In laudem Athanasii
ΛΟΓΟΣ ΚΑʹ.
Εις τον μεγαν Ἀθανασιον επισκοπον Ἀλεξανδρειας.
Αʹ. Ἀθανασιον επαινων, αρετην επαινεσομαι. Ταυτον γαρ, εκεινον τε ειπειν,
και αρετην επαινεσαι, οτι πασαν εν εαυτωι συλλαβων ειχε την αρετην, η, το γε
αληθεστερον ειπειν, εχει. Θεωι γαρ ζωσι παντες οι κατα Θεον ζησαντες, καν ενθενδε
απαλλα 35.1084 γωσι. Καθ' ο και Ἀβρααμ, και Ἰσαακ, και Ἰακωβ ακουει Θεος, ο Θεος,
ως ου νεκρων Θεος, αλλα ζωντων. Ἀρετην δε επαινων, Θεον επαινεσομαι, παρ' ου
τοις ανθρωποις η αρετη, και το προς αυτον αναγεσθαι, η επαναγεσθαι δια της
συγγενους ελλαμψεως. Πολλων γαρ οντων ημιν και μεγαλων, ου μεν ουν ειποι τις
αν ηλικων και οσων, ων εκ Θεου εχομεν τε και εξομεν· τουτο μεγιστον και
φιλανθρωποτατον, η προς αυτον νευσις τε και οικειωσις. Ὅπερ γαρ εστι τοις
αισθητοις ηλιος, τουτο τοις νοη τοις Θεος. Ὁ μεν γαρ τον ορωμενον φωτιζει κοσμον,
ο δε τον αορατον· και ο μεν τας σωματικας οψεις ηλιοειδεις, ο δε τας νοερας φυσεις
θεοειδεις απ εργαζεται. Και ωσπερ ουτος τοις τε ορωσι και τοις ορωμενοις, τοις μεν
την του οραιν, τοις δε την του ορασθαι παρεχων δυναμιν, αυτος των ορωμενων εστι
το καλλιστον· ουτω Θεος τοις νοουσι και τοις νοουμενοις, τοις μεν το νοειν, τοις δε
το νοεισθαι δη μιουργων, αυτος των νοουμενων εστι το ακροτατον, εις ον πασα
εφεσις ισταται, και υπερ ον ουδαμου φε ρεται. Ουδε γαρ εχει τι υψηλοτερον, η ολως
εξει, ουδε ο φιλοσοφωτατος νους και διαβατικωτατος, η πολυπραγμονεστατος.
Τουτο γαρ εστι το των ορε κτων εσχατον, και ου γενομενοις πασης θεωριας ανα
παυσις.
Βʹ. Ὧτινι μεν ουν εξεγενετο, διαλογου και θεω ριας διασχοντι την υλην και
το σαρκικον τουτο, ειτε νεφος χρη λεγειν, ειτε προκαλυμμα, Θεωι συγγενεσθαι, και
τωι ακραιφνεστατωι φωτι κραθηναι, καθ οσον εφικτον ανθρωπινηι φυσει· μακαριος
ουτος, της τε εντευθεν αναβασεως, και της εκεισε θεωσεως, ην το γνησιως
φιλοσοφησαι χαριζεται, και το υπερ την υλικην δυαδα γενεσθαι, δια την εν τηι Τριαδι
νοουμε νην ενοτητα. Ὅστις δε υπο της συζυγιας χειρων εγενετο, και τοσουτον τωι
πηλωι συνεσχεθη, ως μη δυνηθηναι εμβλεψαι προς τας της αληθειας αυγας, μηδε
υπερ τα κατω γενεσθαι, γεγονως ανωθεν, και προς τα ανω καλουμενος· αθλιος
ουτος εμοι της τυ φλωσεως, καν ευροηι τοις ενταυθα· και τοσουτωι πλεον, οσωιπερ αν
μαλλον υπο της ευροιας παιζηται, και πειθηται αλλο τι καλον ειναι προ του οντος κα
λου, πονηρον πονηρας δοξης καρπον δρεπομενος, η ζοφον κατακριθηναι, η ως πυρ
ιδειν, ον ως φως ουκ εγνωρισεν. 35.1085
Γʹ. Ταυτα ολιγοις μεν εφιλοσοφηθη, και των νυν, και των παλαι (ολιγοι γαρ
οι του Θεου, ει και παντες πλασματα), νομοθεταις, στρατηγοις, ιερευσι, προφη ταις,
