Dialogus de anima et resurrectione
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΠΕΡΙ
ΨΥΧΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ Ο ΛΟΓΟΣ Ο ΛΕΓΟΜΕΝΟΣ ΤΑ ΜΑΚΡΙΝΙΑ.
Ἐπειδη του ανθρωπινου βιου προς Θεον μετεστη ο πολυς εν αγιοις
Βασιλειος, και κοινη πενθους αφορμη ταις Ἐκκλησιαις εγενετο, περιην δε ετι τωι βιωι
η αδελφη και διδασκαλος, εγω μεν ᾔειν κατα σπου δην κοινωνησων εκεινηι της επι
τωι αδελφωι συμφορας. Και μοι περιωδυνος ην η ψυχη, προς τοιαυτην ζημιαν
υπεραλγουσα, και τινα των δακρυων κοινω νον επεζητουν τον ισον εχοντα μοι της
λυπης αχθος. Ὡς δε εν οφθαλμοις ημεν αλληλων, εμοι μεν ανεκινει το παθος
προφανεισα τοις οφθαλμοις η δι δασκαλος· και γαρ ηδη και αυτη τηι προς θανατον
αῤρωστιαι συνειχετο. Ἡ δε κατα τους της ιππικης επιστημονας ενδουσα μοι προς
ολιγον παρενεχθηναι τηι ρυμηι του παθους, αναστομουν επεχειρει μετα ταυτα τωι
λογωι, καθαπερ χαλινωι τινι τωι ιδιωι λογισμωι το ατακτουν της ψυχης απευθυνουσα,
και ην 46.13 αυτηι το αποστολικον λογιον προφερομενον, το μη δειν επι των
κεκοιμημενων λυπεισθαι· μονων γαρ τουτο των ουκ εχοντων ελπιδα το παθος ειναι.
{Λ.} Καγω περιζεουσης ετι μοι της καρδιας τηι λυπηι Πως εστιν, ειπον, εν
ανθρωποις τουτο κατορθωθη ναι, ουτως εν εκαστωι φυσικου τινος προς τον θανατον
της διαβολης υπαρχουσης, και ουτε των ορωντων τους αποθνησκοντας ευκολως
καταδεχομενων την θεαν, οις τε αν προσιηι ο θανατος αποφευγοντων εφ' οσον οιον
τε; Ἀλλα και των επικρατουντων νομον εσχατον εν αδικιαις και εσχατον εν
τιμωριαις τουτο κρινοντων, τις μηχανη το μηδεν ηγεισθαι την του ζηιν αναχωρησιν,
και επι των εξω τινος μη οτι γε των επιτηδειων, οταν του βιου ληγωσιν; Ὁρωμεν δε,
ειπον, και πασαν την ανθρωπινην σπουδην προς τουτο βλεπουσαν, οπως αν εν τωι
ζηιν διαμενοιμεν. ∆ια τουτο γαρ και οικοι προς διαγωγην ημιν επινενοην, ως αν μη
τωι περιεχοντι δια ψυξεως η θερμοτητος καταπονοιτο τα σωματα. Γεωπονια δε τι
αλλο και ουχι του ζηιν εστι παρασκευη; Ἡ δε της ζωης φροντις παντως δια τον του
θανατου φοβον γινεται. Ἡ δε ιατρικη ποθεν τιμια τοις ανθρωποις εστιν; Ουκ επειδη
μαχεσθαι πως δια της τεχνης δοκει προς τον θανατον; Θωρακες δε, και θυρεοι, και
κνημιδες, και κρανη, και τα αμυντηρια των οπλων, και αι των τειχων περιβολαι και
σιδηροδετοι πυλαι, και η των ταφρων ασφαλεια και τα τοιαυτα, τι αλλο πλην δια
τον του θανατου γινεται φοβον; Ουτως ουν οντος φοβερου φυσικως του θανατου,
πως εστι ραιδιως πεισθηναι τωι κελευοντι αλυπον διαμε 46.16 νειν επι του
κατοιχομενου τον περιοντα;
{Μ.} Τι δε, φησιν η διδασκαλος, τι σοι μαλιστα λυπηρον αυτο εφ' εαυτου, το
του θανατου δοκει; ου γαρ ικα νον εις διαβολην η των αλογωτερων συνηθεια. {Γ.} Τι
μεν ουν ουκ εστι λυπης αξιον, προς αυτην ειπον εγω, οταν βλεπωμεν τον τεως
ζωντα τε και φθεγγομενον, απνουν και αναυδον και ακινητον αθροως γενομενον,
και παντα αυτων σβεσθεντα τα φυσικα αισθητηρια, ουκ οψεως, ουκ ακοης ενεργου
σης, ουκ αλλου τινος ων η αισθησις την αντιληψιν εχει; Ὧ καν πυρ προσενεγκηις,
καν σιδηρον, καν ανατεμηις δια ξιφους το σωμα, καν τοις σαρκοβοροις προθηις, καν
εγκρυψηις χωματι, προς απαντα ομοιως ο κειμενος εχει. Ὅταν ουν εν τουτοις
βλεπηται η μεταβολη, το δε ζωτικον εκεινο αιτιον, ο τι ποτε ην, αφανες τε και
αδολον αθροως γενηται, καθαπερ επι λυχνου σβεσθεντος της τεως εξαπτομενης εφ'
εαυτου φλογος ουτε επι της θρυαλλιδος μενουσης, ουτε ετε ρωθι που μεθισταμενης,
αλλ' εις αφανισμον παντελη μεταχωρουσης, πως αν γενοιτο την τοσαυτην μετα
βολην ενεγκειν αλυπως μηδενι, προδηλως επερειδο μενον; Ἔξοδον γαρ ψυχης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

ακουσαντες, το μεν υπολειφθεν ορωμεν, το δε χωρισθεν αγνοου μεν, αυτο τε ο τι
ποτε κατα την φυσιν εστι, και εις ο τι μετακεχωρηκεν, ου γης, ουκ αερος, ουχ
υδατος, ουκ αλλου τινος των στοιχειων εν εαυτωι δεικνυντος εκεινην την δυναμιν
την του σωμα τος εκχωρησασαν· ης υπεξελθουσης νεκρον εστι το υπολειφθεν και
προς διαφθοραν ηδη εκκει μενον.
46.17 {Γ.} Ταυτα δε μου διεξιοντος μεταξυ κατασει σασα τηι χειρι η
διδασκαλος{Μ.} Μη τις σε τοιου τος, φησι, φοβος υποταρασσει και συνεχει την
διανοιαν, ως ου διαμενουσης εις αει της ψυ χης, αλλα συγκαταληγουσης τηι διαλυσει
του σωμα τος; {Γ.} Ἐγω δε (και γαρ ουπω του παθους τον λογι σμον ανεδεξαμην)
θρασυτερον πως απεκριναμην, ου πανυ περισκεψαμενος το λεγομενον. Ειπον γαρ
επιταγμασιν εοικεναι τας θειας φωνας, δι' ων το μεν δειν πεπεισθαι την ψυχην
εισαει διαμενειν αναγκα ζομεθα, ου μην λογωι τινι τωι τοιουτωι προσηχθημεν
δογματι. Ἀλλ' εοικεν ημιν δουλικως ενδοθεν ο νους φοβωι το κελευομενον δεχεσθαι,
ουχ εκουσιαι τινι ορμηι τοις λεγομενοις συντιθεσθαι. Ὅθεν και βαρυτεραι ημιν επι
των κατοιχουμενων αι λυπαι γινονται [ουκ] ακριβως επισταμενων ημων, ειτ' ετι
εστι καθ' αυτο τουτο το ζωοποιον αιτιον, και οπη, και οπως, ειτε ουκ εστιν ουδαμη
ουδαμως. Ἴσας γαρ ποιει του αληθως οντος αδηλια τας εφ' εκατερον υπολειψεις. Και
πολλοις μεν τουτο, πολλοις δε το εναντιον δοκει. Και εισι γε τινες παρα τοις
Ἕλλησιν ου μικραν εχοντες επι φιλοσο φιαι την δοξαν, οι ταυτα ωιηθησαν τε και απ
εφηναντο.
{Μ.} Ἔα, φησι, τους εξωθεν ληρους, εν οις ο του ψευδους ευρετης επι βλαβηι
της αληθειας πιθανως τας ηπατημενας υποληψεις συντιθησιν· συ δε προς τουτο
βλεπε, οτι το ουτως περι ψυχης εχειν, ουδεν αλλο εστιν η αλλοτριον προς την
αρετην εχειν, και προς το παρον ηδυ μονον βλεπειν· την δε τοις αιωσιν
ενθεωρουμενην ζωην απ' ελπιδος ποιεισθαι, καθ' ην μονη η αρετη το πλειον εχει.
{Γ.} Και πως, εφην, γενοιτ' αν ημιν παγια τις και αμεταθετος η περι του διαμενειν
την ψυχην δοξα; 46.20 Αισθανομαι γαρ και αυτος, οτι του καλλιστου 46.20 των κατα
την ζωην (της αρετης λεγω) ο των ανθρωπων χηρευσει βιος, ει μη τις αναμφιβολος
η περι τουτου πιστις εν ημιν κρατυνθειη. Πως γαρ εστι την αρετην χωραν εχειν εφ'
ων η παρουσα ζωη περιγραφειν το ειναι υπειληπται, και πλεον ελπιζεται μετα
ταυτην ουδεν;
{Μ.} Ουκουν ζητησαι χρη, φησιν η διδασκαλος, οθεν αν ημιν την δεουσαν
περι τουτων αρχην ο λογος λαβηι. Και ει δοκει, παρα σου γενεσθω των εναντιων
δογματων η συμ μαχια· ορω γαρ οτι σοι και υποκεκινηται προς τοιαυ την καταφοραν
η διανοια. Ειθ' ουτως ο της αλη θειας μετα την αντιθεσιν αναζητηθησεται λογος. {Γ.}
Ἐπειδη τουτο εκελευσε, παραιτησαμενος αυτην μη κατα αληθειαν οιηθηναι τα παρ'
ημων αντιλε γεσθαι, αλλ' υπερ του βεβαιως κατασκευασθηναι το περι ψυχης δογμα,
των αντιπιπτοντων προς τον σκοπον τουτον υπεκλυθεντων· Ἦ που, εφην, ταυτα αν
ειποιεν οι τωι εναντιωι παρισταμενοι λογωι, οτι το σωμα συνθετον ον, παντως εις τα,
εξ ων συνεστηκε, διαλυεται; Λυθεισης δε των στοιχειων της εν τωι σωματι συμφυΐας,
επι το οικειον εν εκαστωι γινεται κατα το εικος η ροπη αυτης φυσεως των στοιχειων,
δι' ολκης τινος αναγκαιας τηι ομογενει το οικειον αποδιδουσης. Τωι τε γαρ θερμωι
παλιν το εν ημιν ενωθησεται, και τωι στεῤρωι το γεωδες, και των λοιπων εκαστωι
προς το συγγενες η μεταχωρησις γινεται. Ἡ ουν ψυχη μετα τουτο που εσται; Ει μεν
γαρ εν τοις στοιχειοις ειναι τις λεγοι, την αυτην ειναι τουτοις κατ' αναγκην
συνθησεται. Ου γαρ αν γενοιτο τις του ετεροφυους προς το αλλοτριον μιξις, και, ει
ταυτα ειη, ποικιλη τις παντως αναφανησεται η προς τας εναντιας μεμιγμενη
ποιοτητας, το δε ποικιλον απλουν ουκ εστιν, αλλ' εν συνθεσει θεωρειται παντως.
Παν δε το συνθετον και διαλυτον εξ αναγκης· η δε διαλυ σις φθορα του συνεστωτος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

εστι. Το δε φθειρομενον 46.21 ουκ αθανατον· η ουτως γε αν και η σαρξ αθα νατος
λεγοιτο, εις τα, εξ ων συνεστηκε, λυομενη. Ει δε αλλο τι που παρα ταυτα εστι, που
λογος αυτην ειναι υποτιθεται, εν μεν τοις στοιχειοις δια του ετε ροφυως αυτην εχειν
ουχ ευρισκομενην; αλλου δε ουδενος εν τωι κοσμωι οντος, εν ωι γενοιτ' αν η ψυχη
καταλληλως τηι ιδιαι φυσει εμβιοτευουσα; Ὃ δε μηδαμη εστιν, ουδε εστι παντως.
{Μ.} Και η διδασκαλος ηρεμα τοις ρηθεισιν επιστεναξασα, Ταχα που ταυτα και
τα τοιαυτα, φησι, προς τον Ἀποστολον εν Ἀθηναις ποτε συσταντες προεφερον
Στωικοι τε και Ἐπικουρειοι. Και γαρ ακουω προς ταυτα μαλιστα τον Ἐπικουρον ταις
υποληψεσι φερεσθαι, ως τυχαια τις και αυτοματος η των οντων υπενοηθη φυσις, ως
ου δεμιας προνοιας δια των πραγματων διηκου σης. Και δια τουτο κατα το
ακολουθον και την ανθρωπινην ζωην πομφολυγος δικην ᾤετο πνευ ματι τινι του
σωματος ημων περιταθεντος, εως αν περικρατηται το πνευμα τωι περιεχοντι, τηι δε
διαπτωσει του ογκου και το εναπειλημμενον συγκατασβεννυσθαι. Ὅρος γαρ τουτωι
της των οντων φυσεως το φαινομενον ην, και μετρον της του παντος καταληψεως
εποιειτο την αισθησιν, μεμυκως πανταπασι τα της ψυχης αισθητηρια, και προς ουδεν
των νοητων τε και ασωματων βλεπειν οιος τε ων, ωσπερ ο οικισκωι τινι
καθειργμενος των ουρανιων θαυματων αθεατος μενει, τοις τοιχοις και τωι οροφωι
προς την των εξω θεαν εμποδιζο μενος. Ἀτεχνως γαρ γηινοι τινες εισι τοιχοι τα αι
σθητα παντα, οσα εν τωι παντι καθοραται, προς την των νοητων θεωριαν δι' εαυτων
τους μικροψυχοτερους 46.24 διατειχιζοντες. Γην ο τοιουτος βλεπει μο νην, και υδωρ,
και αερα, και πυρ· οθεν δε του των εκαστον, η εν τινι εστιν, η υπο τινος περι
κρατειται, διιδειν υπο μικροψυχιας ου δυναται. Και ιματιον μεν τις ιδων τον
υφαντην ανελογισατο, και δια της νηος τον ναυπηγον ενενοησεν, η τε αυτου
οικοδομου χειρ ομου τηι του οικοδομηματος οψει τηι διανοιαι των θεωμενων
εγγινεται. Οι δε προς τον κοσμον ορωντες προς τον δια τουτων δηλου μενον
αμβλυωπουσιν, οθεν τα σοφα ταυτα και δριμεα παρα των τον αφανισμον ψυχης
δογματι ζοντων προφερεται· σωμα εκ στοιχειων, και στοιχεια εκ σωματος, και το μη
δυνασθαι την ψυχην καθ' εαυτην ειναι, ει μητε τουτων τι ειη, μητε εν του τοις. Ει
γαρ οτι μη ομοφυης τοις στοιχειοις εστιν η ψυχη, δια τουτο ουδαμου ειναι αυτην οι
αντιλε γοντες οιονται· ουτοι πρωτον μεν και την εν σαρκι ζωην αψυχον ειναι
δογματιζετωσαν. Ου γαρ αλλο τι το σωμα εστιν, ει μη συνδρομη των στοιχειων· μη
τοινυν μηδ' εν τουτοις την ψυχην ειναι λεγετωσαν δι' εαυτης ζωοποιουσαν το
συγκριμα· ειπερ ουκ εστι μετα ταυτα δυνατον, καθως οιονται, των στοι χειων οντων
και την ψυχην ειναι, ως μηδεν αλλο η νεκραν την ζωην ημων παρ' αυτων
αποδεικνυσθαι. Ει δε νυν εν τωι σωματι την ψυχην ειναι ουκ αμφιβαλλουσι, πως του
σωματος εις τα στοι χεια τον αφανισμον αυτης δογματιζουσι, επειτα δε και κατα
ταυτης της θειας φυσεως τα ισα τολ ματωσαν. Πως γαρ ερουσι την νοεραν τε και
αυλον και αειδη φυσιν εις τα υγρα τε και μαλακα και στερεμνια διαδυομενην εν τωι
ειναι συνεχειν τα οντα, ουτε συγγενως εχουσαν προς τα εν οις γινε, ουτε δια το
ετερογενες εν αυτοις ειναι αδυνατου σαν; Ουκουν εξηιρησθω καθολου του δογματος
αυ των και αυτο το Θειον, ωι διακρατειται τα οντα. {Γ.} Αυτο δε τουτο, ειπον εγω,
πως αν τοις αντιλεγουσιν αναμφιβολον γενοιτο, το εκ Θεου ειναι τα παντα, και εν
αυτωι περικρατεισθαι τα οντα, η και ολως το ειναι τι Θειον της των οντων
υπερκειμενον φυσεως; 46.25
{Μ.} Ἡ δε σιωπαιν μεν ην, φησιν, επι τοις τοιουτοις αρμοδιωτερον, μηδε
αξιουν αποκρισεως τας μωρας τε και ασεβεις των προτασεων, επει και τις των θειων
απαγορευει λογος μη αποκρινεσθαι αφρονι εν τηι αφροσυνηι αυτου· αφρων δε
παντως εστι, κατα τον Προφητην, ο μη ειναι λεγων Θεον. Ἐπει δε χρη και τουτο
ειπειν, ερω σοι, φησι, λογον, εμον ουχι, αλλ' ουδε αλλου τινος ανθρωπου· μικρος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

γαρ ουτος, οστις δ' αν ηι· αλλ' αυτον ον η κτισις των οντων δια των εν αυτηι
θαυματων διεξεισιν, ακροατης οφθαλμος γινεται, δια των φαι νομενων, ενηχουντος
τηι καρδιαι του σοφου τε και τε χνικου λογου. Βοαι γαρ αντικρυ τον ποιητην η κτισις,
αυτων των ουρανων, καθως φησιν ο Προφη της, ταις αλαλητοις φωναις την δοξαν
του Θεου διηγουμενων. Τις γαρ βλεπων την του παντος αρμονιαν, των τε ουρανιων
και των κατα γην θαυματων, και ως εναντιως εχοντα προς αλληλα τα στοιχεια κατα
την φυσιν, προς τον αυτον τα παντα σκοπον δια τινος αῤρητου κοινωνιας συμ
πλεκεται, την παρ' εαυτου δυναμιν εκαστον προς την του παντος διαμονην
συνεισφεροντα, και ουτε τα αμικτα τε και ακοινωνητα κατα την ιδιοτητα των
ποιοτητων διαχωρει απ' αλληλων, ουτε εν αλλη λοις φθειρεται κατακιρναμενα προς
αλληλα ταις εναν τιαις ποιοτησιν, αλλα και οις ανωφερης εστιν η φυ σις, επι τα
κατω φερεται, της ηλιακης θερμοτητος δια των ακτινων καταῤρεουσης· τα τε
εμβριθη των σωματων ανακουφιζεται δια των ατμων λεπτυνομενα, ως και το υδωρ
παρα την εαυτου φυσιν ανωφερες γινεσθαι, δι' αερος επι πνευματων οχουμενον, και
το αιθεριον πυρ προσγειον γινεσθαι, ως και το βαθος μη αμοιρειν της θερμοτητος,
επιχεομενην δε τηι γηι την εκ των ομβρων ικμαδα μιαν ουσαν τηι φυσει, μυριας
γενναιν βλαστηματων διαφορας πασι καταλληλον τοις υποκειμενοις εμφυομενην·
την τε οξυτατην του πολου περιφοραν και των 46.28 εντος κυκλων την επι το
εμπαλιν κινησιν, τας τε υποδρομας και τας συνοδους, και τας εναρμονιους
αποστασεις των αστρων· ο ταυτα βλεπων τωι δια νοητικωι της ψυχης οφθαλμωι, αρα
ουχι φανερως εκ των φαινομενων διδασκεται, οτι θεια δυναμις εντεχνος τε και
σοφη τοις ουσιν εμφαινομενη, και δια παντων ηκουσα τα μερη συναρμοζει τωι ολωι,
και το ολον συμπληροι εν τοις μερεσι, και μιαι τινι περικρατει δυναμει το παν, αυτο
εν εαυτωι μενον [και περι εαυτο κινουμενον], και ουτε ληγον ποτε της κινησεως,
ουτε εις αλλον τινα τοπον παρα τον, εν ωι εστι, μεθισταμενον; {Γ.} Και πως, ειπον, η
περι το ειναι τον Θεον πιστις, και την ψυχην ειναι την ανθρωπινην
συναποδεικνυσιν; Ου γαρ δη ταυτον εστι τωι Θεωι η ψυχη, ωστε ει το εν ομολογοιτο
ειναι συνομολο γεισθαι παντως και το λειπομενον.
{Μ.} Ἡ δε, Λεγεται, φησι, παρα των σοφων μικρος τις ειναι κοσμος ο
ανθρωπος, ταυτα περι εχων εν εαυτωι τα στοιχεια, οις το παν συμπε πληρωται. Ει δε
αληθης ουτος ο λογος (εοικε δε), ταχα ουκ αν ετερας εδεηθημεν συμμαχιας εις το βε
βαιωθηναι ημιν ο περι ψυχης υπειληφαμεν. Ὑπει ληφαμεν δε το ειναι αυτην καθ'
εαυτην εν εξηλλαγμενηι τε και ιδιαζουσηι φυσει, παρα την σωματικην παχυ μερειαν.
Ὡς γαρ παντα τον κοσμον δια της αισθητι κης αντιληψεως επιγινωσκοντες, δι'
αυτης της κατα την αισθησιν ημων ενεργειας εις την του υπερ αι σθησιν πραγματος
και νοηματος εννοιαν οδηγου μεθα, και γινεται ημιν ο οφθαλμος ερμηνευς της
παντοδυναμου σοφιας, της τωι παντι μεν ενθεω ρουμενης, τον δε κατ' αυτην του
παντος περιδε δραγμενον δι' εαυτης μηνυουσης,· ουτω και προς τον εν ημιν
βλεποντες κοσμον, ου μικρας εχομεν αφορμας προς το δια των φαινομενων και του
κεκρυμμενου καταστοχασασθαι. Κεκρυπται δε εκεινο, ο εφ' εαυτου ον νοητον τε και
αειδες διαφευγει την αισθητικη, κατανοησιν. {Γ.} Καγω ειπον· Ἀλλα την του παντος
υπερ κειμενην σοφιαν δια των ενθεωρουμενων τηι φυσει των 46.29 οντων σοφων τε
και τεχνικων λογων, εν τηι αρμονιαι ταυτηι και διακοσμησει δυνατον εστιν
αναλογισασθαι· ψυχης δε γνωσις δια των κατα το σωμα δεικνυμενων τις αν γενοιτο
τοις απο των φαινομενων το κρυπτον ανιχνευουσιν;
{Μ.} Και μαλιστα μεν τοι, φησιν η παρθενος, τοις κατα το σοφον εκεινο
παραγγελμα γινωσκειν εαυτους επιθυμουσιν· ει καν η διδα σκαλος των περι ψυχης
υποληψεων αυτη η ψυχη, οτι αυλος τις και ασωματος, καταλληλως τηι ιδιαι φυσει
ενεργουσα τε και κινουμενη, και δια των σωματικων οργανων τας ιδιας κινησεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

ενδεικνυμενη. Ἡ γαρ οργανικη του σωματος αυτη διασκευη, εστι μεν ουδεν ηττον
και επι των απονεκρωθεντων δια θανατου, αλλ' ακινητος μενει και ανενερ γητος,
της ψυχικης δυναμεως εν αυτηι μη ουσης. Κινει δε τοτε οταν η τε αισθησις εν τοις
οργανοις ηι, και δια της αισθησεως η νοητη δυναμις διηκηι ταις ιδιαις ορμαις
συγκινουσα προς το δοκουν τα οργανικα αισθητηρια. {Γ.} Τι ουν, ειπον, εστιν η
ψυχη; ει δυνατον λογωι τινι την φυσιν υπογραφηναι, ως αν τις γενοιτο ημιν του
υποκειμενου δια της υπογραφης κατανοησις.
Και η διδασκαλος, {Μ.} Ἄλλοι μεν αλλως, φησι, τον περι αυτης απεφηναντο
λογον, κατα το δοκουν εκαστος οριζομενοι, η δε ημετερα περι αυτης δοξα ουτως
εχει· Ψυχη εστιν ουσια γεννητη, ουσια ζωσα, νοερα, σωματι οργανικωι και
αισθητικωι, δυναμιν ζωτικην και των αισθητων αντιληπτικην δι' εαυτης ενιουσα,
εως αν η δεκτικη τουτων συν εστηκε φυσις. Και αμα ταυτα λεγουσα δεικνυσι τηι χειρι
τον ιατρον τον επι θεραπειαι του σωματος αυτηι προσκαθημενον, και φησιν· Ἐγγυς
ημιν των ειρημενων η μαρτυρια. Πως γαρ, ειπεν, ουτος επιβαλων τηι αρτηριαι την
των δακτυλων αφην, ακουει τροπον τινα δια της απτικης αισθησεως της φυσεως
προς αυτον βοωσης, και τα ιδια παθη διηγουμενης, οτι εν επιτασει εστι τωι σωματι το
αῤρωστημα, και απο τωνδε των σπλαγχνων η νοσος ωρμηται, και επι τοσονδε
παρατεινει του φλογμου η επιτασις; ∆ιδασκεται δε και υπο του οφθαλμου αλλα
τοιαυτα, προς τε το σχημα της κατακλισεως βλεπων, και προς την των σαρκων
τηκεδονα. Και ως επισημαινει την ενδον διαθεσιν, το τε ειδος του χρωματος,
υπωχρον τε ον και χολωδες, και η των ομματων βολη περι των λυπουντων και
αλγυνον αυτοματως εγκλι νομενη. Ὡσαυτως δε και η ακοη των ομοιων διδασκαλος
γινεται, τωι δε πυκνωι του ασθματος, και τωι συνεκδιδομενωι μετα της αναπνοης
στεναγμωι το παθος επιγινωσκουσα. Ειποι δ' αν τις μηδε την οσφρησιν του
επιστημονος ανεπισκεπτον ειναι του παθους, αλλα δια της ποιας του ασθματος
ιδιοτητος επιγινωσκειν το εγκεκρυμμενον τοις σπλαγχνοις αῤ 46.32 ρωστημα. Ἆρ'
ουν ει μη τις δυναμις ην νοητη η εκαστωι των αισθητηριων παρουσα; Τι αν ημας η
χειρ αφ' εαυτης εδιδαξατο, μη της εννοιας προς την του υποκειμενου γνωσιν την
αφην οδηγουσης; Τι δ' αν η ακοη διανοιας διεζευγμενη, η οφθαλμος, η μυκτηρ, η
αλλο τι αισθητηριον προς την επι γνωσιν του ζητουμενου συνηργησεν, ει εφ' εαυτου
μονου τουτων εκαστον ην; Ἀλλ' ο παντων εστιν αλη θεστατον, ο καλως τις των εξω
πεπαιδευμενων ειπων μνημονευεται, τον νουν ειναι τον ορωντα, και νουν τον
ακουοντα. Ει γαρ μη τουτο δοιη τις αληθες ειναι, πως, ειπε συ, προς τον ηλιον
βλεπων, καθως εδιδαχθης παρα του διδασκαλου βλεπειν, ουχ οσος φαινεται τοις
πολλοις, τοσουτον αυτον φῂς ειναι τωι μεγεθει του κυκλου, αλλ' υπερβαλειν
πολλαπλα σια τωι μετρωι πασαν την γην; Ουκ επειδη τηι ποιαι κινησει, και τοις
χρονικοις τε και τοπικοις δια στημασι, και ταις εκλειπτικαις αιτιαις τηι διανοια δια
των φαινομενων ακολουθησας, θαῤρων αποφαι νων το ουτως εχειν; Και της
σεληνης μειωσιν τε και αυξησιν βλε πων, αλλα διδασκει δια του φαινομενου περι το
στοιχειον σχηματων, το, αφεγγη τε ειναι αυτην κατα την ιδιαν φυσιν, και τον
προσγειον κυκλον περι πολειν· λαμπει δε απο των ηλιακων ακτι νων, ως επι των
κατοπτρων γινεσθαι πεφυκεναι τον ηλιον, εφ' εαυτων δεχομενα ουκ ιδιας αυγας
αντιδιδωσιν, αλλα του ηλιακου φωτος εκ του λειου και στιλβοντος σωματος εις το
εμπαλιν ανακλωμενου. Ὥσπερ τοις ανεξεταστως βλεπουσιν εξ αυτης δοκει της
σεληνης ειναι το φεγγος. ∆εικνυται δε το μη εχειν, οτι γινομενη μεν αντιπροσωπος
τωι ηλιωι κατα διαμετρον ολωι τωι προς ημας βλεποντι κυκλωι καταφωτιζεται· εν
ελαττονι δε τωι κατ' αυ την τοπωι θαττον περιουσα τον εν ωι εστι κυκλον, πριν απαξ
τον ηλιον περιοδευσαι τον ιδιον δρομον, πλεον η δωδεκακις αυτη τον κατ' αυ την
περιερχεται. ∆ιο συμβαινει μη αει πεπλη 46.33 ρωσθαι φωτος το στοιχειον· ου γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

