Αnnales
ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΑΚΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΧΡΟΝΙΚΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗ.
1 Το της ιστοριας χρησιμον και προ ημων οι συγ γραψαμενοι διωρισαντο, και
απερ αν εκεινοις επηλθεν ειπειν, ταυτ' αν και ημεις ερειν εχωμεν· τι γαρ αν και
ευροιμεν καινοτερον νοημα τοσουτων ιστορησαντων και συμπαν καλον της
ιστοριας αποφηναμενων εν τοις σφετεροις συγγραμ μασι; ταχα δε, ο πλεον εκεινων
εν τοις νυν προκειμενοις ημιν λεξειν αξιον, τουτο γε αν της ημετερας συγγραφης
προβαλουμεθα· το δε εστιν οτι, καινοτερων ημιν προκει μενων πραγματων, α μηπω
τις γραφηι παραδεδωκε, καινο τερον συμβαινει ειναι και το ωφελιμον, εκεινων εν
γνωσει των ανθρωπων γεγενημενων, απερ ο χυδην ρεων λογος ουκ αληθως
αποφαινεται. οι μεν ουν τα καθ' ημας ιστο ρικως συγγραψαμενοι αλλην αλλος
πεποιηνται την αρχην· οι μεν γαρ αυτων απο της του κοσμου γενεσεως ηρξαντο, οι
δε εξ αξιολογου τινος αρχης, η Περσων η Ἑλληνων η Ῥωμαιων η αλλου ουτινοσουν
των εθνων, εκαστος προς τον εαυτου σκοπον το οικειον καταρτιζομενος συγγραμμα.
και ημιν ουχ ηκιστα ουτω τα της συγγραφης τελεσθησεται. τα μεν γαρ απ' αρχης
γεγενημενα της του κοσμου γενεσεως πολλοις τε και πολλακις εξιστορηθη, ου χρη
δε λεγειν και ει προς αλληλους οι πλειους ηναντιοφωνησαν τα των βασιλεων
συγγραφοντες, αλλοιωσεις τε χωρων και πολεων στασεις και πολεμων συρρηξεις
και ανδραποδισμους και νικας και ηττας και οσα τοιαυτα συμβαινει τοις καθ' ημας.
πολυσχιδων γαρ τουτωνι τελουντων και μηδε παρ' αυτων ισως των ενεργουντων
γινωσκομενων, σχοληι γε αν τοις εξιστορουσι του αληθους πανταπασι γενησεται η
επιτευξις· εκ του μαλλον δε και οσα τηι κοινηι φημηι γνωριζεται, ταυτα τον
εξιστορουντα παραληψασθαι δεον, ει μη αδικειν ουτος εθε λησειε την αληθειαν ως
οι τους οβολους κερματιοις ελλυ μαινομενοι η και παραχαραττειν βουλομενοι. ουτε
γουν προς χαριν ουτε προς φθονον, αλλ' ουδε προς μισος η και προς ευνοιαν
συγγραφειν χρεων εστι τον συγγραφοντα, αλλ' ιστο ριας μονον χαριν και του μη
ληθης βυθωι, ην ο χρονος οιδε γενναν, παραδοθηναι τα υπο τινων γεγενημενα, ειτ'
αγαθα ειτε φαυλα τυγχανοιεν. αρχη δε ημιν γενεσθω η της Κωνσταντινου πολεως
αλωσις, ουτω τοι περιφανης και γνωριμος ουσα συμπασιν ως μηδε εν ειναι των
εθνων, ο μη ταυτην εγνωρισεν.
2 Ἀλεξιου του Κομνηνου, αδελφου τελουντος του προ βεβασιλευκοτος
Ἰσαακιου, Ἀγγελων και αμφοιν ονομαζομενων, τα των Ῥωμαιων τοτε διιθυνοντος
σκηπτρα, οι εξ Ἰταλιας κατα της Κωνσταντινουπολεως εξεστρατευσαν. η δε αιτια
τοιαδε. κατεβαλε μεν της αρχης τον αδελφον Ἰσαακιον ο προειρημενος Ἀλεξιος και
οι τας οψεις επηρωσε, και ην το απο τουδε της των Ῥωμαιων κρατησας αρχης.
υπηρχε δε τωι Ἰσαακιωι υιος εκ της προτερας αυτου γυναικος γεννη θεις, τον μειρακα
ηδη αμειβων. ος δυσανασχετησας τηι του πατρος παροινιαι την φυγην τε
μηχανησαμενος περι την Ῥωμην χωρει και τωι ταυτης αρχιερει εαυτον προσριπτει,
λιπαρως τε τουτωι προσκειμενος την πατρικην εκδικησιν επεζητει. επει δε τωι τοτε
τυχοι πληθη πολλα εις εν συν αχθηναι των Ἰταλων, οι μεν εξ αυτης Ἰταλιας, οι δε εκ
της των Φραγγων αρχης, εκ δε Ἐνετων ετεροι και εξ αλλων αλλοι και η προφασις
εις ελευθεριαν της Ἱερουσαλημ απελθειν, οπου ο κυριακος τυγχανει ταφος–ην δε ο
του τους συναθροισας ο αρχιερατικως της πρεσβυτερας προιστα μενος Ῥωμης, ον, ως
προειρηκειν, υπερ της πατρικης αρχης ο του Ἰσαακιου εξελιπαρει υιος–ταις
παρακλησεσι του παιδος δυσωπηθεις ο παπας, μαλιστα δε ταις υποσχε σεσιν–
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετυγχανον γαρ αδραι–παραδιδωσι τον παιδα τοις ηγεμοσι των στρατευματων, ως αν
αυτον της προκει μενης εκνευσαντες τωι πατρικωι εγκαταστησαιεν θρονωι ανα
λωματα τε παρ' αυτου λαβοιεν, οποσα αν καθ' οδον ανα λωσαιεν και οποσα περι την
Κωνσταντινου βραδυναντες. ανηχθησαν ουν ουτοι τριηρεσι τε και ναυσι κοιλαις,
ευτυ χως εν πνευμασι φοροις πεποιημενοι την ανοδον. επει δε τηι Κωνσταντινου
προσωκειλαν, γνωριζουσι τοις εκει τον παιδα, την αδικιαν, τα δια ταυτα του Ῥωμης
ενταλματα. μεχρι μεν ουν τινος λογοι τε εξ αμφοτερων εγεγονεισαν των μερων και
μαχαι κατα χερσον ισχυραι, συμβασεις τε εκ πρεσβειων ουδ' ολως συνεβαινον. επει
δε ο βασιλευς Ἀλεξιος τοις τοι ουτοις απωκνησε πραγμασι, μαλιστα δε γε απειρηκε
τοις εντος εις συγχυσιν αποβλεπουσι και νοσουσι το αστατον, τα παντα χαιρειν
εασας φυγηι εχρησατο εκων αεκοντι γε θυμωι, τουτο δη προσειπων, ως οι ακηκοοτες
εφασκον, το «∆αυιδ φυγων εσωθη», προσεπαγομενος τε και την γυναικα και χρη
ματα του βασιλικου ταμιειου ικανα.
3 Ἐπει γουν ουτος εξηιει της Κωνσταντινου, πρεσβευ ουσι προς τους Ἰταλους
οι οικητορες, ως αν ο του Ἰσαακιου Ἀλεξιος, δι' ον ως εδοκει το μαχιμον ην, εντος
εισαχθειη και βασιλευς αναγορευθειη. εισαγεται γουν εις την πολιν ο παις επι ταις
προτεραις συνθηκαις, αις υπεσχετο τοις αναβιβασασιν αυτον Ἰταλοις, και βασιλευς
παρα παντος αναγορευεται του λαου. ησαν ουν το απο τουδε οι τε πο λιται οι τε
Ἰταλοι τωι δοκειν ειρηνευοντες, των μεν Ἰταλων απαιτουντων τας υποσχεσεις και
τα αναλωματα, των δ' οικητορων της πολεως υπερ αριθμον ηγουμενων το χρημα
και διισχυριζομενων, ως ουκ αν εχοιεν τοσαυτα τοις Ἰταλοις επι δουναι. συνεβη δε
τωι τοτε και γογγυσμον εν τηι πολει τουτου χαριν γενεσθαι. ο γαρ πατηρ Ἀλεξιου ο
Ἄγγελος Ἰσαακιος–ετι γαρ περιην τωι βιωι, καν απηρε μετα μικρον μηπω αλουσης
της Κωνσταντινου–γνωμην δεδωκεν, ως των ιερων κειμηλιων συναθροισιν
γεγονεναι τα πρωτα εκειθεν τε αρξασθαι του προς τους Ἰταλους χρεους, το δ'
ελλειπον εκ των βασιλικων ταμιειων δοθηναι και των οικη τορων της πολεως. εν
τωι μεταξυ δε της αμφισβητησεως ουσης και εξ εκατερων των μερων αφικνουμενων
των πρεσβεων, φονευεται ο παις του Ἰσαακιου Ἀλεξιος παρ' Ἀλεξιου του ∆ουκα, ον
πρωτοβεστιαριον ουτος τετιμηκεν, οι δε της πολεως εις τι των αυτου επιμεμφομενοι
Μουρ τζουφλον εκαλουν. ανηγορευθη γουν παρα των πολιτων ο ρηθεις Ἀλεξιος
Μουρτζουφλος βασιλευς. του τοιουτου γουν χαριν επι πλεον μανεντες οι Ἰταλοι
ασπονδον την εχθραν κατα των Κωνσταντινουπολιτων εποιησαν. συνεβη δε και
ετερον τι γενεσθαι τοις πολιταις βουλευμα ουκ επαινου αξιον. τους γαρ Λατινους,
ους οικητορας ειχεν η Κωνσταντινου, οι προυχοντες και των εν τελει
συνεβουλευσαντο αποπεμψαι της πολεως, ως μη επιβουλους αυτους εντος εχοιεν. οι
δε αυτομολοι προς τους πολεμιους χωρουσι χιλιοστυες πολλαι, ορκοις αρρηκτοις το
πρωτον τους πολιτας πληροφορουντες μη αν ποτε μελετησαι κατ' αυτων προδοσιαν,
συναποθανειν δε ει συμβαιη αυτοις ως ιθαγενεις και αυ τοχθονας· καιτοι και
γυναικας και παιδια διδοντες εν ασφα λεστεροις ταυτα τοποις απαγαγειν, ουκ
επεισαν. εξελθοντες δε πολλα τοις εναντιοις συνηραντο ατε πληθος πολυ οντες και
ειδημονες των πραγματων.
4 Τεσσαρακοντα γουν παρηλθον ημεραι και εαλω παρα τουτων η
Κωνσταντινου, ετους μεν οντος απο γενεσεως κοσμου εξακισχιλιοστου
επτακοσιοστου ενδεκατου, δωδεκατην του Ἀπριλλιου αγοντος. τωι γαρ δεκατωι ετει
Μαΐου οντος τηι πολει προσωρμισαν, εν ενδεκα δε μησι συνεβη γενεσθαι την
πορθησιν. και η μεγιστη και περιφανεστατη πολις εαλω, ενος ως φασιν η και δυο
επιπηδησαντων τωι τειχει απο κλιμακος εις ιστον κειμενης μεγιστης κοιλης νηος.
οσα μεν ουν συνεβη τηι πολει, μακροτερων αν ειη ταυτα λογων και ου προς την
 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρουσαν υποθεσιν· παντως δε νοειν εξεστι πασιν οποσα ταις αιχμαλωτιζομεναις
πολεσιν επι πεπτωκε παθη, φονοι τε ανδρων γυναικων τε ανδραπο δισμοι,
σκυλευσεις, οικιων κατασκαψεις, ταλλα τε παντα οποσα μαχαιρας εργον
καθεστηκεν. επει γουν εγκρατεις γεγονασι της πολεως οι Ἰταλοι, ως εξ υπερδεξιων
ορμω μενοι την τε δυσμην πασαν κατεδραμον, αλλα δη και της ευας μερος ουκ
ελαττον. πρωτον μεν ουν χειρουνται τα της δυσμης, παντων υποφευγοντων αυτους
ως υπο τινος θεηλατου ελαυνομενων πληγης.
5 Ὁ μεν ουν βασιλευς Ἀλεξιος ο Ἄγγελος, ον αποδρασαι ο λογος ειρηκει της
Κωνσταντινου, περι την Φιλιππου πολιν αφικομενος και μη προς των οικητορων
δεχθεις περι την Μοσυνουπολιν αφικνειται κακεισε τας διατριβας εποι ειτο. Ἀλεξιος
δε ο ∆ουκας, ος τον υιον Ἰσαακιου απεκτεινε, βουλομενος εκ κηδους αυτωι
προσαρμοσασθαι αμα τε τον του Ἰσαακιου υιον πεφονευκε και αμα την του βασιλεως
Ἀλεξιου θυγατερα Ευδοκιαν προσηγαγετο εις γυναικα, υστατην ουσαν των
θυγατερων εκεινου. τρεις γαρ υπηρχον αυτωι, και η μεν πρωτη Ειρηνη
κατωνομαζετο, ην και ανδρι συνεζευξεν Ἀλε ξιωι τωι Παλαιολογωι, ον και δεσποτην
τετιμηκεν· αλλα προ υχετο ουτος της Κωνσταντινου αλωσεως. η δε δευτερα
εκαλειτο Ἄννα, εις ην Θεοδωρον τον Λασκαριν επεγαμβρευσεν. η δε τριτη Ευδοκια
κατωνομαζετο, ην προ καιρου ο πατηρ αυτης τωι κραληι Σερβιας συνεζευξεν· επι τινι
δε παθει, ως εφασκον, ταυτην ουτος φωρασας επι τον πατερα παλιν εκπεμπει, και
εμενεν ουτως. ταυτην ειληφει ο ειρημενος ∆ουκας Ἀλεξιος, την οικειαν καταλιπων
γαμετην. ως γουν παρα των Ἰταλων εαλω η Κωνσταντινου, απεδρα και ουτος
εκειθεν, επιφερομενος και την συζυγον Ευδοκιαν. μαθων δε ως εν Μοσυνουπολει
τας διατριβας ποιειται ο πενθερος αυτου βασιλευς Ἀλεξιος, θαρρουντως προς αυτον
απηιει. ο δε τουτον πολλων τε αλλων χαριν και ουδεν ηττον της θυ γατρος
εμυσαττετο. κηδεστιας ουν υπενδυς προσωπειον υποδεχεται τον Ἀλεξιον, λουτρον
τε ευτρεπισας αμα τηι θυγατρι λουθηναι τουτον προστεταχεν. εντος ουν του
λουτηρος γενομενου του Ἀλεξιου επεισπιπτουσιν αθροον αυτωι οι του βασιλεως
Ἀλεξιου υπηρεται κακεισε τους οφθαλμους εξορυττουσιν. εφασκον δε οι
ξυντυχοντες, ως η θυγατηρ εστωσα παρα την θυραν του λουτρου τον πατερα υβρεσιν
επλυνε κακεινος ταυτην της αναιδειας και της ασελγους αγαπησεως ελοιδορει.
τυφλος ουν γεγονως ο δηλωθεις ∆ουκας Ἀλεξιος περι τα της Μοσυνουπολεως
επλανατο μερη, αλητης διερχομενος τα εκεισε. ο δε βασιλευς Ἀλεξιος απαρας
εκειθεν περι τα μερη της Θεσσαλονικης εχωρει. επει δε εξωρμησαν της
Κωνσταντινου οι Ἰταλοι και απηλ θον περι την Μοσυνουπολιν, ευροντες εκεισε τον
Μουρ τζουφλον Ἀλεξιον εις την Κωνσταντινου απηγαγον· του δε δηλωθεντος αυτου
μιασματος αμυνομενοι, οπερ εις τον υιον Ἰσαακιου του βασιλεως ειργασατο,
κρημνωδει θανατωι τουτον καταδικαζουσιν· εις γαρ τον μεγιστον αναξαντες κιονα,
ου Ταυρος η κλησις, κατω βαλλουσι. και τοιουτον μεν το τε λος αυτου, ο δε βασιλευς
Ἀλεξιος εις την Θεσσαλονικην αφικετο.
6 Της ουν πολεως κυριευσαντες οι Ἰταλοι αδειαν δε δωκασι τοις ταυτης
οικητορσι τους θελοντας μενειν τε και υπο χειρα ειναι αυτων, τους δε ακωλυτως
απερχεσθαι οπηι αν βουλοιντο. εξηρχοντο τοινυν οι μεν φανερως οι δε και κρυφα,
οσοι των περιφανεστερων ετυγχανον. ο μεν ουν Λασκαρις Θεοδωρος προεξελθειν
πεφθακεν αμα τηι γαμετηι Ἄννηι, ον γαμβρον ο λογος φθασας εδηλωσε του βασιλεως
Ἀλεξιου τελειν, και δεσποτην υπ' εκεινου τετιμημενον. απελ θων ουν ουτος μετα
της σφετερας γυναικος και των τεκνων –υπηρχον γαρ αυτωι θυγατρια τρια, ων η μεν
πρωτη Ειρηνη, η δε δευτερα Μαρια, η δε τριτη Ευδοκια κατωνο μαζοντο–και περι
την Νικαιαν πολιν γενομενος παρε καλει τους Νικαεις εσω τουτον της πολεως
 
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεξασθαι και ως κυριωι προσανεχειν αυτωι. οι δε ουκ εδεχοντο. λιπαρως γουν ο
Λασκαρις τουτοις προσκειμενος και καν την γυ ναικα μονην δεξασθαι εκδυσωπων,
μολις εις τουτο πειθη νιους εγνωρισεν. αφεις ουν την γυναικα ουτοσι κατα Νικαιαν
διηρχετο τα περιξ, Προυσαν τε και τα περι αυτην, οπως τε υπο χειρα ταυτα ποιησαιτο
και ως βασιλευς αντι του πενθερου Ἀλεξιου τουτων καταρξειεν· ου δη και τετυ χηκε.
και γαρ εν τωι μεταξυ και περι τον περσαρχην αφι κετο συνηθη τουτωι τελουντα, και
συμμαχιαν προσειληφε και τα προς σκοπον διεπραξατο.
7 ∆υο γουν παραδραμοντων ενιαυτων και ως δεσποτου παρα παντων
φημιζομενου του Λασκαριος, επει συνδρομη γεγονε κατα Νικαιαν απο περιφανων
ανδρων και των λογαδων της εκκλησιας, σκεψις τουτοις εγενετο οπως βασι λευς
φημισθειη ο δεσποτης Θεοδωρος. πατριαρχου δε μη παροντος εκεισε–ο γαρ
Καματηρος Ἰωαννης, ος τον πατριαρχικον εκοσμει θρονον ηνικα της Κωνσταντινου
εκρα τησαν Ἰταλοι, περι το ∆ιδυμοτειχον απηρε κακεισε τας διατριβας επεποιητο,
και διαμηνυθεις παρα τε του Λασκα ριος και των λοιπων απηνηνατο την προς
αυτους αφιξιν, εγγραφον την παραιτησιν ποιησαμενος. ψηφιζεται γουν πατριαρχης
Μιχαηλ ο Αυτωρειανος, λογιος τυγχανων και πασης γραφης εμπειρος της τε
ημετερας και θυραθεν· ος και τον δεσποτην Θεοδωρον τωι βασιλειας διαδηματι
ταινιοι. εντευθεν βασιλευς ο Λασκαρις αναγορευθεις συντονωτερον εφηψατο των
πραγματων, μαχαις δε προσεκυρσεν ουκ ολι γαις και χαλεπαις. οι τε γαρ Ἰταλοι κατα
την ευαν τον πορον πεποιηκοτες τα πλειω ταυτης υφ' εαυτους εποιησαντο· το τε
γαρ απαν θεμα Ὀψικιου και Αιγαιου και αυτο δη το Ἀτραμυτιον των Ἰταλων
εγεγονει, Βαρις τε και Αυλωνια Ποιμα νηνον τε και Λεντιανα μεχρι του Λοπαδιου
αυτου δεσπο τας εγινωσκον Ἰταλους, αλλα γε δη και τα της Θυνιας παντα μεχρι και
Νικομηδειας αυτης. εντευθεν εστενουτο πολυ ο βασιλευς Θεοδωρος. ουδεν δε ηττον
και προς των Ῥωμαιων κατεβιαζετο. εν γαρ τηι συγχυσει της Κωνσταν τινου
αλωσεως αλλοθεν αλλος ηγεμονες ειναι τυχοντες η και οι των αλλων προυχοντες
ως οικειαν αρχην την υφ' εαυτους εποιουντο χωραν, η εξ αυτων εις τουτο
ορμησαντες η και παρα των οικητορων μετακληθεντες εις την της χω ρας
δεφενδευσιν. αυτικα Θεοδωρος τε, ον Μωροθεοδωρον απεκαλουν, αρχων ην της
Φιλαδελφου πολεως· ετερος δε Σαββας τουπικλην του αστεος εδεσποζε του Σαμψων
μετα και των πλησιον τυγχανοντων αυτωι· Παφλαγονιας δε πασης εγκρατης ην
∆αυιδ, αδελφος ων Ἀλεξιου του της Τραπε ζουντος κρατησαντος, ος και Μεγας
ωνομαζετο Κομνηνος· οι του βασιλεως Ἀνδρονικου υπηρχον εγγονοι, Μανουηλ τωι
τουτου τεχθεντες υιωι. δια ταυτα εν πολληι στενοχωριαι τα πραγματα υπηρξε τωι
βασιλει Θεοδωρωι. αλλα τον μεν Μωρο θεοδωρον και τον Σαββαν ευχερως μετηλθε
καντευθεν εδε σποζεν αδεως Κελβιανου τε παντος, Μαιανδρου Φιλαδελ φειας και
Νεοκαστρων.
8 Ἀλλ' ενταυθα μοι ο λογος αναμεινατω· ιστορησαι 8 γαρ βουλεται τα τωι
βασιλει Ἀλεξιωι συμβαντα, ηδη δε και ταλλα τα επι τηι εσπεραι γενεσθαι φθασαντα.
αφικετο μεν, ως ειρηκειν, εις Θεσσαλονικην ο ειρημενος βασιλευς Ἀλεξιος και
υπεδεχθη παρα της αυτου νυμφης, η εξ Ουγγρων μεν ωρμητο, επεγαμβρευθη δε τωι
βασιλει Ἰσαακιωι μετα την της γυναικος αυτου τελευτην· ην και ωραιαν πανυ τωι
ειδει οι κατιδοντες εφασκον ειναι. των γουν Ἰταλων εις πολυμερειαν τα της
Ῥωμαΐδος κληρωσαμενων και του μεν εκ Φλαντρας ωρμημενου Βαλδουΐνου
βασιλεως αναγορευθεντος, του δε δουκος Βενετιας, ος και αυτοπροσωπως συνην,
μεριδα ου σμικραν εσχηκοτος και δεσποτικωι αξιωματι τιμηθεντος εχειν τε εξ ολου–
προς το ολον, ο το των Φραγγων εκτησατο γενος–το τεταρτον και του τεταρτου το
ημισυ, επειδη και ο μαρκεσιος αξιολογον μοιραν τηι συμμαχιαι ην ενεγκαμενος, ρηξ
 
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεσσαλονικης παρα του Φλαντρα τετιμητο, προσλαβο μενος και γυναικα την
δηλωθεισαν Μαριαν την εξ Ουγ γριας, προτερον προσηρμοσμενην Ἰσαακιωι τωι
βασιλει. υπο ταυτης, ως εφην, ο βασιλευς υπεδεχθη Ἀλεξιος. μετα μι κρον δε
φωραθεις τοις εκεισε νεωτεριζεσθαι απεδιωχθη συναμα τηι γυναικι και τηι θυγατρι
Ευδοκιαι, ην και ες Κορινθον αφικομενος τωι εκεισε της χωρας καταρχοντι συν
εζευξατο Σγουρωι· ην γαρ και ο Σγουρος ουτος μετα την της Κωνσταντινου αλωσιν
νεωτερισας καθ' εαυτον και Κορινθου αρχων και των περι ταυτην χωρων, ως και
ετερων ετεροι. μικρον δε και τοις εκεισε προσδιατριψας, γνους παρα τινων ως
αλισκεσθαι μελλει, απεδρα. εκ Λογγιβαρ διας δε τισι ξυντυχων αλισκεται, προς τον
πρωτεξαδελφον αυτου Μιχαηλ τας κινησεις ποιουμενος· ην γαρ ουτος τωι τοτε
μερους τινος της παλαιας Ἠπειρου κρατησας και πολλα τοις προς τα εκεισε μερη
αφιγμενοις Ἰταλοις παρεχων πραγματα. και ην ουτος δυναστευων της τοιαυτης
χωρας· Ἰωαννινων γαρ ηρχε και Ἄρτης και μεχρι Ναυπακτου. ως γουν εαλω παρα
των Λογγιβαρδων ο βασιλευς Ἀλεξιος, απεμπολειτο παρ' αυτων συναμα τηι γυναικι
εις τον δηλω θεντα Μιχαηλ χρυσιον συχνον τοις κατεχουσι διδοντα. μικρον δε μετα
του Μιχαηλ προσκαρτερησας ο βασιλευς Ἀλεξιος βουλεται προς τον του Ἰκονιου
σουλταν απελθειν, ον Ἰαθατινην ωνομαζον· ην γαρ τουτωι συνηθης. ο γαρ ειρη
μενος Ἰαθατινης τας του αδελφου αυτου χειρας αποδρας Ἀζατινη καταρχοντος τωι
τοτε των Μουσουλμανων, φυγας παρα την Κωνσταντινου ᾤχετο και τωι βασιλει
υποδεδεκται Ἀλεξιωι, βαπτιζεται τε παρ' αυτου και υιοθετειται· ος και τωι βασιλει
Ἀλεξιωι συναπεδρα αποδραντι της Κωνσταντινου. αλλ' ουπω συχναι παρηλθον
ημεραι, και αφικνειται προς αυτον ανηρ κρυφα μηνυων αυτωι τον του αδελφου
αυτου μορον· ος και ρακεσι πενιχροις εσταλμενος μετ' αυτου αφικνειται, και τοις
αυτου καταστας γνωριμος περσαρχης επιφημιζεται. ος και τωι βασιλει Θεοδωρωι εν
τισι καιροις στενοχωρηθεντι χρησιμος ανεφανη, συμμαχιαν δους και τα εις ειρηνην
σπεισαμενος· ως αδελφην γαρ την βασιλιδα Ἄνναν ωνομαζε.
9 Προς τουτον η πασα σπουδη του βασιλεως Ἀλεξιου αφικεσθαι προσην·
εδυσανασχετει γαρ ελθειν περι τον βασιλεα και γαμβρον Θεοδωρον. εφοδιοις γουν
απαρας της του Μιχαηλ γης και φορωι χρησαμενος πνευματι τηι της Ἀτταλου
προσωρμισεν. ασμενεστατα γουν παρα του σουλταν προσδεδεκται. ο βασιλευς δε
Θεοδωρος διηγεν εν τηι Νικαιαι, και πρεσβεια προς του σουλταν παρ' αυτον αφικνει
ται την του βασιλεως και πενθερου γνωριζουσα αφιξιν, και ως αδικος ειη ξενης
επειλημμενος αρχης. εταραχθη γουν επι τοις λογοις ο βασιλευς, και δεος αυτωι
επεισηιει ουχι σμικρον. ο μεν γαρ σουλταν προφασιν ειχε τον βασιλεα Ἀλεξιον, τηι δ'
αληθειαι σκοπος ην αυτωι πασαν την Ῥωμαιων καταδρα μειν και καταληΐσασθαι η
και υπο χειρα ποιησασθαι· και ην επι ξυρου, ο φασι, τωι βασιλει Θεοδωρωι τα
πραγματα. συναγαγων ουν τους αυτου επειρατο τουτων, ειτε αυτωι προσανεχοντες
αν ειεν ειτε τωι πενθερωι αυτου τωι βασιλει Ἀλεξιωι. οι δε πανσυδι μιαι φωνηι, ως εκ
γνωμης μιας, η συζην αυτωι η συναπολεσθαι ειρηκεισαν. θαρσαλεος γουν ο βασιλευς
τοις των υπο χειρα λογοις γενομενος της Νικαιας εξηιει, εχων και τον του σουλταν
πρεσβιν μεθ' εαυ του. ταχυτερον δε τωι δρομωι χρησαμενος αφικνειται τηι
Φιλαδελφου. ο δε σουλταν επαρας μεθ' εαυτου και ον ως δελεαρ επεφερετο βασιλεα
Ἀλεξιον, την εφοδον εν Ἀντιοχειαι πεποιηται· πολις δε αυτη χωρας προκαθημενη
Μαι ανδρου. κρατειν δε οι ταυτης ην ο σκοπος· δια ταυτα και ελεπολεις εστησατο και
επορθει την πολιν, και ην γε αυτη εν χρωι του αλωναι. ο δη και δεδιως ο βασιλευς
Θεο δωρος–ην γαρ και αληθες ως ει ταυτης εκρατησεν ο σουλταν, ουδεν αν ην αυτωι
εμποδων του μη πασαν την των Ῥωμαιων χειρωσασθαι–και οιον επι κυβου τον πο
λεμον θεις η μαλλον αληθως ειπειν επι τωι δεσποτηι θαρ ρησας Χριστωι, ου την
 
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κλησιν ως συσσημον τι η σφραγιδα οι ευσεβεις περιφερομεν, επισπευδει τον δρομον,
παραγγειλας μηδενα η σκηνην φερειν η αχθος η ετερον τι των μη λυσι τελουντων εν
τωι πολεμωι ανευ μεντοι των αναγκαιων, τρο φης μικρας και ενδυματος. ην δε απαν
αυτωι το στρατευμα εις δισχιλιους ηριθμημενον, ων οκτακοσιοι μεν Ἰταλοι, ανδρες
γενναιοι και την χειρα σθεναροι, ως ο καιρος εδειξε, Ῥωμαιοι δε οι λοιποι
ετυγχανον.
10 Ἐγγυς που γουν γενομενος της Ἀντιοχειας ο βασιλευς αφιησι τον πρεσβιν
Περσην παρα τον σφετερον αφι κεσθαι δεσποτην· και ος απηλθε και μηνυει τωι
σουλταν την του βασιλεως εφοδον, δυσπιστον επεινω πανυ τυγχανουσαν. ορκοις
γουν εβεβαιου ο πρεσβις, ως εγγυς ο βασιλευς παρ εστι. ταυτ' ουν ακηκοως ο
σουλταν ως ειχε ταχους τας δυναμεις συναγει και παραταττει προς τον πολεμον.
εμπι πτουσι γουν ταις του σουλταν πρωτον δυναμεσιν Ἰταλοι, αλλ' ην το των
Μουσουλμανων πληθος πολυ. εργα δε κρατερας χειρος ενδειξαμενοι και
γενναιοτερας ψυχης σχεδον πιπτουσι παντες, απειροπλασιους ξιφους εργον
ποιησαντες. των γουν Ἰταλων οι Μουσουλμανοι περιγενομενοι ραιον και των
Ῥωμαικων εκρατουν δυναμεων· και οι μεν προτροπαδην εφευγον, ολιγοι δε
εκαρτερουν το τελος της μαχης αποσκο πουμενοι. της μαχης ουν εγκρατης
γενομενος ο σουλταν εζητει τον βασιλεα, και δεικνυσι τις τουτον αυτωι εν αμηχανιαι
γενομενον. ως ειχε γουν ταχους προς τον βασιλεα ορμαι, τηι του σωματος ισχυι
θαρρων επ' αυτωι. εγνωσαν ουν εκατε ρους εκατεροι. και ο μεν σουλταν κορυνηι κατα
κεφαλης πληττει τον βασιλεα, και πιπτει του ιππου· ην γαρ τηι βοληι σκοτοδινιασας.
συνεποδισθη γαρ, ως φασι, τηι βοληι και ο ιππος, ουκ οιδ' ει και τουτου δευτεραν
παρα του σουλταν λαβοντος πληγην. εξω γουν του ιππου ο βασιλευς γενομε νος και
οιον ρωσθεις υπο θειοτερας δυναμεως, επι ποδας σταθεις την σπαθην εξαγει του
κουλεου, και του σουλταν ενθενδε στραφεντος και υβριστικως επειποντος «λαβετε
του τονι» πληττει τους οπισθιους ποδας της του σουλταν ιππου ο βασιλευς· θηλειας
γαρ επωχειτο και υπερμεγεθους. ως εκ πυργου γουν ο σουλταν καταβαλλεται, και οι
αιφνηδον η κεφαλη αποτεμνεται, μητε του βασιλεως γνοντος μηθ' ετερου των
συμπαρεστωτων τωι βασιλει παρα του κεκαρατομητο. νικαι γουν εντευθεν ο βασιλευς
το πλειστον εξηττημενος· ουδε γαρ ειχεν επι τοις προσω χωρειν, μετα μετριων ελλε
λειμμενος. τουτο τοις Ῥωμαιοις αναψυχης εγενετο προφασις· σπονδας γαρ εντευθεν
αρρηκτους οι Μουσουλμανοι μετα Ῥωμαιων εποιησαν. εντευθεν της εκειθεν μαχης
εκεχειριαν εσχεν ο βασιλευς, τοις δ' Ἰταλων πολεμοις εσχολαζε. προσ ελαβετο δε και
τον πενθερον αυτου τον βασιλεα Ἀλεξιον εν τηι μαχηι ευρων, και τα εικοτα τιμησας
απηγαγε τε εις Νικαιαν και των βασιλικων παρασημων εκδυσας εν τηι του Ὑακινθου
μονηι διαγειν εκελευσεν. ενθα και θνησκει· η γαρ συζυγος αυτου Ευφροσυνη εν τηι
της Ἄρτης ετελευτησε χωραι, ενθα και ο νεκρος αυτης κατετεθη.
11 Περιεγενετο δε και ο βασιλευς Θεοδωρος και του της Παφλαγονιας
κρατουντος ∆αυιδ, και Ἡρακλειαν παρ εστησατο και Ἄμαστριν και την πασαν περιξ
χωραν και τα πολιχνια. παλιν δε μοι τα της ιστοριας βουλεται τα εν τηι εσπεραι
ξυμβαντα συγγραψασθαι. ινα δε μοι η ιστορια τοις πασιν ευγνωστος ειη, δεον ολιγ'
αττα προεξειπειν. του βασι λεως Ἰσαακιου της Κωνσταντινου καταρχοντος, και της
γαμετης θανουσης αυτου, ηγαγετο εις γυναικα την ην προειρηκειν εξ Ουγγριας
ωρμημενην, θυγατεραν ουσαν του των Ουγγρων αρχοντος. επει δε εμελλε τον γαμον
ποιειν και υπηρχεν ουτος βασιλικος, αξιολογα εδει γενεσθαι του του και τα
αναλωματα. εντευθεν εξ απασης της Ῥωμαιων επαρχιας προβατα τε και χοιροι και
βοες συνηγοντο. επει δε πλειω των αλλων η Βουλγαρων τρεφει ταυτα, και πλειω
παρα ταυτης απηιτουντο. το δε Βουλγαρων φυλον εκσπον δον μεν τα πρωτα
 
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ῥωμαιοις τελουν και πολλων πολεμων προξενον γεγονος αυτοις ανδραποδισμων τε
και αλωσεων πολεων και μυριων αλλων δεινων, και ταυτα εν πολλοις τοις ετεσιν,
υστατα παρα του βασιλεως Βασιλειου χειρουνται, ον δια ταυτα Βουλγαροκτονον η
φημη εκαλεσε. μεχρι γουν του βασιλεως Ἰσαακιου υποφορον το γενος ετελει
Ῥωμαιοις, δια δε την τοιαυτην προφασιν μεμελετηκεν ανταρσιαν. και ανισταται τις
Ἀσαν τουνομα και βασιλευει της χωρας, απαντα τα εντος του Αιμου μεχρι και του
Ἴστρου υφ' εαυτον ποιησαμενος. εκ τουτου ουκ ολιγα πραγματα Ῥω μαιοις ξυνεβη.
εχοντες γαρ οι Βουλγαροι το Σκυθικον ξυμμαχον πολλα εποιουν τηι Ῥωμαιων δεινα.
τωι τοι και ο βασιλευς αγανακτησας Ἰσαακιος, το των Ῥωμαιων απαν συναγαγων
στρατευμα, κατ' αυτων εχωρει. την γουν παρ αλιον παριων και δια της Μεσημβριας
πολεως την διοδον ποιησαμενος εσω του Αιμου γινεται. ο δε Ἀσαν μετα του υπ'
αυτον στρατευματος εντος του πολιχνιου ου δη τουνομα Στριναβος εισερχεται. ενθα
και τας σκηνας ποιησαμενος ο βασιλευς Ἰσαακιος τους Βουλγαρους επολιορκει,
καταστρατη γειται δε παρ' αυτων. των τις γαρ Βουλγαρων προσωπειον υπενδυς
φυγαδος αφικνειται προς τον βασιλεα και μηνυει αυτωι Σκυθων εφοδον, ο δε
βασιλευς τωι λογωι θροηθεις και ταυτα την επιουσαν το πολιχνιον χειρωσασθαι
μελλων, απανισταται του τοπου. ουκ εξηλθεν ουν την ην επηλθεν οδον, αλλ'
εξαπατηθεις υπο του Βουλγαρου την ταχυτεραν ταχα διεξιεναι βεβουλευται.
επεισπιπτουσιν ουν αυτωι διερ χομενωι οι Βουλγαροι επι τινι στενωπωι γενομενωι, και
κατα λυουσι το υπ' αυτον απαν στρατευμα και σκυλευουσι πασαν την της στρατιας
αποσκευην, αλλα δη και την του βασι λεως αυτου. πιπτουσι δε πολλοι των
Ῥωμαιων, οι δε δια σωθεντες μετα του βασιλεως γυμνοι τε ησαν και ολιγοι πανυ.
εντευθεν εφυσιωθη το των Βουλγαρων γενος, λειαν πολλην εκ των Ῥωμαιων
κερδησαν, αλλα δη και εκ των βασιλικων παρασημων τα τιμιωτερα. τας τε γαρ του
βασιλεως πυρα μιδας ανελαβοντο και φιαλας των επισημων και χρημα εις πληθος
και αυτον δη τον βασιλικον σταυρον· των τινος γαρ αυτον ιερεων ριψαντος μετα
μικρον εφευρον εν τωι πο ταμωι, εκ χρυσου μεν κατεσκευασμενον, φεροντα δε μεσον
εκ του αγιου ξυλου, εν ωιπερ ο δεσποτης προσηλωθη Χρι στος, εις σταυρου σχημα
τετυπωμενον, θηκας δε σμικρας παμπολλας εχοντα, εν οις λειψανα προσεστι των
περιφα νεστερων μαρτυρων της θεομητορος τε το γαλα και μερος τι της ζωνης αυτης
και αλλα πλειστα, οποσα των ευαγων καθειστηκει. ο μεν ουν βασιλευς Ἰσαακιος εις
την Κων σταντινου οιον φυγας ᾤχετο.
12 Ἐντευθεν ουκ ολιγα πραγματα τοις Ῥωμαιοις εκ Βουλγαρων υπηρχεν.
αλλα και του βασιλεως Ἰσαακιου υπο του αδελφου αυτου Ἀλεξιου τυφλωθεντος και
αυτου δε των Ῥωμαικων σκηπτρων επειλημμενου, πολεμοι παμπολλοι τοις
Ῥωμαιοις παρα των Βουλγαρων εγενοντο περι τα μερη της Φιλιππουπολεως και
Βεροης, ενθα και ο πρωτοστρατωρ Καμμυτζης υπο Βουλγαρων εαλω μαχομενος, του
αδελφου του Ἀσαν Ἰωαννου τοτε καταρχοντος. ο γαρ δηλωθεις Ἀσανδυο εσχεν
αδελφους, ων ο μεν Πετρος εκαλειτο, ο δε Ἰωαν νης. και τον μεν Ἰωαννην ειχε μεθ'
εαυτου, τον δε Πε τρον τμημα τι κοψας της εαυτου επαρχιας αρχειν εκεινου
διεκελευσατο· η τε γαρ μεγαλη Περσθλαβα και η Προβατους και τα περι αυτα τωι
Πετρωι παρα του αδελφου αυτου Ἀσαν ως οικειος κληρος δεδωρηται, οθεν και μεχρι
του νυν τα τοιαυτα του Πετρου ονομαζεται Χωρα. εννεα γουν ενιαυ τους διανυσας ο
Ἀσαν βασιλικως καταρχων του Βουλγαρι κου γενους φονευεται παρα του
πρωτεξαδελφου αυτου Ἰβαγγου, ος και παραυτικα απεδρα· βασιλευει δε του γενους ο
αδελφος αυτου Ἰωαννης, μη θελησαντων των Βουλγαρων τον Πετρον εις βασιλειαν
αναγαγειν. και ο του Ἀσαν δε υιος Ἰωαννης ετι αφηλιξ υπηρχεν.
 
 
 

7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13 Ουτος ουν ο Ἰωαννης βασιλευς Βουλγαρων ονο μασθεις πολλων τε τοις
Ῥωμαιοις αιτιος εγεγονει κακων, ευ τυχως δε και τοις Ἰταλοις αυτοις. ην γαρ ουτος
βασιλευς Βουλγαρων, οποτε η Κωνσταντινου εαλω. ως γουν οι Ἰταλοι πασαν την
της Μακεδονιας χωραν υφ' εαυτους εποιησαντο, βασιλικως του πρωτως εν τηι
Κωνσταντινουπολει καταρξαντος Βαλδουΐνου τα κατ' αυτους διευθυνοντος, και
προς την πολιν Ἀδριανου διεμηνυσαντο οπως υπ' αυτους γενηται· ο γαρ βασιλευς
Βουλγαρων Ἰωαννης προυλαβε χει ρωσασθαι την Φιλιππουπολιν και
ανδραποδισμον μεγαν των Ῥωμαιων εκειθεν ποιησασθαι. μη βουληθεντων δε των
Ἀδριανουπολιτων υπο χειρας γενεσθαι των Ἰταλων, εκστρατευουσιν οι Ἰταλοι κατ'
αυτων, αυτου τε του βασιλεως Βαλδουΐνου συνοντος αυτοις και του τον τοπον του
δουκος υπεχοντος Βενετιας εν τηι Κωνσταντινουπολει. εις στενο χωριαν γουν ου
μικραν ελθοντες οι της Ἀδριανου οικητορες αποστελλουσι προς τον βασιλεα των
Βουλγαρων Ἰωαννην, ινα συναιρηται τουτοις και του επηρτημενου κινδυνου ρυση
ται. ο δε ασμενως δεχεται τουτο, και Σκυθας μεθ' εαυτου προσλαβομενος, επει
φανερως ουκ ειχε τοις Λατινοις μαχε σασθαι, περιγενεσθαι βεβουληται μηχαναις.
και ο μεν εκειτο μακραν που της Ἀδριανουπολεως, εκπεμπει δε κατα των Ἰταλων
τους Σκυθας τηι Σκυθικηι στρατειαι κατ' αυτων χρησασθαι. Ἰταλοις μεν ουν εθος εφ'
ιπποις υψαυχεσιν εποχεισθαι καταφρακτοις τε δι' ολου ειναι τοις οπλοις του
σωματος, καντευθεν δυσκινητως κατα των εναντιων ορμωσι· Σκυθαι δε κουφοτερον
ωπλισμενοι ελευθερωτερον επιπηδωσι τοις εναντιοις. ου μη ξυνιεντες οι Ἰταλοι
παρα των Σκυ θων καταστρατηγουνται και νικωνται, ωστε και αυτον τον βασιλεα
Βαλδουινον υπ' αυτων αλωναι και δεσμιον απα χθηναι προς τον βασιλεα
Βουλγαρων Ἰωαννην· ουπερ, ως φασι, και την κεφαλην μετα την σφαγην εις
κυπελλον χρη ματισαι τωι βαρβαρωι, των εντος ταυτης παντων κεκαθαρ μενην και
κοσμωι περιπυκασθεισαν κυκλωθεν. οι μεν ουν Ἀδριανουπολιται εκ του παραυτικα
το γεγονος ουκ εγνωρισαν· ει γαρ ᾔδεισαν, εξηιεσαν αν της πολεως και λειαν αυτων
επεποιηκεισαν τας Ἰταλικας σκηνας. οι γουν απολειφθεντες Ἰταλοι φωτα λαμπρα εν
ταις σφετεραις αναψαντες σκηναις και υποψιαν δοντες τοις πολιταις ως παρεισι,
μεσων νυκτων φυγαδες περι την Κωνσταντινου χωρουσι. πρωΐας γουν γνοντες
τουτο οι της Ἀδριανου οικητορες τα ελλελειμμενα ταις σκηναις εληΐσαντο. ο μεν
ουν βασιλευς Βουλγαρων κατα τα υπεσχημενα τοις Ἀδριανουπολιταις εγκρατης γενε
σθαι της σφων πολεως ωρμησεν, οι δε απηνηναντο τουτο. δυσανασχετησας ουν επι
τηι απατηι ο των Βουλγαρων βασι λευς πολιορκησαι τουτους ηθελησεν. αλλ' αφυεις
παντελως εις πολιορκιαν οι Βουλγαροι· ουτε γαρ ελεπολεις οιδασι στη σαι ουτε τι
αλλο των δυναμενων πορθησαι διανοησασθαι. απαρας γουν εκειθεν ο των
Βουλγαρων βασιλευς, μη εχων το εμποδων ως των Ἰταλων αυτου
καταπορθηθεντων το εσχατον, ετερου δε μη οντος του ανθισταμενου, πασαν
κατατρεχει Μακεδονιαν. λειαν ουν παμπολλην εποιησατο, αυτανδρους τας πολεις
ανδραποδισαμενος και τελεον κατα σκαψας αυτας. το δε οι διανοημα ην, ως μηποτε
Ῥωμαιους ανακλησιν σχειν των σφετερων επιδραξεσθαι πολεων. κατ εσκαψε γουν
εκ βαθρων αυτων την Φιλιππουπολιν, θαυ μαστην αγαν ουσαν, ητις παρα τωι Ἕβρωι
κειται, ειτα τας αλλας πασας πολεις, την Ἡρακλειαν, το Πανιον, την Ῥαιδεστον,
Χαριουπολιν, Τραιανουπολιν, Μακρην, Κλαυδιουπο λιν, Μοσυνουπολιν,
Περιθεωριον και αλλας πολλας, ας αριθμειν ου χρεων. τον δε λαον απαρας εκειθεν
περι τας παραρροιας καθιζει του Ἴστρου, εκ των ιδιων των ηνδρα ποδισμενων
κωμων και πολεων τας κλησεις επιθεις ταις οικησεσιν. ανταμυναν ουν, ως εφασκεν,
εποιειτο των ων ειργασατο προς Βουλγαρους κακων ο βασιλευς Βασιλειος, και
καλεισθαι μεν ελεγεν εκεινον Βουλγαροκτονον, Ῥωμαι οκτονον δε ωνομαζεν
 
 
 

8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτον. μεχρι γουν και αυτης κατ αντησας Θεσσαλονικης εκεισε θνησκει πλευριτιδι
νοσωι κατασχεθεις, ως δε τινες ελεγον οτι εκ θεομηνιας αυτωι ο θανατος γεγονεν·
εδοξε γαρ αυτωι καθ' υπνους ενοπλον ανδρα επιστηναι αυτωι και δορατι πληξαι οι
την πλευραν. ην γαρ και αληθως ως ουδεποτε τηι Ῥωμαιων τοσαυτα παρα του
συνεβη κακα, ως και ονομα τεθηναι τουτωι εκ κυνος την επικλησιν εχον·
Σκυλοιωαννης γαρ επεκληθη τοις πασι. το γαρ Σκυθων γενος ιδιοποιησαμενος και
κοινωνησας αυτοις συγγενειας και τροπου μετασχων εκ φυ σεως θηριωδεστερου,
φονοις ενετρυφα Ῥωμαιων. ως γουν ουτοσι ετεθνηκει, ο της αδελφης αυτου παις
Βοριλλας του νομα, την Σκυθιδα θειαν γαμετην ειληφως, της αρχης των Βουλγαρων
γεγονεν εγκρατης. τον δε του Ἀσαν παιδα Ἰωαννην αφηλικα ετι οντα κρυφα τις
λαβων επειρηκει, ως περι τους Σκυθας κεχωρηκε. και ταυτα μεν τα περι Βουλ γαρων·
ο λογος δε τα μετα ταυτα τοις οικειοις εξιστορησει καιροις.
14 Ὁ δε Μιχαηλ, ον ιστορησας ο λογος πεφθακε της Ἠπειρου καταρξαι και
τινος μερους της χωρας Ῥωμαιων, τρεις κασιγνητους εκεκτητο, τον Κωνσταντινον,
τον Θεοδω ρον και τον Μανουηλ. ων ο μεν Θεοδωρος τωι βασιλει Ῥωμαιων συνην
Θεοδωρωι τωι Λασκαρι, υπηρετων αυτωι ως και οι λοιποι των Ῥωμαιων. δια τουτο
παρακαλει τον βασιλεα Θεοδωρον ο Μιχαηλ, ινα τουτον προς αυτον εκπεμψηι δια το
μη εχειν ετι παιδα εις ηβην ελθοντα, αλλ' ουδε γνησιον–ο γαρ αυτωι γεννηθεις
Μιχαηλ εκ παλλακης εκεινωι γεγενηται, περι ου ερουμεν εν τοις μετεπειτα– και του
θανατου δε δεδιεναι το αωρον· τους γαρ λοιπους των αδελφων αφυεις εγινωσκεν εις
αρχην. τουτον δε τον Θεοδωρον ο βασιλευς εκπεμπει τωι αδελφωι Μιχαηλ, ορκοις
πρωτον εμπεδωσαμενος πιστιν δουλειας εις τουτον φυλαττειν και εις τους μετ'
αυτον των Ῥωμαιων καταρξοντας. ος και αφικομενος συνην τωι αδελφωι Μιχαηλ.
μετ' ου πολυ δε φονευεται παρα του των υπηρετων ο Μιχαηλ νυκτωρ επι της κλινης
συγκαθευδων τηι γυναικι· Ῥωμαιος δε ην τωι φονευτηι τουνομα. επιλαμβανεται γουν
της εξουσιας εκεινου ο αδελφος Θεοδωρος, εχων και τους αδελφους Κωνσταντινον
και Μανουηλ. αρξαι δε βουληθεις πανυ γε επηυξησε την αυτου αρχην· εκ τε γαρ των
Ἰταλων ουκ ολιγην χωραν εκτησατο κακ των Βουλγαρων πολλην· την τε γαρ
Θεσσαλιαν υφ' εαυτον εποιησατο, Ἀχριδα τε και Πριλαπον, Ἄλβανον τε και αυτο το
∆υρραχιον· ενθα και Πετρον μετα μεγιστης στρατιας εξ Ἰταλιας ορμωμενον και ως
προς την Κωνσταντινου πεποιημενον την διοδον, ανηγορευμενον προς του παπα και
βασιλεα, αυτου που γεγενημενον προχειρωσαμενον τε και αυτο το ∆υρραχιον
γενναιως κατετροπωσατο. ο μεν ουν ρηθεις Πετρος γαμβρος υπηρχεν επ' αδελφηι του
πρωτως βασιλευσαντος εκ του Λατινων μερους Βαλδουΐνου και του μετ' αυτον Ἐρη,
εκαλειτο δε η αυτων αδελφη Ἰολεντια, εξ ης παιδες τωι Πετρωι γεγενηνται τρεις, ο τε
Φιλιππος, ο Ῥομπερτος και ο Βαλ δουινος, ων ο μεν Ῥομπερτος και ο Βαλδουινος της
Κων σταντινου βεβασιλευκασι, του πρωτου αυτων αδελφου του Φιλιππου τωι
αδελφωι Ῥομπερτωι της βασιλειας παραχωρησαν τος. υπηρχον δε σφισι και αδελφαι,
ων μια Μαρια ην, ηι συνεζυγη ο βασιλευς Θεοδωρος. ο μεν ουν δηλωθεις Θεοδωρος,
καθως ειρηκειν, το οικειον παραλαβων στρατευμα αντιταττεται τωι Πετρωι, μικρον
υπερπηδησαντι το ∆υρραχιον και εν ταις του Ἀλβανου δυσχωριαις γεγενημενωι.
νικωσι γουν κατα κρατος οι του Κομνηνου Θεοδωρου το των Λατινων στρατευμα,
ως παντας αρδην δεσμωτας ποιησαι συν πασι σκευεσι, και αυτον δε τον βασιλεα
Πετρον εργον μαχαι ρας γενεσθαι. τουτο δη τοτε μεγα Ῥωμαιοις εγεγονει βοηθημα.
15 Ἀλλ' ο λογος μοι και παλιν επι τον βασιλεα Θεο δωρον τον Λασκαριν
εφορμαι. ουτος γαρ εκ της αυτου γαμετης Ἄννης, ως εφην, τρεις εποιησατο
θυγατερας, Ειρηνην, Μαριαν και Ευδοκιαν. την γουν Μαριαν την δευτεραν των
αυτου θυγατερων τωι ρηγι Ουγγριας διερχομενωι την αυτου χωραν εκ των
 
