Adversus eos qui castigationes aegre ferunt
ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΑΧΘΟΜΕΝΟΥΣ ΤΑΙΣ ΕΠΙΤΙΜΗΣΕΣΙ.
Θειον αληθως και ιερον χρημα ο λογος Θεου, κτημα εξαιρετον, ουκ αλλοθεν
προσγενομενον, αλλα συγκε κραμενον τηι φυσει, ανθρωπωι δωρον τιμιωτατον παρα
του δημιουργησαντος εις αυτον ελθον. ∆ιο και καθ' ομοιωσιν Θεου γεγενησθαι
λεγεται. Τουτωι γουν εχει και προς τα αλλα ζωα την διαφοραν, και τωι θεοειδει
πλεονεκτηματι ιδιαζοντως χαρακτηριζεται, σφοδρα τοις αλλοις πολλην εχων την
κοινωνιαν προς τα βοσκηματα. Ὀφθαλμων γαρ τυπος, και σαρκων διαπλασις, των τε
επι της επιφανειας, και των εν γαστρι κρυπτομενων, ου σεμνυνει τον ανθρωπον·
επειδη και εν χερσαιοις, και ενυδροις, και πτηνοις, και πασιν απλως ζωοις η εκεινων
μετουσια βλεπεται. Τουτο δε ηγεμονα των παντων ποιει, και μακαριστον
αποδεικνυσιν· οπερ Θεος εχων πλουσιως, ολιγον ημιν εχαρισατο, ινα πρωτον
εκεινον βλεπωμεν, και γνω ριζωμεν λογον του λογου δοτηρα, και λατρευωμεν τωι
ουτως ημας καλως τηι ιδιαι κατακοσμησαντι χαριτι. ∆ια λογους ισχυομεν των
ισχυρων πλεον ασθενεις ον τες το σωμα, και παντα δουλουμεθα, και ταις ημετε ραις
υπηρετεισθαι χρειαις κελευομεν. Ουτω ταυρους δαμαζομεν και υπαγομεν τωι ζυγωι,
και γην αροτροις ανατεμνειν παρασκευαζομεν, και ιππον ταχυν τοις ψαλιοις
καταγχοντες εχομεν ευπειθη, και τον βραδυν ονον τοις ροπαλοις επειγοντες
ποιουμεν οξυτερον, και τας σκληρας ημιονους οχηματα ελκειν και αχθο φορειν
αναγκαζομεν· ελεφαντων δε την εκκεχυμενην πολυσαρκιαν, και καμηλων το
μεγεθος ευμηχανως προς το δοκουν μεταχειριζομεθα. Ἐντευθεν και βαθος
περαιουμεθα, και μικρωι ξυλωι δια κυβερνητικης τα αφατα των πελαγων
εφοδευομεν, και της πορειας εκεινης ουκ εχοντες συμβολα, οταν γην αποκρυψω
μεν, τοις κατ' ουρανον σημειοις ασφαλως οδηγου μεθα, και οδηγει τον ναυτην ως
τους Μαγους αστηρ.
Ουρανου δε πλατη και σχηματα εξευρεθη και πληθος αστερων, και οπως
εκαστος μεγεθους εχει, και δια στηματος, και της σεληνης σημειωσις, και τι πασχων
ο ηλιος κατα τινας χρονους την ακτινα καλυπτεται· ηδη δε και κατα γης κινουμενης
φιλοσοφουμεν, οπως λυομενη των φυσικων ερεισματων αυτη τε αναβρασ σεται, και
τους εποικους μετα των επικειμενων κλο νει Συμβολοις δε τοις παρατετηρημενοις
και αυχμους 46.309 παραθεωρουμεν, και επομβριας προμαντευομεθα, και τοις εκ γης
φυομενοις τον λογον προσαγοντες, τας φυσεις των βοτανων εξεταζομεν, και την
μεν τωι τραυματιαι σωτηριον αποφαινομεν, αλλην επιτηδειον προς υπνον τωι μη
καθευδοντι, ετεραν ηπατος ιατι κην, και αλλην τας επαναστασεις του σπληνος κατα
στελλουσαν. Ἐω τας επιστημας, αφιημι τας τεχνας τας αναγκαιας, τας προς τροφην
πασαν, την ποικι λην των επιτηδευματων περιοδον. Το δε τοιουτον ζωον, το σοφον,
το πρακτικον, το δραστηριον, το μνημονικον, το ενταυθα ον και τα αλλαχου βλεπον,
δια το ποικιλαις ηδοναις και διαφοροις παθεσι περι ελκεσθαι, ενος ολιγωρως εχει,
της αληθους ζωης και της οικειας σωτηριας. Και ο προβλεπων τροπας αερων, την
αναστασιν ουχ οραις· ο τας μεταβολας των ενιαυτων ειδως, την μεταβολην ου
βλεπεις του βιου· ο τον ιδιον δουλον απαιτων τας ευθυνας ων δια πραττεται, του
σου κριτου και Κυριου της εξουσιας καταφρονεις.