ευαγγελισταις, αποστολοις, ποιμεσι, διδασκαλοις, και παντι πνευματικωι πληρωματι
και συ στηματι, εν δε τοις πασι, και τωι νυν επαινουμενωι. Τινας δη λεγω τουτους;
Οιον τον Ἐνωχ εκεινον, τον Νωε, τον Ἀβρααμ, τον Ἰσαακ, τον Ἰακωβ, τουδωδεκα
πατριαρχας, τον Μωυσεα, τον Ἀαρων, τον Ἰησουν, τους Κριτας, τον Σαμουηλ, τον
∆αβιδ, τον Σολομωντα μεχρι τινος, τον Ἡλιαν, τον Ἐλισσαιον, τους προ της
αιχμαλωσιας προφητας, τους με τα την αιχμαλωσιαν· και τα τελευταια δη ταυτα τηι
ταξει, και πρωτα τηι αληθειαι, οσα περι την Χριστου σαρκωσιν, ητοι προσληψιν, τον
προ του φω τος λυχνον, την προ του Λογου φωνην, τον προ του Μεσιτου μεσιτην,
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεσιτην Παλαιας ∆ιαθηκης και Νεας, Ἰωαννην τον πανυ, τους Χριστου μαθητας,
τους μετα Χριστον, η λαου προκαθεσθεντας, η δια λο γου φανερωθεντας, η δια
σημειων γνωρισθεντας, η τελειωθεντας δι' αιματος.
∆ʹ. Τουτων Ἀθανασιος, τοις μεν ημιλληθη, των δε μικρον απελειφθη, εστι δε
ους και υπερεσχεν, ει μη τολμηρον ειπειν· και των μεν τον λογον, των δε την
πραξιν, των δε το πραον, των δε τον ζηλον, των δε τους κινδυνους, των δε τα πλειω,
των δε τα απαντα μιμησαμενος, και αλλο απ' αλλου καλλος λα βων, ωσπερ οι τας
μορφας μεθ' υπερβολης γραφον τες, και εις μιαν την εαυτου ψυχην συναγαγων, εν
αρετης ειδος εκ παντων απηκριβωσατο, τους μεν εν λογωι δεινους τηι πραξει, τους
πρακτικους δε τωι λογωι νικησας· ει βουλει δε, λογωι μεν τους ευδοκιμους εν λογωι,
πραξει δε τους πρακτικωτατους υπερβαλων· και τους μεν κατ' αμφοτερα μεσως
εχοντας, τωι περι το ετερον υπερβαλλοντι· τους δε καθ' ετερον ακρους, τοις
αμφοτεροις παραδραμων. Και ει μεγα τοις προλαβουσι, το παραδειγμα τουτωι
γενεσθαι της αρετης, ουχ ηττον εις ευφημιαν τωι ημετερωι καλωι, το τοις μετ' αυτον
γενεσθαι παραδειγμα.
Εʹ. Παντα μεν δη τα εκεινου λεγειν τε και θαυμα ζειν μακροτερον αν ειη
τυχον, η κατα την παρουσαν ορμην του λογου, και ιστοριας εργον, ουκ ευφημιας· α
και ιδιαι παραδουναι γραφηι παιδευμα τε και ηδυ σμα τοις εις υστερον, ευχης εργον
εμοι, ωσπερ ον 35.1088 εκεινος Ἀντωνιου του θειου βιον συνεγραφε, του μοναδικου
βιου νομοθεσιαν, εν πλασματι διηγη σεως. Ὀλιγα δε εκ πολλων των εκεινου δι
εξελθοντες, και οσα σχεδιαζει ημιν νυν η μνημη ως γνωριμωτερα, ινα τον τε
ημετερον αφοσιω σωμεθα ποθον, και τηι πανηγυρει το εικος εκ πληρωσωμεν, τα
πλειω τοις ειδοσι παρησομεν. Ουδε γαρ αλλως οσιον, ουδε ασφαλες, ασεβων μεν
βιους τιμασθαι ταις μνημαις, τους δε ευσεβειαι δι ενεγκοντας, σιωπηι παραπεμψασθαι·
και ταυτα εν πολει, ην μολις αν και πολλα της αρετης υποδει γματα σωσειεν, ωσπερ
τους ιππικους και τα θεατρα, ουτω δη και τα θεια παιζουσαν.
