωι και δια τουτο ουκ
απολαμβανομεν την οικειαν χωραν, παλιν δ' αν εικοτως αυτους ερησομαι· δια τας
αμαρτιας υμων, ω Ἰουδαιοι, της Ἱερουσαλημ εξω διατριβετε χρονον τοσουτον; και τι
το καινον και παραδοξον; μη γαρ νυν εν αμαρτιαις ζητε μονον, παρα δε την αρχην εν
δικαιοσυνηι και κατορθωμασιν. ουκ ανωθεν και εξ αρ χης μυριαις συνανεστραφητε
 
 

138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρανομιαις; ουχι, της θαλασ σης σχιζομενης, και των πετρων ρηγνυμενων, και
τοσουτων θαυματων γινομενων επι της ερημου, προσεκυνησατε μοσχον; ου τον
Μωυσεα λιθοις βαλλοντες και ετεροις μυριοις τροποις ανελειν επεχειρησατε
πολλακις και τον θεον παρωργιζετε βλασφημουντες; ου τωι Βεελφεγωρ ετελεσθητε;
ου τους υιους υμων και τας θυγατερας εθυσατε τοις δαιμονιοις και τους αλλοτριους
θεους εθεραπευσατε; ου παν ειδος αμαρτιας και κακιας επεδειξασθε; πως ουν υμας
ουκ απεστραφη τοτε ο θεος, αλλα μετα τας παιδοκτονιας, μετα τας ειδωλολατρειας,
419 μετα την πολλην αγνωμοσυνην και προφητας αφηκε παρ' υμιν ειναι διαφορους,
και σημεια ειργαζοντο και θαυματα παραδοξα; τινος ουν ενεκεν παλαι μεν
ασεβουντες και δεινα μυρια διαπραττομενοι τοσαυτης ευνοιας απηλαυετε παρα θεου
και προστασιας και προμηθειας, νυν δε ουτε ειδωλολατρουν τες ουτε
παιδοκτονουντες εν αιχμαλωσιαι διηνεκει και ταλαι πωριαι διαγετε; μη γαρ ετερος ην
θεος τοτε και ετερος νυν. ουκ αυτος εστιν ο και εκεινα οικονομων και ταυτα νυν ερ
γαζομενος; δια τι, οτε μειζονα μεν ην τα αμαρτηματα, πολλη δοξα υμιν ην παρα
θεου, οτε δε ελαττονα πλημμελειτε νυν, παντελως υμας απεστραφη και ατιμιαι
παρεδωκεν απεραντωι; αλλα καν υμεις σιγησητε, οι λιθοι κεκραξονται. επειδη γαρ
κατα του δεσποτου τας χειρας εξετεινατε, δια τουτο ουκ εστιν υμιν διορθωσις ουδε
συγγνωμη λοιπον ουδε απολογια. τοτε μεν γαρ εις δουλους ην τα τολμωμενα, νυν δε
παντα εκεινα τα παλαια σαφως απεκρυψατε δια της εις τον κοινον δεσποτην
Χριστον μανιας, οθεν και μειζονως κολαζεσθε. και ουδ' ουτως απεχεσθε της
πατρικης εμβροντησιας τε και λυσσης, πλανον αυτον και παρανομον αποκαλουντες.
ει ουν πλανος ην ο Χριστος, ως φατε, και παρανομος, εχρην μαλ λον υμας
ευδοκιμησαι, οτι αυτον απεκτεινατε. ει γαρ ο Φινεες ενα τινα παρανομουντα ανελων
ολοκληρον την κατα του εθνους οργην επαυσεν (εστη γαρ Φινεες και εξιλασατο, και
εκοπασεν η θραυσις, και ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυ 420 νην), πολλωι μαλλον εφ'
υμων εδει τουτο γενεσθαι, ει γε παρανομος ην ο υφ' υμων σταυρωθεις. και ποθεν
δηλον, φησιν, οτι τελεον απεστραφη ημας ο θεος; των πραγματων αυτων βοωντων
και σαλπιγγος λαμπροτεραν αφιεντων φω νην δια της καταστροφης της πολεως, δια
της ερημωσεως του ναου, δια των αλλων απαντων. αλλ' ανθρωποι, φησιν, ημιν
επηγαγον ταυτα, ουχ ο θεος. ει ουν ανθρωπων ην εργα ταυτα, και ου της οργης του
θεου, εδει μεχρι της αλωσεως τα υμετερα στηναι και μη περαιτερω προελθειν υμιν
την ατιμιαν τε και κακωσιν. πλην εστω κατα τον υμετερον λογον, οτι τα τειχη
κατεστρεψαν ανθρωποι και την πολιν καθειλον και τον βωμον ανεστρεψαν. μη και
τους προφητας ανθρωποι κατεπαυσαν; μη και την του πνευματος χαριν και ταλλα τα
σεμνα τα παρ' υμιν αυτοι κατελυσαν, οιον το φωνην εκ του ιλαστηριου φερεσθαι,
την επι τωι χρισματι γινομενην ενεργειαν, την επι των λιθων του ιερεως δηλωσιν;
και γαρ η Ἰουδαικη πολιτεια ουχι κατωθεν ειχε τας αρχας απασας, αλλα τας πλειους
και σεμνοτερας ανωθεν εκ των ουρανων. οιον τι λεγω, θυσιας γινεσθαι συγχωρη
σας, ο μεν βωμος ην κατω και τα ξυλα και η μαχαιρα και ο ιερευς, το δε πυρ το
μελλον εν τοις αδυτοις εκεινοις ιεναι και δαπαναν τας θυσιας ανωθεν την αρχην
ειχεν. ου γαρ ανθρωπος εις τον ναον εισηγε πυρ, αλλα φλοξ ανωθεν κατενεχθεισα
την επι της διακονιας επληρου θυσιαν. παλιν 421 ει ποτε εδει τι μαθειν, ανα μεσον
των Χερουβιμ εκ του ιλαστηριου φωνη τις εφερετο και τα μελλοντα προυλεγεν.
ωσαυτως επι των λιθων των επι του στηθους του αρχιε ρεως, οπερ εκαλουν
δηλωσιν, εγινετο τις εκλαμψις και τα μελλοντα προεσημαινεν. ομοιως, ηνικα
χριεσθαι εδει τινα, πνευματος εφιπτατο χαρις, και το ελαιον ανεπηδα, και προ φηται
διηκονουν τοις πραγμασι τουτοις, και νεφελη πολλα κις και καπνος τα αδυτα
κατελαμβανεν. Ἵνα τοινυν μη αναισχυντειτε μηδε ανθρωποις λογιζεσθε την
ερημωσιν τουτων, ουχι την πολιν μονον αφηκε πεσειν και τον ναον ερημωθηναι,
 
 

139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλα και τα πραγματα εκεινα, απερ εκ των ουρανων τας αρχας ειχεν, εκποδων
γενεσθαι πεποιηκεν. τινος ουν ενεκεν ουκ εχετε νυν προφητας ουδε τι των λοιπων
εκεινων θειων; ουκ ευδηλον οτι του θεου τα καθ' υμας αποστραφεντος; και ποθεν
τουτο, φησιν, δη λον; αφ' ων προ τουτου μεν ασεβουντες επετυγχανετε παν των, νυν
δε δοκουντες επιεικεστερον ζην μετα τον σταυρον μειζονα τιμωριαν υπομενετε και
ουδενος απολαυετε των προ τερων ουτε μην αποληψεσθε, καθως αι θειαι
προρρησεις εναργως δηλουσιν. ει δε βουλεσθε, και ετερους προφητας εφοπλισωμεν
λεγοντας φανερως οτι τα μεν υμετερα τελος ληψεται, τα δε ημετερα ανθησει και
πανταχου της οικου μενης εκταθησεται το κηρυγμα, και θυσιας ετερας εισενεχθη 422
σεται τροπος, εκεινων των παρ' υμιν καταλυθεισων. ουδε γαρ Ἡσαΐαν παραγω τεως
μαρτυρα ουτε Ἱερεμιαν ουτε τους αλλους τους προ της αιχμαλωσιας, ινα μη λεγητε,
οτι τα δεινα εκεινα α ελεγον επι της αιχμαλωσιας εξεβη, αλλα Μα λαχιαν τον μετα
την εκ Βαβυλωνος επανοδον και την της πολεως αποκαταστασιν σαφως περι των
πραγματων υμων προφητευσαντα. επειδη γαρ επανηλθον και την πολιν απ ελαβον
και τον ναον ωικοδομουν και τας θυσιας επετελουν, την μελλουσαν παντελη ταυτην
και τελευταιαν ερημωσιν και την αναιρεσιν των θυσιων προλεγων φησιν· ει
ληψομαι εκ των χειρων υμων θυσιαν, λεγει κυριος παντοκρατωρ. οτι απο ανατολων
ηλιου και μεχρι δυσμων το ονομα μου δε δοξασται εν τοις εθνεσιν, και εν παντι
τοπωι θυμιαμα προσ αγεται τωι ονοματι μου και θυσια καθαρα, υμεις δε βεβη λουτε
αυτο. ποτε ουν ταυτα πεπληρωται, ω Ἰουδαιοι, και ποτε εν παντι τοπωι θυμιαμα
προσηνεχθη τωι θεωι και θυσια καθαρα; ουκ αν εχοιτε ειπειν ετερον καιρον, αλλ' η
τουτον δη τον μετα την Χριστου παρουσιαν, ως, ει μη τουτον προλεγοι τον καιρον
μηδε την ημετεραν θυσιαν, αλλα την Ἰουδαικην, παρανομος εστιν η προφητεια. ει
γαρ, του Μωυσεως κελευοντος εις μηδενα τοπον αναγεσθαι θυσιαν, αλλ' η εις τον
τοπον, ον αν εκλεξηται κυριος ο θεος, και εις εν χωριον εν Ἱερουσαλημ
συγκλειοντος τας θυσιας εκει νας, ο προφητης λεγει· εν παντι τοπωι θυμιαμα μελλει
προσαγεσθαι και θυσια καθαρα, εναντιουται και μαχεται τωι 423 Μωυσηι. αλλα μη
γενοιτο. περι γαρ ετερας εκεινος ειπε θυσιας και περι ετερας ουτος. ακουσατε δη και
Σοφονιου συμφωνουντος τα αυτα και λεγοντος· επιφανησεται κυριος επι παντα τα
εθνη και εξολοθρευσει παντας τους θεους των εθνων, και προσκυνησουσιν αυτωι
εκαστος εκ του τοπου αυτου. καιτοι γε τουτο ουκ εφειτο, αλλ' εις ενα τοπον εθεσπισε
Μωυσης λατρευειν. οταν ουν ακουσητε των προ φητων προλεγοντων και
προαναφωνουντων οτι ουκετι εις μιαν πολιν ουδε εις ενα τοπον αναγκασθησονται
οι ανθρω ποι παντοθεν συναγεσθαι, αλλ' οικοι καθημενος εκαστος θεραπευσει το
θειον, τινα αν εχοιτε ειπειν ετερον καιρον, αλλ' η τον παροντα τουτον, καθ' ον τα
μεν ημετερα δια λαμπουσι κατα πασαν την οικουμενην, τα δε υμετερα κατε
σβεσθησαν, και εν σκοτει διαπορευεσθε κατα πασαν την οικουμενην. οτι δε παλιν
ουδε παρα την αρχην υμιν δου ναι τας τοιαυτας ηβουλετο θυσιας, ακουσατε, τι
φησιν Ἡσαΐας· τι μοι πληθος των θυσιων υμων, λεγει κυριος, και τις εξεζητησε
ταυτα εκ των χειρων υμων; ει γαρ ταυτα παρα την αρχην εζητει, και τους παλαιους
παντας τους παρ' αυτων λαμψαντας πρωτους αν εις την πολιτειαν ηγαγε ταυτην.
πως ουν ταυτα, φησιν, επετρεψεν; τηι υμετεραι συγ καταβαινων ασθενειαι. και
καθαπερ ιατρος πυρεττοντα ορων ανθρωπον δυσαρεστον τινα και ακαρτερητον
επιθυμουντα ψυχροποσιας και απειλουντα, ει μη λαβοι, εαυτον αναιρη σειν,
βουλομενος μειζον κωλυσαι κακον το ελαττον διδωσι προς απαλλαγην τελευτης
βιαιας, ουτω δη και ο θεος εποι 424 ησεν. επειδη γαρ ειδε μαινομενους, αγχομενους,
επιθυμουν τας θυσιων και παρασκευασμενους, ει μη λαβοιεν, αυτο μολησειν προς τα
ειδωλα, μαλλον δε ου παρασκευασμενους, αλλα και αυτομολησαντας ηδη, επετρεψε
τας θυσιας. και οτι αυτη εστιν η αιτια, δηλον εντευθεν. μετα γαρ την μυσαραν
 
 

140

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εορτην, ην επετελεσαν τοις δαιμονιοις μοσχοποιη σαντες, τοτε τας θυσιας επετρεψε
μονονουχι λεγων· μαινεσθε και βουλεσθε θυειν. ουκουν καν εμοι θυετε. αλλ' ομως
και τουτο επιτρεψας ου μεχρι τελους αφηκεν, αλλα δια σο φωτατης μεθοδου παλιν
απηγαγεν. και ωσπερ ο ιατρος εκεινος συγχωρησας τηι επιθυμιαι του καμνοντος ειτα
φια λην οικοθεν κομισας κελευσειεν εν ταυτηι μονηι της ψυχρο ποσιας
μεταλαμβανειν, και του καμνοντος πεισθεντος λαθρα τοις επιτηδειοις επιταξειε
συντριψαι την φιαλην αυτην, ινα λανθανοντως και ανυποπτως αυτον απαγαγηι της
επιθυμιας εκεινης, ουτω και ο θεος εποιησεν. θυειν επιτρεψας εν ουδενι τοπωι της
οικουμενης ειασε τουτο γινεσθαι αλλ' η εν τοις Ἱεροσολυμοις και μονον. οθεν φησιν
ο ∆αυιδ· σοι πρεπει υμνος, ο θεος, εν Σιων, και σοι αποδοθησεται ευχη εν
Ἱερουσαλημ. ειτα επειδη χρονους τινας εθυσαν, καθειλε 425 την πολιν. ωσπερ ο
ιατρος δια της του σκευους συντρι βης, ουτω και ο θεος δια της κατα την πολιν
καταστροφης και ακοντας αυτους απηγαγε του πραγματος. επει γαρ, ει φανερως
ειπεν· αποστητε, ουκ αν ηνεσχοντο ραιδιως, δια της κατα τον τοπον αναγκης
λανθανοντως αυτους απηγαγε της περι το πραγμα μανιας. εστω τοινυν ο μεν ιατρος
ο θεος, η δε φιαλη η πολις, ο δε νοσων ο δυσαρεστος δημος των Ἰουδαιων, η δε
ψυχροποσια η των θυσιων επιτροπη και εξουσια. ει γαρ μη τουτο ηβουλετο κατα
σκευασαι, τινος ενεκεν εις τοπον ενα συνεκλεισε την τοι αυτην θυσιαν ο πανταχου
παρων και τα παντα πληρων; τινος χαριν την μεν λατρειαν εις θυσιας, τας δε θυσιας
εις τοπον, τον δε τοπον εις καιρον, τον δε καιρον εις μιαν πολιν συναγαγων αυτην
παλιν εκεινην κατεστρεψε την πολιν; και το δη θαυμαστον και παραδοξον, οτι πασα
μεν η οικουμενη τοις Ἰουδαιοις ανειται, ενθα ουκ εξεστι θυειν, μονη δε Ἱερουσαλημ,
εν ηι και μονον θυειν εξην, αβατος και ερημος γεγονεν. Περι ων μεντοι γε και εν ταις
αποστολικαις διαταξεσι φησιν ο θειος λογος· ηδη δε και προ της ενσαρκου οικο
νομιας εναργως ο θεος ευ μαλα παρηιτειτο τας των Ἰου δαιων θυσιας εξαμαρτοντας
εις αυτον πολλακις και οιομε νους δια θυσιας αλλ' ου δια μετανοιας αυτον
εξευμενιζεσθαι. φησι γαρ δια των προφητων· ινα τι μοι φερετε λιβανον εκ Σαβα και
κιναμωμον εκ γης μακροθεν; τα ολοκαυτωματα 426 υμων ουκ εστι δεκτα, και αι
θυσιαι υμων ουκ ηδυναν μοι. και· συναγαγετε τα ολοκαυτωματα υμων μετα των
θυσιων υμων και φαγετε τα κρεα, οτι ουκ ενετειλαμην υμιν, ηνικα εξηγαγον υμας εκ
γης Αιγυπτου περι θυσιων και ολοκαυ τωματων. και· τι μοι πληθος των θυσιων
υμων; πληρης ειμι ολοκαυτωματων κριων και στεαρ αρνων και αιμα ταυ ρων και
τραγων ου βουλομαι, ουδ' αν ερχεσθε οφθηναι μοι. τις γαρ εξεζητησε ταυτα εκ των
χειρων υμων; πατειν την αυλην μου ου προσθησεσθε ετι. εαν φερητε μοι σεμι δαλιν,
ματαιον. θυμιαμα βδελυγμα μοι εστιν, τας νεομη νιας υμων και τα σαββατα και
ημεραν μεγαλην ουκ ανεχο μαι, νηστειαν και αργιαν και τας εορτας υμων μισει η
ψυχη μου. εγενηθητε μοι εις πλησμονην. και· αποστησον απ' εμου ηχον ωιδων σου,
και ψαλμον οργανων σου ουκ ακουσομαι. και· ου δεξομαι εκ του οικου σου μοσχους
ουδε εκ των ποιμνιων σου χιμαρρους. εμη γαρ εστιν η οικου μενη και το πληρωμα
αυτης. μη φαγομαι κρεα ταυρων η αιμα τραγων πιομαι. θυσον τωι θεωι θυσιαν
αινεσεως. και· θυσια τωι θεωι πνευμα συντετριμμενον. και απλως εν πα σαις ταις
γραφαις ομοιως τας θυσιας απαναινεται δια το εξαμαρτανειν αυτους εις αυτον εξ
ακρας κακιας και απει θειας τε και σκληροκαρδιας. θυσιαι, γαρ φησιν, ασεβων βδε
427 λυγμα κυριωι· και γαρ παρανομως προσφερουσιν αυτας. και· θυσιαι αυτων ως
αρτος πενθους αυτοις, και παντες οι εσ θιοντες αυτας μολυνθησονται. διο δη και τωι
Σαουλ ο θειος Σαμουηλ ελεγεν· αγαθη ακοη υπερ θυσιαν, και ακρο αμα υπερ στεαρ
κριων. ιδου γαρ ου θελει κυριος θυσιαν ως το εισακουειν αυτου. ει τοινυν και προ
της παρουσιας αυτου υπερ θυσιαν καρδιαν καθαραν επεζητει και πνευμα
συντετριμμενον, πολλωι μαλλον ελθων επαυσε τας δι' αιμα των θυσιας, ουδε παλαι
 
 

141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεομενος αυτας, ως ειρηται, αλλ' ει βουληθωσι συγχωρων και ει απο γνωμης ορθης
προσ οισουσιν. οθεν φησιν· ει θυειν επιθυμεις, ου δεομενωι μοι θυε. οποτε δε τουτων
αμνημονες εγενοντο και μοσχον αντι θεου θεον επεκαλεσαντο και τουτωι την αιτιαν
της εξ Αιγυ πτου πορειας επεγραψαντο λεγοντες· ουτοι οι θεοι σου, Ἰσ ραηλ, οι
εξαγαγοντες σε εκ γης Αιγυπτου, και απαρνησα μενοι θεον τον δια Μωσεως
επισκεψαμενον αυτους εν τηι θλιψει αυτων, τον τα σημεια επι χειρος και ραβδου
ποιησα μενον, τον Αιγυπτιους δεκαπληγωι παταξαντα, τον ερυθραν θαλασσαν εις
διαιρεσεις διελοντα και διαγαγοντα αυτους εν μεσωι του υδατος ως δια ξηρας, τον
τους εχθρους αυτων βυθισαντα, τον εις Μερραν την πικραν πηγην γλυκαναντα, τον
εκ πετρας ακροτομου υδωρ εις πλησμονην αναβλυσαντα, τον στυλωι νεφελης και
στυλωι πυρος σκιαζοντα αυτοις δια θαλπος αμετρον και φωτιζοντα και οδηγουντα
τους ουκ 428 ειδοτας οπου πορευθωσιν, τον εξ ουρανου μαννοδοτησαντα αυτοις και
εκ θαλασσης κρεοδοτησαντα ορτυγομητραν, τον εν τωι ορει νομοθετησαντα αυτοις,
ου της θειας και βροντο φορου φωνης ηξιωθησαν ακουσαι· τουτον απηρνησαντο
ειποντες τωι Ἀαρων· ποιησον ημιν θεους, οι προπορευσονται ημων, και
εμοσχοποιησαν χωνευτον και εθυσαν τωι ειδωλωι. καντευθεν ουν οργισθεις ο
μακροθυμος κυριος ατε δη αχα ριστηθεις υπ' αυτων εδησεν αυτους δεσμοις αλυτοις,
στιβω σει φορτισμου και σκληροτητι κλοιου, και ουκετι ειπεν· εαν δε ποιησηις, ως
προ της μοσχοποιΐας ειρηκεν, αλλα· ποιησον θυσιαστηριον και θυε διηνεκως.
επιλησμων γαρ υπαρχεις και αχαριστος, ινα συνεχως υπομιμνησκηι μου. επει ουν τηι
εξουσιαι κακως απεχρησαντο οι ταλανες και αγνωμονες, αναγκην επεθηκε λοιπον
θυειν και βρωματων απεχεσθαι τινων, και ζωων διαφορας καθαρων και ακαθαρτων
διεστει λεν, καιτοι παντος ζωου καθαρου τυγχανοντος (παντα γαρ οσα εποιησεν ο
θεος καλα λιαν), και δη και αφορισμους προσεταξε και καθαρμους και βαπτισμους
και ραντισμους και αγνειας και αργιας διαφορους, ων παρακουοντες τιμω ριαν
ωρισατο, ινα πιεζομενοι και υπο του κλοιου αγχομενοι της πολυθεου πλανης
εκστησωνται. ουκουν δια την σκληρο καρδιαν αυτων επεδησεν αυτους, οπως δια του
θυειν και αργειν και αγνιζεσθαι και τα τοιαδε παρατηρεισθαι εις εν 429 νοιαν
ερχονται θεου του ταυτα διαταξαμενου αυτοις και νομοθετησαντος. οι γε μοχθηριαι
τροπου και γνωμης αγνω μονος ου διελιμπανον ανωθεν και εξ αρχης μεχρι τελους
επιλανθανομενοι του θεου και παρατρεπομενοι προσεκυνουν αντι του κτιστου την
κτισιν, και ποτε μεν, ως ειρηται, μοσχοποιησαντες, ποτε δε τωι Βεελφεγωρ
προσκυνησαντες, αλλοτε δε τον Βααλ και τον Θαμουζ και την Σιδωνιαν Ἀσταρτην
και τον Μολχωμ και τον Χαμως, και ποτε μεν τον ηλιον και την σεληνην και τους
αστερας, α ο θεος εις φαυσιν ανθρωποις εποιησε και ουκ εις προσκυνησιν, ποτε δε
και αλογα ζωα, ως παρ' Αιγυπτιοις τον Ἄπιν βουν και τον Μενδησιον τραγον, και
θεους αργυρους και χρυσους, ως εν τηι Ἰουδαιαι. ταυτηι τοι προδηλως απειλων αυτοις
ο θεος ελεγε δια του προφητου· μη μικρον τουτο τωι οικωι Ἰουδα ποιειν τα
βδελυγματα ταυτα α εποιησαν, οτι επλησαν την γην ανομιας του παροργισαι με. διο
τοινυν εικοτως εξωλοθρευθησαν ως τον θεον παροργιζοντες και την αγιαν γην
εκεινην καταμιαινοντες απ' αρχης εως της εσχατης και τελευταιας αλωσεως ταυτης
επι Ουεσπασιανου και Τιτου. Και γαρ διαφοροι ταυτην ελοντες και καθελοντες, φησι
Θεοδωρητος, παλιν εις το αρχαιον ο θεος απεκατεστησεν αξιωμα τε και σχημα, αλλα
νυν ουκετι. πρωτος μεν γαρ 430 Θεγλαφαλασαρ δοριαλωτον ελαβε των δεκα φυλων
το πλει στον, δευτερος δε Σαλμανασαρ την Σαμαρειαν και τας περι αυτην
εξηνδραποδισε πολεις, τριτος δε ο Σεναχηρειμ τας μεν αλλας της Ἰουδαιας
επολιορκησε πολεις και πολλους μετυκισεν αιχμαλωτους, επιστρατευσας δε τοις
Ἱεροσολυμοις αλαζονικως τε και δυσσεβως εκομισατο δικαιως της βλασφη μιας τα
επιχειρα θεηλατωι πληγηι την στρατιαν απολεσας, και μετ' αισχυνης αναζευξας υπο
 
 

142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των ιδιων τεκνων αναι ρειται. μετα δε τουτον Ναβουχοδονοσωρ εν τωι τριτωι ετει
της βασιλειας Ἰωακειμ υιου Ἰωσιου μετα δυναμεως εις την Ἰουδαιαν αφικομενος
και πολλα ταλαντα χρυσιου και αργυ ριου λαβων και εκ του βασιλικου γενους
αιχμαλωτους πολ λους και μερος εκ των ιερων σκευων υπεστρεψε δασμον επιθεις
τωι λαωι. και μετ' ολιγον χρονον ο μεν Ἰωακειμ τον φορον ηθετησεν, ο δε
Ναβουχοδονοσωρ τωι ενδεκατωι ετει της τουτου βασιλειας, ογδοωι δε της οικειας
ηγεμονιας, παλιν επιστρατευει τοις Ἱεροσολυμοις, και τον μεν Ἰωακειμ ανελων και
απο του τειχους ριφηναι κελευσας αταφον επι πολυν κατελιπε χρονον (περι ου
φησιν Ἱερεμιας· ταδε λεγει κυριος επι Ἰωακειμ υιον Ἰωσιου βασιλεως Ἰουδα· ουαι
επι τον 431 ανδρα τουτον· ου μη κοψονται αυτον, ω αδελφε, ουδε μη κλαυσονται
αυτον, οιμοι κυριε και οιμοι αδελφε, αλλα ταφην ονου ταφησεται και συμψηφισθεις
ριφησεται επεκεινα της πυλης Ἱερουσαλημ), τους δε εν τελει παντας αιχμαλωτους
λαβων και τοις υπολειφθεισι χειροτονησας βασιλεα Ἰεχονιαν υιον Ἐλιακειμ απηρεν
εις Βαβυλωνα. ειτα και τουτον μα θων στασιασαντα μετα μηνας γʹ παλιν επερχεται
και τουτον πεδησας μετα πολλους ετερους δοριαλωτον απαγει καταστη σας αντ'
αυτου βασιλευειν των υπολοιπων Σεδεκιαν πατρα δελφον αυτου ορκοις κατα του
θεου περι του μη αποστηναι καταδεσμησας. αλλα και τουτου παραβαντος τους
ορκους και μητε τον δασμον αποδουναι θελησαντος, μητε μην ευνοιαν φυλαξαντος,
αλλ' Αιγυπτιοις προσφυγοντος, αυθις παρεγενετο, και τον μεν Σεδεκιαν
χειρωσαμενος και εκτυ φλωσας και την πολιν αυτανδρον ειληφως τα τε βασιλεια
και τον θειον ναον και πασαν εμπρησας οικιαν αιχμαλω τους απηγαγε τους
διασωθεντας εκ τε του λιμου και του πολεμου και τα διαφεροντα σκευη του ναου
κυριου. Το πληθος τοινυν των συμφορων αυτων και Ἰωηλ διη γουμενος πρωτην μεν
επελευσεσθαι καμπην λεγει, τα δε υπ' αυτης μη διαφθαρεντα υπο ακριδος
αναλωθησεσθαι, οσα δε ταυτην διαφευξεται δαπανησειν τον βρουχον, εσχατον δε
την ερυσιβην επαχθεισαν μηδεν παντελως καταλειψειν αλω 432 βητον. φησι γαρ· τα
καταλοιπα της καμπης καταφαγεται η ακρις, και τα καταλοιπα της ακριδος
καταφαγεται ο βρουχος, και τα καταλοιπα του βρουχου καταφαγεται η ερυ σιβη.
ταυτα γαρ τροπικως εις τε τον Ἀσσυριον και Βαβυ λωνιον εκληπτεον, καμπην μεν
τον Θεγλαφαλασαρ ονομα ζοντες, ακριδα δε τον Σαλμανασαρ, βρουχον δε τον
Σεναχηρειμ, ερυσιβην δε τον Ναβουχοδονοσωρ τελευταιον επιστρατευσαντα και την
Ἰουδαιαν αρδην δηιωσαντα και τους τον θανατον διαφυγοντας αιχμαλωτευσαντα,
καθως ειρηται. Πλειστακις μεν ουν συμβεβηκεν αλωναι την Ἰουδαιαν, ως φησι
παλιν και ο μεγας Κυριλλος, υπο τε Ἀσσυριων και Αιγυπτιων Συρων τε και
Μωαβιτων Ἰδουμαιων και των λεγομενων Φυλιστιειμ, τουτ' εστι Παλαιστινων. αλλ'
ολιγα παθουσαν και συμμετροις εσθ' οτε περιπεσουσαν συμ φοραις παλιν ανηκεν,
επαμυνοντος θεου του και παιδευ σαντος. απολωλε δε νυν ολοσχερως μετα την του
κυριου σταυρωσιν. ωσπερ τοινυν η μεν των Ἀσσυριων βασιλεια κατελυθη υπο
Βαβυλωνιων, η δε Βαβυλωνιων υπο Περσων, η δε Περσων υπο Μακεδονων, η δε
Μακεδονων υπο Ῥω μαιων, ουτως η Ῥωμαιων υπο του Ἀντιχριστου καταλυθησεται,
και η του Ἀντιχριστου υπο του Χριστου διαφθαρη σεται. δια μεν ουν των δʹ ανεμων
τας μεγαλας δʹ βασιλειας 433 ο μεγας διδασκει Ζαχαριας, την Χαλδαιων και την
Περσων και την Μακεδονων και την Ῥωμαιων, τα δε δυο ορη τα δυο κλιματα της
οικουμενης φησιν. εις δυο γαρ τεμνεται, εις Ἀσιαν τε και Ευρωπην. και οι μεν πυροι
ιπποι το μιαιφονον των Χαλδαιων σημαινουσιν, οι δε μελανες τον επενεχθεντα
παρα Περσων και Μηδων τοις Βαβυλωνιοις θανατον, οι δε λευκοι το σαφες της
δοξης των Μακεδονων (ου γαρ ωσπερ αι αλλαι βασιλειαι και αυτη), οι δε ψαροι και
ποικιλοι το ισχυρον και ευτονον της Ῥωμαιων βασιλειας δηλουσιν. επειδη δε
κατεστρατευοντο Μηδοι και Περσαι κατα Βαβυλωνιων, τουτου χαριν πορευομενοι
 
 

143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και δη και αναπαυσαι λεγονται τον θυμον κυριου. επει γαρ σκληροι γεγονασι κατα
του λαου του θεου, δια τουτο παρεδοθησαν εις χειρας Κυρου του Περσου. το δε και
τους λευκους ιππους, τουτ' εστι τους Μακεδονας, κατοπισθεν των μελα νων
πορευεσθαι σημαινει, ως και οι Μακεδονες την Περ σων βασιλειαν χειρωσονται, το
δε τους ψαρους επι νοτον ερχεσθαι δηλοι, ως εμελλον Ῥωμαιοι στρατευειν κατα της
Ἱερουσαλημ· εν γαρ τωι νοτωι κειται η πολις. το δε προσ ταχθεντας αυτους
περιοδευσαι την γην διδασκει παλιν, ως δια του θεου πασα βασιλεια συνισταται.
Γινονται ουν απο μεν του Ἀδαμ εως της εσχατης αλωσεως της Ἱερουσαλημ ετη
#22εσξβʹ, απο δε της πρω της οικοδομης του Σολομωντειου ναου και της πολεως
#22απηʹ, απο δε της δευτερας οικοδομης φ ʹ, απο δε της κατα Ἀντιοχον πολιορκιας
σμηʹ, απο δε της αναληψεως Χριστου μβʹ. 434 Ὁ τοινυν πολυμαθης Ευσεβιος εν τοις
χρονικοις κανοσι περι των Ἀντιοχων και Σελευκων και Πτολεμαιων τε και των μετα
την εκ Βαβυλωνος επανοδον καθηγησαμενων αρ χιερεων διεξιων εν επιτομηι τοιαδε
φησιν· ο ουν Ἀλεξαν δρος ο των Μακεδονων βασιλευς εκτον αγων ετος της βα
σιλειας ∆αρειον τον Ἀρσαμου χειρωσαμενος καθειλε την Περσων δυναστειαν
διαρκεσασαν απο Κυρου μεχρι ∆αρειου ετη σλʹ. της δε των Μακεδονων βασιλειας
κατασχουσης απο Κραναου εως Ἀλεξανδρου ετη φιηʹ, και τουτου τελευ τησαντος εν
Βαβυλωνι, διαδεχονται την αρχην της μεν Μακεδονιας Φιλιππος, της δε Ἀσιας
Ἀντιγονος, της δε Αιγυπτου Πτολεμαιος ο Λαγου, της δε Συριας Σελευκος. και οι μεν
της Συριας βασιλευσαντες μετα Ἀλεξανδρον εισιν ουτοι· Σελευκος ο Νικανωρ,
Ἀντιοχος ο επικληθεις Σωτηρ, Ἀντιοχος ο Νοθος, Σελευκος ο Καλλινικος,
Ἀλεξανδρος, Ἀντιοχος, Σελευκος ο Φιλοπατωρ, Ἀντιοχος ο Ἐπιφανης, οςὈνιαν τον
αρχιερεα των Ἰουδαιων παυσας της ιερωσυνης ωρμηθη μεταστησαι το παν εθνος της
πατρυου θρησκειας, και το μεν ιερον μιανας Ὀλυμπιου ναον προσηγορευσεν, το δε
εθνος κολασεις ανηκεστους επαγων ελληνιζειν ηναγκαζεν. εφ' ου και οι
Μακκαβαιοι εμαρτυρησαν, το δε ιερον ετεσι τρισιν ερημωθεν Ἰουδας ο επικληθεις
Μακκαβαιος καθαρας 435 των ασεβων την χωραν ανενεωσατο. ειτα εβασιλευσεν Ἀν
τιοχος ο Ευπατωρ, ∆ημητριος Σελευκος, Ἀλεξανδρος ο του Βαλα, ∆ημητριος ο
Νικανωρ, Ἀντιοχος, Τρυφων, Πτολεμαιος, Ἀντιοχος ο Σιδιτης, ∆ημητριος, Ἀντιοχος
ο Γρυπος, Ἀντιοχος ο Κυζικηνος, Σελευκος ο του Γρυπου, εφ' ου Ἀντιοχεια υπο
Ῥωμαιων ηλω, και η Συριας αρχη κατελυθη διαρκεσασα ετη σνʹ. Οι δε της Αιγυπτου
βασιλευσαντες μετα Ἀλεξανδρον εισιν οιδε· Πτολεμαιος ο Λαγου, εφ' ου Μενανδρος
ο κω μωιδοποιος εγνωριζετο και Θεοφραστος ο φιλοσοφος, Πτολε μαιος ο
Φιλαδελφος, εφ' ου οι οʹ Ἑβραιων σοφοι τον νο μον ηρμηνευσαν, Πτολεμαιος ο
Ευεργετης, εφ' ου ο την παναρετον σοφιαν συνταξας Ἑβραιοις Ἰησους ο του Σιραχ
εγνωριζετο, Πτολεμαιος ο Φιλοπατωρ, εφ' ου των Ἑβραιων ο λαος αιχμαλωτος
αχθεις εν Αιγυπτωι τοιουτον τι πεπον θεν· προσταξας γαρ ουτος τοις εαυτου
υπασπισταις ελεφαν τας φʹ ευτρεπισαι και τουτους ποτισαι οινωι λιβανωτωι, ινα
μεθυσθεντες τους Ἰουδαιους αποκτεινωσιν, των δε προσ ευξαμενων, οι ελεφαντες
εις τους εαυτων στρατιωτας τε και δημους εξορμησαντες πολυν αυτων οχλον εν τηι
περιεχουσηι μανιαι διεφθειραν, και ουτω παραδοξως οι Ἰουδαιοι περισω 436 θεντες
αβλαβεις απελυθησαν εις τα ιδια τωι ευεργετηι θεωι ευχαριστουντες. ειτα βασιλευει
Πτολεμαιος ο Ἐπιφανης, Πτολεμαιος ο Φιλομητωρ, Πτολεμαιος ο Ευεργετης, Πτολε
μαιος ο Σωτηρ, Πτολεμαιος ο Ἀλεξανδρος, Πτολεμαιος ο αδελφος αυτου, Πτολεμαιος
ο ∆ιονυσιος, Κλεοπατρα η τουτου θυγατηρ, ην Αυγουστος ανελων εν ετει ιδʹ της
εαυτου βασιλειας εκρατησε της Αιγυπτου καθελων την βα σιλειαν των Πτολεμαιων
διαρκεσασαν ετεσι ς ʹ. Οι δε μετα την εκ Βαβυλωνος επανοδον καθηγησαμενοι
αρχιερεις εισιν ουτοι· Ἰησους ο υιος Ἰωσεδεκ αμα Ζοροβαβελ, Ἰακιμος υιος Ἰησου,
Ἐλιασιμος Ἰακιμου, Ἰωδαε᾿σιμου, Ἰωαννης ο του Ἰωδαε, Ἰαδδους, εφ' ου
 
 

144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀλεξανδροεν Ἱερουσαλημ τωι θεωι προσεκυνησε και την Ἀλεξανδρειαν εκτισεν,
Ἰωνιας Ἰαδδου, Ἐλεαζαρος, Ἰωνιας, Σιμων, Ἰωναα Σιμων, Ἰωαννης ο και Ὑρκανος,
Ἀριστοβουλος, ος και πρωτος επεθετο διαδημα βασιλικον προς τηι αρχιερωσυνηι, Ἰαν
ναιος ο και Ἀλεξανδρος βασιλευς αμα και αρχιερευς. μεχρι τουτου οι απο Κυρου
χριστοι ηγουμενοι διαρκεσαντες ετη υπγʹ, α εισιν εβδομαδες ετων ξθʹ, καθως εφη
∆ανιηλ· και γνωσηι και συνησεις απο εξοδου λογου του αποκριθηναι και 437 του
οικοδομησαι Ἱερουσαλημ εως χριστου ηγουμενου εβδο μαδες ζʹ και εβδομαδες ξβʹ.
[ιαʹ. Περι Τιτου.] Μετα δε Ουεσπασιανον εβασιλευσε Τιτος υιος αυτου ετη γʹ. και ωραι
θερινηι πανημερον οδοιπορησας και αι μορραγησας δια των μυκτηρων υπο του ηλιου
συμφλεχθεις και πανυ λιποθυμησας, ετι εμπνεοντα αυτον ενεβαλεν εις τον ταφον
∆ομετιανος ο αδελφος αυτου κατ' επιτροπην της γυναικος Τιτου. ο ουν θαυμασιος
Τιτος ουτος φιλοσοφω τατος και ευγλωττοτατος τε και πολεμικωτατος αμα και με
τριος αγαν υπαρχων και αγαθουργιαι πολληι και σωφροσυνηι τε και δικαιοσυνηι και
φρονησει κοσμουμενος εκδηλοτεραν απασι πεποιηκε την εαυτου συμπαθειαν εν τηι
αλωσει της Ἱερουσαλημ. σφοδρα γαρ επενθησε τους θεηλατους Ἰουδαιους τοτε, και
μαλλον τον θειον ναον πυρπολουμενον ορων εδακρυσε και τον θεον εδυσωπησε
τυχειν ελεους και συγγνωμης, ως ου κατα την εαυτου προαιρεσιν ταυτα γεγο νασιν,
αλλα δια την εκεινων θεοστυγη δυστροπιαν. οθεν δη μετα την αλωσιν προς τους
ανακηρυττοντας αυτον νικη την και τροπαιουχον διωθειτο τας αναρρησεις, ως ουκ
αυτος ειργασθαι ταυτα φησας, αλλα θεηλατωι και θειαι οργηι καθ υπουργησαι και τας
χειρας επιδεδωκεναι. καντευθεν τοινυν δια την αρετην αυτου και ταπεινοφροσυνην
παγγεραστος και πανεπεραστος γενομενος ουτως ετελευτησεν. τοσουτον 438 δε
θρηνος επι τηι τελευτηι αυτου κατεσχε την Ῥωμην, ως εν χρονωι πολλωι τουτον
απομνημονευοντες και τας αρετας αυτου αναλογιζομενοι δημοσιαι και κατ' οικους
κλαιειν ωσπερ οικειωι παθει κατεχομενος εκαστος. Ἐφ' ου το Βεσβιον ορος εν τηι
δυσει κατα κορυφης ραγεν πυρ ανεβλυσε τοσουτον, ως καταφλεξαι την παρακει
μενην χωραν συν ταις πολεσιν. οπερ θεασαμενοι οι Ἕλλη νες και σφοδρα
καταπλαγεντες ηρωτησαν τινας των ελλογι μων χριστιανων, πως και ποθεν εξηλθε
το πυρ εκ των μυχατων της γης. οι δε φησιν· εκ της ητοιμασμενης τωι διαβολωι και
τοις αγγελοις αυτου και πασι τοις αμαρτωλοις και ασεβεσιν ανθρωποις γεεννης
ανεδοθη προς σωφρονισμον και επιγνωσιν των αμαρτανοντων. και δηλον εξ ων και
ο περιβοητος υμων διδασκαλος Πλατων εφη διεξερχομενος εν τωι Φαιδωνι περι των
ληξεων και αποπληρωσεων των ψυ χων, οτι οι κακως βεβιωκοτες κολαζονται εν τωι
Κωκυτωι και εν τωι Πυριφλεγεθοντι και εν τωι Ταρταρωι, ατινα εισιν εν τωι της γης
βαθει. και ταυτα μεν εκεινοι προς τους κατ' εκεινο καιρου διαπορουντας Ἕλληνας. ο
δε γε θειος Πατρι κιος και της Προυσης επισκοπος και μαρτυς προς τον δι καστην
ανθυπατον ερωτηθεις επι λαου και δημου περι των αυτοφυων θερμων ποθεν
αναγονται, ουτως απεκριθη· ο 439 κτισας θεος πυρ και υδωρ εξ ουκ οντων ουσιων,
και εκ μεν του πυρος φως και ηλιον και τους λοιπους φωστηρας κατασκευασας λογωι
προσεταξεν αυτους ημεραν και νυκτα δαιδουχειν. τοσαυτη γαρ αυτου η δυναμις,
οσον και το θε λημα. εκ δε του υδατος το στερεωμα του ουρανου συμ πηξας και γην
επανω των υδατων εδρασας εποιησε τα εν αυτοις παντα προγνωστικηι ενεργειαι, ινα
ο μελλων παρ' αυτου διαπλαττεσθαι ανθρωπος μηδενος των αναγκαιων και
συμφεροντων εις χρησιν ενδεηται. εν οις δυο τοπους ευτρε πισας παλιν αιδιους τον
μεν φωτι καταλαμπεσθαι και απε ραντων αγαθων εμπλεον κατεσκευασεν, τον δε
σκοτους και κολαστικου πυρος αιωνιου πεποιηκεν, οπως οι μεν ευαρε στησαντες
αυτωι και προς την του διαβολου μη κατολισθη σαντες απατην τον των φωσφορων
αγαθων μετα την αναστα σιν απολαβοντες τοπον αιωνιως αυτωι συμβασιλευσωσιν,
οι δε παροργισαντες αυτον και τωι κοινωι εχθρωι εξακολουθη σαντες συν αυτωι και
 
 

145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον των σκοτεινοφορων κολαστηριων απειληφοτες χωρον ατελευτητως
απολαυσωσιν. διαχωρισας δε γε το πυρ και το υδωρ, ωσπερ το φως και το σκοτος,
κατεκερματισε ταυτα κατα πασης αυτου της κτισεως, και εστιν υδωρ υπερανω του
στερεωματος και πυρ υποκατω του στερεωματος, ο εστιν αιθηρ, και εστιν υδωρ και
πυρ υπο κατω της γης. και το μεν επανω της γης υδωρ συναχθεν εις συναγωγην μιαν
θαλασσα προσηγορευθη, το δε υποκατω της γης απομειναν αβυσσος εκληθη, εξ ου
καθαπερ σιφω 440 νες τινες αναπεμπονται προς ζωην ημων αι πηγαι και παντος
ζωου, αφ' ου και τα θερμα αναγονται. και τα μεν πορρωτερω του κατω πυρος
απεχοντα προνοιαι θεου αναδι δονται ψυχροτερα, τα δε πλησιον του πυρος εκειθεν
εκπυ ρουμενα ζεοντα λιαν αναφερονται, οσα δε ου πολυ πλησια ζουσι το πυρ υδατα
χλιαρα εν τισι τοποις εξαλλονται. και το μεν υποκατω της γης πυρ κολαστηριον εστι
δαιμονων και αμαρτωλων ανθρωπων, το δε κατωτατον υδωρ ψυχρο τατον ον και
εις βωλους κρυσταλλου πεπηγος, ο και Ταρ ταρος λεγεται, βασανιστηριον εστιν
ωσαυτως και τουτο των μη φυλαξαντων τας εντολας κυριου. οτι δε πυρ εστιν υπο
κατω της γης, πειθετω σε το εν Σικελιαι και εν Λυκιαι προφανως αναδιδομενον και
μεντοι και εν αλλοις διαφοροις τοποις ομοιως παραδεικνυμενον πυρ εις την
φοβεραν γεεν ναν προδηλως παντας κατακαιον, οσοι τα του πυρος εργα πεπραχασιν.
περι ου και ο μεγας Μωυσης εκ προσωπου του θεου φησιν· οτι πυρ εκκεκαυται εκ
του θυμου μου, καυθησεται εως ᾅδου κατωτατου. καταφαγεται γην και τα γενηματα
αυτης, φλεξει θεμελια ορεων. ουτω δε και Ἡσαΐας προφαινων διαρρηδην τοις
αμαρτωλοις την εσομενην και ητοιμασμενην αυτοις δια του ασβεστου πυρος
κολασιν εκ βοαι· τις αναγγελει υμιν οτι πυρ καιεται, και τις απαγγελει υμιν τον
τοπον τον αιωνιον; πορευεσθε τωι φωτι του πυρος υμων και τηι φλογι ηι εξεκαυσατε.
και εξελευσονται και οψονται τα κωλα των ανθρωπων των παραβεβηκοτων εν εμοι,
λεγει κυριος. ο γαρ σκωληξ αυτων ου τελευτησει και 441 το πυρ αυτων ου
σβεσθησεται, και εσονται εις ορασιν πασηι σαρκι. Και δη και ο θεηγορος Χρυσοστομος
φησιν· ορα παρα δοξον ετερον αυθις, εναντιας φυσεις συνιουσας. ουτε γαρ αστραπης
τι πυρωδεστερον, ουτε υδατος ψυχροτερον, αλλ' ομως αναμιγνυται και ου συγχειται
ουδε κεραννυται, αλλα τους οικειους εκαστη διατηρει ορους, το πυρ εν τωι υδατι και
το υδωρ εν τωι πυρι· και ουτε τουτο εκεινο ανεξηρανεν, ουτε εκεινο τουτο
κατεσβεσεν, καιτοι αστραπη του ηλιακου πυρος οξυτερον και φανοτερον και
τομωτερον. και μαρτυ ρουσιν αι οψεις αι ταις ακτισι διηνεκως καταλαμπομεναι,
εκεινης δε την φοραν ουδε προς βραχυ δυναμεναι ενεγκειν. και ο μεν ηλιος δια
πασης ημερας διατρεχει τον ουρανον, αυτη δε εν μιαι καιρου ροπηι την οικουμενην
απασαν, ως και Χριστος μαρτυρει λεγων· ωσπερ η αστραπη εξ ανατολων πορευεται
και φαινει εως δυσμων. ειτα φησιν· ο εξαγων ανεμους εκ θησαυρων αυτου. αυτη
παλιν ετερα φυσις ου μικραν ημιν παρεχουσα χρειαν, αλλα τοσαυτην ωστε εις το
πολυ της ζωης ημιν συντελειν και κεκμηκοτα ανακτασθαι τα σωματα. τουτο γαρ
εργον ανεμων αναρριπιζειν τον αερα, ωστε μη ακινητον οντα φθειρεσθαι, πεπαινειν
τε τους καρ πους και τρεφειν τα σωματα. τι αν τις ειποι τας εν ναυ 442 τιλιαι χρειας
αυτων και τους καιρους, καθ' ους τεταγμενως εφιστανται και παραχωρουσιν
αλληλοις χορευοντες εν τωι πελαγει και τους πλωτηρας διαβιβαζοντες; και ο μεν
παρε πεμψεν, ο δε διεδεξατο, και εναντιας οδευοντες οδους και διακονουντες, η
μαχη αυτων παλιν τωι βιωι γινεται χρησι μος. και μυρια ετερα αν τις ειποι των
ανεμων εργα. αλλ' ομως ταυτα παντα παραδραμων ο προφητης και καταλιπων τωι
ακροατηι αναλεγεσθαι αυτος μονον την ευκολιαν της δη μιουργιας παρεστησεν. το
γαρ ειπειν· εκ θησαυρων αυτου, ου τουτο δηλουντος εστιν, οτι θησαυροι τινες εισιν
ανεμων, αλλα το ευκολον του επιταττοντος και ετοιμον της βουλης και
παρεσκευασμενον. ωσπερ γαρ ο εχων εν θησαυρωι μετα αδειας εξαγει παντα και οτε
 
 

146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βουλεται παλιν εισαγει, ουτω και ο του παντος δημιουργος παντα ευκολως εποιησε
και τηι φυσει παρεδωκεν. ειδες ποση και εν αερι διαφορα, καθ απερ και εν υδατι και
εν πυρι πολλαι εναλλαγαι. και γαρ του υδατος το μεν εστι πηγαιον, το δε θαλαττιον,
το δε αεριον, το δε εν νεφελαις, το δε υπερουρανιον, το δε υπερανω των ουρανων,
το δε υπογειον, αφ' ου και τα θερμα υδατα εν διαφοροις τοποις αναγονται δια του
υπο γειου πυρος θερμανθεντα παραδοξως. και του πυρος το μεν εστιν εν ηλιωι, το δε
εν σεληνηι, το δε εν αστραπαις, το δε εν αερι, το δε απο ξυλων το περι ημας και το
λυχ νιαιον, το δε απο γης (και γαρ εστι πολλαχου το τοιουτον απο γης αναδιδομενον
ωσπερ αι πηγαι των υδατων), το δε 443 εν λιθοις παρατριβομενοις, το δε εν κομαις
δενδρων και αυτων παρατριβομενων, το δε εν κεραυνοις εκ του αιθερος, το δε και εξ
υδατων και υελων διαυγεστατων και καθαρω τατων εξαλλεσθαι πεφυκεν. ουτω δη
και εν αερι παλιν ο μεν εστι παχυτερος ο περι ημας και φθοροποιος τε και
νοσηματων ποικιλων και επικινδυνων αιτιος, ο δε λεπτοτερος και σωματων
ευκρασιας και ευρωστιας προξενος, ο δε ανωτε ρος και πυρωδεστερος. ωσπερ και
των ανεμων πολλαι δια φοραι. ο μεν γαρ εστι λεπτοτερος, ο δε παχυτερος, ο μεν
ψυχροτερος, ο δε ξηροτερος, ο μεν υγροτερος, ο δε θερμο τερος. οθεν ουν ο
προφητης εμπεσων εις την αβυσσον των ευεργετηματων τουτων και των τοιουτων,
εν οις η του θεου δυναμις και σοφια δεικνυται, και ιδων το πελαγος αχανες,
απεπηδησε μεγα βοησας· ως εμεγαλυνθη τα εργα σου, κυριε. παντα εν σοφιαι
εποιησας και σοφιας ενεπλησας τα τε εμψυχα και αψυχα. [ιβʹ. Περι ∆ομετιανου.]
Μετα δε Τιτον εβασιλευσε ∆ομετιανος αδελφος αυτου ετη ιεʹ και εσφαγη εν τωι ναωι
Ῥωμης κατ' επιβουλην 444 της εαυτου γυναικος. και ουτω διαδοχος του αδελφου
γενο μενος ου την πατρικην τε και αδελφικην εζηλωσεν αριστον πολιτειαν, αλλα
την Τιβεριου και Νερωνος ανοσιουργιαν εκ διαμετρου. και δη παν ειδος κακιας
επελθων και μιαιφονιας τε και γυναικομανιας αμα και ανδρομανιας αναπλεος γενο
μενος εαυτον ο αθεος τελευταιον απεθεωσεν. καντευθεν ουν εχθιστον απασι και
αποβλητον δια το φονικον τε και θηριωδες της μιαρας γνωμης εαυτον ο ταλας
αποφηνας εικοτως μαλα τα επιχειρα της οικειας δυσμενειας κομισαμε νος αισχιστωι
μορωι τον μυσαρον και βεβηλον καταστρεφει βιον, ως ειρηται. Ἐφ' ου Τιμοθεος ο
αποστολος και Ὀνησιμος εμαρτυρη σαν, και Ἰωαννης ο ευαγγελιστης εν Πατμωι τηι
νησωι εξορι ζεται, και Ἀπολλωνιος ο Τυανευς εγνωριζετο περιπολευων και
πανταχου ποιων εις τας πολεις και χωρας δαιμονικα αποτελεσματα. απο Ῥωμης δε
ελθων προς το Βυζαντιον και παρακληθεις υπο των εντοπιων εποιησε ταυτα
φυγαδευ σας το πληθος των οφεων και σκορπιων εκ της πολεως, ωστε μη αδικεισθαι
υπ' αυτων τους ανθρωπους, και των ιππων την αταξιαν χαλινωσας εν ταις
συνελευσεσι των αρ χοντων. ωσαυτως δε και εις Ἀντιοχειαν παραγενομενος 445
δυσωπηθεις εποιησεν. τυραννουμενοι γαρ οι Ἀντιοχεις υπο των σκορπιων και των
κωνωπων, ποιησας χαλκουν σκορπιον και χωσας αυτον εν τηι γηι και μικρον
επιστησας επανω κιονα προσεταξε καλαμους βασταζειν τον λαον και περιερχο
μενους εν τηι πολει κραζειν τους καλαμους επισειοντας· ακω νωπα τηι πολει. και
ουτως εξηφανισθησαν εκ της πολεως οι τε σκορπιοι και οι κωνωπες. αιτηθεις δε και
περι των επικειμενων αυτηι σεισμων στεναξας εγραψεν εν διπτυχωι ταυτα· ουαι σοι,
ταλαινα πολις, οτι σεισμοισι πολλοις και πυρσοις κατενεχθειης. κλαυσεται δε σε και
ο παρ' αιγια λοις Ὀρεντης. Περι ου μεντοι και ο μεγας Ἀναστασιος Θεουπολεως
φησιν· Ἀπολλωνιου δε μεχρι νυν εν τισι τοποις ενεργουσι τα αποτελεσματα
ισταμενα τα μεν εις αποτροπην ζωων τετρα ποδων και πετεινων βλαπτειν
δυναμενων ανθρωπους, τα δε εις εποχην ρευματων ποταμων ατακτως φερομενων
και αλλα εις ετερα τινα επι φθοραι και βλαβηι ανθρωπων υπαρχοντα αποτροπαια
ιστανται. και γουν ου μονον εν τηι ζωηι αυτου ταυτα και τα τοιαυτα ειργασαντο οι
 
 

147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δαιμονες δι' αυτου, αλλα γε και μετα την τελευτην αυτου παραμενοντες τωι μνη ματι
αυτου σημεια τινα επετελεσαν εξ ονοματος αυτου προς απατην των ελεεινων
ανθρωπων των ραιδιως υποκλεπτομε νων εις τα τοιαυτα υπο του διαβολου. τι αν τις
ειποι περι των κατα Μανεθωνα μαγικων εργων; ος τοιουτος ακρος γεγονε τηι μαγικηι
απατηι, οτι αει εσκωπτε προδηλως τον Ἀπολλωνιον ως μη ακριβη την κατ' αυτους
φιλοσοφι κην εμπειριαν εσχηκοτα. εδει γαρ αυτον, φησιν, ωσπερ εγω 446 λογωι
μονον ποιειν απερ εβουλετο, και μη αποτελεσμασιν επιτρεπειν τα παρ' αυτου
πραττομενα. ταυτα δε παντα συγχωρησει του θεου και ενεργειαι δαιμονων γινονται
προς το δια των τοιουτων πραγματων δοκιμαζεσθαι την ημετεραν ορθοδοξον πιστιν,
ει εδραια εστι και παγια προσμενουσα τωι κυριωι και μη υποσυρομενη υπο του εχθρου
δια των φαντασιωδων τερατων και σατανικων εργων των πραττομε νων υπο των
δουλων και υπηρετων της κακιας. ου μην δε αλλα και τωι ονοματι κυριου
προεφητευσαν τινες, ως Βα λααμ και Σαουλ και Καιαφας, και δαιμονια παλιν
εξεβαλον, ως Ἰουδας και υιοι Σκευα. ουκουν και εις αναξιους η χαρις ενεργει
πολλακις, ινα ετερους ευεργετησηι. και γαρ Βαλααμ αμφοτερων αλλοτριος ην, βιου
αριστου και πιστεως, αλλ' ομως ενηργησεν εις αυτον η χαρις δια την ετερων
οικονομιαν. και ο Φαραω τοιουτος ην, αλλα κακεινωι τα μελλοντα προεδειξεν. και ο
Ναβουχοδονοσωρ παρανομωτε ρος, αλλα γε και τουτωι παλιν τα μετα πολλας
υστερον εσο μενας γενεας απεκαλυψεν. οθεν δηλον οτι πολλοι και των εναντιον
εχοντων φρονημα επι τωι προσχηματι του Χριστου τεραστια ποιουσιν ετεραι τεχνηι
τινι προς απατην ανθρωπων απειροκαλων. οιος εγενετο Σιμων ο μαγος και
Μενανδρος μετ' εκεινον και αλλοι τοιουτοι, δι' ους εικοτως εφη· μη θαυμασιν
απατασθαι προσηκει μητε μην επαγγελιαι ψιληι, δοκιμαζειν δε των λεγομενων την
αληθειαν. 447 [ιγʹ. Περι Νερουα.] Μετα δε ∆ομετιανον εβασιλευσε Νερουας ετος εν.
ος ανακαλεσαμενος Ἰωαννην εκ της νησου απελυσεν οικειν εν Ἐφεσωι. μονος τοτε
περιων τωι βιωι εκ των ιβʹ μαθητων και συγγραψαμενος το κατ' αυτον ευαγγελιον εν
ειρηνηι ανεπαυσατο. περι ου και ο πολυΐστωρ Ευσεβιος εν τηι εκ κλησιαστικηι ιστοριαι
φησιν· Θωμας μεν την Παρθιαν ειλη χεν, Ἰωαννης δε την Ἀσιαν, προς ους και
διατριψας ετελευτησεν εν Ἐφεσωι. και παλιν· επι τουτοις ουν και Ἰωαννης ο
ευαγγελιστης εν Ἐφεσωι της Ἀσιας τελευται και θαπτεται προς των αυτοθι πιστων.
ομοιως δε και Φιλιππος ο εκ των ζʹ διακονων εν Ἱεραι πολει τελειουται και θαπτεται
μετα των θυγατερων αυτου. περι ων και Πολυκρατης ο της εν Ἐφεσωι παροικιας
επισκοπος Ἰουκτορι τωι επισκοπωι Ῥωμηςγραφων ουτω φησιν· και γαρ κατα την
Ἀσιαν μεγαλα στοι χεια κεκοιμηνται, ατινα και αναστησονται τηι εσχατηι ημεραι της
παρουσιας του κυριου, Ἰωαννης ο επιστηθιος Χριστου, ος και το πεταλον πεφορηκως
και διδασκαλος εν Ἐφεσωι γενομενος κεκοιμηται, και Φιλιππος ο εκ των ζʹ διακονων
εν Ἱεραι πολει τελειουται. ουτος εστιν ο και τον ευνουχον βαπτισας και τον Σιμωνα
κατηχησας. Ου μην δε αλλα και ο θειος Ἱππολυτος Ῥωμης περι του κηρυγματος και
της τελειωσεως των αποστολων διεξιων 448 εφη· Ἰωαννης ο αδελφος Ἰακωβου
κηρυσσων εν τηι Ἀσιαιτον λογον εξωρισθη εν Πατμωι τηι νησωι υπο ∆ομετιανου
βασιλεως Ῥωμαιων, κακειθεν παλιν εις Ἔφεσον εκ της εξοριας ανακληθεις υπο
Νερουα και το κατ' αυτον ευαγγελιον συγγραψαμενος, ενθα και την αποκαλυψιν
θεασαμενος ετε λευτησεν, ου το λειψανον ζητηθεν ουχ ευρεθη. Ὁ δε του μεγαλου
Γρηγοριου αδελφος Καισαριος επι σεκρετου εν Κωνσταντινουπολει ερωτηθεις περι
τουτου ουτως απεκρινατο λεγων· αυτος Ἰωαννης εν τωι κατ' αυτον ευαγ γελιωι προς
τωι τελει διεσαφησε τουτο φασκων· και τουτο ειπων ο Ἰησους λεγει αυτωι, τουτ' εστι
τωι Πετρωι, ακολου θει μοι. επιστραφεις δε ο Πετρος βλεπει τον μαθητην, ον ηγαπα ο
Ἰησους, ακολουθουντα και φησιν· κυριε, ουτος δε τι; και λεγει αυτωι ο Ἰησους· εαν
αυτον θελω μενειν εως ερχομαι, τι προς σε; εξηλθε δε ο λογος ουτος εις τους
 
 

148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αδελφους, και εδοξαν οτι ο μαθητης εκεινος ουκ αποθνη σκει. και ουκ ειπεν αυτωι
οτι ουκ αποθνησκει, αλλ' εαν αυτον θελω μενειν εως ερχομαι, τι προς σε; επει ουν
αλιευοντας αυτους κατειληφως τωι Πετρωι μονωι προσεταξεν επεσθαι αυτωι, ο δε και
τον Ἰωαννην συμπορευεσθαι βουλο μενος εφη· κυριε, ουτος δε τι; ον θεσπισας ο
Ἰησους προσ μενειν επι της αλειας φησιν· εαν αυτον θελω μενειν εν ταυθα και
αλιευειν εως αν υποστρεψας ερχομαι παλιν ωδε, τι προς σε; ωστε ουν αριστα
διορθουμενος την εσφαλμενην 449 αυτων υπονοιαν εικοτως εφη· και ουκ ειπεν
αυτωι· ουκ απο θνησκει. και γαρ εν πολλοις πολλακις διεσφαλλοντο προς τας πευσεις
Χριστου και αποκρισεις, ως και ακουειν ασυνε τους και βραδεις τηι καρδιαι, εως
ελθων το αγιον πνευμα εδιδαξεν αυτους και ωδηγησεν εις πασαν την αληθειαν κατα
τον λογον κυριου. ει δε τις εριστικως τε και προπετως αποκρουομενος τας ιερας
ταυτας φωνας και μαρτυριας ακαι ρως δηθεν συλλογιζομενος ειποι· προς το
καταγγειλαι την δευτεραν Χριστου παρουσιαν κατελειφθη ζων εν σαρκι μετα Ἐνωχ
και Ἡλια, ακουετω οτιπερ μονους δια της αποκαλυψεως αυτος ουτος εκεινους εκ
προσωπου κυριου λεγει τους δυο μαρτυρας γενησεσθαι Ἐνωχ και Ἡλιαν τοιαδε
φασκων· και δωσω τοις δυσι μαρτυσι μου, και προφητευσουσιν ημε ρας #22ασξʹ
περιβεβλημενοι σακκους. ουτοι εισιν αι δυο ελαιαι και αι δυο λυχνιαι ενωπιον
κυριου πασης της γης εστωτες. και ει τις θελησειεν αυτους αδικησαι, πυρ εκπο
ρευεται εκ του στοματος αυτων και κατεσθιει τους εχθρους αυτων. και οταν
τελεσωσι την μαρτυριαν αυτων, ποιησει το αναβαινον θηριον εκ της αβυσσου
πολεμον μετ' αυτων και νικησει και αποκτεινει αυτους, και τα πτωματα αυτων επι
της πλατειας της μεγαλης πολεως εσονται ημερας τρεις ημισυ αταφα, οπου και ο
κυριος αυτων εσταυρωθη. ματην 450 ουν παραληρουσι τινες φασκοντες αυτον ετι
ζηιν εν σαρκι μη νοουντες μητε α λεγουσι τωι οντι μητε περι τινων δια βεβαιουνται,
οικοθεν τουτο και ουκ εκ τινων ιερων εξηγη των ριψοκινδυνως τε και τολμηρως
οντως τερατευομενοι. [ιδʹ. Περι Τραιανου.] Μετα δε Νερουαν εβασιλευσε Τραιανος
ετη θʹ και υδε ριασας απεθανεν. οστις αγαθος και μισοπονηρος τε και φιλοδικαιος
τοσουτον υπηρχεν, ωστε γυμνωσας ποτε ρομ φαιαν ενωπιον των μεγιστανων
επεδωκε τωι επαρχωι λεγων· δεξαι το ξιφος τουτο, και ει μεν καλως αρχω, υπερ εμου,
ει δε μη, κατ' εμου αυτωι χρησηι. εφ' ου Συμεων ο του Κλωπα και Ἰγνατιος ο
θεοφορος εμαρτυρησαν, και Βασιλειδης και Μενανδρος και Κηρινθος και Νικολαος
και Ἐβιο ναιος οι αιρεσιαρχαι και εχθροι της αληθειας εγνωριζοντο. [ιεʹ. Περι
Ἀδριανου.] Μετα δε Τραιανον εβασιλευσεν Ἀδριανος ο και Αιλιας γαμβρος αυτου ετη
κδʹ, και υδεριασας απεθανεν. εφ' ου στασιασαντων των Ἰουδαιων και τον εν
Ἱεροσολυμοις ναον οικοδομησαι βουληθεντων, οργιζεται κατ' αυτων σφοδρα. και
πολεμου γενομενου μεταξυ ανειλεν εξ αυτων εν ημεραι μιαι μυριαδας νηʹ, και τα μεν
παλαια λειψανα της πολεως και 451 του ναου καταρριπωσας κτιζει νεαν
Ἱερουσαλημ, ην δη και μετωνομασεν Αιλιαν εις το ιδιον ονομα, και στησας το
εαυτου ειδωλον εν τωι ναωι οικειν Ἕλληνας εν τηι πολει προσεταξεν. κτισας δε και
ναον εν Κυζικωι και πολιν εν τηι Θραικηι προσηγορευσεν αυτην Ἀδριανουπολιν. εφ' ου
Κερδων και Ουαλεντινος και Μαρκιων και Μοντανος και Σατορνιλος και
Καρποκρατης οι αιρεσιαρχαι και Ἀκυλας εγνωριζοντο. [ι ʹ. Περι Ἀντωνινου.] Μετα δε
Ἀδριανον εβασιλευσεν Ἀντωνινος ετη κβʹ. εφ' ου Πολυκαρπος ο μαθητης Ἰωαννου
του ευαγγελιστου και Ἰουστινος ο φιλοσοφος και ∆ιονυσιος επισκοπος Κορινθου
εμαρτυρησαν, και Τατιανος και Βαρδισιανης οι αιρεσιαρχαι και Πρισκιλλα και
Μαξιμιλλα αι ψευδοπροφητιδες των κατα Φρυγας εγνωριζοντο. [ιζʹ. Περι Μαρκου.]
Μετα δε Ἀντωνινον εβασιλευσε Μαρκος υιος αυτου ετη ιαʹ. εφ' ου πυρ εκ του
ουρανου απο δυσμων επ' ανατολας φερομενον ωφθη. [ιηʹ. Περι Βηρου.] Μετα δε
Μαρκον εβασιλευσε Βηρος υιος αυτου ετη ηʹ και εσφαγη εν προκενσωι. 452 [ιθʹ. Περι
 
 

149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κωμωδου.] Μετα δε Βηρον εβασιλευσε Κωμωδος αδελφος αυτου ετη ιβʹ και υπο
αναγωγης αιματος και χολης αθροως απ εθανεν. εφ' ου Θεοδοτος ο και πρωτος της
κατα Παυλον τον Σαμωσατεα και Νεστοριον πλανης αρξαμενος και Θεο δοτιων
εγνωριζετο. [κʹ. Περι Περτινακος.] Μετα δε Κωμωδον εβασιλευσε Περτιναξ μηνας
δυο και εσφαγη υπο των στρατιωτων εξερχομενος εκ του παλατιου τον μαρτιον
μηνα. [καʹ. Περι ∆αδιου.] Μετα δε Περτινακα εβασιλευσε ∆αδιος μηνας δʹ και εσφαγη
υπο κουβικουλαριου εις την πηγην του παλατιου θεωρων τους ιχθυας. [κβʹ. Περι
Σευηρου.] Μετα δε ∆αδιον εβασιλευσε Σευηρος ετη ιηʹ. ος τον εν Βρεττανιαις
νικησας πολεμον απο θαλασσης εις θαλασσαν περιετειχισε την νησον σταδιοις
χιλιοις. εφ' ου Λεωνιδης ο επισκοπος και πατηρ Ὠριγενους εμαρτυρησεν, και Κλημης
ο Στρωματευς και Συμμαχος και Ὠριγενης εγνωριζοντο. 453 Ὅστις Ὠριγενης εις
Ἀλεξανδρειαν ακμαζων μεγιστην ειςτον θειον λογον σπουδην καταβαλλομενος ου
μονον τοις πιστοις προξενος ωφελειας εγενετο μεγαλης, αλλα γε και των αιρετικων
ουκ ολιγοις. υπ' αυτου γαρ τα υγιη της πιστεως παραλαμβανοντες δογματα ζηλωται
της αληθειας εγινοντο. εξ ων υπηρχε διαφεροντως Ἀμβροσιος ανηρ επι σημος και
φιλολογος, ος εις γνωσιν του ανδρος αφικεσθαι σπουδασας απεστη της Ουαλεντινου
και Μαρκιωνος αιρεσεως πειραν της ενθεου παιδειας αυτου αρκουσαν κτησαμενος.
πλειστοι δε και των εξωθεν φιλοσοφων προς αυτον φοιτων τες μεγιστην και αυτοι
προς τα οικεια μαθηματα την ωφε λειαν εκαρπουντο. μεγας γαρ και παρ' αυτοις
ενομιζετο παραδιδους γεωμετριαν και αριθμητικην και ταλλα προπαι δευματα.
διοπερ ουκ ολιγοι των παρ' Ἕλλησι φιλοσοφων μαρτυρουσιν αυτωι μνημην εν τοις
ιδιοις ποιουμενοι συγ γραμμασιν ως διδασκαλου. και γαρ ευφυης παιδοθεν υπηρχε
σφοδρα και ζητητικος αγαν, ωι εν τηι παιδικηι ηλικιαι το της θειας γραφης βουλημα
πυνθανομενωι ως βαθυτερον η δια νοουμενον επεπληττεν ο πατηρ μηδεν υπερ
ηλικιαν περαι τερω ζητειν. νυκτωρ δε επιστας ευδοντι τα στερνα ως θειου 454
πνευματος ενδον εν αυτοις αφιερωμενου κατεφιλει και της ευτεκνιας εαυτον
εμακαριζεν. αγνειαν δε και εγκρατειαν τοσαυτην ησκησεν εκ νεου του σωματος, ως
οβολους δʹ και μονον προς διατροφην καθ' εκαστης ημερας αρκουμενος, και μεντοι
και εν πολλοις ετεσι τουτο ποιων διετελει, και επ' εδαφους και ψιαθιου καθευδων
και ολιγον καιρον της νυκτος αναπαυομενος τον πλειονα εις την μελετην των ιερων
λογιων διηνυεν. και εν τουτοις επεκτεινομενος επι τε ασιτιαι και αγρυπνιαι και
γυμνοτητι εαυτον υπωπιαζων τοσουτον κατεδαμασε την ακμην του σωματος ως
ορασθαι παντελως αυτον απεσκληκεναι. οινου γαρ και ελαιου και των λοιπων
απεχομενος ανατροπην του θωρακος μεγιστην υπεμεινεν. ενθεν γε τοι διαβοητος
γενομενος ως διαπρε πων εργωι και λογωι πολλους Ἕλληνας την ειδωλομανιαν
βδελυττεσθαι πεισας μαρτυριου στεφανον αναδησασθαι παρε σκευασεν. πολλης ουν
φημης περι αυτου τρεχουσης, και πολλων μακροθεν προς αυτον συρρεοντων, ου
μονον Ἕλλη νας φιλοσοφους και αιρετικους ελλογιμους προς την ευσε βειαν
ειλκυσεν, αλλα και τους οντας χριστιανους μαλλον στοιχειωσας επεβεβαιωσεν. ον ο
προλεχθεις Ἀμβροσιος ικε τευσας πολλα και παραβιασαμενος εν Καισαρειαι και ταχυ
γραφους μεν αυτωι παραστησας επτα, πλειους δε καλλιγραφους, ερμηνευσαι τας
θειας γραφας αυτον πεποιηκεν. και ο μεν 455 την δεουσαν χρειαν παρειχεν, ο δε επι
σχολης γενομενος υπηγορευε τοις ταχυγραφοις, και οι βιβλογραφοι συν γυ ναιξιν
εγραφον επι το καλλιγραφειν εξησκημεναις, πασαν τε θειαν γραφην ηρμηνευσεν επι
ετη ιηʹ. λεγεται δε οτι εξακισχιλιας βιβλους συνεταξεν. τοσουτον γαρ ζηλον εις την
εξηγησιν των θειων λογιων ο Ἀμβροσιος επεδεικνυτο, ωστε την πολλην αυτου
σπουδην Ὠριγενης μαρτυρων γραφει προς τινα λεγων· ο ιερος και θεωι γνησιως
ανακειμενος Ἀμβρο σιος πολλα προσαγορευει σε. οστις νομιζοντα με φιλοπονον
ειναι και πανυ διψαν του θειου λογου ηλεγξε τηι ιδιαι φιλο πονιαι τωι προς τα αγια
 
 

150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαθηματα ερωτι, οθεν επι τοσουτον με παρεληλυθεν, ωστε κινδυνευειν απαυδαν
προς τας αυτου προτασεις. ουτε γαρ δειπνησαι εστιν ει μη αντιβαλλοντα ουτε
δειπνησαντα εξεστι περιπατησαι και διαναπαυσαι το σωμα τιον, αλλα και εν τοις
καιροις εκεινοις φιλολογειν και ακριβουν τα αντιγραφα αναγκαζομεθα, ουτε μην
ολην επι θεραπειαι του σωματος την νυκτα εξεστιν ημιν κοιμασθαι επι πολυ της εσπε
ρας φιλολογοις παρατεινοντα. εω δε λεγειν και τα εωθεν μεχρι της εννατης εσθ' οτε
και δεκατης ωρας· παντες γαρ οι θε λοντες φιλοπονειν τους καιρους εκεινους τηι
εξετασει των θειων λογιων και ταις αναγνωσεσιν ανατιθεασιν. πασαν τοινυν
ερμηνευσας την θειαν γραφην ετελευτησεν ετων ξθʹ. 456 Περι ου και ο μεγας
Ἐπιφανιος εν τοις Παναριοις λε γει· του μεν Ἀμβροσιου τα προς τροφας αυτωι τε και
τοις οξυγραφοις και τοις υπηρετουσιν επαρκουντος χαρτην τε και ταλλα των
αναλωματων, του δε Ὠριγενους εν τε αγρυπνιαις και πολιτειαι υπερβαλλουσηι και
σχοληι μεγιστηι τον περι της γραφης διανυοντος καματον, και πασαν την καλουμενην
των εξαπλων πραγματειαν και των λοιπων ο ανηρ μετα καματου πεφιλοτιμητο. ου
μονον γαρ τας επισημους δʹ εκδοσεις κατα ταυτον συνηγαγεν, αλλα και πεντε και εξ
κατα τους χρονους τουτους εν Ἱεριχωι περιτυχων εν τινι πιθωι ταυταις συνεταξεν.
επι ταυτον ουν πασας συναγα γων, διελων δε και αντιπαραθεις αλληλαις μετα και
αυτης της Ἑβραιων σημειωσεως τα των λεγομενων εξαπλων αντι γραφων ευφυως
μαλα και επιστημονως εκ πολυπειριας κατε σκευασεν. αλλ' ουκ εις τελος ασβεστον
αυτου το κλεος διε μεινεν. συμβεβηκε γαρ αυτωι το της πολυπειριας δραστηριον
πτωμα εξαισιον, και μεντοι σκανδαλον πολλοις και απω λειας προξενος γεγονεν.
βουλομενος γαρ μηδεν εασαι των θειων γραφων ανερμηνευτον εις επαγωγην
εαυτον περιεβαλεν αμαρτιας και θανασιμα εξηγησατο ρηματα. εξ αυτου γαρ και
Ἄρειος τας αφορμας ειληφε και οι καθεξης ανομοιοι τε και ανοσιοι και οι λοιποι
παντες. φασκει γαρ ουτος 457 τολμησας κατα την αρχην, οτι ο μονογενης υιος οραν
τον πατερα ου δυναται ουτε το πνευμα το αγιον τον υιον ουτε οι αγγελοι το πνευμα
ουτε οι ανθρωποι τους αγγελους, και εκ της ουσιας του πατρος ου θελει ειναι τον
υιον, αλλα κτισμα, και κατα χαριν υιον λεγεσθαι, την δε ανθρωπινην ψυχην
προυπαρχειν, και τα εξης των βλασφημιων αυτου. πολλην γουν πεποιηκε συνταξιν
εις εκαστην γραφην, και οσα μεν εν προσομιλιαις και δια προοιμιων εις ηθη τε και
εις φυσεις ζωων τε και αλογων ειρηται μεσος φερομενος πολλακις χαριεντα
διηγηματα, οσα δε περι πιστεως εδογμα τισεν, των παντων ατοπωτερος ευρισκεται.
εδοξε δε αυτωι και ασκητικον βιον επανηιρησθαι τοιουτον, ως και τον θω ρακα αυτου
φασι δι' υπερβολην ασιτιας τε και σκληραγω γιας ανατραπηναι, επινενοηκεναι δε
και κατα το σωματιον, οι μεν οτι νευρον αποτετμηκεναι δια το μη τηι ηδονηι παρ
ενοχλεισθαι, οι δε φαρμακον επιθειναι τοις μοριοις ειπον και αποξηραναι, αλλοι δε
αλλα εις αυτον αναφερουσιν, ως οτι και βοτανην ιατρικην ευρε μνημης ενεκα. ουτος
πολλα λεγεται πεπονθεναι υπερ του Χριστου λογιος ων σφοδρα και εν τηι εκκλησιαι
ανατεθραμμενος. φθονωι δε διαβληθεις προς τους της εξουσιας αρχοντας,
κακομηχανιαι διαβολικης επινοιας εις αισχροτατον ανδρα φασιν επινοηθηναι παρα
458 των της κακιας εργατων. Αιθιοπα γαρ αυτωι παρεσκευασαν εις παραχρησιν του
σωματος αυτου. ο δε μη φερων την τοσαυτην βδελυραν επινοιαν ερρηξε φωνην,
αμφοτερων προ τεθεντων αυτωι πραγματων. επει δε τουτο καθωμολογησε θυσαι,
βαλοντες επι χειρας αυτου λιβανον εις την του βω μου πυραν καθηκαν, και ουτω
του μαρτυριου απο των κριναντων απεβληθη και της εκκλησιας εξεωθη. την Ἀλε
ξανδρειαν δε καταλιπων δια τον ονειδον την Ἰουδαιαν κατε λαβεν, ανελθων δε εις
Ἱεροσολυμα ως εξηγητης και λογιος προετρεπετο απο του ιερατειου επι της
εκκλησιας ειπειν (πρεσβυτερος γαρ προυπηρχεν), και πολλα καταναγκασθεις υπο
των ιερεων αναστας και τουτο μονον το ρητον ειπων· τωι δε αμαρτωλωι ειπεν ο θεος·
 
 

151

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ινα τι συ εκδιηγηι τα δι καιωματα μου και αναλαμβανεις την διαθηκην μου δια
στοματος σου, πτυξας το βιβλιον εκαθισε μετα κλαυθμου και δακρυων, παντων ομου
συγκλαιοντων αυτωι. Εισι δε πολλα και ετερα τα περι αυτου λεγομενα τε και
ᾀδομενα δια το πληθος της γνωσεως αυτου και συνταξεως των βιβλιων, οθεν και
συντακτικος ωνομασθη δια το πε ποιηκεναι πολλα βιβλια, μη ακουων ως εοικε του
σοφωτα του Σολομωντος λεγοντος· υιε φυλαξαι του ποιησαι βιβλια πολλα, και· μη
σπευδε επι στοματι σου, και καρδια σου μη ταχυνατω του εξενεγκειν λογον απο
προσωπου του θεου, οτι ο θεος εν τωι ουρανωι ανω και συ επι της γης κατω. 459 δια
τουτο εστωσαν οι λογοι σου ολιγοι. εισι γαρ λογοι πολλοι πληθυνοντες ματαιοτητα.
και· μη γινου δικαιος πολυ· εστι γαρ δικαιος απολλυμενος εν δικαιωι αυτου, και μη
σοφιζου περισσα, μηποτε ασεβησηις. ταυτας τοινυν παρα γραψαμενος τας ιερας
παραινεσεις και παραγκωνισαμενος ουδε του χριστοφορου προσεσχε την εννοιαν τε
και συνεσιν εν τοις συνταγμασιν. ο γαρ θεσπεσιος Παυλος εν παρα σκευηι λογων
παντων δυνατωτατος νοημασι τε ικανωτερος γεγονως ου πλειον των βραχυτατων
επιστολων γραφηι παρα δεδωκεν, καιτοι μυρια και απορρητα λεγειν εχων, ατε των
μεχρις ουρανου τριτου θεωρηματων επιφθασας, επ' αυτον τε τον θεοπρεπη
παραδεισον αναρπασθεις και των εκεισε ρηματων ανεκφραστων αξιωθεις ακουσαι.
και μεντοι ουδ' οι λοιποι του Χριστου φοιτηται, ιβʹ μεν αποστολοι, οʹ δε μαθηται, και
αλλοι προς τουτοις μυριοι ουκ απειροι λογων ετυγχανον, και ομως ουν εξ απαντων
των του κυριου δια τριβων υπομνηματα Ματθαιος ημιν και Ἰωαννης μονοι
καταλελοιπασιν, ους και επαναγκες επι το γραφειν ελθειν κατεχει λογος, ωσπερ δη
και Μαρκον και Λουκαν υστερον. διο δη φησιν ο μεγας Μαξιμος· ο λογους
συγγραφομενος η προς την εαυτου υπομνησιν συγγραφεται η προς ωφελειαν ετερων
η αμφω η προς βλαβην τινων η προς επιδειξιν η εξ αναγκης. [κγʹ. Περι Ἀντωνινου.]
Μετα δε Σευηρον εβασιλευσεν Ἀντωνινος και Γετας 460 ο αδελφος αυτου μηνας βʹ,
και σφαξας τον αδελφον και μοναρχησας ετη ʹ ανταναιρειται υπο των ιδιων. [κδʹ.
Περι Ἀντωνινου του Καρακαλλου.] Μετα δε Ἀντωνινον εβασιλευσεν Ἀντωνινος ο
Καρακαλλος ετη κ ʹ και εσφαγη εν τωι πολεμωι. εφ' ου ην και Γαληνος ο ιατρος. [κεʹ.
Περι Μακρινου.] Μετα δε Ἀντωνινον εβασιλευσε Μακρινος ετη δʹ και εσφαγη υπο
Ἀντωνινου. [κ ʹ. Περι Ἀντωνινου του Γαλβα.] Μετα δε Μακρινον εβασιλευσεν
Ἀντωνινος ο Γαλβας ετη δʹ και εσφαγη υπο Ἀλεξανδρου. [κζʹ. Περι Ἀλεξανδρου.]
Μετα δε Ἀντωνινον εβασιλευσεν Ἀλεξανδρος ο Μαμαιας υιος ετη ιγʹ και εσφαγη συν
τηι μητρι αυτου Μαμαιαι εξ επιβουλης Μαξιμινου στρατηγου. εφ' ου Ναρκισος επισκο
πος Ἱεροσολυμων εν τωι βαπτιζειν ελαιου του χρισματος λει ψαντος εκελευσεν υδωρ
εν τωι κρατηρι βληθηναι και τουτο προσευξαμενος εις ελαιον μετεβαλεν. [κηʹ. Περι
Μαξιμινου.] Μετα δε Ἀλεξανδρον εβασιλευσε Μαξιμινος ετη γʹ και εσφαγη υπο του
στρατου αυτου. εφ' ου Λαυρεντιος και Κυπριανος εμαρτυρησαν. 461 [κθʹ. Περι
Βαλβινου.] Μετα δε Μαξιμινον εβασιλευσε Βαλβινος μηνας βʹ και εσφαγη εν τωι
πολεμωι. [λʹ. Περι Πουπλιανου.] Μετα δε Βαλβινον εβασιλευσε Πουπλιανος μηνας βʹ
και εσφαγη εν τωι πολεμωι. [λαʹ. Περι Ἰουνορος.] Μετα δε Πουπλιανον εβασιλευσεν
Ἰουνωρ μηνας γʹ, ος πρωτος εποιησε κανδιδατους και προτικτορας και το ταγμα των
σχολαριων συστησαμενος εκαλεσεν αυτο Ἰουνορον εις το ιδιον ονομα. [λβʹ. Περι
Γορδιανου.] Μετα δε Ἰουνορον εβασιλευσε Γορδιανος υιος αυτου ετη δʹ και εν τωι
πολεμωι συμπεσων τωι ιππωι και μηρο κλασθεις απεθανεν. [λγʹ. Περι Ουνιωρος.] Μετα
δε Γορδιανον εβασιλευσεν Ουνιωρ υιος αυτου ετη βʹ και υδεριασας απεθανεν. εφ' ου
Σαβελλιος ο αιρε σιαρχης εγνωριζετο. και Ἑβραιος τις χριστιανοις εν ερημωι τοπωι
συνοδοιπορων εν Συριαι και αρρωστησας, ωστε μη δυνασθαι παντελως αυτον
κινεισθαι, συνεβουλευσαντο οι 462 συν αυτωι χριστιανοι μετα πολλων δακρυων
καταλειψαι του τον υφορωμενοι μη και αυτοι συνδιαφθαρωσιν εκ της ανυ δριας του
 
 

152

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοπου και ερημιας. ους ιδων απιεναι μελλοντας ο Ἰουδαιος ηρξατο μετα κλαυθμου
προς αυτους λεγειν· ορ κιζω υμας τον ποιησαντα τον ουρανον και την γην και
κατελθοντα επι σωτηριαι των ανθρωπων και μελλοντα κριναι ζωντας και νεκρους,
μη εασητε με αποθανειν Ἑβραιον, αλλα βαπτισατε με και ουτως απελθατε. οι δε
φησιν· ουκ εξ εστιν ημιν τουτο ποιησαι κοσμικοις ουσι και χειροτονιαν μη εχοντας,
αλλ' ουδε παλιν υδωρ εστιν ενταυθα, καθως και αυτος επιστασαι. ο δε μαλλον
επεμενε τοις αυτοις ορ κοις εκβιαζομενος αυτους και κατακρινων. εν πολληι ουν
αποριαι γενομενοι, ειπεν εις εξ αυτων προς τους λοιπους· εγειρατε αυτον και
εκδυσατε. και μετα πολλου κοπου του τον ορθωσαντες και αποδυσαντες, εκεινος τας
χειρας εαυτου ψαμμου πλησας κατεχεεν επι της κεφαλης του Ἰουδαιου λεγων εκ
τριτου· βαπτιζεται Θεοδωρος εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου
πνευματος, αποκρινο μενων των αλλων καθ' εκαστον ονομα το αμην. και παρα
χρημα τοσουτον ενισχυσεν, ωστε συν πολληι προθυμιαι και ευρωστιαι βαδιζειν μετ'
αυτων. ελθοντων δε αυτων εν Ἀλε ξανδρειαι και ταυτα διηγησαμενων τωι
αρχιεπισκοπωι ∆ιονυ σιωι, και τουτον εκθαμβησαντες, ευθυς παντα το κληρον
συναθροιζει και ανατιθεται αυτοις το πραγμα, ειτε αρα ελο γισθη τωι Ἰουδαιωι εις
βαπτισμα η της ψαμμου επιχυσις, 463 ειτε ου. και οι μεν ελεγον· ελογισθη,
μαρτυρουσης και της αθροας υγειας αυτου, οι δε ου παρεδεχοντο δια το μη τοι αυτην
εχειν την εκκλησιαν παραδοσιν και μαλιστα γε του κυριου προς Νικοδημον
ειρηκοτος· εαν μη τις γεννηθηι εξ υδατος και πνευματος, ου μη εισελθηι εις την
βασιλειαν των ουρανων. τουτων τοινυν και ετερων λαληθεντων, εδοξε τωι αγιωι
∆ιονυσιωι βαπτισθηναι αυτον και αποστειλας αυτον εις τον Ἰορδανην ποταμον
εβαπτισεν. τον δε προβαπτισαντα αυτον δια της ψαμμου αξιον αυτον υπαρχοντα
διακονον εχειροτονησεν. εικοτως ουν και ο μεγας Γρηγοριος απα ριθμησας τα
βαπτισματα παντα φησιν· εβαπτισε Μωυσης, αλλ' εν υδατι και προ τουτου εν νεφεληι
και εν θαλασσηι. εβαπτισε και Ἰωαννης ουκετι μεν ιουδαικως, ου γαρ εν υδατι μονον,
αλλα και εις μετανοιαν. βαπτιζει και Ἰησους, αλλ' εν πνευματι. τουτο η τελειοτης.
οιδα και τεταρτον βαπτισμα το δια μαρτυριου και αιματος, οιδα και πεμπτον ετι το
δια δακρυων. ουκουν δικαιως ου παρεδεξαντο και λιαν αρμοδιως εκεινο το
βαπτισμα. ποιον γαρ εκ ταυτα εβαπτισατο, ιν' ως βεβαιον και θειον κυρωθειη; Που
τοινυν εισιν οι κοσμικους τινας και γυναικας λε γοντες βαπτισαι ποτε κατα
περιστασιν, μη παροντος ιερεως, και εις βαπτισμα θειον και τελειον αυτοις
λογισθηναι, φιλο 464 νεικουντες, μαλλον δε τερατολογουντες και βλασφημουντες
εκ πολλης αγνωσιας και αυθαδειας, μηδε της ιερας των αποστολων διδασκαλιας και
παραγγελιας ακουοντες της λε γουσης· ουκ επιτρεπομεν λαικον ποιειν τι των
ιερατικων, οιον θυσιαν η βαπτισμα η χειροθεσιαν η ευλογιαν μικραν η μεγαλην. ουχ
εαυτωι γαρ τις λαμβανει την τιμην, αλλ' ο καλουμενος υπο του θεου. δια γαρ της
επιθεσεως των χειρων του επισκοπου διδοται η τοιαυτη δοξα. ο δε μη εγχειρισθεις
ταυτην, αλλ' αρπασας και τυραννησας αυτην εαυτωι, την αμαρτιαν και την τιμωριαν
του Σαουλ και Ὀζια υποστησεται. ου μην δε αλλ' ουδε τοις λοιποις κληρικοις
επιτρεπομεν βαπτιζειν οιον διακονοις η αναγνωσταις η ψαλ ταις η υπηρεταις, η
μονοις επισκοποις και πρεσβυτεροις, εξυπηρετουμενων αυτοις των διακονων. οι δε
τολμωντες τουτο των Κοριτων υποισουσι την δικην. και μεντοι ουδε πρεσβυτεροις
χειροτονειν διακονους η διακονισσας η ανα γνωστας η υπηρετας η πυλωρους, αλλ' η
μονοις τοις επι σκοποις. αυτη γαρ εστι ταξις εννομος εκκλησιαστικη και θεαρεστος
αρμονια και καταστασις. ματην ουν ερεσχελουσιν η το γε αληθεστερον ειπειν
θεομαχουσιν οι τα της ιερωσυνης χαρισματα και ενεργηματα κοσμικοις τε και
γυναιξιν απο νεμοντες επι καταστροφηι των ακουοντων και πειθομενων τηι
ματαιολογιαι και φλυαριαι των μηδε ο τι ποτε εστιν ιερω συνη και διαφορα κοσμικου
 
 

