Adversus Eunomianos (orat. 27)
ΛΟΓΟΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟΣ ΠΡΩΤΟΣ ΠΡΟΣ ΕΥΝΟΜΙΑΝΟΥΣ ΠΡΟ∆ΙΑΛΕΞΙΣ
1 Προς τους εν λογωι κομψους ο λογος. και ινα απο της γραφης αρξωμαι·
Ἰδου εγω επι σε την υβριστριαν. εισι γαρ, εισι τινες, οι την ακοην προσκνωμενοι και
την γλωσσαν, ηδη δε, ως ορω, και την χειρα, τοις ημετεροις λογοις, και χαιροντες
ταις βεβηλοις κενοφωνιαις, και αντιθεσεσι της ψευδωνυμου γνωσεως, και ταις εις
ουδεν χρησιμον φερουσαις λογομαχιαις. ουτω γαρ ο Παυλος καλει παν το εν λογωι
περιττον και περιεργον, ο του συντετμημενου λογου κηρυξ και βεβαιωτης, ο των
αλιεων μαθητης και διδασκαλος. ουτοι δε, περι ων ο λογος, ειθε μεν, ωσπερ την
γλωσσαν ευστροφον εχουσι και δεινην επιθεσθαι λογοις ευγενεστεροις τε και
δοκιμωτε ροις, ουτω τι και περι τας πραξεις ησχολουντο μικρον γουν, και ισως
ηττον αν ησαν σοφισται και κυβισται λογων ατοποι και παρα δοξοι, ιν' ειπω τι και
γελοιως περι γελοιου πραγματος.
2 Ἐπει δε πασαν ευσεβειας οδον καταλυσαντες προς εν τουτο βλεπουσι
μονον, ο τι δησουσιν η λυσουσι των προβαλλομενων, – καθαπερ εν τοις θεατροις οι
τα παλαισματα δημοσιευοντες, και των παλαισματων ουχ οσα προς νικην φερει κατα
νομους αθλησεως, αλλ' οσα την οψιν κλεπτει των αμαθων τα τοιαυτα και
συναρπαζει τον επαινετην. –και δει πασαν μεν αγοραν περιβομβεισθαι τοις τουτων
λογοις, παν δε συμποσιον αποκναιεσθαι φλυαριαι και αηδιαι, πασαν δε εορτην και
πενθος απαν, την μεν ανεορτον ειναι και μεστην κατηφειας, το δε παραμυθεισθαι
συμφοραι μειζονι τοις ζητημασι, πασαν δε διοχλεισθαι γυναικωνιτιν, απλοτητι
συντροφον, και το της αιδους ανθος αποσυλασθαι τηι περι λογον ταχυτητι. επειδη
ταυτα ουτω, και το κακον ασχετον και αφορητον, και κινδυνευει τεχνυδριον ειναι
το μεγα ημων μυστηριον· φερε, τοσουτον γουν ημων ανασχεσθωσαν οι κατασκοποι
σπλαγχνοις πατρικοις κινουμενων και, ο φησιν ο θειος Ἰερεμιας, σπαρασσομενων τα
αισθητηρια, οσον μη τραχεως τον περι τουτων δεξασθαι λογον, και την γλωσσαν
μικρον επισχοντες, αν αρα και δυνωνται, την ακοην ημιν υποθετωσαν. παντως δε
ουδεν ζημιωθησεσθε. η γαρ εις ωτα ελαλησαμεν ακουοντων, και τινα καρπον εσχεν
ο λογος, την ωφελειαν την υμετεραν, –επειδη σπειρει μεν ο σπειρων τον λογον επι
πασαν διανοιαν, καρποφορει δε η καλη τε και γονιμος, –η απηλθετε και τουτο ημων
διαπτυσαντες, και πλειονα λαβοντες υλην αντιλογιας τε και της καθ' ημων
λοιδοριας, ινα και μαλλον υμας αυτους εστιασητε. μη θαυμασητε δε, ει παραδοξον
ερω λογον, και παρα τον υμετερον νομον, οι παντα ειδεναι τε και διδασκειν
υπισχνεισθε λιαν νεα νικως και γενναιως, ινα μη λυπω λεγων αμαθως και θρασεως.