 
 

9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἱεροσολυμων εις κηδος επι υιωι παραδιδωσι, την δε πρωτην αυτου θυγατερα την
Ειρηνην ανδρι συζευ γνυσι τωι Παλαιολογωι Ἀνδρονικωι, ον και δεσποτην τετιμηκε.
μετ' ου πολυ δε ο δεσποτης Παλαιολογος θνησκει, ως μεν τινες εφασκον, εξ
ερωτικων διαθεσεων, και προσλαμβανεται ο βασιλευς εις γαμβρον Ἰωαννην τον
∆ουκαν, ου Βατατζης τουπικλην· και εκ ∆ιδυμοτειχου ην ωρμημενος, το του
πρωτοβεστιαριτου διενεργων οφφικιον. η μεν ουν βασιλις Ἄννα εφθη προ καιρου
τελευτησαι, ηγαγετο δε εξ Ἀρμενιων γυναικα ο βασιλευς. δυσαρεστησας δε προς
αυτην προς την ιδιαν πατριδα την Κιλικιαν εκπεμπει, επιφερει δε αυτωι γαμετην την
του βασιλευοντος των Ἰταλων αδελφην, ος Ῥομπερτος, ως εφην, εκεκλητο και τον
θειον Ἐρην διεδεξατο. οστις Ἐρης πολλων πολεμων αιτιος εγενετο τωι βασιλει Θεο
δωρωι και πολλας πολεις και χωρας των Ῥωμαιων υφ' εαυ τον εποιησατο. ανδρειος
γαρ ων και περι μαχας οξυρροπος, και τεταπεινωμενα τα των Ῥωμαιων ορων και
μαλιστα εξ οτου τον σουλταν πεφονευκεν ο βασιλευς Θεοδωρος–τοτε γαρ το εκ
Φραγγων προσον αυτωι απολωλεκε στρατευμα, εν ωι και τας προς τους ομογενεις
τεθαρρηκως ην μαχας και ους και ο βασιλευς Ἐρης εδεδιει· πολλοι γαρ ησαν
ονομαστοι απο τε γενους απο τε μην της προσουσης εκεινοις ανδρειας. δια ταυτα, ως
φασι τινες, και την του βασιλεως νικην ακη κοως ο Ἐρης «νενικηται» εφη «ο
Λασκαρις, ου νενικηκεν». ινα γουν μη πολυν κατατεινω λογον της ιστοριας, τουτ' αν
μονον ειπων το παν παραστησαιμι. μεχρι και αυτου του Νυμφαιου τας σκηνας ο
Ἐρης επηξατο, κατ' ερημιαν πολλην του κωλυοντος, εκειθεν τε υποστρεψας το μεν
τοις κρατη θεισι κορεσθεις, το δε και εκεχειριαν εθελησας λαβειν, – ου γαρ αγαν
καρτερικον το Λατινικον φυλον εν ταις μαχαις καθεστηκεν–εις ξυμβασεις ηλθε μετα
του βασιλεως Θεο δωρου. και συνεφωνηθη τα μεν του Κιμινα παντα– ουτω γαρ το
ορος καλειται το εγγυς της Ἀχυραους τυγχανον –μετα και αυτης της Ἀχυραους παρα
του των Φραγγων μερους δεσποζεσθαι, τον δε Καλαμον–κωμη δε εστιν ο Καλαμος,
εξ ου το των Νεοκαστρων αρχεται θεμα–μενειν αοικον, τα δ' εντευθεν παρα του
βασιλεως Θεοδωρου δεσπο ζεσθαι· Νεοκαστρα δε ταυτα ην και Κελβιανον, Χλιαρα τε
και Περγαμος και τα πλαγιως εγκειμενα Μαγιδια τε και Ὀψικια. υπηρχε δε και αλλη
χωρα τωι βασιλει Θεοδωρωι, η απο του Λοπαδιου αρχομενη και Προυσαν
περιλαμβανουσα και Νικαιαν. και ουτω μεν συνεβη τωι βασιλει Θεοδωρωι τα
πραγματα.
16 Ὁ δ' ειρημενος Ἐρης, ει και Φραγγος το γενος ετυγχανεν, αλλ' ουν τοις
Ῥωμαιοις και ιθαγενεσι της Κων σταντινου ιλαρωτερον προσεφερετο, και πολλους
ειχε τους μεν τοις μεγαλοις τουτου συντεταγμενους, τους δε τοις στρα τιωταις, το δε
κοινον πληθος ως οικειον περιειπε λαον. και γαρ περιγενομενος των Ῥωμαικων
αστεων Λεντιανων τε και Ποιμανηνου και ανδρας τον Ἄρην πνεοντας και εργα
ψυχης γενναιας ενδειξαμενους ως ερμαιον τι εδεξατο εφευρων. εν γαρ τωι των
Λεντιανων αστει ου μονον σπανις υδατος τους φυλαττοντας εξεκαυσεν, ουδ' οτι και
ο λιμος και σκυτη φαγειν αυτους κατηναγκασε τα απο των ασπιδων και εφεστρι δων
αυτων, αλλα και τειχος ου μικροδιαστατον ταις ελε πολεσι καταπεσον μετα μεγιστης
πυρκαιας τεσσαρακοντα ημερας εφυλασσον τουτο, αμοιβαδον τηι πυρκαιαι προσεπισω
ρευοντες ξυλα. κρατηθεντος γουν του αστεος ουδεις εξ αυτων απολελυται ει μη
μονος ο του βασιλεως αυταδελφος και ο εις ηγεμονα του στρατευματος τεταγμενος
∆ερμοκαΐ της και ο Παλαιολογος Ἀνδρονικος, ον, ως ο λογος δηλωσαι πεφθακε, και
εις την θυγατερα αυτου Ειρηνην γαμβρον ο βασιλευς προσελαβετο. παντας δε τους
αλλους ο Ἐρης συλλεξαμενος και κατα ιλας συνταξας και ομογενεις αυτοις
παραδους ηγεμονας, υπερεχειν δε παντων τον Θεοφιλοπου λον Γεωργιον
παρακελευσας, την των ανατολικων μερων αυτοις φυλακην ενεπιστευσε.
 
 
 

10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17 Τουτουι δε του Ἐρη της Κωνσταντινου καταρχον τος, απεσταλη παρα του
παπα προς την βασιλιδα των πολεων αρχιερευς, ον και λεγατον αυτοι φασι, τουνομα
Πελαγιος, απαντα τα προνομια του παπα φερων· ερυθροβαφη και γαρ υπεδεδετο
πεδιλα, εκ της αυτης δε χροιας και τα ενδυματα ειχε, και η εφεστρις δε του ιππου και
τα χαλινα τωι τοιουτωι εβαπτοντο χρωματι. ηθους δε τυχων αγριωτερου και αλα
ζονειαι χρωμενος πολλα δεινα ενεδειξατο εν τοις της Κων σταντινου οικητορσι. και
η σκηψις ως ευλογος· ηναγκαζε γαρ τους παντας τηι της πρεσβυτερας Ῥωμης
υποκυψαι υποταγηι. εντευθεν καθειργνυντο μοναχοι, ιερεις εδεσμουντο και ναος
απας εκεκλειστο. και ην εν αυτωι δυοιν θατερον, η ομολογησαι τον παπαν πρωτον
αρχιερεα και τουτου την μνημην εν ιεροτελεστιαις ποιειν, η θανατον ειναι τωι μη
διαπραξαμενωι τουτο το επιτιμιον. τουτο εις βαρυθυμιαν ηγε τους οικητορας της
Κωνσταντινου και μαλιστα των αλλων τους προυχοντας. οι και προς τον βασιλεα
Ἐρην αφιγμενοι «ημεις μεν» εφασαν «αλλου γεγονοτες γενους και αλλον αρχιερεα
εχοντες, εαυτους τωι κρατει σου υπεταξαμεν ωστε σωματικως καταρχειν ημων, ου
μην γε πνευματικως και ψυχικως. σου μεν γαρ εν πολεμωι υπερμαχεισθαι των
αναγκαιων, των δ' ημετερων εκστηναι σεβασματων και θρησκευματων των
αδυνατων παντηι καθεστηκεν. η γουν λυσον ημιν τα επελθοντα δεινα η αφες ως
ελευθερους εν τοις ιθαγενεσιν αφιχθαι». ταυτ' ειπον, κακεινος μη βου λομενος εν
στερησει γενεσθαι τοσουτων καλων καγαθων αν θρωπων, και ακοντος του
ειρημενου λεγατου τους τε ναους ανεωιξε και τους οσοι ταις ειρκταις ησαν
κατισχημενοι μονα χους τε και ιερεις απολελυκε, και τον κατασχοντα τοτε την
Κωνσταντινου κλυδωνα κατεστορησε. πολλοι δε των μονα χων προεξιοντες της
Κωνσταντινου τωι βασιλει Θεοδωρωι προσηλθον, και αυτοις προσταξει τουτου μοναι
προς κατα μονην επιδεδοντο. και πρεσβυτεροι δε προς την Νικαιαν απιοντες οι μεν
τωι πατριαρχικωι κληρωι συγκατηλεγησαν, οι δε θειοις ενασμενισαντες τοις σηκοις
ελευθερως εβιωσαν. και ουτω μεν εγεγονει ταυτα παρα του τοτε βασιλευοντος της
Κωνσταντινου Ἐρη.
18 Τουτου δε τελευτησαντος ο αδελφιδους αυτου Ῥομ περτος μαλακωτερον
εχρητο τοις πραγμασι. τουτου την αδελ φην εις γαμετην ειληφει ο βασιλευς. ου
πολλοι παρηλ θον ενιαυτοι, και επει ο της Κωνσταντινουπολεως βασιλευς
Ῥομπερτος ουκ εφθασε συζυγηναι γυναικι, παρανομον τι πραγμα βεβουληται ο
βασιλευς διαπραξασθαι· επι γαρ τηι θυγατρι αυτου Ευδοκιαι προσλαβεσθαι τουτονι
γαμβρον ηιρετισατο. ενθεν τοι και ερις εκ του τοτε πατριαρχουντος Μανουηλ τωι
βασιλει ξυμβεβηκει, μηδ' ολως τηι τοιαυτηι αθεσμογαμιαι συγκατανευοντος. αλλ' ουκ
εφθασεν ο βασι λευς τερματι δουναι το βουλημα· μηπω γαρ στειλας ταυτην εις
Κωνσταντινουπολιν, ως ηυτρεπιζε, καταλυει τον βιον, την βασιλειαν αυτου
καταλιπων τωι γαμβρωι αυτου Ἰωαννηι τωι ∆ουκαι· ουδε γαρ ειχεν αρρενα παιδα εις
ηβην ελθοντα. ον γαρ εκ της βασιλιδος Ἄννης εσχηκεν αρρενα παιδα, τεθνα ναι
προυφθασεν, εκ δε της εξ Ἀρμενιων ωρμημενης εν παιδιον αρρεν πεποιηκεν, οπερ
οκταετες ην, ηνικα ο βασιλευς και πατηρ αυτου ετεθνηκει. δια το γουν αμοιρειν
αυτον αρρενος ενηβου γονης ο επι τηι θυγατρι γαμβρος αυτου της βασιλειας
κληρονομει. ην δε ο βασιλευς Θεο δωρος ο Λασκαρις, οποτε το τελος εσχε του βιου,
των μεν τεσσαρακοντα πεντε ετων υπερεκεινα, ελαττων δε των πεν τηκοντα,
βασιλευσας εκ τουτων ετη δεκαοκτω. ην δε το σωμα μικρος, ουκ αγαν δε,
μελαγχρους εφ' ικανον, καθει μενον εχων το γενειον και περι το ακρον σχιζομενον,
επ' ολιγον ετεροφθαλμος, περι τας μαχας οξυς, θυμου τε και αφροδισιων ηττωμενος,
ελευθεριωτερος εν ταις δωρεαις· οις γαρ αν βουλοιτο, πολυ το χρυσιον εδιδοτο, ως
εν ακαρει τουτους πλουτειν. τεταλαιπωρηκε δε παμπολλα εν ταις μα χαις ταις τε
 
 
 

11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προς Ἰταλους και τους Περσας. αρχη γουν ουτος εγεγονει της των Ῥωμαιων αρχης,
ωι και πολλην χαριν οφλειν τοις Ῥωμαιοις πανυ δεον καθεστηκε. κατετεθη δε ο
νεκρος αυτου εν τηι του Ὑακινθου μονηι, ενθα και ο βασιλευς Ἀλεξιος τεθαπται και η
βασιλις Ἄννα η τουτου συζυγος.
19 Καθως γουν ειρηκειν, μετα την τελευτην αυτου επιλαμβανεται των
Ῥωμαικων σκηπτρων Ἰωαννης ο ∆ουκας ο γαμβρος αυτου, στεφθεις παρα του
πατριαρχου Μανουηλ, ος τον Μαξιμον διεδεξατο. μετα γαρ την τελευτην του
πατριαρχου Μιχαηλ ο Ειρηνικος Θεοδωρος τωι πατριαρχικωι ενιδρυται θρονωι, ος και
Κωπας υπο των πολλων εκαλειτο· μετα δε ενιαυτους εξ εκεινου τον βιον
απολιποντος ο μονα χος Μαξιμος εις τον πατριαρχικον αναγεται θρονον, θερα
πευων την γυναικωνιτιδα και υπο ταυτης αντιθεραπευομενος· ουδεν γαρ αλλο ην το
εις ταυτην αναβιβασαν αυτον την περιωπην. επιβιους δε μηνας εξ τελευται, και ο
Μανουηλ εις τον πατριαρχικον αναγεται θρονον, φιλοσοφος, ως εδο κει, ων και υπο
των πολλων κατονομαζομενος.
20 Ἐπι δε τα Βουλγαρων και αυθις ο λογος χωρει. ο πρωτος βασιλευς των
Βουλγαρων Ἀσαν δυο εσχεν υιους, τον Ἰωαννην και τον Ἀλεξανδρον. του γουν
ειρημενου Βοριλλα βασιλικως των Βουλγαρων καταρχοντος, ο του Ἀσαν υιος
Ἰωαννης φυγαδειαι χρησαμενος περι τα των Ῥωσωνχωρει, εκεισε τε χρονον εφ'
ικανον διαμεινας και τινας των συγκλυδων Ῥωσων εν εαυτωι περιαγαγων, την
πατρικην ανακαλειται κληρονομιαν, και πολεμει τωι Βοριλλαι και νικαι τουτον και
χωρας εγκρατης ουκ ολιγης γινεται. ο δε Βο ριλλας ενδον εισερχεται του Τρινοβου
και επι επτα ετεσι τειχηρης εσω πολιορκειται. επει δε απεκαμον οι συνοντες αυτωι,
τωι Ἀσαν Ἰωαννηι προσερχονται. φευγων δε αλισκεται ο Βοριλλας και παρα του
Ἰωαννου τυφλουται, και ουτως εγκρατης της των Βουλγαρων απασης ο Ἰωαννης
γεγενηται. και τα μεν εν τοις Βουλγαροις τοσαυτα.
21 Ὁ δε Κομνηνος Θεοδωρος, ον προ μικρου ο λογος ιστορησε, μη θελων
μενειν εν τηι οικειαι ταξει αλλα τα της βασιλειας σφετερισαμενος, επειδη της
Θεσσαλονικης γεγονεν εγκρατης πολλην τε χωραν της Ῥωμαΐδος εκ της
κεκρατημενης παρα των Ἰταλων υφ' εαυτον εποιησατο, ετι δε και της παρα των
Βουλγαρων κεχειρωμενης, πορφυριδα τε υπεν δυεται και ερυθρα περιβαλλεται
πεδιλα, αντισταντος αυτωι επι τουτωι στερροτατα του μητροπολιτου Θεσσαλονικης
Κων σταντινου του Μεσοποταμιτου, ον και πολλαις κακουχιαις και εξοριαις δια
ταυτα υπεβαλε των κανονικων εθων αντε χομενον. ο δε Βουλγαριας αρχιεπισκοπος
∆ημητριος το βασιλικον περιδιδυσκει τουτον διαδημα, ως εφασκεν, αυτονο μος ων
και μηδενι ευθυνας οφειλων δουναι, και δια ταυτα εξουσιαν εχειν βασιλεας χριειν
ους τε αν και οπου και οτε βουλοιτο. βασιλευς ουν αναγορευθεις ο Θεοδωρος βασιλι
κως εχρητο τοις πραγμασι, δεσποτας τε προυβαλλετο και σεβαστοκρατορας
μεγαλους τε δομεστικους, πρωτοβεστιαριους και την λοιπην πασαν ταξιν βασιλικην.
αφυως δε εχων περι τους της βασιλειας θεσμους Βουλγαρικωτερον η μαλλον
βαρβαρικωτερον ταις υποθεσεσι προσεφερετο, ου ταξιν γι νωσκων ουδε καταστασιν
ουδε οσα εν τοις βασιλειοις αρχαια εθιμα καθεστηκασιν. ουτος ου μικρως τωι βασιλει
αντε φερετο Ἰωαννηι. ο μεν γαρ βασιλευς ηξιου αυτον των δευ τερειων μετεχειν της
βασιλειας και της χωρας αυτου εγκρατη ειναι και κατ' ουδεν αλλο υπεικειν αυτωι· ο
δε αντεβαινε στερεωτερον.
22 Ὁ μεν ουν βασιλευς Ἰωαννης αρτι των σκηπτρων επειλημμενος και
κομιδηι εν στενωι ουσαν την των Ῥω μαιων τεθεαμενος αρχην, ουκ ανασχομενος εν
πολλοστοις βα σιλευειν, δυο παραδραμοντων ενιαυτων μαχην ποιειται μετα των
Ἰταλων. και συναγεται στρατευμα Λατινικον αξιο μαχον, ου προυμαχοντο οι του
 
 
 

12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βασιλεως Θεοδωρου αυταδελ φοι, οι σεβαστοκρατορες Ἀλεξιος τε και Ἰσαακιος.
ουτοι γαρ αμα τωι τον αδελφον αυτων βασιλεα θανειν την θυγατερα αυτου Ευδοκιαν
λαβοντες αποδραναι προς την Κωνσταντι νουπολιν εβουλευσαντο· αλλα του μεν
σκοπου αυτων ημαρ τον, εκεινοι δε δραπεται ᾤχοντο. της μαχης ουν συρρα γεισης εν
τοις μερεσι του Ποιμανηνου, οπου και ο ναος του αρχιστρατηγου των ανω δυναμεων
εγκαθιδρυται Μιχαηλ, νικαι κατα κρατος ο βασιλευς, των μεν πλειστων Ῥωμαιων
σχεδον εξηττημενων το πρωτον, αυτου δε του βασιλεως μετ' ολιγων πανυ την νικην
εξειργασμενου πασαν· αυτος τε γαρ δορατος ηψατο και πολεμιον εβαλε και ανδρειον
εν εκεινωι τωι πολεμωι φρονημα ενεδειξατο, ουδε τοις προ του αγνοουμενον. η
τοιαυτη γουν νικη εις μεγαλην αυξησιν εγεγονει της των Ῥωμαιων αρχης, των
Ἰταλων δε συστολην και καταπτωσιν. τους μεν γαρ ζωγριας τους κρειττους αυ των
εν τωι τοιουτωι πολεμωι κατεσχεν ο βασιλευς, αλλα δη και τους αυταδελφους
Λασκαριας, ους τυφλοι επ' αιτιαις ευρων· αλλοι δε ξιφους εργον εγενοντο· οι δε μη
συνιοντες τωι πολεμωι δειλιαι κατοχοι εγεγονεισαν. και μερος δε των Ἰταλων το των
Σερρων καστρον τωι τοτε πολιορκουν υπο του Κομνηνου Θεοδωρου δεσποζομενον,
επει την των οικειων τοιαυτην επεγνωκεν ητταν, απεδρα ελευθερας τας Σερρας
καταλιπον· ες μικρον γαρ αυτωι κομιδηι του αλωναι ηλθον. εντευθεν τα των Ἰταλων
ενθεν κακειθεν διαιρουμενα κατα τε την εω και την εσπεραν και ισχυροις
αντιπαλοις προσ πταιοντα, τωι τε βασιλει Ἰωαννηι και τωι Κομνηνωι Θεοδωρωι,
βασιλει φημιζομενωι και τουτωΐ, απηρχοντο καταπιπτειν. αυτικα γουν ο βασιλευς
Ἰωαννης, επειδη τους Ἰταλους εν τωι ειρημενωι τοπωι καταλελυκει, τα υπ' εκεινων
κρατουμενα των Ῥωμαιων επολιορκει φρουρια, και ηλισκε ταυτα μηδενος
τελουντος του βοηθησοντος. μεχρι μεν γαρ τινος οι εν τοις φρουριοις αντειχοντο·
ως δε χρονιωτερους εποιει τας πολιορκιας ο βασιλευς, μαλιστα δε και παρακαιριους–
ου γαρ εν εαρι η θερει η μετοπωρωι, αλλ' εν μεσωι χειμωνος τας εφοδους εποιειτο–
ελεπολεις τε συνιστα και τας επαλ ξεις κατεβαλλεν, αποκαμνοντες οι εντος τα μεν
προυδιδουν ορκοις την ζωην εξωνουμενοι, εκ δε των επιπτον μαχηι και
καθειργνυντο ως δεσμωται. εαλω γουν υπο του βασιλεως Ποιμανηνον Λεντιανα
Χαριορος Βερβενιακον. ο γουν βα σιλευς Ἰωαννης παντοιως τοις Λατινοις
μαχομενος τριηρεις τε κατεσκευασε και περι τον Ἑλλησποντον ταυτας εστησεν εν
τοπωι, ος Ὁλκος ονομαζεται· και ην πολλα παρεχων αυτοις πραγματα, κατα δυσιν
ορμωμενος και λειαν τακεινων ποιου μενος πορθων τε το των Μαδυτων αστυ και
την Καλλιου πολιν και τα παραιγιαλια παντα τοις Ἰταλοις υποφορα οντα.
23 Ἐν τουτοισι δε οντος του βασιλεως Ἰωαννου και ακρατως μαχομενου τοις
Ἰταλοις κατα τε χερσον και θα λατταν, σκευωρειται τουτωι επιβουλη. ο δε ταυτην
συστησα μενος πρωτεξαδελφος ην του βασιλεως ο Νεστογγος Ἀνδρο νικος. ουτοσι δε
και την της συγγενειας σχεσιν παρ' ουδεν θεμενος και τον της φιλιας απορρηξας
δεσμον αν ταρσιαν κατα του πρωτεξαδελφου βασιλεως βεβουληται, εχων τε
συνεργον εις τουτο τον αδελφον Ἰσαακιον και ετε ρους των επιφανων ουκ ολιγους,
τον τε Φλαμουλην, ον με γαν εταιρειαρχην ο βασιλευς τετιμηκε, τον Ταρχανειωτην,
τον Συναδηνον, τον επ' αδελφηι τουτου γαμβρον Στασηνον, τον Μακρηνον και
αλλους εις πληθος τον αριθμον. εγενετο δε η επιβουλη πολυημερος και τον βασιλεα
ελανθανεν. εν τηι Λαμψακωι δε διαγων μανθανει ταυτα. πυρι γουν τας τριηρεις
καταναλωσας, ινα μη τοις Ἰταλοις υπο χειρα γε νοιντο, και προυργιαιτερον τον
εσωθεν πολεμον κρινας του εξωθεν, απαρας εκειθεν περι την Ἀχυραους αφικετο
κακεισε την εξετασιν της επιβουλης εποιησατο. και ησαν οι συνω μοται παντες ταις
δικαις υπευθυνοι. αλλ' ο βασιλευς φιλαν θρωποτερον τοις νομοις εχρησατο, και τον
μεν Νεστογγον Ἰσαακιον τυφλωσει καταδικαζει και χειροκοπιαι, ωσαυτως και τον
 
 
 

13
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Μακρηνον· εξεληλεκτο γαρ ως πολλακις εφωρμησε κατα νωτον τυγχανων του
βασιλεως εφελκυσαι την σπαθην και καταρραξαι καιριαν· και αλλους δε τινας
μικραις ποι ναις καθυπεβαλε. τους δε πλειστους αφηκεν ειρκταις μεχρι τινος
περικλεισας, και αυτον δη τον πρωτουργον της επι βουλης τον και βασιλειας
εφιεμενον, τον Νεστογγον Ἀνδρο νικον, εν τωι φρουριωι της Μαγνησιας συνεκλεισε·
τοσουτον η της αγαπης σχεσις τον βασιλεα του κακοποιησαι τουτον εκωλυσεν. ος
και μετ' ολιγον απεδρα, ως μεν τινες εφασκον, θελησει του βασιλεως
ελευθερωτερον βαινειν τουτον παρακελευσαμενου και οιον κλεψαι τουτον την
σωτηριαν βουλευσαμενου. ος και νυκτος φυγων περι τα των Μουσουλμανων
εφωρμησε, και διηγεν εκεισε μεχρι της αυτου τελευτης. εντευθεν ο βασιλευς
προσεκτικωτερον εχρητο τοις πραγμασι και της προτερας ελευθεριοτητος ουκ
αντεποιειτο, φυλακας τε περι αυτον εστησε και φρουρους, νυκτωρ και μεθ' ημεραν
τοις εκεινου προσεχοντας. μαλιστα δε περι ταυτα συνετεινεν η βασιλις Ειρηνη,
αρρενωποτερον το ηθος εχουσα και τοις πασι βασιλικωτερα εντυγχανουσα.
24 Εις συνθηκας δε θελησαντες οι Ἰταλοι ελθειν απ ελυσαν προς τον βασιλεα
και το των Πηγων αστυ. και ουτω δη μετ' αυτων ο βασιλευς Ἰωαννης ειρηνευσε, παν
των των προς νοτον υποχωρησαντων αυτωι των Λατινων, ετι δε κρατουντων τα
προς βορραν τα πλησιον οντα της Κωνσταντινου και τηι του Νικομηδους πολει
εγγιζοντα. συνεβη δε τι και προ αυτου τοιουτον. οι γαρ της Ἀδρια νουπολεως
οικητορες πρεσβειαν προς τον βασιλεα εστειλαντο, οπως αποστειληι προς αυτους
στρατευμα και της Ἰταλων ελευθερωσηι χειρος. ο δε τον πρωτοστρατορα Ἰσην στρα
τευμα δους αυτωι εξαπεστειλε· συνην δε αυτωι και ο Καμμυτζης Ἰωαννης. οι και
διαπερασαντες τον Ἑλλησποντον και δια της Μακεδονιας διελθοντες εις
Ἀδριανουπολιν αφι κοντο, εντος δε γενομενοι της πολεως διηγον εκεισε. ελπις δε ην
τωι βασιλει Ἰωαννηι δια ταυτα και των περιξ εγκρατη γενεσθαι. αλλ' ο Κομνηνος
Θεοδωρος, ον φθασας ο λογος εδηλωσε, των εγγυς παντων γενομενος εγκρατης
ανευ μεν τοι του της Ῥοδοπης ορους, οπερ και Ἀχριδος ωνομασται, και των εν τουτωι
αστεων και του Μελενικου–τουτων γαρ ηρχεν ο Σθλαβος, προσγενης ων του
βασιλεως Ἀσαν και δεσποτης τετιμημενος υπο του βασιλεως της Κωνσταντινου Ἐρη,
ου και την θυγατερα εκ παλλακης αυτωι γεγεννημενην ηγαγετο εις γυναικα. ουτος
δη ο Σθλαβος, ινα μικρον τι τον ειρμον του λογου διελωμαι, φρουριον τον
Μελενικον ευρων οχυρον και σχεδον πασιν εναντιουμενοις αναλωτον αυτοκρατης
ην, μηδενι των περιξ αρχοντων υποπεσων. ενιοτε μεν γαρ Ἰταλοις υπηρχε ξυμμαχος
εκ κηδους αυτοις συναγομενος, ενιοτε δε Βουλγαροις εκ συγγενειας ομοφρονων,
ενιοτε δε τωι Κομνηνωι Θεοδωρωι· και ην ουδεποτε τινι ουτε υποτασσομενος ουτ' εις
αληθη πιστιν και ομοφροσυνην συνερχομενος. τουτωι συνεζυγη μετα θανατον της
αυτου γαμετης η του Πετραλιφα θυγατηρ, του γυναικαδελφου του Κομνηνου
Θεοδωρου, περι ης παρακατιων ο λογος δη λωσει. ανευ μεντοι, καθως ειρηκειν, των
υποπιπτοντων τωι τοιουτωι Σθλαβωι χωρων τα παντα υπο τον Κομνηνον εγε γονει
Θεοδωρον. επει γουν Μοσυνουπολις και Ξανθεια και η Γρατζιανους αυτη υπο τουτον
ετελει, το της Σταγει ρας υπερβας ορος, ο δη Μακρην ονομαζουσιν οι πολλοι, τα
εκειθεν του Ἕβρου κατεδραμεν, ανετα ευρων παντα και μηδενι φρουριωι
περιφραγνυμενα. ενθεν τοι και περι το ∆ιδυμοτειχον γεγονως εν ου πολλωι χρονωι
βασιλευς επεφη μιζετο τουτων. αφικομενος δε και περι την Ἀδριανουπολιν ευρεν
εντος τον δηλωθεντα Ἰσην τον πρωτοστρατορα και τον Καμμυτζην μετα του
στρατευματος του βασιλεως Ἰωαννου. απατηλοις δε λογοις τους οικητορας
υπελθων, ως πλουτισειε τουτους ακρως και των αλλων Ῥωμαιων υπερυψωσειε, πει
θει το μεν του βασιλεως εξαγαγειν στρατευμα εξω, αυτον δε εισαγαγειν. εξαγεται
 
 
 

14
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουν ο πρωτοστρατωρ Ἰσης και ο Καμμυτζης μετα του συνοντος τουτοις
στρατευματος επι ορκοις του μη τινα τουτων παθειν τι δεινον. εξελ θοντες ουν ο μεν
πρωτοστρατωρ ουδε ολως τον Κομνηνον Θεοδωρον τεθεαται–τουτο γαρ δη αυτοις
συμπεφωνηται –ο δε Καμμυτζης συντυχων αυτωι ουκ απεβη του ιππου ουδε ως
βασιλει προσεκυνησεν. εις ο βαρυθυμησας ο Κομνηνος Θεοδωρος–εβουλετο γαρ ως
βασιλεα εκεινον παντας εχειν Ῥωμαιους, επειπερ και ως βασιλευς εφημιζετο –υβρεις
τε κατεχεε του ανδρος και μικρου αν και πληγας επεθετο. τουτο τωι Καμμυτζηι
αφορμη εγεγονει προς τον βασιλεα τιμης· ως γαρ αυθις τον Ἑλλησποντον
διεπερασαν και προς τον βασιλεα αφικοντο, μεγας εταιρειαρχης δια ταυτα ο
Καμμυτζης τετιμηται. ο Κομνηνος ουν Θεοδωρος εγκρατης και της Ἀδριανουπολεως
γεγονως πολλα παρεσχε τοις Ἰταλοις πραγματα. κατεδραμε γαρ παντα τα υπ' εκει
νων κρατουμενα, και μεχρις αυτης της Βιζυης γενομενος το εξω κατεσχε του αστεος
και λειαν πολλην εκειθεν εποι ησατο, και μεχρι και των πυλων της Κωνσταντινου
κατην τησε και πτοιαν πολλην τοις Λατινοις ενεβαλε. τοτε δη και ο Ἀσελ δε Καε, ος
τηι θυγατρι του βασιλεως Θεοδωρου του Λασκαριος συνεζυγη, υπο τινος του
Κομνηνου Θεο δωρου δορατι επληγη τον τραχηλον· και ην ως εδοξε τα της βολης
εκεινωι θανασιμα, αλλ' υπο του των ιατρων τεθεραπευται. ην δε το απο τουδε
τραχυτερα αυτωι η φωνη και ουκ ευχερως οι του τραχηλου στρεφομενοι σπονδυλοι.
25 Ουτως ουν επαυξησας τοις πραγμασιν ο Κομνη νος Θεοδωρος, επειδη
ομορων εγεγονει τοις Βουλγαροις, εις σπονδας τε συνηλθε τωι Βουλγαρων βασιλει
Ἰωαννηι τωι Ἀσαν, ον φθασας ο λογος ειρηκε μετα τον Βοριλλαν βασιλευσαι της των
Βουλγαρων, και συγγενειαν μετα τουτου πεποιηκε, προσλαβομενος επι τωι αδελφωι
αυτου Μανουηλ την θυγατερα αυτου Μαριαν, ητις εκ παλλακης εκεινωι γεγεννηται.
ο μεν ουν Ἄγγελος Θεοδωρος τας μετα του Ἀσαν Ἰωαννου σπονδας διαλυσας, οια
εκεινος ανηρ θρασυτερος και ατακτοτερον φερομενος ου μονον εν βασιλειοις αλλα
και εν πασιν απλως τοις πολιτικοις, και θαμα παρα βαινων τους ορκους και
παρασπονδων τοις εν γειτονων, κατα Βουλγαρων χωρει, πολλην συναθροισας την
στρατιαν εκ τε Ῥωμαιων συγκεκροτημενην και Ἰταλων. παραμειψας ουν την
Ἀδριανου περι τα ανω του Ἕβρου την πορειαν εποιειτο, ζητων μετα Βουλγαρων
συρρηξαι πολεμον. εζητει δε αρα τον αυτου ολεθρον. εδοκει και γαρ ως ουδ' ολως οι
Βουλγαροι υποπτηξαντες την ορμην και μονην της στρα τιας αυτου υποσταιεν. ουχ
ουτω δε και οι Βουλγαροι, αλλ' ο Ἀσαν Ἰωαννης ταις επιορκιαις και ταις
παρασπονδησεσι του Ἀγγελου Θεοδωρου μαλλον τεθαρρηκως η ταις σφετεραις
δυναμεσιν, ολιγον τι συμμαχικον απο Σκυθων ειληφως, ουκ εις χιλιους
μετρουμενον, θαρραλεωτερον εις την μαχην εφερετο, ως φασι τινες καν τηι σημαιαι
τον εγγρα φον ορκον του Θεοδωρου απαιωρησας. και δη περι που τον παρεβριον
τοπον–Κολοκοτινιτζαν αυτον ονομαζουσι –ξυμβαλλουσι τα στρατευματα. και ως εν
μικρωι το παν παραστησαι, κατα κρατος νικαται παρα των Βουλγαρων και των
Σκυθων ο Θεοδωρος, και συλλαμβανεται μεν παρα των πολεμιων ουτος, ουκ ολιγοι
δε και των προσγενων αυ του και των εν τελει τε και λογαδων, και τα εκεινων
παντα λεια τοις Βουλγαροις εγενετο. φιλανθρωποτερως δε περι το αλωθεν πληθος ο
Ἀσαν διατεθεις, τους πλειους των στρατευματων και μαλιστα τους χυδαιοτερους και
συγκλυδας ελευθεροι και προς τας αυτων αποπεμπει κωμας τε και πολεις, ταχα μεν
και το φιλανθρωπον ενδεικνυμενος, ταχα δε και το συμφερον τουτωι
πραγματευομενος· εβουλετο και γαρ δεσποσαι των τοιουτων, της Ῥωμαικης αρχης
αποστησας. ου και τετυχηκεν· επει και γαρ κατ' αυτων κατοπιν εχωρει, παντες
αναιμωτι τουτωι υπεπιπτον, και γινεται μεν υπ' αυτον η Ἀδριανου, εκ του σχεδον δε
και το ∆ιδυμοτειχον, ειτα Βολερον απαν, Σερραι, Πελαγονια και Πριλαπος και τα
 
 
 

15
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιξ τουτων. κατεδραμε δε και της Μεγαλης Βλαχιας, αλλα και του Ἐλβανου
κατακυριευει, και μεχρι του Ἰλλυρικου τας λειας ποιει. επει δε το πολυ του
βουλευματος κατειργασατο και ως ηγαπα τα κατ' αυτον διεθετο, εις τους οικειους
επανεζευξε τοπους, τινα μεν των φρουριων καταλε λοιπως υπο Ῥωμαιων
δεσποζεσθαι, τα πλειω δε υφ' εαυτον ποιησαμενος, στρατιωτας εν τουτοις ταξας και
στρατηγους και τους εισπραττομενους τα δημοσια φορολογηματα. εδοξε γουν τοις
πασι τοτε και θαυμαστος και μακαριος· ου γαρ εχρητο μαχαιραις εν τοις ιδιοις ουδε
εχραινετο φονοις Ῥωμαικοις, ως οι προ αυτου των Βουλγαρων. ενθεν τοι και ου
μονον παρα Βουλγαρων αλλα και παρα Ῥωμαιων εφιλειτο και ετερων εθνων.
26 Ἐπει γουν, ως ο λογος ιστορησεν, ο Ἄγγελος Θεοδωρος λαφυρον εγεγονει
μετα και λοιπων προσηκοντων τωι γενει και εκκριτων ανδρων τωι Ἀσαν, εφρουρειτο
μεν παρ' αυτου, εφιλοφρονειτο δε τα πολλα. και τουτο ην επι πολυ· επει δε εις τα
οικοι νεωτερισμοις χρασθαι πεφωρα ται, εκτυφλοι αυτον ο Ἀσαν. ο μεν ουν αδελφος
αυτου Μανουηλ ο Ἄγγελος, ος δεσποτικωι αξιωματι παρα του αδελφου τετιμητο,
φυγηι χρησαμενος, ηνικα το Ῥωμαικον ετρεπετο στρατευμα, περι την Θεσσαλονικην
απηιει και δεσπο της ωνομαζετο, ταυτης τε κυριευων και των περι αυτην, ερυθροις δε
γραμμασι τας αυτου γραφας επεκυρου. προς ον και απεσκωψε τις των πρεσβεων
παρα του βασιλεως Ἰωαν νου αποσταλεις, ως εις σε και μαλλον αρμοσει το εις
Χριστον ψαλτωιδουμενον, σε τον βασιλεα και δεσποτην. ην μεν ουν το απο τουδε ο
Ἄγγελος Μανουηλ των εναπολειφθεισων προς τα δυτικα μερη χωρων τε και
πολεων εγκρατης, μη παρα των Βουλγαρων το συνολον ενοχλουμενος, επει τηι εκ
παλλακιδος του Ἀσαν συνεκοιταζετο θυγατρι.
27 Ἀλλα περι τους εν τηι Κωνσταντινου Λατινους ελθετω και αυθις ο της
ιστοριας ειρμος. οι εν τηι Κων σταντινουπολει, επειδη, ως προειρηκειμεν, ο
Ῥομπερτος, ον ως βασιλεα ο λογος εχειν τουτους ιστορησε, την Ευριπον κατα λαβων
τετελευτηκεν, εναπελειφθη δε ο αδελφος αυτου Βαλ δουινος ετι αφηλιξ ων,
στελλουσι πρεσβειαν προς Ἰωαννην τον ονομαζομενον Ἱεροσολυμων ρηγα, φημην
τε πολλην αυχουντα περι τας στρατιωτικας μεθοδους βριαρον τε χειρα και τωι
μεγεθει τους κατ' αυτον υπερβαλλοντα, ως αν τε αφικοιτο προς αυτους και βασιλευς
Κωνσταντινουπολεως φημισθειη και αρξοι ως αυτοκρατωρ των εις αυτην, επι
γαμβρευσοι δε εαυτωι και τον ον ειχον εις την κληρονομιαν, ως ᾤοντο, Βαλδουινον–
υπηρχε γαρ τωι ρηγι και θυγα τριον–μετα δε την του ρηγος αποβιωσιν βασιλευσοι
τουτων ο Βαλδουινος, αυξην προσδεδεγμενος της ηλικιας, επει και ο ρηξ εξωρος
αγαν ην, περι που τα ογδοηκοντα ετη η και πλειω τουτων διαβιωσας· ως και αυτος
τουτον ειδον, και υπερεξεπλαγην το του ανδρος μηκος εν πασηι διαπλασει τους
αλλους πολυ υπερβαλλον κατα τε μηκος και πλατος. ξυνεθετο γουν ο ρηξ τηι
πρεσβειαι και κατα λαμβανει την Κωνσταντινου, την πορειαν δια θαλαττης
πεποιηκως· ουδε γαρ ειχε λαον αξιοχρεων ως αν γε πεζο πορησειεν. επει δε
καταλαβοι την Κωνσταντινου, ουκ ευ χερως ειχεν εξιεναι τε και μαχης καταρξαι· και
γαρ επεγνω τον βασιλεα Ἰωαννην στρατηγικωτατον τε οντα και ταις κατ' εχθρων
μαχαις ευμεθοδωτατον. εμεμφετο γουν εαυτον της εγχειρησεως και οτι πρωτως του
εργου επελαβετο· και κακως εφασκε νοειν τους λεγοντας, ει γε και ουτως υπελαμ
βανον και ουκ ηρεθιζον αυτον δια το σφισι συμφερον, ως καταλαβοι αν εις χωρους
ων ουκ επισταται αρχειν ο επ' αυτοις βασιλευων· καλως γαρ εγνωκει και ελεγεν, ως
ει δεκα τοσουτοι χωροι τωι βασιλει Ἰωαννηι προς δεσποτειαν υπηρχον, καλως αν
ηπιστατο τουτων καταρχειν και βασι λευειν και διασωζειν εκ των εχθρων. ειτε γουν
δια ταυτα ειτε και τρυφησαι εις ακρον εν τοις της Κωνσταντινου βεβουλημενος
καλοις, δυο ενιαυτους εντος αυτης διηνυσε. μογις ουν τριηρεις οικονομησας και
 
 
 

16
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

στρατευμα συναθροισας οσον ειχε προς δυναμιν, κατα της εω εχωρησε, και περι το
της Λαμψακου ελλιμενιζει νεωριον, προσεχως τωι τοτε του βασιλεως Ἰωαννου εκ
της κατα του καισαρος Γαβαλα μαχης υποστρεψαντος, ον δια νεωτερισμον
εμαχεσατο.
28 Ὁ μεν ουν βασιλευς, περι τα της Σταδειας μερη τας σκηνωσεις ποιουμενος,
τωι Παλαιολογωι Ἀνδρονικωι, ον μεγαν δομεστικον ειχε, περι ου και μικρον προσθεν
ειρηκειν, τα στρατευματα και τους στρατηγους παραδους και περι την νησον Ῥοδον
τριηρεσιν ικαναις και λοιπαις εξαποστειλας ναυσιν, ει πως βριαρωτερον επιτεθειη
τωι αποστατηι και κατα βλαψειεν οις οιδε λογοις της στρατηγιας–επει δε ταυτα ουτω
συμβαιη και κατα σκοπον Ἰωαννηι τωι βασιλει τα περι τον καισαρα γενοιτο, ακουσοι
δε και ως ο ρηξ εξηιει της Κωνσταντινου και βουλην εχει προσοκειλαι τηι Λαμψακωι
κακει εξελθειν και Ῥωμαιοις πολεμησαι, μεθ' ων ετυχε δια γειν ο βασιλευς–ολιγοι
δε ησαν ουτοι, επει το πολυ της στρατιας τηι μαχηι και τηι ωραι του χειμωνος
τεταλαιπωρηκος περι τα οικοι εφερετο–χωρει προς την Λαμψακον και τοις της
Σιγρηνης μερεσι τας σκηνας πηγνυσι.
29 Τοτε και αυτος προς των γονεων εκ της Κωνσταν τινου απεσταλην τωι
βασιλει, εκκαιδεκετης ων και νυν της εγκυκλιου απηλλαγμενος παιδευσεως, ην
γραμματικην κατονο μαζουσιν οι πολλοι. εβουλετο δε μοι και ο πατηρ λαθρα της
των Λατινων απολισθησαι χειρος· ισχυρως γαρ παρ' αυτων εκεκρατητο ταις τε των
αναλωματων δαψιλειαις και ταις σφων δεξιωσεσι, και το πολλην εχειν περι αυτον
υπη ρεσιαν τεκνα τε θεραποντας τε και θεραπαινιδας ουκ ολιγον εποιει τουτωι το
εμποδων. αλλ' ην αυτωι κατα νουν τωι τοτε, καθως αν αρα δυναμεως σχοιη, ει δεησει,
παρακινδυνευσαι προς την εξελευσιν και αποπλησαι το σπουδαζομενον. δια τοι
τουτο καμε προς τον κρατουντα προπεπομφε. κεκωλυκε δε τουτον νοσος βαρεια·
ημιθνης γαρ σχεδον και ημιξηρος γεγονως, περι δυο που ετη τηι κλινηι
προσπεπατταλευμενος, απελιπε το βιουν, αυτος δε εναπελειφθην τοις ανακτοροις
προμηθειας βασιλικης αξιουμενος.
30 Ὡς γουν εφημεν, καταλαβων ο ρηξ Ἰωαννης, ο και βασιλευς
Κωνσταντινουπολεως φημιζομενος, την Λαμ ψακον, περι τον ουτω πως
ονομαζομενον τοπον Ὁλκον τας νηας τουτου καθωρμισεν. ο δε βασιλευς Ἰωαννης
επει μη ειχε μεθ' εαυτου στρατον αξιομαχον κωλυσαι τουτωι την εξοδον δι' ας
ειρηκειν αιτιας, μεθοδοις στρατηγικαις μεθ' ων ειχεν ολιγων τας των πολεμιων
κινησεις εκωλυεν. εξηλ θον ουν οι Λατινοι και ο τουτων ρηξ Ἰωαννης και εβαδισαν
μεν τοπους τινας παραιγιαλιους· ουδε γαρ ηδυ ναντο μακροτερον των νηων αυτων
αποστηναι, ο γαρ αντι στρατηγων αυτοις βασιλευς επηκολουθει και υπηρχε δεινος
μετα μικρας πανυ δυναμεως αναχαιτισαι τους εναντιους. ο μεν ουν βασιλευς περι
τας των βουνων υπωρειας εποιειτο τας πορειας, περι δε τας ηιονας οι Ἰταλοι. ολιγον
ουν χρονον διαβιβασαντες εν τηι του βασιλεως παραιγιαλιωι χωραι–ουπω γαρ
παρεδραμον τετταρες μηνες–και ολιγον τοπον πατησαντες–απο γαρ της Λαμψακου
μεχρι και των Κεχρεων αφικοντο–μικρον η μηδεν λυμηναντες –προυφθασε γαρ ο
βασιλευς τα χρειωδη παντα τοις υψη λοτεροις τοποις διασωσασθαι–περι το των
Πηγων εχω ρησαν αστυ, εν μονον φρουριον χειρωσαμενοι, ο Κεραμιδας ονομαζεται,
περι που τους βουνους διακειμενον της Κυζικου. ειχον δε τας ναυς αυτων ετοιμους
εις την Κωνσταντινου παλινοστησαι, και ᾤχοντο αν αισχυνης και ζημιας πεπληρω
μενοι, ει μη του των Πηγων αστεος περιεγενοντο τηι κλοπηι. ανηρ γαρ τις δεινος
αναρριχασθαι προς ακρωνυχιας πετρων οδον εφευρε, δι' ης ωπλισμενους Λατινους
εις την ακρο πολιν νυκτος ανεβιβασεν· οι και τοις φυλαξιν αιφνης επεισ πεσοντες
αυτους τε εφονευσαν και ειλον το αστυ. τουτο προς βραχυ μεν Ῥωμαιους εις δειλιαν
 
 
 

