In illud: Tunc et ipse filius
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΕΙΣ ΤΟ ΤΟΤΕ ΚΑΙ ΑΥΤΟΣ Ο ΥΙΟΣ
ΥΠΟΤΑΓΗΣΕΤΑΙ ΤΩΙ ΥΠΟΤΑΞΑΝΤΙ ΑΥΤΩΙ ΤΑ ΠΑΝΤΑ
Παντα μεν τα λογια του κυριου λογια εστιν αγνα τε και καθαρα, καθως φησιν
ο προφητης, οταν, καθ' ομοιοτητα της περι τον αργυρον εν πυρι γινομενης
καθαρσεως, πασης αιρετικης υποληψεως εκκεκαθαρμενος ο νους των λογιων την
οικειαν εχηι και κατα φυσιν της αληθειας αυγην. προ παντων δε οιμαι δειν τοις του
αγιου Παυλου δογμασι πασαν προσμαρ τυρειν λαμπηδονα και καθαριοτητα, διοτι εν
τωι παραδεισωι μυηθεις των απορρητων την γνωσιν και λαλουντα εχων εν εαυτωι
τον Χριστον τοιαυτα εφθεγγετο οια εικος τον εκ του τοιουτου διδασκαλειου
πεπαιδευμενον φθεγγεσθαι υπο καθηγεμονι τε και διδασκαλωι τωι Λογωι.
4 Ἐπειδη δε οι πονηροι καπηλοι αδοκιμον επιχειρουσι ποιειν το θειον
αργυριον, τηι μιξει των αιρετικων τε και κιβδηλων νοηματων αμαυρουντες του
Λογου την λαμπηδονα, και τα μυστηριωδη του αποστολου νοηματα, η μη συνιεντες
η κακουργως προς το δοκουν εκλαμβανοντες, εις συνηγοριαν της κακιας αυτων
επισυρονται, λεγοντες προς καθαιρεσιν της του μονογενους θεου δοξης τον
αποστολικον αυτοις συμβαλλεσθαι λογον ος φησιν οτι Τοτε υποταγησεται ο υιος τωι
υποταξαντι αυτωι τα παντα, ως δουλικην τινα ταπεινοτητα της τοιαυτης λεξεως
εμφαινουσης· τουτου χαριν αναγκαιον εφανη δι' επιμελειας εξετασαι τον περι
τουτου λογον, ωστε δειξαι καθαρον ως αληθως το αποστολικον αργυριον πασης
ρυπαρας τε και αιρετικης εννοιας κεχωρισμενον και ανεπι μικτον. Ἔγνωμεν τοινυν
εν τηι χρησει της αγιας γραφης πολυσημον ουσαν την τοιαυτην φωνην και ου τοις
αυτοις αει εφαρμοζομενην νοημασιν, αλλα νυν μεν τουτο σημαινουσαν παλιν δε
ετερον ενδεικνυμενην, οιον· Οι δουλοι, φησι, τοις ιδιοις δεσποταις υποτασσεσθωσαν·
και περι της αλογου φυσεως, οτι τωι ανθρωπωι υποτετακται υπο του θεου, ως ο
προφητης λεγει· Παντα υπεταξας υποκατω των ποδων αυτου· και περι των δια
πολεμου κεχειρωμενων φησιν· Ὑπεταξε 5 λαους ημιν και εθνη υπο τους ποδας
ημων· των τε αυ δι' επιγνωσεως σωιζομενων επιμνησθεις ως εκ προσωπου του θεου
λεγει το Ἐμοι αλλοφυλοι υπεταγησαν. ωι δοκει πως οικειον ειναι το εξητασμενον
ημιν εν τωι πρωτωι και εξηκοστωι ψαλμωι δια του Ουχι τωι θεωι υποταγησεται η ψυχη
μου· επι πασι δε τουτοις εκεινο το παρα των εχθρων ημιν προ φερομενον εκ της προς
Κορινθιους επιστολης, οτι Τοτε αυτος ο υιος υποταγησεται τωι υποταξαντι αυτωι τα
παντα.
Ἐπειδη τοινυν επι πολλα νοηματα φερεται της φωνης ταυτης η σημασια,
καλως αν εχοι εκαστον τουτων εφ' εαυτου διελομενους επιγνωναι προς ποιον της
υποταγης ση μαινομενον η του αποστολου ρησις οικειως εχει. φαμεν τοινυν οτι επι
των μεν δια πολεμου τηι των κεκρατηκοτων δυναστειαι κεχειρωμενων το ακουσιως
τε και κατ ηναγκασμενως υποκυψαι τοις νενικηκοσι το της υποταγης ενδεικνυται
σημαινομενον· ει γαρ τις τοις αιχμαλωτοις προσγενηται δυναμις, ελπιδα του
υπερσχησειν των κε κρατηκοτων υποδεικνυσα, παλιν εαυτους αντεγειρουσι τοις
κρατησασιν, υβριν και ονειδος το τοις εχθροις υποτεταχθαι κρινοντες. τα δε αλογα
τοις λογικοις εισι υποχειρια καθ' ετερον τροπον, τωι ελλιπως εχειν την φυσιν αυτοις
του
6 μεγιστου των αγαθων, τουτεστι του λογου, ως αναγκην ειναι τωι
πλεονεκτουντι κατα την ευκληριαν της φυσεως υπο τεταχθαι το ελαττουμενον. οι
δε εν τωι ζυγωι της δουλειας δια νομιμου τινος ακολουθιας κεκρατημενοι, καν εν τηι
φυσει το ομοτιμον εχωσιν, αλλ' ουν προς τον νομον αντισχειν ου δυναμενοι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

δεχονται των υποχειριων την ταξιν τωι απαρ αιτητωι της αναγκης προς την
υποταγην εναγομενοι. της δε προς τον θεον γινομενης ημιν υποταγης ο σκοπος
εστιν η σωτηρια, καθως παρα της προφητειας εμαθομεν η φησι· Τωι θεωι υποταγηθι η
ψυχη μου· παρ' αυτωι γαρ το σωτηριον μου.