3 Ου παντος, ω ουτοι, το περι θεου φιλοσοφειν, ου παντος· ουχ ουτω το
πραγμα ευωνον και των χαμαι ερχομενων. προσθησω δε, ουδε παντοτε, ουδε πασιν,
ουδε παντα, αλλ' εστιν οτε, και οις, και εφ' οσον. ου παντων μεν, οτι των
εξητασμενων και διαβεβηκοτων εν θεωριαι, και προ τουτων και ψυχην και σωμα
κεκαθαρμενων, η καθαιρομενων, το μεριωτατον. μη καθαρωι γαρ απτεσθαι καθαρου
τυχον ουδε ασφαλες, ωσπερ ουδε οψει σαθραι ηλιακης ακτινος. οτε δε; ηνικα αν
σχολην αγωμεν απο της εξωθεν ιλυος και ταραχης, και μη το ηγεμονικον ημων
συγχεηται τοις μοχθηροις τυποις και πλανωμενοις, οιον γραμμασι πονηροις
αναμιγνυντων καλλη γραμ ματων, η βορβορωι μυρων ευωδιαν. δει γαρ τωι οντι
σχολασαι, και γνωναι θεον· και οταν λαβωμεν καιρον, κρινειν θεολογιας ευθυτητα.
τισι δε; οις το πραγμα δια σπουδης, και ουχ ως εν τι των αλλων και τουτο
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φλυαρειται ηδεως, μετα τους ιππικους, και τα θεατρα, και τα αισματα, και την
γαστερα, και τα υπο γαστερα· οις και τουτο μερος τρυφης, η περι ταυτα ερεσχελια και
κομψεια των αντιθεσεων. τινα δε φιλοσοφητεον, και επι ποσον; οσα ημιν εφικτα,
και εφ' οσον η του ακουοντος εξις εφικνειται και δυναμις· ινα μη καθαπερ αι
υπερβαλλουσαι των φωνων, η των τροφων, την ακοην βλαπτουσιν η τα σωματα, –ει
βουλει δε, των φορτιων τα υπερ δυναμιν τους υποβαινοντας, η την γην των υετων
οι σφοδρο τεροι, –ουτω δη και ουτοι τοις στερροις, ιν' ουτως ειπω, των λογων
καταπιεσθεντες και βαρυνθεντες ζημιωθειεν και εις την αρχαιαν δυναμιν.
4 Και ου λεγω τουτο μη δειν παντοτε μεμνησθαι θεου. μη παλιν
επιφυεσθωσαν ημιν οι παντα ευκολοι και ταχεις. μνημονευτεον γαρ θεου μαλλον η
αναπνευστεον· και, ει οιον τε τουτο ειπειν, μηδε αλλο τι η τουτο πρακτεον. καγω
των επαινουντων ειμι τον λογον, ος μελεταν ημερας και νυκτος διακελευεται, και
εσπερας και πρωι και μεσημβριας διηγεισθαι, και ευλογειν τον κυριον εν παντι
καιρωι· ει δει και το Μωυσεως ειπειν, κοιταζομενον, διανιστα μενον οδοιπορουντα, ο
τι ουν αλλο πραττοντα, και τηι μνημηι τυπουσθαι προς καθαροτητα. ωστε ου το
μεμνησθαι διηνεκως κωλυω, το θεολογειν δε· ουδε την θεολογιαν, ωσπερ ασεβες,
αλλα την ακαιριαν· ουδε την διδασκαλιαν, αλλα την αμετριαν. η μελιτος μεν
πλησμονη και κορος εμετον εργαζεται, καιπερ οντος μελιτος, και καιρος τωι παντι
πραγματι, ως Σολομωντι καμοι δοκει, και το καλον ου καλον, οταν μη καλως
γινηται, ωσπερ ανθος εν χειμωνι παντελως αωρον, και γυναιξι κοσμος ανδρειος, η
γυναικειος ανδρασι, και πενθει γεωμετρια, και ποτωι δακρυον, ενταυθα δε μονον τον
καιρον ατιμασομεν, ου μαλιστα τιμητεον το ευκαιρον;
5 Μηδαμως, ω φιλοι και αδελφοι· αδελφους γαρ υμας ετι καλω, καιπερ ουκ
αδελφικως εχοντας· μη ουτω διανοωμεθα, μηδε καθα περ ιπποι θερμοι και