ςʹ. Ἐκεινος ετραφη μεν ευθυς εν τοις θειοις ηθεσι και παιδευμασιν, ολιγα των
εγκυκλιων φιλοσοφησας, του μη δοκειν πανταπασι των τοιουτων απειρως εχειν,
μηδε αγνοειν ων υπεριδειν εδοκιμασεν. Ουδε γαρ ηνεσχετο το της ψυχης ευγενες και
φιλοτι μον εν τοις ματαιοις ασχοληθηναι, ουδε ταυτον πα θειν των αθλητων τοις
απειροις, οι τον αερα πλειω παιοντες η τα σωματα, των αθλων αποτυγχανουσι. Και
πασαν μεν Παλαιαν Βιβλον, πασαν δε Νεαν εκμελετησας, ως ουδε μιαν ετερος,
πλουτει μεν θεωριαν, πλουτει δε βιου λαμπροτητα, και πλεκει θαυμασιως αμφοτερα,
την χρυσην οντως σειραν, και τοις πολλοις απλοκον· βιωι μεν οδηγωι θεωριας,
θεωριαι δε σφραγιδι βιου χρησαμενος. Ἀρχη τε γαρ σοφιας φοβος Κυριου, οιον τι
πρωτον σπαργανον· και σοφια τον φοβον υπερβασα, και εις την αγαπην
αναβιβασασα, Θεου φιλους ημας και υιους αντι δουλων εργαζεται.
Ζʹ. Τραφεις δε ουτω και παιδευθεις, ως εδει γε και νυν τους λαου
προστησεσθαι μελλοντας, και το μεγα του Χριστου σωμα μεταχειριζεσθαι, κατα την
μεγαλην του Θεου βουλην τε και προγνωσιν, η ποῤρωθεν καταβαλλεται των
μεγαλων πραγματων τας υποθεσεις, τωι μεγαλωι βηματι τουτωι εγκαταλε γεται, και
των εγγιζοντων εις τωι εγγιζοντι Θεωι γινεται, και της ιερας αξιουται στασεως τε και
ταξεως, και πασαν την των βαθμων ακολουθιαν διεξελθων, ινα τα εν μεσωι
συντεμω, την του λαου προεδριαν πιστευεται, ταυτον δε ειπειν, της οικουμενης
πασης επιστασιαν. Και ουκ εχω λεγειν, ποτερον αρετης αθλον, η της Ἐκκλησιας
πηγην και ζωην, την ιερωσυνην λαμβανει. Ἔδει γαρ εκλειπουσαν ταυτην τωι διψει
της αληθειας, ωσπερ τον Ἰσμαηλ, ποτισθηναι, 35.1089 η, ωσπερ τον Ἡλιαν, εκ του
χειμαῤρου, κατεψυ γμενης ανομβριαι της γης, αναψυξαι, και μι κρα πνεουσαν
 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναζωοποιηθηναι, και σπερμα τωι Ἰσραηλ υπολειφθηναι· ινα μη γενωμεθα ως
Σοδομα και Γομοῤρα, ων περιβοητος μεν η κακια, περι βοητοτερα δε η απωλεια, πυρι
και θειωι κατακλυσθεντων. ∆ια τουτο ηγερθη κερας σωτηριας ημιν ηδη κειμενοις,
και λιθος ακρογωνιαιος, συνδεων εαυτωι τε και αλληλοις ημας, ενεβληθη κατα
καιρον, η πυρ καθαρτηριον της φαυλης υλης και μοχθηρας, η πτυον γεωργικον, ωι το
κουφον των δογματων και το βαρυ διακρινεται, η μαχαιρα τας της κακιας ρι ζας
εκτεμνουσα· και ο Λογος ευρισκει τον εαυτου συμμαχον, και το Πνευμα
καταλαμβανει τον υπερ αυτου πνευσοντα.