Ὅταν τοινυν προφερηται παρα των εναντιων ημιν η του αποστολου φωνη η
τον υιον υποταγησεσθαι τωι πατρι λεγουσα, ακολουθον αν ειη κατα την
διεσταλμενην της τοιαυτης φωνης σημασιαν ερωταν αυτους προς ποιον
σημαινομενον της υποταγης ορωντες ταυτην εφαρμοζειν οιον ται δειν τωι μονογενει
θεωι την φωνην. αλλα δηλον οτι κατ' ουδενα τροπον των ειρημενων του υιου την
υποταγην ερουσι νοειν· ουτε γαρ εχθρος ων δια πολεμου γεγονεν υποχειριος, ωστε
παλιν αυτωι την κατα του κρατουντος επαναστασιν δι' ελπιδος τε και σπουδης ειναι·
ουτε ως εν τι των αλογων ο Λογος δια της του αγαθου ελλειψεως αναγκαιαν εν τηι
φυσει την υποταγην εχει, ως προβατα και κτηνη και βοες προς τον ανθρωπον
εχουσιν· αλλα μην ουδε καθ' ομοιοτητα των αργυρωνητων η οικογενων
ανδραποδων νομωι δεδουλωμενος αναμενει δι' ευνοιας η χαριτος του ζυγου ποτε
γενεσθαι της 7 δουλειας ελευθερος· αλλ' ουδε κατα τον της σωτηριας σκοπον ειποι
τις αν τον μονογενη θεον τωι πατρι υποτασσεσθαι, ως δια τουτου καθ' ομοιοτητα των
ανθρωπων την σωτηριαν εαυτωι παρα του θεου πραγματευεσθαι. επι μεν γαρ της
τρεπτης φυσεως της δια μετουσιας εν τωι αγαθωι γινομενης αναγκαια εστιν η προς
θεον υποταγη δια το εκειθεν γινεσθαι των αγαθων ημιν την κοινωνιαν· εν δε τηι
ατρεπτωι και αναλλοιωτωι δυναμει η υποταγη χωραν ουκ εχει εν ηι παν αγαθον
ονομα τε και νοημα θεωρειται, το αΐδιον, το αφθαρ τον, το μακαριον, το αει
ωσαυτως εχον, το μητε κρειττον μητε χειρον γενεσθαι δυναμενον· ουτε γαρ
προσθηκην εν τωι αγαθωι επιδεχεται ουτε την προς το χειρον ροπην· ο <γαρ> τοις
αλλοις πηγαζει την σωτηριαν, ουκ αυτο του συζοντος ενδεως εχει.
Ποιον τοινυν ευλογως φησουσιν επ' αυτου κυριως νοειν το της υποταγης
σημαινομενον; ηυρεθη γαρ τα εξητασμενα παν τα μακραν απεχοντα του κυριως επι
του μονογενους θεου και νοεισθαι και λεγεσθαι. ει δε χρη κακεινο το της υποταγης
ειδος προσθειναι ο φησι το κατα Λουκαν ευαγγελιον οτι Ἧν υποτασσομενος τοις
γονευσιν εις δωδεκατον προελθων ετος ο κυριος, ουδε εκεινο αρμοζοι αν επι του
προαιωνιου τε και αληθινου <υιου> προς τον αληθινον εαυτου πατερα λεγεσθαι. εκει
μεν γαρ ο πεπειραμενος κατα παντα καθ' ομοιοτητα χωρις αμαρτιας εδεξατο και δια
των ηλικιων προελθειν της 8 φυσεως ημων, και ωσπερ παιδιον γενομενος την
βρεφικην τροφην προσηκατο, βουτυρον και μελι φαγων, ουτω και εις μειρακιον
προελθων το καταλληλον τε και πρεπον τηι τοιαυτηι ηλικιαι ου παρηιτησατο, τυπος
ευταξιας τωι βιωι γενομενος. επειδη γαρ επι των αλλων ανθρωπων ατελης εν τοις
τοιουτοις εστιν η διανοια και χρεια τηι νεοτητι της δια των τελειοτερων προς το
κρειττον γινομενης χειραγωγιας, τουτου χαριν ο δωδεκαετης τηι μητρι υποτασσεται,
ινα δειξηι οτι το δια προ κοπης τελειουμενον πριν εις το τελειον φθασαι καλως την
υποταγην ως χειραγωγον προς το αγαθον καταδεχεται. ο δε αει τελειος ων εν παντι
αγαθωι και μητε προκοπην μητε μειω σιν δυναμενος εφ' εαυτου καταδεξασθαι δια το
απροσδεες της φυσεως αυτου και αμειωτον, υπερ τινος υποτασσεται ουκ αν ειπειν
εχοιεν οι παντα λεγοντες απερισκεπτως. οτι γαρ δια σαρκος τηι ανθρωπινηι
συναναστρεφομενος φυσει εν τηι παιδικηι ηλικιαι ενομοθετει, δι' ων εποιει, την
υποταγην τηι νεοτητι, δηλον εστιν εκ του προς το τελειον της ηλικιας αυτον
προελθοντα μηκετι προς την της μητρος εξουσιαν βλεπειν.
Προτρεπομενης γαρ αυτον εκεινης εν Κανα της Γαλιλαιας δειξαι την δυναμιν
εν τωι λειποντι τηι πανδαισιαι των γαμων και την του οινου χρειαν τηι ευωχιαι
χαρισασθαι, την μεν χαριν τοις δεομενοις παρασχειν ουκ ηρνησατο, την δε μητρωιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

συμ βουλην ως ουκετι κατα καιρον αυτωι προσαγομενην απεποιησατο ειπων· Τι εμοι
και σοι, γυναι; μη και ταυτης μου της ηλικιας επιστατειν εθελεις; Ουπω ηκει μου η
ωρα η το αυτοκρατες παρεχομενη τηι ηλικιαι και αυτεξουσιον; 9 Ει ουν εν τηι δια
σαρκος ζωηι το καθηκον της ηλικιας μετρον την της γεννησαμενης υποταγην
αποσειεται, τινα χωραν εχει η υποταγη επι του δεσποζοντος εν τηι δυναστειαι αυτου
του αιωνος ουκ αν τις ειπειν εχοι. ιδιον γαρ της θειας και μακαριας εστι ζωης το
παντοτε εν τωι αυτωι διαμενειν και την εξ αλλοιωσεως μεταβολην μη προσιεσθαι.
επει ουν ο εν αρχηι ων Λογος, ο μονογενης θεος, αλλοτριος εστι προκοπης πασης και
αλλοιωσεως, πως ο νυν ουκ εστι μετα ταυτα γινεται; ου γαρ ως αει υποτεταγμενου
του υιου φησιν ο αποστολος, αλλ' ως προς τωι τελει της του παντος συμπληρωσεως
μελλοντος υποτασσεσθαι.