Ταυτα ουκ εστι του λογικου, αλλ' εις μωριαν το λογικον παρατρεποντος.
∆ικαιοσυνην ουκ ασκεις, την αρετην ου μανθανεις, ευχης αμελεις. Και τουτο
εδηλωσεν η χθιζη ημερα. Ποιοις γαρ οφθαλμοις την Κυριακην οραις, ο ατιμασας το
Σαββατον; Ἦ ουκ οιδας ως αδελφαι αυται αι ημεραι; καν εις την ετε ραν εξυβρισηις,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

τηι ετεραι προσκρουεις; Ἔχων νουν και λογον, ου προοραις το πρεπον και συμφερον,
ουδε εμμελως ποιηι της σαυτου αθανασιας την επιμελειαν, ουδε διασκεπτηι την
σαυτου φυσιν οστις ει, και τι γε νεσθαι δυνασαι· γαστρι δε και λαγνειαις, και αργιαι,
και υπνωι του Θεου και ευεργετου προδιδως το δωρον, ινα σοι αχρειον και ανωφελες
και ματαιον γενηται. Αισχιστον τουτο, και νηπιας φρενος, και της επαχθους
κατηγοριας αξιον. Ἧττον δ' αν ην κακον, ει μη νοουν τες οικοθεν και παρ' εαυτων
το συμφερον, αλλου γουν εισηγουμενου το χρησιμον, επειθομεθα. Το δε ουχ ουτως
εχει, αλλα και σφοδρα τοις διδασκαλοις αχθο μεθα, και χαλεπως αυτων την
νουθεσιαν φερομεν, και ταις συμβουλαις βαρυνομεθα. Ναυτιωμεν δε προς την
παιδειαν των καλων, ως οι κακοσιτοι των αῤρω στων προς τα οψα τα παρα των
ιατρων αυτοις ορεγο μενα. Καν επιπληξις γενηται, χαλεπαινομεν· καν τραχυτερου
ακουσωμεν ρηματος, δυσανασχετουμεν· καν αποκλεισθωσιν ημιν αφορισμωι αι θυραι
της εκ κλησιας, βλασφημουμεν. Ουτος δε ουκ εστι μανθα νοντων τροπος, ουδε
υπακοη μαθητων, αλλα στα σιαστων και μαχομενων φιλονεικια. Παιδιου γαρ ταξιν
ο μαθητης επεχειν οφειλει, ος τεχνης η επιστημης επιθυμησει μιας των εξωθεν· ο δε
ευσεβειαν ασκου μενος, μετα πλειονος της προσθηκης ειναι βρεφος οφειλει· επειδη
και ο Κυριος εκεινην την ηλικιαν ως ευπειθη τοις παρ' εαυτου επαινοις εσεμνυνε. Το
παι διον τοινυν ουκ εμβαινει τους χαρακτηρας και τας γραμμας ασπερ αν ο
διδασκαλος τωι κηρωι ενσημη νηται· ουδε στοιχεια καινοτομει, υπ' εξουσιας εμπλη
κτου νεωτεριζον περι τα γραμματα· αλλα πρωτην μεν τηι γραφιδι τοις του
διδασκαλου τυποις ενασκει την χειρα· ονοματα δε ουκ αλλα τοις στοιχειοις επι
46.312 λεγει, αλλ' απερ ηκουσε· παντι δε τροπωι και λογωι και εργωι μιμειται του
καθηγητου την παραδοσιν.