Ηʹ. Ουτω μεν ουν και δια ταυτα, ψηφωι του λαου παντος, ου κατα τον υστερον
νικησαντα πονηρον τυ πον, ουδε φονικως τε και τυραννικως, αλλ' αποστο λικως τε
και πνευματικως, επι τον Μαρκου θρονον αναγεται, ουχ ηττον της ευσεβειας, η της
προ εδριας διαδοχος· τηι μεν γαρ πολλοστος απ' εκεινου, τηι δε ευθυς μετ' εκεινον
ευρισκεται· ην δη και κυριως υποληπτεον διαδοχην. Το μεν γαρ ομο γνωμον και
ομοθρονον, το δε αντιδοξον και αντιθρο νον· και η μεν προσηγοριαν, η δε αληθειαν
εχει διαδοχης. Ου γαρ ο βιασαμενος, αλλ' ο βιασθεις διαδοχος· ουδε ο παρανομησας,
αλλ' ο προβληθεις εννομως· ουδε ο ταναντια δοξαζων, αλλ' ο της αυτης πιστεως· ει
μη ουτω τις λεγοι διαδοχον, ως νοσον υγιειας, και φωτος σκοτος, και ζαλην
γαληνης, και συνεσεως εκστασιν.
Θʹ. Ἐπει δε ουτω προβαλλεται, ουτω και την αρχην διατιθεται. Ου γαρ ομου
τε καταλαμβα νει τον θρονον, ωσπερ οι τυραννιδα τινα, η κληρονο μιαν παρα δοξαν
αρπασαντες, και υβριζει δια τον κορον. Ταυτα γαρ των νοθων και παρεγγραπτων
ιερεων εστι, και του επαγγελματος αναξιων· οι μηδεν τηι ιερωσυνηι
προεισενεγκοντες, μηδε του κα λου προταλαιπωρησαντες, ομου τε μαθηται και δι
δασκαλοι της ευσεβειας αναδεικνυνται, και πριν καθ αρθηναι καθαιρουσι· χθες
ιεροσυλοι, και σημερον ιερεις· χθες των αγιων εξω, και μυσταγωγοι σημε ρον·
παλαιοι την κακιαν, και σχεδιοι την ευσεβειαν· 35.1092 ο εργον χαριτος ανθρωπινης,
ου της του Πνευματος· οι, οταν παντα διεξελθωσι βιαζομενοι, τελευταιον
τυραννουσι και την ευσεβειαν· ων ουχ ο τροπος τον βαθμον, ο βαθμος δε τον τροπον
πιστευεται, παρα πολυ της ταξεως εναλλαττομενης· οι πλειους υπερ εαυτων, η των
του λαου αγνοηματων, τας θυσιας οφειλουσι· και παντως των δυω το ετερον αμαρτα
νουσιν, η τωι δεισθαι συγγνωμης, αμετρα συγγινω σκοντες, ως αν μητε ανακοπτοιτο
κακια, αλλα και διδασκοιτο, η τηι τραχυτητι της αρχης, τα εαυτων συγκαλυπτοντες.