Καιτοι ει καλον η υποταγη και αξιον περι θεου λεγεσθαι, πως νυν απεστι του
θεου το καλον; επισης γαρ παντως αμφοτεροις καλον τωι τε υποτασσομενωι υιωι και
τωι την υποταγην του υιου δεχομενωι πατρι. λειπει τοινυν εν τωι παροντι και τωι
πατρι και τωι υιωι το τοιουτον καλον, και ο μη εσχεν προ των αιωνων μητε ο πατηρ
μητε ο υιος, τουτο επι συμπληρωσει των χρονων και τωι πατρι και τωι υιωι
προσγενησεται, του μεν υπομενοντος την υποταγην του δε προσθηκην τινα και
επαυξησιν της εαυτου δοξης δια τουτου λαμβανοντος ην εν τωι παροντι τεως ουκ
εχει. που τοινυν εν τουτωι το αναλλοιωτον; το γαρ μετα ταυτα τι γινομενον νυν δε
μη ον ιδιον της τρεπτης εστι φυσεως. ειτε ουν καλον η υποταγη, και νυν ειναι
προσηκει πιστευειν τωι θεωι το καλον· ειτε αναξιον επι του θεου το τοιουτον, ουτε
νυν ουτε αλλοτε· 10 αλλα μην φησιν ο αποστολος τοτε υποταγησεσθαι τωι θεωι και
πατρι τον υιον, ουχι νυν υποτεταχθαι· αρα προς αλλον τινα σκοπον βλεπει ο λογος
και πορρω της των αιρετικων κακονοιας εστι το του ονοματος σημαινομενον. Τις
ουν ο λογος; ταχα δια της συμφρασεως των <εν> τωι μερει τουτωι συγγεγραμμενων
μαλλον αν τις κατιδοι το νοημα. επειδη γαρ αγωνιστικον προς τους Κορινθιους
ενεστησατο λογον, οι την μεν εις τον κυριον παρεδεξαντο πιστιν το δε περι της
αναστασεως των ανθρωπων δογμα μυθον ωιηθησαν λεγοντες· Πως εγειρονται οι
νεκροι και ποιωι σωματι ερχονται, οις πολυτροπως και πολυειδως μετα τον θανατον
εις αφανισμον περιηλθε τα σωματα, η δια σηψεως η δια των σαρκοβορων ερπετων
νηκτων πετεινων τετραποδων αναλωθεντα; δια τουτο πολλους αυτοις παρεθετο
λογισμους, πειθων μη τηι εαυτων δυναμει την του θεου παρεικαζειν μηθ' οσον
ανθρωπωι αμηχανον και επι θεου το ισον οιεσθαι, αλλ' εκ των γνωριμων ημιν
υποδειγματων το μεγαλειον της θειας εξουσιας αναλογιζεσθαι· και ουτω προτιθησιν
αυτοις την περι τα σωματα των σπερματων θαυματουργιαν των αει
καινοτομουμενων υπο της θειας δυναμεως και <δεικνυσιν> ως ουκ ητονησεν η του
θεου σοφια μυρια σωματων ειδη κατα το παν εξευρειν, λογικων αλογων εναεριων
χερσαιων και των 11 κατ' ουρανον ημιν προφαινομενων, του τε ηλιου και των
λοιπων αστερων, ων εκαστον <τηι> θειαι δυναμει γενομενον του και κατα την
αναστασιν μη αν απορησαι τον θεον των ημετερων σωματων ** ημας αποδειξις
γινεται. ει γαρ τα οντα παντα ουκ εκ τινος υποκειμενης υλης προς το φαινομενον
μετεσκευασθη αλλα το θειον θελημα υλη και ουσια των δημιουργηματων εγενετο,
πολυ μαλλον δυνατον ειναι κατασκευαζει το ηδη ον εις το ιδιον σχημα παλιν
επαναχθηναι η το εξ αρχης μη ον εις υποστασιν τε και ουσιαν ελθειν. ∆ειξας τοινυν
εν τοις προς αυτους λογοις οτι, του πρωτου ανθρωπου εις γην δια της αμαρτιας
αναλυθεντος και δια τουτο χοικου κληθεντος, ακολουθον ην κατ' εκεινον και τους
εξ εκεινου γενεσθαι παντας χοικους και θνητους τους εκ του τοιουτου φυντας,
αναγκαιως επηγαγεν και την δευτεραν ακολουθιαν δι' ης αναστοιχειουται παλιν εκ
του θνητου προς αθανασιαν ο ανθρωπος, ομοιοτροπως λεγων το αγαθον εγ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

γεγενησθαι τηι φυσει εξ ενος εις παντας χεομενον, ωσπερ και το κακον δι' ενος εις
πληθος εχεθη τηι διαδοχηι των επιγινομενων συμπλατυνομενον. τουτοις δε κεχρηται
τοις ρημασι το περι τουτου δογμα κατασκευαζων.
Ὁ πρωτος, 12 φησιν, ανθρωπος εκ γης χοικος· ο δευτερος εξ ουρανου· οιος ο
χοικος τοιουτοι και οι χοικοι, και οιος ο επουρανιος τοιουτοι και οι επουρανιοι· και
καθως εφορεσαμεν την εικονα του χοικου, ουτω φορεσομεν και την εικονα του
επουρανιου. Τουτοις τοινυν και τοις τοιουτοις λογισμοις κρατυνας τον περι της
αναστασεως λογον και δια πολλων ετερων τους αιρετικους τοις συλλογισμοις
συμποδισας εν οις απεδεικνυεν τον απιστουντα τηι των ανθρωπων αναστασει μηδε
του Χριστου προσδεχεσθαι την αναστασιν, δια της των συνημμενων αλληλοις
πλοκης κατεσκευασε το εν τοις συμπερασμασιν αφυκτον λεγων οτι Ει αναστασις
νεκρων ουκ εστιν, ουδε Χριστος εγηγερται· ει δε Χριστος ουκ εγηγερται, ματαια και η
εις αυτον πιστις εστιν. της γαρ προτασεως αληθους ουσης οτι Χριστος εκ νεκρων
εγηγερται, και το συνημμενον τουτωι παντως αληθες ειναι χρη· το νεκρων ειναι
αναστασιν· τηι γαρ μερικηι αποδειξει και το καθολου συναποδεικνυται. και το
εμπαλιν, ει τις το καθολου ψευδος ειναι λεγοι· το νεκρων ειναι αναστασιν, ουδε το
επι μερους παντως αληθες ευρεθησεται· το τον Χριστον εκ νεκρων εγηγερθαι· ει γαρ
καθολου αδυνατον, ουδε <εν> τινι δυνατον 13 εστι παντως. αλλα μην τουτο τοις
παραδεξαμενοις τον Λογον πιστον εστι και αναντιρρητον οτι Χριστος εγηγερται εκ
νεκρων· αναγκαιως εν τηι μερικηι της αναστασεως του Χριστου πιστει και η καθολου
το πιστον εξει. Ουτω τοινυν αυτους συλλογιστικως προς την παραδο χην του
δογματος συναναγκασας εκ του ειπειν οτι Ει μη εστιν (το γαρ καθολου μη ον ουδε εν
τινι δυνατον ειναι· ει δε τουτον εγηγερθαι πιστευομεν, της καθολου των ανθρω πων
αναστασεως η περι τουτου πιστις αποδειξις γινεται) και προσθεις εκεινο τωι λογωι ωι
πασα η περι του δογματος τουτου κατασκευη συμπεραινεται το Ὥσπερ εν τωι Ἀδαμ
παντες αποθνηισκουσιν ουτως και εν τωι Χριστωι παν τες ζωοποιηθησονται, σαφως
εκκαλυπτει το περι τουτου μυστηριον προς ο τι βλεπει, εν τοις εφεξης δια τινος
αναγκαιας ακολουθιας προς το περας των ελπιζομενων διευθυνων τον λογον. Ὁ δε
σκοπος των λεγομενων ουτος εστιν. εκθησομαι δε προτερον τηι εμαυτου λεξει την
διανοιαν των γεγραμμενων, ειθ' ουτω παραθησω του αποστολου τον λογον τον τηι
παρ' ημων προεκτεθεισηι διανοιαι εφαρμοζομενον.