μενει εν τωι πυκνωι της περιοδου διηνεκως αντιπροσωπος θεσις, απαν το προς ημας
της σεληνης μερος δια των ηλιακων ακτινων πεφωτισμενον εποιησεν, ουτως οταν
επι τα πλαγια γινεται του ηλιου του αει κατ' αυτον γινομενου της σεληνης
ημισφαιριου διαλαμβανομενου τηι του ακτινων περιβοληι, το προς ημας κατ'
αναγκην αποσκιαζεται, αντιμεθιστα μενης της λαμπηδονος απο του μη δυναμενου
προς τον ηλιον βλεπειν μερους επι τον αει κατ' εκει νον γινομενον, εως αν υποβασα
κατ' ευθειαν τον ηλιακον κυκλον κατα νωτου την ακτινα δεξηται, και ουτω του
ανωθεν ημισφαιριου περιλαμφθεντος αορα τον ποιει το προς ημας μερος, το ειναι
καθολου τηι ιδιαι φυσει αφεγγες και αφωτιστον· οπερ δη παν τελης του στοιχειου
μειωσις λεγεται. Ει δε παρελθηι παλιν τον ηλιον κατα την ιδιαν του δρομου κινησιν,
και εκ πλαγιου γενοιτο τηι ακτινι, το προ ολιγου αλαμπες υπολαμπειν αρχεται, της
ακτινος απο του πεφωτισμενου προς το τεως αφανες μετιουσης. Ὁραις οιον σοι
γινεται η οψις διδασκαλος, ουκ αν σοι παρασχομενη δι' εαυτης των τοιουτων την
θεωριαν, ει μη τι ουν το δια των οψεων βλεπων, ο τοις κατ' αισθησιν γινωσκομενοις
οιον τισιν οδηγοις κεχρημενον δια των φαινομενων, επι τα μη βλεπομενα διαδυεται;
Τι δει προστιθεναι τας γεωμετρικας εφοδους δια των αισθητων χαρα γματων, προς
τα υπερ αισθησιν ημας χειραγωγου σας, και μυρια επι τουτοις αλλα, δι' ων συνιστα
δια των εν ημιν σωματικως ενεργουμενων της εγκεκρυμμενης τηι φυσει ημων
νοερας ουσιας την καταληψιν γινεσθαι; {Γ.} Τι δε, ειπον, ει ωσπερ κοινον μεν εστιν
επι της αισθητης των στοιχειων φυσεως το υλωδες, διαφορα δε κατα το ιδιαζον εν
εκαστωι ειδει της υλης πολλη (η τε γαρ κινησις αυ τοις εκ του εναντιου εστιν, του
μεν ανωφερους οντος, του δε επι του κατω βριθοντος, το δε ειδος ου το αυτο, και η
ποιοτης διαφορος εν τινι), του των κατα τον λογον συνουσιωμενην τις ειναι λεγοι
δυναμιν, την τας νοητικας ταυτας φαντασιας τε και κινησεις, εκ φυσικης ιδιοτητος
τε και δυνα μεως ενεργουσαν; Οια δη πολλα βλεπομεν υπο των μηχανοποιων
ενεργουμενα, εφ' ων η υλη τεχνικως 46.36 διατεθεισα μιμειται την φυσιν, ουκ εν τωι
σχηματι μονωι δεικνυσα το ομοιον, αλλα και εν κινη σει γινεται, και φθογγον τινα
υποκρινεται, ηχουντος εν τωι φωνητικωι μερει του μηχανηματος, και ουδε που
νοητην τινα δυναμιν γινομενοις ενθεω ρουμεν την καθ' εκαστον εργαζομενην το
σχη μα, το ειδος, τον ηχον, την κινησιν. Ει ταυτα λεγομεν και περι το μηχανικον
τουτο της φυσεως ημων οργανον, μηδεμιας κατα το ιδιαζον νοητης ου σιας
εγκεκραμενης γινεσθαι, αλλα τινος τηι φυσει των εν ημιν στοιχειων κινητικης
δυναμεως εγκειμενης, και την τοιαυτην ενεργειαν αποτελεσμα ειναι εφ' εαυτης· την
νοητην εκεινην και ασω ματον της ψυχης ουσιαν αποδεικνυοιτο, η το μηδολως
ειναι;
{Μ.} Ἡ δε, Συμμαχει, φησι, τωι λογωι και το υπο δειγμα, και η κατασκευη πασα
της ανθυπενεχθεισης ημιν αντιῤρησεως ου μικρα συντελεσει προς την των
νοηθεντων ημιν βεβαιοτητα. {Γ.} Πως ουν τουτο λεγεις; {Μ.} Ὅτι τοι, φησι, το ουτως
ειδεναι μεταχειρι ζεσθαι τι και διατιθεναι την αψυχον υλην, ως την εναποτιθεισαν
τοις μηχανημασι τεχνην μικρου δειν αντι της ψυχης τηι υληι γινεσθαι, δι' ων κινησιν
τε και ηχον, και σχηματα, και τα τοιαυτα καθυποκρινεται, αποδειξις αν ειη του ειναι
τι τοιου τον εν τωι ανθρωπωι, ωι ταυτα πεφυκε δια της θεωρητικης και εφευρετικης
δυναμεως κατανοειν τε εν εαυτωι και προκατασκευαζειν τηι διανοιαι τα μηχανηματα,
ειθ' ουτως εις ενεργειαν δια της τεχνης αγειν, και δια της υλης δεικνυειν το νοημα.
Πρωτον γαρ οτι πνευματος εστι χρεια προς την εκ φωνησιν, κατενοησεν· ειθ' οπως
αν επινοηθειη πνευ μα τωι μηχανηματι τωι λογισμωι προεξητασε, την των στοιχειων
φυσιν επισκεψαμενος, οτι ουδεν κενον εν τοις ουσιν εστιν, αλλα προς το βαρυτερον
παρα θεσει κενον το κουφον νομιζεται, επει και αυτος εφ' εαυτου κατ' ιδιαν
υποστασιν μεστος τε ο αηρ και πληρης εστι. ∆ιακενον γαρ το αγγειον εκ κατα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

χρησεως λεγεται. Ὅταν γαρ του υγρου κενον ηι, ουδεν ηττον μεστον αερος
πεπαιδευμενος και τουτο λεγει. Σημειον δε τον επαχθεντα τηι λιμνηι αμφορεα μη
ευθυς πληρουσθαι του υδατος, αλλ' επιπολαζειν τα πρωτα, του εναπειλημμενου
αερος 46.37 επι το ανω το κοιλον ανεχοντος, εως αν πιεσθεις ο αμφορευς τηι χειρι
του αρυομενου εν τωι βαθει γινε, και τουτο δεξηται τωι στοματι το υδωρ· ου
γινομενου δεικνυται το μη κενον αυτον ειναι και προ του υδατος. Μαχη γαρ τις περι
τωι στοματι των δυο στοιχειων οραται, του μεν υδατος υπο βαρους επι το κοιλον
βιαζομενου τε και εισρεοντος, του δε αερος του εναπειλημμενου τωι κοιλωι δια του
αυτου στοματος επι το εμπαλιν συνθλιβομενου περι το υδωρ, και αναῤρεοντος, ως
και ανακοπτεσθαι δια τουτου και ανακοχλα ζειν το υδωρ περιαφριζον τηι βιαι του
πνευ ματος. Ταυτα ουν κατενοησε, και οπως αν εν τεθειη πνευμα τωι μηχανηματι δια
της των στοιχειων φυσεως επενοησε. Κοιλον γαρ τι εκ στεγανης υλης
κατασκευασας, και πανταχοθεν τον εν αυτωι αερα περισχων αδιαπνευστον, επαγει το
υδωρ δια στοματος τωι κοιλωι, κατα το μετρον της χρειας το ποσον συμμετρησας του
υδατος, ειθ' ουτως επι τον παρακειμενον αυλον διδωσι κατα το αντικειμενον τωι
αερι την διοδον, εκθλιβομενος δε τωι υδατι βιαιο τερον ο αηρ πνευμα γινεται· οπερ
εκπιπτον τηι κατασκευηι του αυλου τον ηχον ποιει. Ἆρ' ου φανερως δεικνυται δια
των φαινομε νων, οτι εστι τις εν τωι ανθρωπωι νους αλλο τι παρα το φαινομενον, ο
τωι αειδει τε και νοερωι της ιδιας φυσεως ταυτα εν εαυτωι προκατασκευαζων ταις
επινοιαις, ειθ' ουτως δια της υλικης υπηρεσιας εις το εμφανες αγων την ενδον
συστασαν διανοιαν; Ει γαρ ην κατα τον αντιτεθεντα λογον ημιν τηι φυσει των
στοιχειων τας τοιαυτας θαυματοποιιας λογιζε σθαι, αυτοματως αν ημιν συνεστη
παντως τα μηχανηματα· και ουτε ο χαλκος την τεχνην ανεμε νεν εις το γενεσθαι
ανδροεικελον, αλλ' ευθυ αν τοιουτος εκ φυσεως ην· ουδ' αν του αυλου προς τον
ηχον ο αηρ εδεηθη, αλλα παντοτε αν εφ' εαυτου ηχει κατα το συμβαν, ρεων τε και
κινουμενος· του τε υδατος ουκ αν ην βεβιασμενη δια σωληνος, η προς την αναφοραν
της τεχνης εκ πιεσματων εις το παρα φυσιν αναθλιβουσης την κινησιν· αλλ'
αυτοματως ανιη το υδωρ παντως προς το μηχανημα, τηι ιδιαι φυσει επι το ανω οχετη
γουμενον. Ει δε τουτων κατα το αυτοματον εστιν ου δεν υπο της των στοιχειων
φυσεως ενεργουμενον, αλλα τεχνηι προς το δοκουν εκαστον αγεται· η δε 46.40 τεχνη
διανοια τις εστι ποια κινησις τε και ενερ γεια, αρα και δια των αντιθετων ημιν το
αλλο τι παρα το φαινομενον ειναι τον νουν η ακολουθια των ειρημενων απεδειξεν.
{Γ.} Ἐγω δε, Τουτο μεν ουτως εχειν φημι και αυ τος, το μη ταυτον ειναι τωι
φαινομενωι το μη φαινομε νον· ου μην το ζητουμενον εν τωι λογωι τουτωι βλεπω,
ουπω γαρ μοι δηλον εστιν, ο τι ποτε χρη νομιζειν εκεινο ειναι το μη φαινομενον,
αλλ' οτι μεν υλικον τι ουκ εστιν εδιδαχθην τωι λογωι· ουδεπω δε εγνων, ο τι περι
αυτου προσηκει λεγειν· εγω δε τουτο μαλι στα εδεομην μαθειν, ουχ οτι ουκ εστιν,
αλλ' οπερ εστιν.
{Μ.} Ἡ δε, Πολλα, φησι, και περι πολλων ουτω μανθανομεν εν τωι μη τοδε τι
λεγειν ειναι αυτο το ειναι του ζητουμενου, ο τι ποτε εστι διερμηνευοντες. Ἀπονηρον
γαρ ειποντες τον αγαθον παρεστηκα μεν, και ανανδρον ονομασαντες τον δειλον
εγνωρισαμεν, και πολλα τουτοις εστιν ειπειν ομοιοτροπα. ∆ι' ων η το χρηστοτερον
αναλαμβανομεν νοημα δια της των πονηρων αποφασεως, η το εμπαλιν επι το χειρον
ταις υπονοιαις τρεπομεθα, τηι των καλων αφαιρεσει το πονηρον ενδειξαμενοι. Ουτω
τοινυν και επι του παροντος τις λογου κατανοησας, ουκ αν της δεουσης περι το
ζητουμενον εννοιας αποσφαλειη. Ζητειται δε τι χρη τον νουν οιεσθαι κατ' αυτην την
ουσιαν. Ὁ τοινυν το μεν ειναι τουτο, περι ου ο λογος εστι, δια της παρ' αυτου
δεικνυμενης ημιν ενεργειας μη αμφιβαλλων, το δε ο τι εστι γνω ναι βουλομενος,
ικανως αν ευροιτο, μη τουτο μαθειν ειναι αυτο ο καταλαμβανει η αισθησις, μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

χρωμα, μη σχημα, μη αντιτυπιαν, μη βαρος, μη πηλικοτητα, μη την εις τρια
διαστασιν, μη την επι τοπου θεσιν, μηδε τι των περι την υλην καταλαμβανομενων
ολως μηδεν ιδηι, τι αλλο παρα ταυτα εστιν. Ἐγω δε μεταξυ διεξιουσης, {Γ.} Ουκ οιδα,
εφην, πως εστι, παντων τουτων αφαιρουμε νων του λογου, μη συνεξαλειφθηναι
τουτοις και το ζητουμενον. Τινι γαρ προσφυηι διχα τουτων η καταληπτικη περιεργια,
κατα γε την εμην υποληψιν ουπω οραται. Πανταχη γαρ εν τηι των οντων αναζητησει
δια της εξεταστικης διανοιας οσον τε το ζητουμενον, ωσπερ τινες τυφλοι δια τοιχων
επι 46.41 την θυραν χειραγωγουμενοι, ενος των ειρημενων παντως θιγγανομεν, η
χρωμα ευρισκοντες, η σχημα, η πηλικοτητα, η τι των παρα σου νυν απη ριθμημενων
ετερον· οταν δε τουτων μηδεν ειναι λε γηται αν, εις το μηδολως τι ειναι οιεσθαι υπο
μικροψυχιας περιαγομεθα.
{Μ.} Ἡ δε σχετλιασασα μεταξυ του λογου, Φευ της ατοπιας, φησιν, εις οιον
καταστρεφει περας η μικροφυης αυτη και χαμαιζηλος περι των οντων κρι σις! Ει γαρ
εξηιρηται του οντος απαν ο μη τηι αι σθησει γνωριζεται, ουδ' αν αυτην την του
παντος επιστατουσαν και περιδεδραγμενην των οντων δυνα μιν ομολογοιη παντως
ο τουτο λεγων, αλλα το ασωματον τε και αειδες περι της θειας φυσεως δι δαχθεις, το
μη ειναι αυτην ολως εκ της τοιαυτης παντως ακολουθιας λογιζεται. Ει δε εκει το
ταυτα μη ειναι περιγραφη του ειναι ου γινεται, πως ο ανθρωπινος νους του οντος
εκθλιβεται τηι αφαιρεσει των σωματικων ιδιωματων συνδαπανωμε νος; {Γ.} Ουκουν,
ειπον, εξ ατοπων μεταλαμβανο μεν ετερον ατοπον δια της ακολουθιας ταυτης. Περι
κειται γαρ ο λογος ημιν εις το ταυτον οιεσθαι τηι θειαι φυσει, και τον νουν τον
ημετερον, ειπερ τηι υπεξαιρεσει των κατ' αισθησιν ευρισκομενων νοει εκατερον.
{Μ.} Μη ταυτον ειπηις, φησιν η διδασκαλος (ασεβης γαρ και ουτος ο λογος),
αλλ' ως εδιδαχθης παρα της θειας Γραφης, ομοιον ειπε τουτο εκεινωι. Το γαρ κατ'
εικονα γενομενον δια παντων εχει παντως την προς το αρχετυπον ομοιοτητα,
νοεραν του νοερου, και του ασωματου ασωματον, ογκου τε παντος απηλλαγμενον
ωσ περ εκεινο, και πασαν εκφευγον δια σημαντικην καταμετρησιν ομοιως εκεινωι·
αλλο δε τι παρ' εκεινο κατα την της φυσεως ιδιοτητα. Ουκετι γαρ αν ειη εικων, ει
εκεινωι δι' απαντων ειη ταυτον, αλλ' εν οις εν τηι ακτιστωι φυσει καθοραται εκεινο,
εν τοις αυτοις η κτιστη φυσις δεικνυσι τουτο· και ωσπερ πολλακις εν μικρωι ψηγματι
υελινηι, οταν τυχηι προς ακτινα κειμενον, ολος ενοραται του ηλιου ο κυκλος, ου κατα
το ιδιον μεγεθος αυτωι εμφαινο μενος, αλλ' ως χωρει βραχυτης του ψηγματος του
κυκλου την εμφασιν· ουτως εν τηι βραχυτητι της ημετερας φυσεως των αφραστων
εκεινων της θεοτητος ιδιωματων αι εικονες εκλαμπουσιν, ωστε δια τουτων τον
λογον χειραγωγουμενον, μητε απο 46.44 πιπτειν της κατα την ουσιαν του νου
καταληψεως, αποκαθαιρομενης εν τηι εξετασει του σκεμματος της σωματικης
ιδιοτητος· μηδ' αυ παλιν εις ισον αγειν τηι αοριστωι τε και ακηρατωι φυσει, την
μικραν και επικηρον· αλλα νοητην μεν οιεσθαι την ουσιαν· επειδη και νοητης ουσιας
εστιν εικων, μη μεντοι την αυτην τωι αρχετυπωι την εικονα λεγειν. Ὥσπερ ουν δια
της αποῤρητου σοφιας του Θεου της τωι παντι εμφαινομενης την θειαν φυσιν τε και
δυναμιν εν πασι τοις ουσιν ειναι ουκ αμφιβαλλομεν, ως αν εν τωι ειναι τα παντα
μενοι· και τοι γε ει τον της φυσεως απαιτοιης λογον, παμπληθως απεχει ουσια Θεου
προς τα καθ' εκαστον εν τηι κτι σει δεικνυμενα τε και νοουμενα· αλλ' ομως εν του
τοις ειναι το διεστος κατα την φυσιν ομολογει· ουτως ουδεν απιστον και την της
ψυχης ουσιαν, αλλο τι καθ' εαυτην ουσαν, ο τι ποτε και ειναι εικα ζεται, μη
εμποδιζεσθαι προς το ειναι, των στοι χειωδως εν τωι κοσμωι θεωρουμενων ου
συμβαινοντων αυτηι κατα τον λογον της φυσεως· ουδε επι των ζωντων σωματων,
καθως ηδη προειρηται, οις η υποστασις εκ της των στοιχειων εστι συγκρασεως,
κοινωνια τις κατα τον της ουσιας λογον εστι τωι απλωι τε και αειδει της ψυχης προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

την σωματικην παχυ μεριαν· αλλ' ομως το εν τουτοις ειναι την ζω τικην της ψυχης
ενεργειαν, ουκ αμφιβαλλεται, λογωι τινι κρειττονι της ανθρωπινης κατανοησεως
ανα κραθεισαν. Ουκουν ουδε αναλυσαντων προς εαυτα των εν τοις σωμασι
στοιχειων, το συνδεον αυτα δια της ζωτικης ενεργειας απολωλεν. Ἀλλ' ωσπερ συν
εστωτος ετι του των στοιχειων συγκριματος ψυχου και τα καθ' εκαστον, ισως τε και
ομοιως πασι τοις μερεσι τοις συμπληρουσι το σωμα της ψυ χης ενδυομενης, και ουκ
αν τις ειποι, ουτε στεῤραν αυτην και αντιτυπον ειναι, τωι γεωδει συγ κεκραμενην,
ουτε υγραν, η ψυχραν η την τωι ψυχρωι αντικειμενην ποιοτητα, την εν πασιν ουσαν
του τοις, και εκαστωι την ζωτικην δυναμιν ενιουσαν· ουτω, και λυθεντος του
συγκριματος, και εις τα οικεια παλιν αναδραμοντος, την απλην εκεινην και
ασυνθετον φυσιν εκαστωι παρειναι των μερων, και μετα την διαλυσιν οιεσθαι, ουδεν
του εικοτος εστιν· αλλα την απαξ αῤρητωι τινι συμφυεισαν λο γωι τωι των στοιχειων
συγκριματι, και εισαει παραμενειν, οις κατεμιχθη, μηδενι τροπωι της γινο μενης απαξ
αυτηι συμφυΐας αποσπωμενην. Ου γαρ 46.45 επειδη λυεται το συγκειμενον,
κινδυνευει συν διαλυθηναι τωι συνθετωι το μη συγκειμενον.
{Γ.} Καγω ειπον, Ἀλλα τα μεν στοιχεια συμπιπτειν τε προς αλληλα, και προς
αλληλων διακρινεσθαι, και τουτο ειναι την του σωματος συστασιν τε και διαλυσιν,
ουδεις αν αντειποι. Ἐπειδη δε πολυ το μεσον εκαστωι νοειται τουτο των ετερογενως
εχοντων προς αλληλα, κατα τε την τοπικην θεσιν, και την των ποιηματων διαφοραν
τε και ιδιοτητα, συνδεδραμηκοτων μεν αλληλοις περι το υποκει μενον των
στοιχειων, την νοεραν ταυτην και αδιαστα τον φυσιν ην καλουμεν ψυχην,
ακολουθον συμ φυως προς το ηνωμενον εχειν· ει δε απ' αλληλων διακριθειη ταυτα,
κακεισε γενοιτο, οπηπερ αν εκαστον η φυσις αγοι, τι πεισεται η ψυχη πολλαχη του
οχηματος αυτηι διασπαρεντος· ωσπερ τις ναυτης της ολκαδος εν ναυαγιωι
διαλυθεισης αδυνα των πασι τοις του πλοιου μοριοις αλλοις αλλαχη του πελαγους
εσκεδασμενοις κατ' αυτον επινηξασθαι (παντος γαρ του επιτυχουντος λαβομενος τα
λοιπα φερειν καταλειψει τοις κυμασι), τον αυτον τροπον η ψυχη τηι διακρισει των
στοιχειων συνδιασχισθηναι την φυσιν ουκ εχουσα, ειπερ δυσ απαλλακτως εχει του
σωματος, ενι τινι παντως προσ φυεισα στοιχειων, των αλλων αποσχισθησεται, και
ουδεν μαλλον αθανατον αυτην δια το εν ενι ζηιν, η θνητην, δια το εν τοις πλειοσι μη
ειναι, η ακολου θια του λογου διδωσιν οιεσθαι.
{Μ.} Ἀλλ' ουτε συστελλεται, φησιν, ουτε διαχειται το νοητον τε και
αδιαστατον (σωματων γαρ ιδιον συστολη και διαχυσις), επισης δε κατα την ιδιαν
φυσιν την αειδη και ασωματον τηι τε συγκρισει των στοιχειων περι το σωμα και τηι
διακρισει παρεστιν, συνεσφι γμενων εν τωι συγκριματι των στοιχειων στενο
χωρουμενη, ουτε αποφοιτησαντων επι τα συγγενη, και κατα φυσιν αυτοις
απολιμπανομενη, καν πολυ το μεσον ειναι δοκει το της ετεροτητος των στοι χειων
ενθεωρουμενον. Πολλη γαρ η διαφορα του ανωφερους τε και κουφου προς το βαρυ
και γεωδες, του θερμου προς το ψυχρον, και του υγρου προς το εναντιον· αλλ' ομως
ουδεις πονος τηι νοεραι φυσει 46.48 εκαστωι παρειναι, οις απαξ ενεφυη, δια κρασεως
μη συνδιασχιζομενη τηι των στοιχειων εναντιοτητι, Ου γαρ επειδη κατα την τοπικην
διαστασιν, και την ποιαν ιδιοτητα, ποῤρωθεν αλληλων ταυτα νομιζεται, δια τουτο
καμνει η αδιαστατος φυσις τοις τοπικως διεστηκοσι συναπτομενη, επει και νυν
εξεστι τηι διανοιαι ομου τε τον ουρανον θεωρειν, και επι τα περατα του κοσμου ταις
πολυπραγμοσυναις εκτεινε σθαι· και ου διασπαται προς τοσαυτα μηκη το θεω
ρητικον της ψυχης ημων διατεινομενον. Ουκουν ουδ εν εμποδιον εστι τηι ψυχηι κατα
το ισον παρειναι τοις του σωματος στοιχειοις, και συγκεκραμενοις δια της
συνδρομης, και απολυομενοις δια της ανακρα σεως. Καθαπερ γαρ χρυσου και
αργυρου συντετηκο των ενθεωρειται τις τεχνικη δυναμις η τας υλας συντηξασα· και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

ει παλιν αποτακειη του ετερου το ετερον, ουδεν ελαττον ο της τεχνης λογος εν
εκατερωι μενει· και η μεν υλη διεμερισθη, η δε τεχνη ου συν διετμηθη τηι υληι· πως
γαρ αν διαιρεθειη το ατμητον; κατα τον αυτον λογον και η νοερα της ψυχης φυσις,
και τηι συνδρομηι των στοιχειων ενθεωρειται, και δια λυθεντων ουκ αποκρινεται,
αλλα και εν αυτοις μενει και εν τωι χωρισμωι αυτων συμπαρεκτεινομενη ου
διακοπτεται, ουδε προς τον αριθμον των στοιχειων εις μερικα τμηματα
κατακερματιζεται. Τουτο γαρ ιδιον της σωματικης και διαστηματικης εστι φυσεως· η
δε νοερα τε και αδιαστατος φυσις τα εκ διαστασεως ουκ αναδεχεται παθη. Ουκουν
εστιν εν αυτοις η ψυχη, εν οις απαξ εγε νετο, ουδεμιας αναγκης της προς εκεινα
συμφυΐας αυτην αποσπωσης. Τι ουν το σκυθρωπον εν τουτοις εστιν, ει του
ορωμενου το αειδες ανταλλασσεται; και υπερ τινος ουτω διαβεβληται σοι προς τον
θανατον η διανοια; {Γ.} Ἐγω δε, αναλαβων τηι διανοιαι τον ορι σμον, ον εν τοις προ
τουτου λογοις περι ψυχης εποι ησατο, ουχ ικανως ειπον ενδεδειχθαι μοι τον λογον
εκεινον τας ενθεωρουμενας τηι ψυχηι δυναμεις· ος φησι νοεραν αυτην ειναι ουσιαν,
και τωι οργανικωι σωματι ζωτικην δυναμιν προς την των αισθησεων ενεργειαν
εμποιειν· ου γαρ μονον περι την επιστημο νικην τε και θεωρητικην διανοιαν
ενεργος εστιν ημων η ψυχη, εν τωι νοερωι της ουσιας το τοιουτον εργαζο μενη, ουδε
τα αισθητηρια μονα προς την κατα φυσιν ενεργειαν οικονομει· αλλα πολλη μεν η
κατα επιθυ μιαν, πολλη δε και η κατα θυμον κινησις εν θεωρειται τηι φυσει·
εκατερας δε τουτων γενι 46.49 κως ημιν ενυπαρχουσης, εις πολλας τε και ποικιλας
διαφορας ορωμεν προιουσαν παις ενεργειαις αμφοτερων την κινησιν. Πολλα μεν
γαρ εστιν ιδειν, ων το επιθυμητικον καθηγειται· πολλα γε παλιν α της θυμοειδους
αιτιας εκφυεται, και ουδεν τουτο σωμα εστι, το δε ασωματον νοερον παντως· νοερον
δε τι την ψυχην ο ορισμος απεφηνατο, ωστε δυοιν ατοποις το ετερον εκ της
ακολουθιας ανακυπτειν του λογου, η και τον θυμον και την επιθυμιαν αλλας εν
ημιν ειναι ψυχας, και πληθος ψυχων αντι μιας καθ ορασθαι, η μηδε το διανοητικον
το εν ημιν ψυχην οιεσθαι. Το γαρ νοερον επισης πασιν εφαρμοζομε νον, η παντας
ψυχας αποδειξει ταυτα, η εκαστον τουτων εκ του ισου του ιδιωματος της ψυχης
εξαιρησει.
{Μ.} Ἡ δε Πολλοις φησιν, ηδη και αλλοις εζητη μενον τον λογον τουτον
ακολουθως και αυτος επιζη τεις, ο, τι ποτε χρη ταυτα νομιζειν ειναι το επιθυμητικον
και το θυμοειδες, ειτε συνουσιω μενα τηι ψυχηι, και παρα την αυτην ευθυς τηι
κατασκευηι συνυπαρχοντα, ειτε τι αλλο παρ' αυτην οντα και υστερον ημιν
επιγινομενα. Το μεν γαρ ενορασθαι τηι ψυχηι ταυτα, παρα παντων επισης ομο
λογειται· το δε ο, τι χρη περι αυτων οιεσθαι, ουπω δι' ακριβειας ευρεν ο λογος. ωστε
βεβαιαν την περι του των υποληψιν εχειν, αλλ' ετι πεπλανημεναις οι πολλοι και
διαφοροις ταις περι τουτων δοξαις επιδισταζου σιν. Ἡμιν δε ει μεν ικανη προς
αποδειξιν αληθως ην η εξω φιλοσοφια, η τεχνικως περι τουτων διαλα βουσα,
περιττον αν ην ισως τον περι ψυχης λογον προτιθεναι τωι σκεμματι. Ἐπει δε τοις μεν
κατα το φανεν ακολουθον κατ' εξουσιαν προηλθεν η περι ψυχης θεωρια· ημεις δε
της εξουσιας αμοι ροι ταυτης εσμεν, της λεγειν φημι απερ βου λομεθα, κανονι
παντος δογματος και νομωι κε χρημενοι τηι αγιαι Γραφηι· αναγκαιως προς ταυτην
βλεποντες, τουτο δεχομεθα μονον, ο, τι περ αν ηι συμφωνουν τωι των γεγραμμενων
σκοπωι. Ουκ ουν παρεντες το Πλατωνικον αρμα, και την υπεζευγμενην αυτωι
ξυνωριδα των πωλων, ουχ ομοιως ταις ορμαις προς αλληλους εχοντων, και τον
υπερ τουτων ηνιοχον, δι' ων απαντων τα τοιαυτα περι 46.52 ψυχης φιλοσοφει δι'
αινιγματος· οσα θ' ο μετ' εκεινον φιλοσοφος ο τεχνικως τοις φαινομενοις
ακολουθων, και τα νυν ημιν προκειμενα δι' επιμε λειας κατεξεταζων, θνητην ειναι
δια τουτων την ψυ χην απεφηνατο, και παντας τους τε προ τουτων, και τους εφεξης,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