17
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενεβαλε· πληρης γαρ ην η πολις ανδρων καλων τε και αγαθων κακ των περι
φανεστερων εν στρατιωταις· αλλ' η του βασιλεως περι τα τοιαυτα οικονομια και
στρατηγικωτατη δεινοτης την των Ῥωμαιων δειλιαν τοτε απετιναξατο και εις
πτοιαν μαλλον τους Λατινους ενεβαλε και της τε φυσικης ροπης και της εκ της
αλωσεως των κατασχεθεντων γεγενημενης σφισιν ορμης ανεστειλε. και υπεστρεψαν
εις την Κωνσταντινου, μικρον, ως εφημεν, η ουδεν ειργασμενοι.
31 Ὁ μεν ουν βασιλευς Ἰωαννης, οια εκεινος δεινος εφευρειν μεθοδους εν
περιστασεσι σωσαι τε το οικειον, υπερ ου και πλειονος εδειτο λογου, αναχαιτισαι δε
και το υπεναντιον, ως αν δι' αμφοιν τα οικεια κρατυνοιτο, ευρισκει τροπον
αποπληρωτικον τοιν δυοιν. εγεννηθη γαρ αυτωι υιος εκ της βασιλιδος Ειρηνης, ωι και
κλησις του παππου και βασιλεως Θεοδωρου του Λασκαριος επετεθειτο· ενδεκα τον
δε οι ετος τοτε ηνυετο. και ο Ἀσαν δε θυγατριον εσχεν–Ἑλενη αυτηι τουνομα–παρα
της εξ Ουγγρων γαμηθεισης αυτωι· εννατον και ταυτηι ετος ην. πρεσβειαν γουν
στελλει ο βασιλευς προς τον των Βουλγαρων αρχοντα τον Ἀσαν, και μνηστειας των
παιδων μνημονευει και της αμφοιν αγχιστειας και του δι' αλληλων εις αλληλους
συν ασπισμου τε και συγκροτησεως. και δεχεται ο Ἀσαν την πρεσβειαν, και
πληρουνται και συμφωνιαι, και επι τουτοις και ορκοι προυβησαν.
32 Τοτε γουν και αυτος ερωτι των μαθηματων αλους και της υψηλοτερας
των λογων παιδευσεως, τοις πασι χαι ρειν ειπων θεληματι του κρατουντος μετα και
ετερων μει ρακων εις τας των λογικων παιδευματων θυρας παρηγγειλα. παιδευτης
δε ην ημιν ο Ἑξαπτερυγος Θεοδωρος. επει δε εμπροσθεν του βασιλεως συνηλθομεν,
προς με τεινας τον λογον ο βασιλευς ειρηκει, ως «τουτους μεν εκ Νικαιας λα βων τωι
διδασκαλειωι παρεδωκα, σε δε του εμου εκβαλων οικου τουτοισι συναφηκα
διδασκεσθαι. δειξον ουν, ως αληθως της εμης οικιας εξηιεις, και ουτωσι των
μαθηματων αντιποιηθητι. στρατιωτης μεν γαρ το επιτηδευμα γεγονως οποσα αν
εσχες τα του σιτηρεσιου παρα της βασιλειας μου, τοσαυτα αν ισως η και ολιγον
πλειω δια τοι το του γενους περιφανες· εμπλεως δε φιλοσοφιας φανεις μεγαλων
αξιωθησηι των τιμων τε και των γερων· μονοι γαρ των παντων ανθρωπων
ονομαστοτατοι βασιλευς και φιλοσοφος.» ουτω μεν των ανακτορων υποχωρησας εις
διδασκαλου φε ρων ενεβαλον εμαυτον, επτακαιδεκατον ετος αγων. ην δε ουτος, ως
εφην, ο Ἑξαπτερυγος, ανηρ ου πανυ μεν επιστη μων εν τοις μαθημασιν, αγαθος δε
φραζειν, οια ρητορικοις λογοις κατακρως ενδιατριψας και το εξαγγελλειν ευφυως
μεμελετηκως και πολλου δια τουτο ηξιωμενος ονοματος. εκεινου δε τελευτησαντος
μετα την εις ημας των ποιηματων σαφηνειαν και την της των λογων τεχνης
διδασκαλιαν, παρα τον Βλεμμυδην Νικηφορον, ον τοτε παντες οιδαμεν των αλλων
τελεωτερον εν ταις κατα φιλοσοφιαν επιστημαις, εφοι τησα τε αυτος και οσοι συν
εμοι ετελουντο τα λογικα. και ο μεν περι ημων λογος μεχρι τοσουτου νυνι· εσαυθις
δε οπηι παρεικοι τηι ιστοριαι παρεμβληθησεται.
33 Ἐπει δε, ως προειρηκειν, και αμφοιν τοιν βασιλεοιν αι σπονδαι της
συμβιβασεως γενοιντο, τωι τε βασιλει φημι Ἰωαννηι τωι ∆ουκαι και τωι κρατουντι των
Βουλγαρων Ἀσαν Ἰωαννηι, προκατελαβε μεν ο βασιλευς την Λαμψακον και
διαπεραιουται μετα των οικειων δυναμεων εις Καλλιουπολιν, και πολεμει το αστυ
ελεπολεις στησας, και εν ου πολλωι τωι χρονωι χειρουται τουτο, της των Βενετικων
ανασωσας τουτο χειρος. μετα τουτο καταλαμβανει την Καλλιουπολιν και ο Ἀσαν
συν τηι οικειαι γαμετηι τηι εξ Ουγγρων Μαριαι και τηι θυγατρι Ἑλενηι, και συνερχεται
εις Καλλιουπολιν τωι βασι λει, και τα εις φιλιαν αμφοτεροι διαπραττονται. ουτος μεν
ουν ου διεπερασε τον Ἑλλησποντον, αλλ' εμεινεν εν τοις της Καλλιουπολεως
μερεσιν· ο δε βασιλευς Ἰωαννης την αυτου συζυγον συν τηι θυγατρι Ἑλενηι λαβων
 
 
 

18
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαπεραιουται εις Λαμψακον, ενθα ην η βασιλις Ειρηνη, και πληρουσι την των
παιδων συναφειαν, του πατριαρχου Γερμανου τα της ιερολογιας τελεσαντος. τοτε
και ο Τρινοβου αρχιερευς, υπο τον Κωνσταντινουπολεως τελων, αυτονομιαι
τετιμηται και πατριαρχης αναγορευεσθαι κεκριται βασιλικωι και συνο δικωι τωι
θεσπισματι, χαριτας των προυχοντων αποτιννυν των τωι Βουλγαρων αρχοντι Ἀσαν
του κηδους ενεκα και της φιλιας. Ἐπει γουν οσα εις τα τοιαυτα φερει πεπληρωται, η
μεν βασιλις Ειρηνη τον υιον μετα της νυμφης λαβουσα τοις ευοις συνδιηιτατο
χωροις, ωσαυτως δε και η του Ἀσαν συζυγος εν τοις οικειοις τοποις υπεστρεψεν, ο δε
βασιλευς Ἰωαννης και ο Ἀσαν τας οικειας δυναμεις προσειληφοτες και αμφω την
δυτικην κατεδραμον χωραν, οποση ην τοις Λατινοις δουλευουσα. και λειαν μεν
πολλην εποι ησαντο και Σκυθων ερημιαν–το της παροιμιας ειπειν –την απασαν
απειργασαντο, σφισι δε αυτοις κατα τους ορκους τα αστη και την χωραν
διεμερισαντο. και Καλλι ουπολις μεν, επει και προ της συνελευσεως του Ἀσαν παρα
του βασιλεως εαλω, υπο τον βασιλεα εγενετο, ομοιως και Μαδυτα και πασα η
ονομαζομενη Χερρονησος. ειλε δε ο βασιλευς και το του Κισσου φρουριον, και μεχρι
ποταμου, ον Μαριτζαν ο πολυς κατονομαζει λαος, τα συνορα εθετο. εκρατησε δε και
του ορους του Γανου και εν αυτωι εδει ματο και πολιχνιον, ενθα και τον Κοτερτζην
Νικολαον φυλαττειν εξεπεμψε και πραγματα παρεχειν Λατινοις τοις εν τηι
Τζουρουλωι, ανδρα πολλοις κατεξητασμενον πολεμοις και ες τοσουτον
ευδοκιμησαντα, ως παντας τοιαυτην δοξαν περι τουτου σχειν, μητε προ αυτου μητε
μην μετ' αυτον αλλον φανηναι τοιουτοις εργοις εγκεχειρηκοτα η τοσαυτα
κατωρθωκοτα. ο δε Ἀσαν τα υπερανω των ειρημενων χω ρων και προς Βορραν
νευοντα υφ' εαυτον εσχε. μεχρι μεν ουν και αυτων των τειχων της Κωνσταντινου
και αμφοτεροι κατηντηκεσαν, του ρηγος Ἰωαννου επ' αυτων καθεζομενου και
καθορωντος, και πτοιαν πολλην τοις Λατινοις ενεβαλον και εν στενωι κομιδηι τα κατ'
αυτους εθεντο. επει δε ο του μετοπωρου παρερρυη καιρος και ο χειμων ηγγιζεν, αλ
ληλοις συνταξαμενοι ο τε βασιλευς Ἰωαννης και ο Ἀσαν ο μεν εις την οικειαν χωραν
των Βουλγαρων χωρει, ο δε βασιλευς εις την εω διαπεραι.
34 Ἐπει δε ο υιος αυτου Θεοδωρος αφηλιξ ετυγχανεν ων, –ενδεκατον γαρ
διηνυεν ετος, ωσπερ εφημεν, ηνικα τηι βασιλιδι Ἑλενηι προς γαμου κοινωνιαν
εζευγνυτο–τα μεν ες συνουσιαν εμενον ατελη. ανηγοντο δε παρα της βασιλιδος
Ειρηνης και επαιδευοντο, οια εκεινη φυσεως αγαθης τυχουσα και προς απαν καλον
επινευουσα. τα μεν ουν των Λατινων πραγματα συνεσταλη τε τοτε πολυ, και τωι
κηδει των δυο αυτοκρατορων εις ταπεινον αγαν καταπεπτωκει τουτων το φρονημα.
ο δε ρηξ Ἰωαννης μικρον επιβιωσας εξ ανθρωπων εγενετο, την της
Κωνσταντινουπολεως εξουσιαν τωι αυτου γαμβρωι τωι Βαλδουινωι ως κληρον
καταλιπων. ο δε γε Ἀσαν μεταμελος επι ταις μετα του βασιλεως Ἰωαννου συνθηκαις,
ως εφανη, γενομενος τροπον εζητει, οπως αν την θυγατερα αποσπασηι του συζυγου
βασιλεως του Θεοδω ρου και ετερωι ταυτην κηδευσηι· των γαρ Ῥωμαιων εδεδιει πανυ
την εις τα βελτιω προκοπην, εθνους αρχων υποτε ταγμενου παλαι Ῥωμαιοις.
σκεπτεται γουν αιτιαν ως εδοκει μεν ευλογον, καν ουκ ελανθανε τους επισταμενους
τα πραγ ματα, και αποστελλει πρεσβεις προς τον βασιλεα και την βασι λιδα, ως επει
πλησιασειε τηι Ἀδριανου βουλεται και αυτος και η συζυγος αυτου το θυγατριον ιδειν
και πατρικως περιπτυ ξασθαι και τα εικοτα πληρωσαι και αυθις αποπεμψαι προς τον
πενθερον και τον συζυγον. ο μεν ουν βασιλευς Ἰωαννης και η βασιλις Ειρηνη, καιτοι
γε ακριβως ειδοτες το δραμα και καθαρως επιγνοντες την σκευωριαν, ομως
πεμπουσι προς τον Ἀσαν την θυγατερα, τουτ' ειρηκοτες ως, ει την θυγατερα
κατασχοι και του νομιμως συζευχθεντος αποστε ρησειεν, εστι θεος ο τα παντα
 
 
 

19
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εφορων και τιμωριαν επα γων τοις τους ορκους παραβαινουσι και τας συνθηκας, ας
επι θεωι μαρτυρι συνεστησαντο, διαλυουσιν. ο μεν ουν Βουλγαρος την θυγατερα
λαβων ᾤχετο, τους επομενους αυτηι παντας οπισθορμητους ποιησας, και τον Αιμον
διαβας εχωρει περι τον Τρινοβον, κλαιουσης μεν της αυτου θυγα τρος και
ολοφυρομενης και της πενθερας και βασιλιδος Ειρηνης και του συζυγου λιαν
εποδυρομενης τον χωρισμον. οτε φασι τον Ἀσαν προσλαβομενον αυτην της αυτου
εφεστρι δος εμπροσθεν επικαθισαι και τυψαι κατα κορρης τοις δακτυλοις και
επαπειλησαι δεινως, ει μη σιγηι φεροι, οσα οι δια βουλης εστιν επ' αυτηι
διαπραξασθαι.
35 Κατ' εκεινο καιρου και το των Σκυθων γενος, των Ταταρων
καταδραμοντων αυτων, οποσοι το ξιφος εκεινων εξεφυγον, ασκοις τον Ἴστρον
διαπερασαντες και τον Αιμον υπερπηδησαντες τεκνοις αμα και γυναιξι, και ακον
των Βουλγαρων–πολλαι γαρ υπηρχον χιλιοστυες–τους της Μακεδονιας χωρους
κατελαβον, οι μεν περι τον Ἕβρον και τα εκεισε πεδια τας νομας ποιουμενοι, οι δε
περι τα κατωτερω μερη και τον ποταμον, ον η χυδην ρεουσα γλωττα καθωσπερ
εφημεν Μαριτζαν κατονομαζει. και γαρ εστιν ως αληθως Ἕβρος μεχρι και της Αινου
τας εκδρομας ποι ουμενος κακειθεν περι το Αιγαιον εκρεων πελαγος· οτι δε
συμβαλλουσι τουτωι και ετεροι ποταμοι και μειζω ποιουσιν, εναλλαττει τοις
παροικουσι και τουνομα. εληιζον γουν τα εν Μακεδονιαι παντα και ως εν ολιγωι
ερημα τα παντα των οικητορων εποιησαν, και Σκυθων ερημιαν–το της παροιμιας
ειπειν–απειργασαντο, και πολιχνιων δε οποσα υπηρχον ευχειρωτα πολεμωι
περιεγενοντο. και εφονευοντο μεν πολλοι, εσκυλευοντο δε παντες και
ηιχμαλωτιζοντο και απεμπολουντο εν τοις μειζοσιν αστεσιν, οιον τηι Ἀδριανου πολει,
τωι ∆ιδυμοτειχωι, τηι Βιζυηι, τηι Καλλιουπολει, και ει τι αλλο ην τειχεσιν ερυμνοτεροις
ωχυρωμενον και τωι πληθει των οικουντων ησφαλισμενον.
36 Ἐπει ουν ουτω ταυτα συνεβη, και το των Λατι νων γενος, καθ' ημων αει
μανιαν τρεφοντες, και χειρον δε διατεθεντες δια την προ μικρου γενομενην σφισι
παρα τε του βασιλεως Ἰωαννου και του Ἀσαν εφοδον και των χωρων και των
πολιχνιων αυτων στερησιν, καιρον εζητουν επιχειρησασθαι καθ' ημων, ευροντες τωι
τοτε δυναμενον, ως ᾤοντο, την ητταν τουτοις ανακαλεσασθαι. και πρωτα μεν τον
Ἀσαν υποποιουνται και τουτωι τα προς ειρηνην σπεν δονται, επειτα δε συν αυτωι και
τους Σκυθας, βαρβαρους ανδρας, αλητας τε και επηλυδας, μικροις τισι τοις
χαρισμασι, μακροτεραις δε γε ταις υποσχεσεσιν εις εαυτους ελκουσι και
συμπρακτορας των εργων ποιουσι. και δη συμμαχιαν το σαυτην εκ τε Σκυθων και
Βουλγαρων συνηθροικοτες οι Ἰταλοι ομοσε κατα του βασιλεως Ἰωαννου χωρουσιν.
επει δε σφισιν εκ του σχεδον το της Τζουρουλου αστυ ετυγχανε, κατ' εκεινου την
μαχην ιστωσι, παροντος αυτοπροσωπως και του Ἀσαν μετα τοσουτων χιλιοστυων
των Σκυθικων και των Βουλγαρικων στρατευματων και των Ἰταλικων
μηχανηματων. ην δε της Τζουρουλου την φρουραν παρα του βασιλεως Ἰωαννου
προσδεδεγμενος ο Ταρχανειωτης Νικη φορος, ος επι της τραπεζης του βασιλεως
υπηρχε τοτε, μεγας δε δομεστικος τετιμηται υστερον· γαμβρος δε ην του μεγαλου
δομεστικου του Παλαιολογου επι τηι πρωτηι αυτου θυγατρι Μαριαι. ην δε ο
Ταρχανειωτης και στρατιωτης καλος και αγαθος στρατηγος και πολλης επαπολαυων
της παρα θεου αντιληψεως, καθως και μεχρι τελους επεγνωσται· μαλιστα και γαρ
εδοκει τοις πολλοις ευτυχιαι κατορθουμενος τα πολλα η ευανδριαι και στρατηγιαι των
εναντιων περιγε νομενος. επει δε τωι αστει παρεκαθισαντο, –μηχανηματα μεν και
ελεπολεις τοις Ἰταλοις εγεγονεισαν πολλαι τε και ισχυραι, ως μη μονον τηλικουδε
αστεος περιγενεσθαι ισχυ ουσαι αλλα και υψηλοτερων τειχων και ευμεγεθεστερων
 
 
 

20
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πο λεων, –τοτε το γενναιον φρονημα και την στρατηγικην μεθοδειαν μετα των συν
αυτωι ο επι της τραπεζης λαμπρως ενεδειξατο· ην δε το ολον της του θεου
αντιληψεως. αντε μηχανατο γαρ ενδον ο Ταρχανειωτης τοις εξωθεν μηχανη μασι,
και τηι τοσαυτηι πληθυι της στρατιας αντεπεξηγε το ανδρικον εν πολλοστοις αγαν
τοις στρατιωταις. εν αμηχανιαι δε ην ο βασιλευς Ἰωαννης, ου τοσουτον των εν τωι
αστει υπεραγωνιων, αλλ' ειδως, οια εχεφρων και συνετος τα πο λεμια, ως ει το αστυ
παρα των εναντιων αλυη, φρουδα παντα τα εν τηι δυσει τουτωι τυγχανοντα
γενοιντο. τεως ουν ηγαπα μαλλον εν τουτωι επτοησθαι τους πολεμιους και το πολυ
της ρυμης σφισιν εναποκοπτεσθαι· εμελε γαρ αυτωι μαλλον τα εν τηι εω, ων
ελευθερων υπαρχοντων της μαχης πλειον αυτωι το της ευφροσυνης υπην.
Πολιορκουμενου γουν του αστεος Τζουρουλου αιφνης επηιει μηνυμα τωι Ἀσαν, ως η
συζυγος αυτου η εξ Ουγγρων εξ αν θρωπων εγενετο· τετελευτηκε δε κατα ταυτο και
παιδιον αυ του και ο Τρινοβου επισκοπος. θεομηνιαν γουν ηγησαμενος ταυτα πυρι
αφανιζει τας ελεπολεις, και ως ειχε δρομου περι τον Τρινοβον ικετο. μονοι γουν
απολελειμμενοι οι Ἰταλοι, επει μη αποχρωντως ειχον εις την του αστεος
πολιορκησιν, κακει νοι την κατ' αυτων μαχην καταλελοιποτες ες την Κωνσταν
τινου ᾤχοντο. ηλευθερωτο γουν το αστυ της των εναντιων πολιορκιας, και
συνηλευθερωτο και ο επι της τραπεζης Ταρχανειωτης, νικηφορος εν τουτοις κατα
την κλησιν ανα φανεις. ο μεν ουν Ἀσαν, επειδη τουτωι τα προρρηθεντα ξυμβεβηκε
λυπηρα, ευσεβως και μαλα οιηθεις, ως δια τας παραβασιας των ορκων, ων μετα του
βασιλεως Ἰωαννου ξυνεθετο, και το αποσπασαι την θυγατερα του συζυγου
Θεοδωρου ταυτι γενοιτο, μεταμελος επι τουτοις γενομενος πρεσβεις εξαπεσταλκει
προς τον βασιλεα, εαυτον τε εξουθε νων της κακιστης πραξεως και τας συνθηκας
ανακαλουμε νος και συγγνωμην των πεπραγμενων αιτουμενος. ο μεν ουν βασιλευς
Ἰωαννης και η βασιλις Ειρηνη, οια εκεινοι προς τα ευσεβεστερα και θειοτερα
απονευοντες, δεχονται τε την πρεσβειαν, και ουδ' εις μακρους ελθοντες λογους τους
τε ορκους και αυθις πεδουσι και την νυμφην Ἑλενην ανα καλουνται. αποστελλεται
γουν αυτη προς τε τον πενθερον και τον συζυγον, και ειρηνη παλιν μεσον Ῥωμαιων
τε και Βουλγαρων.
37 Ὁ μεν ουν της ιστοριας δρομος εφ' ετεραν τρεπε ται την οδον και τα περι
των εν τηι Κωνσταντινου δια σαφησει· πολυσχιδως γαρ τοτε των πραγματων
κεκινημενων δια το πολυαρχιαν εν πασι γενεσθαι, ποικιλως δει και τα του λογου
συστρεφεσθαι. ο μεν ουν Βαλδουινος, ον ο λογος βασιλευσαι της Κωνσταντινου
προειρηκεν, απειρηκως εν ταις προς Ῥωμαιους μαχαις, μαλλον δε τηι προς τον
βασιλεα Ἰωαννην εναντιοτητι–ες μικρον γαρ τα εκεινου παρα τουτου συνεσταλται–
προς τον των Φραγγων απο δεδημηκει ρηγα, προσωικειωμενον τουτωι καθ' αιμα, ου
μην αλλα και ως ξυμφυλετην αγαν τε Ῥωμαιοις εχθρον και βοηθειν δια ταυτα
ετοιμον, και συμμαχιαν ζητει αξιολογον, και επιτυγχανει του σκοπου. και εν ου
πολλωι χρονωι εξη κοντα χιλιαδες συνηθροισθησαν Φραγγων, ιν' οπως κατα
Ῥωμαιων χωρησωσιν. επει δε ουκ ην αυτοις ευδρομος δια νηων η οδος, της
αναγωγης προσαπαιτουσης πλειω η κατα δυναμιν τον μισθον, δια της χερσου την
πορειαν ποιουνται. και δη τας ανω παραμειψαντες Γαλλιας και διελθοντες την
Ἰταλιαν δια των υπωρειων των Ἄλπεων εις το Ὀστρικιον αφικοντο, και την
Ουγγριαν παραγγειλαντες διαπερωσι τον Ἴστρον και τηι Βουλγαρων προσεσχον, πασι
μεν ως φιλοις και συγγενεσι καθ' οδον χρωμενοι· και δια σφας μεν αυτους, ουχ
ηττον δε και δια την προς ημας εχθραν εφιλοφρονουντο παρα των κατα τοπους
κρατουντων τα μαλιστα. οι μεν ουν Βουλγαροι τας μετα Ῥωμαιων σπονδας
παρεωρακοτες αδειαν τοις Φραγγοις δεδωκασι δια των ορων αυτων διελθειν, τωι
 
 
 

21
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δοκειν υπ' αυτων βιασθεντες την εκβολην. το μεν ουν αστυ της Τζουρουλου και
αυθις εαλω, εκστρατευσαντων κατ' αυτων των Λατινων και συμ μαχουντων τουτοις
και των Σκυθων. εις φυλακην δε ην τουτου ο Πετραλιφας Ἰωαννης, ος μεγας
χαρτουλαριος προς του βασιλεως Ἰωαννου τετιμητο, ανηρ γενναιος την χειρα και
πολεμικοις πραγμασι κατεξητασμενος παιδοθεν. το δε της Λατινικης δυναμεως
περιον και το απειροπληθες των Σκυθων και το των ελεπολεων συχνον τε και
καρτερον παραδουναι τουτον το αστυ τοις Ἰταλοις πεποιηκεσαν. φασι δε τινες και
προδοσιαν μελετησαι τινας κρυφα, καντευθεν πτοηθηναι το απροοπτον της
αλωσεως. οι μεν ουν Λατι νοι την Τζουρουλον εχειρωσαντο, και τους εν ταυτηι Ῥω
μαιους συναμα τωι Πετραλιφαι δεσμωτας ηγαγον εις την Κωνσταντινου, και προς
τους οικειους αυτους απημπολησαν. Του δε αστεος της Τζουρουλου πολιορκουμενου
παρα των Ἰταλων, ο βασιλευς Ἰωαννης τριηρεις ικανας συσκευασαμενος και
στρατευμα ουκ ολιγον μεθ' εαυτου προσλαβων κατα των Ἰταλων επεχειρει. απο μεν
ουν της Νικομηδειας απα ρας και παραμειψας τον Χαρακα επορθησε την Λακιβυζαν
προ καιρου και κατεσχε ταυτην, προσετι δε και το του Νικητιατου φρουριον, και υφ'
εαυτον και τουτο πεποιηκεν. εδυστυχησε δε τωι τοτε εν ταις τριηρεσιν,
απειροπολεμων οντων των εν αυταις μαχομενων και του Ἰοφρε του Ἀρμενιου, εις
ταξιν ηγεμονος εν τουτοις τυγχανοντος και οκνη ροτερον τελουντος περι τα μαχιμα.
προυπηρχε δε την των τριηρεων στρατηγιαν ο Κοντοφρε Μανουηλ περιεζωσμενος,
ανηρ γενναιος την χειρα και Ἄρην πνεων κατα τε θαλατ ταν και ξηραν. αλλα προ
τινων ημερων θρασυτερας τας διαλεξεις περι του ναυτικου προς τον βασιλεα
ποιησαμενος –ειρηκει και γαρ ως ουκ αν αντωπησαιεν ταις Ἰταλικαις τριηρεσιν αι
ημετεραι, καν πολλαπλασιαζοιντο προς αυτας, ακριβως τα περι αμφοιν
επισταμενος–παρεσταλη της ηγεμονιας, και ο Ἰοφρε αυτην διεδεξατο, και ηττηθη
ητταν σφοδρα δεινην. τριακοντα γαρ εξαρχων τριηρεων υπο τρισ καιδεκα
εκνενικηται, και τοσαυτας απωλεσεν οποσαι ησαν των εναντιων· εκαστη γαρ
τουτων μιαν εκερδησε λαφυρον αυτοις ανδρασι και οπλοις. και ταυτα μεν εσχεν
ουτως. ο δε βασιλευς Ἰωαννης και αυθις μετα του βασιλεως Ἀσαν ειρηνην ειχε, και
τηι συγγενειαι και αμφω συνεδεδεντο, ουκ ακριβως μεν του Ἀσαν τας ενορκους
συμφωνιας φυλαττον τος· εστι γαρ οτε δια κερδος μικρον παρεσπονδει. τεως ουν εν
τωι φανερωι και πλατυκως εστεργε την αγαπην και τα των φιλων εποιει.
38 Ὁ μεν ουν Ἀσαν Ἰωαννης της συζυγου στερηθεις,ην εξ Ουγγριας ειναι ο
λογος φθασας ιστορησεν, ηγα γετο εις γυναικα την θυγατερα του Ἀγγελου
Θεοδωρου την Ειρηνην, καλην το ειδος και ευμεγεθη, μηδε το του αυτα δελφου του
πατρος αυτης κηδος υπιδων, οτιπερ τηι εκ παλ λακιδος αυτου θυγατρι συνηυναζετο.
ησαν δε τωι Ἀγγελωι Θεοδωρωι παιδες αρρενες δυο, Ἰωαννης και ∆ημητριος, και
θηλειαι δυο, η Ἄννα και η ρηθεισα Ειρηνη, μεθ' ης ο Ἀσαν παιδας γεγεννηκε τρεις,
τον Μιχαηλ, την Θεοδωραν και την Μαριαν. απελυθη γουν των δεσμων δια τοι
τουτο και ο Ἄγγελος Θεοδωρος, και συναινεσει του γαμβρου αυ του του Ἀσαν
εγκρατης γενεσθαι της Θεσσαλονικης και πασης ης προτερον ηρχε χωρας ηθελησε.
και δη τινας ολι γους παρα του Ἀσαν προσλαβομενος, επει φανερως κινησαι κατα
του Μανουηλ του αδελφου αυτου ουκ ηδυνατο, κρυφα μηχαναται την εις
Θεσσαλονικην εισοδον, ευτελη τινα αμ φιασαμενος ρακια και την εισοδον
υποκλεψας της πολεως. επει δε εισηιει και τισιν επεγνωσθη τοις οις εβουλετο, ους
οτε ευτυχει εφιλει τε και ευηργετει, μεθ' ων και τεθαρρηκε την κατα του αδελφου
σκηψιν, ου πολλου δεηθεις του χρονου εγκρατης τε αυθις της Θεσσαλονικης εγενετο
και των περιξ πολεων και χωρων. βασιλευς δε ονομαζεσθαι ουκ ηθελησε δια το των
οφθαλμων παθος, τον δε υιον αυτου Ἰωαννην βασιλεα ωνομασε και ερυθροις
 
 
 

22
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πεδιλοις τους ποδας εκεινου υπεδησε και τοιουτοις γραμμασιν υπογραφειν διωρισεν,
αυτον τε διεπειν τα κοινα και διεξαγειν τα του υιου. τον δ' αδελφον Μανουηλ της
αρχης εκβαλων και εμβαλων εν τινι τριηρει περι την Ἀτταλου εξωρισε, την δε
συζυγον αυτου προς τον πατερα Ἀσαν εξεπεμψεν. ο δ' Ἀσαν τον πενθερον μαλλον
εφιλει Θεοδωρον η τον γαμ βρον αυτου Μανουηλ· υπερηγαπα γαρ την συζυγον
Ειρηνην ουχ ηττον η Ἀντωνιος την Κλεοπατραν. Ὁ μεν ουν Μανουηλ τηι Ἀτταλου
προσοκειλας παρα προσδοκιαν τους εξ Ἄγαρ ευρε φιλανθρωπιαι μαλλον προς αυτον
χρησαμενους· επει γαρ ειρηκει προς τον βασιλεα Ἰωαννην τυγ χανειν αυτου την
ορμην, παρεχωρησαν τε τουτωι την διοδον και *** εφοδιασαμενοι προσηκοντως.
εκειθεν ουν προς τον βασιλεα αφικετο ουτος, και ο βασιλευς ασμενως τε τουτον
εδεξατο και ως προσωικειωμενον τωι γενει και ως παλαι δεσποτην ωνομασμενον·
δους δε αυτωι χρημα και τριηρεις εξ περι Μεγαλην Βλαχιαν αφηκεν, ορκους παρ'
αυτου λαβων φρικωδεις, οιος εκεινος συνεσεως και αγχινοιας πληρης ων.
καταλαβων ουν τον της ∆ημητριαδος χωρον ο Μανουηλ κακειθεν τοις μεν των
οικειων γραφαις παρασημηνας την αυτου εφοδον, τους δε υποθελξας ταις
υποσχεσεσιν, ου δια πολλων συνηθροικει των ημερων περι αυτον στρατευμα, ηρξε
τε Φαρσαλων και Λαρισσης και Πλαταμωνος και των περι αυτα. ειτα δη σπονδας
ποιησαμενος συνηλθε τουτου τοιν αδελφοιν τωι τε Κωνσταντινωι και τωι Θεοδωρωι· ο
μεν γαρ Κωνσταντινος δεσποτης, ως εφημεν, ων ηρχεν ων ει ρηκειμεν αρχειν, ο δε
Θεοδωρος ην ο του φημιζομενου εν Θεσσαλονικηι Ἰωαννου πατηρ. επει δε συνηιεσαν,
πειθουσι και αμφω τω αδελφω τον Μανουηλ των σπονδων εκστηναι των προς τον
βασιλεα Ἰωαννην. ο δε εκων αεκων, ως εφασκον οι παρατυχοντες και περι των
τοιουτων ειδοτες, συνηινεσεν αυτων τοις βουλευμασι· και το απο τουδε υπηρ χον
συνδεδεμενοι, ταις σφετεραις χωραις ταις μεμερισμεναις αυτοις αρκουμενοι, και
μετα των εν Πελοπονησωι και Ευριπωι Λατινων συμβιβασεις εχοντες ειρηνικας.
39 Ου πολυς παρερρυη χρονος, και ο Μανουηλ εξ ανθρωπων εγενετο,
μεταμελος, ως ελεγον, των παραβασιων των προς τον βασιλεα γενομενος. θνησκει
δε και η βασιλις Ειρηνη, γυνη σωφρονικη τε και αρχικη και πολυ το μεγα λειον
επιδεικνυμενη το βασιλειον. εχαιρε δε και λογοις και σοφων ηκροατο μετα ηδονης·
ετιμα δε τουτους υπερ βαλλοντως, ως εστιν εκ τουτου γνωναι. και γαρ εκλειψεως
γινομενης, ηλιου τον καρκινον διοδευοντος περι μεσημβριαν, επειπερ αυτος ουτω
συμβαν εν τοις βασιλειοις απηλθον– εσκηνουτο δε περι τους τοπους ους ονομαζουσι
Περικλυστρα συν τηι βασιλιδι ο βασιλευς–ηρωτηκε με την της εκλει ψεως αιτιαν. και
αυτος μεν ακριβως ουκ ειχον ερειν– αρτι και γαρ των της φιλοσοφιας ηψαμην
οργιων παρα του σοφου Βλεμμυδου διδασκομενος–ομως μεντοι παρ' αυτου τωι τοτε
οσον ην εικος επιγνους την τε της σεληνης επιπροσθησιν αιτιαν της επισκιασεως
ελεγον ειναι, και δο κειν μεν εκλειπειν τον ηλιον, ουκ αληθη δε ειναι την της
φαυσεως στερησιν, μαλλον μεντοι τουτο την σεληνην πα σχειν, επαν τωι σκιασματι
εμπεσηι της γης, δια το εξ ηλιου το φεγγος αυχειν. επει δε ο λογος επι μηκιστον
παρετει νετο, αντελεγε δε τοις λεγομενοις ο ιατρος Νικολαος, ανηρ ηκιστα μεν
φιλοσοφιας μετασχων, ακρος δε την οικειαν τεχνην και μαλιστα την δια πειρας
γινωσκομενην· πανυ δε ουτος ηγαπατο τηι βασιλιδι, ακτουαριου δε ειχε τιμην. επει
γουν αντελεγεν ουτος, αυτος δε πλεον εστωμυλλομην, εν τωι μεταξυ των λεγομενων
απεκαλεσε με η βασιλις μωρον· ειτα δη ωσπερ τι ου προσηκον εργασαμενη, προς τον
βασι λεα στραφεισα «απρεπως αρα ειρηκειν» εφη «καλεσασα του τον μωρον». και ο
βασιλευς «ου καινον· μειρακιον γαρ εστιν». εικοσι γαρ συν ενι τοτε υπηρχον ετων,
και ου παμπαν απαιδει τουτου το προσρημα. αλλ' η βασιλις «ου χρεων» φησι «τον
φιλοσοφους λογους προφεροντα ουτωσι γε προσ αγορευθηναι παρ' ημων». ταυτ'
 
 
 

23
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειπον, ως αν παραστησαιμι οπως τε αυτη εφιλει τους λογους και τους ειδοτας
τουτους ετιμα. θνησκει μεν, ως εφην, η βασιλις αυτη, οιμαι δε και την του ηλιου
εκλειψιν τον αυτης προσημαναι θανα τον. και κομητης δε προ μηνων εξ περι το
μερος ανεφανη του βορρα· ην δε πωγωνιας και διηρκεσε μηνας τρεις, ουκ εν ενι
τοπωι αλλ' εν διαφοροις φαινομενος. Μετα βραχυ δε και ο Βουλγαρων αρχων Ἀσαν
εξ ανθρωπων εγενετο, ανηρ εν βαρβαροις αριστος αναφανεις, ουκ εν τοις οικειοις
γαρ μονον αλλα γε δη και τοις αλλοτριοις. εχρη σατο και γαρ φιλανθρωποτερον τοις
προσερχομενοις αυτωι επη λυσι και μαλιστα τοις Ῥωμαιοις, και φιλοτιμως αυτοις
παρειχε τα σιτηρεσια. επει ουν αυτος ετεθνηκει, ο υιος αυτου, ον Καλιμανον
ωνομαζον, εκ της εξ Ουγγρων τουτωι γεγεννη μενος, την αρχην ανεδεξατο. ην δε τωι
τοιουτωι Καλιμανωι και αυτοκασιγνητη, ης τουνομα Θαμαρ. εκ δε της του Ἀγγελου
θυγατρος τωι Ἀσαν τρεις παιδες γεγεννηνται, αρρην ο Μιχαηλ και θηλειαι, ως
ειρηκαμεν, η Μαρια και η Ἄννα. ο μεν ουν Καλιμανος την πατρικην αρχην ανα
ζωσαμενος και τας μετα του βασιλεως Ἰωαννου σπονδας ανενεωσατο, και ειχον
ειρηνην εν τοις τοιουτοις τα πραγ ματα. του δε Μανουηλ του αδελφου Θεοδωρου
τετελευ τηκοτος, την κρατουμενην παρ' αυτου χωραν ο ανεψιος αυτου Μιχαηλ
κατεσχε και τηι αυτου προσηρμοσε χωραι· και ησαν αυθις ειρηνευοντες ο τε Θεοδωρος
ο Ἄγγελος, τον υιον αυτου Ἰωαννην εχων εν Θεσσαλονικηι και τοις περι αυτην
βασιλικως φημιζομενον, και ο θειος αυτου Κωνσταντινος δεσποτης και ουτος
καλουμενος, και ο ανε ψιος αυτου Μιχαηλ.
40 Ὁ μεν ουν βασιλευς Ἰωαννης, επειδη ο Βουλγαρος Ἀσαν εκποδων εγενετο
και μειρακιον ηρχε της των Βουλ γαρων, αδειας δραξαμενος επεχειρησε την
βασιλικην κατα λυσαι κλησιν την επιφημιζομενην τωι Ἰωαννηι τωι υιωι του Ἀγγελου.
και πρωτον μηνυμασιν υποποιειται τον αυτου πατερα Θεοδωρον. και δητα οιος
εκεινος απροοπτως επι χειρων εν τοις πραγμασι, μηδεν τι των συμβησομενων υπι
δων προσερχεται τωι βασιλει Ἰωαννηι. και υποδεχεται αυτον ουτος ασμενως και
τετιμηκε, θειον τε τουτον αποκαλων καν τηι αυτου συγκαθιζων τραπεζηι και των
λοιπων φιλο φρονηματων μεταδιδους. επει δε τουτον εν χεροιν εσχεν ο βασιλευς,
ετυχε δε και ταις αυτου δυναμεσι ταις Ῥωμαι καις στρατευμα αξιομαχον προστεθεν
εκ Σκυθων–του τους γαρ προ βραχεος δωροις τε και δεξιωσεσι ποικιλαις ο βασιλευς
Ἰωαννης χειροηθεις τε πεποιηκεν εξ αγριωτερου του ηθους και της Μακεδονων
απεσπασε και προς τα της εω διεπερασε μερη–τουτοις μαλλον θαρρησας και μη δεν τι
δεινον εκ Βουλγαρων προσδοκων, το μεν δια τας γεγενημενας σπονδας, το δε και δια
το υπο μειρακιου τα των Βουλγαρων διεξαγεσθαι, απαρας της εω ο βασιλευς και
διαπεραιωθεις τον Ἑλλησποντον, τας εκ των Ῥωμαικων στρατευματων δυναμεις
και τας εκ των Σκυθων μεθ' εαυ του εχων χωρει κατα του εν Θεσσαλονικηι
βασιλευειν φημι ζομενου Ἰωαννου. επει δε παρηλθε τα της Θραικης και Μακεδονιας
χωρια, ηδη δε και την Χριστουπολιν παρημειψε και τον Στρυμονα, τωι φρουριωι της
Ῥεντινης προσεσχεν, υπο τινων τηρουμενωι των Ἰωαννου· οι και προ του τα
στρατευματα του βασιλεως Ἰωαννου ιδειν καταλιποντες το φρουριον, φυγηι
χρησαμενοι δρομαιοι την Θεσσαλονικην εισ ηιεσαν. ερημον δε ανδρων πολεμιστων
ευροντες οι του βασιλεως κατεσχον αυτο και φυλακην εγκατεστησαν. ο δε βασιλευς
την στρατιαν απασαν συλλεξαμενος εγγυς που της Θεσσαλονικης ωσει σταδιους
οκτω την σκηνην πηγνυσι· κηπος του Προβατα η κλησις του τοπου. ελεπολεις μεν
και μηχανηματα ουκ ην αυτωι ευχερες κατα της τοσαυ της πολεως στησασθαι
καντευθεν μετα μαχης τοιασδε χει ρωσασθαι, εκδρομας δε εποιει δια των
στρατευματων και τα περιξ παντα εληιζε, και μαλιστα δια των Σκυθων. παντα γουν
λειαν εποιουν. ειχε δε μεθ' εαυτου και τριη ρεις, ων ηρχεν ο Κοντοφρε Μανουηλ.
 
 
 

24
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγκριτοι δε τωι βα σιλει παρειποντο ανδρες, ο Τορνικης ∆ημητριος, τα κοινα διεπων
και μεσιτευων ταις υποθεσεσιν, Ἀνδρονικος ο Παλαιο λογος, ος την του μεγαλου
δομεστικου περιεζωννυτο δυνα μιν, τα των στρατευματων διεξαγων πραγματα, και
αλλοι πλειους εις ηγεμονας αποτεταγμενοι, ο τε Ῥαουλ Ἀλεξιος πρωτοβεστιαριος
ων, ο επι της τραπεζης Νικηφορος ο Ταρ χανειωτης, ο Κοντοστεφανος ο την
πρωτοσεβαστου εχων αξιαν, ο Πετραλιφας μεγας χαρτουλαριος ωνομασμενος, και
αλλοι των επιφανων ουκ ολιγοι. ο μεν ουν βασιλευς Ἰωαννης παρακαθημενος οσα
ην εικος ποιειν εποιει κατα της πολεως. οι δε εντος ουκ απωκνουν εργαζεσθαι, αλλα
και ουτοι εκδρομας των πυλων εξιοντες κατα των του βασι λεως εποιουν. ου συχναι
παρηλθον ημεραι, και το των Ταχαριων εθνος κατα των Μουσουλμανων χωρησαν
και πολεμον κατ' αυτων συρρηξαν νενικηκε. και ο λογος φθα νει προς τον βασιλεα,
διαμηνυθεις παρα του υιεος αυτου του βασιλεως Θεοδωρου· τουτον γαρ
καταλελοιπει περι τα μερη των Πηγων διατριβειν, αφεις μετ' αυτου και τον
Μουζαλωνα Ἰωαννην, μυστικον μεν οντα οτε τοις κοσμικοις συνεταττετο, τοτε δε
μοναχος ην, ανηρ οξυνους και δραστη ριος και βασιλικοις των αλλων πλεον
εμπρεπων πραγμασι, και τον Λιβαδαριον Μιχαηλ, μεγαν εταιρειαρχην οντα. ως γουν
της φημης ο βασιλευς ᾔσθετο, σιωπην παραγγει λας τους ειδοτας αγειν και μηδενι
περι τουτου κοινωνειν, εις συμβιβασεις μετα του εντος Ἰωαννου χωρει, πρεσβιν εν
τουτοις λαβων τον Ἰωαννου πατερα τον Ἄγγελον Θεοδωρον. πληρουμενων γουν
ημερων τεσσαρακοντα εγενοντο αι σπον δαι και οι ορκοι προεβησαν· τα μεν γαρ
ερυθρα πεδιλα απεβαλλετο και την περιμαργαρον πυραμιδα, εις ην και λι θος
υπερκαθηται κοκκινος, βασιλικα ταυτα συμβολα, τετιμη ται δε προς του βασιλεως
τωι δεσποτικωι αξιωματι, και ευνους ανεφανη τωι βασιλει. ταυτα διαπραξαμενος ο
βασι λευς παλινοστει προς την εω, καταλιπων δεσποτην τον βασιλεα και υποχειριον,
ορκοις συνδησας τοις ειωθοσι και δωροις εικοσι δεξιωσαμενος και παντας τους υπ'
εκεινον φιλοφρονησαμενος χρημασι. καταλελοιπει δε μετ' αυτου και τον πατερα
τουτου Θεοδωρον.
41 Ὁ μεν ουν βασιλευς Ἰωαννης κατειληφει την εω. την γουν χειμερινην
τοτε παραμειψας ωραν εν τωι Νυμφαιωι, ως εθος ην αυτωι, απαρας εκειθεν περι την
Λαμψακον ᾔει· κακεισε το θερος διαβιβασας και την της οπωρας ωραν, επει ο χειμων
ηρξατο, του χωρου μεταβας περι τα των Πηγων εχωρει μερη. μεγιστου δε χειμωνος
πεπειραται καθ' οδον, αρξαμενου μεν επαν ο βασιλευς εις την Σιγρη νην εσκηνωσεν·
ημερας δυο δε τηι δριμυτητι τουτου και τηι σφοδροτατηι φοραι της χιονος
τεταλαιπωρηκε, μεχρις αν κατηντηκει ες το των Πηγων αστυ. πολλοι γουν καθ' οδον
ετεθνηκεισαν και πολλαι· μεχρι γουν τριακοσιων, ως οι αριθμησαντες εφασκον, υπο
της χιονος κατεχωσθησαν, μη δυναμενοι αντωπησαι τηι του πνευματος φοραι. ουδεις
γουν των ιδοντων ελεγε γινωσκειν γεγενησθαι ποτε τοιου τον χειμωνα. ηγε δε τωι
τοτε οκτωκαιδεκατην μην ο ∆εκεβριος, ετος δε ην επι τωι εξακισχιλιοστωι και
επτακοσι οστωι το τεσσαρακοστον οιμαι πρωτον. ο μεν ουν βασιλευς εν τωι των
Πηγων αστει διημερευσας, μεχρις αν το πολυ του χειμωνος λωφησηι, εξιων εκειθεν
εις το Νυμφαιον απηιει, και ην εκεισε μεχρι και της του εαρος επιλαμψεως. Ἐπει
γουν, ως ειρηκειμεν, η των Μουσουλμανων παρα των Ταχαριων καταλελυται
στρατια, σουλταν δε ηρχεν αυτων, ου κλησις Ἰαθατινης, υιος του σουλταν Ἀζατινη,
φαυλος εξ αγαθου αρχος γεγονως· ποτοις γαρ εχαιρε και ασελγειαις και κοιταις
αλλοκοτοις τε και ατοποις, και συνην αει αν θρωπισκοις ουκετι λογον ειδοσιν ουδ'
ανθρωπινην φυσιν το συνολον. ο πατηρ δε αυτου ου τοιουτος ην, αλλ' ηττατο μεν,
ου σφοδρα δε, των ασελγειων· διο και βελτιον των προ αυτου εστρατηγει και φιλιως
προς τον βασιλεα διεκειτο. αλλ' ουτος, οις εχαιρε, πλησμιως τουτων απωνατο. πεπει
 
 
 

25
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ραται γουν μαχης Ταχαρικης και ηττηται. εν στενωι γουν των πραγματων κομιδηι
γεγονως πρεσβεις εκπεμπει προς τον βασιλεα Ἰωαννην βουλης τε αξιων αριστης εξ
αυτου τυχειν, ως αν αποτρεψαιτο τον αντιπαλον και μικρον κου φισθειη του βαρους
αυτου, σωτηριωδες τουτο φασκων τυγ χανον αμφοιν· του γαρ γενους των
Μουσουλμανων παρα των Ταχαριων απολωλοτος ανετος λειπεται τοις εναντιοις η
κατα των Ῥωμαικων χωρων εφοδος. και ην τουτο πανυ γε αληθες. ο γουν βασιλευς
Ἰωαννης, οια εκεινος δεινος εν τοιουτοις πραγμασιν, αποδεχεται ασμενος την
πρεσβειαν και εις ενωσιν συνελθειν ηιρετισατο τωι σουλταν, ως αν τουτο τοις
εναντιοις εις αποτροπην γενοιτο· ηνωμενων γαρ των τοιουτων δυο αρχων μεγιστων
εικος πτοιαν γενεσθαι τοις πολεμιοις, προς ενα μεν εχουσι τον σκοπον, προς δε δυο
αθροον ευρισκομενοις. και γουν επι τοις τοιουτοις συσκευασαμενοι συνηλθετην και
αμφω, ο τε βασιλευς Ἰωαν νης και ο σουλταν Ἰαθατινης, εν τωι αστει της Τριπολεως,
οπου και ο Μαιανδρος ρει ποταμος. γεφυραν γουν εξ αυτοσχεδιου εκ ξυλων οι του
σουλταν εργασαμενοι, ευχερη τοις βουλομενοις πεποιηκασι την περαιωσιν.
αλληλους γουν οι αρχοι φιλοφρονως δεξιωσαμενοι, ετι δε και τους υφ' εκατερον
εκατεροι προυχοντας, και συνθηκας, ας και προ του ειχον, κρειττονως
βεβαιωσαμενοι, ως αν μαχοιντο συν ημμενως τοις εναντιοις, διελυθησαν, ο μεν
βασιλευς υπο στρεψας εις την Φιλαδελφου, ο δε σουλταν εις την Ἰκονιεων, ενθα ειχε
και τα βασιλεια. τοτε μεν και αμφοιν τα της μαχης ηρεμησαν. και γαρ η των
Ταχαρων στρατια καθ' εαυτην εμενε και ου κεκινητο ως εθος· εν τοις εαυτων και
γαρ ησχολουντο πραγμασι.
42 Μετ' ου πολυ δε και ον προειρηκειμεν Ἰωαννην τον δεσποτην
γεγενημενον παρα του βασιλεως Ἰωαννου το χρεων ειληφει. υπηρχε δε αυτωι
αδελφος ∆ημητριος, ος μεταστειλαμενος πρεσβειαν εις τον βασιλεα του τε δεσποτι
κου αξιωματος εκεκληρονομηκει του αδελφου και δεσποζειν παντων των υπ'
εκεινον προστετακται. αλλ' ην ουτος ουκ αδελφα φρονων Ἰωαννηι τωι αδελφωι, αλλα
πολλωι τωι μετρωι διεζευκτο. εκεινου μεν γαρ ευσεβειαι και ευλαβειαι και σωφροσυνηι
χαιροντος–και γαρ ελεγον οι τα αυτου ει δοτες μη αν ποτε απολειφθηναι μηδεμιας
ημερας του ετους του μη της θειας ιεροτελεστιας επακροασασθαι, ει μη τις εκωλυε
νοσος· προσειχε δε παννυχισιν ευχαις, και τας καθ' ωραν υμνωιδιας οσημεραι
επληρου. ωμιλει δε και διηνεκως Ναζιραιοις, και ην αυτωι δια σπουδασματος οτι
πλειστου το του μονηρους βιου τυχειν και της εντευθεν ησυχιας εν πειραι γενεσθαι η
καν προσφιλως διακεισθαι τοις ουτως εχουσιν. ο δε αδελφος ∆ημητριος εξ εναντιας
ειχε του τροπου. μειρακιοις γαρ αβελτεροις ωμιλει και τουτοις τα πλειστα
συνηισθετο, και τοις αφροδισιοις ησελγαινε και παρα ταις υπο ζυγον εφοιτα, ωστε
ποτε και συμπτωμα συνεβη τουτωι δεινον. εκ γαρ θυριδος του ανδρος της
μοιχευομενης αθροον επεισελθοντος βουληθεις αποδρασαι, ως εξ υπερυψηλου του
τοπου πεσων, τον γλουτον επληγη· ικανας δε ημερας νοσηλευθεις ιαθη μεν,
υπεσκαζε δε των ποδων θατερον και ουκ εβηματιζεν ομαλως. αλλ' ουτος ουκ εις
μακραν απωνατο της αρχης. ο γαρ βασιλευς Ἰωαννης αδειας δραξαμενος τωι τοτε
καιρου, επειπερ, ως εφημεν, το των Ταχαριων γενος ενησχολειτο ετεροις εθνεσι,
καταλιπον την προς του σουλταν του Ἰκονιου μαχην– τωι γαρ Βαβυλωνιωι και τοις
περιξ τουτου τα της μαχης επηγεν, ον Χαλιφαν ειωθασι καλειν τα των
Μουσουλμανων φυλα–θερους ωρας γενομενης διαπεραιουται τον Ἑλλη σποντον,
καταλιπων εις την εω τον υιον αυτου Θεοδωρον. Ἔτυχε μεν προ καιρου τον
πατριαρχην Γερμανον τα τηιδε καταλιποντα προς τας θειας απαραι σκηνας, καλως
και οσιως βιωσαντα και καλως την αυτου ποιμαναντα ποιμνην· εγενετο δε μετ'
αυτον Μεθοδιος τις καλουμενος μοναχος, ηγουμενος της κατα Νικαιαν Ὑακινθου
 
 
 