Τις ουν ο του λογου εστι σκοπος ον δογματιζει εν εκεινωι τωι μερει ο θειος
αποστολος; οτι ποτε προς το μη ον η του κακου φυσις μεταχωρησει, παντελως
εξαφανισθεισα του ον 14 τος, και πασαν λογικην φυσιν η θεια τε και ακηρατος
αγαθοτης εν εαυτηι περιεξει, μηδενος των παρα του θεου γεγονοτων της βασιλειας
του θεου αποπιπτοντος, οταν πασης της εμμιχθεισης τοις ουσι κακιας οιον τινος
υλης κιβδηλου δια της του καθαρσιου πυρος χωνειας αναλωθεισης, τοιουτον
γενηται παν ο παρα του θεου εσχε την γενεσιν, οιον εξ αρχης ην οτε ουπω την
κακιαν εδεξατο. τουτο δε γινεσθαι λεγει ουτως· εγενετο, φησιν, εν τηι θνητηι τε και
επικηρωι των ανθρωπων φυσει η καθαρα και ακηρατος του μονογενους θεοτης. εκ
πασης δε της ανθρωπινης φυσεως ηι κατεμιχθη το θειον, οιον απαρχη τις του κοινου
φυραματος, ο κατα Χριστον ανθρωπος υπεστη δι' ου προσεφυη τηι θεοτητι παν το
ανθρωπινον. επειδη τοινυν εν εκεινωι πασα κακιας φυσις εξηφανισθη Ὃς αμαρτιαν
ουκ εποιησεν, καθως φησιν ο προφητης, ουδε ευρεθη δολος εν τωι στοματι αυτου,
συνηφανισθη δε μετα της αμαρτιας εν τωι αυτωι και ο επακολουθων αυτηι θανατος
(ου γαρ εστιν αλλη θανατου γενεσις πλην αμαρτια), αρχην ελαβεν απ' εκεινου ο τε
της κακιας αφανισμος και η του θανατου καταλυσις. ειτα ωσπερ 15 τις ταξις
επετεθη δια τινος ακολουθιας τωι γινομενωι. το γαρ αει κατα την του αγαθου
υποβασιν μαλλον αφεστως του πρωτου η προσεχεστερον ευρισκομενον, οπως αν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

αξιας τε και δυναμεως εκαστον εχηι, ουτως επακολουθει τωι προαγοντι· ωστε μετα
τον εν τωι Χριστωι ανθρωπον ος εγενετο απαρχη της φυσεως ημων δεξαμενος εν
εαυτωι την θεοτητα, ος και Ἀπαρχη των κεκοιμημενων εγενετο και Πρωτοτοκος εκ
των νεκρων Λυσας τας ωδινας του θανατου· μετα τουτον τοινυν τον ανθρωπον, τον
καθολου της αμαρτιας κεχωρισμενον και καταργησαντα εν εαυτωι του θανατου το
κρατος και πασαν αυτου αρχην τε και εξουσιαν και δυναμιν καταλυσαντα, ει τις
κατα τον Παυλον ευρεθειη, τον ως ην δυνατον μιμητην του Χριστου γενομενον εν
τηι του κακου αλλοτριωσει, ο τοιουτος τηι απαρχηι κατοπιν ακολουθησει εν τωι της
παρουσιας καιρωι· και παλιν τουτωι, λεγω δε καθ' υποθεσιν, ο Τιμοθεος, αν ουτω
τυχηι, ο καθως οιος τε ην μιμησαμενος εν εαυτωι τον διδασκαλον, η τις τοιουτος
ετερος· και ουτω καθεξης οσοι δια της κατ' ολιγον του αγαθου υφεσεως των αει προ
λαμβανοντων κατοπιν ευρισκονται, εως αν εις εκεινους η ακολουθια των επομενων
φθασηι εν οις του κακου πλεοναζον τος ελαττων η του κρειττονος ευρισκεται μοιρα·
κατα την αυτην αναλογιαν παρα των εν κακιαι το ελαττον εχοντων της
16
ακολουθιας επι τους προεχοντας εν τωι κακωι την ταξιν των προς το κρειττον
αναλυοντων ποιουσης, εως αν επι το ακροτα τον του κακου περας η του αγαθου
προοδος φθασηι την κακιαν εξαφανιζουσα. οπερ δη τελος της ελπιδος εστιν, ως
μηδεν υπ εναντιον τωι αγαθωι περιλειφθηναι, αλλα δια παντων την θειαν ζωην
διεξελθουσαν εξαφανισαι καθολου εκ των οντων τον θανατον, προαναιρεθεισης
αυτου της αμαρτιας αφ' ης, καθως ειρηται, την βασιλειαν κατα των ανθρωπων ο
θανατος εσχεν.