153

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τε και ιερεως παμπαν ειδοτες. 465 [λδʹ. Περι Μαρκου.] Μετα δε Ουνιωρον εβασιλευσε
Μαρκος ετη γʹ. [λεʹ. Περι Ἰουστιλλιανου.] Μετα δε Μαρκον εβασιλευσεν
Ἰουστιλλιανος ετη βʹ και φλεβοτομηθεις εξεχυθη το αιμα αυτου εν τωι καθευδειν και
λιποθυμησας απεθανεν. [λ ʹ. Περι Φιλιππου.] Μετα δε Ἰουστιλλιανον εβασιλευσε
Φιλιππος ετη ʹ και κτισας πολιν εν τηι Ευρωπηι και καλεσας αυτην Φιλιππο πολιν
εσφαγη εν τωι παλατιωι. [λζʹ. Περι Ουαλλεριανου.] Μετα δε Φιλιππον εβασιλευσεν
Ουαλλεριανος ετος αʹ και εσφαγη υπο του λαου αυτου. εφ' ου, επι πασαν την
οικουμενην του θεου οργην μεγαλην εκπεμψαντος, λοιμωδης νοσος το ανθρωπινον
γενος διεφθειρεν εις εξαλειψιν. απο γαρ της γης και της θαλασσης ατμοι τινες
ανηιεσαν και προς τουτοις ανεμοι και αυραι των ποταμων και λιμνων ανιμησεις
απεπνεον, ως νομιζειν νεκρων ιχωρας ειναι τας δροσους. συνεχεις ουν εκ τουτου
λοιμοι την γην συνειχον και βαρεια και ανιατα νοσηματα, ως απειρον και αναριθμη
466 τον γενεσθαι των ανθρωπων τον ολεθρον. θρηνοι δε και οιμωγαι δια το πληθος
των ολλυμενων εγινοντο πανταχου κατ' ουδεν των επι του θανατου των
πρωτοτοκων Αιγυπτου απολειπομενοι. ου γαρ ην οικια, εν ηι ουκ ην τεθνηκως και
αποζων, και οι μεν των εθνων απηνεις ανθρωποι την του νοσηματος εκτρεπομενοι
και την του θανατου μετα δοσιν αταφους η και ημιθανεις ερριπτον τους ανθρωπους,
ου συγγενων, ου φιλων, ουκ αλλων τινων εγγυτερω φειδο μενοι, καν οτι μαλιστα
την οργην και τον θανατον ου διε φυγον. οι δε πλειστοι των φοβουμενων τον
κυριον απαρα φυλακτως τους νοσουντας θεραπευοντες και του παθους
μεταλαμβανοντες του βιου τουτοις συναπηλλαττοντο, αλλοι δε ετερους
νοσοκομησαντες και ανεθηναι της νοσου ποιησαν τες απεγενοντο εις αυτους τον
εκεινων θανατον επισπασα μενοι. [ληʹ. Περι Γαλλου.] Μετα δε Ουαλλεριανον
εβασιλευσε Γαλλος υιος αυτου μηνα ενα και εσφαγη καθευδων υπο της ιδιας
γυναικος. [λθʹ. Περι ∆εκιου.] Μετα δε Γαλλον εβασιλευσε ∆εκιος ετος εν και εσφαγη
εν τωι πολεμωι. ος εθεσπισεν εν Ῥωμηι τας χριστιανας γυ ναικας μη εξειναι
κατακαλυπτεσθαι την κεφαλην οιομενος δια της νομιζομενης αισχυνης ταυτης εις
ειδωλολατρειαν αυτας ελκυσειν. αι δε μαλλον προθυμως ακατακαλυπτοι προηιεσαν
δοξαν ηγουμεναι την υπερ Χριστου δοκουσαν αν θρωπινην ατιμιαν. οθεν αχρι νυν αι
μεν ακριβεις χριστια 467 ναι γυναικες ακατακαλυπτοι προιασιν, αι δε Ἰουδαιαι και
απιστοι καλυπτονται. εφ' ου και Βαβυλας Ἀντιοχειας και Φλαβιανος Ῥωμης και
Ἀλεξανδρος Ἱεροσολυμων και ∆ιονυσιος Ἀλεξανδρειας εμαρτυρησαν, και Ναυατος
της εκκλησιας απεστη, και Ἑλκεσαιος ο αιρεσιαρχης εγνωριζετο. [μʹ. Περι
Αιμιλιανου.] Μετα δε ∆εκιον εβασιλευσεν Αιμιλιανος ετος αʹ και εσφαγη εν τωι
παλατιωι. [μαʹ. Περι Γαλλιανου.] Μετα δε Αιμιλιανον εβασιλευσε Γαλλιανος ετη γʹ
και εσφαγη εν τωι πολεμωι. εφ' ου Ἀρτεμων και Συνεπων οι αιρεσιαρχαι
εγνωριζοντο, και Γρηγοριος ο θαυματουργος και μαθητης Ὠριγενους διεπρεπεν. [μβʹ.
Περι Κλαυδιου.] Μετα δε Γαλλιανον εβασιλευσε Κλαυδιος ετη βʹ. [μγʹ. Περι
Κυντιλιανου.] Μετα δε Κλαυδιον εβασιλευσε Κυντιλιανος ημερας ζʹ. [μδʹ. Περι
Αυριλλιανου.] Μετα δε Κυντιλιανον εβασιλευσεν Αυριλλιανος ετη εʹ και εσφαγη υπο
κουβικουλαριου. εφ' ου Μανης ο μιαρος 468 και τρισκαταρατος ανεφυη Χριστον
εαυτον και πνευμα αγιον ο δαιμονιωδης μορφαζομενος. διο και μαθητας ιβʹ ως αν ο
Χριστος επαγομενος και εκ πασης αιρεσεως ει τι κακον ερανισαμενος εκ Περσιδος εις
την Ῥωμαιων γην κατα θεου συγχωρησιν εισεφρησεν. ουτος ουν ο μεμηνως Μανης
ο και Σκυθιανος λεγομενος Βραχμανης ην το γενος, διδασκα λον δε εσχε Βουδδαν
τον πρωην καλουμενον Τερεβινθον, ος και παιδευθεις υπο Σκυθιανου τα Ἑλληνων
δοξαζοντος την Ἐμπεδοκλεους ηγαπησεν αιρεσιν δυο αρχας λεγοντος αντικειμενας
αλληλαις. εισελθων δε εν Περσιδι εκ παρθε νου εαυτον εφασκε γεγεννησθαι και εν
τοις ορεσιν ανατρα φηναι, και συγγραψαμενος βιβλια τεσσαρα το μεν επωνο μασε
 
 

154

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των μυστηριων, το δε ευαγγελιον, το δε των θησαυρων, το δε των κεφαλαιων. και ο
μεν Βουδδας ουτος ο και Τερεβινθος υπο πνευματος ακαθαρτου συντριβεις απωλετο,
γυνη δε τις, παρ' ηι κατελυσε και κατελυθη, τα χρηματα και τας βεβηλους βιβλους
του εξαγιστου κληρονομησασα ωνειται παιδαριον ετων ζʹ τουνομα Κουβρικον, ον
και δι δαξασα γραμματα και ελευθερωσασα κληρονομον των εαυτης παντων
καθιστησιν. ο δε λαβων τα βιβλια του Βουδδα και 469 τα χρηματα διηρχετο την
Περσιδα Μανην εαυτον ονομαζων, και της πλανης του Βουδδα συνιστωρ γινομενος
και τα βιβλια πονηματα ιδια ελεγεν ειναι. ον ο βασιλευς Περσων εξεδειρε ζωντα ως
θανατου γενομενον του υιου αυτου αιτιον. του γαρ βασιλικου παιδος νοσουντος και
πολλης ιατρικης επιμελειας απολαυοντος, επηγγειλατο Μανης χωρις ιατρειας
αναστησαι τουτον, και ουτω τους ιατρους αποστησας εθα νατωσε τον παιδα τηι
αμελειαι και τερατολογιαι. υπερ δε τουτου μισθον επαξιον εικοτως κομιζεται την
εκδοραν του παναθλιου αυτου σωματος. Ὁ τοινυν εμβροντητος ουτος Μανης
αποβαλλομενος την παλαιαν διαθηκην και την κτισιν πασαν και την του αν θρωπου
κατασκευην ουκ αγαθου τινος θεου γεγονεναι βλασ φημων υπο φθοραν και
αλλοιωσιν ουσαν, την νεαν ως αγαθου δηθεν προσιεται θεου, και κατα φαντασιαν
και δο κησιν τον Χριστον πεφηνεναι τερατευεται. και προς τουτοις καταδυσεις τινας
εναγεις και νυκτερινας τελετας και παρα νομους επιτηδευσας μιξεις και
αρρητοποιΐας και ειμαρμε νην και μετενσωματωσεις και αλλα πλειστα φλυαρησας
και δρασας και διδαξας τα των Ἑλληνων πονηρα και ματαια δογματα κρατυνειν
εσπουδακεν ο θεομισης και θεηλατος. Περι ου φησι και Θεοδωρος πρεσβυτερος ο της
Ῥαι θου· Μανης ο του αντιθετου σκοτους εφευρετης, μαλλον 470 δε της εξουσιας του
σκοτους αναπλασμα, φαντασιαι ψιληι και σχηματι διακενωι σωματος ανθρωπειου
πεφανερωσθαι τον κυριον εφαντασθη και ωνειρωξεν, ωστε φησι και πασχειν μεν
δοκειν αυτον και πραττειν απερ εδρα και πεπονθε καθ' ημας, μηδεν δε τουτων
αληθειαι και πραγματι υπαρξαι, αλλα δοκησει μονον και απατηι αποβουκολειν τους
ανθρω πους, οις και συνανεστραφθαι νενομισται. δια τουτο και φυσεις δυο
παραιτειται λεγειν επι του κυριου, αλλα μιαν την της θεοτητος. Παυλος δε τις τωι
Μανεντι τουτωι συγχρονος γεγονως, το γενος μεν Σαμωσατευς, Ἀντιοχειας δε της
μεγαλης προ εδρος, ψιλον ανθρωπον ειναι τον κυριον εδυσφημησεν, ωσπερ δε εις
εκαστον των προφητων ουτω και εν αυτωι γε γενησθαι του θεου λογου την οικησιν,
ενθεν και δυο φυ σεις διηιρημενως εχουσας και ακοινωνητους προς εαυτας ειναι
πανταπασιν εν Χριστωι, ως αλλου οντος αυτου του Χριστου και αλλου του εν αυτωι
κατοικουντος θεου λογου. αυται μεν ουν αι πρωται φυαι του μιαν φυσιν και τας δυο
κακως και δυσφημως επι Χριστου λεγεσθαι, το μεν επ' αναιρεσει της θεοτητος, το δε
της ανθρωποτητος. Ἐν δε τοις εξης χρονοις Ἀπολιναριος τις ανεφυη προ εδρος
Λαοδικειας της Συριας ματαιοφροσυνης ετερας ηγη σαμενος. των γαρ Ἀρειανων
αψυχον παντη λεγοντων την του κυριου σαρκα, αυτος εφη οτι σαρκα μεν
εψυχωμενην ψυχηι ζωτικηι ανελαβεν ο κυριος, νουν δε τον ημετερον ου 471
προσηκατο. μηδε γαρ δεηθηναι την σαρκα φησιν εκεινην ανθρωπινου νοος
ηγεμονευομενην υπο του αυτην ενδεδυ κοτος θεου λογου, αλλα μηδε χωρειν αυτην
αλλην νοεραν δυναμιν παρα την θειαν. ταυτα υποθεμενος διατεινεται μιαν ειναι
φυσιν του λογου και της σαρκος, ως ατε της σαρκος ατελους ουσης εις το ειναι
ανθρωπον και δια τουτο μη αξιον φυσιν ονομαζεσθαι. Μεθ' ον αναφαινεται τις
Θεοδωρος της Μοψουεστιας πολεως εν τηι Κιλικιαι την ηγεμονιαν λαχων, και εκ δια
μετρου τωι Ἀπολιναριωι φερομενος υβρεις ου τας τυχουσας τολμηραι ψυχηι και αφοβωι
καρδιαι καταχεει του δεσποτου Χριστου, ανθρωπον ενα των καθ' ημας και κοινον
απο καλων και εκ προκοπης λαβοντα την χαριν του θεου θεον ονομαζεσθαι και εκ
του εν τωι Ἰορδανηι βαπτισματος αξιω θηναι της του αγιου πνευματος δωρεας εν
 
 

155

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πρωτοις εις ονομα πατρος και υιου και αγιου πνευματος βαπτισθεντα. τον δε θεον
λογον δια την υπερβαλλουσαν αρετην αυτου κατ' ευδοκιαν εν αυτωι κατοικησαντα
μεταδουναι της θεικης αξιας αυτωι και προσκυνησεως εις υστερον μετα την
τελειωσιν. ταυτα και ετερα τε πολλα τοιαυτα δυσφημησας δυο φυσεις
ιδιοπεριοριστους εδογματισεν επι Χριστου σχεσει τινι και μονον και αλληλαις
οικειωμενας. δευτερα και αυτη βλα στησις του μιαν φυσιν και δυο φυσεις εν Χριστωι
μη κατα τον ορθον λογον ομολογεισθαι. Μετα δε τουτους γεγονε τις ονοματι
Νεστοριος απο Γερμανικειας της Συριας τον θρονον Κωνσταντινουπολεως 472
δραξαμενος. ομοιως τηι φωνηι των εν Χριστωι δυο φυσεων κακοφρονως απεχρησατο
Παυλωι και Θεοδωρωι τοις εαυτου προγονοις επομενος. υιος μεν γαρ ην του Κιλικος,
απο γονος δε του Σαμωσατεως. και δια τουτο προς την αγιαν παρθενον ασπονδον
ηρατο πολεμον εξαρνουμενος τον εαυτου κυριον και ατιμαζων την εαυτου
δεσποιναν ο δειλαιος δουλος και αναισχυντος. ουτος ουν ο δεινος Νεστοριος τριτος
προ στατης γεγονως της Ἰουδαικης ταυτης αιρεσεως αλλον ειναι παρ' εαυτωι τον
Χριστον και αλλον τον θεον λογον κατα την πατρικην αυτου πλανην εδογματισεν.
Της δε κατα Μανην και Ἀπολιναριον αντιθετου μοιρας τριτος παλιν υπασπιστης
Ευτυχης ηγουμενος μοναστηριου Κωνσταντινουπολεως ανεδειχθη, ος μη
ανεχομενος ομοουσιον ημιν και ομοφυη την σαρκα του κυριου διομολογειν απηρ
νειτο σωζεσθαι λεγειν εν τωι Χριστωι δυο φυσεις μετα της τουτων ενωσεως τε και
συμφυΐας. ου μην δε αλλα και τερατωδη τινα και αλλοκοτα παρεπλαττεν εξ ουρανου
λεγων κατενηνεχθαι το σωμα του κυριου και ως δια σωληνος της παρθενου
παραδραμειν τον θεον λογον ουρανοθεν τουτο εν δεδυμενον, ινα δοξηι γεγενησθαι
εκ γυναικος καιπερ μη γεγεννημενος. Μανιχαιος ουτος ο λογος και πεφαντασμενος
πολλωι μαλλον εκεινου. μιαν φυσιν και ουτος διεστραμμενηι καρδιαι τον Χριστον
επρεσβευεν. Ειτα Σευηρος τις λεγομενος αρπασας τον θρονον Ἀντιο 473 χειας την
κατα Μανην αυθις Ἀπολιναριον τε και Ευτυχεα διεκδικειν αιρεσιν επειρατο κυκων
οση δυναμις αυτωι την της εκκλησιας ειρηνην. εξελαθεις δε της Ἀντιοχεων ως
στασιωδης και ταραξιας τηι Ἀλεξανδρεων κουφοτητι λαιλαπος και θυελλης δικην
ενεσκηψεν, ενθα και ετερας καταιγιδος αντιπνευσασης αυτωι τε και τωι λαωι συνεχεε
παντας και εθο ρυβησεν. διεσκεδασε γαρ αυτους Ἰουλιανος τις καλουμενος,
Ἀλικαρνασου μεν της Ἀσιας επισκοπος, της δε Ευτυχιανης κακοδοξιας προστατης
ευθυμοτατος. Σευηρου γαρ μιαν φυσιν λεγοντος ειναι τον Χριστον και την εν τωι
Χριστωι διαφοραν δεχομενου, Ἰουλιανου δε μιαν μεν κατα Σευηρον φασκοντος
φυσιν, αναιρουντος δε την διαφοραν, αιτιοι πα σης ταραχης και ζαλης γεγονασιν οι
ανοσιοι μη νοουντες κατα το δη λεγομενον μητε α λεγουσι μητε περι τινων δια
βεβαιουνται. Οιτινες προς ημας διαμαχονται λαμβανοντας εις παρα δειγμα της θειας
ενωσεως τον εκ ψυχης και σωματος αν θρωπον και φασιν· ουκουν τρεις ομολογειτε
φυσεις. αλλ' ιστωσαν οι αμαθεις και απαιδευτοι, οτι δυο φυσεις ημεις λεγομεν, ου
θεου και σαρκος, ουτε μην θεου και ψυχης, αλλα θεου και ανθρωπου. ουδε γαρ εστι
κυριως ανθρω που φυσις η του μερους φυσις. μερη μεν γαρ ανθρωπου ψυχη και
σωμα, μερη δε των μερων αι περι αυτων διαιρε 474 σεις τε και υποδιαιρεσεις. και
μερη μεν Χριστου ασυγχυτα θεοτης και ανθρωποτης, ψυχη δε και σωμα ου μερη
Χριστου, αλλα μερη του μερους. μερη μεν των μερων του ανθρωπου επι μεν ψυχης
ουσια λογικη και ποιοτης ασωμα τος, ων το μεν ηγεμονικον, το δε θυμικον, το δε
επιθυμη τικον, και τουτων το μεν εννοηματικον και διανοητικον μνημονευτικον τε
και βουλευτικον, το δε ορεκτικον τε και ελκτικον, το δε αμυντικον, και πολλα ετερα
τουτοις υπο διαιρουνται. αφεισθω δε τα νυν ζητειν ποτερον ως μερη ταυτα εισιν εν
τηι ψυχηι η ως δυναμεις. η δε του σωμα τος παλιν διαιρεσις γινεται εις ομοιομερη, και
τουτων ετι εις κεφαλην και χειρας και ποδας, και ταυτα εις οστεα και σαρκα και
 
 

156

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νευρα, και ταυτα εις δʹ στοιχεια, και ταυτα εις υλην και ειδος. πολλα δε και ετερα
φιλοσοφουσιν ιατρων παιδες περι δυναμεων φυσικων, ων την μεν ελκτικην, την δε
καθεκτικην, την δε αλλοιωτικην, την δε αποκριτικην ονομαζουσιν, πολλα δε και
περι αισθησεως και φαντασιας και του συνεχοντος το ζωον ζωτικου και οργανικου
πνευ ματος ετερου παρα το λογικον, ως φασιν, υπαρχοντος. ωσπερ τοινυν αποχρη
προς το παραστησαι ταυτα παντα δια του σαρκα ειπειν η σωμα ανθρωπου, και
αποχρη παλιν δια της λογικης ψυχης το εις α διαιρειται μερη δηλωσαι, ουτως
αποχρη ανθρωπον η φυσιν ανθρωπου ειρηκοτα παντα δη λωσαι τε και παραστησαι
τα εξ ων συνεστηκεν, εν οις και γνωριζεται. οι δε ουχ ινα τον ανθρωπον τελειον
αποφη νωσιν, αλλ' ινα τον κυριον συκοφαντησωσι και της ημετε ρας αυτον
αλλοτριωσωσι φυσεως και η μη προσειληφοτα 475 την αρχην το ημετερον η μη
σωον φυλαξαντα οπερ εσχε παρ' ημων, ταυτα και τα τοιαυτα σοφιζομενοι και περι
το παραδειγμα κακουργουντες εις αφυκτους και αδιεξοδευτους καταπεπτωκασι
λαβυρινθους. Ἀμελει γε τοι και Θεοδωρητος εφη περι τουτων και των τοιουτων
ανοσιων ουτως· εισι μεντοι γε τινες οι και χριστιανων μεν προσηγοριαν εχοντες,
αντικρυς δε τοις της αληθειας δογμασι πολεμουσιν. οι μεν γαρ το αγεννητον εις τρια
τεμνουσι και το μεν καλουσιν αγαθον, το δε κα κον, το δε δικαιον, οι δε δυο αρχας
αγεννητους ζωγραφουσι τωι λογωι αλληλαις εναντιας εκ διαμετρου, αλλοι δε τοις
μεν ασεβεσι τουτοις πολεμειν επαγγελλονται δογμασιν, ετεραν δε δυσσεβειας
επινοουσιν οδον· τον γαρ του θεου μονογενη λογον ομολογουντες υιον ως ποιημα
τηι κτισει συναριθμουσι και τον κτιστην ιστωσι μετα της κτισεως και το αγιον
πνευμα τωι δυσσεβει λογωι της θειας εξοριζουσι φυσεως. αλλοι δε αλλως την ευθειαν
οδον απολεσαντες και τοις των προοδευκοτων ιχνεσιν ακολουθησαι μη
βουληθεντες πορρω που της αληθειας εγενοντο, και οι μεν την υπερ ημων γε
γενημενην οικονομιαν παντελως απηρνησαντο, οι δε ομολο γουσι μεν
ενανθρωπησαι τον θεον λογον, σωμα δε μονον ανειληφεναι, οι δε εμψυχον μεν
καλουσι την ληφθεισαν σαρκα, ου την λογικην δε και νοεραν εν ταυτηι γεγενησθαι
ψυχην ισως την οικειαν ανοιαν τουτο τεκμηριον εχοντες. ημεις δε ανθρωπου ψυχην
ουδεμιαν ισμεν ετεραν η την 476 λογικην και αθανατον. και αλλοι μεν παλιν εις δυο
τον ενα Χριστον διατεμνουσι και ετερον μεν ειναι διατεινομενοι τον εκ παρθενου
τεχθεντα τελειως ανθρωπον, ετερον δε τον εκ θεου πατρος λογον, και τον μεν ως
ανθρωπον ιδιαι τι θεντες και ανα μερος, τον δε ως θεον φυσει τε και αλη θως υιον
ονομαζουσιν. αλλοι δε παρατετραφθαι φασι τον εκ θεου πατρος λογον εις οστεων
και νευρων και σαρκος φυσιν. [μεʹ. Περι Τακιτου.] Μετα δε Αυριλλιανον εβασιλευσε
Τακιτος μηνας ʹ και εσφαγη υπο Φλοριανου. [μ ʹ. Περι Φλοριανου.] Μετα δε Τακιτον
εβασιλευσε Φλοριανος μηνας βʹ και εσφαγη υπο του Προβου. [μζʹ. Περι Προβου.]
Μετα δε Φλοριανον εβασιλευσε Προβος ετη ʹ και εσφαγη υπο του Καρου. [μηʹ. Περι
Καρου.] Μετα δε Προβον εβασιλευσε Καρος ετος εν και εσφαγη υπο του Καρινου. 477
[μθʹ. Περι Καρινου.] Μετα δε Καρον εβασιλευσε Καρινος υιος αυτου ετη βʹ και
εσφαγη υπο Νουμεριανου. [νʹ. Περι Νουμεριανου.] Μετα δε Καρινον εβασιλευσε
Νουμεριανος αδελφος αυτου ετος εν και πολεμησας Περσας και συλληφθεις,
εξεδειραν αυτον ζωντα. [ναʹ. Περι ∆ιοκλητιανου και Μαξιμιανου.] Μετα δε
Νουμεριανον εβασιλευσαν επι το αυτο ∆ιοκλη τιανος και Μαξιμιανος γαμβρος
αυτου ετη κβʹ. υφ' ων μεγας διωγμος κατα χριστιανων και φρικωδεστατος κινηθεις,
προσεταξαν κατα πολιν και χωραν τας μεν Χριστου εκκλη σιας καταστρεφεσθαι και
τας θειας αυτων γραφας κατα καιεσθαι, τους δε χριστιανους ευρισκομενους
αναγκαζεσθαι θυειν τοις δαιμοσιν. διο και πολλοι τον της αθλησεως ανεδησαντο
στεφανον, εξ ων εισι Πετρος Ἀλεξανδρειας και Ἄνθιμος Νικομηδειας και Προκοπιος
και Γεωργιος οι αοι διμοι μαρτυρες. και Σαββατιος ο την αιρεσιν των Τεσσα
 
 

157

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ρισκαιδεκατιτων κρατυνας εγνωριζετο. 478 Και γυνη τις γενει και πλουτωι και
συνεσει και καλλει σωματος συν δυσι θυγατρασι παρθενοις μετα πολλας απο φυγας
κατασχεθεισαι φοβωι του μη διαφθαρηναι την παρ θενιαν αυτων εις το ρειθρον του
ποταμου εαυτας ερριψαν. περι ων ζητητεον ει αριθμουνται εις μαρτυρας. Και ετερα
δε παλιν ιερα τις και θαυμασια γυνη τον βιον αειπαρθενος και ωραια πανυ
συσχεθεισα, και πολλαις μηχαναις θυσαι των τυραννων αυτην αναγκαζοντων, μη
ηττηθεισαν προσεταξαν εκδοθηναι στρατιωτηι προς αισχραν μιξιν, και μηδ' ουτως
πειθομενην υποβαλλεσθαι κεφαλικηι τιμωριαι. και περιστατηθεισα λιαν εδειτο του
Ἀνθιμου Νι κομηδειας μηπω τελειωθεντος δια μαρτυριου συμβουλευσαι αυτηι τι αν
αιρησοιτο. ο δε χρηστος οντως ανηρ και οικο νομος και πιστος εν κρισει τα λογια
κυριου ταμιευομενος φησιν· καλον μεν, ω τεκνον, και θεοπρεπες το κατορθωμα της
αγνειας, μειζων δε η της πιστεως εντολη κρηπις ουσα των καλων της ευσεβειας. μη
ουν προκρινηις των κρειττονων τα δευτερα. ωσπερ γαρ εν περιστασει τινα γενομενον
αιρε τωτερον εστιν υπερ του σωματος διαρπαγηναι το ιματιον, ουτως εστι μαλλον εν
τοις πειρασμοις ασπιλον τηρησαντα την ψυχην προδουναι την σαρκα τοις παντοιως
ενυβριζειν εθελουσιν, η απολεσαι της ψυχης την ευγενειαν. η δε του των ακουσασα
απηιει ταλαντευομενη τον νουν ως δυο καλων αντιποιουμενη. αλλ' η θεια χαρις η εν
τοις αμηχανοις προ φασεις επικουριας παρεχουσα τοτε και τηι κορηι δι' επινοιας
σοφωτατης ασυλον την σωφροσυνην εφυλαξεν. ως γαρ εφ' ενος οικου συνεκλεισθη
κατασοφιζεται τον στρατιωτην λε γουσα· μηδεν ατοπον εις εμε πραξηις, ανθρωπε,
και παρεξω σοι μισθον της ευεργεσιας ταυτης επαξιον. δωσω γαρ σοι 479 φαρμακον
ουσα φαρμακις αθανασιας προξενον, οπερ ολον το σωμα χριομενον εν τοις
πολεμιοις υπαρξεις ατρωτος. ει δε θελεις αρτι πειραν λαβειν, επιτρεψον μοι τουτο
κατα σκευασαι. του δε μετα πολλης χαρας επιτρεψαντος, λαβουσα κηρον η μακαρια
και ελαιωι συμμιξασα και επι πολυ ταις χερσι μαλαξασα και τον εαυτης αυχενα
περιχρισασα λεγει προς αυτον· παταξον ως δυνηι, και οψει την ενεργειαν της
αλειφης, οτι ουτε πληξεις ουτε θανατωσεις με. ο δε εις υψος επαρας το ξιφος και
κατ' αυτης επενεγκων απετεμεν ευθεως την τιμιαν αυτης καραν. και ουτω νικησασα
των δυσμενων την κακουργιαν διπλουν τον στεφανον του τε μαρτυριου και της
αγνειας ανεδησατο. Ὡσαυτως δε και αλλη τις ευπρεπεστατη κορη παρθενιαν
ασκουσα διεβληθη ως βλασφημουσα τους βασιλεις και τα ειδωλα. ην συλλαβομενοι
και πολλα μαστιγωσαντες μη υπει κουσαν τηι τουτων δυσσεβειαι παρεδωκαν εις
πορνειον εντει λαμενοι τωι ταυτας νεμοντι δεξασθαι αυτην και κομιζειν υπερ αυτης
καθ' ημεραν νομισματα γʹ. ο δε ως μελλων εισπραττεσθαι το χρυσιον εκδοτον αυτην
εστησε τοις βουλο μενοις. οπερ γνοντες οι γυναικομανεις παρηδρευον τωι ερ
γαστηριωι της ανομιας προς αυτην εισπηδωντες και το αρ γυριον προδιδοντες. ους
παρακαλουσα ελεγεν· ελκος εχω δυσωδες εις τον κεκρυμμενον τοπον και δεδοικα μη
και υμας της αιτιας μεταδωσω. αλλ' αναμεινατε ολιγας ημερας, εως αν υγιανω, και
εξουσιαν μου εχετε παντοτε. ουτως 480 ουν τουτους αποβουκολησασα δεησει τον
θεον ικετευεν απαλ λαγηναι του τοιουτου μυσους και ασπιλον την παρθενιαν αυτης
διαφυλαξαι. και δη υπακουσας ο θεος της δεησεως αυτης, ερχεται νεανισκος τις
περιφανης και λιαν ευσεβης προς τον πορνοβοσκον εσπερας βαθειας και διδωσιν
αυτωι νομισματα εʹ λεγων· εασον μοι την κορην ταυτην εως πρωΐ. και εισελθων εις
τον αποκρυφον τοπον λεγει προς αυτην· αναστα και πορευου μετ' ειρηνης. και
ενδυσας αυτην τα ιματια αυτου και περικαλυψας την κεφαλην αυτης, εξηλθεν
αφθορος και ανεπαφος η γυνη και διεσωθη. ημερας δε γενομενης και του δραματος
γνωσθεντος, εκριθη ο νεανιας αναιρεθηναι. και τουτου γενομενου επληρωσε το
κυριακον λογιον το λεγον· μειζονα ταυτης αγαπην ουδεις εχει, ινα τις την ψυχην
αυτου θηι υπερ των φιλων αυτου. Ὁμοιως δε και αλλος τις μοναζων κατασχεθεις υπο
 
 

158

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των ανοσιων εκεινων και ασεβων μετα πολλων ποινων και μαστιγων, τελευταιον
επενοησαν πονηραν επινοιαν εις φθο ραν της σωφροσυνης του δικαιου τοιανδε·
κλινην γαρ εν τινι κηπωι στρωσαντες και τον αγιον εν αυτηι δεσμησαντες επαφηκαν
αυτωι γυναιον ασεμνον, ως αν και εκ της του 481 τοπου ηδυτητος και μονοτητος και
εκ του μη δυνασθαι την επιχειρησιν του ακολαστου γυναιου διαφυγειν πανταχοθεν
και ακων εις την παρανομον καθελκυσθειη πραξιν. αλλ' ο γε θειος ανηρ του γυναιου
δια φιληματων ηδη και ρη ματων αισχρων και επιτηδευματων περιπλεκομενου και
τας ηδονας αναπτοντος, την εαυτου γλωσσαν αποτεμων δηγματι προσεπτυσεν εις το
προσωπον αυτης, και εαυτωι μεν πονους και αλγηδονας αντι ηδονων επεισηγαγεν,
εκεινην δε σφοδρα κατεπληξε και αηδιας ενεπλησε τωι ρευματι του αιματος. οι δε
Ἕλληνες ταυτα μεμαθηκοτες εθαυμασαν των μοναζοντων την της σωφροσυνης
ακριβειαν. Ἡττηθεντες ουν οι δυσσεβεις τυραννοι ∆ιοκλητιανος και Μαξιμιανος τωι
πληθει των αναιρουμενων εξεθεντο δογμα, ωστε τους ευρισκομενους χριστιανους
εξορυττεσθαι τον δεξιον οφθαλμον, ου μονον δια το οδυνηρον, αλλα και δια το
ατιμον τε και προδηλον και της των Ῥωμαιων πολιτειας αλλοτριον. ους η θεια δικη
ενδικως μετελθουσα δικαιως εξεκοψεν. και ο μεν εσφαγη υπο της συγκλητου, ο δε
απ ηγξατο. [νβʹ. Περι Κωνσταντιου.] Μετα δε ∆ιοκλητιανον και Μαξιμιανον
εβασιλευσαν κατα 482 τους αυτους χρονους Ῥωμαιων Κωνσταντιος και Σευηρος και
Μαξιμινος και Μαξεντιος. και ο μεν Κωνσταντιος και Κων σταντινος υιος αυτου την
Γαλλιαν και την Βρεττανιαν εκρα τησαν, ο δε Σευηρος και Μαξεντιος την Ῥωμην, ο
δε Μαξιμινος την ευαν. ος πολλα μιαρα τε και ατοπα καθ' υπερβολην
διαπραξαμενος και προς τουτοις διωγμον απηνη και απανθρωποτατον κατα πασαν
την ανατολην εις τους χριστιανους ενδειξαμενος, καθ' ον πλειστοι των ευδοκιμων
εμαρτυρησαν, αξια της δυσσεβειας αυτου και προοιμια της μελλουσης αυτον
διαδεχεσθαι κολασεως εικοτως πεπονθεν. νοσωι γαρ δεινοτατηι περιπεσων,
αλγηδονες ισχυραι την σαρκα πασαν διελυμαινοντο. και τα μεν εγκατα διεφθειροντο
υπο της ενδομυχουσης σφοδροτατης φλογωσεως, η δε σαρξ πασα κηρου δικην
εξετηκετο, και συν τουτοις εκτυφλουται και πηρος ο δειλαιος αποκαθισταται.
λαβροτερως δε φλογιζο μενος και τηγανιζομενος, και αυτα συνεφρυγησαν τα οστα,
ωστε εξαφανισθηναι τον χαρακτηρα της ανθρωπινης μορ φης. καντευθεν ελεεινως
διαφθειρομενος και δεινως κατα σηπομενος τοσαυτην δυσωδιαν εξεπεμπεν, ως
ουδεν των εν ταφοις διαλυθεντων νεκρων διαφερειν. ο δε εν τουτοις εμπνεων
βραχυ στεναξας θανατον επεκαλειτο και προς τωι τελει εγγιζοντα εαυτον ο αλιτηριος
γνους τοιαδε εφη· οιμοι 483 τωι ελεεινωι και θρηνων αξιωι, οποιαν των εις
χριστιανους μοι τετολμημενων ασεβειων αξιαν υπεχω την τιμωριαν. και ταυτα μετα
πολλης οδυνης ειπων απεθανεν. Ἐφ' ου δια την απειρον κακουργιαν λιμος αυτου τηι
χωραι δεινος επισκηπτει και λοιμος και τινος ετερου νοση ματος μοιρα. ελκος δε ην
φερωνυμως του πυρωδους αν θρακος λεγομενον, καθ' ολον μεν ερπον το σωμα,
σφαλερους δε τοις πεπονθοσιν ενεποιει κινδυνους. ου μην δε αλλα και κατα των
οφθαλμων εξαιρετως επι πλειστον γινομενον μυριους οσους ανδρας αμα γυναιξι και
παισι πηρους απειρ γασατο. και συν τουτοις προσεπανισταται τωι τυραννωι ο προς
Ἀρμενιους πολεμος. αθροως υφ' ενα και τον αυτον συρρευσαντα καιρον της του
δυσσεβους θρασυτητος την κατα του θεου μεγαλαυχιαν διηλεγξεν, οτι δη της περι τα
ειδωλα σπουδης αυτου και της καθ' ημων ενεκα πολιορκιας μη λιμον μηδε λοιμον
μητε μην πολεμον επι των αυτου συμ βηναι καιρων εναβρυνετο. ταυτα δ' ουν αμα
και κατα ταυτο επηλθον και της κατ' αυτου καταστροφης περιειληφει τα προοιμια.
και αυτος μεν ουν περι τον προς Ἀρμενιους 484 πολεμον αμα τοις αυτου
στρατοπεδοις κατεπονειτο, τους δε λοιπους των τας υπ' αυτον πολεις και χωρας
οικουντων δεινως ο λιμος τε αμα και ο λοιμος κατετρυχεν. και μυ ριοι μεν
 
 

159

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετυγχανον οι κατα πολιν θνησκοντες, πλειους δε οι κατα αγρους και κωμας
απαντων σχεδον τροφης ενδειαι και λοιμωδει νοσωι διεφθαρμενων. και γαρ οι μεν
χορτον διαμασωμενοι και την εξιν λυμαινομενοι διωλλυντο, οι δε απεσκληκοτες
ωσπερ ειδωλα νεκρα ωδε κακεισε ψυχορρα γουντες ενσειομενοι τε και
περιολισθαινοντες κατεπιπτον εν ταις πλατειαις, οθεν νεκρα και γυμνα σωματα εφ'
ημεραις πλειοσιν αταφα διερριμμενα θεαν οικτραν τε και ελεεινην παρειχε τοις
ορωσιν. ηδη γε τοι και κυνων τινες εγινοντο βορα, ουχ ηκιστα δε και ο λοιμος
παντας οικους επενεμετο. τοιαυτα τοινυν της Μαξιμινου μεγαλαυχιας τα επιχειρα
και τοιουτον αυτου το δυσμορον τελος. εν στηληι γαρ καθ' ημων ανεγραψεν ως
χριστιανων παντων αναιρεθεντων, ως ᾤετο, πασης ευθηνιας τε και ευκρασιας η
Ῥωμαιων πολι τεια πλησθησεται. διο και λιμος και λοιμος και αυχμος και παν ο τι
ουν εστι κακον ειπειν τους ανθρωπους μετηλ θεν, ως ειρηται. Κωνσταντιου δε του
επικληθεντος Χλωρου δια την ωχρο τητα του προσωπου τελευτησαντος, ο υιος
αυτου Κωνσταν τινος την αρχην διεδεξατο. ον εκ πορνειας γεγεννησθαι τινες
τουτον ειποντες ελεγχονται σαφως υπο διαφορων εξηγη 485 των ως ψευδολογοι και
ματαιοφρονες. ωσαυτως ουν και Σευηρου τεθνηκοτος Λικινιος ο γαμβρος
Κωνσταντινου αντ εισαγεται. Τον δε γε Κωνσταντινον μετα την του πατρος
τελευτην συνεβη νοσησαι, ωστε μητε μαγων προγνωσεις και μυθο λογιαι, μητε
ιατρων επιστημαι και σκευασιαι βοηθηματων δυνασθαι το παθος αυτου θεραπευσαι.
προς ον οι των ειδωλων μιερεις ελθοντες υπεθεντο κολυμβηθραν τινα πλη σθεισαν
αιματος παιδιων αφθορων, και θερμωι τωι αιματι και αφριζοντι βαπτισθεντα αυτον
υγιαναι. συναχθεντων ουν των παιδιων εκ πασης επαρχιας δια βασιλικου προσ
ταγματος, και του βασιλεως εξω παραπορευομενου, προσ υπηντησαν αυτωι πασαι
των πολλων εκεινων παιδιων μητερες διαλελυμενων των πλοκαμων και των
μαζων γεγυμνωμενων μετα πολλων οδυρμων και δακρυων. περι ων ο βασιλευς
διερωτησας και μαθων οτι αι μητερες εισι των μελλοντων αναιρεισθαι παιδιων
δακρυσας ειπεν· καλον μοι μαλλον εστιν υπερ της σωτηριας των αναιτιων
αποθανειν παιδιων η εκ της εκεινων σφαγης ωμοτατην και απανθρωπον ζωην
επιλεξασθαι, και μαλιστα της εκ τουτων υγειας αμφιβαλλο μενης. και ταυτα προς
την συγκλητον ειρηκως εισηλθεν εις το παλατιον και ου μονον τους παιδας ταις
ιδιαις μη τρασιν εκελευσεν αποδοθηναι, αλλα και οχηματα και αναλω ματα
προσεταξεν αυταις εν τωι υποστρεφειν παρασχεθηναι. και τουτου γενομενου εν αυτηι
τηι νυκτι οραμα εθεασατο 486 ο βασιλευς, εν ηι ωφθησαν αυτωι οι του Χριστου
αποστολοι λεγοντες· ημεις εσμεν Πετρος και Παυλος αποσταλεντες υπο θεου
παρασχειν σοι υγειαν και σωτηριαν δια την προς τους παιδας ελεημοσυνην τε και
συμπαθειαν. πεμψον ουν και μετακαλεσαι τον αγιον Σιλβεστρον εκ του Σεραπιου
ορους, και υποδειξει σοι την οντως θειαν τε και σωτηριον πηγην, εν ηι λουσαμενος
ου μονον σωματικην εξεις υγειαν, αλλα και ψυχικην οτι μαλιστα. ημερας δε
γενομενης αποστειλας προς τον θειον Σιλβεστρον μετα πολλης τιμης ηγαγεν αυτον
εν τωι παλατιωι, και αναστας ο βασιλευς προσεκυνησεν αυτον λεγων· καλως ηλθες,
Σιλβεστρε. και ο επισκοπος ειπεν· ειρηνη σοι απο θεου και σωτηρια παρασχεθειη. και
φησιν ο βασιλευς· παρακαλω σε ειπειν μοι, ει εχετε θεους τινας Πετρον και Παυλον
καλουμενους. και ο επισκοπος εφη· ημεις ενα θεον εχομεν ποιητην ουρανου και γης,
ου Πετρος και Παυλος δουλοι γνησιοι τυγχανουσιν. ο δε βασιλευς φησιν· δυνασαι, ω
επισκοπε, φανερωσαι μοι τας οψεις αυτων δια τινος ζωγραφιας, οπως επιγνωι
σαφεστερον, ει αυτοι εισιν οι αποσταλεντες απο θεου προς με; και παρα χρημα
κελευσας ο επισκοπος τωι ιδιωι διακονωι ενεγκειν τα στηθαρια των ομοιωματων
αυτων εν σανισιν, ηνεχθησαν, και θεασαμενος ο βασιλευς ανεκραξε φωνηι μεγαληι
λεγων· ουτοι εισιν αληθως οι κατ' οναρ οφθεντες μοι και παρα 487 κελευσαμενοι
 
 

160

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μετακαλεσασθαι σε, ω Σιλβεστρε. και νυν δειξον μοι την πηγην ην εφησαν, δι' ης
ψυχηι και σωματι σωθησομαι. και ο επισκοπος αυτικα προσταξας κολυμβη θραν
υδατος γενεσθαι εβαπτισε τον βασιλεα, και παραυτικα εξηλθεν εκ της κολυμβηθρας
υγιης καταλιπων τα του σω ματος τραυματα εν τωι υδατι καθαπερ λεπιδας ιχθυων.
ον η συγκλητος ιδουσα και πας ο δημος απολαβοντα την υγειαν εξεβοησαν λεγοντες·
εις θεος ο των χριστιανων μεγας και φοβερος, και παντες απο του νυν πιστευομεν
εις αυτον και βαπτιζομεθα, οτι ειδομεν σημερον μεγαλα θαυμασια. προς ους φησιν ο
βασιλευς· τα μεν ανθρωπινα αναγκαστα, τα δε θεια προαιρετικα τυγχανει. ο μεντοι
θεος αγαθηι προ αιρεσει και διαθεσει θρησκευεται. οθεν ουκ εξ αναγκης αλλα κρισει
ελευθεριας βουλομεθα γινεσθαι χριστιανους τους θελοντας και μη φοβωι ανθρωπινωι
προσαγεσθαι τηι του θεου λατρειαι. και ταυτα παντες ακουσαντες προς την πιστιν και
τον αυτον ποθον εξηφθησαν μαλλον αποδεξαμενοι την του βασιλεως και του
δογματος επιεικειαν. αυτικα δε και η μητηρ Ἑλενη βαπτιζεται και οι τουτου
συγγενεις τε και φιλοι. Μετα δε ταυτα ακουσας τα υπο Μαξεντιου γινομενα εν Ῥωμηι
χαλεπα τε και ατοπα, περι ου και πρεσβειαν εκ των Ῥωμαιων δεξαμενος εστρατευσε
κατ' αυτου, και το σημειον του σταυρου εν ουρανωι φωτοειδως θεασαμενος 488
επιγραφον τα· εν τουτωι νικα, παρευθυ χρυσοκολλητοις εκτυ πωσας λιθοις και επι
δορατος αναρτησας καθηγεισθαι τηι εαυτου στρατειαι προσεταξεν. δι' ου
τροπωσαμενος Μαξεντιον εν τωι ποταμωι ουτως εισηλθε και της Ῥωμης εκρατησεν,
απο πνιγεντος Μαξεντιου εν τωι ποταμωι διωκομενου. Περι ου και ο πολυΐστωρ
Ευσεβιος εφη· εφ' οις αυθις και πεπληρωται σαφως· αρματα Φαραω και την δυναμιν
αυτου ερριψεν εις θαλασσαν. επιλεκτους αναβατας τριστα τας κατεποντισεν εν
ερυθραι θαλασσηι. ποντος εκαλυψεν αυτους. ουτω γαρ και Μαξεντιος και οι περι
αυτον οπλι ται και δορυφοροι κατεδυσαν εις βυθον ωσει λιθος, οπηνικα νωτα δους
τηι εκ θεου μετα Κωνσταντινου δυναμει προς τον ποταμον, ον αυτος μηχανικως
ζευξας και γεφυρωσας μηχανην ολεθριον καθ' εαυτου συνεστησατο και λακκον ον
ωρυξεν εισπεπτωκεν, και επεστρεψεν ο πονος αυτου εις κε φαλην αυτου, και επι
κορυφην αυτου η αδικια αυτου κατα βεβηκεν. και ουτως ο μεν δυσσεβης και οι μετ'
αυτου εδυσαν ωσει μολιβδος εν υδατι σφοδρωι, ο δε θειος Κων σταντινος θεωι τοις
εργοις ανυμνησας επι Ῥωμην μετ' επι νικιων εισελαυνει παντων αθροως αυτον αμα
κομιδη νηπιοις και γυναιξι και συν παντι δημωι Ῥωμαιων φαιδροις ομμασι 489 και
ψυχαις οια λυτρωτην και σωτηρα τε και ευεργετην μετ' ευφημιων και απληστου
χαρας υποδεχομενων. ο δε ωσπερ εμφυτον την εις θεον ευσεβειαν κεκτημενος μηδ'
ολως επι ταις βοαις υποσαλευομενος μηδε επαιρομενος τοις επαινοις ευ μαλα της εκ
θεου συνησθημενος βοηθειας αυτικα του σωτηριου τροπαιον παθους υπο χειρα ιδιας
εικονος ανατε θηναι προσταττει. και νυν οι μεν θεομισεις ουκ εισιν, οτι μηδε ησαν.
εις βραχυ γαρ καταρξαντες και ταραχθεντες, ειτα υποσχοντες τιμωριαν ου μεμπτην
τηι δικηι εαυτους και φιλους και οικους αρδην αναστατους κατεστησαν. περι ων ο
θειος εφη λογος παλιν· ρομφαιαν εσπασαντο οι αμαρτω λοι, ενετειναν τοξον του
καταβαλειν πτωχον και πενητα του σφαξαι τους ευθεις τηι καρδιαι. αλλ' η ρομφαια
αυτων εισ ηλθεν εις τας καρδιας αυτων, και τα τοξα αυτων συνετριβη. προς δε γε
την εκκλησιαν των ευσεβων αυθις φησιν ο ιερος λογος· μη φοβου οτι κατηισχυνθης,
μηδε εντραπηις οτι ωνει δισθης, οτι αισχυνην αιωνιον επιλησηι και το ονειδος της
χηρειας σου ου μη μνησθησηι. εξεγειρου, εξεγειρου, ενδυ σαι την ισχυν και την δοξαν
σου, εκτιναξαι τον χουν και αναστηθι. [Βιβλιον Θʹ.] [αʹ. Περι Κωνσταντινου του
μεγαλου.] Μετα δε Μαξεντιον εβασιλευσε Κωνσταντινος ο μεγας, ος ευθεως
διαταγματα πανταχου εξεπεμψε τους εν εξοριαις 490 χριστιανους μετα τιμης
επανερχεσθαι προς τα ιδια, και τους μεν ναους των ειδωλων καταστρεφεσθαι, τας δε
του Χριστου εκκλησιας οικοδομεισθαι, και προς τουτοις εξεθετο και νο μους
 
 

161

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθολικους ωστε αποδιδοσθαι τους των ειδωλων ναους τοις τωι Χριστωι ιερωμενοις,
και χριστιανους μονους αρχειν και στρατευεσθαι, και τετραδα και παρασκευην
παντας νη στευειν και την κυριακην αργειν και τιμαν, τας μεν δια το παθος, την δε
δια την αναστασιν του κυριου, και Ἰου δαιους οικετας μη ωνασθαι μητε θυσιας
προδηλους ποιει σθαι, και σταυρωι μηκετι καταδικαζεσθαι τινα δια το προς τον
σταυρον του Χριστου σεβας, τοις δε νομισμασιν αυτου και εικοσι τον σταυρον
συνεκτυπουσθαι παντοτε. και γυ ναικα μεν ειχε Μαξιμιναν θυγατερα ∆ιοκλητιανου,
εξ ης εγεννησεν υιους τρεις, Κωνσταντινον και Κωνσταν και Κων σταντιον,
αδελφους δε ∆αλματιον και Κωνσταντιον, οιτινες εσχον υιους, ∆αλματιος μεν
αλλον ∆αλματιον, Κωνσταντιος δε Γαλλον και Ἰουλιανον. Ἐν δε γε τωι καπετωλιωι
Ῥωμης εν τινι καταδυσει βαθ μους εχουσηι τξεʹ δρακων ην παμμεγεθης, ος εξαιφνης
πολ λακις παρακυπτων της καταδυσεως ελυμαινετο σφοδρα τους 491 εν τηι πολει τωι
φυσηματι και μαλιστα τους παιδας. περι ου τινες των ελληνιζοντων αξιωσαντες τον
θειον Σιλβεστρον ειπον· κατελθε, ω επισκοπε, προς τον δρακοντα και ποιησον εις το
ονομα του θεου σου σχολασαι αυτον επι χρονον ενα της φθορας των ανθρωπων, και
πιστευομεν παντες και βαπτιζομεθα. ο δε Σιλβεστρος κατελθων και οικισκον μι κρον
ευρων εχοντα θυραν χαλκην, ενθα ο δρακων υπηρχεν, και ταυτην επι τωι ονοματι
Χριστου κλεισας και ανελθων, ουκετι εξηλθεν ο δρακων. διελθοντων δε χρονων βʹ
παντες οι πρωην δια θυσιων τον δρακοντα θεραπευοντες και αλλοι πολλοι
προσελθοντες τωι αγιωι Σιλβεστρωι εβαπτιζοντο. Του δε θειου Κωνσταντινου
συναθροισαντος Ἰουδαιους ιερεις τε και γραμματεις ρκʹ προς το διαλεχθηναι μετα
Σιλ βεστρου εις τελειαν φανερωσιν της αληθειας και εις ανα τροπην της Ἰουδαικης
αναισχυντιας και φλυαριας, συνηλθε πασα σχεδον η πολις εμπροσθεν του βασιλεως
ακουσαι της διαλεξεως αμφοτερων περι της Χριστου πιστεως. και οι μεν Ἰουδαιοι
απηρξαντο προς Σιλβεστρον ουτω λεγειν· ποια γραφη περι του υιου της Μαριας
προειπεν, και ποιος αυτον προφητης ως θεον εκ Μαριας γεννησομενον
προανηγγειλεν; ο δε Σιλβεστρος αποκριθεις ειπεν· πανυ πλανασθε, μη ειδοτες
αληθως τας γραφας μητε την εν αυταις εγκειμενην μυστικην διδασκαλιαν. περι γαρ
τινος ο μεγας Ἡσαΐας ειπεν· ιδου η παρθενος εν γαστρι εξει και τεξεται υιον, και 492
καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ, ο εστι μεθ' ημων ο θεος; και· πριν η γνωναι
το παιδιον καλειν πατερα η μητερα ληψεται δυναμιν ∆αμασκου και τα σκυλα
Σαμαρειας εναντι βασιλεως Ἀσσυριων; ο δε θεοπτης Μωυσης· ανατε λει, φησιν,
αστρον εξ Ἰακωβ και ανθρωπος εξ Ἰσραηλ και θραυσει τους αρχηγους Μωαβ. και·
εξελευσεται ανθρωπος εκ του σπερματος αυτου και κυριευσει εθνων πολλων. οτι
μεν ουν ανθρωπος φανησεται δια τουτων προκαταγγελλεται, οτι δε κυριος παντων
προσημαινουσι παλιν φασκοντες· ιδου κυριος καθηται επι νεφελης κουφης και ηξει
εις Αιγυπτον και σεισθησεται τα χειροποιητα Αιγυπτου. και· ιδου ο θεος ημων ηξει
και σωσει ημας, και τοτε ανοιχθησονται οφθαλ μοι τυφλων και ωτα κωφων
ανοιγησονται, και αλειται ως ελαφος ο χωλος, και τρανη εσται γλωσσα μογγιλαλων.
η μεν ουν προφητεια θεον επιδημειν προλεγει, τα δε σημεια και τον χρονον της
παρουσιας γνωριζει. τοτε γαρ ταυτα πεπλη ρωνται, απερ ουδεποτε γεγονασι
προτερον υπο τινος εν τωι Ἰσραηλ. περι δε του παθους αυτου παλιν φησιν· ανθρω
πος εν πληγηι ων και ειδως φερειν μαλακιαν ητιμασθη και ουκ ελογισθη. ουτος τας
αμαρτιας ημων φερει και περι ημων οδυναται, και ημεις ελογισαμεθα αυτον ειναι εν
πονωι και εν πληγηι και εν κακωσει. αυτος δε ετραυματισθη δια 493 τας αμαρτιας
ημων και μεμαλακισται δια τας ανομιας ημων. παιδεια ειρηνης ημων επ' αυτωι, τωι
μωλωπι αυτου ημεις ιαθημεν. και· οτι αιρεται απο της γης η ζωη αυτου, την δε
γενεαν αυτου τις διηγησεται; και Μωσης· οψεσθε, φη σιν, την ζωην υμων
κρεμαμενην απεναντι των οφθαλμων υμων και ου μη πιστευσητε. και ∆αυιδ εκ
 
 

162

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσωπου του Χριστου λεγει· ωρυξαν χειρας μου και ποδας μου. και· διεμερισαντο
τα ιματια μου εαυτοις, και τα εξης. οτι δε και των εθνων ελπις ην ο μεν Ἰακωβ
προειπεν· ουκ εκλει ψει αρχων εξ Ἰουδα ουτε ηγουμενος εκ των μηρων αυτου, εως
αν ελθηι ωι αποκειται, και αυτος προσδοκια εθνων. ο δε Ἡσαΐας αυθις· και εσται,
φησιν, η ριζα του Ἰεσσαι και ο ανισταμενος αρχειν εθνων. επ' αυτωι εθνη ελπιουσιν.
ταυτα μεν ουν ολιγα προς αποδειξιν των γενομενων. πασα δε γραφη πεπλησται
διελεγχουσα την υμετεραν απιστιαν. τις γαρ πωποτε των εν ταις θειαις γραφαις
ιστορηθεντων δι καιων και προφητων αγιων εκ παρθενου μονης εσχε την του
σωματος συστασιν; τινος δε της γεννησεως προεδραμεν αστηρ εν ουρανοις και τον
γεννηθεντα διεσημαινε τηι οικου μενηι; τις παλιν βασιλεων πριν ισχυσαι καλειν
πατερα η μητερα εβασιλευσε και τροπαια κατα των εχθρων ειληφεν; τις ουν αρα
γεγονε βασιλευς εν Ἰσραηλ εφ' ον τα εθνη 494 παντα την ελπιδα τεθεινται, και ουχι
μαλλον αυτοις ηναν τιουντο πανταχοθεν; εως γαρ συνιστατο Ἱερουσαλημ πολεμος
ασπονδος ην αυτοις, και διεμαχοντο προς τον Ἰσραηλ Ἀσσυριοι μεν θλιβοντες,
Αιγυπτιοι δε διωκοντες, Βαβυλωνιοι δε κατατρυχοντες, Συροι δε αντιπολεμουντες. η
ουχ ο μεν ∆αυιδ τους Μωαβιτας και τους Συρους επολεμει και επο λεμειτο, ο δε
Ἰωσιας τους πλησιον παρεφυλαττετο, και μεν τοι και Ἐζεκιας εδειλια την
αλαζονειαν του Σεναχηρειμ; και τωι μεν Ἰησου οι Ἀμορραιοι ηναντιουντο, τωι δε
Μωσηι ο Ἀμαληκ αντεστρατευετο, και ολως ασπονδα ην τοις εθνεσι προς τον Ἰσραηλ
τα της φιλιας, ως μεχρι νυν μαρτυρουσι τα πραγματα. Και οι γραμματεις
αποκριθεντες ειπον· ουκ αρνουμεθα ως ταυτα μεν παντα γεγραπται, προσδοκωμεν
δε τον μη δεπω παραγενομενον θεον λογον. ο δε Σιλβεστρος εφη· και πως ουκ
ηκουσατε του ∆ανιηλ προλεγοντος φανερως και τον καιρον και την θειαν του
σωτηρος επιδημιαν; φησι γαρ ο προσδιαλεγομενος αυτωι αγγελος· οʹ εβδομαδες συν
ετμηθησαν επι τον λαον σου και επι την πολιν την αγιαν του συντελεσθηναι
αμαρτιαν και του εξιλασασθαι αδικιαν και του σφραγισαι αμαρτιας και απαλειψαι
τας αδικιας και του αγαγειν δικαιοσυνην αιωνιον και του σφραγισαι ορασιν και του
χρισαι αγιον αγιων. και γνωσηι και συνησεις απο 495 εξοδου λογων του αποκριθηναι
και του οικοδομησαι Ἱερου σαλημ εως χριστου ηγουμενου εβδομαδες ζʹ και
εβδομαδες ξβʹ. και προς μεν τοις αλλοις ισως προφασιζομενοι εις μελλοντα χρονον
αναβαλλεσθε τα γεγραμμενα. τι δε προς ταυτα λεγειν η ολως αντωπησαι δυνασθε;
οπου γε και ο χριστος δηλουται και ο χριομενος ουκ ανθρωπος, αλλ' αγιος αγιων
ειναι καταγγελλεται. και εως της παρουσιας αυτου Ἱερουσαλημ συνισταται, και
λοιπον απας προφητης παυεται και ορασις εν τωι Ἰσραηλ. εχρισθη μεντοι παλαι
∆αυιδ και Σολομων και Ἐζεκιας· αλλ' Ἱερουσαλημ και ο τοπος συνεστηκει, και
προφηται προεφητευον, αλλως δε και αυτοι οι χρισθεντες αγιοι ανθρωποι και ουχ
αγιοι αγιων εκληθησαν. ποτε δε και προφητης επαυσατο και ορασις απο του Ἰσραηλ,
ει μη νυν, οτε ο προφητευομενος και αγιος των αγιων Χριστος παρεγενετο; σημειον
ουν οντως μεγα προδηλον και γνωρισμα του θεου λογου και της αυτου παρουσιας το
μη κετι την Ἱερουσαλημ εσταναι μητε προφητην εγερθηναι μητε ορασιν
αποκαλυπτεσθαι τουτοις. και εικοτως· ελθοντος γαρ του σημαινομενου και
προφητευομενου, τις η χρεια των ση μαινοντων και προφητευοντων; δια γαρ τουτο
προεφητευον, εως ελθηι ο προφητευομενος και λυτρουμενος τας αμαρτιας παντων.
ποιος τοινυν ηγουμενος εξηλθεν εκ Βηθλεεμ και τον Ἰσραηλ εποιμανεν, ου η εξοδος
απ' αρχης αφ' ημερων αιωνος και προ του ηλιου διαμενει το ονομα, και ανεκδιη 496
γητος η γενεα, καθως γεγραπται; των γαρ αγιων παντων ισμεν την γενεαν
ιστορουμενην και των αρξαντων του Ἰσραηλ παριστωσαν την γενεσιν και τον
θανατον. ∆ιαλεχθεντες ουν επι πολλας ωρας, και του Σιλβεστρου μετα πολλης
ακριβειας εκ των θειων γραφων αποδειξαντος τα περι του Χριστου, και των
 
 

163

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἰουδαιων μεγαλως ηττηθεν των, εφη τις εξ αυτων ονοματι Ζαμβρη προς τους
λοιπους Ἰουδαιους· ει Σιλβεστρου λογοις προσεχετε, αναγκη τους πατρυους νομους
καταλιπειν και ακολουθειν ανθρωπωι μα ταιωι, ον οι πατερες ημων κατεδικασαν.
αλλ' ακουσατω μου ο βασιλευς, και ενεχθητω ταυρος αγριος, ωστε με δειξαι σημερον
ενωπιον αυτου την δυναμιν του ονοματος του θεου ημων. ου θελω γαρ δια
ρηματων, αλλα δια πραγματων δειξαι την αληθειαν. ο δε Σιλβεστρος παρακαλεσας
τον βασιλεα τοιουτον ενεχθηναι ταυρον ηρωτησεν εν τωι μεταξυ τον Ζαμβρη, τινος
ενεκεν επιζητει τον ταυρον. και φησιν· επειδη το ονομα του ημετερου θεου ουδεμια
κτιστη φυσις ακουσασα ζησεται, βουλομαι δια του ταυρου την ισχυν του του σαφως
αποδειξαι. προς ον ο Σιλβεστρος εφη· και συ ποιωι τροπωι το ονομα τουτο μεμαθηκας;
αρα παρα τινος ακουσας η αναγνους; ο δε ειπεν· ουτε χαρτης ουτε ξυλον ουτε λιθος
υποδεξασθαι το ονομα τουτο δυναται. εγω δε νηστευσας και εις λεκανην υδωρ
βαλων εκει τουτο μεμα θηκα. και τουτων λεγομενων ιδου και ο ταυρος ηλθεν υπο
πολλων ανθρωπων ελκομενος σχοινιοις παντοθεν δεδεμενος 497 αγριωτατος και
μεγας πανυ υπαρχων. και ο Ζαμβρη επι γαυριων τωι Σιλβεστρωι εφη· νυν τα ρηματα
και η υποθεσις των λογων σου περας εξουσιν. ει μεν ουν θαρρεις εις το ονομα του
θεου σου, ειπε τουτο κατα την ακοην του ταυ ρου και δειχθησηι παντοκρατορι
θρησκευων. ει δε μη γε, λεξω εγω, και παντες τηι εμηι πιστει συνδραμουσιν. των δε
Ἰουδαιων και των αλλων παρορμησαντων ειπειν τον Ζαμ βρη το ονομα υπο την
ακοην του ταυρου, και τουτο ειπον τος, ευθυς ο ταυρος μυκηθμον αποτελεσας μεγα,
και των οφθαλμων αυτου εξελθοντων, απεθανεν. ανασκιρτωντων ουν των
Ἰουδαιων και μεγαλαυχουντων κατα Σιλβεστρου, και των χριστιανων λυπουμενων
σφοδρα, παρακαλει τον βασιλεα Σιλβεστρος κελευσαι τωι λαωι ησυχασαι. και τουτου
γενομε νου, και εφ' υψηλου τοπου Σιλβεστρου ανελθοντος, ειπε φωνηι μεγαληι·
ακουσατε μου, οι μεγιστανες και παντες οι νυν θαυμασαντες χριστιανοι τον θανατον
του ταυρου. εγω τον δεσποτην Χριστον, ον υμιν ευηγγελισαμην, εγνων τυφλους
αναβλεψαι ποιησαντα, κωφους ακουσαι, αλαλους λαλησαι, νεκρους εγειραι επι τωι
ονοματι αυτου. καντευθεν ουν φα νερον εστι πασιν, ως διαβολου εστιν ονομα το
θανατωσαν τον βουν, ονπερ αναστησαι ου δυναται. και τουτο ακουσας Ζαμβρη και
τα ιματια διαρρηξας εφη προς τον βασιλεα· εγω, δεσποτα, επι τωι ονοματι του
παντοκρατορος θεου τον 498 ταυρον εθανατωσα, και ουτος βλασφημων εν λογοις
μονον κομπαζει. διο δη πρεπον εστι μηκετι διδοσθαι αυτωι χωραν του λεγειν. ο δε
Σιλβεστρος ειπεν· ακουσον, ω Ἰουδαιε, των σων γραφων και εξ αυτων επιστομιζου
παλιν. γεγρα πται· κυριος θανατοι και ζωογονει. και· εγω αποκτενω και ζην ποιησω.
τοινυν επικαλεσαι παλιν εις την ακοην του βοος εκεινο το ονομα, και, ει ζησεται,
γνωσομεθα παντες εις το ονομα τουτο πιστευειν. ει δε μη, εγω τον δεσποτην μου
Χριστον επικαλεσομαι και αναστησω αυτον. και ο Ζαμ βρη φησιν· ει τουτο ποιησεις,
μα την κεφαλην του βασι λεως απαντες οι Ἰουδαιοι καταλειψαντες τον νομον τηι
των χριστιανων θρησκειαι προσδραμουμεθα. και τοτε δη Σιλ βεστρος εκτεινας εις τον
ουρανον τας χειρας και μετα δα κρυων ευχην ποιησας και προς τον ταυρον απελθων
ειπε μετα φωνης· εγω το ονομα σου επι παντων επικαλουμαι, δεσποτα Χριστε, μετα
κραυγης, ινα μαθηι πας ο λαος ουτος, οτι διαβολου μεν ονομα εφονευσε τον ταυρον,
τηι δε του αγιου και φανερωτατου σου ονοματος επικλησει εζωοποιηθη. και
πλησιασας τωι ταυρωι λεγει μετα κραυγης μεγαλης· εν ονοματι Ἰησου Χριστου, ον οι
παρανομοι Ἰουδαιοι εσταυρωσαν, αναστα και στηθι μετα σεμνοτητος. και παρευθυς
ο ταυρος ολον εαυτον κινησας και εγερθεις, ελυσεν αυτου 499 τα δεσμα Σιλβεστρος
και απελυσε λεγων· πορευου οθεν ηλ θες, και μηδενα κατα την οδον αδικησηις. οπερ
μεγα θαυμα Ἰουδαιοι θεασαμενοι και σφοδρα καταπλαγεντες αυτικα προσεπεσαν εις
τους ποδας του θειου Σιλβεστρου παντες αιτουμενοι το αγιον βαπτισμα. και γεγονε
 
 

164

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χαρα μεγαλη του βασιλεως και του λαου παντος επι ωρας βʹ κραζοντων· μεγας
οντως ο θεος των χριστιανων και η τουτων πιστις. Και μετα ταυτα βουλομενος ο
μεγας Κωνσταντινος κτι σαι πολιν εις ιδιον ονομα επι τα εσπερια μερη, κατ' οναρ ο
θεος αυτωι επετρεψεν εν τωι Βυζαντιωι κτισαι. και τωι ιβʹ ετει της βασιλειας αυτου εν
Ῥωμηι ποιησας Κωνσταν και Κωνσταντινον υιους αυτου καισαρας και ∆αλματιον
ανεψιον αυτου εν Βρεττανιαι καταλειψας αυτοις τα δυτικα μερη ηλ θεν εις το
Βυζαντιον συν μητρι Ἑλενηι και υιωι Κωνσταν τιωι και Λικινιωι γαμβρωι επ' αδελφηι
αυτου. και ανανεωσας το πρωην υπο Βυζου βασιλεως της Θραικης τειχος κτισθεν και
προσθεις αλλο διαστημα προσηγορευσεν αυτην Κωνσταν τινουπολιν. ολιγους δε
τους οικητορας προς το μεγεθος 500 της πολεως ορων απο τε Ῥωμης τους
αξιολογους εκλεξαμε νος απο τε τοπων ετερων συναθροισας και οικους μεγιστους
οικοδομησας αυτοις και χαρισαμενος οικειν την πολιν εποι ησεν. κτισας δε και το
παλατιον και ιππικον και τους βʹ μεγαλους εμβολους και τον φορον, εν ωι κιονα
μονολιθον και ολοπορφυρον στησας, ον απο Ῥωμης εκομισεν αξιαγαστον σφοδρα
σφοδρα, ιδρυσεν επανω αυτου ανδριαντα, ον ηνεγκεν απο Ἰλιου πολεως της
Φρυγιας εχοντα επι την κεφαλην ακτινας ζʹ. τον δε κιονα τρισιν ετεσι πλοιζομενον
ηγαγε δια την υπερβολην του μεγεθους και του βαρους. απο δε της θαλασσης μεχρι
του φορου δι' ενιαυτου ηλθεν, καιπερ του βασιλεως συνεχως προσφοιτωντος και
χρυσιον απειρον τωι πληθει διανεμοντος. ειτα θεμενος εις τα θεμελια τους ιβʹ
κοφινους, ους ο Χριστος ηυλογησεν, και ξυλα τιμια και αγιων λειψανα προς
στηριγμον και φυλακην εστησεν αυτον δια πολλης μηχανης, και τεχνης δυναμεως
τε και σοφιας ο θαυμασιος εκεινος ανηρ τον πανθαυμαστον μονολιθον κιονα.
εξηπατησαν δε τινας των ιδιωτων και αφελεστερων η μαλλον ειπειν αλογωτερων
μη ειναι τουτον μονολιθον 501 αι προς διακοσμησιν και ευπρεπειαν αυτου χαλκαι
ζωναι και οι πλειστοι λωροι. και προς τουτοις εκτισε ναους των τε αγιων
αποστολων και της αγιας Ειρηνης και του αγιου Μωκιου και του αρχαγγελου
Μιχαηλ εν τωι Ἀναπλωι. Ειτα ποιησας καισαρας Κωνσταντιον τον υιον αυτου εν
Κωνσταντινουπολει και Λικινιον γαμβρον αυτου εν Νικο μηδειαι της Βιθυνιας κατα
Περσων εστρατευσεν, υφ' ων παρακληθεις υποφορους αυτους ποιησας υπεστρεψεν.
και μαθων εν Νικομηδειαι οτι Λικινιος τιμωρων εφονευε τους χριστιανους οργιζεται
κατ' αυτου μεγαλως. ων μεταξυ πο λεμου γενομενου συνεσχεθη Λικινιος ζων εν
Χρυσοπολει, και τουτον εν Θεσσαλονικηι περιωρισεν. παλιν δε νεωτερι ζοντος αυτου
και οπλων απτομενου, προσταξαντος Κωνσταν τινου ανηιρεθη. Ἡ δε μακαρια Ἑλενη
εις Ἱερουσαλημ απελθουσα προς αναζητησιν του τιμιου σταυρου και τουτον ευρουσα
εκτισεν εκκλησιας θαυμασιας καταλυσασα τον επι τωι δεσποτικωι ταφωι κτισθεντα
ναον υπο των αθεων τηι Ἀφροδιτηι. και υπο στρεψασα και πολλα τωι υιωι περι της εις
Χριστον πιστεως εντειλαμενη ετελευτησεν ετων πʹ, ην και εθαψεν ο υιος αυτης εν
τωι ναωι των αγιων αποστολων εν Κωνσταντινου πολει. πασης τοινυν αρετης η
μακαρια κεκοσμημενη ειχε 502 και την χριστομιμητον ταπεινοφροσυνην προς
παντας μεν, διαφεροντως δε προς το ιερον των μοναζοντων σχημα. τας γαρ τοι δια
βιου την παρθενιαν ασκουσας συναγειρουσα πολλακις και επι στιβαδων
κατακλινουσα αυτη δι' εαυτης καθυπουργει οψα παρατιθεισα και κυλικας ορεγουσα
και υδωρ ταις χερσιν αυτων επιχεουσα θεραπαινης εργον επλη ρου. ουτω δε και τον
αειμνηστον υιον αυτης εξεπαιδευεν ατυφον εχειν φρονημα, αρετης και πολιτειας
ακριβους επι μελεισθαι, δουλευειν τωι θεωι κατα την γραφην μετα φοβου και τρομου.
ος και αυτος φυλαττων ακριβως τας αυτης εντολας εκαρποφορει εκατονταπλασιως.
επι τουτου γαρ του μακαριου και οι ενδοτεροι Ἰνδοι και Ἴβηρες προσηλθον τωι αγιωι
βαπτισματι, και οι Ἀρμενιοι τελειως επιστευσαν μετα και του βασιλεως αυτων
Τηριδατου δια του πολυαθλου μαρ τυρος και μεγαλου Γρηγοριου αρχιεπισκοπου
 
 

165

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτων. Ἐγενετο δε και σεισμος εν Καμπανιαι και κατεπεσαν πολεις ιγʹ. και εκλειψις
ηλιου γεγονε περι ωραν τριτην της ημερας, ωστε και αστερας εν ουρανωι φανηναι.
και περι την Μελιτινην χωραν οφεων παντοιον γενος εκτειναν 503 τες εαυτους επι
διαστηματα εʹ, και μαχησαμενοι κατεκτειναν αλληλους ως και την χωραν εκ των
σωματων αυτων εποζεσαι. και Ἰουδαιοι στασιασαντες προς το οικοδομησαι τον εν
Ἱεροσολυμοις ναον, πολλους ο θειος βασιλευς [Κωνσταντινος] τιμωρησαμενος
διεσκορπισεν, εν οις και τα ωτα αυτων απο τεμων και το της παρακοης και
προπετειας ενθεις αυτων τωι σωματι συμβολον περιηγε πανταχου σωφρονιζων και
τους αλλους παντας μηκετι τοις αυτοις επιχειρειν πραγμασιν. Και η εν Νικαιαι δε
συνοδος των τιηʹ αγιων πατερων εγενετο δια προφασεως τοιασδε· ορων γαρ ο μεγας
ουτος βασιλευς Κωνσταντινος την εκκλησιαν υπ' Ἀρειου ταραττο μενην συνοδον
οικουμενικην συνεκροτησεν. και τους μεν επισκοπους πανταχοθεν δημοσιοις ιπποις
και ημιονοις εις την ελευσιν της συνοδου χρησασθαι εκελευσεν, αυτος δε εις την
Νικαιαν αφικετο ιδειν εφιεμενος την πληθυν των αρχι ερεων και την ομονοιαν
αυτοις πρυτανευσαι. συνεληλυθο των ουν παντων, οικον μεγιστον εν τοις
βασιλειοις ευτρε πισθηναι κελευσαντος και θρονους εν αυτωι τεθηναι, ουτως
εισελθειν αυτους επετρεψεν. εισελθοντος δε και αυτου εσχα 504 τον συν ολιγοις και
εστωτος εν τωι μεσωι, προετρεψατο παν τας καθισαι, ειτα θρονου μικρου τεθεντος
κελευσθεις υπ' αυτων εκαθισε και αυτος εσχατος παντων· τοσαυτη τις ευλα βεια και
αιδως των ανδρων κατειχε τον βασιλεα. και οι μεν τοις ανθεσι των εγκωμιων την
κεφαλην αυτου στεφα νωσαντες την περι τα θεια σπουδην ευλογιαις ημειψαντο, ο
δε τους περι της ομονοιας τε και συμφωνιας προσαγαγων λογους πολλους μεν
εφιλοφρονησατο και λογοις και δωροις, πολλας δε στιβαδας ευτρεπισθηναι
προσταξας επι το αυτο παντας εστιασεν, τους μεν αξιωτερους ομοτραπεζους λαβων,
τους δε λοιπους εις τας αλλας τραπεζας διειλεν. θεασαμε νος δε τινας τους δεξιους
οφθαλμους εκκεκομμενους και μαθων ως υπο ∆ιοκλητιανου και Μαξιμιανου δια
την εις Χριστον ομολογιαν τουτο πεπονθασιν, τα χειλη τοις τραυ μασι προσενηνοχε
κατασπαζομενος ελκυσειν εκειθεν ευλογιαν τωι φιληματι πιστευων. ουτως ην ο
θαυμασιος ανηρ εκει νος ευλαβειαι και πιστει και μετριοφροσυνηι λελαμπρυσμενος.
τηι δε επαυριον οι επισκοποι παντες και ο βασιλευς εις ενα τοπον συνελθοντες
καλουσι τον Ἄρειον συν τοις ομοφροσιν αυτου εις την συνοδον επιτρεποντες αυτωι
συστηναι τοις οικειοις δογμασιν. ην δε τα δογματα του ασεβους και τρισ καταρατου
ταυτα· ουκ αει ο θεος πατηρ ην, αλλ' ην, οτε ο θεος πατηρ ουκ ην. ουκ αει ην ο του
θεου λογος, αλλ' εξ ουκ οντων γεγονεν· ο γαρ ων θεος τον μη οντα εκ του μη οντος
πεποιηκεν. διο ην ποτε, οτε ουκ ην· κτισμα γαρ εστι και ποιημα ο υιος. ουτε δε
ομοιος εστιν ο υιος κατ' ουσιαν τωι πατρι, ουτε δε αληθινος και φυσει του πατρος 505
λογος εστιν, ουτε δε αληθινη σοφια αυτου εστιν, αλλ' εις μεν των ποιηματων και
γεννητος εστιν, καταχρηστικως δε λεγεται λογος και σοφια γενομενος και αυτος τωι
ιδιωι του θεου λογωι και εν τωι θεωι σοφια, εν ηι και τα παντα και αυτον πεποιηκεν ο
θεος. διο και τρεπτος εστι και αλλοι ωτος την φυσιν ως και παντα τα λογικα. ξενος
τε και αλλοτριος και απεσχοινισμενος εστιν ο λογος της του θεου ουσιας, και
αορατος εστιν ο πατηρ τωι υιωι· ουτε γαρ τελειως και ακριβως γινωσκει ο λογος τον
πατερα ουτε τελειως οραν αυτον δυναται. και γαρ εαυτου την ουσιαν ουκ οιδεν, ως
υιος εστιν, δι' ημας γαρ πεποιηται, ινα ημας δι' αυτου ως δι' οργανου κτισηι ο θεος,
και ουκ αν υπεστη, ει μη ημας ηθελησεν ο θεος ποιησαι. ηρωτησεν ουν τις αυτους, ει
δυναται ο του θεου λογος τραπηναι, ως ετραπη ο διαβολος, και ουκ εφοβηθησαν
ειπειν οτι· ναι, δυναται τραπηναι, τρεπτης γαρ εστι φυσεως γεννητος και κτιστος
υπαρχων. Ἀλλα το κατα την συνοδον γεγονος θαυμα ου δικαιον σιωπηι
παραπεμψασθαι. προς γαρ το παραδοξον του βασι λικου διαταγματος και φιλοσοφοι
 
 

166

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και ρητορες εν τηι συνοδωι παρησαν διαλεκτικης εμπειροτατοι, εν οις υπηρχε τις
Ἕλλην και αυτος παρα παντων θαυμαζομενος και τοις επισκοποις υπερ Ἀρειου
παμπολλα διαπληκτιζομενος, ωστε μεγαλην ακροασιν εκ της συμβολης γενεσθαι
πληθους επισυντρεχον τος. ουδε γαρ οιοι τε ησαν οι επισκοποι τον φιλοσοφον τε και
ρητορα περιτρεψαι τεως διαλεγομενον, οτι πασι τοις επαγομενοις ραιστα
προσεφερετο επιλυων ευφυως τα προτει 506 νομενα και δικην εγχελυος
ακατασχετος ευρισκομενος και μηδενι λογωι κρατουμενος. εν οις γαρ εδοκει
συνεχεσθαι διολισθαινων επικρατεστερως αντεφερετο τηι των νοηματων δεινοτητι
και ρηματων ευγλωττιαι τε και στωμυλιαι. αλλ' ινα δειξηι ο θεος οτι ουκ εν λογωι η
βασιλεια των ουρανων εστιν, αλλ' εν δυναμει, ανθρωπος τις εκ των αγιων Κυπριος
μεν τωι γενει και της πολεως επισκοπος ονοματι Σπυριδων, απλουστατος δε την
φυσιν και ιδιωτης τωι λογωι σφοδρα, αιτειται χωραν αυτωι διαλεξεως επιδοθηναι
προς τον φιλο σοφον. οι δε πατερες το απλουν τε και ιδιωτικον του αν δρος ειδοτες
εκωλυον αυτον, μηποτε παρα τοις μοχθηροις καταγελασθωσιν. του δε μη
ανεχομενου, προσεισι τωι ανδρι και φησιν· εν ονοματι Ἰησου Χριστου ακουσον, ω
φιλο σοφε, τα της αληθειας δογματα. ο δε προς αυτον εφη· εαν ειποις. κακεινος
ειπεν· γινωσκε οτι ο θεος εις εστιν ο τον ουρανον και την γην δημιουργησας, ο και
τον αν θρωπον εκ γης διαπλασας και τα ορατα παντα και αορατα τωι λογωι αυτου και
τωι πνευματι συστησαμενος. τουτον ουν τον λογον ημεις υιον θεου ειδοτες
προσκυνουμεν πιστευον τες δια την ημετεραν σωτηριαν επ' εσχατων εκ της παρθε
νου τεχθηναι και δια σταυρου και θανατου και αναστασεως αυτον ελευθερωκεναι το
γενος των ανθρωπων, ον και ελπι ζομεν ελθοντα παλιν κριναι παντας εν
δικαιοσυνηι. πιστευεις τουτοις, φιλοσοφε; ο δε ως αν τις μηδεποτε πειραν λογων 507
εχων εις αντιθεσιν απηνεωθη και ως κωφος και αλαλος αποσιωπησας τουτο μονον
εφθεγξατο οτι· καμοι ταυτα ουτως εχειν δοκει. και ο γερων φησιν· ουκουν αναστας
ακολου θει μοι προς την εκκλησιαν, και ληψηι το σημειον της πι στεως ταυτης. ο δε
φιλοσοφος επιστραφεις λεγει τοις μα θηταις αυτου· ακουσατε, ω ανδρες. εως οτε
λογων εποι ουμην σπουδην, λογους λογοις αντετιθουν τα προσφερομενα και τεχνηι
του λεγειν ανετρεπον. οτε δε αντι λογων δυνα μις τις εξηλθεν εκ του στοματος
τουδε του γεροντος, ουκ ισχυσαν οι λογοι τηι δυναμει αντιταξασθαι. ουδε γαρ οιος τε
εστιν ανθρωπος αντιστηναι θεωι. δια τοι τουτο, ει τις υμων δυναται συνιεναι, ως
καγω νενοηκα, πιστευσει εις Χριστον και ακολουθειτω συν εμοι τωι γεροντι τουτωι,
εν ωι ελαλησεν ο θεος. τουτωι ουν τωι τροπωι γενομενος ο φιλο σοφος χριστιανος
εχαιρεν ηττηθεις υπο του γεροντος. παρην δε τηνικαυτα και ο θειος Παφνουτιος
ανηρ Αιγυπτιος και τερατουργος και ομολογητης, ου τον δεξιον οφθαλμον Μαξι
μιανος εξωρυξεν. ος και της συνοδου κανονισαι θελουσης ωστε κληρικον μη
συνερχεσθαι γυναικι προς γαμον ως βαρυν τον λογον ανετρεψε και μονοις
επισκοποις ετυπωσε τουτο παραφυλαττεσθαι. μετα γουν πολλην την της σκεψεως
ακρι βειαν εδοξε πασιν ομου δειν ορισασθαι το ομοουσιον επι της ορθοδοξου
πιστεως, τουτ' εστι της αυτης ουσιας και φυσεως τωι πατρι και τον υιον ομολογειν.
ην δη και κατα 508 κρατος και συμφωνως εβεβαιωσαν παρεκτος Ἀρειου του ασε
βους και αλλων εξ ομοφρονων αυτου, ους και αναθεματι σαντες οι θειοι τιηʹ πατερες
ο βασιλευς εξωρισεν. Μετα δε ταυτα φιλαπεχθημονες τινες ανδρες κατα τινων των
επισκοπων εγγραφους επεδωκαν τωι βασιλει κατηγοριας. ο δε ταυτας δεξαμενος και
δεσμησας και τωι δακτυλιωι ση μηναμενος εκελευσε φυλαττεσθαι. ειτα προς ειρηνην
αυτους και ομονοιαν συμβιβασας και ταυτας κομισας ενωπιον παν των κατεκαυσεν
ορκωι πληροφορησας αυτους μηδεν αναγνω ναι των εν αυταις γεγραμμενων. ου γαρ
εφη χρηναι τα πλημμεληματα των ιερεων δηλα γινεσθαι τοις πολλοις, ινα μη
σκανδαλου προφασιν εντευθεν λαμβανοντες αδεως αμαρ τανωσιν. εγω δε ει
 
 

167

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτοπτης εγενομην επισκοπου γαμον αλλοτριον διορυττοντος, συνεκαλυψα αν τηι
πορφυριδι μου ταυτηι το παρανομως γινομενον, ως αν μη βλαψαιε τους θεωμενους
των πραττομενων η οψις. ουτω τοινυν τους μεν ευ λεγοντας ανακηρυττων, τους δε
αντιλεγοντας παρα κλητικως εις ομονοιαν ελαυνων τους παντας ομογνωμονας και
ομοδοξους επι τοις αμφισβητουμενοις απασι κατεστησεν. και ουτω παραινεσας
παντας και πολλης τιμης τε και δω 509 ρεας τους ιερεας αξιωσας εκαστον
παρηγγυησε καταλαβειν την ιδιαν ποιμνην. Ἡ δε πρωτη συνοδος γεγονεν εν Νικαιαι
συνελθοντων τιηʹ αγιων πατερων ετει της Κωνσταντινου του μεγαλου βασιλειας κʹ.
ταυτης ηγουντο Σιλβεστρου του της πρεσβυ τερας Ῥωμης τοποτηρηται Βιτων και
Βικεντιων πρεσβυτεροι, Μητροφανης του Βυζαντιου, Ἀλεξανδρος Ἀλεξανδρειας,
Ευσταθιος Ἀντιοχειας, Μακαριος Ἱεροσολυμων κατα Ἀρειου πρεςβυτερου γεγονοτος
Ἀλεξανδρειας, βλασφημουντος δε τον θεον λογον κτισμα και ετεροουσιον του
πατρος, και οτι ην ποτε οτε ουκ ην δοξαζοντος. ον καθελουσα ανεθεματισε συν τοις
ομοφροσιν αυτου, τον δε υιον ομοουσιον και συναναρχον τωι πατρι και θεον
αληθινον και κτιστην παντων ορθοδοξως εδογματισε κατα τον προφητην τον
λεγοντα· εκ γαστρος προ εωσφορου εγεννησα σε. ετυπωσε δε και το αγιον πασχα
εορταζειν ημας κατα την κρατουσαν συνηθειαν. τινες γαρ των πρωην κατα την
τεσσαρισκαιδεκατην της σεληνης εωρ ταζον. Μετα δε τινα χρονον παρακληθεις υπο
της αδελφης αυτου Κωνσταντιας ανηκε τον Ἄρειον εκ της εξοριας ως δηθεν
μετανοησαντα. ου παραγενομενου και ερωτηθεντος υπο του βασιλεως, ει στοιχει
τοις οροις και τηι εκθεσει της εν Νικαιαι συνοδου, παρευθυ κατεθετο πιστευειν ουτως.
ο δε θαυμασας ορκον επηνεγκεν, και ο Ἄρειος τουτον σο 510 φιζομενος, ως
ενομιζεν, και τον ορκον αποκρουομενος εφη· ουτω φρονω ως και εγγραφως. ην γαρ
ο αθλιος κατα γραψας την εαυτου δοξαν εν χαρτηι και εν κολπωι φερων ωμνυεν
αληθως ουτω φρονειν ως και εγγραφως ειη δηλαδη πεποιηκως. ομοσαντα δε μη
φρονειν εναντια τηι συνοδωι απελυσεν αυτον ο βασιλευς ειρηκως· ει μεν ορθη σου
εστιν η πιστις, καλως ωμοσας, ει δε ασεβης και διεστραμμενη, κριναι κυριος ο θεος
τα κατα σε θαττον. ταυτηι τοι και τον μεγαν Ἀθανασιον Ἀλεξανδρειας εις κοινωνιαν
αυτον δεξασθαι παρεκελευσατο ως ατε μετανοησαντα. του δε μη καταδεξαμενου
γινωσκοντος ακριβως την Ἀρειου δυστροπιαν, εξοριζει του θρονου τον αγιον
πιστευσας και τας κατ' αυτου γενομενας υπο των Ἀρειανων λοιδοριας. και ου θαυμα.
πολλακις γαρ και θειοι ανδρες κατα τινων ευσεβων διαβο λας ακριτως
παραδεξαμενοι παρετραπησαν της αληθειας και τους ευσεβεις παρεβλαψαν τε και
παρελυπησαν, ωσπερ ουν και ο θεσπεσιος ∆αυιδ εξαπατηθεις υπο του οικετου Σιβα
κατα του δεσποτου Μεμφιβοσθε ψευδηγορουντος, ως οτι τα του τυραννου
Ἀβεσαλωμ και ανταρτου φρονει, τουτον παρ εβλαψε και των ιδιων αποστερησας τωι
οικετηι προσαπεκλη ρωσεν. οθεν χρη μετα πολλης ακριβειας τε και σκεψεως ερευναν
τας κατηγοριας και μη ως ετυχε τοις κατηγορουσι πιστευειν, καν αγαν ωσιν
αξιοχρεοι. διο δη και Νικοδη μος προς τους παρανομους Ἰουδαιους καταφορικως τε
και 511 εντρεπτικως εφη· μη ο νομος ημων κρινει τον ανθρωπον, εαν μη ακουσηι
παρ' αυτου πρωτον και γνωι τι ποιει. αμε λει γε τοι και οι των εξω σοφοι τουτο
προδηλως υπεμφαι νοντες ουτω φασιν· η μεν αμφισβητησις κρισει αναρτασθω, η δε
κρισις τους ελεγχους βασανιζετω, η δε βασανος το δεον οριζετω, ο δε ορος
γεγραφθω, τα δε γεγραμμενα κυ ρουσθω, τα δε κυρωθεντα βεβαιουσθω τοις εργοις,
και πασα αψιμαχια οιχεσθω, και παλιν φιλια χορευετω. ουκουν ου δει απερισκεπτως
και αβασανιστως καταψηφιζεσθαι και ριψο κινδυνως εκφερειν τας αποφασεις κατα
των κατηγορουμε νων, αλλα μετα πλειστης ερευνης τε και εκζητησεως ακρι
βεστατης. Ὡς εν ταις αποστολικαις διαταξεσι φησιν ο θειος λογος· εστω δε ο κριτης
απροσωποληπτος μητε πλουσιον εντρεπο μενος η κολακευων παρα το προσηκον,
 
 

168

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μητε πενητος φει δομενος. ου ληψηι γαρ, φησιν, προσωπον δυναστου, και· πενητα
ουκ ελεησεις εν κρισει, οτι του κυριου η κρισις. και· δικαιως το δικαιον διωξεται.
και· ουκ αρεσει τωι δι καιωι ουδεν αδικον. οθεν ου δει πιστευειν ως ετυχε τοις
κατηγορουσιν ακριτως και αβασανιστως. εγχωρει γαρ τινας και δια ζηλον η φθονον
κατα τινος αδελφου ενστησασθαι ψευδηγοριαν, ως οι δυο πρεσβυτεροι κατα
Σωσαννης και η Αιγυπτια επι του Ἰωσηφ. συ ουν ως θεου ανθρωπος τα τοιαυτα μη
προχειρως παραδεχου, ινα μη ανεληις τον αθωον 512 και αποκτεινηις τον δικαιον.
αθωον γαρ, φησιν, και δι καιον ουκ αποκτενεις ουδε ληψηι δωρα ψυχην παταξαι. τα
γαρ δωρα εκτυφλουσιν οφθαλμους σοφων και λυμαινονται ρηματα δικαια. ει ουν
απροσωποληπτως κρινετε, επιγνω σεσθε τον κατηγορουντα κατα του πλησιον αυτου
μαρτυριαν ψευδη, και αποδειξαντες αυτον συκοφαντην και ψευδολογον ποιησατε
αυτωι καθ' ον τροπον επονηρευσατο ποιησαι τωι πλησιον, και εξαρειτε τον πονηρον
εξ υμων αυτων κατα τον θειον νομον κυριου· οσον γαρ επ' αυτωι εφονευσε τον
αδελφον προλαβων τα ωτα του κριτου. γεγραπται γαρ· ο εκχεων αιμα ανθρωπου
αντι του αιματος εκεινου εκχυθησε ται το αιμα αυτου. και· εξαρεις το αναιτιον απο
σου αιμα. ουκουν ερευνατε μετα πολλης ακριβειας περι των ενεχομε νων και
πρωτον περι του κατηγορουντος, οποια τις εστιν η αναστροφη αυτου. και εαν
ευσυνειδητος και αξιοπιστος ευρεθηι, μη πιστευεσθω μονος· παρανομον γαρ το
τοιουτον· αλλ' εχετω και ετερους μαρτυρας ευλαβεις και ομοτροπους, ινα επι
στοματος δυο και τριων μαρτυρων αξιοχρεων δη λονοτι σταθησεται παν ρημα. δια τι
δε ειπομεν τον τρο πον αυτων επιζητεισθαι; διοτι πολλακις εγχωρει και τους δυο και
τους πλειονας επι κακωι μαρτυρησαι και συμφωνως ψευδηγορησαι, ως τους δυο
πρεσβυτερους κατα Σωσαννης εν Βαβυλωνι και τους υιους των παρανομων κατα
Ναβουθε εν Σαμαρειαι και το πληθος των Ἰουδαιων κατα του κυριου εν Ἱερουσαλημ
και κατα Στεφανου του πρωτομαρτυρος 513 αυτου. εστωσαν ουν οι μαρτυρες πραεις
αοργητοι επιεικεις αγαπητικοι σωφρονες εγκρατεις απεριεργοι θεοσεβεις. η γαρ των
τοιουτων μαρτυρια βεβαια παντως υπαρχει. των δε μη τοιουτων μη παραδεχεσθε τας
μαρτυριας καν συμφωνειν δοκωσιν επι τηι καταμαρτυριαι. προστετακται γαρ εν τοις
νομοις· ουκ εσηι μετα πολλων εν κακιαι, ου παραδεξηι ακοην ματαιαν, ου
συγκαταθησηι μετα πληθους εκκλιναι το δι καιον. εν μερει δε και τον κρινομενον
ειδεναι οφειλετε οποιος εστι τηι του βιου συνηθειαι και αναστροφηι μεμαρτυ ρημενος
τον βιον, ει ανεγκλητος και αδιαβλητος, ει οσιος και φιλοξενος και φιλοπτωχος, ει
σωφρων και ψευδους καθαρος, ει απεχομενος απο παντος πονηρου πραγματος.
μακαριος γαρ ο τοιουτος, εαν πειρασθηι και δοκιμος ανα φανηι. ανηρ γαρ, φησιν,
απειραστος αδοκιμος παρα θεωι. και ουτω δοκιμασθεις επι ψευσματι λεξει και αυτος
εικο τως· ειδες, κυριε, μη παρασιωπησηις, οτι επανεστησαν μοι μαρτυρες αδικοι, και
εψευσατο η αδικια εαυτηι. 514 Ἴδετε και τα κοσμικα δικαστηρια, ων τηι εξουσιαι ορω
μεν αγομενους φονεις μοιχους φαρμακους τυμβωρυχους ληι στας, και τας ανακρισεις
αυτων λαμβανοντες υπο των προσαγοντων οι ηγουμενοι λεγουσι τωι κακουργωι, ει
ταυτα ουτως εχοι. κακεινου συγκατατιθεμενου και ομολογουντος ουκ ευθεως επι
την κολασιν αυτον εκπεμπουσιν, αλλα πλει οσιν ημεραις την εξετασιν αυτου
ποιουνται μετα συμβουλιας και σκεψεως πολλης και ζητησεως, και ουτω τελευταιον
ορον και ψηφον θανατου ο μελλων εκφερειν κατ' αυτου προς τον ηλιον επαρας τας
χειρας επι παντων διαμαρτυρε ται αθωος υπαρχειν του αιματος του ανθρωπου,
καιτοι οντες εθνικοι και αθεοι και μονην την φυσιν εχοντες δι δασκαλον. υμεις δε
γινωσκοντες θεον τον εταζοντα καρδιας και νεφρους και συνιοντα εις παντα τα εργα
ημων ποσωι μαλλον οφειλετε μετα πολλης ερευνης την δικαιαν κρισιν κρινειν, οτι
του κυριου η κρισις του μελλοντος αποδουναι εκαστωι κατα τα εργα αυτου. δια δη
τουτο παραινει και προμαρτυρεται διαρρηδην Σολομων λεγων· ακουσατε και
 