26
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μονης, ανηρ αυχων μεν ειδεναι πολλα, ολιγων δε ιδρις ων. αλλ' ουτος τρεις και
μονους μηνας επαπολαυσας του θρονου τετελευτηκεν. εστερετο γουν αρχιερεως η
εκκλησια. ο γαρ βασιλευς Ἰωαν νης εν τοις τοιουτοις μη προχειρος ων ουκ ευχερως
ειχεν εκ του προχειρου τον αξιον εφευρειν, η μαλλον τον εκεινωι αρεσοντα· μαλιστα
γαρ οι κρατουντες τους προς αρεσκειαν εν τουτοις προσιενται, ως αν μη τινας εχοιεν
αντεριζοντας τοις βουλημασι. παρερρυη γουν χρονος συχνος, και ουκ ην ο διεξαγων
το ποιμνιον.
43 Ὁ μεν ουν βασιλευς Ἰωαννης, ως εφημεν, εις την αντιπεραν και δυτικην
εποιειτο τον βαδον χαριν του τας εκεισε χωρας και τα εν αυτοις κατοπτευσασθαι
αστη· και μεχρι γαρ του ουτω πως ονομαζομενου αστεος Ζιχνα, εγγυς που οντος
Σερρων, απαντων εδεσποζεν. ηρχε μεν τοτε Βουλγαρων ο του Ἀσαν υιος Καλιμανος,
δωδεκετης ων. επει γουν περι τα μερη του Κισσου ο βασιλευς γενοιτο κακεισε
διημερευσας την επαυριον της πορειας ειχετο, επεφθακει δε περι τον ποταμον
Ἕβρον, πλησιον της μονης του Βηρος ονομαζομενης ποιουμενον τας ροας, Μαριτζαν
δε καλουμενον χωριτικηι διαλεκτωι. κατα δε το μεσον του ποταμου γενομενου του
βασιλεως–ποσι γαρ ιππων υπηρχε βατος, επειπερ θερους τελος ετυγχανε· φθινοντος
γαρ τριτη η και τεταρτη Σεπτεβριου ην–μηνυμα διακεκομισται σεσημασμενον γραφηι
σταλεισηι παρα του την δημοσιον της Ἀχριδων κρατουντος αρχην, ως ο Καλιμανος ο
των Βουλγαρων αρχων τον βιοτον εξεμετρησεν, ως τινες μεν εφασκον, φυσικηι
νοσωι τουτο παθων, οι δ' αλ λως ελεγον, ως εναντιοφροσι τουτωι ποματι κρυφα
εσκευασμε νωι προς μορον διεφθαρται. αλλ' ουτος μεν ειθ' ουτως ειτ' αλλως εξ
ανθρωπων εγενετο, και ην ο λογος αληθειας εχομενος· συνεχεσι γαρ διεβεβαιουτο
μηνυμασιν. Ὁ μεν ουν βασιλευς ταυτα μαθων του προσω ειχετο, και ταχος φθανει
την Φιλιππους, παραμειψας Χριστουπολιν. κακεισε σκεψιν εποιειτο μετα των αυτου
λογαδων, ει δει προσ βαλειν τοις των Βουλγαρων και χειρωσασθαι τινα των παρ'
αυτοις κρατουμενων, και ει ευχερες εστιν αλωναι ημιν το των Σερρων αστυ. τινες
μεν απηγορευον τωι βασιλει την κατα των Βουλγαρων μαχην· ου γαρ αξιομαχον
ελεγον αγειν στρατον, επει μηδε προς μαχην ηυτρεπιστο, αλλα κατα μονην θεαν των
αυτου εποιειτο την κινησιν. το δε των Σερρων αστυ, ωι πρωτως προσβαλειν εδει,
αμαχον μεν εστιν εκ του υπερκεισθαι της γης, κυκλωθηναι δε τοσουτωι στρατευματι
ουκετι ραιον εστιν· ελεπολεις δε στησαι κατ' αυτου των αμηχανων καθεστηκε.
προσβαλειν δε και μετα πειραν αποκρουσθηναι αιδως μεν υπαρχει τωι κρατει της των
Ῥωμαιων αρχης–φημη γαρ αυτοις επι τοις τοι ουτοις πανυ πολλη–και το προς μαχην
παροτρυναι Βουλγαρους εφησυχαζοντας ουκετι συμφερει. ταυτα συν εβουλευον οι
τον βασιλεα της εγχειρησεως αποτρεποντες. ο δε Παλαιολογος Ἀνδρονικος, ον
μεγαν δομεστικον ο λο γος μοι προιστορησε, τα εναντια μαλλον τωι βασιλει συν
εβουλευε· «και αποπειρασθαι χρη του αστεος των Σερρων· και ει μεν κρατησαιμεν
τουτου, κερδος εσχηκαμεν ου μικρον, και μαλλον τα των Βουλγαρων
ταπεινωθησονται και την της αγαπης πρεσβειαν ευχερεστερον δεξαιντο, επει και εκ
ποδων αυτων ο δεσποτης, μελλει δε και αλλο βρεφος αρξαι των Βουλγαρων, ο εκ
της Ειρηνης της του Ἀγγελου Θεο δωρου τωι Ἀσαν γεννηθεις Μιχαηλ. ει δε μη
περιγενεσθαι ημας συμβαιη του αστεος, τι το ζημιαν επαγον τηι των Ῥωμαιων αρχηι;
λαβοντες γαρ διαπειραν ηρεμησομεν και παλιν διαπρεσβευσομεν προς Βουλγαρους,
κακεινοι ασμενως την πρεσβειαν δεξαιντο υπο βρεφους αρχομενοι, ο, τι τα προς
μαχην ουκ οιδεν. εκαστος δε τα της ειρηνης φιλει, της αναπαυσεως στοχαζομενος.»
Ἔδοξε τωι βασιλει αριστα βεβουλευσθαι τον μεγαν δομεστικον, και δη της προς τας
Σερρας φερουσης ως ειχεν ηψατο, σχεδον τ' εκεινων γενομενος επηξατο τε τας
σκηνας και κατ' αυτων εστρατοπεδευσατο, ουκουν μεν δι' αξιομαχου στρατου, ου
 
 
 

27
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ ηυμοιρει τοτε τοσουτων, κα θως ειρηκαμεν, στρατηγιαι δε και μεθοδευμασιν
απεπειρατο του αστεος. επει δ' αι Σερραι παλαι μεν υπηρχε πολις μεγιστη, ο δε
Βουλγαρος Ἰωαννης μετα των λοιπων Μακε δονικων πολεων και ταυτην
πολιορκησας κατηρειψεν, ως κωμη τοτε ετυγχανε, της ακροπολεως μονης περιτετει
χισμενης και ηυτρεπισμενης δεξασθαι πολεμον· ης φυλαξ ην ανηρ Βουλγαρος
∆ραγωτας την κλησιν, ες Μελενικον τας οικησεις ποιουμενος. επει γουν η κατω
πολις Σερ ρων ατειχιστος ην–λιθοις γαρ και μονοις ασβεστου διχα και μη ανηγμενοις
εις υψος τα τεθραυσμενα ταχα περιεφραγνυτο–τους επι μισθωι τοις στρατιωταις δου
λευοντας, ους και Τζουλουκωνας η χυδαια γλωττα κατονο μαζει, συναθροισας ο
βασιλευς κρατησαι ταυτης ηρεθιζεν, επει και των αναγκαιων εσπανιζον· οι και
οικοθεν εκινουντο προς το ευπορησαι των χρειωδων. ορωντες δε και την χωραν
ευεπιβατον, τα τοξα λαβοντες, ετι δε και τας σπαθας, και τινας σανιδας
εξαυτοσχεδιασαντες ως ασπιδας και ταυ τας προβεβλημενοι, το αρεικον
αλαλαξαντες χωρουσι κατα της χωρας αυτοβοει, και εν ου πολλαις ωραις εντος εγε
νοντο. σκυλευουσι γουν τα παρευρεθεντα. οι δε γε εντος, οσοι μη επεφθακεισαν εις
την ακροπολιν αναδραμειν, ικεται προς τον βασιλεα εξηιεσαν. επει δε ο κρατων του
αστεος ∆ραγωτας την κατω χωραν ειδεν αλουσαν, ανηρ Βουλγαρος και ηκιστα
πεπαιδευμενος αστυ χρονιως διαφυλαττειν, μα θων δε και τον του δεσποτου αυτου
θανατον, τυχηι αγαθηι ου δια μακρου καρτερησας διαπρεσβευεται προς τον βασιλεα.
και το μεν αστυ ευθυς τον βασιλεα εφημιζεν, αλουργον δε χλαιναν ο ∆ραγωτας
χρυσιωι συνυφασμενην ενεδεδυτο και στατηρων πληθος χρυσων εδεδεκτο.
υποσχεσεις γουν υπερ του Μελενικου λαμπρας προς τον βασιλεα εποιειτο, μαλλον
και υπεραγαν αληθεις.
44 Παντα γουν ταυτα προς του βασιλεως λαβων ο ∆ραγωτας και ως δελεαρ
υποβεβλημενος απηιει. επει δε φθασοι ες Μελενικον, παντα προυπτα τοις εποικοις
ποιειται και σφας αυτους διεγειρει προδουναι το αστυ τωι βασιλει, εν τωι φανερωι μεν
ου ταυτα λεγων, κρυφα δε τοις πλειστοις περι τουτου κοινολογουμενος. επει δε ο
την ηγεμονιαν διεπων του αστεος ο Λιτοβοης Νικολαος κατανοσος ην και τηι κλινηι
ταις των ποδων αλγηδοσι προσπεπατταλευμενος, ελευθερως ειχον οι παντες
διαπραττεσθαι σφισι τα βουλητα. επει δε και ο Μαγκλαβιτης Νικολαος εις ην των
επιφανε στερων εν τοις του Μελενικου οικητορσιν, ανηρ δραστηριος και δεινος
καιρικαις περιπετειαις συμμεταβαλλεσθαι, τα του ∆ραγωτα φωρασας και γνους, ως
δυνηθειη αν τα υπεσχη μενα τωι βασιλει διαπραξασθαι, του πληθους το πλειον
υπαγαγων, του κρυφα λεγειν αποστας ες το φανερον τοις πασιν υπεθετο τα
συνοισοντα, ειρηκως ως «ημιν μεν εγε νετο προσταλαιπωρησαι τηι του παιδος του
Καλιμανου αρχηι, και ην προς ελπιδος ανδρωθηναι τε τουτον και προς αυτου τας
αμοιβας της κακοπαθειας αντιλαβειν εις ηλικιαν ελθοντος, οτε διακριναι δυναιτ' αν
τις απο φαυλου ανδρα καλον. επει δε τουτου κακουργωι τυχηι ημαρτομεν, προκει ται
δε ημιν βρεφυλλιον αλλο εις την των Βουλγαρων αρχην, παντος αν ανοηταινοντος
χειρους φανειημεν, ει παλιν προς δυσπραγιας αλλας αυτους επιδοιημεν, αδεσποτοι
τον παντα βιον διατελειν αιρουμενοι, υφ' ου πολλα τε και μειζω τα δεινα φυεται.
αλλ' επει βασιλευς ημιν ο των Ῥωμαιων προσηγγισε, δει αυτωι εαυτους
εγχειρισασθαι, δεσποτηι πιστωι και ειδοτι ανδρα ηδε κακον ηδε και εσθλον, και
δικαιον εν ημιν εκπαλαι σχοντι. ο τε γαρ ημετερος χωρος τηι των Ῥωμαιων προσηκει
αρχηι–πλεονεκτικωτερον γαρ οι Βουλ γαροι τοις πραγμασι χρησαμενοι και του
Μελενικου γεγενην ται εγκρατεις–ημεις δε παντες και εκ Φιλιππουπολεως
ορμωμεθα, καθαροι το γενος Ῥωμαιοι. αλλως τε και ο των Ῥωμαιων βασιλευς
αληθως και εν ημιν δικαιουται, και ει Βουλγαροις προσηκοιμεν· ο γαρ υιος τουτου
 
 
 

28
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και βασιλευς Θεοδωρος τωι βασιλει των Βουλγαρων τωι Ἀσαν κεκηδευτο, και νυν η
του βασιλεως του Ἀσαν θυγατηρ η συζυγος του τοιουτου βασιλεως δεσποινα
Ῥωμαιων ονομα ζεται τε και εστι. τουτων ουν απαντων χαριν τα πολλα των
λεγομενων καταλιποντας επ' αυτωι χρη ιεναι και τους αυχενας υποκλιναι τωι της
δουλειας ζυγωι· χρηστος γαρ ο ζυγος των φρονιμων βασιλεων και γηραιων, και
πολλωι κου φοτερος των ετι διατελουντων εν μειραξι.» Ταυτ' ειρηκως πεπεικε
παντας απονητι και πολλων ατερ πραγματων γενεσθαι του βασιλεως. και δη
πρεσβεις τινας των συνεποικων στειλαντες, ταχα μεν κρυφα, μαλλον δε γι
νωσκομενους τοις πλειοσι, συμβιβασεις μετα του βασιλεως πεποιηνται.
χρυσοβουλλος γουν τωι βασιλει των ηιτημενων σφισι περιληπτικος γεγενημενος και
δεδομενος τοις πρεσβεσι τοις του Μελενικου αποσταληναι προσεταχθη οικητορσι.
και οι μετ' ου πολυ ομοθυμαδον παντες συνειλεγμενοι, οσοι τε των προυχοντων,
οσοι των εν στρατειαι κατειλεγμενων και οσοι κρειττους αλλως των οικητορων,
προς τον βασιλεα αφικοντο, σκηνουμενον περι τοπον Βαλαβισδαν ουτω πως
επονομα ζομενον, ανδρες ευσταλεις τε και εντιμοι κακ μονης θεας αιδους και τιμης
αξιοι, υπερ πεντακοσιους τυγχανοντες· ους αυτος ειρηκειν ιδων· «ποια οπλομαχια
ημιν αυτους παρεστησατο; η ποσαι φαλαγγες ιππεων των τοσουτων περιεγενοντο;
αλλ' εν τωι κρειττονι ραιστα και τα μικρου δειν ανεπιχειρητα, καντευθεν δηλον ως
αληθες εστι το τωι αποστολωι Παυλωι ειρημενον, «ου του τρεχοντος ουδε του
διωκοντος, αλλα του ευδοκουντος θεου.» τωι τοι και τον στρατηγον ου δει παμπαν
επαινειν ουτε μην ψεγειν. πολλα γαρ τινες διαγωνισαμενοι σπουδαιως τε και
συντονως, δρα στικωτερον τοις παρουσι χρησαμενοι, μικρον η ουδεν κατωρ
θωσαντο, ενιοι δε και εσφαλλοντο πλειστα· ετεροι δε δεξιας ηυμοιρηκοτες τυχης,
αμελετητως περι τα εργα χωρουντες μεγαλων τροπαιων εγενοντο αυτουργοι, οιον τι
ξυνεβη τωι τοτε και τωι βασιλει Ἰωαννηι. πολλων γαρ αστεων και χω ρων πολλων
εγεγονει δεσποτης εν ακαρει, μη τινος πολεμου γεγενημενου μηδε τινος πεσοντος εν
μαχηι μηδε χυθεντος αιματος μηδε ξιφους κατορχησαμενου σωματος· αλλ' ημερως
και γαληνως ωσπερ τινος κληρου πατροθεν τουτωι προσηκον τος ανιδιτι των
τοιουτων απαντων κατηρξε. Στενιμαχος γαρ και Τζεπαινα, και οσα ην τωι της
Ῥοδοπης ορει παρα κειμενα πολιχνια τε και κωμοπολεις, υποφορα τουτωι γεγε
νηνται, και ορος αυτωι τε και τοις Βουλγαροις Ἕβρος ην ποταμος. εκ δε του προς
βορραν μερους Στουμπιον τε και Χοτοβος οχυρα αττα φρουρια και χωρος ο
Βελεβουσδιου υπο του βασιλεως ην, Σκοπια τε και Βελεσος· και μεχρι Πριλαπου και
των Πελαγονιας χωριων, Νευσταπολις τε και Προσακος, τα παντα υπηρξε τωι βασιλει
υποχειρια. και σπονδαι επι τουτοις των Βουλγαρων τωι βασιλει εγεγονεισαν, τοις
τοιουτοις και μονοις αρκεισθαι τουτον και μη περαι τερω κατεπεμβαινειν. και ταυτα
μεν ουτως εσχον τον τρο πον, εγω δε αυτος εν τοις επιστολιμαιοις των λογων υπουρ
γουν, εκαστωι των αλισκομενων αστεων τε και χωρων και γραφην εγχαραττων
βασιλικην· εθος γαρ τουτο παλαιον τοις βασιλευσι Ῥωμαιων, δηλα τοις μακροθεν
δια γραμμα των ποιειν τα σφων αυτων κατορθωματα και προς ηδονην επεγειρειν, ης
δη και ουτοι δια των εργων μεταλαγχανουσιν.
45 Ἐπει γουν ουτω ταυτα διεπραχθη τωι βασιλει, πολ λης μεν ηδονης αιτια
τουτωι γεγενημενα, ουχ ηττον δε και πασι Ῥωμαιοις αυξησιν τινα κατιδουσι του
κρατους και πλατυσμον της αρχης, ην μεν προς βουλησεως τωι βασιλει μνησασθαι
νοστου και προς την εω επαναζευξαι–και γαρ και ο καιρος τουτο απηιτει· μην γαρ
παρερρυη Ὀκτωβριος, και περι που τα μεσα τουτου διηρχετο ο Νοεμβριος– αλλα τις
λογος χρηστος και πανυ ωφελιμος ενεποδιζε την ορμην. η γαρ Θεσσαλονικη,
καθωσπερ προιστορησαμεν, τον του Θεοδωρου υιον τον ∆ημητριον εγνωριζε τε
 
 
 

29
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεσπο την και κατωνομαζε· δεσποτης γαρ ην και προς του βασι λεως τετιμημενος.
επει δε, ως προπεφθακαμεν περι τουτου ερειν, ατασθαλον ην το μειρακιον και
παιδιαις ενσχολαζειν προσηκον και μειρακιων αθυρμασι, μη τοι γε ανδρων προΐ
στασθαι συνετων και πολιτειας καταρχειν και νομιμως επιστατειν, επιβουλην κατ'
αυτου τινες εξαρτυουσιν, ων οι ονομαστοι τε και γνωριμοι Σπαρτηνος ησαν και
Καμπανος, ο Ἰατροπουλος τε και ο Κουτζουλατος, οι δε των επισημων ο τε Μιχαηλ ο
Λασκαρις και ο Τζυριθων, ον και μεγαν χαρτουλαριον ο βασιλευς Ἰωαννης
τετιμηκεν. αλλοι δε οι του σκεμματος κοινωνοι ουπω δηλοι, ως αυτοι σφισι του
πραγματος συν τωι πληθει γεγονασιν, αλλ' εμειναν ακαταγνω στοι τοις πλειοσιν. ενα
γουν τουτων των ειρημενων, τον Καμπανον, οι παντες συσκευασαμενοι εις τον
αυτοκρατορα Ἰωαννην εκπεμπουσι πραγματειας μεν προφασεως χαριν, τηι δ'
αληθειαι κοινου χρυσοβουλλου επευμοιρησαι, των ανεκαθεν προσαρμοσαντων
Θεσσαλονικηι εθιμων τε και δικαιων περι εκτικου και της σφων ελευθεριας
παρεκτικου. ο μεν ουν βασι λευς παντα τε τουτοις κατα σκοπον επεπραχει και
δωρεων υποσχεσεις τοις υπηρετησουσι τηι πραξει και εγγραφους τιθησι. Ταυτα δη ες
το ασφαλες οικονομησας ο βασιλευς απα ρας των Μελενικου χωριων περι την
Θεσσαλονικην εφε ρετο, προτερον εξαποστειλας πρεσβεις εις τον ∆ημητριον, ως αν
κατα τας αυτου υποθηκας αφικοιτο εις αυτον και αφοσιωσοι το οφλημα· ουτω γαρ
συνεθετο και κατωμοσεν. ο δε–ουδε γαρ ειχε νοειν οικοθεν–τοις επιβουλοις
συμβουλοις χρωμενος οικοι καταμενειν επειθετο· σκευωριαν γαρ εφασκον ειναι κατ'
αυτου την του βασιλεως μετακλησιν. κουφος δε ων ουτος τας φρενας τοις αυτων
λογοις συν εφερετο, οποι και νευοιεν. ξυνεβη δε καν τουτοις, οπερ ως ηδυσμα τι
παραθησω τοις λογοις. τον Καμπανον– ενα δε τουτον των συνιστορων του δολου
προειπομεν ειναι–τα ουχ υπερ ∆ημητριου φρονουντα απηγγειλαν τινες, επει και εκ
βασιλεως επανεζευξε. και ος παρεστη τωι ∆ημητριωι και κατηγορειτο προς των αληθη
κατ' αυτου φασκοντων, ως «ραιδιουργων κρυφα και αποπειραται του λαου και
γραφαι προς αυτου τωι βασιλει πεμπονται και λο γοι μυστηριωδεις διαμηνυονται.»
και ην προς τηι τοιαυτηι εξετασει ο Καμπανος. ο γουν Σπαρτηνος, συμμυστης ων των
πραττομενων, περι των τοιουτων μεμαθηκως ταχος εκεισε φερεται, και ως ειχεν
ασθματος και σπουδης «τι» φησι «περι τουδε του αλιτηριου κατηγορουσι τινες,
δεσποτα, ος ει αλυη τοιουτος, πολλων θανατων κριθειη αν αξιος;» και ο ∆ημητριος–
εθαρρει γαρ μαλα τουτωι ως πιστωι και πανυ τουτον ευνουστατον κατα τον κωμικον
οντα ει και μη κλεπτιστατον ηγητο–»προδοτην τουτον, Σπαρτηνε, φασιν ειναι οι
τουτον διωκοντες.» ο δε παιει τον Καμπανον κατα της σιαγονος τωι καρπωι, σφοδρα
χρησαμενος τηι βοληι, και λαβομενος τουτου της γενυος «εγω αυτον» φησιν «εν τοις
οικοι απαγαγων, δεσποτα, ετασμοις εκπνευσας το πρωτον, παντα τουτον
καταναγκασω εκφορα ποιησαι τα κρυβδην του τωι ραιδιουργουμενα.» ταυτ' ειπε, και
ως ειχε ταχους ες την οικιαν απηιει. Τον μεν ουν Καμπανον το απο τουδε κλινη ειχε
και στιβας υψηλη προς αναπαυσιν και τα εις τρυφην μαλ λον εφευρημενα, οις και
μαλλον χαιρουσιν ανθρωποι οι τοιαυτα μεμελετηκοτες διαπραττεσθαι πραγματα. ως
δε και τινες εφασαν, ασκον διαφυσησας ο Σπαρτηνος και πλη ρωσας του πνευματος,
ειτα δεσμευσας ως εντος απαν ενα ποληφθηναι πνευμα μη τινος ουσης τουτωι της
εκροης, απαιωρησας ετυπτε ραβδοις ταχα τον Καμπανον, εταζων αποκαλυψαι τα
κρυφα. ασκος δε ην, ου Καμπανος, ο τυπτομενος. επει δε η αρκουσα ωρα παρηιει η και
αξιον ετασμον δεδυνημενη ποιησασθαι και εκπυστον θειναι και το εν μυχοις
βαθυτατοις εγκειμενον αρρητον, ως ειχε ποδων ο Σπαρτηνος αφικετο προς τον
∆ημητριον και οι φησι· «δεσποτα, ορκωι σε πιστωσω το πραγμα· μα τον σον και ημων
απαντων ∆ημητριον, τον κηδεμονα της Θεσσα λονικης και πολιουχον»–ουτος δε ο
 
 
 

30
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ορκος παρα Θεσσα λονικευσι πλεον των αλλων ισχυει ορκων–»τοιουτος εστιν ο
Καμπανος οποιος εστιν ο Σπαρτηνος, και ουτω διακειται περι σε καθα γε δη και ο
Σπαρτηνος, ον απαντων ανθρω πων πλεον σε φιλουντα επεγνωκας.» ουτως ο
Σπαρτηνος την μελλουσαν φωραθηναι ραιδιουγριαν οικονομικως διεσκεδασεν. Ὁ
μεν ουν βασιλευς Ἰωαννης απαρας τα στρατευματα επι την Θεσσαλονικην εξ ορθου
χωρει και περι ταυτην εστρατοπεδευσατο. πολιορκησαι μεν γαρ ουκ ην αυτωι– ου γαρ
αρκουσας ειχε τας επι τουτωι δυναμεις–πρεσβειας δε εποιει και εζητει εξελθειν προς
αυτον τον ∆ημητριον, καθως ην ομωμοσμενον αυτωι, ετι δε ποιησαι και αγοραν εξω
της Θεσσαλονικης, ως αν εχοιεν ωνεισθαι τα χρειωδη τα στρατευματα. ο δε τοις
επιβουλοις συμβουλοις χρωμενος ουδεν τι των τοιουτων ποιησαι παρεχωρειτο.
πανυ δε ολιγων ημερων παραδραμουσων, ολιγου τινος στρατευματος πλησιον
ισταμενου της μικρας πυλης της παρα τηι θαλασσηι επονομαζο μενης δια το μη
απροοπτως εξελθειν τινας των της πολεως και τινας λυμαινεσθαι των εκ του
στρατου, εξαπινης εκ ταυτης εγεγονει βοη, ως ηνοικται η πυλη παρα τινων των
εντος. και τηι βοηι συνειπετο η παραφυλαττουσα δυναμις, και συμπαν τε το
στρατευμα οπλισθεν μετα του κρατουντος εφοιτα και εν ακαρει παντας ειχεν η
Θεσσαλονικη τους του βασιλεως εντος. ο δε βασιλευς εστη παρα την προς ανατολας
βλεπουσαν πυ λην της πολεως. και η του ∆ημητριου αδελφη Ειρηνη, του Βουλγαρων
Ἀσαν γαμετη, παρεστη γονυπετουσα και ποτνιωμενη, μη παθειν τον αδελφον αυτης
των οφθαλμων στε ρησιν. ο δε ∆ημητριος εφθη εις την ακροπολιν αναβας. εγγυας δε
ενωμοτους προς του βασιλεως λαβουσα, ως ουκ απολεσει ουτος τους οφθαλμους,
απηιει τε παρα τον αδελφον και προς τον βασιλεα τουτον εξηγαγεν. ην δε φερων
ουτος την ηλικιαν του μειρακος, προσεχως εις αυτην παραγγειλας και μηπω
χνοαζων το γενειον, ωραιος δε το ειδος και την φυην. τετιμηκε δε ταυτην ο
βασιλευς, οια εκεινης σχηματι ζομενος την ταπεινωσιν. ως γαρ απεβη αυτη του
ιππου, τηνικαυτα και ο βασιλευς του οικειου οχηματος αποβας πεζος εστηκε συν
αυτηι. η μεν ουν πολις Θεσσαλονικη ουτως υπο τον βασιλεα γεγονεν Ἰωαννην,
μαλλον δε υπο Ῥωμαιους· οι γαρ αυτην κρατουντες εναντιοφρονες Ῥωμαιοις
ετελουν.
46 Ὀλιγας δε πανυ ημερας εν τηι Θεσσαλονικηι προσ καρτερησας ο βασιλευς–
κατηπειγε γαρ αυτον ο του χειμωνος καιρος· ∆εκεβριος γαρ ετυγχανε μην–αφεις εν
αυτηι τον μεγαν δομεστικον τον Κομνηνον Ἀνδρονικον τον Παλαιολογον, ου
πολλακις εμνησθημεν, τα πρωτα φεροντα των εν στρατηγιαις τεταγμενων, ανδρα
συνετωτατον και πραοτατον και ευ ειδοτα και μαχηι οπλισαι και διευθυναι λαον και
εν πολεμικοις και ειρηνικοις τοις καιροις, νικητης επανεζευξεν εις την εω,
θαυμαζομενος υπο παντων και κλειζομενος της ταχινης ουτω και μεγιστης νικης,
ουχ υπο των οικειων μονων αλλα και υπο των αλλοτριων· υπερ φυσικην γαρ ταξιν
εδοξε το κατορθωμα και των τροπαιων το αλλεπαλληλον, και θεου μαλλον προνοιαι
η στρατηγικαις μεθοδοις ταυτι διαπραξασθαι. καταλελοιπε δε και εις τε του
Μελενικου και των Σερρων και των περι αυτας φυλα κην τον του ειρημενου
μεγαλου δομεστικου πρωτον υιον τον Κομνηνον Μιχαηλ, ον μετα χρονους τινας η
των Ῥω μαιων βασιλεια πεπλουτηκεν εις ευτυχιαν ταυτης και ευδο ξιαν, αλλον τε
αλλαχου επαφηκεν εις ασφαλειαν των χωρων τε και πολεων, επανω δε παντων τον
μεγαν δομεστικον, ως αν υπεικοιντο παντες αυτου τοις υπ' αυτου λεγομενοις τε και
προσταττομενοις. ο μεν ουν βασιλευς εις τα της εω μερη διαπερασας διηγε, και τον
∆ημητριον, ον της Θεσσαλονικεων αρχης καθειλεν, εν τωι φρουριωι καθειρξας των
Λεντιανων ετηρει. ο δε μεγας δομεστικος ολιγον επι βιους χρονον και καλως
διαπρεψας εν τηι τουτου αρχηι, νοσησας και την τριχα αποκαρεις το βιουν
 
 
 

31
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξεμετρησεν· απεσταλη δε αντ' αυτου Θεοδωρος ο Φιλης διεπειν τα της αρχης. επει
δε υπο τον βασιλεα εγεγονει Θεσσαλονικη και Βερροια, τα εκειθεν αυτων και προς
δυσμας απο του Πλα ταμωνος αρχομενα υπο τον δεσποτην Μιχαηλ ετελουν, ετι τε τα
περι Πελαγονιαν και Ἀχριδα και Πριλαπον· τους δε Βοδηνους και Σταριδολα,
Στροβον τε και τα περι ταυτα ο του ∆ημητριου πατηρ, του Μιχαηλ δε θειος, ο
Ἄγγελος κατειχε Θεοδωρος.
47 Ὁ μεν ουν βασιλευς εν τοις του Νυμφαιου παρα χειμασας, ηρος φανεντος,
ωσπερ ειωθει, εξηιει εκειθεν. εκεχειριαν δε εχων εξ απαντων, τοις πλησιαζουσιν
αστεσι τηι Κωνσταντινου και παρα Λατινων κεκρατημενοις, τηι Τζουρουλωι φημι και
τηι Βιζυηι, επιθεσθαι τεθεληκεν· εωρα και γαρ πανυ τα των Λατινων ησθενημενα.
διαπεραιωθεις γουν τον Ἑλλησποντον εν τηι Τζουρουλωι το πρωτον αφικετο. ην δε
εντος του αστεος η του βασιλεως γυναικαδελφη Ευδοκια, ην ο Ἀσελ δε Καε εις
γυναικα ηγαγετο της αδελφης αυ της της βασιλιδος Ειρηνης και του γαμβρου και
βασιλεως θεληματι. ο μεν ουν Ἀσελ δε Καε ουκ εκαρτερησεν εν τωι αστει· την γαρ
του βασιλεως επεγνωκως εφοδον εκεινος μεν εξηιει, την δε συζυγον αυτου Ευδοκιαν
ειασεν εν τωι αστει, φυλακην ικανην συνεπιστησας αυτηι· εδοξε γαρ αυτωι, ως δια την
αυτου γυναικαδελφην ουκ αν βουληθειη ο βασιλευς προθησαι το αστυ. εκεινος δε τα
πολλα παρορων των τοιουτων, παρεκαθισε τωι αστει και ελεπολεις εστησε και
μηχανηματα καταβλητικα των επαλξεων, και δια μετριων πανυ των ημερων
εχειρωσατο· και την μεν αυτου γυναικα δελφην εις την Κωνσταντινουπολιν
εξαπεστειλεν, ενα ιππον αυτηι δους ιν' εποχηται, παντας δε τους εις φυλακην του
αστεος οντας πεζους απελυσεν. αλλα και το της Βιζυης αστυ στρατιαν εκπεμψας δια
βραχεος κεχειρωκε, και συνηγαγε και τουτο τηι τουτου επικρατειαι.
48 Κατα τους καιρους τουτους εαλω και το αστυ της νησου Ῥοδου υπο
Γενουιτων νυκτος κλοπηι. ο γαρ κρατων αυτο Ἰωαννης ο Γαβαλας, ο του καισαρος
Λεον τος του Γαβαλα αδελφος, ο και μετα θανατον του αδελφου αυτου της νησου
δεσποζων, αποδεδημηκει, μετα του βασι λεως κατα των εν Κωνσταντινουπολει
ωρμημενος Λατινων περι τα μερη της Νικομηδειας διαγοντος. ευθυς ουν βασιλικηι
προσταγηι στελλεται ο επι του κερασματος Ἰωαννης ο Καντακουζηνος· ουτος γαρ
ετυχε τωι τοτε την δουκικην των Θραικησιων ανεζωσμενος αρχην. και εισηλθεν
εντος της νησου μετα μετριων τινων δυναμενων οπλα κινειν, και φθανει κατασχειν
το εν αυτηι φρουριον το επονομα ζομενον Φιλερημον. εμαχετο ουν ως ειχε δυναμεως
τοις Γενουΐταις. επει δε αξιομαχος απεσταλη τουτωι στρατος, εγγυς που του αστεος
πηξαμενος τας σκηνας επολιορκει τους εντος Γενουΐτας, ου κατεβλαπτε δε αυτους,
τροφων γαρ ηυπορουν διαρκων· τας γαρ των Ῥοδιων οικιας πλη ρεις ευροντες των
ζωαρκων ουδενος των αναγκαιων εσπανιζον. συνεκοιταζοντο δε και ταις τουτων
γυναιξιν, ει μη τινα εξωρον ουσαν η το ειδος ουκ αγαθην απηλασαν εξω. και ταχος
μεν αν το της Ῥοδου αστυ υπο Ῥωμαιους εγενετο τηι συνεχει πολιορκιαι του
Καντακουζηνου και ταις ευμηχανοις τουτου οπλομαχιαις, ει μη τι ξυνεβη τοιουτον.
ως γαρ ο της Ἀχαΐας πριγκιψ Βιλαρδουιν εις την Συριαν ανηγετο, συμμαχιαν επαγων
τοις εις Συριαν αφικομενοις Φραγγοις, καν ταις τριηρεσιν αυτου οπλιτας ειχεν
ιπποτας, προσωκειλε δε τηι νησωι Ῥοδωι, συνθηκην μετα των εν αυτηι Γενουιτων
εποιησατο, και καταλελοιπε παρ' αυτοις ανδρας ευγενεις και αγαθους ιππεις εγγυς
που των εκατον. τουτο τους Ῥωμαιους υποχωρησαι της πολιορκιας του αστεος
κατηναγκασε και εις την Φιλερημον εμφιλοχωρειν. οι μεν ουν καταλελειμμενοι
παρα του πριγκιπος ιππεις, καταλιμπα νοντες τους πεζους Γενουΐτας περι τωι αστει,
εξηρχοντο και την πασαν χωραν εληιζον. τα μεν ουν χρειωδη εαυτοις
περιεποιουντο, σπανιν δε των αναγκαιων τοις Ῥωμαιοις εκ τουτου συνεβη γινεσθαι,
 
 
 

32
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εφ' ωι τυγχανειν δρομωνας και ετερα ξυλα τοις Γενουΐταις πειρατικα. Ὁ μεν ουν
βασιλευς Ἰωαννης το Νυμφαιον καταλαβων και στολον συσκευασαμενος αξιομαχον
εν τηι Σμυρνηι, ιππαγω γους τε τριηρεις οικονομησας ως μεχρι και των τριακοσιων
ιππων επιφερεσθαι, και εις στρατηγον αυτοις αποταξας τον Κοντοστεφανον
Θεοδωρον την του πρωτοσεβαστου αξιαν διε ποντα, και οπως μελλει τα της μαχης
καταρτισαι τε και συν ταξαι που τε και οτε, εγγραφως αυτωι παραδους, εξαπεστειλεν,
επευξαμενος τουτωι τε και τοις μετα τουτου τα λυονα. ο μεν ουν πρωτοσεβαστος
Θεοδωρος, ταις τριηρεσιν αναχθεις και εις την νησον αφιγμενος Ῥοδον, παντα τε ως
ο βασιλευς προσεταξε διαπραξαμενος, τους Λατινους κατετροπωσατο· εξω γαρ
ληιζομενοις εντυχοντες τοις Λατινοις οι του βασι λεως αρδην παντας σπαθης εργον
πεποιηνται, του επι του κερασματος Ἰωαννου του Καντακουζηνου επισκηψαμενου
μηδενος αυτων φεισασθαι. οι μεν ουν Φραγγοι οι ιππεις βασιλικηι ευβουλιαι ουτως
απωλοντο, οι πεζοι δε Γενουῗται εναπολειφθεντες τωι αστει της Ῥοδου κατειχον
αυτο τοις εξω μαχομενοι. επει δε ου δυναμεως ειχον εις μακρον αντεχειν, εις
ξυμβιβασεις συνηλθον· και παρεδωκαν μεν το αστυ τοις Ῥωμαιοις, αυτοι δε προς τον
βασιλεα αφι κοντο και κατα τας γεγονυιας τουτοις συνθηκας της βασιλικης
ευμενειας απηλαυσαν. και ουτω δη και αυθις η νησος Ῥοδος υπο Ῥωμαιους εγενετο·
και ταυτα μεν ξυμβεβηκεν ουτως.
49 Ὁ μεν ουν βασιλευς Ἰωαννης μετα του δεσποτου Μιχαηλ συνθηκας
πεποιηκε και εις κηδους κοινωνιαν συνηλθε· τον γαρ του Μιχαηλ υιον Νικηφορον
επι την θυγατερα του υιου αυτου του βασιλεως Θεοδωρου την Μα ριαν γαμβρον
ηγαγετο. και η τουτου γαμετη Θεοδωρα τον Νικηφορον μεθ' εαυτης λαβουσα εις την
εω διαπε ραιουται και περι τα μερη των Πηγων τωι βασιλει διαγοντι εντυγχανει, και
η των παιδων μνηστεια γεγενηται. και η Θεοδωρα αυθις τον υιον αυτης λαβουσα
οικαδε υπεχωρησε παρα τον αυτης συζυγον Μιχαηλ, προσηκοντως φιλοφρονη
θεντες παρα του βασιλεως. αλλα το της παροιμιας καπι τωι Μιχαηλ επαληθευειν
εφαινετο· το στρεβλον ξυλον ουδεποτ' ορθον, και ο Αιθιοψ ουκ οιδε λευκαινεσθαι.
εις αποστα σιαν γαρ του βασιλεως εφωρμησε, συμβουλωι περι την σκηψιν τωι θειωι
αυτου τωι Ἀγγελωι Θεοδωρωι χρησαμενος. ο γουν βασιλευς Ἰωαννης ταυτα γνους και
την αυτων συνωμοσιαν μεμαθηκως, ουκ αλλους οιομενος ειναι εναντιους τηι των
Ῥωμαιων αρχηι μετα την της Κωνσταντινου αλωσιν αλλ' η τουτους, επειδη και
εκεχειριαν ηγεν απο του μερους των Μουσουλμανων, ηρεμουν δε και τα των
Βουλγαρων, αξιο μαχως και ως ειπειν βασιλικως παρασκευασαμενος και τας
δυναμεις απασας ως εδει συνταξας, διαπεραιουται τον Ἑλλησποντον, πολλους μεν
και αλλους εχων στρατηγους, τον δε Ταρχανειωτην Νικηφορον τον επι της τραπεζης
αυτου οιον τα του μεγαλου δομεστικου διεκπληρουντα· επανεπαυετο γαρ αυτου τοις
ηθεσι και ευνουν αυτον ελο γιζετο καν ταις στρατηγιαις, ως η πειρα μεμαρτυρηκε,
δεξι ωτατον. Καταλαβων γουν την Θεσσαλονικην κακειθεν τας δυνα μεις απαρας εν
τοις Βοδηνοις εστρατοπεδευσατο. πεφθακε δε ο Ἄγγελος εξ αυτων αποδρασαι και εις
τον ανεψιον αυτου τον δεσποτην Μιχαηλ απελθειν. ο μεν ουν βα σιλευς εις
πολιορκιαν των Βοδηνων καταστας εν ου πολλωι χρονωι το των Βοδηνων
παρεστησατο αστυ, κακειθεν απαρας εν τινι τοπωι τηι του Ὀστροβου εγγιζοντι λιμνηι
επηξατο τας σκηνας. και εξαποστελλει στρατηγους κατα των χωρων του δεσποτου
Μιχαηλ τον τε Στρατηγοπουλον Ἀλεξιον, τον Παλαιολογον Μιχαηλ τον του
μεγαλου δομε στικου υιον, τον Μακρηνον Ἰωαννην, τον Τυραννον Γου δελλην και
ετερους, ινα τε ληΐζοιντο τα περιξ και που ει τυχοιεν και στρατευματος αυτου εις
μαχην χωρησαιεν κατ' αυτου, και ειπερ ευχερειαν σχοιεν, και αστυ πορθησαιεν. και
ουτω μεν εκεινοι εποιουν και προηγον της του βασι λεως σκηνης εμπροσθεν. ο δε
 
 
 

33
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βασιλευς προσεκαρτερει τοις του Ὀστροβου τοποις και εβαρυθυμει εφ' ωι μη
πεφθακεν αξιον τι εργασασθαι. ηγανακτει δε και το στρατευμα· ο καιρος γαρ ην
χειμεριος, εσπανιζον δε και των χρειωδων. αλλ' ο βασιλευς το τοιουτον
τεθεραπευκεν· απο Βερροιας γαρ ημιονοις και καμηλοις τα χρειωδη διεκομιζεν εν τωι
στρατοπεδωι. ουτωσι δε διατεθειμενου του βασιλεως παρ' ελπιδας επιφοιται τωι
βασιλει προσφυξ ο απο Καστοριας Γλαβας και συνεχως ο Πετραλιφας Θεοδωρος ο επι
θυ γατρι γαμβρος του Τορνικη ∆ημητριου του Κομνηνου, ος τα κοινα συνδιεπων ην
τωι βασιλει Ἰωαννηι, πανυ παρ' αυτου φιλουμενος και τιμωμενος· αδελφον γαρ
αυτον εν τοις γραμμασιν απεκαλει. εξ ανθρωπων δε προ καιρου γεγονεν. οικονομος
ουν των κοινων ουκ ην εν τιμηι και οφφικιου ονοματι γνωριζομενος, τοις τυχουσι δε
εχρητο εις υπηρεσιαν ο βασιλευς και γραμματικοις ανωνυμοις, τωι Μεσποταμιτηι
Ἰωσηφ και τωι εξυπηρετησαντι αυτωι Νικηφορωι τωι Ἀλυατηι, εν δε τοις
ελλογιμωτεροις γραμμασι και αξιοις σπουδης τωι Μακρωτωι Ἰωαννηι και εμοι. Ὁ μεν
ουν ρηθεις Πετραλιφας του Μιχαηλ γυναικαδελ φος ων, επει προσελθοι τωι βασιλει,
πολλης ευθυμιας αυ τον τε τον βασιλεα και τα στρατευματα επλησεν· ευθυς γαρ η
Καστορια και η περι αυτην απασα χωρα προσερρυη τωι βασιλει, και αι ∆εαβολεις δε, η
τε μικρα και μεγαλη, του βασιλεως εγενοντο. και ο απο του Ἀλβανου δε Γουλαμος,
επει προς τα της Καστοριας συνδιηγε μετα του εξ Ἀλβα νου στρατου μερη, συζυγον
εχων της βασιλιδος Ειρηνης αυ τανεψιαν πρωτεξαδελφης αυτης θυγατερα, λογοις
μειλιχιοις και γραμμασιν υποσχεσεων των υπο του βασιλεως θελχθεις προσηιει τωι
βασιλει. φιλοφρονως γουν τους τοιουτους παν τας ο βασιλευς δεξαμενος πρεποντως
εφιλοτιμησατο. ταυτα γνους Μιχαηλ ο δεσποτης και εν στενωι κομιδηι βλεπων τα
περι αυτον τυγχανοντα πραγματα, κατα ρουν δε χωρουντα τωι βασιλει, πρεσβειαν
προς τον βασιλεα εστειλατο δια τε του μητροπολιτου Ναυπακτου του Ξηρου και του
επ' αδελφηι γαμβρου αυτου του Μαλιασηνου και του Λαμπετη, οι και εις λογους
συνελθοντες τωι βασιλει ξυμβιβασεις πεποιηνται. και απελυσε μεν προς τον βασιλεα
ο Μιχαηλ το αστυ τον Πριλαπον και τον Βελεσσον και το εν τωι Ἀλβανωι φρουριον
τας Κροας, και προεβησαν προς του βασιλεως εγγραφοι ορκοι, και απεσταλησαν προς
αυτον και πρεσβεις, ο τε Φιλαδελφειας Φωκας και ο της αυλης πριμ μικηριος
Ἰσαακιος ο ∆ουκας, ον και Μουρτζουφλον απε καλουν, και ο Ὑαλεας Μιχαηλ και
αυτος εγω. απηιειμεν ουν προς τον Μιχαηλ, και ευρομεν τουτον εν τηι Λαρισσηι, και
πεπληρωκαμεν τας σπονδας. και λαβοντες τον υιον αυτου Νικηφορον, ον και
δεσποτην ο βασιλευς δια την αυτου εγγονην τετιμηκεν, αλλα μην και τον του
Μιχαηλ θειον τον Ἄγγελον Θεοδωρον δεσμωτην, προς τον βασιλεα επανεζευξαμεν
εν τοις Βοδηνοις σκηνουμενον. και ουτω μεν εγεγονει ταυτα, και εις τοιουτον τελος
κατηντηκει τα πραγματα. παραχειμασας ουν εν τοις Βοδηνοις ο βασιλευς ηρος ωραι,
επει και την αναστασιμον εωρτακει ημεραν, τα στρατοπεδα αυτου που
καταλελοιπως και εις ηγεμονας αυ των ταξας τον τε πρωτοβεστιαριον Ἀλεξιον τον
Ῥαουλ, γαμβρον οντα επ' αδελφοπαιδι του βασιλεως, και τον Κομνηνον Μιχαηλ τον
Παλαιολογον, μετα μετριου στρατευ ματος εις θεαν των προσφατως
επιγεγενημενων τουτωι χω ρων αφικετο. και απηλθε μεν εις Ἀχριδα, επιδεδημηκει
δε εις ∆εαβολιν κακειθεν εις Καστοριαν. και τηι της οπωρας ωραι συσκευασαμενος τα
στρατευματα της εις εω φερουσης εφηψατο.
50 Παραμειψας γουν την Θεσσαλονικην και την Βισαλτιαν διαβας, ες
Φιλιππους επηξατο την σκηνην λογου περι, ως εδοκει τουτωι, ουχι σμικρου. ο γαρ εκ
του Μελενικου Μαγκλαβιτης Νικολαος κατειπε προς τον βασιλεα του Παλαιολογου
Μιχαηλ του προρρηθεντος υιου του με γαλου δομεστικου, οτε ην εν τοις Βοδηνοις·
επει δε ουκ ην καιρος τοιουτων πραγματων ερευνης αλλ' εκστρατειας και μαχης,
 
 
 

34
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εταμιευετο τωι βασιλει τα της υποθεσεως ες ωραν ευθετον. τοτε γουν εις εξετασιν
των τοιουτων εγεγονει ο βασιλευς, και δικαστηριον εστησε και κριτας εκαθισε και
λαμπρον κριτηριον συνεκροτησεν. η δ' υποθεσις ην τοιαυτη. επει ετελευτησεν ο
Τορνικης ∆ημητριος, ετι δε περιην εν Θεσσαλονικηι ο μεγας δομεστικος, ο δε τουτου
υιος Μιχαηλ ες Μελενικον και Σερρας, ος και μαθων τον του Τορνικη θανατον
εδυσφορησε και σκυθρωπος τοις εν τυγχανουσιν επεφαινετο· ην γαρ ο Τορνικης
συζυγον εχων του μεγαλου δομεστικου πρωτεξαδελφην. οια γουν φιλει επι τοις
τοιουτοις γινεσθαι, ηρωτηκει τις των εκ Μελενικου [τουνομα] θατερον τινα
[καλουμενον], οτου χαριν σκυθρω παζει ο Κομνηνος Μιχαηλ. ο δε–και γαρ ηπιστατο
την αιτιαν–»ο Τορνικης» εφη «∆ημητριος τεθνηκεν· ην δε προσγενης αυτου και
οικονομος των κοινων· και τουτου γουν χαριν κακεινου λελυπηται.» ο δε «ου μοι
δοκει» φησιν· «ουδε γαρ δια Τορνικην ουτως αν ηδημονει και ησχαλλεν· αλλ' ως
εοικεν επι τωι κρειττονι εκεινου τουτο συμβεβηκε. και ει τουτο, φευ ημιν· εν γαρ
ταρα χαις και οχλησεσιν αυθις γενησονται τα ημετερα, κατεστο ρεσμενα νυν καλως
και εις αταραξιαν εληλυθοτα.» ειθ' ουτος «αλλ' ω φιλος, και ει τοιουτον τι ξυνεβη,
και ουτω δη ου κακως τα καθ' ημας εξουσι. και γαρ ο μεγας δο μεστικος εν
Θεσσαλονικηι διαγει ηγεμονευων αυτης, και ου τοσι δε ο Κομνηνος Μιχαηλ ο τουτου
υιος την των ημε τερων χωρων διεξαγει κηδεμονιαν. υπο τοιουτων γουν μεγιστων
ανδρων κυβερνωμενοι ουκ αν ποτε κοσμικον κλυ δωνιον ιδοιμεν· αλλως τε και η
του βουλγαραρχου Καλι μανου αδελφη Θαμαρ, αζυξ ετι τελουσα, εις γαμου
κοινωνιαν συνελθηι τωι Κομνηνωι Μιχαηλ, και γενησονται σπονδαι μεσον ημων και
Βουλγαρων.» ταυτα δη λελαληνται παρ' αυτων μηδεν ειδοτος του Κομνηνου
Μιχαηλ. Θατερος ουν τοιν δυοιν απελθων προς τον ειρημενον Μαγκλαβιτην
ανηγγειλεν αυτωι τα τοιαυτα, ο δε ανηνεγκε τωι βασιλει. κατασχεθεντες ουν και
αμφω ηρωτηνται περι των λελεγμενων. ο μεν ουν κατηγορει, θατερος δε υπεραπελο
γειτο. εφησεν ουν ως «αληθως μεν ουτοσι ειρηκει, παρ' εμου γαρ ακηκοεν· αλλ' ουκ
ειδησει μοι ειρηται του Κομνηνου, αλλ' εξ εαυτου τους λογους τουτους προηνεγκα.»
ηναγκα ζετο γουν περι τουτου, ο δε ηρνειτο καθαπαξ μη ειδεναι τι περι τουτου το
συνολον τον Κομνηνον Μιχαηλ· ο δε κατηγορων εφασκε συνειδεναι ταυτα τον
Κομνηνον Μιχαηλ. εντευθεν ηυτρεπιστο τουτοις στρατιωτικη τις αποδειξις, επει μη
υπηρχον οι μαρτυρουντες, η δια μαχης διαπειρα. ωπλισθησαν ουν και αμφω,
εισηλθον εις το σταδιον, ξυνε βαλον αλληλοις, και νενικηται ο κατηγορουμενος
απερριφη τε του ιππου, και την νικωσαν ο κατηγορος εσχηκε. συλ ληφθεις ουν
ζωος–ουδε γαρ καιριαν τετρωται–και αυθις ηρωτηται, ως αν καθομολογησειε την
αληθειαν. ο δε του προτερου λογου αντειχετο και μηδ' ολως ειδεναι τι τον
Κομνηνον διεμαρτυρετο Μιχαηλ. επει δε δια πλειονος βασανου εδοξεν επιγνωναι
τον βασιλεα το αληθες, οιος εκεινος τας εξετασεις ακριβεστερας ποιουμενος, τον δια
θανατου επηγαγε τωι ανδρι ελεγχον. εδεδεντο γουν αι χειρες οπισθεν του
καταδικασθεντος ξιφους εργον γενεσθαι, οι δ' οφθαλμοι λινωι υφασματι
εκαλυφθησαν· ουτω γαρ ειωθε τους κατακριτους διασκευαζεσθαι και την πληγην
λαμβανειν της αναιρεσεως. ως γουν και ταυτα ουτωσι γε νοιτο και ο δεσμωτης
κλιναι τον αυχενα προστετακται, ινα δεξηται της καρας την εκτομην, και παλιν περι
των ζητουμενων ηρωτηται. ο δε μεθ' ορκων φρικωδεστατων διεβεβαιωσατο μηδεν
τι ολως συνειδεναι επι τουτοις τον Κομνηνον Μι χαηλ. εκεινος μεν ουν την προς
θανατον ειαθη οδευσαι, την δε προς ειρκτην εβαδισε, και ειχον αυτον κλοιοι και
καθειρξις· η εξετασις δε πασα προς τον Κομνηνον κατην τηκε Μιχαηλ. Και δη
εφασκον αυτωι οι ταχα κρινειν τουτον λαχοντες ως «επει περι σου απειρημενοι τινες
λελαληνται λογοι, δει σε δια τινος θαυματοποιιας τουτους αποσκευασθαι.» το δε ην
 