Πασης τοινυν πονηρας εξουσιας τε και αρχης εν ημιν καταλυθεισης και
μηκετι μηδενος παθους της φυσεως ημων κυριευοντος, αναγκη πασα μηδενος
κατακρατουντος ετερου παντα υποταγηναι τηι επι παντων αρχηι. θεου δε υποταγη
εστιν η παντελης του κακου αλλοτριωσις. οταν ουν κατα μιμησιν της απαρχης εξω
του κακου παντες γενωμεθα, τοτε ολον το φυραμα της φυσεως τηι απαρχηι συμμιχθεν
και εν κατα το συνεχες σωμα γενομενον του αγαθου μονου την ηγεμονιαν εφ'
εαυτου δεξεται, και ουτω παντος του της φυσεως ημων σωματος προς την θειαν τε
και ακηρατον φυσιν ανακραθεντος εκεινη η του υιου λεγομενη υποταγη δι' ημων
γινεται, της εν τωι σωματι αυτου κατορθωθεισης υποταγης εις αυτον αναφερομενης
τον εν ημιν την χαριν της υποταγης ενεργησαντα. Ἡ μεν ουν διανοια των υπο του
μεγαλου Παυλου δογματισθεντων εστιν, ως γε υπειληφαμεν, αυτη. καιρος δ' αν ειη
και αυτα παραθεσθαι του αποστολου τα ρηματα εχοντα 17 ουτως· Ὥσπερ γαρ εν τωι
Ἀδαμ παντες αποθνηισκουσιν, ουτως και εν τωι Χριστωι παντες ζωοποιηθησονται·
εκαστος δε εν τωι ιδιωι ταγματι· απαρχη Χριστος, επειτα οι του Χριστου εν τηι
παρουσιαι αυτου, ειτα το τελος, οταν παραδιδωι την βασιλειαν τωι θεωι και πατρι, οταν
καταργησηι πασαν αρχην και εξουσιαν και δυναμιν. δει γαρ αυτον βασιλευειν εως αν
θηι τους εχθρους υπο τους ποδας αυτου. εσχατος εχθρος καταργειται ο θανατος·
παντα γαρ υπεταξεν υπο τους ποδας αυτου. οταν δε ειπηι οτι παντα υπεταξεν, δηλον
οτι εκτος του υποταξαντος αυτωι τα παντα. οταν δε υποταξηι αυτωι τα παντα, τοτε και
αυτος υποταγησεται τωι υποταξαντι αυτωι τα παντα, ινα ηι ο θεος τα παντα εν πασιν.
Σαφως γαρ εν τωι τελευταιωι των ειρημενων το της κακιας ανυπαρκτον τωι λογωι
παριστησιν εν τωι ειπειν εν πασι γινεσθαι τον θεον παντα εκαστωι γινομενον. δηλον
γαρ οτι τοτε αληθες εσται το εν πασι τον θεον ειναι, οταν μηδεν κακον ενθεωρηται
τοις ουσιν. ου γαρ δη και εν κακωι τον θεον εικος εστι γινεσθαι. ωστε η ουκ εν πασιν
εσται οταν υπολειφθηι τι κακον εν τοις ουσιν η, ει αληθως εν πασι χρη πιστευειν
αυτον ειναι, το μηδεν κακον ειναι τηι περι τουτου πιστει συναποδεικνυται. ου γαρ
εστι δυνατον εν κακωι τον θεον γενεσθαι. 18 Το δε παντα γινεσθαι τον θεον <εν
πασι> τοις ουσι το απλουν και μονοειδες της ελπιζομενης ημιν ζωης υποδεικνυσι. το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

γαρ μηκετι δια πολλων και ποικιλων καθ' ομοιοτητα του νυν βιου την ζωην ημιν
συνερανιζεσθαι τωι λογωι τουτο παριστησιν το παντα ημιν τον θεον γινεσθαι οσα τηι
ζωηι ταυτηι αναγκαια δοκει, δια τινος αναλογιας εκαστου μετα λαμβανομενου προς
το θειοτερον· ωστε και βρωσιν ειναι τον θεον ημιν, ως εικος βρωθηναι θεον, και
ποσιν, ωσαυτως εν δυμα τε και σκεπην αερα τοπον πλουτον απολαυσιν καλλος
υγιειαν ισχυν φρονησιν δοξαν μακαριοτητα και παν οσον εν τηι αγαθηι κρινεται
μοιραι ου επιδεης η φυσις εστι, προς το θεοπρεπες αναγομενης της σημασιας των
ειρημενων· ως δια τουτου μαθειν οτι ο εν τωι θεωι γενομενος παντα εχει εν τωι
εκεινον εχειν. ουδεν δε ετερον εστι το εχειν τον θεον η το ενωθηναι θεωι. ουκ αν δε
τις αλλως ενωθειη μη συσσωμος αυτωι γενομενος, καθως ονομαζει ο Παυλος· οι γαρ
παντες τωι ενι σωματι του Χριστου συναπτομενοι δια της μετουσιας εν αυτου
γινομεθα σωμα.
Ὅταν ουν δια παντων ελθηι το αγαθον, τοτε ολον αυτου το σωμα
υποταγησεται τηι ζωοποιωι εξουσιαι, και ουτως η του σωματος τουτου υποταγη αυτου
λεγεται ειναι του υιου υποταγη του ανακεκραμενου προς το ιδιον σωμα, οπερ εστιν
η εκκλησια, καθως φησι προς τους Κολοσσαεις ο αποστολος, ουτωσι λεγων τωι
ρηματι· Νυν χαιρω εν τοις παθημασι μου 19 και ανταναπληρω τα υστερηματα των
υπερ Χριστου θλιψεων εν τηι σαρκι μου υπερ του σωματος αυτου, ο εστιν η εκκλησια,
ης εγενομην διακονος κατα την οικονομιαν. και προς την Κορινθιων εκκλησιαν
φησιν· Ὑμεις εστε σωμα Χριστου και μελη εκ μερους. σαφεστερον δε τοις Ἐφεσιοις
το περι τουτου παρατιθεται δογμα δι' ων φησιν οτι Ἀληθευοντες δε εν αγαπηι
αυξησωμεν εις αυτον τα παντα ος εστιν η κεφαλη, ο Χριστος, εξ ου παν το σωμα
συναρμολογουμενον και συμβιβαζομενον δια πασης αφης <της> επιχορηγιας κατ'
ενεργειαν εν μετρωι ενος εκαστου μερους την αυξησιν του σωματος ποιειται εις
οικοδομην εαυτου εν αγαπηι· ως δια των αει προστιθεμενων τηι πιστει εαυτον του
Χριστου οικοδομουντος. ος τοτε παυσεται εαυτον οικοδομων οταν εις το ιδιον
μετρον φθασηι η του σωματος αυτου αυξησις τε και τελειωσις, και μηκετι λιπηι τωι
σωματι το δι' οικοδομης προστιθεμενον, παντων εποικοδομηθεντων επι τωι θεμελιωι
των προφητων τε και αποστολων και προσθεμενων τηι πιστει, οταν, καθως φησιν ο
αποστολος, Καταντησωμεν οι παντες εις την ενοτητα της πιστεως και της
επιγνωσεως του υιου του θεου εις ανδρα τελειον, εις μετρον ηλικιας του
πληρωματος του Χριστου.