τους τε καταλογαδην και τους εν ρυθμωι τινι και μετρωι φιλοσοφησαντας καταλι
ποντες, σκοπον του λογου την θεοπνευστον Γραφην ποιησωμεθα, η ψυχης εξαιρετον
μηδεν νομιζειν ειναι νομοθετει, ο μη και της θειας φυσεως εστιν ιδιον. Ὁ γαρ
ομοιωμα Θεου την ψυχην ειναι φη σας, παν ο αλλοτριον εστι Θεου, εκτος ειναι του
ορου της ψυχης απεφηνατο. Ουδε γαρ αν εν τοις παρηλλαγμενοις διασωθειη το
ομοιον. Ουκουν επειδη τοιουτον ουδε τηι θειαι συνθεωρειται φυσει, ουδε τηι ψυχηι
συνουσιουσθαι ταυτα κατα λογον αν τις υπονοησειε. Το μεν ουν κατα την
διαλεκτικην τεχνην δια συλ λογιστικης τε και αναλυτικης επιστημης βεβαιουσθαι
και τα ημετερα δογματα, ως σαθρον τε και υποπτον εις αποδειξιν αληθειας το
τοιουτον ειδος του λογου παραιτησομεθα. Πασι γαρ εστι προδηλον το την δια
λεκτικην περιεργιαν ισην εφ' εκατερα την ισχυν εχειν, προς τε την της αληθειας
ανατροπην, και προς την του ψευδους κατηγοριαν. Ὅθεν και αυτην την αληθειαν,
οταν μετα τινος τοιαυτης τεχνης προαγη, δι' υποψιας πολλακις ποιουμεθα, ως της
περι ταυτης δεινοτητος παρακρουομενης ημων την διανοιαν, και της αληθειας
αποσφαλεισης. Ει δε τις τον ακατασκευον τε και γυμνον πασης περιβολης προσιοιτο
λογον, ερουμεν ως αν οιον τε ηι κατα τον ειρμον της γραφικης υφηγησεως την περι
τουτων θεωριαν προσαγοντες. Τι ουν εστιν ο φαμεν; Το λογικον τουτο ζωον ο
ανθρωπος νου τε και επιστη μης δεκτικον ειναι, η παρα των εξω του λογου του καθ'
ημας μεμαρτυρηται, ουκ αν ουτω του ορι σμου την φυσιν ημων υπογραφοντος, ειπερ
ενεωρα θυμον τε και επιθυμιαν και τα τοιαυτα παντα συν ουσιωμενα τηι φυσει. Ουδε
γαρ επ' αλλου τινος ορον αν τις αποδοιη του υποκειμενου, το κοινον αντι του ιδιου
λεγων. 46.53 Ἐπει ουν το επιθυμητικον τε και θυμοειδες κατα το ισον και επι της
αλογου τε και λογικης φυσεως καθοραται, ουκ αν τις ευλογως εκ του κοινου
χαρακτη ριζει το ιδιον. Ὃ δε προς την της φυσεως υπο γραφην περιττον τε και
αποβλητον, πως εν εστιν ως μερος της φυσεως, επ' ανατροπηι του ορου την ισχυν
εχειν; Πας γαρ ορισμος ουσιας προς το ιδιον του υποκειμενου βλεπει. Ὅ, τι δ' αν εξω
του ιδιαζοντος ηι, ως αλλοτριον παροραται του ορου. Ἀλλα μην η κατα θυμον τε και
επιθυμιαν ενεργεια κοινη πασης ειναι της λογικης τε και αλογου φυσεως
ομολογειται. Παν δε το κοινον, ου ταυτον εστι τωι ιδιαζοντι. Ἀναγκη αρα δια τουτων
εστι, μη εν τουτοις ειναι ταυτα λογιζεσθαι, εν οις κατεξαιρε τον η ανθρωπινη
χαρακτηριζεται φυσις. Ἀλλ' ωσπερ το αισθητικον και το θρεπτικον και αυξητικον εν
ημιν τις ιδων ουκ αναλυει δια τουτων τον αποδο θεντα της ψυχης ορον (ου γαρ
επειδη τουτο εστιν εν τηι ψυχηι, εκεινο ουκ εστιν), ουτω και τα περι τον θυμον και
την επιθυμιαν κατανοησας της φυσεως ημων κινηματα, ουκ αν ευλογως τωι ορωι
μαχοιτο, ως ελλειπως ενδειξαμενωι την φυσιν. {Γ.} Τι ουν χρη περι τουτου
γινωσκειν, ειπον προς την διδασκαλον; Ουπω γαρ οιος τε ειμι κατιδειν οπως
προσηκει τα εν ημιν οντα, ως αλλοτρια της φυσεως ημων αποποιεισθαι.
{Μ.} Ὁραις, φησιν, οτι μαχη τις εστι του λογισμου προς ταυτα, και σπουδη του
μονω θηναι την ψυχην τουτων, ως αν οιον τις ηι. Και εισι γε τινες οις κατωρθωται η
σπουδη, καθαπερ επι του Μωυσεως ακουομεν, οτι κρειττων ην θυμου τε και
επιθυμιας εκεινος, αμφοτερα μαρτυρουσης αυτωι της ιστοριας, οτι πραιος ην παρα
παντας ανθρω πους (ενδεικνυται δε το αοργητον δια του πραιου, και την προς τον
θυμον αλλοτριωσιν), και οτι ουκ επε θυμησε τουτων τινος, περι α ορωμεν εν τοις
πολλοις το επιθυμητικον ενεργουμενον. Ὅπερ ουκ αν εγενε το, ει φυσις ην ταυτα,
και εις τον λογον της ουσιας ανηγετο. Ου γαρ εστι δυνατον τον εξω γεγονοτα της
φυσεως εν τωι ειναι μενειν. Ἀλλα μην ει Μωσης και εν τωι ειναι ην, και εν τουτοις
ουκ ην, αλλο τι αρα παρα την φυσιν εστι ταυτα, και ουχι φυσις. Ει γαρ αληθως φυσις
τουτο εστιν, εν ωι το ειναι της ουσιας καταλαμβανεται, τουτων δε η αλλοτριωσις εφ'
ημιν κειται, ως μη μονον αζημιον, αλλα και επι κερδες ειναι τηι φυσει τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

αφανισμον των τοιου των. ∆ηλον ουν οτι των εξωθεν επιθεωρουμενων εστι 46.56
ταυτα τα παθη της φυσεως οντα και ουκ ουσια. Ἡ μεν γαρ εστιν οπερ εστιν· θυμον δε
ζεσιν ειναι του περι καρδιαν αιματος τοις πολλοις δοκει. Ἕτε ροι δε, ορεξιν του
αντιλυπησαι τον προκατ αρξαντα. Ὡς δ' αν ημεις υπολαβοιμεν, θυμος εστιν ορμη
του κακωσαι τον παροξυνοντα. Ὧν ουδεν τωι περι ψυχης ορωι συμβαινει. Καν την
επιθυ μιαν εφ' εαυτης διορισωμεθα, εφεσιν λε ξομεν του ενδεοντος, η ποθον της
καθ' ηδονην απο λαυσεως, η λυπην επι τωι μη κατ' εξουσιαν οντι κατα θυμητικωι· η
τινα προς το ηδυ σχεσιν, ου μη παρεστιν η απολαυσις. Ταυτα γαρ παντα και τα
τοιαυτα την μεν επιθυμιαν ενδεικνυται, του δε ορι σμου του περι ψυχης ου
προσαπτεται. Ἀλλα και οσα αλλα περι ψυχην καθοραται, τα εξ αντιθετου αλληλοις
ορωμενα, οιον δειλιαν και θρασος, λυπην και ηδονην, φοβον και καταφρονησιν, και
οσα τοιαυτα, ων εκαστον συγγενως εχειν δοκει προς το επιθυμητικον η θυμοειδες,
ιδιαζοντι δε ορωι την ιδιαν ανυπογραφει φυσιν. Το τε γαρ θρασος και η
καταφρονησις εμφασιν υποσημαινει τινα της θυμωδους ορμης· ελαττωσιν δε τινα
και υφεσιν του αυτου τουτου η κατα δειλιαν και φοβον εγγινο μενη σχεσις. Ἡ δε
λυπη εξ αμφοτερων εχει τας υλας. Ἥ τε γαρ του θυμου ατονια, εν τωι του αμυνασθαι
τους προλελυπηκοτας αδυνατωι λυπη γινεται· και η απογνωσις των επιθυμουμενων,
και η στερησις των καταθυμιων, την σκυθρωπην ταυτην εμποιει τηι διανοιαι
διαθεσιν. Και το αντιθεωρουμενον τηι λυπηι, το καθ' ηδονην λεγω νοημα, ομοιως τωι
θυμωι τε και τηι επιθυμιαι επιμεριζεται. Ἡδονη γαρ εκατερου τουτων κατα το ισον
ηγεμονευει. α παντα και περι την ψυχην εστι, και ψυχη ουκ εστιν, αλλ' οιον
μυρμηκιαι τινες του διανοητικου μερους της ψυχης εκφυομεναι. α μερη μεν αυτης
ειναι δια το προσπεφυκεναι νομιζεται, ου μην εκεινο εισιν, οπερ εστιν η ψυχη κατ'
ουσιαν. {Γ.} Και μην ορωμεν, φημι προς την παρθενον, ου μικραν εκ τουτων γινο
46.57 μενην την προς το κρειττον συνεισφοραν τοις εναρε τοις. Τωι τε γαρ ∆ανιηλ
επαινος ην η επιθυμια· και ο Φινεες τωι θυμωι τον Θεον ιλεωσατο· και αρχην σοφιας
φοβον εμαθομεν, και της κατα Θεον λυπης σωτηριαν ειναι το περας παρα του Παυ
λου ηκουσαμεν· των τε δεινων την καταφρονησιν νου θετει ημιν το Ευαγγελιον· και
το μη φοβεισθαι πτοησιν ουδεν αλλο η του θρασους εστιν υπογραφη· οπερ εν
αγαθοις υπο της Σοφιας κατειλεκται. ∆εικνυσι τοινυν δια των τοιουτων ο λογος, το
μη παθη τα τοιαυτα δειν οιεσθαι· ου γαρ αν προς αρετης κατορθωσιν
συμπαραληφθειη τα παθη.
{Μ.} Και η διδασκαλος, Ἔοικα, φησι, της τοιαυτης των λογισμων συγχυσεως
αυτην την αιτιαν παρεχειν, μη διακρινασα τον περι τουτου λογον, ωστε τινα ταξιν
ακολουθον επιτεθηναι τηι θεωριαι. Νυν ουν, οπως αν οιον τε ηι, επινοηθησεται τις
ταξις τωι σκεμματι, ως αν δι' ακολουθου προιουσης της θεωριας, μη καθ' ημων αι
τοιαυται των αντιθεσεων εχοιεν χωραν. Φαμεν γαρ της ψυχης την μεν θεωρητικην
τε και διακριτικην και των οντων εποπτικην δυναμιν οικειαν ειναι και κατα φυσιν
αυτην, και δια της θεοειδους χαριτος, δια τουτο σωζειν εν αυ τηι την εικονα. Ἐπει και
το Θειον, ο, τι ποτε κατα την φυσιν εστιν, εν τουτοις ο λογισμος ειναι στοχαζεται· εν
τωι αφοραιν τε τα παντα και δια κρινειν το καλον απο του χειρονος. Ὅσα δε της ψυ
χης εν μεθοριωι κειται προς εκατερον των εναντιων επιῤρεπως κατα την ιδιαν φυσιν
εχοντα· ων η ποια χρησις, η προς το καλον η προς το εναν τιον αγει την εκβασιν,
οιον τον θυμον, η τον φοβον, η ει τι το τοιουτον των εν τηι ψυχηι κινηματων εστιν,
ων ανευ ουκ εστιν ανθρωπινην θεωρηθηναι φυ σιν· ταυτα εξωθεν επιγενεσθαι αυτηι
λογιζο μεθα, δια το τωι αρχετυπωι καλλει μηδενα τοιου τον ενθεωρηθηναι
χαρακτηρα. Ὁ δε δη περι τουτων λογος ημιν ως εν γυμνασιωι προκεισθω, ως αν
διαφυγοι των συκοφαντικως ακουοντων τας επηρειας, οδωι τινι και ταξεως
ακολουθιαι προς την ανθρωποποιΐαν ορμησαι το Θειον διηγειται ο λογος. 46.60
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

Ἐπειδη γαρ συνεστη το παν, καθως η ιστορια φη σιν, ουκ ευθυς ο ανθρωπος εν τηι γηι
γινεται, αλλα τουτου μεν η των αλογων προηγησατο φυσις· εκεινων δε τα
βλαστηματα. ∆εικνυσιν, οιμαι, δια τουτων ο λογος, οτι η ζωτικη δυναμις ακολουθιαι
τινι τηι σωματικηι καταμιγνυται φυσει, πρωτον μεν τοις αναισθητοις ενδυουσα, κατα
τουτο δε επι το αισθητικον προιουσα, ειθ' ουτως προς το νοε ρον και λογιστικον
αναβαινουσα. Ουκουν των οντων το μεν σωματικον, το δε νοερον εστι παντως· του
δε σωματικου, το μεν εμψυχον εστι, το δε αψυχον. Ἔμψυχον δε λεγω το μετεχον
ζωης· των δε ζωντων, τα μεν αισθησει συζηι, τα αμοιρει ταυτης. Παλιν των
αισθητικων, τα μεν λογικα εστι, τα δε αλογα. Ἐπει ουν η αισθητικη ζωη ουκ αν διχα
της υλης συσταιη, ουδ' αν το νοερον αλλως εν σωματι γενοιτο, μη τωι αισθητικωι εμ
φυομενον, τουτου χαριν τελευταια η του ανθρωπου κατασκευη ιστορειται, ως πασαν
εκπεριειληφοτος την ζωτικην ιδεαν, την τε εν τοις βλαστημασι και την εν τοις
αλογοις θεωρουμενην. Το μεν τρεφε σθαι τε αυξεσθαι εκ της φυτικης εχει ζωης· εστι
γαρ το τοιουτον και εν εκεινοις ιδειν, ελκομενης τε και δια ριζων της τροφης και
αποποιουμενης δια καρπων τε και φυλλων· το δε κατ' αισθησιν οικονο μεισθαι εκ
των αλογων εχει. Το δε διανοητικον τε και λογικον αμικτον εστι ιδιαζον, επι ταυτης
της φυσεως εφ' εαυτηι θεωρουμενον. Ἀλλ' ωσπερ το εφελκτικον των αναγκαιων
προς την υλικην ζωην η φυσις εχει, οπερ εν ημιν γενομενον ορεξις λε γεται. Τουτο
δε φαμεν του φυσικου της ζωης ειδους ειναι· επει δε και εν εκεινοις εστιν ιδειν, οιον
τινας ορμας φυσικως ενεργουμενας εν τωι πληρουσθαι τε του οικειου και οργαιν προς
την εκφυσιν· ουτω και οσα της αλογου φυσεως εστιν ιδια, ταυτα τωι νοερωι της
ψυχης κατεμιχθη. Ἐκει νων, φησιν, ο θυμος, εκεινων ο φοβος, εκεινων τα αλλα
παντα οσα κατα το εναντιον εν ημιν ενερ γειται, πλην της λογικης τε και
διανοητικης δυνα μεως· ο δη μονον της ημετερας ζωης εξαιρετον εν εαυτωι, καθως
ειρηται, του θειου χαρακτηρος εχον την μιμησιν. Ἀλλ' επειδη κατα τον ηδη προ
αποδοθεντα λογον, ουκ εστιν αλλως την λογι κην δυναμιν εγγενεσθαι τηι σωματικηι
ζωηι, μη δια των αισθησεων εγγινομενην· η δε αισθησις εν 46.61 τηι των αλογων
προυπεστη φυσει· ως αναγκαιως δια του ενος και προς τα συνημμενα τουτων γινεται
της ψυχης ημων η κοινωνια. Ταυτα δε εστιν οσα εν ημιν γινομενα παθη λεγε, α ουχι
παντως επι κακωι τινι τηι ανθρωπινηι συνεκληρωθη ζωηι· η γαρ αν ο ∆ημιουργος των
κακων την αιτιαν εχηι, ει εκειθεν αι των πλημ μεληματων ησαν αναγκαι
συγκαταβεβλημεναι τηι φυσει· αλλα τηι ποιαι χρησει της προαιρεσεως, η αρε της, η
κακιας οργανα τα τοιαυτα της ψυχης κινημα τα γινεται. Καθαπερ ο σιδηρος κατα
γνωμην του τεχνιτου τυπουμενος, προς οπερ αν εθετο του τεχνιτευοντος η
ενθυμησις, προς τουτο και σχηματι ζεται, η ξιφος, η τι γεωργικον εργαλειον γινομε
νος. Ουκουν ει μεν ο λογος, ο δη της φυσεως εστιν εξαιρετον, των εξωθεν
επεισκριθεντων την ηγεμονιαν εχοι, καθως και δι' αινιγματος ο της Γρα φης
παρεδηλωσε λογος, αρχειν εγκελευομενος παντων των αλογων, ουκ αν τι προς
κακιας υπηρεσιαν των τοιουτων κινηματων ημιν ενεργησειε, του μεν φοβου το
υπηκοον εμποιουντος, του δε θυμου το αν δρειον, της δειλιας δε την ασφαλειαν, της
δε επιθυ μητικης ορμης την θειαν τε και ακηρατον ημιν ηδο νην προξενουσης. Ει δε
αποβαλοι τας ηνιας ο λογος, και οιον τις ηνιοχος εμπλακεις τωι αρματι κατοπιν υπ'
αυτου συροιτο, εκει απαγομενος οπουπερ αν η αλογος κινησις των υπεζευγμενων φε
ρει, τοτε εις παθος αι ορμαι καταστρεφονται, οιον δη και επι τοις αλογοις εστιν ιδειν.
Ἐπει γαρ ουκ επιστατει λογισμοις τοις φυσικως αυ τοις εγκωμιαζομενης κινησεως,
τα μεν θυμωδη των ζωων εν αλληλοις φθειρεται τωι θυμωι στρα τηγουμενα· τα δε
πολυσαρκα τε και δυνατα εις ου δεν οικειον αγαθον απωνατο της δυναμεως, κτημα
του λογικου δια την αλογιαν γινομενα· η τε της επι θυμιας και της ηδονης ενεργεια
περι ουδεν των υψη λων ασχολουται· ουτε αλλο τι των εν αυ τοις θεωρουμενων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

λογωι τινι προς το λυσιτελουν διεξαγεται. Ουτω και εν ημιν ει μη προς το δεον
αγοιτο ταυτα δια του λογισμου, αλλ' επικρατοιη της του νου δυναστειας τα παθη,
προς το αλογον τε και ανοητον μεταβαινων ο ανθρωπος, απο του δια νοητικου και
θεοειδους τηι ορμηι των τοιουτων παθη 46.64 ματων αποκτηνουμενος. {Γ.} Ἐγω δε
και σφοδρα περι τα ειρημενα διατεθεις, Ἀρκει μεν, εφην, παντι τωι γε νουν εχοντι
ψιλως ουτωσι και ακατα σκευως δι' ακολουθου προελθων ο λογος, ευ εχειν δο ξαι
και μηδαμου παρεσφαλθαι της αληθειας. Ἐπει δε τοις μεν τας τεχνικας εφοδους
μεμελι τηκοσι των αποδειξεων, ο συλλογισμος ικανος εις πιστιν δοκει· ημιν δε
παντων των τεχνικων συμ περασματων εξις πιστοτερον ειναι ωμολο γειτο το δια
των ιερων της Γραφης δι δαγματων αναφαινομενον· ζητειν οιμαι δειν επι τοις
ειρημενοις, ει η θεοπνευστος διδασκαλια τουτοις συμφερεται.
{Μ.} Ἡ δε, Και τις αν αντειποι, φησι, μη ουχι εν τουτωι μονωι την αληθειαν
τιθε σθω, ωι σφραγις επεστι της γραφικης μαρτυριας; Ουκουν ει χρη τι και της του
Ευαγγελιου διδασκαλιας προς την του δογματος τουτου συνηγοριαν παραληφθηναι,
ουκ απο καιρου γενοιτ' αν ημιν της παραβολης των ζιζανιων η θεωρια. Ἔσπειρε γαρ
εκει το καλον σπερμα ο οικοδεσποτης (ημεις δε παν τως ο οικος εσμεν)· καθευδοντας
δε τους ανθρω πους επιφυλαξας ενεσπειρεν ο εχθρος τωι τροφιμωι το αχρηστον, αυτωι
τωι σιτωι κατα το μεσον ενθεις το ζι ζανιον. Και συνεβλαστησαν αλληλοις τα σπερ
ματα. Ου γαρ ην δυνατον το αυτωι τωι σιτωι εντεθεν σπερμα μη συν εκεινωι
βλαστησαι. Κωλυει δε τους υπηρετας ο της γεωργιας εφορος μη αποτιλλειν το
αχρηστον δια την εν τηι ριζηι των εναντιων συμ φυΐαν, ως αν μη το αλλοτριον
συνεκτινει το τροφιμον. Τας γαρ τοιαυτας της ψυχης ορμας δια των καλων
σπερματων οιομεθα τον λογον ενδεικνυ σθαι, ων εκαστον, ει μονον προς το αγαθον
εγεωρ γειτο, τον της αρετης εν ημιν καρπον παντως εβλαστησεν. Ἐπειδη δε
παρενεσπαρη τουτοις η περι την του καλου κρισιν δι' αμαρτιαν, και το οντως και
μονον κατα την ιδιαν φυσιν καλον, δια του συναναφυεντος βλαστου της απατης
επεσκοτισθη· (το γαρ επιθυμητικον ου προς το φυσει καλον ου χαριν κατεσπαρη
ημιν εφυη τε και ανεδρα μεν, αλλα προς το κτηνωδες και αλογον τον βλαστον
μετεποιησε της περι το καλον ακρισιας, προς τουτο 46.65 την της επιθυμιας
ενεγκουσαν ορμην. Ὡσαυτως και το του θυμου σπερμα ου προς ανδρειαν εστομω
σεν, αλλα προς την των ομοφυλων μαχην εξωπλισεν· η τε της αγαπης δυναμις των
νοητων απεστη, περι την των αισθητων απολαυσιν περα του μετρου ολομανησασα,
και τα αλλα τον αυτον τροπον, τους χειρονας βλαστους αντι των κρειττονων
εξηνθησεν·) τουτου χαριν αφιησιν ο σοφος γεωργος το εμφυεν τωι σπερματι
βλαστημα εν αυτωι ειναι, προμηθειαι του μη γυμνωθηναι των κρειττονων ημας,
καθολου της επιθυμιας τωι αχρηστωι βλαστωι συνεκρι ζωθεισης. Ει γαρ τουτο παθηι η
φυσις, τι εσται το επαιρον ημας προς την των επουρανιων συναφειαν; η της αγαπης
αφαιρεθεισης, τινι τροπωι προς το Θειον συναφθησομεθα; Του δε θυμου
κατασκευασθεντος, ποιον οπλον κατα του προσ παλαιοντος εξομεν; Ἐφιησι τοινυν
τα νοθα των σπερματων εν ημιν ο γεωργος, ουχ ως αει κατα κρατειν της τιμιωτερας
σπορας, αλλ' ως αυτην την αρουραν (ουτω γαρ την καρδιαν τροπικως ονο μαζει) δια
της εγκειμενης αυτηι φυσικης δυνα μεως, ητις εστιν ο λογισμος, το μεν ξηραναι των
βλαστηματων, το δε καρπιμον και ευθαλες απεργα σασθαι. Ει δε μη τουτο γενοιτο,
τωι πυρι την της γεωργιας διακρισιν ταμιευεται. Ουκουν ει μεν τις τουτοις κατα τον
δεοντα χρη σαι λογον, εν αυτωι λαμβανηται εκεινα, και μη αυτος εν εκεινοις, αλλ'
οιον τις βασιλευς τηι πολυχειριαι των υπηκοων συνεργωι χρωμενος, ραιον κατορθωσει
το κατ' αρετην σπουδαζομενον. Ει δε εκεινοις γενοιτο, καθαπερ δουλων τινων επα
νασταντων τωι κεκτημενωι, και εξ ων δραποδισθειη ταις δουλικαις επινοιαις
αγεννως υποκυψαι, και κτημα γενοιτο των υπεζευγμενων κατα την φυ σιν αυτωι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

προς εκεινα κατ' αναγκην μετατεθησεται, προς απερ αν η επικρατησις των
καθηγουμενων βιαζεται. Ει δε ταυτα τουτον εχει τον τρο πον, ουτε αρετην, ουτε
κακιαν εφ' εαυτων ταυτα απο φανουμεθα, οσα κινηματα της ψυχης οντα επι τηι
εξουσιαι των χρωμενων κειται, η καλως η ετερως εχειν. Ἀλλ' οταν μεν αυτοις προς
το κρειττον η 46.68 κινησις ηι, επαινων γινεσθαι υλην, ως τωι ∆ανιηλ την επιθυμιαν,
και τωι Φινεες τον θυμον, και τωι καλως πενθουντι την λυπην. Ει δε προς το χειρον
γενοιτο η ροπη, τοτε παθη γινεσθαι ταυτα και ονο μαζεσθαι. {Γ.} Ἐγω, ταυτα
διεξελθουσης, επειδη παυσαμενη βραχυ τι εδωκε τωι λογωι διαλιπειν, και
συνελεξαμην τηι διανοιαι τα ειρημενα, παλιν επι την προτεραν διεδραμον
ακολουθιαν του λογου, εν ωι κατεσκευαζετο, μη αδυνατον ειναι την ψυχην
διαλυθεντος του σωματος εν τοις στοιχειοις ειναι. Και τουτο ειπον προς την
διδασκαλον· Που εκεινο το πολυθρυλλητον του ᾅδου ονομα· πολυ μεν εν τηι
συνηθειαι του βιου, πολυ δε εν ταις συγγραφαις ταις τε εξωθεν και ταις ημετεραις
περιφερομενον, εις ο παντες οιονται καθαπερ δοχειον ενθενδε τας ψυ χας
μετανιστασθαι; Ου γαρ αν τα στοιχεια τον ᾅδην λεγοις.
{Μ.} Και η διδασκαλος, ∆ηλος ηι, φησι, μη λιαν προσεσχηκως τωι λογωι. Την
γαρ εκ του ορωμενου προς το αειδες μεταστασιν της ψυχης ει πουσα, ουδεν ᾤμην
απολελοιπεναι εις το περι του ᾅδου ζητουμενον. Ουδεν αλλο τι μοι δοκει παρα τε
των εξωθεν και παρα της θειας Γραφης το ονομα τουτο διασημαινειν, εν ωι τας
ψυχας γινεσθαι λεγουσι, πλην εις το αειδες και αφανες μετεχουσιν. {Γ.} Και πως,
ειπον, τον υποχθο νιον χωρον οιονται τινες ουτω λεγεσθαι, και εν αυτωι κακεινων
τας ψυχας πανδοχευειν, καθαπερ τι χωρημα της τοιαυτης φυσεως δεκτικον τας
αποπτα σας ηδη της ανθρωπινης ζωης προς εαυτον εφελκο μενον;
{Μ.} Ἀλλ' ουδεν μαλλον, φησιν η διδασκαλος, το δογμα δια της υπονοιας
ταυτης παραβλαβησεται, καν αληθης ο λογος ο κατα σε. Ει γαρ συνεχη τε προς
εαυτον και αδιασπαστον ειναι τον ουρανιον πολον τωι ιδιωι κυκλωι παντα
εμπεριεχοντα, και εν τωι μεσωι την γην και τα περι αυτην αιωρεισθαι, και παν τως
κυκλοφορουμενων την κινησιν περι το εστως και παγιον γινεσθαι, αναγκη πασα,
φησιν, οτι περ αν εκαστωι εκ των στοιχειων ηι κατα το ανω της γης μερος, τουτο κατα
το αντικειμενον ει ναι, μιας της ουσιας ολον αυτης τον ογκον εν κυ κλωι
περιθεουσης. Και ωσπερ υπερ του ηλιου φανεντος επι το υποκειμενον αυτης
στρεφεται η 46.69 σκια του σφαιροειδους σχηματος, ου δυναμενου κατ' αυτον εν
κυκλωι διαληφθηναι τηι της ακτινος πε ριβοληι, αλλα κατα πασαν αναγκην, καθ' οπερ
αν της γης μερος προσβαλληι ταις ακτισιν ο ηλιος, κατα τινος κεντρου παντως επι
της σφαιρας γινομενος, προς την ευθειαν διαμετρον κατα το ετερον πε ρας σκοτος
εσται· και ουτω κατα το διηνεκες, τωι ηλιακωι δρομωι επι το αντικειμενον τηι της
ακτινος ευθειαι συμπεριοδευει το σκοτος, ωστε κατα το ισον, τον τε υπεργειον, και
τον υπογειον τοπον ανα μερος γινεσθαι εν φωτι τε και σκοτει· ουτως εικος και
ταλλα παντα οτιπερ αν στοιχειωδως εν τωι καθ' ημας ημισφαιριωι της γης θεωρειται,
το αυτο και περι το ετερον ειναι μη αμφιβαλλειν. Μιας δε και της αυτης ουσης κατα
παν της γης μερος της των στοιχειων περιβολης, ουτε αντιλεγειν, ουτε
συναγορευειν οιμαι δειν τοις περι τουτων ενισταμε νοις, ως δεον η τουτον, η τον
καταχθονιον τοπον απο τεταχθαι οιεσθαι ταις των σωματων εκλυθεισαις ψυ χαις.
Ἕως γαρ αν μη παρακινοιη το προηγουμενον δογμα η ενστασις περι του ειναι μετα
την εν σαρκι ζωην τας ψυχας, ουδεν περι τοπου ο ημετερος λογος διενεχθησεται,
μονον σωματων ιδιον ειναι την επι τοπου θεσιν καταλαμβανων· ψυχην δε
ασωματον ουσαν, μηδεμιαν αναγκην εχειν εκ φυσεως τοποις τισιν εγκατεχεσθαι. {Γ.}
Τι ουν, ειπον, ει τον Ἀποστολον ο αντιλεγων προβαλλοιτο, πασαν λεγοντα την
λογικην κτισιν εν τηι του παντος αποκαταστασει προς τον του παντος εξηγουμενον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