Ὧν ουδετερον εκεινος· αλλ' ην υψη λος μεν τοις εργοις, ταπεινος δε τωι φρονηματι·
και την μεν αρετην απροσιτος, την εντυχιαν δε και λιαν ευπροσιτος, πραος,
αοργητος, συμπαθης, ηδυς τον λογον, ηδιων τον τροπον, αγγελικος το ειδος,
αγγελικωτερος την διανοιαν επιτιμησαι γαληνος, επαινε σαι παιδευτικος· και
μηδετερον των καλων τηι αμετριαι λυμηνασθαι, αλλα ποιησαι και την επιτιμη σιν
πατρικην, και τον επαινον αρχικον· μητε το απαλον εκλυτον, μητε στυφον το
αυστηρον· αλλα το μεν επιεικειαν, το δε φρονησιν, και φιλοσοφιαν αμφοτερα·
ελαχιστα μεν λογου δια τον τροπον δεομενος αρκουντα προς παιδαγωγιαν· ελαχιστα
δε ραβδου δια τον λογον· ετι δε ελαττω τομης, δια την ραβδον μετριως πληττουσαν.
Ιʹ. Τι αν υμιν αναζωγραφοιην τον ανδρα; Παυλος προλαβων εγραψε· τουτο
μεν, εν οις τον αρχιερεα τον μεγαν, τον διεληλυθοτα τους ουρανους ανυμνει
(τολμησει γαρ μοι και μεχρι τουτων ο λογος, επειδη Χριστους οιδε καλειν η Γραφη
τους ζωντας κατα Χριστον)· τουτο δε, εν οις Τιμοθεωι προς αυτον γραφων νομοθετει,
τυπων τωι λογωι τον επισκο πης προστησομενον. Ει γαρ ως κανονα τον νομον
παραθειης τωι ταυτα επαινουμενωι, γνωσηι σα φως την ευθυτητα, ∆ευρο δη
συμπανηγυρισατε μοι περι τον λογον καμνοντι, και τα μεν πλειω παρατρε χειν
 
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εθελοντι, αλλοτε δε υπ' αλλου κατεχομενωι, και ουκ εχοντι το νικων ευρειν, ωσπερ
εν σωματι πανταχοθεν ισωι τε και καλωι· αει γαρ μοι το προσπε σον καλλιον
φαινεται, και τουτο συναρπαζει τον λογον. ∆ευρο ουν μοι διελεσθε τα εκεινου καλα,
οσοι των εκεινου επαινεται και μαρτυρες, και αγωνα καλον αγωνισασθε προς
αλληλους, ανδρες ομου και γυναικες, νεανισκοι και παρθενοι, πρεσβυται μετα
νεωτερων, ιερεις και λαος, οι μοναδικοι και μιγαδες, οι της απλοτητος και της
ακριβειας, οσοι 35.1093 της θεωριας, και οσοι της πραξεως. Ὁ μεν επαινειτω το εν
νηστειαις και προσευχαις, οιον ασωματον τε και αυλον· ο δε το εν αγρυπνιαις τε και
ψαλμωιδιαις ευτονον τε και αηττητον· αλλος το εν προστα σιαι των δεομενων, αλλος
την προς το υπερεχον αν τιτυπιαν, η προς το ταπεινον συγκαταβασιν. Αι παρθενοι,
τον νυμφαγωγον· αι υπο ζυγον, τον σω φρονιστην· οι της ερημιας, τον πτερωτην· οι
της επιμιξιας, τον νομοθετην· οι της απλοτητος, τον οδηγον· οι της θεωριας, τον
θεολογον· οι εν ευθυ μιαις, τον χαλινον· οι εν συμφοραις, την παρα κλησιν· την
βακτηριαν, η πολια· την παιδαγωγιαν, η νεοτης· η πενια, τον ποριστην· η ευπορια,
τον οικονομον. ∆οκουσιμοι και χηραι τον προστατην επαινεσεσθαι· και ορφανοι, τον
πατερα· και πτωχοι, τον φιλοπτωχον· και τον φιλοξενον, οι ξενοι· και αδελφοι, τον
φιλαδελφον· οι νοσουντες, τον ιατρον, ην βουλει νοσον και ιατρειαν· οι υγιαινοντες,
τον φυ λακα της υγειας· οι παντες, τον πασι παντα γινομενον, ινα κερδανηι τους
παντας, η πλειονας.