Ει τοινυν κεφαλη ων αυτος το εφεξης αυτου σωμα οικοδομει δια των αει
προστιθεμενων συναρμολογων και συμ βιβαζων τους παντας εις α πεφυκεν εκαστος
κατα το μετρον της ενεργειας, ωστε η χειρα η οφθαλμον η ποδα η ακοην η 20 αλλο
τι γενεσθαι των συμπληρουντων το σωμα κατα την αναλογιαν της εκαστου πιστεως,
ταυτα δε ποιων εαυτον οικοδομει, καθως ειρηται, δηλον αν ειη δια τουτων οτι εν
πασι γινομενος εις εαυτον δεχεται παντας τους ενουμενους αυτωι δια της κοινωνιας
του σωματος, και μελη του ιδιου σωματος ποιειται τους παντας, ωστε ειναι Πολλα
μεν μελη εν δε σωμα. Ὁ τοινυν προς εαυτον ημας ενωσας και ημιν ενωθεις και δια
παντων εν προς ημας γενομενος τα ημετερα οικειουται παντα. κεφαλαιον δε των
ημετερων αγαθων η προς το θειον εστιν υποταγη, οταν ομοφωνος πασα η κτισις
γενηται προς εαυτην και Παν αυτωι γονυ καμψηι επουρανιων και επιγειων και
καταχθονιων και πασα γλωσσα εξομολογησηται οτι κυριος Ἰησους Χριστος. τοτε
πασης της κτισεως εν σωμα γενομενης και παντων δια της υπακοης μετ' αλληλων εν
αυτωι συμφυεντων, την του ιδιου σωματος προς τον πατερα υποταγην εις εαυτον
αναφερει. Μηδεις δε ξενιζεσθω τωι λεγομενωι. και γαρ και ημεις το δια του σωματος
ημων γινομενον κατα τινα συνηθειαν τηι ψυχηι λογιζομεθα, ως ο διαλεγομενος
εκεινος τηι ιδιαι ψυχηι επι τηι ευφοριαι της χωρας, οτι Φαγε και πιε και ευφραινου, την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

της σαρκος πλησμονην εις την ψυχην αναφερει. ουτω κακει η του εκκλησιαστικου
σωματος υποταγη αναφερεται εις τον ενοικουντα τωι σωματι. Και επειδη παν το
γενομενον εν αυτωι συζεται, η δε 21 σωτηρια δια της υποταγης ερμηνευεται, καθως
η ψαλμωιδια νοειν υποτιθεται, ακολουθως το μηδεν εξω των σωιζομενων ειναι
πιστευειν εν τωι μερει τουτωι του αποστολου μανθανομεν. τουτο δε τηι του θανατου
καθαιρεσει και τηι του υιου υποταγηι διασημαινει ο λογος, διοτι συμβαινει ταυτα προς
αλληλα, το τε μη ειναι ποτε τον θανατον και το παντας εν ζωηι γενεσθαι· ζωη δε ο
κυριος, δι' ου γινεται, κατα τον αποστολικον λογον, παντι τωι σωματι αυτου η
προσαγωγη προς τον πατερα,
Ὅταν παραδιδωι την βασιλειαν ημων τωι θεωι και πατρι. σωμα δε αυτου,
καθως ειρηται πολλακις, πασα η ανθρωπινη φυσις ηι κατεμιχθη. ∆ι' αυτο δε τουτο το
νοημα και Μεσιτης θεου και ανθρωπων ωνομασθη παρα του Παυλου ο κυριος. ο γαρ
εν τωι πατρι ων και εν ανθρωποις γενομενος εν τουτωι πληροι την μεσιτειαν εν τωι
εαυτωι παντας ενωσαι και δι' εαυτου τωι πατρι, καθως φησιν εν τωι ευαγγελιωι ο
κυριος, προς τον πατερα τον λογον ποιουμενος· Ἵνα παντες εν ωσι καθως συ, πατερ,
εν εμοι καγω εν σοι, ινα ουτω κακεινοι εν ημιν εν ωσιν. σαφως γαρ τουτο
παριστησιν οτι εαυτωι ημας ενωσας ο εν τωι πατρι ων δι' εαυτου την προς τον πατερα
συναφειαν ημων απεργαζεται. Ἀλλα και τα εφεξης του ευαγγελιου συναιδει τοις
ειρημενοις· Την δοξαν ην δεδωκας μοι δεδωκα αυτοις· δοξαν 22 γαρ ενταυθα λεγειν
αυτον οιμαι το πνευμα το αγιον ο εδωκε τοις μαθηταις δια του προσφυσηματος. ου
γαρ εστιν αλλως ενωθηναι τους απ' αλληλων διεστηκοτας μη τηι ενοτητι του
πνευματος συμφυομενους· Ει γαρ τις πνευμα Χριστου ουκ εχει, ουτος ουκ εστιν
αυτου. το δε πνευμα η δοξα εστι, καθως φησιν ετερωθι προς τον πατερα· ∆οξασον με
τηι δοξηι ηι ειχον απ' αρχης παρα σοι προ του τον κοσμον ειναι. ο γαρ θεος Λογος ο
προ του κοσμου εχων την του πατρος δοξαν, επειδη επ' εσχατων των ημερων σαρξ
εγενετο, εδει [δε] και την σαρκα δια της προς τον Λογον ανακρασεως εκεινο
γενεσθαι οπερ ο Λογος εστιν· γινεται δε εκ του εκεινο λαβειν ο προ του κοσμου ειχεν
ο Λογος· τουτο δε ην το πνευμα το αγιον· ουδεν γαρ αλλο προαιωνιον πλην πατρος
και υιου και αγιου πνευματος. δια τουτο και ενταυθα φησιν οτι Την δοξαν ην
δεδωκας μοι δεδωκα αυτοις, ινα δι' αυτης εμοι ενωθωσιν και δι' εμου σοι. Ἴδωμεν
δε και τα εφεξης εν τωι ευαγγελιωι προσκειμενα· Ἵνα ωσιν εν καθως ημεις εν εσμεν·
συ εν εμοι καγω εν αυτοις· οτι εγω και συ εν εσμεν· ινα ωσι τετελειωμενοι εις το εν.