βλεπειν, εν οις καταχθονιων μνη μονευει τινων δι' Ἐπιστολης προς Φιλιππησιους ει
πων· οτι Αυτωι παν γονυ καμψει επουρανιων και επι γειων και καταχθονιων;
{Μ.} Ἐπιμενουμεν τωι δογ ματι, φησιν η διδασκαλος, καν ταυτα λεγοντων
ακουω μεν, περι μεντοι του ειναι την ψυχην και τον αν τιλεγοντα συμψηφον
εχοντες, περι τοπου, καθως εν τοις φθασασιν ειρηται, ουκ ενισταμενοι. {Γ.} Τοις ουν
επιζητουσιν, ειπον, την αποστολικην εν τηι φωνηι ταυτηι διανοιαν, τι αν τις ειπηι,
ειπερ της τοπικης σημασιας αποκινοιης την λεξιν;
{Μ.} Ἡ δε, Ου μοι δοκει, φησιν, ο θειος Ἀποστολος, τοπικως την νοεραν
διακρινων ουσιαν, το μεν επουρανιον, το δε επιγειον, το δε καταχθονιον ονομασαι.
Ἀλλ' επειδη τρεις της λογικης φυσεως εισι καταστασεις ημιν, εξ αρχης την
ασωματον λαχουσαι ζωην, ην αγγελικην ονομαζομεν· η δε προς την σαρκα 46.72
συμπεπλεγμενην ανθρωπινην φαμεν· η δε δια θανατου των σαρκικων απολελυμενη.
Ὅπερ εν ψυχαις θεωρειται, τουτο οιμαι, τωι βαθει της σοφιας βλεποντα τον θειον
Ἀποστολον, πασης της λογικης φυσεως την εν τωι αγαθωι ποτε γενησομενην συμ
φωνιαν αποσημαινειν· επουρανιον μεν καλουντα το αγγελικον και ασωματον·
επιγειον δε το συμπεπλε γμενον τωι σωματι· καταχθονιον δε το διακεκρυμμε νον ηδη
του σωματος, η δη τις και αλλη παρα τα ειρημενα φυσις εν λογικηι θεωρειται, ην ειτε
δαιμονας ειτε πνευματα, ειτε τοιουτον εθελοι τις κατονομαζειν, ου διοισομεθα.
Πεπιστευ γαρ εκ τε της κοινης υποληψεως, και εκ της των Γραφων παραδοσεως,
ειναι τινα φυσιν εξω των τοιουτων σωματων υπεναντιως προς το καλον
διακειμενην, και βλαπτικην της ανθρωπινης ζωης, εκουσιως της κρειττονος
υποληψεως αποῤρυεισαν· και τηι αποστασει του καλου το εκ του εναντιου νοου
μενον εν αυτηι υποστησασαν· ηνπερ φασι κατα χθονιοις εναριθμειν τον Ἀποστολον,
τουτο εν εκει νωι τωι λογωι σημαινοντα, οτι της κακιας ποτε ταις μακραις των
αιωνων περιοδοις αφανισθεισης, ουδεν εξω του αγαθου καταλειφθησεται. Ἀλλα και
παρ' εκεινων ομοφωνως η ομολογια της του Χριστου κυριοτητος εσται. Τουτων
ουτως εχοντων, ουκετ' αν τις ημας αναγκαζοι τωι των καταχθονιων ονοματι τον
υπογειον εννοειν χωρον· επισης του αερος πανταχοθεν περικε χυμενου τηι γηι, ως
μηδεν αυτης μερος γυμνον της περι βολης του αερος καταλαμβανεσθαι. {Γ.} Ταυτα
δε διεξελθουσης της διδασκαλου, μικρον επισχων, Ουπω ικανως εχω, φημι, του
ζητουμενου· αλλ' ετι μοι τοις ειρημενοις επιδισταζει πως η διανοια, και δεομαι πα
λιν επαναχθηναι μοι προς την αυτην ακολουθιαν τον λογον, των μεν ηδη
συμβιβασθεντων ημιν απαλλα γεντα. Μετριον γαρ οιμαι δια των ειρημενων τους μη
λιαν αντιτυπως εχοντας εναχθησεσθαι μη εις αναιρεσιν και ανυπαρξιαν την ψυχην
μετα την δια λυσιν των σωματων αγειν, μηδε κατασκευαζειν μη δαμου δυνασθαι
αυτην εν τοις ουσιν ειναι δια το ετεροειδως εχειν προς την των στοιχειων ου σιαν.
Καν μη συμβαινηι γαρ τουτοις η νοερα τε και αυλος φυσις, το ειναι αυτοις ου
κωλυεται, δι χοθεν ημιν της υποληψεως ταυτης βεβαιουμενης, εκ τε του νυν εν τηι
ζωηι ταυτηι την ψυχην εν τοις σω μασιν ειναι, αλλο τι παρα το σωμα κατα την ουσιαν
υπαρχουσαν, και εκ του την θειαν φυσιν αποδειξαι 46.73 τον λογον, αλλο τι
πανταπασιν ουσαν της αισθητικης τε και υλικης ουσιας· ομως δε εκαστου των οντων
διηκειν, και τηι προς το παν ανακρασει συνεχειν εν τωι ειναι τα οντα, ως δια τουτων
κατα το ακολουθον μηδε την ψυχην εξω των οντων οιεσθαι απο της εν ειδει
θεωρουμενης ζωης εις το αειδες μετα στασαν. Ἀλλα πως, ειπον, της των στοιχειων
ενωσεως ετερον τι δια της προς αλληλα μιξεως ειδος αναλαβοντων, προς α της
ψυχης γεγονεν η οικειωσις, επειδαν τηι διαλυσει των στοιχειων κατα το εικος
συναφανισθηι και το ειδος; Τινι ση μειωι κατακολουθησει η ψυχη μετα του εγνωσμε
νου μη παραμειναντος;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

{Μ.} Ἡ δε μικρον επισχουσα, ∆εδοσθω μοι, φησι, κατ' εξουσιαν πλασαι τινα
λογον εν υποδειγματι, προς την του προκειμενου σαφηνειαν, καν εξω του δυνατου
δοκηι το λεγομενον. ∆εδοσθω γαρ δυνατον ειναι τηι του ζωγραφου τεχνηι, μη μονον
μιγνυειν εξ εναντιου τα χρωματα, καθως εθος ποιειν αυτοις προς την της μορφης
ομοιοτητα, αλλα και διακρινειν τα μεμιγμενα, και την κατα φυσιν παλιν εκαστωι
των χρωματων αποδιδοναι βα φην. Ουκουν το λευκον, και το μελαν, η το ερυθρον,
και το χρυσοειδες, η ει τις αλλη βαφη προς την ομοιοτητα του προκειμενου
συγκρινεται, ει παλιν αποκριθειη της προς ετερον μιξεως, και εφ' ετερου γενοιτο,
ουδεν ηττον γινωσκεσθαι υπο του τεχνιτου φαμεν αυτο το ειδος του χρωματος, και
μη μιαν εγγινεσθαι ληθην αυτωι, μητε του ερυθρου μητε του μελανος, ει ετεροχρωα
κατα την του προς αλληλα μιξιν γινομενα, παλιν εις την κατα φυσιν επανελθηι
βαφην· μεμνημενου δε του τροπου της προς αλληλα των χρωματων συγ κρασεως·
ειδεναι ποιον εν τινι γινομενον οιον απειργασατο χρωμα, και οπως εκβληθεντος εκ
του απολυθηναι του ετερου παλιν εις το οικειον επανεδραμεν ανθος, και ει παλιν
δεοι δια της μιξεως το ισον εργασασθαι, απονωτερα εσται αυτωι η κατα σκευη εν τηι
προλαβουσηι δημιουργιαι μελετηθεισα. Ει δε τι ακολουθον εν τωι υποδειγματι, φησιν,
ο λογος εχει, εξεταστεον ηδη ημιν αυτο το προκειμενον. Ἀντι γαρ της γραφικης
τεχνης η των στοιχειων νοεισθω φυσις, η δε μιξις της ποικιλης των ετεροχροουντων
βαφης, και παλιν η δοθεισα ημιν καθ' υποθεσιν εις τα οικεια τουτων επανοδος, την
συνδρομην τε και διαστασιν των στοιχειων υπογρα 46.76 φετω. Ὥσπερ ουν φαμεν
εν τωι υποδειγματι μη αγνοειν την βαφην του χρωματος τον τεχνιτην, μετα μιξιν
παλιν εις το οικειον ανθος επανελ θουσαν, αλλ' επιγινωσκειν το τε ερυθρον και το
μελαν, και ει τι ετερον δια της ποιας προς το ετερο γενες κοινωνιας την μορφην
απειργασατο, οιον μεν εν τηι μιξει, οιον και νυν εστιν εν τωι κατα την φυσιν
γινομενωι· οιον δε παλιν εσται, ει ομοιοτροπως αυθις αλληλοις αναμιχθειη τα
χρωματα· ουτως ειδεναι την ψυχην των συνδραμον των στοιχειων προς την του
σωματος κατασκευην, ωι ενεφυη, και μετα την διαλυσιν αυτων την φυσι κην
ιδιοτητα. Καν ποῤρωθεν απ' αλληλων αυτα η φυσις αφελκηι δια τας εγκειμενας
εναντιοτητας, εκα στον αυτων της προς το εναντιον επιμιξιας απειργουσα, ουδεν
ηττον παρ' εκαστωι εσται τηι γνω στικηι δυναμει του οικειου εφαπτομενη, και παρα
μενουσα εως αν εις ταυτο παλιν η των διεστω των γενηται συνδρομη προς την του
διαλυθεντος αναστοιχειωσιν, οπερ αναστασις κυριως και εσται και ονομαζεται. {Γ.}
Και εγω ειπον, Ἄριστα μοι δοκεις κατα το παρον συμμεμαχηκεναι τωι λογωι της ανα
στασεως. ∆υνασθαι γαρ αν δια τουτων ηρεμα προσ αχθηναι τους απομαχομενους τηι
πιστει, προς το μη οιεσθαι των αδυνατων ειναι παλιν αλληλοις συνελθειν τα
στοιχεια, και τον αυτον απεργασασθαι ανθρωπον,
{Μ.} Και φησιν η διδασκαλος· Ἀληθες τουτο λε γεις. Ἔστι γαρ λεγοντων
ακουειν των προς τον λογον τουτον ενισταμενων, οτι Εις το παν κατα το συγγενες
γινομενης των στοιχειων της αναλυσεως· τις μηχανη το εν τωιδε θερμον εν τωι
καθολου γενο μενον συμμιγες, του συγγενους παλιν αποκρι θηναι προς το συστηναι
τον απαλλασσομενον ανθρωπον; Ει γαρ μη ακριβως το ιδιον επανελθοι, εκ δε του
ομογενους αντι του ιδιαζοντος τι παραλη φθειη· ετερον ανθ' ετερου γενησεται, και
ουκ ετι αν ειη το τοιουτον αναστασις, αλλα καινου αν θρωπου δημιουργια. Ει δε χρη
τον αυτον εις εαυτον παλιν επανελθειν, δι' ολου ειναι προσηκει τον αυ τον, εαυτοις
πασι τοις των στοιχειων μερεσι την εξ αρχης επαναλαβοντα φυσιν. {Γ.} Ουκουν, ως
ειπον, αυταρκης ημιν προς ταυτην την ενστασιν η τοιαυτη περι της ψυχης αν ειη
υποληψις· το οις εξ αρχης ενεφυη στοιχειοις τουτοις, και μετα 46.77 την διαλυσιν
παραμενειν, οιον ει φυλακα των οι κειων καθισταμενην, και εν τηι ανακρασει τηι
προς το ομοφυλον ου διαφιεισαν το ιδιον εν τωι λεπτωι τε και ευκινητωι της νοερας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

δυναμεως, ουδε μιαν εν τηι λεπτομεριαι των στοιχειων υπομενουσαν πλανην· αλλα
συνδιαλυεσθαι τοις ιδιοις καταμι γνυμενοις προς το ομοφυλον, και μη ατονειν
συνδιεξιουσαν αυτοις, οταν προς το παν αναχεων, αλλ' εν αυτωι αει μενειν οποιπερ
αυτα, και οπως παρασκευασηι η φυσις. Ει δε γενοιτο παλιν παρα της το παν
οικονομουσης δυναμεως τοις διαλυθεισι προς την συνδρομην το εν δοσιμον· τοτε
καθαπερ ει μιας αρχης εξαφθειεν σχοινοι διαφοροι, ομου και κατ' αυτον αι πασαι τωι
εφελκομενωι συνεπονται· ουτως εν μιαι τηι της ψυχης δυναμει, της των στοιχειων
διαφορας ελκο μενης, αθροως εν τηι συνδρομηι των οικειων, η του σωματος ημων
σειρα δια της ψυχης συμπλακησεται, καταλληλως εκαστου παλιν προς το αρχαιον
και συνηθες πλακουμενου, και περιπτυσσομενου το γνωριμον
{Μ.} Ἀλλα και τουτο το υποδειγμα, φησιν η διδασκαλος, εικοτως αν
προστεθειη τοις εξητασμενοις εις αποδειξιν του μη πολλην ειναι τηι ψυχηι την
διδασκαλιαν εν τοις στοιχειοις δια κρινειν του αλλοτριου το ιδιον. Προκεισθω γαρ
τωι κεραμευοντι πηλος καθ' υποθεσιν, πολυς δε ουτος ειναι δεδοσθω, ου το μεν τοι
προς την των σκευων απεργασιαν ηδη τετυπωται, το δε μελ λον. Τα δε σκευη παντα
μη ομοειδως αλλη λοις διεσχηματισθω, αλλα το μεν πιθος, το δε αμφο ρευς, ετερον
δε πινακιον, η τριβλιον, η αλλο τι των κατα την χρησιν επιτηδειων εστω, ταυτα δε
παντα μη εις κεκτησθω, αλλ' ιδιον εκαστου δεσποτου, υποκεισθω τωι λογωι. Ουκουν
εως αν συνεστηκει, ταυτα φανερα τε τοις εχουσι γινεται· καν συντριβειη παλιν,
ουδεν ηττον γνωριμα απο των συντριμματων τοις κεκτημενοις εσται, το μεν το εκ
του πιθου, ποιον δε το εκ του ποτηριου τρυφος εστιν. Ει δε και προς τον
ακατεργαστον καταμι χθειη πηλον, πολυ μαλλον απλανης η διαγνωσις των ηδη
κατειργασμενων απ' εκεινου γινεται. Ουτως οιον 46.80 τι σκευος, ο καθ' εκαστον
εστιν ανθρωπος, εκ της συνδρομης των στοιχειων απο της κοινης υλης ανα
τετυπωμενος, εν ιδιαζοντι παντως τωι σχηματι πολλην προς το ομογενες την
διαφοραν εχων. Ου διαλυθεντος ουδεν ηττον και απο των λειψανων η κεκτημενη το
σκευος ψυχη το οικειον επιγινωσκει, ουτε εν τηι κοινωνιαι των συντριμματων, ουτε
ει προς το ακατεργαστον της των στοιχειων υλης κατα μιχθειη, του οικειου
αφισταμενη, αλλ' αει επιστα μενη το ιδιον, οιον τε συνεστως εν τωι σχηματι ην, και
μετα την διαλυσιν εκ των απομειναντων σημειων τοις λειψανοις ου πλανωμενη
περι το ιδιον. {Γ.} Ἐπιδεξαμενος δε τα ειρημενα ως προσφυως τε και οικειως προς
τον προκειμενον ευρεθεντα σκοπον, Ταυτα μεν ουτως, ειπον, λεγεσθαι τε και
πιστευεσθαι καλως εχει· ει δε τις το εν τωι Ευαγγελιωι του Κυριου περι των εν ᾅδου
διηγημα προς τα ειρημενα προσ φεροι, ως ου συμβαινον τοις εξητασμενοις, πως χρη
παρασκευασασθαι προς την αποκρισιν;
{Μ.} Ἡ διδασκαλος δε, Σωματικωτερον μεν, φησιν, ο λογος εκτιθεται το
διηγημα, πολλας δε κατασπειρει τας αφορμας, δι' ων εις λεπτοτεραν θεωριαν εκκα
λειται τον εξεταστην επαΐοντα. Ὁ γαρ χα σματι μεγαλωι διειργων το κακον εκ του
κρειτ τονος, σταγονος τε τινος δακτυλωι κομιζομενης επιδεα ποιησας τον
οδυνωμενον, και πατριαρχου κολπον τωι δια της ζωης ταυτης κεκακωμενωι υποθεις
αναπαυσιν, προ τουτων δε και το τεθναναι αυ τους, και ταφηι δοθηναι διηγησαμενος,
ου μικρως αφιστησι της κατα προχειρον διανοιας τον μη ασυνετως τοις λεγομενοις
επομενον. Ποιους γαρ οφθαλμους επαιρει εν τωι ᾅδηι ο πλουσιος, τους της σαρκος
εναφεις τωι ταφωι; Πως δε φλογος ηισθανετο το ασωματον; Ποιαν δε γλωσσαν κατα
ψυχθηναι δια της σταγονος επιθυμει, της σαρκινης αυτωι μη παρουσης; Τις δε ο
διακομιζων αυτωι την ρανιδα δακτυλος; Αυτος δε ο κολπος της αναπαυσεως, τις;
Των γαρ σωματων εν ταφοις οντων, της δε ψυχης ουτε εν σωματι ουσης, ουτε εκ
μερων συν εστωσης, απορον αν ειη την του διηγηματος διασκευην κατα το
προχειρως νοουμενον εφαρμοσαι τηι αληθειαι, ει μη τις μεταλαβηι τα καθ' εκαστον εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

νοητην θεωριαν· ωστε χασμα το διειργον των αμικτων την κοινωνιαν, μη γης
διαστασιν οιεσθαι· τωι γαρ ασω ματωι και νοερωι, τις πονος διαπτηναι το χασμα, και ει
μηκιστον ην; ∆ιοτι το νοερον τηι φυσει, εν ωιπερ αν εθεληι αχρονως γινεται. {Γ.} Τι
ουν αν ειη, φημι, 46.81 το πυρ, η το χασμα, η τα λοιπα των ειρημενων, η μη α
λεγεται; {Μ.} Ἐμοι δοκει, φησι, δο γματα τινα περι των κατα ψυχην ζητουμενων δι'
εκαστου τουτων υποσημαινειν το Ευαγγελιον. Προει πων γαρ προς τον πλουσιον ο
πατριαρχης, οτι Ἀπεσχες τωι δια σαρκος βιωι των αγαθων την μοι ραν, και περι του
πτωχου το ισον ειπων, οτι Και ουτος απεπλησε παρα τον βιον της των κακων μετου
σιας λειτουργιας· ειθ' ουτως επαγαγων περι του χασματος, ως απ' αλληλων
διατειχιζονται, μεγα τι δια τουτων εοικεν υποδεικνυειν τωι λογω. Το δε δογμα, κατα
γε τον εμον λογον, τοιουτον εστι· Μονοειδες ην η των ανθρωπων ζωη, μονοειδες δε
λεγω την εν μονωι τωι αγαθωι ορωμενην, και προς το κακον ανεπιμικτον. Τον δε
τοιουτον λογον ο πρωτος του Θεου νομος μαρτυ ρειται, ο του παντος μεν δους των
εν τωι παρα δεισωι καλων αφθονον τωι ανθρωπωι την μετουσιαν, απειργων δε μονου
εκεινου ωι συμμικτος ην εκ των εναντιων η φυσις, του κακου προς το καλον συγκε
κραμενου, θανατον επιθεις τωι παρανομησαντι την ζημιαν. Ἀλλ' εκουσιως ο
ανθρωπος εν τωι αυτεξου σιωι κινηματι καταλιπων την αμιγη του χειρονος μοιραν,
την εκ των εναντιων συγκρατον ζωην επ εσπασατο. Ου μην αφηκεν η θεια
προμηθεια την αβουλιαν ημων αδιορθωτον. Ἀλλ' επειδη τοις παρα βεβηκοσι τον
νομον ο κριθεις επ' αυτωι θανατος αναγκαιως επηκολουθησε, διχη μερισας την
ανθρω πινην ζωην, εις τε την δια σαρκος ταυτην, και εις την εξω του σωματος μετα
ταυτην, ου κατα το ισον μετρον του διαστηματος, αλλα την μεν βραχυτατωι τινι τωι
χρονικωι περιγραψας ορωι· την δε παρατει νας εις το αΐδιον, εξουσιαν εδωκεν υπο
φιλαν θρωπιας, εν ωι τις βουλεται, τουτων εκατερον εχειν (το τε αγαθον λεγω και το
κακον), η κατα τον βραχυν τουτον και ωκυμορον βιον, η κατα τους ατελευτητους
εκεινους αιωνας, ων περας η απειρια εστιν. Ὁμω νυμως δε λεγομενου του τε αγαθου
και του κακου, και εκατερου τουτων προς διπλην εννοιαν μερι ζομενου (προς νουν
τε λεγω και αισθησιν), και των μεν τουτο εν αγαθου μοιραι κρινοντων οπερ αν ηδυ
τηι αισθησει δοξηι· των δε μονον το κατα διανοιαν θεωρουμενον πεπιστευκοτων
αγαθον ειναι και ονο μαζεσθαι. Οις μεν αγυμναστος εστιν ο λογισμος, και 46.84 του
βελτιονος ανεπισκεπτος, ουτοι υπο λαιμαργιαν εν τωι σαρκινωι βιωι την
χρεωστουμενην τηι φυσει του αγαθου μοιραν προαναλισκουσιν, ουδεν τωι μετα ταυτα
βιωι ταμιευομενοι· οι δε λογισμωι διακριτικωι τε και σωφρονι την εαυτων
οικονομουντες ζωην, εν τωι βραχει τουτωι βιωι, δια των την αισθησιν λυπουν των
ανιαθεντες, τωι εφεξης αιωνι το αγαθον ταμιευον, ωστε αυτοις τηι αιδιωι ζωηι την
κρειττω ληξιν συμπαρατεινεσθαι. Τουτο ουν εστιν, ως γε ο εμος λογος, το χασμα, ο
ουχι γης διασχουσης γινεται, αλλ' η παρα τον βιον κρισις προς τας εναντιας
προαιρεσεις διασχι σθεισα ποιει. Ὁ γαρ απαξ το ηδυ κατα τον βιον τουτον ελκομενος,
και μη θεραπευσας εκ με ταμελειας την αβουλιαν, αβατον εαυτωι μετα ταυτα την
των αγαθων χωραν εργαζεται, την αδιαβα τον ταυτην αναγκην, καθαπερ τι
βαραθρον αχανες τε και απαροδευτον καθ' εαυτου διορυξας. ∆ιο μοι δοκει και την
αγαθην της ψυχης καταστασιν, εν ηι τον της υπομονης αθλητην αναπαυει ο λογος,
κολπον του Ἀβρααμ ονομασαι. Πρωτος γαρ ουτος ο πα τριαρχης των πωποτε
γεγονοτων ιστορηται την ελπιδα των μελλοντων της απολαυσεως των παρον των
ανταλλαξαμενος, ος γε παντων γυμνωθεις, εν οις ην αυτωι καταρχας η ζωη, εν
αλλοτριοις ειχε την διαιταν, δια της παρουσης κακοπαθειας, την ελπι ζομενην
ευκληριαν εμπορευομενος. Ὥσπερ ουν την ποιαν του πελαγους περιγραφην εκ
καταχρησεως τινος ονομαζομεν κολπον, ουτω δοκει των αμε τρητων εκεινων
αγαθων την ενδειξιν ο λογος τωι του κολπου διασημαινειν ονοματι, ωι παντες οι δι'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

αρετης τον παροντα διαπλεοντες βιον, οταν εντευθεν απαι ρωσιν, ωσπερ εν
ακατακλυστωι λιμενι τωι αγαθωι κολπωι τας ψυχας ενορμιζονται, τοις δε λοιποις η
των φαινομενων αυτοις αγαθων στερησις φλοξ γινεται την ψυχην διασμυχουσα,
ρανιδος τι νος εκ του πελαγους των τους οσιους περικλυζοντων αγαθων εις
παραμυθιαν προσδεομενη, και ου τυγχα νουσα. Γλωσσαν δε και οφθαλμον, και
δακτυλον, και τα λοιπα των σωματικων ονοματων εν τωι διαλογωι των ασωματων
βλεπων, τον καταστοχασμον, ημιν ηδη νοηθεντι περι ψυχης λογωι συμφωνως εχειν
ομολογησεις, επισκεψαμενος των ρητων την διανοιαν. Ὥσπερ γαρ ολου του
σωματος η των στοιχειων συνδρομη ποιει την ουσιαν, ουτως εικος και των εν τωι
σωματι μερων εκ της αυτης 46.85 αιτιας συμπληρουσθαι την φυσιν. Ει ουν παρ εστιν
η ψυχη τοις εκ του σωματος στοιχειοις προς το παν αναμιχθεισιν, ου μονον το
πληρωμα των εις ολον το συγκριμα συνδεδραμηκοτων γνωρισει, και εν αυτοις εσται·
αλλ' ου την ιδιαζουσαν εκαστου των μερων συστασιν αγνοησει, δια ποιων των εν
τοις στοιχειοις μοριων αποτελεσθηι τα εν ημιν μελη. Την ουν εν παντι ουσαν τωι των
στοιχειων πληρωματι, και εν τοις καθ' εκαστον ειναι, ουδεν εξω του εικοτος εστιν·
και ουτω προς τα στοιχεια τις βλεπων, οις ενυπαρχει τηι δυναμει τα καθ' εκα στον
μελη του σωματος, δακτυλον τε περι αυτην ειναι και οφθαλμον και γλωσσαν, και τα
αλλα παντα μετα την διαλυσιν του συγκριματος την Γραφην λε γειν υπονοων, του
εικοτος ουχ αμαρτησεται. Ει ουν τα καθ' εκαστον απαγει τον νουν της σωματικης
περι του διηγηματος υποληψεως, εικος δηπου και τον μνημονευθεντα νυν ᾅδην μη
τοπον τινα ουτως ονομαζομενον οιεσθαι, αλλα τινα καταστασιν ζωης αειδη και
ασωματον, ηι την ψυχην εμβιοτευειν παρα της Γραφης εκδιδασκομεθα. Ἀλλα και
ετερον εν τωι κατα τον πλουσιον και πτωχον διηγηματι δογμα μανθανομεν, ο
πολλην εχει προς τα εξη τασμενα την οικειοτητα. Ἐποιησεν εκεινον τον εμ παθη και
φιλοσαρκον, επειδη το αφυκτον ειδε της παρ' εαυτου συμφορας, φροντιδα των υπερ
γης αυτωι κατα το γενος προσεκτων εχειν, και του Ἀβρααμ ειποντος μη απρονοητον
ειναι των εν σαρκι ζωντων βιον, αλλα κατ' εξουσιαν προκεισθαι αυτοις την εκ του
νομου και των προφητων χειρ αγωγιαν· ετι παραμενειν προσλιπαρουντα τον δι
καιον, οπως αν εκ του παραδοξου πιθανον αυ τοις το κηρυγμα γενοιτο, υπο τινος εκ
των νεκρων αναβεβιωκοτος καταγγελλομενον. {Γ.} Τι ουν, ειπον, εν τουτοις εστι το
δογμα;
{Μ.} Ἐπειδη, φησι, του μεν Λαζαρου προς τοις πα ρουσιν ασχολος εστιν η
ψυχη, και προς ουδεν των κα ταλειφθεντων εαυτην επιστρεφει, ο δε πλουσιος οιο
νει ιξωι τινι τηι σαρκινηι ζωηι και μετα θανατον ετι προσισχεται, ην ουδε παυσαμενος
του ζηιν κα θαρως απεδυσατο, αλλ' ετι αυτωι δια φροντιδος εστιν η σαρξ και το αιμα
(δι' ων γαρ τους κοινωνουντας αυτωι του γενους εξαιρεθηναι των κακων δειται, δη
λος εστι μηπω της σαρκικης εκλυθεις προσπα 46.88 θειας), εκ τουτων, φησι, των
διηγηματων οιομεθα τουτο δογματιζειν τον Κυριον, το δειν οτι μα λιστα τους εν
σαρκι βιοτευοντας, δια της κατα αρε την ζωης, χωριζεσθαι πως και απολυεσθαι της
προς αυτην σχεσεως, ινα μετα τον θανατον μη παλιν αλ λου θανατου δεωμεθα, τα
λειψανα της σαρκω δους κολλης αποκαθαιροντος· αλλα καθαπερ δεσμων την ψυχην
περιῤραγεντων, κουφος αυτηι και ανετος ο προς το αγαθον γενηται δρομος, ουδε
μιας αυτον σωματικης αλγηδονος προς εαυτην αφελκουσης. Ὡς ει τις ολος δι' ολων
αποσαρκωθειη τηι διανοιαι, πασαν ψυχης κινησιν τε και ενεργειαν εν τοις θελημασι
της σαρκος ασχο λων, ο τοιουτος ουδε της σαρκος εξω γενομενος των κατ' αυτην
παθηματων χωριζεται, καθαπερ οι επι πλεον ενδιατριψαντες τοις δυσωδεστεροις
των τοπων, ουδε ει προς τον ευπνουν αερα μετελθοιεν καθαρευουσι της αηδειας, ην
δια της χρονιωτερας εν αυτηι διαγωγης αναμιξαντο· ουτως ουδε προς τον αηδη και
αβλεπτον βιον της μεταβολης γενομενης, δυνατον αν ειη τους φιλοσαρκους μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