 
 

35
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

η δια μυδρου αποδειξις. ο δε–και γαρ ειχε βοηθουσαν αυτωι την αληθειαν–»ει μεν τις
ην» ελεγεν «ο κατ' εμου τι κατηγορων, προς εκεινον αν εμαχεσαμην και απεδειξα
ψευδεσθαι· κατηγορου δε μη παροντος υπερ τινος κρινομαι; ει δε θαυματουργησαι με
θελετε, αλλ' εγω ουκ ειμι τοιουτος ωστε και τερατοποιιας εργαζεσθαι. σιδη ρος δε
πεπυρακτωμενος, ει εν χειρι ανθρωπου ζωου οντος εμπεσοι, ουκ οιδα πως αν ου
καυσειεν αυτην, ει μη που τις εξεσται τωι Φειδιαι εκ λιθου η τωι Πραξιτελει η και απο
χαλκου ειργασται.» ταυτ' ελεγε και μαλα νη την Θεμιν δικαιως. επει δε και ο της
Φιλαδελφεων μητροπολιτης Φωκας συμπαρην τοις γινομενοις, φιλουμενος προς του
βασιλεως και πανυ φιλοφρονουμενος–πεπονθε δε τουτο ουκ εξ αρετης αλλ' εξ
αναιδειας· και γαρ ποτε του βασι λεως πυθομενου περι τινος των κοινων πραγματων
επαρρη σιασατο και «ω βασιλευ,» εφη, «τινος χαριν αρτιως ημας ερωταις, αυτος αει
εξ εαυτου τα δοκουντα σοι διαπραττο μενος;» ταυτ' ειπε, και τοτε μεν ο βασιλευς
εσχετλιασε και γε ειρηκει προς τους συμπαρισταμενους· «τι ουτω θρασυτε ρον ο
μητροπολιτης ειρηκεν, υμεις δε ηνεσχεσθε;» μετα βραχυ δε φιλοφρονως τουτον
εδεξιωσατο και ετιμα και συμβουλον ειχεν εν ταις κοσμικαις υποθεσεσιν.
υποδρηστηρι ουν και τοτε εχρησατο τουτωι ο βασιλευς. και γε καταμονας τον
Κομνηνον παραλαβων Μιχαηλ, καμου των λογων ακροω μενου, ταυτ' ειπεν ως
«ευγενης μεν ανηρ συ και εξ ευγε νων γεγεννησαι. δει ουν σε το δεον υπερ της σης
υπο ληψεως τε και πιστεως και παντος σοι του γενους και νοησαι και διαπραξασθαι.
επει δε ουκ ελεγχος παρα μαρ τυρων εν σοι, δει σε τωι μυδρωι την αληθειαν
παραστησα σθαι.» και ος μαλα γενναιως και ανδρικως, και ως αν τινα οι γραφεις εν
μαχηι ατρεστον διαγραψαιεν, «ουκ οιδ' οπως το τοιουτον κεκληται αγιον, ω
δεσποτα» εφη· «αλλ' εγω μεν αμαρτωλος ειμι ανθρωπος και τερατουργειν τοι αυτα
ου δυναμαι. ει δε μοι συμβουλευηι μητροπολιτης ων και θεου ανθρωπος τουτι
διαπραξασθαι, ενδυσαι μεν αυτος την ιεραν σου πασαν στολην, καθως ειωθας εν τωι
θειωι εισερχεσθαι βηματι και εντυγχανειν θεωι· ειτα δη ταις σαις χερσιν εκπυρωσον
μοι τον σιδηρον, αις του θειου εφαπτηι θυματος, του σωματος του κυριου ημων
Ἰησου Χριστου του υπερ παντος του κοσμου τεθυμενου και αει θυομενου παρ' υμων
των ιερεων τε και ιεραρχων, και ταυ ταις δη ταις ιεραις σου χερσιν επιθες τηι χειρι
μου τον σιδηρον, και τεθαρρηκα εις τον δεσποτην Χριστον, ως πασαν μεν ουτος
αμαρτιαν μου παρορασεται, θαυματουρ γησειε δε την αληθειαν.» και ο μεν
Κομνηνος Μιχαηλ ουτως ειρηκεν, ο δε μητροπολιτης «ω καλε νεανια,» εφη, «τουτο
ουκ εστι της ημετερας και Ῥωμαικης καταστασεως, αλλ' ουτε της εκκλησιαστικης
παραδοσεως, ουτε μην εκ των νομων ουτε δη προτερον εκ των ιερων και θειων
κανονων παρειληπται. βαρβαρικος δε ο τροπος και αγνως εν ημιν, προσταγηι δε
μονον ενεργειται βασιλικηι.» και ος «ω μεγιστε ιεραρχα θεου, ει μεν και αυτος εκ
βαρβαρων γεγεννημαι και βαρβαρικοις τοις ηθεσιν ανατεθραμμαι η και νομοις του
τοισιν εκπεπαιδευμαι, και βαρβαρικως εκτισαιμην την δικην μου· ει δε Ῥωμαιος και
εκ Ῥωμαιων, κατα νομους Ῥωμαικους και παραδοσεις εγγραφους η κρισις
τερματωθητω μοι.» Ἐκεινος μεν ουν τοις λογοις οιον του νεανιου εκ πεπληγμενος–
εικοστον γαρ και εβδομον διηνυεν ετος ο Κομνηνος Μιχαηλ–και τωι μη εν συμφοραις
τουτου ον τος το ευγενες του φρονηματος καταπιπτειν μηδε το των νοηματων
υποχαλαν ευεπηβολον, προς τον βασιλεα ελθων οσα μεν ουν ειπεν εκεινος αυτος
μεν ουκ οιδα, παντως δε ταυτ' εμελλε λεξαι οσα τε και οια ηκουσεν. ο μεν ουν
βασιλευς διαπειραν πολλην πεποιηκως ουχ ευρε κατα τι τον Κομνηνον Μιχαηλ
υπαιτιον οντα, και ταυτα και τον αναι τιον εις αιτιαν αγων τηι βιαι η των λογων η
των μαστι γων. παντες γαρ απεφαινοντο οι τε των Λατινων οι τε των Ῥωμαιων, και
μαλιστα των Λατινων, επει γε ουτοι ελευθερωτεραι χρωνται προς τους δεσποτας τηι
 
 
 

36
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γλωττηι, αθωιον ειναι επι πασι τον Κομνηνον Μιχαηλ· ηκουσα δε και αυτος επι τηι
κρισει παρων, και συν εμοι ο Μακρωτος Ἰωαννης, ταχα και ημεις συναριθμουμενοι
τοις κρινουσι προς του βασιλεως, ως ξυλων αν τινες μηδεν διαφεροντες ενταυθ'
ιστανται. εβουλετο γαρ παντας κατ' αυτου συμψη φιζεσθαι, ημιν δε ουκ ην λογος,
ανευ λογου του Κομνηνου Μιχαηλ κρινομενου. εφιλειτο γαρ–φιλη γε η αληθεια –ου
προς ημων και μονον, αλλα και προς παντος των τε εν τελει των τε στρατηγων των
τε στρατιωτων και αυ των των της ξυγκλυδος· τοις τε γαρ νεαζουσιν ηδυς ην και
προσηνης ομιλων και χαριεις εν λογοις και εν επιτη δευμασι δεξιωτατος, τοις τε
γερουσι γηραιος εδοκει τον λογον τε και την συνεσιν, και ασπασιος αυτοις
ενομιζετο. και ταυτ' ουν, ως οιμαι, γεγονεν επ' αυτωι δοκιμασιαι του κρειττονος· επει
γαρ εις την βασιλειαν εμελλε θεος αναβι βασαι τουτον περιωπην, τωι των βασανων
πυρι και τωι δια πειρας χωνευτηριωι δεδοκιμακεν, ινα μη εις τον βασιλειον αναβας
θρονον ραιον εχηι πιστευειν διαβολαις και συκοφαν τιαις μητε θαττον τας αποφασεις
ποιειν επ' εξουσιαι του πραττειν τα βουλητεα γεγενημενος. ου μην αλλα και εν
αλλοις πολλοις κατεξητασεν, ως προιων ο της ιστοριας λο γος δηλωσειεν. επι δε
τελει της υποθεσεως ταυτησιν ην ο βασιλευς ειρηκως, καμου των λογων
ακροωμενου· «αι ελεεινον οιας δοξης εξεπεσες.» το δε ην οτιπερ προς βου λησεως ην
τωι βασιλει την εγγονην αυτου, την πρωτην θυγατερα του υιου αυτου του βασιλεως
Θεοδωρου την Ειρηνην, επιδουναι τωι Κομνηνωι Μιχαηλ εις ομοκοιτιν. ην δε αυτη
προς τον Μιχαηλ ανεψια, δευτερεξαδελφου θυγατηρ· αλλα τουτο και επι τωι βασιλει
Ἰωαννηι εγενετο και εν πλειοσιν αλλοις, και ειωθε τα τοιαυτα ουτω πως ξυμβαινειν·
καν γαρ τηι εκκλησιαι κεκωλυται, αλλα τοις βασιλευσιν εφειται της κοινης
προμηθειας χαριν και του συμ φεροντος.
51 Ὁ μεν ουν βασιλευς ουτωσι τα της υποθεσεως διαλυσας εις την εω απηιει,
ο δε Κομνηνος Μιχαηλ, ως ειρηκειν, υπεβλεπετο. επει δε το του γενους περιφανες
και το προς αυτον συγγενες, ετι γε μην το προς τους μεγαλους γνησιον τουτου ουκ
εια τον βασιλεα εν περιφρο νησει φερειν τα κατ' αυτον, τι δη ποιει; στελλει τουτον
προς τον πατριαρχην. ο Μανουηλ ην τοτε τα της πατριαρχιας διιθυνων πηδαλια,
ανηρ ευλαβους και βιου και πολιτειας σεμνης, ει και γυναικι συνεζυγη, αλλως δε ου
πεπειραμενος γραμματων ουδε ων ανεγινωσκεν ανελιττων την εννοιαν. και γραφει
προς τουτον ο βασιλευς επιτιμιωι καθυποβα λειν τον Κομνηνον Μιχαηλ και ορκοις
αυτον εμπεδω σαι, μη αν ποτε βουληθηναι απιστιαν κατα του βασιλεως μελετησαι,
φυλαττειν δε καθαραν αυτου την προς τον κρατουντα διαθεσιν. γεγονε ταυτα, και ο
βασιλευς τον Κομνηνον ανεδεξατο Μιχαηλ και συζευγνυσιν αυτωι εις γυναικα του
αδελφου αυτου του σεβαστοκρατορος Ἰσαακιου του ∆ουκα εγγονην την Θεοδωραν,
ην μονην ο πατηρ αυ της καταλελοιπως ο του σεβαστοκρατορος υιος Ἰωαννης ετι εν
μειραξιν ων το χρεων εξεμετρησε, χηραν μεν την αυτου γαμετην Ευδοκιαν αφεις,
την του Ἀγγελου Ἰωαννου θυγατερα, ορφανην δε την θυγατερα αυτου Θεοδωραν,
ητις ευτυχως τωι Κομνηνωι τοτε συνεζευκτο Μιχαηλ· η γαρ μητηρ αυτης Ευδοκια
καιτοι γε νεα ουσα πανυ την χηρειαν φερειν ησπασατο, αρετην δε εφιλει και το
καθαπαξ προσανεχειν θεωι. δια ταυτα και αντιμισθιαν αντιλαμβανει προς θεου το
κηδος. και ταυτα μεν εσχεν ουτω.
52 Ὁ δε βασιλευς τα της εω μερη κατειληφως και του ενιαυτου εκεινου
παρωιχηκοτος αυθις περι την προκαθη μενην των Βιθυνων πολιν αφικετο Νικαιαν.
καιρος ην περι τα του χειμωνος τελη, και φθινων ετυγχανε Φεβρου αριος. και ο
βασιλευς επι της κλινης εσπερας καθημενος –παρεδραμε δε και μερος τι της νυκτος–
αιφνης γε γονως αφωνος, πρηνης επι της κλινης πεσων ην το απο τουδε αναυδος το
καθολου. χειρες δε ιατρων υπουργουν εν τουτωι και αμυχας εν τοις ποσιν εποιουν
 
 
 

37
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και εφολβιον ταις αμυχαις ενεβαλλον και αλλ' αττα επραττον, οποσα η τεχνη
εδιδασκεν. αλλ' ο βασιλευς ολην τε ταυτην την νυκτα και την επιουσαν ημεραν και
αυθις την ετεραν νυκτα ακινητος εκειτο· αποπληξια γαρ ην η νοσος και ουτω βα
ρεια, ωστε διαρκεσαι τοσουτον εις ακινησιαν και αφωνιαν. μογις ουν ανεπνευσε και
εις εαυτον ηλθεν, ην δε ηλλοιω μενος το χρωμα. εσπευσε γουν καταλαβειν το
Νυμφαιον φθασαι τε προ της βαιοφορου κυριακης, καθ' ην ειωθε θριαμβευειν ο
βασιλευς. επιτεινας ουν την οδον αφικετο εις το Νυμφαιον, κακεισε τον κατα την
βαιοφορον θριαμ βον εξετελεσε και την αναστασιμον εωρτακει ημεραν. και το απο
τουδε τοις τοιουτοις επεχωριαζε μερεσι, τηι κατα σχουσηι τουτον νοσωι κατα
διαστηματα ημερων τρυχομενος τε και πιεζομενος. ποτε μεν γαρ εν τωι παλατιωι
διαγων ευθυς επι κλινης επιπτεν αφωνος, ποτε δε εφ' ιππου βαι νων και οδον
βαδιζων υπο της νοσου εγινετο κατοχος, και οι συμπαροντες κατειχον τε και προς
ωραν παρεφυλατ τον, ωστε μη γνωριζεσθαι τοις πολλοις· επαν δε εις λο γισμον
επανηκε, σχοληι προς τα βασιλεια επανεστρεφεν· ενιοτε δε και φοραδην επι θρονου
εν τοις ανακτοροις υπο των οικειων ηγετο. επει δε η νοσος επηυξανε, το σωμα του
βασιλεως κατεπιπτε· συνεχεστερον γαρ ηρξατο πανυ τουτωι εγγινεσθαι. συντηξις
γουν ην αυτωι των σαρκων, και το δεινοτερον, η ατροφια τουτον επιεζεν. Ἐπει ουν
χειρες ιατρων εις την νοσον απεκαμον, παραμυ θιαν βουλομενος μικραν εφευρειν
ηθελησεν εις την Σμυρνην απελθειν, οπως τωι εκεισε προσκυνησηι Χριστωι
παρακλησιν τε ποιησηι και ιλεων αυτον απεργασοιτο. αφικομενος ουν ταυτα μεν
διεπραξατο, ανακωχην δε του παθους ουχ ευρεν, αλλ' εν τοις Περικλυστροις Τοποις
σκηνουμενος–τοπος δε εστιν ουτος εγγυς που της Σμυρνης, δια το πολλοις τοις
υδασι περικλυζεσθαι ουτω πως κατονομαζομενος– μειζονος η μαλλον χειρονος του
παθους επηισθετο. εκειθεν ουν απαρας πονηρως λιαν εχων του σωματος
καταλαμβανει το Νυμφαιον. και εν μεν τοις βασιλικοις ουκ απηλθεν οικημασιν, εν
δε τοις εγγυς που της χωρας βασιλειοις κη ποις τας ανακτορικας σκηνας ενιδρυσατο.
ενθα και τωι χρεων ελειτουργησε τριτηι καλανδων Νοεμβριου, εξηκοντα και δυο, ως
οι τα περι αυτου ακριβεστερον ειδοτες εφασαν, ετη βιωσας, εξ ων τριακοντα και τρια
βεβασιλευκε καλως τε και αγαθως. πραος γαρ ην και προς το φιλανθρωποτερον αει
απονευων· δωρεαις μεν προς τους αυτου ηττον εχρατο, προς δε τους ξενους και
μαλλον τους ως πρεσβεις αφικο μενους δαψιλεστεραν την χειρα προυτεινεν, ιν' υπ'
αυτων επαινοιτο. ερωτων δε θηλεων ηττατο, εξ οτου η συζυγος αυτου και βασιλις
Ειρηνη εξ ανθρωπων εγενετο· και πολ λαις μεν και αλλαις εις φανεραν εχρησατο
μιξιν, μαλιστα δε της εξ Ἰταλιας ελθουσης ως θεραπαινιδος μεν της εξ Ἀλαμανων
συζυγου βασιλιδος Ἄννης, αντιζηλου δε αυτης γεγενημενης Μαρκεσινης τε
ονομαζομενης του ερωτος ητ τητο. και ες τοσουτον της αγαπης αυτης εξεκρεματο,
ως και πεδιλα υποδεδεσθαι δουναι ταυτην κοκκοβαφη και εφεστριδας τοιαυτας και
χαλινα, επεσθαι τε αυτηι πλειους η τηι κυριως δεσποινηι, αλλα τε πολλα εποιει ταις
εκεινης δουλευων ορεξεσι. καρτερικος δε ην εν ταις μαχαις ουτος ο βασιλευς. και
τοις μεν κατα συσταδην πολεμοις ουκ εχαιρε, το αλλοπροσαλλον του Ἄρεως δειλιων
και το περι ταυτα αδηλον υπολογιζομενος· τηι καρτεριαι δε χρωμενος και ενεαριζων
μεν εις την των εναντιων γην και την θερους ωραν διαβιβαζων, ετι δε και την
φθινουσαν οπω ραν διανυων, ενιοτε δε και παραχειμαζων, την νικωσαν ελαμβανεν,
αποκαμνοντων των εναντιων τηι του βασιλεως ενστασει τε και υπομονηι. Ἐτεθνηκει
μεν ουν ο βασιλευς Ἰωαννης, τωι υιωι αυτου Θεοδωρωι την βασιλειαν καταλελοιπως,
τριακοντα και τρια ετη διανυοντι. τοσουτος γαρ ο χρονος αυτωι οποσος της πατρικης
βασιλειας ετυγχανε· σχεδον γαρ τηι πατρικηι αναρρησει και η γεννησις εκεινου
συνεδραμεν. ελπις μεν ουν πασιν ην Ῥωμαιοις και μαλιστα τοις εν στρατειαι τε λουσι
 
 
 

38
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τοις εν τοις βασιλειοις διαγουσι πολλων αγαθων προς του νεου επιτευξασθαι
βασιλεως· και ει τις ην προς του πατρος εκεινου λελυπημενος η στερησιν χρηματων
πεπονθως η και κτηματων, ελπιδας ειχε λυσιν ευρειν των κακων. ουτω μεν ουν οι
παντες ηλπιζον. το τε γαρ νεον της ηλικιας και το προς απαντας χαριεν και το πραως
τοις ξυνιουσι προσφερεσθαι και ιλαρως τοις συντυγχανουσιν ομιλειν, α δη παντα
φενακη ην και υποκριτικον προσω πειον, ταυτα εποιουν φανταζεσθαι. αλλ' ημαρτον
του σκοπου, και το της παροιμιας ανθρακες αυτοις εκ θησαυ ρων ανεφανησαν.
τοιουτος γαρ προς τους υπηκοους εφανη και ουτωσι τοις υπο χειρας εχρησατο, ως
παντας τον πα τερα μακαριζειν και βασιλεα· και ει λιαν υπηρξε τις δεινα παρ'
εκεινου παθων, προ της αυτου τελευτης εξ ανθρωπων γενεσθαι εαυτον ηγαπα και
ηυχετο την ζωην καταλυσαι και συναριθμηθηναι τοις πλειοσιν.
53 Ουτω μεν ουν ο βασιλευς Θεοδωρος των βασιλειων επειληπτο θρονων.
την νενομισμενην γουν οσιαν απο δους τωι βασιλει και πατρι και καθεσθεις επ'
ασπιδος ως εθος και υπο παντων φημισθεις αυτοκρατωρ, του Νυμ φαιου απαρας επι
την Φιλαδελφειαν αφικετο. μεγιστη δε αυτη πολις και πολυανθρωπος και
οπλιζεσθαι δεδυνημε νους οικητορας εχουσα και μαλιστα τοξειαν ασκουντας· αγχι
τερμονουσα δε τοις Περσικοις οριοις αει διαμαχεσθαι τοις υπεναντιοις τουτους ποιει
και εθαδας πολεμων εργαζεται. εκεισε ουν διακαρτερησας μικρον και οσον
πρεσβειαν στει λαι προς τον σουλταν, περι τα Βιθυνων κεχωρηκε μερη και την της
χωρας ταυτης προκαθημενην πολιν την Νικαιαν. επει δε εχηρευε του
πατριαρχουντος η εκκλησια–πεφθακε γαρ ο πατριαρχης Μανουηλ μικρον τι του
βασιλεως Ἰωαν νου προτελευτησαι–εδει δε πρωτον πατριαρχην προβλη θηναι, ιν'
επι τωι βασιλει την στεφηφοριαν εν τωι ιερωι τελεσιουργησηι τεμενει, εζητειτο μεν ο
αξιος του τοιουτου θρονου, η δοξα δε τοις πολλοις επι τωι Βλεμμυδηι ετυγχανε
Νικηφορωι, τωι εμωι διδασκαλωι των της φιλοσοφιας λογων τε και δογματων, ανδρι
εκ νεοτητος τον ζυγον αραμενωι του μονηρους βιου και περιβοητωι τυγχανοντι και
περι λο γον και αρετην, καν ενιων ο φθονος και μαλιστα των προυχοντων ου μονον
ουκ εκφανη τουτωι τα της αρετης εποιει, αλλα και κακιας τινας αυτωι προσεκολλα.
ουτος ουν προς τον βασιλεα Θεοδωρον φιλιως διεκειτο και παρ' αυτου εφιλειτο· των
γαρ λογων, εν οις τα πολλα εβρενθυετο, διδασκαλον και αυτον επεγραφετο. ο δε
προς το ηθος του βασιλεως ορων οκνηροτερος περι το πραγμα ετυγχανεν. ου μην
αλλα και ο βασιλευς αυτος μαλακωτερον αυτου επει ρατο· μαλλον γαρ προς
βουλησεως ην αυτωι την προστασιαν μη καταδεξασθαι. ταπεινοτερους γαρ και
μετριους ειναι το φρονημα τους πατριαρχευοντας οι κρατουντες εθελουσι και
προσπιπτειν ευχερως τοις σφων αυτων βουλημασιν ως προσταγμασι. τουτο δε
μαλλον οι αγροικοτεροι πασχουσιν, ουδε γαρ εχουσι τοις λογοις θαρρειν· οι δε περι
λογους ακαμπεστεροι φαινονται και τοις εκεινων ορισμοις αντι πιπτουσιν. ο γουν
βασιλευς Θεοδωρος δια ταυτα μικραν τινα πειραν λαβων του ανδρος εφ' ετερους
ετραπετο. και επει δυσαρεστων ετυγχανεν εν πολλοις, μοναχον τινα ειναι μαθων εν
τηι της Ἀπολλωνιαδος λιμνηι ολιγων γραμματων πειραν εχοντα–μονον και γαρ
εφηψατο της γραμματικης παιδειας–ανιερον τελουντα και Ἀρσενιον ονομαζομενον,
ως ειχε ταχους στελλει τους αυτον αξοντας. και ος αφι κετο. επει δε την απο της
Νικαιας εξοδον εσπευδε, δια ταχους τοις αρχιερευσι προσταττει χειροτονησαι
πατριαρχην αυτον ο βασιλευς· οι και ουτωσι διεπραξαντο, εν μιαι ημεραι διακονον
και ιερεα και πατριαρχην αυτον εκτελεσαντες.
54 Ἡ δ' αιτια του επισπευδειν την απο της Νικαιας εξοδον ην αυτη. ο
βουλγαραρχης Μιχαηλ, ος γυναικα δελφος του βασιλεως ετυγχανε Θεοδωρου, τωι
πενθερωι αυτου Ἀσαν Ἰωαννηι εκ της του Ἀγγελου Θεοδωρου θυγατρος γεννηθεις,
 
 
 

39
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον του βασιλεως Ἰωαννου πυθομενος θανατον, επει τα δυτικα μερη γυμνα
στρατευματων εωρα Ῥωμαικων, βου ληθεις την αφηιρημενην προς του βασιλεως
Ἰωαννου χω ραν εκ Βουλγαρων και τα εν αυτηι αστη προς Βουλγαρικην την αρχην
και αυθις ανακαλεσασθαι–τουτο γαρ εκ μα κρου τοις Βουλγαροις ωδινετο–και τον
καιρον, ως εδο κει, κατιδων επιτηδειον, εξορμησας του Αιμου και τον Ἕβρον
διαπερασας εν ου πολλωι χρονωι πολλην τε χωραν υφ' εαυτον εποιησατο πολλα τε
αστη συν ουδενι παρεστη σατο πονωι. Βουλγαροι και γαρ τυγχανοντες οι οικητορες
τοις ομοφυλοις προσετρεχον, τον ζυγον των αλλογλωσσων αποσειομενοι· τα δε
αστη μετα των Ῥωμαικων και μονων απολελειμμενα φυλαξεων, ουκ αξιων
τοιουτοις καιροις αντι μαχεσθαι, ευχειρωτα τοις Βουλγαροις υπηρχε, των μεν πτοιαι
ταραττομενων και προδιδοντων τα αστη και λαμβα νοντων την προς τα οικοι
ελευθεριαν, των δε προς την εξαπινης γεγενημενην των Βουλγαρων εφοδον μηδεν
εχον των εκ του προχειρου νοησαι λυσιτελουν αποδιδρασκοντων και ταυτα ερημα
των φυλαττοντων απολιμπανοντων, αλλων δε ισως και χρονωι αποκαμοντων,
παραταθεντος αυτοις παρα το μετρον του χρονου της φυλακης. τα πλειω δε των
αστεων και απεριποιητα ην και των χρειωδων οπλων αμοιρα. κατεσχεθη μεν ουν εκ
του παραυτικα Στενιμαχος Περιστιτζα Κρυτζιμος Τζεπαινα και τα εν τηι Ἀχριδων
ξυμπαντα πλην Μνειακου· τουτο γαρ και μονον υπο Ῥω μαιων πεφυλακται. Ουστρα
δε και Περπερακιον και Κρυ βους και το παρακειμενον τηι του Ἀδριανου και
κεκλημενον Ἐφραιμ τοις Βουλγαροις κεχειρωνται. τουτων ουν ουτω γεγενημενων
και των εν δυσμοις Ῥωμαικων κλονουμενων πραγματων, της φημης μεχρι και ες
βασιλεως επιδρα μουσης και πλειονων προσδοκιαν κακων των προσοντων
φαντασιαν παρεχομενης, οι περι τα βασιλεια ου μικρως εταραχθησαν. ηπισταντο γαρ
ως τα πλειω των δυτικων μερων Βουλγαροις οικουνται, αποστατησασι παλαι
Ῥωμαιων, προσφατως δε χειρωθεισι τωι βασιλει Ἰωαννηι και ουπω πηξιν της
χειρωσεως λαβουσιν, εχθραν δε αει προς Ῥω μαιους ενδομυχουσι.
55 ∆ια ταυτα και αυτος ο βασιλευς ηδημονει τοις πραγμασιν, ει ουτω κατ'
αρχας της εξουσιας αυτου δυστυ χως πραττει. συναθροισας ουν τους εν τελει και
τους εις στρατηγους τεταγμενους, συν οις και οι προς παππου αυ του του βασιλεως
Θεοδωρου υπηρχον αυτωι θειοι, ο τε Μανουηλ και ο Μιχαηλ, εβουλευσατο τι αν εχοι
εις τα γεγενημενα διαπραττεσθαι. οι μεν ουν πλειους διαπερασαι τον βασιλεα τον
Ἑλλησποντον δεον ελεγον ειναι και στησαι την των Βουλγαρων φοραν. τουτο δε
τοις του κρατουντος θειοις τοις προειρημενοις ουκ ηρεσκεν, οις και προσειχε μαλλον
ο βασιλευς πολλων ενεκα· η τε γαρ γνησιοτης του γενους ηναγκαζε και το της
ηλικιας γηραιον παρεβιαζεν, ουχ ηττον δε προς τουτο και το πολλων πραγματων
ιδρεις αυτους γενεσθαι παρεπειθε. φυγαδες γαρ ουτοι γεγονοτες της του βασιλεως
Ἰωαννου διακρατησεως πολλοις προσωμιλησαν δεσποταις και εις διαφορους
περιεπλανηθησαν το πους, καντευθεν κατα την ποιησιν ειδον αστεα και νοον
εγνωσαν. και ησαν μεν ως αληθως ουτοι νοημονες, ουκ ορθα δε εφρονουν τοις των
Ῥωμαιων πραγμασιν, αιτιαν εχοντες το παρευδοκιμηθηναι τα πρωτα παρα του
αδελφου και βασιλεως, μηδενος αυτων εις αξιαν ανηγμενου βασι λεως αδελφοις
διαπρεπουσαν, ειτα και παρα του γαμβρου και βασιλεως· και φυγαδιαι της Ῥωμαιων
γεγενημενοι προς αυτους εδυσμεναινον. και ταυτα μεν ισως ερει τις αιτια ειναι, το δ'
αληθες τα των ανθρωπων ηθη αβεβαια οντα και αστατα τοιουτους τυγχανειν
εποιουν. και ταυτα μεν ου διελανθανεν ουδε τον βασιλεα Θεοδωρον· τεως ουν εξ
αναγκης και τωι μη εχειν κρειττοσιν αλλοις βουλευεσθαι τουτοις εχρατο προς
συμβουλας. υπετιθεντο γουν ουτοι ως ου χρεων τον βασιλεα διαπερασαι προς την
δυσμην, οτι τε κακως πραττει τα τοιαυτα μερη και ως νοσει σχεδον αθεραπευτα,
 
 
 

40
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

στρατευμα τε μη εχειν τον βασιλεα προσηκον πραξει βασιλικηι· ο γαρ χειμων εκωλυε
την συναθροισιν των δυναμεων. και το επιδημησαι κατα χωραν τον βα σιλεα και μη
αξιον του ονοματος αυτου και της φημης εργασασθαι ου των αφηιρημενων και
μονων βεβαιωσιν εν τοις εχθροις ποιειται αλλα και των περιλελειμμενων αφαι
ρεσιν αυξην τε των υπεναντιων πολλωι μειζονα, ως και των Ῥωμαικων πραγματων
ελαττωσιν ου σμικραν. ταυτα μεν εφασκον ουτοι, αλλοι δε παντες την βασιλικην
περαιωσιν συνεβουλευον και ταυτην κατηπειγον, μη λαθοι τα παντα των εν δυσμηι η
τα πλειω ταις των εχθρων χερσιν αλω θηναι. η των πλειονων γουν ισχυσε βουλη,
μαλιστα δε του βασιλεως το προθυμον και ο της καρδιας αυτου ζηλος, εκκαης
γεγονως προς την κινησιν. και προσλαβομενος τους οσοι συνακολουθειν ετυχον, εις
μετριον αριθμουμενους στρατευμα, και τους καθ' οδον ξυντυγχανοντας και τους
εγγυτερον της φερουσης οντας και δυναμενους αυτοις οπλοις και ιπποις εφεψεσθαι,
διαπεραιουται τον Ἑλλησποντον και ως ειχε ταχους την Ἀδριανουπολιν πεφθακε.
56 Μιαν δε και μονην ημεραν διακαρτερησας εν ταυτηι εξηλθεν ες νεωτα. και
τις των εκ Βουλγαρων κατοπτηρων τον βασιλεα τεθεαμενος της Ἀδριανου εξερχο
μενον δρομαιος περι τον βουλγαραρχον ικετο–περι τον Ἕβρον και γαρ ουτος
εστρατοπεδευετο–και το δραμα διασαφει και την του βασιλεως εξαγγελλει κατ'
αυτου τα χειαν εφοδον, και ορκοις εβεβαιουτο η μην οφθαλμοις τεθεασθαι τον
βασιλεα την προς τηι πολει τυγχανουσαν του ποταμου Ἕβρου γεφυραν διαβαινοντα.
τουτο συνεχεε μεν τους περι τον βουλγαραρχον, ου μην του τοπου καθ' ον ελαχον
στρατοπεδευειν απεστησεν, αλλ' εμενον εκεισε μεχρις αν γνοιεν τα της φημης
ακριβεστερον τε και καθαρω τερον. αλλ' ουδε τον βασιλεα η του βουλγαραρχου κατα
σκηνωσις λεληθεν, αλλ' εμεμαθηκει τον τοπον, οπου δη το στρατοπεδον ειχε.
ταχυτεραν γουν την πορειαν εποιειτο και των ιππων τας κινησεις επετεινε, και
ηυχετο τωι Βουλγαρικωι ξυντυχειν στρατευματι. ουτω γουν εχων ορμηματος εκ τινος
συμβαματος εσφαλη τυχηρως του βουλευματος. οι γαρ προαγοντες των Ῥωμαικων
στρατευματων τοις εις φυ λακην προτεταγμενοις του Βουλγαρικου στρατοπεδου συμ
πεπτωκασι, και πολλους μεν ξιφους εργον πεποιηνται, αλλους δε ζωγριας ειλον, συν
αυτοις δε και τον την ηγε μονιαν της στρατειας εχοντα· οι δ' ετεροι φυγηι
χρησαμενοι νυκτος βαθειας εις το Βουλγαρικον απεδρασαν στρατευμα και διηγουντο
παντα και το πλησιον αυτων ηδη τυγχανειν τον βασιλεα διισχυριζοντο. ως ετυχε
γουν εκαστος των Βουλγαρων και αυτος ο τουτων αρχων, επιβας του ιππου, περι τα
ενδοτερα των Βουλγαρικων εφερετο χωρων. κατε δρυπτοντο δε τουτων τοις των
δενδρων κλαδοις τα προσωπα, συνηρεφεσι τουτοις εμπιπτοντα· ο δη και αυτος ο
βουλγα ραρχος πεπονθεν· ενιοι δε αυτων και γυμνοις εφεστριδων εις την οχειαν
τοις ιπποις εχρησαντο. ουτω γουν δια δραντες την Ῥωμαικην απεφυγον σπαθην.
εωθεν δε τον τοπον φθασας ο βασιλευς και ερημον στρατευματος Βουλ γαρικου
κατιδων λελυπηται μεν, ουκ ειχε δ' ο, τι και δρασειε. βουλην δε ποιησαμενος περι
την Βεροην χωρει, κακεισε δε αφιγμενος αυτοβοει το φρουριον ειλεν. απαν γαρ το
τειχος αυτου κατηρειπωτο και διεξοδους ειχε πολλας, καταβεβλημενον και τουτο
παρα των Βουλγαρων συν τοις λοιποις των Ῥωμαικων αστεων, ει και καμαξι και
τοις εξ αμαξων ξυλοις εδοκουν αυτο κατοχυρωσασθαι οι οικητορες. τροφων γουν
ηυμοιρησε τα στρατευματα, αυτοι τε και οι τουτων ιπποι· επεπληστο γαρ των
χορτασματων το αστυ. και ταχα αν και προσωτερω εκεχωρηκει ο βασιλευς και περι
τον Αιμον αυτον και τα εν αυτωι τυγχανοντα φρουρια την εφοδον επεποιητο–πτοιαν
γαρ ου σμικραν τοις Βουλ γαροις ενεβαλλεν–ει μη χειμων βαρυτατος αιφνης επεισ
πεσων εκωλυσεν αυτον της ορμης· πολλη γαρ χιων το προσωπον της γης επηλυγασε,
και το επι ξενης και πολε μιας τα Ῥωμαικα χρονιζειν στρατευματα ου καλον εδοκει
 
 
 

41
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοις ξυμβουλευουσιν. ημερας ουν εξ εκεισε διακαρτερησας ο βασιλευς, επει μη ειχε
τι ετερον δρασαι, λειαν τα Βεροης απαντα ποιησαμενος, ανδρας γυναικας νηπια
προβατα βοας και συμπαν αλλο κινεισθαι δυναμενον, εις την Ἀδριανου την
υποστροφην εποιησατο.
57 Ἐκειθεν γουν επιλεξαμενος αξιολογον στρατευμα περι τα εν Ἀχριδων
φρουρια επεπομφει τα προ μικρου τοις Βουλγαροις κεχειρωμενα, ει πως και αυθις τηι
των Ῥω μαιων υπαχθειεν αρχηι. εν αυτοις γουν αφιγμενοι συν τοις στρατευμασιν οι
των Ῥωμαιων ηγητορες μηχανημασι τε και ελεπολεσι ραιον των φρουριων
περιεγενοντο· οι Βουλγαροι και γαρ θαττον των εν αστεσι φυλακων απαλλαττονται,
ει πολεμιους ορωιεν και μαχιμωτεροις συμπλακειεν τοις πραγ μασιν. εν ου πολλωι
γουν τα πλειω αυτων εχειρωσαντο. αλλα και ο βασιλευς τον περι αυτον
συναθροισας στρατον περι τα εν Ῥοδοπηι αστη κεχωρηκε, και ειλε μεν Περιστιτζαν
τοις μηχανημασι και μετ' αυτην τον Στενιμαχον και επι τουτοις τον Κρυτζιμον,
οχυρωτατα ταυτα παντα και εις προσωπον κειμενα του της Ῥοδοπης ορους και τα
οπισω παντα φυλαττοντα. αφικετο δε και εις Τζεπαιναν εν ακμηι χειμωνος, η δε του
τοπου δυσχωρια και το ψυχρον του καιρου ουδε μικρον τι ειασεν εν ταυτηι
προσκαρτερησαι. επει δε το εαρ επελαμψε, προσταγματα προς τον Στρατη γοπουλον
Ἀλεξιον και τον Τορνικην Κωνσταντινον, ον μεγαν πριμμικηριον ο βασιλευς
τετιμηκεν Ἰωαννης, εξ επεμψεν, εν ταις Σερραις οντας και το στρατοπεδον εχον τας,
ινα την στρατιαν πασαν συναγαγοντες κατα της Τζε παινης αφικοιντο. τουτο δη και
εποιησαν, κακοι δε εφανησαν εν τουτωι τωι επιχειρηματι στρατηγοι· μητε γαρ
πολεμιων εγκυρσαντες στρατιαις μητε ανδρασιν αξιοις του τοις μαχεσασθαι, κτυπων
δε και μονων και ψοφων ακη κοοτες και ηχων κερατινων ακροασαμενοι, ακοσμως
εχρη σαντο τηι φυγηι, πασαν αποσκευην και τους πλειους των ιππων τοις ποιμεσι και
συβωταις των Βουλγαρων καταλι ποντες. ουτω μεν ουν εκεινοι φυγαδιαι γεγονοτες
τας Σερρας και αυθις κατελαβον, ιππων και οπλων γυμνοι τυγχανοντες. ο μεν ουν
βασιλευς δια ταυτα θυμου μεν επεπληστο, και προσεταττεν εξ οργης αυτους
εκεινους, οπως αν εχοιεν, περι την αυτην και αυθις μαχην χωρησαι· οι δε αδυνατως
ειχον της πραξεως.
58 Ἐπει δε ταυτα ουτω συνεβη, συνεπεπτωκει και τι των βαρυτερων και
πολλην την κατα των Ῥωμαιων βλαβην επαπειλουν. ο γαρ του Μελενικιωτικου
προεξαρχων στρατευματος, ∆ραγωτας τουνομα, και φυσει μεν ως Βουλ γαρος
δυσνοιαν τρεφων κατα Ῥωμαιων, ετι δε και πλεον φερων του φυσικου δια την προς
τον βασιλεα απεχθειαν– ηλπισε γαρ εξ αυτου μεγαλων τυχειν· ουδε γαρ εκρινεν αξια
τα παρα του βασιλεως Ἰωαννου εκεινωι κεχορηγημενα και ταυτα πολλα
γεγενημενα–αποστασιαν φανεραν μεμε λετηκε. και δη παντας τους εν Μελενικωι
συναγαγων στρα τιωτας τε και λοιπους, ετι δε και αλλους παμπολλους εκ των περιξ
χωρων, παρεκαθισε του Μελενικου τωι αστει και επολιορκει τουτο και εφιλονεικει
πορθειν. ησαν δε εν τουτωι τωι αστει προτεταγμενοι των φυλασσοντων ο τε Νεστογ
γος Θεοδωρος και ο Ἄγγελος Ἰωαννης, και αμφοτεροι δεξιοι αστη φυλαξαι και
πολεμιους εκτρεψασθαι. εστενοχωρει δε τους ενδον του αστεος ουδεν αλλο–και γαρ
ηυμοι ρουν των χρειωδων–αλλ' η η του υδατος ενδεια, εν ωραι θερους το
αναγκαιοτατον των αλλων καν τηι σπανει βαρυτατον. οι δε–και γαρ ου παντηι
τουτους το υδωρ εξελιπε–καρτερως τοις εναντιοις εμαχοντο και ανθισταντο και
οιστοις εβαλλον και λιθοις ετιτρωσκον και πασιν αλλοις οπλοις εμαχοντο. Τουτων
εν ακροασει γενομενος ο βασιλευς δυσφορως την ακοην ηνεγκε, βουλην δε
βουλευσαμενος την αριστην, ως ειχε ταχους απαν ξυναγηοχως το στρατοπεδον δωδε
καταιος τας Σερρας πεφθακεν, εν ολιγωι χρονωι τοσαυτην διανυσας οδον και
 
 
 

42
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοσουτον επαγομενος στρατευμα, ταις κατα συσταδην ειθισμενον μαχαις, οπλοις
καταφρακτον και ιπποις φορταγωγοις διοικουμενον και πασαις αλλαις απο σκευαις
συγκροτουμενον και περιφραγνυμενον. επει δε μεχρι Σερρων κατηντηκει, αυτοθι
διανυκτερευσας, αμα πρωι τα στρατευματα συνταξαμενος και τους πεζαιτερους και
τοξοφορους εμπροσθεν βαινειν εγκελευσαμενος, επει περ επεπυστο την του
Ῥουπελιου δυσχωριαν, καθ' ην ο ποταμος Στρυμων ρει, δυσι συγκλειομενος ορεσιν,
ως μογις αμαξαν δια ταυτης ερχεσθαι, του ποταμου στενω τατην απεργαζομενου την
διοδον, –κλεισουρας τους τοι ουτους τοπους ο πολυς κατονομαζει λαος–Βουλγαρικηι
φυλαττεσθαι στρατιαι ιππεων μεν ολιγων πεζων δε πολλων, –οι γαρ Βουλγαροι και
πυλας εν αυταις κατεσκευασαν μοχλοις και κλειθροις ησφαλισμενας, ως αμαχα
τουτοις εξ αμφοτερων τυγχανειν της τε δυσκολιας του τοπου και της γεγενημενης
παρ' αυτων προμηθειας και της λοιπης οχυ ρωσεως–επει ταυτα ουτως εχειν
εμεμαθηκει ο βασιλευς, σπουδηι περι τον εκεισε χωρον αφικτο, ευρε δε τα εν αυτωι
καθαπερ επεπυστο. αποκοψας ουν της των πεζαιτερων στρατιας οσον ην εικος
συνταγμα, υπερ κεφαλης των Βουλ γαρων βαδιζειν εις το ορος προστεταχεν, ως αν
εξ υπερδεξιων τους Βουλγαρους βαλλωσιν εξ υψηλοτερων των τοπων εν τοις
χθαμαλοις εκεινους τυγχανοντας. οι δε θαττον εποιουν τα προσταττομενα· ην γαρ το
ορος δενδροις μεν συνηρεφες, βασιμον δε ποσι πεζαιτερων· ιππευσι δε κατευθυ των
πυ λων την μαχην ποιειν εκελευσεν. Ἐπει γουν κατειδον οι Βουλγαροι ανωθεν μεν
εκ των βουνων οιστοις αυτους βαλλομενους, σταδαιαν δε την μαχην κατεναντιον
κεκτημενους, και εν στενωι κομιδηι τα κατ' αυ τους καθορωντες εις φυγην
ετραποντο, και το βασιλικον αυτοις εφειπετο στρατευμα. πολλους ουν εκεισε σπαθης
ερ γον πεποιηνται, οι δ' αλλοι μεχρι και των Βουλγαρικων στρατευματων
διασωθεντες απεδρασαν και τουτοις τα περι του βασιλεως απηγγειλαν και οσα δη
επεπονθεισαν. οι δε τωι αθροωι διαταραχθεντες της ακοης, και ως αιφνης αυ τοις
επεισπεπτωκε τα δεινα, εκαστος ως ειχεν ιππου του εφευρεθεντος αυτωι σχεδον
επιβας, φευγειν ωρμησαν. επει δε και νυξ υπηρχεν ασεληνος, καθ' ην η φυγη, και
δυσχερης ο τοπος και τα των οδων δυσδιαγνωστα, επιπτον μεν εξ ιππων ενιοι,
ετεροι δε αυτους κατεπατουν και εφθειραν, και αλλοι μεν των εφεστριδων
απεσφενδονουντο κατα κρημνων, αλλοι δε αλλως τελος δυστηνον απελαμ βανον,
ως ολιγους εξ αυτων διασωθεντας εις την Βουλ γαρων αφιχθαι. τοτε δη και ο
προισταμενος αυτων ∆ρα γωτας, ο και προεξαρχων της απιστιας, ιππων ποσιν απαν
το σωμα συντεθλασται και τριταιος την αυτου ψυ χην εξεφυσησεν. ο μεν ουν
βασιλευς της νυκτος εκεινης το αστυ καταλαβων τοις εκεισε φυλαττουσι
ξυνωμιλησε, κακεινοι ασπασιως τε τον αυτοκρατορα υπεδεξαντο και κρο τοις
επηινουν και ευφημοις λογοις εκυδαινον και αετον ταχυν κατωνομαζον.
59 Τα εκεισε μεν ουν, ως ην εικος, οικονομησας ο βασιλευς, και τας γυναικας
και τους παιδας των απιστη σαντων εξορισας του αστεος, παντα δε τα αυτων
χρηματα δημοσιευθηναι κελευσας, απαρας του Μελενικου ες την Θεσσαλονικην
αφικετο, κακειθεν τον Βαρδαρειον διαπερασας και τα Βοδηνα παραμειψας ολιγον
εκεισε τας σκηνας επηξεν. ενοσησε δε νοσημα εδρικον· τουτο δε και επι δημιον τοις
εκεισε στρατευμασιν εγεγονει. διακαρτερησας ουν εκεισε μικρον οσον ραΐσαι την
νοσον, περι τον Πριλα πον ωρμησεν. εκεισε γουν προσηκοντως συσκευασαμενος και
μηχανηματα προσλαβομενος και αμαξαις τας ελεπολεις συγκομισαμενος ες τον
Βελεσον εχωρει πολιορκησαι τουτον και της των εχθρων χειρος εξελειν. οι δε και
μονον τηι του βασιλεως εφοδωι καταβροντηθεντες και μηδε αναμει ναντες
αναστηναι μηχανηματα, εις συνθηκας ελθοντες εφ' ωι μηδεν τι παθειν δεινον, αυτοις
δε οπλοις και πραγμασι του αστεος εξελθειν, τους ορκους προς του βασιλεως λα
 
 
 

43
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βοντες εξηιεσαν του φρουριου. ο δε βασιλευς επειπερ αυ τους εθεασατο παμπολλους
μεν τον αριθμον–εις γαρ πεντακοσιους ηριθμηντο–ευμεγεθη δε κεκτημενους τα
σωματα και αγαθους τας μορφας, επι τηι πραξει μεταμε μεληται, ει τοσουτους και
τοιουτους εασει προς την των εχθρων αφικεσθαι και εναντιους γενεσθαι Ῥωμαιοις·
υπο δε των ορκων αναγκασθεις απελυσε σφας αυτους αποδους την ελευθεριαν.
Ἐκειθεν ουν μετα πασης της στρατιας ορμησας δια της Νευσταπολεως την πορειαν
εποιειτο. ανυδρος δε εστιν ο τοπος και αοικος και πληθει στρατευματων
δυσβαδιστος. αρτου γουν εν ενδειαι εν ου μετριαις ημεραις διηγεν η στρατια, και
δυσιν ημεραις οι πλειους των ιππων υπηρ ξαν υδατος αγευστοι. το γουν της
Στρουμμιτζης. παρα μειψαντες αστυ και δια των του Μελενικου χωρων βαδι σαντες
εις τας Σερρας και αυθις απηιειμεν. ενθα και γραφας ο αυτοκρατωρ δεξαμενος εκ των
της ανατολης μερων προς του προσφιλους αυτου πεμφθεισας Μουζαλω νος, ως τα
των Μουσουλμανων προς των Ταχαριων κυ μαινεται, επετεινε την οδον και
μακροτερας τας ημερησιους εποιειτο πορειας. επει δε τον Ἕβρον επεφθακει, ον και
Μαριτζαν ο χυδαιος κατονομαζει λαος, και μη ουτως εχειν τα εν τηι εωι μεμαθηκως
πραγματα, της ταχυτητος ανιεις σχολαιοτερον επορευετο και τους συνηθεις
βασιλικους εποι ειτο σταθμους· παρεκκλινας δε της προς εω κατ' ευθειαν ες το
∆ιδυμοτειχον αφικετο κακειθεν εις την Ἀδριανου. Και επει μηδεν εναπολελειπτο
των παρα των Βουλγα ρων κατασχεθεντων φρουριων και αστεων–παντα γαρ ο
βασιλευς εχειρωσατο–πλην δυοιν, ενος μεν φρουριου πανυ σμικροτατου εν τοις
βουνοις κειμενου της Ἀχριδου και καλουμενου Πατμου, ο και ευχερως πανυ ο
Φιλανθρωπη νος Ἀλεξιος ειλεν ο ∆ουκας, καταλειφθεις προς του βασι λεως εις
φυλακην των εν Ἀχριδωι, και αστεος αλλου Τζεπαινης ονομαζομενου, λιαν
τυγχανοντος οχυρου και περι την ξυμβολην τελουντος των δυο μεγιστων ορων, του
τε Αιμου και της Ῥοδοπης, καθ' ων μεσον ο Ἕβρος ρειποταμος, εν δεινωι μεν
εποιειτο ο αυτοκρατωρ, οτι μη και αυτων ως των ετερων εκρατησεν, αλλ' ετι της
χειρος αυτου κρειττω φανεντα εξω τυγχανουσι· μαλιστα δε υπερ της Τζεπαινης
εδυσφορει τα μεγιστα. εσπευδε μεν ουν και κατα ταυτης στρατευσαι και ως ειχεν
ισχυος αποπειρα σασθαι. η μεν ουν ωρα του θερους ηδη παρηιει, και το μετοπωρον
εγγυς ην και τουτο παραδραμειν. ο δε μηδεν τι του καιρου φροντισας μηδε το του
χειμωνος προσκο πησας δριμυ–ενος γαρ και μονου του το οικειον απο πλησαι
βουλημα εστοχαζετο–την στρατιαν πασαν εκ της Ἀδριανου κινησας αμαξας τε
παμπολλας συλλεγηναι προσ ταξας απανταχοθεν της των Μακεδονων χωρας, τας
μεν επι τωι τα μηχανηματα και τας ελεπολεις φερειν, τας δε επι τωι διακομιζειν τα
ζωαρκη του στρατευματος, και συναθροι σθηναι κελευσας πληθυν ανδρων πεζων
τοξοτων και κορυ νοφορων ουκ ευαριθμητον, επει παντα καλως αυτωι και ως εδοξε
κατηρτισατο, της Ἀδριανου απαρας κατα της Τζεπαινης εχωρει. τεσσαρας δε
σταθμους παρημειψεν ο στρατος, και κατα τον τοπον, ον Μακρολιβαδα κατονο
μαζουσιν, ετητυμως προς το σχημα την κλησιν οι πρωτως ιδοντες θεμενοι, δεινος
συμπιπτει σφισι χειμων. εξ εσπε ρας γουν αρξαμενος, δι' ολης της νυκτος την
σφοδροτητα του ψυχους και του ανεμου προσεπιτεινας το βιαιον, πολληι τε χιονι της
γης επηλυγασας την επιφανειαν, εωθεν τωι βασιλει πολλην προυξενησε την
δυσχερειαν. ο τε γαρ τοπος αοικος ην και εγγυτερον ετυγχανον οι πολεμιοι, και η
προσδοκωμενη σπανις των αναγκαιων ουχ ηττον την ψυχην επιεζε· τουτο γαρ και
μαλλον δεινοτερον καθεστηκεν εν στρατευμασιν. ες τοσαυτην γουν την δυσφοριαν
συνελα θεις τους ηγεμονας συνηθροικει των στρατευματων, ου των Ῥωμαικων
μονων αλλ' ηδη και των εξ εθνους Λατινων τε και Σκυθων, και τουτους τι δει ποιειν
ηρωτηκει. παντες γουν σχεδον εβουλευσαντο ες την Ἀδριανου την επιστροφην
 