ταυτα γαρ ουδεμιας επεξηγησεως οιμαι χρηιζειν προς το συναρμοσθηναι τωι
προκειμενωι νοηματι, αυτης φανερως της λεξεως το περι τουτων δογμα εκτιθεμενης.
Ἵνα ωσιν εν καθως ημεις εν εσμεν· ου γαρ εστι δυνατον αλλως τους 23 παντας εν
γενεσθαι Καθως ημεις εσμεν εν, ει μη παντων των απ' αλληλων αυτους
διαμεριζοντων χωρισθεντες ενωθειεν ημιν οιτινες εσμεν εν, Ἵνα ωσιν εν καθως
ημεις εσμεν εν. τουτο δε πως γινεται; οτι Ἐγω εν αυτοις. ου γαρ εστι δυνατον εμε
γενεσθαι μονον εν αυτοις, αλλα παντως και σε, επειδη Ἐγω και συ εν εσμεν. και
ουτω γενησονται Τετελειωμενοι εις το εν οι εν ημιν τελειωθεντες· ημεις γαρ το εν.
Την δε τοιαυτην χαριν φανερωτερον διασημαινει τωι εφεξης λογωι ουτως ειπων οτι
Ἠγαπησας αυτους καθως εμε ηγαπησας. ει γαρ ο πατηρ αγαπαι τον υιον, εν δε τωι υιωι
παντες γινομεθα οι δια της εις αυτον πιστεως σωμα αυτου γινομενοι, ακολουθως ο
τον υιον εαυτου αγαπων αγαπαι και του υιου το σωμα ως αυτον τον υιον· ημεις δε το
σωμα. ουκουν φανερον δια των ειρημενων γεγονε το αποστολικον νοημα, οτι πασης
ανθρωπινης φυσεως την γινομενην του οντος επιγνωσιν τε και σωτηριαν η του υιου
προς τον πατερα υποταγη διασημαινει.
Σαφεστερος δε γενοιτ' αν ημιν ο λογος και εξ ετερων τινων αποστολικων
νοηματων εξ ων ενος επιμνησθησομαι μονου, τας πολλας των μαρτυριων, ευλαβειαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

του μη εις πληθος εκτειναι τον λογον, παραιτησαμενος. φησι γαρ που των εαυτου
λογων ο Παυλος οτι Χριστωι συνεσταυρωμαι· ζω δε 24 ουκετι εγω, ζηι δε εν εμοι
Χριστος. ουκουν ει μηκετι ο Παυλος ζηι ο τωι κοσμωι σταυρωθεις, αλλ' ο Χριστος εν
αυτωι ζηι, παν το παρα του Παυλου γινομενον τε και λεγομενον εικοτως εις τον εν
αυτωι ζωντα Χριστον αναφερεται. και γαρ τα ρηματα του Παυλου παρα του Χριστου
λαλεισθαι φησιν ο ειπων· Ἢ δοκιμην ζητειτε του εν εμοι λαλουντος Χριστου; και τα
ευαγ γελικα κατορθωματα ουκ αυτου φησιν ειναι αλλα τηι χαριτι του Χριστου τηι
οικουσηι εν αυτωι ανατιθησιν. ει τοινυν ο εν αυτωι ζων Χριστος ενεργειν τε και
φθεγγεσθαι τα εκεινου κατα το ακολουθον λεγεται, παντων δε αποστας ο Παυλος
των προτερον επικρατουντων, οτε ην βλασφημος και διωκτης και υβριστης, προς
μονον το αληθινον αγαθον βλεπει και τουτωι εαυτον ποιει ευπειθη και υπηκοον, αρα
και η υποταγη του Παυλου η προς τον θεον γενομενη εις τον εν αυτωι ζωντα την
αναφοραν εχει ος και λαλει εν τωι Παυλωι τα αγαθα και εργαζεται. αγαθων δε
παντων κεφαλαιον η προς τον θεον εστιν υποταγη.
Ὃ δε επι του ενος ευρεν ο λογος, τουτο και πασηι τηι κτισει των ανθρωπων
ευλογως εφαρμοσθησεται, οταν, καθως φησιν ο κυριος, εν παντι τωι κοσμωι το
ευαγγελιον γενηται. παντων γαρ αποθεμενων τον παλαιον ανθρωπον συν ταις
πραξεσι και ταις επιθυμιαις αυτου και δεξαμενων εν αυτοις τον κυριον, αναγκαιως ο
εν αυτοις ζων ενεργει τα αγαθα τα παρ' εκεινων 25 γινομενα. το δε ακροτατον των
αγαθων παντων η σωτηρια η δια της του κακου αλλοτριωσεως ημιν γινομενη· αλλα
μην ουκ εστιν αλλως του κακου χωρισθηναι μη τωι θεωι δια της υποταγης
ανακραθεντας· αρα και αυτη η προς τον θεον υποταγη εις τον εν ημιν ζωντα την
αναφοραν εχει. Ει τι, γαρ, καλον, αυτου και ει τι αγαθον, παρ' αυτου, φησι τις των
προ φητων. επει ουν καλον τε και αγαθον η υποταγη ανεδειχθη εκεινου, και τουτου
το αγαθον παντως παρ' ου παντος αγαθου φυσις, ως ο του προφητου λογος. Μηδεις
δε προς την κοινην καταχρησιν του της υποταγης ονοματος βλεπων αθετειτω το
ονομα. οιδε γαρ η σοφια του μεγαλου Παυλου προς το δοκουν κεχρησθαι κατ'
εξουσιαν τοις ρημασι, και τωι ιδιωι της διανοιας ειρμωι προσαρμοζειν τας των
ρηματων εμφασεις, καν προς αλλας τινας εννοιας η συνηθεια την καταχρησιν των
λεξεων φερηι. επει ποθεν ειληπται αυτωι η του Ἐκενωσεν εαυτον χρησις, και Το
καυχημα μου ουδεις κενωσει, και το Κεκενωται η πιστις, και Ἵνα μη κενωθηι ο
σταυρος του Χριστου; εκ ποιας ταυτα χρησεως εις τον εαυτου παρεδεξατο λογον; τις
δε κρινει αυ τον ειποντα οτι Ὁμειρομενοι υμων, δι' ης λεξεως την αγαπητικην
ενδεικνυται σχεσιν; ποθεν δε το ανυπερηφανον της αγαπης δια της του μη
περπερευεσθαι λεξεως ενεδειξατο; η δε εριστικη και αμυντικη φιλονεικια, πως τωι