αφελκεσθαι τι παντως της σαρκικης δυσ ωδιας, δι' ων πλεον αυτοις η οδυνη
βαρυνεται, υλωδεστερας εκ τοιαυτης περιστασεως της ψυ χης γινομενης. ∆οκει δε
πως προς τοιαυτην υποληψιν συναιδειν ο παρα τινων λεγεται, πολ λακις ορασθαι τας
περι των σωματων θεσεις, σκιοειδη τινα των κατοιχομενων φαντασματα. Ει γαρ
τοιον τι γινεται, ουτως ελεγχεται της ψυχης η περα του δεοντος γινομενη νυν προς
τον σαρ κωδη βιον προσπαθεια, ως μηδε εξωσθεισαν της σαρκος καθαρως αυτην
εθελειν αφιπτασθαι, μηδε συγχωρειν την παντελη γινεσθαι προς το αειδες του
σχηματος μεταποιησιν, αλλα παραμενειν ετι τωι ειδει μετα το λυθηναι το ειδος, και
εξω γε νομενην ηδη τουτου ποθωι τοις της υλης επιπλανασθαι τοποις, και περι
αυτους αναστρεφεσθαι. {Γ.} Ἐγω δε μικρον επισχων και αναλαβων την των
ειρημενων διανοιαν, ∆οκει μοι, ειπον, τοις περι πα θων προεξητασμενοις
ανακυπτειν εκ των ειρη μενων τις εναντιωσις. Ει γαρ εκ της προς τα αλογα
συγγενειας ενομισθη τα τοιαυτα της ψυχης εν ημιν ενεργεισθαι κινηματα, οσα
προσλαβων ο λογος απηριθμησατο, θυμον τε και φοβον, και ηδονην και 46.89
επιθυμιαν, και τα τοιαυτα· ειρηται δε την μεν αγα θην των τοιουτων χρησιν αρετην
ειναι, δια δε της εσφαλμενης την κακιαν γινεσθαι· προσεθηκε δε ο λογος εκαστου τε
των αλλων την προς τον κατ' αρετην βιον συνεισφοραν, οτι δι' επιθυμιαν προς τον
Θεον αναγομεθα, οιον τινα σειραν κατωθεν προς αυτον ανελκομενοι, δοκει πως,
εφην, εναντιουσθαι προς τον σκοπον ο λογος
. {Μ.} Πως τουτον λεγεις; φησιν. {Γ.} Ὅτι τοι, ειπον, της αλογου πασης
κινησεως μετα την καθαρσιν εν ημιν αποσβεσθεισης, ουδε το επιθυμητικον παντως
εσται· τουτου δε μη οντος ουδ' αν η του κρειττονος εφεσις ειη, μηδενος
υπολειφθεντος τηι ψυχηι τοιουτου κινημα τος, του προς την ορεξιν των αγαθων
επεγειρον τος.
{Μ.} Ἀλλα προς τουτο, φησιν, εκεινο φαμεν, οτι το θεωρητικον τε και
διακριτικον ιδιον εστι του θεοειδους της ψυχης, επει και το Θειον εν τουτοις κα
ταλαμβανομεν. Ει τοινυν ειτε εκ της νυν επιμελειας, ειτε εκ της μετα ταυτα
καθαρσεως ελευθερα γενοιτο ημιν η ψυχη της προς τα αλογα των παθων συμφυΐας,
ουδεν προς την του καλου θεωριαν εν αποδισθησεται. Το γαρ καλον ελκτικον πως
κατα την εαυτου φυσιν παντος του προς εκεινο βλεποντος. Ει ουν πασης κακιας η
ψυχη καθαρευ σειεν, εν τωι καλωι παντως εσται. Καλον δε τηι εαυ του φυσει το Θειον
προς ο δια της καθαροτητος την συναφειαν εξει τωι οικειωι συναπτομενη. Ει ουν
τουτο γενοιτο, ουκετι εσται χρεια της κατ' επιθυμιαν κινησεως, η προς το καλον
ηγεμο νευσει. Ὁ γαρ εν σκοτει την διαγωγην εχων, ουτος εν επιθυμιαι του φωτος
εσται· ει δε εν τωι φωτι γενοιτο, την επιθυμιαν εκδεξεται η απολαυσις, η δε εξουσια
της απολαυσεως αργην και εωλον την επιθυ μιαν εργαζεται. Ουκουν ουδεμια τις
εσται δια τουτων ζημια προς την του αγαθου μετουσιαν, ει τοιου των η ψυχη
κινηματων ελευθερα γενοιτο, προς εαυτην παλιν επανελθουσα, και εαυτην ακριβως
ει δουσα, οια τηι φυσει εστι, και οιον εν κατοπτρωι και εικονι δια του· οικειου
καλλους προς το αρχετυπον βλεπουσα. Ἀληθως γαρ εν τουτωι εστιν ειπειν την
ακριβη προς το Θειον ειναι ομοιωσιν, εν τωι μιμει 46.92 σθαι πως την ημετεραν
ζωην την υπερκειμενην ουσιαν. Ἡ γαρ υπερανω παντος νοηματος φυσις ποῤρω των
εν ημιν θεωρουμενων αφιδρυμενη, αλλωι τινι τροπωι την ιδιαν εξοδευει ζωην, και ου
καθως ημεις νυν εν τωι ζηιν εσμεν. Ἄνθρωποι μεν γαρ, δια το αει παντως εν κινησει
την φυσιν ειναι, καθαπερ αν η ορμη της προαιρεσεως γενηται, κατ' εκεινο φερομεθα,
ουχ ομοιως της ψυχης κατα το εμπροσθεν αυτης, ως αν ειποι τις, και το οπισω
διακειμενης. Ἐλπις μεν γαρ καθηγειται της επι το προσω κινησεως, μνημη δε
δεχεται προς την ελπιδα προιουσαν την κινησιν· αλλ' ει μεν προς το φυσει καλον η
ελπις την ψυχην αγοι, φαιδρον εν σημαινεται τηι μνημηι το ιχνος η της προαιρεσεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

κινησις· ει δε διαψευσθειη του κρειττονος, ειδωλωι τινι καλου, παρασοφισαμενης
την ψυχην της ελπιδος, η επακολουθουσα τοις γινομενοις μνημη αισχυνη γινεται.
Και εμφυλως ουτος ο πολε μος εν τηι ψυχηι συνισταται, μαχομενης τηι ελπιδι της
μνημης, ως κακως καθηγησαμενης της προαι ρεσεως. Τοιουτον γαρ τινα νουν
ερμηνευει σαφως το κατ' αισχυνην παθος, οταν δακνηται προς το αποβαν η ψυχη,
οιον τινι μαστιγι τηι μεταμελειαι κααπτομενη της αβουλητου ορμης, και εις
συμμαχιαν κατα του λυπουντος εφελκομενη την ληθην. Ἀλλ' ημιν μεν, δια το
πτωχην ειναι του κα λου, η φυσις αει προς το ενδεον ιεται, και η του λειποντος
εφεσις αυτη εστιν η επιθυμητικη της φυσεως ημων διαθεσις, ητοι σφαλλομενη δι'
ακρισιαν του οντος καλου, η και τυγχανουσα ου τυχειν αγαθον. Ἡ δε υπερεχουσα
πασαν αγαθην εννοιαν φυσις, και πασης υπερκειμενη δυναμεως, ατε μηδε νος
ενδεως εχουσα των προς το αγαθον νοουμενων, αυτη των αγαθων ουσα το
πληρωμα, ουδε κατα 46.93 μετοχην καλου τινος εν τωι καλωι κινουμενη, αλλ' αυτη
ουσα η του καλου φυσις, ο τι ποτε και ειναι το καλον ο νους υποτιθεται, ουτε την
ελπιστικην κινησιν εν εαυτηι δεχεται. Προς γαρ το μη παρον η ελπις ενηργηται
μονον. Ὃ δε εχει τις, τι και ελπιζει; φησιν ο Ἀποστολος. Ουτε της μνημονευτικης
ενεργειας προς την των οντων επιστημην επιδεης εστι· το γαρ βλεπομενον του
μνημονευθηναι ουκ επιδεεται. Ἐπει δε ουν παντος αγαθου επεκεινα η θεια φυσις, το
δε αγαθον αγαθου φιλον παντως, δια τουτο εν εαυτηι βλεπουσα, και ο εχει θελει, και
ο θελει εχει, ουδεν των εξωθεν εις εαυτην δεχομενη, εξω δε αυτης ουδεν, οτι μη η
κακια μονη, ητις, ει καν παραδοξον ειπειν, εν τωι μη ειναι το ειναι εχει· ου γαρ αλλη
τις εστι και κακιας γενεσις, ει μη του οντος στερησις. Το δε κυριως ον η του αγαθου
φυσις εστιν. Ὃ ουν εν τωι οντι ουκ εστιν, εν τωι μη ειναι παντως εστιν. Ἐπειδαν ουν
και η ψυχη παντα τα ποικιλα της φυσεως αποσκευασαμενη κινηματα θεοειδης
γινεται, και υπερβασα την επιθυμιαν εν εκεινωι ηι, προς ο υπο της επιθυμιας τεως
υπηιρετο, ουκετι τινα σχολην διδωσιν εν εαυτηι, ουτε τηι ελπιδι, ουτε τηι μνημηι, το
γαρ ελπιζομενον εχει· η δε περι την απολαυσιν των αγαθων ασχολια την μνημην
εκκρουει της διανοιας· και ουτω την υπερεχουσαν μιμειται ζωην τοις ιδιω μασι της
θειας φυσεως εμμορφωθεισα, ως μηδεν υπολειφθηναι των αλλων αυτηι, πλην της
αγαπητικης διαθεσεως, φυσικως τωι καλωι προσφυομενης. Τουτο γαρ εστιν η αγαπη,
η προς το καταθυμιον ενδιαθε τος σχεσις. Ὅταν ουν η απλη και μονοειδης και
ακριβως θεοεικελος η ψυχη γινομενη ευροιτο αληθως απλουν τε και αυλον αγαθον,
εκεινο το μονον τοιον τι αγαπητον και ερασμιον προσφυεται τε αυτωι και
συνανακιρναται δια της αγαπητης κινησεως τε και ενεργειας, προς το αει καταλαμβα
νομενον τε και ευρισκομενον εαυτην μορφουσα· και 46.96 τουτο γινομενη δια της
του αγαθου ομοιοτητος, οπερ η του μετεχομενου φυσις εστιν, επιθυμιας εν εκεινωι
μη ουσης δια το μηδε τινος των αγαθων εν δειαν εν αυτωι ειναι, ακολουθον αν ειη
και την ψυχην εν τωι ανενδεει γινομενην εκβαλλειν αφ' εαυτης και την
επιθυμητικην κινησιν τε και διαθεσιν, η τοτε γινεται μονον, οταν μη παρηι το ποθου
μενον. Του δε του τοιουτου δογματος και ο θειος Ἀποστο λος ημιν καθηγησατο,
παντων των νυν εν ημιν και επι τωι κρειττονι σπουδαζομενων παυλαν τινα και
καταστολην προαγγειλας, μονης δε της αγαπης ουχ ευρων τον ορον. Προφητειαι
γαρ, φησι, κατ αργηθησονται, και γνωσεις παυσονται· η δε αγαπη ουδε ποτε πιπτει·
οπερ ισον εστι τωι αει ωσαυτως εχειν· αλλα και πιστιν και ελπιδα συμπα
ραμεμενηκεναι τηι αγαπηι λεγων, παλιν και του των αυτην υπερτιθησιν εικοτως. Ἡ
γαρ ελπις μεχρι εκεινου κινειται, εως αν μη παρειη των ελπιζο μενων απολαυσις,
και η πιστις ωσαυτως ερεισμα της των ελπιζομενων αδηλιας γινεται. Ουτω γαρ
αυτην και ωρισατο λεγων· Ἔστι δε πιστις ελπιζο μενων υποστασις. Ἐπειδαν δε ελθηι
το ελπιζομενον, των αλλων ευτηρεμοντων παντων, η κατα την αγαπην ενεργεια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

μενει, το διαδεχομενον αυτην ουχ ευρισκουσαν. ∆ιο και προτερευει των τε κατ'
αρετην κατορθουμενων απαντων, και των του νομου παραγγελματων. Ει ουν επι
τουτο ποτε το τε λος φθασειεν η ψυχη, ανενδεως εξει των αλλων, ατε δη του
πληρωματος περιδεδραγμενη των οντων, και δοκει μονη πως αυτης της θειας
μακαριο τητος εν αυτηι σωζειν τον χαρακτηρα. Ἥ τε γαρ ζωη της ανω φυσεως αγαπη
εστιν, επειδη το καλον αγαπητον παντως εστι τοις γινωσκουσι· γι νωσκει δε αυτο το
Θειον· η δε γνωσις αγαπη γι νεται. ∆ιο το καλον εστι τηι φυσει το γινωσκο μενον, του
δε αληθως καλου ο υβριστης ου προσ απτεται κορος· κορου δε την αγαπητικην προς
το καλον σχεσιν ου διακοπτοντος, αει η θεια ζωη δι' αγαπης ενεργηθησεται, η καλη
τε κατα φυ 46.97 σιν εστι, και αγαπητικως προς το καλον εκ φυσεως εχει, και ορον
της κατα την αγαπην ενεργειας ουκ εχει, επειδη ουδε του καλου τι περας καταλαμ
βανεται, ως συναποληγειν τωι περατι του καλου την αγαπην· μονωι γαρ τωι εναντιωι
το καλον περα τιουται· ου δε η φυσις ανεπιδεκτος εστι του χειρονος, προς το
απεραντον τε και αοριστον το αγα θον προελευσεται. Ἐπει ουν ελκτικη των οικειων
πασα φυσις εστιν, οικειον δε πως τωι Θεωι το ανθρωπινον, ατε δη φερον εν εαυτωι του
αρχετυπου μιμηματα, ελκεται κατα πασαν αναγκην προς το θειον τε και συγγενες η
ψυχη. ∆ει γαρ παντη και παντως τωι Θεωι αποσω θηναι το ιδιον· αλλ' ει μεν κουφη
και απεριττος τυχηι, μηδεμιας σωματικης αχθηδονος αυτην πιεζουσης, ηδεια και
ευκολος αυτηι η προς τον επισπωμενον προσχωρησις γινεται. Ει δε τοις της
προσπαθειας ηλοις εις την προς τα υλωδη σχεσιν καταπαρηι, οιον τινα πασχειν εικος
εν τοις συμπτωμασι των σεισμων, τα εμπιεσθεντα τοις χω μασι σωματα· προκεισθω
δε καθ' υποθεσιν το μη βεβαρησθαι μονον αυτα τοις συμπτωμασιν, αλλα και
διαπεπερονησθαι τισιν οβελοις η ξυλοις τοις ενευρεθεισι τωι χωματι· οπερ ουν εικος
υπομειναι τα ουτω διακειμενα σωματα, παρα των οικειων της συμπτωσεως οσιας
ενεκεν εξελκο μενα· ξανθησεται γαρ παντως, και σπαραχθησεται, και παν οτιουν
των χαλεπωτατων πεισεται, του χω ματος αυτα και των ηλων δια την των
εφελκομενων βιαν καταξαινοντων· τοιουτον τι μοι δοκει και περι την ψυχην
γινεσθαι παθος, οταν η θεια δυναμις υπο φιλανθρωπιας εκ των αλογων τε και
υλικων συμ πτωματων εφελκηται το ιδιον. Ου γαρ μι σων ουδ' αμυνομενος επι τηι
κακηι ζωηι, κατα γε τον εμον λογον, επαγει τοις εξημαρτηκοσι τας οδυνηρας
διαθεσεις ο Θεος, ο αντιποιουμενος τε και προς εαυτον ελκων παν οτιπερ αυτου
χαριν ηλθεν εις γε νεσιν· αλλ' ο μεν επι τωι κρειττονι σκοπωι προς εαυ τον, ος εστι
πηγη πασης μακαριοτητος, επισπαται την ψυχην· επισυμβαινει δε κατ' αναγκην η
αλγεινη διαθεσις τωι ελκομενωι. 46.100 Και ωσπερ την εμμιχθεισαν τωι χρυσιωι υλην
οι δια πυρος εκκαθαρουντες ου μονον το νοθον τωι πυρι τηκουσιν, αλλα κατα πασαν
αναγκην και το καθαρον τωι κιβδηλωι συγκατατηκεται, κακεινου δε δαπανωμενου
τουτο μενει· ουτω και της κακιας τωι ακοιμητωι πυρι δαπανωμενης, αναγκη πασα και
την ενωθεισαν αυτηι ψυχην εν τωι πυρι ειναι, ως αν το κατεσπαρμενον νοθον και
υλωδες, και κι βδηλον απαναλωθηι τωι αιωνιωι πυρι δαπανω μενον. Και καθαπερ ει
τινι σχοινιωι πηλος των κολ λωδεστερων δια βαθους περιπλασθειη, ειτα δια τινος
λεπτου χωρηματος η αρχη διεξαχθειη της σχοινου, και βιαιως τις επι τα εντος εκ του
ακρου την σχοινον εφελκοιτο, αναγκη πασα την μεν επεσθαι τωι επισπωμενωι, τον δε
παραπλασθεντα πηλον εκ της βιαιας ολκης εξω της τρυμαλιας μενειν της σχοι νου
αποξυομενον, και αιτιον αυτηι γινεσθαι του μη ευοδουσθαι κατα την παροδον, αλλα
βιαιαν υπο μενειν εκ του εφελκομενου την τασιν· τοιουτον τι μοι δοκει και το περι
την ψυχην εννοειν ταις υλικαις τε και γεωδεσι προσπαθειαις ενειληθεισαν, καμνειν
και διατεινεσθαι, του μεν Θεου το ιδιον προς εαυτον ελκοντος· του δ' αλλοτριου, δια
το συμφυηναι πως αυτηι, βιαιως αποξυρομενου, και τας δριμειας αυτηι και
ανυποστατους αλγηδονας επαγοντος.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

{Γ.} Ουκουν, ειπον, ουχ η θεια κρισις, ως εοικε, κατα το προηγουμενον, τοις
εξημαρτηκοσιν επαγει την κολασιν, αλλα το μεν ως ο λογος απεδειξεν, αγαθον
ενεργει μονον του κακου αποκρινουσα, και προς την της μακαριοτητος κοινωνιαν
επισπωμενη· ο δε της συμφυΐας διασπασμος οδυνη τωι ελκομενωι γινε.
{Μ.} Ουτω, φησιν η διδασκαλος, και ο εμος εστι λογος, και οτι μετρον της
αλγηδονος η της κακιας εν εκαστωι ποσοτης εστιν. Ου γαρ εικος εκ του ισου τον εις
τοσουτον εν απηγορευμενοις γεγονοτα κακοις, και τον μετριοις συνενεχθεντα
πλημμελημασιν, εν τηι κρισει της μοχθηρας εξεως ανιαθηναι. Ἀλλα παρα το ποσον
της υλης, η πλειον η ελαττον η οδυνηρα εκεινη φλοξ εξαφθησεται, ως αν το υπο
τρεφον ηι. Ὧ τοινυν πολυς ο υλωδης επεστι φορτος, πολλην αναγκη και
διαρκεστεραν επ' αυτωι γι νεσθαι την αναλισκουσαν φλογα· ωι δε επ' ελαττον η του
πυρος δαπανη εγκαταμεμικται, τοσουτον υποκα ταβαινει της σφοδροτερας τε και
δριμυτερας ενεργειας 46.101 η κολασις, οσον ηλαττωται τωι της κακιας μετρωι το
υποκειμενον. Χρη γαρ παντη και παντως εξαιρεθη ναι ποτε το κακον εκ του οντος,
και οπερ εν τοις φθασασιν ειρηται, το οντως μη ον, μηδ' ειναι ολως. Ἐπειδη γαρ εξω
της προαιρεσεως η κακια ειναι φυσιν ουκ εχει, οταν πασα προαιρεσις εν τωι Θεωι
γενηται, εις παντελη αφανισμον η κακια μη χωρησει. τωι μηδεν αυτης υπολειφθηναι
δοχειον. {Γ.} Ἀλλα τι κερδος της χρηστης ελπιδος, ει πον εγω, τωι λογιζομενωι οσον
εστι κακον και ενιαυ σιαιαν μονην υποσχειν αλγηδονα, ει δ' εις αιω νιον τι διαστημα
η ασχετος εκεινη οδυνη παραταθειη, τις εκ της υστερον ελπιδος υπολελειπται πα
ραμυθια, ωι προς ολον αιωνα συνδιαμετρειται η κο λασις;
{Μ.} Ὥστε προνοητεον η καθολου των της κακιας μολυσματων φυλαξαι την
ψυχην αμιγη τε και ακοινωνητον· η ει τουτο παντη αμηχανον δια το εμπαθες της
φυσεως ημων, ως οτι μαλιστα εν μετριοις τισι και ευθεραπευτοις ειναι τα της αρετης
αποτευγματα. Οιδε γαρ η ευαγγελικη διδα σκαλια και μυριων οφειλετην τινα
ταλαντων, και πεντακοσιων δηναριων, και πεντηκοντα, και κο δραντου τινος, οπερ
το εσχατον εστιν εν νομισμασι· την δε του Θεου δικαιαν κρισιν δια παν των
διεξιεναι, και τωι βαρει του οφληματος συνεπι τεινουσαν την αναγκην της
απαιτησεως, και ουδε των σμικροτατων υπερορωσαν. Την δε αποδοσιν των
οφληματων το Ευαγγελιον ειπεν ουκ εκ χρηματων διαλυσεως γινεσθαι, αλλα
παραδιδοσθαι τοις βασανι σταις τον υποχρεων, εως αν, φησιν, αποδωι παν το
οφειλομενον· οπερ ουδεν ετερον εστιν, η δια της βα σανου την αναγκαιαν οφειλην
αποτισαι, το οφλημα της των λυπηρων μετουσιας, ων παρα τον βιον υπο χρεως
εγενετο, αμιγη τε και ακρατον του εναντιου την ηδονην υπο αβουλιας ελομενος, και
ουτως, απαν αποθεμενος το αλλοτριον εαυτου, οπερ εστιν η αμαρ τια, και την εκ
των οφληματων αισχυνην αποδυσαμε νος, εν ελευθεριαι τε και παῤρησιαι γενηται. Ἡ
δ' ελευ θερια εστιν η προς το αδεσποτον τε και αυτοκρατες εξομοιωσις, η κατ' αρχας
μεν ημιν παρα Θεου δεδωρημενη, συγκαλυφθεισα τηι των οφληματων αισχυ νηι.
Πασα δ' ελευθερια μια τις εστι τηι φυσει και προς εαυτην οικειως εχει. Ἀκολουθως
ουν παν το ελευ θερον τωι ομοιωι συναρμοσθησεται· αρετη δε αδεσπο 46.104 τον.
Ουκουν εν ταυτηι γενησεται παν το ελευθερον, αδεσποτον γαρ το ελευθερον. Ἀλλα
μην η θεια φυσις η πηγη πασης εστι της αρετης. Ἐν ταυτηι αρα οι της κακιας απηλ
λαγμενοι γενησονται, ινα, καθως φησιν ο Ἀποστολος, ο Θεος τα παντα εν πασιν.
Αυτη γαρ η φωνη σαφως μοι δοκει βεβαιουν την προεξητασμενην διανοιαν, η
λεγουσα, και εις παντα γενεσθαι τον Θεον, και εν πασι. Της γαρ εν τωι παροντι ζωης
ποικιλως τε και πολυειδως ημιν ενεργουμενης, πολλα μεν εστιν ων μετεχομεν, οιον
χρονου και αερος και τοπου, βρω σεως τε και ποσεως, και σκεπασματων, και ηλιου,
και λυχνου, και αλλων προς την χρειαν του βιου πολλων, ων ουδεν εστιν ο Θεος· η
δε προσδοκωμενη μακαριοτης μεν ουδενος εστιν επιδεης, παντα δε ημιν και αντι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

παντων η θεια γενησεται φυσις, προς πασαν χρειαν της ζωης εκεινης εαυτην
αρμοδιως επιμεριζουσα. Και τουτο δηλον εστιν εκ των θειων λογων, οτι και τοπος
γινεται ο Θεος τοις αξιοις, και οικος, και ενδυμα, και τροφη, και ποσις, και φως, και
πλουτος, και βασιλεια, και παν νοημα τε και ονομα των προς την αγαθην ημιν συντε
λουντων ζωην. Ὁ δε παντα γινομενος και εν πασι γινεται. Ἐν τουτωι δε μοι δοκει τον
παντελη της κακιας αφανισμον δογματιζειν ο λογος. Ει γαρ εν πασι τοις ουσιν ο
Θεος εσται, η κακια δηλαδη εν τοις ουσιν ουκ εσται. Ει γαρ τις υποθοιτο κακεινην
ειναι, πως σωθησεται το εν πασι τον Θεον ειναι; Ἡ γαρ υπεξαιρεσις εκεινης, ελλιπη
των παντων ποιει 46.105 την περιληψιν. Ἀλλ' ο εν τοις πασιν εσομενος, εν τοις μη
ουσιν ουκ εσται. {Γ.} Τι ουν χρη λεγειν, ειπον, προς τους μικροψυχως ταις συμβολαις
διακειμενους;
{Μ.} Ειπωμεν προς αυτους, φησιν η διδασκα λος, οτι Ματην, ω ουτοι,
δυσανασχετειτε και δυσχεραι νετε τωι ειρμωι της αναγκαιας πραγματων ακο λουθιας,
αγνοουντες προς οντινα σκοπον τα καθ' εκα στον εν τωι παντι οικονομουμενα
φερεται, οτι παντα χρη ταξει τινι και ακολουθιαι κατα την τεχνικην του
καθηγεμονος σοφιαν τηι θειαι προσοικειωθηναι φυσει. Τουτου γαρ ενεκεν η λογικη
φυσις ηλθεν εις γενεσιν, ως τον πλουτον των θειων αγαθων μη αργον ειναι· αλλ'
οιον αγγεια τινα προαιρετικα των ψυχων δοχεια, παρα της το παν συστησαμενης
σοφιας κατ εσκασθη, εφ' ωιτε ειναι τι χωρημα δεκτικον αγα θων, το αει τηι προσθηκηι
του εισχεομενου μειζον γινομενον. Τοιαυτηι γαρ η του θειου αγαθου μετουσια, ωστε
μειζονα και δεκτικωτερον ποιειν τον εν ωι γινεται, εκ δυναμεως και μεγεθους
προσθηκην αναλαμ βανομενη τωι δεχομενωι, ως αν αυξεσθαι τον τρεφομενον, και μη
ληγειν ποτε της αυξησεως. Της γαρ πηγης των αγαθων ανεκλειπτα πηγαζου σης, η
του μετεχοντος φυσις, δια το μηδεν του λαμ βανομενου περιττωματικον τε ειναι και
αχρη στον, ολον το εισρεον προσθηκην του ιδιου ποιουμενου μεγεθους, ελκτικωτερα
τε αμα του κρειττονος, και πολυχωρητοτερα γινεται, αμφοτερων αλληλοις συν
επιδιδοντων, της τε τρεφομενης δυναμεως εν τηι των αγαθων αφθονιαι προς το
μειζον επιδιδουσης, και της τρεφουσης χορηγιας, τηι των αυξανομενων επιδοσει
συμπλημμυρουσης. Ἔστιν ουν εικος εις τοιουτον αναβησεσθαι μεγεθος, εφ' ον ορος
ουδεις επικοπτει την αυξησιν. Ειτα τοιουτων ημιν προ κειμενων, χαλεπαινετε δια
της τεταγμενης ημιν οδου προς τον ιδιον σκοπον προιουσης της φυσεως; Ου γαρ
εστιν αλλως επεκεινα γενεσθαι τον δρομον ημιν, μη του βαρουντος ημας, του
εμβριθους λεγω τουτου και γεωδους φορτιου, της ψυχης ημων απο σεισθεντος, της
τε προς αυτο συμπαθειας, ην εν τωι δε τωι βιωι εσχηκαμεν, δια κρειττονος επιμελειας
εγκαθαρθεντας, εν τωι καθαρωι δυνηθηναι προσ οικειωθηναι το ομοιον. Ει δε σοι τις
και προς το σωμα τουτο σχεσις εστι, και λυπει σε η του ηγαπημενου 46.108 διαζευξις,
μηδε τουτο σοι απ' ελπιδος εσται. Ὄψει γαρ τουτο το σωματικον περιβολαιον τον
νυν διαλυθεν τωι θανατωι εκ των αυτων παλιν εξυφαινομενον, ου κατα την
παχυμερη ταυτην και βαρειαν κατασκευην, αλλ' επι το λεπτοτερον τε και αερωδες
μετακλωσθεντος του νηματος, ωστε σοι και παρειναι το αγαπωμενον, και εν
αμεινονι και ερασμιωτερωι καλλει παλιν αποκαθιστασθαι. {Γ.} Ἀλλ' εοικε πως, ειπον,
εξ ακολουθιας ημιν το δογμα της αναστασεως επεισεληλυθεναι τωι λογωι, ο μοι δοκει
ιδειν αληθες μεν και πιστον εκ της των Γραφων διδασκαλιας, ινα μη αμφιβαλληι·
επει δη πως η ασθενεια της ανθρωπινης διανοιας, τοις χωρητοις ημιν λογισμοις,
μαλλον προς τοιαυτην πιστιν επιστηριζεται, καλως αν εχοι μηδε τουτο το μερος
παραδραμειν αθεωρητον. Τι ουν χρη λεγειν, περισκεψωμεθα.
{Μ.} Και η διδασκαλος, Οι μεν εξω, φησι, της καθ' ημας φιλοσοφιας εν
διαφοροις υποληψεσιν, αλλος αλ λως μερει τινι του κατα την αναστασιν εφηψαντο
δογματος, ουτε δι' ακριβειας τοις ημετεροις συνενεχθεν τες, ουτε παντη της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