δυσκαθεκτοι, τον επιβατην λογισμον απορρι ψαντες, και την καλως αγχουσαν
ευλαβειαν αποπτυσαντες, πορρω της νυσσης θεωμεν· αλλ' εισω των ημετερων ορων
φιλοσοφωμεν, και μη εις Αιγυπτον εκφερωμεθα, μηδε εις Ἀσσυριους κατασυρω
μεθα, μηδε αιδωμεν την ωιδην κυριου επι γης αλλοτριας, πασης ακοης λεγω, ξενης τε
και ημετερας, εχθρας και φιλιας, ευγνωμονος και αγνωμονος, η λιαν επιμελως τηρει
τα ημετερα, και βουλοιτο αν τον σπινθηρα των εν ημιν κακων γενεσθαι φλογα,
εξαπτει τε και αναρριπιζει και εις ουρανον αιρει ταις παρ' εαυτης αυραις
λανθανουσα, και ποιει της Βαβυλωνιας φλογος τα κυκλωι καταφλε γουσης
υψηλοτεραν. επειδη γαρ ουκ εν τοις εαυτων δογμασιν εχουσι την ισχυν, εν τοις
ημετεροις σαθροις ταυτην θηρευουσι, και δια τουτο, ωσπερ αι μυιαι τοις τραυμασιν,
ουτω τοις ημετεροις επιτιθενται–ειτε ατυχημασι χρη λεγειν, ειτε αμαρτημασιν. αλλ'
ημεις γε μη επι πλειον ημας αυτους αγνοησωμεν, μηδε το περι ταυτα κοσμιον
ατιμασωμεν· αλλ' ει μη την εχθραν καταλυσασθαι δυνατον, εκεινο γε συμβωμεν
αλληλοις, μυστικως τα μυστικα φθεγγεσθαι, και αγιως τα αγια, και μη ριπτειν εις
βεβηλους ακοας τα μη εκφορα, μηδε σεμνοτερους ημων αποφαινωμεν τους
προσκυνουντας τοις δαιμονιοις και των αισχρων μυθων και πραγ ματων
θεραπευτας, οι θαττον αν του αιματος η λογων εστιν ων μεταδοιεν τοις αμυητοις.
αλλ' ειδωμεν, ωσπερ εσθητος και διαιτης και γελωτος και βαδισματος ουσαν τινα
κοσμιοτητα, ουτω και λογου και σιωπης, οτι και λογον πρεσβευομεν μετα των
αλλων του θεου προσηγοριων και δυναμεων. εστω και το φιλονεικον ημων
εννομον.
6 Τι γεννησιν ακουει θεου και κτισιν, και θεον εξ ουκ οντων, και τομην και
διαιρεσιν και αναλυσιν, ο πικρος των λεγομενων ακροατης; τι δικαστας τους
κατηγορους καθιζομεν; τι τα ξιφη τοις εχθροις εγχειριζομεν; πως, οιει, δεξεται τον
 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περι τουτων λογον, η μεθ' οιας της διανοιας, ο τας μοιχειας επαινων και τας
παιδοφθο ριας, και προσκυνων τα παθη, και μηδεν υπερ το σωμα διανοη θηναι
δυναμενος, ο χθες και πρωην εαυτωι στησας θεους, και τουτους επι τοις αισχιστοις
γνωριζομενους; ουχ υλικως; ουκ αισχρως; ουκ αμαθως; ουκ αμαθως; ουχ ως ειωθεν;
ου συνηγορον των οικειων θεων και παθων την σην θεολογιαν ποιησεται; ει γαρ
αυτοι ταις φωναις ταυταις επηρεαζομεν, σχοληι γ' αν εκεινους πεισαιμεν φιλοσοφειν
εν τοις ημετεροις· και ει παρ' εαυτων εισιν εφευρεται κακων, ποτε αν των
διδομενων αποσχοιντο; ταυτα ημιν ο προς αλληλους πολεμος. ταυτα οι πλειον υπερ
του Λογου μαχομενοι, η οσον αρεσκει τωι Λογωι, και ταυτον πασχοντες τοις
μαινομενοις, οι τους ιδιους οικους αναπτουσιν, η τους παιδας σπαραττουσιν, η τους
γονεας περιωθουσιν, ως αλλοτριους νομιζοντες.