 

169

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενωτισασθε παντες οι κρατουντες πληθους, οτι παρα κυριου εδοθη η κρατησις υμιν
και η δυναστεια παρα υψιστου, ος εξετασει υμων τα εργα και τας βουλας
διερευνησει, οτι υπη ρεται οντες της αυτου βασιλειας ουκ εκρινατε ορθως ουδε
εφυλαξατε νομον ουδε κατα την βουλην του θεου επορευ θητε. φρικτως και ταχεως
επιστησεται υμιν ερευνα, οτι 515 κρισις αποτομος εν τοις υπερεχουσι γινεται. ο γαρ
ελαχιστος συγγνωστος εστιν ελεους, δυνατοι δε δυνατως ετασθησονται. και ο κυριος
φησιν· ωι μεν γαρ ολιγον δοθησεται, ολιγον και απαιτησουσι παρ' αυτου, ωι δε πολυ
δοθησεται, πολυ και απαιτησουσι παρ' αυτου. Και μεντοι και ο μεγας Ἰσιδωρος εφη·
χρη τους των πραγματων κριτας οξυτατους ειναι και περιεσκεμμενους αγαν περι το
νοειν και ανακρινειν και διακρινειν απαθως και απροσωποληπτως, του γαρ κυριου η
κρισις, ινα και την των λεγοντων δεινοτητα και την των λεγομενων πιθανοτητα
παρεντες εις αυτο το βαθος των νοηματων χωρησαι δυνη θειεν κακειθεν μετα
πολλης εξετασεως και περιοδου και μη θαττον κατα συναρπαγην, αλλα μετα
πλειστης μακροθυμιας και ανεξικακιας θηρευσαντες ανιμησασθαι την αληθειαν. οι
μεν γαρ των ανθρωπων δια βραδυτητα νου του δικαιου καλως ουκ εφικνουνται, οι
δε δι' οξυτητα μεν εφικνουνται, δια δε φιλοχρηματιαν καπηλευουσι χρυσωι
προπινοντες την ψηφον και τον της δικαιοσυνης ζυγον λημματι παρασαλευ οντες.
εισι δε ετεροι οι και αιδοι και κολακειαι και φοβωι και φιλιαι η εχθραι διαφθειροντες
τουτο. δια τοι ταυτα χρη τον κριτην και συνετον ειναι και αδεκαστον και χρη ματων
και αιδους και κολακειας και φοβου και φιλιας και 516 εχθρας κρειττονα. ει γαρ
οποτερωι των τοιουτων παθων χειρωθειη, τα παντα διαφθειρει και απολλυσιν. ει
τοινυν το μεν ευρειν το δικαιον εργον, το δε μη διαφθειρειν ευροντα εργωδεστερον,
ου δει επιρριπτειν τινα εαυτον τωι κρινειν. τοτε γουν ο ορθος ορος της δικαιοσυνης
σωζεται, οταν τηι μεν αιτιαι η κρισις, τηι δε κρισει ο ελεγχος, τωι δε ελεγχωι η ψηφος η
προς την ποιοτητα του αμαρτηματος την τιμωριαν οριζουσα. Ὁ τοινυν μεγας
Ἀθανασιος ου μονον υπο του βασιλεως Κωνσταντινου δια τας των Ἀρειανων
κακουργιας εξωρισθη, αλλα γε και υπο του υιου αυτου Κωνσταντιου και διαδοχου.
φησι γαρ· ο δε αγιος Ἀθανασιος γνους παλιν και τον βα σιλεα Κωνσταντιον τα των
Ἀρειανων κρατυνειν βουλομενον, και τους Ἀρειανους συσκευαζομενους αθεμιτα
αυτου κατηγο ρει επι διεφθαρμενου δικαστηριου, μηδενι θαρρησας αιφνι διον εν
μεσαιτατηι νυκτι ζητουμενος κατεφυγε προς τινα παρθενον αγιαν, ητις επι τωι
πραγματι ξενισθεισα διηπορει την αφιξιν. ο δε μακαριος πατριαρχης λεγει προς
αυτην· επιζητουμαι παρα των Ἀρειανων και αθεμιτα λοιδορουμαι. ινα δε μη καγω
δοξαν αλογον απενεγκωμαι και εις αμαρ 517 τιαν εμβαλω τους τιμωρησασθαι με
βουλομενους φυγειν εν εθυμηθην. απεκαλυψεν ουν μοι ο θεος τηι νυκτι ταυτηι
λεγων· παρ' ουδενι σωθηναι μελλεις, ει μη παρ' εκεινηι τηι παρθενωι. και γαρ αει τας
κατ' αυτου προγινωσκων επι βουλας εκ θειας αποκαλυψεως ο θεοφορος ουτος απεδι
δρασκεν, οθεν ως γοητα και φαρμακον αυτον οι της αλη θειας εχθροι διεβαλλον. η
ουν παρθενος απωσαμενη παντα λογισμον ως εκ θεου πεμφθεντα κατεκρυψεν αυτον
ετη ʹ μεχρι της Κωνσταντιου ζωης, ητις και μονη περινιπτουσα τους ποδας αυτου
και τα περιττωματα διακονουσα και τας χρειας αυτωι πασας οικονομουσα και βιβλια
κιχρωμενη και παρεχουσα διετελεσεν. και ουδεις ανθρωπων Ἀλεξανδρειας πασης εν
τοις εξ ετεσιν εγνω, που εστιν ο πατριαρχης. Ἰουλιανου δε το κρατος περιθεμενου
και σπουδαζοντος τα παρα Κωνσταντιου διαπραχθεντα παντα ανατρεπειν τους εξ
ορισθεντας απαντας ανεκαλεσατο. οπερ γνους ο αγιος Ἀθα νασιος εξελθων εκ του
οικου της παρθενου παλιν εν τηι νυκτι προς την εκκλησιαν παρεγενετο. ον οι
Ἀλεξανδρεις θεασαμενοι και τον θεον δοξασαντες ως εκ νεκρων εδεξαντο ζωντα.
και δη τοις γνησιοις αυτου φιλοις απελογειτο λε γων· τουτου χαριν προς υμας ου
κατεφυγον, οπως ευορκον υμιν και αταραχον ποιησω την υποχωρησιν μου. διο προς
 
 

170

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκεινην απηλθον, προς ην υποψιας αφορμην ουδεις ελαμ 518 βανεν, δυο
μνηστευσαμενος, την σωτηριαν εκεινης (ωφελησα γαρ αυτην σφοδρα) και την εμην
δοξαν. ο δε γε Ἰουλια νος επιτερπομενος τοις ειδωλοις αυθις την εκκλησιαν ετα
ραττε τα των Ἑλληνων ανοιγων ιερα και θυσιας επιτελων τηι Κωνσταντινουπολεως
Τυχηι δημοσιαι εν τηι βασιλικηι, ενθα της αυτης Τυχης το αγαλμα καθιδρυται.
καντευθεν οι τηι πλανηι των ειδωλων δεδουλωμενοι βουλην εισηγησαντο προς τον
βασιλεα ως ουκ αλλως περιεσεσθαι των χριστιανων, ει μη Ἀθανασιου απαλλαγειεν
ατε δη θεμελιου οντος της κατ' αυτων εκκλησιας. δια τουτο γουν παλιν δικαστων
κινησεις, [παλιν λαοι], παλιν στρατιωται, παλιν βουλαι και δημοι εκμαινομενοι και
ταρασσομενοι Ἀθανασιον απαιτουμενοι. διο δη παλιν νυκτωρ αποδραντος αυτου και
περι τον Νειλον γενομενου μελλοντος εις πλοιον εισερχεσθαι, περισταντες οι
γνησιοι φιλοι μετα δακρυων προς αυτον ελεγον· που παλιν αναχωρεις, ο ποιμην ο
καλος, και τινι καταλιμπανεις ημας ως προβατα μη εχοντα ποιμενα; προς ους φησιν
ο καλος ποιμην· μη κλαιετε, τεκνα, μη κλαιετε· νεφυδριον εστι φθι νοπωρινον ουτος
ο ταραχος, προς ολιγον μεν φαινομενος, οξεως δε διαλυομενος. μη ραθυμειτε, τεκνα·
ταχιον ελευ σομαι προς υμας θεου κελευοντος. οπερ δη και γεγονεν. 519 μετα γαρ
ολιγον χρονον, των Ἑλληνων ορωντων περιιπτα μενας κορωνας επι τον ναον του
Σεραπιδος εν Ἀλεξανδρειαι και κραζουσας σφοδρως ελεγον προς αυτον εμπαικτικως·
ειπε ημιν, κακογηρε, τι κραζουσιν αι κορωναι; ο δε αγιος προς αυτους· αι κορωναι
φωνουσι κρα κρα, το δε κρα τηι Ἀσσυριων φωνηι αυριον εστιν, οθεν αυριον οψεσθε
την του θεου προνοιαν και την ημετεραν δοξαν. και τηι επαυριον ηγγελθη ο θανατος
του αποστατου Ἰουλιανου. επανηλθε γαρ εκ Περσιδος νεκρος εβδελυγμενος μητε
ελεουμενος μητε οικτειρομενος, ως δε πολλοις διαρρηδην η φημη, μηδε τωι ταφωι
προσδεχομενος, και πολλης ταραχης και θορυβου επλη ρωσε τους Ἕλληνας. ομως
ουν τον μακαριον και αγιον Ἀθανασιον ουκ ελιπεν εξορια και φυγη και βασανος. μι
520 κρον γαρ αναπνευσας εκ τουτου παλιν ο του Ουαλεντος επεστη αυτωι πολεμος,
οθεν και τουτον τροπωσαμενος δια της καλης φυγης, ως πληρωθηναι μηνας δʹ την
φυγην αυτου, τον βιον υπεξερχεται διαρκεσας επι της ιερωσυνης ετη μ ʹ πολλα προ
του θανατου ειρηκως, μαλλον δε προ γνωστικως προφητευσας Πετρωι τωι μετ' αυτον
επισκοπωι, οια και οσα παρα των Ἀρειανων υποστησεται. Περι δε των εαυτου
ποικιλων και διαφορων αγωνων και διωγμων φυγων τε και αποκρυψεων
αναριθμητων απο λογουμενος ακουσον οια φασκει ο μακαριος· ει γαρ λοιδο ρουσι
τους κρυπτομενους απο των ζητουντων ανελειν και διαβαλλουσι τους φευγοντας
απο των διωκοντων, τι ποιη σουσιν ορωντες τον μεν Ἰακωβ φευγοντα τον αδελφον,
τον δε Μωυσην εν Μαδιαμ υποχωρησαντα δια τον Φαραω; τι δε τοιαυτα
φλυαρουντες απολογησονται τωι ∆αυιδ αποδιδρα σκοντι τον Σαουλ και κρυπτομενωι
μεν τουτωι εν τωι σπη λαιωι, αλλοιουντι δε το προσωπον εαυτου, εως ου παρελθηι τον
Ἀγχους και την επιβουλην εκκλινηι; τι δ' αν ειποιεν οι παντα λεγοντες ευχερως και
παντα λιθον κατα το δη λεγομενον κινουντες Ἡλιαν τον μεγαν κρυπτομενον ακου
οντες δια τον Ἀχααβ και φευγοντα δια τας απειλας της Ἰεζαβελ; και μεντοι και οι
υιοι των προφητων ζητουμενοι τοτε κατεκρυπτοντο λανθανοντες εν τωι σπηλαιωι
παρα τωι 521 Ἀβδιαι. ποιαν ουν και προς Ἡσαΐαν επινοησωσιν αντιθεσιν
παρακελευομενον εκαστον υπερ ευσεβειας διωκομενον κατα θεου συγχωρησιν και
λεγοντα· αποκρυβηθι μικρον οσον οσον, εως αν η οργη κυριου παρελθηι; και γαρ οι
μεν ευσεβως ζωντες εν Χριστωι διωχθησονται αδικως δηλονοτι, οι δε ανομοι δικαιως
εκ προσωπου κυριου εκδιωχθησονται, και σπερμα ασεβων εξολοθρευθησεται. ουτω
δε και οι της χαριτος τροφιμοι δια τον φοβον των Ἰουδαιων υπανεχωρουν
κρυπτομενοι. και ο μεν Πετρος εκ της φυλακης αποδρας εξεφυγε τας χειρας Ἡρωδου
και της προσδοκιας των Ἰουδαιων, ο δε Παυλος εν ∆αμασκωι παρα του εθναρχου ζη
 
 

171

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουμενος απο του τειχους εν σαργανηι κεχαλασται και διε φυγε του ζητουντος την
μανιαν. της τοινυν γραφης τοιαυτα λεγουσης περι των αγιων, ποιαν αρα προφασιν
της εαυτων προπετειας και περι της των γραφων αγνοιας εξευρειν οι φιλοσκωπται
δυνησονται; εν μεν γαρ τωι νομωι προσταξις ην αφορισθηναι και πολεις
φυγαδευτηριους υπερ τους ζητου μενους εις θανατον, οπως δηποτε δυνασθαι
διασωζεσθαι. επ' εσχατων δε παραγενομενος ο παλαι τωι Μωσηι χρηματι σας εκεινα
θεος λογος αυθις εντολην διδωσι λεγων· οταν διωκωσιν υμας εκ της πολεως ταυτης,
φευγετε εις την ετε ραν. και· τοτε οι εν τηι Ἰουδαιαι φευγετωσαν εις τα ορη 522 και ο
εκ του δωματος μη καταβατω αραι τι εκ της οικιας αυτου, και ο εν τωι αγρωι μη
επιστρεψατω αραι τα ιματια αυτου. δια τουτο και αυτος ο θεος λογος ανθρωπος γενο
μενος κατηξιωσε ζητουμενος ως ημεις κρυβηναι και παλιν διωκομενος φυγειν και
την επιβουλην εκκλιναι των εναν τιων ημας διδασκων μη επιρριπτειν εαυτους εις
κινδυνους. δια δη τουτο και οι θειοι μαρτυρες εν τοις διωγμοις διωκο μενοι μεν
εφευγον, ευρισκομενοι δε εμαρτυρουν. Ἀλλ' ειποι δ' αν τις, φησιν ο μεγας και
αποστολικος ∆ιονυσιος, ουκ εστι δικαιοσυνης ανδρας οσιους εαν αβοη θητους υπο
των φαυλων εκτρυχομενους. προς ον ρητεον ως, ει μεν αγαπωσιν ους φης οσιους τα
επι γης υπο των προσυλων ζηλουμενα, του θειου παντως εκπεπτωκασιν ερω τος, και
ουκ οιδ' οπως οσιοι κληθειεν αν αδικουντες τα οντως εραστα και θεια τοις
αζηλωτοις και ανεραστοις υπ' αυτων ουκ ευαγως παρευδοκιμουμενα. ει δε των
οντως ον των ερωσιν, ευφραινεσθαι χρη τους τινων εφιεμενους, ηνικα των εφετων
τυγχανουσιν. η ουκ εν τουτωι μαλλον πλησια ζουσι ταις αγγελικαις αρεταις, οταν ως
δυνατον εφεσει των θειων αναχωρουσι της των υλικων προσπαθειας εγγυμναζο
μενοι προς τουτο λιαν ανδρικως εν ταις υπερ του καλου περιστασεσιν; ωστε ουν
αληθες ειπειν, οτι τουτο μαλλον εστι της θειας δικαιοσυνης ιδιον το μη θελγειν και
απολ λυειν των αριστων την αριστοτητα ταις των υλικων δοσεσιν, μηδε, ει τις
επιχειροιη τουτο ποιειν, εαν αβοηθητους, αλλ' 523 ενιδρυειν αυτους εν τηι καληι και
αμειλικτωι στασει και απο νεμειν αυτοις τοιουτοις ουσι τα κατ' αξιαν. Κωνσταντινου
δε του μεγαλου υπο Ἑλληνων φιλοσοφων ονειδισθεντος εις το Βυζαντιον ως ου
πραττει καλως παρα τα εθη των παρα Ῥωμαιοις βασιλευσαντων διαγινομενος, αλλα
νεωτεριζων την θρησκειαν μεταθεμενος εδοξεν ενα των φιλοσοφων διαλεχθηναι
Ἀλεξανδρωι τωι επισκοπωι του Βυζαν τιου περι της πιστεως. λογων δε απειρος ὣν ο
Ἀλεξανδρος, τα δε αλλα θειος, εν τηι ημεραι της διαλεξεως ειπε τωι δια λεκτικωι
φιλοσοφωι· εν ονοματι Ἰησου Χριστου του θεου επιταττω σοι σιωπαν και μη
φθεγγεσθαι. αμα δε τωι λογωι εφιμωθη και εμεινεν αλαλος. Ἐφ' ων χρονων και ο
αγιος Ἀντωνιος εν πολλαις αρε ταις και μεγαλαις διαπρεπων ακουστος εγενετο τωι
βασιλει, και γραφει αυτωι παρακλητικην επιστολην του σκυληναι αυτον εως
Κωνσταντινουπολεως, οπως των ευχων αυτου απολαυσηι. ο δε μακαριος γενομενος
εν πολληι φροντιδι 524 λεγει τωι μαθητηι αυτου Παυλωι· τι λεγεις, τεκνον; απερχο μαι
προς τον βασιλεα κατα την παρακλησιν αυτου; ο δε αποκριθεις ειπεν· εαν απελθηις,
Ἀντωνιος υπαρχεις, εαν δε μη απελθηις, αββας Ἀντωνιος. και ο αγιος εφη· ουκουν
δια της δοξης ταυτης, εαν μη λεγομαι αββας, οντως ουκ απερχομαι. και τουτο μαθων
ο διακριτικωτατος βασιλευς ωφεληθη μαλλον εις το μετριον και αφιλοδοξον του
αγιου γεροντος. Περι ου και ο μεγας Ἀθανασιος εφη· εφθασε δε και μεχρι βασιλεων η
εναρετος πολιτεια Ἀντωνιου. και γαρ μαθοντες Κωνσταντινος ο μεγας και
Κωνσταντιος και Κων στας οι αυγουστοι εγραφον αυτωι ως πατρι και ηξιουν αντι
γραφα παρ' αυτου δεχεσθαι. αλλ' ουτε γραμματα δεχομενος περι πολλου τινος λογον
εποιειτο, ουτε μην ως οι πολλοι επι ταις επιστολαις εγεγηθει. οτε γουν εκομιζετο
αυτωι γραμματα, εκαλει τους μοναχους και ελεγεν· μη θαυμαζετε, ει βασιλευς γραφει
προς ημας, ανθρωπος γαρ εστι και αυτος, αλλα θαυμαζετε, οτι ο θεος τον νομον
 
 

172

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγραψε και δια του ιδιου υιου λελαληκεν ημιν. βουλομενου ουν αυτου μη
παραδεχεσθαι τας επιστολας, εκωλυθη παρα των μοναχων λεγοντων αυτωι οτι·
χριστιανοι εισιν οι βασιλεις, και μη ως 525 απορηθεντες σκανδαλισθωσιν. επετρεπεν
ουν αναγινωσκε σθαι τας επιστολας και αντεγραφεν αποδεχομενος αυτους, οτι τον
Χριστον προσκυνουσιν, συνεβουλευε δε τα προς σωτη ριαν και μη μεγαλα τα
παροντα ηγεισθαι, αλλα μνημο νευειν αει του θανατου και της μελλουσης κρισεως
και ανταποδοσεως και ειδεναι μονον τον θεον αληθινον βασιλεα και αιωνιον.
φιλανθρωπους τε ειναι αυτους ηξιου και του δικαιου φροντιζειν και των πτωχων ως
μελλοντας περι της αρχης αυτων δουναι λογον τωι θεωι. απερ οι βασιλεις δεχομενοι
λιαν εχαιρον επι τηι παραινεσει του θεοφορου. Του ουν θειου Κωνσταντινου
βασιλευσαντος εν Ῥωμηι ετη ιβʹ και εν Κωνσταντινουπολει ετη κʹ, και εν Νικομη
δειαι τελευτησαντος ετων ξεʹ, οι τρεις υιοι αυτου εκρατησαν των Ῥωμαιων, της μεν
ανατολης Κωνσταντιος, της δε δυ σεως Κωνσταντινος και Κωνστας. ος και φονευσας
τον αδελφον αυτου Κωνσταντινον και βασιλευσας μονος ετη ι ʹ εσφαγη και αυτος
υπο του δημου. Ἐματαιωθησαν τοινυν οι καταψευδομενοι του μεγαλου
Κωνσταντινου και φασκοντες, οτι εν τηι τελευτηι εβαπτισθη και μεχρι τοτε
αβαπτιστος υπηρχεν. πως γαρ αν ο τοιουτος ανηρ θεοσεβης και φιλοχριστος και περι
την πιστιν θερμοτα τος ηνεσχετο χρονους τοσουτους κεχωρισθαι της θειας μεταλη
ψεως των μυστηριων και μαλιστα γε τοιουτοις πατρασιν αγιοις 526 συνδιαιτωμενος
και της ιερας αυτων διδασκαλιας και νουθε σιας επομενος ασπασιως και γνησιως;
πως δε και τοις απιστοις εφαινετο χριστιανος τελειος μηπω τελειωθεις δια του βαπτι
σματος; πως δε και ο κατεπειγων και αναγκαζων τους αλλους απαντας απιστους
δηλονοτι πιστευσαι και βαπτισθηναι και την αγιαν τριαδα ομολογησαι καθαρωτερον
τε και τηλαυγεστερον αυτος εν τοιουτωι σκοτωι ετυγχανεν; αληθως ψευδος τουτο υπ
αρχει και αναπλασμα της Ἀρειανικης και αθεου αιρεσεως και της αυτων απιστιας και
ασεβειας κακουργημα βουλομενων της οι κειας αιρεσεως υπασπιστην αποδειξαι τον
μεγαν Κωνσταντινον και υπο Ἀρειανων αυτον δηθεν βαπτισθηναι αναπλαττοντων.
Τοιγαρτοι και ο μεγας Ἰσιδωρος τοιαδε φησιν· δει τοι νυν ακολουθειν και πειθαρχειν
τηι συγκροτηθεισηι μεγαληι και αγιαι συνοδωι εν Νικαιαι κατα Ἀρειου του δυσσεβους
των τιηʹ αγιων πατερων. εκεινη γαρ θεοθεν εμπνευσθεισα ταληθες εδογματισεν.
ιστεον τοινυν ως εν τηι παλαιαι δια θηκηι περι της αγιας και ομοουσιου τριαδος
μυστικως η διδασκαλια εγκατεσπαρται, ως και Φιλωνα καιτοι γε Ἰου δαιον ανδρα
υπαρχοντα και ζηλωτην δι' ων καταλελοιπε 527 συγγραμματων απομαχεσθαι τηι
οικειαι θρησκειαι. βασανιζων γαρ το ειρημενον· εν εικονι θεου εποιησα τον
ανθρωπον, ηναγκασθη υπο της αληθειας και εξεβιασθη και τον του θεου λογον
θεολογησαι. τι γαρ; ει και δευτερον τον συν αΐδιον τωι πατρι και αριθμου και χρονων
ανωτερον οντα καλει της αληθειας μη εφικνουμενος, ομως εννοιαν εσχε και ετερου
προσωπου. ουκ ενταυθα δε μονον επαθε τουτο, αλλα και το θεος και το κυριος
ερμηνευσαι πειρωμενος της βασιλικωτατης τριαδος εννοιαν εσχεν. φασκων γαρ οτι
εις εστιν ο θεος ου προς τον αριθμον κατεδραμε της μοναδος, αλλα προς το
μυστηριον της αγιας τριαδος, το των μεν παντη διαιρετων ενικωτερον, των δε
οντως μοναδικων αφθο νωτερον. και ουτω κατα κρατος ειδεν αυτου την ψυχην, ως
αναγκασθηναι διαρρηδην τουτο και φαναι και εν γραμ μασι καταλειψαι. δυο μεν γαρ
ειπεν ειναι τας του οντος δυναμεις, ων η μεν ποιητικη και ευεργετικη φησι καλειται
θεος, η δε βασιλικη και τιμωρητικη κυριος, ου πορρω βαι νων του φησαντος·
Χριστος θεου δυναμις και θεου σοφια, δυναμις ουκ ανυποστατος, αλλ' ενυποστατος
και παντοδυνα μος και υποστασεως δημιουργος και ισοσθενης εκεινου, ου δυναμις
εστιν. και παλιν ο Φιλων περι του θεαματος ου ειδε Μωυσης εκφραζων εφη· θεαμα
πληκτικωτατον. ειτα οραι μετ' ολιγα κατα μεσην την φλογα μορφην τινα περι
 
 

173

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καλλεστατην εμφερη ουδεν των ορατων, θεοειδεστατον αγαλμα, φως
αυγοειδεστερον του πυρος απαστραπτουσαν, ην εαν τις 528 υπετοπησεν εικονα του
οντος ειναι καλως υπειληφεν. ει δε τις περι της εικονος ακριβως μαθειν βουλεται,
ακουετω Παυλου φραζοντος περι του υιου· ος εστιν εικων του θεου του αορατου.
ουκουν κακεινος θεολογιας ορθοδοξου απτε ται. μη γαρ την ακριβειαν ζητει παρα
του δυνηθεντος ολως δια συνεσιν ειλικρινη κατοπτευσαι την αληθειαν και τηι ιδιαι
θρησκειαι απομαχεσθαι, αλλ' εκεινο εννοει, οτι εις εν προσωπον ου συνεκλεισε την
θεολογιαν, ως οι απαιδευτοι και κακοσχολοι των Ἰουδαιων καθηγηται προληψει
τινι κατεχομενοι δογματιζουσιν. ουκ εκ τουτων δε μονον πληκ τικωτατων οντων
εις ταυτην προηχθη, ως γε ηγουμαι, την εννοιαν, αλλα και εκ του· ποιησωμεν
ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και καθ' ομοιωσιν, και εκ του· εβρεξε κυριος πυρ
παρα κυριου, και εκ του· ειπεν ο κυριος τωι κυριωι μου, καθου εκ δεξιων μου, και εκ
του· οτι εν σοι ο θεος και συ ει ο θεος. τους γαρ λεγοντας οτι μυριακις εστιν αγιος ο
θεος και το· αγιος, αγιος, αγιος κυριος παρερμηνευσαι τολμωντας λαμπρως ελεγχει
το· εξεζητησα το προσωπον σου, το προσωπον σου, κυριε, ζητησω· μη αποστρεψηις το
προσ ωπον σου απ' εμου. ει μη γαρ την αγιαν ανεκηρυττε μυστι κως τριαδα ο
φρασας, περιττολογιας δικαιος αν ειη απαιτη θηναι δικας. ου μονον δε εν τουτωι
(χρηναι γαρ οιμαι επι σαφεστερον ορμησαι ρητον), αλλα και εν τωι· θυσον τωι θεωι
θυσιαν αινεσεως και αποδος τωι υψιστωι τας ευχας σου και 529 επικαλεσαι με εν
ημεραι θλιψεως σου, και εξελουμαι σε, και δοξασεις με. ει μη γαρ η τριας ενταυθα
σαφως εκηρυτ τετο, εδει ρηθηναι· θυσον τωι θεωι θυσιαν αινεσεως και αποδος τας
ευχας σου και επικαλεσαι αυτον εν ημεραι θλι ψεως, και εξελειται σε, και δοξασεις
αυτον. αλλ' ουτω μεν ουκ ερρηθη, ειρηται δε ως ειρηται. σαφως γαρ και δια τουτων
και δι' αλλων πολλων η παλαια κηρυττει οτι ουχ ενος προσωπου κηρυττει
δεσποτειαν, αλλα τριων μεν υπο στασεων, μιας δε ουσιας, ινα και Ἰουδαιων
στηλιτευσηι την ως εφ' ενος προσωπου ουχ υγιη εννοιαν. οις και Σαβελ λιος
ηκολουθησεν, ισως εκ της αγαν του υιου προς τον πατερα ισοτητος εις το μιαν
υποστασιν δογματισαι νευρω θεις την πολυθεΐαν Ἑλληνων εξωστρακισεν. ων
Ἄρειος και Ευνομιος εαλωσαν ειναι φοιτηται την των υποστασεων δια φοραν εις
την ουσιαν παραλογως ελκυσαντες. ει δε τις φαιη· δια τι γαρ μη σαφως και
διαρρηδην εξ αρχης ταυτα κεκηρυκται; φαιην οτι μαλιστα μεν τοις συνετως
ακουουσι λαμπρα εστιν αυτη και αποδειξις και διδασκαλια, ως και τωι σοφωι εδοξε
Φιλωνι. ει δε και συνεσκιασμενως ερρηθη, εκεινο λογιζεσθαι χρη, οτι Ἰουδαιοις τοις
εις πολυθεΐαν ρε πουσι νομοθετουντες ουκ εδοκιμασαν διαφοραν προσωπων
εισαγαγειν, ινα μη διαφορον φυσιν εν ταις υποστασεσιν ειναι δογματισαντες εις
ειδωλολατρειαν ελκυσθωσιν, αλλα το της μοναρχιας εξ αρχης μαθοντες μαθημα
κατα μικρον το 530 των υποστασεων αναδιδαχθωσι δογμα το παλιν εις ενοτητα
φυσεως ανατρεχον, ως ειναι τα μεν ενικως λεγομενα της ταυτοτητος της φυσεως
παραστατικα, τα δε υπερβαινοντα τον ενικον αριθμον της των υποστασεων
ιδιοτητος της εις μιαν ουσιαν συναγομενης. το μεν γαρ διαφορους φυσεις
υποτιθεσθαι Ἑλληνικον, το δε εν προσωπον ηγουν μιαν υποστασιν Ἰουδαικον, το δε
πλατυνοντας εις την αγιαν και ομοουσιον τριαδα τας υποστασεις εις μιαν ουσιαν
συναγειν ορθοτατον εστι και αληθινον το δογμα. Κεφαλαιον δε επι τοις λεγομενοις·
ουκ εστι φυσικας αποδειξεις κατα παντα παραστησαι των υπερ φυσιν πραγμα των. ει
γαρ και σαρξ αληθης ο λογος εγενετο, αλλ' ου ψιλος ανθρωπος ο Χριστος
ενανθρωπησας, μαλλον δε θεος εξ εκατερων των φυσεων εις υπαρχων υιος θεου,
θεος υπερουσιος, ει και διαρρηγνυνται οι το μειζον και ελαττον επι του πατρος και
του υιου συγκρινοντες ετεροουσιον τον υιον του πατρος και ανομοιον
δογματιζοντες. ου γαρ ισα σιν, ως εοικεν, οτι το μειζον και ελαττον επι των ομοου
 
 

174

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σιων ζητειται και κρινεται, ως ανθρωπος ανθρωπου μειζων και βους βοος και ιππος
ιππου, και απαξαπλως ο κανων της συγκρισεως τοις ομογενεσιν αρμοζει. ο τοινυν τα
του θεου τολμηρως περιεργαζομενος και μειζονα λεγων του υιου τον πατερα την
συγκρισιν ως ομοουσιον προσιεται, καν μη βουληται. ετεροουσια γαρ αλληλοις
συγκρινεσθαι ου δυνα ται, ουτε λεγεται μειζων ανθρωπος βοος η μειζων ιππος
καμηλου η μειζων ονος ιχθυος. τα μεντοι γε τον ενικον 531 αριθμον υπερβαινοντα
εν τηι θειαι γραφηι της των υποστα σεων διαφορας εισι παραστατικα, τα δε γ' ενικως
εξενηνεγ μενα της ταυτοτητος της φυσεως. τα μεν γαρ ειρηται, ινα Σαβελλιος και
Ἰουδαιοι επιστομισθωσιν, τα δε, ινα Ἄρειοςκαι Ευνομιος και Ἕλληνες
στηλιτευθωσιν. οι γαρ πλατυ νοντες μεν εις την αγιαν τριαδα τον των ιδιοτητων
αριθ μον, συστελλοντες δε εις μιαν ουσιαν, ορθοτατα δογματιζουσι και ταις των
ουρανιων χρησμων επονται διδασκαλιαις μητε εις πολυθεΐαν δια την της φυσεως
διαφοραν εκπιπτοντες, μητε εις Ἰουδαισμον δια την του ενος προσωπου συστασιν
ολισθαινοντες. Πως δε ουκ ερυθριωσι κτισματι προσκυνουντες και ταις εαυτων
μαχομενοι ψηφοις; απαγορευοντες γαρ το μη τηι κτισει προσκυνειν ως Ἑλληνικον
αυτοι τουτο δρωντες εαυτους λανθανουσιν. χρη δε και τουτο ειδεναι, ως ου τα αυτα
ονοματα παντως και τα αυτα μηνυει πραγματα, ουτε η ομω νυμια συνωνυμιαν εκ
παντος τροπου εμφαινει. επι μεν γαρ του υιου κυριως λεγεται η γεννησις, επι δε των
κτισ ματων καταχρηστικως, επ' εκεινου μεν της αληθειας ενεκεν και της
ομοουσιοτητος, επι δε τουτων τιμης χαριν και υιοθεσιας· βουληθεις γαρ απεκυησεν
ημας λογωι αληθειας. μη τοινυν η ομωνυμια την ομοτιμιαν ενταυθα τικτετω, μηδε
τα καταχρηστικως ειρημενα κυριως λελεχθαι νομιζεσθω, επει και τον θυμον και την
οργην και ταλλα παντα τα τηι θειαι μη πρεποντα φυσει καταχρηστικως λελεγμενα
ουκ αν τις ευ 532 φρονων κυριως πεφρασθαι φαιη. δηλον γαρ εστιν, οτι εκαστωι
χωριωι και εκαστηι λεξει η προσηκουσα και αρμοζουσα διασαφησις προσαγομενη την
αληθειαν ωδινει. ειπατωσαν δε γε και οι εις το αγιον πνευμα βλασφημουντες και της
θειας ουσιας αυτο χωριζοντες, πως ο θεος και σωτηρ ημων ενανθρωπησας παρεδωκε
συμπληρωτικον ειναι της αγιας τριαδος το παναγιον πνευμα, και εν τηι επικλησει
του θειου βαπτισματος συν πατρι και υιωι ως ελευθερουν των αμαρ τηματων τους
ανθρωπους αριθμουμενον και επι της μυστι κης τραπεζης το σωμα ιδικον της του
υιου σαρκωσεως αποφαινον, πως αν ειη ποιητον η κτιστον η της δουλικης φυσεως,
αλλ' ου της δεσποτικης και δημιουργου και βασι λιδος ουσιας συγγενες και
ομοουσιον το αγιον πνευμα; ει γαρ δουλον, μη συναριθμεισθω μετα του δεσποτου,
και ει κτισμα, μη συναριθμεισθω τωι κτιστηι. ηνωται γαρ και συν ηριθμηται, επειδη
τωι ακριβει των τοιουτων δογματιστηι Χριστωι πειθεσθαι προσηκει βεβαιως και
ασφαλως τα περι της οικειας ουσιας διδασκοντι, ει και τοις πνευματομαχοις δοκει
σοφωτερους ειναι και τα ουρανια πλεον ειδεναι θεου κομπαζοντας η μαλλον
τολμηρως τε και δυσσεβως ρητορευ οντας. ει ουν ο θειος ∆ανιηλ αγγελον
θεασαμενος και θαυμασας το καλλος και το μεγεθος του οφθεντος πρηνης επεσεν
εκπλαγεις προς το παραδοξον της θεας, ποιαν εξου 533 σιν απολογιαν οι πατρι και
υιωι και αγιωι πνευματι μεσι τευειν τολμωντες και την αρρητον φυσιν λογοις
ζυγοστατειν επιχειρουντες και φυσιολογουντες; την τοινυν αχρονον και αΐδιον και
αμεσιτευτον και παντος λογου και νου κρειττονα προοδον του υιου απο του πατρος
γεννησιν καλουσιν αι γραφαι, ουχ ινα παθος υπογραψωσιν, αλλ' ινα το ομοουσιον
υποδειξωσιν· ομοουσια γαρ τωι οντι τα τικτομενα τοις τικτου σιν. ινα δε μη
φαντασιαν παθους επικομισηι, λογον προσ αγορευουσιν, και ινα μη νεωτερος
επινοηθηι, εν αρχηι ην ο λογος φησιν. ειτα και την προς τον πατερα σχεσιν κηρυτ
τοντες· και ο λογος ην προς τον θεον. ειτα και την αξιαν· και θεος ην ο λογος, εκ μεν
του υιου το ομοουσιον, εκ δε του λογου το απαθες, και εκ μεν του εν αρχηι ειναι το
 
 

175

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συναΐδιον, εκ δε του προς τον πατερα ειναι την προς αυτον οικειοτητα, δια δε του
θεον ειναι την αξιαν αυτου κατα μαθοντες και εξ εκαστου ονοματος το μη εφορμουν
και απρεπες αποπεμψαμενοι, οιον απο μεν του υιου το νεωτε ρον, απο δε του λογου
το ανυποστατον, θεον αΐδιον ομο ουσιον απαθως και αχρονως εκ του πατρος
προελθοντα ειδειημεν τε και προσκυνησαιμεν. [βʹ. Περι Κωνσταντιου.] Μετα δε
Κωνσταντινον εβασιλευσε Κωνσταντιος υιος αυτου ετη ιαʹ, ος μετα την του πατρος
τελευτην εις το 534 Ἀρειανικον φρονημα παρασυρεις κατεβιαζετο τον θειον
Ἀλεξανδρον Κωνσταντινουπολεως δεξασθαι τον Ἄρειον εις κοι νωνιαν. του δε μη
ανεχομενου παντελως, αλλα φασκοντος· εγω, βασιλευ, τον υπο των τιηʹ πατερων
κατακριθεντα και αναθεματισθεντα δεξασθαι ου δυναμαι· εφη ο βασιλευς· ορα, ω
επισκοπε, μη ακων δεξηι αυτον· ιδου γαρ και συν οδον εκελευσα γενεσθαι προς το
γυμνασθηναι τα παρ' εκατε ρων υμων ακριβεστερον. ο δε αγιος επισκοπος
Ἀλεξανδρος ανεστη ευθυς και εξηλθεν απο προσωπου του βασιλεως λε γων· το
θελημα κυριου γενεσθω. και ελθων εις την εκ κλησιαν και επιπεσων τωι αγιωι
θυσιαστηριωι δι' ολης της νυκτος εβοα προς τον θεον μετα δακρυων λεγων· κυριε ο
θεος, μη συγχωρησηις τωι αναιδει λυκωι και αρπαγι εισελθειν εις την [αγιαν]
εκκλησιαν σου, αλλα δικασον ενδικως τον αδικον εν ταχει. τηι δε επαυριον της
συνοδου συγκροτη θεισης εν τηι εκκλησιαι, ο Ἄρειος ερχομενος μετα παντων των
ομοφρονων αυτου εισηλθεν ως δια χρειαν της γαστρος εις οικον τινος οπισθεν του
φορου, εν ωι τοπωι, κατα το δη λεγομενον, πρηνης γενομενος εξαιφνης ελακισε
μεσος, και εξεχυθη τα σπλαγχνα αυτου παντα, και αμφοτερων διημαρτεν ο δειλαιος,
της τε κοινωνιας και της παρουσης ζωης. και 535 ο μεν Ἄρειος ουτω κατεστρεψε τον
βιον, οι δε ομοφρονες αυτου μεγαλως ηισχυνθησαν και διεσκορπισθησαν. ο δε
ποιμην ο καλος, ο μακαριτης Ἀλεξανδρος, της εκκλησιας χαιρουσης την αγιαν
συναξιν επετελεσεν. Οι δε του μεγαλου Κωνσταντινου ανεψιοι, Γαλλος και
Ἰουλιανος, αναγνωσται γεγονασιν εν Ἀντιοχειαι. εκκλησιαν δε τωι μαρτυρι Μαμαντι
κτισαι προθυμηθεντων, εν ωι μερει κτιζειν Ἰουλιανος ελαχεν η γη τουτο ουκ
εδεχετο. πανημε ριον γαρ οικοδομων, ηδαφισμενον τηι επιουσηι ηυρισκετο, και την
διαστροφην της γνωμης του ταλαιπωρου η αψυχος υλη προεδηλου. ος και την
κομην αποκειραμενος και μοναδι κην ασκησιν υποκρινομενος εις Ἀθηνας κατηλθε
της βασι λειας εφιεμενος, και την Ἑλλαδα περιερχομενος μαντεις επ εζητει και
χρησμολογους, ει τευξεται του ποθουμενου. και δη περιτυγχανει ανθρωπωι δυσσεβει
ταυτα προλεγειν υπ ισχνουμενωι, ος τουτον εις τινα των ειδωλικων καταδυσεων
καταγαγων τους απατεωνας εκαλεσε δαιμονας. εκεινων δε μετα της συνηθους
φαντασιας επιφανεντων, ηναγκασε του τον ο φοβος επιθειναι τωι μετωπωι του
σταυρου το σημειον, οπερ ιδοντες αφανεις αυτικα γεγονασιν. συνεις ουν ο γοης 536
εκεινος της φυγης την αιτιαν επεμεμψατο τουτον λεγων· ου φοβηθεντες, ως συ
νομιζεις, αλλα βδελυξαμενοι το παρα σου γενομενον ανεχωρησαν. ουτω
βουκολησας τον αιχμαλω τον εμυησε τε και του μυσους ενεπλησεν. αιμασι γαρ μυ
σαροις απολουσαμενος το θειον βαπτισμα, η της βασιλειας επιθυμια της ευσεβειας
εγυμνωσε τον τρισαθλιον. ειτα Κωνσταντιος τουτον μεταστειλαμενος και
αναγορευσας και σαρα συν αυτωι κατα Περσων εξωρμησεν· υποστρεφων δε τουτον
αυτοκρατορα καταλειψας απεθανεν εν Κιλικιαι. Ἐφ' ου Ευνομιος και Φωτεινος και
Μακεδονιος και Ἀπολιναριος οι αιρεσιαρχαι εγνωριζοντο. και τα λειψανα των
αγιων αποστολων Ἀνδρεου και Λουκα και Τιμοθεου εισηλθον εν
Κωνσταντινουπολει. και Φλαβιανος Ἀντιοχειας διχη τους των ψαλλοντων χορους
διελων εκ διαδοχης την δαυιτικην εδιδαξε πρωτος αιδειν μελωιδιαν, οπερ εν
Ἀντιοχειαι πρωτον αρξαμενον παντοσε διεδραμε της οικουμενης τα τερ ματα. και η
εν Σαρδικηι και η εν Γαγγροις εγενοντο συν οδοι, η μεν κατα Μαρκελλου και
 
 

176

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Φωτεινου ψιλον ανθρω πον τον Χριστον βλασφημουντων, η δε κατα των μαθητων
Ευσταθιου του Σεβαστειας, οι και Μεσσαλιανοι λεγομενοι. 537 και ο μεγας Ἐφραιμ
εργωι και λογωι διεπρεπεν, ος και πολλα συγγραμματα καταλελοιπεν, εν οις και
τριακοσιας μυριαδας εκδεδωκε στιχων εις το ψαλλειν Συρους και τους εκ της
πλανης του Βαρδισιανου προσεπισπασασθαι δια του μελους και της ηδυτατης
συμφωνιας. εκβιασθεις δε και πρεσβυ τερος εχειροτονηθη υπο του μεγαλου
Βασιλειου, ος και εποι ησεν αυτον δι' αιτησεως λαλησαι την Ἑλληνιδα γλωτταν
ακωλυτως. και το σημειον του σταυρου εφανη εν τωι ουρανωι απο του αγιου κρανιου
τοπου μεχρι του ορους των ελαιων διηκον, περι ου και φερεται προς Κωνσταντιον
υπο Κυριλ λου Ἱεροσολυμων αναφορα. Οι τοινυν Μεσσαλιανοι, τουτ' εστιν Ευχιται
και Ἐν θουσιασται λεγομενοι απο Ἀδελφιου και ∆αδωη και Σαβα και Συμεωνος των
αιρεσιαρχων την πονηραν και ψυχολε θρον αιρεσιν ταυτην μετελαβον. αφ' ων ο
μεγας Φλαβια νος Ἀντιοχειας επισκοπος επι το αυτο μοναχους δηθεν συναθροισας
πολλους και την αιρεσιν εξαρνουμενους τονδε τον τροπον διηλεγξεν. επισημον γαρ
τινα παρ' αυτοις γε ροντα παραλαβων κατ' ιδιαν εφη προς αυτον μετα πανουρ 538
γιας· ημεις μεν, ω πρεσβυτα, τον πλειω βεβιωκοτες βιον ακριβεστερον και την
ανθρωπειαν εμαθομεν φυσιν και τα των αντιπαλων δαιμονων εγνωμεν ευ μαλα
μηχανηματα, πειραι δε και την της χαριτος εδιδαχθημεν χορηγιαν. ουτοι δε νεοι
οντες και τουτων ουδεν ακριβως επισταμενοι πνευ ματικωτερων ακουσαι λογων ου
φερουσιν. ουκουν ειπε μοι, πως φατε και το εναντιον πνευμα υποχωρειν και του παν
αγιου πνευματος την χαριν επιφοιταν δια της υμετερας ευχης και επιτηδευσεως; ο δε
τοις λογοις τουτοις κατα θελχθεις εξημεσεν απαντα τον κεκρυμμενον ιον και ψυχο
φθορον και φησιν· ουδεμιαν μεν εκ του βαπτισματος ισμεν ωφελειαν τοις
αξιουμενοις εγγινεσθαι, μονην δε την σπου δαιαν ευχην τον ενοικον και
συνουσιωμενον δαιμονα εξ ελαυνειν· ελκειν γαρ εκαστον των τικτομενων εκ του
προ πατορος ωσπερ την φυσιν ουτω δη και την των δαιμονων δουλειαν, ων υπο της
σπουδαιας ευχης ελαυνομενων επιφοιται λοιπον το παναγιον πνευμα ορατως και
αισθητως και την οικειαν παρουσιαν φανερωτατα σημαινον. και το μεν σωμα της
εμπαθους κινησεως ευθυς ελευθερουται παντελως, η δε ψυχη της επι τα χειρω
τροπης τελεον απαλλαττεται, ως μη κετι δεισθαι λοιπον μητε νηστειας πιεζουσης το
σωμα μητε διδασκαλιας χαλινουσης την ψυχην και τον νουν απο πασης ενεργειας
πονηρας και ενθυμησεως. ου μονον δε των του σωματος και της ψυχης ο τοιουτος
απαλλαττεται παθων αισχιστων και σκιρτηματων, αλλα και τα μελλοντα σαφως
προβλεπει και την αγιαν τριαδα οφθαλμοφανως θεωρει και 539 θεολογιας και θειων
μυστηριων αξιουται. ουτως ο θειος Φλαβιανος την δαιμονιωδη και μυσαρωτατην
αιρεσιν ανορυ ξας και γυμνωσας εφη προς τον δυσσεβεστατον γεροντα·
πεπαλαιωμενε κακων ημερων, ηλεγξε σε το σον μιαρον στομα, και ουκ εγω, και τα
σα διεφθαρμενα και ακαθαρτα χειλη καταμαρτυρουσι σου. φανερωθεισης δε της
σατανικης και βδελυρας απατης και νοσου ταυτης, της μεν Συριας εξηλα θησαν, εις
δε την Παμφυλιαν εχωρησαν και ταυτην της λωβης επληρωσαν. [γʹ. Περι
Ἰουλιανου.] Μετα δε Κωνσταντιον εβασιλευσεν Ἰουλιανος ο παραβα της ετη δυο
ημισυ. ος κατα συγχωρησιν θεου παραλαβων την βασιλειαν εποιει και τα λοιπα οσα
οι τουτον κινουντες εθεραπευοντο δαιμονες. οθεν οι των ειδωλων υπασπισται
αναθαρρησαντες ανεωιξαν μεν τους των ειδωλων σηκους και τας μυσαρας
επετελουν τελετας, τους δε θειους ναους κατ εστρεφον και τους χριστιανους δεινως
εμαστιζον. εφ' ων χρονων και Πορφυριος ο Τυριος υπαρχων πολλα κατα της
πιστεως ημων εκμανεις ελυσσησεν. χριστιανος γαρ γενομε νος και τυπτηθεις υπο
τινος χριστιανου εν Παλαιστινηι θυ μωθεις μετηλθε παλιν εις τον ελληνισμον ο
ταλαιπωρος και κατα της πιστεως εδογματισεν. Ὁποια τοινυν και οσα κατ' εκεινον
 
 

177

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετολμησαν τον και ρον οι του δυσσεβους ομοφρονες παμπολλα μεν εστι και 540
συγγραφης ιδιας επιδεομενα, ημεις δε εκ πολλων ολιγα διηγησομεθα. εν Ἀσκαλωνι
μεν και Γαζηι ανδρων ιερων και γυναικων δια βιου την παρθενιαν επηγγελμενων
αναρ ρηξαντες τας γαστερας και κριθων εμπλησαντες προυθηκαν χοιροις βοραν, ων
και των ηπατων και των αιματων απ εγευσαντο οι δυσωνυμοι. εν δε τηι Σεβαστηι
πολει του προ δρομου την θηκην ανοιξαντες πυρι τε παρεδοσαν τα λει ψανα και την
κονιν διεσκεδασαν. εν δε Καισαρειαι της Φιλιππου τηι νυν Πανεαδι ανδριας ην του
κυριου, ον η αιμορρους ευχαριστηριον προ του οικου αυτης εστησεν. βο τανη δε τις
εφυετο εν τηι βασει, εν ηι προτερον ο χαλκους ανδριας ιστατο του Χριστου πασι μεν
ανθρωποις αγνωστος πελουσα, παντος δε παθους αλεξητηριος τυγχανουσα. ονπερ
ανδριαντα Ἰουλιανος ο ασεβης καταγαγειν προς εμπαιγμον δηθεν και συρηναι
προσταξας ιδιον αντ' εκεινου ξοανον ιδρυσεν. πυρ δε κατελθον ουρανοθεν τουτο
κατεκαυσεν. τον δε γε του κυριου ανδριαντα υφ' Ἑλληνων τοτε συντρι βεντα οι
χριστιανοι συλλεξαντες επιμελως εις εκκλησιαν απ εθεντο. ο δε εμβροντητος
Ἰουλιανος προφανως λοιπον και αναιδως κατα της ευσεβειας ωπλιζετο. και πρωτον
μεν τας 541 εν τηι πολει και τας εξωθεν πηγας ταις μυσαραις θυσιαις εμολυνεν, οπως
εκαστος μεταλαμβανων του ναματος μετα λαγχανηι και του μυσους. επειτα δε και τα
κατα την αγο ραν προκειμενα του μιασματος ενεπιμπλη. περιεραινοντο γαρ και
αρτοι και κρεατα και οπωραι και λαχανα και ταλλα οσα εδωδιμα. ταυτ' ουν ορωντες
οι χριστιανοι εστενον μεν και ωλοφυροντο επι τοις γινομενοις, μετελαμβανον δ'
ομως αποστολικωι νομωι πειθομενοι τωι φασκοντι· παν το εν μα κελλωι πωλουμενον
εσθιετε μηδεν ανακρινοντες δια την συν ειδησιν. ετι μην και ετερον εξευρων κατα
της ευσεβειας μηχανημα και τοις στρατιωτικοις καταλογοις χρυσιον διανεμων κατα
το παλαιον εθος καθηστο μεν αυτος επι θρονου βασιλι κου, προυθηκε δε παρα το
εθος βωμον ανθρακων πληρη και λιβανωτον επι της κατα προσωπον αυτου
τραπεζης, και προσ εταξε περι των το χρυσιον κομιζομενων εκαστον προτερον
επιβαλλειν τωι βωμωι λιβανωτον, ειτα προσερχεσθαι και το χρυσιον παρα της χειρος
αυτου δεχεσθαι. και προς τουτοις εκελευσε και ταις μυσαραις εικοσιν αυτου
συγγραφεσθαι ∆ια και Ἄρεα, και ουτως ο ανοσιος εσπευδε καταμιαινειν παν τας.
εξεθετο δε και νομον ωστε χριστιανους μητε στρα 542 τευεσθαι μητε ποιητικων η
ρητορικων η φιλοσοφων μαθη ματων εκπαιδευεσθαι. εκ γαρ των ημετερων, φησιν,
καθο πλιζομενοι γραμματων τον καθ' ημων αναδεχονται πολεμον. Ὃν Γρηγοριος ο
της θεολογιας επωνυμος ευ μαλα στηλι τευων φασκει· σον το ελληνιζειν, ειπε μοι; τι
δε; ου Φοι νικων τα γραμματα, ως δε τινες των Αιγυπτιων η των επι τουτων
σοφωτερων Ἑβραιων, οι και πλαξι θεοχαρακτοις εγγρα φηναι τον νομον παρα θεου
πιστευουσιν; σον το αττικιζειν; το αριθμειν δε και λογιζεσθαι δακτυλοις μετρα τε και
σταθμα ουκ Ευβοιεων; ειπερ Ευβοιευς ο Παλαμηδης ο πολλων ευρετης και δια τουτο
επιφθονος. σα τα ποιηματα; τι δε; ου της γραος μαλλον εκεινης, η τον ωμον
σεισθεισα παρα τινος συντονως, ως λογος, ειτα ενυβριζουσα τωι σφοδρωι της ορμης
επος εφθεγξατο, και τουτο αρεσαν τωι νεανιαι λιαν και φιλοπονωτερον μετρηθεν την
θαυμασιαν σου ταυτην εδημιουργησε ποιησιν; αυτο δε ποθεν σοι το μυεισθαι και
μυειν και θρησκευειν; ου παρα Θραικων; και η κλησις πει θετω σε. το θυειν δε ου
παρα Χαλδαιων, ειτ' ουν Κυ πριων; το δε γεωμετρειν ουκ Αιγυπτιων; το δε μαγευειν
ου Περσικον; την δε ονειρων μαντικην τινων η Τελμησεων ακουεις; την
οιωνιστικην δε ποιων; ουκ αλλων η Φρυγων των πρωτων περιεργασαμενων
ορνιθων πτησιν τε και κινη 543 ματα. και ινα μη μακρολογω, ποθεν σοι το καθ'
εκαστον; ουχ εν εξ εκαστων; ων απαντων εις ταυτο συνελθοντων εν δεισιδαιμονιας
μυστηριον συνεστη. τι ουν; δεξομεθα, παν των αποχωρησαντων εις τους πρωτους
ευραμενους, μηδεν ετερον εχειν πλην της κακιας και της περι το θειον ταυτης
 
 

178

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καινοτομιας. η γαρ του λογου δυναμις τοις μεν επιεικεσιν οπλον, τοις δε μοχθηροις
κεντρον κακιας γινεται. Και μεντοι και τους Ἰουδαιους κατα των Χριστιανων
εξοπλιζων ηρετο τουτους· δια τι θυειν του νομου κελευον τος ου θυετε; των δε τον
εν Ἱεροσολυμοις ναον και την εκεισε περιγεγραμμενην αυτων λατρειαν
προβαλλομενων, αυτικα προσεταξεν ο θεομαχος ανεγειραι τον κατ' οργην και γνω
μην θεου ναον καταλυθεντα. και τουτο μετα πολλης χαρας ακουσαντες απασι τα
προστεταγμενα τοις κατα την οικουμε νην ομοφυλοις εδηλωσαν. και οι μεν
πανταχοθεν συνετρε χον και χρηματα και προθυμιαν εις την οικοδομην του ναου
προεισφεροντες, ο δε συναπεστειλεν αυτοις και αρχοντα και πολλην υπηρεσιαν και
συνδρομην. σκαπανας γαρ και αμμας αργυρας κατασκευασας συνεπεμψε τοις
αντιθεοις Ἰου δαιοις. και επει ορυττειν ηρξαντο και τον χουν εκφερειν πολλαι
μυριαδες, εξαπινης ανεμοι ραγδαιοι βιαιοι τε και στροβιλοι πνευσαντες αθροως
απαντας διεσκεδασαν. εκεινων δε μεμηνοτων ετι και τηι θειαι μακροθυμιαι μη
σωφρονιζο μενων, αλλα του εργου παλιν απτομενων, πρωτον μεν σεισμος εγενετο
μεγιστος και φοβερωτατος, επειτα δε πυρ 544 εκ των ορυττομενων θεμελιων
αναδραμον τους πλειστους κατεκαυσεν. κατα δε την αυτην νυκτα και την μετ' αυτην
ωφθη εν τωι ουρανωι του σταυρου το σχημα πασαν φωτο ειδως καταυγαζον την γην
εκεινην. απερ οι ματαιοφρονες θεασαμενοι και την κατ' αυτων θεομηνιαν
εναργεστερον επ αισθομενοι προς τα ιδια μετ' αισχυνης απεδρασαν. ο δε
βαρυκαρδιος Ἰουλιανος ταυτα μεμαθηκως παραπλησιως και αυτος τωι Φαραωι την
καρδιαν εσκληρυνεν. Μετα δε ταυτα Περσαι κατα της Ῥωμαιων εξελθοντες γης,
εδοξεν αυτωι τουτοις αντιπαραταξασθαι, και τους μαν τεις επερωτησας, εκελευον και
υπισχνουντο την νικην αυτωι ως παρα των δαιμονων ειληφοτων. οθεν και χρησμον
τωι δυσσεβει επανεγινωσκον εχοντα ουτως· νυν δε παντες ωρ μηθημεν θεοι νικης
τροπαια κομισασθαι παρα θηρι ποταμωι. των δ' εγω ηγεμονευσω θουρος
πολεμοκλονος Ἄρης. του τοις πεισθεις ο πεφενακισμενος και πολλα και μεγαλα και
δυσδιηγητα κατα χριστιανων ποιησας και αλλα πλειονα ποι ειν μετα τον πολεμον
και την νικην επαγγειλαμενος κατα Περσων εκινησε και διαβας τον οριζοντα
ποταμον απο της Περσων τηι Ῥωμαιων χωραι και υπο τινος απατηθεις Περσικου
νεανισκου λεγοντος ως εν τρισιν ημεραις παραδωσειν 545 αυτωι την Βαβυλωνα, και
μη χρηιζειν πολλων αναλωματων, ευθυς τας μεν την τροφην του λαου κομιζουσας
ναυς εν επυρισεν, αυτος δε δια γης απηιει δυσβατου ποδηγουμενος υπο του
απατεωνος Περσου· ος εξαιφνης αποδρασας κατ ελιπε τον ευριπιστον και
κουφοτατον πλανωμενον μετα του λαου και τρυχομενον υπο τε της ερημιας και της
των τρο φων αποριας. τοσαυτη γαρ ενδεια περιεσχεν αυτους, ως και ιππων και
ημιονων απογευσασθαι. πλανωμενος ουν ο λαος και σφοδρα διαφθειρομενος ευρον
εξαπινα κειμενον τον θεηλατον. εξ αφανους γαρ ακοντιον φερεται κατ' αυτου και
δια του βραχιονος εις την πλευραν διαδραμον εισεδυ· εξ ης πληγης τον βιον
κατεστρεψεν, αδηλου του ανελοντος αυτον γενομενου. και τον μεν την δικαιαν
εκεινην επενεγ κοντα πληγην ουδεις εγνω μεχρι και τημερον. ομως δε, ειτε
ανθρωπος ειτε αγγελος τουτο δεδρακεν, του θειου νευ ματος υπηρετης γεγονεν.
εκεινον δε φασι δεξαμενον την πληγην ευθυς πλησαι την χειρα του αιματος και
ριψαι εις τον αερα και φαναι· ενικησας, Γαλιλαιε, ενικησας. και ανα κομισθεν το
μιαρον αυτου σωμα εν Ταρσωι και ταφεν ανε βρασθη απο της γης και απερριφη,
καθως εφη παλιν Γρη γοριος ο της θεολογιας επωνυμος· μικρον γαρ το εν μεσωι και
Περσαις μεν η δικη δουσα τον αλιτηριον εκει δικαζει και νεκρον επαναγει μηδε
ελεουμενον, ως δ' εγω τινος 546 ηκουσα μηδε τωι ταφωι προσλαμβανομενον, αλλ'
υπο της σεισθεισης δι' αυτον γης αποσειομενος και αναβρασσομενος, προοιμιον
οιμαι της εκειθεν κολασεως. Μετα δε ταυτα εφωραθησαν αι της εκεινου γοητειας
 
 

179

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαγγανειαι. εν μεν γαρ τηι Περσιδι τυγχανων πεμψας δαι μονα προς την δυσιν προς
το ενεγκειν αυτωι εκειθεν απο κρισιν δια ταχους, εκωλυθη της προσω πορειας υπο
τινος μοναζοντος επι ημερας δεκα, και μη δυναμενος ο δαιμων προβηναι παλιν προς
τον Ἰουλιανον υπεστρεψεν. ο δε την αιτιαν της βραδυτητος ερωτησας, απεκριθη
αυτωι ο δαιμων· και εβραδυνα και απρακτος επανηλθον. εκδεχομενος γαρ Πουπλιον
μοναζοντα, ει πως παυσηται της προσευχης, και μη παυσαμενου αυτου ημερας ιʹ,
διεκωλυσε με ποιησαι το θελημα σου. και τουτο ακουσας Ἰουλιανος και αγανακτη
σας σφοδρα προσηπειλησε μετα την υποστροφην εξολοθρευ σαι των μοναχων το
γενος. οπερ μαθων τις των μεγιστα νων αυτου και θαυμασας επανελθων διενειμε τα
υπαρχοντα αυτου παντα πενησι και απηλθε προς τον γεροντα και γε νομενος
μοναχος δοκιμος πασιν ελεγε την ισχυν των μονα ζοντων ην ελαβον κατα των
σκοτεινομορφων δαιμονων. Ἐν δε Καραις τηι παρα του Καρου βασιλεως κτισθεισηι
πολει την προς Περσας ποιουμενος πορειαν εισελθων και 547 εν τινι καταδυσει
θυσιας ακαθαρτους επιτελεσας κλειθρα και σημαντρα ταις θυραις επεθηκε και
φυλακας επεστησεν. ηνπερ ανοιξαντες μετα την εκεινου πτωσιν ευρον γυναιον εκ
των τριχων κρεμαμενον και εκτεταμενον εχον τας χειρας, ης ανασχισας ο
ασπλαγχνος την γαστερα την κατα Περσων δηπουθεν εγνω δια του ηπατος νικην. εν
δε Ἀντιοχειαι πολλας μεν κιβωτους εν τοις βασιλειοις κεφαλων ανθρωπων
πεπληρωμενας, πολλα δε φρεατα νεκρων σωματων ευρον πεπλησμενα. και γαρ
μυριας μεν γυναικας εν γαστρι εχου σας ανατεμων και εν τοις εμβρυοις
ηπατοσκοπουμενος και πολλα παιδια κατασφαξας υπο τα ειδωλα κατωρυξεν ο φιλ
ειδωλος Ειδωλιανος. πολλην δε και αλλην λογικην αγελην εκ ποικιλων ηλικιων
διαφοροις υπεβαλε θανατοις επ' ονο ματι Ποσειδωνος και των λοιπων δαιμονων ο
δαιμονιωδης και θεομισητος, ου μην δε αλλα και ιππους λευκους τε και πυρους
εθυεν, τους μεν τωι ηλιωι, τους δε τωι πυρι και τοις ανεμοις, και προς τουτοις κυνας
και πιθηκους και κορακας και παν σχεδον ερπετων ειδος και τετραποδων θηριων τε
και των αλλων πτηνων και νηκτων ου διελειπε κατασφατ των και τελετας παντοιας
επινοων, πλειους και χειρους των παρ' Ἕλλησι νενομισμενων προς το παντας τους
προ αυτου ελληνισαντας υπερακοντισαι, δια των τοιουτων οιομενος ο αθεος
αποθεωθηναι και θεος νομισθηναι. τοιαυτα των δυσωνυμων θεων και δαιμονων
ακαθαρτων τα επιταγματα και μαντευματα και τοιαυτα του ματαιοφρονος και θεηλα
548 του τα αποτελεσματα. και τουτων μεν η ψευδομαντεια τε και απατη πεφωραται,
εκεινος δε τηι τουτων πλανηι δεδου λωμενος τεθνηκε ψυχηι και σωματι ετων
υπαρχων λʹ, και εξελιπον εν ματαιοτητι αι ημεραι αυτου και τα ετη αυτου μετα
σπουδης, και απωλετο δια την ανομιαν αυτου. πολ λην γαρ αδικιαν και ανομιαν εις
το υψος οντως ελαλησεν, και εθετο εις ουρανον το στομα αυτου, και η γλωσσα
αυτου διηλθεν επι της γης, ως γεγραπται. και πανδεινα και δυσεξηγητα πραξας και
πανυ μεγαλαυχησας την εαυτου προ τεραν πιστιν και ταξιν μη τηρησας πεπτωκε
πτωμα εξαισιον και δυσδιηγητον, ωσπερ και ο τουτον απατησας και απο λεσας
παγκακιστος διαβολος. [δʹ. Περι Ἰωβιανου.] Μετα δε Ἰουλιανον εβασιλευσεν
Ἰωβιανος μηνας ηʹ. μετα την Ἰουλιανου σφαγην μολις ποτε πραον ημιν βασιλειον το
Ἰωβιανου ανενεωθη. ουτος γαρ εν ενι και τωι αυτωι καιρωι βασιλευς και ομολογητης
και της κακως επενεχθεισης πλα νης ωθητης απεφανθη. επειδη γαρ εν τοις οπλοις ο
στρα τος ετυγχανεν, και ο βαρβαρος επεκειτο, οι ημετεροι στρα 549 τηγοι περι των
ακρων βουλευομενοι πραγματων Ἰωβιανωι την ψηφον δεδωκασιν. εκεινος δε
κατασχεθεις εις το υπο δεξασθαι τα της βασιλειας συμβολα προς το στρατοπεδον το
μολυνθεν ταις Ἰουλιανου ιεροσυλιαις λεγεται ειρηκεναι μη δυνασθαι αυτον
βασιλευειν τουτων, επειδη χριστιανος αυτος ην. τοτε παντες ομοιαι και τηι αυτηι
φωνηι αποκρινασθαι λεγονται οτι· και ημεις χριστιανοι εσμεν. πριν δε ακουσαι
 
 

180

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταυτην την φωνην ουκ ηνεσχετο εφησυχασαι τωι δεξασθαι την βασιλειαν. τοιγαρουν
ευθυς αυτωι θεια τις φιλανθρω πια παρεγενετο, και παρ' ελπιδα πασαν, συγκειμενων
των ημετερων πανταχοθεν παρα των πολεμιων, και μηδεμιας ευχερειας αυτοις
ουσης του διαφυγειν, αφνω πρεσβευται πεμφθεντες παρα των βαρβαρων
παραγινονται και εξαιτου σιν ειρηνην, και τωι στρατοπεδωι ηδη υπο του λιμου
κατανα λωθεντι τροφας και τα αναγκαια και τα λοιπα συναλλαττειν επαγγελλονται
και πασηι φιλανθρωπιαι την ημετεραν διορ θουσθαι προπετειαν. κθʹ δε συνθεμενος
ετεσιν ειρηνην εις την Ῥωμαιων επανηλθε γην συν τοις στρατευμασιν. ηναγ κασθη
δε και την Νισιβιν πολιν μεγιστην ουσαν Περσαις παραχωρησαι. ουτος πολλην των
εκκλησιων φροντιδα και επιμελειαν ποιουμενος τους εν εξοριαις επισκοπους
ανεκαλε σατο. τωι δε ιερωι Ἀθανασιωι επεστειλε της αμωμητου πι 550 στεως
εγγραφως αυτωι σημαναι την ακριβειαν. οπερ και πεπραχεν Ἀθανασιος και γεγραφεν
Ἰωβιανωι επιστολην πληρη ορθοδοξιας. αλλ' ο ουτως ευσεβης και θαυμασιος μετα ηʹ
μηνας της αυτου βασιλειας εν Κιλικιαι τετελευτηκε μεγα πενθος καταλειψας τηι
εκκλησιαι και λαοις απασιν. [εʹ. Περι Ουαλεντινιανου.] Μετα δε Ἰωβιανον
εβασιλευσεν Ουαλεντινιανος ετη ιβʹ αναγορευθεις εν Νικαιαι της Βιθυνιας. οστις
υπερ της ημετερας πιστεως παρα Ἰουλιανου ετυγχανε της στρατειας εκβληθεις. αλλ'
επληρωσεν εν αυτωι ο θεος οπερ υπεσχετο υπερ τα εκατονταπλασιονα εν τωι παροντι
αιωνι αποδεδωκως αυτωι. επειδη γαρ υπερ της πιστεως την στρατειαν κατα λελοιπει,
την βασιλειαν εδεξατο. ουτος εις την βασιλειαν κοινωνον προσελαβετο μετα λʹ
ημερας της εαυτου αναγορευ σεως τον εαυτου αδελφον Ουαλεντα. εισελθων γαρ εν
Κων σταντινουπολει μεταπεμψαμενος αυτον εκ Πανονιας πολεως Κιβαλης (εκειθεν
γαρ ωρμηντο) κοινωνον αυτον της βασι λειας προσελαβετο, και εαυτωι μεν τα της
δυσεως επελεξατο μερη, εκεινωι δε τα της ανατολης κατελιπεν. Ουαλης δε 551
συγκροτων τους αιρετικους εις την οδον των ιδιων πατερων επορευετο. και γαρ
επισκοπους εις εξοριαν επεμψε και πρεσβυτερους και διακονους και μοναχους,
Τατιανου τοτε αρχοντος της Ἀλεξανδρειας, επι τοσουτον ωστε και τινας εις
βασανους αγαγειν και τωι πυρι παραδουναι και πλειστα αθεμιτα και ωμοτατα κατα
της του θεου εκκλησιας μηχα νησασθαι. ταυτα παντα μετα την τελευτην Ἀθανασιου
διε πραττετο. ωσπερ γαρ θειαι τινι κωλυθεις αρετηι καιτοι κατα των αλλων βακχευων
ουδεν κατ' εκεινου λυπηρον ετολμησεν αμαρτησαι. Οι εν Κωνσταντινουπολει
ορθοδοξοι ελεεισθαι νομισαντες υπο Ουαλεντος πρεσβειαν εστειλαν προς αυτον εν
Νικομη δειαι τυγχανοντα πεμψαντες ογδοηκοντα ιερατικους ανδρας, ων ηγουντο
Θεοδωρος και Ουρβανος και Μενεδημος. ους απαντας συν αυτωι τωι πλοιωι
υπαφθηναι προσεταξεν, και παντες συν τηι νηι κατεφλεχθησαν, μεχρι ∆ακιδιζων του
πλοιου διαρκεσαντος κακεισε διαλυθεντος. Ουαλης πασαν εκκλησιαν πορθησας ηκε
και εις Καισαρειαν απο ανατολης κατα Βασιλειου κινουμενος, οτε και τα κατα τον
υιον αυτου εγενετο, καθως φησιν ο Θεολογος Γρηγοριος. ∆ημοσθενους ενος των
οψοποιουντων τωι Ουαλεντι εν τηι προς Ουαλεντα συντυχιαι καταδραμοντος
Βασιλειου και βαρβαρισαντος, μικρον μειδιασας εφη ο διδασκαλος· ιδου εθεασαμεθα
και ∆ημο 552 σθενην αγραμματον. οι Γοτθοι κακως εχρωντο τωι Ουαλεντι, ο δε αιτει
τον θειοτατον Ουαλεντινιανον τον αδελφον αυτου πεμψαι αυτωι στρατον εις
βοηθειαν. αυτος δε ουκ εδωκεν, αλλα και επωνειδισεν ως αιρετικον και κακοφρονα,
ειπων οτι ου χρη επαμυνειν ανδρι πολεμουντι θεον. Ἐν εκεινωι δε τωι χρονωι μετα μ ʹ
ενιαυτους της ιερω συνης αυτου μετα πολλους αγωνας και πολλους της εγκρα τειας
στεφανους Ἀθανασιος ησυχασεν, Πετρον διαδεξασθαι αυτον προειπων τον
κοινωνησαντα αυτωι των θλιψεων, Λου κιος δε επισκοπος ων της των Ἀρειανων
αιρεσεως παρα χρημα ως λυκος επι προβατα ωρμησεν. και ο μεν Πετρος ευθεως εις
την Ῥωμην απεφυγεν, Λουκιος δε ουτως εις το αιμα των ανθρωπων επορευετο, ως
 
 

181

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μηδε σχημα της θρη σκειας δοκειν φυλαττειν, εν τηι αρχηι δε της επιβασεως αυτου
τοσαυτα και ουτως αισχρα κατα των παρθενων της εκκλησιας και των
εγκρατευομενων εγενετο, οια ουδε εν τοις διωγμοις των Ἑλληνων γεγενησθαι
μνημονευεται. ου μονον δε αλλα και την ερημον επορθει και πολεμον τοις
ησυχαζουσιν επ ηγαγεν. τρεις γαρ χιλιαδας ομου κατα την ερημον απεστειλε τους
μοναχους πολεμειν, οι δε ερχομενοι καινον ειδος πολε μου εωρων· οι γαρ αντιπαλοι
καθως επεμποντο τους εαυτων αυχενας τοις ξιφεσιν υπεβαλλον, και ουδεν αλλο
ηκουον, ει μη τουτο· ω φιλε, δι' ο παρεγενου; Κατα τον αυτον καιρον οι των
μοναχων πατερες τωι βιωι και τηι αξιαι της αρχαιοτητος Μακαριος και Ἰσιδωρος και
Μακαριος ετερος και Ἡρακλειδης και Παμβω, Ἀντωνιου 553 μαθηται, κατα την
Αιγυπτον και μαλιστα εν τοις ερημοις τοποις της Νιτριας υπηρχον ανδρες, οι τινες
την κοινωνιαν εχειν της ζωης και των πραξεων ου μετα των αλλων αν θρωπων,
αλλα μετα των επουρανιων αγγελων επιστευοντο. απερ παρων εωρακα ηδη εγω και
τουτων τας πραξεις ανα φερω, ων τοις παθεσι κοινωνος ειναι κατηξιωθην. ουτοι εν
τοις ιδιοις οικημασι κειμενοι και ευχομενοι εξεδεχοντο τους εαυτων φονευτας.
απηνεχθη δε αυτοις ανθρωπος εκ πολλου τα μελη παντα του σωματος και μαλιστα
τους ποδας ξηρος. ελαιωι δε χρισαντες αυτον ειπον· εν ονοματι Ἰησου Χριστου, ον
διωκει Λουκιος, αναστα και περιπατει τοις σοις ποσιν· ος παραχρημα αναστας και
αναπηδησας ευχαριστων τωι θεωι απηλθεν εις τον οικον αυτου. προ ολιγου δε χρονου
τυφλος ηξιωσεν απενεχθηναι εις το οικιδιον Μακαριου, οπερ ην εν τηι ερημωι απο
διαστηματος ημερων τριων. ελθων δε εκεισε ο τυφλος πολλωι καματωι των αγοντων
αυτον και Μακαριον ουχ ευρων εν τηι οικιαι πανυ αθυμησας ελυπειτο. τηι δε
υπερβοληι της πιστεως εκθερμανθεις παρακαλω, εφη τοις αγουσιν αυτον,
προσπελασατε με εκεινωι τωι μερει του τοιχου, εν ωι ο γερων ειωθει καθευδειν. οτε δε
προσηνεχθη, μικρον εκ του ξηρου πηλου λαβων, οθεν ο τοιχος κεχρι σμενος
εφαινετο, ταις οικειαις επιτεθεικε χερσι και παρεκα λεσεν, ωστε και υδωρ
αντληθηναι αυτωι εκ του φρεατος, αφ' ουπερ επινεν ο πρεσβυτης. εκεινωι δε τωι υδατι
τον πηλον αναλυων και τουτωι περιχριων τους οφθαλμους και αποπλυνων εκ του
αντληθεντος υδατος εξαιφνης την θεαν απελαβεν ουτως ωστε μηδενος χρηιζων
υπηρετου εις τα ιδια 554 επανηλθεν. ος μετα ταυτα συν πασηι τηι οικιαι αυτου επ
ανελθων προς τον γεροντα και τωι θεωι χαριν ωμολογει και το πραγμα ως εγενετο
απεμνημονευσεν. ο αυτος δε ουτος Μακαριος σπηλαιον ειχεν υαινης γειτνιαζον τωι
οικηματι αυτου. εν τινι δε ημεραι τους σκυλακας αυτης τυφλους τυγ χανοντας
απηνεγκεν αυτωι το θηριον και προ των ποδων αυτου εθηκεν. νοησας δε εκεινος οτι
περι της τυφλοτητος των σκυλακων το θηριον παρεκαλει, ηξιωσε τον δεσποτην
θεον, ινα την θεαν αυτοις αποδωι. αποδοθεισης δε αυτοις, επανηλθον ακολουθουντες
επι το σπηλαιον τηι μητρι, και μετ' ολιγον αυτη μετα των ιδιων σκυλακων
υποστρεψασα δορας προβατων ετι το εριον εχουσας ωσανει δωρον υπερ της εις
αυτους χαριτος απηγαγε τωι γεροντι τοις οδουσι τας δορας βασταζουσα, και ταυτας
προ των θυρων αποθεμενη ανεχωρησεν. τουτους τους θειους πατερας Λουκιος εις
νησον των της Αιγυπτου λιμνων εξοριζει, ενθα ουδεις χριστιανων κατοικει. του δε
πλοιου τηι νησωι μετα των μοναχων προσεγγισαντος, η θυγατηρ του ιερεως των ειδω
λων της χωρας εκεινης υπο δαιμονος ελαυνομενη δι' ανε μων αρπαζομενη ερχεται
εως του πλοιου των αγιων γερον των κραζουσα βοαις ατακτοις οια δαιμονωσα.
επιτιμησαντες δε τωι πνευματι τωι ακαθαρτωι την μεν παιδα υγιη τοις γονευσιν
απεδωκαν, τους δε τον τοπον οικουντας χριστια νους παντας θερμους και διαπυρους
εποιησαν. τουτο μα θων Λουκιος και φοβηθεις μη παντας ορθοδοξους ποιη σωσιν,
λαθρα αυτους επανελθειν προς τας ιδιας σκηνας εν τηι ερημωι εποιησεν. 555 Μαυΐα η
των Σαρακηνων βασιλις χριστιανη ην εκ γε νους Ῥωμαιων και ληφθεισα
 
 

182

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αιχμαλωτος ηρεσε δια καλλος τωι βασιλει των Σαρακηνων και τωι χρονωι εις
βασιλιδα προ εκοψεν. πολλα ουν κακα τοις Ῥωμαιοις εδρασεν, ωστε και τον στρατον
εκτριψαι σφοδροτατωι πολεμωι και πολεις πολλας εν Παλαιστινηι και Ἀραβιαι
πορθησαι. παρακληθεισα δε ειρη νην ποιησασθαι ουκ αλλως εφη τουτο γενησεσθαι,
ει μη Μωυσης τις ονοματι μοναχος τωι εθνει αυτης χειροτονηθειη επισκοπος, ος εν
τηι ερημωι τηι γειτνιαζουσηι τοις μερεσιν αυτης διαγων ταις αρεταις και τοις θαυμασιν
εξηστραπτεν. ταυτης η αιτησις εμηνυθη τωι βασιλει των Ῥωμαιων, ος κελευει τοις
στρατηγοις μετα πολλου του ταχους τουτο ποι ησαι. αγαγοντων δε αυτον εν
Ἀλεξανδρειαι, χειροτονηθηναι υπο Λουκιου αυτος ου κατεδεξατο ειπων οτι· Λουκιος
τας χειρας αυτου ουκ επιβαλει μοι· πεφυρμεναι γαρ εισι τοις των αγιων αιμασιν.
καταισχυνθεντος ουν του ασεβους Λου κιου, της δημοσιας χρειας επικειμενης,
ηναγκασθη ησυχα σαι, ινα παρα των επισκοπων των υπ' αυτου εξορισθεντων
Μωυσης την χειροτονιαν δεξηται· οπερ και γεγονεν. και ουτω χειροτονηθεις εδοθη
Μαυΐα και πολλους του φυλου χριστια νους πεποιηκεν. ιστορει δε πολλα περι του
εθνους οθεν τε ηρξατο και οθεν επονομαζεται και οτι ιγʹ ετων περιτεμνονται. Ἐν
Ἐδεσσηι της Μεσοποταμιας, ενθα Θωμας ο απο 556 στολος εδιδαξεν, ελθων ο
βασιλευς Ουαλης και ιδων τους οχλους των ορθοδοξων της εκκλησιας εκβληθεντας
και εν τωι πεδιωι ποιουμενους την συναξιν εις τοσαυτην οργην ανη φθη, ωστε
οικειαις χερσι τυπτησαι τον υπαρχον κατα του προσωπου, επειδηπερ ουκ
εδιωχθησαν κακειθεν οι οχλοι καθαπερ αυτος προσεταξεν. εκεινος δε καιπερ Ἕλλην
ων και παρα του βασιλεως υβρισθεις ομως σκοπωι φιλανθρωπιας τηι εξης μελλων επι
πορθησιν των οχλων εξιεναι τουτο αυτο δηλον τοις πολιταις πεποιηκε δια
λαθραιων μηνυματων, ωστε φυλαξασθαι και μη απελθειν εις την συναξιν. παλιν
εωθεν προιων μεγιστωι φοβωι υπερ το εθος δια της αυτου ταξεως επτοει και παντα
εποιει ωστε μηδενα κινδυνευσαι του λαου. εωρα δε ομως οχλον πλειονα της
συνηθειας επι τον τοπον εκεινον πορευεσθαι και συντρεχειν και πολλους
επιταχυνειν ωσανει φοβουμενους μη τις εκ του θανατου απολειφθηι. εν δε τωι μεταξυ
και τι γυναιον οραι ουτως επιταχυνον και σπευδον ως μηδε εξιον απο της οικιας
προσ κλεισαι τας θυρας μητε περιμειναι ευπρεπως το σχημα των γυναικων
περιβαλεσθαι καθαπερ εχρην επιμελως. εφερε δε μεθ' εαυτης η γυνη και παιδιον
νηπιον και σφοδροτατωι δρομωι την ταξιν του υπαρχου διαρρηξασα εσπευδεν.
εκεινος δε λοιπον ου φερων, κατασχετε, εφη, την γυναικα και εν ταυθα αγαγετε. οτε
δε εκεινη κατασχεθεισα ηνεχθη, που, εφη, ω δυστυχης γυναι, επιταχυνασα σπευδεις;
η δε, εις το πεδιον, εφη, ενθα ο των καθολικων οχλος συναγεται. και ουκ ακουεις,
εφη, οτι ο υπαρχος εκεισε πορευεται, ινα παντας ανεληι, ους αν ευρηι; η δε
απεκρινατο· ακηκοα και δια τουτο σπευδω, ινα εκει ευρεθω. τουτι δε το παιδιον που
ελκεις; εκεινος εφη. η δε απεκρινατο· ινα και αυτος 557 μαρτυριου αξιωθηι. ταυτα δε
οτε ηκουσεν, επανελθειν εκε λευσε την ταξιν και το οχημα εις το παλατιον
προσεταξεν υποστρεψαι. εισελθων δε προς τον βασιλεα ειπεν· ω βα σιλευ, αποθανειν
με ει προσταττεις, ετοιμος ειμι, το δε εργον οπερ εκελευσας πληρωσαι ου δυναμαι.
διδαξας δε παντα τα περι της γυναικος κατεσχε την του βασιλεως ορμην. Κατ'
εκεινον δε τον καιρον οι πολεμοι του ασεβους βασιλεως Ουαλεντος, ους κατα των
εκκλησιων του θεου επηγαγεν, κατα των πολεμιων εστραφησαν. των γαρ Γοτθων εκ
των ιδιων τοπων εξελθοντων, δια πασης ομου της Θραι κης εξεχεαν εαυτους και τοις
οπλοις τας πολεις και τους αγρους πορθειν αγριως ηρξαντο. τοτε κατα Ουαλεντος
υβρεσι χαλεπαις οι πολιται εχρωντο μη εξιοντι εις πολεμον, εξερχο μενου δε αυτου
Ἰσακιος ο ιερος μοναχος κρατησας του χαλι νου του ιππου αυτου εφησε προς αυτον·
που βαδιζεις, ω βασιλευ, κατα θεου στρατευομενος και θεον εχων αντιπαλον; προς
ον οργισθεις Ουαλης φρουρεισθαι προσεταξεν απει λησας αυτωι θανατον, ει
 
 

183

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επανελθοι, καθαπερ Ἀχααβ τωι Μιχαιαι. ο δε της αυτης προφητικης χαριτος πλησθεις
ομοιως αυτωι την αντιφασιν επι παντος του λαου δεδωκεν. ειτα συμβολης γενομενης
εν Ἀδριανουπολει, και ηττηθεις κατα κρατος φευγει συν ολιγοις εις οικημα, οπερ
αισθομενοι οι πολεμιοι κατεκαυσαν αυτον συν τοις συνουσιν αυτωι και αυτωι τωι
οικηματι βασιλευσαντα ανοσιως ετη ιδʹ. Ουαλεντινιανος ο μεγας τηι πιστει της
ευσεβειας τε 558 λειος και ακεραιος τηι παλαιαι της των Ῥωμαιων βασιλειας αυθεντιαι
την πολιτειαν εκυβερνα καλως. συνοδον γαρ εν τωι Ἰλλυρικωι εκελευσε γενεσθαι,
ητις την εν Νικαιαι πιστιν εβεβαιωσεν. ιδικτον δε γραψας τοις εν Ἀσιαι και Φρυγιαι και
Καριαι επισκοποις εμμενειν τοις δοξασι παρεγγυησεν, κοινωνον εν τωι ιδικτωι
προσλαβομενος τον αδελφον αυτου Ουαλεντα και Γρατιανον τον υιον αυτου.
εγραψαν δε τα ομοια και οι εν τωι Ἰλλυρικωι συνελθοντες επισκοποι. Ἀποθανοντος
εν Μεδιολανωι Αυξεντιου του των αιρε τικων επισκοπου οι εκατερου μερους οχλοι
υπο διαφορου σπουδης εφεροντο, και ην τις αυτοις μεγιστη διχονοια και
επικινδυνος στασις, και εκατερον μερος ολεθρον τηι ιδιαι παρεσκευαζε πολει, ει μη γε
η αυτου κρατησειε γνωμη, και εις εργον αγαγοι το βουλημα, καιτοι εναντιων των
προθε σεων αυτοις ουσων. τοτε δε της επαρχιας εκεινης Ἀμβρο σιος τις την αρχην
διηνυεν, ος παραχρημα εις την εκκλη σιαν εισηλθεν ως κωλυσων την στασιν. ο δε
δημος της προς αλληλους αφεμενος εριδος μιαι φωνηι τον Ἀμβροσιον επισκοπον
επεζητησαν κατηχουμενον οντα, μεγαλως λεγοντες ενωθησεσθαι και μιαν
αμφοτεροις τοις μερεσι την πιστιν εσεσθαι, ει Ἀμβροσιος επισκοπος αυτοις δοθειη.
οπερ γνους ο θεοσεβης Ουαλεντινιανος εκελευσε μυηθηναι και χειροτο νηθηναι
Ἀμβροσιον πολλα περι αρετην μαρτυρησας αυτωι. 559 χειροτονηθεντος δε αυτου,
τουτον τον υμνον ο βασιλευς τωι θεωι ανεπεμψεν· χαρις σοι, δεσποτα παντοκρατορ
και σωτερ ημετερε, οτι τωιδε τωι ανδρι εγω μεν σωματα, συ δε ψυχας ενεχειρισας και
τας εμας ψηφους δικαιας απεφηνας. φασι δε οτι τους αρχοντας αδικουντας γενναιως
Ἀμβροσιος επι του βασιλεως διηλεγχεν. [ζʹ. Περι Γρατιανου.] Ἐν δε τωι μεταξυ επι
τον πολεμον των Σαυροματων Ουαλεντινιανος ο μεγας εκ των μερων της Γαλλιας
εις το Ἰλλυρικον ελθων, και του πολεμου μολις αρχην λαβοντος, αρρωστιαι
αιφνιδιον συσχεθεις ετελευτησεν. πρεσβεις γαρ Σαυρομαται απεστειλαν εξαιτουντες
ειρηνην. ους Ουαλεν τινιανος θεασαμενος ηρετο, ει παντες Σαυρομαται τοιουτοι
τυγχανουσιν οντες τα σωματα. των δε ειποντων οτι τους παρ' αυτοις αριστους
απεστειλαν, ανακραξας μεγα δεινα την Ῥωμαιων βασιλειαν ειπεν υπομενειν εις
αυτον ελθουσαν, ει Σαυροματαιων οι αριστοι τοιουτοι Ῥωμαιοις τολμωσι πολεμειν.
εκ δε της διαστασεως φλεβος ραγεισης, και πλειστου 560 αιματος αναδοθεντος, εν
τινι φρουριωι Γαλλιας ετελειωθη κληρονομους καταλιπων της βασιλειας αυτου
Γρατιανον τον υιον αυτου Αυγουστον οντα και Ουαλεντινιανον νεον κο μιδη
τυγχανοντα και μηπω των βασιλικων συμβολων κατ αξιωθεντα. ον η αναγκη των
επιχειρουντων τον τοπον της βασιλειας υφαρπαζειν ως σχολαζοντα παρεσκευασε
και αποντος του αδελφου την πορφυραν ενδυσασθαι, Προβου το τηνι καυτα πιστως
το πραγμα μεταχειρισαμενου. Κατ' εκεινους δε τους καιρους σεισμος μεγας και φοβε
ρωτατος γεγονεν, ως εν Ἀλεξανδρειαι υποχωρησαι μεν την θαλασσαν επι πολυ, τα δε
πλοια ως επι ξηρας ευρεθηναι κειμενα. πληθος δε λαου συνδραμοντος εις θεαν του
παρα δοξου θαυματος, και του υδατος παλιν υποστρεψαντος και εκβεβηκοτος
μακροτερον του συνηθους τοπου, κατεποντισθη σαν ανθρωπων μυριαδες εʹ, και τας
μεν εκεισε προσορμι ζουσας ναυς το υδωρ κατεκαλυψεν, τας δε εν τωι ποταμωι Νειλωι
ευρεθεισας απερριψεν ο ποταμος εις την ξηραν μετα πολλης της ρυμης μεχρι
σταδιων ρπʹ. αλλα μην και της Κρητης και της Ἀχαΐας και Βοιωτιας και της Ἠπειρου
και Σικελιας τα πλειστα μερη συνεβη τοτε απολεσθαι, της θα λασσης ανελθουσης,
και πολλα πλοια υψωθεντος του υδατος 561 επι των ορεων ερριφησαν αχρι σταδιων
 
 