Ἂν δε που και ραιθυμησαν αποτυμπανισθηι τωι σκυ τει, ου θρασυνεται τηι
πληγηι, ουδε τας δελτους τωι διδασκαλωι περιῤρηξαν αποφοιται· αλλ' επ' ολιγον τηι
αλγηδονι πικρον επισταξαν το δακρυον, εχεται των μαθηματων, και συντονωτερον
περι την μελετην, αλλ' ουκ αμελεστερον γινεται. Ἄλλοτε παλιν ολιγωρησας ως
νεος, κελευεται μενειν αποσιτος, και τωι λιμωι την ραιθυμιαν καταδικαζεται.
Παραμενει δε τωι διδασκα λειωι και μονος, των αλλων παιδων αναχωρησαντων επ'
αριστον, τηρων το προσταγμα συν ευλαβειαι πολληι. Ὁ Χριστιανος δε ουχ ουτως, ο
ακουσας, «Ἂν μη στραφητε και γενησθε ως τα παιδια, ου μη εισελθητε εις την
βασιλειαν των ουρανων·» αλλ' οταν αυστηροτερον ιδηι τον ιερεα σχηματι και φωνηι
διορθουμενον το πλημμελημα, προφανως αντιλεγει, και υπ' οδοντα γογγυζει, και
περινοστων την αγοραν και τα αμφοδα λοιδορειται. Καν της εκκλησιας απο κλεισθηι,
καταφρονει της ευχης, απροσποιητως του λαου και των μυστηριων αποτεμνομενος·
η τυχον ουδε υποβληθεις ταυτηι τηι τιμωριαι, εαυτον της εκ κλησιας απαγει, δια την
οργην την προς τον επισκο πον, και τον Θεον και ∆εσποτην αποστρεφομενος.
Λεκτεον δε τωι τοιουτωι το προς Παυλον λεχθεν, ηνικα ετι Σαυλος ετυγχανε·
«Σκληρον σοι, ανθρωπε, προς κεντρα λακτιζειν.» Ειτε απο σαυτου τον Θεον αφη κας,
λογισαι οτι ο του ηλιου χωριζομενος, εν σκοτει και ζοφωι διαγει τον βιον· ειτε
απεβληθης των ευχων ως αναξιος, ανακαλεσαι τηι μετανοιαι την πρωτην
καταστασιν. Ουδεν ψευδος εν Ευαγγελιοις γεγραπται, ουδε προῤρησις του Χριστου
εσφαλμενην εχει την εκβα σιν. ∆ια Πετρου εδωκε τοις επισκοποις την κλειδα των
επουρανιων τιμων· γινωσκε οτι λυθεις λελυσαι, και δεθεις τοις αορατοις δεσμοις
κατασφιγγηι. Ει οφθαλμους ειχες προς την ουσιαν της ψυχης, εδειξα αν σοι τωι
αφωρισμενωι σχημα κατακεκριμενου, βαρυ τατοις δεσμοις τον αυχενα πιεζομενου,
ουδεν των μελων ελευθερον η ανετον εχοντος. Και ειθε τωι βιωι η τιμωρια
περιωριζετο! νυνι δε αν ανθρωπινον τι συμβηι, και αθροον παραστηι η τελευτη, ως
κλεπτης εν νυκτι, γινωσκε κεκλεισθαι σοι τα εκει. Ἐπιμελεις εισι και μη παιζομενοι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

οι της βασιλειας θυρωροι· ορωσι την ψυχην τα του αφορισμου φερουσαν συμβολα.
Ὥς τινα του δεσμωτηριου τηι κομηι και τωι ρυπωι κατηγορου μενον, απελαυνουσιν
αυτην της επι τα καλα φερου σης οδου· ου συγχωρησουσιν ιδειν τα ταγματα δικαιων,
και αγγελικην ευφροσυνην. Ἡ δε αθλια τοτε πολλα της αβουλιας εαυτην
καταμεμφομενη, οιμωζουσα δε και οδυρομενη, και στενουσα, και σκυθρωπωι τινι
τοπωι, οιον γωνιαι προσεῤριμμενη διατελεσει, τον αληκτον οδυρμον και
απαραμυθητον εις αιωνας εκτινουσα. «Μη γινεσθε,» φησιν, «ως ιππος και ημιονος,
οις ουκ εστι συνεσις· εν κημωι και χαλινωι 46.313 τας σιαγονας αυτων αγξεις.»