τοιαυτης αποσφαλεντες ελπιδος, Τινες μεν γαρ υβριζουσι τηι κοινοτητι το
ανθρωπινον, την αυτην ανα μερος ανθρωπου τε και αλογου ψυχην διοριζομενοι
γινεσθαι, μετενδυομενην τα σωματα, και προς το αρεσκον αει μεταβαινουσαν, η
πτηνον, η εν υδρον, η χερσαιον τι ζωον γινομενην μετα τον αν θρωπον, και παλιν
απο τουτων προς την ανθρωπινην επανιεναι φυσιν. Ἕτεροι δε μεχρι των θαμνων
τον τοιουτον ληρον εκτεινουσιν, ως και τον ξυλωδη βιον αυτηι καταλληλον τε και
οικειον νομιζειν. Τοις δε τουτο δοκει μονον το εξ ανθρωπου ετερον ανθρω πον αει
μεταλαμβανειν, και δια των αυτων παντοτε τον ανθρωπινον διεξαγεσθαι βιον, νυν
μεν εν τουτοις, παλιν δε εν ετεροις των αυτων ψυχων εις το διηνεκες γινομενων.
Ἡμεις δε καλως εχειν φαμεν, εκ των εκκλησιαστικων δογματων ορμωμενοι,
τοσουτον πα ραδεξασθαι μονον των τοιαυτα πεφιλοσοφηκοτων, οσον
συμφωνουντας αυτους τροπον τινα δειξαι τωι της ανα στασεως δογματι. Το γαρ
λεγειν αυτους παλιν τισιν επεισκρινεσθαι δογμασιν μετα την απο τουτου διαλυσιν
την ψυχην, ου λιαν απαιδει της ελπιζομενης ημιν αναβιωσεως, οτι γαρ ημετερος
λογος εκ των του κοσμου στοιχειων, νυν τε και εισαυ θις το σωμα ημων συνιστασθαι
λεγει, και τοις εξω 46.109 θεν το ισον δοκει. Ου γαρ αλλην τινα του σωματος
επινοησεις φυσιν εξω της δρομης των στοι χειων. ∆ιαφερει δε τοσουτον, οσον παρ'
ημων μεν το αυτο λεγεσθαι παλιν περι την ψυχην συμπηγνυσθαι σωμα, εκ των
αυτων στοιχειων συναρμοζομενον· εκει νους δε οιεσθαι προς αλλα τινα σωματα
λογικα τε και αλογα, και αναισθητα την ψυχην καταπιπτειν οις το μεν εκ των του
κοσμου μερων ειναι την συ στασιν ομολογειται, διαφωνει δε το μη εκ των αυτων
οιεσθαι των κατ' αρχας εν τηι δια σαρκος ζωηι τηι ψυχηι προσφυεντων. Ουκουν το μεν
μη εξω του εικο τος ειναι το παλιν την ψυχην εν σωματι γενε σθαι, παρα της εξω
φιλοσοφιας μεμαρτυρησθω· το δε ασυστατον του εκεινων δογματος καιρος αν ειη
διασκορπισασθαι, και δι' αυτης δε της κατα το ευλογον ανακυπτουσης ημιν
ακολουθιας, φα νερωσαι ραιδιως εστι δυνατον την αληθειαν. Τις ουν ο περι τουτων
λογος; Οι προς διαφορους φυσεις την ψυχην μετοικιζοντες, συσχειν μοι δοκουσι τας
της φυσεως ιδιοτητας· και παντα χρη καταμιγνυειν τε και αναφυρειν προς αλληλα,
το αλογον, το λογικον, το αισθητικον, το αναισθη τον· ειπερ εν αλληλοις ταυτα
γενοιτο, μηδε τινι φυσεως ειρμωι κατα το αμεταπτωτον απ' αλληλων
διαστοιχιζομενα. Το γαρ την αυτην ψυχην λεγειν, νυν μεν λογικην τε και
διανοητικην, δια της τοιασδε του σωματος περιβολης γινεσθαι· παλιν δε μετα των
ερπετων φωλευειν, η τοις ορνεοις συναγελαζε σθαι, η αχθοφορειν, η σαρκοβορειν, η
υποβρυχιον ειναι, η και προς το αναισθητον μεταπιπτειν, ριζου μενην τε και
αποδενδρουμενην, και κλαδων εκφυ σεις αναβλαστανουσαν, και εν τουτοις η ανθος,
η ακανθην, η τροφιμον τι φυομενην, η δηλητηριον, ουδεν ετερον εστιν, η ταυτον
ηγεισθαι τα παντα, και μιαν εν τοις ουσιν ειναι την φυσιν εν συγκεχυμε νηι τινι και
αδιακριτωι κοινωνιαι πεφυρμενην, μηδε μιας ιδιοτητος το ετερον του ετερου
αποκρινουσης. Ὁ γαρ λεγων το αυτο εν παντι γινεσθαι, ουδεν ετερον, η εν ειναι τα
παντα βουλεται, της εμφαινομενης δια φορας τοις ουσιν ουδεν προς επιμιξιαν των
ακοι νωνητων εμποδιζουσης· ως αναγκην ειναι, καν τι των ιοβολων, και
σαρκοβορων θεασηται, ομοφυ 46.112 λον νομιζειν εαυτωι και συγγενες το
φαινομενον, ουδε το κωνειον ο τοιουτος ως αλλοτριον της ιδιας οψεται φυσεως·
ειπερ βλεπει και εν φυτοις το ανθρωπινον· αλλ' ουδε προς αυτον ανυποπτως εξει
τον βοτρυν τον επι τηι χρειαι της ζωης γεωργουμενον. Και γαρ και αυτος των
φυομενων εστιν· φυτα δε ημιν και τα των ασταχυων γεννηματα, δι' ων τρε φομεθα.
Πως ουν επαξει την δρεπανην ασταχυων τομηι; πως δε αποθλιψει τον βοτρυν, η
ανορυξει της αρου ρας την ακανθαν, η το ανθος δρεψει, η θηρευσει τους ορνιθας, η
απο ξυλων ανακαυσει πυραν, αδηλον ον ει μη κατα συγγενων, η προγονων, η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

ομοφυλων, η χειρ φερεται, και δια του σωματος αυτων η το πυρ αναπτεται, η ο
κρατηρ κιρναται, η η τροφη παρασκευαζεται; Το γαρ οιεσθαι δι' εκαστου τουτων την
ψυχην του ανθρωπου γινεσθαι φυτον η ζωον, ση μεια δε μη επικεισθαι, ποιον μεν το
εξ ανθρωπου φυτον η ζωον, ποιον δε το ετερως γινομενον, προς παντα κατα το ισον
ο τηι τοιαυτηι προει λημμενος υποληψει διατεθησεται, ως κατ' αναγ κην, η και κατ'
αυτων των εν τηι φυσει ζωντων ανθρωπων απηνως εχειν, η ειπερ επι των
ομοφυλων προς φιλανθρωπιαν εκ φυσεως ρεποι, ομοιως αυτον διακεισθαι προς παν
εμψυχον, καν εν ερπετοις, καν εν θηριοις τυχοι· αλλα καν εν υληι δενδρον γινε, ο το
δογμα τουτο παραδεξαμενος, δημον αν θρωπων τα δενδρα οιησεται. Τις ουν ο
τοιουτος βιος η προς παντα ευλαβως δια το ομοφυλον, η και προς τους ανθρωπους
απηνως δια την επι των αλλων αδιαφοριαν εχοντος; Ουκουν αποβλητος εκ των ειρη
μενων ο τοιουτος αν ειη λογος, πολλων και αλλων της τοιαυτης ημας υποληψεως
κατα το ευλογον απαγον των. Ἤκουσα γαρ των τοιαυτα δογματιζοντων, οτι εθνη
τινα των ψυχων αποτιθεται εν ιδιαζουσηι τινι πολιτειαι προς την εν σωματι ζωην
βιοτευοντα, εν τωι λεπτωι τε και ευκινητωι της φυσεως εαυτων τηι του παντος
συμπεριπολουν τος δινησει, ροπηι δε τινι τηι προς κακιαν πτε ροῤροουσας τας ψυχας
εν σωματι γινεσθαι· πρωτον μεν ανθρωποις, ειθ' ουτως δια της προς τα αλογα των
παθων ομιλιας, μετα του ανθρω πινου βιου εγχωρησιν αποκτηνουσθαι, κακειθεν
μεχρι της φυσικης ταυτης και αναισθητου καταπι 46.113 πτειν ζωης, ως το τηι φυσει
λεπτον και ευκινητον, οπερ εστιν η ψυχη, πρωτον μεν εμβριθες τε και κατωφερες
γινεσθαι τοις ανθρωπινοις σωμασι δια κακιας εισοικιζομενον· ειτα της λογικης
δυναμεως αποσβεσθεισης τοις αλογοις εμβιοτευειν· εκειθεν δε και της τοιαυτης των
αισθησεων χαριτος αφαι ρεθεισης, την αναισθητον ταυτην ζωην την εν φυτοις
μεταλαμβανειν· απο τουτου δε παλιν δια των αυτων ανιεναι βαθμων, και προς
ουρανιον χωρον αποκαθιστασθαι. Το δε τοιουτον δογμα τοις και μετριως κρινειν
επεσκεμμενοις αυτοθεν ελεγχεται, μηδεμιαν εχειν εν εαυτοις στασιν. Ει γαρ απο της
ουρανιας ζωης δια κακιας επι τον ξυλωδη βιον η ψυχη κατασυ ρεται, απο τουτου δε
παλιν δι' αρετης επι τον ουρανιον ανατρεχει, ευρισκεται ο λογος αυτων απορων, ο τι
προτιμοτερον οιεται, ειτε την ξυλινην, ειτε την ουρανιαν ζωην. Κυκλος γαρ τις εστι
δια των ομοιων περιχωρων, αει της ψυχης, εν ωιπερ αν ηι, αστατου σης. Ει γαρ εκ της
ασωματου ζωης προς την σωμα τικην αναπιπτει, και εκ ταυτης προς την αναι
σθητον· εκειθεν δε παλιν προς την ασωματον ανατρεχει, ουδεν ετερον η αδιακριτος
κακων τε και αγαθων συγχυσις παρα τοις ταυτα δογματιζουσιν υπονοειται. Ουτε γαρ
η ουρανια διαγωγη εν τωι μακα ρισμωι διαμενει, ειπερ κακια των εκει ζωντων
καθαπτεται· ουτε τα ξυλα της αρετης αμοιρη σει, ειπερ εντευθεν μεν επι το αγαθον
παλιν δρομειν οιονται την ψυχην, εκειθεν δε του κατα κα κιαν αναρχεσθαι. Ει γαρ εν
τωι ουρανωι η ψυχη συμπεριπολουσα τηι κακιαι συμπλεκεται, και δια ταυτης επι τον
υλωδη καθελκυσθεισα βιον, αν ωθειται παλιν εντευθεν επι την εν υψει διαγωγην·
αρα το εμπαλιν παρ' εκεινων κατασκευαζεται, το την μεν υλικην ζωην κακιας ειναι
καθαρσιν, την δε απλανη περιφοραν κακων αρχηγον και αιτιαν ταις ψυχαις
γινεσθαι, ειπερ εντευθεν δι' αρετης πτε ροφυησασαι μετεωροπορουσιν, εκειθεν δε
δια κακιας των πτερων εκπιπτοντων χαμαιπετεις προσγειοι γινονται, τηι παχυτητι
της υλικης καταμιγνυμεναι φυσεως. Και ου μεχρι τουτων ιστα των τοιουτων
δογματων η ατοπια, τωι αντεστρα φθαι προς τουναντιον τας υποληψεις. Ἀλλ' ουδε
46.116 αυτη παγια διαμενει μεχρι παντων αυτοις η υπονοια. Ει γαρ ατρεπτον την
ουρανιον λεγουσι φυσιν, πως χωραν εχει εν τωι ατρεπτωι το παθος; Και ει εμπαθης η
κατω φυσις, πως εν τωι παθητωι κατορθουται η απαθεια; Ἀλλα φυ ρουσι τα αμικτα,
και ενουσι τα ακοινωνητα, εν παθει το ατρεπτον, και εν τωι τρεπτωι παλιν
καθορωντες την απαθειαν. Και ουδε τουτοις εισαει διαμενουσιν· αλλ' οθεν την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

ψυχην δια κακιας απυκησαν, εκεισε παλιν αυτην ως ασφαλη και ακηρατον ζωην εκ
της υλικης ανοικιζουσιν, ωσπερ επιλαθομενοι το εκειθεν αυτην η κακια βρυσασα, τηι
κατω καταμιχθηναι φυσει. Ἥ τε ουν διαβολη του τηιδε βιου, και ο των ουρα νιων
επαινος εν αλληλοις συγχεονται, και ανω φερουνται, του μεν διαβεβλημενου κατα
την εκεινων δοξαν προς το καλον καθηγουμενου· του δε προς κρειττονος
υπειλημμενου την αφορμην ενδι δοντος τηι ψυχηι της προς το χειρον ροπης. Ουκ ουν
εκβλητεα των της αληθειας δογματων πασα πε πλανημενη τε και αστατουσα περι
των τοιουτων υπο ληψις· μηθ' οσοι καταβαινειν εκ γυναι κειων σωματων προς την
ανδρωδη ζωην τας ψυχας δοκειη το εμπαλιν εν γυναιξι γινεσθαι τας των ανδρικων
σωματων χωρισθεισας ψυχας, η και προς ανδρας εξ ανδρων μεταβαινειν, και
γυναικας εκ γυ ναικων γινεσθαι λεγουσιν, ως της αληθειας εστο χασμενους
ακολουθησωμεν. Ὁ μεν γαρ προτερος ου μονον τωι αστατος και απατηλος ειναι
απεδοκιμασθη ο λογος, αυτος εν εαυτωι προς τας εναντιας υποληψεις
περιτρεπομενος, αλλ' οτι και ασεβως εχει, μηδεν των οντων εις γενεσιν αγεσθαι
δογματιζων, και κακιας τηι εκαστου φυσει την αρχην ενδιδουσης. Ει γαρ ουτε
ανθρωποι, ουτε φυτα, ουτε βοσκηματα, μη ψυχης ανωθεν επι ταυτα εμπε σουσης
φυονται· η δε πτωσις δια κακιας γινεται, αρα καταρχειν οιονται την κακιαν της των
οντων συστασεως. Και πως συμβαινει κατα τον αυ τον χρονον αμφοτερα, και
ανθρωπον εκ γαμου φυεσθαι, και της ψυχης την καταπτωσιν τηι του γα 46.117 μου
συμβαινειν σπουδηι. Και το ετι τουτου παραλο γωτερον, ει εαρι τα πολλα της αλογου
φυσεως συνδυαζεται. Ἆρ' ουν εστιν ειπειν οτι και τηι ανω περιφοραι το εαρ
εμφυεσθαι, την κακιαν ποιει, ωστε συμβαινει ομου τε του κακου τας ψυχας πληρου
μενας πιπτειν, και τας γαστερας των αλογων κυΐ σκεσθαι; Τι δ' αν ειπηι τις περι του
γεωπονου του καταπηγνυοντος τηι γηι τας των φυτων απο σπαδας; Πως η τουτου
χειρ συγκατεχωσε τωι φυτωι την ανθρωπινην ψυχην, συντρεχουσης πτεροῤρυη σεως
τηι του ανθρωπου προς την φυτειαν ορμηι; Το αυτο τοινυν ατοπον και επι του ετερου
των λο γων, επι το οιεσθαι την ψυχην τας συνοδους εν συζυγιαι ζωντων
περιεργασασθαι, η τας λο χειας επιτηρειν, ινα τοις φυομενοις σωμασιν επεισκρι
θωσιν. Ει δε απειποι ο ανηρ τον γαμον, η δε γυνη εαυτην της των οδυνων αναγκης
ελευθερω σειεν αρ' ου βαρησει την ψυχην η κακια; Ουκουν ο γαμος τηι ανω κακιαι το
κατα των ψυχων ενδωσι μον διδωσιν, η και διχα τουτου καθαπτεται της ψυχης η
προς το εναντιον σχεσις. Ουκουν αοικος εν τωι μεσωι και αλητις η ψυχη
πεπλανησεται, των μεν ουρανιων αποῤρυεισα· σωματος δε αν ουτω τυχοι προς
υποδοχην αμοιρησασα. Ειτα και πως δια του των επιστατειν το Θειον των οντων
υπονοησουσι, τηι τυχαιαι ταυτηι και αλογωι των ψυχων καταπτωσει τας αρχας της
ανθρωπινης ανατιθεντες ζωης; Ἀναγκη γαρ πασα τηι αρχηι και τα μετα ταυ την
συμφωνως εχειν. Ει γαρ εκ συντυχιας αυ τοματου τινος ο βιος ηρξατο, τυχεα παντως
και η κατ' αυτων διεξοδος γινεται. Και ματην της θειας δυναμεως οι τοιουτοι τα
οντα εξαπτουσιν, οι μη βουληματι θειωι τα εν τωι κοσμωι φυεσθαι λεγοντες, αλλ' εις
πονηραν τινων συντυχιαν τας αρχας των γινομενων αναγοντες, ως ουκ αν συστασης
της ανθρωπινης ζωης μη του κακου δοντος τηι ζωηι το ενδοσιμον. Ει ουν η αρχη του
βιου τοιαυτη, δηλαδη και τα εφεξης κατα την αρχην κινηθησεται. Ου γαρ αν τις εκ
κακου καλον, ουδε εξ αγαθου το εναντιον φυεσθαι λεγοι. Ἀλλα κατα την του
σπερματος φυσιν, και τους καρπους αναμενομεν. Ουκουν πασης της ζωης η
αυτοματος αυτη και συντυχικη κινησις ηγεμονευει, μηδεμιας προνοιας δια των
οντων οιχου σης. Ἄχρηστος δε πανταπασι και η των λογισμων εσται προμηθεια· της
δε αρετης κερδος ουδεν, και προς το κακον αλλοτριως εχειν αντ' ουδενος αν ειη.
46.120 Παντα γαρ παντως επι τωι φεροντι κεισεται, και ουδεν ο βιος διοισει των
ανερματιστων πλοιων, ταις αυτοματοις συντυχιαις, οιον τισι κυμασιν, αλ λοτε προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

αλλην καλων η φαυλων συν τυχηι μεθορμιζομενος. Ου γαρ εστι το εξ αρετης εγγε
νεσθαι κερδος, οις η φυσις εκ των εναντιων την αρχην εχει. Ει μεν γαρ θεοθεν
οικονομειται ημων η ζωη, το δε κακιαν καταρχειν της ζωης ημων συνομολογειται.
Ει δε δι' εκεινης φυομεθα, παντη τε και παντως κατ' αυτην βιοτευσομεν. Ληρος ουν
δια τουτων αποδειχθησεται, τα μετα τον τηιδε βιον δι καιωτηρια· και η προς αξιαν
ανταποδοσις, και οσα αλλα προς αναιρεσιν της κακιας λεγεται και πεπιστευται. Πως
γαρ δυνατον εξω ταυτης ειναι τον ανθρωπον τον δι' εκεινης φυντα; Πως δε και ορμη
τις εγενετο προαιρετικη τωι ανθρωπωι προς τον κατ' αρετην βιον, ου η φυσις εκ
κακιας, ως λεγουσι, την αρχην εχει; Ὡς γαρ ουκ επιχειρει τι των αλογων
ανθρωπικως φθεγξασθαι, τηι δε συντροφωι και κατα φυσιν κεχρημενα φωνηι, ουδε
μιαν ηγειται ζημιαν αμοιρουντα τωι λογωι· κατα τον αυτον τροπον, και οις η κακια
νομιζεται ειναι της ζωης αρχη και αιτια, ουκ αν εις επι θυμιαν ελθοιεν της αρετης,
ως εξω της φυσεως αυ των ουσης. Ἀλλα μην πασι τοις κεκαθαρμενοις εκ λογισμων
την ψυχην δια σπουδης τε και επιθυμιας ο κατ' αρετην βιος εστιν. Ἄρα δια του των
σαφως αποδεικνυται, το μη πρεσβυτεραν ειναι της ζωης την κακιαν, μητ' εκειθεν
τας πρωτας αρχας εσχηκεναι την φυσιν, αλλα καταρχειν ημων της ζωης την το παν
οικονομουσαν του Θεου σοφιαν. Ἐλθουσαν δε εις γενεσιν την ψυχην κατα τον
αρεσκοντα τροπον τωι κτισαντι, τοτε κατ' εξου σιαν αυτην αιρεισθαι το κατα γνωμην
εκ της προαιρετικης δυναμεως, ο τι περ αν εθελει τουτο και γινομενην. Μαθοιμεν δ'
αν τον λογον εκ του των οφθαλμων υποδειγματος, ωι το μεν οραιν εστιν εκ φυσεως
το δε μη οραιν εκ προαιρεσεως η και παθους. Γενοιτο γαρ αν ποτε και το παρα φυσιν
αντι της φυσεως, η εκουσιως τινος τον οφθαλμον μυοντος, η εκ παθους στερηθεντος
της οψεως. Ουτως εστιν ειπειν, και τηι ψυχηι θεοθεν μεν ειναι την συστα σιν,
μηδεμιας δε νοουμενης περι το Θειον κα κιας, εξω της κατ' αυτην αναγκης ειναι·
γενομενην δε ουτως τηι ιδιαι γνωμηι προς το δοκουν αγεσθαι, η εκ προαιρεσεως προς
το καλον επιμυουσαν, η εξ επι βουλης του συνοικουντος ημων τηι ζωηι πολεμου τον
οφθαλμον βλαπτομενην, και εν τωι της απατης 46.121 βιοτευουσαν σκοτει, και το
εμπαλιν καθα ρως προς την αληθειαν βλεπουσαν, ποῤρω γινε σθαι των σκοτεινων
παθηματων. Ποτε ουν ερει τις γινομενην, και πως; Ἀλλα την μεν ζητησιν την περι
του πως τα καθ' εκα στον γεγονεν, εξαιρετεον παντη του λογου. Ουτε γαρ περι των
προχειρων ημιν εις κατανοησιν, ων την αντιληψιν δι' αισθησεως εχομεν, δυνατον
αν γενοιτο τωι διερευνωμενωι λογωι, το πως υπεστη το φαινομε νον κατανοησαι, ως
μητε τοις θεοφορουμενοις και αγιοις ανδρασι το τοιουτον ληπτον νομισθηναι. Πι
στει γαρ νοουμεν, φησιν ο Ἀποστολος, κατ ηρτισθαι τους αιωνας ρηματι Θεου, εις το
μη εμ φαινομενων τα ορωμενα γεγονεναι· ουκ αν, ως οιομαι, τουτο ειπων, ειπερ
ᾤετο γνωστον, ειναι δια των λογισμων το ζητουμενον. Ἀλλ' οτι μεν θεληματι θειωι
κατηρτισται αυτος τε ο αιων, και παντα οσα εν αυτωι γεγενηται (οστισουν αν ειη
ουτος ο αιων, ωι παραθεωρειται πασα ορατη τε και αορατος κτισις), τουτο
πεπιστευκεναι φησιν ο Ἀπο στολος, το δε πως αφηκεν αδιερευνητον. Ουδε γαρ
εφικτον το τοιουτον οιμαι τοις αναζητουσιν ειναι, πολλας αμηχανιας του περι
τουτων ζητηματος ημιν προδεικνυντος, πως εκ της εστωσης φυσεως το κι νουμενον
εκ της απλης τε και αδιαστατου το διαστη ματικον τε και συνθετον; Ἄρα εξ αυτης
της υπερκειμενης ουσιας; Ἀλλ' ουχ ομολογει το ετερο γενες εχειν προς εκεινην τα
οντα, αλλ' ετερωθεν ποθεν. Και μην ουδεν εξωθεν της θειας φυσεως ο λογος βλεπει.
Ἦ γαρ αν διασχισθειη προς δια φορους αρχας η υποληψις, ει τι της ποιητικης αιτιας
εξω νομισθειη, παρ' ου η τεχνικη σοφια, τας προς την κτισιν παρασκευας ερανιζεται.
Ἐπει ουν εν μεν των οντων το αιτιον, ουχ ομογενη δε τηι υπερκει μενηι φυσει τα δι'
εκεινης παραχθεντα εις γενεσιν· ιση δε καθ' εκατερον εν τοις υπονοουμενοις η
ατοπια, το τε εκ της φυσεως του Θεου την κτισιν οιεσθαι, και το εξ ετερας τινος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