184

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ρʹ, τας τε Βρετ τανικας νησους και της Ἀφρικης τα αυτα και χειρονα υπο στηναι, και
σχεδον πασης της οικουμενης τα προς τηι θαλασσηι τα μεν υπο των σεισμων, τα δε
υπο της θα λασσης κατεποντισθησαν. και μεντοι και εν τοις βυθοις και τοις μεγαλοις
πελαγεσι τα αμφι τον Ἀδριαν και το Αιγαιον πελαγος και αλλα πλειστα υπεχωρησαν
και διεστη σαν ωσει τειχος ενθεν και ενθεν τα υδατα, και εφανη η ξηρα· και πολλα
τοτε πλοια ευρεθησαν πλεοντα και εις τον πυθμενα καθισαντα παλιν ανηχθησαν τηι
του υδατος αποκαταστασει. συνεχων δε και επαλληλων των σεισμων γινομενων, η
μεν μια της Βιθυνιας πολις πασα συνεπεσε και τα κυκλωι των προαστειων, αγροι και
εργα πλειστα. η δε Γερμη καλουμενη πολις του Ἑλλησποντου πασα εκ θεμελιων
κατεπτωθη. και προς τουτοις χασματα πολλα κατα διαφορους τοπους εγενοντο, ως
εκ των φοβων εν τοις ορεσι μενειν τους ανθρωπους, εκ δε της αβροχιας πολλα ζωα
τε και ανθρωποι διεφθαρησαν. [ηʹ. Περι Θεοδοσιου του μεγαλου.] Μετα δε Γρατιανον
εβασιλευσε Θεοδοσιος ο μεγας ετη ιζʹ. τοτε ο πατηρ Θεοδοσιου, και αυτος Θεοδοσιος
καλουμενος, 562 τοις των μεγαλων συμβολων τροπαιοις περιπνεων τηι εκκοπηι των
βαρβαρων εθνων τους Ῥωμαιων ορους ευπορωτερους εποιησεν. τουτον δε τον
εαυτου υιον τηι μεν ελπιδι μεγαν, τωι δε χρονωι μικρον, (μολις γαρ ην του ουδου της
νεοτητος επιβεβηκως) συγκλητικωι τινι Ἀμαξοβιωι κοινωνωι αυτου τυγ χανοντι της
γνωμης και των επαινων παραδεδωκεν εκπαι δευειν. οστις Ἀμαξοβιος εγχειρισθεντα
αυτωι τον νεον πρα υτατηι διδασκαλιαι και αυστηροτεραι κολακειαι εις λαμπραν
ασκησιν της ζωης εστερεωσεν. εκεισε τοινυν οντος Θεοδο σιου, καθ' υπνους εαυτον
ειδεναι λεγεται βασιλικηι χλανιδι και πορφυραι κεκοσμημενον. Ουαλεντινιανου δε
του γε ροντος τελευτησαντος, Μαξιμινος ο δημιος την υπαρχοτητα των Γαλλιων εις
μανιαν ετρεψε και τινα συσκευην συν τεθεικως Θεοδοσιον τον πρεσβυτην τοις
τροπαιοις κεκο ρεσμενον σφαγηναι προσεταξεν. ος πριν τελευτησηι το θειον
βαπτισμα δεξαμενος και εις την αθανασιαν αναγεννηθεις ετελευτησεν. κατα δε τον
αυτον καιρον ο νεωτερος Θεο δοσιος εν τηι του δουκος αξιαι ετυγχανεν, τωι δε αυτωι
βελει του φθονου ωιπερ και ο πατηρ δια Μαξιμινου ομοιως αδι κως υπεπιπτεν. αλλ' ο
θεος αυτον διεσωσεν. μεινασης παρ' αυτωι της αξιας, και της ουσιας αναδοθεισης
αυτωι, εις την πατρυαν γην των Σπανιων, εν ηι και εγεννηθη, εφοιτησε προσταγματι
βασιλικωι εκεισε ησυχως και πραως τον βιον διαγων, Πλακιλλαν δε τοτε την
γενομενην Αυγουσταν γα μετην ηγαγετο τοτε και βασιλεας εξ αυτης ποιησων, ητις
563 την φυσιν τωι λογισμωι και την φημην τοις εγκωμιοις ενικα. εν δε τωι μεταξυ
Ουαλης γραμματα εκπεμπει προς τον βα σιλεα Γρατιανον προσταξας Θεοδοσιον
αποσταληναι προς αυτον. αρξαμενος δε της οδοιποριας Θεοδοσιος και γνους την
Ουαλεντος τελευτην ερχεται εις πολιν καλουμενην Σερ μιον. των δε Γοτθων πασαν
πολιν και χωραν αφειδως λυμαινομενων, και των Ῥωμαικων στρατοπεδων
φευγοντων απο προσωπου αυτων, τοτε Θεοδοσιον εν τωι Σερμιωι δια γοντα
Γρατιανος προσκαλειται βουληι της συγκλητου Ῥωμαιων φθονουσης αυτωι, και συν
ολιγοις στρατιωταις εις τον ουτως ωμον και τοσουτον πολεμον αποσταληναι
Θεοδοσιον [πειθει] επικινδυνωι αξιωματι τιμηθεντα στρατηλατου αξιαι τον βα σιλεα
παρεπεισεν. και ο μεν βασιλευς των της επιβουλης και του φθονου του κατα φυσιν
ευπτωτου ουδεν εγνω, κατα κρατος δε τους νομιζομενους αηττητους ειναι Γοτθους
νικησας Θεοδοσιος συν ταχει πολλωι τωι βασιλει τροπαιοφορος παραστας θειαι ψηφωι
το βασιλικον διαδημα περιβαλλεται. Γρατιανου χειροτονουντος αυτον καινηι τινι και
θαυμαστηι περιεβληθη πορφυραι ως αρχαιος βασιλευς. και επειδη τους ωμους αυτου
υπερ ανθρωπον υψηλους οντας διαφορων βα σιλεων χλαμυδες ενδυειν ουκ
ηδυναντο, (παντας γαρ υπερ εχων τωι μεγεθει πασαν εσθητα δια το υψος μικραν απε
φηνεν) τελος Κωνσταντινου του ευσεβεστατου βασιλεως τηι πορφυραι κοσμηθεις
εξελαμψεν, εκ τετραγωνου αρμοσασης αυτωι. ουτω Γρατιανος τα της δυσεως μερη
 
 

185

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτωι και τωι 564 αδελφωι διεφυλαξεν, Θεοδοσιωι δε την της ανατολης φρον τιδα
επετρεψεν. πολλα δε ευσεβως και γενναιως κατορθωσας ο Γρατιανος παρα Μαξιμου
του τυραννου ταις Βρεττανιαις επανασταντος δι' ανδραγαθιαν του δουκος εν
Λουγδονωι παρα των ιδιων προδοθεις μαλλον η βιαι των πολεμιων συσχεθεις
ανηιρεθη. Ουαλεντινιανος δε ο τουτου αδελφος εν Ἰταλιαι διαγων υπο της σφαγης
του αδελφου και του φοβου του πολεμου πτοηθεις ειρηνην, αυτωι καθ' υποκρισιν
προταθεισης παρα Μαξιμου, και αυτος υποκριναμενος ηδεως εδεξατο. Ἰουστινα δε
τοτε η μητηρ αυτου της των Ἀρειανων αιρεσεως τα φαρ μακα της ασεβειας, α
περιοντος του ανδρος εκρυπτεν, ευμα ρως απατηθεντι τωι υιωι μετα θαρσους
απεκαλυψεν, και πειθει αυτον δια στρατιωτικης χειρος τον μεν Ἀμβροσιον ανθιστα
μενον αυτηι τωι ορθωι λογωι της εκκλησιας Μεδιολανων εξεωσαι και εις εξοριαν
πεμψαι, την εκκλησιαν δε διαρρηξαι και πολεμειν τα αγια. Βενηβολος δε τοτε μεγας
εν αξιωμασι ταις υποσχεσεσι της βασιλιδος μη ειξας της στρατιωτικης ζωνης και των
αξιωματων την ορθοδοξον πιστιν προκρινας τοις ποσι των βασιλεων την εαυτου
ζωνην απερριψεν. Μα ξιμος δε ο τυραννος θελων το του τυραννου ατιμον ονομα
εκδυσασθαι και νομιμον εαυτον επιδειξασθαι βασιλεα γραμ ματα εκπεμψας το
ασεβες επιχειρημα της Ἰουστινης απεφαυ λιζε και το πολεμεισθαι την πιστιν του
θεου και την κατα 565 στασιν της καθολικης εκκλησιας ανατρεπεσθαι απηγορευεν,
και ουτω πλησιαζειν ταις Ἰταλιαις ηρξατο. τουτο δε Ἰουστινα μαθουσα, του τε
πολεμιου αμα και της συνειδησεως της ασεβους επικειμενων αυτηι, εις φυγην
τραπεισα πρωτη την εξοριαν εκληρωσατο, ην τοις ιερευσιν ητοιμασεν. τοι γαρουν
μετα της αθεμιτου μητρος πεφευγως ο βασιλευς Ουαλεντινιανος της Ἰταλιας
εστερηθη και της οικειας εξεβληθη βασιλειας. ελθων ουν εν τηι ανατοληι ουτως
εδεχθη παρα του ευσεβους βασιλεως Θεοδοσιου, ωστε δοκειν αυτον μαλλον των
μερων εκεινων βασιλευειν η εν εξοριαι διαγειν. παραχρημα δε δια Θεοδοσιου
καθαρθεις απο της φαυλο τατης αιρεσεως της ακαθαρτου τον ιον εξεχυσεν, εν ωιπερ
αυτον η ανοητος εβλαψε μητηρ, και τον Χριστον ανεδεξατο πιστοτατηι προτροπηι
Θεοδοσιου. πολλακις γαρ εις την ελπιδα της πιστεως δια Θεοδοσιου εκπαιδευθεις
εμαθε την βασιλι κην παραταξιν ου δι' οπλων εσταναι, αλλ' εξ αγαθων προ φασεων.
τοιουτος δε ην ο λογος ο παρα Θεοδοσιου προς Ουαλεντινιανον ειρημενος· οιδα,
φησιν, πολλακις, Ουαλεν τινιανε, ησυχαζοντος του στρατοπεδου παρα των
ευσεβεστα των βασιλεων την νικην κατορθωθεισαν, και τους πολεμιους
υποταγεντας υποτελεις γεγενησθαι του προλαβοντος κινδυνου. ουτω και ο ενθεος
Κωνσταντινος ταις βοηθειαις του θεου ανορθωθεις Λικινιον τον του θεου τυραννον
εν ναυαγιωι διεφθειρεν, ουτω και ο ενδοξος Ουαλεντινιανος ο σος πατηρ 566
ευτυχεστερον την βασιλειαν αβλαβη παρα των πολεμιων ιθυ νων ετελεσεν, του
θεου εκδικουντος αυτον, και μαχας ανα ριθμητους και νικας απιστους εδεξατο
πολλους βαρβαρους διαφορως ανελων. Ουαλης δε ο θειος ο σος τον θεον δια
σπαραττων εμιανε την εκκλησιαν ο βεβηλος δια της σφαγης των αγιων και της
εξοριας των ιερεων, ος τηι του θεου βουλησει υπο των Γοτθων πολιορκηθεις και
ηττηθεις εκαυθη. συ ουν αιρετικου ονομα λαβειν ανεξηι απιων εις πολεμον; ορθως
τον Χριστον σεβει ο αδικως σε εκβαλων. η ση απι στια ευχερειαν Μαξιμωι
συνεισηνεγκεν. εκεινος μονον του βασιλεως εστι τυραννος, συ δε πολεμιος ηρξω του
θεου καθεσταναι. δωσω σοι στρατον και παρεξω βοηθειαν. αλλ' ει τον Χριστον
βλαπτομεν, τινα παρακαλεσομεν μαχομενοι; ταυτα και πλειω τουτων νουθετησας
Θεοδοσιος Ουαλεν τινιανον εις την ορθοδοξον πιστιν μετηγαγεν. εν δε τωι μεσωι της
μητρος αυτου τελευτησασης, Θεοδοσιος δια την πιστιν της βασιλειας της
χρηστοτητος και των ευεργεσιων Γρατιανου μεμνημενος εις αμυναν πασαις της
ανατολης δυ ναμεσιν εξαΐξας εξεδικησε το δικαιον αιμα και τον Ουαλεν τινιανον
 
 

186

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απεκατεστησεν επι την βασιλειαν εκβαλων την τυραν νιδα. αυτος δε μετα ταυτα
εισελθων εις την Ῥωμην και θριαμβευσας την νικην εις την ιδιαν βασιλειαν
επανηλθεν. 567 Ἐν ταις ημεραις ουν, εν αις ο θεος ο αγαθος εξηγειρε Θεοδοσιον τον
μεγαν βασιλεα και ενεπιστευσεν αυτωι τον θρονον της βασιλειας Ῥωμαιων, ηγαγετο
εις γυναικα την θυγατερα του προ αυτου βασιλεως, και ετεκεν αυτωι δυο υιους,
Ἀρκαδιον και Ὀνωριον. αυξησαντων δε των παιδων, ηλθον ει ηλικιαν του
εκμανθανειν τα ιερα γραμματα. και εξαπεστειλεν εις πασαν την υπ' αυτον βασιλειαν
ζητησαι ανδρα ελλογιμον και ασκητην κεκοσμημενον εν αληθειαι τον φοβον του
θεου, εχοντα θεογνωσιαν εις ακρον, ως οφειλων παραδουναι αυτωι τους υιους
αυτου, ινα παιδευσηι αυτους πασηι θειαι γραφηι τε και ανθρωπινηι, μη βουλομενος
παρα δουναι αυτους εις σχολειον, ινα μη μαθωσιν απο αλλων παιδιων απερ ο θεος
ου θελει, και τυπωθωσιν εν λογοις ανωφελεσι και βλαβεροις. ταυτα ο βασιλευς
λογισαμενος, ως ειρηται, σπουδην πασαν εποιειτο του ευρειν ανδρα τοι ουτον. και
των διαταγματων εκπεμφθεντων κατα πασαν την υπ' αυτον βασιλειαν, ουκ
ηδυνηθησαν ευρειν τινα κατα τον ενισταμενον αυτωι λογισμον, αλλα ποτε μεν
ευρισκον ανδρα φιλοσοφον, αλλ' ου φιλοθεον, ποτε δε παλιν ευρισκον φιλοθεον και
ου φιλοσοφον. ηυξησαν δε οι παιδες, και ουκ ηνειχετο εις σχολειον πεμψαι αυτους
τηι προφασει τηι προλεχθεισηι κρατουμενος. και μη ευρων καθως εζητει απε στειλεν
εν τηι Ῥωμηι προς τον εν αυτηι βασιλεα αιτων παρ' αυτου τοιουτον ανδρα, γραψας
αυτωι οτι· μεγαλα μοι χαριζηι τουτο ποιων. ο ουν βασιλευς προσκαλεσαμενος τον
παπαν δεικνυσιν αυτωι τα γραμματα του βασιλεως Θεοδοσιου ειπων οτι· ανενδεκτον
εστι μη ποιησαι τωι συμβασιλευοντι ημιν την αιτησιν ταυτην. αισχυνη γαρ εστι του
ημετερου κρατους μη 568 ευρεθηναι εν τηι μεγιστηι Ῥωμηι ανθρωπον τοιουτον. και
ερευνησαντες και επιζητησαντες ουχ ευρον. επι πολυ ουν διαλογιζομενων αυτων
και αδολεσχουντων περι τουτου, ειπεν ο παπας τωι βασιλει· εστι παρ' ημιν διακονος
τις παρθενος μετα της ιδιας αδελφης· ονομα αυτωι Ἀρσενιος. ομοιος γαρ αυτου αλλος
ουκ εστιν ο οφειλων προς ο επιθυμει ο βασι λευς Θεοδοσιος παιδευσαι τα τεκνα
αυτου πασηι γνωσει θειαι τε και ανθρωπινηι. αλλ' ουκ οιδα ει καταδεχεται, διοτι εχει
καιρον αποταξαμενος της εγκυκλιου παιδευσεως. αλλ' ισως εαν κελευσηι το
υμετερον κρατος και καλεσωμεν αυτον, πλη ροφορουμεν αυτον περι τουτου. ταυτα
ακουσας ο βασιλευς εχαρη λιαν, και πεμψαντες μετεστειλαντο τον Ἀρσενιον.
ελθοντος δε αυτου λεγει προς αυτον ο βασιλευς· ου λεληθε το ημετερον κρατος η
κατα θεον σου πολιτεια και ο ενα ρετος σου βιος, αλλα διηνεκως ακουοντες την
καλην σου αναστροφην πανυ ευφραινομεθα επι τουτωι. επειδη ουν ο συμβασιλευς
ημων Θεοδοσιος απεστειλεν ημιν πρεσβειαν αιτουμενος πεμψαι αυτωι ανθρωπον
τοιουτον δυναμενον παιδευσαι τα τεκνα αυτου εν πασηι θεοσεβειαι και σοφιαι, τουτου
χαριν μετεστειλαμεθα σε ως κατα θεον οντα, ινα απελθηις προς αυτον και κατα την
χαριν την δοθεισαν σοι εκ θεου παιδευσηις αυτους. ου γαρ εκριναμεν απλως και ως
ετυχεν εγχειρισαι τουτο το πραγμα τινι, ει μη τηι ευλα βειαι σου. ο δε Ἀρσενιος
αποκριθεις ειπε τωι βασιλει· ουκ αγνοει, θεοσεβεστατε βασιλευ, ο αγιωτατος πατηρ
ημων παπας την εμην ευτελειαν, οτι εχω καιρον μη παρελθων δια της εξω
φιλοσοφιας, εξαιρετως δε αφ' ου την χειρο τονιαν ταυτην εδεξαμην ο αναξιος, ουτε
εις βιβλιον ενεκυψα 569 των τοιουτων επιστημων. υπολαβων δε ο παπας ειπε προς
αυτον· οτι μεν αληθη εισι τα παρα σου λεχθεντα τωι φιλο χριστωι ημων βασιλει
επισταμεθα, και ταυτα ουτως εχει. πανυ γαρ επαινεσαμεν την εναρετον σου
πολιτειαν εν τουτωι. αλλ' επειδη και θεια βασιλικη κελευσις εστιν, και θεαρεστον
εστι το πραγματευομενον, εκλιπαρουμεν σε επιδουναι εαυτον εις το
πραγματευομενον, εγχειρημα. δυνηι γαρ δια της χαριτος του θεου της δοθεισης σοι
ευσεβως και θεαρεστως αυτους παιδευσαι, ου μην αλλα και επι τηι φιλοσοφιαι
 
 

187

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεγαλως αυτους ωφελησαι, δεικνυων αυτοις τας πομπας και αισχρο τητας των
δυσσεβων ειδωλων, ους θεους αποκαλουσιν οι αλιτηριοι Ἕλληνες, και του μη
πιστευειν τοις παρ' αυτων μυθευομενοις, αλλα και δαιμονας αυτους αποκαλειν και
θριαμβευειν τα μιασματα αυτων και φαντασματα. τουτοις και τοις τοιουτοις λογοις
πεισαντες τον Ἀρσενιον απεστειλαν αυτον μετα πασης δοξης και τιμης τωι
ευσεβεστατωι βασιλει Θεοδοσιωι γραψαντες αυτωι ο τε βασιλευς και ο παπας οτι· κατα
την κελευσιν υμων απεστειλαμεν υμιν ανθρωπον, ος δυνησεται μετα της του θεου
χαριτος αναξαι τα φιλτατα της υμων γαληνοτητος τεκνα εν πασηι σοφιαι και αρετηι. ο
ουν Ἀρσενιος παραδους την ιδιαν αδελφην εις παρθενωνα απεπλευσεν εν
Κωνσταντινουπολει. δεξαμενος δε ο βασιλευς Θεοδοσιος τα γραμματα και αναγνους,
προσκαλεσαμενος δε και τον Ἀρσενιον σχημα τε και ηθος ευλαβες θεασαμενος εν
αυτωι, σεμνον μεν εχοντα το χρωμα, ευτακτον δε το βλεμμα, ταπεινον το φρονημα
και περι τα θεια και ανθρω πινα σοφωτατον, και απλως πασηι τηι κατα Χριστον αρετηι
κεκοσμημενον, εχαρη χαραν μεγαλην. και δη προς αυτον 570 ο βασιλευς· δηλοι μεν
η δια του σχηματος ηθους τε και απολογιας† εναρετον σε και θεοσεβη ειναι, και,
καθως γε γραφηκασιν ημιν ο τε συμβασιλευων ημιν και ο της Ῥωμης αγιωτατος
παπας, ουτω και ειδομεν. αληθη γαρ εγραψαν. νυν ουν παντως ουκ αγνοεις, δι' ην
αιτιαν απεστειλαν σε προς ημας, αλλα και το ημετερον κρατος αυτοψει διαλεχθη
σεται σοι, τουτ' εστι χαριν των ημετερων τεκνων, ινα πασηι θεοσεβειαι και φοβωι θεου
τουτους εκπαιδευσηις, ετι μην και την φιλοσοφιαν πασαν εις ακρον αυτους διδαξηις.
αλλα μη υποσταληις μηδε διακριθηις προς αυτους υπονοων οτι τεκνα ημων
υπαρχουσιν, μηδε παλιν ως βασιλευσιν αυτοις προσχηις η τιμησηις, αλλ' ως τεκνα και
μαθητας εχε αυτους και, οτε παραπεσωσιν, επεξελθε αυτους. και ταυτα ειπων ο
βασιλευς Θεοδοσιος και ενεγκας τον τε Ἀρκαδιον και Ὀνωριον παραδιδωσιν αυτους
εις τας χειρας αυτου λεγων· ιδου απο της σημερον ουτος εστιν εμου τε και υμων
πατηρ και διδασκαλος. υπακουσατε αυτωι κατα παντα ως πατρι, και μη παρακουσητε
αυτωι μηδε αντιταχθητε. παρηγγειλα γαρ αυτωι ινα, εαν παρα πεσηι τις αυτωι εξ υμων,
επεξελθηι αυτωι ως μαθητηι. και ταυτα ειπων αφοριζει αυτοις πλησιον του βασιλικου
κοι τωνος τρικλινον μεγα και εν αυτωι διαγειν παρακελευεται. 571 τουτο δε
επενοησεν ο βασιλευς, ινα συχνοτερον επισκεπτηται αυτους. μεγαλως δε τιμησας
τον Ἀρσενιον εποιησεν αυτον μειζω παντων εν τωι παλατιωι, ωστε μη ειναι τινα των
εκεισε λαμπροτεραν αυτου εσθητα περικειμενον, και απλως ειπειν ην πατηρ του
βασιλεως και των τεκνων αυτου. Ὁ ουν Ἀρσενιος παραλαβων τον τε Ἀρκαδιον και
Ὀνωριονανηγεν αυτους θεοσεβως εκδιδασκων αυτους πασαν σοφιαν θειαν τε και
ανθρωπινην. ταπεινοφρων δε υπαρχων ο εν αγιοις Ἀρσενιος ουκ εχρατο αυτοις ως
μαθηταις, αλλ' ως βα σιλευσιν. καθιζων γαρ αυτους επι δυο θρονων αυτος παρι
σταμενος εδιδασκεν αυτους. εν μιαι ουν των ημερων εισελ θοντος του βασιλεως
εξαιφνης προς αυτους, οραι Ἀρσενιον μεν ισταμενον, τα δε τεκνα αυτου καθεζομενα,
και ελυπηθη σφοδρα κατα Ἀρσενιου και λεγει προς αυτον· ουτω παρηγ γειλαμεν
υμιν, ινα βασιλικως και μη μαλλον ως μαθηταις χρησηι τοις παιδιοις; και τι τουτο
πεποιηκας; πανυ γαρ ελυπησας το ημετερον κρατος εν τουτωι. ο δε Ἀρσενιος προς
τον βασιλεα εφη· ουκ ηγησαμην πρεπον ειναι, θεοστηρικτε βασιλευ, εμε καθεζεσθαι,
βασιλεις δε παραστηκειν μοι. ο δε βασιλευς οργισθεις επι τωι λογωι τουτωι απεκριθη
βλοσυρωι τωι βλεμματι προς Ἀρσενιον λεγων· συ καθισταις αυτους βασιλεις; ουχι ως
τεκνα και δουλους παρεδωκα σοι αυτους; και ινα τι ταυτα φθεγγηι; και ταυτα ειπων ο
βασιλευς παραχρημα επαρας τα διαδηματα, απερ ειχον επι τας κεφαλας αυτων, και
ριψας αυτα εις την γην ποιει αυτους εις τους ποδας αυτου προσκυνησαι, και καθισας
τον Ἀρσενιον επι θρονου εκεινους παραστηκειν αυτωι εκελευσεν ειπων οτι· ει 572
μεν φοβηθωσι τον θεον και εν τωι νομωι αυτου θελησωσι πορευεσθαι και φυλασσειν
 
 

188

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τας εντολας αυτου, δυνατος εστιν ο παμβασιλευς των αιωνων, ειπερ θελημα αυτου
εστιν, παρα σχειν αυτοις την αξιαν ταυτην. ει δε μη εχωσι τον φοβον αυτου, ευχομαι
τωι θεωι μαλλον εκριζωθηναι αυτους απο νηπιοθεν. κρεισσον γαρ εστι το τεθναναι
ευσεβως η βασι λευειν ασεβως. και ταυτα ειπων ο βασιλευς εισηλθεν εν τωι κοιτωνι
αυτου. εκτοτε ουν ο Ἀρσενιος υφορωμενος τον βασιλεα ουκετι εποιει αυτους
καθεσθηναι, αλλα μαλλον παρ ιστασθαι αυτωι και εκμανθανειν. εν τουτοις ουν
διαγων ο ηγιασμενος Ἀρσενιος πανυ εδυσφορει και ελυπειτο. ην γαρ μισοδοξος και
φιλοθεος και επεθυμει μαλλον τον μονηρη και ησυχιον μετελθειν βιον, ωστε
παρακαλειν τον θεον συχ νως μετα δακρυων ποιησαι τροπον του ιδιασαι αυτον εκ
του κοσμου. Ἐν μιαι ουν των ημερων ευρων ο εν αγιοις τον Ἀρκαδιον παραπεσοντα
εις παιδικον πταισμα ενεγκας και εμβριμησα μενος επιτιθησιν αυτωι πληγην δεινην
ωστε σχεδον εως θανατου τους τυπους των πληγων φερειν εν τωι σωματι αυτου. ο
ουν Ἀρκαδιος, αφ' ης ημερας εδαρη, εμεινεν εχων κατα Ἀρσενιου κακιαν πολλην,
και προσκαλεσαμενος τον σπαθαριον αυτου επιτρεπει αυτωι κατ' ιδιαν λεγων· οιωι
τροπωι θελεις αποκτεινον μοι τον Ἀρσενιον μηδενος νοουντος. ο ουν σπαθαριος
ακουσας την ελεεινην αποφασιν ταυτην και τον φοβον του θεου εν καρδιαι εχων
θαρρει τωι Ἀρσενιωι την μιαιφονον του Ἀρκαδιου επιτροπην. ο δε Ἀρσενιος λυπηι τε
και φοβωι συσχεθεις παρεκαλει τον θεον λεγων· κυριε οδηγησον με, πως σωθω; και
μετεμελειτο επι τηι πληγη ηι ην τυψας τον Ἀρκαδιον. ειτα ολιγων ημερων 573
διελθουσων, και του σπαθαριου κατεπειγοντος τον Ἀρσενιον του δι' οιουδηποτε
τροπου σωσαι εαυτον, και τουτου αδια λειπτως ευχομενου, ηλθεν αυτωι φωνη
λεγουσα· Ἀρσενιε, φευγε τους ανθρωπους και σωζηι. ταυτης ουν της φωνης ακουσας
μηδενι μηδεν ειρηκως, αλλ' εσθητα ευτελη ενδυ σαμενος, κατηλθεν εις τον λιμενα
και κατ' οικονομιαν θεου ευρων εκεισε πλοιον και εμβας εις αυτο ηλθεν εν Ἀλεξαν
δρειαι και αποθριξαμενος ωρμησεν εις την ερημον της Σκη τεως και εκεισε διεπρεπε
διαφοροις κατορθωμασιν. ηκουσε δε παλιν φωνης λεγουσης αυτωι· Ἀρσενιε, φευγε,
σιωπα, ησυχαζε. αυται γαρ εισιν αι ριζαι της αναμαρτησιας. Ὁ δε βασιλευς Θεοδοσιος
πανυ λυπηθεις επι τηι ανα χωρησει Ἀρσενιου εγραψε παντι τε και πανταχου
αναζητησαι αυτον, και ουκ ηδυνηθη αυτον ευρειν αχρι της τελευτης αυτου.
βασιλευσαντων δε Ἀρκαδιου και Ὀνωριου εγνωσθη αυτοις οτι Ἀρσενιος εν Αιγυπτωι
διαγει τον μονηρη βιον καλως πολιτευομενος. και εγραφον αυτωι πλειστας
επιστολας παρακαλουντες αυτον ωστε ευχεσθαι υπερ των ιδιων μαθη των και
τεκνων. εγραψε δε αυτωι παλιν Ἀρκαδιος δυσωπων αυτον ωστε συγχωρησαι αυτωι το
πταισμα αυτου, ο ημαρτεν εις Ἀρσενιον ανελειν αυτον βουληθεις, ωστε θελων
αυτον πλη ροφορησαι γραφει αυτωι ενωμοτως λαβειν παρα του υπαρχου 574
Ἀλεξανδρειας τα δημοσια ολης της Αιγυπτου και ταυτα διανειμαι οπου δ' αν κελευηι,
και μονον συγχωρησαι αυτωι και ευξασθαι υπερ της βασιλειας αυτου τε και Ὀνωριου
του αδελφου αυτου, και αντιγραψαι αυτοις καν απαξ. ο δε εν αγιοις πατηρ ημων
Ἀρσενιος γραψαι μεν προς αυτους ουκ ηνεσχετο, δηλοι δε αυτοις ουτως· ο θεος,
τεκνα, πασιν υμιν συγχωρησει και αξιωσει ποιειν τα θεια αυτου θελη ματα. περι δε
ων γεγραφηκατε χρηματων εγω ηδη τωι κοσμωι απεθανον. μηδεις ουν λογισηται με
ολως ειναι εις τους ζωντας. Ἡ συνοδος των ρνʹ αγιων πατερων και ο βασιλευς
Θεοδοσιος Γρηγοριωι τωι Θεολογωι την επισκοπην εκυρωσαν Κωνσταντινουπολεως,
και μη θελοντα τουτον τωι θρονωι ενι δρυσαν βιασαμενοι ως πολλα καμοντα και της
πλανης των αιρεσεων την πολιν ελευθερωσαντα. ολιγους δε των εξ Αιγυπτου
μαθων ο θειος Γρηγοριος τωι λογωι τουτου φθο νησαντας τον συντακτηριον
επιδειξαμενος εκουσιως της επισκοπικης διοικησεως υπεχωρησεν. Γρηγοριου δε της
επισκοπης Κωνσταντινουπολεως αποταξαμενου, Νεκταριον ο βασιλευς
προχειριζεται και η συνοδος, Ταρσεα μεν τωι γενει, την του πραιτωρος δε αρχην τοτε
 
 

189

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διεποντα, αβαπτι 575 στον μεν μεχρι τοτε υπαρχοντα, σεμνον δε και ευλαβη και περι
βιον θαυμασιον. ο δε μεγας Γρηγοριος προς Ἀριαν ζον το χωριον Καππαδοκιας
επανελθων, οπερ εκεκτητο εκ πατρικου κληρου, ηρεμησας εν αυτωι και ησυχασας
τινα χρονον και εν θεωριαι μειζονι γενομενος τον βιον μεταλ λαττει πρεσβυτης και
πληρης ημερων και πασης αρετης εμπλεως. ∆ευτερα συνοδος γεγονεν εν
Κωνσταντινουπολει των ρνʹ πατερων ετει της Θεοδοσιου του μεγαλου βασιλειας γʹ,
επι ∆αμασου παπα Ῥωμης, ης ηγουντο Τιμοθεος Ἀλεξανδρειας, Μελετιος
Ἀντιοχειας, Κυριλλος Ἱεροσολυμων και Γρηγοριοςο Θεολογος, κατα Μακεδονιου
γεγονοτος επισκοπου Κων σταντινουπολεως, ος ετι περιων ωσαυτως τωι Ἀρειωι
εβλασ φημει, ομοιως δε και το πνευμα το αγιον μη ειναι θεον αληθινον, αλλα κτισμα
και αυτο υπελαμβανεν. αυτη συνελ θουσα χειροτονει μεν Κωνσταντινουπολεως
επισκοπον τον συγκλητικον Νεκταριον, Μακεδονιον δε αναθεματιζει, συν αυτωι και
Σαβελλιον τον Λιβυν, εν προσωπον επι της αγιας τριαδος δοξαζοντα, ετι δε και
Ἀπολιναριον τον Λαοδικεα λεγοντα τον ενανθρωπησαντα λογον ανουν ειναι, αντι
δε νου τον λογον εν τηι ψυχηι γεγενησθαι. το δε πνευμα το αγιον θεον ειναι ζωοποιον
και ομοουσιον τωι πατρι και τωι υιωι εκηρυξε προστεθεικυια εις το εκτεθεν παρα των
εν 576 Νικαιαι πατερων συμβολον περι του αγιου πνευματος· το κυριον και ζωοποιον
και τα εξης. Τοτε δε και ο μεγας Ἀμφιλοχιος παρεκαλει τον βασιλεα τους Ἀρειανους
εκ πασων των πολεων εξελαθηναι. ο δε απηνεστεραν υπολαβων την αιτησιν ουχ
υπηκουσεν αυτωι. και ο σοφωτατος Ἀμφιλοχιος τοτε μεν εσιγησεν, εξευρε δε μετ'
ολιγον υποθεσιν αξιομνημονευτον. εντος γαρ παλιν των βασιλειων γενομενος και
τωι βασιλει παρεστωτα τον υιον Ἀρκαδιον θεασαμενος τον μεν πατερα ησπασατο,
τον δε υιον κατελιπεν αγεραστον. και ο βασιλευς νομισας επι λησθηναι τον
Ἀμφιλοχιον ασπασασθαι και τον υιον προσ εταξεν. ο δε αποχρην εφη την αυτωι παρ'
αυτου προσ ενεχθεισαν τιμην και μη επιζητειν και του υιου ως εν διαιρεσει. προς ον
ο βασιλευς χαλεπηνας οικειαν εκαλει παροινιαν την του παιδος ατιμιαν. και ο
Ἀμφιλοχιος εξε βοησε λεγων· οραις, ω βασιλευ, πως ου φερεις την του παιδος
ατιμιαν. πιστευσον δη ουν και τον θεον τους τον υιον αυτου βλασφημουντας
βδελυττεσθαι τε και αποστρε φεσθαι. και τουτο ακουσας ο βασιλευς και σφοδρα θαυ
μασας νομον ευθυς εγραψε τους των αιρετικων συλλογους κωλυοντα. Τουτο το
αγαθον φθονησας ο μισοκαλος δαιμων ωμον τι και απανθρωπον παρεσκευασε
γενεσθαι. απο γαρ Κων 577 σταντινουπολεως εξελθων ο βασιλευς επι Ῥωμην την
οδοι ποριαν εποιειτο. εν δε Θεσσαλονικηι γενομενος κατα παρο δον, και των
στρατιωτων αυτου ταραξαντων την πολιν δια μητατα, εστασιασαν οι Θεσσαλονικεις
και τον βασιλεα μεν υβρισαν, τινας δε των αρχοντων αυτου και ελιθοβολησαν. ο δε
υπο των αγγελθεντων εξαφθεις και μη ενεγκων του θυμου την ρυμην τωι υπαρχωι
της πολεως εκεινης την ψηφον της τιμωριας εξενεγκειν επετρεψεν. ος τοιαυτην
εξουσιαν λαβων οια δη αυτονομος και τυραννος αδικα ξιφη κατα παντων εγυμνωσε
και τους αθωους μετα των υπευ θυνων κατεκτεινε χιλιαδας ζʹ. ταυτην ουν μαθων
την συμφοραν Ἀμβροσιος ο επισκοπος Μεδιολανων, πολις δε αυτη της Ἰταλιας, εις
ην αφικομενου του βασιλεως και συνηθως εις τον ναον βουληθεντος εισελθειν,
υπαντησας εξω των προθυρων διεκωλυεν αυτον μετα παρρησιας βοων· ουκ οιδας,
ως εοικεν, ω βασιλευ, της ειργασμενης μιαιφο νιας το μεγεθος. ουδε γαρ εαι της
βασιλειας ισως η δυνα στεια την αμαρτιαν επιγνωναι, και υπο της αλουργιδος
απατωμενος αγνοεις του καλυπτομενου σωματος την ασθε νειαν. αλλ' ισθι ως
φθαρτος ων και ρευστος φθαρτον σου και ρευστον υπαρχει το κρατος και η
δυναστεια, περι ης μικρον υστερον λογον αποδωσεις τωι βασιλει των βασιλευ 578
οντων. ποιοις τοινυν οφθαλμοις οψει τον του κοινου δεσποτου ναον; ποιοις δε ποσι
το δαπεδον εκεινο πατησεις το αγιον; πως δε τας χειρας εκτεινηις αποσταζουσας ετι
 
 

190

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του αδικου φονου το αιμα; πως δε και τοιαυταις υποδεξηι χερσι του δεσποτου το
αχραντον σωμα; πως δε και τωι στοματι προσοισεις το τιμιον αιμα τοσουτον δια τον
του θυμου λογον εκχεαντι παρα νομον αιμα; λοιπον απιθι και μη πειρω τοις
δευτεροις την προτεραν αυξειν παρανομιαν και δεχου τον δεσμον, ωι θεος ανωθεν
γινεται συμψηφος. τουτοις ουν ειξας ο βασιλευς τοις λογοις επανηλθεν εις τα εκεισε
βασιλεια δακρυων και στενων. διελθοντων δε μηνων ηʹ, και του βασιλεως μη
εξελθοντος, αλλα σφοδρως μετανοουντος, κατελαβεν η του κυριου γενεθλιος εορτη.
και θεασαμενος Ῥουφινος ο μαγιστρος οτι ουδε την συνηθη προελευσιν ποιησαι
βουλεται ο βασιλευς λεγει προς αυτον· δραμουμαι, δεσποτα, και τον αρχιερεα πεισω
λυσαι σε του δεσμου, ει κελευοις. ο δε φησιν· οιδα εγω την Ἀμβροσιου ακριβειαν οτι
ου πεισθησεται. επει δε πλειοσι λογοις χρησαμενος ο Ῥουφινος πειθειν υπεσχετο τον
Ἀμβροσιον, απελθειν αυτον εκελευσεν, υπο δε της ελπιδος βουκοληθεις ηκολουθησε
και αυτος μετ' ολιγον. αυτικα δε τον Ῥουφινον ιδων Ἀμβροσιος, 579 την κυνων,
ειπεν, αναιδειαν, ω Ῥουφινε, ζηλοις τοσαυτης μιαιφονιας γενομενος μετοχος τε και
συμβουλος. αλλ' εγω προλεγω ως και παλιν αυτον κωλυσω των ιερων επιβηναι
προθυρων. ταυτα ακουσας ο Ῥουφινος εμηνυσε δια ταχυ δρομου τωι βασιλει. ο δε
βασιλευς κατα μεσην τουτο μα θων, απελθω, φησιν, και τας δικαιας αυθις δεξομαι
παρ οινιας. ειτα παραγενομενος εις την εκκλησιαν εδυσωπει τον αρχιερεα του
δεσμου λυθηναι. και ο μεν τυραννικην απε καλει την παρουσιαν εκεινην και κατα
θεου μεμηνεναι, ο δε μετα σκυθρωποτητος και πολλης κατανυξεως, ου θρα
συνομενος, εφη, κατα των αγιων κανονων, αλλα λυσαι μοι τον δεσμον αξιωσων
εληλυθα. και ποιαν, φησιν, μετανοιαν εδειξας μετα παρανομιαν τοσαυτην, η ποιοις
αξιοις φαρ μακοις εθεραπευσας τα δυσιατα τραυματα; και ο βασιλευς ειπεν· σον
εργον το δειξαι μεν και κερασαι τα φαρμακα, εμον δε το δεξασθαι προσφερομενα.
τοτε λοιπον Ἀμβροσιος λεγει· επειδη τωι θυμωι το δικαζειν επιτρεπεις, γραψον νομον
του θυμου τας ψηφους αργας ποιουντα, και ημερας λʹ αι φονικαι τε και δημευτικαι
μενετωσαν γνωσεις εν γραμμασι την του ορθου λογισμου προσδεχομεναι κρισιν. ον
ευθυς ο βασιλευς γραφηναι κελευσας και δια της οικειας χειρος βεβαιωσας, διελυσε
τον δεσμον Ἀμβροσιος και εισελθειν αυτον εν τηι εκκλησιαι επετρεψεν. ο δε εισελθων
ουχ εστως ικετευε τον θεον ουδε τα γονατα κλινας, αλλα πρηνης επ' εδαφους
κειμενος εβοα μετα κραυγης· εκολληθη τωι εδαφει 580 η ψυχη μου, ζησον με κατα
τον λογον σου, κυριε, και ταις χερσι τιλλων τας τριχας της κεφαλης και του
πωγωνος και το μετωπον τυπτων και δακρυσι την γην βρεχων, ως τους ορωντας
μεγαλως ωφεληθηναι και συμπενθειν αυτωι. και ου διελιπεν ουτω δυσωπων τον
θεον μεχρις ωρας της κοινωνιας. και τοτε δη αναστας και πλησιον των κιγκλιδων
ελθων βου λομενος εισελθειν, εκωλυσεν αυτον Ἀμβροσιος δηλωσας αυτωι· ισθι,
βασιλευ, ως μονοις τοις ιερευσιν υπαρχουσι τα ενδον, τοις δ' αλλοις απασιν αδυτα τε
και αψαυστα. εξιθι τοινυν και τοις αλλοις κοινωνει της στασεως. αλουργις γαρ
βασιλεας ουχ ιερεας ποιειν ειωθεν. ο δε και τουτο δεξαμενος ασμε νως
αντεδηλωσεν· ουκ αυθαδειαι χρωμενος τουτο πεποιηκα, αλλ' εν Κωνσταντινουπολει
το εθος ειναι τουτο μεμαθηκα. χαριν δε οφειλω και τησδε της ιατρειας. τοσαυτηι
γουν και τηλικαυτηι διελαμπον αρετηι ο τε αρχιερευς και ο βασιλευς. επανελθων δε ο
βασιλευς εν Κωνσταντινουπολει, και εορτης γενομενης, και εις το θυσιαστηριον μη
εισελθοντος αυτου, και Νεκταριου του πατριαρχου δεδηλωκοτος μαθειν την αιτιαν,
μογις, εφη, βασιλεως και ιερεως διαφοραν εδιδαχθην. Ἀμβροσιον γαρ οιδα μονον
επισκοπον αξιως καλουμενον. Παρανομοι δε τινες ανδρες εν Ἀντιοχειαι τους
βασιλικους ανδριαντας καταστρεψαμενοι εις μεγαλην οργην εκινησαν τον βασιλεα,
και θυμωθεις απεστειλεν αρχοντας προς το τιμωρη 581 σασθαι τους εν τηι πολει. ων
την εφοδον οι της πολεως αισθομενοι και φυγηι χρησαμενοι, κατηλθον εκ των
 
 

191

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ορεων οι μοναχοι και τον θυμον εις οικτον μετεβαλον. περι ων και ο Χρυσοστομος
ταυτα φασκει· επειδη τινες μιαροι και παμμιαροι τους νομους καταπατησαντες
καθειλον τους αν δριαντας και περι των εσχατων πασιν επεκρεμασαν κινδυνον, οτε
και οι παρα του βασιλεως αποσταλεντες επι την των γεγενημενων εξετασιν το
φοβερον εκεινο συνεκροτησαν δικα στηριον και παντας επι τας ευθυνας των
τετολμημενων εκαλουν, και θανατων διαφορων προσδοκια πασιν ην, τοτε οι τας
ακρωρειας των ορεων κατοικουντες μοναχοι την οικειαν επεδειξαντο φιλοσοφιαν.
τοσουτοις γαρ ετεσιν εν ταις εαυτων συγκεκλεισμενοι καλυβαις ουδενος
παρακαλεσαντος η συμ βουλευσαντος, επειδη τοσουτον νεφος ειδον την πολιν περι
ισταμενον, καταλιποντες αυτων τα σπηλαια και τας σκηνας παντοθεν συνερρευσαν,
ωσπερ εξ ουρανου τινες αγγελοι παραγενομενοι. και ην ιδειν την πολιν εοικυιαν
ουρανωι τοτε πανταχου των αγιων εκεινων φαινομενων και απο της οψεως μονης
παρακαλουντας τους οδυνωμενους και προς πασαν υπεροψιαν συμφορας αγοντας.
τις γαρ ιδων εκεινους ουκ αν ευθυς κατεφρονησε θανατου και ζωης υπερειδεν; οι
και τοις αρχουσι μετα παρρησιας διελεχθησαν υπερ των υπευθυνων και το εαυτων
αιμα παρεσκευασαν παντες εκ 582 χεειν, ωστε τους αλοντας εξαρπασαι των
προσδοκωμενων δεινων. οπερ και γεγονεν. που τοινυν εισιν οι τους τρι βωνας
αναβεβλημενοι και το βαθυ γενειον δεικνυντες και ροπαλα τηι δεξιαι φεροντες
ψευδωνυμοι φιλοσοφοι, τα κυνικα καθαρματα, οι των επιτραπεζιων κυνων
αθλιωτερον διακει μενοι και γαστρος ενεκα παντα ποιουντες; οι γαρ της πολεως
απαντες εις τας ερημους αποφυγοντες και κατακρυβεντες, ουτοι μονοι δια των
εργων αληθως την φιλοσοφιαν επεδει ξαντο, και, παντων δεδοικοτων και
κατεπτηχοτων, εις το μεσον σταντες το δεινον ελυσαν ουκ εν πολλαις ημεραις, αλλ'
εν μιαι καταβαντες και διαλεχθεντες και την συμφοραν λυσαντες προς τα ιδια παλιν
ανεβησαν καταγωγια. τοσουτον εστιν η παρα του Χριστου τοις ανθρωποις
εισενεχθεισα φιλοσοφια. Ἐπι Θεοδοσιου η τιμια κεφαλη του βαπτιστου Ἰωαννου εν
Κωνσταντινουπολει διεκομισθη, ευρεθεισα μεν προτερον παρα τισι μοναχοις της
Μακεδονιου αιρεσεως, οιτινες εξ Ἱεροσολυμων ελθοντες εις Κιλικιαν διετριψαν.
Μαρδονιου δε του ευνουχου τουτο μαθοντος και μηνυσαντος Ουαλεντι,
μετεκομιζετο εκ προσταξεως αυτου εις Κωνσταντινουπολιν. ως δε οι εις τουτο
σταλεντες επιθεντες οχηματι ηλθον εις το πανδοχειον, ουκετι μετηλθον τον τοπον
αι το οχημα συρουσαι ημιονοι, καιπερ πολλα μαστιγουμεναι. τοτε μεν ουν απετεθη η
αγια κεφαλη εν Κοσιλαου κωμηι, μη κρι 583 ναντος του θεου τοιουτου δωρου
αξιωθηναι τον Ουαλεντα, Θεοδοσιον δε της ευσεβειας ο θεος αμειβομενος
μεταγαγειν αυτην τωι βασιλει συνεχωρησεν, ην και εν τωι Ἑβδομωι απεθετο ναον
περικαλλη και μεγιστον τωι προδρομωι οικοδομησας. Το εν Ἀλεξανδρειαι ιερον των
Ἑλληνων Θεοφιλος αιτησας Θεοδοσιον εξεκαθηρε και εις εκκλησιαν μετεσκευασεν,
τα δε των Ἑλληνων εδημοσιευσεν οργια, φαλλους και ει τι τουτων ασελγεστερον τε
και βεβηλοτερον. οπερ καταπλαγεν το πλη θος των Ἑλληνων μυριους φονους
ειργασατο. τους γενο μενους φονους μαθων Θεοδοσιος τους μεν αναιρεθεντας χρι
στιανους εμακαρισεν ως υπερ ευσεβειας αναιρεθεντας, τοις δε Ἕλλησι παραχωρειν
επηγγειλατο, ει προς χριστιανισμον μεταβαλοιεν. τα μεντοι ιερα τα Ἑλληνικα
καθαιρεθηναι προσεταξε και τους θεους χωνευθηναι και εις δαπανην δο θηναι τοις
πενησιν. του ναου του Σαραπιδος λυομενου ιερογλυφικα γραμματα ευρεθησαν
σταυρων εχοντα τυπους, απερ θεασαμενοι οι εξ Ἑλληνων χριστιανισαντες εφασαν
ση μαινειν τον σταυρον παρα τοις ιερογλυφικα γινωσκουσι γραμ ματα ζωην
επερχομενην. Περι του ναου του Σαραπιδος, ου καθειλε Θεοφιλος ο αρχιεπισκοπος
συν τωι ξοανωι αυτου, τουτον οι μεν ∆ια εφασκον ειναι, οι δε τον Νειλον δια το τον
μοδιον εχειν εν τηι κεφαληι και τον πηχυν ηγουν το του υδατος μετρον, αλλοι δε τον
 
 

192

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημετερον Ἰωσηφ, ετεροι δε Ἄπιν τινα γεγο 584 νεναι ανθρωπον ευπορον ειτ' ουν
βασιλεα εν Μεμφιδι πολει της Αιγυπτου, λιμου δε γενομενου τοις Ἀλεξανδρευσι
πολι ταις εκ των ιδιων τροφην παρεσχεν, τετελευτηκοτι δε αυτωι ναον ανεστησαν,
εν ωι ναωι βους ετρεφετο συμβολον φερων του γεωργου και τινα εχων εν τηι χροιαι
επισημα, οστις εκ της προσηγοριας αυτου και αυτος Ἄπις εκαλειτο. την δε σορον
τουτου του Ἄπιδος, εν ηι το σωμα εκειτο αυτου, εν Ἀλεξανδρειαι μετηνεγκαν, και απο
της σορου και του Ἄπιδος συνθετον ονομα πεποιηκοτες εκαλουν αυτον Σοραπιν, οι
δε μετα ταυτα Σεραπιν. τουτου ναος ην υπ' Ἀλεξανδρου κτι σθεις παμμεγεθης και
υπο κιονων πολυτιμητων και μαρ μαρων ενδοθεν και εξωθεν πανυ λαμπρως
κεκαλλωπισμενος. εν τωι μεσωι δε του ναου το αγαλμα αυτου υπηρχε μεγα και
φοβερον, ωστε τηι μεν δεξιαι χειρι ενα τοιχον, τηι δε αριστεραι τον ετερον συνεχειν,
οπερ τερας απο παντος γενους και υλης και ξυλου κατεσκευαστο. οι δε τοιχοι του
ενδο τατου ναου απο χρυσων πεταλων και αργυρων ησαν ενδε δυμενοι. εν ωι πλανης
ειδος ετερον ετυγχανε κακουργιας τοιουτον. λιθος τις εστι μαγνητης λεγομενος, ος
εχει φυ σικην ενεργειαν ελκειν προς εαυτον τον σιδηρον. ξοανον ουν
κατασκευασαντες εκ χαλκου ου μεγα και εν τηι κεφαληι 585 σιδηρον ενδοθεν
καθηλωσαντες τον λιθον τουτον εν τοις φατνωμασιν ανθεν της στεγης επηξαν απο
διαμετρου. το δε υπο της φυσικης βιας ανελκομενον του λιθου (μετεωρον γαρ
εκρεματο δια πολλην μηχανην και τεχνην) εκρατειτο μεσον εδαφους και οροφου
θαυμαζομενον και μη παντελως κατασπωμενον. τουτου καταλυθεντος και
εδαφισθεντος, και του Νειλου κατα το ειωθος μη ανεληλυθοτος, εχαιρον Ἕλ ληνες
λεγοντες δια ταυτην την αιτιαν μη αναβαινειν τον ποταμον. οπερ μαθων ο βασιλευς
Θεοδοσιος ευσεβως απε κρινατο· μη γενοιτο ποταμον ναοις δαιμονων και θυσιαις
χαιροντα επι την γην ποτε υδωρ αναγαγειν. θεος δε τουτου την πιστιν αποδεξαμενος
υπερ το δεον εκελευσε πλημμυρη σαι, οπερ εις φοβον ηγαγεν ου τον τυχοντα την
Αιγυπτον, μη και την Ἀλεξανδρειαν αυτην κατακλυσηι το υδωρ. Ὅπερ δη και περι
της Ἀρτεμιδος προς τινα φησιν ο μεγας Ἰσιδωρος· επειδηπερ ηθελησας μαθειν το· τις
ουκ οιδε την Ἐφεσιων πολιν νεωκορον ουσαν της μεγαλης Ἀρτεμιδος και του
διοπετους; ισθι οτι ουκ εστι της γραφης ο λογος, αλλα του γραμματεως των
Ἐφεσιων. περιττον ουν ηγουμαι λογοποιΐας αγυρτικας ερμηνευειν, περι ων οιμαι
και τον ιεροψαλτην ειρηκεναι· διηγησαντο μοι παρανομοι αδολεσχιας, αλλ' ουχ ως ο
νομος σου, κυριε. επει ουν φιλομαθης ων πολυμαθης εθελεις ειναι, και τουτο
φρασω. οι παρ' Ἕλλησι τα ξοανα κατασκευασαντες και φοβον εμποιησαι βουλομενοι
τοις ορωσιν εφασκον οτι το αγαλμα εξ ουρανου παρα του 586 ∆ιος επεμφθη και
κατεπτη κρειττον υπαρχον πασης ανθρω πινης χειρος και αναλωτον, οθεν και
διοπετες αυτο και ουρανιον βρετας εκαλουν. βρετας δε παρα το βροτωι εοικεναι. οπερ
ουχ ουτως ην [η περι των αγαλματων ματαια και πεπλανημενη δοξα], αλλα τους
αγαλματοποιους η αποκτε νοντες η φυγαδευοντες, ινα μηδεις ειπειν εχοιεν, οτι
χειρο ποιητον εστι το ξοανον, ην δη φημην πλασαντες εν ταις ακοαις των
πεφενακισμενων ανθρωπων ηφιεσαν. ητις και την Ἐφεσιων επλανα πολιν. οτι δε
αληθες εστιν, οτι απ εκτενον τους αγαλματοποιους, μαρτυρει το χθες και πρωην εν
Ἀλεξανδρειαι τηι προς Αιγυπτον γεγενημενον. Πτολεμαιος γαρ συναγαγων τεχνιτας,
ωστε τον της Ἀρτεμιδος ανδριαντα ποιησαι, μετα το εργον βοθρον μεγαν ορυξας και
τον δολον κρυψας εκελευσε τους τεχνιτας εν αυτωι δειπνησαι, οιτινες δειπνωντες
εκεισε κατεχωσθησαν και απεθανον αξιον μισθον της κακουργιας κομισαμενοι. πλην
ουν εκεινος βουλομενος αφανισαι τους τεχνιτας, ινα δοξηι αχειροποιητος ο νομιζο
μενος ειναι θεος, ον δη και αχειροποιητον κεκληκεν, τουτο δεδρακεν. ο δε ημετερος
δεσποτης και θεος εν ταχει εφανε ρωσε την παμβεβηλον αυτου μιαιφονιαν· σκηπτου
γαρ και σεισμου γεγονοτος μεγαλου, και του ναου καταπεσοντος αμα 587 και του
 
 

193

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βοθρου αναβοθρευθεντος, εφωραθησαν τα της απα της κατασκευασματα. Ἐν δε τωι
Κανωπωι μαλλον της ολης Αιγυπτου κατει δωλωι οντι φασι τερας τι ειναι τοιουτον.
ποτε Χαλδαιοι τον ιδιον θεον, οπερ εστι το πυρ, αποσεμνυνοντες παντα χου
περιεφερον, ωστε τοις θεοις πασων των επαρχιων συμ βεβληκεναι και τον νικωντα
εκεινον παρα παντων νομιζεσθαι θεον. των μεν ουν αλλων επαρχιων οι θεοι η απο
χαλκου η χρυσου η αργυρου η ξυλου η λιθου η αλλης τοιαυτης υλης ιδρυμενοι
ετυγχανον, η δε τοιαυτη υλη αναμφιβολως ευχερως δια του πυρος εφθειρετο, ωστε
πανταχου το πυρ αναγκαιως νικαν. τουτο ακηκοως ο του Κανωπου ιερευς
πανουργον τι τοιουτον ενεθυμηθη. υδριαι εν τοις μερεσι της Αιγυπτου ειωθασι
γινεσθαι οστρακιναι τρησεις εχουσαι λεπτας συνεχεις, ωστε δια των τρησεων
εκεινων το τεθολω μενον υδωρ διυλιζομενον αποδιδοσθαι καθαρωτερον. εκ τουτων
των υδριων μιαν λαβων ο ιερευς του Κανωπου και τας τρησεις εκεινας αποφραξας
κηρωι και διαφοροις ζωγρα φησας χρωμασιν, πληρωσας υδατος εστησεν ως θεον, και
αποτεμων παλαιου αγαλματος την κεφαλην, οπερ ελεγετο Μενελαου τινος
κυβερνητου γεγενησθαι, επιμελως επιθεις ηρμοσεν αυτην τωι αγαλματι.
παρεγενοντο μετα ταυτα οι Χαλδαιοι, ανηφθη περι την υδριαν το πυρ, και ο κηρος,
588 δι' ου αι τρησεις ετυγχανον πεφραγμεναι, διελυετο. της δε υδριας ιδρωσης και το
υδωρ δια των τρησεων εκβαλλουσης, εσβεννυτο το πυρ, ουτω τε τηι πανουργιαι του
ιερεως ο Κα νωπος των Χαλδαιων νικητης ανεδειχθη και απο τοτε λοιπον ως θεος
παντων νικητης ο Κανωπος ετιματο. νυν δε παρα γενομενου Θεοφιλου του
αρχιερεως του θεου ουδε εις ωφε λησεν ιδρως, ουδε πανουργια τις απο κηρου
κατασκευασθεισα συνεβαλετο τι αυτοις, αλλα παντα τα αυτων επορθηθη και εις
εδαφος κατηνεχθη. οτε δε ταυτα ουτω γεγενησθαι απ ηγγελθη τωι ευσεβεστατωι
βασιλει, οτι τα ειδωλα της Αιγυπτου καθηιρεθη και εκκλησιαι αντ' αυτων
ωικοδομηθησαν, εκτεινας τας χειρας αυτου εις τον ουρανον μετα μεγαλης χαρας λε
γεται ειρηκεναι· ευχαριστω σοι, δεσποτα Χριστε, ο θεος ημων, οτι χωρις απωλειας
της πολεως εκεινης της μεγαλης η ουτω παλαια κατεσβεσθη πλανη. Ἐν δε τωι μεταξυ
Ουαλεντινιανος εν τοις της δυσεως μερεσι τηι ψυχηι προς την ηλικιαν θερμαινομενηι
την πολι τειαν διοικων βροχωι χρησαμενος το τελος επληρωσε του βιου, δι' ην αιτιαν
μεχρι του παροντος ουκ ισμεν. τινες μεν γαρ ελεγον επιβουληι του στρατηγου
Ἀρβογαστου γεγενησθαι τουτο, και τοιαυτη παρα πασιν εκρατει υποληψις, αλλοι δε
αθωον μεν ειναι τον στρατηγον απο τουτου του μυσους ελεγον, αιτιαν δε αυτον
παρεσχηκεναι του τον νεανισκον αγανακτη σαντα εις τουτο προαχθηναι, επειπερ,
φασιν, ου συνεχωρειτο παρ' αυτου ως νεωτερος η μηδεπω βεβηκως κατ' εξουσιαν
589 δια παντων την βασιλειαν διοικειν. Θεοδοσιος δε ουδεν ηττον αναφθεις οπλα
κατα Ευγενιου του εις τον τοπον αυτου κατασταντος εις εκδικησιν ηρπασε την του
θεου γνω μην δια Ἰωαννου μοναχου και ησυχαστου Αιγυπτιου μεμα θηκως. ο γαρ
τοι θειος ουτος ανηρ ενενηκονταετης πελων την ηλικιαν εν σπηλαιωι κατεμενε
μονος μητε αυτος εξερχο μενος της κελλης μητε αλλον εισδεχομενος ενδον. ηυλογει
γαρ μονον δια θυριδος και ησπαζετο τους προς αυτον παρα βαλλοντας, και τουτους
ου διαπαντος, αλλα δευτερον της εβδομαδος, σαββατωι και κυριακηι· τας δε λοιπας
ημερας απροιτος υπηρχε παντι ανθρωπωι νηστειαις και αγρυπνιαις και προσευχαις
σχολαζων. και ην ιδειν τον μακαριον ολον εκτετηγμενον τωι σωματι δι' ακραν
σκληραγωγιαν. και γαρ ησθιεν ουδεν ετερον η λαχανα και ολιγας οπωρας μετα
δυσιν ηλιου· περι γαρ αρτου και οινου και ελαιου και των λοιπων οσα δια πυρος εχει
την χρησιν περιττον ην και λεγειν. τουτοις και τοις τοιουτοις θειοις κατορθωμασι
δια νυκτερευων και διημερευων ο οσιος εκδηλος πασιν εγενετο και προφητικων
χαρισματων εμπλεως, προσημαινων εσθ' οτε τα μελλοντα και τα κρυφιως εκαστωι
πεπραγμενα και δια νοουμενα. και μεντοι και περι του Νειλου και της ευφοριας η
 
 

194

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αφοριας του χρονου η απειλην ετεραν αυ επερχεσθαι μελ λουσαν παρα θεου
προηγορευε και τους αμαρτανοντας παρ ρησιαι διηλεγχεν. και τι δει πολλα λεγειν;
αδυνατει στομα και νους ανθρωπων αριθμειν των θαυματων αυτου η των 590
αρετων το πελαγος. προς τουτον ουν τον θεοφορον απε στειλεν ο βασιλευς
Θεοδοσιος σκυληναι αυτον παρακαλων και εκδυσωπων εως αυτου, οπως ταις
εκεινου προσευχαις εφο διαζομενος της προς τους αντιπαλους καταρξειε μαχης. ο δε
την μεν παρουσιαν υπ' ευλαβειας ανεβαλετο, ευχην δε επι τηι βακτηριαι, εφ' ηι
επεστηρικτο, και τωι περιβολαιωι, ο δη περιαυχενιον εφερεν, ποιησαμενος ταυτα προς
αυτον εκπεμπει, ινα το μεν περιβολαιον αντι κορυθος επι της κεφαλης περι βαληται,
τωι δε βακτρωι αντι δορατος τηι δεξιαι χειρι χρησηται και πρωτος του στρατιωτικου
καταλογου αυτου προπορευ σηται. ο δε μεγας βασιλευς Θεοδοσιος πιστως και
ευλαβως τα παρα του αγιου αποσταλεντα δεξαμενος εις τον πολεμον
παρασκευαζεται ουχ ουτω τηι των οπλων και των βελων και του λαου αυτου πληθυι,
οσον τηι των νηστειων και τηι των ευχων του αγιου βοηθειαι πεποιθως. ουτος γαρ και
νυν επηγγειλατο αυτωι την νικην αναιμακτον προβησεσθαι εις το κατ' αυτον, ει και
απο εκατερου μερους πλειστον εμελλεν εκχεισθαι αιμα. περιηρχετο δε μετα
επισκοπων και μετα πληθους παντας τους των ευχων τοπους και ερριπτεν εαυ τον
προ των θυρων των μαρτυρων και των αποστολων επι κιλικιου εξαπλων εαυτον,
και τηι πρεσβειαι των αγιων πιστο τατην αυτωι παρα θεου βοηθειαν εξηιτει. οι δε
Ἕλληνες 591 κατα την Ῥωμην θυειν ηρξαντο και σπλαγχνοσκοπιας απο θρεμματων
ποιεισθαι νικην αφροντιν απαγγελλοντες Ευ γενιωι, Φλαβιανου τοτε του υπαρχου
σπουδαιοτερον των αλλων ταυτα πραττοντος, ος παντας επειθεν Ευγενιον νικητην
αποφανεισθαι πολλην εχων φρονησεως οιησιν. οτε δε Θεοδοσιος ο αληθως τηι
βοηθειαι της ευσεβειας πεποιθως τα στομια των Ἄλπεων κατελαβεν, πρωτοι εκεινοι
οι δαι μονες εις φυγην ετραπησαν υπο φαυλου συνειδοτος πτοη θεντες. στας γαρ εφ'
υψηλης πετρας Θεοδοσιος, οθεν και θεωρειν και θεωρεισθαι παρ' εκατερου
στρατοπεδου ηδυνατο, επι την εξ εθους εστρεψεν εαυτον βοηθειαν και απλωσας
εαυτον ενωπιον του θεου, θεε παντοκρατορ, εφη, συ οιδας οτι εν τωι ονοματι του
Χριστου του υιου σου εκδικησεως ενεκα δικαιας τον πολεμον τουτον ανεδεξαμην.
και ει μεν ψευδομαι, τιμωρησον με, ει δε μετα δικαιας αιτιας και σοι πεποιθως ηλθον
ενταυθα, εκτεινον την δεξιαν σου τοις σοις, μηποτε ειπωσι τα εθνη· που εστιν ο θεος
αυτων. ηντινα ευχην του ευσεβεστατου βασιλεως πεισθεντες οι στρα τηγοι παρα του
θεου προσδεδεχθαι εις τον πολεμον ανεψυ χωθησαν, εξαιρετως δε Βακουριος, ανηρ
τηι πιστει και τηι ευσεβειαι και τηι αρετηι της ψυχης και του σωματος ενδοξος, παντας
τους πλησιον τυγχανοντας τουτο μεν τωι κοντωι, τουτο δε τοις βελεσιν, εστι δ' οτε
και τωι ξιφει εστρωννυεν, και τα 592 ταγματα των πολεμιων συνεζευγμενα και
συγκεκροτημενα διερρηξε και δια μεσου του πληθους των πεπτωκοτων τας ταξεις
διασχισας και τους σωρους των νεκρων παριων προς αυτον επορευετο τον
τυραννον. και του ανεμου σφοδρου γενομενου Ευγενιος προς τους ποδας του
βασιλεως οπισω δεδεμενων αυτου των χειρων ηχθη, κακεισε της αυτου ζωης και του
πολεμου το τελος εγενετο. Τοτε τοινυν ως τα μελλοντα προειδως ο βασιλευς και
φροντιζων ωστε την πολιτειαν διατυπωσαι εις τα της ευας μερη παραχρημα
απεστειλεν, οπου τα εαυτου παρεθετο τεκνα φυλακηι ασφαλεστατηι μελλων επι τον
πολεμον εξιεναι. και εν μεν τηι ανατοληι τον βασιλεα Ἀρκαδιον προσεταξε την παλαι
παραδοθεισαν αυτωι βασιλειαν φυλαττειν, Ὀνωριον δε τηι αυτηι τιμησας αξιαι επι την
της δυσεως βασιλειαν ελθειν ταχεως προσεταξεν. ελθοντα δε αυτον περιπτυξαμενος
και φιλησας παραδεδωκως αυτωι τα σκηπτρα της βασιλειας της δυσεως αυτος επι
δεκαεπτα ενιαυτους διοικησας την βασι λειαν ευτυχως εις τον βελτιονα μετηλθε
βιον μετα των ευσε βεστατων βασιλεων αποληψομενος τα γερα των αθλων. [θʹ. Περι
 
 

195

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀρκαδιου.] Μετα δε Θεοδοσιον εβασιλευσεν Ἀρκαδιος υιος αυτου ετη ιγʹ. ος τον
κιονα του Ξηρολοφου στησας εν αυτωι τον εαυτου καθιδρυσεν ανδριαντα. και πολιν
εν τηι Θραικηι κτισας εκαλεσεν 593 αυτην Ἀρκαδιουπολιν. εφ' ου και η γη εμυκησατο
σφοδρα επι ημερας ζʹ. και σεισμος γεγονε μεγας τε και παγκοσμιος. Νεκταριου δε του
αρχιεπισκοπου τελευτησαντος, κοινηι ψηφωι Ἀρκαδιος εκ της Ἀντιοχεων πολεως
Ἰωαννην τον Χρυσοστομον μεταστειλαμενος χειροτονηθηναι παρεσκευασεν
επισκοπον Κωνσταντινουπολεως. συνεβη δε και Θεοφιλον Ἀλεξανδρειας ενδημειν,
ος ην βαθυνοημων και δεινος ανηρ πανυ και δυναμενος εκ της φανερας οψεως το
αφανες αν θρωπου βουλημα τε και ιδιωμα συνιδειν οτι μαλιστα. και την μεν
Ἰωαννου χειροτονιαν κωλυσαι εσπουδασεν, Ἰσιδωρον τινα πρεσβυτερον εαυτου και
ξενοδοχον Ἀλεξανδρειας θελων προβληθηναι, Ἰσιδωρον δε ου τον ασκητην και
Πηλουσιωτην και μαθητην ποτε του Χρυσοστομου, καθως οιονται τινες, αλλα τον
προειρημενον ξενοδοχον. Ὁ ουν Ἰωαννης των ευγενων Ἀντιοχειας υπηρχεν, υιος
Σεκουνδου στρατηλατου και μητρος Ἀνθουσης, ελλογιμος δε ην αγαν και πολυς περι
το λεγειν. ωι και Λιβανιος ο σοφι στης και διδασκαλος αυτου προσεμαρτυρησεν.
ερωτηθεις γαρ παρα των προσηκοντων τινα ανθ' εαυτου προβαλλεται διδα σκαλον,
Ἰωαννην, φησιν, ελεγον, ει μη τουτον οι χριστιανοι ημων απεσυλησαν.
οκτωκαιδεκατον γαρ ετος αγων την ηλι 594 κιαν αφηνιασεν απ' αυτου και υπο
Μελετιου Ἀντιοχειας βαπτισθεις και χειροτονηθεις αναγνωστης και παραμεινας τηι
εκκλησιαι ετη γʹ και αναχωρησας απηλθε προς τινα μοναχον και ηγουμενον τουνομα
Καρτεριον, και προσμεινας αυτωι ετη δʹ γινεται υπ' αυτου μοναχος, και τας θειας
γραφας υπ' αυτου παιδευθεις και της μοναχικης πολιτειας την ακριβειαν χρονον
τινα ανεχωρησεν εν σπηλαιωι μονος ετη βʹ ποθων την ησυχιαν. μη αναπεσων δε τον
της διετιας χρονον μη νυκτωρ μη μεθ' ημεραν νεκρουται τα υπο γαστερα πληγεις
απο κρυους τας περι τους νεφρους δυναμεις. ουκ επαρκων δε εαυτωι χρησιμευειν
παλιν κατα λαμβανει την εκκλησιαν εκ θειας προμηθειας εις πολλων σωτηριαν.
εντευθεν χειροτονειται διακονος δια του Μελετιου υπηρετησας τωι θυσιαστηριωι τρια
και δυο ετη. ηδη δε της διδασκαλικης αυτου αρετης διαλαμπουσης πρεσβυτερος
χειρο τονειται δια Φλαβιανου του επισκοπου και διαπρεψας τρις τεσσαρα ετη εν τηι
των Ἀντιοχεων εκκλησιαι αποσεμνυνει το εκεισε ιερατειον τωι βιωι της ακριβειας. ην
δε ασκητης ακρως και πολυαγρυπνος και φιλησυχος λιαν και δια ζηλον σωφροσυνης
απαρρησιαστος και ακροχολος και θυμωι μαλλον η αιδοι εχαριζετο και
ελευθεροστομιαι προς τους εντυγχα νοντας αμετρως εκεχρητο, και εν μεν τωι
διδασκειν πολυς ην προς ωφελειαν, εν δε ταις συντυχιαις αλαζονικος τις 595 και
υπεροπτης ενομιζετο τοις αυτον αγνοουσιν. διο και επι την επισκοπην προβληθεις
μειζονι οφρυι κατα των υπηκοων εκεχρητο προς διορθωσιν εκαστου και σωτηριαν
και τους τροπους και τους λογους μεταλλαττων. ου τοινυν ει μη τις ειη κολαξ
τουτον αλαζονα ειναι νομιστεον, ουδ' αυ παλιν ει κολαξ ειη και αγεννης τουτον
μετριοφρονα λεκτεον, αλλα τον εν τηι προσηκουσηι ταξει τηι ελευθεροις πρεπουσηι
εαυτον φυλαττοντα. μεγαλοψυχον μεν γαρ ειναι προσηκει, ουχ υπερ ηφανον,
ανδρειον, ου θρασυν, επιεικη, ου δουλοπρεπη, με τριοφρονα, ου ταπεινοφροσυνην
υποκρινομενον, ελευθεριον, ουκ ανδραποδωδη. Ὥσπερ δη και αυτος ουτος ο
Χρυσοστομος λεγει· δια τουτο ποικιλον ειναι δει τον ποιμενα και διδασκαλον. ποι
κιλον δε λεγω, ουχ υπουλον ουδε κολακα και υβριστην, αλλα πολλης ελευθεριας και
παρρησιας αναμεστον, ειδοτα και συγκατιεναι χρησιμως, οταν η των πραγματων
υποθεσις απαιτηι τουτο, και χρηστον ειναι ομου και αυστηρον. ου γαρ ενι τροπωι
χρησασθαι τοις αρχομενοις απασι δεον, επει μηδε ιατρων παισι ενι μονωι φαρμακωι
πασι τοις καμνουσι προσφερεσθαι καλον, μηδε κυβερνητηι μιαν οδον ειδεναι της
προς τα πνευματα μαχης. εννοησον ουν οποιον τινα ειναι 596 χρη τον μελλοντα
 
 

196

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χειμωνα τοσουτον ανθεξειν και τοιαυτην ζαλην και τοσαυτα κυματα προς το
γενεσθαι τοις πασι τα παντα, ινα παντας κερδησηι. και γαρ σεμνον ειναι δει τον
τοιουτον και ατυφον και φοβερον και προσηνη και αρχον τικον και κοινωνικον και
αδεκαστον και θεραπευτικον και ταπεινον και αδουλωτον και φαιδρον και ημερον,
ινα ταυτα ευκολως μαχεσθαι δυναται. ουκουν δει τον εναρετον και εχεφρονα
φευγειν το κολακευειν και κολακευεσθαι, και μητε αλαζονικον ειναι μητε κολακα,
αλλ' αμφοτερων των κακων τουτων κολαζειν την αμετριαν, και ελευθερον ειναι
μητε εις αυθαδειαν αποκλινοντα μητε εις δουλοπρεπειαν καταπιπτοντα. προς μεν
γαρ χρηστους ταπεινον υπαρχειν χρη, προς δε θρα σεις υψηλον. επειπερ οι μεν
αρετην ειναι την επιεικειαν ηγουνται, οι δε ανδρειαν την θρασυτητα, εκεινοις μεν
την ταπεινοφροσυνην δεον προσφερειν, τουτοις δε την ανδρειαν σβεννυουσαν
αυτων την απο της θρασυτητος δοξαν, ινα τους μεν ωφελησηι, των δε ταπεινωσηι το
φρονημα. Ὅπερ ουν και ο μεγας Βασιλειος δηλων εφη· του σοφω τατου Σολομωντος
φησαντος· καιρος τωι παντι πραγματι, ειδεναι χρη οτι και ταπεινοτητος και εξουσιας
και ελεγχου και παρακλησεως και φειδους και παρρησιας και χρηστο τητος και
αποτομιας και απαξαπλως παντος πραγματος καιρος εστιν ιδιος, ωστε ποτε μεν τα
της ταπεινοτητος δεικνυειν και μιμεισθαι εν ταπεινωσει τα παιδια κατα την
κυριακην 597 φωνην, ποτε δε τηι εξουσιαι κεχρησθαι, ην εδωκεν ο κυριος εις
οικοδομην και ουκ εις καθαιρεσιν, οταν η χρεια επιζητηι την παρρησιαν, και εν
καιρωι μεν παρακλησεως το χρηστον ενδεικνυσθαι, εν καιρωι δε αποτομιας τον ζηλον
εμφαινειν και εφ' εκαστου των αλλων ομοιως τον εγκριτον και δικαιον λογισμον
αποφερεσθαι. λογισμοι γαρ δικαιων κριματα. Και δη και ο θεοφορος Ἰσιδωρος και
του μακαριου φοι τητης ποτε λεγει· τον αρχοντα δει και αγαθον ειναι και φοβερον,
ιν' οι μεν ευ βιουντες θαρροιεν, οι δ' αμαρτανοντες οκνοιεν. θατερον γαρ θατερου
χωρις αναρχια μαλλον εστιν η αρχη. ει μεν γαρ παντες ησαν ευπειθεις και
φιλαρετοι, αγαθοτητος εδει μονης, ει δε φιλαμαρτημονες, φοβου. επειδη δε και
αγαθους και πονηρους αναγκη εν τοις αρχομενοις ειναι, αμφοτερα μεταχειριστεον
τωι αρχοντι και προισταμενωι, ινα η μεν αγαθοτης στηριζηι τους αγαθους και
σωφρονας, ο δε φοβος προαναστελληι των κακιστων τα πταισματα. Ταυτα τοινυν, ως
εοικεν, αγνοουντες και τα τουτων ομοια μη καλως επισταμενοι διακριναι και
συγκριναι οι εχ θροι του θεσπεσιου Ἰωαννου αλογως και ανοητως εμισουν αυτον
και διεβαλλον ως τραχυν τινα και οργιλον. διο δη και κατα γυναικων ο Ἰωαννης
λογον επ' εκκλησιας επεδειξατο, 598 ον οι δυσμενεις κατα Ευδοξιας ειρησθαι
θρυλλησαντες ταυτηι τον λογον εισηγαγον. η δε προς Ἀρκαδιον δεινως πεπον θεναι
λεγουσα κατα Ἰωαννου τουτον παρωτρυνεν, παρα σκευαζει δε μετασταληναι
Θεοφιλον ως προδηλον εχθρον του Ἰωαννου υπαρχοντα. ος παραγενομενος εν τηι
∆ρυΐ, τηι νυν Ῥουφινιαναις, την κατα Ἰωαννου επιβουλην κατειργασατο. οπερ γνους
ο λαος στασιν μεγαλην εποιησε μη συγχωρων αυτον εκβληθηναι της πολεως.
επικαμφθεισα δε Ευδοξια τοις οδυρμοις του λαου παρεκαλεσεν υπερ Ἰωαννου τον
Ἀρκαδιον και πεμψασα Βρισσωνα τον ευνουχον απο Πραι νετου τον Ἰωαννην
εισηγαγεν, ως Θεοφιλον και τους συν αυτωι φοβηθεντας φυγηι την σωτηριαν
πορισασθαι. εξηκοντα δε επισκοποι ευρεθεντες συνηλθον και ακυρα τα εν τηι ∆ρυι
πραχθεντα απαντα ψηφισαμενοι Ἰωαννηι την επισκοπην δικαιως εκυρωσαν.
επισυνεβη δε αυθις τα κατα την αργυραν στηλην της Ευδοξιας τον τε αμπελωνα της
χηρας, και παλιν μισος και παλιν οργη και παλιν εχθρα και λογου επιδειξις, ου η
αρχη· παλιν Ἡρωδιας μαινεται. καντευθεν οι του μερους αυτου επισκοποι την
εξοριαν αυτου μελλειν εσεσθαι βλεποντες συναθροισθεντες προς αυτον μετα
πολλων δακρυων ελεγον· επαναγκες ημιν εστιν, ω δεσποτα, τας εκ κλησιας
κατεχοντας αναγκασθηναι και κοινωνησαι και υπο 599 γραψαι. ο δε μακαριος προς
 
 

197

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτους· κοινωνησατε μεν, ινα μη σχισητε την εκκλησιαν, μη υπογραψητε δε· ουδεν
γαρ εμαυτωι συνοιδα αξιον καθαιρεσεως. ειχε δε μαθητας επι σκοπους μεν Προκλον
και Παλλαδιον και Βρισσωνα και Θεοδωρητον, ασκητας δε Μαρκον και Νειλον και
Ἰσιδωρον τον Πηλουσιωτην. Ὁ δε μεγας Ἐπιφανιος Κυπρου εν τωι Ἑβδομωι ελθων
χειροτονιας και συναξεις παρα την Ἰωαννου γνωμην εποι ησεν. και του Ἰωαννου
τουτο συγχωρησαι θελησαντος και προτρεψαμενου αυτον συμμειναι αυτωι εις το
επισκοπικον καταγωγιον, ουχ ειλατο τουτο ποιησαι Ἐπιφανιος· ταις γαρ υπο
Θεοφιλου διαβολαις προκατειληπτο. Ἰωαννου του Χρυσοστομου επισκοπουντος
ανηρ τις Μα κεδονιανος γυναικα ειχεν ομοφρονα. και ο μεν ανηρ πει σθεις τηι
διδασκαλιαι Ἰωαννου τηι καθολικηι εκκλησιαι προσ ελθων εκοινωνησεν, ομοιως δε
και τηι γυναικι κοινωνησαι παρηινει. η δε υποκριθεισα πειθεσθαι τωι ανδρι ηλθεν εν
τηι εκκλησιαι, παιδισκηι δε αυτης γνησιαι κοινωνιαν εκ της 600 Μακεδονιου φερειν
αιρεσεως δεδωκεν. δεξαμενη δε υπο Ἰωαννου την κοινωνιαν και υποκριθεισα
συγκυπτειν και ταυτην μεταλαμβανειν, ην μεν ειχεν η παιδισκη ελαβεν εξ αυτης, ην
δε δεδωκεν Ἰωαννης επιδεδωκε τηι παιδισκηι. προσαγαγουσα δε τωι στοματι την εκ
της Μακεδονιου κοι νωνιαν ευρεν αυτην εν τωι στοματι λιθον γεγενημενην. και
τουτου φανερωθεντος, υποτρομος προσελθουσα τοις Ἰωαννου ποσι το τολμηθεν
εξηγγειλε και τηι εκκλησιαι προσηλθε κατα αληθειαν. ο δε λιθος εν τωι σκευοφυλακιωι
εδοθη φυλατ τεσθαι. Ὁ ουν αοιδιμος Ἰωαννης επισκοπευσας ετη εʹ ημισυ εξωρισθη
εις Κουκουσον κακειθεν μετα ετη γʹ και μηνας βʹ μετενεχθεις εις Πιτυουντα και
γενομενος κατα παροδον εν Κομανοις ετελευτησεν εν πολληι θλιψει τε και κακωσει
υπ αρχων ετων νβʹ. ο δε γε παπας Ῥωμης Ἰνοκεντιος ακουσας την εν εξοριαι
τελευτην αυτου γραφει προς Ἀρκαδιον τοιαδε· φωνη αιματος του αδελφου μου
Ἰωαννου βοαι προς τον θεον κατα σου, βασιλευ, ως ποτε Ἄβελ του δικαιου κατα του
αδελφοκτονου Καιν, και παντως εκδικηθησεται παντοιωι τροπωι, οτι διωγμον αδικον
κατα της εκκλησιας του θεου και των ιερεων αυτου συνεστησω εξεωσας τον μεγαν
της 601 οικουμενης φωστηρα τε και διδασκαλον εκ του θρονου της επισκοπης αυτου
παρανομως τε και ακριτως, συνεκδιωξας αυτωι και τον Χριστον. η δε νεα ∆αλιδας
Ευδοξια κατα μικρον τωι ξυρωι της απατης ξυρησασα σε καταραν επηγαγεν εαυτηι και
μισος ενδικον τε και ανεξαλειπτον δεσμευσασα φορτιον αμαρτηματων
δυσβαστακτον και προσθεισα τοις πρωην αυτης δεινοις και πολλοις αμαρτημασιν. Ὁ
δε μεγας Ἰσιδωρος προς τινα γραφων ουτω φησιν· ερωταις την περι τον θεσπεσιον
Ἰωαννην τραγωιδιαν, αλλα φρασαι ταυτην απορω· νικαι γαρ τον νουν η μεθη του
πραγματος. μικρα δε μανθανε, απερ η Αιγυπτος συνηθως ηγνοησεν, Μωσεα μεν
παραιτουμενη, τον δε Φαραω οικειου μενη, τους ταπεινους μαστιζουσα και τους
κοπουμενους θλι βουσα, πολεις οικοδομουσα και τους μισθους αποστερουσα, και
μεχρι νυν τουτοις εμμελετωσα. τον λιθομανη και χρυσο λατρην προβαλλομενη
Θεοφιλον τεσσαρσι συνεργοις και συν αποσταταις οχυρωθεντα τον οντως θεοφιλη
και θεολογον κατεπολεμησεν ανθρωπον, την περι τον εμον ομωνυμον απεχθειαν
και δυσμενειαν ορμητηριον της οικειας ευρηκοτα σκληροτητος. αλλ' ο μεν οικος
∆αυιδ κραταιουται και πορευεται, ο δε οικος Σαουλ ασθενει και καταισχυνεται και
συμποδιζεται, καθως οραις, ει και της ζαλης υπεξηλθεν ο ανθρωπος του θεου
στεφανιτης και νικηφορος και προς την ανω γαληνην μετεχωρησεν. 602
Ὑποστρεφοντι δε Ἐπιφανιωι εν Κυπρωι την εαυτου παρα θεου τελευτην μεμαθηκως
πλησιαζουσαν λεγεται ειρηκεναι τοις αυτον παραπεμπουσιν· σπευδω εγω, σπευδω,
αφιημι δε υμιν τα βασιλεια και την πολιν και την υποκρισιν. ος γε και Ἰωαννηι την
εν εξοριαι τελευτην και νικην εδηλωσεν, και Ἰωαννης ομοιως Ἐπιφανιωι την εν τωι
πλοιωι κοιμησιν, εκ θειας επιπνοιας ταυτα προμυηθεντες οι μακαριοι, ινα μη τις
εχθραν εχειν αυτους κατ' αλληλων υποτοπασειεν. ου γαρ αν οι τοιουτοι θεηγοροι
 
 

198

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και θεοφιλεις διδασκαλοι και του ειρηνοποιου Χριστου μαθηται γνησιοι του
φασκοντος· εν τουτωι γνωσονται παντες οτι μαθηται μου εστε, εαν αγαπην εχετε μετ'
αλληλων, εχθραν και κακιαν εχοντες ετε λευτησαν· απαγε. ει γαρ και μικρον
σκανδαλον το προρ ρηθεν γεγονε μεταξυ την ανθρωπινην ασθενειαν ελεγχον προς
ολιγον, αλλ' ουν γε θαττον εις την κορυφην των αρετων αυθις ανηχθησαν αγαπην,
περι ης λεγει Παυλος ο αποστολος· η αγαπη μακροθυμει, χρηστευεται, ου παροξυ
νεται, ου λογιζεται το κακον, και οτι· ο θεος αγαπη εστιν, και ο μενων εν τηι αγαπηι
εν τωι θεωι μενει. 603 Μετα δε γε την Ἰωαννου τελευτην επισκοπος τις αγιος,
Ἀδελφιος ονομα αυτωι, ελεγεν οτι· λυπην ειχον αφορητον, διοτι ο τοιουτος ανηρ, ο
της οικουμενης διδασκαλος, ο τοις λογοις ευφρανας την εκκλησιαν του θεου, εξω
του θρονου εκοιμηθη. εδεομην ουν του θεου μετα πολλων δακρυων, ινα δειξηι μοι
αυτον εν ποιαι καταστασει εστιν, και ει μετα των πατριαρχων εταγη. επι πολυν ουν
χρονον τουτο ευχο μενος εν μιαι γινομαι εν εκστασει και θεωρω ανδρα πανυ ευειδη
κρατησαντα με της δεξιας χειρος, ος απαγαγων με εις τοπον λαμπρον και
υπερενδοξον εδεικνυε μοι τους της εκκλησιας διδασκαλους. εγω δε, φησιν,
περιεσκοπουν ιδειν ον καταθυμιως ειχον, τον μεγαν Ἰωαννην, τον εμον αγα πητον.
ως ουν εδειξε μοι παντας και εκαστου το ιδιον ονομα ειπεν, κρατησας με παλιν της
χειρος μου εξηγαγε με εξω. εγω δε λελυπημενος ηκολουθουν αυτωι μη εωρακως
μετα των πατερων τον εν αγιοις Ἰωαννην. ως ουν εξηρχο μην, ο εφεστως τηι θυραι
κατασχων με λεγει μοι· τι εχεις; τι λυπει σε; εμου δε μη αποκριθεντος αυτωι, παλιν
λεγει μοι· ουδεις εισερχομενος ωδε λυπουμενος ενθεν εξερχεται. τοτε λεγω αυτωι·
ταυτηι μοι εστι λυπη, οτι τον εμον προσ 604 φιλεστατον Ἰωαννην, τον επισκοπον
Κωνσταντινουπολεως, ουχ εωρακα μετα των αλλων της εκκλησιας διδασκαλων. ο
δε παλιν λεγει μοι· Ἰωαννην τον της μετανοιας λεγεις; λεγω αυτωι· ναι. ο δε
αποκριθεις λεγει μοι· ανθρωπος εκεινον εν σαρκι ων ιδειν ου δυναται. εκει γαρ
παρισταται, οπου ο θρονος ο δεσποτικος. [ιʹ. Περι Θεοδοσιου του μικρου.] Μετα δε
Ἀρκαδιον εβασιλευσε Θεοδοσιος υιος αυτου ο και καλλιγραφος ετη λγʹ. και εξελθων
ιππασθηναι εν τωι Καμπωι και συμπεσων τωι ιππωι ετελευτησεν. ος τον εν Χαλκοπρα
τειοις ναον εκτισε της θεοτοκου προτερον οντα συναγωγην Ἰουδαιων, και το
χερσαιον τειχος της πολεως καταλυσας και προσθεις αλλα διαστηματα δυο
ωικοδομησεν ετερον τειχος δι' ημερων ξʹ. εφ' ου και οι εν Ἐφεσωι μαρτυρησαντες
παιδες ζʹ επι ∆εκιου βασιλεως ανεστησαν μετα ετη τοβʹ. και σεισμος εγενετο μεγας εν
Κωνσταντινουπολει και φοβερω τατος, ωστε πεσειν τα τειχη της πολεως και το πολυ
μερος αυτης εν διαφοροις τοποις, και μεντοι και χωρας αλλας και κωμας της τε
Θραικης και Ποντου και Βιθυνιας και Φρυγιας και Γαλατιας, και επεκρατησεν ο
σεισμος επι μηνας γʹ. διο και ο βασιλευς συν τωι πατριαρχηι Προκλωι και παντι τωι 605
πληθει της πολεως ανυποδετος ελιτανευεν επι πολλας ημερας, εν αις λιτανευοντων
αυτων συνεβη παιδιον αρπαγηναι εκ του λαου και μυηθηναι υπ' αγγελικης τινος
διδασκαλιας τον τρισαγιον υμνον. του δε παιδιου απολυθεντος και το μυηθεν
απαγγειλαντος, και τουτο μετ' αυτου μελωιδησαντων των οχλων, παραυτικα
εκοπασεν η απειλη του θεου. και Ἀττικος επισκοπος Κωνσταντινουπολεως Ἰουδαιον
τινα παραλυτον νουθετησας ειτα βαπτισας υγιη παραδοξως εκ της κολυμβηθρας
ανηγαγεν. και η τριτη γεγονε συνοδος των ςʹ πατερων εν Ἐφεσωι κατα Νεστοριου.
Τριτη συνοδος γεγονεν εν Ἐφεσωι συνελθουσα το προ τερον ςʹ πατερων ετει της
Θεοδοσιου του μικρου βασιλειας υιου Ἀρκαδιου ιγʹ, ης ηγουντο Κυριλλος
Ἀλεξανδρειας διεπων και τον τοπον Κελεστινου του Ῥωμης, Ἰουβεναλιος
Ἱεροσολυμων, κατα Νεστοριου επισκοπου Κωνσταντινουπολεως παροντος και
αυτου εν Ἐφεσωι, λεγοντος μη ειναι θεοτοκον την αγιαν Μαριαν, αλλα χριστοτοκον,
και δυο υιους επι του ενος Χριστου του θεου μυθολογουντος και δυο υπο στασεις,
 
 