Τον σκληρον ο ψαλμος απαλυνων ταυτα φησι, και οιον ελαιωι εκμαλασσων
ταις παραινεσεσι. Καμψον ουν τον αυχενα, ειξον ως ζυγωι τοις προσταγμασι· το
σκληρον αποῤρηγνυται, το εικον και καμπτομενον ορθουται· και διδασκει σε τουτο η
επι τοις φυτοις πειρα. Μη τον χαλινον ενδακων ορμησηις επι τον κρημνον, η το
βαραθρον, αλλα περιαχθεις τον αυχενα τηι χειρι του αναβατου, επι την σωζουσαν
οδον κατευθυνθητι· οταν επιτιμησιν δεξηι, ειπε απο ευλαβους ψυχης το ∆αβιτικον,
«Ἀγαθον μοι, οτι εταπεινωσας με, οπως αν μαθω τα δικαιωματα σου.» Μη
επισκοπικης αυθαδειας ειναι τον αφορισμον νομισηις· πατρωιος ο νομος, παλαιος της
Ἐκκλησιας κανων απο του νομου αρξαμενος και κρατυνθεις εν τηι χαριτι. Θεωρησον
τον αγιον Παυλον δι' επιστολων τας αποφασεις του αφορισμου κατα των
υπευθυνων εκπεμποντα, και τον Κορινθιον νεανισκον τωι τοιουτωι ιατρευοντα
φαρμακωι, τον τηι μητρυιαι σατανικως επιμανεντα· «Ὃν γαρ αγαπαι Κυριος παιδευει,
μαστιγοι δε υιον ον παραδεχεται.» Ου γαρ εισιν αι ριζαι της παιδειας γλυκειαι, αλλα
πικραι· καρπον δε εις υστερον βλαστανουσι κηριων ηδυτερον.
Και δια τουτο χρεια τωι μεν ασκουμενωι του μοχθειν, τωι δε ασκουντι και
πληγης και τραχυτητος. Και τωι μεν Μωσαικωι νομωι αι τεσσαρες δεκαδες μεχρι νυν
αι νομικαι των πληγων παραμενουσιν, ου τωι ευαγγελικωι δε βιωι· επειδη παντων ο
λογος εστι, και ελεος, και ραβδος, και παρακλησις, και πληγη. Ου γαρ τυπτομεν σε
ως οικετην, αλλα παιδευομεν σε ως ελευθερον· σοι γαρ εκ της Σαῤρας της ελευθερας
το γενος, ουκ εκ της Ἄγαρ της δουλης. Αιδουμεθα σε ως υιον της ελευθερας, ουκ
ατιμαζομεν ως γεννημα της παιδισκης. ∆ια τουτο ταις ελευθεριοις επιτιμησεσι
λυπουμεν σε πλημμελουντα, ου σωμα ξαινοντες, αλλα ψυχην ανιωντες. Ἂν δε και
τουτου φειδωμεθα, πως σε παιδευσομεν; ∆υσμεταχειριστος εστιν ο διδασκαλικος
λογος, και η αγωγη της αρετης, και ποικιλην επιζητει την της επιστασιας
οικονομιαν, τοις υποκειμενοις ηθεσιν εαυτην προσαρμοζουσα. Ἔστι τις ευπειθης και
την γνωμην ευαγωγος; τουτωι ο πραος και απαλος αρμοζει λογος. Ἄλλος σκληρος
και αναγωγος; μαστιγων χρηιζει. Τι ουν ποιησομεν, επειδη ραβδους ου
μεταχειριζομεθα; καταλειψομεν αυτον απρονοητον; Ουχ ουτως. Ἀλλα τον αυτον
λογωι μεταῤρυθμισομεν εις αλλο σχημα υποκειμενηι χρειαι καταλληλον· και ωσπερ τα
οψα τηι μικρα προσθεσει των αρτυματων προς τας εναντιας ποιοτητας διαμειβεται,
απο του στυφοντος εις το γλυκυ, και απο του γλυκεος εις το στυφον μεταβαλλομενα·
ουτως και ο ημετερος λογος τηι προσθηκηι των σχηματων προς διαφορους χρειας
μετατυπουται, ιν' επινοηθηι εκαστου το τροφιμον. Μη ουν εν ταις γωνιαις μου
καταλαλει, τραχυ ονομαζων το διδασκαλικον, μηδε τους κοινωνους των