 
 

44
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποιησασθαι. ο δε την μεν βουλην αυτων ουκ απεπεμψεν, αλλα προς αυτους ειρηκει
ως «υμεις μεν οπερ κρειττον και συμφερον εδοξε καλως εβουλευσασθε· ει δε και
αυτος ετερον τι συν θεωι νοησαιμι, ουκ αν δεξησθε τουτο ως απο δεσποτου
νουνεχους ειρημενον και υμων ως δεον προνοουμενου;» ξυνεφησαν απαντες ως
«οπερ αν τωι σωι δοξειε κρατει, στερκτον αυτο και ασπαστον λογισαιμεθα.» τουτους
μεν ουν παντας απελυσεν ο βασιλευς εις τας σφε τερας επιεναι σκηνας εφ' ωι και
τροφηι δια τον χειμωνα χρησασθαι, αυτος δε εις τον αυτου κοιτωνα εισιων μετα των
περι αυτον εβουλευετο τι μαλλον χρη ποιειν. τινες μεν την των εξωθεν
βουλευσαμενων βουλην εις εργον εβου λευοντο θειναι, αλλοι δε, οις και το κρειττον
διανοηθηναι τωι βασιλει διακεκριται, τουναντιον ειρηκασιν. εφησαν και γαρ «οση
μεν οδος εστιν ημιν οπισθεν εις την Ἀδριανου, τοσαυτη και εμπροσθεν εις το του
Στενιμαχου αστυ καθ εστηκε· και ωσπερ εκει των χρειωδων ευμοιρησαι εχομεν,
ουτω δη και εις τον Στενιμαχον. ουτω γουν πραξαντες ου δοξαιμεν τοις πολεμιοις
ουτε δειλιαι τηι προς αυτους ουτε μην τηι του χειμωνος δυσχερειαι την υποστροφην
ποι ησασθαι.» αρεστον γουν εδοξε τουτο τωι βασιλει, και επει της δριμυτητος και ο
χειμων εληγε και η της χιονος εστη φορα, την επιουσαν το ανακλητικον ηχησαι
προσεταξεν. εκειθεν ουν τας συνταξεις των στρατευματων λαβων απηιει ες τον
Στενιμαχον. καντευθεν ουν το συμπαν ενσιτισασθαι κελευσας στρατευμα κατευθυ
της Τζεπαινης εχωρει. Κατηντηκει γουν ες πολιν επικεκλημενην Βατκουνιον, ικανας
ημερας μεγιστηι εξαρκεσαι δυναμενην εις ζωαρκειαν στρατιαι. εκειθεν ουν
απεσταλκει τον θειον αυτου τον Λασκαριν Μανουηλ, μοναχον οντα και Μαξιμον
ονομαζομε νον, και τον του αλλαγιου αυτου αρχοντα τον Μαργαριτην
Κωνσταντινον, κατοπτευσαι τον τοπον και ει ευχερεστεραν την εις αυτον πορειαν
σχοιη το στρατευμα. οι δε απιοντες και τα περι του τοπου κατασκοπησαντες ευχερη
την ανοδον τυγχανειν τωι βασιλει κατηγγελλον, και μαλιστα ο Μαργαριτης
Κωνσταντινος, καιτοι γε πολλων των ειδοτων αντι λεγοντων. τοις γουν τουτων
λογοις πεισθεις ο βασιλευς μετα πασης της στρατιας ανηιει. και ην μεν παντηι αναν
της ο χωρος την ανοδον, και παγετος την οδον πασαν παχυτερος τε και λειος βαδισαι
δυσχερεστεραν εποιει, συν ηρεφη τε και λασια δενδρα περι την ακρωρειαν ην. η μεν
ουν στρατια την νυκτα πασαν εκεινην πυρκαιας αναψαντες εθερμαινοντο· των γαρ
πλειονων οι υπηρεται μετα των σκηνων αυτων ουκ ηδυνηθησαν τους σφων κυριους
ευρειν. εκλαιον δε μικρου δειν κλαυθμον απαυστον, ει και αλυπον· ο γαρ εκ των
πυρκαιων καπνος υπο της των δενδρων πυκνοτητος συνεχομενος και διεξοδον εις
ελευθερον αερα μη ευρισκειν δυναμενος, κατω υπενοστει και τους οφθαλ μους εις
ακρον εδακνε και των οφθαλμων εκπιεζειν κατηναγκαζε δακρυον. τουτο και ο
βασιλευς επεπονθει. ως δε η νυξ παρηιει και ημερα επελαμψεν, ανεπιχειρητον εις
πολιορκιαν ειναι το αστυ γνωρισας, κατιεναι προσετεταχει ες το πεδιον την
στρατιαν. και οι μεν απηιεσαν, ο δε φυ λαξ οπισθεν μετα μετριων εναπελειφθη
στρατιωτων και τουτων των περι αυτον τε και νεωτερων. κατοπισθεν δε και αυτος
κατηιει πεζος ως και οι λοιποι· ουδε γαρ ην δυ νατον ιπποτην βαδισαι περι το
καταντες του βουνου.
60 Ἐκεισε γουν ημερας διανυσας δυο και λειαν την κωμην πεποιηκως το
Βατκουνιον, ες την Ἀδριανου και αυθις υπεστρεψε κακειθεν εις το ∆ιδυμοτειχον.
αυτοθι γουν εις ηγεμονας ταξας τον τε Λασκαριν Μανουηλ, ον και πρωτοσεβαστον
κατωνομασεν, ανθρωπιον αφελεστατον και κακως ειδος στρατηγειν, και τον
Μαργαριτην Κων σταντινον, ον προφθασας ο λογος εδηλωσεν, ανδρα αγροι κον και
εξ αγροικων γεγενημενον, μαζηι και πιτυροις ανατεθραμμενον και λαρυγγιζειν
μονον ειδοτα–εκ Νεοκαστρων δε ουτος ωρμητο, και ετελει τα πρωτα εν τηι του
 
 
 

45
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεματος τουτουι στρατιαι, ειτα και τζαουσιος γεγονε. δο ξαν δε παρασχων τωι βασιλει
Ἰωαννηι ως εντρεχης εστι και υπηρετειν ικανος εν τοις ανακτοροις, εκειθεν εκβαλων
τζαουσιον της αυτου πεποιηκε ταξεως, ειτα αυτωι και το μεγας προσεθετο. ο δε
βασιλευς Θεοδωρος αρχοντα της αυτου κατωνομακε ταξεως, ουπω μεχρις αυτου το
τοιουτον εν τινι γεγονος, ο δε και το μεγας προσεπεγραφε τωι ονο ματι–τουτους εις
φυλακην της χωρας ειασε και ετερους ηγεμονας ουκ ολιγους. καταλελοιπει δε μετ'
αυτων και αξιολογον στρατευμα, προσετεταχει δε αυτοις μηδ' ολως εις μαχην
εγκαταστηναι τοις πολεμιοις, ειπερ κατα τουτων ορμησαιεν, Σκυθας προσλαβοντες
εις συμμαχιαν· τουτο γαρ η φημη προυλεγε· και εις σκυλευσιν δε ει κινηθειεν της
χωρας, αυτους ατρεμειν, εκ τε του ∆ιδυμοτειχου την ασφα λειαν εχοντας–εχυρον
γαρ το αστυ–και εκ του ποταμου Ἕβρου–μεσον γαρ αυτων στρατοπεδευειν τουτους
εκελευσεν –ει μη που ολιγη τις κατα της χωρας επεισφρησειε στρα τια· κατα ταυτης
γαρ ποιησασθαι θαρρουντως την εφοδον. Ουτωσι γουν ταυτα παντα καταρτισας ο
βασιλευς τον Ἑλλησποντον διαπεραιωθεις περι την Λαμψακον την σκηνην επηξε,
κακεισε τους αυτου οφφικιοις τετιμηκει και αξιωμασι. και τον μεν Μουζαλωνα
Γεωργιον τον υπερ παντας αλλους τουτωι φιλουμενον, οντα μεγαν δομεστι κον,
πρωτοσεβαστον τε και πρωτοβεστιαριον και μεγαν στρατοπεδαρχην τετιμηκε, τον δε
αυτου αδελφον Ἀνδρονι κον, πρωτοβεστιαριτην οντα, μεγαν δομεστικον
κατωνομασε, τον δε Ἄγγελον Ἰωαννην, μεγαν πριμμικηριον τελουντα, τετιμηκε
πρωτοστρατορα, ανδραρια μηδενος η τριων οβολων αξια, παιδιαις ανατεθραμμενα
και κυμβαλων μελεσι τε και αισμασι, προς ους το Ὁμηρικον ευστοχως αν απετοξευσε·
«ψευσται τ' ορχησται τε χοροτυπιηισιν αριστοι,» πρωτοβεστιαριτην δε τον
Καρυανιτην πεποιηκε. ταυταις ταις παιδιαις συμπεπλεγμαι και αυτος, ακων νη την
Θεμιν και ως ουκ εχρην βιασθεις, και συνεφανην τοις παιζουσι δυστυχεστερον
παιγνιον. ηλλοιωσε γαρ ο κρατων καμοι τουνομα, και ουκ ειασεν ασυναπτως
Ἀκροπολιτην κατονομαζεσθαι. αλλα ταυτα μεν παρηλθε, διεξηιει δε τα περι τουτων ο
της ιστο ριας λογος, ινα τα μετα ταυτα σαφεστερον απαγγειληι. εν τηι Λαμψακωι γουν
μικρον δια ταυτα προσκαρτερησας ο αυτοκρατωρ, και τας του Χριστου πανηγυρεις
της τε γεν νας και των φωτων αποπληρωσας, δια μετριων πανυ των ημερων
επεφθακει το Νυμφαιον.
61 Ἐκεισε γουν παραχειμασας, επει το εαρ επελαμψε, πολλην συλλεξαμενος
στρατιαν–ου γαρ μονους τους τε ταγμενους οπηδειν προσεταττεν, αλλα και τους
μηδ' ολως εν ταξει ποτε τελουντας της στρατιας· αυτικα γαρ τους εξυπηρετουντας
τοις βασιλευσιν εν θηραις ταις τε των θηρων αγραις, ελαφων τε και χοιρων, και τους
δι' ιερα κων θηρευοντας, παντας απαξαπλως στρατιωτικοις συντε ταχε ταγμασι. και
ην το συνηγμενον πληθος πολυ, και η του κρατουντος δε αρχη ηναγκαζε τους
πλειους των ειω θοτων φερειν τι περιττοτερον. ουτω γουν πασαν συναγη οχηκει την
στρατιαν. ως δε και τον περσαρχην μη πραγ ματα εχειν παρα των Ταχαριων
πρεσβειαν εξαποστειλας εμεμαθηκει, κατευθυ προς την δυσμην εκ της εω χωρει·
καλως γαρ εχειν τον περσαρχην των εκεινου πραγματων οιομενος και ασφαλως
μενειν, ουδ' ολως περι τηι εαυτου κατα την εω εδεδιει αρχηι. την πασαν γουν
συνηθροικως στρατιαν μειζονα των ποτε παρα τε πατρος αυτου βασιλεως και τουτου
συνειλεγμενων εις το διαπεραιωθηναι τον Ἑλλησποντον, αφικετο εις την
Λαμψακον, ελπισας και τους κατα το ∆ιδυμοτειχον καταλελειμμενους σωους τε
ευρειν κατα τα προστεταγμενα τουτοις και ου σμικραν προσθηκην τηι αμφ' αυτον
στρατιαι εμποιησασθαι. τους δε κακοβουλια και το παρακουσαι της βασιλικης
κελευσεως εσφηλεν. Ἐπει γαρ ο των Βουλγαρων αρχων μακροτερον διαγειν τον
βασιλεα εγινωσκε, Σκυθικον στρατευμα εις σφετεραν συμμαχιαν προσκαλεσαμενος
 
 
 

46
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατα των της Μακεδονιας χωρων εκπεπομφε κερδους τε χαριν και της προς
Ῥωμαιους τινος εκφοβησεως. ηριθμηντο δε περι που τας τεσσαρας χιλι αδας, ως οι
ειδοτες εφασκον Σκυθαι· τινες μεν ουν και πλειους, οι δε και ελαττους ελεγον. οι
μεν ουν Σκυθαι την Ἀδριανου παραμειψαντες τα περι τον ποταμον ου Ῥηγινα
τουνομα λειαν εποιουντο και τα περιξ του ∆ιδυ μοτειχου χωρια εσκυλευον. οι δε
προλελεγμενοι στραταρχαι του εις το ∆ιδυμοτειχον καταλελειμμενου στρατευματος,
των βασιλικων επιλελησμενοι προσταξεων, καθοπλισθεντες κατα των Σκυθων
εφωρμησαν. οι μεν ουν Ῥωμαιοι, οια εθος αυτοις, δυσαχθεσιν οπλοις καταφρακτοι
ησαν, οι δε Σκυ θαι κουφοι οπλιται και τοξοις χρωμενοι. μακροθεν ουν ουτοι τοις
βελεσι τους Ῥωμαιους εβαλλον και τους ιππους ετιτρωσκον και πεζους τους ιπποτας
ραιδιως εποιουν και τελος τρεπουσιν. ο μεν ουν Λασκαρις Μανουηλ ταχυτατον εχων
τον ιππον, ον και Χρυσοποδην εκαλεσε, φυγας εις την Ἀδριανου ᾤχετο· ο δε
Μαργαριτης Κωνσταντινος εαλω και αλλοι πολλοι μετ' αυτου των εις κεφαλας
τεταγμενων της στρατιας, ους και απημπολησαν τοις Βουλγαροις οι Σκυθαι. ο μεν
ουν βασιλευς τα περι τουτου μαθων ηνι αθη, εσπευδε δε δια ταχους περι τον του
Βουλγαροφυγου χωρον ελθειν, και επιτεινας τον δρομον οξυτεραν εποιει την
κινησιν. επει δε και οι πευστηρες εφασκον εγγυς τυγ χανειν το Σκυθικον στρατευμα,
ενθα αν αυτους περιπολειν ελεγον, εκεισε και πασαν εκινει την στρατιαν. και ημερας
μεν μιας πλειους των τετρακοσιων διεξηει σταδιων σταθ μους, ουκ ενεκυρσε δε
τουτοις· εμεμαθηκεσαν γαρ και ουτοι την ταχειαν του βασιλεως εφοδον, και ως
ειχον ποδων εφυγον, και πλειους δε αυτων και περιφανεστεροι του εθνους περι που
τα μερη της Βιζυης ξιφους εργον εγενοντο. αποτυχων γουν της εγχειρησεως ταυτης
ο βασι λευς περι τον ποταμον ος Ῥηγινα καλειται την σκηνην επηξε, και πασαν
εκεισε συνηξε την στρατιαν εις πληθος ουσαν πολυ.
62 Ὁ μεν ουν των Βουλγαρων αρχων, επειδη μη διαπραξασθαι τι κατα
Ῥωμαιων εδεδυνητο, του βασιλεως επιδεδημηκοτος μετα τοσουτων στρατευματων
εν τηι δυσμηι και πεπλησιακοτος τηι εαυτου, εις σπονδας ετραπετο, και τον πενθερον
αυτου τον Ῥωσον Ουρον, του ρηγος Ουγ γριας επι θυγατρι τελουντα γαμβρον,
μεσιτευσαι τα εις ειρηνην βεβουλευται. και πρωτα μεν εστειλε πρεσβεις προς τον
βασιλεα προοικονομησοντας την εις αυτον του Ουρου αφιξιν εξω πτοιας τε ειναι και
εντιμως προς του βασιλεως δεχθηναι. και γεγονε ταυτα, και ο Ουρος εις τον βασιλεα
αφικετο. εδεχθη ουν παρα του αυτοκρατορος ασμενως τε και μετα της προσηκουσης
φιλοτιμησεως και ουτος τε και οι μετ' αυτου, και την ειρηνην πεποιηκεν
επομοσαμενος δικαιωι τε αυτου και του γαμβρου αυτου του των Βουλ γαρων
αρχοντος, απολυθηναι μεν προς τον βασιλεα το της Τζεπαινης αστυ–τουτο γαρ και
μονον παρα των Βουλγαρων κατειχετο αφ' ων ο βασιλευς Ἰωαννης εκρατει –
ειρηνην τε προς Βουλγαρους εχειν τον βασιλεα, και εκατερα τα μερη τοις
παλαιτεροις οριοις αρκεισθαι. επει γουν ουτωσι ταυτι κατα γνωμην τετελεσται τωι
κρατουντι, ο μεν Ουρος τους της αποχωρησεως ειπων λογους εξηιει βασιλικων
χαρισματων τυχων· τα δ' ησαν εις εικοσι χιλι αδας απαριθμουμενα απαντων
συνεισαγομενων ειδων ιππων τε και υφασματων και λοιπων· ο δε βασιλευς
διεκαρτερει εν τωι της Ῥηγινης τοπωι, την της Τζεπαινης περιμενων απολυσιν.
63 Συμβεβηκε δε τι εν τουτοις τωι τοτε πραγμα θαυ μασιον, μνημης και
ιστοριας αξιον. ημερα ην των επι φανων τε και εορτασιμων, καθ' ην την Χριστου
μεταμορ φωσιν οι ευσεβεις εορταζομεν· και επει εδει και αμφι την ιεραν
μυσταγωγιαν, ως το ειωθος, παρειναι τον βασιλεα, εις αργιαν ο του αριστου
παρεταθη καιρος. ηριστησαμεν ουν και αυτοι, και μικρον τι καθευδησαντες
ανηγερθημεν· ηδη δε ο ηλιος τωι οριζοντι προσηγγισε της δυσμης. εθος δε υπηρχε τωι
 
 
 

47
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βασιλει περι δειλην εσπεραν εποχεισθαι και συμπαν διερχεσθαι το στρατοπεδον, και
αμφι το τουτου τερμα εις τοπον αγχωμαλον πως τελουντα και μικρον υπερ
ανεστηκοτα της πεδιαδος ανερχεσθαι και την ολην καθοραν στρατιαν, ην και πολιν
κινουμενην ωνομαζε, πασας τας Ῥωμαικας αλλας πολεις φυλαττουσαν. τουτο δε
ουτως εποιει διηνεκως, και ο φωσφορος δε ειπερ τον δυτικον εισδυναι οριζοντα
εμελλεν, ου κατωκνει τουτο εργασασθαι. το δε του στρατοπεδου διαστημα αμφι που
τα τεσσαρακοντα σταδια ην, ει μη γε και προς. εγωγε ουν ουκ αγαθηι τυχηι τοτε
χρησαμενος ο φιλοβασιλευς τε και ματαιος, πε πυσμενος ιπποτην ειναι τον βασιλεα,
της ημιονου ως ειχον ταχους επιβας δρομαιος εφειπομην αυτωι, ου το της ωρας
αωρον κατοπτευσας, οπερ εδει. εφ' ιππου δε ο βασιλευς επιβας ταχυτερον επορευετο,
ως δε ειδε με κατοπιν αυτου μη δυναμενον εκεινωι συνεπεσθαι, υπολαβων μη πως μα
κρυνας ουχ εψομαι, ειρηκει μοι· «μηδ' ολως απολειφθηις, αλλα και σχολαιοτερον
ερχου.» Ἀπηιει γουν εις τον συνηθη τοπον, και συν αυτωι οι αμφ' αυτον λογαδες
συνεστησαν, και αυτος σφισι ξυνηλθον επομενος, και περιεστημεν κατα κυκλον
παντες. και ο βασιλευς «μεμαθηκατε» φησι «των προσφατως απηγγελμενων ημιν;»
και ημεις «ουκουν, ω βασιλευ.» και ο βασιλευς· «ανθρωπος τις προ τινος βραχειας
ωρας ελθων απηγ γειλε τι των αβουλητων. το δ' ην, ως ο Ῥωσος Ουρος ημας
εξηπατηκε· χαριν γαρ κερδους ενταυθοι αφιγμενος την μεσιτειαν της ειρηνης
εψευσατο και επιορκον ωμοσε. φενακη γουν υπηρχε τα παντα εκεινωι οσα πεποιηκε,
και απολογιαν ευαφορμον εχει, ως φασι, προς την των ορκων διαλυσιν, οτιπερ ο
των Βουλγαρων αρχων ο τουτου γαμβρος την επι συμφωνιαις τοιαυταις ειρηνην ου
καταδεχεται. τι ουν υμιν δοκει; αρ' αληθες εστι τουτο η ρημα πεπλασμε νον προς
ψευδολογου;» και ημεις· «ουδ' ολως δοκει πως» εφημεν «αληθειας τον λογον
εχεσθαι· πανυ γαρ τυγχανει ουτος ψευδης και αβεβαιος, οτιπερ ο Ῥωσος Ουρος ου
μονον υπερ εαυτου αλλα και υπερ του γαμβρου αυτου του των Βουλγαρων αρχοντος
επωμοσατο. πως ουν εστι πεφυ κος ανθρωπον οντα Χριστιανον επιορκιαι τοιαυτηι
περιπε σειν;» και ο βασιλευς· «η των χρηματων ισως επιθυμια παρεπεισεν αν αυτον
εις τοιαυτην εξολισθησαι κακιαν, και ημεις ου μονον την των Βουλγαρων αγαπην
ουκ εχομεν, αλλα και τοσαυτα επι κενης καταναλωκαμεν χρηματα.» «ουμενουν»
ημεις εφημεν «αληθες τουτι καθεστηκε, βασιλευ.» και ο βασιλευς ιδιαι και προς εμε·
«συ δε τι φασκεις προς ταυτα;» και αυτος· «ουτωσι πως εν τουτοις ως και οι αλλοι
διακειμαι, και επι πολυ μαλλον ψευδεσθαι το λελεγμενον η αληθευειν οιομαι. ει δε,
οια συμβαινει ποτε και εν ενιοις, και ο Ουρος ουτοσι τους ορκους ηθετηκεναι
βεβουληται, δοξας ημας εξηπατηκεναι, αλλ' εξει μεν ουτος το θειον καθ' εαυτου
πολεμιον, ημεις δε υπερ εαυτων της αληθειας και του δικαιου υπερμαχομενον.»
ταυτ' ειπομεν, και ο βασιλευς τοις λελεγμενοις συνηινεσε, και υποστρεφειν προς τας
σκηνας εφωρμηκαμεν· νυξ γαρ ηδη, αλλ' η σεληνη πανσεληνος ουσα φως ημιν
παρειχεν οραν. Και ο βασιλευς διερχομενος «τι υμιν δοκει περι των λελεγ μενων;»
αυθις ηρωτα. και ημεις «ψευδες τουτο, ω βασιλευ.» τουτο δε ουχ απαξ ουδε δις η και
τρις, αλλα και πολλακις πυθομενος ην, οια εκεινος μικροψυχος εν τοιαυταις ων
περιστασεσι. και ημεις τας αποκρισεις εξ ισου προς τας πευ σεις πεποιηκοτες
εσιωπωμεν. ο δε και παλιν ηρωτα. επει δε τους αλλους σιγωντας εωρα, προς με τον
λογον απο στρεψας ηρωτηκε· «συ δε τι φῂς προς ταυτα;» την του οφφικιον κλησιν
προσθεις· «η τοιαυτη γαρ υποθεσις σοι αρμοττει και ως ση καθεστηκε μαλιστα.»
ταυτι δε ελεγε προφασιν οργης ζητων εφευρειν. ην δ' εγω· «τινος χαριν εστιν εμη; ει
γαρ μη καλως πεποιηκα τας γραφας και τους ορκους τετελεκα μηδε προσηκοντως
αυτον τε και τους αμφ' αυτον ωικονομηκα, σφαλμα τουτο εμον και πταισμα μακρον·
ει δε πρεποντως ταυτα γεγενηται και ως ουκ αλλως εχρην, τι προς εμε τα παρ'
 
 
 

48
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκεινου προς ανατροπην των γεγενημενων τελουμενα;» και ο βασιλευς–ουκ οιδ'
οπως· την γαρ αιτιαν ειρηκειν–παλιν λεγει· «τι φῂς περι των τοιουτων;» και αυ τος·
«πολλακις ειρηκειν, ω βασιλευ, ως επι πλεον μοι δοκει το ειρημενον ψευδες, επ'
ελαττον δε αληθες· το δε επι τοις αδηλοις ακριβως αποφαινεσθαι ου μοι δοκει ραιον
ειναι.» η δ' εκεινος· «εν τοις αδηλοις εστι χαρις βεβαιως και ακριβως αποφαινεσθαι·
επι γαρ τοις δηλοις και οι αειδαροι λεγου σιν.» ην δε εγω· «ιδου μετα των αειδαρων
και ημεις συν τεταγμεθα.» και ο βασιλευς χολου πλησθεις· «συ παντοτε ησθα» εφη
«μωρος και αρτιως παλιν μωρος.» και αυτος ουδεν τι πλεον μα τους λογους
ανταπεκριθην αλλ' η· «εγω μεν ειμι μωρος και ινα σιωπω, οι δε φρονουντες
λαλειτωσαν.» Ταυτ' ειπον, και οργης ο βασιλευς απλετου και μα νιας πλησθεις και
οιον εκβακχευθεις τωι θυμωι ελκυσαι μεν ωρμησε την σπαθην του κουλεου, της
κωπης επιλα βομενος. αλλα τουτο μεν κατεσχε· μικρον γαρ ταυτην απογυμνωσας
παλιν εισηξε· τωι μεγαλωι δε δομεστικωι αυ του τωι Μουζαλωνι Ἀνδρονικωι
καταβαλειν με του ιππου προσεταξε. και ος εβουλετο μεν, ουκ ηδυνατο δε· λεπτον
γαρ ειχε και αδρανες το σωματιον. ηρεμα δε πως εφη· «εκστηθι της εφεστριδος.» και
αυτος απεβην της ημιονου. ο δε χρηστοτατος περι ημας βασιλευς τους πολλα προς
του πατρος αυτου δι' αυτον πεπονθοτας, ος εν πολλωι πληθει και πολλακις
διαπρυσιωι ελεξε τηι φωνηι ως «πολλων μοι αιτιος αγαθων ουτοσι ο ανθρωπος
γεγονε»–περι της λογικης φασκων παιδειας–»και πολλων οφειλετης τουτωι
τυγχανω,» ο την κλησιν μοι προθεμενος εν πολλοις και γλυκυ ταυτην κατονομαζων
και πραγμα και ονομα, δυοιν κορυνοφοροιν προσεταξε τυπτειν με, χθιζα και προ
τριτης τουτους χειροτονησας, ως εικοσι τεσσαρας παντας τον αριθ μον, ουκ οιδα ει
μη δι' εμε, ιν' ειη και σκηνη του δρα ματος εις τραγωιδιαν αξιαν μεμορφωμενη. και οι
μεν ετυπτον, εγω δε σιγηι τας τυψεις ελαμβανον. ο και μαλ λον τουτον εξεμαινεν,
οτι μηδ' ολως προς διησεις καμπτο μαι και πληττομενος. επει δε πολλας κατα παντος
εδε ξαμην του σωματος, μογις ισχνηι και ηρεμαιαι φωνηι «ω Χριστε βασιλευ,» εφην,
«ποσας νενοσηκα νοσους, και δια τι εν ουδεμιαι τουτων κατελυσα την ζωην, αλλ' εν
τοιου τοις με καιροις εταμιευες;» ταυτ' ειπον, και ο βασιλευς οιον αιδεσθεις
απηλλαγη, ενι των ακολουθων αυτου ειρη κως· «λαβε τουτον αυτος.» και ος
εφιππον με λαβων ηρωτα, που αν και απελθοιμεν, εγω δε· «οπου αν αυτος βουλει,
εφεπομαι.» και παλιν ουτος δια των ερωτησεων κατηναγκαζε· τοτε γουν και αυτος
προς τουτον αντεφην ως «δει ημας την προς τους Βαρδαρειωτας βαδισαι· τουτο γαρ
μοι δοκει και μαλλον συμφερον σοι.» και γεγονεν ουτως, και ες των Βαρδαρειωτων
απηιειμεν τας σκηνας. ιδων δε με ο αυτων πριμμικηριος θαυμασας ηρωτα, τι αν
βουλομενος περι την αυτου σκηνην αφικομην· και εγωγε «μικρας» εφην
«αναπαυσεως χαριν.» βραχυ γουν τι προσ εκαρτερησα τοις εκεισε· ηδη γαρ και ο
πριμμικηριος εμε μαθηκει τα κατ' εμε. ο δε βασιλευς ουδ' εις πολυ μελλησας
διεμηνυσατο εις την σκηνην αφικεσθαι με. δεδιως δε μη πως τηι λυπηι κατασχεθεις
φυγηι χρησωμαι, προσεταξε μοι ραν τινα στρατιωτικην περιστοιχισαι μου την
σκηνην και λεληθοτως φυλαττειν με. Ἐγω μεν ουν εις την οικειαν αφιγμενος
σκηνην ησυχως εν αυτηι τον καιρον διεβιβαζον, ουκ εν ανακτοροις βαδιζων ουδε
τινι των συνηθων και επιτηδειων προσομιλων, αλλ' η ταις βιβλοις προσανεχων και
αναγνωσει χρωμενος και τροφης μεταλαμβανων κατα καιρον. ικαναι γουν ημεραι
ουτωσι πως μου εχοντος παρωιχηκεσαν, και ο βασιλευς ηγανακτει το σκληρον μου
καθορων του φρονηματος. παρηιει γουν ολος ο Αυγουστος, και ουδ' ολως ενδουναι
ειχον της ης εστερξα γνωμης μικρον. πολλοι γουν των αρχιερεων αφικοντο προς
εμε, βασιλικηι μεν, ως ηπισταμην, τηι προσταγηι, ει και εκει νοι λανθανειν ηθελον,
οικοθεν λεγοντες αφικεσθαι προς εμε φιλιας χαριν και χρηστης διαθεσεως· πολλα τε
 
 
 

49
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγοντες το αποκροτον καταλιπειν με της γνωμης και τωι βασιλει ξυνελ θειν και
αυθις αυτωι προς τον της δουλειας συνελαθηναι ζυγον, ουχ ευρισκον ολως
πειθηνιον· εφασκον γαρ ως «ειπερ μοι τα χρηστοτατα ο βασιλευς επιδειξαιτο, οποια
ουδεις αλλος των βεβασιλευκοτων επι τινι των υπηρετη σαντων αυτωι επιδεδειχεν,
η τα χειρω και κακιστα εν εμοι κατεργασαιτο, οια ουδεις αλλος των επι κακιαι
περιβοητων εν ουδενι των απαντων πεποιηκεν, ουθ' ουτως ουτ' εκει νως τωι βασιλει
κατα τι δουλευσαιμι.» εγω μεν ουν ουτως ειχον γνωμης και αμεταθετου σκοπου.
Ἐπει δε και ο Σεπτεβριος εφεστηκει μην και η του δεσποτου Μιχαηλ συζυγος
Θεοδωρα παρα τον βασιλεα αφι κετο μετα του υιου αυτης Νικηφορου, το προς τον
βασιλεα κηδος αποπληρωσοντες, οπερ ο βασιλευς Ἰωαννης ο του βασι λευοντος
πατηρ προ χρονων τινων συμπεφωνηκεν, ο μεν βασιλευς εσπευδε την Θεσσαλονικην
καταλαβειν, ενθα και τους γαμους ποιησαι βεβουληται. και δηπερ απαρας εξ ου περ
εκειτο τοπου της εις την Θεσσαλονικην φερουσης ηπτετο· καθ' οδον δε μετα της του
δεσποτου συζυγου τας συμβιβα σεις εποιει. η μεν ουν του δεσποτου συζυγος
Θεοδωρα και ακουσα τοις του βασιλεως λογοις συνηρχετο· εντος γαρ των εκεινου
χειρων ουσα και μικρου δειν ως εν ειρκτηι τυγχα νουσα ουκ ειχε τι αλλο δρασαι.
συμπεφωνηκε γουν δουναι προς τον βασιλεα το καστρον τα Σερβια και συν αυτωι και
το ∆υρραχιον. επι τουτοις και ορκοι εγγραφως προε βησαν και απεσταλησαν προς
τον δεσποτην Μιχαηλ. ο δε, ο φησιν ο ποιησις, εκων αεκοντι γε θυμωι τοις ομωμοσμε
νοις συνηλθεν· ηυχετο γαρ ελευθερωθηναι και παρ' αυ τον γενεσθαι και τον υιον και
την συζυγον. Ἐν τοις τοιουτοις των λογων ο βασιλευς καμε της ης ειχον
εκμοχλευσας στερροτητος εχειρωσατο. εξαποστειλας γαρ τον προς παππου αυτου
θειον τον Λασκαριν Μανουηλ και τον πρωτοβεστιαριον αυτου τον Μουζαλωνα
Γεωργιον ιλα ροις και απλοις τισιν εχρησατο λογοις, και με ειλε, και προς αυτον οι
αποσταλεντες απηγαγον. και γουν προσιων τωι βασιλει και ως εθος κλινας την
κεφαλην μακροτερον εστην. και ο βασιλευς· «ουκ οιδας οπηι ειωθεις ιστασθαι; τον
τοπον σου γινωσκεις, και προσιθι.» τηι προσταγηι γουν υπειξας του βασιλεως
απελθων εστην εκ πλαγιου αυτου καθωσπερ ειχον και εθος. τοτε γουν μοι ο
βασιλευς τας του δεσπο του Μιχαηλ υποθεσεις πασας ανεκοινωσατο και εξ αρχης
οπως προεβησαν διηγησατο. ταυτα μεν ουν εν τοις του Λαγκαδα–τοπος δε εστιν
ουτος εγγυς που τυγχανων της Θεσσαλονικης–εγενετο.
64 Ἐπει δε ο βασιλευς την Θεσσαλονικην κατειληφε, τους επι τηι θυγατρι
Μαριαι γαμους μετα του υιου του δεσποτου Μιχαηλ Νικηφορου, ον και δεσποτην
τετιμηκεν, εκπεπληρωκεν. Ἐν τουτοις δε οντος του βασιλεως γραφη τις προς αυτον
εξεπεμφθη παρα των εν τοις Βιθυνιας μερεσιν οντων και εις φυλακην ειναι του
τοπου προστεταγμε νων, ως ο Μιχαηλ Κομνηνος ο Παλαιολογος, ον και μεγαν
κονοσταβλον προς του βασιλεως Ἰωαννου ο λογος φθασας τετιμησθαι δεδηλωκε και
την της απασης ταυτης χωρας ηγεμονιαν εμπεπιστευσθαι, φυγας ᾤχετο και περι τον
των Μουσουλμανων απηιει χωρον. εταραχθη γουν επι τουτοις ο βασιλευς ου μικρως,
και με προσκαλεσαμενος «εγνως,» εφη, «τι γεγονε και αυτος;» «ουδαμως» εφην, «ω
βασιλευ· τι δε εστι το προσφατως γεγενημενον;» ο δε φησιν· «ο μεγας κονοσταβλος
απεδρα και περι τα των Μουσουλ μανων κεχωρηκε. τι γουν αρα περι του τοιουτου
διανοηι; μων προς Μουσουλμανων προσλαβομενος στρατευμα καθ' ημετερας
χωρησει χωρας;» «ουδαμως μοι δοκει τοιουτον, ω βασιλευ,» εφην, «αυτον
διαπραξασθαι· την γαρ γνωμην του ανδρος επεγνων και το του φρονηματος
επισταμαι φιλορω μαιον.» και ο βασιλευς· «τινος ουν χαριν φυγας των ημε τερων
εγενετο;» «οτιπερ,» εφην, «ως οισθα, ω βασιλευ, ουχ απαξ ουδε δις αλλα και
μυριακις ηπειλεις αυτωι τα δεινοτατα και ωργιζου κατ' αυτου χαλεπως, και εν
 
 
 

50
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πληθει παροντι πολλωι εφασκες εκπεμψαι και εξορυξαι οι τους οφθαλμους. ταυτ'
εκεινος εμανθανε και παρα πολλων των λεγομενων ηκουε, και εδακνετο την ψυχην
και εδειλια την τιμωριαν και αποφυγειν επεσπευσε την ποινην.» «και δια τι,» εφη ο
βασιλευς, «ουκ εν τοις ημετεροις προσεκαρτερει, και ει παθειν εμελλε τα δεινα
ταυτα, της επι της αλλοδα πης ευπραγιας την εν τοις ιθαγενεσι προτιμων
δυσπραγιαν;» «ουκ εστι τουτο ψυχης ανθρωπινης,» εφην, «ω βασιλευ. δεινα μεν γαρ
παθειν και περιπεσειν συμφοραις ενιοι αν ικανοι φανωσι, στερροτερου γεγενημενοι
φρονηματος και οιον ειπειν απροσπαθους εν τοις του βιου πραγμασι· το δε περι αυτηι
τηι ζωηι δεδιεναι και ακρωτηριασμον των και ριωτερων σωματικων μερων
προσδοκαν, ουμενουν δοκει τινα εν τουτοις προσκαρτερειν, αλλα τον περι ψυχης
τρεχων αποφυγγανει των δεινων οση δυναμις.» ταυτ' ειποντες σεσιωπηκαμεν. και
μετα βραχυ «τι δε οιει» ο βασιλευς εφη «τουτον ποιησαι;» εγω δε εφην ως «μικρον
υπολαμβανω παρα τον περσαρχην προσκαρτερησας αποστελει συμπαθειας προς του
σου κρατους αξιωθηναι, εχων και τον περσαρχην επι τηι υποθεσει μεσολαβουντα,
ζητησει δε σε ορκον εις την της αληθειας βεβαιωσιν, ου ανευ ουκετι μοι δοκει παρα
σε αφικεσθαι.» εν τουτοις ην τεταραγμενος ο βασι λευς, εν αμφιβολοις τυγχανων
τοις πραγμασιν. ως δε μετ' ολιγας τινας ημερας γραφαι προς τον βασιλεα
επεμφθησαν προς των στραταρχουντων εν Βιθυνιαι και Μεσοθυνιαι– αι δε γραφαι του
μεγαλου κονοσταβλου ετυγχανον προς αυτους, περιληψεως εχουσαι ουτως–προς
ενα δε εκαστον των τοιουτων εγεγραφηκει–ως «εγω τον εκ του βασιλεως φοβον εν
τηι καρδιαι μου σχων και δεδιως μη που τι παθω δεινον, φυγηι εχρησαμην· υμεις δε
φρονιμως και ανδρικως των στρατιωτικων υμιν πραγματων αντεχεσθε, και αι φυλα
και των πολιχνιων και αστεων ασφαλεις εστωσαν, και η της απασης χωρας προσοχη
και συντηρησις παρ' υμων ως εθος γινεσθω, και καθως επραττετε μετ' εμου, και αυ
θις ποιειτε.» και η επιγραφη τον μεγαν κονοσταβλον εσημαινε. ταυτας ο βασιλευς
θεασαμενος τας γραφας ιλα ρως διετεθη προς την υποθεσιν και τοις λογοις μου εμπε
πιστευκεν.
65 Ἐνταυθα δε του λογου γενομενοι τα της ιστοριας, ως δεον εστιν,
εμπλατυνομεν· πολλων γαρ λογων αξια τα εν τηι φυγηι γεγενημενα του Κομνηνου
Μιχαηλ. επει γαρ ουτος εν τοις οικημασι των Τουρκομανων αφικετο–εθνος δε τουτο
τοις ακροις οριοις των Περσων εφεδρευον, και ασπονδωι μισει κατα Ῥωμαιων
χρωμενον και αρπαγαις ταις εκ τουτων χαιρον και τοις εκ πολεμων σκυλοις ευφραι
νομενον, και τοτε δη μαλλον, οποτε τα των Περσων εκυ μαινετο και ταις εκ των
Ταχαριων εφοδοις συνεταραττετο –τωι Κομνηνωι Μιχαηλ ως ερμαιωι εντυχοντες
τινες και λιχνον ομμα τοις αυτου επιβαλοντες πραγμασι, παντα τα αυτου
διηρπακασι, χρυσον αργυρον ιππους υφασματα και αυτα δη τα ενδυματα, οις οι
αυτου ενεδεδυντο. διαμερι σαντες δε και παντας τους εφεπομενους αυτωι, εκαστος
τον κατισχημενον εις οικειαν δουλειαν ηγαγετο. ο δε Κομνη νος Μιχαηλ μογις τας
χειρας τουτων διεκφυγων και θεου προνοιαι διασωθεις γυμνος απαντων παρα τον
περσαρχην αφικετο. ο δε ου κατα νεηλυν φυγαδα τουτον εδεξατο, αλλ' ασμενως
λιαν προσηκατο. το τε γαρ ευγενες του αν δρος εμεμαθηκει, και παντες οι μετα του
περσαρχου μεγι στανες τελουντες το ειδος αυτου και το φρονημα τεθαυ μακασι, και
ο φησι τις των παλαιων, τυραννιδος αξιον εκριναν. εις ολιγους γαρ αυτωι ξυνιοντες
λογους εκ βρα χεων την του ανδρος επεγνωκεισαν σταθηροτητα· την τε γαρ αυτου
στρατιωτικην ετεκμηραντο τεχνην και την εν τοις πολεμοις ακριβειαν και ως ουκ
αδαης αν ειη των προσηκοντων εν μαχαις. χαριν μεν ουν των εσκυλευμε νων αυτωι
πραγματων και των διαμεμερισμενων υπηρετων γραφαι του σουλτανου, ει και εις
ματην, γεγενηνται, ιν' επισυναχθειεν τα παντα και παντες και επικομισθειεν αυτωι.
 