ουσιας υποστηναι τα παντα· η γαρ και το Θειον εν τοις της κτισεως ιδιωμασιν ειναι
υπονοηθησεται, ειπερ ομογενως προς τον Θεον εχοι τα γεγονοτα· η τις υλικη φυσις
εξω της θειας ουσιας αντεξαχθησεται τωι 46.124 Θεωι κατα το αγεννητον τηι αιδιοτητι
του οντος παρισουμενη· οπερ δη και Μανιχαιοι φαντασθεντες, και τινες της
Ἑλληνικης φιλοσοφιας ταις ισαις υπονοιαις συνενεχθεντες, δογμα την φαντασιαν
ταυ την πεποιηνται. Ὡς αν μαλιστα ουν εκφυγοιμεν την αφ' εκατε ρου ατοπιαν εν τηι
ζητησει των οντων, κατα το του Ἀποστολου υποδειγμα, απολυπραγμονητον τον
λογον τον περι του, πως εκαστον εστιν, κατα λειψομεν, τοσουτον παρασημαινομενοι
μονον, οτι η ορμη της θειας προαιρεσεως, οταν εθελει, πραγμα γινεται, και ουσιουται
το βουλευμα ευθυς η φυσις γινομενον, της παντοδυναμου εξουσιας, οπερ αν σοφως
τε και τεχνικως εθεληι, μη ανυποστατον ποιουσης το θελημα. Ἡ δε του θε ληματος
υπαρξις ουσια εστι. ∆ιχη δε διακρινομε νων των οντων, εις το νοερον τε και
σωματικον· η μεν των νοερων κτισις ου δοκει πως απαιδειν της του ασωματου
φυσεως, αλλ' εκ του συνεγγυς ειναι το αειδες τε και αναφες και αδιαστατον
δεικνυουσα. Ὅπερ δη και περι την υπερκειμενην φυσιν υπονοων τις ουχ
αμαρτησεται. Της δε σωματικης κτισεως εν ακοινωνητοις ως προς το Θειον τοις
ιδιωμασι θεωρου μενης· και ταυτην μαλιστα την πολλην αμη χανιαν εμποιουσης τωι
λογωι, μη δυναμενου κατιδειν, πως εκ του αορατου το ορωμενον; εκ του αναφους το
στεῤρον και αντιτυπον, εκ του αοριστου το ωρισμενον, εκ του αποσου τε και
αμεγεθου το παντως μετροις τισι τοις κατα το ποσον θεωρουμενοις περιειρ γομενον;
Και τα καθ' εκαστον οσα περι την σωματι κην καταλαμβανεται φυσιν, περι ων
τοσουτον φαμεν, οτι ουδεν εφ' εαυτου των περι το σωμα θεωρουμενων σωμα εστιν,
ου σχημα, ου χρωμα, ου βαρος, ου διαστημα, ου πηλικοτης, ουκ αλλο τι των εν
ποιοτητι θεωρουμενων ουδεν, αλλα τουτων εκα στον λογος εστιν· η δε προς αλληλα
συνδρομη τουτων και ενωσις σωμα γινεται. Ἐπει ουν αι συμ πληρωματικαι του
σωματος ποιοτητες νωι κα ταλαμβανονται και ουκ αισθησει, νοερον δε το Θειον, τις
πονος των νοητων τα νοηματα κατεργασα σθαι; Ὧν η προς αλληλα συνδρομη την
του σωματος ημιν απεγεννησε φυσιν. Ἀλλα ταυτα μεν εξω του 46.125 προκειμενου
παρεξετασθη. Το δε ζητουμενον ην, ει προυφεστηκασιν αι ψυχαι των σωματων, ποτε
η πως γινονται. Και τουτου χαριν ημιν περι του πως ζητησιν ως ανεφικτον ουσαν
απολυπραγμο νητον αφηκεν ο λογος. Περι του ποτε τας αρχας αι ψυχαι της
υπαρξεως εχουσιν, ως ακολουθον ον τοις προεξητασμενοις, ζητειν καταλειπεται. Ει
γαρ δοθειη το προ του σωματος εν ιδιαζουσηι τινι κατα στασει την ψυχην βιοτευειν·
αναγκη πασα τας ατο πους εκεινας δογματοποιιας ισχυν εχειν νομιζειν των δια
κακιας τας ψυχας εισοικιζοντων τοις σωμασιν. Ἀλλα μην εφυστεριζειν τας ψυχας
την γενεσιν, και νεωτερας της των σωματων ειναι συμπλασεως, ουδεις αν των ευ
φρονουν των υπονοησειεν, φανερου πασιν οντος οτι ουδεν των αψυχων κινητικην
τε και αυξητικην εν αυτωι δυ ναμιν εχει. Των δ' εν νηδυι εντρεφομενων, ουτε η
αυξησις, ουτε η τοπικη κινησις εστιν αμφι βολος. Λειπεται ουν μιαν και την αυτην
ψυχης τε και σωματος αρχην της συστασεως οιεσθαι. Και ωσπερ της ριζης την
αποσπαδα λαβουσα παρα των γεηπο νων η γη δενδρον εποιησεν, ουκ αυτη την
αυξητικην ενθεισα τωι τρεφομενωι δυναμιν, αλλα μονον τας προς την αυξησιν
αφορμας ενιεισα τωι εκκειμενωι· ουτω φαμεν, και το εκ του ανθρωπου αποσπωμενον
προς ανθρωπου φυτειαν, και αυτο τροπον τινα ζωον ειναι εξ εμψυχου εμψυχον, εκ
τρεφομενου τρεφομενον. Ει δε μη πασας τας της ψυχης ενεργειας και κινησεις η
βραχυτης αποσπαδος εχωρησε, θαυμαστον ου δεν. Ουδε γαρ εν τωι σπερματι σιτος
ευθυς κατα το φαινομενον σταχυς εστι (πως γαρ τοσουτον εν τοσουτωι χωρησειεν);
αλλα της γης αυτον ταις καταλληλοις τιθηνουμενης τροφαις, σταχυς ο σιτος γινεται,
ουκ εξαλλασσων εν τηι βοληι την φυ σιν, αλλ' εμφαινων εαυτον και τελειουν τηι της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

τροφης ενεργειαι. Ὥσπερ ουν επι των φυομε νων σπερματων κατα λογον η αυξησις
επι το τελος προεισι· τον αυτον τροπον και επι της 46.128 ανθρωπινης συστασεως,
προς λογον της σωμα τικης ποσοτητος, και η της ψυχης διαφαινεται δυνα μις·
πρωτον μεν δια του θρεπτικου και αυξητικου τοις ενδοθεν πλασσομενοις
εγγινομενη. Μετα ταυτα δε την αισθητικην χαριν τοις εις φως προελθουσιν
επαγουσα, ειθ' ουτω, καθαπερ τινα καρπον, αυξηθεν τος ηδη του φυτου, μετριως την
λογικην εμφαι νουσα δυναμιν, ου πασαν κατα το αθροον, αλλα τηι αναδρομηι του
φυτου δι' ακολουθου προκοπης συναυ ξανομενην. Ἐπειδη τοινυν το εκ των εμψυ
χων εις αφορμην εμψυχου συστασεως αποσπω μενον, νεκρον ειναι ου δυναται (η
γαρ νεκροτης κατα ψυχης στερησιν γινεται· ουκ αν δη προσλαβηι την εξιν η
στερησις)· εκ τουτων καταλαμβα νομεν το κοινην τωι εξ αμφοτερων συνισταμενωι
συγκριματι, την εις το ειναι παροδον γινεσθαι, ουτε τουτου προτερευοντος, ουτ'
εκεινου εφυστερι ζοντος· στασιν δε ποτε της του αριθμου των ψυχων αυξησεως,
αναγκαιως προοραι ο λογος. Ὡς αν μη δια παντος ρεοι η φυσις, αει δια των
επιγινομενων επι το προσω χεομενη, και ουδεποτε της κινησεως ληγου σα. Την δε
αιτιαν του δειν παντως στασιμον ποτε και την ημετεραν γινεσθαι φυσιν, ταυτην
οιομεθα, οτι πασης της νοητης φυσεως εν τωι ιδιωι πληρωματι εστωσης, εικος ποτε
και το ανθρωπινον εις περας ελθειν, ουδε γαρ τουτο της νοητης ηλλοτριωται φυ
σεως· ως μη παντοτε δοκειν εν τωι λειποντι καθορασθαι. Ἡ γαρ αει των
επιγινομενων προσθηκη, κατηγορια του ελλειποντος εχειν την φυσιν γι νεται.
Ἐπειδαν ουν εις το οικειον πληρωμα το αν θρωπινον φθασηι, στησεται παντως η
ροωδης αυτη της φυσεως κινησις, εις το αναγκαιον καταντη σασα περας, και τις
ετερα καταστασις την ζωην δια δεχεται, της νυν εν γενεσει και φθοραι διεξαγο μενης
κεχωρισμενη. Μη ουσης γαρ γενεσεως, κατα πασαν αναγκην ουδε το φθειρομενον
εσται. Ει γαρ προ της διαλυσεως συνθεσις αρχεται, συνθεσιν δε φαμεν την δια
γενεσεως παροδον· ακολουθον παν τως μη καθηγουμενης της συνθεσεως, μηδε την
δια λυσιν επεσθαι. Ουκουν εστωσα τις και αδιαλυτος η μετα ταυτα ζωη δι'
ακολουθιας προφαινεται, ουτε υπο γενεσεως, ουτε υπο φθορας αλλοιουμενη. 46.129
{Γ.} Ἐγω δε ταυτα διεξελθουσης διδασκαλον, επει δη τοις πολλοις
παρακαθημενοις εδοκει το προσ ηκον εσχηκεναι περας ο λογος, φοβηθεις μη ουκ ετι
ο διαλυων ημιν τα περι της αναστασεως παρα των εξωθεν προφερομενα, ει τι εκ της
αῤρω στιας η διδασκαλος παθοι, ο δη και εγενετο· ουπω, φημι, του κυριωτατου των
κατα δογμα ζητουμενων ο λογος ηψατο. Φησι γαρ η θεοπνευστος Γραφη, κατα τε την
νεαν και αρ χαιαν διδασκαλιαν, παντως ποτε ταξει τινι και ειρμωι της φυσεως ημων
κατα την παροδι κην του χρονου κινησιν διεξιουσης, στησεσθαι μεν την ροωδη
ταυτην φοραν την δια της των επι γινομενων διαδοχης προιουσαν, της δε του παν
τος συμπληρωσεως μηκετι την επι το πλειον επαυξησιν προδεχομενης, απαν το των
ψυχων πληρωμα, παλιν εκ του αειδους και εσκεδασμενου προς το συνεστος και
φαινομενον επανελευσεσθαι, των αυτων στοιχειων κατα τον αυτον ειρμον προς
αλληλα παλιν αναδραμοντων. Ἡ δε τοιαυτη της ζωης κατα στασις, περι των της
θειας διδασκαλιας Γραφων αναστασις λεγεται, τηι του γεωδους ανορθωσει, πασης της
των στοιχειων κινησεως συνονομαζομενης.
{Μ.} Τι ουν, φησι, τουτων αμνημονευτον εν τοις ειρημενοις εστιν; {Γ.} Αυτο,
φημι, το δογμα της αναστασεως.
{Μ.} Και μην πολλα, φησι, των νυν διεξοδικως ειρημε νων, προς τουτον τον
σκοπον φερει.
{Γ.} Ου γαρ οι δας, ειπον, οσον παρα των αντιτεταγμενων η μιν παρα της
ελπιδος ταυτης αντιθεσεως ανθυπο φερεται σμηνος; Και αμα λεγειν επεχειρουν, οσα
προς ανατροπην της αναστασεως παρα των εριστικων εφευρισκεται.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

{Μ.} Ἡ δε, ∆οκει μοι, φησι, χρηναι προτερον τα σποραδην παρα της θειας
Γραφης περι τουτου του δογματος εκτεθεντα δι' ολιγων επι δραμειν, ως αν εκειθεν
ημιν η κορωνις επιτεθειη τωι λογωι. Ἤκουσα τοινυν του ∆αβιδ υμνολογουντος εν
θειαις ωιδαις, οτε την του παντος διακοσμησιν υποθεσιν του υμνου πεποιημενος εν
εκατοστωι τριτωι ψαλμωι προς τωι τελει της υμνωιδιας τουτο φησιν, οτι «Ἀντανελεις
το πνευμα αυτων, και εκλειψουσι, και εις τον χουν αυτων επιστρεψουσιν.
Ἐξαποστελεις το Πνευμα σου, και κτισθησονται, και ανακαινιεις 46.132 το προσωπον
της γης.» Παντα εν πασιν ενεργουσαν του πνευματος δυναμιν, ζωοποιειν τε λεγων,
οις αν εγγενηται, και αφισταιν της ζωης παλιν ων αν απογενηται. Ἐπει ουν τηι αναχω
ρησει του πνευματος την των ζωντων εκλειψιν, τηι δε τουτου παρουσιαι τον των
εκλειπον των ανακαινισμον γινεσθαι λεγει, προηγειται δε κατα την του λογου ταξιν
των ανακαινιζομενων η εκλειψις· τουτωι εκεινωι φαμεν το κατα την αναστα σιν
καταγγελλεσθαι τηι Ἐκκλησιαι μυστηριον, τωι προφητικωι πνευματι του ∆αβιδ την
χαριν ταυτην προεκφωνησαντος. Ἀλλα και ετερωθεν φησιν ο αυτος ουτος
προφητης, οτι ο του παντος Θεος, ο των οντων Κυριος επεφανεν ημιν επι τωι συστη
σασθαι την εορτην εν τοις πυκαζουσι την των Σκηνο πηγιων εορτην δια της του
πυκασμου λεξεως ερμηνευων, η παλαι μεν εκ της παραδοσεως του Μωυσεως
νενομιστο προφητικως, οιμαι, τα μελλοντα του νομοθετου προαγορευοντος· αει δε
γενομενος, ουπω εγεγονει.
Προεδηλουτο μεν γαρ τοις των γινο μενων αινιγμασι τυπικως η αληθεια·
αυτη δε η αλη θης σκηνοπηγια ουπω ην, αλλα τουτου χαριν, κατα τον προφητικον
λογον, ο Θεος των ολων και Κυριος εαυτον επεφανεν ημιν, ως αν συσταιη τηι
ανθρωπινηι φυσει η του διαλυθεντος ημων οικητηριου σκηνοπηγια, παλιν δια της
συνοδου των στοιχειων σωματικως πυκαζομενη. Την γαρ περιβολην και τον εκ
ταυτης κοσμον η του πυκασμου λεξις κατα την ιδιαν εμφασιν διασημαινει. Ἔχει δε η
ρησις της ψαλμωιδιας τουτον τον τρο πον· Θεος Κυριος και επεφανεν ημιν
συστησασθαι εορτην εν τοις πυκαζουσιν εως των κερατων του θυ σιαστηριου. Ὅπερ
δοκει μοι προαναφωνειν δι' αινι γματος, το μιαν εορτην πασηι τηι λογικηι κτισει συν
ιστασθαι των υποδεεστερων τοις υπερεχουσιν εν τηι των αγαθων συνοδωι
συγχορευοντων. Ἐπειδη γαρ εν τηι τυπικηι του ναου κατασκευηι, ου πασιν εφειτο της
εξωθεν περιβολης εντος γενεσθαι, αλλα περικεκριτο της εισοδου παν οσον εθνικον
και αλλοφυλον, των τε αυ εντος γινομενων, ου με την εκ του ισου πασι της επι το
ενδοτερον παρ οδου, μη τινι καθαρωτεραι διαιτηι, και τισι περιῤραν τηριοις
αφαγνισθεισι· παλιν δε και εν αυτοις τουτοις ου πασι βασιμος ην ο ενδον ναος, αλλα
46.133 τοις ιερευσι μονοις νομιμον ην κατα χρειαν ιε ρουργιας εντος του
καταπετασματος γινεσθαι, το δε αποκρυφον τε και αδυτον του ναου, εν ωι το θυσια
στηριον ιδρυτο κερατων τισι προσβολαις κεκαλ λωπισμενον, και αυτοις τοις
ιερευσιν ανεπιβατον ην, πλην ενος του προτεταγμενου της ιερωσυνης, ως απαξ του
ενιαυτου κατα τινα νομιμον ημεραν, μονος ποῤρητοτεραν τινα και μυστικωτεραν
προσαγων ιερουργιαν επι το εντος παρεδυετο.
Τοσαυτης ουν ου σης περι τον ναον τουτον διαφορας, οτι τις εικων και
μιμημα της νοητης ην καταστα σεως, τουτο της σωματικης παρατηρησεως διδασκου
σης, οτι ουτε πασα η λογικη φυσις τωι ναωι του Θεου, τουτεστι τηι ομολογιαι του
μεγαλου Θεου προσ εγγιζει· αλλ' οι προς τας ψευδεις υποληψεις πε πλανημενοι
εκτος εισι του θειου περισχοινισματος. Των δε δια της ομολογιας εντος γεγενημενων
προτι μοτερων των αλλων, οι περιῤραντηριοις και αγνειαις προκαθαιρομενοι, και
τουτων οι αφιε ρωθεντες ηδη το πλεον εχουσιν, ωστε της εσωτερικης αξιουσθαι
μυσταγωγιας, ως δ' αν τις επι το φανερω τερον προαγοι την του αινιγματος εμφασιν.
Ταυτα εστι μαθειν του λογου διδασκοντος, οτι των λο γικων δυναμεων, αι μεν τινες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

εισιν οιον το αγιον θυ σιαστηριον εν τωι αδυτωι της θεοτητος καθιδρυμεναι· αι δε
τινες παλιν και τουτων εν εξοχηι θεωρουνται, κερατων δικην προβεβλημεναι, και
αλλαι περι εκει νας κατα τινα ταξεως ακολουθιαν προτερευουσι τε και δευτερευουσι.
Το δε των ανθρωπων γενος δια την εγγινομενην κακιαν εξω της θειας περιβολης
απεωσθη· οπερ τωι περιραντρωι λουτρωι καθη ραμενον εντος γινεται. Ἀλλ' επειδη
μελλει ποτε τα μετα ταυτα πα ραφραγματα λυεσθαι, δι' ων ημας η κακια προς τα
εντος του καταπετασματος απετειχισεν, οταν σκη νοπηχθηι παλιν δια της
αναστασεως ημων η φυ σις, και πασα η κατα κακιαν εγγινομενη διαφθο ρα
εξαφανισθηι των οντων, τοτε κοινη συστησεται η περι τον Θεον εορτη τοις δια της
αναστασεως πυκα σθεισιν, ως μιαν τε και την αυτην προκεισθαι πασι την
ευφροσυνην· μηκετι διαφορας τινος της των ισων μετουσιας, την λογικην φυσιν
διατεμνουσης, αλλα των νυν εξω δια την κακιαν οντων εντος των αδυτων της θειας
μακαριοτητος ποτε γενησομενων, και τοις κερασι του θυσιαστηριου, τουτεστι, ταις
εξεχουσαις των υπερκοσμιων δυναμεσιν εαυτους 46.136 συναπτοντων. Ὅπερ δη
γυμνοτερον φησιν ο Ἀποστολος, την του παντος προς το αγαθον συμφω νιαν
διερμηνευων, οτι αυτωι παν γονυ καμψει επου ρανιων και επιγειων και
καταχθονιων, και πασα γλωσσα εξομολογησεται, οτι Κυριος Ἰησους Χριστος εις
δοξαν Θεου Πατρος· αντι μεν των κερατων λεγων το αγγελικον τε και επουρανιον,
δια δε των λοιπων σημαινων την μετ' εκεινους νοουμενην κτισιν ημας, ους παντας
μια και συμφωνος εορτη κατα κρατησει. Ἑορτη εστιν η του οντως οντος ομολογια τε
και επιγνωσις. Ἔστι δε, φησι, και αλλα πολλα της αγιας Γραφης προς συστασιν του
κατα την αναστασιν δογματος αναλεξασθαι. Ὅ τε γαρ Ἐζεκιηλ τωι προφητικωι
πνευματι τον εν τωι μεσωι παντα χρονον, και το εν τουτωι διαστημα υπερ βας, επ'
αυτου ισταται του καιρου της αναστασεως τηι προγνωστικηι δυναμει και το εσομενον
ως ηδη τεθεαμενος υπ' οψιν αγει τωι διηγηματι.
Πεδιον μεγα και εις απειρον ειδε διηπλωμενον, οστεων σωρειαν επι τουτωι
πολλην, αλλων αλλαχη προς το συμβαν διεῤριμμενων· ειτα θειαι δυναμει προς τα
συγγενη και ιδια συγκινουμενων, και ταις οικειαις αρμονιαις εμφυομενων. Ειτα
νευροις και σαρξι και δερμασι καλυπτομενων (οπερ η ψαλμωιδια πυκαζο μενων
λεγει), και πνευμα ζωοποιουν τε και διεγειρον απαν το κειμενον. Την δε του
Ἀποστολου κατα την αναστασιν θαυματων διασκευην, ως προχειρον ουσαν τοις εν
τυγχανουσιν, τι αν τις λεγοι; Ὅπως εν κελευ σματι τινι και σαλπιγγων ηχει φησιν ο
λογος εν ακαρει του χρονου απαν αθροως το τεθνηκος τε και κειμενον, εις αθανατου
φυσιν υπαμειφθη σεσθαι; Ἀλλα και τας αγγελικας φωνας, ως προδηλους απασιν
ουσας, παρησαμεν. Ου γαρ μονωι λογωι φησιν ο Κυριος τους νεκρους αναστησεσθαι,
αλλα και αυτην ενεργει την αναστασιν, απο των εγγυτερων ημιν και ηττον
απιστεισθαι δυ ναμενων της θαυματοποιιας αρξαμενος. Πρωτον μεν 46.137 γαρ εν
τοις επιθανασιοις των νοσηματων την ζωοποιον δεικνυσι δυναμιν, απελαυνων
προσταγματι και λογωι τα παθη· ειτα αρτιθανες εγειρει παιδιον, ειτα νεανιαν τοις
ταφοις ηδη προσκομιζομε νον της σορου διαναστησας τηι μητρι διδωσι· μετα τουτο
διαπεπτωκοτα ηδη τετραημερωι χρονωι τον Λα ζαρον νεκρον εξαγει του ταφου φωνηι
και προσταγματι ζωοποιησας τον κειμενον· ειτα τον εαυτου ανθρωπον ηλοις και
λογχηι διαπεπαρμε νον εκ νεκρων δια τριτης ημερας διανιστησι, τους τυπους των
ηλων και την πληγην της λογχης εις μαρτυριαν της αναστασεως επαγομενος. Περι
ων ουδεν οιμαι χρηναι διεξιεναι, μη μιας αμφιβολιας εν τοις τα προγεγραμμενα
παραδε δειγμενοις ειπουσης.
{Γ.} Ἀλλ' ου τουτο, ειπον εγω, το ζητουμενον ην· το γαρ εσεσθαι ποτε την
αναστασιν, και το υπαχθη σεσθαι τηι αδεκαστωι κρισει τον ανθρωπον, δια τε των
γραφικων αποδειξεων, και των ηδη προεξητασμενων, οι πολλοι των ακουοντων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

συνθησονται. Ὑπολοιπον αν ειη σκοπειν, φησιν, ει ωσπερ το νυν και το ελπιζομενον
εσται. Ὅπερ ει οντως ειη, φευ κτον ειπον τοις ανθρωποις την ελπιδα της ανα
στασεως ειναι. Ει γαρ οια γινεται, οταν ληγε του ζηιν τα ανθρωπινα σωματα, τοιαυτα
τηι ζωηι παλιν αποκαθισταται· αρα τις ατελεστος συμφορα δια της αναστασεως τοις
ανθρωποις ελπιζεται. Τι γαρ αν ελεεινοτερον γενοιτο θεαμα, η οταν εν εσχατωι γηραι
καταῤριγνυθεντα τα σωματα μετα ποιηθηι προς το ειδεχθες τε και αμορφον, της μεν
σαρκος αυτης αναλωθεισης τωι χρονωι, ρυσου δε τοις οστεοις περιεσκληκοτος του
δερματος; Των δε δη νευρων συνεσπασμενων δια το μηκετι τηι φυσικηι ικμαδι
υποπιαινεσθαι, και δια τουτο παντος συν ελκομενου του σωματος, ατοπον τι και
ελεεινον θεαμα γινεται, της μεν κεφαλης επι το γονυ συγκεκλιμενης· της δε χειρος
ενθεν και ενθεν προς μεν την κατα φυ σιν ενεργειαν απρακτουσης, εντρομης δε κατα
το ακουσιον αει κραδαινομενης. Οια δε παλιν των ταις χρονιαις νοσοις εκτετηκοτων
τα σωματα; α τοσουτον διαφερει των γυμνωθεντων οστεων, οσον επικαλυφθαι
δοκει λεπτωι, και εκδεδαπανημενωι ηδη τωι δερματι. Οια δε και των εν ταις υδερι
46.140 καις αῤρωστιαις εξωιδηκοτων, των δε τηι ιεραι νοσωι κεκρατημενων την
ασχημονα λωβην τις αν υπ' οψιν αγαγοι λογος, ως κατ' ολιγον αυτοις παντα τα μελη
τα οργανικα τε και αισθητα προσιουσα η σηπεδων επιβοσκεται; των δε εν σεισμοις, η
πολε μοις, η εξ ετερας τινος αιτιας ηκροτηριασμενων, και προ του θανατου χρονον
τινα εν τηι συμφοραι ταυτηι επιβιουντων, η των απο γενεσεως λωβηι τινι συναπο
τελεσθεντων εν διαστροφοις τοις μελεσι, περιον, τι αν τις λεγοι; Περι των αρτιγενων
νηπιων των τε εκτιθεμε νων, και των καταπνιγομενων, και των κατα το αυ τοματον
απολλυμενων, τι εστι λογισασθαι, ει τα τοιαυτα παλιν προς την ζωην επαναγοιτο,
αρα εναπομενηι τηι νηπιοτητι, και τι αθλιωτερον; αλλ' επι το ακρον ηξει της ηλικιας,
και ποιωι γαλακτι παλιν η φυσις αυτα τιθηνησεται; Ὥστε ει μεν δια παντων ταυτον
ημιν το σωμα παλιν αναβιω σεται, συμφορα εσται το προσδοκωμενον· ει δε μη
ταυτον, αλλος τις ο εγειρομενος εσται παρα τον κει μενον. Ει γαρ πεπτωκε μεν το
παιδιον, ανισταται δε τελειος, η το εμπαλιν, πως εστιν ειπειν αυτον ανωρθωσθαι τον
κειμενον, εν τηι της ηλικιας διαφοραι του πεπτωκοτος υπηλλαγμενου οντος· αντι γαρ
του παιδιου τελειον, και αντι του πρεσβυτερου τον ακμη στον τις ορων, ετερον ανθ'
ετερου τεθεαται, και αντι του λελωβημενου τον αρτιον, και αντι του εκτετη κοτος
τον ευσαρκον, και τα αλλα παντα ωσαυτως, ινα μη, τα καθ' εκαστον τις διεξιων,
οχλον επεισαγηι τωι λογωι; Ει μη ουν τοιουτον αναβιωσηι το σωμα παλιν, οιον ην οτε
τηι γηι κατεμιγνυτο, ου το τεθνηκος αναστησεται, αλλ' εις αλλον ανθρωπον η γη
διαπλα σθησεται. Τι ουν προς εμε η αναστασις, ει αντ' εμου τις αλλος αναβιωσεται;
Πως γαρ αν επιγνοιην αυτος εμαυτον, βλεπων εν εμαυτωι ουκ εμαυτον; Ου γαρ αν
ειην αληθως εγω, ει μη δια παντων ειην ο αυτος εμαυτωι. Καθαπερ γαρ κατα τον
παροντα βιον ει τινος εχοιμι δια μνημης τον χαρακτηρα, υποκεισθω δε κατα τον
λογον ψεδνος ο τοιουτος ειναι, προχειλης, υποσιμος, λευκοχρους, γλαυκομματος, εν
πο λιαι τηι τριχι, και ρυσωι τωι σωματι· ειτα ζητων τον 46.141 τοιουτον, εντυχοιμι νεωι,
κομητηι, γρυπωι, μελανο χροι, και τα λοιπα παντα του κατα την μορφην χαρακτηρος
ετερως εχοντι. Ἆρα τουτον ειδως εκεινον οιησομαι; μαλλον δε τι χρη ταις ελαττοσι
των ενστασεων ενδιατριβειν τον ισχυροτερον αφιεμε νον; Τις γαρ ουκ οιδεν, οτι ροηι
τινι προσεοικεν η ανθρωπινη φυσις, απο γενεσεως εις θανατον αει δια τινος
κινησεως προιουσα, τοτε της κινησεως λη γουσα, οταν και του ειναι παυσεται; Ἡ δε
κινησις αυτη ου τοπικη τις εστι μεταστασις (ου γαρ εκβαινει εαυτην η φυσις), αλλα
δι' αλλοιωσεως εχει την προοδον. Ἡ δε αλλοιωσις εως αν ηι τουτο ο λεγεται,
ουδεποτε επι του αυτου μενει· (πως γαρ αν εν ταυτοτητι φυλαχθειη το
αλλοιουμενον;) αλλ' ωσπερ το επι της θρυαλλιδος πυρ, τωι μεν δοκειν αει το αυτο
φαινεται (το γαρ συνεχες αει της κινη σεως αδιασπαστον αυτο και ηνωμενον προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