7 Ἐπει δε απεσκευασαμεθα του λογου το αλλοτριον, και εις την αγελην των
χοιρων απεπεμψαμεθα τον πολυν λεγεωνα κατα βυθων χωρησαντα, ο δευτερον εστι,
προς ημας αυτους ιδωμεν, και ξεσωμεν εις καλλος, ωσπερ ανδριαντα, τον θεολογον.
εκεινο δε πρωτον λογισωμεθα, τις η τοσαυτη περι τον λογον φιλοτιμια και
γλωσσαλγια; τις η καινη νοσος αυτη και απληστια; τι τας χειρας δησαντες τας
γλωσσας ωπλισαμεν; ου φιλοξενιαν επαινουμεν; ου φιλαδελφιαν, ου φιλανδριαν,
ου παρθενιαν, ου πτωχοτροφιαν θαυμαζομεν; ου ψαλμωιδιαν, ου παννυχον στασιν,
ου δακρυον; ου το σωμα νηστειαις υποπιεζομεν; ου δι' ευχης προς θεον εκδημουμεν;
ου τωι κρειττονι το χειρον υποζευγνυμεν, τον χουν λεγω τωι πνευματι, ως αν οι τωι
κραματι δικαιως δικαζοντες; ου μελετην θανατου τον βιον ποιουμεθα; ου των
παθων δεσποται καθισταμεθα, μεμνημενοι της ανωθεν ευγενειας; ου θυμον
τιθασσευομεν εξοιδουντα και αγριαινοντα; ουκ επαρσιν καταβαλλουσαν, ου λυπην
αλογιστον, ουχ ηδονην απαιδευτον, ου γελωτα πορνικον, ουκ οψιν ατακτον, ουκ
ακοην απληστον, ου λογον αμετρον, ου διανοιαν εκτοπον, ουχ οσα παρ' ημων ο
πονηρος καθ' ημων λαμβανει, τον δια των θυριδων, ως η γραφη φησιν, ειτουν
αισθητηριων, εισαγων θανατον; παν μεν ουν τουναντιον, και τοις αλλων παθεσιν
ελευθεριαν δεδωκαμεν, ωσπερ οι βασιλεις τας επινικιους αφεσεις, μονον αν προς
ημας νευωσι, και κατα θεου φερωνται θρασυτερον και κακον ου καλου πραγματος
μισθον αντιδιδομεν, της ασεβειας την παρρησιαν.
8 Καιτοιγε, ω διαλεκτικε και λαλε, ερωτησω σε τι μικρον· Συ δε αποκριναι,
φησι τωι Ἰωβ ο δια λαιλαπος και νεφων χρηματιζων. ποτερον πολλαι μοναι παρα τωι
Θεωι, οπερ ακουεις, η μια; πολλαι, δωσεις δηλαδη, και ου μια. ποτερον δε
πληρωθηναι δει πασας, η τας μεν, τας δε ου, ως ειναι κενας και ματην ητοιμασμενας;
ναι πασας· ουδεν γαρ εικηι των παρα Θεου γενομενων. ταυτην δε ο τι ποτε θησεις την
μονην, εχοις αν ειπειν; αρα την εκειθεν αναπαυσιν τε και δοξαν την αποκειμενην
τοις μακαριοις, η αλλο τι; ουκ αλλο η τουτο. επειδη τουτο ωμολογησαμεν, κακεινο
προσεξετασωμεν. εστι τι το ταυτας προξενουν τας μονας, ως ο εμος λογος, η ουδεν;
εστι παντως. τι τουτο; το διαφορους ειναι πολιτειας και προαιρε σεις, και αλλην
αλλαχου φερειν κατα την αναλογιαν της πιστεως, οπερ και οδους ονομαζομεν.
πασας ουν οδευτεον, η τινας των οδων τουτων; ει μεν οιον τε τον αυτον, πασας· ει δε
μη, οτι πλειστας· ει δε μη, τινας· ει δε μηδε τουτο, μεγα καν ει μιαν διαφεροντως, ως
γε μοι φαινεται. ορθως τουτο υπολαμβανεις. τι ουν; οταν ακουσηις μιαν οδον ειναι,
και ταυτην στενην, τι σοι φαινεται δηλουν ο λογος; μιαν μεν δια την αρετην· μια
γαρ, καν εις πολλα σχιζηται· στενην δε δια τους ιδρωτας και το μη πολλοις ειναι
βατην, ως προς το πληθος των εναντιων και οσοι δια της κακιας οδευουσιν. ουτω
καμοι δοκει. τι ουν, ω βελτιστε, ειπερ τουτο ουτως εχει, ωσπερ τινα πενιαν
καταγνοντες του ημετερου λογου, πασας τας αλλας οδους αφεντες, προς μιαν
 
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταυτην φερεσθε και ωθεισθε την δια λογου και θεωριας, ως αυτοι οιεσθε, ως δε εγω
φημι, αδολεσχιας και τερατειας; επιτιματω Παυλος υμιν, τουτο πικρως ονειδιζων
μετα την απαριθμησιν των χαρισματων, εν οις φησι· Μη παντες αποστολοι; μη
παντες προφηται; και τα εξης.