 
 

51
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐπει δε επι ξυρου ακμης τα της μαχης σφισιν εφιστατο –οι τε γαρ Ταχαριοι τα πλειω
της χωρας των Μουσουλ μανων ληισαμενοι περι τα Ἄξαρα εστρατοπεδευσαντο,
πασα δε αναγκη ην και προς μαχην τους Περσας αντιστηναι τοις Ταχαριοις–τον μεν
Κομνηνον Μιχαηλ εις ηγεμονα των Χριστιανικων στρατευματων οι Περσαι ειναι
διεταξαντο. ο δε επει εν αλλοδαπηι ετυγχανεν ων, συμμαχειν μεν Μου σουλμανοις
απευκταιον ηγειτο, μη ποτε, ως εφασκεν ουτος, εν μαχηι πεσοντος ευσεβες αιμα
αιμασι συγκραθειη ανοσιοις και ασεβεσι, χαριτι δε θειαι αναρρωσθεις και γενναιον
ανα λαβων φρονημα προς την μαχην εξωρμησε. το μεν ουν μερος του στρατευματος
το παρα του Κομνηνου Μιχαηλ τεταγμενον τους αντιτεταγμενους αυτωι Ταχαριους
κατα κρατος νενικηκε, του Μιχαηλ αυτου πρωτως δορατι παρα μαζον βαλοντος τον
του στρατευματος προηγουμενον, ος, καθαπερ εφησαν οι γινωσκοντες, μετα μικρον
εκ της βολης ετεθνηκει. και ησαν μεν εκ του κρατουμενου μερους του Κομνηνου
εκνενικημενοι οι Ταχαριοι και προς φυγην ηδη εχωρουν. ανηρ δε τις των εν Περσαις
περιωνυμων, την αξιαν αμυραχουρης–μεγα δε τουτο παρα Περσαις– απιστιαν περι το
αυτου γενος εγκυμονων εκ μακρου τοτε ταυτην εξωδινε, και το υφ' αυτον απαν
συλλαβων στρα τευμα τοις Ταχαριοις προσωρμησε. και το εντευθεν ταναν τια ην
ιδειν· οι γαρ προ μικρου διωκοντες εφευγον και νωτα εδιδουν τοις εναντιοις
πληττεσθαι. επιπτον γουν οι Περσαι συχνοι τοις των Ταχαριων πληττομενοι βελεσι.
μεχρι μεν ουν μακρων διαστηματων την διωξιν οι νενικη κοτες πεποιηνται. ο γουν
Κομνηνος Μιχαηλ συμβαν ουτω τωι μεγιστωι στρατοπεδαρχηι των Περσικων
στρατευματων, ον πεκλαρπακιν οιδασιν οι Περσαι καλειν, ξυνηιει κατα την οδον, και
επορευοντο πανυ πλειους ημερας εφεπομενους εαυτοις τους πολεμιους εχοντες και
καθ' ωραν μαχομενοι. επει δε η του λεγομενου οικια πεκλαρπακι περι την Καστα
μοναν ετυγχανεν ουσα, εκεισε σπευσαντες εγεγονεισαν. το δε Ταχαριων γενος πασαν
την υπο τους Μουσουλμανους κατεδραμε χωραν. αλλ' ενταυθα μεν ο περι τουτων λο
γος αναμεινατω, εχεσθω δε των προτερων, ινα και καθ' ειρμον τα της ιστοριας
προΐοι.
66 Ὁ μεν ουν βασιλευς Θεοδωρος επει περι των γεγενημενων εν τηι των
Μουσουλμανων επυθετο χωραι, ου περι τουτων μαλλον εχων φροντιδα η περι των
αυτου –κινδυνον γαρ ου σμικρον τοις Ῥωμαικοις επισυμβαινειν υπετοπασε χωροις–
εσπευσε προς την εω παλινοστησαι· και δη πασαν την Ῥωμαικην στρατιαν μεθ'
εαυτου προσ λαβων της προς την εω φερουσης εφηπτετο. καταλελοιπει δε εν τε τηι
Θεσσαλονικηι και τοις κατα δυσμην μερεσιν ως προς φυλαξιν δηθεν της χωρας τον
προς παππου θειον αυτου τον Λασκαριν Μιχαηλ, μικρον τι και ευσυνοπτον εκ
Παφλαγονων στρατευμα επιδους αυτωι κακ του Σκυθικου οσον εις τριακοσιους
ηριθμημενον, του δε Πριλαπου και των περι αυτον στρατευματων τον ον ειχε
σκουτεριον Ξυλεαν ωνομασμενον, φερωνυμως την κλησιν νη την Θεμιν εχοντα, εις
δε τον Βελεσον και τα περι αυτον τον Καλαμ πακην Θεοδωρον, ον και ταταν της
αυλης κατωνομαζον, τον δε Χαβαρωνα Κωνσταντινον εις ηγεμονιαν του Ἀλβανου
κατεστησεν, εμε δε πραιτορα χειροτονησας παντων αυτων αφηκε προΐστασθαι.
τουτο δε, ως οιμαι, πεποιηκεν, ινα τηι εξ αυτου μακροτεραι αποδημιαι εις ληθην ων
επεπονθειν γενοιμην. ουδε γαρ ειδε με πωποτε μετα τας πληγας ελευθεριασαντα και
λογοις χαροπωτεροις ως ειωθειν προς αυτον χρησασθαι. ινα γουν τηι χρονιωι ταυτηι
διατριβηι της ψυχης η σκυθρωποτης διαλυθειη μοι, πεπραχε τουτο, ταχα δε και ως
δυσχεραινων ην την ξυναυλιαν μου βαρυνομενος· προσεκρουον γαρ αυτωι πολλακις
εφ' οις ᾔδειν ου κατα λογον ουδε κατα δικαιον διαπραττεσθαι θελοντα.
67 Ὁ μεν ουν βασιλευς προς την εω απηιει, εγω δε καταλελειμμην τοις εν
δυσμηι. της γουν Θεσσαλονικης εξιων αφικομην περι την Βερροιαν· εκεισε γαρ
 
 
 

52
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπηρχον και οι του παπα πρεσβεις, ους απεκβαλειν βασιλικωι προσ ταγματι εμελλον.
κακεισε μικρον προσκαρτερησας δια την των πρεσβεων απεκβολην και δι' ετερας
τινας υποθεσεις, εκειθεν εξιων της προς το Ἄλβανον φερουσης ηπτομην. και δη τα
Σερβια παρελθων και παραμειψας την Καστοριαν και τα αμφι την Ἀχριδαν
παραγγειλας αφικομην περι το Ἄλβανον, κακ τουτου μετα των της χωρας εκκριτων
κατειληφα το ∆υρραχιον. κακεισε διακαρτερησας ημερας οκτω εξηιειν, παντα τα καθ'
οδον οικονομησας και καταρτισας ως εμοιγε δεον εδοκει, κατα ταυτα δε και τα του
∆υρραχιου. εξορ μησας γουν του ∆υρραχιου και διελθων τα της Χουναβιας και το
ορος υπερβας ο δη Κακην Πετραν κατονομαζουσιν, εις τα περι την Ματην απηιειν
καντευθεν περι την ∆εβρην αφιγμαι. πασι δε τοις καθ' οδον ξυντυχων, τοις αμφι τα
αστη και τοις αμφι τα τοπικα στρατοπεδα και τοις τα δημοσια διενεργουμενοις
πραγματα, δια της Κυτζαβεως πα ριων επι τον Πριλαπον εγενομην. ταυτην γουν την
πορειαν την εκ Θεσσαλονικης μεχρι και αυτου του Πριλαπου δια τριων πεποιηκα
των μηνων χειμωνος ωραι· ∆εκεβριος γαρ ην οποτε της Βερροιας εξωρμων, και το
Φεβρουαριου τελος επι τον Πριλαπον ειχε με.
68 Ἐκεισε γουν αφιγμενου μου φημη παμπαν δεινη τοις ωσιν επεισεφρησε.
τα δε της φημης, οτιπερ ο την ηγεμονιαν του Ἀλβανου προς του βασιλεως λαβων ο
Χα βαρων Κωνσταντινος προς του δεσποτου Μιχαηλ εαλω μη χαναις της
γυναικαδελφης αυτου Μαριας, ητις προειχε μεν ανδρα Σφραντζην τουπικλην, τοτε
δε υπηρχε χηρα· δολοις γαρ αυτη τον Χαβαρωνα μετελθουσα και γραμμασιν ερωτι
κοις δελεασασα τουτου το φρονημα–κουφοτερος γαρ ου τος περι τα τοιαυτα
τυγχανων ην, ει και αλλως καλος ετυγχανε στρατιωτης–ταις παγαις ταυτης
αλωσιμος εγε γονει. τουντευθεν εις αποστασιαν φανεραν ο Μιχαηλ εξωρμηκει.
εγωγε μεν ουν διαγων περι τον Πριλαπον περι του γεγενημενου δραματος
επεπυσμην. ως ειχον γουν σπουδης προς τον Λασκαριν Μιχαηλ επιστολην
επεπομφειν, τα ξυμ βεβηκοτα τουτωι δια ταυτης δηλοποιων, και περι την Πελα
γονιαν αφιχθαι τουτον γεγραφηκα, ως αν και αυτος αφιγ μενος εκεισε και αμφω εις
εν γεγονοτες περι των ανα χειρας ημιν πραγματων την ξυμβουλην ποιησαιμεθα· ξυν
ηλθομεν γουν και αμφω εν τηι Πελαγονιαι και μεθ' ημων και ο Ξυλεας σκουτεριος.
υπελαμβανομεν γαρ αυτον αν θρωπον στρατιωτικον ειναι η καν ρωμαιοφρονα· και
γαρ και ο βασιλευς Θεοδωρος πολλην περι αυτου ειχε υποληψιν, στρατιωτικην τε
αυτον αυχειν εμπειριαν και περι αυτον και τα των Ῥωμαιων ευνοιαν κεκτησθαι την
ακροτατην. Ἐπει γουν ξυνηιειμεν, εβουλευσαμεθα ουτωσι, τον μεν Λασκαριν Μιχαηλ
λαβειν το υπ' αυτον ολον στρατοπεδον, το τε Ῥωμαικον και το Σκυθικον, και
αποχωρησαι των περι την Βερροιαν χωρων–εκεισε γαρ εποιειτο τας σκηνας–και περι
την Πελαγονιαν ορμησαι κακεισε στρατοπεδευσαι, ωσαυ τως και ο Ξυλεας
σκουτεριος ινα λαβηι το υπ' αυτον απαν στρατιωτικον συνταγμα–εκεινο γαρ μαλλον
εις πληθος ηριθμητο–και συνελθοι τωι Λασκαρι Μιχαηλ, και ηνω μενως εν τοις της
Πελαγονιας μερεσι στρατοπεδευσασθαι. εν επικαιρωι γαρ ην ο τοπος περι την του
δεσποτου Μι χαηλ μαχην και περι την των Σερβων, ως επυθομεθα οτι και ουτοι
συμφωνους λογους προς τον Μιχαηλ επεποιηντο. εκεινους μεν ουν εκπληρωσαι τα
βεβουλευμενα υπεσχημενους κατελιπον, εγω δε μετα της προσηκουσης υπηρεσιας
μου την Ἀχριδα κατελαβον, ει πως αν δυνηθειην τα των Ἀλβανιτων διορθωσασθαι.
προυλαβον δε εξαποστειλαι περι το Ἄλβανον τον επι της βασιλικης τραπεζης
Ἰσαακιον τον Νεστογγον, ενταλμα δους αυτωι κατ' εθος περιλαμβανον την της
ηγεμονιας περιληψιν. ωριστο μοι και γαρ επ' αδειας εχειν με τοιαυτα ποιειν,
ενεργουντας και δημοσια διαπραττο μενους και στρατευματων προισταμενους και
χωρων ηγεμο νιαν κεκτημενους ανταλλαττειν ως αν βουλοιμην. ειλομην ουν
 
 
 

53
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απελθειν περι το Ἄλβανον και της της χωρας ενεκεν διορθωσεως και του μαθειν με
τι αν ο επι της βασιλικης τραπεζης πεποιηκεν. απελθων γουν τον μεν επι της τρα
πεζης, καθως αν ειχον ισχυος, του Ἀλβανου εξηγαγον. προυφθασαν γαρ το των
Ἀλβανιτων εθνος και τα της αν ταρσιας εκπεπληρωκασιν· απαντες γαρ ξυνηλθον τωι
απο στατηι δεσποτηι Μιχαηλ. επει γουν αυτος εωρων τα παντα κυκωμενα, εκ των
∆εβρων απαρας–πλειους γαρ εκεισε ημερας η εδει διηνυσα· και γαρ κυκλωι τους
πολεμιους ειχον–μετα μετριων τινων ανδρων των εξυπηρετουντων μοι μεθ' οπλων
κατειληφα την Ἀχριδα. κακεισε γουν τον επι της τραπεζης εις φυλακην του καστρου
αφεις, διαβας την Πρεσπαν και το ουτω πως επονομαζομενον Σιδηρο καστρον, τωι
Πριλαπωι προσεσχον, και οιον εδοκουν ως εις λιμενα τινα προσοκειλαι με ακλυστον.
Ὑπηρξε δε και εμοι και τοις εκεισε ουσιν ημετεροις τα εναντια. των γαρ περιξ
χωρων και καστρων ο ανταρτης επιδραξαμενος Μιχαηλ ενος και μονου του
Πριλαπου ελει πετο, και εσπευδεν, οσον ην αυτωι δυνατον, υφ' εαυτον ποιησαι τον
Πριλαπον· ουτω γαρ ην εξον αυτωι και ασφα λως των περιξ κρατειν. επηλθε γουν και
ημιν μετ' ου πολυ το πρωτον ο αποστατης Μιχαηλ μετα του περι αυ τον
στρατευματος απαντος, και απεπειρασατο στρατιωτι καις μεθοδιαις του αστεος. το δε
ην ασφαλες και ου ραιδιον χειρωθηναι, εθαρρει δε ουτος μαλλον ταις των οικητορων
επιβουλαις. τωι τοτε μεν ουν απεκρουσθη, και τον στρατον αυτου λαβων επανεζευξε
και τοις γυρωθεν το ποις περιεπολευεν, ημεις δ' εγκεκλεισμενοι τωι του Πριλα που
αστει και ως εν ειρκτηι καθειργμενοι γεγοναμεν. και τα μεν εν ημιν ουτω ξυνεβη, ο
δε της ιστοριας λογος των επι την εω γεγενημενων εχεσθω.
69 Ὁ μεν ουν βασιλευς διαπεραιωθεις τον Ἑλλησποντον, ως ειχε ταχους περι
τους της Λυδιας τοπους κεχω ρηκε και περι τας Σαρδεις τας σκηνας επηξεν. ο δε
περσαρχης σουλταν, ο φυζακινης ελαφου κραδιην εχων, ειπεν αν ποιητης, την
χωραν τουτου καταλιπων, επειπερ και το τουτου στρατευμα καταλελυται, φυγας
προς τον βασιλεα χωρει. ο δε εδεξατο τουτον και δωρημασιν αυ τον τε και τους αμφ'
αυτον φιλοτιμως εδεξιωσατο, και προς την αυτων επαναζευξαι τουτους πεποιηκε,
δους αυτοις στρατευμα μετριον· εις τετρακοσιους γαρ και μο νον ηριθμητο. ηγεμονα
δε του στρατευματος τον Ἰσαα κιον ∆ουκαν κατεστησεν, ον και Μουρτζουφλον
ωνομαζον, τωι γενει τουτου τουπικλην τινων επιθεντων των παιζειν ειωθοτων επι
τας κλησεις, πριμμικηριον οντα τοτε της βασιλικης αυλης. ο δε περσαρχης αντιχαριν
αντιδουναι θελων τωι βασιλει το αστυ της Λαοδικειας απεχαρισατο, και εισηλθεν εν
αυτωι και Ῥωμαικη φυλακη. αλλ' επ' ολι γον τουτο προσεκαρτερησε, και παλιν υπο
τους Μουσουλ μανους το αστυ τουτο γεγενηται· ουδε γαρ ην δυνατον υπο Ῥωμαιων
φυλαττεσθαι. ο μεν ουν σουλταν επει μη εξισχυε τοις Ταχαριοις ανθιστασθαι, μετα
των αυτου λογα δων βουλευσαμενος εις ξυμβιβασεις και συμφωνιας τοις Ταχα ριοις
συνηλθε· και υποφοροι τουτοις εγενοντο, και εκτοτε τυγχανουσι σφισιν αυτοις οι
Μουσουλμανοι φορολογουμενοι. Ὁ δε Κομνηνος Μιχαηλ ο Παλαιολογος, ου πολ
λακις εμνησθημεν, ορκον προς του βασιλεως λαβων εις ασφαλειαν προς αυτον
επανεζευξε και τοις οικειοις αυ θις αποκατεστη και των ιδιων απηλαυσεν.
70 Ουπω πανυ πολλαι παρηλθον ημεραι, και επει τα περι την δυσμην
ταραττομενα λιαν επεγνωκει ο βασι λευς και τα πλειω προς του ανταρτου Μιχαηλ
αλισκομενα, και εδει στρατηγον ανδρα μετα στρατευματος εις αντιπαρα ταξιν
στειλαι, τον ειρημενον Κομνηνον Μιχαηλ εξελεξατο, δους αυτωι και στρατευμα εκ
Μακεδονιας, πανυ δε τωι ποσωι ολιγον και ανωφελεστατον τηι ποιοτητι. ο δε–και γαρ
ουκ ειχεν αντιλεγειν τοις αυτωι προσταττομενοις–λαβων το σμικροπρεπες εκεινο και
απολεμον στρατευμα την Θεσσαλονικην καταλαμβανει, κακειθεν διαβας τον Βαρδα
ρειον, ον οι παλαιοι Ναξειον ονομαζουσι, και τωι Λασκαρι Μιχαηλ ενωθεις, και
 
 
 

54
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμφω βουλην ποιησαμενοι κατα της Βερροιας ωρμηκασιν, ουχ ινα μαχεσωνται
ταυτην–ουδε γαρ εξην αυτοις τοιουτον τι διαπραττεσθαι–αλλ' ινα λειαν τα περι
ταυτην ποιησωνται. και εσκυλευσαν πολλα· ζωων γαρ πληθυν ουκ ευχερως
αριθμουμενην οι αμφ' αυ τους εληΐσαντο. Ἐν οις δε ουτοι ταυτα εποιουν, ο των
Σερβων αρχων την του αποστατου Μιχαηλ ανταρσιαν μαθων, γενος εκσπον δον και
μηδεποτε ειδος χαριν τοις εις αυτο επιδειξαμενοις χρηστον, αλλα δια μικρον τι
κερδος το φιλιας απορριπτον και καταπατουν κυπελλον, στρατευμα συναθροισας ως
εις χιλιους ηριθμημενον κατα των Ῥωμαικων εκπεπομφε χωρων. ουτοι μεν ουν την
Κυτζαβιν παραμειψαντες τα περιξ του Πριλα που εσκυλευον. ο δε σκουτεριος Ξυλεας
μετα του υπ' αυτον στρατευματος εγγυς που του αστεος κειμενος, ως ειδε το των
Σερβων στρατευμα την χωραν ληΐζον και πυρα πανταχου αναπτομενα, ανθρωπος
αδαης τα πολεμικα και μηδ' ολως εμ πειριαν εχων στρατιωτικην–ουτε γαρ σκοπους
ειχε μακραν ως πορρωθεν μαθειν την των πολεμιων εφοδον, ουτε ξυν ταξαι
στρατευμα επεγνωκει–απελυσεν εκαστον κατα των Σερβων ορμαν ως εβουλετο.
διαλυθεντες γουν της συνταξεως και ολιγοι τοις Σερβοις πλειοσιν ουσιν ηλισκοντο
συμπλε κομενοι, και οι μεν εργον μαχαιρας εγενοντο, οι δε εζω γρουντο και
δεσμωται απηγοντο. υστερον δε και αυτος ο Ξυλεας σκουτεριος μετα των
υπολειφθεντων στρατιωτων κατα των Σερβων ορμησας μογις που διεσωθη, ορη
διελθων και βουνους και κρημνωδεις τοπους υπο των εχθρων διω κομενος. ουτω
μεν ουν το εν τωι Πριλαπωι καταλελυται στρατευμα, και ημεις εγκεκλεισμενοι τωι του
Πριλαπωι αστει γεγοναμεν και οιον εγκαθειργμενοι.
71 Οι δε περι τον Κομνηνον Μιχαηλ τον Παλαιο λογον και οι περι τον
Λασκαριν Μιχαηλ τοιαδε πεπον θασιν. επει την λειαν εν τηι Βερροιαι πεποιηνται, περι
τον εν τοις Βοδηνοις χωρον εσκηνωσαν, ομαλον τε οντα και εις τροφην ιππων
χρησιμον. ο αποστατης δε Μιχαηλ ο δεσποτης τα του Ῥωμαικου στρατευματος
ακριβως εγνω κως, και εις οποσον τουτο ηριθμηται και ως πλην ολιγου το παν εστιν
ανωφελες και αχρησιμον, εκλογην ποιησαμενος απο παντος αυτου του
στρατευματος και οιον εξ απαντων τους κρειττους χωρισας και ως εις πεντακοσιους
αυτους αριθμησας, και στρατηγον χειροτονησας τον νοθον υιον αυτου τον
Θεοδωρον, κατα του Ῥωμαικου στρατευματος πεπομφεν. Ἔτυχε δε τωι τοτε και ο
Λαπαρδας Μανουηλ μετα στρατευματος συρφετωδους και ξυγκλυδος προς του βασι
λεως αποσταλεις τοις προσιουσιν ηγεμοσι συγκυρσαι, και κατεμεμφετο αυτους ως
προλαβοντας και την λειαν εργασα μενους, κακεινον δε αμοιρον γενεσθαι του
κερδους. εν οις γουν τα τοιαυτα ξυνωμιλουντο οι του στρατευματος ηγε μονες, το
υπο τον Λαπαρδαν Μανουηλ συρφετωδες στρα τευμα, ων οι πλειους επωχουντο
φορβασι και ειχον αυτας τα χρειωδη πεφορτισμενας, μη των αλλων ηγεμονων ειδο
των ειχοντο της οδου της παραμειβουσης το αστυ των Βοδηνων, ινα προτερον των
αλλων διελθοντες λειαν και ουτοι ποιησαιντο. ξυνηντηκει γουν αυτοις εν τηι κλεισει
των εν τοις Βοδηνοις ορων το αποσταλεν προς του απο στατου Μιχαηλ στρατευμα
προς την των Ῥωμαιων κατα πολεμησιν. ανδρες γουν στρατιωται γενναιοι
υψαυχεσιν ιπποις εποχουμενοι και τοις οπλοις καταφρακτοι ανθρω πισκοις
ξυντυχοντες αοπλοις και αγεννεσι και θηλειαις ιπποις εφεζομενοις εν ακαρει
παντας τουτους ετρεψαντο. φυγαδες γουν ενιοι εκ τουτων γεγενημενοι και προς τον
Κομνηνον Μιχαηλ αφιγμενοι απηγγειλαν αυτωι τα ξυμβαντα. ο δε ουκ εθροηθη τωι
αιφνιδιωι, ισχυρος δε ων την χειρα και την γνωμην ανδρειος και τα μαχιμα
εμπειρος–πολ λοις γαρ και προτερον τοις πολεμικοις εγγεγυμναστο– οπλισθεις και
δορυ λαβων και το στρατιωτικον, οπερ ην υπο τον Λασκαριν Μιχαηλ, εκ
Παφλαγονιας ωρμημενον, –εκεινο και γαρ μονον ετυγχανε των αλλων κρειττον και
 
 
 

55
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολεμησαι δυναμενον, εις πεντηκοντα ανδρας ηριθμημενον –κατα των εναντιων
ορμαι. ο δε Λασκαρις Μιχαηλ, ως ειωθει, ου θωρακα αλλα θωρακιδιον επενδυθεις, ως
αν εχοι ραιδιως φευγειν, εκ πλαγιου της μαχης ην και εσκοπει το γενησομενον. ο μεν
ουν Κομνηνος Μιχαηλ τωι πρωτως επερχομενωι ξυναντησας βαλλει τωι δορατι και
ριπτει της εφεστριδος· ην δε ο ρηθεις του αποστατου Μιχαηλ νοθος υιος ο Θεοδωρος.
του πτωματος γουν αναστας ουτος προσ εδραμε τωι Κομνηνωι Μιχαηλ και εδυσωπει
μη φονευθηναι. ηγνοει δε τουτον ο Κομνηνος, και οστις ην ουκ ηπιστατο.
παραδιδωσι γουν αυτον Τουρκωι τινι, και ος πεφονευκε του τον. ειτα ξυμπλακεντες
οι Παφλαγονες οι συν αυτωι τοις λοιποις αλλος αλλον εβαλλε, και το του πολεμου
τελος εις τροπην μεν οι του αποστατου Μιχαηλ απειδον, οι δ' αμφι τον Κομνηνον
Μιχαηλ πλειους η εικοσι των εγκριτων ζωγρησαντες και πολλους αλλους ξιφους
εργον ποιησαντες εστησαν· ουδε γαρ ειχον διωκειν πανυ ολιγοι τυγχανοντες,
προδιεφθαρμενων και διαλελυμενων των προαπερχομενων στρατιωτων, ως
ειρηκειμεν. ουτω μεν ουν και αυτοις δυστυ χως ξυνεβη τα πραγματα κατ' ισον τοις
περι τον Πριλαπον. Ὁ μεν ουν Κομνηνος Μιχαηλ και ο Λασκαρις Μιχαηλ και οι αμφ'
αυτους ηγεμονες τυγχανοντες του στρατευματος, επει παρ' ημων ηναγκαζοντο
καταλαβειν εις τον Πριλαπον και ημιν ξυντυχειν, εκοντες ακοντες αφικοντο παρ'
ημας. και ολιγας ημερας προσκαρτερησαντες μεθ' ημων, επει μη ειχον δυναμεως
συσταδην ξυνελθειν και τον αποστατην μαχεσασθαι Μιχαηλ, αφεντες ημας
υπεστρεψαν· την τε γαρ απιστιαν των οικητορων διενοησαντο και το αμφιβολον
των εις φυλαξιν αυτου τεταγμενων νουνεχως ετεκμηραντο. εν απελειφθην γουν και
αυτος εν Πριλαπωι μετα των οντων εις την φυλακην του αστεος· ουτω και γαρ μοι ο
κρατων προστεταχεν.
72 Ἐπηλθε γουν το δευτερον καθ' ημων ο αποστατης Μιχαηλ, και επει
εκεχειριαν ειχεν–επεγνω και γαρ ως αι βασιλικαι δυναμεις αδυνατουσι τουτον
αντισταδην μα χεσασθαι–περιεστοιχισε το αστυ φρουραι και ελεπολεις ιστα. ησαν δε
οι εντος και οι συν ημιν τα αυτου φρο νουντες. πρωτην γουν πεποιηκεν αποπειραν,
και οπλισας το συμπαν αυτου στρατευμα τωι αστει προσεβαλε, τοξοταις και
σφενδονιταις ευστοχοις χρησαμενος. και κλιμακας εφε ρον, ως αν δια των κλιμακων
περι το αστυ αναρριχησαιντο. αλλα τοτε μεν ετραπησαν και πλειους εξ αυτων εργον
φο νου γεγενηνται, λιθοις βεβλημενοι και οιστοις, και μεχρι μεν ημερων τινων
ησυχασαν. και παλιν οι εντος και ημετεροι τουτους εκινησαν, και αυθις προσβολη
σφοδροτερα περι το αστυ, και η αποκρουσις ομοια· ουδε γαρ ηδυνη θησαν τι ποιησαι,
μαλλον πεπονθοτες η πραξαντες. μεχρι και τριτου προσεβαλε το δεινον, και τα ομοια
επ' ισης γεγενηνται. ηρεμησαν γουν οι εναντιοι και εν ησυχιαι προσεφιζανον. ουδε
γαρ ετολμων προσεγγισαι· μαλλον και γαρ επασχον εγγισαντες η εποιουν. οι μεν ουν
την απι στιαν νοσουντες εδοκουν εν τηι κινησει της μαχης ως τα εαυτων βουληματα
κατορθωσαιντο· θαυμα δε αν ειη τοις ακουουσι, ει ενος ανδρος ηττηντο ου πλειους
των τεσσαρα κοντα υπηρετας εχοντος και μονηι τηι πιστει και τηι αληθειαι
τεθαρρηκοτος. ως γουν αδυνατως ειχον μαχηι και κυδοιμωι τα διαβουλια οι καθ'
ημων φρονουντες τα σφων κατορθω σασθαι, εν ησυχιαι μεμελετηκασι το δεινον· και
σκηψιν ποιησαμενοι την του εις φυλακην του αστεος συντεταγμενου στρατευματος
ζωαρκειας χαριν διοικησιν, εξαγουσιν αυτους των επαλξεων και περι τα
σιτοφυλακεια απαγουσιν. εξ ερημης γουν ανοιγουσι τας πυλας οι ταυτα προμελετη
σαντες, και εαλω ουτω το του Πριλαπου αστυ, ου πολε μιων αρετηι, ουκ ανοχυροτητι
τοπου, αλλα τηι των φυλακων αβελτηριαι και απιστιαι. και ημεις συνεαλωμεν και
δεσμω ται γεγοναμεν. ουδε γαρ ωνησεν ημας το της ακροπολεως φρουριον· πετρα
γαρ ην και αλωτη δεκαβαθμωι κλιμακι, ειπερ επηιεσαν τινες πολεμησοντες· εν ηι και
 
 
 

56
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νυκτος οι τα εναντια φρονησαντες ημετεροι εφορμησαι καθ' ημων ηβου ληθησαν ως
ημας τε αποκτενειν και τα ημων ξυλλαβειν. επει δε αυτος ταυτι επεγνωκειν, τοτε
μεν εαυτους εφυλα ξαμεθα καθως ην ημιν δυνατον, επιλαμψασης δε ημερας τωι
αποστατηι Μιχαηλ εις ξυμφωνιας συνηλθον. κακεινος μεν προς ημας δεδωκεν
ορκους ελευθερους μεν κακων και μετα των σφετερων πραγματων παρα του μερους
αυτου εις την χωραν διασωθηναι του βασιλεως, ημεις δε το μικρον εκεινο προς
αυτον απολελυκαμεν φρουριον. αλλ' ησαν οι ορκοι τουτου ψευδεις· επιορκον γαρ
ωμωμοκει. εσχεν ουν ημας εν δεσμοις και απο χωρας εις χωραν μεταβιβαζομενους
πεδητας. Ὁ μεν ουν βασιλευς Θεοδωρος περι τουτων ακηκοως υπετοπασε μεν περι
εμου ου καλως, ανθρωπινοις δε λο γισμοις επομενος υπετοπασεν. ως γαρ
εμεμαθηκει τους κρειττους των στρατηγουντων εν τηι δυσμηι, εν οις εθαρρει και τα
πολλα, υπο τον αποστατην Μιχαηλ γεγενησθαι, τους μεν και προ των κατασχεσεων
των φρουριων, ηγουν τον σκουτεριον Ξυλεαν, τον Ῥαματαν Μανουηλ, τον
Πουλαχαν και αλλους ενιους των συν αυτοις, αυθις δε και μετα τας κατασχεσεις,
ειτουν τον επι της τραπεζης Ἰσαακιον τον Νεστογγον, ον αυτος εις αρχην, καθα
προιστορηκειν, απο κατεστησα της Ἀχριδος, και αλλους ουκ ολιγους των γνω ριμων
τε και ονομαστων υπο τον αποστατην εκοντας τελε σαι, εδεδιει και περι εμου, μη
ποτε και αυτος παθω τα ομοια· εθραττε και γαρ τον αυτου λογισμον το εξ υπογυιου
συμβαν εμοι παρ' αυτου. οι δε τα κατ' εμε ακριβεστερον επιγνοντες διισχυριζοντο μη
αν ποτε τοιουτον φανηναι με. επει δε χρονος παρερρυη συχνος κακ των
επερχομενων δεσμωτην εμανθανεν ειναι με και ειρκτηι περικλειεσθαι ποδοκακαις τε
και χειροπεδαις ξυνεχεσθαι, ηγαπα τε την πραξιν και μοι προσφιλεστερον διετιθετο,
ορισμους δε επε ποιηκει κτηματων περι των εμων, μηδενα τολμησαι ποτε ποδα τε
βαλειν εν αυτοις και ζημιαν επεμβαλειν. και ταυτα μεν ουτως εσχε, τωι δε βασιλει
Θεοδωρωι ξυνεβη ουτω τα πραγματα.
73 Ὁ μεν ουν των Βουλγαρων αρχων, ο γυναικα δελφος αυτου Μιχαηλ, ος
πολλην την εχθραν κατα τε αυ του του γαμβρου και βασιλεως και των Ῥωμαιων
εξετρεφε, προς του πρωτεξαδελφου αυτου Καλιμανου καιριαν πλη γεις ειδησει και
τινων οικητορων Τρινοβου, εξω που του τοιουτου διαγων αστεος, ευθυς ετεθνηκει.
ο δε φονευσας αυτον Καλιμανος την εκεινου λαβων γαμετην εδοξε την των
Βουλγαρων αρχην σφετερισασθαι. αλλ' ο Ῥωσος Ουρος μετα στρατευματων επελθων
τωι Τρινοβωι την θυγατερα τουτου την του Μιχαηλ συζυγον ειληφε· τον γαρ Καλι
μανον προυλαβον τινες πεφονευκεναι εκ τοπου εις τοπον φευγοντα. επει δε ερημος
εναπελειφθη κληρονομου γνησιου η των Βουλγαρων αρχη, ξυνιοντες οι προυχοντες
εις βου λην τον του Τοιχου υιον Κωνσταντινον εις το αρχειν αυ των αναδεξασθαι
εβουλευσαντο. ινα δε και ευπροσωπος αυτωι η αρχη γενοιτο και ως αν γε δοξειεν απο
κληρονο μιας κρατειν, προς τον βασιλεα Θεοδωρον πρεσβειαν πε πομφασιν, ινα την
αυτου θυγατερα την πρωτην, ητις και Ειρηνη κατωνομαζετο, εις συζυγιαν τωι του
Τοιχου Κων σταντινωι εκπεμψειε, και συζευχθηι νομιμως αυτωι, εγγονη ουσα του
προκαταρξαντος Βουλγαρων του Ἀσαν Ἰωαννου και προσηκουσα τηι τοιαυτηι αρχηι.
επει δε ετυχε τον του Τοιχου Κωνσταντινον γυναικα νομιμον εχειν, χωρισμον του
ανδρος αυτης πεποιηκασι και την γυναικα προς τον βα σιλεα Θεοδωρον εστειλαν.
ουτω μεν ουν εσχε τα των Βουλγαρων, ουτω δε και ο βασιλευς Θεοδωρος την εξ
αυτων εσχεν ειρηνην, και ηρεμησαν εν αμφοτεροις τα πραγματα.
74 Μετα δε ταυτα νοσωι δεινηι ο βασιλευς Θεοδω 74 ρος περιπεπτωκεν.
απεκαμον ουν εν ταυτηι και ιατρων χειρες, και πασα τις αλλη θεραπεια απειρηκεν. εν
ουκ ολιγωι γουν χρονωι τηι νοσωι κατεξετασθεις και το σωμα απαν κατασκελετευθεις
εν τωι τελει τε λογον μετανοιας εν εαυτωι προσλαβων το μοναδικον υπεισηιει σχημα.
 
 
 

57
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ως δε οι τα κατ' αυτον ακριβως τεθεαμενοι μοι διηγησαντο, και εξομολογησιν
επεποιηκει ψυχης αξιαν γενναιας και μεγα λοφρονος. την γαρ ευαγγελικην
μιμησαμενος πορνην, τον της Μιτυληνης αρχιερατικως προισταμενον εις την των
αυτου σφαλματων εξαγοριαν μετακαλεσαμενος εμπροσθεν των αυτου ποδων πιπτει
προς τουδαφος, και δακρυων απλετοις ρευμασι την γην εν ηι κατεκειτο επλυνεν,
ωστε και πηλον γεγενησθαι εκ τουτων, καθως οι κατιδοντες ταυτα σαφως ημιν
παρεστησαντο, και το «εγκατελιπον σε Χριστε» συχνως επεφωνει, τοις της εξαγοριας
λογοις τουτο συμπαραπλεκων. εκεινος μεν ουν ουτω *** βιωσας και μηπω ολους
τετταρας ενιαυτους αυτοκρατορησας· κατα Νοεβριον γαρ αρξας εν Αυγουστωι μηνι
το τελος εσχηκε της ζωης. ο μεν ουν νεκρος αυτου εν τηι των Σωσανδρων
απεκομισθη μονηι και εταφη εκεισε, οπου και ο βασιλευς και πατηρ αυτου.
τετελευτηκως δε ο βασιλευς Θεοδωρος τρια κατα λελοιπει παιδια, εν μεν αρρεν
τουνομα Ἰωαννην, δυο δε θηλεα, την τε Θεοδωραν και Ευδοκιαν. τας γαρ ετερας δυο
αυτου θυγατερας ανδρασι προ τουτου συνεζευξε, την μεν πρωτην την και Ειρηνην
καλουμενην τωι του Τοιχου υιωι, καθαπερ εφημεν, Κωνσταντινωι, την δε ετεραν την
και Μαριαν ωνομασμενην τωι του αποστατου Μιχαηλ υιωι Νικηφορωι· ητις και εν τωι
καιρωι της αυτου αποστασιας το κοινον απεδοτο χρεος, ως μεν τινες εφασκον, υπο
του συζυγου Νικηφορου τυφθεισα πολλακις, ως δε ενιοι ελεγον, φυσικωι
περιπεσουσα νοσηματι.
75 Ὁ μεν ουν υιος του βασιλεως Θεοδωρου Ἰωαννης πανυ αφηλιξ ετυγχανεν
ων εν τωι καιρωι της τελευτης του βασιλεως και πατρος· ουπω γαρ τελειων ενιαυτων
υπηρχεν οκτω. ο δε πατηρ τουτου και βασιλευς διαθηκην πεποιηκε, ταχα μεν ως επι
τωι παιδι, τηι δ' αληθειαι επι τωι πρωτο βεστιαριωι αυτου τωι Μουζαλωνι Γεωργιωι.
τουτον γαρ η διαθηκη εποιει των Ῥωμαικων απαντων πραγματων κυριον, ωστε το
κρατος εχειν απασης της των Ῥωμαιων αρχης, μεχρις αν ο του βασιλεως υιος εις
τελειαν την ηλικιαν αφικοιτο· και προυβησαν επι τουτοις προσταξει του βασι λεως
και ορκοι παρα των εντυχοντων τωι τοτε. αλλ' ουπω τριταιος ην εν ταφωι κειμενος ο
του βασιλεως νεκρος, και ως απο κοινου συνθηματος συνδραμοντες παντες οι
εφευρε θεντες εκεισε Ῥωμαιοι–στρατευμα δε ην ικανον συν ηγμενον εκεισε–ου μην
αλλα και οι προς του βασιλεως κεκακωμενοι ανδρες ευγενεις και της πρωτης
τυγχανοντες ταξεως, ων εις μεν υπηρχεν ο Στρατηγοπουλος Ἀλεξιος, ου τον υιον
Κωνσταντινον τετυφλωκεν, αυτον δε καθειρξεν, ο Τορνικης τε Κωνσταντινος, ον
μεγαν πριμμικηριον ο βασιλευς Ἰωαννης ειχε–και προς του βασιλεως υιου καθ
ωσιωτω, ο Φιλης Θεοδωρος, τους οφθαλμους και αυτος εξορωρυγμενος, και ο
Ζαγαρομματης Γεωργιος, ον πρωτο βεστιαριτην μεν ο βασιλευς ωνομασεν Ἰωαννης,
ο δε υιος αυτου παρακοιμωμενον πρωτον τιμησας μετα βραχυ καθω σιωσεν, οι
τετταρες υιοι του πρωτοβεστιαριου του Ῥαουλ και αυτοι καθειργμενοι, ο Ἀλυατης τε
Νικηφορος, ον προ βραχεος επι του κανικλειου τετιμηκως υστερον την γλωτταν επ'
ουδεμιαι αιτιαι ο βασιλευς εκτεμων καθωσιωσεν, αλλοι τε πολλοι των χρησιμων και
ονομαστων ανδρων. οι τοις στρατιωταις ξυνιοντες και αμα συνδραμοντες και επι τηι
των Σωσανδρων συνανιοντες μονηι κατα του πρωτοβεστιαριου και επιτροπου και
των αυταδελφων αυτου αυτοβοει εφωρμησαν· εκεισε γαρ ειχε την σκηνην ο
πρωτοβεστιαριος και την οσιαν του τεθνηκοτος βασιλεως επληρου. Γνους ουν ο
πρωτοβεστιαριος την εφοδον του λαου, συν αμα τωι αδελφωι αυτου Ἀνδρονικωι, ον
και μεγαν δομεστικον κατωνομαζον, και τωι πρωτωι αυτου αδελφωι, ον και πρωτοκυ
νηγον εκαλουν, εντος εγενοντο του ναου. ως δε το πληθος ειδον γυμνοις τοις ξιφεσι
κατ' αυτων χωρουντας, εντος εισηιεσαν και του ιερου βηματος, και την παναγη
περιπτυξαμενοι τρα πεζαν εκεισε ξιφους εργον γεγενηνται, μηδε μετα τον φονον
 
 
 

58
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οικτον λαβοντων των φονευτων· τοιουτον γαρ τον θυμον ο λαος απας επετρεφε
κατ' αυτων, ωστε και μεληδον διατε μοντες αυτους, μαλλον δε κατα αρθρα, η και
σμικρα των σαρκων διελοντες τεμμαχια εκαστος το οικειον τμημα κρα των της
επιθυμιας ενεφορηθησαν. καν τωι ταφωι δε περι σταντες του βασιλεως Θεοδωρου
ονειδιστικοις και αυτον εβαλλον λογοις, οτιπερ την των Ῥωμαιων αρχην και τα αυ
της πραγματα ανδραριοις βδελυροις και ανθρωπισκοις ουτι δανοις εμπεπιστευκε,
τοις εκ θυμελης μελωδημασιν ανατε θραμμενοις και αυλοις χαιρουσι και χορδαις και
προς λυραν ψαλλαττειν εκμελετησασι, και το ομηρικον εξειπειν ψευσταις τ'
ορχησταις τε και αριστοις χοροτυπιηισι, καταλελοιπει δε ανδρας γενναιους και
περιδεξιους στρατηγους, καλως τε και ευαρεστως τωι βασιλει και πατρι
εξυπηρετησαντας. και ταυτα μεν τοιουτον εσχε τον τροπον.
76 Οι δε του Ῥωμαικου πληθους οι τε των εν τελει και οι των στρατιωτικων
ταγματων, συν τοις και οι του ιερου καταλογου–συμπαρην γαρ αυτοις και ο πατρι
αρχης και των επιφανεστερων αρχιερεων τινες–σκεψιν επεποιηντο περι των κοινων
πραγματων, τις αν ειη αξιος την τουτων οικονομιαν λαβειν και κρειττονως των
αλλων διευθετησασθαι. ου γαρ προσηκον εκριναν την των Ῥω μαιων αρχην
τοσαυτην ουσαν υπο βρεφυλλιου οπωριζομενου η και αστραγαλιζοντος
διευθυνεσθαι, αλλ' εκριναν χρεων ειναι τον δυναμενον την των Ῥωμαιων σωζειν
ολκαδα επι των οιακων καθησθαι των βασιλειων, πολλων μεν εναντιων πνευματων
καταπνεοντων αυτηι, αλλεπαλληλων δε κυματων καταβομβουντων και
ταραττοντων, και απλως ειπειν επι μεγαλου τυγχανουσαν κλυδωνος και
κυβερνητου δεδεημενην γενναιου προς το υπερανω γενεσθαι των επελθοντων
ταυτηι δεινων. αυτικα γαρ τα μεν ομορουντα τοις Περσαις ταις εφοδοις εθορυβουντο
των επερχομενων κατα Περσων Ταχαριων· ουπω γαρ εις τελειαν ειρηνην
αποκατεστησαν ουδε εις ξυμβιβασεις και συμφωνιας βεβαιας συνηιεσαν. και τα εν
δυσμηι μεχρι και αυτου του Ναξειου ποταμου, ον και Βαρδαρειον ο πολυς καλει λαος,
ο αποστατης Μιχαηλ υφ' εαυτον εποιησατο, και τα εν αυτηι πολιχνια τε και φρουρια
παρεστησατο, και αφοβως τουτων ηρχε και ακινδυνως εδεσποζεν. ου μην αλλα και
ετερα τις προσδοκια τους πολλους, μαλλον δε τους εχεφρονας εθραττε, τας επιγαμ
βριας φημι του αποστατου Μιχαηλ· τον τε γαρ ρηγα Σικε λιας Μαφρε, καθως
προειρηκειμεν, τηι εαυτου θυγατρι Ἑλενηι συνεζευξε, και κηδος δε αλλο επι τηι
θυγατρι αυτου Ἄννηι μετα του της Ἀχαΐας πριγκιπος επεποιητο. ην δε και εν τηι
Κωνσταντινουπολει το των Λατινων γενος, εχ θρον και αυτο τυγχανον Ῥωμαιοις, εν
οις και βασιλευων ο Βαλδουινος ετυγχανεν. Ουτω μεν ουν των πραγματων
δυσχερως ειχεν η των Ῥωμαιων αρχη, εζητουν δε αρα οι προυχοντες τον καλως
αυτων προστησομενον. ξυμπαντων δε οι οφθαλμοι προς τον Κομ νηνον Μιχαηλ
αφεωρων, ου πολλακις ο λογος απεμνημονευσεν. επει δε εδει και ερωτησεις
γενεσθαι προς τον λαον, ινα σχοιεν σφων αυτων αποπειραν της βουλησεως και
γνοιεν εκαστου προς ον εχει ουτος ροπην, αι πευσεις κατα γενη και κατα ταξεις
εγενοντο. και πρωτον μεν ηρωτουντο Ῥωμαιοι, και απαξαπαντες ομοθυμαδον ως εξ
ενος στοματος τον Κομνη νον Μιχαηλ εθελειν ειναι ελεγον των πραγματων
κηδεμονα και φροντιστην, και ως οικειον δεσποτην εχειν αυτον. και το Λατινικον δε
φυλον ερωτηθεν ου πολλης εδεηθη της αποκρισεως, αλλ' ευθυς τον Κομνηνον
Μιχαηλ εζητουν και ουτοι αρχηγον απαντων τελειν. επει δε και το Σκυθικον ηροντο
γενος, ου βαρβαρικως απεκρινοντο αλλα και Ἑλλη νικως τε και συνετως, και ου
κρειττονα αλλον ειδεναι διισχυριζοντο εις το αρχειν απαντων του Κομνηνου
Μιχαηλ. ου μην αλλα και ο ιερος καταλογος, επει τον Κομνηνον εωρα Μιχαηλ προς
το αντιλαβεσθαι των Ῥωμαιων ου μι κρως δυσχεραινοντα, αλλ' οιον κατοκνουντα
 
 
 

59
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και αναβαλλο μενον την εγχειρησιν και ταχα και ως αιτιαν τιθεντα τον προ βραχεος
προβαντα ορκον επι τωι του βασιλεως Θεοδω ρου παιδι, ου μονον αγραφως αυτωι
συνεχωρουν της πρα ξεως, αλλα και εγγραφον εξεθεντο τομον, εν ωι συν τωι
πατριαρχηι οι αρχιερεις παντες υπογεγραφασι, διαλαμβανοντα ως ου μονον εν τωι
αδεκαστωι βηματι του Χριστου ουχ υφεξει λογους του πραγματος, αλλα και στεφανοι
θειοτεροι τουτωι πλακησονται ενεκα του εις σωτηριαν εληλυθεναι του τον του
χριστωνυμου λαου. ουτω μεν ουν τον του Κομνηνου Μιχαηλ λογισμον αποτιναξαι
την δειλιαν φρονιμως και ως δεον ην απειργασαντο, 77 και ουτω μεν και ο Κομνη
νος Μιχαηλ τον αγωνα της βασιλειου αρχης υπεισεδυ. και πρωτα μεν εν τωι
δεσποτικωι τουτον ανηγαγον αξιωματι, και ταινιαν δεσποτικην την τουτου
περιτιθεασι κεφαλην. μικρον τι πανυ χρονικον παρηλθε διαστημα, και εκων ακων
εις την βασιλειον ανηχθη περιωπην, πολλα προς των προυχον των εκβιασθεις και
οις τα κοινα των πραγματων εμελε· και γαρ επι της βασιλικης ασπιδος οι των εν
τελει και οι αλλοι των στρατευματων κρειττους οντες καθισαντες βασιλι κως
επεφημισαν. επει δε εδει και βασιλικωι διαδηματι του τον στεφθηναι, επι την
προκαθημενην πολιν των Βιθυνων αφικετο Νικαιαν, ενθα παρα του πατριαρχου
Ἀρσενιου το βασιλικον εταινιωθη διαδημα. Ἐπει δε απο των του βασιλεως
Θεοδωρου εγκριτων δο κουντων ειναι και μεγιστανων ο Καρυανιτης, ον και πρωτο
βεστιαριτην ειχεν εκεινος, εσωζετο, ος και των προειρημενων του τε
πρωτοβεστιαριου και των αυταδελφων αυτου φονον ειργασατο–εκεινος και γαρ τωι
τοτε την Ῥωμαικην στρατιαν επεκρατει–τουτον ο βασιλευς Μιχαηλ, ινα μη τι
νεωτερισηι, εν ειρκτηι εθετο. ο δε αποδρας περι τα των Περσων ᾤχετο, υπο τινων δε
Τουρκομανων κατασχεθεις εσκυλευται μεν τα αυτου και αυτος δε πεφονευται.
εναπολελειπται δε απο των μεγαλων και περιωνυμων ο Ἄγγελος Ἰωαννης, ος και
πρωτοστρατωρ ην και κατα την δυσμην διηγεν, εχων υφ' εαυ τον ου σμικραν τινα
μοιραν της στρατιας. τουτον μετα τον πρωτοβεστιαριον ο βασιλευς εφιλει Θεοδωρος,
καν ταις τι μαις και πασιν αλλοις απλως τα δευτερεια εφερεν. εις ον ο βασιλευς
απεστειλε τινας των αυτου ως εις αυτον αγαγειν, καθ' οδον δε δειλιας ουτος βελει
τρωθεις ετεθνηκει· τοι ουτοι την ψυχην γενναιοι προς του βασιλεως Θεοδωρου
χειροτονηθεντες ηγεμονες Ῥωμαικων στρατευματων ετυγχανον. ουτοι μεν ουν
ησαν οι προκριτοι των εκεινου και οι πρωτι στοι εν αξιωμασιν, οι δε αλλοι ανθρωπια
υπηρχον ου πολλου λογου αξια· δια ταυτα και ως καταπεφρονημενοι παρειθησαν. Ὁ
μεν ουν βασιλευς Μιχαηλ προ του βασιλικως στε φθηναι τον αυταδελφον αυτου
Ἰωαννην τον Κομνηνον, μεγαν χειροτονησας δομεστικον και τα Ῥωμαικα τουτωι
παραδους στρατευματα, εις τα δυτικα μερη κατα του απο στατου εκπεπομφε Μιχαηλ.
συνεξαπεστειλε δε αυτωι και τον Στρατηγοπουλον Ἀλεξιον και τον Ῥαουλ Ἰωαννην
τοντου πρωτοβεστιαριου Ῥαουλ πρωτον υιον, συν τοις δε και αλλους πολλους
στρατηγειν ειδοτας και μαχαις ως δεον συμπλεκεσθαι. επει δε ανηγορευθη και
βασιλευς ο βασιλευς Μιχαηλ, τον μεν αυταδελφον αυτου τον Κομνηνον Ἰωαννην
σεβαστοκρατορα τετιμηκεν, εξαποστειλας αυτωι εν τηι δυσμηι οντι τα του αξιωματος
συσσημα, τον δε Στρατηγοπουλον Ἀλεξιον μεγαν ετετιμηκει δομεστικον, τον δε
αυταδελφον αυτου Κωνσταντινον εξ ετερας οντα τουτωι μητρος τωι του καισαρος
τετιμηκεν αξιωματι και εις τα της Παφλαγονιας εστειλε μερη, τας εκεισε πολεις και
τον στρατον επισκεψο μενον και τα φρουρια.
78 Ἐπει γουν εγκρατης των βασιλικων σκηπτρων ο Κομνηνος γεγενηται
Μιχαηλ, παντας μεν τους εξ οποι ασδητινος αιτιας κατασχετους οντας υπο του
βασιλεως Θεο δωρου η και αλλως παρεωραμενους ανερρυσατο τε και ανεκαλεσατο,
και δωρημασιν αδροτεροις τουτους εδεξιωσατο. αλλα και απαξαπλως προς παντας
 
 
 

60
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φιλοτιμοτερον εχρησατο τηι αρχηι, αφειδως επιχεων τουτοις τα χρηματα. και ην ιδειν
το των Ῥωμαιων πληθος, καν οιουδητινος ετυχε ταγματος καν οιασδητινος τυχης
και επιτηδευματος οιουδη τινος, πολλης της ηδονης εμφορουμενον και επιχαιρον
τοις πραγμασιν. ωσπερ γαρ τις εκ σκοτομηνης βαθειας εις καθαρωτατον ηλιου
φεγγος επελθοι η και απο κλυδωνος εις γαληνην η εκ χειμωνος εις εαρ η εις
νηνεμιαν εκ λαιλα πος κακ της πολλης ανιας μεταμειφθειη εις ηδονην, ουτως
απαντες επεγαννυντο και εσκιρτων υφ' ηδονης, της προ τερας επιλελησμενοι
αλγεινοτερας και πικρας διαγωγης. Οι μεν ουν εν τηι Κωνσταντινουπολει Λατινοι
και ο εν αυτηι ταχα βασιλευων Βαλδουινος πρεσβειαν εστειλαν προς τον βασιλεα,
υπερογκα τινα ζητουντες και ατοπων οντα εγγυς· καταφρονητικως γαρ διατεθεντες
προς τον βασιλεα ως νυν της αρχης αψαμενον βαρειας τας ζητησεις εποιουν. και
πρωτον μεν ηρξαντο απο της πολεως Θεσσαλονικης ποι εισθαι την ζητησιν, ινα
παρασχηι ταυτην τουτοις ο βασι λευς και πασαν την αλλην χωραν αχρι και της
Κωνσταν τινου αυτης. ο δε βασιλευς των τοιουτων ακροασαμενος αστειοτερον προς
σφας αυτους τον απολογον εποιησατο, ως «η πολις αυτη πατρις μου οιον τυγχανει·
εκεισε γαρ ο εμος πατηρ ηγεμονευεν, ον και υμεις οιδατε, τον μεγαν λεγω
δομεστικον. αλλα και εν αυτηι ουτος το ζην εξεμε τρησε, και το σωμα αυτου εκεισε
τεθαπται. πως ουν δεον εστι ταυτην την πολιν εξω της εμης τυγχανειν αρχης;» ταυτ'
ακηκοοτες οι πρεσβεις υποκνηστιωσαν εσχον την ακοην, ως ταχα τινα των
ζητουμενων παρασχηι τουτοις ο βασιλευς, και μεταβαλοντες τον λογον «ουκουν»
εφησαν, «ω βασιλευ, παρα χωρησον ημιν εκ των Σερρων αυτων κατασχειν τα
λοιπα.» και ο βασιλευς· «ουδ' αυτην μοι προσηκουσαν ποιεισθε την ζητησιν. πρωτως
γαρ εν αυτηι προς του μακαριτου βασιλεως του θειου μου ηγεμονευειν χωρας
ηρξαμην, και πρω τως εν αυτηι εστρατηγησα, και φιλω τον τοπον ως συνηθες
εδαφος. ου χρεων γουν ουδε ταυτην την πολιν κατα λιπειν.» ευχερως γουν οι
πρεσβεις εκ τοπου μετεπηδων εις τοπον, και μηδεν εχοντες, ει και τι λαβοιεν,
αγαπαν ως κερδησαντες και «ω βασιλευ,» αντειπον, «και δος ημιν εκ του Βολερου τα
μεχρις ημων.» και ο βασιλευς· «εν τουτοις τοις τοποις εθηρευσα πολλακις, και
σχεδον το καλως χρα σθαι ταις θηραις εν τουτοις μεμαθηκα, και ου μοι κεκριται
αξιον τουτον αφειναι τον χωρον, ενθα και παλιν αγαπω θηρευειν και αγραις ζωων
εφηδεσθαι.» «τι γουν ημιν δι δως;» αντεφησαν οι πρεσβεις τωι βασιλει. «εγω μεν,»
εφη ο βασιλευς, «ουδεν· αλλ' ειπερ εθελητε την εξ εμου ειρηνην λαβειν–καλως γαρ
με επιστασθε και την εξ εμου μαχην ξυνιετε, ηνικα την ηγεμονιαν Βιθυνιας και
Ταρσιας ειχον, οπως υμιν οιδα μαχεσασθαι–εθελω τους εν τηι Κων σταντινουπολει
Λατινους προς την των Ῥωμαιων τελειν αρχην μεριδα μεν την εκ του κομμερκιου
αυτων την ημι σειαν κακ του χρυσεψητειου αυτων την αναλογον ωσαυτως εισοδον.
ει ταυτα μοι παρασχειν υποσχοιητε, εις ειρηνην συνερχομαι. ει δ' ουν, αλλ' εστω
μαχη, ητις συν θεωι φαναι μαλλον λυσιτελησει Ῥωμαιοις.» ουτως καταισχυν θεντες
οι των Λατινων πρεσβεις απρακτοι προς την Κων σταντινουπολιν υπενοστησαν.
79 Και προς τον αποστατην δε Μιχαηλ εστειλατο πρεσβειαν ο βασιλευς δια
του Φιλη Θεοδωρου του προς του βασιλεως Θεοδωρου τετυφλωμενου. και η
πρεσβεια πραεια, και πολλα [υπενδιδουσα] των προσηκοντων αστεων και χωρων
παρεχωρει τωι αποστατηι ο βασιλευς, προς αγαπην εφελκων αυτον, ολιγα δε αττα
ανεκαλειτο και οια ουκ ην εικος παριδειν. αλλ' ην ο αποστατης προς τας ακροασεις
σκληρος και προς τους λογους αποκροτος· ου μονον γαρ την πρεσβειαν ου
κατεδεξατο, αλλα και τας αποκρισεις ου προσηκουσας εποιειτο. εφυσα γαρ αυτον ου
μονον το επι τωι ρηγι της Σικελιας τωι Μαφρε κηδος, αλλα και το επι τωι πριγκιπι της
Ἀχαΐας τωι Γουλιελμωι· ηδη γαρ και την τοιαυτην αγχιστειαν πεπληρωκεν· εντευθεν
 