199

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και αλλον μεν ειναι τον λογον τον εκ του πατρος γεννηθεντα, ετερον δε τον εκ
Μαριας τεχθεντα ανθρωπον, 606 κατα σχεσιν δε ενωθεντα τωι θεωι λογωι, και
ομωνυμως και αυτον υιον λεγομενον. τουτον προσκληθεντα παρα της συν οδου και
μη απαντησαντα εκκλησιαστικως καθελουσα ως μη θελησαντα τοις ορθοις δογμασι
συνθεσθαι ανεθεματισεν, μιαν δε του Χριστου και θεου ημων καθ' ενωσιν υποστασιν
και δυο φυσεις σαφως εδογματισεν, τον αυτον ειναι θεον και ανθρωπον, και την
αγιαν Μαριαν κυριως και αληθως θεοτοκον. Ἰωαννης δε ο Ἀντιοχειας επισκοπος
μετα την Νεστοριου καθαιρεσιν καταλαμβανει, και λυπηθεις οτι χωρις αυτου
καθηιρεθη Νεστοριος παραλαβων τους συνελθοντας αυτωι επισκοπους, εν οις ην και
Θεοδωρητος Κυρου και Ἴβας Ἐδεσσης, καθαιρεσιν υπαγορευει του εν αγιοις
Κυριλλου και Μεμνονος του Ἐφεσιων επισκοπου ως παρα τον κανονα της εκκλησιας
ποιησαντων την συνοδον. οι δε περι Κυριλλον μεμφονται ως αθεσμα και ατοπα τα
παρ' αυτων γενομενα, και ουτως απο της Ἐφεσιων διαφερομενοι αλλη λοις
διεστησαν οι τε ανατολικοι και οι Αιγυπτιοι. μετα δε ταυτα σπουδηι του βασιλεως
ηνωθησαν συμφρονησαντες και οι ανατολικοι τηι εκτεθεισηι εν Ἐφεσωι ορθοδοξωι
πιστει και τηι κατα Νεστοριου καθαιρεσει εγγραφον επιστολην τοις Ἀλεξανδρευσι δια
Παυλου του επισκοπου Ἐμεσης αποστειλαντες. Νεστοριος δε εξωρισθη εις Ὤασιν.
Βλασις ο των Περσων φυλαρχος ηλθε πολεμησαι Θεο δοσιον, ο δε βασιλευς
απεστειλε κατ' αυτου πατρικιον και 607 στρατον ενοπλον. του δε παραταξαμενου εις
πολεμον, δηλοι αυτωι ο φυλαρχος λεγων· ει εχεις ενα δυνατον εκ του λαου σου
δυναμενον μονομαχησαι και νικησαι Περσην ενα μονο μαχον ευθεως ποιω τα πακτα
της ειρηνης επι χρονους νʹ, ει δε ηττηθειη λαμβανειν με κεντηναρια νʹ. και ουτως ο
μεν Περσην καταφρακτον, ο δε Γοτθον κομητα ενοπλους μεταξυ του πληθους
παραστησαντες εις μονομαχιαν, πρωτος ο Περσης ωρμησε δορυφορος. ο δε Γοτθος
δεξιον πλα γιασας εσοκευσεν αυτον κατα το Γοτθικον εθος και τουτον εκ του ιππου
καταγαγων αυτικα εσφαξεν. και τουτου γεγο νοτος εποιησεν ο Περσων φυλαρχος
ειρηνης πακτα κατα την υποσχεσιν αυτου. Του βασιλεως κυνηγησαι εξελθοντος,
τους συν αυτωι παντας διαλαθων ηλθε δια μακρας οδου προς τινα μοναχον εν
κελλιωι καθεζομενον πλησιον των προαστειων Κωνσταν τινουπολεως· ον ο γερων
επεγνω μεν, εδεξατο δε ως ενα των στρατιωτων. του δε βασιλεως εκ της οδου και
του καυσωνος ολιγωρησαντος, εβρεξεν αρτους ο γερων, και βαλων οξος και ελαιον,
εφαγεν ο βασιλευς και επιεν υδωρ. και φησιν ο βασιλευς· οιδας, τις ειμι, πατερ; ο δε
μοναχος ειπεν· ο θεος οιδε σε. και ο βασιλευς εφη· εγω ειμι Θεο δοσιος ο βασιλευς.
και αναστας ευθυς ο γερων προσεκυ νησεν αυτον. ειπεν ουν ο βασιλευς· μακαριοι
και τρισμα 608 καριοι εστε οντως υμεις οι μοναχοι και αμεριμνοι του κοσμου. επ'
αληθειας γαρ λεγω σοι, πατερ, οτι εν τωι παλατιωι εγεννηθην και ουδεποτε μεθ'
ηδονης απηλαυσα βρωσεως και ποσεως ως σημερον. του δε λαου φθασαντος, και
ενωπιον παντων αξιοπρεπως τιμησαντος τον γεροντα και παντας αξιωθηναι της
ευχης αυτου κελευσαντος του βασιλεως, ανεχωρησεν εις την οδον αυτου μετ'
ειρηνης, και ηρξατο απο τοτε τιμαν αυτον ο βασιλευς. ο δε γερων ανα στας εφυγε
και παλιν ηλθεν εις Αιγυπτον. Περι δε γε της γυναικος Θεοδοσιου του βασιλεως Ευδο
κιας ουτω συμβεβηκεν. φιλοσοφος τις εν τηι Ἑλλαδι εχων υιους γʹ και θυγατερα μιαν
τελευτων τοις μεν υιοις κατελιπε την περιουσιαν αυτου πασαν, τηι δε θυγατρι
νομισματα ρʹ, ουτως ειρηκως ενδιαθηκως· Ἀθηναΐδι τηι ποθεινοτατηι μου θυγατρι
θελω δοθηναι νομισματα ρʹ και μονον· αρκει γαρ αυτηι η αυτης τυχη. ητις μετα την
του πατρος τελευτην μηδεν λαβουσα παρα των αδελφων ηλθε προς την Πουλ χεριαν
αδελφην Θεοδοσιου κατεγκαλουσα. η δε θεασαμενη το ευπρεπες τε και ελλογιμον
αυτης και μαθουσα παρα της θειας αυτης οτι παρθενος εστιν βαπτιζει ταυτην (ην γαρ
609 Ἑλληνις) και Ευδοκιαν μετωνομασε και συνηψεν αυτην τωι αδελφωι αυτης προς
 
 

200

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαμον, συνευδοκουντος και του προσ φιλεστατου και συνανατροφου αυτου
Παυλινου, ος και γενομενος μαγιστρος ετιμηθη μειζονως ως συνεργος και
παρανυμφος. και μεντοι και τους αδελφους αυτης μετα στειλαμενη αξιωματικους
εποιησεν. μετα δε ταυτα συνεβη προελθειν τον βασιλεα κατα την ημεραν των
θεοφανιων, και Παυλινον αηδισθεντα μη ευρεθηναι μετα του βασιλεως. επεδωκεν
ουν τις πενης τωι βασιλει μηλον φρυγιατικον μεγα σφοδρα, οπερ δεξαμενος ο
βασιλευς και θαυμασας και πασα η συγκλητος, εδωκε τωι πενητι νομισματα ρνʹ, το δε
μηλον απεστειλε τηι βασιλισσηι, η δε τωι Παυλινωι, ο δε τωι βασιλει εισερχομενωι εν τωι
παλατιωι. και τουτο δεξαμενος και επι γνους εζητησεν αυτο παρα τηι βασιλισσηι. η δε
ειπεν οτι· εφαγον αυτο. και ορκισας αυτην κατα της εαυτου σωτηριας ηρνησατο
ενωμοτως. τοτε υπεδειξεν αυτηι το μηλον, η δε ιδουσα αυτο κατηισχυνθη και εμεινεν
αφωνος. ο δε βασι λευς οργισθεις κατ' αυτης ως οτι ερωσα του Παυλινου το μηλον
επεμψεν αυτωι και δια τουτο ηρνησατο, παραυτικα τον Παυλινον ανειλεν. η δε
βασιλισσα Ευδοκια επι τουτοις λυπηθεισα τον βασιλεα παρεκαλεσεν εις Ἱεροσολυμα
αυτην αποσταληναι ευχης χαριν. ο δε ειξας τηι αυτης αιτησει την επιθυμιαν αυτης
εξεπληρωσεν. της δε παραγενομενης, πολλα 610 και μεγαλα κατορθωματα
πεποιηκεν ανανεωσασα και τα τειχη Ἱερουσαλημ. εις λογους δε τινας ερχομενης
αυτης προς τινας και τουτο ελεγεν· περι εμου ∆αυιδ ειρηκεν· αγαθυνον, κυριε, εν τηι
ευδοκιαι σου την Σιων, και οικοδομηθητω τα τειχη Ἱερουσαλημ. εν δε τωι μελλειν
αυτην τελευταν εξωμολογη σατο μη συνειδεναι τηι κατ' αυτης περι Παυλινου
κατηγοριαι. [ιαʹ. Περι Μαρκιανου.] Μετα δε Θεοδοσιον εβασιλευσε Μαρκιανος ετη ʹ.
του γαρ Θεοδοσιου τελευτησαντος, και μηπω τουτο τινι γνωσθεν, μεταστειλαμενη
τουτον Πουλχερια η του βασιλεως αδελφη στρατιωτην οντα και γεροντα και εν
σωφροσυνηι και σεμνο τητι βιου διαπρεποντα φησι προς αυτον· επειδη ο βασιλευς
ετελευτησεν, εγω δε σε εξελεξαμην εκ πασης της συγκλητου ως εναρετον, δος μοι
λογον οτι φυλαττεις μου την παρ θενιαν ασυλον, ην τωι θεωι ανεθεμην, και
αναγορευσω σε βασιλεα. του δε συνθεμενου τουτο μεθ' ορκου, προσκαλειται τον
πατριαρχην και την συγκλητον και αναγορευει αυτον βασιλεα. πολλα ουν ποιησασα
κατορθωματα και πολλους ευκτηριους οικους και πτωχοτροφεια και ξενωνας και
ξενο ταφια και μοναστηρια, εν οις και τον του αγιου Λαυρεντιου ναον,
οικοδομησασα ετελευτησε παρθενος καταλιπουσα Μαρ κιανον βασιλευειν. και γαρ
ην οντως πασης αρετης κεκοσμη 611 μενη, ως και τον αδελφον Θεοδοσιον
εκπαιδευειν εις παντα οιον ηθος τε και λογον και βαδισμα και γελωτα και ενδυ
ματων περιβολην και σχημα καθεδρας και στασεως, προ ηγουμενως δε την εις το
θειον ευσεβειαν επιμελως αυτον εδιδασκεν. ο δε φυσει νωθρος τε και απερισκεπτος
εις παντα μεν υπηρχεν, μαλιστα δε εις τους υποβαλλοντας αυτωι χαρτας
απαραναγνωστως υπεγραφεν. οπερ η σοφωτατη γνου σα ποτε Πουλχερια σοφως
υπηλθεν αυτον δωρεαν υποβα λουσα δηθεν προς δουλειαν εκχωρουσαν την εαυτου
γαμετην Ευδοκιαν. ην και καθυπογραψας μη προτερον αναγνους υστερον δεινως
ωνειδιζετο παρα της Πουλχεριας. Ὁ μεντοι Μαρκιανος ευσεβης αγαν και
δικαιοκριτης υπαρχων εκελευσεν αρχοντα επι δοσει χρηματων μη γινε σθαι. ου μην
δε αλλα και πολλης ελεημοσυνης αναπλεως ων εν ταις γινομεναις εν τωι Καμπωι
λιταις πεζος εξηρχετο συν τωι πατριαρχηι Ἀνατολιωι πολλας δωρεας τοις πενησι
παρεχομενος. εφ' ου επεσον εκ του ουρανου λιθοι τρεις εν τηι Θρακηι παμμεγεθεις,
και η τεταρτη γεγονε συνοδος των χλʹ πατερων εν Χαλκηδονι κατα ∆ιοσκορου
Ἀλεξανδρειας. Τεταρτη γεγονεν εν Χαλκηδονι συνοδος συνελθοντων 612 χλʹ
πατερων ετει της Μαρκιανου βασιλειας πρωτωι, ης ηγουντο Λεοντος μεν του
αγιωτατου παπα Ῥωμης τοποτη ρηται Πασχασιος και Λουκινσιος επισκοποι και
Βονιφατιος πρεσβυτερος, Ἀνατολιος Κωνσταντινουπολεως, Ἰουβεναλιος
 
 

201

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἱεροσολυμων, κατα Ευτυχους του γεγονοτος αρχιμανδριτου και ∆ιοσκορου
γεγονοτος επισκοπου Ἀλεξανδρειας τοτε υπ' αυτης καθαιρεθεντος ως αντενεχθεντος
τοις ορθως παρ' αυτων εκφωνουμενοις, λεγοντων μη ειναι την σαρκα του κυριου
ομοουσιον ημιν, αλλ' εκ δυο μεν φυσεων την ενωσιν γενεσθαι, μιαν δε
αποτελεσθηναι μετα την ενωσιν, και ως εν φαντασιαι την σαρκα φορεσαι τον κυριον
μυθολογουντων και τηι θεοτητι τα παθη προσνεμοντων. ους καθελοντες ως
βλασφημους ανεθεματισαν, εξεφωνησαν δε τελειον θεον και τελειον ανθρωπον τον
αυτον εν δυο φυσεσιν ασυγχυτως αδιαιρετως τον κυριον ημων και θεον Ἰησουν
Χριστον. δυο δε ειρηκασι φυσεις τωι λογωι της διαφορας, ου τωι λογωι της διαιρεσεως,
την τε του Ῥωμης παπα Λεοντος επιστολην προς Φλαβιανον γραφεισαν ως στηλην
ορθοδοξιας εδεξαντο. επι κυρουσι δε και την Νεστοριου καθαιρεσιν, εδεξαντο δε και
Θεοδωρητον και Ἴβαν ως αναθεματισαντας Νεστοριον. Συμεων ο θαυμασιος επιβας
τωι στυλωι, η συνοδος επι μεμψαμενη (πρωτος γαρ τουτο επενοησεν) ακοινωνησιαν
αυτωι επεμψεν. ειτα μαθοντες οι θειοι πατερες τον βιον και το ατυφον του ανδρος
παλιν αυτωι εκοινωνησαν. προς ον ο βασιλευς Μαρκιανος εν ιδιωτικωι σχηματι
παραγενο μενος της ιερας ευχης αυτου και θεας κατηξιωται. περι ου 613 και
Θεοδωρητος φησιν· επειδη τοινυν αριθμου κρειττους οι αφικνουμενοι, προσψαυειν
δε παντες επεθυμουν και τινα ευλογιαν επεχειρουν τρυγαν απο των δερματινων
εκεινων ιματιων, πρωτον μεν της τιμης το υπερβαλλον ατοπον ειναι νομιζων,
επειτα δε και του πραγματος το επιπονον δυσχε ραινων την επι του κιονος
εμηχανησατο στασιν, ον πρωτον μεν εκελευσε γενεσθαι πηχων ʹ, ειτα ιβʹ και μετα
ταυτα κβʹ, νυν δε λ ʹ. εγω δε ουδε της θειας οικονομιας ανευ ταυτην υπολαμβανω
γενεσθαι την στασιν, ουπερ εινεκα τους μεμψιμοιρους παρακαλω χαλινωσαι την
γλωσσαν και μη ριψοκινδυνως φθεγγεσθαι και σκοπειν, ως πολλακις τοιαυτα ο θεος
των ραιθυμοτερων ενεκεν ωφελειας εμηχανησατο. και γαρ τον Ἡσαΐαν γυμνον και
ανυποδητον βαδισαι προσεταξεν, και τον Ἱερεμιαν περιζωμα τηι οσφυι περιθειναι και
ουτω τοις απειθουσι προσφερειν την προφητειαν, και αλλοτε δε κλοιους ξυλινους
και σιδηρους μετα ταυτα περιβαλειν τωι τραχηλωι, και τωι Ὠσηε γυναικα πορνην
λαβειν και παλιν αγαπησαι γυναικα πονηραν και μοιχαλιδα, και τωι Ἰεζεκιηλ επι του
δεξιου πλευρου ημερας μʹ και επι του ευωνυμου ρνʹ κατακλιθηναι, και αυθις
διορυξαι τον τοιχον και φυγοντα εξελθειν και αιχμαλωσιαν εν εαυτωι διαγραψαι,
και αλλοτε δε ξιφος εις ακμην παραθηξαι και ξυρασθαι τουτωι την 614 κεφαλην και
τετραχηι τας τριχας διελειν και απονειμαι τα μεν εις τοδε, τα δε εις τοδε, και ινα μη
παντα λεγω. γινεσθαι δε τουτων εκαστον προσεταττεν ο των ολων πρυ τανις τους
λογωι μη πειθομενους μηδε προφητειας επαΐειν ανεχομενους τωι της θεωριας
παραδοξωι συλλεγων και των θεσπισματων ακουειν παρασκευαζων. τις γαρ ουκ αν
εξ επλαγη θειον ανθρωπον γυμνον ορων βαδιζοντα; τις δε ουκ αν ηρετο, τι δηποτε
πορνηι συνοικειν ο προφητης ανεχεται; ωσπερ ουν εκεινων εκαστον ο θεος γενεσθαι
προσεταξε της των ραιστωνηι συζωντων προμηθουμενος ωφελειας, ουτω δη και το
καινον τουτο και παραδοξον επρυτανευσε θεαμα τωι παραδοξωι και ξενωι παντας
ελκων εις θεωριαν και πιθα νην τοις αφικνουμενοις παρασκευαζων την
προσφερομενην παραινεσιν. το γαρ καινον του θεαματος ενεχυρον αξιοχρεον
γινεται του διδαγματος, και ο εις θεωριαν αφικνουμενος τα θεια παιδευθεις
επανερχεται. καθαπερ γαρ επι τινος λυχνιας τεθεις ο φανωτατος ουτος λυχνος ηλιου
δικην παν τοθεν τας ακτινας εξεπεμψεν, και εστιν ιδειν και Ἴβηρας και Ἀρμενιους
και Περσας αφικνουμενους και του θειου βαπτισματος απολαυοντας, Ἰσμαηλιται δε
κατα συμμοριας παραγινομενοι διακοσιοι κατα ταυτον και τριακοσιοι, εστι δ' οτε και
χιλιοι, αρνουνται μεν την πατρυαν εξαπατην μετα φωνης και τα υπ' εκεινων
σεβασθεντα ειδωλα προ του θειου κιονος εκεινου συντριβοντες και τοις οργιοις
 
 

202

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀφροδιτης αποταττομενοι (τουτου γαρ ανεκαθεν του δαι μονος κατεδεξαντο την
λατρειαν) των θειων απολαυουσι 615 μυστηριων, νομους δε παρα της ιερας εκεινης
δεχομενοι γλωττης τοις τε πατρυοις ηθεσι χαιρειν φραζουσι και των αγριων ονων
και των καμηλων την βρωσιν αποτασσονται. και τουτων αυτοπτης εγενομην εγω
και ακηκοα την πα τρυαν ασεβειαν αρνουμενων και τηι ευαγγελικηι διδασκαλιαι
συντιθεμενων. τοσαυτην ουν ο υπο των φιλοψογων ψεγο μενος κιων ωφελειαν
ανεβλυσε και τοσαυτην ακτινα θεο γνωσιας εις τας βαρβαρων διανοιας κατελαμψεν.
εικοτως τοινυν ελεγεν ο κυριος· ο πιστευων εις εμε τα εργα, α εγω ποιω, κακεινος
ποιησει και μειζονα τουτων ποιησει. ης επαγγελιας το τελος εναργως εθεασαμεθα.
της γαρ του κυριου σκιας ουδαμου θαυμα εργασαμενης, η του μεγαλου Πετρου σκια
θανατον ελυσε και νοσους εξηλασε και δαι μονας εφυγαδευσεν. αλλ' ο εκεινα και τα
τοιαυτα δια των αποστολων αυτου δρασας τερατα τοτε και νυν ο αυτος δια του
θεραποντος αυτου Συμεωνος ενεργει θαυματα τηι του αγιου πνευματος αιγληι
καταλαμπομενος και πανταχου τας της χαριτος ακτινας εκπεμπων κατα τον μεγαν
Βασιλειον. φησι γαρ· ωσπερ τα λαμπρα και διαφανη των σωματων ακτινος αυτοις
εμπεσουσης αυτα τε γινεται περιλαμπη και ετεραν αυγην αφ' εαυτων αποστιλβει,
ουτως αι πνευματο φοροι ψυχαι ελλαμφθεισαι παρα του πνευματος αυται τε
αποτελουνται πνευματικαι και εις ετερους την χαριν εξ αποστελλουσιν. εντευθεν
μελλοντων προγνωσις, μυστηριων συνεσις, κεκρυμμενων καταληψις, χαρισματων
διανομη, το 616 ουρανιον πολιτευμα, η μετ' αγγελων χορεια, η ατελευτητος
ευφροσυνη, η εν θεωι διαμονη, η προς θεον ομοιωσις, το ακροτατον των ορεκτων
θεον γενεσθαι. [ιβʹ. Περι Λεοντος του μεγαλου.] Μετα δε Μαρκιανον εβασιλευσε
Λεων ο μεγας ετη ιηʹ και απεθανε δυσεντερικως. εφ' ου σημειον εφανη εν τωι
ουρανωι νεφελη σαλπιγγοειδης επι ημερας μʹ. και εβρεξε σποδον εν
Κωνσταντινουπολει σπιθαμης το παχος, των νεφων πυρακτουντων. και παντες
ελιτανευον λεγοντες οτι πυρ ην και τηι φιλανθρωπιαι του θεου εσβεσθη. και ζω
γραφου τινος γραψαι τον Χριστον καθ' ομοιοτητα του ∆ιος τολμησαντος, παραυτικα
η χειρ αυτου εξηρανθη. ιασατο δε αυτον Γενναδιος ο πατριαρχης. φασι δε τινες των
ιστορι κων οτι το ουλον και ολιγοτριχον επι του Χριστου σχημα οικειοτερον εστιν.
ος γε θειος ανηρ Γενναδιος Ἐλευθεριωι τωι μαρτυρι δι' ενα κληρικον του ναου αυτου
μη καλως πολιτευομενον εδηλωσε φασκων· ο στρατιωτης σου ατακτει· η διορθωσαι
τουτον η εκκοψον. ο δε ευθυς ετελευτησεν. ο αυτος νυκτος ελθων εις το αγιον
θυσιαστηριον ευξασθαι ειδε τι φασμα δαιμονιον, ωι επιτιμησας ηκουσε κραζοντος
617 ως αυτου μεν ζωντος ενδιδωσιν, υστερον δε κρατησει παν τως της εκκλησιας.
οπερ δεισας Γενναδιος πολλα τον θεον ικετευσας μετα μικρον ετελευτησεν. ∆ανιηλ
δε ο θαυμασιος εκ της μανδρας ελθων Συμεωνος εν τωι Ἀναπλωι επεβη τωι στυλωι. και
της θεοτοκου η εσθης ευρεθεισα εν Ἱεροσολυ μοις παρα τινι ευλαβεστατηι γυναικι
Ἑβραΐδι και παρθενωι ιερως διαφυλαττομενη και εν Κωνσταντινουπολει διακομι
σθεισα εν Βλαχερναις απετεθη, ενθα ο βασιλευς ναον οικο δομησας της θεομητορος
και σορον εκ χρυσου και αργυρου κατασκευασας κατεθετο ταυτην. ητις εξ εριων
ευφθαρτων εξυφασμενη, και ο στημων ομοειδης και ομοχροος, αδια φθορος εστι και
αδιαλυτος μεχρι νυν το θαυμα της αειπαρ θενου σαφως κηρυττουσα. [ιγʹ. Περι
Λεοντος του μικρου.] Μετα δε Λεοντα εβασιλευσε Λεων υιος Ζηνωνος ετη βʹ. [ιδʹ.
Περι Ζηνωνος.] Μετα δε Λεοντα εβασιλευσε Ζηνων ο Ἴσαυρος και πατηρ αυτου ετη
ι ʹ και απεθανε δυσεντερικως. ος ευθυς μετα το βασιλευσαι επιβουλευθεις υπο
Βερινης πενθερας αυτου, γυναικος Λεοντος του μεγαλου, ως παρα γνωμην αυτης 618
βασιλευσαντος εφυγε προς την ιδιαν πατριδα. η δε Βερινα στεψασα Βασιλισκον τον
αδελφον αυτης εβασιλευσεν ετη βʹ, απερ εταγησαν εις τους χρονους Ζηνωνος. και
κτισας πα λατιον εν Κωνσταντινουπολει εκαλεσεν αυτο εις το ιδιον ονομα τα
 
 

203

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Βασιλισκου. μετα δε ταυτα Ζηνων υποστρεψας και εισελθων εν Κωνσταντινουπολει
και τουτον χειρωσα μενος εν τηι εκκλησιαι προσφυγοντα εξωρισεν αμα γυναικι και
τεκνοις εν τω φρουριωι Καππαδοκιας, εν ωι βληθεντες εν πυργωι και της θυρας
αναφραγεισης ετελευτησαν. Ἐφ' ου Μαρτυριος Ἀντιοχειας δια την του Ζηνωνος περι
την ορθοδοξον πιστιν διαστροφην αποταξαμενος της επισκοπης επ' εκκλησιας εφη·
κληρωι ανυποτακτωι και λαωι απειθει και εκκλησιαι ρερυπωμενηι αποτασσομαι
φυλαττων εμαυτωι το της ιερωσυνης αξιωμα. ουτινος αναχωρησαντος Πετρος ο
Κναφευς τυραννικως τωι θρονωι επεπηδησεν. ος και πρωτος επενοησε το μυρον εν τηι
εκκλησιαι επι παντος του λαου αγιαζεσθαι και την επι των υδατων εν τοις
θεοφανιοις επικλησιν εν εσπεραι γινεσθαι και εν εκαστηι ευχηι την θεοτοκον
ονομαζεσθαι και εν πασηι συναξει το συμβολον της πιστεως λεγεσθαι προτερον μη
λεγομενον ει μη απαξ του ενιαυτου εν τηι μεγαληι παρασκευηι. και 619 Βαρναβα του
αποστολου το λειψανον ευρεθη εν Κυπρωι υπο δενδρον κερατεαν εχων επι στηθους
το κατα Ματθαιον ευαγγελιον ιδιογραφον του Βαρναβα. εξ ης προφασεως και
περιγεγονασι Κυπριοι του ακεφαλον ειναι την κατ' αυτους μητροπολιν και μη τελειν
υπο Ἀντιοχειαν. οπερ ευαγγελιον αποθεμενος Ζηνων εν τωι παλατιωι εις τον ναον
του αγιου Στεφανου κατ' ενιαυτον αναγινωσκεται τηι αγιαι και μεγαληι πεμπτηι. [ιεʹ.
Περι Ἀναστασιου.] Μετα δε Ζηνωνα εβασιλευσεν Ἀναστασιος ο ∆οραχηνος ετη κζʹ.
και βροντων και αστραπων περι το παλατιον ειλου μενων και του βασιλεως
μονωτατου καταλειφθεντος αδημο νουντος, και φευγοντος απο τοπων εις τοπους εν
ενι των κοιτωνισκων κατελαβεν αυτον η οργη και ριψασα απεκτεινεν, ωστε
αιφνιδιον ευρεθηναι νεκρον. Ἐφ' ου Βιταλιανος ο Θρᾲξ ανταρας και παραλαβων την
Θραικην αμα Σκυθιαι και Μυσιαι ηλθεν εως του Ἀναπλου πραιδευων. αλλα
ναυμαχησαντος αυτωι Μαρινου του υπ αρχου μετα θειου απυρου, ου κατεσκευασε
Προκλος ο φιλο σοφος, κατεφλεξε τας ναυς των βαρβαρων. βυθισθεντων δε παντων
σχεδον Ουννων και Γοτθων και Βουλγαρων και του 620 λοιπου στρατου εν τωι
Ῥευματι, Βιταλιανος εφυγε μετα των υπολειφθεντων ολιγων. και πυρ εν τωι ουρανωι
εφανη. Και γεγονε δημοτικη επαναστασις περι του χριστιανικου δογματος εν
Κωνσταντινουπολει ως βουληθεντος του βασι λεως προσθειναι εις το τρισαγιον το· ο
σταυρωθεις δι' ημας ελεησον ημας. του γαρ λογοθετου και του υπαρχου ανελ
θοντων εν τωι αμβωνι της μεγαλης εκκλησιας και την αιρε σιν αρξαμενων εκ
βασιλικης επιτροπης κηρυττειν, επηλθεν ο δημος και παν το πληθος της πολεως κατ'
αυτων, και μολις εξεφυγον. και γεγονε τοιαυτη στασις και ταραχη κρα ζοντων·
αλλον βασιλεα θελομεν, ως και τον βασιλεα και τους αρχοντας φευγειν και
αποκρυπτεσθαι την ορμην του λαου. συναθροισθεντες ουν οι στασιασται και εις τον
οικον του λογοθετου και του υπαρχου καταδραμοντες και παντα διαρπασαντες
ενεπυρισαν τους τε οικους αυτων και τους ευρεθεντας εκεισε κατεσφαξαν. ειτα
γενομενης ταραχης με γαλης και στασεως εμπρησμους οικων πολλων εποιησαντο
και φονους μυριους ειργασαντο και αλλα τοιαυτα φοβερα τε και εξαισια
κατετολμησαν υβριζοντες Ἀναστασιον μετα κραυγης μεγιστης και Βιταλιανον
ευφημουντες. και ουτως ελθοντες πλησιον της υπ' αυτου του βασιλεως κτισθεισης
κιστερνης του αγιου Μωκιου ευρον τον υπο του βασιλεως 621 αγαπωμενον
ηγουμενον μοναστηριου του αγιου Φιλιππου, ον και φονευσαντες την κεφαλην
αυτου επι δορατος αναρ τησαντες εκραζον· ουτος εστιν ο φιλος του εχθρου της αγιας
τριαδος. εκβαλοντες δε και γυναικα εγκλειστην ουσαν πλη σιον της Ξηροκερκου
πορτης, εις ην ο βασιλευς ομοιως ειχε πιστιν, και ταυτην ανειλον. το δε σωμα αυτης
συνδησαντες μετα του προφονευθεντος ηγουμενου και συραντες εκαυσαν αμφοτερα
εις τα Στουδιου. Ἐφ' ων χρονων και Μουδαρος ο των Σαρακηνων φυ λαρχος
βαπτισθεις υπο των ορθοδοξων εν Συριαι, Σευηρος επισκοπους επεμψε προς αυτον
 
 

204

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυο θελων αυτωι μεταδουναι της οικειας αιρεσεως. ων του δογματος το ατοπον
αισθο μενος εφη μετα πανουργιας· εδεξαμην γραμματα σημερον οτι Μιχαηλ ο
αρχαγγελος απεθανεν. των δε ειποντων αδυ νατον ειναι τουτο, και πως, φησιν, θεος
γυμνος εσταυρωθη καθ' υμας, ει μη εκ δυο φυσεων ην ο Χριστος, ειγε μηδε αγγελος
αποθνησκει; οπερ ακουσαντες και σφοδρα κατα πλαγεντες εις το φυσικον φρονημα
της προτασεως αυτου ανεχωρησαν μετ' αισχυνης. και εν Ἀλεξανδρειαι δε πλειστοι
ανδρες και γυναικες και παιδια πληγεντες δεινως υπο δαι μονων αθροως υλακτουν.
περι ων τις ειδε καθ' υπνους φοβερον τινα λεγοντα· δια τους αναθεματισμους της
συνοδου 622 ταυτα πασχουσι δικαιως. και Ουννοι δε οι λεγομενοι Βηρες περασαντες
τας Κασπιας πυλας πασαν την Ἀρμενιαν και Καππαδοκιαν και Γαλατιαν και Ποντον
εξηλειψαν. και εν Νεοκαισαρειαι δε σεισμου γινεσθαι μελλοντος ανθρωπος τις
οδευων επι την πολιν ειδε στρατιωτας προαγοντας και ετερον οπισθεν κραζοντα·
φυλαξατε τον οικον του θαυμα τουργου Γρηγοριου. και του σεισμου γενομενου το
μεν πλειστον της πολεως επεσεν, ο δε ναος του αγιου διεσωθη. Και εν Ἀντιοχειαι
χρυσοχοος εφανη τις πλανος υπο δεικνυων τοις αργυροπραταις χειρας χρυσας
ανδριαντων και ποδας και αλλα τινα σκευη και λεγων οτι· θησαυρον περι ετυχον
μεστον τοιουτων ειδων. και πολλους απατησας και χρηματα πλειστα λαβων ηλθεν
εν Κωνσταντινουπολει φευ γων, εν ηι πολλους ωσαυτως δελεασας προσηλθε και τωι
βασιλει χρυσον και διαλιθον χαλινον προσοισας. ο δε βα σιλευς εφη προς αυτον·
οντως εμε ουκ απαταις. και μαστι γωσας αυτον πολλα δεσμιον εις την Πετραν το της
Ἀσιας φρουριον εξωρισεν, εν ωι και ετελευτησεν. Και Κωαδης ο βασιλευς Περσων εν
τινι φρουριωι των εκεισε μαθων ως λιθους τιμιους αποκεισθαι εν αυτωι, βου 623
λομενος αυτους ανελεσθαι διεκωλυετο παρα των αυτοθι δαιμονων οικουντων.
πασαν τοινυν μαγειαν επιδειξαμενων των θεραποντων αυτου και μηδεν ισχυσαντων
ηλθε δια των Ἰουδαιων. αποτυχων δε κᾀκειθεν συνεβουλευθη δια των χριστιανων
καταργησαι τους δαιμονας. ο δε των εν Περσιδι χριστιανων επισκοπος επι το αυτο
συναξιν επι τελεσας και των θειων μυστηριων μεταλαβων και τοις συνουσι
χριστιανοις μεταδους και τωι σημειωι του σταυρου διωξας τους δαιμονας τωι Κωαδηι
το φρουριον παρεδωκεν. ος καταπλαγεις πανυ και φοβωι κατασχεθεις προκαθεδριαι
τον επισκοπον ετιμησεν, εως τοτε Ἰουδαιων και Μανιχαιων προτιμωμενων, και
μεντοι και τους χριστιανους αγαπησας εκτοτε τελειαν αδειαν δεδωκε τοις
χριστιανιζειν εθελουσιν. Ευφημιος τις πρεσβυτερος και πτωχοτροφος Νεαπολεως
της κειμενης εν τωι Ἀναπλωι προχειριζεται εις επισκοπον Κωνσταντινουπολεως, ος
αμα τηι χειροτονιαι πριν η ανελθειν εις το συνθρονον εκ των ιερων διπτυχων
απηλειψε Πετρου του Μογγου το ονομα ταις ιδιαις χερσι και ουτως εις τον
επισκοπικον θρονον εκαθισεν. ουτος δε ο Μογγος Ἀλεξαν δρειας μεν ην επισκοπος,
αιρετικος δε διαπυρος. Ευφημιος ζηλωτης ην της ορθοδοξου πιστεως και τους
εναντιους εδιωκεν, ων πρωτος ην Ἀναστασιος ο τοτε σιλεντιαριος, υστερον δε
βασιλευς γενομενος. ον τα Ευτυχους μαθων φρονουντα και οχλοποιουντα ιδων την
καθεδραν αυτου την εν τηι εκκλησιαι ανετρεψε και αυτωι χαλεπως απειλων εδη 624
λωσεν, ως, ει μη τα της ησυχιας αγει, την κεφαλην αυτου αποκειρει και τοις δημοις
θριαμβευει. και βασιλει δε τα κατ' αυτον εγνωρισε και εξουσιαν την κατ' αυτου
ελαβεν. Ζηνων βασιλευς ετελευτησεν, αναγορευεται δε εις βασιλεα υπο Ἀριαδνης
της Αυγουστης Ἀναστασιος ο σιλεντιαριος. περι ου αντεστη Ευφημιος ο επισκοπος
αιρετικον καλων και των χριστιανων αναξιον. Ἀριαδνης δε και των της συγκλητου
συναινειν αναγκαζοντων Ευφημιον, ουκ αλλως τουτο ποιησαι ηνεσχετο, ει μη
ομολογιαν εγγραφον παρ' αυτου εκομισατο, ως εις ορον πιστεως δεχεται τα εν
Χαλκηδονι δογματισθεντα. την δε ομολογιαν αυτου βιαιως τον Ευφη μιον απηιτησε
βασιλευσας. Μανιχαιοι και Ἀρειανοι εχαιρον Ἀναστασιωι, Μανιχαιοι μεν ως της
 
 

205

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μητρος αυτου ζηλωτριας ουσης αυτων, Ἀρειανοι δε ως Κλεαρχον τον θειον προς
μητρος Ἀναστασιου ομοδοξον εχοντες. πολλα των Ἰσαυρων ατοπα και απανθρωπα
τολμωντων εν Κωνσταντινουπολει, Ἀναστασιος απαντας της βασιλιδος εξεβαλεν. οι
δε εξελ θοντες προς τυραννιδα ωρμησαν και εως του Κοτυαειου εξεδραμον. καθ' ων
ο βασιλευς στρατον εξεπεμψε και Ἰωαν νην τον Σκυθην και Ἰωαννην τον Κυρτον.
του δε πολεμου επι εʹ ετη κρατησαντος, Ἀναστασιος αποκαμων εθαρρησεν Ευφημιωι
τωι επισκοπωι ως ειρηνης εφιεται, και ινα συνα γαγηι τους ενδημουντας επισκοπους
και δοξηι υπερ των Ἰσαυρων παρακαλειν. Ευφημιος δε εξηγαγε το λεχθεν προς
Ἰωαννην πατρικιον πενθερον Ἀθηνοδωρου ενος των εξαρ 625 χοντων των
Ἰσαυρων. ο δε δραμων παντα απαγγελλει τωι βασιλει, οπερ εις εχθραν τον βασιλεα
κατα Ευφημιου εξω πλισε μειζονα. Ἀναστασιος δε βασιλικωτερον κινηθεις κατα των
Ἰσαυρων τουτους κατα κρατος ενικησε και πεμψας προς Ευφημιον Ευσεβιον τον
μαγιστρον δηλοι αυτωι· αι ευχαι σου, ο μεγας, τους φιλους σου ησβολωσαν.
Ἀναστασιος βασιλευς τας επιβουλας των Ἰσαυρων επιγραψας Ευφημιωι, και ως ειη
γραμματα πεπομφως τοις τυραννοις, συνηγαγε τους ενδημουντας επισκοπους,
οιτινες βασιλει χαριζομενοι ακοινωνησιαι και καθαιρεσει τον ανδρα ημειψαντο. και
προ χειριζεται ο βασιλευς εις επισκοπον Μακεδονιον πρεσβυτερον της εκκλησιας και
σκευοφυλακα. ο μεντοι λαος δι' Ευφη μιον εστασιαζον, εν οις εις το ιπποδρομιον
εδραμον λιτα νευοντες. αλλ' ουδεν ωνησαν, του γαρ βασιλεως ενικα η ενστασις.
Ευφημιον εις Ευχαιταν βασιλευς περιορισθηναι προσεταξεν. ο δε λογον ᾔτησε δια
Μακεδονιου λαβειν ως επιβουλης χωρις κατα τον τοπον απαγεται. επιτραπεις δε τον
λογον δουναι ο Μακεδονιος επαινετον τι σκεψαμενος, εν τωι βαπτιστηριωι του
Ευφημιου οντος, το ωμοφοριον το επισκοπικον εαυτου αφαιρεθηναι υπο του
αρχιδιακονου προσ εταξε και ουτως εισηλθε προς τον Ευφημιον. δανεισαμενος δε
και χρηματα παρεσχε τωι Ευφημιωι εις δαπανας των συν 626 αυτωι. Μακεδονιος
ασκητης ην και ιερος, ως υπο Γεννα διου τραφεις, ου και αδελφιδους υπηρχεν. [ι ʹ.
Περι Ἰουστινου.] Μετα δε Ἀναστασιον εβασιλευσεν Ἰουστινος ο Θρᾲξ ετη θʹ. εφ' ου
αστηρ εφανη εν τωι ουρανωι επανω της Χαλκης πυλης του παλατιου επι ημερας και
νυκτας κ ʹ. και γεγονε σεισμος φοβερωτατος, και η μεν Κωνσταντινου πολις εν
διαφοροις τοποις απελαβεν, η δε μεγαλη Ἀντιοχεια παθος επαθεν ανεξηγητον.
τοσουτον γαρ η οργη του θεου επηλθεν αυτηι, ως καταπτωθηναι σχεδον πασαν την
πολιν και ταφον γενεσθαι των οικητορων. τινας δε καταχωσθεντας και ετι ζωντας
υπο την γην εξελθον πυρ εκ της γης του τους κατεφλεξεν. ομοιως και ετερον πυρ εκ
του αερος κατ ηρχετο καθαπερ σπινθηρες και κατεκαιεν ωσπερ αστραπη τον
ευρισκομενον. η δε Πομπιουπολις της Μυσιας διαρρα γεισα μεσον, και το ημισυ
καταποθεν μετα των οικητορων, εκραζον υπο την γην οι ανθρωποι ελεηθηναι
ζητουντες. και διεμεινεν η γη διηνεκως σειομενη τον ενιαυτον ολον εκεινον. και
γυνη δε τις εκ της Κιλικιας εφανη γιγαντο γενης υπερεχουσα τηι ηλικιαι παντα
ανθρωπον μακρον πηχυν ενα, και πλατεια υπηρχε σφοδρα. 627 [ιζʹ. Περι
Ἰουστινιανου.] Μετα δε Ἰουστινον εβασιλευσεν Ἰουστινιανος ανεψιος αυτου ετη λθʹ.
ος ανακαινισας την μεγαλην εκκλησιαν Σοφιαν εις καλλος και μεγεθος προτερον
κτισθεισαν υπο Κωνσταντιου υιου του μεγαλου Κωνσταντινου παρεδωκε και
τροπαριν εν τηι εκκλησιαι ψαλλεσθαι, ου η αρχη· ο μονο γενης υιος και λογος του
θεου. εφ' ου η Ἀντιοχεια Θεου πολις ηρξατο προσαγορευεσθαι, και η υπαπαντη
ελαβεν αρχην εορταζεσθαι· ητις ουκ εστιν εναριθμιος ταις δεσπο τικαις εορταις. Ὁ
γαρ τοι θειος Χρυσοστομος ουτω λεγει· εν εξ ημεραις εποιησεν ο θεος τα εργα αυτου
παντα, καθως γεγραπται, τηι δε ζʹ κατεπαυσεν. διο και επ' εσχατου των ημερων ο του
θεου λογος ζητησαι και σωσαι το απολωλος ευδο κησας και ενανθρωπησας τον
αυτον τροπον κατα τον αριθ μον των ημερων της κοσμοποιΐας τας εορτας
 
 

206

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρεδωκεν ημιν της αυτου οικονομιας. πρωτη μεν ουν εστι και ριζα των εορτων
Χριστου η κατα σαρκα εκ της αγιας παρθενου Μαριας μετα την συλληψιν γεννησις,
δευτερα δε η επι 628 φανιος, τριτη δε η του σωτηριου παθους ημερα, τεταρτη δε η
υπερενδοξος αναστασις, καθ' ην και εν τοις καταχθο νιοις γενομενος ο λυτρωτης
συνανεστησε τους δικαιους και τους πιστευσαντας, πεμπτη δε η προς ουρανους
αυτου ανα ληψις, ως και εν πεμπτηι της εβδομαδος ημεραι διεπραχθη, εκτη δε η της
επιφοιτησεως ημερα του αγιου πνευματος, εβδομη δε η προσδοκωμενη της
καθολικης αναστασεως των νεκρων μεγαλη και αδιαδοχος ημερα. τοτε γαρ
εορτασουσιν οντως μετα πολλης χαρας και ευφροσυνης οι μελλοντες κληρονομειν α
οφθαλμος ουκ ειδε και ους ουκ ηκουσε και επι καρδιαν ανθρωπου ουκ ανεβη, α
ητοιμασεν ο θεος τοις αγαπωσιν αυτον. και ταυτα μεν ο Χρυσοστομος. Μετα δε
ταυτα επι της αυτης βασιλειας Ἰουστινιανου εξελθουσα η θαλασσα εκ των οριων
αυτης επι μιλια γʹ προς τα μερη της Θραικης χωρια πολλα και προαστεια εξ
αφανισασα, ανθρωπους δε αναριθμητους αποπνιξασα παλιν υπεστρεψεν. και ο
δημος ανταρας το λεγομενον πρασινο βενετον και πολλην αταξιαν και αρπαγην και
σφαγην και εμπρησμον εν τηι πολει ποιησαντες αναγορευουσι βασιλεα Ὑπατιον εν
τωι ιππικωι. πολλου δε λαου συνδραμοντος, και του ιππικου πληρωθεντος,
προσεταξεν Ἰουστινιανος τον στρα τον αυτου, και οι μεν ανωθεν, οι δε κατωθεν του
καθισμα τος τοξευοντες απεκτειναν χιλιαδας λʹ, εν οις και τον Ὑπα τιον
χειρωσαμενος ανειλεν ως βασιλικον διαδημα φορεσαντα. 629 Και η πεμπτη γεγονε
συνοδος των ρξεʹ πατερων. Πεμπτη συνοδος γεγονεν εν Κωνσταντινουπολει ρξεʹ
αγιων πατερων ετει της Ἰουστινιανου του μεγαλου βασι λειας κ ʹ επι Βιγιλιου του
αγιωτατου παπα Ῥωμης δια λιβελλου την ορθην πιστιν κυρουντος, ης ηγουντο
Ευτυχιος Κωνσταντινουπολεως, Ἀπολιναριος Ἀλεξανδρειας, ∆ομνοςἈντιοχειας,
Στεφανος επισκοπος Ῥαφειας, Γεωργιος επισκοπος της Τιβεριωτων πολεως και
∆αμιανος επισκοπος Σωζο πολεως, τοποτηρηται Ευτυχιου Ἱεροσολυμων, κατα
Ὠριγενους και των τα εκεινου ασεβη δογματα διαδεξαμενων ∆ιδυμου και Ευαγριου
των παλαι ακμασαντων και των εκτεθεντων παρ' αυτοις κεφαλαιων, εν οις
εληρωδουν προυπαρχειν τας ψυχας των σωματων, εξ Ἑλληνικων ορμωμενοι
δογματων την μετεμψυχωσιν δοξαζοντες, και τελος ειναι της κολασεως, και τα
σωματα ημων μη ανιστασθαι τα αυτα εν τηι ανα στασει, και την των δαιμονων εις το
αρχαιον αποκαταστασιν, τον παραδεισον αλληγορουντες και μητε γεγενησθαι μητε
ειναι υπο του θεου αισθητον παραδεισον, μητε δε εν σαρκι πλασθηναι τον Ἀδαμ.
ατινα δογματα εως χρονου το πλεον εκρυπτετο, εις πληθος δε επιδιδουντα και
πολλους της εκ κλησιας λυμαινομενα τηνικαυτα στηλιτευθεντα ανεθεματισαν. 630
ετι δε και κατα Θεοδωρου του Μομψουεστιας, διδασκαλου γεγονοτος Νεστοριου του
ιουδαιοφρονος, ανεθεματισε μετα της λεγομενης Ἴβα επιστολης και τινων
συγγραμματων Θεο δωρητου του επισκοπου Κυρου συγγραφεντων κατα των ιβʹ
κεφαλαιων του μακαριου Κυριλλου. Το δε γραμμα του βασιλεως προς την αγιαν
συνοδον περιειχεν ουτως· περι μεν Ὠριγενους και των ομοφρονων αυτου σπουδη
γεγονεν ημιν και εστιν αταραχον την αγιαν του θεου καθολικην και αποστολικην
εκκλησιαν διαφυλατ τεσθαι και τα οπωσουν αναφυομενα τηι ορθοδοξωι πιστει
εναντια κατακρινεσθαι. επει τοινυν διεγνωσται ημιν, ως τινες εν Ἱεροσολυμοις εισι
μοναχοι δηπουθεν Πυθαγοραι και Πλατωνι και Ὠριγενει τωι και Ἀδαμαντιωι και τηι
τουτων δυσσεβειαι και πλανηι κατακολουθουντες και διδασκοντες, δειν ωιηθημεν
φροντιδα και ζητησιν ποιησασθαι περι του των, ινα μη τελεον δια της Ἑλληνικης
και Μανιχαικης απατης αυτων πολλους απολεσωσιν. λεγουσι γαρ, ινα εκ πολλων
ολιγα μνημονευσωμεν, οτι νοες ησαν διχα παντος αριθμου τε και ονοματος, ως
εναδα παντων ειναι των λογι κων τηι ταυτοτητι της ουσιας και ενεργειας και τηι
 
 

207

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυναμει και τηι προς τον θεον λογον ενωσει τε και γνωσει. και ως κορον αυτων
λαβοντων της θειας αγαπης και θεωριας κατ' αναλογιαν επι το χειρον της εκαστου
τροπης λεπτομερεστερα η παχυμερεστερα σωματα αμφιασασθαι και ονοματα κληρω
σασθαι, καντευθεν τας ουρανιας και λειτουργικας υποστηναι 631 δυναμεις. αλλα
μην και ηλιον και σεληνην και τους αστε ρας και αυτα της αυτης των λογικων
εναδος οντα εκ της επι τα χειρω τροπης τουτο γεγονεναι οπερ εισιν, τα δε επι πλειον
της θειας αγαπης αποψυγεντα λογικα ψυχας ονο μασθηναι και σωμασι παχυτεροις
τοις καθ' ημας εμβλη θηναι, τα δε επι το ακρον της κακιας εληλακοτα ψυχροις και
ζοφεροις ενδεθηναι σωμασι και δαιμονας γεγονεναι τε και ονομασθηναι. και οτι εξ
αγγελικης μεν καταστασεως ψυχικη γινεται καταστασις, εκ δε ψυχικης δαιμονιωδης
τε και ανθρωπινη, ενα δε νουν μονον εκ πασης της εναδος των λογικων ακλονητον
μειναι και ακινητον της θειας αγαπης και θεωριας, ος και Χριστος και βασιλευς και
ανθρωπος γεγονεν. και οτι παντελης εσται των σωματων αναιρεσις, αυτου του
κυριου πρωτον αποτιθεμενου το ιδιον σωμα και των λοιπων απαντων. και οτι
ανακομιζονται παλιν απαντες εις την αυτην εναδα και γινονται νοες, καθα και εν τηι
προυπαρξει ετυγχανον, αποκαθισταμενου δηλονοτι και αυτου του διαβολου και των
λοιπων δαιμονων εις την αυτην εναδα και των ασεβων και αθεων ανθρωπων μετα
των θειων και θεοφορων ανδρων και των ουρανιων δυνα μεων και την αυτην
εξοντων ενωσιν προς τον θεον, οποιαν εχει και ο Χριστος, καθως και προυπηρχον,
ως μηδεμιαν ειναι διαφοραν τωι Χριστωι προς τα λοιπα λογικα παντελως ουτε τηι
ουσιαι ουτε τηι γνωσει ουτε τηι δυναμει ουτε τηι ενεργειαι. ο γαρ τοι Πυθαγορας αρχην
των παντων εφησεν ειναι την μοναδα, και παλιν Πυθαγορας και Πλατων δημον τινα
ψυχων ασωματων ειποντες και τας αμαρταδι τινι περι 632 πεσουσας τιμωριας χαριν
εις σωματα καταπεμπεσθαι λεγου σιν, οθεν ο Πλατων δεμας το σωμα και σημα
κεκληκεν, ως εν τουτωι της ψυχης οιονει δεδεμενης και τεθαμμενης. ειτα περι της
εσομενης κρισεως και ανταποδοσεως των ψυχων αυθις φησιν· η μεν
παιδεραστησαντος και κακως βιωσαντος μετα φιλοσοφιας ψυχη τριτηι περιοδωι τηι
χιλιετει εωνται κολασθεισα, και ουτω πτερωθεισα τωι χιλιοστωι ετει εκβαλλεται και
απερχεται, αι δε αλλαι, οποταν τονδε τον βιον τελευτησωσιν, αι μεν εις τα υπο της
γης δικαιωτηρια ελθουσαι δικην αμα και λογον τισουσιν, αι δε εις του ουρανου τινα
τοπον υπο της δικης κουφισθεισαι διαξουσιν αξιως καθως εβιωσαν. ου την ατοπιαν
του λογου κατα μαθειν ραιδιον. τις γαρ αυτον εδιδαξε τας των ετων περι οδους και
χιλιαδας; και οτι χιλιων διεληλυθοτων ετων τοτε των ψυχων εκαστη εις ιδιον
απερχεται χωρον; τα δε μεταξυ τουτων ουδε τοις αγαν ασελγεστατοις ηρμοττε
λεγειν, μητι γε φιλοσοφωι τοιουτωι. τοις γαρ την ακραιφνη φιλοσοφιαν
κατωρθωκοσι τους ακολαστους και παιδεραστας συνεζευξε και τουτους κακεινους
των αυτων αθλων εφησεν απολαυ σεσθαι. Πυθαγορας τοινυν και Πλατων και
Πλωτινος και 633 οι της εκεινων συμμοριας αθανατους ειναι τας ψυχας συν
ομολογησαντες προυπαρχειν ταυτας εφησαν των σωματων και δημον ειναι ψυχων,
και τας πλημμελουσας εις σωματα καταπιπτειν, ως εφην, και τους μεν πικρους και
πονηρους εις παρδαλεις, τους δε αρπακτικους εις λυκους, τους δε δολερους εις
αλωπεκας, τους δε θηλυμανεις εις ιππους. η δε εκκλησια τοις θειοις επομενη λογοις
φασκει την ψυχην συνδημιουργηθηναι τωι σωματι και ου το μεν προτερον, το δε
υστερον, κατα την Ὠριγενους φρενοβλαβειαν. δια ταυτα ουν τα πονηρα και ολεθρια
δογματα, μαλλον δε ληρη ματα, προτρεπομεν τους οσιωτατους υμας εις εν συνηγμε
νους επιμελως εντυχειν τηι υποτεταγμενηι εκθεσει και εκαστον των αυτων
κεφαλαιων κατακριναι τε και αναθεματισαι μετα του δυσσεβους Ὠριγενους και
παντων των τα τοιαυτα φρο νουντων η φρονησαντων εις τελος. Ἅπερ δη λοιπον η
συνοδος ακουσασα, και παντα βασα νισαντες οι θειοι πατερες εξεβοησαν·
 
 

208

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναθεματιζομεν ολα ταυτα μετα παντας τους τα τοιαυτα φρονουντας η φρονη
σαντας μεχρι τελους. Ὡσαυτως δε και περι Θεοδωρου του Μομψουεστιας και των
λοιπων ουτω παλιν φησιν ο βασιλικος τυπος· σπουδη γεγονε τοις ορθοδοξως και
ευσεβως προβεβασιλευκοσιν, τοις ημετεροις πατρασιν, τας κατα καιρον
αναφυομενας αιρεσεις 634 δια συνοδων οσιωτατων ιερεων εκκοπτειν και της ορθης
πιστεως καθαρως κηρυττομενης εν ειρηνηι την αγιαν εκ κλησιαν του θεου
διαφυλαττειν. διοπερ και Κωνσταντινος ο μεγας Ἀρειου βλασφημουντος και
λεγοντος μη ειναι τον υιον ομοουσιον τωι θεωι και πατρι, αλλα κτισμα και εξ ουκ
οντων γεγονεναι, συναγαγων εν Νικαιαι τους τιηʹ πατερας και αυτος εκεισε
παραγενομενος, και του Ἀρειου καταδικα σθεντος και αναθεματισθεντος, εσπουδασε
την ορθοδοξον κρατυναι πιστιν, δι' ης ομολογησαντες οι θειοι πατερες ομο ουσιον
ειναι τον υιον τωι θεωι και πατρι, μεχρι νυν αιδεται και πιστευεται. και Θεοδοσιος δε ο
πρεσβυτης, Μακεδονιου αρνουμενου την θεοτητα του αγιου πνευματος, και Ἀπολι
ναριου του μαθητου αυτου βλασφημουντος εις την οικονο μιαν του θεου λογου και
φασκοντος νουν ανθρωπινον μη ειληφεναι τον του θεου λογον, αλλα σαρκι
ενωθηναι ψυχην αλογον εχουσηι, συναγαγων εν Κωνσταντινουπολει τους ρνʹ
πατερας και μετασχων και αυτος της συνοδου, και των ειρημενων καθαιρεθεντων
και αναθεματισθεντων αιρετικων μετα και των ασεβων αυτων δογματων και
ομοφρονων, παρεσκευασε την ορθοδοξον πιστιν κηρυττεσθαι. και Θεο δοσιος δε ο
νεος, του ασεβους Νεστοριου λεγοντος αλλον ειναι τον θεον λογον και αλλον τον
Χριστον, και τον μεν φυσει υιον του θεου και πατρος, τον δε χαριτι υιον ασεβως
εισαγοντος, και την αγιαν Μαριαν ειναι θεοτοκον αρνουμενου, συναγαγων την
προτεραν εν Ἐφεσωι των ςʹ αγιων πατερων συνοδον και αποστειλας αρχοντας
οφειλοντας παρειναι τηι συνοδωι προσεταξε και Νεστοριον παραγενεσθαι και κρισιν
επ' αυτωι γενεσθαι. και δη γενομενης ακριβους εξετασεως, κατεδικασαν Νεστοριον
και ανεθεματισαν συν τοις 635 ομοφροσιν αυτου. τουτων δε ουτω προελθοντων,
επανα σταντες Κυριλλωι τωι οσιωτατωι οι της εξαγιστου Νεστοριου μεριδος
εσπουδασαν το γε επ' αυτοις ανατρεψαι την κατα Νεστοριου γενομενην κρισιν. αλλ'
ουν γε Θεοδοσιος ο βα σιλευς αντιλαμβανομενος των οντως ορθως κατα Νεστοριου
και των πονηρων αυτου δογματων κριθεντων παρεσκευασε κρατειν βεβαιως την επ'
αυτωι γενομενην κρισιν. και γαρ προς τουτοις και αλλα τινα κατα του θειου
Κυριλλου προς τον βασιλεα καταφλυαρησαντες, γραφει προς αυτον Κυριλλος
τοιαδε· επειδηπερ επυθομην, ω ευσεβεστατε βασιλευ, των φιλοψογειν ειωθοτων
τινας αγριων σφηκων δικην περι βομβειν και μοχθηρους ερευγεσθαι κατ' εμου
λογους ως εξ ουρανου κατακομισθεν και ουκ εκ της αγιας παρθενου λεγοντος το
θειον σωμα Χριστου, και μεντοι και δυο υιους κατα Νεστοριον ομολογειν ημας
κατεφλυαρησαν, δειν ωιηθη μεν ολιγα περι τουτου προς αυτους ειπειν ουτως· ω
ανοητοι και μονον ειδοτες το συκοφαντειν, πως εις τουτο παρηχθητε γνωμης και
τοσαυτην νενοσηκατε μωριαν. εδει γαρ εδει σαφως εννοειν, οτι σχεδον απας ημιν ο
υπερ της πιστεως αγων συγκεκροτηται διαβεβαιουμενοις οτι θεοτοκος εστιν η αγια
Μαρια. αλλ' επειπερ εξ ουρανου και ουκ εξ αυτης το θειον γεγενησθαι σωμα του
κυριου λεγομεν, ως φασιν, πως αν νοοιτο θεοτοκος; τινα γαρ ολως τετοκεν, ει μη
εστιν αληθες οτι γεγεννηκε κατα σαρκα τον Ἐμμανουηλ; γελασθωσαν τοινυν οι
ταυτα και τα τοιαυτα κατ' εμου πεφλυαρηκοτες. ου γαρ ψευδεται λεγων ο θεσπεσιος
Ἡσαΐας· 636 ιδου η παρθενος εν γαστρι εξει και τεξεται υιον, και καλεσουσι το ονομα
αυτου Ἐμμανουηλ, ο εστι μεθ' ημων ο θεος. αληθευει δε παντως και ο αρχαγγελος
Γαβριηλ προς την παρθενον ειπων· μη φοβου, Μαριαμ, ευρες γαρ χαριν παρα τωι
θεωι, και ιδου συλληψηι εν γαστρι και τεξηι υιον και καλεσεις το ονομα αυτου Ἰησουν.
αυτος γαρ σωσει τον λαον αυτου απο των αμαρτιων αυτων. οταν δε λεγω μεν
 
 

209

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανωθεν και εξ ουρανου τον κυριον ημων Ἰησουν Χριστον, ουχ ως ανωθεν εξ
ουρανου κατενεχθεισης της αγιας αυτου σαρκος τουτο φαμεν, αλλ' ως επομενοι τωι
ιερωι Παυλωι φασκοντι· ο πρωτος ανθρωπος εκ γης χοικος, ο δευ τερος εξ ουρανου.
μεμνημεθα δε και αυτου του κυριου λεγοντος· ουδεις αναβεβηκεν εις τον ουρανον ει
μη ο εκ του ουρανου καταβας, ο υιος του ανθρωπου. καιτοι γεγεν νηται κατα σαρκα,
ως ειρηται, εκ της αγιας παρθενου. επειδη δε ο ανωθεν και εξ ουρανου
καταφοιτησας θεος λογος κεκενωκεν εαυτον μορφην δουλου λαβων και κεχρη
ματικεν υιος ανθρωπου μετα του μειναι ο ην, τουτ' εστι θεος, (ατρεπτος γαρ και
αναλλοιωτος κατα φυσιν εστιν) ως εις ηδη νοουμενος μετα της ιδιας σαρκος εξ
ουρανου λε γεται κατελθειν. ωνομασται δε και ανθρωπος εξ ουρανου τελειος ων εν
θεοτητι και τελειος ο αυτος εν ανθρωποτητι 637 και ως εν ενι προσωπωι νοουμενος.
εις γαρ κυριος Ἰησους Χριστος, καν των φυσεων η διαφορα μη αγνοηται, εξ ων την
απορρητον ενωσιν φαμεν πεπραχθαι. τοιγαρουν ομο λογουμεν το μονογενη υιον
του θεου και λογον θεον τε λειον και ανθρωπον τελειον, εκ ψυχης λογικης και
σωματος, προ αιωνων μεν εκ του πατρος γεννηθεντα κατα την θεο τητα, επ'
εσχατων δε των ημερων τον αυτον δι' ημας και δια την ημετεραν σωτηριαν εκ
Μαριας της παρθενου κατα την ανθρωποτητα, ομοουσιον τωι πατρι τον αυτον κατα
την θεοτητα και ομοουσιον ημιν κατα την ανθρωποτητα δυο γαρ φυσεων ενωσις
γεγονεν, οθεν ενα Χριστον, ενα υιον, ενα κυριον ομολογουμεν. κατα ταυτην ουν της
ασυγχυτου ενωσεως εννοιαν ομολογουμεν την αγιαν παρθενον αληθως θεοτοκον
δια το τον θεον λογον σαρκωθηναι και ενανθρω πησαι και εξ αυτης συλληψεως
ενωσαι αυτωι τον εξ αυτης ληφθεντα ναον. και ει δοκει δεξωμεθα εις παραδειγμα
την καθ' ημας αυτους συνθεσιν, καθ' ην εσμεν ανθρωποι. συντεθειμεθα γαρ εκ
ψυχης και σωματος, και ορωμεν φυ σεις δυο, ετεραν μεν του σωματος, ετεραν δε της
ψυχης, αλλ' εις εξ αμφοιν καθ' ενωσιν ανθρωπος. και ουχι το εκ δυο φυσεων
συντεθεισθαι δυο ανθρωπους τον ενα νοεισθαι παρασκευαζει, αλλ' ενα τον
ανθρωπον κατα συνθεσιν, ως εφην, την εκ ψυχης και σωματος. εαν γαρ ανελωμεν
το οτι εκ δυο και διαφορων φυσεων ο εις και μονος εστι Χρι στος αδιασπαστος ων
μετα την ενωσιν, ερουσιν οι δι' εναν τιας· ει μια φυσις το ολον, πως ενηνθρωπησεν,
η ποιαν ιδιαν εποιησατο σαρκα; τους δε λεγοντας, οτι κρασις η συγχυσις η φυρμος
εγενετο του θεου λογου προς την σαρκα κατα ξιωσατω σου η θεοσεβεια προδηλως
επιστομιζειν. 638 Μετα δε ταυτα Κυριλλου τελευτησαντος επιφυεται μονα χος τις
και αρχιμανδριτης Ευτυχης ονομαζομενος και αποσπαι κατοπιν αυτου μερος ουκ
ολιγον του λαου κυρων τα Νεστο ριου και το εαυτου πονηρον δογμα φασκων μη
ειναι την σαρκα του κυριου ημιν ομοουσιον. και δη παλιν μετ' ολιγον δια βασιλικης
ισχυσαντος χειρος ετερα συνοδος εν Ἐφεσωι ληιστρικη τις και ουχ οσια συναγεται,
παραπεμφθεντος εκεισε και Φλαβιανου Κωνσταντινουπολεως, την πασαν εξουσιαν
∆ιοσκορου Ἀλεξανδρειας εχοντος. και φονευεται μεν Φλαβιανος ο θειος υπερμαχων
της ορθοδοξου πιστεως, ανα τρεπεται δε η εν Ἐφεσωι πρωτη συνοδος,
υπογραψαντων φονικηι βιαι τινων επισκοπων, εξ ων υπηρχε Βασιλειος ο Σελευκειας.
καντευθεν των του Νεστοριου και ∆ιοσκορου και Ευτυχους δημοσιευομενων
πονηρων δογματων, και πολ λης ταραχης γινομενης και ζαλης μαλιστα εν τηι
ανατοληι, φονευεται Προτεριος ο μεγας ιερευς και ετεροι πλειστοι. τουτων ουν
ουτως εχοντων ανισταται θεοθεν Μαρκιανος ο βασιλευς, και συναγαγων εν
Χαλκηδονι την των χλʹ πατερων συνοδον, παροντων ∆ιοσκορου και Ευτυχους, μεθ'
ων και αυτος παρευρεθεις, καταδικαζονται μεν ∆ιοσκορος και Ευτυ χης και
Νεστοριος και παλιν αναθεματιζονται, Θεοδωρητον δε και Ἴβαν και Βασιλειον
Σελευκειας εδεξαντο καθυπογρα ψαντων, και της ληιστρικης συνοδου ανατραπεισης
και ανα θεματισθεισης εις μιαν συμφωνιαν ηγαγον παντας οι θειοι πατερες. Τουτων
 
 

210

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε των δʹ συνοδων ουτω γενομενων και επι βεβαιωθεντων και κρατουντων εν τηι
του θεου εκκλησιαι, οι 639 τα Νεστοριου φρονουντες εσπουδασαν αυθις την αιρεσιν
αυ των κρατυναι δια της Θεοδωρου του Μομψουεστιας αφορμης πολλωι χειρονα του
μαθητου αυτου Νεστοριου βλασφημη σαντος. οθεν τοινυν και ημεις ακολουθουντες
τοις ημετε ροις πατρασι και βουλομενοι την ορθην πιστιν αλωβητον διαφυλαττεσθαι
προτρεπομεν και τουτου τας βλασφημιας διεξετασαντες κατ' αυτου και των
ομοφρονων αυτου απο φηνασθαι. προς γαρ ταις αλλαις αυτου αναριθμητοις δυσ
φημιαις εις Χριστον τον θεον ημων γενομεναις αλλον ειναι τον θεον λογον εφη και
αλλον τον Χριστον υπο των της ψυχης παθων και των της σαρκος επιθυμιων
ενοχλουμενον και των χειρονων κατα μικρον αφισταμενον προς τα κρειτ τονα τηι
προκοπηι των εργων εληλυθεναι και τηι αριστηι πολι τειαι γενομενον αμωμον, και ως
ψιλον ανθρωπον εν ονοματι πατρος και υιου και αγιου πνευματος βαπτισθηναι και
δια του βαπτισματος την χαριν του αγιου πνευματος ειληφεναι και υιοθεσιας
ηξιωσθαι και καθ' ομοιωσιν βασιλικης εικονος εις προσωπον του θεου λογου τον
Χριστον προσκυνεισθαι και μετα την αναστασιν ατρεπτον ταις εννοιαις και αναμαρ
τητον γεγενησθαι. και προς τουτοις ειπε τοιαυτην γενεσθαι την ενωσιν του θεου
λογου προς τον Χριστον, οποιαν ο απο στολος εφη περι του ανδρος και της γυναικος·
εσονται οι δυο εις σαρκα μιαν. ετι δε προτρεπομεν υμας εξετασαι και τα κακως
γραφεντα παρα Θεοδωρητου και Ἴβα κατα της εν Ἐφεσωι πρωτης αγιας συνοδου και
ομοιως τα κατ' αυτων αποφηνασθαι. Και ταυτα παλιν ωσαυτως οι θειοι
πολυπραγμονησαντες πατερες απεκριθησαν· η μεν εν Χαλκηδονι θεια συνοδος 640
Θεοδωρητον και Ἴβαν πολλα καταβοησασα ουκ αλλως αυτους εδεξατο, ει μη
προτερον ανεθεματισαν τα ιδια πονηρα συγ γραμματα και Θεοδωρον και Νεστοριον.
ημεις δε κατα κρινομεν και αναθεματιζομεν προς τοις αλλοις απασιν αιρε τικοις τοις
κατακριθεισι και αναθεματισθεισιν υπο των ειρη μενων αγιων δʹ συνοδων και
Θεοδωρον τον γενομενον επι σκοπον Μομψουεστιας και τα δυσσεβη συγγραμματα
αυτου, και μεντοι και τα κακως παρα Θεοδωρητου συγγραφεντα κατα τε της ορθης
πιστεως και των ιβʹ κεφαλαιων του εν αγιοις Κυριλλου και της εν Ἐφεσωι πρωτης
ιερας συνοδου και οσα υπερ συνηγοριας Θεοδωρου και Νεστοριου αυτωι γεγραπται.
προς τουτοις αναθεματιζομεν και την ασεβη επιστολην την λεγομενην παρα Ἴβα
γεγραφθαι προς Μαριν τον Περσην την αρνουμενην τον θεον λογον εκ της αγιας
Μαριας της θεοτοκου σαρκωθεντα ανθρωπον γεγενησθαι και τον θεσπεσιον
Κυριλλον ως αιρετικον διαβαλλουσαν, και μεμφομενην μεν την εν Ἐφεσωι πρωτην
αγιαν συνοδον ως χωρις κρισεως και ζητησεως Νεστοριον καθελουσαν και τα ιβʹ
κεφαλαια του μακαριου Κυριλλου διαπτυουσαν, εκδικου σαν δε Νεστοριον και
Θεοδωρον και τα θεοστυγη αυτων συγγραμματα τε και δογματα. διο δη τοινυν τας
μεν των αιρετικων τουτων και παντων αθυροστομους γλωσσας και τας τουτων
ασεβεστατους συγγραφας αυτους τε τους αιρετι κους τους μεχρι τελους εμμειναντας
τηι οικειαι κακοδοξιαι και πονηριαι μετα του πατρος του ψευδους εικοτως διαβολου
συναριθμουντες ερουμεν· πορευεσθε τωι φωτι του πυρος υμων και τηι φλογι, ηι
εξεκαυσατε. 641 Ἐφ' ων χρονων και θανατικον ανθρωπων γεγονεν εν
Κωνσταντινουπολει εις εξαλειψιν και τοιουτον, ωστε μενειν αταφους τους
αποθνησκοντας επι ημερας τρεις δια το μη εξαρκειν τους κραβατους των εκκλησιων
και των οικων προς το εκφερειν τους τελευτωντας. οθεν ποιησας ο βασιλευς
κραβατους χιλιους, και μηδ' ουτως εξαρκουντων, αμαξας προσεταξε πλειστας
ευτρεπισθηναι και αλογα, και επιστοιβα ζοντες εν αυτοις τους νεκρους εξωδιαζον.
επιτεινομενης δε της θνησεως ερριπτον τους πλειονας εις τον αιγιαλον, και εμενον
αταφοι εως ημερων ʹ δια το μηδε τα πλοια εξαρ κειν διαπεραν και θαπτειν. ου μην
δε αλλα και εν τοις οικοις και τοις εμβολοις και ταις εκκλησιαις ουκ ην τοπος, εν ωι
 
 

211

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ου κατεκειντο νεκροι αποζοντες. πολλοι δε και αδια θετοι τελευτωντες, εις προσωπα
ξενα τα εαυτων ηρχοντο δια το παντας αρδην τελευταν τους συγγενεις αυτων και
οικειους. εκρατησεν ουν η θνησις αυτη μηνας βʹ, Ἰουλιον και Αυγουστον. εγενοντο
δε και βρονται μεγαλαι σφοδρα και αστραπαι φοβεραι λιαν, ωστε και ανθρωπους
καθευδον τας εκ των αστραπων καυθηναι. και μεντοι και σεισμος 642 γεγονε
μεγιστος και παγκοσμιος ωστε πασαν την οικουμενην σχεδον πτωθηναι, και την
θαλασσαν αναριχαναι μιλια βʹ, και απολεσθαι πλοια εν τηι του υδατος αναχαιτισει
διαπλε οντα παμπολλα και αναριθμητα. και εν μεν τηι Ἀραβιαι και Παλαιστινηι και
Μεσοποταμιαι και Ἀντιοχειαι κατεπτω θησαν πολεις πολλαι και κωμαι, και
συνεληφθησαν ανθρω πων πληθη και αλογων, εν δε Κωνσταντινουπολει εκκλη σιαι
και οικοι πολλοι πεπτωκασι και το πλειστον μερος του τειχους της πολεως, και
απεθανεν εν τοις συμπτωμασιν αν θρωπων πληθος απειρον, και επεκρατησεν ο
σεισμος ημερας και νυκτας μʹ. και πυρ εφανη εν τωι ουρανωι ως ειδος λογχης απο
αρκτου επι δυσμας ελκον. και γεγονε σεισμος παλιν, ωστε παθειν τα δυο τειχη
Κωνσταντινουπολεως το ανατολικον και το δυτικον, και πολλαι εκκλησιαι και οικοι
εως εδαφους κατεπεσαν, αλλα μην και τα προαστεια και το Ῥηγιον ηδαφισθησαν,
και πολλοι απωλοντο, και διεφθαρησαν οι τοποι ως μηδε γνωριζεσθαι αυτους
ευχερως. και επε κρατησεν η γη σειομενη διηνεκως ημερας και νυκτας ιʹ. διο και
λυπουμενος ο βασιλευς εις τα γενεθλια και τα θεο φανια χωρις του στεμματος
προηλθε και τα εξ εθους αρι στοδειπνα της δωδεκαημερου ουκ εποιησεν, αλλα παντα
πτωχοις διενειμεν. ετι μην αυθις επεγενετο θανατικον εκ 643 νοσηματος του
λεγομενου βουβωνος μηνας δʹ και ουχ ηττον διεφθειρε του προτερου θανατικου
πασαν την πολιν και τα πορρω ταυτης. Ἐν δε Ἀντιοχειαι γενομενου παλιν σεισμου
μεγαλου επι ωραν μιαν, ηκουσθη βρυγμος εκ του ουρανου φοβερωτατος, και
απεθανον εν τηι συμπτωσει χιλιαδες εʹ. λιτανευοντων ουν παντων και τρεμοντων,
εφανη εν οραματι ανθρωπωι τινι ωστε ειπειν τοις εν τηι πολει, ινα επιγραψωσιν εις
τα υπερ θυρα αυτων· Χριστος μεθ' ημων, στητε. και τουτου γενο μενου παραυτικα
επαυσεν η οργη του θεου. και αστηρ εφανη μεγας εις το δυτικον μερος κομητης επι
τα ανω πεμ πων τας ακτινας, ον ελεγον Λαμπαδιαν. και διαμεινας επι ημερας και
νυκτας κʹ φαινων ουτως, εγενοντο κοσμικαι δη μοκρατιαι και φονοι πολλοι. και
μετα χρονον τινα γεγονεν αστερων δρομος αφ' εσπερας εως πρωΐ, ωστε παντας υπερ
εκπληττεσθαι και λεγειν οτι πιπτουσιν οι αστερες. και μετ' ολιγον παλιν ο ηλιος
χωρις ακτινων εφαινετο ωσπερ η σεληνη. πολεμοι δε και νοσοι και θανατοι τοις
ανθρωποις ουκ επελειπον. Ἦλθε δε και εκ την δυσιν ανθρωπος κωμοδρομος εν 644
Κωνσταντινουπολει εχων κυνα ξανθον και τυφλον, οστις κε λευομενος παρα του
κωμοδρομου εποιει θαυματα παραδοξα. παρεστωτος γαρ οχλου παμπολλου, και του
κωμοδρομου λαμ βανοντος δακτυλιδια χρυσα τε και αργυρα και χαλκα και σιδηρα,
και παντα μισγων και περισκεπων χωματι και τωι κυνι επιτρεπων, ελαμβανε δια του
στοματος και εδιδου εκα στωι το ιδιον. ωσαυτως και νομισματα παρειχε κατ' ονομα.
και προς τουτοις επερωτωμενος επεδεικνυε τας εν γαστρι εχουσας νομιμως και τας
παρανομως, τους μοιχους και τας πορνας, τους ευπροαιρετους και ελεημονας, τους
αδιακριτους και ανελεημονας, μετα αληθειας παντα κατεμηνυεν. οθεν ελεγον οτι
πνευμα Πυθωνος εχει. Γεγονε δε και διαστροφη περι του πασχα, και ο μεν πλειστος
λαος εποιησε την αποκρεων προ του βασιλεως. ο δε βασιλευς προσεταξεν ετεραν
εβδομαδα πραθηναι κρεα, και παντες οι κρεοπωλαι σφαξαντες, ουδεις ηγοραζεν·
ουδε γαρ ησθιον. το δε πασχα γεγονεν, ως ο βασιλευς εκελευσεν, και ευρεθη
νηστευων ο λαος εβδομαδα περισσοτεραν. 645 Και διεβληθησαν τοτε τινες ως
αρρενοφθοροι. ο δε βασιλευς διαταξιν εξεφωνησεν εχουσαν ουτως· παντας τους
ευρισκομενους τους μεν καυλοτομεισθαι, των δε καλαμους οξεις εμβαλλεσθαι εις
 
 

212

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τους πορους των αιδοιων αυτων, και ουτω κατα την αγοραν γυμνους
θριαμβευεσθαι. διο και πολλοι των μεγιστανων ευρεθησαν, των δε αρχιερεων ουκ
ολιγοι, και ουτω περιαγομενοι οικτρως ετελευτησαν. και γενομενου φοβου μεγαλου
οι λοιποι εσωφρονισθησαν. και μαλα εικοτως· ολολυζετω, γαρ φησιν, πιτυς οτι
πεπτωκε κεδρος, τουτ' εστι των ισχυρων και μεγαλων πιπτοντων τα ασθενεστερα
παιδευεσθωσαν. ουτω γε μην και ο σοφος λεγει· των ασεβων πιπτοντων δικαιοι
καταφοβοι γινονται. και· λοιμου μαστιγουμενου αφρων πανουργοτερος γινεται. Ἡ
τοινυν μυσαρωτατη και λυσσωδης αυτη και παρα φυσιν αμαρτια πρωην υπο
Σοδομων διαπραττομενη και ωσπερ τις φωνη ανερχομενη και βοωσα το μεγεθος της
ασε βειας εις τα ωτα κυριου Σαβαωθ, εφασκεν ο πολλα πρωτον 646 μακροθυμησας
και υστερον δια το αμετανοητον αυτων και ανεπιστροφον της αδιακριτου και
ακολαστου γνωμης επαξας μαλα δικαιως την τιμωριαν· κραυγη Σοδομων και
Γομορρας πεπληθυνται προς με, και αι αμαρτιαι αυτων μεγαλαι σφοδρα. και επαγει
λεγουσα η γραφη· και εβρεξε κυριος πυρ, και θειον παρα κυριου επι Σοδομα και
Γομορρα, και κατεστρεψε τας πολεις ταυτας και πασαν την περιοικον και παντας
τους κατοικουντας εν ταις πολεσιν. ει δε τις των μη την γην εκεινην εωρακοτων
απιστοιη μη ουτως εχειν, ακουετω της θειας γραφης διηγουμενης και λεγουσης·
αυτη δικαιον εξαπολλυμενων ασεβων ερρυσατο φυγοντα καταβασιον πυρ
Πενταπολεως· ης ετι μαρτυριον της πονηριας καπνιζομενη καθεστηκε χερσος και
ατελεσιν ωραις καρποφορουντα φυτα. ωσαυτως γε και Ἰουδα Ἰακωβου φασκοντος·
ως Σοδομα και Γομορρα και αι περι αυτας πολεις τον ομοιον τουτοις τρο πον
εκπορνευσασαι και απελθουσαι οπισω σαρκος ετερας προκεινται δειγμα πυρος
αιωνιου δικην υπεχουσαι. Λεγει δε και ο θειος Χρυσοστομος· απιστει τις τηι γε εννηι;
τα Σοδομα διαλογιζεσθω, τα Γομορρα εννοειτω, την γεγενημενην τιμωριαν και ετι
μενουσαν και του διαιωνιζειν την κολασιν εναργες τεκμηριον παριστωσαν. και γαρ
ου μονον η γη, αλλα και αυτος ο αηρ και τα υδατα μετεσχε 647 της συμφορας. και
καθαπερ σωματος εμπρησθεντος το μεν σχημα μενει και ο τυπος εν τηι του πυρος
οψει και ο ογκος και η αναλογια, η δε δυναμις ουκετι, ουτω δη κακεισε γην εστιν
ιδειν, αλλ' ουδεν εχουσαν γης, αλλα παντα τεφρα, παντα σποδος· δενδρα και
καρπους, αλλ' ουδεν δενδρων ουδε καρπων· αερα και υδωρ, αλλ' ουδεν υδατος ουδε
αερος, επειδη και ταυτα τετεφρωνται. τοιγαρουν ουδεν ετερον η καμινος εστιν ο
αηρ, καμινος το υδωρ, παντα ακαρπα, παντα αγονα, παντα προς τιμωριαν της
προλαβουσης οργης και εικονες της μελλουσης κολασεως. εννοησον τοινυν ηλικον
εστι το αμαρτημα ως βιασασθαι προ καιρου την γεενναν φανηναι. και γαρ
παραδοξος ην ο υετος εκεινος, επειδη και παρα φυσιν και παρανομος η μιξις, και
κατεκλυσε την γην, επειδη και τας εκεινων ψυχας η χαλεπη και επαρατος επιθυμια.
αλλ' ω της παραπληξιας των τουτο κατεργαζο μενων. και γαρ αλογων ανοητοτεροι
και κυνων αναιδεστεροι. ουδαμου γαρ τοιαυτη μιξις παρ' εκεινοις, αλλ' επιγινωσκει
τους ιδιους ορους η φυσις. τουτους και ανδροφονων χει ρους ειναι λεγω, και οπερ
αν ειποις αμαρτημα, ουδεν ισον ερεις της παρανομιας ταυτης. ο μεν γαρ ανδροφονος
την ψυχην απο του σωματος εχωρισεν, ουτος δε την ψυχην μετα του σωματος
απωλεσεν. ποθεν ουν ετεχθη το μεγα τουτο 648 κακον; απο τρυφης και σπαταλης και
απο του μη φοβει σθαι τον θεον και την μελλουσαν κρισιν. οταν γαρ εκ βαλωσι τινες
τον τοιουτον φοβον εκ της καρδιας αυτων, εγκαταλιμπανονται εις τελος και ουτως
ερχονται εις επιθυ μιας ανοητους και βλαβερας και εις παθη ατιμιας. ωσπερ γαρ
πολλοι πολλακις την των σιτιων επιθυμιαν αφεντες γην σιτουνται και λιθους
μικρας, και ετεροι δε υπο διψους κατε χομενοι σφοδρου και βορβορου πολλακις
επιθυμουσιν, ουτω κακεινοι καταλειφθεντες δια τας προειρημενας αιτιας προς τον
αθεσμον τουτον εξεκαυθησαν ερωτα. ει δε ουκ αισθα νονται, αλλ' ηδονται, μη
 
 

213

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θαυμασηις. και γαρ οι μαινομενοι και φρενιτιδι κατεχομενοι νοσωι τα πολλα εαυτους
αδικουντες και ελεεινα πρασσοντες, εφ' οις αυτους ετεροι δακρυουσιν, γελωσι και
τοις γινομενοις αυτοις εντρυφωσιν. ποσαι λοιπον γεενναι τοις τοιουτοις αρκεσωσιν,
και ποσα κολαστηρια; ει δε καταγελαις γεεννης ακουων και απιστεις εκεινωι τωι πυρι,
αναμνησθητι παλιν τον εν Σοδομοις θειον εμπρησμον και την φοβεραν εκεινην
φλογωσιν. ει ουν τοιαυτα πραττων και συ δικην ου διδως, μη θαυμασηις. εκεινοι μεν
γαρ ως μη την γεενναν ειδοτες εκολασθησαν παρα ποδας, συ δε 649 οσα αν αμαρτηις,
καν μηδεμιαν δικην δωις ενταυθα, εκει παντα χαλεπωτερως αποτισηι και κολασθησηι.
δια τι; οτι πλειονος απηλαυσαμεν χαριτος. οταν δε και πλειονα και μειζονα
πταιωμεν εκεινων, ποιας συγγνωμης τυχωμεν εκ προγονων τα σωτηριωδη
παραλαβοντες διδαγματα, απερ εκεινοι παντελως ουτε ηκουσαν ουτε εμαθον, ωστε
δια τουτο μειζονως κολασθησομεθα, καν τε μικραν δικην ενταυθα δωμεν, καν τε μη
δωμεν. ουκουν μηδεις ορων πονηρους ευπραγουντας θορυβεισθω. ου γαρ εστιν
ενταυθα η αντα ποδοσις ουτε της αρετης ουτε της πονηριας. ει δε που και γινεται της
αρετης και της πονηριας, αλλ' ουχι κατ' αξιαν, αλλ' απλως ωσανει γευμα της
κρισεως, ινα οι τηι αναστασει διαπιστουντες τοις γουν ενταυθα σωφρονιζονται. οταν
ουν ευπραγηι ο πονηρος, επι κακωι της εαυτου κεφα λης· ινα γαρ ων επραξεν ισως
αγαθων την αντιδοσιν εν ταυθα λαβων εκει λοιπον τελεον κολαζηται. οταν δε
πασχηι ο αγαθος, μακαριος οντως εστιν· ινα γαρ αποθεμενος παντα και τα μικρα
αμαρτηματα ευδοκιμος και καθαρος απιηι και ανευθυνος. εκει γαρ εισιν οι τελειοι
στεφανοι των αγαθων και εκει αι σφοδροτεραι και απεραντοι κολασεις των πονη
ρων. και ωσπερ ο σηπεδονα εχων, καν μη τεμνηται, αρρω στει και τοτε μαλλον εστιν
εν κακοις, οταν μη τεμνηται, ουτω και ο αμαρτανων, καν μη κολαζηται, παντων
εστιν αθλιωτερος. και καθαπερ οι σπληνα και υδερον εχοντες, οταν απολαυσωσι
τραπεζης δαψιλους και ψυχροποσιας και 650 πολυτελων εδεσματων και
καρυκευματων, τοτε μαλιστα παν των εισιν ελεεινοτεροι τηι τρυφηι το νοσημα
προσαυξοντες, αν δε αγχωνται λιμωι και διψει κατα τους ιατρικους νομους, ελπιδα
τινα σωτηριας εχουσιν, ουτω και οι ζωντες εν πονη ριαι, ει μεν κολαζονται, χρηστας
εχουσι τας ελπιδας, ει δε μετα της πονηριας απολαυουσι τρυφης και αδειας, των εν
υδερωι γαστριζομενων ελεεινοτεροι σφοδρα αν ειεν, και το σουτωι πλεον, οσωι ψυχη
σωματος εστι βελτιωτερον. ει τοι νυν εκεινοι μητε νομον εχοντες τον κωλυοντα
αυτους της αθεμιτου πραξεως μητε προφητας ειδοτες ουδεμιας ετυχον συγγνωμης,
αλλα πυρος και θειου παραναλωμα γεγονασιν, ποσης μαλλον ημεις εσμεν αξιοι
τιμωριας και χαλεπωτερας υπευθυνοι καταδικης, οι νομον και προφητας και ευαγγε
λιστας και διδασκαλους αναγινωσκοντες και χειρονα ποιουν τες; τινος δε ενεκεν
τοιαυτα δρωντων ημων ουκ επαγει και ημιν ο θεος τοιαυτην πανωλεθριαν; επειδη
αλλη κολασις αργαλεωτερα και ατελευτητος και ετερον πυρ ασβεστον ημας
εκδεχεται δεινοτερον και σφοδροτερον. ο σκωληξ, γαρ φησιν, αυτων ου τελευτησει
και το πυρ ου σβεσθησεται. δια δη τουτο και ο παλαιος και θειος νομος αναστελλων
την εξα γιστον αισχρουργιαν ταυτην και ολεθριον εφασκεν· ου κοι μηθησηι μετα
αρσενος κοιτην γυναικειαν, βδελυγμα γαρ εστιν. και· ος αν κοιμηθηι μετα αρσενος
κοιτην γυναικειαν θανατωι θανατουσθωσαν αμφοτεροι. επικαταρατος γαρ ο
τοιουτος. λιθοις λιθοβολησατε αυτους. 651 Ταυτην τοινυν την ακολαστον και
ακαθαρτον γνωμην και πραξιν των αυθαιρετως πασχοντων θριαμβευων ευ μαλα και
στηλιτευων ο μεγας Κυριλλος ουτω φασκει· ακολασιας γαρ ενεκεν οι ταλανες τουτο
δρωσι τα των γυναικων πασχειν ανδρες οντες βουλομενοι. ουδενος γαρ χρησιμου
χαριν την φυσιν μετατιθεντες η ασελγειας ενεκεν την θεοπλαστον και ανδροπρεπη
μορφην διαφθειρουσιν εκουσιως πολλακις, η υπ' αλλων υπομενειν αναγκαζομενοι
τουτο ως λοιμοι της φυσεως και του γενους πολεμιοι και σπιλοι πολιτειας και ζωης
 
 

214

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εφυ βριστοι γινονται. δικην μαιναδων πορνευθεντες αμετρως εν τοις αισχιστοις
ορχουνται παθεσι μιαραι πολιτειαι και πεφθαρμενηι την αθλιαν ζωην συγκερασαντες,
αμφιβολα και μεμισημενα προσωπα περιφεροντες και γραμμα νενοθευμενον. ιερων
περιβολων μακραν αποιχεσθωσαν και αγιων συνοδων ως εβδελυγμενον αγος και
θεοστυγες ελαυνεσθωσαν. επειδη γαρ αισχιστηι και κακιστηι γνωμηι το καλον και
θειον εργον εις το κακον και διαβεβλημενον δογμα παραλλαξαντες και
μεταποιησαντες και την πνευματικην ευνουχιαν απηγορευ μενηι πραξει λειτουργειν
αναγκασαντες ου μονον αξιοι νομικης ψηφου λαμβανειν τιμωριαν, αλλα και εξ
ευαγγελικης και αποστολικης αποφασεως εις το λεγομενον εξωτερον σκοτος αρδην
απελαυνεσθαι. περι γαρ των τοιουτων εφη Μωυσης· θλαδιας και αποκοπος ουκ
εισελευσεται εις εκκλησιαν κυριου. εστι γουν ιδειν πεπληρωμενας οικιας των
μεγιστανων τοι 652 ουτων τερατομορφων προσωπων, χρυσους μηνισκους επι τρα
χηλου φορουντας, φυσιν μεν αρρενος, θηλειας δε οψιν εχον τας και κεκλασμενως
βαδιζοντας και τεθρυμμενως φθεγγο μενους. ωσπερ εταιριδες απρεπως ωδε κακεισε
την κεφαλην περισειουσι και γελωσιν ακρατως τε και αναιδως οιστρηλα σιαν
προδηλον υπεμφαινοντες. οθεν μετ' ανδρων μεν ως γυναικες μαλακως ευναζομενοι
και μαλακιζομενοι φθειρονται, μετα γυναικων δε ως φυλακες αμα και σωφροσυνης
δηθεν
ινδαλματα
καθευδοντες
αναισχυντως
και
απερυθριασμενως
αισχροπραγουσιν. και ουτοι μεν ουτως υπ' ανδρων ανοσιων και βεβηλων
φθειρομενοι μαλακιζονται και καταμιαινονται δια της παρα φυσιν ανοσιουργιας και
βδελυριας, αυτοι δε γυναικαρια ταλαιπωρα και σεσωρευμενα κατα το ειρημενον
αμαρτιαις καταμολυνουσι και καταβλαπτουσιν οια λυσσωδεις κυνες, και το δη
χαλεπωτερον και ελεεινοτερον, εντευθεν αιτιοι γινονται και προξενοι τε και
μετοχοι της απεραντου κολασεως οι τε φθειροντες και οι φθειρομενοι. αλλ' ω της
αφροσυνης, ω της απατης και παραπληξιας. τουτους γαρ ανθρωποι και μαλιστα
προυχοντες ως σωφρονας παραδεχο μενοι πιστευουσι και εισοικιζουσιν, οι γε
εισοικιζομενοι και παρρησιας τυγχανοντες τους οντως δικαιως αρετης επιμελου 653
μενους σωφρονας ανδρας κατα μικρον δελεασαντες εις το των Σοδομων αισχρον
βαραθρον κατηκοντισαν ελεεινως και τωι αιωνιωι πυρι παρεπεμψαν. διο δη λοιπον
αραροτως πανυ γε τουτους και νομος και λογος ευαγγελικος και αριστος βιος και
ευσεβης πολιτεια βδελυττεται λιαν ως θεομισεις και ακαθαρτους. ουτοι γαρ
τοιαυτην εξαγιστον ζωην προτιμη σαντες και ποθησαντες οσον ηκεν επ' αυτοις
πολεις μεν ηφανισαν τον σπερματικον της φυσεως λογον παραφθει ροντες
φθειρομενοι, ευανδρουσαν δε ρωμην ανδρος και ηλι κιαν και την αρρενοπρεπη
γενναιαν ισχυν δεινως εξαναλωσαν και απλως την συντονον και σφριγουσαν ακμην
της νεοτη τος λυμηναμενοι φανερως αθλιους και καταγελαστους εποι ησαν τους
αλοντας. ους γε φευκτεον προτροπαδην και βδελυκτεον ενδικως ως ψυχοκτονους
και σωματοφθορους και εναγεις οντως και της φυσεως παραχαρακτας. ουδεν γαρ
αληθως μυσαρωτερον η ακαθαρτοτερον των ουτω πορνευ ομενων τε και
πορνευοντων. ειωθασι γαρ, ως αληθως και ακριβως μεμαθηκαμεν, ου μονον οι
σπαδοντες και τα μορια της αισχρουργιας ποσως εχοντες ασελγαινειν αμετρως και
654 ακολασταινειν ακορεστως, αλλα γε και οι τελεον αποκοποι και εκτετμημενοι.
καθαπερ ουν και οι εκ γεννητης εστερη μενοι ταυταφευ της εσχατης ατοπιας και
φρενοβλαβειας δια χειρος και δακτυλου φθειρειν τας αθλιας γυναικας και την
ανοσιουργιαν ουτως εμμανως οι ανοσιοι κατεργαζε σθαι πεφυκασιν. και τουτο
δηλων ο σοφος αριδηλως εφη· μακαριος ευνουχος ο μη εργασαμενος εν χειρι
ανομημα, και παρθενος, ητις ουκ εγνω κοιτην εν παραπτωματι. ει κοτως ουν αθηλοι,
ανανδρες, ανδρογυνοι, σιδηροκαταδικοι και γυναικομανεις προσηγορευθησαν.
ακουετωσαν τοινυν οι καθαρους και σωφρονας τουτους υποτοπαζοντες ματην και
 
 