αμαρτηματων κοινωνους των κατ' εμου ποιουμενος μεμψεων, καθεζηι κρινων
επισκοπον μετα του συν 46.316 εδριου της ματαιοτητος. Ἐγω δε ου παραχθησομαι
την ψυχην καινον τι πασχων, ει αχθονται μου των μαθητων οι σκληροτεροι. Παθος
γαρ εστι τουτο ανθρωπινον εξ αρχης εις τελος τωι βιωι παρακολουθον· και βαρυς μεν
ο αρχων ως επι παν τοις αρχομενοις· τοις δε μιαροις και παρανομοις και μισους
αξιος. Λυπει γαρ την αμαρτιαν κωλυων· και με τουτο μετα των εξωθεν πραγματων
ικανως και η εκκλησιαστικη ιστορια διδασκει. Τις κρειττων ποιμην Μωσεως; τις δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

αρχων εμμελης ουτω και ηπιος, παντα γινομενος τωι λαωι, τροφευς, στρατηγος,
ιερευς, αυτοπατηρ, εν πολεμοις σωζων, εν ερημωι ασπαρτα και ανηροτα χορηγων
αγαθα, δικαζων εμμελως, απλανως οδηγων; καιτοι επι τουτων κατεστασιασθη ως
αδικων, υβρισθη ως βλαπτων, κατεγογγυσθη ως οι κλεπτοντες και νοσφιζομενοι,
εβλασφημηθη ως ανεπιστημων στρατηγος και προστατης ουκ αγαθος, εκινδυνευσε
και αυτης της ιερωσυνης απελαθηναι, ηνικα ∆αθαν και Ἀβειρων και υιοι Κορε δημον
στασιωδη μεθ' εαυτων του λαου αποῤρηξαντες, βεβηλοι των αγιων ιερεις
εφιλονεικουν ειναι, και τας θυμιατριδας μετεχειριζοντο, και οσον ουδεπω των
αγιων ηπτοντο, και το πυρ ανηπτον το μυστικον, ο προ του θυμιαματος τους
θυμιωντας κατεφλεξε. Και τοσουτον γε εστιν ευπροσκρουστον προστασια λαου και
το διδασκαλικον επιτηδευμα, ωστε ουδε οι αδελφοι του Μωυσεως εφεισαντο· αλλα
και Μαρια κατελαλει, και Ἀρων ελοιδορει, και το φορτικον της αρχης την φυσικην
παρωξυνεν ευνοιαν, και τους οικειοτατους τωι πολυμοχθωι ανδρι επανεστησεν.
Ἀλλ' ουδεν περι τουτο· ο μεν γαρ ην Μωυσης, και ουδεν εαυτου χειρων
εγενετο· οι δε των εις τον ηγεμονα πλημμεληματων παρα Θεου τας δικας και
απηιτηθησαν, και απετισαν. Τι οι μετα τουτον; Ουχ Ἡσαΐας την ευσεβειαν διδασκων
επρισθη; Ουχ Ἱερεμιας την ειδωλολατρειαν αποκηρυττων κατεβοηθη, και λακκοι
αυτον και τιμωριαι καταῤρακτων διεδεξαντο; Ου Ζαχαριας μεταξυ του ναου και του
θυσιαστηριου επολεμηθη και εφονευθη; Ὁ Κυριος ημων ο αυτος ου περι των
προβατων, ο ποιμην, εσφαγη; ου περι των παιδευομενων μισηθεις εσταυρωθη; Τι
Παυλον της κεφαλης απετεμε; τι Πετρον επι τον σταυρον υψωσε; τι τους καθ'
εκαστον των μαθητων ταις ποικιλαις τιμωριαις παρεδωκεν; Ου το κωλυειν την
αμαρτιαν, και παιδευειν δικαιοσυνην; Ἀει γαρ εχθροι των ελεγχομενων μαθητων οι
της αληθειας φιλοι τε και διδασκαλοι. Ἡμεις δε ουδεπω υπερ της αληθειας
εῤραπισθημεν, ουδεπω τηι σαρκι τον κινδυνον εδεξαμεθα. Και τι μεγα αν
γογγυσθωμεν, οι του σταυρωθεντος διακονοι; Ὡς πατηρ η μητηρ δεχομαι σου τας
σκληροτητας και παροξυσμους.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4