 
 

61
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεγαλα τε εφρονει και υπερογκα διελεγετο. ενθεν τοι και ο Φιλης Θεοδωρος πολλα
τοις λογοις ανιαθεις και βαρυαλγησας ταις αποκρισεσι προς τον βασιλεα υπεστρεφε,
τουτο προς τον αποστατην ειπων· «οιδα μεν ως ανοηταινεις και δια τουτο φθεγγηι τα
μη καθηκοντα. αλλ' ισθι ως ταχος πειραθησηι βασιλικης ισχυος και Ῥωμαικης
δυναμεως και γενησηι μεταμελος, οτε ουδεν σοι το οφελος.» ταυτ' ειπων προς τον
βασιλεα αφικετο, πολλην καταγνους του Μιχαηλ αβελτηριαν, οτι μηδε μικραν τινα
ηβουληθη βασι λεως αξιωσιν αποπλησασθαι, ηδη τον Χαβαρωνα Κωνσταν τινον
απολυσαι καμε αυτον τον ξυγγραφοντα, τον μεν ως συνανατεθραμμενον τωι βασιλει
και πολλακις συνημιλλη μενον στρατιωτικοις επιτηδευμασιν, εμε δε ως εις κηδος τωι
βασιλει ξυνελθοντα και της συζυγου γοερον αναβοωσης και των ποδων
προκυλινδουμενης του αυτοκρατορος, και ταυτα πλειους των εικοσι της ειρκτης
λελυκοτος του βασιλεως, ους εν τωι κατα τα Βοδηνα πολεμωι ζωγριας ο βασιλευς
ειλετο προς του βασιλεως Θεοδωρου αποσταλεις, ων ενιοι και προσγενεις υπηρχον
τωι αποστατηι, οι δ' αλλοι κρειττους τε εν στρατειαι και των εκ γενους περιφανων.
ουτω μεν τα της πρεσβειας προεβη της προς τον αποστατην. Ὁ δε βασιλευς και προς
τον ρηγα Σικελιας τον Μαφρε τον του αποστατου γαμβρον πρεσβειαν εστειλε δια του
επι του κανικλειου Νικηφορου του Ἀλυατου, ον και κατειχε μεθ' εαυτου εγγυς που
δυο ετων· πως γαρ αν ειχε και πληρωσαι τι των του βασιλεως βουληματων, καθαπαξ
τωι αποστατηι Μιχαηλ συνδεθεις και εις φαντασιαν μειζονος κερδους κρατηθεις; ο δε
βασιλευς και προς τον πριγκιπα Ἀχαΐας διεπρεσβευσατο· αλλα και εκεινος τωι κηδει
τωι προς τον αποστατην τεθαρρηκως και πολλα εκ τουτου προσγενησεσθαι αυτωι
προσδοκων, εις ουδεν τους λογους ετιθετο.
80 Ὁ μεν ουν βασιλευς, ως προεφημεν, τον αυτα δελφον αυτου τον
σεβαστοκρατορα εν τηι δυσμηι κατα του αποστατου εκπεμψας και τουτωι τας δυναμεις
εγχειρισας και τους αυτων στρατηγους, προσεταξε κατευθυ την πορειαν ποιησασθαι,
μεχρις αν τωι του αποστατου εντυχηι στρατευ ματι. ο μεν ουν σεβαστοκρατωρ
Ἰωαννης κατα το προσ ταχθεν εποιει, ο δε αποστατης Μιχαηλ μετα της συζυγου
αυτου και των οικειων περι τα της Καστοριας μερη εστρα τοπεδευεν. αφνω δε
επηλθε τουτωι βοη, ως τα Ῥωμαικα στρατευματα τα των Βοδηνων τεμπη διαβαντα
κατ' αυτων χωρουσιν. οι μεν ουν ακουσαντες της φωνης και πτοιαν ου σμικραν εν
ψυχηι λαβοντες προς δρασμον αυτοι τε ωρ μησαν και παντας τους εαυτων εκινησαν.
επει δε ην νυξ και ουχ εωρα τις οπηι φερεται, πολλοι γεγονασιν, ωσπερ τινος ξιφους,
οδου εργον. και ο Πετραλιφας δε Θεοδωρος ο αυτοκασιγνητος της του αποστατου
Μιχαηλ συζυγου, θρασυτερον επιβας του ιππου, επει ενετυχε κρημνωδει τοπωι, αυτος
τε και ο ιππος καταβεβληνται και αμφω απωλοντο. συνεσταλησαν ουν μεχρι των
οικειων ορων, ειτουν των Πυρρηναιων ορων, α δη διοριζει την παλαιαν τε και την
νεαν Ἤπειρον της Ἑλληνιδος και ημετερας γης. Ἐπει δε ουτω ταυτα επι τουτοις
ξυνεβη, αδειας ο σεβαστο κρατωρ δραξαμενος, ερημον ευρων της επικουρουσης την
χω ραν δυναμεως, κατα των εν αυτηι αστεων τας ορμας εποιειτο. και πρωτον μεν
απηιει περι την Ἀχριδα, ην και αρχιεπισκο πην Βουλγαριας οι παντες οιδασιν, εχων
μεθ' εαυτου και τον αρχιεπισκοπον ταυτης τον Καβασιλαν Κωνσταντινον, ος ην
προς του βασιλεως Θεοδωρου κατισχημενος. υφωρατο γαρ παρ' αυτου μη ορθος
ειναι περι την αρχην την βασιλειον· οι τε γαρ αυταδελφοι αυτου μετα του αποστατου
ετυγχανον Μιχαηλ, ο τε Ἰωαννης και ο Θεοδωρος, και ο μεν Θεοδωρος συνηριθμειτο
τοις εν αυτωι προυχουσιν, ο δε Ἰωαννης σχεδον πασαν των αυτου πραγματων την
δεσποτειαν εφερε, τα τε κοινα διεπων και τα κατ' οικον. δια ταυτα, ως εφημεν, ουκ
εθαρρει ο βασιλευς Θεοδωρος τωι αρχιερει. αλλ' ο βασιλευς Μιχαηλ ελευθερωτερον
τοις πραγμασι χρω μενος και θεωι το πλειον των πραττομενων αυτωι η και το παν
 
 
 

62
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναρτων, ελευθεριαν τωι αρχιεπισκοπωι δεδωκεν εις την αυτου αφικεσθαι, και
συνειπετο ουτος τωι σεβαστοκρατορι. επελθοντες ουν εις την Ἀχριδα, ως εφημεν, ο
μεν σεβαστο κρατωρ τας πολεμικας μηχανας κατ' αυτων εκινει, ο δε αρχιεπισκοπος
λογοις υπενδουναι υπειληφεν. εν ου πολλωι γουν χρονωι εαλω προς αυτων η Ἀχριδα.
Ἐπει δε τα εκεισε καλως ο σεβαστοκρατωρ διεθετο, επι την ∆εαβολιν ωρμησε, και το
της ∆εαβολεως αστυ μηχανη μασι παντοιοις παραστησασθαι εβεβουλητο. και εταξε
ταυτα και ελεπολεις εστησε και μηχανας παντοιας πεποιηκε και συνεχεις εφοδους
διεπραττετο και παντοιως την του αστεος αλωσιν γεγενησθαι προειλετο. και μην και
κατα σκοπον αυτωι προεβη τα πραγματα. πολλων γαρ των εντος πεφονευ μενων του
αστεος, ουκ ολιγων δε και ταις βολαις ταις εκ των οιστων πεπληγμενων, οι αλλοι
μαλακισθεντες–φυσει γαρ υπαρχει το δυτικον γενος προς φυλαξεις αστεων μαλθα
κωτερον–και το τοιουτον αστυ το της ∆εαβολεως τωι σεβαστοκρατορι ενεχειρισαν.
και πασα δε η περιξ των τοιουτων αστεων χωρα, ειτουν Πρεσπα Πελαγονια Σωσκος
Μολυσκος, υπο την επικρατειαν των Ῥωμαικων δυναμεων εγεγονεισαν και
υπεταττοντο τουτοις. τοιουτοι γαρ εισιν οι των δυτικων οικητορες, ραιδιως πασι τοις
δυναστευουσιν υποπιπτοντες· εντευθεν τους ολεθρους αποφυγγανουσι και τα πλειω
των σφετερων περιουσιων διασωζουσι. και ταυτα μεν υπηρξεν εαρος ενισταμενου.
81 Ὁ δε αποστατης Μιχαηλ επειπερ εωρα ηδη ουκ εις καλον αποβηναι
μελλειν τουτωι τα πραγματα, αντιστη ναι ταις βασιλικαις δυναμεσιν εβεβουλευτο,
και πασαν μηχανην και παντα καλων, το της παροιμιας, κεκινηκε. και τους μεν
οικειους απαξαπλως συλλεγδην παντας συν ηθροισε, συμμαχιαν δε ου σμικραν παρα
του ρηγος Σικε λιας του γαμβρου αυτου προσελαβετο· απηριθμηντο γαρ ουτοι εις
τετρακοσιους ιπποτας, οπλοις εχυροις καταφρακτοι και υψαυχεσιν ιπποις και
αγερωχοις εποχουμενοι, εκαστος τουτων των εκ του σφετερου γενους εκκριτων
τυγχανοντες. ατερος δε τουτου γαμβρος ο Ἀχαΐας πριγκιψ την πασαν αυτου
στρατιαν συλλεξαμενος δι' εαυτου την προς τον αυτου πενθερον συμμαχιαν
πεποιηται. ηγε δε ουτος απει ροπληθες το οπλιτικον· εκ τε γαρ του Φραγγικου
γενους ετυγχανε και εκ των οικητορων Ῥωμαιων Ἀχαΐας τε και Πελοποννησου, ων
ουτος ηρχεν· οι πλειους δε του των Λακωνων υπηρχον γενους. Συνηθροιστο γουν
παμπληθης στρατια, και κατα του αυταδελφου του αυτοκρατορος του
σεβαστοκρατορος Ἰωαννου την ορμην εποιουντο. ο δε–και γαρ ειχε τας συμβουλας
αγαθας εκ του αυταδελφου και βασιλεως–στρατηγικως τους αντιπαλους μετηρχετο.
εκεινος μεν γαρ μετα των κατα φρακτων και θωραξι κεχρημενων δυναμεων τα
εχυρωτερα των τοπων εκρατει, τοις δε ελαφροτεροις των οπλιτων και οις το
κινεισθαι ραιον ως κουφοτεροις την κατα τας πεδια δας μαχην πεποιησθαι προς τους
αντιπαλους προστεταχεν. ησαν δε ουτοι οι μεν εκ Σκυθων οι δε εκ Τουρκων, πολλοι
δε και εκ των Ῥωμαικων φυλων, οις και μαλλον η τοξεια το επιτηδευμα. ουτοι μεν
ουν τοις εναντιοις προσβαλλοντες μακροθεν τοις βελεσιν επληττον. ηρξαντο μεν
ουν εκ τοπου, ου Βοριλλα Λογγος τουνομα, ξυμπιπτειν τοις εναντιοις. ουτε γουν
ημερας ανετως βαδιζειν αυτοις παρεχωρουν ουτε νυκτος ηρεμειν. συνερρηγνυντο
γαρ αυτοις ημερας μεν εν τοις των ιππων ποτοις, ει που τις μακροτερον απηιει τον
ιππον ποτισαι, ξυνεπιπτον δε τουτοις και καθ' οδον, και ταις αμαξαις και τοις
φορταγωγοις υποζυγιοις προσπελαζοντες εκ των παρ' αυτοις φορτιων εσκυλευον
υποχωρουντων των φυλαττοντων. τουτο δε πολλακις πεποιηκοτες εις θαρσος κατα
των εναντιων ου μετριον εληλακασιν, ωστε και χερσι χειρας εμβαλλειν καξ αυτων
σκυλευειν τα προστυχοντα. το μεν ουν του ανταρτου Μιχαηλ κακ τουτου
συνεσταλται στρατευμα και εις πτοιαν ου μικραν κατηντηκει· σχεδον γαρ πασαν
σωτηριαν απηγορευκει. Βιαι γουν και μογις Στανον και Σωσκον και Μολυσκον
 
 
 

63
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραμειψαντες–σκοπος γαρ ην αυτοις εις το του Πριλαπου αστυ γενεσθαι, οπως
αυτο διασωσειαν –εκεισε γεγονοτες εις οικειαν εκαστος διασκεδασθεντες βουλην
τον περι ψυχης τρεχειν, οπως αν ειχεν ισχυος, βεβουλευται. και ο μεν αποστατης
Μιχαηλ μετα του υιου αυτου Νικηφορου και τινων αλλων μετριων αν δρων, οις και
ειωθεν εμπιστευειν τας αυτου πραξεις, νυκτος τοις ιπποις εποχηθεντες απεδρασαν,
καλως τα των οδων επισταμενοι. εωθεν δε ημερας ηδη γεγενημενης, ως οι των
στρατευματων εγνωκασι τον Μιχαηλ αποδραντα, ηδη και αυτοι προς φυγην
ετραποντο. το μεν ουν Ῥωμαικον στρατευμα και οι κρειττους των επικρατουντων
αυτο και ο νοθος του αποστατου υιος Ἰωαννης τωι σεβαστοκρατορι Ἰωαννηι
προσηλθον και χειρας αυτωι δεδωκασι και τωι βασι λει τους ορκους απεδοντο, ο δε
πριγκιψ Ἀχαΐας και οι μετ' αυτου αλλος αλλαχου διεσπαρησαν. και ο μεν πριγκιψ
κατα την Καστοριαν εαλω, υπο αχυρμιαι τινι κρυβεις κακ των οδοντων των τινι
στρατιωτων γνωρισθεις–ειχε γαρ τους εμπροσθιους ευμεγεθεις και προβεβλημενους
των φατνωματων–και δεσμιος απηχθη τωι βασιλει· οι δε κρειττους των ταγματων
αυτου και προσγενεις, ο τε Ἀσελ δε Τουσι, ο της Καριτανας Ἰοφρε και αλλοι των
ονομαστων πλειους, οι μεν κατα τον Πλαταμωνα οι δε κατα αλλο μερος εαλωσαν
και δεσμωται τωι βασιλει συναπηχθησαν. και το συμμαχικον δε στρατευμα το εκ του
ρηγος Σικελιας του Μαφρε τωι αποστατηι αποσταλεν, ως εις τετρακοσιους, ως
ειρηκαμεν, ηριθμημενον, αυτοις οπλοις, αυτοις ιπποις υπο τετταρων ανδρων
κατεσχεθησαν, αφ' ων ο μεν εις ην ο μεγας δομεστικος ο Στρατηγοπουλος Ἀλεξιος,
ατερος δε ο Ῥιμψας Νικηφορος, εκ Τουρκων ελκων το γενος, ορθο τατος δε
γεγενημενος Χριστιανος· οι δε δυο των ανωνυμων υπηρχον. και τουτους γουν
δεσμωτας προς τον βασιλεα εξεπεμψαν. τοιαυτην γουν νικην οι των ημετερων ταις
βασιλικαις συμβουλαις κατωρθωσαντο ωστε την αυτης φημην εις παντα της γης
περιιεναι τα περατα· ολιγας γαρ τοιαυ τας νικας ειδεν ο ηλιος. τηνικαυτα γουν
παντα τε αστη και πασαν χωραν υφ' εαυτους πεποιηνται οι ημετεροι.
82 Ὁ μεν ουν σεβαστοκρατωρ Ἰωαννης την Θετταλιαν παραμειψας και τα εν
αυτηι αστη τε και φρουρια οχυρωσαμενος, περι την Νεαν Πατραν εστρατοπεδευσατο,
εχων μεθ' εαυτου και τον νοθον υιον του αποστατου Μιχαηλ Ἰωαννην. ο δε μεγας
δομεστικος ο Στρατηγοπουλος Ἀλεξιος και ο Ῥαουλ Ἰωαννης τα Πυρρηναια
υπερβαντες ορη περι την Ἄρταν εχωρουν, καταλιποντες εν τοις Ἰωαννινοις
στρατευμα μερικον εις πολιορκιαν του αστεος. κατελαβον ουν ουτοι την Ἄρταν.
Κακεισε γουν και αυτος τουτοις ξυντετυχηκειν· οις και προς ολιγας ημερας
ξυνομιλησας κᾆτα δη συνταξαμενος της Ἄρτης εξηιειν, καταλιπων τον εκεισε λαον
ουκετι ευνοικως προς τους ημετερους διακειμενον· ου γαρ καλως οι των
στρατευματων τουτοις εχρησαντο. δια ταυτα και η περιφανεστατη εκεινη νικη η τοις
Ῥωμαιοις επιλαμψασα εν ου πολλωι τωι χρονωι προς τουναντιον κεχωρηκεν. απηιειν
ουν εξ ορθου προς τον σεβαστοκρατορα Ἰωαννην τον του βασιλεως αυταδελφον
περι την Νεαν Πατραν διαγοντα, και τινας ημερας μετ' αυ του διακαρτερησας της
προς τον βασιλεα φερουσης ηψαμην. Ὁ μεν ουν νοθος υιος του αποστατου Μιχαηλ
Ἰωαννης τωι σεβαστοκρατορι ξυνων αποστασιαν μετα και αλλων τινων εμελετα. και
επει ο σεβαστοκρατωρ Ἰωαννης κατα των Λατινων κεχωρηκε και την Λεβαδιαν
παραμειψας τας Θηβας εσκυλευσε, την ην ωδινεν ουτος απιστιαν εις προυπτον
προυφηνε και μετα και αλλων τινων αποδρας περι τον αποστατην Μιχαηλ τον
πατερα τουτου απηιει. εκει νος μεν ουν τωι αθροωι του πραγματος ταραχθεις ουκ
ειχεν οπηι γης σταιη, αλλ' εν πλοιαριοις εμβαντες αυτος τε και ο υιος αυτου
Νικηφορος και η συζυγος τουτου και τινες των αυτου τας διατριβας εν τηι θαλασσηι
εποιουν τας τε νησους τας περιξ καταγωγιον ειχον, Λευκαδα δη λαδη και τας των
 
 
 

64
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κεφαληνων. αλλ' επει ο τουτου νοθος υιος Ἰωαννης προς αυτον απηιει καθα
δεδηλωται, ανερ ρωσθη της ραιθυμιας, και τον οκνον αποσεισαμενος περι την Ἄρταν
εβαδιζε. κακεισε δη αφιγμενος, επει τους παν τας οικητορας προσκειμενους ευρεν
αυτωι, ειχε δε και το της Βουδιτζης αστυ παρα του μερους τουτου κρατουμενον,
συναγαγων τους εκεισε ευρισκομενους τους ημετερους των οριων της Ἄρτης
εξηλασεν. αλλα και τους πολιορκουντας τα Ἰωαννινα μακραν των Ἰωαννινων
πεποιηκεν. ουτω μεν ουν αρχην κακων τα των Ῥωμαιων ειληφε πραγματα, και τα
καλως ταις βασιλικαις συμβουλιαις γεγενημενα ταις των στρατηγουντων ανηκοΐαις
και αταξιαις εις το μηδεν σχεδον η και πανυ μικρον κατηντηκασιν. Ὁ μεν ουν
αυταδελφος του βασιλεως ο σεβαστοκρατωρ Ἰωαννης και ο πενθερος αυτου ο
Τορνικης Κωνσταντινος της μαχης εξιοντες εις τον αυτοκρατορα επανεζευξαν περι
την Λαμψακον οντα και τας διατριβας εκεισε ποιουμενον. τον μεν ουν
σεβαστοκρατορα Ἰωαννην ο βασιλευς τωι των δεσποτων τετιμηκεν αξιωματι,
αντιχαριν οιον της νικης τουτωι διδους, και ινα τοις μαχομενοις τουτωι προσωποις
αντισταθμιζοιτο, δεσποτης προς δεσποτας μαχομενος· τον δε πενθερον αυτου τον
Τορνικην Κωνσταντινον μεγαν πριμ μικηριον οντα τωι των σεβαστοκρατορων
τετιμηκεν αξιωματι. αλλα και τον αυταδελφον αυτου Κωνσταντινον εκ καισαρων
σεβαστοκρατορα κατωνομακεν. εν τουτοις δε τα των σεβαστοκρατορων διεφερον, εν
οις ο μεν αυταδελφος του βασιλεως τοις κυανοις πεδιλοις εγκεκολλαμενους ειχε και
χρυσουφεις αετους, ο δε Τορνικης γυμνα τουτων τα πεδιλα υπεδεδετο. αλλα και τον
Στρατηγοπουλον Ἀλεξιον μεγαν δομεστικον ο αυτοκρατωρ τετιμηκως δι' αποστολης
τετιμηκε καισαρα, διαπομπιμον αυτωι την τιμην χαρισαμενος. και ταυτα μεν ουτω
ξυνεβη.
83 Ὁ δε βασιλευς παραχειμασας εν τηι Λαμψακωι, εαρος επιλαμψαντος κατα
της Κωνσταντινου κεχωρηκεν· απασα γαρ ην αυτωι σπουδη και απας σκοπος της των
Λατινων χειρος αυτην αναρρυσασθαι. επηλθε γουν κατα της Κωνσταντινουπολεως,
ου τεθαρρηκως τοις στρατευμασιν –ουδε γαρ ηγεν αξιομαχον στρατιαν εις τοιαυτης
πολεως πολιορκησιν–αλλα λογοις τοις του εξαδελφου αυτου, ου το ονομα Ἀσελ,
εξηπατημενος· ηπατα και γαρ τον βασιλεα, ως αυτος εν τωι τειχει της πολεως την
οικιαν εχει και πυ λας εχει παρ' αυτου δεσποζομενας, δι' ων δυναιτ' αν τα του
βασιλεως στρατευματα ενδον της πολεως αψοφητι και διχα μαχης εισαγαγειν. και
επιστευετο λεγων ταυτα· το τε γαρ συγγενες φαντασιαν εδιδου του αληθευειν τον
ανθρω πον, και το πλειονων τε τιμων και δωρηματων υποσχεσεις ενωμοτους
λαβοντα *** Φραγγων εν τηι του πριγκιπος Ἀχαΐας μαχηι και προσδοκησας δεινα
μαλιστα ηυμοιρηκει πολλων αγαθων· οτε και τας τοιαυτας υποσχεσεις τωι βασιλει
δεδωκε και τας προς αυτον αντεδεξατο. τουτοις μεν ουν, ως εφημεν, ελπισας ο
βασιλευς κατα της Κωνσταντινου επηιει, και αντιπεραν του βορειου κερως της
πολεως εν τοπωι του Γαλατα κατονομαζομενωι εστρατοπεδευσατο, και το μεν δοκειν
το του Γαλατα εμαχετο φρουριον, τηι δ' αληθειαι κρυφα προς τον Ἀσελ επεμπεν, οπως
τας υποσχεσεις πλη ρωσειεν. ο δε προς κερδος εωρα, ου προς αληθειαν· ψευ δεις
γουν εποιειτο τας αποκρισεις, αλλα επ' αλλοις προφα σιζομενος. επει γουν ικανος
παρερρυη χρονος και ουδεν ηνυεν, αλλα και της στρατιας οπλισθεισης και νυκτος
απιουσης και τηι οικιαι τουτου προσεγγισασης–τουτο γαρ εκεινος γενεσθαι
διεμηνυσατο–τοτε ψευδεσθαι πεφωρα ται φανερως. και επει ουκ ειχε τινα ευλογον
απολογιαν ποιησασθαι, την αιτιαν εις τον αρχοντα της πολεως εθετο· «υπετοπασε»
γαρ ειρηκεν «ουτος ως ου καλον εστι τας κλεις με των της πολεως κατεχειν πυλων,
και δια ταυτα ειληφε ταυτας αυτος, και δια τουτο εγωγε περι το εργον αδυνατω.»
επει γουν καθαρως την του ανθρωπου απατην επεγνωκει ο βασιλευς, εξηιει του
 
 
 

65
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοπου. καθ' οδον δε τρεις πρεσβεις οι Λατινοι προς τον βασιλεα πεπομφασιν ειρηνην
ζητουντες. ο δε βασιλευς πεποιηκε ταυτην, εις ενιαυτον δε και μονον ενα, εν στενωι
κομιδηι επισφιγξας τουτοις τα πραγματα.
84 ∆ιαπερασας γουν ο βασιλευς τον Ἑλλησποντον, τα των Πηγων κατελαβε
μερη κακεισε τας διατριβας εποι ειτο. επει δε ο του θερους παρηιει καιρος, αλλα γε δη
και ο της οπωρας ερρυη, των τοιουτων απαρας χωρων προς την εξ εθους τοις
βασιλευσιν ουσαν αναπαυσιν, εξ οτου της Κωνσταντινου γεγονασιν υπεροριοι,
κατηντηκει το Νυμφαιον, εμε δε προς τον αρχοντα των Βουλγαρων τον
Κωνσταντινον πρεσβιν εκπεπομφεν. απηιειν γουν προς αυτον, και διεβιβασα μετ'
αυτου ημερας τινας· ετυχον γαρ τοτε και αι εορτασιμοι του Χριστου ημεραι, η τε των
γε νεθλιων και η του βαπτισματος. εν τηι τοιαυτηι και γαρ ημεραι του βαπτισματος οι
των Βουλγαρων αρχοντες λαμ πρυνονται μαλιστα, και εβουλετο ο των Βουλγαρων
αρχων τωι τοτε Κωνσταντινος σφισιν αυτοις συνειναι καμε και θεατην γενεσθαι των
τελουμενων. τα προστεταγμενα μοι γουν πληρωσας του Τρινοβου εξηιειν, και προς
τον βασιλεα απηιειν εν τωι Νυμφαιωι διαγοντα. εκεισε γουν ο βασιλευς παρεχειμασε,
και επιλαμψαντος εαρος του Νυμφαιου εξηιει, την λαμπραν της αναστασεως του
κυριου ημεραν προεορ τασας εν τωι Νυμφαιωι. ημερας δε τινας εν τοις Φλεβιοις
διαβιβασας, περι τοπον ουτω πως επονομαζομενον Κλυζο μενην απελθων επηξατο
τας σκηνας. εκεισε και γαρ ει ωθασιν οι βασιλεις του Νυμφαιου εξιοντες
χρονοτριβειν και το πλεον του εαρινου παραμειβειν καιρου. ο τε γαρ τοπος απας
πεδιας και χορτον προβεβλημενη πολλοις αρ κουντα τοις ιπποις, καταρρυτος δε
τυγχανει και υδασιν, εγγυς δε αυτου και κωμας εχει πολλας και πολεις, εξ ων
δαψιλη καθειστηκει τα ζωαρκη. Ἐκεισε γουν οντος του βασιλεως και ο
σεβαστοκρατωρ Τορνικης εκ της Νικαεων επιδεδημηκε, και δι' οχλου τωι βασιλει
γεγονε δια τον προπατριαρχευσαντα Ἀρσενιον. ο γαρ πατριαρχικος εχηρευε θρονος,
του πατριαρχευσαντος Νικηφο ρου, ος απο της Ἐφεσου εις τον πατριαρχικον
μετετεθη θρο νον, απαραντος των ενθενδε και προς τας αιωνιους μετασταν τος
σκηνας, μηδε εις ολον σχεδον ενιαυτον τον πατριαρχικον κοσμησαντος θρονον. ο δε
Ἀρσενιος ουτος ην προβεβλημε νος εις τον πατριαρχικον θρονον προς του βασιλεως
Θεοδω ρου, ανηρ* και εις λογον και εις πραξιν παναφυεστατος. ουτε γαρ λογον ειχε
τον κοσμουντα τουτον, ειτ' εκ παιδειας γεγενημενον, ειτ' εκ φυσεως πως
προβαλλομενον, αλλα και το ηθος υπηρχε δεινος και σκληρος τον τροπον, και ταχυς
μεν εις εχθραν, εις δε φιλιαν βραδυς, και την μνησικα κιαν φερων ωσπερ τινα σκιαν
συνεφεπομενην τωι σωματι. ουτος κατ' αρχας μεν της αυτοκρατοριας του βασιλεως
εις τα πεπραγμενα τοις πασι συνηινει, και ην προσφιλως τωι βασιλει διακειμενος. επει
δε και την αυτοκρατορικην απε πληρου στεφηφοριαν, ευθυς μεταπεπτωκει προς
τουναντιον και δυσνους εγεγονει τωι βασιλει, εχων εν ταυτωι συνιστορας τον
Σαρδεων Ἀνδρονικον και* τον Θεσσαλονικης Μανουηλ τον και Ὀψαραν λεγομενον.
αλλ' ο μεν Σαρδεων, οτε ο βασιλευς κατα της Κωνσταντινου εστρατοπεδευσατο και
εγγυς ταυτης τας επαυλεις εποιειτο, τοτε τα των μοναχων ενε δεδυτο αμφια υπο του
Φιλαδελφειας Ἰωαννικιου. ως γαρ συχνως διηνωχλει τον βασιλεα επιδημησαι τηι
Παφλαγονων –εκειθεν και γαρ ωρμητο–το στρεβλονουν του ανδρος ο βασιλευς
ακριβως ειδως ουκ εια τουτον περι τα εκεισε μερη αφιχθαι· σκοπος γαρ ην αυτωι τα
των Παφλαγονων παντα διαταραξαι τηι προς τον βασιλεα δυσνοιαι. ο βασι λευς δε
δικαιοτατον προς τουτον εποιει τον λογον ως «μητρο πολιτης κεχειροτονησαι
Σαρδεων, ουκετι γε μην Παφλαγο νιας, και δει σε τοις των Σαρδεων εμφιλοχωρειν
μερεσι κακεισε και διατριβειν και σου ποιμαινειν το ποιμνιον.» επει ουν επεγνωκει
αμεταπτωτον ειναι το βασιλικον βουλημα, μη εχων ο, τι και δρασειε, τον μονηρη
 
 
 

66
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βιον προειλετο. ο δε Θεσσαλονικης Μανουηλ ακων εξιων της Νικαιας περι που τα
εγγυς εκεινης διετριβεν. ο δε πατριαρχευσας Ἀρσε νιος και αυτος εξιων εκειθεν εν
σμικροτατωι τινι σεμνειωι εαυτον εγκαθειρξας διηγεν, εμπρακτον καν ουκ εγγραφον
την παραιτησιν ποιησαμενος. εντευθεν συνελθοντες παντες οι αρχιερεις περι την
Λαμψακον, ψηφωι παντων και προσ ταγη βασιλεως ο της Ἐφεσου προεδρος
Νικηφορος εις τον πατριαρχικον ανηχθη θρονον, ανηρ και λογον και τροπον
σεμνοτατος τε αμα και κοσμιωτατος και πασι τοις ιδουσιν αυτον προσφιλεστατος.
αλλ' ουτος, καθα προειρηκειν, μηπω απενιαυτησας προς θεον απηρε. τοτε γουν ο
σεβαστοκρατωρ Τορνικης ουκ οιδ' οπως τη φιλιαι του Ἀρσενιου προσ κειμενος
ηναγκαζε τον* βασιλεα τον Ἀρσενιον εις τον πατρι αρχικον και αυθις θρονον
αναγαγειν, θαυματα τινα και τεραστια παρα του Ἀρσενιου ενεργουμενα
διηγουμενος, και τοι γε των αλλων των εν ξυμβουληι μη θελοντων τουτο γενεσθαι.
αλλα το του βασιλεως καλοκαγαθον και προς το ευ ποιησασθαι ετοιμον τηι συμβουληι
του σεβαστοκρατο ρος μαλλον ξυντεθηναι πεποιηκε. και ανηχθη και αυθις προς τον
πατριαρχικον θρονον Ἀρσενιος, εγγραφον ποιησα μενος τα ορθα φρονειν και
πραττειν υπερ του βασιλεως.
85 Ὁ δε βασιλευς τον Στρατηγοπουλον Ἀλεξιον τον καισαρα μετα
στρατευματων τινων οικονομησας επι τοις δυτικοις εκπεπομφε μερεσι, τοις εκεισε
ουσι των Ῥωμαιων υπεναντιοις ξυνελθειν εις μαχην, παραγγειλας ως εν τωι
διερχεσθαι, επει τα της οδου της εκεισε φερουσης πλησιον υπαρχει της
Κωνσταντινου, εφοδον τινα κατ' αυτης ποιη σασθαι και μεχρι των πυλων αυτης
επιδραμειν τα στρα τευματα, ως αν πτοια παρ' αυτων τοις ουσιν εντος Λατινοις
εγγενηται. εγενετο δε τωι τοτε και τι ξυμβηναι προνοιαι θεου. επει γαρ ναυς μεγιστη
κοιλη Λατινικη εκ Βενετιας εις την Κωνσταντινου αφικετο, και νεος εν ταυτηι
εξουσιαστης παρεγενετο, ον και ποτεστατον επονομαζουσιν, ανηρ, ως εφανη,
δραστηριος και θρασυτερος εις τα μαχιμα, τους εν τηι Κωνσταντινουπολει παντας
Λατινους παροτρυνας εις μαχην και ξυμβουλευσας ως «δει και ημας μη μονον εντος
οντας της πολεως την πολιν και εαυτους φυλαττειν, αλλα και κατα Ῥωμαιων τι
δραν, ως αν μη παντηι κατα φρονητικως εν τοις καθ' ημων διατιθωνται.» επεισεν
ουν αυτους εισιοντας εν οσαις ειχον τριηρεσι και τισιν ετεροις πλοιοις, λεμβαδιοις
οιον και δρομωσι, κατα της νησου ∆αφνουσιας χωρησαι, ει πως δυνηθειεν αυτην
παραστη σασθαι και σκυλων ευμοιρησαι των εξ αυτης. κεκενωται ουν η πολις
ανδρων, και ην γυναιξι και νηπιοις και τωι βασιλικωι ταχα ταυτης καταρχοντι
Βαλδουινωι μετα τινων μετριων ανδρων διεξαγομενη και τηρουμενη. Αιφνης ουν ο
Στρατηγοπουλος Ἀλεξιος ο καισαρ νυκτος επιων τηι Κωνσταντινου προσηγγισεν.
επει δε μεθ' εαυτου ειχε και ανδρας τινας εξωρμημενους της πολεως και ακριβως
ειδοτας τα κατ' αυτην, και πυνθανομενος αυτων εμεμαθηκει οπην τινα ειναι περι το
τειχος της πολεως, δι' ης ανηρ οπλιτης δυναιτ' αν εντος εισελθειν, μηδ' ολως
μελλησας του εργου ειχετο. και εισηλθε δια ταυτης ανηρ, και επηκολου θησεν αυτωι
ετερος, ειτα εκεινωι αλλος, και ουτω μεχρι των πεντεκαιδεκα, ταχα δε και πλειους
ανδρες εντος εισηλθον της πολεως. επει δε περι το τειχος ενα ευρον των εμπεπιστευ
μενων την φυλακην, τινες εξ αυτων αναβαντες και των ποδων λαβοντες ερριψαν
εξω της πολεως. οι δ' αλλοι αξινας εγχειρισαμενοι και τους μοχλους των πυλων
διαρρηξαντες ελευθεραν πεποιηνται την εις την πολιν εισοδον τωι στρατευματι.
ουτω μεν ουν ο Στρατηγοπουλος καισαρ και οι συν αυτωι παντες Ῥωμαιοι και
Σκυθαι–εκ των τοιουτων και γαρ το υπ' αυτον συνεκεκροτητο στρατευμα–εντος της
πολεως εγεγονεισαν. οι δ' εντος τωι αιφνιδιωι κατασεισθεν τες του πραγματος, ως
ειχεν εκαστος την εαυτου σωτηριαν επραγματευετο. και οι μεν περι τα σεμνεια
 
 
 

67
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εβαδιζον και μοναχικα ενεδεδυντο αμφια, οπως τον φονον εκφυγοιεν, γυναικες δε
εις οπας τειχων συνεστελλοντο και εις στοας σκοτεινας και αποκρυφους
εκρυπτοντο. ο δε της πολεως καταρχων Βαλδουινος περι το μεγα παλατιον
ωρμησεν. Οι δε περι την ∆αφνουσιαν απιοντες Λατινοι και ο μετ' αυτων ποτεστατος,
μηδεν τι των γενομενων γνωρισαντες, επει μη κατα της νησου ∆αφνουσιας ποιησαι
τι ισχυσαν –αντελαβετο γαρ κακεινων θεος–παλινδρομοι προς την πολιν
επανεζευγνυον. μεχρι μεν ουν του ναου του αρχιστρατηγου των ανω δυναμεων
Μιχαηλ ελθοντες, του περι τον αναπλουν διακειμενου, ουδεν τι ολως των γενο
μενων εμεμαθηκεισαν· εκεισε δε αφιγμενοι και ταυτα μαθοντες εις την πολιν
ωρμησαν επελθειν. αλλα τα Ῥωμαικα στρατευματα τουτο γνοντες πυρ ταις οικιαις
των Λατινων ενεβαλον παρα τον αιγιαλον κειμεναις, και ενεπρησαν ταυ τας, και
πρωτα μεν τας των Βενετικων, ειτα των αλλων γενων, ας και καμπους
κατωνομαζον. επει δε ειδον την πολιν πυρπολουμενην οι των Λατινων, τας παρειας
ταις χερσι τυψαντες, και λαβοντες οσους ηδυναντο εντος των τριηρεων αυτων και
των λοιπων πλοιων, υπεχωρησαν, μιας τριηρεως εις το μεγα παλατιον απελθουσης
και αναδεξα μενης τον Βαλδουινον εν χρωι της ζωγρειας γενομενον. και ταυτα μεν
ουτω ξυνεβη, και η Κωνσταντινου προνοιαι θεου και αυθις υπο χειρα του βασιλεως
των Ῥωμαιων εγενετο κατα λογον δικαιον τε και προσηκοντα, Ἰουλιου εικοστην και
πεμπτην αγοντος, ουσης επινεμησεως τεταρτης και απο γενεσεως κοσμου ετους
οντος #22 ψξθʹ, υπο των εχθρων κρα τουμενη χρονους πεντηκοντα και οκτω.
86 Περι γουν το Μετεωριον τοτε σκηνουμενου του βασιλεως εξαπινης φημη
τις νυκτωρ τας των πολλων περιεβομβησεν ακοας. η δε φημη παρα παιδαριου τινος
της αυταδελφης του βασιλεω της ονομαζομενης μεν Ειρηνης, δια δε του μοναδικου
σχηματος μετονομασθεισης Ευλογιας, εκ των της Βιθυνιας μερων παρ' αυτην αφικο
μενου, ως καθ' οδον εμεμαθηκει παρα του, παρα των Ῥωμαικων στρατευματων
αλωναι την Κωνσταντινου. ως ειχε γουν ταχους η του βασιλεως αυτοκασιγνητη
παρα τον βασιλεα αφιγμενη καταδαρθανοντα τουτον ευρε, και ηρεμα πως εκινει
αυτον χειρι, οπως αν γε και γρηγορησειεν, ισχνοτεραι τηι φωνηι υπολεγουσα ως
«κατεσχες, ω βασιλευ, την Κωνσταντινουπολιν.» και πολλακις τουτο ειρηκει, και ο
βασιλευς επεμενε μηδεν τι προς ταυτην ανταποκρινομενος. ως δε τον λογον
μετεβαλε και ειρηκει· «αναστηθι βασιλευ· ο γαρ Χριστος απεχαρισατο σοι την
Κωνσταντινουπολιν,» της κλινης αναστας και τας χειρας εις ουρανον ανατεινας
«τουτον μεν» εφη «τον λογον, ω αδελφη, και αυτος δεχο μαι. ον δε λογον το πρωτον
ειπας, ως της Κωνσταντινου κεκρατηκα, ουδαμως αποδεχομαι· πως γαρ εκ του
Μετεω ριου εγκρατης γενοιμην της Κωνσταντινου; αλλ' ουδε στρα τευμα κατ' αυτης
αξιολογον πεπομφα. το δε ραιω ταυτα ειναι θεωι και αυτος ξυνομολογω, και θαττον
αν τα μικρου και αδυνατα τοις οις βουλοιτο παρασχειν καθεστηκε δυνατος.» Ταυτ'
ειπων τους εν τελει παντας τους εκεισε τοτε του τωι συνοντας ξυνηθροισε, και
επυνθανετο ει αληθη δοκει σφισιν αυτοις τα παρα της φημης. και οι μεν συν εθεντο
τα των λογων επαληθευειν, και μαλιστα οις η των Λατινων εξοδος ακριβεστερον
επεγνωσθη· ενιοι δε τον λο γον ηγον εν αμφιβολοις, οις ουκ εν γνωσει τα της ανω
προνοιας καθεστηκε κριματα, υπολογιζομενοι και το πραγμα των δυσχερεστατων τε
ειναι και μη ραιδιως κατορθουμενων. εν τοις τοιουτοις μεν λογοις το της νυκτος
παρηιει διαστημα. επει δε ημερα επεφωσκεν, ελπις μεν ην πασι τον διακομιζοντα
ταληθη αφικεσθαι προς το στρατοπεδον, αλλα και το της ημερας εκεινης
παραδεδραμηκει διαστημα, και ουδεις τοιουτος αφικετο. ησχαλλον γουν αι των
απαντων ψυχαι και ηδημονουν, και μαλιστα γε του βασιλεως. αλλα νυκτος επιουσης
ο την αγαθην αγγελιαν διακομιζων εληλυθε και σαφως ειρηκει περι του εργου,
 
 
 

68
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οτιπερ τα των Ῥωμαιων στρατευματα μετα του καισαρος Στρατηγοπουλου εντος της
Κωνσταντινου διαγουσι, και παντα ως εσχεν απηγγειλεν.
87 Ἀπαρας γουν ο βασιλευς του Μετεωριου μεθ' ηδονης οτι πολλης την
Κωνσταντινου φθασαι δια ταχους επεσπευδε, δεδιως μηποτε εκ της ∆αφνουσιας οι
Λατινοι υπονοστησαντες και της πολεως εντος γενομενοι μαχην κατα Ῥωμαιων
στησαιεν καρτεραν, και πολλωι πλειους των Ῥωμαιων οντες των τειχων εξω
βαλλουσιν. αλλα ταυτα μεν ου ξυνεβη, αλλ' εκεινοι μεν τωι αθροωι τας ψυχας
κατασεισθεντες προυλαβον αποδραναι, καθως ο λογος φθασας εδηλωσεν. ο βασιλευς
δε την πορειαν επετεινεν. επει δε και τους του Καλαμου βουνους παρημειψαμεν και
της Ἀχυραους εγγυς ο βασιλευς επηξατο την σκηνην, τοτε δη και τα του Βαλδουινου
του ταχα βασιλικως της Κωνσταντινου καταρχοντος τα βασιλικα διεκομισθησαν
συμβολα· ταυτα δε ην καλυπτρα Λατινικη το σχημα και μαργαροις πεποικιλμενη και
υπερ κεφαλης λιθιδιωι κοκκινωι, πεδιλα τε κοκκοβαφη και σπαθη σηρικον
κοκκοβαφες ενδεδυμενη προκαλυμμα. τοτε δη και ο πολυς λεως τα της υποθεσεως
επεπιστωτο· το γαρ μεγαλειον ουκ εια του πραγματος ευχερως πιστευειν τοις
λεγομενοις. Ἔσπευσεν ουν ο βασιλευς την κινησιν. ταχυτερας γουν και μακροτερας
εποιειτο τας μεταβασεις. εγγισαντι γουν τηι Κωνσταντινου τωι βασιλει κατα νουν
επηιει θεοπρεπεστεραν μαλλον η βασιλικωτεραν την εις την Κωνσταντινου
ποιησασθαι παροδον, και τον τροπον εσκεψατο, οπως αν γενοιτο ο δη δια λογων
ευχαριστηριων προς τον θεον και φωνων ευκτηριων υπερ τε βασιλειας και
ιεραρχειας υπερ τε της πολεως και των αυτης οικητορων και του ταυτης
πληρωματος. επει δε εζητει τον τας ευχας συγγραψασθαι μελλοντα, τον φιλοσοφον
Βλεμμυδην προς τουργον επινυξαι βεβουλητο. μακραν δε ην ο ανηρ–αμφι γαρ την
Ἔφεσον τας διατριβας εποιειτο–εις αργιαν δε τα του πραγματος επιπτεν. ο δε
βασιλευς μελλησειν ουκ ηθελε προς την εισοδον. εδυσχεραινε γουν επι τουτοις, αλλ'
αυτος το δυσχερες διελυσαμην τωι βασιλει. «ει μεν» γαρ εφην, «ω βασιλευ, ως εξ
αγιου ανδρος βουλει τας ευχας, ασπερ εθελεις, γενεσθαι σοι, ουκ εχω λεγειν· ει δε εξ
οιουδητινος, δυναμενου δε συγγραφειν προελοιο την βουλησιν εκπεπλησθαι σοι,
ιδου σοι αυτος την θελησιν αποπλησαιμι και τας ευχας σοι συγγραψαιμι.» εδοξε
τουτο κρειττον τωι βασιλει, και της ταχινης εισοδου τας υπ' εμου ποιηθησομενας
προειλετο. εγω μεν ουν ευθυς ηψαμην του εργου, και ουπω ημερα παρηιει ολη και
νυξ, και δεκα προς ταις τρισι συνεγραψαμην ευχας, εκαστην οικειον εχουσαν τον
σκοπον.
88 Κατελαβε γουν ο αυτοκρατωρ την Κωνσταντινου· τεσσαρακαιδεκατην ηγε
τοτε ο Αυγουστος. εισελθειν γουν εις την Κωνσταντινουπολιν ουκ ηθελησε την
αυτην ημεραν, αλλα τας σκηνας εν τηι μονηι του Κοσμιδιου επηξατο, τηι αγχι
διακειμενηι των Βλαχερνων. εκεισε γουν διανυκτερευσας εωθεν αναστας την εις
Κωνσταντινουπολιν εισοδον απειργασατο τροπον τοιουτον. επει δε ο μεν
πατριαρχης Ἀρσενιος ου παρην, οια εκεινος ανηρ νωθροτερος περι τα καλα και
δυσνους προς τον βασιλεα τελων και μικρου δυσχεραινων, οτι προς του βασιλεως η
της Κωνσταντινου τηι των Ῥωμαιων αρχηι συγκατειλεκται, εδει δε αρα των τινα
αρχιερεων τας ευχας εις επηκοον εξειπειν, ο της Κυζικου μητροπολιτης Γεωργιος, ον
και Κλειδαν κατωνομαζον, επληρου την χρειαν, και εις ενα των πυργων των της
Χρυσειας αναβας, εχων μεθ' εαυτου και το της θεοτοκου εκτυπωμα το ουτω πως εκ
της μονης παρωνομασμενον των Ὁδηγων, εις επηκοον απαντων απεστοματισε τας
ευχας. ο μεν ουν αυτοκρατωρ την καλυπτραν αποβαλων και γονυ κλινας επεσε
χαμαι, και παντες δε οι συν αυτωι οπισθεν αυτου επι γονυ κατεπεσον. επει δε η
πρωτη των ευχων εκτετελεσται και ο διακονος εσημηνε την ανεγερσιν, παντες
 
 
 

69
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανασταντες το κυριε ελεησον, εις εκατον αριθμησαντες, επεβοησαν. και τουτων
τετελεσμενων προς του αρχιερεως και αυθις ετερα τις εξεφωνηθη ευχη. ως εν τηι
πρωτηι γουν και εν τηι δευτεραι γεγενηται, και ουτω πως διαπεπρακται μεχρι και
συμπληρωσεως των ολων ευχων. επει γουν ουτωσι πως τα της ιεροπραξιας ταυτης
γεγενηται, θεοπρεπως μαλλον η βασιλικως την της Χρυσειας πυλην εισηλθεν ο
βασιλευς· πεζος γαρ εβαδιζε, προηρχετο δε τουτου της θεομητορος η εικων. μεχρι
μεν ουν της του Στουδιου μονης απελθων, εκεισε την εικονα καταλιπων της
υπεραγνου μητρος του θεου, επιβας του ιππου περι το της Σοφιας του θεου αφικετο
τεμενος. εκεισε γουν τωι δεσποτηι προσκυνησας Χριστωι και τα εικοτα τουτωι
ευχαριστησας, περι το μεγα κατηντηκει παλατιον. εν ευφροσυνηι γουν και θυμηδιαι
πολληι και απλετωι χαραι το Ῥωμαικον τωι τοτε γεγενηται πληρωμα· ουδεις γαρ ην ο
μη σκιρτων τε και αγαλλομενος και μικρου δειν τωι πραγματι απιστων δια το
απροσδοκητον του εργου και το υπερβαλλον της ηδονης. Ἐπει δε εδει και τον
πατριαρχην εντος γενεσθαι της Κωνσταντινου, μετα παραδρομην τινων ημερων
λογοις και τηι παρα τουτων πειθοι εισηλθε. και ο βασιλευς εις το ιερον απηλθεν
ανακτορον, το της μεγαλης Σοφιας τεμενος, ιν' εγχειρισηι την καθεδραν τωι αρχιερει.
και συνηθροιστο μετα του βασιλεως και των εν τελει παντες και των αρχοντων οι
προκριτοι και πασα πληθυς. ο βασιλευς δε της χειρος του πατριαρχου επιλαβομενος
«εχεις,» φησι, «τον θρονον σου, δεσποτα, και ουτινος εκ μακρου εστερησαι, νυνι της
καθεδρας απολαυε.» και ουτω μεν και επι τωι πατριαρχηι τα του βασιλεως ξυνεβη. 89
Ἐγενετο δε τωι τοτε και τι τοιουτον, ο μη παραδουναι γραφηι των ου δεοντων
ελογισαμην. λογον επι τηι αναρρυσει της Κωνσταντινου συνεγραψαμην. και ο
σκοπος του λογου κατα τας αρχας ευχαριστια τε ην προς θεον της προς Ῥωμαιους
τουτου αγαθουργιας και της ευσπλαγχνου κηδεμονιας και αντιληψεως,
συνανεκεραννυτο δε τωι λογωι και ευφημια προς τον βασιλεα ευχαριστηριος· η δ' επι
τελει του λογου αξιωσις συναναγορευθηναι τωι βασιλει και πατρι τον βασιλεως
πρωτογενη παιδα, τον Κομνηνον Ἀνδρονικον. τουτο ελανθανε τους πολλους και
μαλιστα των εν τελει, οις και ου κατα γνωμην υπηρχε το πραγμα. οι μεν προυχοντες
των ημετερων, ο τε δεσποτης Ἰωαννης ο του βασιλεως αυταδελφος και ο πενθερος
τουτου ο σεβαστοκρατωρ Τορνικιος–ο γαρ καισαρ Στρατηγοπουλος, και ει παρην εν
τοις τοιουτοις, ουδ' ειχε περι τουτων φροντιδα–τον σκοπον αγνοουντες και την
αξιωσιν του προβληματος, ηναγκασαν τον βασιλεα επ' ακροασει γενεσθαι του λογου.
ο μεν βασιλευς εδυσχεραινεν, ηδη γαρ μεσεμβρινας τας ακτινας ο ηλιος εβαλλε και ο
του αριστου παρηιει καιρος ***

 
 
 

70
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