215

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μη πιστευετωσαν τωι ψευδει και τηι κατεσχηματισμενηι καθα ροτητι και σωφροσυνηι.
απο γαρ ακαθαρτου τι καθαρισθη σεται, και απο ψευδους τι αληθευσει; [ιηʹ. Περι
Ἰουστινου.] Μετα δε Ἰουστινιανον εβασιλευσεν Ἰουστινος ανεψιος αυτου ετη ιγʹ. ος
κτισας παλατιον εξω της πολεως και λιμενα εν τηι πολει το μεν εκαλεσε Σοφιανας,
τον δε Σοφιας εις ονομα της εαυτου γυναικος Σοφιας. εφ' ου και Ἰου 655 δαιος τις εν
Κωνσταντινουπολει υελοψικην τεχνην εχων παι διον εκεκτητο μονογενες, ο και
παρεδωκε μανθανειν γραμ ματα πλησιον της μεγαλης εκκλησιας. ης ο σκευοφυλαξ
εχων λειψανα πολλα της αγιας τραπεζης εξ ικανου χρονου προσε καλεσατο παιδας
προς το δαπανησαι αυτα. μεθ' ων συν ηλθε και το Ἰουδαικον παιδιον. απολυθεν δε
και προς τους γονεις ελθον, φησιν ο πατηρ αυτου· ινα τι εβραδυνας, τεκνον; ο δε
παις αποκριθεις ειπεν· μετα των χριστιανων παιδιων απελθων εις την μεγαλην
εκκλησιαν εφαγον καγω, πατερ, και δια τουτο εβραδυνα. ο δε δολιος εκεινος θηρ
σφοδρα μανεις εσχε παρ' εαυτωι τον λογον και μετα το αριστον συμπαραλαβων μεθ'
εαυτου τον υιον αυτου και προς το εργαστηριον απελθων ερριψεν αυτον εις την
καμι νον, και κλεισας την θυραν ανεχωρησεν. η δε γυνη αυτου γινωσκουσα την του
ανδρος κατα του παιδος μανιαν εις το εργαστηριον εν σπουδηι παρεγενετο και
παρακυψασα δια της οπης της θυρας ηκουσε της φωνης του παιδος εσωθεν της
καμινου, και την θυραν κλασασα και εισελθουσα εξεβαλε τον υιον αυτης αφλεκτον
εκ της καμινου. λεγουσης δε αυτης· τις ενεβαλε σε, τεκνον, εις την καμινον, και πως
ουκ εκαης; φησιν ο παις· ο μεν πατηρ μου ενεβαλε με, γυνη δε πορφυροφορουσα
ηλθε και την φλογα κατεσβεσε 656 λεγουσα· μη φοβου, παιδιον. η δε μητηρ αυτου
ταυτα ακουσασα και καταπλαγεισα, τον υιον παραλαβουσα προς τον πατριαρχην
Μηναν εφθασε και παντα αναγγειλασα αυτωι παρεκαλει χριστιανη γενεσθαι μετα του
υιου αυτης. ος αυ τικα τωι βασιλει προσαγαγων αμφοτερους, εκελευσεν ο βασι λευς
παραστηναι και τον πατερα του παιδιου· και τουτον μετα την εξετασιν πολλα
παραινεσας και παρακαλεσας χρι στιανον γενεσθαι ουκ επεισεν. οθεν προσεταξεν
ανασκολο πισθηναι αυτον ως φονεα του ιδιου τεκνου γενομενον, την δε γυναικα και
το παιδιον ο πατριαρχης βαπτισας την μεν εποιησεν ασκητριαν, τον δε αναγνωστην.
[ιθʹ. Περι Τιβεριου.] Μετα δε Ἰουστινον εβασιλευσε Τιβεριος ο Θρᾲξ ετη δʹ. [κʹ. Περι
Μαυρικιου.] Μετα δε Τιβεριον εβασιλευσε Μαυρικιος Ἀρμενοις και γαμβρος αυτου
ετη κʹ. ος εκτισε τον ναον των αγιων μʹ εν Κωνσταντινουπολει. εφ' ου και γυνη
παιδιον ετεκεν εν Κωνσταντινουπολει χωρις οφθαλμων και χειρων, προς δε τωι
ισχιωι ιχθυος ουρα προσφυης αυτωι υπηρχεν, οστρακοδερμωι ιχθυι εμφερες. και κυων
εξαπους κεφαλην εχων λεοντωδη 657 γεννηθεις εγενετο παμμεγεθης σφοδρα.
ωσαυτως και εν τηι Θραικηι δυο παιδια εγεννηθησαν, το μεν τετραπουν, το δε
δικεφαλον. λεγουσι δε τινες των ιστορικων μη προσημαι νειν αγαθα ταις πολεσιν, εν
αις αν τεχθωσι τοιαυτα. εφα νησαν δε και εν τωι Νειλωι ποταμωι ηλιου ανατελλοντος
αν θρωπομορφα ζωα δυο, ανηρ και γυνη, απερ σειρηναι προσ αγορευονται
ηδυφθογγα πανυ και θανατηφορα. την δε μορφην εχουσι το μεν ημισυ απο κεφαλης
μεχρις ομφαλου ανθρωπου, το δε λοιπον πετεινου. και ο μεν ανηρ ευστερ νος ην και
καταπληκτος την οψιν και την κομην ξανθος, η δε γυνη ομοιως ορωμενη τους τε
μαζους ειχε και την οψιν ατριχον και την κομην βαθειαν. ο δε λαος μετα του
υπαρχου θαυμαζοντες ορκοις εβαλλον εκεινο το ανδρογυνον μη καταλυσαι την
θεωριαν, πριν αν παντες εμφορηθωσι της παραδοξου ταυτης θεας. και δη μεχρις
ωρας θʹ πας ο λαος εθαυμαζεν ορων τα ζωα ταυτα, και ουτω παλιν εις τον ποταμον
κατεδυσαν. τουτων δε καταδυσαντων κορκο δηλοι αναδυσαντες και εκπηδησαντες
πολλους των ανθρω πων διεφθειραν. ο γαρ τοι κορκοδηλος θηριον εστιν ομου 658
και ιχθυς μεγας απο κεφαλης μεχρις ουρας. και η μεν χροια του νωτου αυτου πετραι
μελαινηι προσεοικεν, η δε γαστηρ λευκη, και ποδες αυτωι εισι δʹ, και ουρα μεγιστη και
 
 

216

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τραχεια. της ραχεως γαρ εστιν ενος οστεου τελευτη και εντετμηται ανωθεν εις
ακανθας ωσπερ αι των πριονων ακμαι, και τυπτει εν αυτηι προς ους αν μαχεται, και
πολλα ποιει τραυματα. η δε κεφαλη αυτου προσηρμοσμενη τοις ωμοις και
εξισουμενη εφ' οσον μεν ου κεχηνε θηριου κε φαλη εστιν, επειδαν δε χανηι, ολη
γινεται στομα μεχρι των ωμων το χασμα ποιουσα. αναιρει δε τουτον πολλακις η
υδρις λεγομενη εν τωι αυτωι ποταμωι τυγχανουσα και μορφην εχουσα κυνος τοιουτωι
τροπωι· το γαρ στομα διανοιγων ο κορκοδηλος και ουτω καθευδων, η υδρις εις πηλον
εγκυλι σαμενη και δια του στοματος αυτου προς την γαστερα χω ρουσα και ταυτην
διαρρηξασα θαττον εξερχεται δια της εδρας νεκρον αυτον καταλιμπανουσα. και
ταυτα μεν ωδε, προς δε τα εξης ο λογος βαδισατω. Πολεμου ποτε συγκροτηθεντος
μεταξυ Ῥωμαιων τε και βαρβαρων επι την Μυσιαν, υπεθετο Μαυρικιος ο βασιλευς,
ως φασιν, τωι στρατηγωι τωι καταπιστευθεντι το Ῥωμαικον στρατευμα παραδουναι
τουτους τοις πολεμιοις δια την αντ αρσιαν αυτων, οπερ του στρατηγου
υπακουσαντος και γε 659 γονεν. συνεληφθη ουν λαος πολυς. της δε συγκλητου
παρακαλεσασης τον βασιλεα του αγορασθηναι αυτους, ειξας ο βασιλευς απεστειλε
πρεσβεις προς τον αρχοντα των βαρ βαρων, ινα τους υπ' αυτου κρατηθεντας
απολυσηι. ο δε εδηλωσεν· αποδιδωμι παντας κατα ψυχην νομισμα κομιζο μενος. ο δε
βασιλευς μη ανασχομενος δουναι, παλιν ο βαρβαρος ανα ημισυ λαβειν ηξιωσεν. του
δε βασιλεως μηδε τουτο καταδεξαμενου, θυμωθεις ο βαρβαρος απεκτεινε παν τας
ομου χιλιαδας ιβʹ. οθεν εκ τουτου μισηθεις Μαυρι κιος, ηρξαντο παντες λοιδορειν
αυτον και διαβαλλειν. ο δε μεταμεληθεις και εις εαυτον ελθων και το μελλον
κριτηριον εννοησας εξελεξατο μαλλον ενταυθα την αμαρτιαν απολαβειν και μη
εκεισε επι του φοβερου δικαστηριου. και ποιησας δεησεις εγγραφους απεστειλεν εις
τους πατριαρχικους θρο νους παντας και εις τα εν Ἱεροσολυμοις ασκητηρια και
μοναστηρια πολλα χρηματα και θυμιαματα και κηρους, οπως ευξωνται περι αυτου,
ινα την αμαρτιαν ωδε απολαβηι. προ εσκανδαλιζετο δε και εις Φιλιππικον τον
γαμβρον αυτου ως εις το φι γραμμα ονομαζομενον. ος και διαφορως αυτον δι'
ορκων επληροφορει καθαρος ειναι της υποψιας ταυτης. του δε Μαυρικιου τον θεον
ικετευοντος περι της αμαρτιας 660 των σφαγεντων, ειδεν ενυπνιον τοιουτον, ως οτι,
λαου πλει στου παρεστωτος τηι εικονι Χριστου εν τηι χαλκηι πυληι του παλατιου,
φωνη εγενετο εκ της εικονος λεγουσα· δοτε Μαυ ρικιον. ον και κρατησαντες
παρεστησαν κατενωπιον της εικονος. και φησιν η θεια φωνη· που θελεις, ω Μαυ
ρικιε, αποδωσω σοι, ενταυθα η εν τωι μελλοντι αιωνι; ο δε ακουσας και γενομενος
εντρομος ειπεν· φιλανθρωπε κυριε, ωδε και μη εκει. και ευθυς εκελευσεν εκδοθηναι
αυτον και την γυναικα και τα τεκνα και πασαν την συγγενειαν αυτου Φωκαι τωι
στρατηλατηι. διυπνισθεις ουν ο βασιλευς απεστειλε παραυτικα τον παρακοιμωμενον
αγαγειν Φιλιππι κον τον γαμβρον αυτου δια ταχους. ος θεασαμενος τον
παρακοιμωμενον εν τοιαυτηι ωραι και της εαυτου ζωης απο γνους ηιτησατο
κοινωνησαι, και ουτως απηιει προς τον βασιλεα καταλιπων την ιδιαν γυναικα επι
σακκου και σποδου κει μενην και κλαιουσαν. ειτα εισελθων εν τωι βασιλικωι κοι τωνι
ερριψεν εαυτον εις τους ποδας του βασιλεως. ο δε βασιλευς κελευσας εξελθειν εξω
τον παρακοιμωμενον αναστας επεσεν εις τους ποδας Φιλιππικου λεγων·
συγχωρησον μοι, αδελφε, δια τον θεον οτι ημαρτον σοι. εως αρτι γαρ υπε νοουν σε
μελλοντα νεωτεριζειν κατ' εμου, αλλα νυν ασφα λως εγνων αθωον ειναι σε της
υπονοιας ταυτης. παρακαλω ουν σε ειπειν μοι, τινα γινωσκεις εν τοις ημετεροις
ταγμασι Φωκαν στρατηλατην. ο δε Φιλιππικος αναλογισαμενος εφη· 661 ενα
γινωσκω, οστις προ καιρου πεμφθεις εκ του στρατου αντελεγε τωι κρατει σου. και ο
βασιλευς ειπεν· ποιας εστιν εξεως; ο δε Φιλιππικος λεγει· νεωτερος, δειλος και
θρασυς. και ο βασιλευς φησιν· ει δειλος, και φονευς. και εξηγη σατο αυτωι το
 
 

217

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενυπνιον. εν αυτηι δε τηι νυκτι εφανη αστηρ κομητης. και τηι επαυριον εφθασεν ο
αποσταλεις μαγι στριανος φερων αποκρισιν τοιαυτην· γινωσκε, φησιν, ω βασιλευ,
οτι δεξαμενος ο θεος την μετανοιαν σου την μεν ψυχην σου διασωζει και μετα των
αγιων καταταττει, της δε βασιλειας και της παρουσης ζωης μετα πολλης θλιψεως
και κινδυνων εκπιπτεις. απερ ακουσας Μαυρικιος εδοξασε τον θεον μεγαλως. Της
τοινυν μετοπωρινης ωρας καταλαβουσης, και του βασιλεως προσταξαντος Πετρωι τωι
στρατηγωι εν τηι των Σκλα βων χωραι τον λαον παραχειμασαι, αντειπεν ο λαος μη
καταδεχομενος τουτο. οθεν οι επισημοι των αρχοντων φυ γοντες, και εις εν τα
πληθη συναθροισθεντα προβαλλονται εις το βασιλευειν αυτοις Φωκαν τον
στρατηλατην. του δε Πετρου και των λοιπων αρχοντων εν τηι πολει παραγενο
μενων, Μαυρικιος το κατ' αυτου μισος των πολιτων ειδως 662 μεσουσης νυκτος
αποδυσαμενος την βασιλικην εσθητα και ιδιωτικην ενδυσαμενος εισηλθεν εις
δρομωνα συν τηι γυναικι και τοις τεκνοις αυτου φευγων την επαναστασιν του λαου.
πασα γαρ η πολις δι' ολης νυκτος αισχισταις υβρεσι και απειλαις αυτον εβαλλον.
ανεμου δε μεγαλου πνευσαντος, και μετα κινδυνων μεγιστων εις τον αγιον
Αυτονομον δια σωθεις παραδοξως, ευθυς επιτιθενται αυτωι σφοδροτατοι πονοι
αρθριτιδες, ας ποδαλγιας και χειραγρας καλουσιν. [καʹ. Περι Φωκα.] Μετα δε
Μαυρικιον εβασιλευσε Φωκας ο Καππαδοκης και τυραννος ετη ηʹ. ελθων γαρ εις το
Ἕβδομον συν τοις ομοφροσιν αυτου, και των πολιτων εκεισε παντων συνα
θροισθεντων, αναγορευεται βασιλευς εις τον ναον του προ δρομου, και ουτως
εισηλθε το κακον εις τα βασιλεια. μετα δε ταυτα στασιασαντες οι δημοι και
κραζοντες· ο Μαυρικιος ουκ απεθανεν, αλλα καλως εχει, προς τον φονον κινειται
Μαυρικιου ο αλαστωρ, και δη κελευσας, ηχθη δεσμιος εις τον Ευτροπιου λιμενα.
προκολαζων δε αυτον ο μιαιφονος τηι θεωριαι αναιρεθηναι τους πεντε αρρενας υιους
αυτου εμπροσθεν αυτου επιτρεπει. ο δε Μαυρικιος φιλοσοφων 663 το δυστυχημα
συνεχως επεφθεγγετο· δικαιος ει, κυριε, και δικαια η κρισις σου. της δε τιθηνης
υποκλεψασης εν εκ των πεντε βασιλικων παιδιων και το ιδιον αυτης προς αναιρεσιν
αντιδιδουσης, ο Μαυρικιος ου κατεδεξατο, αλλα το ιδιον επεζητησεν ελθειν και αυτο
αναιρεθηναι. ουτω τοινυν και νομωι φυσεως και τροπωι κρειττονι και ακροτατηι
μετανοιαι υψηλοτερος γεγονως Μαυρικιος ο βασιλευς υπαλ λαττει και αυτος ομοιως
τον βιον μετα πολλης υπομονης και ευχαριστιας, οθεν και κληρονομος γεγονε των
αιωνιων αγαθων. του δε αθλιου Φωκα προσταξαντος τεθηναι τας τουτων κεφαλας
εν τωι καμπωι του τριβουναλιου, εξηρχοντο οι της πολεως και εθεωρουν αυτας εως
επωζεσαν, και τοτε συνεχωρησεν αυτας τοις ποθουσιν αποδοθηναι. οι δε δεξα μενοι
κατεθεντο αυτας εν τοις πρεπουσι τοποις. την δε Μαυρικιου γυναικα συν ταις τρισι
θυγατρασιν αυτης εν μοναστηριωι καθειρξεν. Καλλιγραφος δε τις ευλαβης εν
Ἀλεξανδρειαι εκ παννυ χιδος οικαδε πορευομενος μεσουσης νυκτος, καθ' ην ημεραν
ανηιρεθη Μαυρικιος, οραι τους ανδριαντας εκ των βωμων καθελκυσθεντας και
βοωντας· ανηιρεθη Μαυρικιος και τα τεκνα αυτου. οπερ σημειωσαμενος ο
καλλιγραφος, ηλθεν 664 ανθρωπος μεθ' ημερας δεκα μηνυων την Μαυρικιου τελευ
την. ο δε γε αλαστωρ Φωκας μετ' ολιγον χρονον και την γυναικα Μαυρικιου αμα
ταις τρισι θυγατρασιν αυτης αν ειλεν εν τωι μολωι των Ευτροπιου, ου μην δε αλλα
και πασαν την συγγενειαν Μαυρικιου διωλεσεν ο παρανομος εις πλειονα των
χριστιανων ολεθρον. ου γαρ διελειπε τηι των Ῥωμαιων εκτοτε βασιλειαι
δυστυχηματα ποικιλα τε και επαλ ληλα. ο τε γαρ Χοσροης ο των Περσων βασιλευς
την ει ρηνην διελυσεν, και Ἄβαροι την Θραικην εδηιωσαν, και αμφω τα στρατοπεδα
των Ῥωμαιων διεφθειραν και εξηλει ψαν δια το τον ανοσιον και βεβηλον
προτιμησαι του εννο μου και ευσεβους βασιλεως. προς δε τουτοις και θνησις
ανθρωπων τε και κτηνων και αφορια της γης πολλη γεγονε και χειμων βαρυτατος,
 
 

218

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ωστε παγηναι την θαλασσαν και πολλους ιχθυας τεθναναι. Ὁ ουν δολιος Φωκας
μετα παντων αυτου των αμετρη των κακων προσεθηκε τελευταιον και τουτο·
ποιησας γαρ ιππικον ητακτησεν. των δε δημων τουτο μη καταδεξα μενων, υβρισαν
αυτον λεγοντες· παλιν εις τον καυκον επιες, παλιν τον νουν απωλεσας. εφ' οις
μανεις ο θεομαχος πολ 665 λους μεν ηκρωτηριασε και τα μελη αυτων εν τωι
σφενδονι εκρεμασεν, πολλους δε απεκεφαλισε και αλλους εσακισεν. τον δε λοιπον
πλειονα λαον τωι υπαρχωι επετρεψεν απο κλεισαι αυτους, οπως μετα ημερας τινας
παραδωσηι αυτους τωι θανατωι. οι δε οχλοι επισυναχθεντες και πυρ εις το πραιτωριον
βαλοντες, εξηλθον οι δεσμιοι παντες και εφυγον. Μετα δε ταυτα εφθασεν η οργη και
επι την κεφαλην του ασεβους Φωκα ανθ' ων εδρασεν αναριθμητων κακων.
Ἡρακλειος γαρ ο στρατηγος Ἀφρικης πλοια πολλα εξοπλισας και στρατον απειρον εξ
Ἀφρικης και Μαυριτανιας επισυνα ξας την Κωνσταντινουπολιν κατελαβεν
επιφερομενος και την αχειροποιητον εικονα του κυριου, ως φησι Γεωργιος ο
Πισιδιος. και πολεμου κροτηθεντος ενικησεν Ἡρακλειος τηι χαριτι Χριστου Φωκαν
τον αλιτηριον. ουτινος ηττηθεντος Φωτεινος τις εκ των μεγιστανων
προεπιβουλευθεις υπο Φωκα εις την συζυγον εισηλθεν αθροως μετα πληθους
στρατιωτων εις το παλατιον και τον αθλιον Φωκαν ατιμως 666 εκ του θρονου
αναστησας της βασιλικης εσθητος απεγυ μνωσεν, και ενδυσας αυτον μελανα
χιτωνισκον και κλοια τωι τραχηλωι αυτου περιθεις ατιμον τινα και ελεεινον προς
Ἡρα κλειον απηγαγεν. ον Ἡρακλειος θεασαμενος ειπε προς αυ τον· ουτως, αθλιε,
την πολιτειαν εδιοικησας. ο δε απε γνωσμενος εκεινος ανθρωπος αποκριθεις εφη· συ
καλλιον εχεις διοικησαι. και πρωτον μεν εκελευσεν Ἡρακλειος τας χειρας και τους
ποδας αυτου αφαιρεθηναι, και μετα τουτο εκ των ωμων ακρωτηριαζεσθαι λωρους,
τα δε αιδοια εκτε μνεσθαι και κοντοις αναρτασθαι δια τας αμετρους υβρεις, ας
επραξεν, επειτα δε και την κεφαλην μαχαιραι τεμνεσθαι, το δε κατεσκηλιτευμενον
σωμα του δυσωνυμου συρομενον κατα την του Βοος λεγομενην αγοραν τωι πυρι
παραδιδοσθαι. Ουκ απεικοτως ουν εγραφεν ο μεγας Ἰσιδωρος προς τινα περι της
δυστροπιας των Καππαδοκων τοιαδε· τι σοι και τωι γενει τωι θηροτροπωι; τι σοι και
τωι αλλοφυλωι και πονηροτατωι εθνει; τι τοις δυσγενεσι συμφυρηι; οι αλλοφυλοι γαρ
εκ Καππαδοκων ανηχθησαν, και απογονοι Καππαδοκων αλλοφυλοι, εξ αλλοφυλων
δε Γαβαωνιται. Καππαδοκαι δη λονοτι Γαβαωνιται πελουσιν. εχων ουν την εκεινων
πονη ριαν αναγραπτον εγγυθεν, τι θαυμαζεις τους ψευδολογους 667 και
κακοσχολους Καππαδοκας; τι τους οινοδυναστας και γιγαντοκοιλιολατρας ερεθιζεις;
τι τους λυσσωδεις κυνας αγρι αινεις, ων τα δηγματα θανατος; τι τας λοιδορους
γλωσσας παραθηγεις; τι τας εαυτου χραινεις υποληψεις εκεινοις συγ κρινομενος και
συμπεριφερομενος; οις και ανδραποδοις τις χρησασθαι νουνεχης ουκ ανεχεται. και
γουν εφης αναξια μεν των παλαι θειων πατερων τα ηθη των νυν ορωμενων
Καππαδοκων, και ουκ εκ τουτων εκεινους γεγενησθαι νομι ζεις. αλλ' εγωγε
Καππαδοκας τους αγιους εκεινους συμφημι γεγενησθαι, και τουτο μαλιστα
γνωρισμα της τουτων υπαρχει κακοφροσυνης. ει γαρ μη εκ τουτων εκεινοι
εξελαμψαν, ειχεν αν απολογιαν το κακιστον και κακοηθες εθνος την γενικην
πονηριαν ως εμφυτον, και αιτιον αν της κακιας τον δημιουργον εποιησαντο. αλλ' εν
εκεινοις τοις θεοφοροις ανδρασι λαμψασης της φυσεως, εν τουτοις εκδηλως τα της
γνωμης γνωριζεται. [κβʹ. Περι Ἡρακλειου.] Μετα δε Φωκαν εβασιλευσεν Ἡρακλειος
ετη λʹ. ον Σεργιος ο πατριαρχης και η συγκλητος μετα παντος του λαου ανηγορευσε
βασιλεα εν τηι μεγαληι εκκλησιαι. απο δε 668 της εκκλησιας αυτον παραλαβοντες
ευφημουντες κροτουντες δοξαζοντες εις τα βασιλεια εισηγαγον. συνεπραττε δε του
τοις και συνευδοκει πλεον Κρισπος ο υπαρχος και γαμβρος του Φωκα. μετα δε τινα
χρονον στρατηγον αυτον ποιησας Καππαδοκιας ο βασιλευς απεστειλεν. εκει τοινυν
 
 

219

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απελθων ελοιδορει Ἡρακλειον. μετ' ου πολυ δε εν Κωνσταντινου πολει γενομενος,
εφη προς αυτον ο βασιλευς επι συγκλητου· γαμβρον ουκ εποιησας, ταλαιπωρε, και
πως αν φιλον ποιη σειας; ειτα κληρικον αυτον καταστησας εν τηι μονηι της Χωρας
περιωρισεν, εν ηι και μετ' ολιγον το περας του βιου εδεξατο. Μετα δε ταυτα ο των
Περσων βασιλευς Χοσροης απο στειλας κατα Ῥωμαιων ηγεμονα Σαιτον καλουμενον
μετα πολλης δυναμεως πασαν την ανατολην ηφανισεν. ελθων δε εν
Κωνσταντινουπολει ικανον χρονον εν Χαλκηδονι εκα θισεν. ος τον Ἡρακλειον μεθ'
υποκρισεως ειρηνικως προσ καλεσαμενος τα προς αγαπην ωμιλησεν. τοις δε
απατηλοις αυτου και δολιοις λογοις πιστευσας ο βασιλευς εκπεμπει συν αυτωι τωι
ασεβει προς Χοσροην πρεσβεις ειρηνης μεγιστανας οʹ, ους παραλαβων Σαιτος εκ
Χαλκηδονος και την Ῥωμαι κην αρχην διελθων ατιμους αμα και δεσμιους απηγαγεν.
669 ο δε Χοσροης τον μεν Σαιτον ως τον Ἡρακλειον ιδοντα και μη συλλαβοντα
αποδειραι εκελευσεν, τους δε πρεσβευτας εν φρουραις και μεγισταις κακουχιαις
κατεδικασεν. περι ων αθυμια πολλη και θλιψις κατειχε τον βασιλεα και πασαν την
πολιν. εγενετο δε και λιμος ισχυρος και θανατικον μεγα, και ο ηλιος ημαυρωθη, και
εβρεξε κονιν. Τοτε και οι Ἄβαροι προς τον βασιλεα ηλθον ειρηνην αιτουμενοι
δηθεν. ους δεξαμενος και προκενσον προς την Ἡρακλειαν ποιησαμενος τους
αποκρισιαριους ανεπαυεν. οι δε το κακον εν ταις καρδιαις εχοντες τοις ομοφυλοις
εδη λωσαν· ταχιστα φθασατε· ιδου γαρ ο βασιλευς και ο πλουτος αυτου παρ' ημιν
εστιν. των δε αγρυπνων δαιμονων μηδ' ολως αμελησαντων, τον τοπον κατελαβον.
τοτε τηι προμη θειαι του φιλανθρωπου θεου του σωζοντος τους ευθεις τηι καρδιαι
μολις εις το Βυζαντιον διαλαθων αυτους αποκαθι σταται ο βασιλευς. οι δε τουτον
επιδιωξαντες εως τοπου πολλου και μη φθασαντες πασαν την υπηρεσιαν αυτου ειλη
φοτες και τα Θραικωια μερη δηιωσαντες ηιχμαλωτευσαν ανδρας τε και γυναικας
χιλιαδας οʹ και υπεστρεψαν εις τους τοπους αυτων. 670 Ειτα παλιν Χοσροης ο
δυσσεβης αποστειλας ετερον αρχοντα κατα Ῥωμαιων ονοματι Σαρβαρον μετα
πλειστης δυναμεως και πασαν ερημωσας την ανατολην και την Ἱερου σαλημ
δορυαλωτον λαβων ελαφυραγωγησεν αυτην πασαν, ου μην δε αλλα και πολλην και
απανθρωπον αναιρεσιν ποιησα μενος και τον τιμιον και αγιον σταυρον συν τωι
πατριαρχηι Ζαχαριαι λαβων και λαον απειρον εξ Ἱερουσαλημ αιχμαλωτευσας και εις
Περσιδα πεμψας ηλθε προς την Ἀσιαν και την γην των Ῥωμαιων. ο δε γε βασιλευς
Ἡρακλειος την αγιαν εορτην του πασχα τελεσας ταδε προς τον πατριαρχην εφη· εις
χειρας της θεομητορος αφιημι την πολιν ταυτην και τον υιον μου. και ταυτα ειπων
λαβων μετα χειρας την θεανδρικην αχειροποιητον μορφην κατα Περσων
εστρατευσεν. και δη προσκαλεσαμενος τον Τουρκον εις συμμαχιαν κατα παροδον, εξ
ου και φυλαρχον και πληθος Τουρκων αρας, εξωρμησε κατα Περσων εν δυναμει
βαρειαι σφοδρα δια του Ευξεινου ποντου. Οι δε Ἄβαροι τας σπονδας διαλυσαντες,
ασπερ Ἡρακλειος δωροις προς αυτους βεβαιωσας εκινησεν, τωι τειχει του Βυζαντιου
προσπελαζουσιν ευθυς τε παντα ενεπυριζον τα 671 προαστεια, και ωσπερ
αναμερισαμενοι Περσαι μεν τα της Ἀσιατιδος γης κατεδηιουν, Ἄβαροι δε τον επι
Θραικης διεφθειρον τοπον. οθεν διαπονηθεντες οι πολιται και προς τους Ἀβαρους
πολεμον συναψαντες και πολλας χιλιαδας εξ αυτων κατασφαξαντες προς την ιδιαν
γην εξηλασαν. Ὁ δε Χοσροης μαθων την Ἡρακλειου μεγιστην εφοδον και σατραπην
εν χιλιασιν οπλιτων λʹ κατ' αυτου εκπεμψας, συμβολης γενομενης ανηιρεθησαν
παντες. των υπολειφθεν των δε Περσων κατα Χοσροου μανεντων, εφ' ενι των βασι
λικων οικων τουτον κατεκλεισαν, προυθηκαν δε αυτωι χρυσον και αργυρον και
λιθους ειποντες προς αυτον· απολαυε του των και μονων, δι' ων και τους Ῥωμαιους
καθ' ημων ηγαγες. και ουτω λιμωι και διψει τιμωρησαντες αυτον αι σχρως ανειλον.
Ἡρακλειος δε ο βασιλευς εις την Περσιδα εισβαλων τας τε πολεις καθηιρει και τα
 
 

220

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πυρεια διεστρεφεν, εφ' ων ευρεθη Χοσροου το μυσαρον εκτυπωμα εν τηι του οικου
στεγηι ωσπερ εν ουρανωι καθημενον. εαυτον γαρ ο αθεος αποθεωσας ουτως
ανεστηλωσεν, εν ωι αστρα και ηλιον και σεληνην κατασκευασας αγγελους
περιεστωτας αυτωι σκηπτουχους και βροντην δια μηχανης γινεσθαι και βρεχειν 672
οποταν θελησειεν ετεχνασατο. οπερ βδελυγμα θεασαμενος ο βασιλευς Ἡρακλειος εις
γην κατεστρεψε και ως κονιορτον διελυσεν. ταυτα δε Σαρβαρος ακουσας γραφει
προς Ἡρα κλειον απολογιαν ως οτι ουχ εκων αλλα γνωμηι Χοσροου διεπραττεν απερ
εις τους Ῥωμαιους πεποιηκεν. ον ο βασι λευς δια γραμματων ειρηνικων
προσκαλεσαμενος, ηκε προς αυτον εν Περσιδι. αναζητησας ουν Ἡρακλειος τους πρε
σβευτας και μαθων ως υπο Χοσροου δεινως ανηιρεθησαν, θυμου πλησθεις ουκ
εφεισατο κατασφαζων και πυρπολων και καταστρεφων πασαν την Περσιδα εν ετεσιν
εξ. τωι δε εβδομωι ετει τα ζωοποια ξυλα του πανσεπτου σταυρου ανα λαβων και εις
Ἱερουσαλημ παραγενομενος και ταυτα καθυ ψωσας, μετα πολλης χαρας και ειρηνης
επι την Κωνσταν τινουπολιν υπεστρεψε μυστικην τινα θεωριαν εν τουτωι πλη
ρωσας. ωσπερ γαρ εν ημεραις εξ ο θεος πασαν την κτισιν δημιουργησας την εβδομην
αναπαυσεως ημεραν εκαλεσεν, ουτω δη και ουτος εν τοις εξ χρονοις πολλους
διανυσας πολεμους και κοπιασας εν τωι εβδομωι ετει μετ' ειρηνης υπο στρεψας
ανεπαυσατο. οι δε της πολεως την ελευσιν αυτου γνοντες ακατασχετωι ποθωι παντες
εις την Ἱερειαν εξηλθον συν τωι πατριαρχηι και Κωνσταντινωι τωι βασιλει και υιωι 673
αυτου, βασταζοντες κλαδους ελαιων και λαμπαδας, ευφη μουντες αυτον μετα
πολλης ευφροσυνης. και ο μεν υιος αυτου προσελθων επεσεν εις τους ποδας του
πατρος, ο δε πατηρ περιπλακεις τωι υιωι, κατεβρεξαν αμφοτεροι την γην τοις
δακρυσιν. οπερ θεασαμενος ο λαος ευχαριστηριους υμνους τωι θεωι συν δακρυσιν
ανεπεμπον, και ουτω λαβοντες τον βασιλεα χαιροντες ευφημουντες κροτουντες
εισηλθον εν τηι πολει. Του δε Ἡρακλειου υπο Ἀθανασιου πατριαρχου των
Ἰακωβιτων και Σεργιου του Συρου Κωνσταντινουπολεως απατηθεντος, εις την
αιρεσιν των μονοθελητων εξεκυλισθη. και δη μετα ταυτα νοσωι περιπεσων υδερικηι,
δι' ης και τεθνηκεν, δεινως ετιμωρειτο. επι τοσουτον γαρ το παθος επεκταθη ως,
ηνικα απουρειν εμελλεν, σανιδα κατα του ιτρου ετιθει δια το στρεφεσθαι το αιδοιον
αυτου και κατα του προσωπου τα ουρα αναπεμπειν. ελεγχος δε ην τουτο της εαυτου
παρανομιας ενεκεν του εις την ιδιαν ανεψιαν γαμου. [κγʹ. Περι Κωνσταντινου.]
Μετα δε Ἡρακλειον εβασιλευσε Κωνσταντινος υιος αυ του ετος αʹ και φαρμακωι υπο
των οικειων ανηιρεθη. εφ' ου πλουσιος τις εν Κωνσταντινουπολει νοσησας και τον
674 θανατον δειλιασας εδωκε τοις πενησι χρυσιου λιτρας λʹ, και παρα προσδοκιαν
υγιανας και μεταμεληθεις εκ διαβολικης απατης θαρρει τουτο φιλωι αυτου γνησιωι
και πλουσιωι. ο δε λεγει αυτωι· μηδαμως, ω ανθρωπε, παραδεξηι τον πονηρον
λογισμον τουτον και λυπησηις θεον τον ελεησαντα σε δια την ελεημοσυνην σου και
αναστησαντα, και θανατον αιφνι διον επαξει σοι, και απελθηις αμετανοητος. του δε
μη πει θομενου, αλλα και μαλλον αποδυσπετουντος, εφη προς αυ τον ο φιλος· επει
συμβουλευοντος μου τα προς σωτηριαν σου ου καταδεχεσαι, ειπω σοι ετεραν
βουλην. ο δε φησιν· ποιαν ταυτην; και ο αληθως ελεημων απεκρινατο· δευρο εις την
εκκλησιαν και ειπε· ουκ ειμι εγω, κυριε, ο ποιησας την ελεημοσυνην εκεινην, αλλ'
ουτος εστιν, και παρεξω σοι τας λʹ λιτρας ευθεως. ο δε ταλαιπωρος εκεινος
ανθρωπος συνθεμενος τουτο και προς την εκκλησιαν απελθων το χρυ σιον εν χερσι
λαβων και το συμφωνηθεν λαλησας εν τωι εξερχεσθαι αυτον πεσων παρα την πυλην
της εκκλησιας απεθανεν. παντων ουν των ευρεθεντων φοβωι και τρομωι
συσχεθεντων, τον δικαιοκριτην και απαραλογιστον θεον υμνο λογησαν. των δε
κληρικων προτρεπομενων τον κυριον των νομισματων του λαβειν τα ιδια,
παρηιτησατο και ειπεν· μη 675 μοι γενοιτο τουτο καν εις εννοιαν λαβειν. εξοτε γαρ
 
 

221

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ωνο μασα ταυτα δωρα κυριωι τωι θεωι, αυτου εισιν, και εις τα ανω βρεβια εγραφησαν,
και ουκ εχω αυτων εξουσιαν. οπερ Ἀνανιας και Σαπφειρα αγνοησαντες και εκ των
αφιερω θεντων κυριωι παλιν ως εξ οικειων λαβοντες αιφνιδιον θανατον ωσπερ και
ουτος υπεστησαν. θεος γαρ ου μυκτη ριζεται. οι δε ακουσαντες ταυτα μεγαλως
ωφεληθησαν κατα νοησαντες του ανδρος το σταθερον και βεβαιον και προς την
πιστιν ασαλευτον. εκριθησαν ουν αι λʹ λιτραι δια δοθηναι πτωχοις. Εικοτως ουν
ελεγεν ο μεγας Ἀθανασιος, οτι παν οπερ επαγγελλομεθα τωι θεωι ουκετι λοιπον ημων
εστιν, αλλα του θεου. διο τοινυν, εαν εκ τουτων υποσυρωμεν, ουχ ως τα εαυτων
εσμεν λαβοντες, αλλ' ως τα του θεου ιεροσυλουντες κριθησομεθα. επι μικρωι γαρ και
μειζονι πταισματι η παρα βασις κρινεται. και γουν οι προπατορες ξυλου γευσει
θανατωι και φθοραι κατεδικασθησαν, και ο εν σαββατωι ξυλα συλλεξας λιθοβολειται.
η δε επαγγελια ουκ αχρι μονον χρηματων, 676 αλλα και μεχρι λογου φθανει και
προαιρεσεως. ουδε γαρ, ει τις εστι πενης ουτος και προαιρεσεως εστερηται. αμελει το
μεγα και θειον οντως μυστηριον ημων ουκ επι χρημασιν εχει την υποσχεσιν, αλλ'
επι προαιρεσει τελειαι και τηι κατα θεον πιστει. παντες γαρ επηγγειλαμεθα, και
παντες επαγ γελιας εσμεν υπευθυνοι. αναγκη τοινυν αποδιδοναι την μεν παρθενον
την παρθενιαν οποιαν και επηγγειλατο, τον δε εγκρατη την εγκρατειαν, τους δε εν
γαμωι την σωφροσυ νην και την προς αλληλους τιμην τε και αγαπην, και τελος
παντας την εις θεον πιστιν και ευλαβειαν και δικαιοσυνην και ανδρειαν. Και εν
Ἀλεξανδρειαι δε εγενετο τι τοιουτον. επισκοπος τις ευλαβης πανυ πλησιον εχων
φιλοσοφον τινα Ευαγριον καλουμενον, εταιρον μεν αυτου γενομενον εν τοις
παιδευτη ριοις, Ἕλληνα δε την θρησκειαν, ον ο επισκοπος μεταθειναι βουλομενος εκ
της ειδωλομανιας προς την πιστιν του Χρι στου συνεχως προσεκαλειτο και
διελεγετο. του δε μη πειθο μενου, αλλα και σφοδρα δυσχεραινοντος, ειπειν λεγεται
εν μιαι προς τον επισκοπον· οντως, κυρι ο επισκοπος, μετα παντων και τουτο
απαρεσκει μοι, ο λεγετε οι Χριστιανοι, οτι συντελεια του κοσμου γινεται και των
σωματων ανα 677 στασις και ανταποδοσις των βεβιωμενων, και οτι ο ελεων πτωχον
δανειζει θεωι και εκατονταπλασιονα μετα ζωης αιωνιου αποληψεται. απερ απαντα
μοι χλευη και μυθος τα λεγο μενα φαινεται. και του επισκοπου διαβεβαιουμενου
μηδεν ψευδος η χλευην εν τοις των χριστιανων ειναι δογμασιν, ανεχωρει Ευαγριος
πολλην συζητησιν εν εαυτωι εχων. μετα δε τινα χρονον, θεου συνεργουντος τηι του
επισκοπου διδα σκαλιαι, πιστευσας ο φιλοσοφος εβαπτισθη. ος αυτικα παρα σχων τωι
επισκοπωι χρυσου λιτρας τʹ (ην γαρ πλουσιος σφοδρα) λεγει· δεξαι ταυτα, ω
επισκοπε, και διαδους πτω χοις ποιησον μοι ιδιοχειρον, οτι ληψομαι αυτα εκει παρα
του θεου. του δε ταυτα δεξαμενου προθυμως και το γραμμα ποιησαντος, διενειμε
παντα τοις πενησιν. επιζησας ουν χρονους τινας ο φιλοσοφος εν ευσεβειαι και
αρεταις μεγαλαις παρηγγειλε τοις εαυτου τεκνοις τελευτων ενθειναι τον χαρ την εν
τηι χειρι αυτου και ουτω ταφηναι. και τουτου γενο μενου, μετα τριτην ημεραν
επιφαινεται κατ' οναρ ο φιλο σοφος τωι επισκοπωι λεγων· ελθε εις τον ταφον μου, ω
επισκοπε, και λαβε το ιδιοχειρον σου. απελαβα γαρ το χρεος εκατονταπλασιονα και
ουδενα λογον εχω προς σε, αλλα προς τελειαν πληροφοριαν σου ιδιοχειρως εν αυτωι
καθυπ εγραψα. του δε επισκοπου αγνοουντος οτι συνεταφη τωι φιλοσοφωι το
ιδιοχειρον, πρωι μεταστελλεται τους υιους του φιλοσοφου, και τουτο μαθων
απερχεται προς τον ταφον 678 μετα των κληρικων της πολεως, και τουτον
ανοιξαντες ευ ρισκουσι τον φιλοσοφον καθημενον και την χειρα μετα του
γραμματος προτεινοντα. των δε κληρικων βουλομενων τον χαρτην λαβειν, ουδεις
τουτον ισχυσεν αποσπασαι της χειρος αυτου, εως αν ηλθεν η χειρ του επισκοπου, και
παραχρημα τον χαρτην επιδους ανεπεσε παλιν. ονπερ ανοιξας επι παν των ο
επισκοπος ευρε νεωστι υπογεγραμμενον τηι χειρι του φιλοσοφου ουτως· εγω
 
 

222

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ευαγριος φιλοσοφος σοι τωι οσιωτατωι επισκοπωι κυριωι μου χαιρειν. ισθι, πατερ, ως
ελαβον το χρεος εκατονταπλασιονα και ουδενα προς σε λογον εχω περι τουτου.
παντων ουν των ακουσαντων αναγινωσκομενου του χαρτου καταπλαγεντων
σφοδρα και επι τρεις ωρας το κυριε ελεησον κραζοντων και το δοξα τωι θεωι ημων
Ἰησου Χριστωι, εκελευσεν ο επισκοπος το ιδιοχειρον εν τωι σκευοφυλακιωι τηρεισθαι.
Και εν Καρταγενηι δε τηι πολει της Ἀφρικης υπηρχε στρα τιωτης ασωτος λιαν, ος εκ
λοιμικης νοσου της πολεως δια φθειρομενης ελθων εις κατανυξιν και την πολιν
καταλειψας ιδιασε μετα της γυναικος αυτου εν προαστειωι· εν ωι παλιν εκ διαβολικης
ενεργειας παραπεσων εις την γυναικα του γεωργου και ουτως αφνω τελευτησας
θαπτεται πλησιον του 679 προαστειου εν μοναστηριωι. τηι ουν επαυριον των
μοναχων ψαλλοντων την τριτην ωραν, φωνη γεγονεν εκ βαθους του ταφου,
ελεησατε, λεγουσα, δουλοι του θεου, ελεησατε. οι δε τουτον ευθυς ανοιξαντες ευρον
καθεζομενον τον στρα τιωτην και κραζοντα, και θαττον αυτον ανελκυσαντες και τα
δεσμα διαλυσαντες ηρωτησαν την αιτιαν του τοιουτου θαυματος. ο δε παρακαλεσας
αυτους απενεγκειν αυτον προς τον επισκοπον Θαλασσιον διηγησατο αυτωι μετα
πολλων δα κρυων επι παντων ουτως· εγω ο ταπεινος και ταλαιπωρος, ω πατερ, εν
αμαρτιαις τελευτων εθεωρουν τινας Αιθιοπας εστωτας πλησιον μου, ων και αυτη η
θεωρια μονη χαλε πωτερα πασης υπαρχει κολασεως, ουστινας ορωσα η αμαρ τωλος
ψυχη ταραττεται σφοδρα προς εαυτην και συστελλεται. παρισταμενων δε μοι των
τοιουτων φοβερων Αιθιοπων, θεωρω νεανισκους δυο λευχειμονουντας και ευειδεις
αγαν, οιτινες την ψυχην μου παραλαβοντες και απο της γης αυτικα προς ουρανους
ανιπταμενοι και αναφερομενοι, ευρισκομεν τελωνια τελωνια φυλαττοντα μετα
πολλης ακριβειας την ανοδον και διακωλυοντα τας ανερχομενας ψυχας και
λογοθετουντα καθ' εκαστον τελωνιον την οικειαν αμαρτιαν, το μεν του ψευδους,
680 το δε του φθονου, το δε της λοιδοριας, και απλως ουτω καθεξης εκαστον παθος
ιδιους τελωναρχας εχει και δικολο γους. υφ' ων κρατουμενος εθεωρουν τους
οδηγουντας με νεανισκους βασταζοντας ως εν βαλαντιωι τινι τας καλας μου πραξεις.
αφ' ου λαμβανοντες και αντισταθμιζοντες τοις πονηροις εργοις μου, οις προσεφερον
ακριβολογουντες οι πονηροι ζυγοσταται και της αεροποριας οδοσταται, μολις απε
λυομεθα. εκδαπανηθεντων ουν παντων μου των αγαθων εργων, και προς την πυλην
ηδη του ουρανου φθασαντων ημων, εν ηι το τελωνιον της πορνειας ην, συσχεθεις
υπο των ζοφερων εκεινων Αιθιοπων, προσεφερον πασαν μου πορνειαν και
σωματικην αμαρτιαν, ην απο δεκαετους μου χρονου της ηλικιας διεπραξαμην ο
αθλιος. απολογουμενων δε των νεανισκων εκεινων υπερ εμου και λεγοντων, οτι τα
εν τηι πολει αμαρτηματα συγκεχωρηται μετανοησας, αλλα, φησιν οι δεινοι
κατηγοροι, μετανοησας επεσε παλιν εις μοι χειαν εξω της πολεως και ουτως
απεθανεν. οπερ ακου σαντες οι αγγελοι ανεχωρησαν αφεντες με ως αναπολογητον
και μηδεν εργον αγαθον εχοντα, και αρπασαντες με χαι ροντες οι Αιθιοπες εκεινοι
και τυπτοντες κατηγαγον εις την γην αυθις, και ταυτης διχασθεισης κατηλθον δια
τινων στενωπων και σκοτεινων δυσωδεστατων τε πανυ και φρικω 681 δεστατων
καταδυσεων μεχρι των καταχθονιων εν τοις δεσμω τηριοις του ᾅδου, ενθα εισιν αι
ψυχαι των αμαρτωλων αποκεκλεισμεναι εις γην σκοτεινην και γνοφεραν, εις γην
σκοτους αιωνιου, ου ουκ εστι φεγγος ουδε οραν ζωην βρο των, ως γεγραπται, αλλ'
οδυνη και θλιψις αιωνιος και απαραμυθητος και στεναγμος ασιγητος. εκαστος γαρ
των εκεισε μνημονευων τας πονηρας αυτου πραξεις και εννοων πως απολογησεται
τωι αδεκαστωι κριτηι και πως την απε ραντον κολασιν υποστησεται, δεινως τωι
συνειδοτι προβασα νιζεται, και προς τουτοις αναλογιζομενος τον απο θεου χωρισμον
και της δοξης των αγιων αυτου και την μετα του διαβολου και των δαιμονων
καταδικην, απαυστα και απαρηγορητα λυπειται και στεναζει. μεθ' ων γε τοι καγω
 
 

223

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συγκατακλεισθεις και πενθων ορω τους δυο νεανισκους εκει νους ελθοντας κακεισε
παλιν· ους δυσωπησας εξαγαγειν με της φοβερας εκεινης φυλακης τε και αναγκης,
οπως μετανοησω, φησι προς με· ματην παρακαλεις. ουδεις γαρ εξερχεται των
ενταυθα μεχρι της κοινης αναστασεως. επι μενοντος δε μου τηι παρακλησει και
λεγοντος· ελεησατε με· ου γαρ ᾔδειν οτι ταυτα μοι συμβησεται, και δια τουτο
γνησιως απο του νυν μετανοησω και γενησομαι προς ωφε λειαν πολλων, ει προς την
επι γης ζωην αυθις επανηξω, 682 δυσωπηθεντες οι [αγιοι] αγγελοι αγουσι με προς το
σωμα. και την μεν ιδιαν φυσιν της ψυχης εβλεπον ωσπερ μαρ γαριτην
αστραπτουσαν, το δε σωμα δυσωδες και ημαυρω μενον. οθεν δυσχεραινοντος μου
και λεγοντος του μη εισελθειν εν αυτωι δια την ζοφωσιν αυτου, προσηπειλησαν μοι
λεγοντες· ει μη εισερχηι, παλιν αποστρεφομεν σε προς την καταδικην. ουκουν
εισελθε, ινα και αυτος σωθηις και αλλους ωφελησηις, ως τωι κυριωι εδοξεν. και τοτε
δια του στοματος ειδον εμαυτον εισελθοντα, και το σωμα διαναστησας ηρξαμην
κραζειν· ελεησατε. παντων δε λιαν ωφεληθεντων και μαλλον φοβηθεντων επι τηι
φοβεραι ταυτηι διηγησει, εκαστος τα εαυτου εθρηνει πλημμεληματα, τον δε
ανθρωπον βλεποντες καταπεπονημενον και πολυδακρυν παρεκαλουν γευσασθαι
τροφης. ο δε παντελως ουχ υπηκουσεν, αλλα αποταξαμενος αυτοις διηρχετο τας
εκκλησιας και ριπτων εαυτον επι του εδαφους εβοα μετα φωνης ισχυρας και
δακρυων πολλων· ουαι ουαι τοις αμαρτανουσιν αμετανοητα. ποια φοβερα κολασις
και εξετασις ακριβης αυτους περιμενει. ποιησας ουν ουτως ημερας μʹ νηστευων και
αγρυπνων και κηρυσσων και πολλους επιστρεφων προς μετανοιαν ετελευ 683 τησεν
εν κυριωι προγνους τον εαυτου θανατον προ ημε ρων ιβʹ. Συμφωνει δε τωι θαυματι
τουτωι, λεγω δη τωι περι των ψυχων προς την των ουρανων ανοδον μετα την
ενθενδε μεταχωρησιν και ο θεομυστης Χρυσοστομος διεξιων περι των
κεκοιμημενων ουτως· ταυτα και τα τουτων απορρητοτερα προθεωρουντες οι
τελευτωντες οι μεν εν τηι κλινηι ταρασ σονται φυγειν μεν βουλομενοι, μη δυναμενοι
δε, οι δε τους οδοντας βρυχουσιν, και αλλοι τας σιαγονας κοπτουσιν, και ετεροι τους
οφθαλμους ελεεινως περιστρεφουσι και τας χειρας συστελλουσιν, κατα μικρον της
δυναμεως του σωματος λη γουσης, και της γλωσσης δεινως φλεγομενης. ορωσι γαρ
τοτε τους μεν θειους αγγελους φοβερως τε και οξεως την ψυχην απαιτουντας, τους
δε πονηρους δαιμονας παριστα μενους και λογοθετουντας και κατηγορουντας
ευτονως και αρπασαι προς εαυτους επιχειρουντας, ειτα και τον κλεπτην αιφνιδιον
εισελθοντα και την ψυχην του σωματος απορρη ξαντα, πορευεται μετα
σκυθρωποτητος πολλης εις τοπους ξενους και παμπαν αγνοουμενους. πολλων ουν
ημιν, αδελ φοι, τοτε δει των ευχων, πολλων των βοηθων, πολλων των αγαθων
εργων, πολλης ημιν τοτε χρεια της των αγελων προστασιας, πολλης ημιν τοτε της εν
τηι του αερος αναβασει χειραγωγιας και συμμαχιας. ει γαρ εις μακραν χωραν και
ξενην πολιν ενταυθα πορευομενοι δεομεθα του χειραγω γουντος και οδηγουντος,
ποσων ημιν δει των βοηθων 684 μαλλον και χειραγωγων του διασωσαι και περασαι
τας αρχας και τας εξουσιας και τους οδοστατας του αερος και δικολο γους, ους
τελωνας και φορολογους η θεια γραφη προσαγο ρευει. διο δη προφθασωμεν προ του
φθασθηναι και δρα μωμεν προ του καταληφθηναι. ο γαρ βιος βραχυς, η δε κρισις
μακρα, το δε τελος εγγυς, και ο φοβος πολυς, και ο λυων ουδεις. εννοησον γαρ πως
εισιν αι εν ᾅδου ψυχαι, διοτι κατεφρονησαν του φοβου και της εντολης του θεου,
μικρας ανεσεως παρακαλουσαι τυχειν και μη τυγχανουσαι, αλλ' εις τα καταχθονια
της γης θρηνουσαι τας ραιθυμιας και τας τρυφας και τας πορνειας αυτων και τας
λοιπας κακουργιας ανονητα μετανοουσιν εφ' οις κακως διεπραξαντο και πενθουσιν
απαρηγορητα. δια τοι τουτο μαλιστα παντες μακαριζομεν τους δικαιους και τους
νηπιους αποθνησκοντας, επειδη το παρ' ημιν του θανατου ποτηριον επικινδυνον
 
 

224

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρ' εκεινοις εστι σωτηριον, και το παρα πασι φρικτον παρ' εκεινοις επαινετον, και
οπερ ημεις εχομεν εις εκειθεν αρχην τιμωριας παρ' εκεινοις εστιν αρχη σωτηριας,
μονονουχι λε γοντες· ημας αγγελοι ειρηνικως διεχωρισαν εκ του σωματος, ημεις
αλυπως και ανεμποδιστως παρηλθομεν τας αρχας και τας εξουσιας του αερος
αγαθους οδηγους εχοντες. ου γαρ ευρον εν ημιν απερ εζητουν και ηλπιζον. ειδον
αμιαντον και καθαρον το σωμα και ηισχυνθησαν, ειδον αφθορον και λαμπραν την
ψυχην και ενετραπησαν, ειδον την γλωσσαν ασπιλον και αδολον και εφιμωθησαν.
παρηλθομεν και ευ τελισαμεν αυτους. διεβημεν δι' αυτων και κατεψαλλομεν αυτων
φασκοντες· ευλογητος κυριος ος ουκ εδωκεν ημας 685 εις θηραν τοις οδουσιν
αυτων. η παγις συνετριβη, και ημεις ερρυσθημεν. οθεν ουν και οι προσαπαντωντες
εχαιρον αγγελοι, δικαιοι κατησπαζοντο, οσιοι συνετερποντο λεγοντες· καλως ηλθον
οι φιλοι του Χριστου και των αιωνιων αγα θων κληρονομοι. Και μεντοι και ο της
θεολογιας επωνυμος Γρηγοριος εν τωι επιταφιωι του αδελφου Καισαριου φασκει·
πειθομαι σοφων λογοις, οτι πασα ψυχη καλη τε και θεοφιλης, επει δαν του
συνδεδεμενου λυθεισα σωματος ενθενδε απαλλαγηι, ευθυς εν συναισθησει και
θεωριαι του μενοντος αυτην κα λου γενομενη, ατε του επισκοτουντος
ανακαθαρθεντος η αποτεθεντος, η ουκ οιδ' οτι και λεγειν χρη, θαυμασιαν τινα
ηδονην ηδεται και αγαλλεται και ιλεως χωρει προς τον εαυ της δεσποτην ωσπερ τι
δεσμωτηριον χαλεπον τον ενταυθα βιον αποφυγουσα και τας περικειμενας
αποσεισαμενη πεδας, υφ' ων το της διανοιας πτερον καθειλκετο, και οιον ηδη τηι
φαντασιαι καρπουται την αποκειμενην μακαριοτητα. Ὁμοιως δε και ο μεγας
Ἀθανασιος εν τωι βιωι του αγιου Ἀντωνιου λεγει· μελλων γαρ ποτε εσθιειν ο
θεοφορος Ἀντωνιος αναστας εις προσευχην περι ωραν θʹ ᾔσθετο εαυτον αρπαγεντα
τηι διανοιαι, και παραδοξως εστως εβλεπεν εαυτον ωσπερ εξωθεν εαυτου γενομενον
και ως εις τον αερα ποδη γουμενον υπο τινων, ειτα πικρους και δεινους τινας
εστωτας 686 εν τωι αερι και θελοντας αυτον κωλυειν ωστε μη διαβηναι. των δε
οδηγουντων αντιμαχομενων, απηιτουν εκεινοι λογον, ει μη υπευθυνος αυτοις ειη.
βουλομενων τοινυν συναραι λογον απο της γενεσεως αυτου, ου συνεχωρουν οι τον
Ἀν τωνιον οδηγουντες, τα μεν απο της γενεσεως, λεγοντες, ο κυριος απηλειψεν, αφ'
ου δε γεγονε μοναχος και τωι θεωι συνεθετο ποιεισθαι τον λογον εξεστιν. και δη τοτε
κατη γορουντων αυτου και μη ελεγχοντων, ελευθερος γεγονεν η οδος αυτωι και
ακωλυτος. και παραυτικα ειδεν εαυτον ωσπερ ερχομενον εις εαυτον, και του μεν
φαγειν επελαθετο, εμενε δε το λοιπον της ημερας και δι' ολης της νυκτος ευχομενος
και στεναζων. εθαυμαζε γαρ λογιζομενος προς ποιους ημιν εστιν η παλη και δια
ποσων πονων εχει τις διαβηναι τον αερα, και εμνημονευεν, οτι τουτο εστιν ο ελεγεν
ο απο στολος· κατα τον αρχοντα της εξουσιας του αερος. εν τουτωι γαρ ο εχθρος εχει
την εξουσιαν εν τωι μαχεσθαι και πει ρασθαι διακωλυειν τους διερχομενους. οθεν
μαλιστα και παρηινει λεγων· αναλαβετε την πανοπλιαν του θεου, ινα δυνηθητε
αντιστηναι εν τηι ημεραι τηι πονηραι, οπως μηδεν εχων ο εχθρος λεγειν περι ημων
φαυλον καταισχυνθηι. ∆ιο τοινυν ανενδοτως επιμενωμεν τηι ασκησει γινωσκον 687
τες οτι, εαν μιαν ημεραν αμελησωμεν, ου δια τον παρελ θοντα χρονον ημιν
συγχωρησει, αλλα δια την αμελειαν καθ' ημων ο θεος αγανακτησει μαλλον. ουτω
γαρ εν τωι Ἰεζεκιηλ ηκουσαμεν. ουτω και Ἰουδας απωλεσε δια νυκτα μιαν ολου του
παρελθοντος χρονου τον καματον. ουδε γαρ ο εχθρος ημων αμελει της καθ' ημων
φροντιζων απωλειας παντοτε, καν αμελουντας ημας ευρησει, σφοδροτερως
επιτιθεται. εις δε το μη ολιγωρειν ημας καλον το αποστολικον μελεταν αει ρητον·
καθ' ημεραν αποθνησκω. αν γαρ και ημεις ως απο θνησκοντες καθ' ημεραν ουτω
ζωμεν, ουχ αμαρτησομεν. εστι δε το λεγομενον τοιουτον, ινα καθ' ημεραν
εγειρομενοι μη νομιζωμεν φθανειν εως εσπερας και παλιν κοιμασθαι μελλοντες μη
 
 

225

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγειρεσθαι. Μετα δε γε ταυτα διαλεξεως αυτωι ποτε γενομενης προς τινα περι της
διαγωγης της ψυχης, και ποιος μετα την εντευθεν αναχωρησιν εσται αυτηι τοπος, τηι
εξης νυκτι καλει τις αυτον ανωθεν λεγων· εξελθε, Ἀντωνιε, και βλεπε. και δη
εξελθων και αναβλεψας ειδε τινα μακρον τωι ειδει και φοβερον εστωτα και
φθανοντα μεχρι των νεφελων, αναβαι νοντας δε τινας ωσπερ επτερωμενους,
κακεινον εκτεινοντα τας χειρας, και τους μεν κωλυομενους παρ' αυτου, τους δε
υπεριπταμενους και αμεριμνως λοιπον αναγομενους. και 688 επι μεν τους τοιουτους
ετριζε τους οδοντας ο μακρος εκει νος, επι δε τοις αποπιπτουσιν εχαιρεν. και εγενετο
φωνη λεγουσα· νοει το βλεπομενον, Ἀντωνιε. και διανοιχθεισης αυτου της διανοιας,
εγνω των ψυχων ειναι την παροδον, και τον εστωτα μακρον τον εχθρον του γενους
ημων δια βολον, και τους μεν υπευθυνους αυτωι κρατουμενους και κωλυομενους
διελθειν, τους δε ανευθυνους μη δυναμενον κατεχειν. ∆ια δη τουτο και ο μεγας και
πολυαθλος Ευστρατιος μελλων καιπερ δια μαρτυριου τελειουσθαι προσηυξατο
λεγων· μεγαλυνων μεγαλυνω σε, κυριε, οτι επειδες επι την ταπει νωσιν μου και ου
συνεκλεισας με εις χειρας εχθρων και εσωσας εκ των αναγκων την ψυχην μου. και
νυν σκεπα σατω με η χειρ σου, και ελθοι επ' εμε το ελεος σου, οτι τεταρακται η ψυχη
μου και κατωδυνος εστιν εν τωι εκπο ρευεσθαι αυτην εκ του σωματος τουτου, μηποτε
η πονηρα του αντικειμενου βουλησις συναντησηι αυτηι και παρεμποδισηι εν σκοτει
δια τας εν αγνοιαι εν τωι βιωι τουτωι γενομενας μοι αμαρτιας. ιλεως μοι γενου,
δεσποτα, και μη ιδετω η ψυχη μου την εζοφωμενην οψιν των πονηρων δαιμονων,
αλλα παραλαβετωσαν αυτην αγγελοι σου φαιδροι και φω τεινοι. δος δοξαν τωι
ονοματι σου τωι αγιωι και τηι σηι δυναμει αναγαγε με εις το θειον σου βημα. εν τωι
κρινεσθαι 689 με μη καταλαβηι με η χειρ του αρχοντος του κοσμου τουτου εις το
κατασπασαι με ως τον αμαρτωλον εις βυθον ᾅδου. Τοιγαρτοι και ο μεγας Κυριλλος
εν τηι καθολικηι επι στοληι ταυτα παραδηλων εφη· ο δε αρχαγγελος Μιχαηλ, οτε τωι
διαβολωι, φησιν, διακρινομενος διελεγετο περι του Μω σεως σωματος, ουκ ετολμησε
κρισιν επενεγκειν βλασφημιας, αλλ' ειπεν· επιτιμησαι σοι κυριος. βουλομενος γαρ
παρα στησαι την εν τωι αφανει του διαβολου κατα των ανθρω πινων ψυχων
τυραννιδα, ην εσχεν εκ της παραβασεως Ἀδαμ, συνεχωρησεν αυτωι και περι την
ταφην του σωματος Μω υσεως αντιστηναι, ινα μαθωμεν, οτι προς τους τοπους της
αναπαυσεως ο διαβολος μετα των συν αυτωι πονηρων και αποστατικων δυναμεων
ειργει πορευεσθαι τας ψυχας της ανω πορειας. διο και αγγελοι παραλαμβανουσιν
αυτας εξιουσας απο του σωματος. Ουτω δε και Μαρτυριος Ἀντιοχειας εν τηι αυτηι επι
στοληι φησιν· επειδη γαρ της ψυχης απο του σωματος χωριζομενης μετα την ενθενδε
απαλλαγην ευθυς προσαπαν τωσιν αυτηι και αγγελικαι δυναμεις αγαθαι και
δαιμονων στιφος πονηροτατων, ινα προς την ποιοτητα των εργων, ων επραξεν,
πονηρων τε και αγαθων επι τους αξιους τοπους η ουτοι η εκεινοι ταυτην
αποκομισωσι φυλαχθησο μενην εως της τελευταιας ημερας, καθ' ην εις κρισιν παρα
690 στησομεθα παντες, και η εις την αιωνιον ζωην τε και ανα παυσιν, η εις την
απεραντον φλογα του πυρος απαχθησο μεθα. οπερ ο θεος βουλομενος υποδειξαι δια
τινος τυπου σωματικου παρεσκευασεν εν τηι του Μωυσεως τελευτηι φανη ναι τον
αρχαγγελον Μιχαηλ διακρινομενον περι του σωματος αυτου και τον πονηρον
αντιπραττοντα δαιμονα, και τουτωι τον Μιχαηλ αγαθον αγγελον οντα
προσυπαντησαι και απο σοβησαι και μη εξουσιαστικως επιτιμησαι, αλλα τωι κυριωι
των ολων παραχωρησαι της κατ' εκεινου κρισεως, οπως δια τουτων μαθωμεν ως
εστι τις αγωνια ταις ψυχαις μετα την εξοδον, και οτι χρη δια των αγαθων εργων
ετοιμαζεσθαι προς το της αγγελικης ημας επιτυχειν συμμαχιας, των δαι μονων καθ'
ημων επιτριζοντων φθονερον και πικρον εις απαν. Λεγει γουν και ο μεγας
ομολογητης Μαξιμος προς Ἰωαννην κουβικουλαριον· τις γαρ, αγαπητε, των κατ' εμε
 
 

226

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ρυποις αμαρτηματων κατεστιγμενος ου φοβειται την των αγιων αγγελων
επιστασιαν, υφ' ων κατα θειαν ψηφον της παρουσης ζωης το περας δεχομενος βιαι
του σωματος μετ' οργης εξωθειται και μη βουλομενος; τις κεκηλιδωμενην εαυτωι
συνεπισταμενος την συνειδησιν ου δεδοικε την ωμο τατην των πονηρων δαιμονων
και βαρβαρωδη υπαντησιν, εκαστου τουτων κατα τον αερα μετα την εξοδον προς
εαυ τον αφειδως την αθλιαν ψυχην ελκοντος και τωι ελεγχωι των αυτηι
πεπραγμενων καταισχυνοντος και πασης εμποιουντος 691 αυτηι της επι τοις
μελλουσιν αγαθης ελπιδος ελεεινην απο γνωσιν; μετα δε την γινομενην κατα τον
αερα προς τα πνευματικα της πονηριας διαγνωσιν τε και λογοθετησιν η προς τον
ᾅδην καταπτωσις διαδεχεται και παροικησις, εν ωι σκοτωι βαθει και βαρυτατηι σιγηι
τροφην εχουσιν αι εκεισε καταδεδικασμεναι ψυχαι τους δριμυτατους στεναγμους
και τα πικροτατα δακρυα και την επι τοις δεινοις κατηφειαν, εκδεχομεναι δια
παντος ουδεν αλλο η μονην την επι τηι θειαι ψηφωι δικαιαν ανταποδοσιν. ταυτην ουν
συνιστησιν αυτοις την απαυστον λυπην και οδυνην η της αναστασεως ελπις, η της
φοβερας Χριστου παρουσιας ημερα, η φρικω δεστατη παραστασις και περι των
βεβιωμενων παντων απο λογια, καθ' ην οι μεν εκ δεξιων του κριτου σταθεντες λη
ψονται των απορρητων αγαθων τας επαγγελιας, οι δε την αριστεραν στασιν
λαχοντες το πυρ το αιωνιον και το εξω τερον σκοτος και τον ακοιμητον σκωληκα
τον τε βρυγμον των οδοντων και το διηνεκες δακρυον και την απεραντον αισχυνην
τε και κολασιν. Ταυτα δη ταυτα προεννοουσαι και διαλογιζομεναι εικο τως πενθουσι
και αποδυρονται ως κατακεκριμεναι και ανα πολογητοι και μηδε του σοφου την
διδασκαλιαν ακουσαντες λεγοντος· παντα, οσα αν ευρηι η χειρ σου του ποιησαι, οση
σοι δυναμις ποιησον, οτι ουκ εστι ποιημα και λογισμος και γνωσις και σοφια εν ᾅδηι,
οπου συ πορευηι εκει. επειπερ ουκ εστιν εν τωι θανατωι ο μνημονευων σου, εν δε τωι
ᾅδηι 692 τις εξομολογησεται σοι; και γαρ ουκ εστιν εκει ο μνημο νευων του θεου και
μετ' ευφροσυνης λεγων· εμνησθην του θεου και ηυφρανθην, ουτε ο
εξομολογουμενος και σωζο μενος, διοτι απεκλεισε κυριος κατ' αυτων πασαν
ωφελιμον εξομολογησιν και διορθωσιν. Ὅθεν και ο μακαριος Νειλος παρεγγυαι
φασκων· μνη σθητι δε και της εν τωι ᾅδηι καταστασεως, και λογιζου, πως αρα εισιν
εκει νυν αι ψυχαι, η εν ποιαι πικροτατηι σιωπηι, η εν ποιωι δεινοτατωι στεναγμωι,
ηλικωι φοβωι η αγωνιαι η τινι προσδοκιαι την απαυστον οδυνην εκδεχομεναι και το
ψυχικον εχουσαι και απεραντον εκεινο δακρυον. Ου μην δε αλλα και Γρηγοριος ο
κλεινος παπας Ῥω μης εν τωι προς Πετρον διαλογωι φησιν· ει γαρ τας των αγιων
ψυχας εν ουρανωι πιστευομεν ειναι, παντως και τας των αμαρτωλων εν τωι ᾅδηι
τυγχανειν αδιστακτως ομολογη σομεν. και καθαπερ τους αγιους η μακαριοτης εν
ουρανοις ευφραινει και θυμηδιας αποπληροι διηνεκους, ουτω πιστευειν χρη οτι τους
αμαρτωλους εν ᾅδηι λυπη και στενοχωρια τε και οδυνη συνεχει δια παντος ωσπερ
καμινου φλοξ τας ψυχας αυτων φλογιζουσα και αποτηγανιζουσα οια δη και τον
κατα τον Λαζαρον πλουσιον. 693 Ὅτι δε γε τελευτων εκαστος αισθησιν τινα και
πληρο φοριαν απεντευθεν ηδη λαμβανει των μελλοντων υπερ ων επραξεν, φησιν ο
αποστολικος ∆ιονυσιος εν τοις περι των ιερως κεκοιμημενων· οταν επι το περας
ελθωσι του τηιδε βιου, την εις αφθαρσιαν αυτων οδον ως εγγυτεραν ηδη
γεγυμνασμενην εμφανεστερον ορωσι και τας δωρεας της θεαρχιας υμνουσι και θειας
ηδονης αποπληρουνται την επι τα χειρω τροπην ουκετι δεδοικοτες, αλλ' ευ ειδοτες
οτι τα κτηθεντα καλα βεβαιως και αιωνιως εξουσιν. οι δε μολυ σμων αναπλεοι και
ανιερων κηλιδων, ειπερ ιερας τινος τετυ χηκασι μυησεως, αυτοι δε ταυτην εκ του
οικειου νοος ολε θριως απορραπισαντες επι τας φθοροποιους ηυτομολησαν
επιθυμιας, οταν επι το τελος ερχωνται της ενθαδε ζωης, ουκετι ομοιως αυτοις
ευκαταφρονητος φανειται των θειων λογιων η θεσμοθεσια, τας ολλυμενας δε των
 
 

227

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οικειων παθων ηδονας ετεροις οφθαλμοις επισκοπησαντες και την ιεραν ζωην, ης
ανοητως αποπεπτωκασιν, μακαρισαντες ελεεινως και αβουλητως αποσχιζονται του
τηιδε βιου προς μηδεμιαν ιεραν ελπιδα χειραγωγουμενοι δια την χειριστην ζωην. του
των δε ουδενος γινομενων κατα τας κοιμησεις των ιερων ανδρων, αφ' ων ο προς το
περας ερχομενος των οικειων αγωνων ευφροσυνης ιερας αποπληρουται και συν
ηδονηι πολληι προς την οδον επιβαινει της ιερας παλιγγενεσιας. Ὅπερ ουν και ο θειος
∆ιαδοχος δηλων φασκει· εαν ουν 694 μη πρεποντως μετανοησωμεν και περι των
αμαρτιων ημων παντων εξομολογησωμεθα, δειλιαν τινα αδηλον εν τωι καιρωι της
εξοδου εν εαυτοις ευρησομεν. χρη δε ημας ευχεσθαι τους αγαπωντας τον κυριον
εκτος παντος ευρισκεσθαι τοτε φοβου· ο γαρ εν φοβωι ευρισκομενος ευδηλον οτι
προς τους ταρταριους αρχοντας απελευσεται. η δε εν τηι αγαπηι του θεου
αγαλλιωμενη ψυχη εν τηι ωραι της αναλυσεως επανω των σκοτεινων παντων
πραξεων ευρισκομενη προς τους αγγελους της ειρηνης επειγεται μετα χαρας και
φερεται. Και γε Νειλος αυθις ο ιερος φησιν· οντως φοβερον το του θανατου
μυστηριον, οτε των απαιτουντων την ψυχην επιστασια φοβερα συνεχει φριττουσαν
αυτην προς την εξο δον και δειματα και σχηματα φοβερωτατα, οτε δαιμονες
ονειδιζοντες την αμαρτιαν και προς εαυτους ελκουσιν απει λουντες εις αμειδη και
σκυθρωπα χωρια, ως προ της βασα νου την καταπληξιν ικανην ειναι προς κολασιν,
οτε συνει δησις επιστρεφουσα προς τα πεπλημμελημενα τρεμει την προς αξιαν των
ημαρτημενων περιμενουσα κολασιν. ενθεν γαρ ιδρωτι κειται το σωμα διαβροχον
σημεια δεικνυον του ενδον καματου και της αδηλου ταραχης τα ορωμενα παρε χεται
προδηλα τεκμηρια. εντευθεν καθαπερ οι των πικρων γευομενοι φαρμακων
αποστυφουσι τηι αηδιαι το προσωπον, 695 της ψυχης προς ην εσχεν εκ των οφθεντων
εκει χαλεπων διαθεσιν τυπωσασης τον χαρακτηρα της οψεως και τωι σχη ματι του
φαινομενου την εαυτης φανερωσασης κεκρυμμενην ανιαν. Ουτω γε μην και ο
Χρυσοστομος εφη παλιν· ουκ ιστε πως εν τηι τελευταιαι ημεραι συστρεφει ψυχην
αμαρτηματα, πως κατωθεν την καρδιαν ανακινει; οθεν και δειματα πολ λων εστιν
ακουειν τοτε διηγουμενων και οψεις φοβερας, ων ουδε την θεωριαν λοιπον
φεροντες οι απιοντες και την κλινην αυτην μετα πολλης της ρυμης τινασσουσι και
φοβε ρον ενορωσι τοις παρουσιν, της ψυχης ενδον εαυτης ωθου σης και μη θελουσης
απορραγηναι του σωματος. ει γαρ ανθρωπους φοβερους ενορωντες δεδιττομεθα,
αγγελους απει ληφορους και δυναμεις αποτομους των παραπεμπομενων βλεποντες
τι ου πεισομεθα, ελκομενης ημων απο του σω ματος και χωριζομενης της ψυχης και
πολλα αποδυρομενης εικη και ματην. Και μεντοι και ο μεγας Βασιλειος παραινει
λεγων· μη τοινυν αναβαλλου ημεραν εξ ημερας, ινα μη εμπεσηις εις ην ου προσδοκαις
ημεραν, ηνικα μεν απολειπωσι σε αι του ζην αφορμαι, απορια δε παντοθεν και
θλιψις απαραμυθη 696 τος, απειρηκοτων μεν ιατρων, απειρηκοτων δε των οικειων,
οτε πυκνωι ασθματι και ξηρωι συνεχομενος, πυρετου λαβρου διακαιοντος τα ενδον
και υποσμυχοντος, στεναξεις μεν απο μεσης καρδιας, τον δε συλλυπουμενον ουχ
ευρησεις, και φθεγξηι μεν τι λεπτον και αδρανες, ο δε ακουων ουκ εστιν, παν δε το
λαλουμενον παρα σου ως παραφροσυνη κατα φρονειται. μηδεις ουν εξαπατατω σε
κενοις λογοις και ματαιοις. επιστησεται γαρ σοι αιφνιδιος ολεθρος, και η
καταστροφη ομοιως καταιγιδι παρεσται. ηξει αγγελος κατη φης απαγων βιαιως και
συρων σου την ψυχην δεδεμενην ταις αμαρτιαις πυκνα μεταστρεφομενην προς τα
ωδε και οδυρομενην ανευ φωνης, του οργανου λοιπον των θρηνων αποκλεισθεντος.
ω ποσα σπαραξεις σεαυτον. ω ποσα στε ναξεις απρακτα μετανοων επι τοις κακως
βουλευθεισι και πραχθεισιν. οια ερεις εν τηι οδυνηι της καρδιας σου τοτε· αι με μη
απορριψαι το βαρυ τουτο φορτιον της αμαρτιας· αι με τας κηλιδας μη αποπλυνασθαι.
ω των πονηρων βου λευματων και συναλλαγματων. δια γαρ προσκαιρον αμαρτιας
 
 

228

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απολαυσιν αιωνιως βασανιζομαι, δια σαρκος ηδονην και πυρωσιν τωι πυρι
παραδιδομαι. δικαια οντως η κρισις του θεου. εκαλουμην και ουχ υπηκουον,
διεμαρτυραντο μοι, εγω δε κατεγελων. ταυτα και τα τοιαυτα παντως ερεις αποκλαιο
μενος σεαυτον, εαν προαναρπασθηις της μετανοιας. 697 Ουκουν ελεησον σεαυτον και
λαβε δη εις εννοιαν την εσχατην εκεινην και φρικωδεστατην ημεραν της εξοδου και
συνοχην και πνιγμον και ψυχορραγιας ωραν και αποφασιν θεου κατεπειγουσαν και
αγγελους επισπευδοντας και ψυχην εν τουτοις δεινως θορυβουμενην και ιλιγγιωσαν
και τρεμου σαν σφοδρα. και απορουσαν και ανονητα μετανοουσαν, οταν οφελος
ουδεν. [κδʹ. Περι Κωνσταντος.] Μετα δε Κωνσταντινον εβασιλευσε Κωνστας υιος
αυτου ετη κζʹ. εφ' ου μεγας ανεμος και ραγδαιος πνευσας πολλα μεν δενδρα και
παμμεγεθη προρριζον ανεσπασεν, πολλους δε και στυλους κιονιτων μοναχων
κατεβαλεν. και ο των Σαρακηνων αρχηγος και ψευδοπροφητης Μουχουμεδ εκ μιας
φυλης γενικωτατης Ἰσμαηλ υιου Ἁβρααμ καταγομενος ανεφυη. Νιζαρος γαρ ο του
Ἰσμαηλ απογονος πατηρ αυτων 698 αναγορευεται παντων. ουτος ουν γενναι υιους
δυο Μου δαρον και Ῥαβιαν, ο δε Μουδαρος τικτει Κουσαρον και Καισον και Θεμιμην
και Ἄσαδον και αλλους τινας ανωνυμους, οι την Μαδιανιτιν ερημον κληρωσαμενοι
εκτηνο τροφουν εν σκηναις κατοικουντες. εισι δε και ενδοτεροι τουτων ουκ εκ της
φυλης αυτων, αλλα του Ἰεκταν, οι λε γομενοι Ὁμηριται, τουτ' εστιν Ἀμμανιται.
απορου δε οντος του προμνημονευθεντος Μουχουμεδ συνεβη μισθωτευσαι αυτον
γυναικι πλουσιαι και συγγενιδι αυτου καλουμενηι Χαδιγαι προς το καμηλευειν και
πραγματευεσθαι μετα των ομοφυλων αυτου εν Αιγυπτωι και Παλαιστινηι. ειτα κατα
μικρον παρρησιασαμενος και υπελθων τηι γυναικι χηραι ουσηι λαμβανει αυτην εις
γυναικα. και δη επιχωριαζων εν Πα λαιστινηι και συναναστρεφομενος Ἰουδαιοις τε
και Χριστια νοις εθηρατο λογους και γραφικας τινας ρησεις. ειχε δε το παθος της
επιληψιας. η ουν γυνη αυτου δια τουτο ελυπειτο σφοδρα ως περιφανης και πλουσια
και τοιουτωι ανδρι συναφθεισα ου μονον απορωι, αλλα και επιληπτικωι. ην
τροπωσαμενος εφασκεν οτι· φοβεραν οπτασιαν αγγελου θεωρω Γαβριηλ ονοματι,
και μη υποφερων αυτου την 699 θεωριαν ολιγωρω και πιπτω. επιστευθη δε
συμψευδομαρ τυρουντος αυτωι Ἀρειανου τινος μοναχου ψευδωνυμου δι'
αισχροκερδειαν του και τελειως απατησαντος αυτον. και ουτως η γυνη πλανηθεισα
και αλλαις γυναιξι συντυχουσα ομοφυλοις αυτης εκηρυξε προφητην αυτον ειναι.
προηλθε δε το ψευδος της απατης και εις ανδρα φυλαρχον τουνομα Βουβαχαρ. η ουν
γυνη θανουσα τουτον διαδοχον και κληρονομον κατελιπεν. εκ τουτου ουν εγενετο
περιφανης αγαν ως περιουσιος, και κατεσχεν η πονηρα πλανη και αιρεσις αυτου τα
μερη της Ἐθριβου. Ουτος ο θεομισης και παλαμναιος περιτυχων Ἑβραιοις 700 και
Χριστιανοις δηθεν Ἀρειανοις και Νεστοριανοις και πανταχοθεν ερανισαμενος, εξ
Ἰουδαιων μεν μοναρχιαν, εξ Ἀρειανων δε λογον και πνευμα κτιστα, απο δε
Νεστοριανων ανθρωπολατρειαν, εαυτωι θρησκειαν περιποιειται, και προ φασει
θεογνωσιας εισποιησαμενος το εθνος εδιδαξεν αυτους περιτεμνεσθαι και ανδρας και
γυναικας, και ενα μονον προσκυνειν θεον, τον δε Χριστον τιμαν ως λογον του θεου
μεν, ουχ υιον δε, αλλ' ως εκ πνευματος αγιου γεγενημενον, λογον δε και πνευμα
προφορικον και εις αερα χεομενον υπονοειν, ουκ ενυποστατα ουδε τωι γεννητορι
ομοουσια, την δε αγιαν παρθενον Μαριαν μη λεγειν θεοτοκον, αλλα την Ἀαρων και
Μωσεως αδελφην υπολαμβανειν ειναι, μητε δε βαπτιζεσθαι μητε σαββατιζειν
αυτους εδιδαξεν, μητε τοις νομικοις η ευαγγελικοις εθεσιν επακολουθειν, αλλα
βδελυτ τεσθαι τον σταυρον και την σκιαν εσταυρωσθαι του Χριστου ομολογειν.
παρηγγυησατο δε αυτοις καθολου των τωι νομωι απηγορευμενων μετασχειν πλην
υειων κρεων, οινον δε παντα πασιν μη χρασθαι. τοιουτον τι μυθευσαμενος εαυτον
κλει δουχον φησι γεγενησθαι του παραδεισου, διοπερ κατα την ημεραν της κρισεως
 
 

229

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μετα το παραστηναι τον Μωυσεα συν τοις Ἰσραηλιταις και ως παραβατας του νομου
τηι κολασει του πυρος παραδοθηναι, αυθις τε τον Ἰησουν παραστηναι και
αρνησασθαι εμπροσθεν του θεου οτι· ουκ ελαλησα 701 εαυτον ειναι υιον θεου· τους
δε Χριστιανους ως τοι ουτον τολμησαντας προστριψαι τωι Χριστωι ονομα και θεον
αυτον και υιον θεου και λογον σεσαρκωμενον και σταυρω θεντα δογματισαντας τηι
του πυρος γεεννηι παραδοθηναι, ειτα εαυτον φησιν υπο θεου κεκλησθαι μαλα
θεοσεβη και του παντος αυτων εθνους αιτιωι θεοσεβειας υπαρξαντι επαι νεισθαι και
τουτου χαριν του παραδεισου κλειδουχον χρημα τισαι. και γε μετα το υπ' αυτου τον
παραδεισον ανεωιχθηναι συνεισελθειν αυτωι παντως και αναντιρρητως οʹ χιλιαδας
φησι τους δυναμενους αφορμησαι προς τουτο, τους δε λοιπους κριθησεσθαι φασκει,
και τους μεν δικαιους αναμφιβολως της τρυφης απολαυσαι, τους δε ευρισκομενους
αμαρτωλους πιττακια εν τοις τραχηλοις περιεχοντας δεδεμενα εις τον παραδεισον
και αυτους εισελθειν, και τουτους επονομαζεσθαι απελευθερους του θεου και του
Μουχουμεδ. ειναι δε τρεις ποταμους εν τωι παραδεισωι φησιν, ενα μελιτος και αλλον
γαλακτος και ετερον οινου προς το επ' εξουσιας εχειν εκα στον οθεν βουλεται
μετεχειν και εμπιπλασθαι. τας δε γυ ναικας αυτοις συνειναι και φιλοκαλειν αυτων
τας κομας και παντοιως θεραπευειν αυτων τα φιληδονα σωματα φησιν ο
σαρκοφρων και εμπαθης και δουλος της αμαρτιας. τους δε Ἰουδαιους και
Χριστιανους ξυλα του πυρος γενομενους υπολειφθηναι, τους Σαμαρειτας εφη προς
το τα εκφορια 702 και την κοπρον αυτων του παραδεισου αποβαλλειν, οπως αν μη
εποζεσειεν ο παραδεισος, εκαστον δε ως αν ενταυθα βιωσειεν ειτε εν πλουτωι ειτε εν
πενιαι και αδοξιαι τον αυτον εκεισε τροπον διαγειν. ουτος ουν ο θεοστυγης και
εμβρον τητος προς τουτοις παντος αγαθου και πονηρου τον θεον αιτιον υπαρχειν
ετερατολογησε και τους ληιστας και φαρμα κους και οσους εαν απηγορευμεναις
αλοντας πραξεσιν αναι ρουμενους ιδοιεν, ουτω φασιν εγραψεν ο θεος και προωρισε
γενεσθαι και ουτως αποθανειν αυτους ηβουληθη. Ἀγασαιτο δ' αν τις μαλα δη ουν
εικοτως την τοσαυτην και τηλικαυτην ισχυν τε και διαρκη της απατης του θεο
μαχου και ματαιοφρονος, μαλλον δε εσχατην παρανοιαν τε και κτηνωδιαν των
μεχρι νυν τηι τουτου πλανηι δεδουλω μενων και ως ισχυραν θρησκειαν και θειαν
ταυτην αφρονως ηγουμενων. προς γαρ την οντως αληθη τε και ιεραν και
θεοβραβευτον πιστιν εναργως αποτυφλωττουσιν οι εσκο τισμενοι και ασυνετοι,
προς δε την ψευδωνυμον λατρειαν και πλαστολογιαν του φενακος προσεχουσιν οι
δειλαιοι και βαρυκαρδιοι, και προς μεν τους υθλους και ληρους και βεβηλους
κενοφωνιας οι χαιρεσικακοι καταθελγονται, προς δε τους θεοπαροχους και
σωτηριωδεις λογους ουδε την ακοην υποθειναι το παραπαν ανεχονται. τον γαρ
οντως οντα θεον τον δια νομου και προφητων εκδηλως κηρυττο 703 μενον τε και
πιστευομενον απωθουμενοι και καταψηφι ζομενοι τον αντιθεον και μεμηνοτα και
φανερως υπο των ερινυων ενεργουμενον και φθεγγομενον οι κακοφρονες και
λυσσωδεις ερασμιως και γεγηθοτως προσιενται. Ποια γαρ θεοπνευστος γραφη περι
του δυσσεβους και παραπαιοντος Μουχουμεδ προδιεστειλατο; η ποιος θεσπεσιος
αυτον προφητης ως διδασκαλον ευσεβειας προανηγγειλεν; ουκουν ειπατωσαν οι
αμετοχοι πασης ιερας επιπνοιας και μυησεως, πως τους απο Ἀδαμ και μεχρι της
Χριστου παρ ουσιας προφητας ασμενως δηθεν αποδεχομενοι τον μεν υπ' αυτων
διαρρηδην προαναφωνουμενον Χριστον και θεον εξ αρνουνται, τον δε κακιστον και
μοχθηρον και μηδε το συνολον προς αυτων ονομαζομενον η προσημαινομενον ως
θεομυστην και εξοχωτατον και αληθεστατης πιστεως διδα σκαλον αποδεχονται και
ως ευεργετην εκθειαζουσιν οι ανο σιοι και δυσωνυμοι η μαλλον ειπειν ανωνυμοι.
ανακρινε τωσαν δε οι αδιακριτοι και μανιωδεις και τα υπ' αυτου δυσσεβως και
μανιωδως ρηθεντα ληρηματα, και λεγετωσαν, ποιαν συμφωνιαν εχουσι προς τα
 
 

230

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεοπαραδοτα λογια. ο μεν γαρ θειος λογος αναφανδον εκδιδασκει και διαπρυσιως
χρησμωιδει σαφεστατα τον θεον αναιτιον υπαρχειν παντος κακου, και τον ανθρωπον
αυτεξουσιον ειναι της εαυτου σω τηριας και απωλειας, ο δε τρισαθλιος και
τρισκαταρατος και 704 του θεου και των ανθρωπων ασπονδος εχθρος εκ σκαιο τερου
και λαοπλανου δαιμονος ενηχουμενος και ενεργου μενος και μεντοι εξ ακολαστου
γλωσσης και γνωμης αγνω μονος φθεγγομενος παντος αγαθου και πονηρου τον
θεον αιτιον τολμηρως τερατευεται, και παν οπερ αν επελθηι τωι ανθρωπωι, καν τε εξ
επηρειας του πονηρου καν τε εξ οικειας ραιθυμιας και αδιακρισιας, της θειας τουτο
προνοιας τυγ χανειν ο αλιτηριος αποφαινεται. και ο μεν περιφρονειν πλουτου και
ταπεινοφρονειν και τον ενηδονον βιον απο σειεσθαι και μη ανταποδουναι κακον
αντι κακου παρακε λευεται, ο δε πλουτειν και υψηλοφρονειν και πασαν ηδονην εκ
περιουσιας ασπαζεσθαι και αντεπεξιεναι σφοδρα τοις αντιπιπτουσιν ως ψυχικον
σωτηριον και του παραδεισου προξενον. Ἀλλ' ω της απονοιας και παραπληξιας και
χλευης του γοητος και παλαμναιου και της παραφροσυνης και απωλειας των παρ'
αυτου δεινως εξανδραποδισθεντων και μεχρι δευρο παρασυρομενων και
απατωμενων. ουδε γαρ συνιουσι παμ παν οι αγαν μοχθηροι και θηριωδεις και λιαν
ασυνετοι, εις οιον χαλεπον και ζοφερον χαος και σατανικην χαρυβδιν
κατηκοντισθησαν και τελεον κατεποθησαν, και εις οιους αφυκτους και
αδιεξοδευτους λαβυρινθους και δυσβατους 705 ατραπους και ψυχοφθορους
φενακισθεντες ελεεινως εξεκυ λισθησαν και συνεσχεθησαν υποφθαρεντες εις τελος.
διο τοινυν και θαυμαζειν λιαν επεισι μοι την τοσαυτην αλογιαν και αναισθησιαν
αυτων, καιπερ οιομενους εντρεχεστατους εαυτους ειναι και λογιωτατους, πως ου
κατανοουσι της κενης απατης αυτων τον ολισθον. εδει γαρ εδει τους οντως αφρονας
και βοσκηματωδεις επιγνωναι καν τον περι της αναστασεως αυτων προδηλον και
μυσαρον βροχον, οτι περ, ει δια βρωσεως και ποσεως αισθητης τε και φθαρτης εξουσι
τηνικαυτα την ζωην, αναγκη παλιν και φθοραι δου λευειν και θνησκειν κατα τον της
ακολουθιας λογον. αμη χανον γαρ τον φθαρτης βρωσεως και ποσεως εν μετουσιαι
τυγχανοντα αφθαρτον καθολου και αθανατον διαμειναι. και ποτε λοιπον και που
την αποκαραδοκουμενην ζωην αιωνιον και ακηρατον τοις πιστοις κατα τας θειας
γραφας οι θνητοι ψυχηι και σωματι τευξονται; Και προς τουτοις ιστωσαν οι
αλογιστοι και ταλανες, ως ουδεπω μεχρι και τημερον της παλαιας αυτων και αθεου
πλανης απηλλαγησαν, αλλ' εν προσχηματι θεοσεβειας ειδωλο λατρουσι λεληθοτως
και τον εγκεκρυμμενον τηι θρησκειαι αυτων δολον του αρχεκακου δαιμονος ουδ'
ολως οι ανου στατοι και αποπληκτοι επιγινωσκουσιν. παλαι μεν γαρ 706
ειδωλολατρουντες και τηι παρ' Ἕλλησιν Ἀφροδιτηι λεγομενηι, τουτ' εστι τηι ηδονηι,
προσκυνουντες και τον αστερα, ταυτης γαρ ειναι τον εωσφορον μυθολογουσιν, ην
δη και Κουβαρ τηι εαυτων κακεμφατωι επονομασαντες γλωσσηι, οπερ εστι μεγαλη,
διεμειναν εως αρτι την Ἀφροδιτην θεον ονομα ζοντες. ινα δε μη δοξωμεν τισι
ψευδολογειν, σαφηνισωμεν το μεγα αυτων μυστηριον. εχει δε η λεξις της μυσαρας
αυτων και παμβεβηλου προσευχης ουτως· Ἀλλα, Ἀλλα, Ουα, Κουβαρ, Ἀλλα. και το
μεν Ἀλλα, Ἀλλα ερμηνευεται ο θεοςο θεος, το δε Ουα μειζων, το δε Κουβαρ μεγαλη
ητοι σε ληνη και Ἀφροδιτη. οπερ εστιν ουτως· ο θεος ο θεος μει ζων και η μεγαλη,
ειτ' ουν σεληνη και Ἀφροδιτη, θεος. και τουτο σαφηνιζει η επαγωγη του τελευταιου
Ἀλλα. απερ παντα επικεκρυμμενως τηι ιδιοτητι της εαυτων γλωσσης λαλουσιν ουτω
φυσεως εχουσης· α και φανερως δημοσιευειν ου θελουσιν εις λογικους ανθρωπους
και εχεφρονας δια το της καταγνωσεως προδηλον. αλλα τους μεν χοιρωδεις του
τους και τελματωδεις και μηδεν περαιτερω της ηδονης και ραιστωνης ειδοτας
αφεμενος ο λογος ως ανεπαισθητως και ανηκεστως νοσουντας προς τα εξης της
ιστοριας χωρειτω. Μετα δε τον θανατον του θεηλατου Μουχουμεδ εφανη 707 κατα
 