εαυ το δεικνυσι), τηι δε αληθειαι παντως παντοτε εαυτον αυτο διαδεχομενον,
ουδεποτε αυτο μενει (η γαρ εξελκυσθεισα δια της θερμοτητος ικμας, ομου τε
εξεφλογωθη και εις λιγνην εκκαυθεισα μετεποιηθη, και αει τηι αλλοιωτικηι δυναμει
η της φλογος κινησις ενεργειται, εις λιγνην δι' εαυτης αλλοιουσα το υποκειμενον)·
ωσπερ τοι νυν δις κατα ταυτον της φλογος θιγοντα, ουκ εστι της αυτης το δις
αψασθαι· (το γαρ οξυ της αλ λοιωσεως ουκ αναμενει τον εκ δευτερου παλιν επι
θιγγανοντα, καν ως ταχιστα τουτο ποιηι), αλλ' αει καινη τε και προσφατος εστιν η
φλοξ παντοτε γινο μενη, και αει εαυτην διαδεχομενη, και ουδεποτε επι του αυτου
μενουσα· τοιουτον τι και περι την του σωματος ημων φυσιν εστι. Το γαρ επιῤρυτον
της φυσεως ημων, και το αποῤρυτον δια της αλλοιω τικης κινησεως αει
πορευομενον, τοτε κινουμε νον ισταται, οταν και της ζωης αποληξηι· εως δ' αν εν τωι
ζηιν ηι, στασιν ουκ εχει. Ἢ γαρ πληρουται, η διαπνεεται, η δι' εκατερων παντως
εισαει διεξα γεται. Ει τοινυν ουδε τωι χθιζωι τις ο αυτος εστιν, αλλ' ετερος τηι
απαλλαγηι γινεται, οταν επαναγαγηι παλιν το σωμα ημων προς την ζωην η
αναστασις, δημος τις ανθρωπων παντως ο εις γενησεται, ως αν μηδεν ελλειποι του
ανισταμενου το βρεφος, το νηπιον, ο παις, το μειρακιον, ο ανηρ, ο πατηρ, ο
πρεσβυτης, και τα δια μεσου παντα. Σωφροσυνης δε και ακολα σιας δια σαρκος
ενεργουμενης, των δε υπομε 46.144 νοντων υπερ της ευσεβειας τας αλγεινας των
κολασεων, των τε αυ μαλακιζομενων προς ταυτα δια της σωματικης αισθησεως,
εκατερων τουτων επιδεικνυμενων, πως εστι παρα την κρισιν δια σωθηναι το
δικαιον; Ἢ του αυτου νυν μεν πεπλημμεληκοτος, αυθις δε δια μεταμελειας εαυτον
εκκαθαραντος, καν ουτω τυχηι παλιν επι το πλημμελες ολισθησαντος,
υπαμειφθεντος δε κατα την ακολουθιαν της φυσεως, και του μεμολυσμενου και του
αμολυντου σωματος, και μηθ' ετερου τουτων εις το διηνεκες εξαρκεσαντος, ποιον
τωι ακολαστωι σωμα συγκολασθησεται, το ρικνωθεν εν τωι γηραι προς τωι θανατωι;
Ἀλλ' ετερον ην τουτο παρα το την αμαρτιαν κατειργασμενον, αλλ' οπερ κατεμο
λυνθη τωι παθει; και που ο πρεσβυτης; Ἢ γαρ ουκ αναστησεται ουτος, και ουκ
ενεργος η αναστασις· η ουτος εγερθησεται, και διαφευξεται την δικην ο υπο
κειμενος. Ειπω τι και αλλο των προφερομενων ημιν παρα των ου δεδεγμενων τον
λογον. Ουδεν, φησιν, απρακτον των εν τωι σωματι μοριων η φυσις εποιησε. Τα μεν
γαρ την του ζηιν αιτιαν και δυναμιν εν ημιν εχει, ων ανευ συστηναι δια σαρκος ζωην
ημων, ουκ ενδεχεται, οιον, καρδια, ηπαρ, εγκεφαλος, πνευ μων, γαστηρ, και τα
λοιπα σπλαγχνα· τα δε τηι αι σθητικηι κινησει αποκεκληρωται· τα δε της παρεκτι κης
και μεταβατικης ενεργειας εστιν· αλλα δε προς την διαδοχην των επιγινομενων
επιτηδειως εχει. Ει μεν ουν εν τοις αυτοις ημιν ο μετα ταυτα βιος εσται, προς ουδεν η
μεταστασις γινεται· ει δε αληθης ο λογος (ωσπερ ουν εστιν αληθης), ο μητε γαμον εμ
πολιτευεσθαι τωι μετα την αναστασιν βιωι διοριζομε νος, μητε δια βρωσεως και
ποσεως την τοτε διακρα τεισθαι ζωην, τις εσται χρησις των μερων του σωμα τος,
ουκετι των δι' α νυν εστι τα μελη κατα την ζωην εκεινην ελπιζομενων; Ει γαρ του
γαμου χαριν τα προς τον γαμον εστι μελη, οταν εκεινος μη ηι, ουδε των προς εκεινον
δεομεθα. Ουτω προς το εργον αι χειρες, και προς τον δρομον οι ποδες, και προς την
παραδοχην των σιτιων το στομα, και οι οδοντες προς την της τροφης υπηρεσιαν, και
προς την πεψιν τα σπλαγχνα, και προς την αποβολην των αχρειωθεντων οι εξοδικοι
των πορων. Ὅταν ουν εκεινα μη ηι, τα δι' εκεινα γινομενα πως η 46.145 υπερ τινος
εσται, ως αναγκην ειναι, ει μεν ειη περιττα τα σωματα προς ουδεν προς την ζωην
εκει νην συνεργειν μελλοντα, μηδε ειναι τι των νυν συμπληρουντων ημιν το σωμα
(εν αλλοις γαρ η ζωη), και ουκετι το τοιουτον αναστασιν ονο μασειε, των καθ'
εκαστον μελων δια την εκεινηι τηι ζωηι αχρηστιαν ου συνανισταμενων τωι σωματι; Ει
δε δια παντων εσται τουτων εναργης η αναστα σις, ματαια ημιν και ανονητα προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

την ζωην εκεινην δημιουργησει ο ενεργων την αναστασιν. Ἀλλα μην και ειναι
πιστευειν χρη την αναστασιν, και μη ματαιαν ειναι. Ουκουν προσεκτεον τωι λογωι,
οπως αν ημιν δια παντων εν τωι δογματι το εικος διασωζοιτο.
{Μ.} Ἐμου δε ταυτα διεξελθοντος, Ουκ αγεννως, φησιν η διδασκαλος, κατα
την λεγομενην ρητορικην των της αναστασεως δογματων κατεπεχειρησας, πιθανως
τοις ανασκευαστικοις των λογων εν κυκλωι περιδραμων την αληθειαν, ωστε τους μη
λιαν επεσκεμμενους το της αληθειας μυστηριον παθειν αν πως το κατα το εικος προς
τον λογον, και οιηθηναι μη εξω του δεον τος επηχθαι τοις ειρημενοις την
επαπορησιν. Ἔχει δε ουχ ουτω, φησιν, η αληθεια, καν αδυνατως εχωμεν εκ των
ομοιων αντιρητορευειν τωι λογωι, αλλ' ο μεν αληθης περι τουτων λογος εν τοις
αποκρυφοις σοφιας θησαυροις τεταμιευται, τοτε εις το εμ φανες ηξων, οταν εργωι το
της αναστασεως διδαχθωμεν μυστηριον, οτε ουκετι δεησει ρηματων ημιν προς την
ελπιζομενων φανερωσιν. Ἀλλ' ωσπερ εν νυκτι πολλων κινουμενων τοις
διαγρυπνουσι λογοις περι της του ηλιου λαμπηδονος, οια εστιν, αργην ποιει την του
λογου υπογραφην προφανεισα μονον της ακτινος η χαρις, ουτω παντα λογισμον
στοχαστικως της μελλουσης καταστασεως εφαπτομενον, αντ' ουδε νος
υποδεικνυσιν, οτε γενηται ημιν εν τηι πειραι το προσδοκωμενον. Ἐπειδη δε χρη μη
παν ταπασιν ανεξεταστους εαθηναι τας αντυπεν εχθεισας ημιν ενστασεις, ουτωσι
τον περι τουτων λο γον διαληψομεθα. Νοησαι χρη πρωτον τις ο σκο πος του κατα
την αναστασιν δογματος, και οτου χαριν και ειρηται τουτο παρα της αγιας φωνης
και πεπιστευται. Ουκουν, ως αν τις ορωι τινι το τοιουτον περιλαβων υπογραψειεν,
ουτως ερου 46.148 μεν· οτι αναστασις εστιν η εις το αρχαιον της φυ σεως ημων
αποκαταστασις.
Ἀλλ' εν τηι πρωτηι ζωηι, ης αυτος γεγονε δημιουργος ο Θεος, ουτε γηρας ην,
ως εικος, ουτε νηπιοτης, ουτε κατα τας πολυτροπους αῤρωστιας παθη, ουτε αλλο της
σωματικης ταλαιπωριας ουδεν (ουτε γαρ εικος ην τα τοιαυτα δημιουργειν τον Θεον),
αλλα θειον τι χρημα ην η ανθρωπινη φυσις πριν εν ορμηι γινεσθαι του κακου το
ανθρωπινον. Ταυτα δε παντα τηι εισοδωι της κακιας ημιν συνεισεβαλεν. Ουκουν
ουδεμιαν αναγκην εξει ο ανευ κακιας βιος εν τοις δια ταυτα συμβεβηκοσιν ειναι.
Ὥσπερ γαρ επακολουθει τωι δια κρυμων οδοιπο ρουντι το ψυχεσθαι το σωμα, η τωι
δια θερμων ακτι νων πορευομενωι το μελαινεσθαι την επιφανειαν ει δε εκτος
εκατερου γενοιτο τουτων συναπαλλα γησεται παντως και του μελασμου και της ψυ
ξεως, και ουκ αν τις ευλογως επιζητοιη το εκ τι νος αιτιας συμβαινον, της αιτιας ουκ
ουσης· ου τως η φυσις ημων εμπαθης γενομενη, τοις αναγ καιως επακολουθουσι τηι
παθητικηι ζωηι συνηνεχθη. Προς δε την απαθη μακαριοτητα παλιν αναδρα μουσα,
ουκετι τοις επακολουθουσι της κα κιας συνενεχθησεται. Ἐπει ουν οσα εκ της αλογου
ζωης τηι ανθρωπινηι κατεμιχθη φυσει, ου προτερον ην εν ημιν πριν εις παθος δια
κακιας πεσειν το ανθρωπινον, αναγκαιως καταλιποντες το παθος, και παντα οσα
μετ' αυτου καθοραται συγκαταλειψομεν. Ὥστε ουκ αν τις ευλογως εν τωι βιωι εκεινωι
τα εκ του παθους ημιν συμβεβηκοτα ζητησειεν. Ὥσπερ γαρ ει τις ρωγαλεον περι
αυτον εχων χιτωνα, γυμνωθειη του περιβληματος, ουκετι αν την του αποῤριφεντος
ασχημοσυνην εφ' εαυτου βλεποι, ουτω και ημων αποδυσαμενων τον νεκρον εκεινον
και ει δεχθη χιτωνα, τον εκ των αλογων δερματων ημιν επιβληθεντα (δερμα δε
ακουων το σχημα της αλογου φυσεως νοειν μοι δοκω, ωι προς το παθος οικειωθεντες
περιεβληθημεν), παντα οσα του αλογου δερματος περι ημας ην εν τηι απεκδυσει του
χιτωνος συναποβαλλομεθα. Ἔστι δε α προσελαβεν απο του αλογου δερματος, η
μιξις, η συλληψις, ο τοκος, ο ρυπος, η θηλη, η τροφη, η εκ 46.149 ποιησις, η κατ'
ολιγον επι το τελειον αυξησις, η ακμη, το γηρας, η νοσος, ο θανατος. Ει ουν εκεινο
περι ημας ουκ εσται, πως ημιν τα εξ εκεινου υπολειφθησεται; Ὥστε ματαιον αλλης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

τινος καταστασεως κατα την μελλουσαν ζωην ελπιζομενης, δια των μηδεν αυτηι
κοινωνουντων ενιστασθαι προς το δογμα της αναστασεως.
Τι γαρ κοινον εχει η ρικνοτης και πολυσαρκια και τηκεδων, και πληθωρα,
και ει τι αλλο τηι ρευστηι φυσει των σωματων επισυμβαινει προς την ζωην εκεινην, η
της ροωδους τε και παροδικης του βιου διαγωγης ηλλοτριωται; Ἓν ζητει μονον ο
της ανα στασεως λογος, το φυηναι δια γενεσεως ανθρω πον· μαλλον δε, και καθως
φησι το Ευαγγελιον, ει εγενηθη ανθρωπος εις τον κοσμον, το δε μα κροβιον η
ωκυμορον, η τον του θανατου τροπον τοιωσ δε η ετερως συμβεβηκεναι, ματαιον τωι
της ανα στασεως λογωι συνεξεταζειν. Ὅπως γαρ αν τουτο δωμεν καθ' υποθεσιν
εχειν, εν τωι ομοιωι παντως εστιν, ουτε δυσκολιας, ουτε ραιστωνης εκ της τοιαυτης
διαφορας περι την αναστασιν ουσης. Τον γαρ του ζηιν αρξαμενον, ζησαι χρη παντως,
της εν τωι μεσωι δια του θανατου συμβασης αυτωι διαλυσεως εν τηι αναστασει
διορθωθεισης. Το δε πως η ποτε η διαλυ σις γινεται, τι τουτο προς την αναστασιν;
Προς ετερον γαρ σκοπον βλεπει η περι τουτου σκεψις, οιον καθ' ηδονην τις εβιω, η
ανιωμενος, κατ' αρετην η κακιαν, επαινετος η υπαιτιος, ελεεινως η μα καριως
παρηλθε τον χρονον. Ταυτα γαρ παντα και τα τοιαυτα εκ του μετρου της ζωης και εκ
του ει δους κατα τον βιον ευρισκεται, και ουτω προς την κρισιν των βεβιωμενων,
αναγκαιον αν ειη τωι κριτηι παθος και λωβην, και νοσον, και γηρας, και ακμην, και
νεοτητα, και πλουτον, και πενιαν διερευ νασθαι· οπως τις δι' εκαστου τουτων
γενομενος, η ευ η κακως τον συγκληρωθεντα βιον παρεδραμε, και η πολλων εγενετο
δεκτικος αγαθων, η κακων, εν μακρωι τωι χρονωι, η ουδε την αρχην ολως εκατερου
τουτων εφηψατο, εν ατελει τηι διανοιαι του ζηιν παυσαμενος; Ὅταν δε προς την
πρωτην του ανθρωπου κατασκευην δι' αναστασεως ο Θεος επαναγηι την φυσιν,
αργον αν ειη τα τοιαυτα λεγειν, και το δια των τοιουτων ενστασεων οιεσθαι την του
Θεου δυναμιν προς τον σκοπον εμποδιζεσθαι. 46.152 Σκοπος δε αυτωι εις, το
τελειωθεντος η δια των καθ' εκαστον ανθρωπων, παντος του της φυσεως ημων
πληρωματος, των μεν ευθυς ηδη κατα τον βιον τουτον απο κακιας κεκαθαρμενων,
των δε μετα ταυτα δια του πυρος τοις καθηκουσι χρονοις ιατρευθεντων, των δε
επισης και του καλου και του κακου την πειραν παρα τον τηιδε βιον αγνοησαντων,
πασι προθειναι την μετουσιαν των εν αυτωι καλων, απερ φησιν η Γραφη, μητε
οφθαλμον ιδειν, μητε ακοην δεξασθαι, μητε λογισμοις εφικτον γενε σθαι. Τουτο δε
ουδεν αλλο εστι, κατα γε τον εμον λογον, η το εν αυτωι τωι Θεωι γενεσθαι· το γαρ αγα
θον το υπερ ακοην και οφθαλμον και καρδιαν, αυτο αν ειη το του παντος
υπερκειμενον. Ἡ δε του κατ' αρετην η κακιαν βιου διαφορα εν τωι μετα ταυτα κατα
τουτο δειχθησεται μαλιστα, εν τωι θαττον η σχολαιο τερον μετασχειν της
ελπιζομενης μακαριοτητος. Τωι γαρ μετρωι της εγγενομενης εκαστωι κακιας
αναλογησεται παντως και η της ιατρειας παρα τασις. Ἰατρεια δε αν ειη ψυχης το της
κακιας καθαρσιον· τουτο δε ανευ αλγεινης διαθεσεως κατορ θωθηναι ουχ οιον τε,
καθως εν τοις προλαβουσιν εξητασται. Μαλλον δε αν τις επιγνοιη των ενστασεων το
περιττον και ανοικειον, εις το βαθος της αποστο λικης διακυψας σοφιας. Τοις γαρ
Κορινθιοις το περι τουτων σαφηνιζων μυστηριον, ταχα ταυτα προτεινοντων αυτωι
κακεινων, α παρα των νυν κατ επιχειρουντων του δογματος επι ανατροπηι των πε
πιστευμενων προφερεται, τωι ιδιωι αξιωματι το της αμαθιας αυτων επικοπτων
θρασος, ουτωσι λεγει. «Ἐρεις ουν μοι· Πως εγειρονται οι νεκροι; Ποιωι δε σωματι
ερχονται; Ἄφρων,» φησι, «συ ο σπειρεις ου ζωοποιειται εαν μη αποθανηι, και ο
σπειρεις, ου το σωμα το γενησομενον σπειρεις, αλλα γυμνον κοκκον, ει τυχοι σιτου,
η αλλου τινος των σπερματων· ο δε Θεος διδωσιν αυτωι σωμα καθως ηθελησεν.»
Ἐνταυθα γαρ επιστομιζειν μοι δοκει τους αγνοουντας τα οικεια μετρα της φυσεως,
και προς την εαυτων ισχυν την θειαν αντεξεταζοντας δυναμιν, και οιομενους τοσου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

τον ειναι τωι Θεωι δυνατον, οσον χωρει και η ανθρωπινη καταληψις· το δε υπερ ημας
ον, και του Θεου παριεναι την δυναμιν. Ὁ γαρ ερωτησας τον Ἀποστολον το πως
εγειρονται οι νεκροι, ως αμηχανον ον το εσκεδασμενων των του σωματος στοι
χειων εις συνδρομην παλιν ελθειν αποφαινεται· και ως τουτου μη δυναμενου,
αλλου δε σωματος παρα την συνδρομην των στοιχειων ουχ υπολειπομενου, τουτον
φησι κατα τους δεινους των διαλεγομενων συμπερανας δια τινος ακολουθιας απερ
υπεθετο̣ 46.153 Ει σωμα εστι συνδρομη στοιχειων, τουτων δε αμη χανος εκ δευτερου
η συνοδος, ποιωι χρησονται σωματι οι ανισταμενοι; Τουτο τοινυν το δοκουν δια
τινος τεχνικης σοφιας αυτοις συμπεπλεχθαι, αφρο συνην ωνομασε, των μη
κατιδοντων εν τηι λοιπηι κτισει το υπερεχον της θειας δυναμεως. Καταλιπων γαρ τα
υψηλοτερα του Θεου θαυματα, δι' ων ην εις αποριαν αγαγειν τον ακουοντα, οιον, τι
το ουρα νιον σωμα, και ποθεν, τι δε το ηλιακον, η το σεληναιον, η το εν τοις αστροις
φαινομενον, ο αιθηρ, ο αηρ, το υδωρ, η γη; αλλ' εκ των συντροφων ημιν και
κοινοτερων ελεγχει των ενισταμενων το ανεπι σκεπτον. Ουδε η γεωργια σε
διδασκει, φησιν, οτι ματαιος εστιν ο προς το εαυτου μετρον της θειας δυναμεως το
υπερεχον στοχαζομενος; ποθεν τοις σπερμασι τα περιφυομενα σωματα; τι δε
καθηγειται της βλαστης αυτων; ουχι θανατος, ειπερ θανατος εστιν η του
συνεστηκοτος διαλυσις; Το γαρ σπερμα μη ανελ θοι εις εκφυσιν μη διαλυθεν εν τηι
βωλωι, και γενομενον αραιον και πολυπορον, ωστε καταμιχθηναι προς την
παρακειμενην ικμαδα τηι οικειαι ποιοτητι, και ουτως εις ριζαν και βλαστην
μεταποιηθηναι, και μηδε εν τουτωι μειναι, αλλα μεταβαλειν εις καλαμην, τοις δια
μεσου γονασιν, οιον τισι συνδεσμοις υπεζωσμενην, προς το δυνασθαι φερειν εν
ορθιωι τωι σχηματι τον σταχυν τωι καρπωι βαρυνομενον. Που τοινυν ταυτα περι τον
σιτον ην προ της εν τηι βωλωι αυτου διαλυσεως; Ἀλλα μην εκειθεν τουτο εστιν. Ει
γαρ μη εκεινο προτερον ην, ουδ' αν ο σταχυς εγενετο. Ὥσπερ τοινυν το κατα τον
σταχυν σωμα εκ του σπερματος φαινε, της θειας δυναμεως εξ αυτου εκεινου τουτο
φιλοτεχνουσης, και ουτε δι' ολου ταυτον εστι τωι σπερματι, ουτε πανταπασιν ετερον·
ουτω, φησι, και το μυστηριον της αναστασεως ηδη σοι δια των εν τοις σπερμασι
θαυματοποιουμενων προερμηνευ εται, ως της θειας δυναμεως εν τωι περιοντι της
εξουσιας, ου μονον εκεινο το διαλυθεν σοι παλιν απο διδουσης, αλλα μεγαλα τε και
καλα προστιθει σης, δι' ων σοι προς το μεγαλοπρεπεστερον η φυσις κατασκευαζεται.
«Σπειρεται,» φησιν, «εν φθοραι, εγειρεται εν αφθαρσιαι· σπειρεται εν ασθενειαι,
εγειρεται εν δυναμει· σπειρεται εν ατιμιαι, εγειρε εν δοξηι· σπειρεται σωμα ψυχικον,
εγειρεται σωμα πνευματικον.» Ὡς γαρ καταλιπων μετα το διαλυ 46.156 θηναι εν τηι
βωλωι σιτος την εν τωι ποσωι βρα χυτητα, και την εν τωι ποιωι σχηματος αυτου
ιδιοτητα, εαυτον ουκ αφηκεν, αλλ' εν αυτωι μενων σταχυς γινεται, παμπολλα
διαφερων αυτος εαυτου, μεγεθει, και καλλει, και ποικιλιαι, και σχη ματι· κατα τον
αυτον τροπον και η ανθρωπινη φυσις εναφεισα τωι θανατωι παντα τα περι αυτην
ιδιωματα, οσα δια της εμπαθους διαθεσεως επεκτη σατο, την ατιμιαν λεγω, την
φθοραν, την ασθενειαν, την κατα της ηλικιας διαφοραν, εαυτην ουκ αφιησιν, αλλ'
ωσπερ εις σταχυν τινα προς την αφθαρ σιαν μεθισταται, και την δοξαν, και την
τιμην, και την δυναμιν, και την εν παντι τελειοτητα, και το μηκετι την ζωην αυτης
οικονομεισθαι τοις φυσικοις ιδιωμασιν, αλλ' εις πνευματικην τινα και απαθη με
ταβηναι καταστασιν. Αυτη γαρ εστιν η του ψυχικου σωματος ιδιοτης, αει δια τινος
ροης και κινη σεως απο του εν ωι εστιν αλλοιουσθαι, και μεταβαλ λειν εις ετερον. α
γαρ ουν ουκ επ' αν θρωποις μονον ορωμεν, αλλα και εν φυτοις και εν βοσκημασι,
τουτων ουδεν εν τωι τωιδε βιωι υπολειφθησεται.
∆οκει δε μοι και δια παντων συναγορευειν ο απο στολικος λογος τηι καθ'
ημας υποληψει της ανα στασεως, και τουτο δεικνυειν οπερ ο ημετερος ορι σμος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

περιεχει λεγων, Μηδεν ετερον ειναι αναστασιν, η την εις το αρχαιον της φυσεως
ημων αποκατα στασιν. Ἐπειδη γαρ εν τηι πρωτηι κοσμογονιαι τουτο παρα της Γραφης
μεμαθηκαμεν, οτι πρωτον εβλα στησεν η γη βοτανην χορτου, καθως ο λογος φησιν,
ειτα εκ της βλαστης σπερμα εγενετο, ουπερ επι την γην καταῤρυεντος, το αυτο παλιν
ειδος του εξ αρχης φυεντος ανεδραμε· φησι δε τουτο ο θειος Ἀποστολος και επι της
αναστασεως γινεσθαι. Ου μονον δε τουτο παρ' αυτου διδασκομεθα, το προς το
μεγαλοπρεπεστατον μεθιστασθαι το ανθρω πινον, αλλ' οτι το ελπιζομενον ουδεν
ετερον εστιν, η οπερ εν πρωτοις ην. Ἐπειδη γαρ το κατ' αρχας ουχ ως σταχυς απο του
σπερματος, αλλ' εκειθεν το σπερμα· μετα ταυτα δε ουτος τωι σπερματι περι φυεται, η
του υποδειγματος ακολουθια σαφως επιδει κνυσι, το πασαν την δια της αναστασεως
ανα βλαστησουσαν ημιν μακαριοτητα, προς την εξ αρχης επανιεναι χαριν. Σταχυς
γαρ οντες καταρχας τροπον τινα και ημεις, επειδη τωι καυσωνι της 46.157 κακιας
κατεξηρανθημεν, υπολαβουσα ημας η γη δια του θανατου λυθεντας, παλιν κατα το
εαρ της αναστασεως σταχυν αναδειξει τον γυμνον τουτον κοκκον του σωματος,
ευμεγεθη τε και αμφι λαφη και ορθιον, και εις το ουρανιον υψος ανατεινο μενον,
αντι καλαμης η ανθερικος τηι αφθαρσιαι και τοις λοιποις των θεοπρεπων
γνωρισματων ωραι ζομενον. «∆ει γαρ το φθαρτον τουτο ενδυσασθαι αφθαρσιαν.» Ἡ
δε αφθαρσια, και η δοξα, και η τιμη, και η δυναμις, ιδια της θειας φυσεως ειναι
ομολογειται, απερ προτερον τε περι τον κατ' εικονα γενομενον ην, και εισαυθις
ελπιζεται. Ὁ γαρ πρωτος σταχυς ο πρωτος ανθρωπος ην Ἀδαμ. Ἀλλ' επειδη τηι της
κακιας εισοδωι εις πληθος η φυσις κατεμερισθη, καθως γινεται ο καρπος εν τωι
σταχυι· ουτως οι καθ' εκαστον γυμνωθεντες του κατα τον σταχυν εκεινον ειδους,
και τηι γηι καταμιχθεντες, παλιν εν τηι αναστασει κατα το αρχεγονον καλλος
αναφυομεθα, αντι ενος του πρωτου σταχυος αναπειροι μυριαδες των ληΐων
γενομενοι· Ὁ δε κατ' αρετην βιος εν τουτωι προς την κακιαν το διαφορον εχει, οτι οι
μεν ενταυθα παρα τον βιον δι' αρετης εαυτους γεωργησαντες, ευθυς εν τελειωι τωι
σταχυι φαινονται· οις δε δια κακιας εξιτηλος τε και ανεμοφθορος ο κοκκος γεγονε
παρα τον βιον τουτον η εν τωι ψυχικωι σπερματι δυναμις, καθαπερ τα λεγομενα
κερασβολα οι των τοιουτων επιστημονες λεγουσι γινεσθαι· ουτω και ουτοι, καν
φυωσι δια της αναστασεως, πολλην αποτομιαν παρα τωι κριτηι εξουσιν, ατε δη ουκ
ισχυοντες αναδραμειν επι το ειδος του σταχυος, και γενεσθαι εκεινο οπερ ημεν προ
της επι την γην καταπτωσεως. Ἡ δε θεραπεια του επιστατουντος των γεννηματων, η
των ζιζανιων τε και των ακανθων εστι συλλογη, των συναναφυεντων τωι σπερματι,
πασης της υποτρεφουσης την ριζαν δυναμεως προς τον νοθον μεταῤρυεισης, δι' ων
ατροφον τε και ατελεσφορητον το γνησιον εμεινε σπερμα τηι παρα φυσιν βλαστηι
συμπεπλεγμενον. Ἐπειδαν ουν παν οσον νοθον τε και αλλοτριον εκτιληι του
τροφιμου, και εις αφανισμον ελθηι, του πυρος το παρα φυσιν εκδαπανησαντος τωι
αιωνιωι πυρι παραδοθεν, τοτε και τουτοις ευτροφησει η φυσις, και εις καρπον
αδρυνθησεται δια της τοιαυτης επιμελειας, μακραις ποτε περιοδοις το κοινον ειδος
το εξ αρχης ημιν θεοθεν επιβληθεν απολαβουσα. Μακαριοι δε εισιν οις ευθυς το
τελειον 46.160 καλλος των ασταχυων συνανατελει τοις φυομενοις δια της
αναστασεως. Ταυτα δε φαμεν ουχ ως σωματικης τινος διαφορας εν τοις κατ' αρετην
η κακιαν βεβιωκοσιν εν τηι αναστασει φανησομενης, ως τον μεν ατελη κατα το σωμα
νομιζειν, τον δε το τελειον εχειν οιεσθαι· αλλ' ωσπερ παρα τον βιον ο δεσμωτης τε
και ανετος, εχουσι μεν αμφοτεροι παραπλησιως τωι σωματι, πολλη δε μεταξυ
αμφοτερων η καθ' ηδονην τε και λυπην διαφορα· ουτως οιμαι χρηναι των αγαθων
τε και κακων εν τωι μεταξυ ταυτα χρονωι λογιζεσθαι το διαφορον. Ἡ γαρ τελειωσις
των εκ της φθορας αναφυομενων σωματων εν αφθαρσιαι τε και δοξηι, και τιμηι, και
δυναμει παρα του Ἀποστολου γενεσθαι λεγεται· η δε των τοιουτων ελαττωσις ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

σωματικην τινα του φυεντος διασημαινει κολοβωσιν, αλλ' εκαστου των κατα το
αγαθον νοουμενων στερησιν τε και αλλοτριωσιν. Ἐπει ουν εν τι χρη παντως περι
ημας ειναι των κατ' αντιθεσιν νοουμενων, η αγαθον, η κακον, δηλονοτι το εν τωι
αγαθωι τινα λεγειν μη ειναι, αποδειξις γινεται του εν τωι κακωι παντως. Ἀλλα μην
περι την κακιαν, ου τιμη, ου δοξα, ουκ αφθαρσια, ου δυναμις. Ἀναγκη πασα, περι ον
μη ην ταυτα, τα τουτοις εξ αντιθετου νοουμενα παρειναι, μη αμφιβαλλειν,
ασθενειαν, ατιμιαν, φθοραν, και οσα τοιουτου γενους εστιν, α εν τοις εμπροσθεν
ειρηται λογοις, οσα δυσαπαλλακτα γινεται τηι ψυχηι τα εκ κακιας παθη, δι' ολης
αυτης ανακραθεντα και συμφυεντα, και εν προς εκεινην γενομενα. Των τοιουτων
ουν ταις δια πυρος ιατρειαις εκκαθαρθεντων τε και αφανισθεντων, εκαστον των
προς το κρειττον νοουμενων αντεπελευσεται, η αφθαρσια, η ζωη, η τιμη, η χαρις, η
δοξα, η δυναμις, και ει τι αλλο τοιουτον εν τε τωι Θεωι επιθεωρεισθαι εικαζομεν, και
τηι εικονι αυτου, η τις εστιν η ανθρωπινη φυσις.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40