9 Ἔστω δε· υψηλος συ, και υψηλων περα, και υπερ τας νεφελας, ει βουλει, ο
των αθεατων θεατης, ο των αρρητων ακροατης, ο μετα Ἠλιαν μεταρσιος, και ο μετα
Μωυσεα θεοφανειας ηξιωμενος, και μετα Παυλον ουρανιος. τι και τους αλλους
αυθημερον πλαττεις αγιους, και χειροτονεις θεολογους, και οιον εμπνεις την
παιδευσιν, και πεποιηκας λογιων αμαθων πολλα συνεδρια; τι τοις αραχνιοις
υφασμασιν ενδεσμεις τους ασθενεστερους, ως δη τι σοφον και μεγα; τι σφηκιας
εγειρεις κατα της πιστεως; τι σχεδιαζεις ημιν διαλεκτικων αναδοσιν, ωσπερ οι μυθοι
παλαι τους γιγαντας; τι των ανδρων οσον κουφον και ανανδρον, ωσπερ τινα
συρφετον, εις μιαν χαραδραν συναγαγων, και κολακειαι πλεον θηλυνας, καινον
ασεβειας εργαστηριον εδημιουργησας, ουκ ασοφως την ανοιαν αυτων
εκκαρπουμενος; Ἀντιλεγεις και τουτοις; και ουδαμου σοι ταλλα; και την γλωσσαν
δει δυναστευειν παντως, και ου κατεχεις την ωδινα του λογου; εχεις και αλλας
υποθεσεις πολλας τε και φιλοτιμους. εκει τρεψον μετα του χρησιμου την νοσον. 10
Βαλλε μοι Πυθαγορου την σιωπην, και τους κυαμους τους Ὀρφικους, και την περι το
Αυτος εφα καινοτεραν αλαζονειαν. βαλλε μοι Πλατωνος τας ιδεας, και τας
μετενσωματωσεις και περιοδους των ημετερων ψυχων, και τας αναμνησεις, και τους
ου καλους δια των καλων σωματων επι ψυχην ερωτας· Ἐπικουρου την αθειαν, και
τας ατομους, και την αφιλοσοφον ηδονην· Ἀριστοτελους την μικρολογον προνοιαν,
και το εντεχνον, και τους θνητους περι ψυχης λογους, και το ανθρωπικον των
δογματων· της Στοας την οφρυν, των Κυνων το λιχνον τε και αγοραιον. βαλλε μοι
το κενον, το πληρες των ληρηματων, οσα περι θεων η θυσιων, περι ειδωλων, περι
δαιμονων αγαθων τε και κακοποιων, οσα περι μαντειας, θεαγωγιας, ψυχαγωγιας,
αστρων δυναμεως, τερατευονται. ει δε συ ταυτα μεν απαξιοις λογου, ως μικρα τε και
πολλακις εληλεγμενα, περι δε τα σα στρεφηι, και ζητεις το εν τουτοις φιλοτιμον· εγω
σοι κανταυθα παρεξομαι πλατειας οδους. φιλοσοφει μοι περι κοσμου η κοσμων, περι
υλης, περι ψυχης, περι λογικων φυσεων βελτιονων τε και χειρονων, περι
αναστασεως, κρισεως, ανταποδοσεως, Χριστου παθηματων. εν τουτοις γαρ και το
επιτυγχανειν ουκ αχρηστον, και το διαμαρτανειν ακινδυνον. θεωι δε εντευξομεθα,
νυν μεν ολιγα, μικρον δε υστερον ισως τελεωτερον, εν αυτωι Χριστωι Ἰησου τωι
κυριωι ημων, ωι η δοξα εις τους αιωνας· αμην.

 
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