 

231

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεσημβριαν αστηρ ο λεγομενος δοκιτης προμηνυων την των Ἀραβων τουτων
επικρατησιν, και εμεινεν ημερας λʹ διατεινων απο μεσημβριας εως αρκτου
ξιφοειδως. εν ωι χρονωι επιστρατευσαντες οι Ἄραβες ουτοι παλαι μεν λεγο μενοι, νυν
δε Σαρακηνοι, και την Ἀραβιαν καταλιποντες ηλθον επι τα μερη της ∆αμασκου
πληθος απειρον. οπερ μαθοντες Βανης και Βασιλισκος οι στρατηγοι της ανατολης
κατ' αυτων εξωρμησαν. ειτα συμβολης γεναμενης, ηττωνται λιαν οι χριστιανοι.
ανεμου γαρ πνευσαντος κατα Ῥωμαιων βιαιου νοτου, και μη δυναμενοι τοις εχθροις
αντωπησαι δια τον πολυν κονιορτον δεινως τρεπονται και βαλοντες εαυτους εις τας
στενοδους του ποταμου Ἱερμουχθα διεφθα ρησαν εκει χιλιαδες μʹ. και ουτω
νικησαντες οι Σαρακηνοι κατα κρατος και λαμπρως επι την ∆αμασκον ελθοντες, ην
και δοριαλωτον λαβοντες ωσαυτως και τας χωρας πασας της Φοινικης οικιζονται εν
αυταις οι εναγεις και βεβηλοι δια τα αδηλα κριματα του θεου. Περι ης αγιας γης ο
θεσπεσιος ελεγε Μωυσης προς 708 τον Ἰσραηλ· ιδου κυριος ο θεος σου εισαγαγει σε
εις γην αγαθην και πολλην, ης χειμαρροι υδατων και πηγαι αβυσ σων
εκπορευομεναι δια των πεδιων και των ορεων, γη πυρου και κριθης, αμπελοι και
συκαι και ροαι και φοι νικες, γη ελαιας ελαιου και μελιτος, γη, εφ' ης ου μετα
πτωχειας φαγηι τον αρτον σου και ου δεηθησηι επ' αυτης ουδεν, γη, ης οι λιθοι
σιδηρος, και εκ των ορεων αυτης μεταλλευσηι χαλκον, γη ρεουσα γαλα και μελι,
κηριον εστι παρα πασαν την γην, γη, ην κυριος ο θεος σου επισκο πειται αυτην δια
παντος, και οι οφθαλμοι αυτου επ' αυτης απ' αρχης του ενιαυτου και εως συντελειας
του ενιαυτου. και γαρ οντως ευλογημενη γη εστι και καρποφορος αγαν υπερ πασαν
την γην και τωι παραδεισωι του θεου παρεικαζο μενη. επαρας, γαρ φησιν, Λωτ τους
οφθαλμους αυτου ειδε πασαν την περιχωρον του Ἰορδανου, οτι πασα ην ποτιζο μενη
ως ο παραδεισος κυριου και ως γη Αιγυπτου, και εξελεξατο αυτην. Προσμαρτυρει δε
τουτοις και ο σοφωτατος Ἀριστοτελης λεγων· και γαρ πολυανθρωπος εστιν η γη της
επαγγελιας και συνδενδρος και παντοιοις καρποις ευθηνουσα, αμπελων τε και
ακροδρυων και φοινικων πληθος απλετον και κτηνη παμπολλα και διαφορα, και
δαψιλης η τουτων νομη δι' ολου του χρονου γινεται δια την πολλην ευκρασιαν της
γης και πιοτητα, πολυ δε πληθος και των αρωματων και λιθων 709 πολυτελων και
χρυσου παρακομιζομενου δια των Ἀραβων εις τον τοπον. Ὡσαυτως ουν και Ἰωσηπος
εφη· παμφορος γαρ ουσα δι' ευκρατον αερα και πολλην πιοτητα χειμωνος ωραι εκ
φερει καρυα και εν καυματι φοινικας και πλειστον γεωργει ελαιον, και σταφυλην
μεν και συκα δια μηνων ιʹ εσθιουσιν οι εκεισε, τους δε λοιπους καρπους δις του
ενιαυτου τρυ γωσιν. Το δε μεγεθος των βοτρυων της σταφυλης εκεινης εδη λωσεν η
γραφη λεγουσα περι των κατασκοπων ων απεστειλε Μωυσης οτι· ηλθον εως
φαραγγος βοτρυος και κοψαντες εκειθεν κλημα και βοτρυν σταφυλης ενα ηραν
αυτον επ' αναφορευσιν. εν ξυλωι γαρ εσχηματισμενωι πλαγιως μεσον κρεμασθεις και
επ' ωμων ανδρων βʹ βασταζομενος πασιν εδηλου της αγιας γης εκεινης την
ευκαρπιαν. δι' ης Ἀλε ξανδρος ο μεγας διαπορευομενος και ξυλα καρποφορα, εν οις
και πηγανον θεασαμενος το υψος και παχος εφαμιλλον συκης, εθαυμασε σφοδρα της
γης την ευκαρπιαν τε και πιοτητα. και γουν εν τηι Παλαιστινηι πηγη εστι παντοιων
παθων ανθρωπων τε και αλογων ιασεις παρεχουσα, εν ηι λογος τον κυριον εξ
οδοιποριας τους ποδας νιψασθαι. και δενδρον ισταται πασης αρρωστιας αλεξικακον,
εν ωι τοπωι φασιν, ηνικα Ἰωσηφ τον Χριστον λαβων μετα της πανα γιας θεοτοκου
Μαριας και προς την Αιγυπτον ποιουμενος την πορειαν, εις γην εκλιθη το δενδρον
και προσεκυνησεν. 710 οπερ μεχρι νυν το σχημα σωζει της προσκυνησεως. προς δε
την αρκτυαν της φαραγγος ριζα γινεται φλογοειδης ονοματι βατταριτης, αφ' ης περι
την εσπεραν εξαστραπτον φως, ουδεις ανθρωπων θιγειν αυτης δυναται δια το
παραχρημα θανατοιν αυτον, ει της ριζης εκεινης περιαψει την χειρα. κυκλοθεν ουν
 
 

232

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιορυξαντες και κυνα δεσμησαντες, ανασπαι την ριζαν ο κυων επακολουθειν τωι
ανθρωπωι βουλομενος και παραυτικα αποθνησκει. την δε ριζαν περιαπτοντες δαι
μονιζομενοις απολυουσιν, του δαιμονος εξ αυτων φυγαδευο μενου. Και αλλη δε τις
πολις εστι της Γαλιλαιας παραλιος απο σταδιων δυο ποταμον εχουσα και νησοειδη
τοπον εν αυτωι, πηχεις εχων το περιμετρον ρʹ, εν ωι γινεται φυσικον πραγμα
θαυματος αξιον. οι γαρ ανεμοι την εξωθεν αργην ψαμμον εις αυτον κατασυραντες,
ευθεως ο τοπος ταυτην εις υελον μεταβαλλει, και επειδαν ικανα πλοια περισταντα
και την υαλιτιν εκεινην ψαμμον εκφορησωσιν, παλιν οι ανεμοι κατα πνευσαντες
γεμιζουσι τον τοπον. αλλα μην και οποβαλσαμον γεωργει πλειστον και ετερα τινα
παμπολλα δυσποριστα και ανθρωποις επεραστα. καντευθεν τοινυν ως εξαιρετον και
διαφερουσαν ασυγκριτως πασης της γης εικοτως εδωκεν αυτην ο θεος τωι
ηγαπημενωι και πρωτοτοκωι υιωι αυτου 711 Ἰσραηλ εις κληρονομιαν τε και
απολαυσιν. εισηγαγεν, γαρ φησιν, αυτους εις ορος αγιασματος αυτου, ορος τουτο ο
εκτησατο η δεξια αυτου. Τοιγαρουν εν τηι αγιαι ταυτηι και μακαριαι και αγαθηι γηι της
επαγγελιας πολυμερως και πολυτροπως παλαι ο θεος λογος τοις προφηταις οραθεις
επι χερουβικου επηρμενου θρονου και χρηματισας και μεντοι διαφορως τε και θεο
πρεπως τας θεοφανειας ποιησαμενος, ως ελεγεν· εγω ορασεις επληθυνα και εν χερσι
προφητων ωμοιωθην, επ' εσχατων αυθις επι της αυτης ιερας γης ωφθη σαρκοφορος
και τοις ανθρωποις συνανεστραφη κατα την θειαν προρρησιν πλη ρωσας και το·
μητηρ Σιων, ερει ανθρωπος, και ανθρωπος εγεννηθη εν αυτηι, και αυτος
εθεμελιωσεν αυτην ο υψιστος. εν ηι και το σωτηριον παθος υπομεινας την
παγκοσμιον ειργασατο σωτηριαν εν μεσωι αυτης, ως και τινες των εξη γητων
ομφαλον της γης αυτην προσηγορευκασιν. και μεντοι γε και Χριστος αυτος καρδιαν
αυτην εκαλεσε φασκων· ωσπερ ην Ἰωνας εν τηι κοιλιαι του κητους γʹ ημερας και γʹ
νυκτας, ουτως εσται και ο υιος του ανθρωπου εν τηι καρδιαι της γης γʹ ημερας και γʹ
νυκτας. Ὅθεν δη και ο θειος Χρυσοστομος εις το φασκον ρητον· εκ Σιων η ευπρεπεια
της ωραιοτητος αυτου, φησιν· και γαρ 712 επι της παλαιας εκειθεν η του θεου
γεγονεν ευπρεπεια, οιον ο βωμος, τα αγια των αγιων, η λατρεια πασα και η πολι τεια
της παλαιας νομοθεσιας, και ιερεων πληθυς και θυσιαι και ολοκαυτωσεις και υμνοι
ιεροι και ψαλμωιδιαι, και παντα τα εκειθεν και των μελλοντων προδιεγεγραπτο.
επειδη δε και η αληθεια παραγεγονεν, εκειθεν την αρχην ελαβεν, εκει θεν ο σταυρος
ελαμψεν, εκειθεν τα μυρια κατορθωματα. δια δη τουτο και περι της Χριστου
δευτερας νομοθεσιας ο μεγας Ἡσαΐας· εκ Σιων, φησιν, εξελευσεται νομος και λογος
κυριου εξ Ἱερουσαλημ, και κρινει ανα μεσον των εθνων. Σιων γαρ ενταυθα
ολοκληρον λεγει το χωριον και την παρακειμενην αυτωι μητροπολιν των Ἰουδαιων.
εκειθεν ουν ωσπερ εκ βαλβιδος τινος ευδρομοι ιπποι και ευσταλεις οι αποστολοι εις
την οικουμενην απασαν εξεπεμφθησαν, εκειθεν τα σημεια ποιειν ηρξαντο. εκει
γεγονε το σωτηριον παθος και η αναστασις και η αναληψις, εκει τα προοιμια και η
αρχη της ημετερας σωτηριας, εκει τα απορρητα δογ ματα κηρυττεσθαι την αρχην
ελαβεν, εκει πρωτον απεκα λυφθη πατηρ, και εγνωρισθη μονογενης, και εδοθη
τοσαυτη πνευματος χαρις, και τον περι των ασωματων εκει λογον εγυμναζον και
δωρεων και δυναμεων και των μελλοντων αγαθων τας επαγγελιας, απερ απαντα
ωραιοτητα αυτου λεγει. καλλη γαρ θεου και ωραιοτης η αγαθοτης και φιλανθρωπια
και η εις παντας ευεργεσια. Ἐκει τοινυν και το πταισμα και πτωμα του Ἀδαμ θερα
πευσας και την ταχιστην ωσπερ και υποπτερον συνελευσιν των αγιων και υπαντησιν
εν τηι δευτεραι παρουσιαι αυτου προυπεμφαινων ελεγεν· οπου το πτωμα, εκει
συναχθησονται οι αετοι. 713 Εικος δε μηδε τον Νωε του αρχηγου παντων ανθρω
πων τον ταφον αγνοησαι, ως μετα τον κατακλυσμον απ' αυτου διαδοθηναι την
φημην. διοπερ ο κυριος τας αρχας του ανθρωπινου θανατου διερευνησας εις τον
 
 

233

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγομενον κρανιου τοπον το παθος εδεξατο, ινα εν ωι τοπωι η φθορα των ανθρωπων
την αρχην ελαβεν, εκειθεν και η ζωη και το θεοκριτον κηρυγμα της βασιλειας των
ουρανων αρξηται. Ὡσαυτως δε και ο θεορημων Ἀθανασιος εις το παθος Χριστου
λεγει· διοπερ ουκ αλλαχοσε πασχει Χριστος ουτε μην εις αλλον σταυρουται τοπον η
εις τον κρανιου τοπον, εν ωι δη και Ἑβραιων οι διδασκαλοι φασι του Ἀδαμ ειναι τον
ταφον· εκει γαρ αυτον μετα την καταραν τεθαφθαι διαβεβαιουνται. δια τουτο
θαυμαζω του τοπου την οικειο τητα. εδει γαρ τον κυριον ανανεωσαι θελοντα τον
πρωτον ανθρωπον εν εκεινωι παθειν τωι τοπωι. και επειδηπερ ηκουσεν Ἀδαμ· γη ει
και εις γην απελευσηι, ταυτηι τοι παλιν εκει τεθειται, ινα, εν ωι τοπωι την καταραν
ελαβεν, εκει και την λυσιν ταυτης δεξηται. 714 Και μεντοι γε και ο μεγας Ἐφραιμ εν
τοις κατα Καια νων φησιν· και ο Καιν στενειν και τρεμειν εκριθη υπο της
συνειδησεως περιεχομενος, υποστησεται δε τουτο επι της αιωνιου κολασεως. το γαρ·
στενων και τρεμων εσηι επι της γης δηλοι παντως, οτι επι της γης ταυτης ο τοπος της
κρισεως εις την κοιλαδα του κλαυθμωνος κατα τας ιερας γραφας. ουχ η γη δια την
κρισιν, ουδε η κρισις δια την γην· ου γαρ η γη ημαρτεν, αλλ' ο ανθρωπος. η γη της
του θεου δικης γινεται αμυντηριον ως των κριτων το βημα και των δημιων ο
σιδηρος, και δυναται, φησιν, εν προσ καιροις αιωνιος γενεσθαι κρισις. και η σαρξ
των ανθρω πων νυν θνητη εστιν, αλλα τοτε γενησεται αθανατος, και ο παραδεισος
δι' αισθητων συνεστως αιωνιον εχει την απο λαυσιν. ουκ εν παραβοληι ειρηται περι
του παραδεισου, ουκ εν σχηματι εφυτευθη τωι πραγματι ανυπαρκτος ων. Παυλος
αυτον μετα πεντακισχιλια ετη εθεασατο. εκει απεδημησε και ηκουσε τα της
εκκλησιας μυστηρια, ανεβη και εις τριτον ουρανον και ηκουσε τα του μελλοντος
αΐδια δογματα. ουρα νον και γην την αυτην χαριν ο θεος ενεδυσε και τον παρα
δεισον εν αιδιοις επαγγελιαις συστησαμενος. σοι μεν τωι απι στωι δοκει το αισθητον
προσκαιρον, εμοι δε τωι πιστωι και το προσκαιρον αιωνιον. ου νοεις την δυναμιν,
επειδη ου πι στευεις τηι χαριτι, ου χωρεις την καταληψιν, οτι ου γινωσκεις 715
βουλην θεοτητος. απαιτεις με λογον, πως το προσκαιρον αιω νιον. απαιτησον και
Παυλον, δια τι ειπεν ειναι διηγησιν, ην ουκ εξον ανθρωπωι λαλησαι. ει δε λογος
ανεφικτος, πολλωι μαλλον η του θεου δυναμις ανεκδιηγητος. και ο παραδεισος
τοινυν αισθητος, αλλ' ου προσκαιρος, [και η εν αυτωι επ αγγελια εν ξυλοις, αλλ' ου
προσκαιροις], και δη και η μητρο πολις Ἱερουσαλημ φθαρτη νυν και προσκαιρος,
αλλ' εις κατ οικητηριον εξελεχθη του αφθαρτου φυσει και αιωνιου θεου, ητις γε
παντως μικρον υστερον αφθαρτος και θεοφωτιστος εν τηι παλιγγενεσιαι γενησεται
και δικαιων ενδιαιτημα κατα την βροντοφωνον του υιου της βροντης Ἰωαννου
φωνην εν τηι αποκαλυψει· Ἱερουσαλημ, Ἱερουσαλημ, η οντως θεοδμητος και
θεοφρουρητος και θεοκοσμητος και θεοποθητος. αγαπαι κυριος τας πυλας Σιων υπερ
παντα τα σκηνωματα Ἰακωβ. ην δη και ως ενδοξον και θεου πολιν σεμνυνων επαγει
φασκων· δεδοξασμενα ελαληθη περι σου, η πολις του θεου. και· καθαπερ ηκουσαμεν,
ουτω και ειδομεν, εν πολει κυριου των δυναμεων, εν πολει του θεου ημων. ο θεος
εθεμε λιωσεν αυτην εις τον αιωνα. Ταυτην δη την αγιαν και επιθυμητην γην και
παγγε ραστον και πανεπεραστον, εξ ης ο πρωτος ανθρωπος γεγονε 716 και οι
προφηται παντες και αποστολοι ανεφυησαν, και μεντοι και αυτη η παντων
ουρανιων και επιγειων κτισματων υπερ τερα θεομητωρ βεβλαστηκε και τον του
παντος κυριον και δεσποτην απετεκε και της του κοσμου σωτηριας γεγονε προ
ξενος, και το θειον ορος Σιων και περιβοητον και την ιεραν μητροπολιν του
βασιλεως του μεγαλου και σωτηρος ημων Ἱερουσαλημ κατεσχον οι αγαν πονηροι
και ακαθαρτοι Σαρα κηνοι. επει ουν περικρατεις γενομενοι της αγιας γης εκει νης
και σφοδρα σφοδρα πλεονασαντες και υπερισχυσαντες, εξωπλισε πλοια πολλα
Μαυΐας ο τουτων αρχηγος κατα της Κωνσταντινουπολεως και ηλθεν εις τον
 
 

234

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγομενον Φοινικα της Λυκιας, ενθα Κωνστας ο βασιλευς ην μετα του Ῥω μαικου
στολου. μελλοντος δε του βασιλεως τηι επιουσηι ναυ μαχειν, θεωρει κατ' οναρ εαυτον
υπαρχειν εν Θεσσαλονικηι. και τουτο παραυτικα γνωστικωι τινι διηγησαμενος, εφη
προς αυτον· ω βασιλευ, κακον το ενυπνιον. το γαρ ειναι σε εν Θεσσαλονικηι θες
αλλωι την νικην προσημαινει, τουτ' εστι σου ηττηθεντος η νικη προς τον εχθρον σου
τεθησεται. ημερας ουν γενομενης, και αλληλοις συμβαλοντες, ητταται ο βασιλευς
και συγκιρναται η θαλασσα τωι αιματι των Ῥω μαιων. επιβουλης δε μηνυθεισης τωι
βασιλει, ανακοινουται ταυτην γνησιωι τινι των υπηκοων εαυτου φιλωι, ωι και την
717 ιδιαν εσθητα κατα την εκεινου συμβουλην ενδυσας και εις πενιχρον πλοιον
εισελθων συν ολιγοις απεπλευσε δια της νυκτος εν Κωνσταντινουπολει σωθεις
παραδοξως. τηι δε επαυριον ο την βασιλικην εσθητα περιβεβλημενος επιστας τηι
βασιλικηι νηι συναπτει πολεμον. ον οι πολεμιοι περι κυκλωσαντες δοκουντες αυτον
ειναι τον βασιλεα ισχυρως επολεμουν. ο δε πολλους εξ αυτων ανδρειως ανελων
λαβων και αυτος καιριαν πληγην ετελευτησεν, πληρωσας το γεγραμ μενον· μειζονα
ταυτης αγαπην ουδεις εχει ινα τις την ψυχην αυτου θηι υπερ του φιλου αυτου. Ὁ δε
γε Κωνστας ανελων τον ιδιον αδελφον Θεοδοσιον απηλθεν εν Σικελιαι βουλομενος
εν Ῥωμηι την βασιλειαν μεταστησαι. σφοδρα γαρ εμισηθη παρα των Βυζαντιων ου
μονον δια την αναιρεσιν του αδελφου, αλλ' οτι και Μαρτινον τον παπαν Ῥωμης
αγαγων ατιμως εν Κωνσταντινουπολει εξωρισεν εις Χερσωνα, και Μαξιμου του
σοφωτατου και ομολογητου την ιεραν γλωσσαν και την δεξιαν απετεμε χειρα, και
μεντοι και πολλους ετερους των ορθοδοξων αικιαις και εξοριαις και δημευσεσι
κατεδικασε δια το μη θελειν αυτους τηι των Μονοθελητων αιρεσει αυτου συνθεσθαι.
ειτα πεμψας αγαγειν την γυναικα και τους τρεις υιους αυτου Κωνσταντινον και
Ἡρακλειον και Τιβεριον, οι Βυζαντιοι τουτους ουκ απεστειλαν. ποιησας ουν εν
Σικελιαι ετη ʹ 718 αναιρειται λουομενος εν τωι βαλανειωι κατα κεφαλης δια του
καδιου λαβων καιριαν πληγην υπο τινος των παρισταμενων. ο δε λαος ιδων τον
βασιλεα τελευτησαντα παρευθυς ανα γορευουσι βασιλεα Μιζιζον τινα λεγομενον.
οπερ ακουσας Κωνσταντινος κατελαβε την Σικελιαν μετα πλειστης ναυ μαχιας, και
χειρωσαμενος Μιζιζον και τον φονεα του πατρος ανειλε συν τοις στασιασασιν, και
ουτως επανελθων εν Κων σταντινουπολει εδεχθη παρα παντων ευφημουμενος. Ἐφ'
ων χρονων και ο αρχηγος των Παυλικιανων αν εφανη Κωνσταντινος, ο και
Σιλουανον εαυτον ονομασας. εστι δε η αιρεσις αυτων ουτως. Παυλικιανοι οι και Μα
νιχαιοι μετωνομασθησαν αντι Μανιχαιων Παυλικιανοι απο Παυλου τινος
Σαμωσατεως, υιου γυναικος Μανιχαιας Καλ λινικης τουνομα, ητις δυο υιους εσχεν,
τουτον τον Παυλον και Ἰωαννην. τουτους ουν την Μανιχαικην αιρεσιν διδα ξασα εκ
του Σαμωσατου εις Ἀρμενιακους κηρυκας της αιρε σεως αυτων απεστειλεν, οιτινες
ελθοντες εις κωμην τινα της Φαναροιας εκεισε την εαυτων αιρεσιν ενεσπειραν. εκ
τοτε ουν η μεν κωμη μετωνομασθη Ἐπισπαρις, οι δε μα 719 θηται αυτων
Παυλικιανοι εκληθησαν. ουτοι οι Παυλικιανοι μετα χρονους τινας της διδαχης
τουδε του Παυλου [ου πολλους] ετερον εσχον διδασκαλον Κωνσταντινον
καλουμενον, οστις εαυτον Σιλουανον μετωνομασεν. τουτον ουν εχουσιν αρχηγον
των διδασκαλων αυτων και ουχι τον Παυλον. ουτος γαρ αυτοις παρεδωκε τας μεν
αιρεσεις αυτου ουκ εγγραφως αλλα αγραφως κατα παραδοσιν, το ευαγγελιον δε και
τον αποστολον εγγραφως απαραλλακτα μεν τηι γραφηι και τοις λογοις ως και τα παρ'
ημιν οντα αυτοις παραδους, δια στρεψας δε εκαστον κεφαλαιον προς τας εαυτου
αιρεσεις, νομοθετησας αυτοις και τουτο, μη δειν ετεραν βιβλον την οιανουν
αναγινωσκειν, ει μη το ευαγγελιον και τον αποστολον. Μετα δε Κωνσταντινον τον
και Σιλουανον δευτερον εσχον διδασκαλον Συμεωνα καλουμενον, μετονομασαντα
δε εαυτον Τιτον, τριτον δε Ἀρμενιον τινα τωι γενει, Γενεσιον μεν καλουμενον,
 
 

235

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μετονομασαντα δε εαυτον Τιμοθεον, τεταρ τον δε Ἰωσηφ, μετονομασαντα δε εαυτον
Ἐπαφροδιτον, και 720 μετα τουτον Ζαχαριαν· αλλα τουτον ως μισθωτον και ουκ
αληθη ποιμενα αποβαλλονται ενιοι εξ αυτων. εκτον τον Βαανην τον Ῥυπαρον, και
εβδομον εσχον τον Σεργιον τον και Τυχικον εαυτον μετονομασαντα. Μανεντα
τοινυν και Παυλον και Ἰωαννην και αλλους, ους εαν τις ειπηι αυτοις, προθυμως
αναθεματιζουσιν, Κωνσταντινον δε τον και Σιλου ανον επικληθεντα και Συμεων τον
και Τιτον και Γενεσιον τον και Τιμοθεον και Ἰωσηφ τον και Ἐπαφροδιτον και
Βαανην τον Ῥυπαρον και Σεργιον τον και Τυχικον ως διδασκαλους αυτων ουδαμως
αναθεματιζουσιν, αλλ' εχουσιν αυτους ωσπερ αποστολους Χριστου. Λεγουσι δε και
εξ εκκλησιας εν τηι ομολογιαι αυτων· την Μακεδονιαν, ητις εστι καστρον Κολωνειας
η Κιβωσσα, ην εμαθητευσε Κωνσταντινος ο και Σιλουανος και Συμεων ο και Τιτος·
την Ἀχαΐαν, ητις εστι κωμη Σαμωσατου η Μαναναλις, ην εμαθητευσε Γενεσιος ο και
Τιμοθεος· την των Φιλιππησιων, τους μαθητας λεγοντες Ἰωσηφ του και
Ἐπαφροδιτου και Ζαχαριου του μισθωτου ποιμενος παρ' αυτων λεγομενου· την των
Λαοδικεων, λεγουσι δε τους Ἀργαουτας, και την των Ἐφεσιων, τους εν Μομψου 721
εστιαι, και την των Κολασσαεων, λεγουσι τους Κοινοχωριτας, ασπερ τρεις εκκλησιας,
φησιν, Σεργιος ο και Τυχικος εμα θητευσεν. τουτους ουν τους επτα αυτων
διδασκαλους και τας εξ εκκλησιας εχουσιν εντιμους, ους και σεβονται, παντας δε
τους λοιπους, ους εαν ειπηι τις αυτοις, και αναθεματι ζουσι και αποβαλλονται.
Ἔχουσι δε πρωτην αιρεσιν την των Μανιχαιων δυο αρχας ομολογουντες ως
κακεινοι. λεγουσι δε ουτοι οτι εν εστι μονον το διαχωριζον ημας εκ των Ῥωμαιων,
οτι ημεις μεν, φησιν, ετερον θεον λεγομεν υπαρχειν τον πατερα τον επουρανιον, ος
εν τουτωι τωι κοσμωι ουκ εχει εξουσιαν, αλλ' εν τωι μελλοντι, ετερον δε θεον τον
κοσμοποιητην, οστις εχει τουδε του παροντος κοσμου την εξουσιαν. οι δε Ῥω μαιοι,
φησιν, ενα και τον αυτον θεον ομολογουσιν ειναι και πατερα τον αυτον επουρανιον
και του κοσμου παντος ποιητην. καλουσι δε εαυτους μεν χριστιανους, ημας δε
Ῥωμαιους. λεγουσι δε προς τους αγνοουντας αυτους προ θυμως· πιστευομεν εις
πατερα και υιον και αγιον πνευμα, τον επουρανιον πατερα, και αναθεμα, φησιν, τωι
μη ουτω πιστευοντι, μεμελετημενως λιαν την εαυτων κακιαν μεθο 722 δευοντες. ου
γαρ προστιθεασιν, οτε λεγουσι τον πατερα τον επουρανιον, οτι τον μονον αληθινον
θεον τον ποιησαντα τον ουρανον και την γην και παντα τα εν αυτοις. χρη δε τον
προσδιαλεγομενον ορθοδοξον αιτειν τον Μανιχαιον του ειπειν το συμβολον της
πιστεως ο εστιν· πιστευω εις ενα θεον πατερα παντοκρατορα ποιητην ουρανου και
γης ορα των τε παντων και αορατων και τα εξης. επειτα δε βλασ φημουσι μεν εις την
παναγιαν θεοτοκον αμετρα, εαν δε βιασθωσι παρ' ημων ομολογησαι αυτην,
αλληγορικως λε γουσιν· πιστευω εις την παναγιαν θεοτοκον, εν ηι εισηλθε και
εξηλθεν ο κυριος, λεγουσι δε την ανω Ἱερουσαλημ, εν ηι προδρομος υπερ ημων
εισηλθε Χριστος, καθως φησιν ο αποστολος, και ου λεγουσι κατα αληθειαν την
αγιαν Μαριαν την θεοτοκον ουδε εξ αυτης σαρκωθηναι τον κυριον. βλασφημουσι δε
και εις τα θεια μυστηρια της αγιας κοινωνιας του τιμιου σωματος και αιματος του
κυριου ημων Ἰησου Χριστου λεγοντες, οτι τα ρηματα αυτου ο κυριος διδους τοις
αποστολοις ελεγεν· λαβετε, φαγετε και πιετε, ουκ αρτον και οινον, και ου χρη,
φησιν, προσαγεσθαι αρτον και οινον. βλασφημουσι δε και εις τον τιμιον σταυρον
λεγοντες, 723 οτι σταυρος ο Χριστος εστιν, ου χρη δε προσκυνεισθαι το ξυλον ως
κατηραμενον οργανον. τους δε προφητας και τους λοιπους αγιους αποβαλλονται, ετι
δε και τον αγιον Πετρον τον μεγαν πρωτοαποστολον πλεον παντων και δυσφημουσι
και αποστρεφονται, εξ αυτων μηδενα τινα εν μερει των σωζομενων ειναι λεγοντες,
καθολικην εκκλησιαν τα εαυτων συνεδρια προς ημας εν τηι αλληγοριαι αυτων
λεγοντες, προς εαυτους γαρ εκεινοι προσευχας αυτα λεγουσιν, βαπτισμα δε τα
 
 

236

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ρηματα του ευαγγελιου, καθως φησιν ο κυριος· εγω ειμι το υδωρ το ζων. Ταυτα
παντα και πλειω τουτων, οτε φωραθωσιν, αλλη γορουσιν. αλλα χρη νουνεχως και
διωρισμενως αυτοις εις παντα διαλεγεσθαι. και γαρ και το ψευδος προχειρως
εχουσιν ως νομον οικειον, παντοτε μεν, μαλιστα δε, οταν βιασθωσιν, διαψευδομενοι
και λεγοντες καθως εαν προσταχθωσιν η προ τραπωσι και ανεγκλητοι οντες παρ'
εαυτοις. ουτω γαρ αυτοις ο Μανης παρεδωκεν οτι· ουκ ειμι εγω ασπλαγχος, φησιν,
724 ως ο Χριστος ο ειπων· οστις με αρνησηται εμπροσθεν των ανθρωπων, αρνησομαι
αυτον καγω. αλλ' εγω λεγω· του αρνουμενου με εμπροσθεν των ανθρωπων και τωι
ψευδει την οικειαν σωτηριαν ποριζομενου ως μη αρνουμενου με μετα χαρας
προσδεχομαι και την ανακλησιν και το ψευδος ως την προς εμε ομολογιαν
ανευθυνως. Ὁμοιως μεντοι και τους πρεσβυτερους και τους λοιπους ιερεις τους παρ'
ημιν αποβαλλονται. εκεινοι δε και τους ιερεις αυτων συνεκδημους λεγουσι και
νοταριους αδιαφο ρους πασιν αυτοις οντας και τοις σχημασι και ταις διαι ταις και
πασηι τηι του λοιπου βιου κατασκευηι. εχουσι δε παντα τα του ευαγγελιου και του
αποστολου ρητα δια στροφα προς τα παρ' ημιν οντα εναντια, παρ' αυτων δε
συντεθεντα ως δηθεν αρμοζοντα ταις οικειαις αυτων αιρε σεσιν. ως γαρ ειρηται τηι
γραφηι και τοις λογοις ουτως εισιν ως και τα παρ' ημιν απαραλλακτα, τα δε νοηματα
διαστρε φουσιν, καθως περι τουτων σαφεστερον εν τοις δια πλατους μοι λελεκται.
προσκυνουσι δε το παρ' ημιν ευαγγελιον οτε τυχοι ουκ εν τωι σταυρωι, αλλ' εν τωι
βιβλιωι λεγοντες οτι· λογοι του Χριστου εισι και δια τουτο αυτους προσκυνουμεν. εν
ασθενειαι δε και πονωι τινες εξ αυτων οτε περιπεσωσιν, τον 725 σταυρον επιτιθεασιν
εαυτοις, και υγειας τυγχανοντες παλιν αυτον συγκλωσι και εις πυρ βαλλουσι προς
το κατακαυσαι, η καταπατουσιν αυτον. τινες δε εξ αυτων και τα παιδια εαυτων
βαπτιζουσιν υπο των ημετερων πρεσβυτερων αιχμα λωτων οντων παρ' αυτοις,
ετεροι δε εισερχομενοι εν τηι εκ κλησιαι τηι ημετεραι των ορθοδοξων λεληθοτως των
θειων μυστηριων μεταλαμβανουσι προς πλειονα εξαπατην των απλου στερων. ταις
τοιαυταις μεθοδειαις και υποκρισεσι χρωμενοι, πασηι δε ακολασιαι τε και μιασμωι
εκατερας ανθρωπων φυ σεως αδιαφορως και αδεως χρωνται. τινας δε εξ αυτων προς
τους γονεις και μονον εαυτων διαφερεσθαι λεγουσιν. [κεʹ. Περι Κωνσταντινου του
Πωγωνατου.] Μετα δε Κωνσταν εβασιλευσε Κωνσταντινος υιος αυτου ετη ιζʹ και
απεθανε δυσεντερικως. εφ' ου γεγονεν η εκτη συνοδος των ροʹ πατερων εν
Κωνσταντινουπολει. η δε εκτη συνοδος γεγονεν εν Κωνσταντινουπολει
συνελθοντων ροʹ 726 αγιων πατερων ετει της βασιλειας Κωνσταντινου του πατρος
Ἰουστινιανου ιγʹ. ης ηγουντο Θεοδωρος και Γεωργιος πρεσβυ τεροι και Ἰωαννης
διακονος τοποτηρηται Ἀγαθωνος παπα Ῥωμης, Γεωργιος Κωνσταντινουπολεως,
Θεοφανης Ἀντιοχειας υπ' αυτης χειροτονηθεις της συνοδου δια το τον προηγη
σαμενον Μακαριον καθαιρεθηναι τοτε ως αντενεχθεντα τοις υπ' αυτων ορθοδοξως
δογματιζομενοις, της δε διοικησεως Ἀλεξανδρειας Πετρος μοναχος, της δε
Ἱεροσολυμων ο δεινα, δια το τους θρονους χηρευειν πατριαρχων κατασχεθεντας
τηνικαυτα υπο του Σαρακηνων εθνους, κατα Θεοδωρου του της Φαραν επισκοπου,
Ὀνωριου Ῥωμης, Κυρου Ἀλεξανδρειας, Σεργιου τε και Πυρου και Παυλου και
Πετρου Κωνσταν τινουπολεως γεγονοτων επισκοπων, ετι δε και κατα των ανα
καινισαντων την αιρεσιν τουτων εν ταυτηι τηι αγιαι συνοδωι αιρετικων, τουτ' εστι
Μακαριου του ονομασθεντος Ἀντιοχειας προεδρου, Στεφανου του τουτου μαθητου,
ετι δε και Πολυ χρονιου του νηπιοφρονος γεροντος λεγοντων εν θελημα και μιαν
ενεργειαν επι του σωτηρος ημων Χριστου και θεου. ους αναθεματισασα εξεφωνησε
δυο θεληματα φυσικα ηγουν θελησεις και δυο φυσικας ενεργειας επι του ενος
δεικνυσθαι Χριστου του θεου ημων. Ὡσαυτως και περι των ιερων της Χριστου του
θεου ημων οικονομιας συμβολων εξεθετο ουτως· εν τισι των σεπτων εικονων
 
 

237

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γραφαις αμνος δακτυλωι του προδρομου 727 δεικνυμενος εγχαρασσεται, ος εις τυπον
παρεληφθη της χα ριτος τον αληθινον ημιν δια νομου και προφητων προυπεμ
φαινων αμνον Χριστον τον θεον ημων. τους ουν παλαιους τυπους και τας σκιας ως
της αληθειας συμβολα τε και προ χαραγματα τηι εκκλησιαι παραδεδομενους
κατασπαζομενοι την χαριν προτιμωμεν και την αληθειαν ως πληρωμα νομου
ταυτην υποδεξαμενοι. ως αν ουν το τελειον καν ταις χρω ματουργιαις εν ταις
απαντων οψεσιν υπογραφηται, τον του αιροντος την αμαρτιαν του κοσμου αμνου
Χριστου του θεου ημων κατα τον ανθρωπινον χαρακτηρα και εν ταις εικοσιν απο
του νυν αντι του παλαιου αμνου αναστηλουσθαι ορι ζομεν, δι' αυτου το της
ταπεινωσεως υψος του θεου λογου κατανοουντες και προς μνημην της εν σαρκι
πολιτειας του τε παθους αυτου και του σωτηριου θανατου χειραγωγουμενοι και της
εντευθεν γενομενης τωι κοσμωι απολυτρωσεως. Ἐφ' ων χρονων ηλθον οι Σαρακηνοι
εν στολωι μεγαλωι κατα της Κωνσταντινουπολεως, και προσορμισαντες κατα την
παραλιον του Ἑβδομου, αντιπαρατασσεται αυτοις Κωνσταν τινος, υφ' ων πλεισται
ναυμαχιαι καθ' εκαστην ημεραν εγινοντο απο εαρινου καιρου μεχρι του
φθινοπωρου. του δε χειμωνος επιγινομενου διαπεραιωθεις ο των Σαρακηνων
στολος εχειμαζεν εν Κυζικωι, και παλιν εαρος αρχομενου εκειθεν αναχθεις ομοιως
του δια θαλασσης ειχετο πολεμου. επτα ουν ετεσι του πολεμου διαρκεσαντος ουδεν
πλεον 728 ο των Σαρακηνων ηνυσε στολος, αλλα πολλους και ανα ριθμητους
μαχιμους ανδρας αποβαλων υπεστρεψε προς τα ιδια. εν δε τοις μερεσι του Συλλαιου
γενομενος και υπο σκληρων και ραγδαιων ανεμων και θαλασσιου κλυδωνος
κατασχεθεις αρδην απωλετο. Μετα δε ταυτα οι του θεματος των ανατολικων
ελθοντες εν Χρυσοπολει εκραζον λεγοντες· εις τριαδα πιστευομεν, τους τρεις
αναγορευσωμεν και στεψωμεν. εφ' οις θυμωθεις Κων σταντινος διοτι μονος ην
εστεμμενος, οι δε δυο αυτου αδελ φοι ουδεμιαν αξιαν ειχον, αποστελλει προς αυτους
πατρικιον ως δηθεν αποδεχομενος τουτο, και προσκαλουμενος αυτων τα πρωτεια
βουλευσασθαι μετα της συγκλητου, και δη εισ ελθοντων εν τηι πολει, τουτους μεν
ανεσκολοπισεν, τους δε αδελφους αυτου ερινοτομησεν. Καθ' ον χρονον το των
Βουλγαρων εθνος απο τοις αρκτυοις περατικοις μερεσι του Ευξεινου ποντου εκ της
λεγομενης Μαιωτιδος λιμνης επηλθε τηι Θραικηι μετα πολλης πτωχειας και αποριας.
οπερ μαθων Κωνσταντινος και σφοδρα 729 λυπηθεις εξωρμησε κατ' αυτων μετα
πλειστης ναυμαχιας τε και πεζομαχιας, και δια μεν της ηπειρου του ποταμου ∆α
νουβη τα πεζικα παραταξας, δια δε της πλησιαζουσης ακτης τας ναυς προσορμισας,
οι Βουλγαροι λιαν φοβηθεντες εις οχυρωμα δυσαλωτον εαυτους ησφαλισαντο. του
δε βασιλεως οξυπαθησαντος εν ποδαλγιαι και επι Μεσεμβρειαν εκβια σθεντος
υποστρεψαι χαριν βαλανειου μετα δρομωνων εʹ, κατ ελιπε τον λαον και τους
στρατηγους κελευσας παρακαθε ζεσθαι και πολεμειν το εθνος. ο δε λαος τον βασιλεα
φευγειν νομισας εις τροπην εδωκε μηδενος διωκοντος. οι δε Βουλ γαροι θεασαμενοι
και του οχυρωματος υπεξελθοντες επεδι ωξαν οπισω αυτων, και πολλους ανελοντες
και λαφυραγω γησαντες [τα αυτων] εκρατησαν εκτοτε και κατεκυριευσαν την των
χριστιανων χωραν. οθεν αναγκασθεις ο βασιλευς ειρηνευσε μετ' αυτων πακτα δους
επ' αισχυνηι των Ῥωμαιων ως ληιζομενους πασαν την Θραικην και τα επεκεινα
ταυτης. [κ ʹ. Περι Ἰουστινιανου.] Μετα δε Κωνσταντινον εβασιλευσεν Ἰουστινιανος
υιος αυτου ετη ιʹ. ου επιστρατευσαντος επι τα δυτικα μερη πολλα των Σκλαβων
πληθη τα μεν πολεμωι, τα δε λογωι παραλαβων υπεστρεψεν. αφ' ων επιλεξαμενος και
στρατευσας χιλιαδας λʹ 730 λαον περιουσιον αυτους επωνομασεν, ους δη και
καθοπλισας και ιδιοποιησαμενος και τηι τουτων ανδρειαι και συμμαχιαι πεποιθως
γραφει τοις Σαρακηνοις ως μη εμμενειν αυτον τηι εγγραφως συμφωνηθεισηι μεταξυ
Ῥωμαιων και Σαρακηνων ειρηνηι, και λαβων τον περιουσιον εκεινον λαον, μαλλον
 
 

238

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε ανοσιον, και τα λοιπα στρατευματα προς την Σεβαστοπολιν απηρεν· εν ηι και οι
Σαρακηνοι παραγενομενοι και προμαρτυ ρομενοι αυτωι τα μεθ' ορκων
συμφωνηθεντα μη διαστρεψαι, επει τοι γε κριτης ο θεος και εκδικος γενησεται περι
του των, ου κατεδεξατο παντελως τα της ειρηνης ο βασιλευς, αλλα προς μαχην
παρετασσετο. και δη παραυτικα λυσαντες οι Σαρακηνοι τον της ειρηνης εγγραφον
χαρτην και επι δο ρατος αναρτησαντες ωρμησαν κατα Ῥωμαιων, και συμβολης
γενομενης ηυτομολησαν εκ των Σκλαβων εκεινων προς τους Σαρακηνους χιλιαδες
κʹ. και ουτω των Ῥωμαιων δεινως τραπεντων και αναριθμητων σφαγεντων, η
δικαιοκρισια και νικη προς τους εναντιους εχωρησε διδασκουσα μη παρα βαινειν
θειον ορκον πωποτε, καν προς εναντιους και απι στους γενηται. πεφευγοτος δε του
βασιλεως και εν τωι παρα θαλασσιωι του Λευκατου μετ' αισχυνης πολλης και ηττης
ελθοντος, ανειλε τας περιλειφθεισας δεκα χιλιαδας των Σκλαβων συν γυναιξι και
τεκνοις. οθεν επι πλειον εκτοτε θρασυνθεντες οι Σαρακηνοι σφοδροτερον
διελυμαινοντο την 731 Ῥωμανιαν εχοντες μεθ' εαυτων και τας κʹ χιλιαδας των
προσφυγοντων Σκλαβων. ο δε γε βασιλευς εισελθων εν τηι πολει και αμεριμνησας
εξεβιαζετο Καλλινικον τον πατριαρχην ευχην ποιησαι, ινα καταλυσηι την πλησιον
ουσαν του παλα τιου εκκλησιαν της θεοτοκου των Μητροπολιτου λεγομενην, θελων
εν τωι τοπωι στησαι φιαλην και βαθρα κτισαι του δημου των Βενετων, οπως εκει τον
βασιλεα δεχωνται. προς ον ο πατριαρχης ελεγεν οτι· ευχην μεν επι συστασει εχομεν,
επι δε καταλυσει εκκλησιας ουδαμως παρελαβομεν. επει ουν κατηναγκασεν αυτον ο
βασιλευς και φονικηι βιαι την ευχην ηπαιτει, μογις ποτε εφη ο πατριαρχης· δοξα τωι
θεωι τωι ανεχομενωι παντοτε νυν και αει και εις τους αιωνας των αιωνων. οπερ
ακουσας ο τε βασιλευς και ο αγυρτωδης οχλος και το αμην επιβοησαντες κατελυσαν
παραχρημα την εκ κλησιαν. και ποιησας την φιαλην εκτισεν ετεραν εκκλησιαν εις το
Πετριν και προσηγορευσεν αυτην των Μητροπολιτου. καθ' ον χρονον στασιασας
Λεοντιος ο πατρικιος αναγορευεται νυκτος υπο του δημου των Βενετων βασιλευς.
ημερας δε γενομενης εξαγαγων Ἰουστινιανον εις το ιππικον και ρινοτο μησας αμα
και γλωσσοτομησας αυτον εξωρισεν εις Χερσωνα. [κζʹ. Περι Λεοντιου.] Μετα δε
Ἰουστινιανον εβασιλευσε Λεοντιος ετη γʹ. εφ' 732 ου επιστρατευσαντων των
Σαρακηνων κατα της Ἀφρικης, τον Ῥωμαικον στολον κατ' αυτων απεστειλεν. των
δε πολε μησαντων και νικησαντων αυτους κατα κρατος, ανηγορευσαν εαυτοις
βασιλεα Ἀψιμαρον τινα καλουμενον. ος και κατα λαβων αμα τωι συνοντι αυτωι λαωι
τε και στολωι την πολιν εισηλθε κατα προδοσιαν δια της των Βλαχερνων πορτης, και
τον Λεοντιον χειρωσαμενος και ρινοτομησας αυτον εν τηι μονηι της ∆αλματου
περιωρισεν. [κηʹ. Περι Ἀψιμαρου.] Μετα δε Λεοντιον εβασιλευσεν Ἀψιμαρος ο και
Τιβεριος ετη ζʹ. διωνυμος γαρ ην ως Ἰακωβ και Ἰσραηλ, ως Ἰοθωρκαι Ῥαγουηλ, ως
Σιμων και Πετρος, ως Θωμας και ∆ιδυμος, ως Θαδδαιος και Λεββαιος. του δε
Ἰουστινιανου εκ Χερ σωνος φυγοντος και προς τον αρχοντα Βουλγαριας ελθοντος,
αφ' ου και λαον απειρον ειληφοτος δια πολλων υποσχεσεων και προς την πολιν
ελθοντος, εισηλθε συν ολιγοις ομοφυλοις δια του αγωγου κατα προδοσιαν. οπερ
μαθων Ἀψιμαρος εις Ἀπολλωνιαδα φευγει. [κθʹ. Περι Ἰουστινιανου το δευτερον.]
Μετα δε Ἀψιμαρον εβασιλευσε παλιν Ἰουστινιανος ο ρινογλωσσοτμητος ετη ζʹ. ος
τον μεν Ἀψιμαρον κατασχων και 733 κατα πασαν την πολιν θριαμβευσας ανειλεν,
τον δε πατρι αρχην Καλλινικον εκτυφλωσας εξωρισεν εν Ῥωμηι, ανθ' ου
προβαλλεται Κυριακον, τον εν τηι νησωι Ἀμαστρης εγκλειστον οντα, ως
προαγορευσαντα αυτωι την της δευτερας βασιλειας αποκαταστασιν. ου μην δε αλλα
και κατα παντων εκμανεις και λυσσησας αναριθμητον πληθος εκ τε του πολιτικου
και στρατιωτικου συλλογου διεφθειρεν. τους μεν γαρ προφανως εσφαζεν, τους δε
νυκτος εσακιζεν, και τους μεν προς αριστο δειπνα κλητορευων φαρμακωι δεινως της
 
 

239

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρουσης ζωης εχω ριζεν, τους δε προς εξοριαν δηθεν εκπεμπων εφουρκιζεν. οθεν
τοσουτον δεος κατειχε την πολιν ως και τινας αυτο μολησαι προς βαρβαρους. και
μεντοι και Χερσωνιτας μνησι κακων απο της εξοριας αυτου στολον εξωπλισε κατ'
αυτων και απεστειλεν. οι δε τον μεν Ἰουστινιανον καθυβρισαν, τον δε εκεισε
εξοριστον υπο Ἀψιμαρου δι' υπονοιαν βασι λειας Φιλιππικον υιον Νικηφορου του
πατρικιου βασιλεα θαττον ανηγορευσαν. οπερ γνους ο τυραννος Ἰουστινιανος και
επι πλειον θυμωθεις αμα και φοβηθεις ανηλθε μεχρι Σινωπης ακριβεστερον περι
τουτου μαθησομενος. του δε Φιλιππικου την πολιν συν τωι στολωι καταλαβοντος,
Ἰουστινιανος προς τον ∆αματρυν απεδρα καταλειφθεις υπο παντων. ον αυτικα
Φιλιππικος χειρωσαμενος αισχρως ανειλεν. 734 [λʹ. Περι Φιλιππικου.] Μετα δε
Ἰουστινιανον εβασιλευσε Φιλιππικος ο και Βαρ δανης ετη βʹ. και εισελθοντες απο
της Θραικης επιβουλοι τινες εξ επιτροπης Θεοδωρου και Γεωργιου των πατρικιων
εκτυφλουσιν αυτον εν τωι παλατιωι μερενδιζοντα. [λαʹ. Περι Ἀρτεμιου.] Μετα δε
Φιλιππικον εβασιλευσεν Ἀρτεμιος ο και Ἀναστασιος ετη βʹ. ος Θεοδωρον και
Γεωργιον τους πατρικιους εκτυφλωσας εξωρισεν εν Θεσσαλονικηι. και στασιασας ο
εν τωι Ἀδραμυτιωι λαος αναγορευουσι βασιλεα Θεοδοσιον τινα εκληπτορα των εκεισε
δημοσιων φορων. οπερ μαθων Ἀρτε μιος εν Νικαιαι τηι πολει κατεφυγεν. ο δε
Θεοδοσιος την πολιν καταλαβων εν οχλωι βαρει δια της των Βλαχερνων πορτης
κατα προδοσιαν εισηλθεν. [λβʹ. Περι Θεοδοσιου.] Μετα δε Ἀρτεμιον εβασιλευσε
Θεοδοσιος ετη βʹ. ος τον Ἀρτεμιον σχημα περιθεμενος μοναδικον εξωρισεν εν Θεσσα
λονικηι μηδεν περαιτερω τουτον παραβλαψας. εφ' ων χρονων επιστρατευσας
Μασαλμας ο των Σαρακηνων αρχηγος κατα Ῥωμαιων και προς τα μερη του Ἀμωριου
γενομενος γραφει 735 προς Λεοντα στρατηγον των ανατολικων· η βασιλεια των
Ῥωμαιων ση εστιν. ελθε ουν και λαλησωμεν τα προς ειρη νην, και ποιω παντα οσα
θελεις. ο δε προς αυτον απο στειλας υπατους και λογους ειρηνης ποιησαμενος και
υπο παντων ως βασιλευς ευφημισθεις επι την Νικομηδειαν ερχεται μετα
πολυοχλιας. εν ηι τον του Θεοδοσιου υιον περιτυχων και χειρωσαμενος μετα της
βασιλικης υπηρεσιας πασης και των εν τελει επισημων ανδρων του παλατιου
καταλαμβανει την Χρυσοπολιν. ο δε Θεοδοσιος λογον απα θειας παρ' αυτου λαβων
παρεχωρησεν αυτωι την βασιλειαν συν τωι υιωι κληρικος γενομενος. [λγʹ. Περι
Λεοντος του Ἰσαυρου.] Μετα δε Θεοδοσιον εβασιλευσε Λεων ο Ἴσαυρος ο και Κονων
ετη κεʹ. Θεοδοσιου γαρ τωι γενει Ἀδραμυτινου τα βασιλικα σκηπτρα εγκεχειρισμενου,
και Ἰαζατ του της Ἀραβων ηγεμονευοντος εξουσιας, δυο τινες θεομαχοι Ἑβραιων
παιδες οι αει παντοτε τραχηλιωντες κατα του κυριου και κατα του χριστου αυτου
φρυαττομενοι τερατειαις και βωμολοχιαις και δαιμονιωδεσιν οιωνισμασι
σχολαζοντες ως δηθεν αστρολογι 736 κην τινα μεταδιωκοντες επιστημην
καταλαμβανουσι την των Ἀραβων βασιλικην αυλην, και δη καταμηνυονται τωι προρ
ρηθεντι Ἰαζατ και τουτωι χρησμωιδιας πολυευζωιας και πολυ χρονιου διαμονης
μυουνται, ει γε αρα την των Χριστιανων καταρραξαι διακοσμησιν δυνηθειη τον τε
του σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου θεανδρικον χαρακτηρα και της αυτον τεκου σης
θεομητορος εκ των εκκλησιαστικων περιβολων απαλειψαι. και δη ο φιλοζωος
εκεινος και χοιροβιος ανθρωπος υπη κουσε τηι συμβουληι των απατεωνων και πασας
τας της ευας εκκλησιας διεσαλευσεν εν πασηι τηι αρχηι αυτου. αλλ' ηπατηθη ο
δειλαιος. ουπω γαρ ενιαυτου πληρωθεντος, και τουτον η θεια δικη μετεχειρισατο, ο
δε υιος αυτου διαδεξα μενος την ηγεμονιαν αυτου τουτους ηβουληθη ως ψευδο
μαντας αποκτειναι. οιτινες φοβηθεντες ᾤχοντο ανακαμ ψαντες παλιν εν τοις
Ἰσαυρικοις μεθοριοις. ειτα εις πηγην τινα που αναψυχοντων αυτων, ιδου νεανισκος
τις τουνομα Λεων καλος τωι ειδει, ωραιος τωι προσωπωι, ευμηκης τωι σω ματι,
βαναυσος την τεχνην εξ αυτης την ζωην ποριζομενος, και δη εκ του υποζυγιου τον
 
 

240

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φορτον περιελομενος εκαθισε και αυτος επι τηι πηγηι. ωρα ην ωσει εκτη. ειτα οι των
εγγαστριμυθων μυσται μυουνται αυτωι του καταρξαι αυτον της Ῥωμαικης βασιλειας
των σκηπτρων. και δη του Λεοντος αναβαλλομενου και διαπορουντος προς το
ακροτατον της εαυτου ευτελειας αφορωντος, ορκοις πληροφορειται υπο των
μισοχριστων οτι ταυτα ουτω δει γενεσθαι. και δη αιτουνται αυτον ορκωμοσιους
λογους πληροφορηθηναι παρ' αυτου, ιν', ει αρα γε εις περας τουτο αγοιτο, παν ει τι
ουν αιτηθειη 737 παρ' αυτων ανυπερθετως δοθηναι αυτοις παρ' αυτου. ην δε
πλησιον ναος του αγιου μεγαλομαρτυρος Θεοδωρου. και ευθυς ετοιμοτατα εισελθων
ο βαναυσος Λεων και περικρατης γενομενος των ιερων καγκελλων του
θυσιαστηριου δεδωκεν εγγυητην τον μεγαλομαρτυρα του Χριστου, εστωτων των
Ἰουδαιων εν τοις πυλωσι του ναου και δεχομενων τον ορκον παρ' αυτου. και αυθις
ᾤχετο εκαστος εις τα ιδια. ην δε τις των ανατολικων στρατηγιας την ηγεμονιαν
περιεπων πα τρικιος τουνομα Σισιννιος στρατολογιαις την χωραν περι πολευων. εν
οις και Λεων ο βαναυσος στρατολογηθεις εν ολιγωι χρονωι εις προκοπην μεγαλην
αναβιβαζεται σπαθαρικωι αξιωματι προχειρισθεις υπο του αυτου βασιλεως
Θεοδοσιου. και δη υπ' αυτου εις τα εσπερια μερη εκπεμφθεις εις Καμπανιαν και
Ἀμαλφην και Νεαπολιν, τηνικαυτα βαρβαρισαντων, καταλαβων δε τα εκεισε εν
πλωτηρσιοις δρομωσι τον αριθμον ρκʹ και τροπαιοφορωι νικηι την ειρηνην βρα
βευσας καταλαμβανει τα βασιλεια, και αυθις υπο των στρα τιωτων αναγορευεται
βασιλευς. και δη Θεοδοσιος ο πραο τατος βασιλευς προυπανται αυτωι και αρας το
στεφος εκ της εαυτου κεφαλης περιτιθησι τωι Λεοντι. περιβοητου δε επ' ευφημιαις
γενομενου του Λεοντος, ιδου οι φαρμακοι Ἰου δαιοι δρομαιοι εισελαυνουσιν εις τα
βασιλεια, ειτα υπο του νεου ανακτος δεξιολαβηθεντες την οφειλην αποτιννυουσιν
ασυγχωρητα. του δε ετοιμως ταυτην επαγγελλομενου απο διδοναι, αποκριθεντες
ειπον οι θεομαχοι· τουτο αιτουμεθα 738 παρα σου, κρατιστε βασιλευ, ινα τον
χαρακτηρα του Ναζωραιου Χριστου και της μητρος αυτου Μαριας εκ πασης
εκκλησιαστι κης ιστοριας απαλειψηις. και τουτο ποιων μελλεις βασιλευειν αχρι
χρονων εκατον εν τηι γενεαι σου. ο δε ευηθης και αστηρι κτος τηι πιστει ωσπερ υπο
οφεων τοις δυσι μυκτηρσι πιεζομενος ετοιμοτατα το αιτηθεν επιτελειν
επαγγελλεται. ω της ανοιας, ω της φρενοβλαβειας. ο χριστιανικωτατος βασιλευς
Ἑβραιοις υποσπονδος ωφθη, ο τα σκηπτρα της βασιλικης δυναστειας υπο θεου
εγκεχειρισμενος υπο θεομαχων ανδρων τερατευεται. Ἐκμανεις ουν κατα της ορθης
τε και αρχαιοτατης πι στεως μεταστειλαμενος τον αοιδιμον Γερμανον τον
πατριαρχην ηρξατο προστριβεσθαι αυτωι και μεμφεσθαι παντας τους προ αυτου
βασιλεις και αρχιερεις και παντας τους Χριστιανους ως ειδωλολατρησαντας επι τηι
προσκυνησει των αγιων εικονων. ο δε μεγας εφη Γερμανος· ακουσον, ω βασιλευ. του
μεν κυριου ημων Ἰησου Χριστου δια σαρκος επιφανεντος και τοις ανθρωποις
συναναστραφεντος και πασιν οραθεντος (παν τες γαρ, φησιν, ειδησουσι με απο
μικρου εως μεγαλου αυτων), πασα ειδωλολατρεια εκποδων γεγονε και παν αγαλμα
ειδωλι κον εξηφανισται. καθως και προαναφωνων Ζαχαριας ο προ 739 φητης εφη·
και εσται εν τηι ημεραι εκεινηι, λεγει κυριος Σαβαωθ, εξολοθρευσω τα ονοματα των
ειδωλων απο της γης και ουκετι αυτων εσται μνεια. απο δε της αυτου προς ημας
συναναστροφης και των αποστολων αυτου διδασκαλιας εως του νυν παρηλθον ετη
ψλ ʹ, και οι εν τοσουτοις ετεσι διαπρεψαντες πατερες και διδασκαλοι της εκκλησιας
ορθο δοξοι ουδεν τοιουτον περι των αγιων εικονων ενενοησαν η ελαλησαν. εξ
αρχηθεν γαρ μετα την του Χριστου εις ουρανους αναληψιν η εικονικη ορασις
ανετυπωθη. παρα τε γαρ της αιμορρου εις την επ' αυτην γεγονυιαν θαυμα τουργιαν
η του Χριστου εικων εστηλογραφηθη. περι ης εικονος Ευσεβιος εν τηι εκκλησιαστικηι
ιστοριαι εν βιβλιωι εβδομωι ουτως εφη· επειδη τησδε της πολεως της Φιλιππου
 
 

241

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Καισαρειας, ην Πανεαδα Φοινικες προσαγορευουσιν, εις μνη μην ηλθον, ουκ αξιον
ηγησαμην παρελθειν διηγησιν και τοις μεθ' ημας μνημονευεσθαι αξιαν. την γαρ
αιμορροου σαν, ην εκ των ιερων ευαγγελιων προς του σωτηρος ημων του παθους
απαλλαγην ευρασθαι μεμαθηκαμεν, ενθενδε ελεγον ορμασθαι τον τε οικον αυτης επι
της πολεως δει κνυσθαι και της υπο του σωτηρος εις αυτην ευεργεσιας θαυμαστα
τροπαια παραμενειν. εσταναι γαρ εφ' υψηλου 740 λιθου προς μεν ταις πυλαις του
αυτης οικου γυναικος εκ τυπωμα χαλκεον επι γονυ κεκλιμενον και τεταμεναις επι
το προσθεν ταις χερσιν ικετευουσηι εοικος, τουτου δε αντικρυς αλλο της αυτης υλης
ανδρος ορθιον σχημα διπλοΐδα κοσμιως περιβεβλημενον και την χειρα τηι γυναικι
προτεινον, ου παρα τοις ποσιν επι της στηλης αυτης ξενον τι βοτανης ειδος φυειν, ο
μεχρι του κρασπεδου της του χαλκου διπλοΐδος ανιον αλεξιφαρμακον τι παντοιων
νοσηματων τυγχανειν. τουτον δε τον ανδριαντα εικονα του Ἰησου φερειν ελεγον,
εμεινε δε και εις ημας, ως και οψει παραλαβειν επιδημη σαντας αυτους τηι πολει. και
θαυμαστον ουδεν τους παλαι εξ εθνων ευεργετηθεντας προς του σωτηρος ημων
ταυτα πεποιηκεναι, οτε και των αποστολων αυτου τας εικονας Πετρου και Παυλου
και αυτου δη του Χριστου δια χρω ματων εν γραφαις σωζομενους ιστορησαμεν.
Παλιν ουν ο θεοφορος Γερμανος προς τον ανημερον εφη λυκον· εστι δε και εν Ἐδεσηι
τηι πολει η αχειροποιητος εικων του Χριστου παραδοξα εργαζομενη θαυματα, ην
αυτος ο κυριος εν σουδαριωι της οικειας μορφης το ειδος εναπο μαξαμενος δια
Θαδδαιου του αποστολου σωζουσαν τον χα ρακτηρα της ανθρωπινης μορφης αυτου
Αυγαρωι τοπαρχηι της Ἐδεσηνων πολεως απεστειλε και την νοσον αυτου ιασατο. 741
και μεντοι και η παρα του αποστολου και ευαγγελιστου Λουκα ιστορηθεισα της
παναγνου και θεομητορος ετι ζωσης αυτης αγια εικων και πεμφθεισα εν Ῥωμηι προς
Θεοφιλον, προς ον και το ευαγγελιον και τας πραξεις των αποστολων απ εστειλεν.
ητις και εως του νυν θαυματουργει. διο δη και αι εξ οικουμενικαι συνοδοι ταυτας
ευρουσαι προσκυνουμενας και τιμωμενας απεδεξαντο και ουδεν περι αυτων
ελαλησαν εναντιον. πλην ουν την μεν καθαιρεσιν των ιερων εικονων ακουομεν
μελλειν εσεσθαι, αλλ' ουκ επι της σης βασιλειας. του δε καταναγκασαντος αυτον επι
ποιας ειπειν βασιλειας και ακουσας· επι Κονωνος, αποκριθεις ειπεν· οντως εγω ειμι
και ουτω παιδιοθεν εκληθην. και ο μεγας Γερμανος υπολαβων εφη· μη γενοιτο,
δεσποτα, δια της σης βασιλειας πραχθηναι το κακον τουτο και θεοστυγες.
αντιχριστου γαρ εστι προδρομος ο τουτο πληρων και της εν σαρκι του θεου λογου
επιδημιας ανατροπευς και αντιδικος. ο δε θεομαχος τυραννος ταυτα ακουσας και ως
λεων βρυξας αυτικα και σφοδρα χαλεπηνας ατιμως τον δικαιον εξηλασεν ειδωλο
λατρην αποκαλεσας, και ταις ιδιαις χερσι ραπισας των βασι λειων εξελαυνει. 742
Φασι δε τινες και τουτο πιστοτατοι ανδρες, οτι προς τηι Βασιλικηι καλουμενηι
κινστερνηι τηι ουσηι πλησιον των Χαλκο πρατειων παλατιον ην σεμνον, εν ωι υπηρχε
κατα τυπον αρ χαιον οικουμενικος διδασκαλος εχων μεθ' εαυτου ετερους μαθητας
αυτου και συλληπτορας προυχοντας ανδρας τον αριθμον ιβʹ πασαν επιστημην
μετερχομενους και τα εκκλη σιαστικα κρατυνοντας δογματα, βασιλικας διαιτας και
βιβλους ωσαυτως εχοντας, ων οι βασιλεις ανευ βουλην η γνωμην ουκ εθεσπιζον.
τουτους ο αγριωτατος θηρ και δυσωνυμος βαναυσος προσκαλεσαμενος επειρατο
πειθειν συνθεσθαι αυτου τηι αθεΐαι. των δε τουτο μη καταδεξαμενων, αλλα και
μαλλον ελεγξαντων αυτου την ασεβειαν, προσεταξε συρομενους αυτους ατιμως εν
τωι αυτωι τοπωι του διδασκαλειου αυτων εγκλει σθηναι. τουτου δε γενομενου τηι
νυκτι παλιν αποστειλας ο ανημερος δρακων νυκτεπαρχους τινας και απηνεις ανδρας
προσεταξε συναχθηναι πληθος ξυλων και τουτων υπαφθεν των κατακαηναι τους
ανδρας συν των οικηματων και των βιβλιων και των λοιπων αυτοις υπαρχοντων.
ου γενομενου παντες αρδην κατεφλεχθησαν. εκτοτε ουν η των επιστημων γνωσις εν
 
 

242

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ῥωμανιαι εσπανισε τηι των βασιλευοντων γνωσι μαχων απονοιαι μειουμενη εως των
ημερων Μιχαηλ και Θεοδωρας των ευσεβων και πιστων βασιλεων. 743 Ἐν τουτοις
εξουσιαστικως αμα και δυσσεβως της αιρε σεως απαρχεται και την επι της Χαλκης
πυλης του παλα τιου εικονα του κυριου ημων Ἰησου Χριστου κατεαξας και σιλεντιον
ασεβειας κατα των αγιων εικονων ποιησας προσ καλειται παλιν τον τιμιον
Γερμανον οιομενος πειθειν αυτον υπογραψαι κατα των ιερων εικονων. ο δε μηδ'
ολως ειξας τηι θωπειαι η τηι απειληι του αλαστορος θεις το ωμοφορον απεταξατο την
ιερωσυνην και ουτως εξηλθεν εκ μεσου αυτων. ο δε θεομαχος αντ' αυτου χειροτονει
Ἀναστασιον πρεσβυ τερον της μεγαλης εκκλησιας συνθεμενον κατα την ασεβη
αυτου βουλην παντα ποιειν. πασαν δε εικονικην ανατυ 744 πωσιν του σωτηρος
ημων Ἰησου Χριστου του θεου και της θεομητορος και παντων των αγιων
κατεστρεψε και κατεκαυσε και διωγμον μεγαν εγειρας πολλους ιερεις και
μοναζοντας και λαικους διαφοροις τιμωριαις και θανατοις υπεβαλεν. δια ταυτα ουν
και ο της μεγαλης Ῥωμης προεδρος Γρηγοριος την της αυτου βασιλειας υποταγην
εκτιναξαμενος το αιρε τικον αισχος αποδιδρασκει σπονδας ειρηνικας εις την των
Φραγγων υποταγην εισδεξαμενος συν πασηι τηι Ἰταλιαι, και τους φορους ευθυς
κωλυσας τον Ἀναστασιον και τους συν αυτωι ανεθεματισεν. Ἐφ' ων χρονων σεισμος
εγενετο μεγας και φοβερωτατος, και επτωθησαν εκκλησιαι πολλαι και οικοι τα τε
χερσαια της πολεως τειχη και φρουρια πολλα και χωρια της Θραικης. και τεθνηκε
λαος αναριθμητος, και η γη εσειετο επι χρονους δυο, ωστε και την θαλασσαν των
ιδιων ορων εν τισι τοποις υποχωρησαι. εν τουτοις ο παμμιαρος και αλαστωρ Λεων ο
βαναυσος ως ανθρωπος αποθνησκει δυσεντερικως και ως εις των αρχοντων
πεπτωκεν. Ὁ ουν Μασαλμας, καθως ανωτερω ειρηται, την Ἄβυδον 745 καταλαβων
και αντιπερασας λαον απειρον και προς την πολιν εξορμησας γραφει προς
Σουλειμαν τον πρωτοσυμβουλον ελθειν εν ταχει μετα του στολου. και τηι μεν ιεʹ του
Αυγουστου μηνος παρακαθισας την πολιν και το χερσαιον τειχος περι χαρακωσας
ελυμαινετο σφοδρα τα Θραικωια μερη, τηι δε αʹ του Σεπτεμβριου μηνος ανεβαλεν ο
Σουλειμαν εχων παμ μεγεθεις ναυς και πολεμικας τειχηρεις και δρομωνας μεγα
λους πανυ χιλιους οκτακοσιους. ο δε βασιλευς τας εμπυ ριους ναυς κατ' αυτων
εκπεμψας πυριαλωτους εποιησε τας πλειστας και φοβερας ναυς εκεινας. αυτικα
γουν αι μεν εις τα παραλια τειχη πυρπολουμεναι προσαπερριφησαν, αι δε εις τον
βυθον αυτανδροι συνωθουμεναι κατεποντισθησαν, ετεραι δε μεχρι της Ὀξειας νησου
και Πλατειας απηνεχθησαν καταφλεγομεναι. καντευθεν τοινυν οι μεν της πολεως
θαρσος ελαβον, οι δε πολεμιοι κατεπτηξαν μεγαλως και εξελυθησαν. τωι δε εαρινωι
καιρωι λοιμικη νοσος εις αυτους ενσκηψασα μετα λιμου πληθος αναριθμητον εξ
αυτων διεφθειρεν. εξ ων οι περιλειφθεντες πολεμον εν τηι Θραικηι μετα Βουλγαρων
συναψαντες ανηιρεθησαν χιλιαδες κβʹ. τηι δε ιεʹ του Αυγου στου μηνος εκ της πολεως
απαραντες, και ανεμου σφοδρο τατου πνευσαντος, οι μεν εν Προικονησωι και ταις
αλλαις 746 ακταις απωλοντο, οι δε εξαβυδισαντες, αθροως επελθον νεφος χαλαζης
πληρες και τετριγος ολεθριον μετα ραγδαιου ανεμου, υποβρυχιοι παντες εγενοντο.
διεσωθησαν δε παραδοξως εκ των #22αωʹ πεντε μονα πλοια, α και απηγγειλαν εις τα
ιδια την των Ῥωμαιων νικην τε και σωτηριαν και την εαυτων ητταν και
πανωλεθριαν. Ἐφ' ων χρονων υπηρχεν εν Κωνσταντινουπολει ανθρω πος τις
διαβοητος και περιφανης αγαν πλουσιος τε σφοδρα και φιλοπτωχος ακρως, ειχε δε
και εξ ενεργειας του πονηρου το παθος της πορνειας. εις γηρας ουν ελθων και μητε
της πολλης και καθ' υπερβολην ελεημοσυνης παυσας, μητε μην εκ της πορνειας δια
την χρονιον και κακιστην συνηθειαν εκκοψας ετελευτησεν αιφνιδιον. ζητησεως δε
γενομενης περι αυτου παρα τε του πατριαρχου Γερμανου και των επισημων
επισκοπων, και των μεν λεγοντων· εσωθη δια το γεγραφθαι· λυτρον ψυχης ο ιδιος
 
 

243

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλουτος, εξ ιδιων γαρ και δικαιων πονων και ουκ εξ αλλοτριων και αδικων εποιει
την ελεη μοσυνην· των δε μη παραδεχομενων, αλλ' αντιλεγοντων ως αμωμον ειναι
χρη τον δουλον του θεου και τελειον, γε 747 γραπται γαρ· εαν τις ολον τον νομον
πληρωσηι, πταισηι δε εν ενι, γεγονε παντων ενοχος, και· εν ωι ευρω σε κρινω σε,
φησιν ο θεοςεκηρυχθη νηστεια και προσευχη υπο του πατριαρχου, και εδηλωσεν εις
ολα τα μοναστηρια και ησυχαστηρια δεηθηναι του θεου του γνωρισαι αυτοις δια
τινος αποκαλυψεως τα περι του ανθρωπου τουτου. ουπερ γενομενου, απεκαλυψεν ο
θεος εγκλειστωι τινι μεγαλωι και θεοφορωι, πως και που τυγχανει ο ανθρωπος. και δη
μετα στειλαμενος αυτικα τον πατριαρχην διηγησατο αυτωι μετα πολλων δακρυων
ενωπιον παντος του λαου λεγων ουτως· θεωρησαι με †τηι νυκτι ταυτηι
προσευχομενωι κατα θειαν εκστασιν τοπον τινα εκ δεξιων μεν εχοντα παραδεισον
ανεξ ηγητον καλλος περικειμενον, εξ ευωνυμων δε καμινον, ης η φλοξ μεχρι των
νεφελων ανεβαινεν, και τον τελευτησαντα πλουσιον τουτον μεταξυ του παραδεισου
και της φοβερας ισταμενον καμινου και πολλα στεναζοντα και πυκνα προς τον
παραδεισον αποβλεποντα. εν τωι ουν στεναζειν αυτον και οδυρεσθαι ορω τινα
λαμπροφορον επισταντα και λεγοντα προς αυτον· τι ματην στεναζεις, ανθρωπε; ιδου
γαρ δια της ελεημοσυνης σου ελυτρωθης της γεεννης, δια δε του μη 748 αποστηναι
σε της ακαθαρτου και βδελυρας πορνειας εστε ρηθης του παραδεισου. και ταυτα ο τε
πατριαρχης και οι συν αυτωι παντες ακουσαντες φοβωι μεγαλωι συσχεθεντες προς
αλληλους ελεγον· δικαιως ουν και αξιως ο αποστολος εγραφεν· φευγετε την
πορνειαν. παν αμαρτημα ο εαν ποιησηι αν θρωπος εκτος του σωματος εστιν, ο δε
πορνευων εις το ιδιον σωμα αμαρτανει. και γαρ ο θεος εν τωι νομωι παρ εγγυαι
φασκων· γινεσθε αγιοι οτι εγω αγιος ειμι. και· ου πορνευσεις, ου μοιχευσεις. και· ουκ
εσται πορνεια απο θυ γατερων Ἰσραηλ και ουκ εσται πορνευων απο υιων Ἰσραηλ.
που τοινυν εισιν οι λεγοντες οτι, καν πορνευωμεν, ποιουμεν ελεημοσυνην και
σωζομεθα. ο γαρ οντως ελεημων εαυτον οφειλει πρωτον ελεησαι και τον αγιασμον
του σωματος κατορ θωσαι, ου χωρις ουδεις οψεται τον κυριον. ουκουν ουδεν
ωφελησει το αργυριον διδομενον εκ χειρος ρυπαρας και ψυχης αμετανοητου και
μεμολυσμενης και διεφθαρμενης υπο των ακαθαρτων εργων. Ἐγενετο δε και εν τηι
μεγαληι Ῥωμηι τι τοιουτον· μοναχος τις αφορισθεις υπο Γρηγοριου του παπα ως παρα
γνωμην του ηγουμενου αυτου και παρα τον θεσμον του μοναστηριου 749 του αυτου
Γρηγοριου ποιησαντα τι μετ' ολιγας ημερας ετε λευτησεν. οπερ ακουσας ο παπας
μεγαλως ελυπηθη, οτι απηλθεν ο αδελφος εξαιφνης δεδεμενος, και γραψας εν χαρτηι
ευχην λυουσαν τον τεθνεωτα εκ του αφορισμου εδωκε τινι διακονωι ειπων· απελθε
επι τον ταφον του αδελφου και αναγνωσον αυτην. και τουτου γενομενου, θεωρει ο
ηγου μενος κατ' οναρ τον αδελφον και λεγει αυτωι· λυπην εχομεν, αδελφε, περι σου,
οτι δεδεμενος ετελευτησας. ειπε ουν ημιν πως υπαρχεις. ο δε αποκριθεις ειπεν·
οντως, πατερ, εις φυλακην ημην εως της χθες ημερας. σημερον δε δια του θεου
απελυθην. οπερ εξηγησαμενος ο ηγουμενος τωι παπαι, εγνωσθη πασιν οτι, καθ' ην
ωραν ο διακονος ανεγνω την ευχην επι του ταφου, τοτε και του δεσμου ο αδελφος
ελυθη. και παντες οι ακουσαντες εδωκαν δοξαν τωι θεωι τωι δοντι τοιαυτην εξουσιαν
τοις εαυτου δουλοις. ∆ια δη τουτο φησι και ο μεγας Χρυσοστομος· ημεις μεν ουν
κατα τον εκκλησιαστικον θεσμον τα δεσμα περι βαλλομεν. ει δε τις καταφρονοιη
τουτων, επιστησεται ο του 750 θανατου και της κρισεως καιρος διδασκων αυτον ως
αψευ δης ο λογος του κυριου και ο νομος της αυτου εκκλησιας. οθεν λοιπον εγω μεν
ανευθυνος ειμι, το γαρ εμαυτου πε ποιηκα, εκεινος δε τον θειον ζυγον απορριψας
και τα ιερα δεσμα διαρρηξας, ο λογος αυτωι εσται προς τον εμοι κελευ σαντα δησαι.
ουδε γαρ, ει βασιλεως προκαθημενου των παρεστωτων δορυφορων τις επετραπη
δησαι τινα των υπη κοων και τα δεσμα περιβαλειν, εκεινος δε ου μονον απωσατο
 
 

244

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτον, αλλα και τα δεσμα διαρρηξειεν, ο δορυφορος εστιν ο την υβριν πεπονθως,
αλλ' ο κελευσας βασιλευς. και μαλα εικοτως. τα γαρ εις τους διδασκαλους γινομενα
προσοικει ουμενος ο παντων βασιλευς τε και κυριος αυτος ως τετιμη μενος η
υβρισμενος διακεισεται. [λδʹ. Περι Κωνσταντινου του Κοπρωνυμου.] Μετα δε Λεοντα
εβασιλευσε Κωνσταντινος ο Κοπρωνυμος υιος αυτου ετη λδʹ, εκ δεινοτατου λεοντος
ποικιλοτροπος παρδαλις, εκ σπερματος οφεως ασπις δεινη και οφις πετο μενος, ο εκ
∆αν αντιχριστος. ουτος την πατρυαν βασιλειαν τε και δυσσεβειαν διαδεξαμενος
πλειω και μαλλον εκ θεου και της θεομητορος και παντων αυτου των αγιων
διΐσταται, καντευθεν λοιπον μαγειαις και ασελγειαις και δαιμονων επι κλησεσι και
αλλοις πονηροις επιτηδευμασι χαιρων και σχο 751 λαζων εξαιρετον οργανον και
λιαν επιτηδειον του πατρος αυτου και διδασκαλου γεγονε διαβολου. και γαρ εις
τοσαυτην απονοιαν και παραπληξιαν εξωκειλεν, ως και θεσμον επι λαου καθολικον
εκθεσθαι, μη λεγεσθαι τινα των θεραποντων κυριου το παραπαν αγιον, αλλα και τα
λειψανα τουτων ευρισκομενα διαπτυεσθαι και μηδε πρεσβειαν αυτων εξαιτειν.
ουδεν γαρ ισχυουσιν. ειτα προσθεις ο ανοσιος και παμβε βηλος λεγει· μηδε της
Μαριας επικαλεισθω τις πρεσβειαν, ου γαρ δυναται βοηθειν τινι, μηδ' αυ παλιν
θεοτοκον αυτην ονομαζεσθω. και δη λαβων εν χειρι βαλαντιον πληρες χρυ σιου και
υποδειξας αυτο πασιν ηρετο· τινος αξιον εστιν; των δε πολλου ειποντων, κενωσας
το χρυσιον παλιν ηρετο· τινος εστιν αξιον; και λεγουσιν· ουδενος. ουτως, εφη, και η
Μαρια (ου γαρ θεοτοκον ο αθεος ηξιου λεγειν) εως μεν ειχε τον Χριστον εν εαυτηι
τετιμημενη υπηρχεν, αφ' ου δε τουτον απετεκεν, ουδεν των λοιπων γυναικων
διενηνοχεν. φευ της τολμηρας δυσφημιας του σαρακηνοπιστου και ιου δαιοφρονος.
ου γαρ ην χριστιανος, μη γενοιτο, αλλα Παυ λικιανος η, το γε αληθεστερον ειπειν
και οικειοτερον, ειδωλο λατρης και δαιμονων υπηρετης και ανθρωποθυτης. την γαρ
752 παναχραντον θεοτοκον και τους αγιους παντας ο εναγης και δυσθεος
εκτρεπομενος την παρ' Ἕλλησι τιμωμενην Ἀφροδιτην και τον ∆ιονυσον εθρησκευεν
ο νεος Ἰουλιανος και ανθρωπο θυσιας αυτοις ανεφερε περα της πολεως, ενθα της
αγιας ην ο ναος μαρτυρος Μαυρας, ονπερ ο μισαγιος εκδαφισας και φονευτηριον
ποιησας Μαυραν ωνομασε τον τοπον, εν ωι και τας προς τους δαιμονας τελετας
νυκτωρ ποιουμενος παιδα κατεσφαττεν. και μαρτυρει το προς θυσιαν σφαγι ασθεν
του Σουφλαμιου παιδαριον, οπερ ο δαιμονιωδης εν παραβυστωι θυσας, εκδηλον ο
θεος τοις πολλοις τουτο πε ποιηκεν. Των δε γε Σαρακηνων κατ' αλληλων
μαχομενων ακουσας εκστρατευει προς τα μερη της Συριας και δια την τοιαυτην
προφασιν τε και αδειαν προσλαβομενος λογωι τους συγγενεις αυτου Ἀρμενιους και
Συρους αιρετικους εις το Βυζαντιον μετυκισεν, ων οι πλειους οικουντες εν τηι Θραικηι
μεχρι νυν Θεοπασχιται κατα Πετρον εισι τον δειλαιον. Αυτικα γουν ηρξατο αθροως
τε και αορατως γινεσθαι σημεια εν τε τοις των ανθρωπων ιματιοις και εις τα των
εκκλησιων ιερα ενδυματα, σταυροι τινες ελαιωδεις πλειστοι. και ουτω κατελαβεν η
θεομηνια του βουβωνος, λοιμικη 753 νοσος, ου μονον τους εν τηι πολει, αλλα και
τους εν τοις περιχωροις αυτης δεινως ολοθρευουσα. και προς τουτοις εγινοντο και
φαντασιαι τινες εις πολλους των ανθρωπων και δειματα τινα εξαισια. γινομενοι γαρ
εν εκστασει ενο μιζον ξενοις τισι και βριαρεοις προσωποις οδευειν, οι και τους
απαντωντας ως φιλους δηθεν προσαγορευοντες διελε γοντο. και ταυτα μεν εν τωι
χειμωνι γεγονεν. εν δε τωι εαρινωι καιρωι μειζονως επετεινεν η νοσος, και τωι θερινωι
τοσουτον εξεκαυθη, ωστε και ολοκληρους οικους τελεον κλει σθηναι, οθεν εκ
πολλης περιστασεως εις αλογα τε και αμαξας επιστοιβαζοντες αυτους εξεκομιζον. εν
δε τωι πληρωθηναι τα εναστεια παντα και τα προαστεια μνηματα, ετι μην και
λακκους ορυχθηναι και αμπελωνας κατασκαφηναι συνεβη και ενδον των παλαιων
τειχων κηπους εις την τοιαυτην προσ χωρησαι ταφην των ανθρωπων. συν πασι δε
 
 

245

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτοις εφθασεν η οργη και εις τον ανιερον Ἀναστασιον τον φατριαρχην, και
οικτιστωι παθει τωι λεγομενωι χορδαψωι καταλυει τον βιον. 754 Ὁ δε γε τυραννος
βασιλευς την πολιν εασας την Νικο μηδειαν καταλαμβανει και εκεισε διετριβε μεχρι
πολλου. επανελθων δε συνοδον συναθροιζει κατα των αγιων εικονων εν
Βλαχερναις, εν ηι πολλα κατα του κυριου και κατα του Χριστου αυτου
κενολογησαντες οι ιερεις της αισχυνης και τας μιαρας χειρας εις υψος αραντες και
αλαλαξαντες ερρηξαν την ελεεινην φωνην εκεινην λεγοντες· σημερον σωτηρια τωι
κοσμωι γεγονεν, οτι συ, βασιλευ, ελυτρωσω ημας εκ των ειδωλων. ω της εσχατης και
τολμηρας αυθαδειας και απο νοιας και βλασφημιας των χριστομαχων και
ιεροκαπηλων και της ακολαστου γλωσσης αυτων και γνωμης αγνωμονος. ει γαρ ο
της ασεβειας προμαχος ουτος αιτιος της ειδωλων καθαιρεσεως, ματην αρα γεγονεν η
ενανθρωπησις Χριστου, κενη δε και η των αποστολων διδασκαλια. φυσηθεις ουν ο
δειλαιος επι τηι απηχεστατηι φωνηι ταυτηι προσεθετο και 755 ετερον παρανομιας
ειδος. ανελθων γαρ αθεσμως και ανιερως εν τωι αμβωνι χειροκρατων Κωνσταντινον
επισκοπον του Συλ λαιου γενομενον εξεφωνησε μετα κραυγης μεγαλης· Κωνσταν
τινου οικουμενικου πατριαρχου πολλα τα ετη, ποιησας αυτον δηθεν πατριαρχην ο
πεφενακισμενος και ματαιοφρων εξ υπο βολης των ανιερων και χριστεμπορων. περι
ων δικαιως αν λεξειεν ο μεν Ἰεζεκιηλ· ταδε λεγει κυριος· οι ιερεις ηθετησαν νομον
μου και εβεβηλουν τα αγια μου. ανα μεσον αγιου και βεβηλου ου διεστελλον, και
ανα μεσον ακαθαρτου και καθαρου ου διεκρινον. ο δε μεγας ∆ανιηλ εμβριθεστερον
στηλιτευσειε φασκων· εξηλθεν ανομια εκ πρεσβυτερων κρι των, οι εδοκουν τον
λαον κυβερναν. οντως γαρ αληθως ουτοι συνελαβον πονον και ετεκον ανομιαν,
επειδη τα τηι ιερωσυνηι και τοις θειοις κανοσιν ανακειμενα λαικοις χαρι ζομενοι
επετρεπον επιτελειν. και θαυμαστον γε ουδεν. ει γαρ τον υιον του θεου καταπατησαι
δια της προς την ιεραν αυτου εικονα υβρεως και καθαιρεσεως ου πεφρικασιν, πως αν
της ιερωσυνης αυτου εφεισαντο; τις ουν ουκ εκπλαγειη και φριξειεν ακουων και
βλεπων τον ασπιδοφορον ιεροθετην και τον πολεμοις εσχολακοτα και φονοις
ιεροτελεστην. αλλ' 756 ου πολυ το εν μεσωι και αξια της χειροτονιας αυτου εις τον
χειροτονηθεντα υπ' αυτου διεπραξατο εργα. μαθων γαρ ακριβως ο αλαστωρ, οτι
κρατησας ο πατριαρχης αυτου τα τιμια ξυλα πολλους επληροφορησε λεγων· μα τον
προσηλω θεντα εις ταυτα κυριον, ουτω μοι ειπεν ο βασιλευς, οτι· ουκ εστι θεος ο
Χριστος, δια τουτο ουδε την Μαριαν εχω θεοτοκον, εξεμανη σφοδρα κατ' αυτου ως
το μυστηριον της βλασφημιας αυτου θριαμβευσαντος, και επιθεις αυτωι πολλας
πληγας εθριαμβευσεν αυτον επι λαου και ιπποδρομιας εμ παιζομενον, εμπτυομενον,
συρομενον. ειτα ασφαλισαμενος αυτον εν τινι τοπωι αποστελλει προς αυτον
πατρικιους και φησιν· τι λεγεις αρτι περι της πιστεως ημων και της συν οδου ης
εποιησαμεν; ο δε ματαιωθεις ταις φρεσι και οιο μενος αυτον παλιν εξευμενισασθαι
αποκριθεις ειπεν· καλως πιστευεις και καλως την συνοδον εποιησας. οι δε επιγελα
σαντες τηι αυτου ανοιαι ειπον· ημεις τουτο και μονον ηθε λομεν ακουσαι παρα του
μιαρου σου στοματος. απο δε του νυν απελθε εις το αναθεμα και εις το σκοτος.
παραχρημα 757 δε εξαγαγοντες αυτον απεκεφαλισαν, και την μεν κεφαλην αυτου εν
τωι Φορωι εκρεμασαν, το δε σωμα συραντες ερριψαν εις τα Πελαγιου, ενθα πρωην μεν
υπηρχεν ο του αγιου μαρτυρος Πελαγιου ναος, ον ο θεομισης καταλυσας και ταφον
καταδικων ποιησας εκαλεσε τα Πελαγιου. ουτως ουν τον υπ' αυτου χειροτονηθεντα
και δοξασθεντα φατριαρχην τιμησας αντιχειροτονει παλιν τον ευνουχον Νικηταν
και Σκλαβον. Ουτω δε και Πετρον τον ιερον στυλιτην μη πεισθεντα τοις πονηροις
αυτου δογμασι πολλα βασανισας εις τα Πελα γιου συρομενον ζωντα ριφηναι
προσεταξεν. ωσαυτως μεν ουν και τον θειον Στεφανον εν τηι ακρωρειαι του ορους
Αυξεντιου του θεοφορου ποιησαντα ετη μʹ εν οικισκωι μικρωι πολλα τιμωρησας
 
 