της εριθειας παρ' αυτου σημαινεται ρηματι, φανερου πασιν οντος οτι εκ 26 της
εριουργιας η εριθος εκ<τος> της γραφης ονομαζεται και την περι τα ερια σπουδην τωι
ονοματι της εριθειας σημαινειν ειωθαμεν; αλλ' ομως χαιρειν εασας ο Παυλος τας
ετυμολογιας τας ψυχρας δι' ων βουλεται λεξεων ο βουλεται παριστησι νοημα. και
γαρ και αλλα πολλα τοις ακριβως εξεταζουσιν ευρεθειη αν εν τοις λογοις του
αποστολου μη δουλευοντα τηι χρησει της συνηθειας, αλλα κατα τινα ιδιοτροπον
εννοιαν επ' εξουσιας παρ' αυτου προφερομενα μηδεν επιστρεφομενου προς την
συνηθειαν. Ουτω τοινυν και ενταυθα το της υποταγης σημαινομενον αλλο τι παρα
τας κοινας εννοιας υπο του Παυλου νενοηται. αποδειξις δε του λογου οτι ουδε η εν
τωι μερει τουτωι των παρ' αυτου μνημονευθεντων εχθρων υποταγη το
κατηναγκασμενον τε και ακουσιον εχει, καθως αν ειποιεν οι τηι συνηθειαι
δουλευοντες, αλλα σαφως επ' αυτων η σωτηρια τωι ονοματι της υποταγης
ερμηνευεται· τεκμηριον δε το διεσταλθαι κατα το μερος τουτο υπο του Παυλου το
της εχθρας ονομα εις διπλην σημασιαν· των γαρ εχθρων, τους μεν υποταγησεσθαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

λεγει, τους δε καταργηθησεσθαι. καταργειται μεν ουν ο τηι φυσει εχθρος, τουτεστι ο
θανατος, και η περι αυτον της αμαρτιας αρχη τε και εξουσια και δυναμις.
υποταγησονται δε οι καθ' ετερον λογον εχθροι του θεου λεγομενοι, οι απο της 27
βασιλειας προς την αμαρτιαν αυτομολησαντες, ων και εν τωι προς Ῥωμαιους
μεμνηται λογωι ειπων οτι Ει γαρ εχθροι οντες κατηλλαγημεν τωι θεωι· την γαρ
ενταυθα υποταγην εκει καταλλαγην ονομαζει, εν νοημα δι' εκατερου των ονοματων
ενδειξαμενος την σωτηριαν. ως γαρ εκ της υποταγης το σωθηναι προσγινεται, ουτω
και εν ετερωι φησιν οτι Καταλλαγεντες σωθησομεθα εν τηι ζωηι αυτου.
Τους μεν ουν τοιουτους εχθρους υποτασσεσθαι λεγει τωι θεωι και πατρι, τον
δε θανατον και την περι αυτον αρχην μηκετι εσεσθαι. τουτο γαρ ενδεικνυται η του
καταργηθησεσθαι λεξις· ως δια τουτου γενεσθαι δηλον οτι των μεν κακων η
δυναστεια εις το παντελες εξαργηθησεται. οι δε δια της παρακοης εχθροι του θεου
κληθεντες, ουτοι δια της υποταγης φιλοι του κυριου γενησονται, οταν πεισθωσι τωι
λεγοντι οτι Ὑπερ Χριστου πρεσβευομεν, ως του θεου παρακαλουντος δι' ημων·
δεομεθα υπερ Χριστου, καταλλαγητε τωι θεωι, και κατα την γενομενην εν τωι
ευαγγελιωι υποσχεσιν ουκετι εν τοις δουλοις υπο του κυριου αλλ' εν τοις φιλοις
καταλλαγεντες αριθμηθησονται. Το δε ∆ει γαρ αυτον βασιλευειν, εως αν θηι τους
εχθρους υπο τους ποδας αυτου, ευσεβως, ως οιμαι, παραδεξομεθα το αριστευειν
αυτον δια του βασιλευειν νοησαντες. τοτε γαρ παυεται της αριστειας ο δυνατος εν
πολεμωι, οταν αφανισθηι παν το τωι αγαθωι αντικειμενον, οταν πασαν την εαυτου
βασιλειαν συναγαγων προσαγαγηι τωι θεωι και πατρι, προς εαυτον ενωσας τα παντα.
Το γαρ παραδουναι αυτον τωι πατρι 28 την βασιλειαν ταυτον εστι κατα την
διανοιαν τωι προσαγαγειν τους παντας τωι θεωι, δι' ου εχομεν την προσαγωγην εν ενι
πνευματι προς τον πατερα. παντων τοινυν των ποτε εχθρων υποποδιον των ποδων
του θεου γενομενων εν τωι δεξασθαι το θειον ιχνος εν εαυτοις, και του θανατου
καταργηθεντος (μη γαρ οντων των αποθνηισκοντων ουδε ο θανατος εσται παντως),
τοτε εν τηι παντων ημων υποταγηι, ητις ουχι δουλικη νοειται ταπεινοτης αλλα
βασιλεια και αφθαρσια και μακαριοτης, ο εν ημιν ζων υποταγησεσθαι τωι θεωι παρα
του Παυλου λεγεται, ο το αγαθον ημων δι' εαυτου τελειων και ποιων εαυτωι εν ημιν
το ευαρεστον. Ταυτα κατα το μετρον της διανοιας ημων εκ της μεγαλης του Παυλου
σοφιας, οσον εχωρουμεν, εν τωι μερει τουτωι κατενοησαμεν, δειξαι βουλομενοι το μη
επεσκεφθαι τους των αιρετικων δογματων προστατας τον του αποστολου σκοπον
προς ον βλεπων τον παροντα λογον πεποιηται. ει μεν ουν αυταρκης σοι γεγονεν η
επι τωι ζητηματι τουτωι πληροφορια δια των ειρημενων, εις τον θεον ανακτεον την
χαριν· ει δε τι και λειπειν σοι φαινοιτο, δεξομεθα εν προθυμιαι την του λειποντος
αναπληρωσιν, ειπερ ημιν παρα σου τε γνωρισθειη δια του γραμματος και παρα του
αγιου πνευματος φανερωθειη δια των ευχων ημων η των κρυφιων φανερωσις.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9