246

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επετρεψε συρεντα ριφηναι εις τα Πελαγιου ως ου μονον αντιπιπτοντα και
μαχομενον αυτου τηι κακο δοξιαι, αλλα και πολλους μεταφεροντα προς τον μονηρη
βιον και καταφρονειν πειθοντα βασιλικων αξιωματων και χρη ματων. και ην ιδειν
κατα πασαν πολιν και χωραν θρηνος επι θρηνον και ουαι επι ουαι παρα των
ευσεβουντων, παρα δε των ασεβουντων ιερα πατουμενα και σκευη μεταποιουμενα
εκκλησιας τε ανορυττομενας και θειας εικονας κατασπωμενας. 758 πολλων τοινυν
αρχοντων και στρατιωτων διαβληθεντων εικονας προσκυνειν διαφοροις τιμωριαις
και πικροταταις αικιαις του τους ο τρισαθλιος και της αληθειας εχθρος παραδους
κατα Βουλγαρων εστρατευσεν, και εξοπλισας εκ των θεματων χε λανδια δισχιλια
εξακοσια επι Ἀχελον απεστειλεν. εν δε ταις ακταις προσορμισθεντα, και του βορρα
βιαιως πνευσαντος, απαντα μικρου δειν συνετριβησαν, και επνιγη λαος ανα
ριθμητος. οπερ μαθοντες οι Βουλγαροι πολεμον προς αυτον συναπτουσι και τα
πληθη αυτου δεινως συγκοψαντες, υπ εστρεψε μετ' αισχυνης μεγαλης και ηττης.
Ἐφ' ων χρονων γεγονε ψυχος μεγα και πικροτατον, ωστε και την αρκτυαν του
Ποντου παραλιον επι μιλια ρʹ απο λιθωθηναι το πελαγος εκ του κρυους και επι
πηχεις λʹ το βαθος. ουπερ επιχιονισθεντος, ηυξηθη επ' αλλας κʹ πηχεις, ωστε
συμμορφωθηναι την θαλασσαν τηι ξηραι και πεζοπο ρεισθαι υπερθεν του κρυους υπο
αγριων τε και ημερων ζωων. τωι δε Φευρουαριωι μηνι κατα θεου κελευσιν του 759
τοιουτου παγους εις πλειστα και οροφανη τμηματα διαιρε θεντος, και τηι των
ανεμων βιαι επι ∆αφνουσιαν και το Ἱερον κατενεχθεντων, ουτω δια του Στενου επι
την πολιν εφθασαν κακειθεν μεχρι των νησων και Ἀβυδου πασαν την παραλιον
επληρωσαν εχοντα και ζωα διαφορα προσπεπηγμενα ημερα τε και αγρια. διο πας ο
βουλομενος απο Σοφιανων εις τον αγιον Μαμαντα και εις την πολιν, αφ' ης παλιν
εις Χρυσοπολιν, ως δια ξηρας εβαδιζεν. εκ δε των μεγαλων εκεινων τμηματων δυο
προσραγεντων, το μεν τηι σκαλαι της Χρυσοπολεως, το δε τωι τειχει της πολεως, η μεν
συνετριβη, το δε μεγαλως εκ των θεμελιων εδονηθη μετα των ενδοθεν πλησιον
οικηματων. οπερ ουν τμημα διαιρεθεν εις τρια και απο των Μαγγανων εως του
Βοοσφοριου την πολιν δια ζωσαν υπερειχε πολυ τωι υψει τα τειχη. ταυτα θεωρουντες
οι της πολεως και διαπορουντες εθρηνουν απαρηγορητα. Ἐν οις και πλανη γεγονε
περι του πασχα, και παρηλ λαγμενως της ακριβειας των ορθοδοξων οι παραπαιστοι
πασχασαντες υστερον επιγνοντες την εαυτων πλανην ηισχυ νοντο. και τωι Ἀπριλλιωι
μηνι δρομος αστερων γεγονεν εν τωι αερι, και κατεσπωντο προς την γην, ως τους
ορωντας νομιζειν ειναι συντελειαν. αυτικα δε και αυχμος εγενετο πολυς και λιμος
μεγας, ως ξηρανθηναι πηγας και ποταμους, και πραθηναι τον μοδιον της κριθης εν
τηι πολει νομισμα 760 των ιβʹ. εν δε τηι Συριαι γεγονε σεισμος μεγιστος και πολλη
πτωσις, ωστε αι μεν των πολεων ολοκληρως ηδαφισθησαν, αι δε εξ ημισειας, ετεραι
δε απο των ορειων εις τα υπο κειμενα πεδια συν των τειχων και των οικηματων
αρδην μετεστησαν αβλαβεις ως απο μιλιων βʹ. η δε γη της Με σοποταμιας επι μιλια
γʹ σχισθεισα και ετεραν αναβρασασα λευκην και αμμωδη γην, ανηλθε παραδοξως εκ
μεσου ταυ της ημιονος ανθρωπινηι φωνηι φθεγγομενη και προμηνυουσα επιδρομην
εθνους· οπερ και γεγονε μετ' ολιγον. Ὁ δε τυραννος και αλαστωρ εξελθων μετα
ταυτα παλιν κατα Βουλγαρων και δεινως κατα των σκελων ανθρακωθεις και
πυρετωι λαβρωι και διακαει συσχεθεις κατα την Ἀρκα διουπολιν ανεστρεψεν
εγκλινιος, και ελθων εν Συλιμβριαι και εμπλοΐσας μεχρι του Στρογγυλου καστελλιου
θνησκει ψυχηι και σωματι βοων και λεγων οτι· ζων πυρι ασβεστωι παρεδο θην δια
την Μαριαν· αλλ' απο του νυν υμνεισθω και τι μασθω. Περι ου και ο θειος
Νικηφορος Κωνσταντινουπολεως 761 τοιαδε φησιν· επειδη δε τινα παρα τοις
χριστομαχοις περι θρυλλειται, απερ αυτοις ο του ψευδους πατηρ εμπνευσειεν, φερε
και ταυτα διασκεψωμεθα. καταψευδονται γαρ δια την εις Χριστον και την εκκλησιαν
 
 

247

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου υβριν χρονους μηκι στους και παρατεταμενην ζωην και βιον ευπαθη
μεμετρησθαι τωι Μαμωναι, και ευημεριας εις ακρον ελασαι, νικας τε κατα βαρβαρων
αυτωι και ανδραγαθηματα ως πλειστα επιγραφον τες, α τοις σωφροσιν ουδε εις
ακροασιν ερχεσθαι δικαιον. ως δ' αν των απλουστερων η αμαθεστερων τινας τοις εκ
της απατης αναπλασμοις μη βλαπτοιεν, τουτων διευθυνον τες εκαστα κενοις λογοις
εαυτους φενακιζοντας αποφηνωμεν τους ματαιοφρονας. οτι μεν γαρ ο βιος εκεινου
παναισχρος γεγονε βδελυκτος τε θεωι και αγγελοις και ανθρωποις τοις ευσεβεσιν
υπηρχεν ουκ ασυμφανες. και γαρ εις τα σαρκος παθη κατασυρομενος και τοις
απηγορευμενοις βαρβαροις και Ἕλλησι σωμα και ψυχην ο δειλαιος εμμολυνομενος
την των αλογων ζωων παρηλασε κτηνωδιαν. και ταυτα ουκ ολι γιστοι των
υπηρετησαμενων αυτωι μεχρι δευρο περιοντες απαγγελλετωσαν, μεθ' ων και ταλλα
δη, α περι το σωμα αυτωι απηντει. πονοις γαρ και αλγηδοσιν αρρητοις, οια εικος τους
ηλκωμενους πασχειν, βαλλομενος πονηρως αγαν 762 και ανηκεστως διεκειτο, και
τινα των μελων υπο της ελκω σεως και διαβρωσεως απερρυηκοτων αυτωι ελεεινως
απη χρειωτο. συνεχεστατα δε υπο των ερινυων εκδειματουμενος πικρως τε και
αΰπνως πολλακις τον νυκτερινον χρονον διη νυεν. παρεισθω τα νυν λεγειν το της
διαιτης αηδες τε και αισχιστον· οπερ γαρ αν προσαραιτο βρωσεως ου τελεον κατα
ποθεν παρα τους εμετους εφθανεν εκκρινομενον. το δε περι τους υπηρετουμενους
ιταμον και θηριωδες του τροπου και της υπηρεσιας το δυσαχθεστατον ποια αν τις
ειποι τα φε ροντα σωματα; μαστιξι γαρ εκαστης ημερας πολλαις κατα ξαινων αυτων
τα νωτα και τας οψεις παιων πυξ και λαξ εναλλομενος ουδεν των σαρκοβορων
θηριων φιλανθρωποτε ρον επραττεν, εκτομας δε μελων και οφθαλμων πηρωσεις και
ταλλα οσα δεινα κολαστηρια και σφαγας αδικους αν δρων αθωων και τους δια πυρος
πικροτατους θανατους, μαλιστα δε κατα των ορθοδοξουντων, επιδεικνυμενος, τι
χρη και λεγειν; οι γαρ της μανιας αυτου και δυσσεβειας υπ ασπισται και δορυφοροι
ρινας μεν ως πλειστας ανθρωπων οσιων αποτεμνοντες, ωσπερ την του προδρομου
παλαι κεφα λην Ἡρωδηι προσεφερον, ουτω και τωι εφ' ημων Ἡρωδηι οιον δωρον ηδυ
και επεραστον εκομιζον επι πινακος. οφθαλ μων γαρ εξορυξεις και γενειαδος
εμπυρισμους και αιματων εκχυσεις μαρτυρουσιν οι μεχρι νυν τα συμβολα περιφερον
τες, θανατους δε βιαιους των τοιουτων και εξαισιους ο της θαλασσης βυθος
επισταται, και οι λιθοι κραζουσιν. ας δε 763 περιπλαττουσιν αυτωι νικας οι
εμβροντητοι και λυσσωδεις ομοφρονες αυτου, ινα μιας των κρατιστων αυτων
επιμνη σθωμεν, τοιαυται εισιν. επειδη παρεσκευαστο προς το εν δυσμαις ωικισμενον
Σκυθικον εθνος αμυνασθαι, συναθροιζει παν το υπ' αυτον στρατευμα, εις χειρας τε
τοις πολεμιοις ιων οποιον αυτωι το του πολεμου τελος κατωρθωτο μαρτυρει τα
φαινομενα. μεχρι γαρ και τημερον τα κατα την Ἀχελον καλουμενην πολιν κοιλα και
πεδιασιμα χωρια, α των ανηιρη μενων εδεξαντο τα κωλα, σαφως υποδεικνυουσιν.
εργον γαρ της Σκυθικης μαχαιρας απαν σχεδον το στρατευμα των Ῥω μαιων
γεγονεν. ει δε τι μικρον και ου πανυ αξιολογον εδρασεν, τουτο εστιν. τους γαρ προς
ανατολας οικουντας βαρβαρους ακηκοως περι τους οικειους ηγεμονας διαστασια
ζοντας και προς τον εμφυλιον πολεμον ασχολουμενους, ληι στρικωτερον πως
μαλλον η στρατηγικωτερον ως λησων επιων τοις της Ἀρμενιας και Συριας χωριοις
των εκεινη φρουριων αιρει ομολογιαι των προσοικουντων και επι την Θραικην
αυτους μετηγαγεν. τοιαυτα μεν ουν τα εκεινου ανδραγα θηματα και τα κατ' εχθρων
σχεδιαζομενα τροπαια, τοιαυτα δε και τα κατα της αληθειας και ευσεβειας
νεανιευματα. 764 απηναισχυντησε γαρ κατα τε του θεου μανεις και κατα των ιερων
ανδρων των ωσπερ αυτωι αναθηματα προσηκοντων. και το αγγελικον δη τουτο και
αποστολικον του μοναστικου βιου σχημα βδελυττομενος ο θεομισης τε και βεβηλος
επω νυμον της θεοσεβειας το αμνημονευτον αυτοις επεγραψεν ονομα. βδελυγμα γαρ
 
 

248

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμαρτωλωι θεοσεβεια, και οσιος ακα θαρτος παρα κακουργοις. οια δε εις αυτους
τυραννιδι επιων ο τυραννος εδρασεν, τις αν, ως εφην, αξιως διηγη σεται; τας τε γαρ
προς θεον επηγγελμενας αυτοις ομολογιας και συνθηκας αθετειν εκβιαζομενος και
το ιερον σχημα απορ ριψαντας το των λαικων ο παρανομος ενομοθετησε μεταμ
φιεννυσθαι, τα δε εις δοξαν θεου ιδρυμενα μοναστηρια στρατιωτων οικητηρια και
ιπποστασια και κοπρωνας ο κο προνους και κοπρωνυμος πεποιηκεν. ειτα προς τωι
τελει των κακων και του θεοστυγους αυτου βιου γενομενος και πυρετων οξυτησι και
φλογωσεσι καταπιμπραμενος της εκ δεξομενης αυτον γεεννης προδηλως την φλογα
προθεωμενος κατωπτριζετο και του ακοιμητου σκωληκος τα δηγματα συν τονον τε
και γεγωνοτερον εμβοων ενδελεχεστατα· της γεεννης 765 ταυτα προαυλια και
προοιμια. τοιαυταις ουν και τοσαυταις ευπαθειαις εναναπαυσαμενος, υφ' ων δη και
∆ιοκλητιανον τε και Μαξιμιανον συντελεσθεντας ακουομεν, ουτω κακως και
αθλιως απολλυμενος καταστρεφει τον αισχιστον τε και κακιστον βιον ο ασπονδος
του Χριστου και των αγιων αυτου παντων εχθρος και πολεμιος δυσμενεστατος. [λεʹ.
Περι Λεοντος του εκ της Χαζαρας.] Μετα δε Κωνσταντινον τον Κοπρωνυμον
εβασιλευσε Λεων ο εκ της Χαζαρας υιος αυτου ετη εʹ. ος εδοξε μεν προς ολιγον
χρονον ευσεβης ειναι, μετα δε ταυτα παρετραπη. τολμησας γαρ φορεσαι το στεμμα
της μεγαλης εκκλησιας απηνθρακωθη δεινως η κεφαλη αυτου, και ουτω πυρετωι
σφοδροτατωι συνεχομενος και φθειρομενος ετελευτησε της ιεροσυλιας τα επιχειρα
κομισαμενος. Ἐφ' ου ανθρωπωι τινι οδευοντι μονωι κυων ηκολουθει, ληιστης δε
ενοδιος τον ανθρωπον αποκτεινας απεδρα, του κυνος απομειναντος εν τωι τοπωι και
φυλασσοντος το σωμα του δεσποτου αυτου. ετερος δε τις ανθρωπος κατα την οδον
ελθων και το σωμα ιδων και σπλαγχνισθεις ορυξας 766 εθαψεν αυτο τηι γηι. τουτο
ιδων ο κυων και αποδεξαμενος ηκολουθει τωι θαψαντι ευνοικην δουλειαν αυτωι
αποπληρων. ην δε το επιτηδευμα του ανθρωπου καπηλος. παντας ουν τους
εισιοντας και εξιοντας εις το εργαστηριον εσαινεν ο κυων, χρονωι δε ποτε συνεβη και
τον φονεα πιομενον εις το καπηλειον ελθειν· ον επιγνους ο κυων υλακτει και
επεπηδα εις το προσωπον αυτου και εισελθειν ουκ εια τον ανθρωπον. τουτο δε
πολλακις γινομενον εις υποψιαν πολ λους θειου τινος κινηματος ηγαγεν. διο και
συσχεθεις εις κρισιν παρεδοθη, και το πραχθεν ομολογησας μετα πασης αληθειας
ανηιρεθη. [λ ʹ. Περι Κωνσταντινου υιου Ειρηνης.] Μετα δε Λεοντα εβασιλευσε
Κωνσταντινος υιος αυτου ετη ιζʹ. εφ' ου το της ευσεβειας δογμα ελαβεν αρχην παρ
ρησιαζεσθαι, και ο λογος του θεου πλατυνεσθαι, και τα μοναστηρια μετα πασης
αδειας ανοικοδομεισθαι. εν δε τοις μακροις τειχεσι της Θραικης ανθρωπος τις
ορυσσων ευρε λαρνακα γεγραμμενην· Χριστος μελλει γεννασθαι εκ Μαριας της
παρθενου, και πιστευω εις αυτον. επι δε Κωνσταντινου και Ειρηνης των ευσεβων
βασιλεων, ω ηλιε, παλιν με οψει. και μεντοι και της πανευφημου μαρτυρος
Ευφημιας το λει ψανον προβυθισθεν εν τηι θαλασσηι συν τηι λαρνακι υπο του
τυραννου και μισαγιου ευρεθη εν τηι Λεσβωι νησωι δια νυκτερινης οψεως, και
ανακομισθεν μετα της προσηκουσης 767 τιμης απετεθη παλιν εν τωι ιδιωι τεμενει,
οπερ αυτος μεν ο κοπρωνυμος και κοπρονους αρμαμεντον και κοπροθεσιον
εποιησεν, ο δε Κωνσταντινος αμα τηι μητρι αυτου Ειρηνηι ανακαθαραντες αυθις
τουτο καθιερωσαν. Μετα δε ταυτα εξοπλισαμενος Ἀαρων ο των Σαρακηνων αρχηγος
κατα της πολεως ηλθεν εν μεγαληι δυναμει και περιεκαθισεν εν Χρυσοπολει. ο δε
βασιλευς πεμψας λαον και την Βανην κρατησας, ειρηνην Ἀαρων αιτειται μεταξυ
Ῥωμαιων τε και Σαρακηνων γενεσθαι. συναρπασθεντες ουν επι τουτωι Σταυρακιος ο
λογοθετης και Πετρος ο μαγιστρος και Ἀντωνιος ο δομεστικος και τεκνα των
πρωτευοντων και ανευ λογου προς αυτον εξελθοντες εκρατηθησαν υπ' αυτου.
διοπερ αναγκασθεντες οι της πολεως και δωρα πλειστα δοντες, ανεχωρησεν ειρηνην
 
 

249

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μετα των χριστιανων ποιησας. και δη βαθειας ειρηνης γενομενης, εξηλθεν ο
βασιλευς συν τηι μητρι προς τα μερη της Θραικης μετ' οργανων και μουσικων και
λαου πλειστου· οι και την Βερωην και Ἀχελον κτισαντες υπεστρεψαν μετα πολλης
χαρας και ευφροσυνης. Ὁ δε γε πατριαρχης Παυλος ο Κυπριος αρρωστησας και την
ενθενδε μεταχωρησιν αυτου προγνους εκ θειας απο καλυψεως και τον θρονον
καταλιπων και προς την μονην των Φλωρου απελθων και μονασας, απερχεται προς
αυτον ο βασιλευς συν τηι μητρι αυτου μαθειν βουλομενοι της υπο χωρησεως την
αιτιαν. ο δε μετα πολλων δακρυων εφη· 768 ειθε μηδ' ολως εκαθισα εν τωι θρονωι της
εκκλησιας ταυτης απεσχισμενης υπαρχουσης εκ των λοιπων αγιων θρονων και
αναθεματιζομενης. ταυτα ακουσαντες οι βασιλεις μετα σκυ θρωποτητος
ανεχωρησαν, αποστελλουσι δε προς αυτον τους πατρικιους ακουσαι τα παρ' αυτου
λεγομενα. προς ους μετα παρρησιας εν τωι τελει της διδασκαλιας ειπεν· εαν ουν μη
συνοδος οικουμενικη γενηται, και το σφαλμα διορθωθηι της πιστεως υμων, ουκ
εχετε σωτηριαν. οι δε προς αυτον· και ινα τι καθυπεγραψας εν τωι χειροτονεισθαι σε
του μη προσ κυνειν εικονας; και δια τουτο γαρ, φησιν, εγω θρηνω και προς την
μετανοιαν κατεφυγον δεομενος, ινα μη ως ιερεα με κολασηι ο θεος και ποιμενα
σιγησαντα μεχρι νυν και μη κηρυξαντα την αληθειαν τωι φοβωι της μανιας υμων και
μιαιφονιας. ταυτα δε ουτοι ακουσαντες απηλθον εχοντες εν εαυτοις πολλην
αποριαν τε και συζητησιν. εν τουτοις ουν πασι τον της αληθειας αναπτυσσων λογον
και την μυσαραν διαπτυων αιρεσιν εκοιμηθη εν ειρηνηι τε και ορθο δοξιαι μεγα
πενθος καταλιπων τοις τε βασιλευσι και τοις ευσεβεσιν ανθρωποις της πολεως. ην
γαρ σεβασμιος ανηρ πανυ και αιδεσιμος και πασηι αρετηι κεκοσμημενος, οθεν και
πολλην πιστιν εις αυτον εκεκτηντο παντες. αντ' αυτου δε χειροτονηθεντος
Ταρασιου του απο ασηκρητων, και δια βασιλικης παρακλησεως απο Ῥωμης και των
λοιπων αγιων θρονων και των υπο την βασιλευουσαν πολιν παντων επι σκοπων εν
τωι ναωι των αγιων αποστολων επισυναχθεντων και τας θειας γραφας αρξαμενων
υπαναγινωσκειν και αντι 769 βαλλειν εις υπηκοον των βασιλεων και του λαου
παντος, εστασιασαν κατ' αυτων οι του Κοπρωνυμου σχολαριοι και μαθηται και
γυμνωσαντες αυτων τα ξιφη τον συλλογον διελυσαν. ους οι βασιλεις αυτικα της
πολεως υπεξαγαγοντες αοπλους προφασει ευωχιας εις τα Μαλαγινα προς τας ιδιας
χωρας ατιμως εξηλασαν, τον δε θειον Ταρασιον συν τοις προρρηθεισιν επισκοποις εν
τηι Νικαεων πολει αποστελλουσιν. και γενομενης της αγιας και οικουμενικης
συνοδου, απελαβε παλιν η εκκλησια τον αρχαιον αυτης κοσμον. Ἑβδομη συνοδος
γεγονεν εν Νικαιαι της Βιθυνιας συν ελθουσα το δευτερον τνʹ πατερων ετει της
Κωνσταντινου και Ειρηνης της αυτου μητρος βασιλειας ηʹ. ταυτης ηγουντο Πετρος
πρεσβυτερος του αγιου αποστολου Πετρου και Πετρος πρεσβυτερος και ηγουμενος
μονης του αγιου Σαβα τον τοπον επεχοντες Ἀδριανου παπα Ῥωμης, Ταρασιος
Κωνσταντινουπολεως, Ἰωαννης, Γεωργιος και Θωμας μοναχοι πρεσβυτεροι και
τοποτηρηται των αποστολικων θρονων της ανατολικης διοικησεως, του τε
Πολιτιανου Ἀλεξανδρειας και Θεοδωρητου Ἀντιοχειας και Ἡλια Ἱεροσολυμων, κατα
της πρυην αθεσμως 770 συναθροισθεισης παρα Κωνσταντινου του τηνικαυτα βασι
λευσαντος και αθεως ονομασθεισης εβδομης συνοδου εφ' υβρει και καταστροφηι των
σεβασμιων εικονων και κενολογησασης οτι ως θεοις ταυταις οι χριστιανοι
προσεκυνησαν, αναθεμα τισασα δε τους ταυτης εξαρχους Θεοδοσιον τον Ἐφεσου,
Σισινιον Περγης το επικλην Παστιλλαν, Βασιλειον Ἀντιοχειας Πισιδιας τον
λεγομενον Τρικακκαβον, την των σεπτων εικονων αρχηθεν παραδεδομενην τηι
εκκλησιαι τιμην ανανεω σασα ωρισε παραπλησιως ταυτας τωι σταυρωι προσκυνεισθαι.
Μετα δε ταυτα του βασιλεως Κωνσταντινου μισησαντος την εαυτου γυναικα Μαριαν
και την Θεοδοτην λαβοντος, απεσχισε της κοινωνιας Ταρασιου Πλατων ο των
 
 

250

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Σακκου διου ηγουμενος ως επιτρεψαντος κουρευθηναι την Μαριαν και τον
ηγουμενον των Καθαρων Ἰωσηφ στεφανωσαι τουτον μετα Θεοδοτης κελευσαντος,
και τον αυτον Κωνσταντινον εις κοινωνιαν δεξαμενον. καντευθεν ο βασιλευς τον
μεν Πλα τωνα εν τωι παλατιωι καθειρξεν, τους δε λοιπους μοναχους αυτου συν τοις
ανεψιοις αυτου μαστιγωσας εξωρισεν εν Θεσσαλονικηι. ους η μητηρ αυτου
υπερασπιζομενη ως την παρανομιαν ελεγχοντας εκινησεν αυτον κατ' αυτης εις
μισος. μαθων δε οτι και ο λαος αχθεται κατ' αυτου και δυσχε ραινει μαλλον,
εξεπλευσεν εις Πυλας βουλομενος προς το 771 θεμα των ανατολικων γενεσθαι. οι δε
συνοντες αυτωι μεγι στανες υφορωμενοι την επαναστασιν του λαου και την της
πολεως συγχυσιν πειθουσιν αυτον δια παρακλησεως υπο στρεψαι παλιν εν τηι πολει.
και δη παραγενομενον εν τωι παλατιωι, και της μητρος αυτου μη παρουσης μητε μην
γινωσκουσης την βουλην αυτων, εκτυφλουσιν αυτον, και μετα χρονον τινα
τεθνηκεν. [λζʹ. Περι Ειρηνης.] Μετα δε Κωνσταντινον εβασιλευσεν Ειρηνη η μητηρ
αυτου μονη ετη εʹ. εφ' ης νεωτερισται τινες, φρουρουμενων των υιων του θεομαχου
και κοπρωνυμου εν τωι παλατιωι των Θεραπειας Κωνσταντινου και Νικηφορου,
πειθουσι προσφυγειν τηι μεγαληι εκκλησιαι και λογον απαθειας αιτησαι. και τηι
προφασει ταυτηι ως βασιλεις αυτους ευφημησαντες και λαον πολυν συγκινησαντες,
εξαγει τουτους Ειρηνη της εκκλησιας και μηδενος αυτοις προσχοντος εξωρισεν εις
Ἀθη νας. ους δη κακεισε τινες αναγορευσαι βουληθεντες, εξετυ φλωσε και το
πονηρον του θεοστυγους εξεκοψε σπερμα του μηκετι βασιλευειν και τυραννειν και
την εκκλησιαν του θεου διωκειν. ειτα προς το παλατιον απελθουσης αυτης των
Ἐλευθεριου, Νικηφορος ο πατρικιος και γενικος λογοθετης ερχεται συν τοις
ομοφροσιν αυτου νυκτος εις την χαλκην πυλην του παλατιου, και ως δηθεν παρα
της βασιλισσης πεμφθεις εισερχεται μετα λαμπαδων και οπλων εις το πα 772 λατιον,
κακειθεν ευθυς αποστειλας καθ' ολην την πολιν, εξευφημησαν αυτον βασιλεα.
πρωΐας δε γενομενης, η μεν εν τωι παλατιωι κατεκλεισθη, ο δε βασιλευς επι παντων
ανη γορευθη δια Ταρασιου πατριαρχου. [ληʹ. Περι Νικηφορου.] Μετα δε Ειρηνην
εβασιλευσε Νικηφορος ετη ηʹ ημισυ. ος Ειρηνην αυτικα περιορισας εν τηι Λεσβωι
νησωι, Βαρδα νης ο πατρικιος και στρατηγος των ανατολικων το επικλην Τουρκος
ανηγορευθη βασιλευς υπο των περατικων θεματων. ος γε πολλα τουτο
παραιτησαμενος και διαδρασαι μη ισχυ σας, αλλα βιαι κατελθων εν Χρυσοπολει και
περιπολησας ημερας νʹ και μη δεχθεις υπο της πολεως υπεστρεψε προς τα Μαλαγινα.
και δη φοβηθεις τον θεον και λογισαμενος μηπως δι' αυτου γενηται σφαγη
χριστιανων λαβων παρα Νικηφορου λογον απαθειας απηλθε νυκτος λαθρα του λαου
προς την μονην Ἡρακλειου και παραχρημα γεγονε μοναχος. ερχομενου δε αυτου δια
του σταλεντος βασιλικου χελανδιου εν τηι Πρωτηι νησωι εις το μοναστηριον αυτου, ο
ην αυτος προκατασκευασας, Λυκαονες τινες ανδρες η μαλλον ειπειν λυκανθρωποι
εκτυφλουσιν αυτον παρα γνωμην του βασι λεως. διο και λυπηι πολληι συσχεθεις
παντας μεθ' ορκων επληροφορει αναιτιον αυτον ειναι του τοιουτου τολμηματος.
τεκμηριον δε επι τοις λεγομενοις· και γαρ ουδε φαινεται χριστιανον πωποτε
φονευσας η μελος αυτου πανταπασιν ακρω τηριασας ευσεβης υπαρχων αγαν και
χριστιανοφιλος πανυ. Ἐφ' ου εν τωι τριτωι ετει της βασιλειας ο των Σαρακη 773 νων
φυλαρχος κατ' αυτου παρεγενετο εν τωι Ἀμωριωι μετα δυναμεως πολλης. εξηλθε δε
και Νικηφορος εν οχλωι βαρει προς το ∆ορυλαιον δηλοποιων τωι πρωτοσυμβουλωι
ταυτα· ινα τι επιχαιρεις ταις αδικιαις και ταις αιματεκχυσιαις των ανθρωπων μη
αρκουμενος εις τα ιδια, αλλα παραβαινεις ορους αρχαιους και πατρυους; ποιος γαρ
σοι προφητης η διδασκαλος θειος ταυτα ποιειν εδιδαξεν; ουχι Μουχουμεδ ο
προφητης σου παρηγγειλε χριστιανον ως αδελφον εχειν και λεγειν; μη γαρ ο
παντων δημιουργος και προνοητης [αμφοτερων] αιμασιν ανθρωπων αδικως
 
 

251

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκχυνομενων χαιρει, μη γενοιτο. η αργυριου και χρυσιου και των λοιπων υστε
ρουμενος εξηλθες αδικησων τους μη αδικησαντας σε; καιτοι γε τα καλλιστα και
δυσποριστα και ημιν επεραστα κατα κορως εχων εκ της ιερας γης και πλουσιωτατης.
ει δε τι των ημετερων ενδεως εχεις, αυτικα παρεχομεν φιλοστοργιας τροπωι. μη
τοινυν ως αθεοι και αθανατοι κατ' αλληλων αντιστρατευομεθα και τον κατα των
ανθρωπων δαιμονων πολεμον εκ φθονου και μισανθρωπιας εκμιμουμεθα, γινω
σκοντες οτι μικρον υστερον τελευτησομεν και προς κριτην αδεκαστον
απελευσομεθα, ος αποδωσει εκαστωι κατα τα εργα αυτου. ταυτα ο βασιλευς
Νικηφορος αποστειλας μετα δωρων τινων, ο Σαρακηνος αγαθυνθεις και ανταμειψας
δωρα πλειστα 774 και θαυμασια μετ' ειρηνης υπεστρεψε την Νικηφορου συνεσιν και
φρονησιν υπερθαυμασας. Της δε Ειρηνης τελευτησασης εν τηι εξοριαι, μετεκομισε το
σωμα αυτης Νικηφορος ο βασιλευς εν τηι μονηι, ην αυτη ωικοδομησεν εν τηι
Πριγκηπωι νησωι. σφοδρα γαρ ευσεβης και φιλαρετος ουσα πολλα μεν ξενοδοχεια και
γηροκομεια και μοναστηρια κατεσκευασε και φορων κουφισμους και αλλα τινα
πλειστα και διαφορα και αναριθμητα κατορθωματα πεποιηκεν εις παραμυθιαν και
αναπαυσιν των πενομενων. Ταρασιου δε του πατριαρχου τελευτησαντος, και Νικη
φορου του απο ασηκρητων χειροτονηθεντος, Θεοδωρος ο ηγου μενος των Στουδιου
και Ἰωσηφ ο αδελφος αυτου και Θεσ σαλονικης επισκοπος αμα Πλατωνι τωι
εγκλειστωι και τοις λοιποις αυτων μοναχοις της κοινωνιας απεστησαν Νικηφορου
δια Ἰωσηφ τον στεφανωσαντα παρανομως Κωνσταντινον και υπ' αυτου δεχθεντος
εις ιερωσυνην. ο δε βασιλευς κατ' αυτων συνοδον επισκοπων συγκροτησας εις
εξοριαν αυτους εξεπεμψεν. ειτα κατα Βουλγαρων επιστρατευσας ενικησεν αυτους
κατα κρατος, ωστε και την λεγομενην αυλην του αρχηγου αυτων Κρουμνου
πυρπολησαι. εκεινου δε δηλω σαντος παρακλησεως λογους· ικανουσθω σοι, ω
βασιλευ και της νικης επωνυμε, εως τουτου. ιδου γαρ λιαν νενικηκας 775 ημας, ου
προσηκατο παντελως της ειρηνης τα ρηματα δια πολλην απληστιαν. εφ' οις
χαλεπηνας ο βαρβαρος τας της χωρας εισοδους και εξοδους περιπεφραγμενας
οχυρωμασι ξυλινοις πεμψας κατησφαλισατο, και μεθ' ημερας βʹ συν αθροισας λαον
απειρον και κατα της του βασιλεως σκηνης επελθων αναιρει τουτον και παντας τους
συν αυτωι μεγι στανας και αρχοντας των θεματων και στρατοπεδον ανα ριθμητον.
την δε Νικηφορου κεφαλην εκκοψας και επι ξυλου κρεμασας ημερας τινας, ειθ'
ουτω γυμνωσας το οστουν και περιαργυρωσας εξωθεν εκελευσε πινειν εις αυτην
τους αρχοντας των Βουλγαρων εγκαυχωμενος κατα του απληστευ θεντος και την
ειρηνην μη θελησαντος. οθεν η γραφη προασφαλιζομενη τον τοιουτον φασκει· μη
απληστευου, οτι δι' απληστιαν πολλοι ετελευτησαν. ο δε προσεχων ζωην προσθησει.
και· πολλους απωλεσε το χρυσιον και καρδιας βασιλεων εξεκλινεν. ποσοι γαρ του
πλειονος επιθυμουντες του παντος εξεπεσον, και τα περιττα συναγαγοντες
απωλεσαν εικοτως και τα ολιγα και αναγκαια, και τους νενομισμενους ορους
υπερβαντες και των μετριων εγυμνωθησαν. οθεν ουν χρη περικοπτειν εμφρονως τα
περιττα, ινα καλως εν τοις αναγκαιοις πλουτωμεν. ου γαρ το πλουτον εχειν, αλλα το
μη δεισθαι πλουτου πλουτος εστι μεγιστος. τον δε γε τροπον της του βασιλεως
σφαγης ουδεις των περισωθεντων σαφως διηγησατο. πλην εφασαν τινες των
ακριβεστερων, οτι πε σοντα χριστιανοι τουτον επετρωσαν ως αιτιον της τουτων
πανωλεθριας. ο δε υιος αυτου Σταυρακιος πληγωθεις και ριως κατα του δεξιου
μηρου και μογις εξελθων της μαχης φορειωι την πολιν κατελαβεν. 776 [λθʹ. Περι
Σταυρακιου.] Μετα δε Νικηφορον εβασιλευσε Σταυρακιος υιος αυτου ετος αʹ μηνας
βʹ. ος εν τωι παλατιωι κειμενος δια την πληγην του μηρου και ανορθουσθαι μη
δυναμενος απροιτος ην και αφανης τοις εξω του παλατιου. καντευθεν Μιχαηλ ο
γαμβρος αυτου και κουροπαλατης εξαιφνης αναγορευεται βασιλευς εν τωι ιππικωι
 
 

252

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρα της συγκλητου και των ταγμα των ως ηδη απεγνωσμενου του Σταυρακιου δια
την χρονιον αρρωστιαν. οπερ μαθων Σταυρακιος και το μοναδικον αυτικα σχημα
συν τηι γυναικι αυτου Θεοφανωι περιθεμενος εις τα Βρακα λεγομενον μοναστηριον
ετελευτησεν. [μʹ. Περι Μιχαηλ του κουροπαλατου.] Μετα δε Σταυρακιον εβασιλευσε
Μιχαηλ γαμβρος αυτου ετος αʹ μηνας θʹ. ος εις παντα μεν χρηστος ην και επι εικης,
εις δε την των πραγματων διοικησιν ακυβερνητος παντελως υπηρχε και
δεδουλωμενος ματαιων ανθρωπων βου λαις και απειροπολεμων. οθεν
επιστρατευσας κατα Βουλ γαρων και μετα μεγαλης ηττης υποστρεψας, αναγορευεται
Λεων ο πατρικιος και στρατηγος των ανατολικων υπο του λαου και των αρχοντων
εν τωι τριβουναλιωι. και δη τουτο Μιχαηλ ακουσας και το μοναδικον σχημα συν
γυναικι και τεκνοις αμφιασαμενος και λογον απαθειας αιτησαμενος εις το πλησιον
της πολεως νησιον περιοριζεται, εν ωι και ετε λευτησεν. 777 [μαʹ. Περι Λεοντος του
Ἀρμενη.] Μετα δε Μιχαηλ εβασιλευσε Λεων ο Ἀρμενης και παρα βατης υστερον
αναφανεις ετη ζʹ μηνας εʹ. μετα γαρ δυο χρονους αποστατησας προς την ασεβειαν
ωσπερ και Σαουλ εξωκειλεν. και γαρ κακεινος δυο ετη βασιλευσας εννομως, ειτα
παρατραπεις και της θειας χαριτος γυμνωθεις και πονηρωι πνευματι παραδοθεις
κατα του ευεργετου ∆αυιδ εξωπλισθη και τας των ιερεων ειργασατο μιαιφονιας· ωσ
αυτως και ο δυστηνος ουτος και αντιθεος μετα δυο ετη κατα της ευσεβειας μανεις
και λυσσησας και τον στεψαντα αυτον θειον Νικηφορον εξορισας και Θεοδοτον
πατριαρχην δηθεν αντιχειροτονησας, αλογον ανδρα, μαλλον δε ανδρα ποδον και
αφωνοτερον των ιχθυων και μηδεν πλεον της ασεβειας επισταμενον, διωγμον
ασπονδον κατα της εκκλησιας ανερριπισεν. ει ουν χρη Παυλον επι φαυλων
θαυμαζειν μεταθεσιν, τουτον δη μαλλον και τους αμφ' αυτον η Γα λατας θαυμασεται
λιαν ουτω ταχεως μετατιθεμενους απο του καλεσαντος αυτους εν χαριτι Χριστου εις
ετερον ευαγ γελιον, ο ουκ εστιν αλλο ει μη προς το παροργισαι τον θεον και την
θειαν οργην επισπασασθαι. και γουν ωφθη τηνικαυτα κομητης εν σχηματι δυο
λαμπρων σεληνων ενω θεντων και παλιν διαιρεθεντων εις διαφορα σχηματα, ως
και εις ακεφαλου διαπλασιν ανδρος τυπωθηναι, οπερ την ακεφαλον κεφαλην των
μετα ταυτα στασιασαντων κατα των χριστιανων και τον ματαιον Θωμαν κεφαλην
και αρχηγον 778 της εκ των αλλων χριστιανων διαιρεσεως εσχηκοτων προ εμηνυεν.
και μεντοι και σεισμοι φοβεροι τε και επαλληλοι και λιμοι και αυχμοι και αερος
φλογωσεις γεγονασιν, και στασεις εμφυλιοι κατα πασαν χωραν και πολιν εκ των ημε
ρων αρξαμενοι του θεοστυγους και αλαστορος, μεχρι πολλου το δεινον της
εμφυλιου συμφορας επικρατησαι συμβεβηκε νοσημα. Τοινυν εκμιμουμενος τον
παλαι της μυσαρας ταυτης αιρεσεως αρχηγον ομωνυμον αυτου και ομοτροπον
ηρξατο της αυτης εχεσθαι δυστροπιας, ειτα συμμαχους και συμ μυστας κατα της
ευσεβειας εκζητησας ευρεν Ἰωαννην τον λεγομενον Γραμματικον, μαλλον δε
Ἰαννην αλλον η Σιμωνα επι τε λεκανομαντειαις και φαρμακειαις και αισχρουργιαις
διαβεβοημενον, και ετερους τινας Ἰαννιτας και Ἰαμβριτας και Σιμωνιτας ομοφρονας
και πασης κακιας πεπληρωμενους. ους δη και παρ' εαυτωι κατεχων εν τωι παλατιωι
προσκαλειται Νικηφορον τον αοιδιμον πατριαρχην και τους συν αυτωι προυχοντας
επισκοπους τε και διδασκαλους ενωπιον της συγκλητου και φησιν· ιστεον ως
ανεστησαν τινες λεγοντες μη δειν προσκυνεισθαι τας εικονας, ους ει βουλεσθε παρα
στηναι και διαλεχθηναι περι τουτων εκδηλοτερον το αληθες φανησεται. προς ον ο
θειος Νικηφορος ουδεν απεκρινατο, εφη δε προς τους παρισταμενους μεγιστανας·
ειπατε μοι, το μη ον δυναται πεσειν· των δε τηι ασαφειαι της πευσεως 779
απορηθεντων και μηδεν αποκριθεντων, ηρετο παλιν ο πατρι αρχης· επεσον επι
Λεοντος και Κωνσταντινου των Ἰσαυρων αι αγιαι εικονες η ου; των δε
κατανευσαντων και το ναι προσειποντων· ουκουν ισταντο παντως, εφη, και ησαν,
 
 

253

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και αρχαικον αυτων το αναστηλωμα. το γαρ μη ον μηδε ιστα μενον πως ειναι
δυναται η πεσειν; ειτα και των αλλων επισκοπων τοιαυτα τινα προτειναντων εις
ανατροπην της αιρεσεως ο ιερος Ευθυμιος Σαρδης παρρησιασαμενος λεγει· προσεχε,
βασιλευ, τοις δι' επιτομης ρηθησομενοις. αφ' ου Χριστος ηλθεν επι της γης μεχρι νυν
οκτακοσια παρηλθον ετη και πανταχου σκιαγραφειται Χριστος και εν εικονι
προσκυνειται. ποιος ουν αυθαδης τολμησειε την τοσουτων χρονων αποστολικην τε
και πατρικην παραδοσιν αθετησαι η μετασαλευσαι; μαλιστα του αποστολου
λεγοντος· αρα ουν, αδελφοι, στηκετε και κρατειτε τας παραδοσεις, ας εδιδαχθητε
ειτε δια λογου ειτε δι' επιστολης ημων. καν αγγελος εξ ουρανου ευαγγελιζεται υμιν
παρ' ο παρελαβετε, αναθεμα εστω. μεθ' ον απεκριθη και Θεοδωρος ο ζηλωτης και
θερμος της ορθοδοξιας προμαχος και των Στουδιου ηγουμενος λεγων· μη
παρασαλευε, βασιλευ, καταστασιν εκκλησιαστικην. ειρηκε γαρ ο αποστολος· και ους
μεν εθετο ο θεος εν τηι εκκλησιαι, πρωτον αποστολους, δευτερον προφητας, τριτον
ποιμενας και διδασκαλους. ουκ ειπε βασιλεις. σοι μεν γαρ η πολιτικη καταστασις
επιστευθη και το στρατοπεδον. τουτων φροντιζε και την εκκλησιαν εασον ποιμεσι
και διδασκαλοις κατα τον θειον λογον. ει δε μη βουλει τουτοις προσεχειν εινεκα της
780 πιστεως ημων, καν αγγελος εξ ουρανου κατελθων βουλη θειη παρατρεψαι ημας,
ουκ ακουσομεθα αυτου, μητι γε σου, βασιλευ. ο δε τυραννος ακουσας ταυτα και
υπερζεσας τωι θυμωι και λεοντειον ο πιθηκειος βρυξας και παντας μεθ' υβρεως
απελασας και τον Θεοδωρον εξορισας, ειθ' ουτω και τον μεγαν Νικηφορον της
πολεως εξεωσας και περιορισας αντιχειροτονει τον απο σπαθαριων Θεοδοτον το
επικλην Κασσιτεραν και της θυμελης την προσηγοριαν επειλημμενον. και ουτως ο
αλιτηριος και θηριοτροπος μαλλον η θηριω νυμος επαρθεις κατα της ευσεβειας
μειζονως εδιωκε την εκκλησιαν του θεου και επορθει σφοδρα σφοδρα, μεχρις ου
τουτον ενδικως η θεια δικη μετηλθεν. Ου την κακιστην γενεσιν και μοχθηριαν και
θεοστυγη προαιρεσιν και δυσσεβειαν και μεν γε και την χαλεπην του βιου
καταστροφην ο θεσπεσιος Νικηφορος διαρρηδην στηλι τευων φασκει· παροραι θεος,
και ηρξε καθ' ημων ανθρωπος, ουκ οιδα ει ανθρωπον χρη λεγειν, αλλα μη θηριον
και των θηριων αγριωτερον τε και πικροτερον. τι γαρ της συμ φορας ταυτης
ελεεινοτερον και της δυστυχιας αθλιωτερον; ηλικον κακον εις την βασιλειον αρχην
εισεκωμασεν, διφυης μεν το γενος και μιξοβαρβαρος, πολυειδης δε τον τροπον και
ανελευθερος και την γνωμην ασταθερος. το μεν ουν προσεχως αυτωι υπηργμενον και
πολλοις γνωριμον εκ της Ἀρμενιων ωρματο γης, οθεν ειπειν το δυστροπον και κακο
781 ηθες, το δε ως πορρωτατω και παλαιον τυγχανον, καθα των πρεσβυτερων
εξιστορουσι τινες, οι τα εκεινου και των εκεινου πατερων εκ πολλου παραδοθεντα
ισασιν, ουδε εν τευθεν καθαρως ποθεν εκπεφυκεναι, ειπερ εκ της Ἀσσυριων φυλης
κακιστην παραφυαδα εκδυναι, εξ ων το πατρωιον επεφημιζεν αιμα. κατηχθαι γαρ εκ
των Σεναχειριμ παι δων, ος δη των Ἀσσυριων ηρξε ποτε και υπο των φυντων
καιριαν την πληγην εδεδεκτο. και γαρ οιγε φονιας δεξιας τωι γεννητορι
επανετειναντο τωι πατρυωι λυθρωι εμμολυνο μενοι, αυτοχειρες τε της σφαγης του
τεκοντος γενομενοι αυτικα προς τοις χωριοις των Ἀρμενιων φυγαδες οχουμενοι
ανασωζονται. τουτου δη του πατροφονου σπορου κατα την ημετεραν γενεαν πικρως
τηρηθεις και παραβλαστησας αν δροκτονος καρπος ουκ οιδ' οθεν Ῥωμαιων τουτο
κατακρι θεντων το δεινον εκεκληρωτο· ος εις τοδε το φως, οις οιδεν ο ανασχομενος
κριμασιν, προαχθεις πονηροις και ολεθριοις εντρεφεται και συναυξεται ηθεσι τε και
πραξεσιν. εκ της Ἀσσυριων γουν λεαινης και της Ἀρμενιας παρδαλεως ετεροθαλες
συνθετον τε και αλλοκοτον τιγριδος ειδος εκ νοθου και κιβδηλου εξεφυ γονης,
Ἀρμενιον η Ἀσσυριον ειδεχθες τερας, και λεων μεν την προσηγοριαν, λεοντος δε το
μεν αρπακτικον εις το ασφαλες κεκτημενος, το δε ελευθεριον ουδαμως προιεμενος,
 
 

254

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χαμαιλεων δε ωσπερ ουν το ειδος ουτω 782 δη και της ψυχης το πολυμορφον δια το
του γενους υπουλον τε και υφαλον, εξ ων εμεγαλαυχει της δυστροπιας και του
δολου το κεκρυμμενον και ανεξαγορευτον. και γαρ εμηχα νατο λανθανειν το
ενδομυχον της γνωμης σκοτεινον και παλιμβολον και προς το βλαπτον επιρρεπες,
και πως ην εκπεπονημενον αυτωι και επιτετηδευμενον μηποτε συμφωνη σειν
καρδιαν τοις χειλεσιν, ως ετερα μεν εκμελεταν κατα νουν, αλλα δε προφερειν εν
στοματι. επι τοσουτον γαρ αφιλοθεΐας και πονηριας εξωκειλεν ο βιος αυτου, ωστε
και δυσφορωτατον και δυσκαταληπτον αυτου την δαιμονιωδη γνωμην και πονηριαν
τοις πασι γινεσθαι. Ἐπει ουν της βασιλειου αρχης μαλλον δε τυραννιδος θεου
συγχωρησει λαβομενος κατα της αμωμητου πιστεως ολον εκχεει τον θυμον και τον
δολον, και αμιλλαται κατα παντα τον προ αυτου δυσσεβη Κοπρωνυμον και ωσαυτως
μιαροις τισι και παμπονηροις ανθρωποις το παν της ζωης καταπιστευει ασελγεσι τε
και επι βιου αισχροτησι βεβοη μενοις και κατεφθαρμενοις την ψυχην και το σωμα
γοησι και φαρμακοις και λαοπλανοις και παν ειδος κακιας ασκη σασι και απαξαπλως
την χριστιανων ηρνημενοις θεοσεβειαν, και δη τουτοις ασπασιως εισοικιζεται και
περιπτυσσεται και υποκυπτει ταις ματαιαις αυτων και ψυχοφθοροις διδαχαις και
μυησεσιν, και οια της αμαρτιας ανδραποδον εξανδρα ποδιζεται και τωι αγκιστρωι της
απατης και παρανομιας δε λεασθεις ο παραπαιστος δεινως περιπειρεται. τρια γαρ
αυτωι 783 προυθηκαν τα υπεσχημενα, της ακριβους και ορθοδοξου πιστεως ημων την
αρνησιν, των θειων εικονων την καθαι ρεσιν, των ευσεβουντων την διωξιν. και
ουτως εις ακρον ευημεριας ελασεις, φησιν, ως και επι πλειστον και μηκιστον χρονον
την παρουσαν ζωην, ει και τις αλλος, διανυσαι. ταυταις ουν και ταις τοιαυταις
ολεθριοις απαταις φενακι σθεις ο ματαιοφρων και κτηνωδης και καθαπερ ην
ειδεχθης και δυσεντευκτος και την θεαν αισχροτερος (ει γαρ και λεοντειον τουνομα
πιθηκειον το βλεπομενον) γινεται φαυ λοτερος τον τροπον, σοβαρωτερος το ηθος,
θηριωδεστερος την γνωμην, ατιθασσος την ορμην, ακαθεκτος και ανυπο στατος και
αλογιστοτερος τε και εμβριθεστερος και τυραννι κωτερος. αναπτερωθεις γαρ ο
δειλαιος και ταλαιπωρος τηι ψευδομαντειαι και βουληι των αλιτηριων εκεινων ουτως
επ ανατεινεται κατα Χριστου τον πολεμον. και πρωτον μεν κινει κατα των ιερων
δογματων ημων την θεομαχον γλωσ σαν, επειτα δε ζηλοι κανταυθα τον
δυσσεβεστατον Κων σταντινον και ομοιως αθροισας πονηρον τε και αγυρτωδες
εργαστηριον, μαλλον δε ιουδαικον συνεδριον, ου και συνεδρος και προεδρος ο
εξαγιστος γενομενος, οραται παλιν εν ναωι κυριου το βδελυγμα της ερημωσεως, και
ανοιγεται στομα λαλουν μεγαλα κατα της δοξης κυριου και κατα της θειας
οικονομιας μεγαλορημονουν και αλαζονευομενον. και ουτως ο δευτερος Καιαφας
μετα της χριστομαχου σπειρας εκεινης 784 πολλα και ματαια κατα της αληθειας
κενολογησας καθαιρει πασαν ιεραν της εκκλησιαστικης †αναστηλωσιν μισει τωι εις
Χριστον και τους αυτου θεραποντας, επειδη βαρυς ην αυτωι Χριστος και εν εικοσι
βλεπομενος και επι μνημης φερομενος και οι τουτου φιλοι τε και δουλοι. ∆ιο δη και
ανοηταινων κατεφλυαρει πασαν εικονικην αναστηλωσιν αποβλητον ειναι τηι θειαι
γραφηι και λιαν αγνω ριστον. τι ουν προς ταυτα φησειε τις; οτι σοφια μωρου
αδιεξεταστοι λογοι, και· ο μωρος μωρα λαλησει. αμαθης γαρ σφοδρα και ληρωδης
υπαρχων ουκ ᾔδει παντως τα χρυσο τευκτα εκεινα χερουβιμ, απερ ο ιεροφαντης
Μωυσης θεου προστεταχοτος ετεκτηνατο, και η παλαια και εννομος σκηνη
καθυπερθεν της κιβωτου εφερεν, α δη ου παρα Ἰουδαιοις μονον δεδοξαστο, αλλα και
της χαριτος ο κηρυξ χερουβιμ δοξης αποκαλει σαφως ητοι τα δεδοξασμενα. ετι μην
και οσα η Σολομωντος κατεσκευασε σοφια, τωι θεσπεσιωι Ἰεζεκιηλ ωπται, και ει τι
τοιουτον κατα τας ιερας βιβλους ιστορηται και τετιμηται, απερ ου πεφρικεν ο
βεβηλος εν ειδωλων μοιραι θειναι, ως αθετειν μαλλον η προσιεσθαι τας
 
 

255

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεοπνευστους γραφας προελομενος· εξ ων λοιπον και Ἰουδαιων απιστο τερος και
αγνωμονεστερος εικοτως νομισθειη συν τοις ομο φροσιν αυτου. αξια γαρ ως αληθως
της εαυτων βδελυριας απιστιας τε και αλογιας φρονησαντες και εκφωνησαντες. και
γαρ τωι Χριστωι κανταυθα προφανως απομαχονται, ος λαβων 785 οθονην λαμπραν
και το υπερλαμπρον και υπερκαλον εναπο μαξαμενος θειον ειδος εκπεμπει τωι
πιστως αιτησαντι των Ἐδεσηνων ηγεμονι Αυγαρωι. εξ εκεινου δε και μεχρι τη μερον
αποστολικηι παραδοσει και εισηγησει γνωσεως τε και μνημης ενεκεν, ων υπερ ημων
εδρασε τε και πεπονθε Χριστος, καθα δη και τα εν ταις ιεραις των ευαγγελιων
δελτοις ανιστορηται, σεβασμιως εκτυπουμεν και προσκυνου μεν, καν οι χριστομαχοι
διαρρηγνυνται. και μεντοι και προς τουτοις παραδοσις και λογος εχομενος πειθους
μεχρις ημων κατεισι τον θειον ευαγγελιστην Λουκαν εν εικονι δια γραψαι τον
κυριον, προς δε και την παναχραντον αυτου μητερα, και τας ιεροτυπιας ταυτας
διαφυλασσειν την Ῥω μαιων πολιν. τι δει λεγειν περι γε της Ἱεροσολυμιτων, ως
ιστορησαντες οι αυτοθι γενομενοι περιαγγελλουσιν, ως πλειστα μεχρι του δευρο
πιστως και ευλαβως ιερογραφιας εκ παλαιου δι' ακριβειας αναστηλωμενας σεμνως
περιεποντες προσκυ νουσιν; ωσαυτως δε παλιν αναγεγραπται, οτι Πετρος και
Παυλος οι κορυφαιοι των αποστολων τα μεγαλεια του θεου κηρυσσοντες εν τηι
Ῥωμηι και α πεποιηκεν ο Χριστος θαυ ματα πρωτα της θειας μεταμορφωσεως
εξεικονισαντες Ῥω μαιοις παραδεδωκασιν, καθως και ωφθη Μωυσηι και Ἡλιαι εν
μεσωι τοις αγιοις προφηταις, α δη και μεχρι νυν σω ζεται. πως ουν αντιβλεψουσιν οι
απειθεις και αγνωμονες προς το μεχρι του παροντος ᾀδομενον και ορωμενον εν τωι
ναωι της θεομητορος θαυμα το εν τηι πολει τηι καλουμενηι Λυδδηι; ονπερ ναον ετι
περιουσης κατα τον τηιδε βιον οι αποστολοι εδομησαντο. πολλοι γαρ τεθεανται
προσκυνουμενον 786 ευλαβως και τιμωμενον το αχειροτευκτον εκεινο και σεβα
σμιον απεικονισμα πλαξι τετυπωμενον λαμπραις και διαυγεσι και δια βαθους
κεχωρηκος ολον, ο δη τινες των δυσμενων Ἑλληνων τε και Ἰουδαιων απαχρειουν
πειραθεντες διεξεσαν μανικως. αλλα διημαρτον μαλα της ανοσιου εγχειρησεως.
ουδεν γαρ ηττον επι σχηματος εστηκεν η μορφη ειδος τε και στολην και ταλλα της
θεας ανεξαλειπτα και αλωβητα διασωζουσα. ιστορηται γαρ υποσχεσει της παναγνου
παρ θενου τηι προς τους αποστολους αυτοματον αναδοθηναι το σεβασμιον τουτι
χρημα. Ὅτι δε αρχαιοτατη τουτων η ποιησις και παραδοσις μαρτυς μεν προς τοις
αλλοις ο θειος ανδριας, ον εστησεν η αιμορρους γυνη τωι θεραπευτηι Χριστωι παρα τωι
εαυτης οικωι στηλην εναργεστατην και απαραγραπτον κηρυκα του θαυματος ταις
μετεπειτα γενεαις το κατ' αυτην θαυματουρ γηθεν παραδοξον δημοσιευουσα. περι ου
και ο μεγας παρα τοις εικονομαχοις διδασκαλος Ευσεβιος εν τηι εκκλησιαστικηι
ιστοριαι μνημονευσας τα τελουμενα θαυματα παρα της εκειθεν φυομενης ιερας και
θεοβλαστου ποας, και ως ην απασιν αλεξικακον επικουρημα, επηγαγε φασκων οτι·
και των απο στολων τας εικονας Πετρου και Παυλου και αυτου δη του Χριστου δια
χρωματων εν γραφαις σωζομενας ιστορησαμεν. μαρτυς δε και η οψις, διδασκαλος
αψευδης, το τε μηκιστον του χρονου σαφως δεικνυσι και των σεπτων ναων η κτισις,
ετι και των ανεκαθεν ιερων σκευων παρα των ευσεβουντων η ποιησις και αφιερωσις
απειρος τωι πληθει τυγχανουσα, ου μην δε αλλα και αυται αι πτυχαι τους ιερους
τυπους εξωθεν φερουσι παρα χριστιανοις τωι ευαγγελιωι συμπροσκυνουμενους, 787
οι τε θειοι κιονες και αι σολιαι καλουμεναι, α το σεβασμιον του ιερου διατειχιζουσι
θυσιαστηριον. και γαρ ουδενι ετερωι λογωι η του προσκυνεισθαι παντως εινεκα αμα
τωι συμπαρα κειμενωι του σταυρου τυπωι ευσεβως αρχηθεν ενταυθα καθι στορηνται.
Ἀλλ' ο γε θηριωνυμος και λεοντοτροπος ταυτα παρα γραψαμενος παντα εσπευδεν
οτι μαλιστα πασαν θειαν εικονα καταστρεφειν και ληθηι βαθειαι παραπεμπειν. ταυτηι
τοι θεο μαχων επι δημου τοιαυτα κατατολμησας ο εμβροντητος παρ ρησιαζεται
 
 

256

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγων· ωσπερ ουν εκ των οψεων υμων, αδελφοι, τας εικονας εξωλοθρευσαμεν,
ουτω δη και εκ των ψυχων υμων περιαιρησειν υμεις ως θεου και του βασιλεως φιλοι
και δουλοι σπουδασατε. και γαρ ο μωρος μωρα λαλησει, και η καρδια αυτου ματαια
νοησει του συντελειν ανομα και λαλειν προς κυριον πλανησιν. καντευθεν τοινυν
τους ευρι σκομενους εχοντας εικονα Χριστου η τινος αγιου και προσκυ νουντας
δειναις τιμωριαις και κολασεσι κατεδικαζεν ο αλαστωρ και αιμοβορος, και ουτω
κρεονομουμενοι καθ' εκαστην ημεραν και καταθυομενοι διεφθειροντο πανταχου οι
θεοσεβεις αν θρωποι. και ταυτα μεν κατα των ορθοδοξουντων αφειδως και
απανθρωπως διεπραττετο, κατα δε των εν τελει και των ευπορωτερων αλλην
επινοιαν τινα πονηραν ο πονηρος και παμμηχανος εμηχανησατο βουλομενος αυτους
ελεεινους και πενητας απεργασασθαι. τι γαρ ποιει; αιτιαις αυτους αφυκτοις 788 και
εγκλημασι περιβαλλει προφασιζομενος προφασεις εν αμαρ τιαις, ινα τωι δεει των
εγκληματων πασαν αυτων την ουσιαν αλογησωσιν υπερ της οικειας σωτηριας, εσθ'
οτε δε και συν εσκιαζε καθ' ων τινων ανδρικωτερων η ευφυεστερων βασκαι νων της
ευανδριας και ευφυΐας αυτοις ως νεωτερισειν υπο πτευων· τινων μεν τους
οφθαλμους εξωρυττεν, αλλων δε τα μελη ηκρωτηριαζεν και ετερους δεσμοις
κατεχων μεθ' ημερας τινας δεινως ανηιρει. Ἐξ ων υπηρχε Μιχαηλ ο την του
εκσκουβιτου ταγματος αρχην διεπων, ον ειρκτηι και πεδαις ειχε τηρουμενον, και την
γενεθλιον του σωτηρος ημεραν ενστασαν εκδεχομενος διελθειν και ουτως αυτον
διαχειρισασθαι. αλλα γε θειαι ψηφωι και δορυφορων ξιφει κρεουργηθεις αυτος
ενδικως μεσον του θειου ναου την πολλους αγιους ναους και ψυχας και σωματα
λιαν ατιμασασαν ψυχην απορρηξας, ευθυς επι κοσμειται τωι της βασιλειας ο
δεσμωτης διαδηματι, ος εν ελπισιν ων της ζωης την στερησιν υπομειναι στεφηφορος
αντι δεσμοφορου καθισταται. ουτως ουν καταστρεφει τον βεβηλον αυτου και
βαρβαρωδη βιον και την ανοσιον και παμπονηρον ψυχην απορρηγνυσιν εν τωι
παλατιωι, εν ωι ουδεις των προ αυτου βεβασιλευκοτων ανηιρηται. γενομενος πολυ
στομου μαχαιρας εργον πικρον και ολεθριον της αισχιστης 789 και βδελυρας ζωης
δεχεται την περαιωσιν και δικην των τετολμημενων εισπραττεται παραδοξον και
εξαισιον εν τοποις, ους και ζων ο εξαγιστος και τρισαθλιος κακως εβεβηλωσεν, και
σφαγιαζομενος αισχρως τωι λυθρωι των εναγων αιματων ο πολλων αιματων
χριστιανων εμφορηθεις εχρανεν. μετα δε ταυτα ρακιοις ευτελεσι και τραχεσι
περιβληθεν και ακα τιωι μικρωι εις τουτο ευτρεπισθεντι εμβαλλεται το παμμιαρον και
ακαθαρτον αυτου σωμα και κατα την καλουμενην Πρωτην εκφερεται νησον και
κατορυττεται, ουκ οιδα ανθ' οτου ταυτην κατακριθεισαν την συμφοραν τοσουτον
κακον υποδεξασθαι. Προσεκτεον δε ως, ει γε ισχυν τινα ειχεν ο λογος των δυσμενων
τουτων και δυσωνυμων, και αληθειας εναυσμα τι εν τοις παρ' αυτοις
δογματιζομενοις αμυδρως πως εφερετο, καν ταις αλλαις ιεραρχιαις υπηρξε που
παντως πεφυλαγμενα και γινωσκομενα, νυν δε ουδαμοθεν επιγνωναι τουτο παρ
εστιν. ομου τε γαρ ευα και εσπερια ληξις το ευαγγελικον δη τουτο και αποστολικον
περιεποντες διατελουσι κηρυγμα, και ουποτε εν αλληι εξουσιαι, ενθα χριστιανοι, το
εκθεσμον εκεινο και παρανομον και της χριστιανων θεοσεβειας αλλο τριον
παραφυεν καταλαμβανεται θεοστυγες δογμα ουδε οσον εις μνημην αφιχθαι των
πονηρων και μυσαρων συνταγμα των, αλλ' η μονον κατα την δουλην ταυτην και
ηνδραπο δισμενην και τα θεια κατ' εξουσιαν παιζουσαν, εν ηι το εμπαθες και
προσυλον των περι γην στρεφομενων και ιλυ σπωμενων γηινον και αλαζονικον και
υπερηφανον πρυτα νευει φρονημα, ενθα το φιλαρχον, το φιλαυτον, το φιλη δονον,
το φιλοδοξον η κενοδοξον, η παντων καταθυμιων απολαυσις, το παντων εθελειν
αρχειν και μηδε προς αυτου 790 θεου αρχεσθαι, και η της ανθρωπινης δοξης, η
αισχυνης μαλλον ειπειν, κτησις και προσποιησις. εντευθεν η κατα του θεου και των
 
 

257

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγιων υβρις και της εκκλησιας ο διωγμος, εντευθεν κατακυριευομενον η
τυραννουμενον το υπηκοον τοις εκειθεν δογμασι και θελημασιν υποκυπτειν
εκβιαζεται, ων ενεκεν το εμψυχον κεχαλκευται και εσχεδιασται οπλον, σχη ματι μεν
του σωματοφυλακειν ηθροισμενον, ταις αληθειαις δε του εκπορθειν την εκκλησιαν
Χριστου και ληΐζειν επι νενοημενον προφασει του συμπεριγραφεσθαι την Χριστου
θεοτητα εν τηι εικονι παραληρουντες, ως ει τις και το ηλιακον δη τουτο δισκοειδες
σωμα γεγραμμενον εν τινι τοπωι, καθως εν τισιν οραται γινομενον, υποδειξειεν,
εδογμα τισαν αν και την του φωτος ουσιαν και αυγην συγγραφε σθαι και
περιγραφεσθαι η παντως εκ του ηλιου το φως αποτεμνεσθαι· η παλιν ακτινα ηλιου
ει που δενδρωι προσ βαλλουσαν ιδοιεν, τμηθειη δε το δενδρον, συνεκκοπησεσθαι και
την ακτινα παραφρονως ενομισθη. και μεντοι και επι πυρος και αλλων τινων
διανοηθησονται, ινα ενδικως παρα παιδων παιζοντων παιχθησωνται φρονουντες
ασυνετωτερα. ει γαρ επι των ειρημενων ουτε γινεσθαι ουτε ορασθαι πε φυκεν ουτε
μην λεγεσθαι χωραν εξει, ποσωι μαλλον επι της απορρητου και θειας φυσεως η επι
της αφραστου και ανερ μηνευτου Χριστου οικονομιας ταυτα λεγειν η εννοειν αδυ
νατα και ανεπιχειρητα. ουδε γαρ σαρκουμενος η πασχων 791 υπερ ημων σωματι
τουτων τι πεπονθεν, επει ουτω γε και, ει ανθρωπος των καθ' ημας εικονιζοιτο
σωματι, αναγκη και την ψυχην συνεικονιζεσθαι η παντως τεθνηξεσθαι χωρι
ζομενον. τι γαρ ετερον θανατος η χωρισμος ψυχης απο σωματος; οθεν εν τουτοις
φαινονται προδηλως ουδεν ηττον ασεβουντες η αμαθαινοντες· ου γαρ ισασιν οσον
γραπτου και περιγραπτου του τε γραφειν και περιγραφειν το ιδιαζον και
διηλλαγμενον, και δια τουτο φενακιζομενοι ματαιο λογουσιν. που δε ολως σωμα
αγραφον η απεριγραφον εκ του παντος αιωνος ηκουσται; η πως ο του σωματος ορος
και λογος σωθησεται, ει μη ταυτα εχοι; ο τοινυν μη δο ξαζων γραφεσθαι η
περιγραφεσθαι τον Χριστον σωματι η ο τι εστι σωμα ουκ εγνω, εξ ου μηδε δοξαν
ορθην κεκτηται, η γνους σωμα και ψυχην σωζεσθαι παρηιτηται. ο γουν ομο λογων
σωμα τον Χριστον ανειληφεναι οποιον το ημετερον, τουτο δε γραπτον και
περιγραπτον, εξ αναγκης κακεινο γραπτον και περιγραπτον ειναι συνομολογησειεν.
ει δε το δευτερον ου δωσει, ουδε το πρωτον αρα, ο παντη αλογον και καταγελαστον.
ου περιγραφομεν ουν ημεις, αλλα γρα φομεν. καν κενολογουσιν οι αθλιοι και αλλως
ατοπωτερον. ον γαρ φασιν απεριγραπτον, ουκ οιδ' οπως υπ' ευηθειας
συμπεριγραφεσθαι τηι εικονι τερατευονται. ει δε δη μη χρηναι τον Χριστον
εικονιζεσθαι παλιν κενολογησωσιν, η των διδασκαλων αυτων χαρυβδις αυτοις μεγα
περικεχηνεν, Μανεντος, Ουαλεντινου τε και Μαρκιωνος. δοκησει γαρ και φαντασιαι
τον θειον λογον σεσωματωσθαι δοξαζοντες ουδεν ηττον τηι προτεραι του ψευδους
βλασφημιαι περιπαρη 792 σονται, οι γε προς πασαν την οικουμενην παραταττομενοι
δυσσεβως ου κατερυθριωσιν. και ταυτα τινες; οι κατηγοροι των επαινουμενων, οι
σκοτεινοι περι το φως, οι περι την σοφιαν απαιδευτοι, τα αχαριστα κτισματα κατα
την θεολογον γλωσσαν. [μβʹ. Περι Μιχαηλ του Ἀμορραιου.] Μετα δε Λεοντα
εβασιλευσε Μιχαηλ ο Ἀμορραιος ετη ηʹ μηνας θʹ και απεθανεν εκ δυσουριας και της
των νε φρων σφοδροτατης αλγηδονος τε και αρρωστιας. ος μικρον τι της
προκατασχουσης κακιας υπενδους, οσον τους εν ειρ κταις και πονοις και εξοριαις
ελευθεριαν τε και ανεσιν ονει ρωδη φανταζεσθαι, το του προηγησαμενου
δυσωνυμου και δυσσεβους υπεθαλπε θεοστυγες φρονημα, και ομοιως τωι αυτωι
αμφιβληστρωι περιπαρεις της δεινης αιρεσεως ιχθυος δικην τοις των δογματων
σαθροις και ασεβεσιν εναπεθανεν εξ ακροτατης αβελτηριας τε και αλογιας. αμυητος
γαρ σφοδρα και απαιδευτος ετυγχανεν, αμαθιαν [γαρ] εκ πατρυας αλογιας και
απειροκαλιας ωσπερ ικανην ουσιαν κληρωσαμενος, οθεν επι λαου δημηγορησας
φησιν· οι μεν ουν προ ημων ερευνη σαμενοι των εκκλησιαστικων δογματων αυτοι
 
 

258

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τον περι αυτων εισπραχθησονται λογον, ει καλως η κακως εθεσπισαν. ημεις δε
εν ωι την εκκλησιαν ευρομεν βαδιζουσαν εν τουτωι 793 και διαφυλαττειν
προκρινομεν. τουτο δε επακριβουντες δια βεβαιουμεν ως μη θαρρειν τινα κατα
εικονων η υπερ εικονων παρρησιαι κινειν την γλωτταν, αλλ' εκποδων εστω και
οιχεσθω και η Κωνσταντινου συνοδος και η Ταρασιου και η νυν επι Λεοντος
κροτηθεισα περι των τοιουτων ζητη ματων, και σιγη βαθεια της των εικονων
μνημης γινεσθω. Ἐφ' ου Θωμας ο ανταρτης εκ των ανατολικων μερων απαρας ηδη
και λαον αγυρτωδη και επιμικτον προσυλλεξα μενος και επισυρομενος επι το
Βυζαντιον εκινησε της βασι λειας πανουργως και παρ' αξιαν εφιεμενος. εκ γαρ της
Ῥωμαιων γης ορμωμενος δυσγενης τε και αφανης προς τα μερη της Συριας αφικετο
Κωνσταντινον εαυτον μετονομασας και υιον Ειρηνης της βασιλισσης, καντευθεν γε
τοι πολλους των βαρβαρων και Χριστιανων απατησας και λαον απειρον εκ
διαφορων εθνων συναθροισας επηιει τηι Κωνσταντινου πολει εν οχλωι βαρει και
στολωι μεγαλωι, καθαπερ τι θηριον αλλοκοτον και πολυμορφον ποικιλον τε και
πολυκεφαλον τα πολυειδη γενη των εθνων συναθροισας και ανειλημμενος. και οια
τις αλλος Σεναχειριμ κατα της νεας Ἱερουσαλημ εξοπλισαμενος εμεγαλαυχει τωι
πληθει των επομενων και κατηλαζονευετο, μη παμπαν ως εοικεν εννοησας κατα
πολ λην αβελτηριαν, ως ου σωζεται βασιλευς δια πολλην δυ ναμιν, και γιγας ου
σωθησεται εν πληθει ισχυος αυτου· ψευδης ιππος εις σωτηριαν, εν δε πληθει
δυναμεως αυτου ου σωθησεται. και· κυριος διασκεδαζει βουλας εθνων, αθε τει δε
λογισμους λαων και αθετει βουλας αρχοντων. η δε βουλη του κυριου εις τον αιωνα
μενει. ει γαρ και τα μα 794 λιστα η πολις ουκ ειχεν Ἐζεκιαν ευσεβη και εναρετον βα
σιλεα, αλλ' ου τι που δια την του κρατουντος εκ πολλης αγνωσιας και απροσεξιας
πεφενακισμενην και διεφθαρμενην γνωμην τε και πιστιν περιειδεν ο του παντος
πρυτανις και φιλανθρωπος κυριος πολιορκουμενον τον λαον αυτου, αλλ' εινεκεν
της ταλαιπωριας των πτωχων και του στεναγμου των πενητων εφη και τοτε που
παντως· νυν αναστησομαι και υπερασπιω υπερ της πολεως ταυτης, ου δι' εμε και δια
∆αυιδ τον δουλον μου, καθως ειρηκε τηνικαυτα προ της ενσαρκου οικονομιας, αλλα
δι' εμε και δια τον εκ σπερματος φυντα ∆αυιδ υιον μου και δια την νεαν
Ἱερουσαλημ, ην εξελεξαμην. και γαρ και επι του δυσσεβους Ἀχααβ, του Συρου
πολλας μυριαδας κατ' αυτου συνειληχοτος και βρεν θυομενου και λεγοντος· ει
εκποιησει Σαμαρεια ταις δραξι παντι τωι λαωι τοις πεζοις μου, διελυσε ραιδιως ευθυς
του τρισαθλιου βασιλεως ο φιλοικτιρμων θεος το δεος φασκων· ιδου εγω διδωμι
αυτον εις τας χειρας σου, και γνωσηι οτι εγω κυριος. οπερ και γεγονεν. και δη
παραυτικα δεδειχε και τοις οικειοις και τοις αλλοτριοις την ιδιαν ισχυν και τον
ιεροψαλτην αληθευοντα· κυριος κραταιος και δυνατος, κυριος δυνατος εν πολεμωι.
της γαρ συμπλοκης γεγενημενης δυοκαιδεκα των αντιπαλων μυριαδας ο Ἰσραηλ
κατηκοντισεν. ινα δε κακεινοι και ουτοι μαθωσιν, ως θεηλατος η πληγη, των
διαπεφευγοτων εις τινα πολιν καταπεσον το τειχος κατ εχωσε χιλιαδας κζʹ. Την
τοινυν βαρβαρικην οφρυν και αλαζονειαν του τε Ἀσσυριου και του Συρου
χρησαμενος και Θωμας ο μαται 795 οφρων και την Κωνσταντινουπολιν μαλλον δε
Θεουπολιν εφ' ενα χρονον εκπορθησας και την Θραικην δηιωσας και λαφυραγωγησας
μετριως και ουχ ως ονειροπολων απεκαρα δοκει, αλλ' ως η θεια προμηθεια
συνεχωρει δια τας αμαρ τιας ημων, ουδεν πλεον ηνυσεν ων προσεδοκησεν. και γουν
ου μονον εις εναντιωσιν αυτωι περιεστη και περιετραπη τε και απεσβη το
σπουδαζομενον, αλλα γε και οπερ εχειν εδοκει και κατεφανταζετο κλεος τε και
σθενος απεγυμνωθη μικρου δειν και διολωλεν. οι γαρ τοι πολιται γενναιως τε και
σφοδρως αντιπαραταττομενοι τηι ροπηι και συμμαχιαι του κρειττονος, και μετα
τοιαυτης ελπιδος τειχομαχουντες και ναυμαχουντες και μεντοι και πεζομαχουντες
 
 

259

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανδρικως και καρτερως, απαν αυτου σχεδον το σαθρον φρυαγμα κατελυσαν. τα γαρ
οχυρωματα, εφ' α πεποιθως ανοητως αγαν εναβρυ νετο και κατεθρασυνετο, λεγω δη
τας πλειστας ναυς, πυρ πολησαντες και τους λογαδας των πολεμιων και
στρατοπεδαρ χας τροπωσαμενοι, σκοτοδινια πολλη και αμηχανια περιεσχε τον
ευριπιστον και κουφοτατον, ναι μην και τας πολυμηχα νους και πολυτροπως
εξευρημενας ελεπολεις αυτου πασας ακαταμαχητους ουσας και δυσαλωτους, ως
ᾤετο, διεφθειραν και κατελυσαν ευπετως αρδην. και ουτως ο μεν οικος ∆αυιδ, ητοι
Χριστου πολις, επορευετο και εκραταιουτο, ο δε οικος Σαουλ, των πολεμιων το
στιφος, επορευετο και ησθενει τωι οντι, και θεος εδοξαζετο, και ην ιδειν εναργως
οντως επ' αυτωι πληρουμενον και το θατερον ιερον λογιον· καθειλες 796 παντας
τους φραγμους αυτου, εθου τα οχυρωματα αυτου δειλιαν. διηρπαζον αυτον παντες
οι διοδευοντες οδον, εγε νηθη ονειδος τοις γειτοσιν αυτου. υψωσας την δεξιαν των
θλιβοντων αυτον, ευφρανας παντας τους εχθρους αυτου, απεστρεψας την βοηθειαν
της ρομφαιας αυτου και ουκ αντελαβου αυτου εν τωι πολεμωι. ενθεν ουν λοιπον οι
μεν της πολεως εψαλλον· ουτοι εν αρμασι και ουτοι εν ιπποις, ημεις δε εν ονοματι
κυριου θεου ημων μεγαλυνθησομεθα. αυτοι συνεποδισθησαν και επεσον, ημεις δε
ανεστημεν και ανωρθωθημεν. ο δε θειος λογος αυθις παρεγγυωμενος και
προευαγγελιζομενος αυτοις ευ μαλα την αθροαν και ταχιστην καταπτωσιν του
εχθρου αυτων απεφηνατο μονονουχι λεγων· τεκνα, μακροθυμησατε την παρα θεου
επελθουσαν υμιν οργην· κατεδιωξε γαρ σε ο εχθρος σου, και οψει αυτου την
απωλειαν εν ταχει και επι τραχηλους αυτων επιβησηι. θαρ σειτε, τεκνα, και βοησατε
προς τον θεον· εσται γαρ υμιν υπο του επαγαγοντος μνεια. ο γαρ επαγαγων υμιν τα
κακα επαξει υμιν την αιωνιον ευφροσυνην μετα της σωτη ριας υμων. Ἐπει ουν
αποκαμων ο ταλας και πεπλανημενος ανοητα πολεμων και ματαιοπονων και μαλα
δη απογνους ως του σκοπου διαμαρτησας εκ διαμετρου, και των πραγματων αυτωι
κατοπιν προδηλως φερομενων ημεραι και ημεραι, και προς τουτοις μαθων, ως ο
βασιλευς Μιχαηλ τους Βουλγαρους εις συμμαχιαν κατ' αυτου προσεκαλεσατο,
παραχρημα την πολιν 797 εασας κατ' αυτων θαττον ᾤχετο. ους δη και μαχησαμενος
και πολλους αυτων διαφθειρας εις Ἀρκαδιουπολιν εαυτον ασφαλιζεται δηθεν την
κατα προσβασιν ασθενειαν αυτου και ελαττωσιν υφορωμενος. οθεν οι περι αυτον
αισθομενοι σαφεστερον την τε δεινην οικειαν απατην και της κενης ελπιδος
αποτυχιαν και την εκεινου πλησιαζουσαν πανωλε θριαν ηρξαντο κατα μικρον
υποχωρειν και υπορρεειν και καταλιμπανειν αυτον ως ματαιον και λαοπλανον. ο δε
Μιχαηλ ταυτα μεμαθηκως αυτικα της πολεως υπεξελθων μετα πλει στης δυναμεως
προς αυτον εξωρμησεν, και δη περικαθισας βραχυν τινα καιρον και τουτον αμογητι
χειρωσαμενος, ου και τον τραχηλον κατα την αρχαιαν συνηθειαν πεπατηκως και
ακρωτηριασας αυτου χειρας και ποδας και ουτως ανα σκολοπισας κατεπαυσε τον εν
τρισιν ετεσι δι' αυτου κατ αρξαντα και διαρκεσαντα χαλεπον και δυσοιστον
εμφυλιον πολεμον. [μγʹ. Περι Θεοφιλου.] Μετα δε Μιχαηλ εβασιλευσε Θεοφιλος υιος
αυτου ο νεος Βαλτασαρ και θεομισης και των αγιων υβριστης και καθαι ρετης και
βεβηλος ετη ιβʹ μηνας γʹ, και απεθανε δυσεντερι κως. εφ' ου και προς την πατριδα
και πολιν του αλιτη ριου και τυραννου μετα πολλης δυναμεως οι Σαρακηνοι
παραγενομενοι καρτερως ωχυρωμενην ευρον και κατησφα λισμενην πανυ και υπο
στρατηγων οκτω μετα των λογαδων αυτων και στρατευματων φρουρουμενην. και
ταυτην δι' ημε ρων ιεʹ του Αυγουστου μηνος εκπορθησαντες και δορυαλω τον
ειληφοτες, ηιχμαλωτισθη και ανηιρεθη χριστιανων πληθος 798 απειρον, και η πολις
εκαυθη και κατερυπωθη. αλλα μην και πληθη πλοιων αυτων εξελθοντα τας
Κυκλαδας νησους ηρημωσαν και την Κρητην και την Σικελιαν παρελαβον. και
ψυχος δε πολυ γεγονεν αγριωτατον και δριμυτατον, και λιμος ισχυρος και αερος
 
 

260

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυχμοι και δυσκρασιαι και ανω μαλιαι και σεισμοι φοβεροι και επαλληλοι, την
αμετρον απελεγχουσαι του κρατουντος μοχθηριαν και κακουργιαν. εις τοσαυτην γαρ
αφιλοθεΐαν και απονοιαν εξωκειλε και την του Κοπρωνυμου και των θηριωνυμων
χαλεπην και μυσαρω τατην αιρεσιν διαδεξαμενος και αναδεξαμενος τε και ανα
καινισας, ως μηδεν ηττον οφθηναι της εκεινων δυσσεβειας και παροινιας
τυραννιδος τε και εμβροντησιας ο πεφενα κισμενος και ματαιοφρων. επει ουν τηι
αυτηι συσχεθεις των ασεβων εκεινων και παλαμναιων απατηι και παρα πληξιαι τε και
οιστρηλασιαι τον εκ Μανιχαικης μανιας και Ἀρειανικης λυσσης ορμωμενον παλαι
διωγμον και αυτος κατα της εκκλησιας ωσαυτως επανετεινατο, συμμυστην και
συμμαχον τε και συνιστορα της αιρεσεως εχων ο δευτερος Νεκταναβω τον
προρρηθεντα Ἰαννην φατριαρχην, μαλλον δε μαντιαρχην και δαιμονιαρχην, τον
νεον οντως Ἀπολλωνιον η Βαλααμ εν τοις καθ' ημας χρονοις κακως αναφανεντα
λεκανομαντιν και πασης θεοστυγους πραξεως και τερατειας 799 δεινον υποφητην,
υφ' ου και τα γραμματα παιδευθεις και υπονοθευθεις ο ευριπιστος και δειλαιος
υπηρετης δοκιμος εχθιστων πραγματων και του διαβολου επιτηδειον οργανον
γεγονεν. ους αν ενδικως ο θειος λογος επαρασεται σχετλια στικως φασκων· ουαι
αυτοις, οτι τηι οδωι του Καιν επορευ θησαν και τηι πλανηι του Βαλααμ μισθου
εξεχυθησαν και τηι αντιλογιαι του Κορε απωλοντο. ουτοι εισι γογγυσται και
μεμψιμοιροι κατα τας επιθυμιας αυτων πορευομενοι εν ταις απαταις αυτων.
Ἐφαρμοσειε δ' αν αυτωι μαλα εικοτως και τα κατα του ομοτροπου αυτου Ἰουλιανου
παρα τηι θεολογωι στηλιτευομενα γλωσσηι· σφοδρα γαρ εμφερης αναπεφηνε και εις
μηδεν απε οικως της εκεινου κακουργιας και δυστροπιας. εφη γουν· πως μη
δακρυσω τον αθλιον; πως μη πλεον μεν των δε διωγμενων τους προσδραμοντας,
πλεον δε των αυτομολη σαντων εις την κακιαν θρηνησω τον συναρπασαντα;
μαλλον δε τοις μεν ουδεν δεινον το υπερ Χριστου παθειν, αλλα και παντων
μακαριστοτατον ουκ εκειθεν μονον, αλλα και δια την εντευθεν ευδοξιαν και
παρρησιαν, ην δια των κιν δυνων εαυτοις εχαρισαντο, τοις δε προοιμιον των
απειλου μενων, απερ ηδη πεπονθασιν. και βελτιον ην αυτοις, ει ενταυθα
μακροτερον εκολασθησαν, η τοις εκει δικαιωτηριοις εταμιευθησαν. και γαρ ωσπερ
τον χαμαιλεοντα λογος παν τοιον γινεσθαι ραιδιως και πασας μεταβαλλειν χροιας
πλην μιας της λευκοτητος, ουτω κακεινος παντα ην και εγινετο χριστιανοις πλην
ημεροτητος, και ην λιαν απανθρωπον αυτωι 800 το φιλανθρωπον και το πιθανον
βιαιον, και απολογια της αγριοτητος η χρηστοτης. οθεν λεκτεον προς αυτον· ευηθε
στατε και απαιδευτοτατε τα μεγαλα, συ κατα τοσουτου κληρου και της οικουμενης
αντεστης; συ κατα της Χριστου θυσιας τοις σοις μιασμασιν; συ κατα του τον κοσμον
καθηραντος αιματος τοις σοις μιαροις αιμασιν; συ μετα Ἡρωδην διω κτης και μετα
Ἰουδαν προδοτης, πλην οσον ουκ αγχονηι την μετανοιαν εδειξας ωσπερ εκεινος, και
χριστοκτονος μετα Πιλατον και μετα Ἰουδαιους μισοθεος, ο των αγιων υβριστης.
Ἱεροβοαμ ειπειν οικειοτερον η Ἀχααβ τον Ἰσραηλιτηντους παρανομωτατους, η
Φαραω τον Αιγυπτιον, η Ναβουχο δονοσωρ τον Ἀσσυριον, η παντα ταυτα
συνελοντες ενα και τον αυτον ονομασωμεν, επει και τας παντων κακιας εις εαυτον
φαινεται συλλεξαμενος, Ἱεροβοαμ την αποστασιαν, Ἀχααβ την μιαιφονιαν, Φαραω
την σκληροτητα, Ναβουχο δονοσωρ την ιεροσυλιαν, παντων ομου την ασεβειαν. που
εισιν οι θυσιαι και τελεται και μυστηρια; που σφαγια φα νερα τε και αφανη; που
τερατεια προγνωσεως και σημεια εγγαστριμυθων; που αι κατα χριστιανων μαντειαι
και απει λαι; οιχεται παντα, διεψευσται, διερρυηκεν, οναρ εφανη των ασεβων τα
κομπασματα. επεσε Βηλ, συνετριβη ∆αγων· ουκετι μη ειπωσι τωι μωρωι αρχειν. και
νυν ταυτα μικρα τοις αθλιοις ισως. εσται δε καιρος, ηνικα οψομαι τους 801 εμους
υβριστας και τον μεγαν τουτων καθηγητην αποκλαιο μενους την εαυτων κακιαν,
 
 

261

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οτε πασα κρινεται και βασα νιζεται κακια και πονηρια. [μδʹ. Περι Μιχαηλ και
Θεοδωρας.] Μετα δε Θεοφιλον εβασιλευσε Μιχαηλ υιος αυτου ετη κεʹ. συν τηι μητρι
αυτου Θεοδωραι κατεσχεν ετη ιδʹ και μονος αυτοκρατορησεν ετη ιαʹ μηνας γʹ. εν τηι
ουν αυτοκρατοριαι αυτου Ἀποδηναρ ο Σαρακηνων φυλαρχος εκ πολλων χρονων
ετοιμαζομενος εν δυναμει βαρειαι δρομωνων τετρακοσιων φο βερων και
καταπληκτων ηρχετο κατα της θεοφρουρητου Κων σταντινουπολεως. αλλα τουτον
η θεια δικη προφθασασα διω λεσεν, παντων των πλοιων αυτου αυτανδρων
συντριβεντων εν ακρωτηριωι των Κιβυρραιωτων λεγομενωι Χελιδονια, δια
σωθεντων εις Συριαν ζʹ και μονον εξ αυτων. ος γε την μεν πατρυαν βασιλειαν συν
τηι μητρι Θεοδωραι διαδεξαμενος την θεοστυγη παρεισφρησασαν τηι εκκλησιαι και
δεινως επι κωμασασαν νεαν θρησκειαν ευ μαλα γνησιως αποσεισαμενος την
εκπαλαι θεοφιλη και θεοβραβευτον ιεραν τε και ορθοτατην πιστιν ανεκηρυξεν. ει
γαρ και νηπιος ετυγχανεν, αλλ' ο εκ 802 στοματος νηπιων και θηλαζοντων
καταρτισας αινον αυτος και τουτον παρεσκευασε την αληθειαν του θειου δογματος
ανυμνησαι και φανερωσαι προς δοξαν του δι' ακραν ευσπλαγχνιαν και
φιλανθρωπιαν σαρκωθεντος θεου λογου και τοις ανθρωποις επι γης οφθεντος και
συναναστραφεντος κατα την ιεραν χρησμολογιαν. συνοδον γαρ οσιων πατερων και
θεηγορων εν Κωνσταντινουπολει συναθροισας, υφ' ων η των κακων και
δυσωνυμων κακιστος αιρεσις των εικονομαχων ακριβως ελεγχθεισα και τα βδελυρα
ταυτης ληρηματα διαρρηδην ανατραπεντα, φαιδρος ο της ορθοδοξιας λογος
εξανετειλεν ωσπερ εκ τινων μυχατων και δυσδιεξοδευτων λαβυρινθων και
σκοτεινων βαραθρων της εξαγιστου και πεφενακισμενης αιρεσεως. και ουτως ο μεν
ταυτης προλεχθεις εξαρχος και διδασκαλος τε και συνιστωρ Ἰαννης φατριαρχης
εκβαλλεται και αναθεματιζεται δικαιως και θεοκριτως πανυ συν τοις ομοφροσιν
αυτου διωκταις και υβρισταις ως ανηκεστοι παμπαν και λυσσωδεις αμα και της
αληθειας αντιθετοι λιαν, ωσπερ δη και οι της μυσαρας και δαιμονιωδους θρησκειας
των Μανιχαιων, αφ' ων και την μαχην και μανιαν κατα της ενσαρκου θειας
οικονομιας την αφορμην και αρχην ειληφασιν, αντεισαγεται δε κοινηι ψηφωι και
θειαι προβοληι τε και χαριτι Μεθοδιος ο αοιδιμος και της ορθοτομιας και ορθοδοξιας
προμαχος, ος γε πασαν ως επος ειπειν του τε διαβολου την ολεθριον κατα των ιερων
εικονων μεθοδειαν και την βεβηλον κενοφωνιαν των αιρεσιαρχων και φοιτητων
της εκεινων κακονοιας και φρενοβλαβειας αριστα και σαφεστατα προδιελεγξας και
ανατρεψας ει και τις αλλος, και δια τουτο πολλους μεν 803 προυπεστη διωγμους και
κινδυνους τε και θλιψεις πολλας και κακας, εξ επιμετρου δε σφοδρα σφοδρα υπο του
θεηλατου Θεοφιλου. τις γαρ αριθμησειε τους ποικιλους και επαλληλους διωγμους
και πειρασμους και βοθρους αφεγγεις και ζοφωδεις κατακλεισεις και των
αναγκαιων στερησεις φιλων τε και ομοδοξων, ας ανετλη γενναιως και προθυμως,
και τα συμβολα της κακουχιας ης υπεμεινε παρα των ανοσιων αει περιφερων
εναργως εις τυπον και υπογραμμον υπομονης τοις φερεπονοις, και σιωπωσα
παραινεσις προδηλως γενομενος. και ουτως ο θεσπεσιος την εκκλησιαν ευδοκιαι του
κρειττονος και συνεργειαι των θεοφορων πατερων παραλαβων, ο μεν οικος του
θεου, το συστημα των ορθοδοξων, επορευετο και θειαι ρωμηι σαφως εκραταιουτο και
διεπρεπεν εργωι και λογωι, ο δε των αιρετιζοντων συλλογος και Ἰουδαικη τωι οντι
σπειρα και συμμορια κατηισχυνετο κομιδη και ησθενει προφανως επιστομιζομενη και
ανατρεπομενη καθ' εκαστην ημεραν. και δη λοιπον αυτικα δια βασιλικης επιτροπης
και συνεργειας ανεκληθησαν τε και ανεθησαν οι εν εξοριαις και πικραις φυλακαις
πατερες, αμα και το πληθος των μοναζοντων, και μεντοι και των ευσεβων κοσμικων
ουκ ολιγιστοι, ων ο ταλας και αλιτηριος τυραννικως τας υπαρξεις αφελομενος και
τους μεν δυσθανατωσας, τους δε μαστιξι πολυειδεσι και πολυτροποις και δειναις
 
 

262

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τιμωριαις παραδους εξωρισε μη πειθομενους παντελως μητε τηι θωπειαι μητε μην τηι
απειληι και κακοδοξιαι του φενακος και αλαστορος. 804 Γινονται ουν απο μεν του
Ἀδαμ εως του κατακλυσμου ετη #22βσμβʹ. Ἀπο δε του κατακλυσμου εως της
πυργοποιΐας φκεʹ. Ἀπο δε της πυργοποιΐας εως του Ἁβρααμ υκεʹ. Ἀπο δε του Ἁβρααμ
εως της εξοδου των υιων Ἰσραηλ εξ Αιγυπτου υλʹ. Ἀπο δε της εξοδου εως της
οικοδομης του Σολομωντειου ναου ψνζʹ. Ἀπο δε της οικοδομης του ναου εως της
αιχμαλωσιας του Ἰσραηλ υκεʹ. Ὁμου ετη #22δωπʹ. Ἀπο δε της αιχμαλωσιας εως
Ἀλεξανδρου του Μακεδονος τιηʹ. Ἀπο δε Ἀλεξανδρου εως Χριστου τγʹ. Ὁμου ετη
#22εφʹ. Ἀπο δε του Χριστου εως του μεγαλου Κωνσταντινου του βασιλεως τιηʹ. Ἀπο
δε Κωνσταντινου μεχρι του προκειμενου Μιχαηλ υιου Θεοφιλου φνεʹ. Ὁμου τα
παντα ετη #22 τοεʹ.

 
 

263

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