ΙΑʹ. Ταυτα μεν ουν, οπερ ειπον, αλλοι θαυμαζε τωσαν τε και ανυμνειτωσαν,
οις σχολη τα μικρα των εκεινου θαυμαζειν. Μικρα δε οταν ειπω, αυτον εαυτωι
συγκρινων λεγω, και τα εκεινου τοις εκεινου παρεξ εταζων (ου γαρ δεδοξασται το
δεδοξασμενον, καν ηι λιαν λαμπρον, ενεκεν της υπερβαλλουσης δοξης, ωσπερ
ηκουσαμεν)· επει και ολιγα των του του, ετεροις αυταρκη προς ευδοκιμησιν. Ἡμιν δε
(ου γαρ ανεκτον καταλειπουσι τον λογον, διακο νειν τοις ελαττοσιν), επ' αυτο το
κυριωτατον των εκεινου τρεπτεον. Θεου δε εργον, υπερ ου και ο λογος, ειπειν τι της
εκεινου μεγαληγοριας και ψυ χης αξιον.
ΙΒʹ. Ἦν οτε ηκμαζε τα ημετερα, και καλως ει χεν, ηνικα το μεν περιττον
τουτο, και κατεγλωττισμενον της θεολογιας και εντεχνον, ουδε παροδον ειχεν εις
τας θειας αυλας, αλλα ταυτον ην ψηφοις τε παιζειν, την οψιν κλεπτουσαις τωι ταχει
της μεταθε σεως, η κατορχεισθαι των θεατων παντοιοις και ανδρογυνοις λυγισμασι,
και περι Θεου λεγειν τι και ακουειν καινοτερον και περιεργον· το δε απλουν 35.1096
τε και ευγενες του λογου, ευσεβεια ενομιζετο. Ἀφ' ου δε Σεξτοι, και Πυῤρωνες, και η
αντιθετος γλωσσα, ωσπερ τι νοσημα δεινον και κακοηθες, ταις Ἐκκλησιαις ημων
εισεφθαρη· και η φλυαρια παι δευσις εδοξε, και, ο φησι περι Ἀθηναιων η βιβλος των
Πραξεων, εις ουδεν αλλο ευκαιρουμεν, η λεγειν τι και ακουειν καινοτερον. Ὢ τις
Ἱερεμιας οδυρειται την ημετεραν συγχυσιν και σκοτομαιναν, ο μονος ειδως εξισουν
θρηνους παθεσι!
ΙΓʹ. Ταυτης της λυσσης ηρξατο μεν Ἄρειος, ο της μανιας επωνυμος, ος και
δικην εδωκεν ακολα στου γλωσσης, την εν βεβηλοις τοποις καταλυσιν, ευχης εργον,
ου νοσου γενομενος, και την Ἰουδα ρηξιν υποστας, επ' ισηι προδοσιαι του Λογου.
∆ιαδε ξαμενοι δε αλλοι την νοσον, τεχνην ασεβειας εδη μιουργησαν· οι, τωι
αγεννητωι την θεοτητα περιγραψαντες, το γεννητον, ου μονον δε, αλλα και το
εκπορευτον εξωρισαν της θεοτητος, ονοματος κοινωνιαι μονον την Τριαδα
τιμησαντες, η μηδε τουτο αυτηι τηρησαντες. Ἀλλ' ουχ ο μακαριος εκεινος, και οντως
ανθρωπος του Θεου, και μεγαλη σαλπιγξ της αληθειας. Ἀλλ' ειδως, το μεν εις
αριθμον ενα τα τρια συστελλειν, αθεοτητος ον, και της Σαβελλιου καινοτομιας, ος
πρωτος θεοτητος συστολην επενοησε· το δε τα τρια διαιρειν φυσεσι, κατα τομην
 
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεοτητος εκφυλον· και το εν καλως ετηρησε, θεοτητι γαρ· και τα τρια ευσεβως
εδιδαξεν, ιδιοτησι γαρ· ουτε τωι ενι συγχεας, ουτε τοις τρισι διαστη σας, αλλ' εν οροις
μεινας της ευσεβειας, τωι φυγειν την αμετρον επι θατερα κλισιν τε και αντιθεσιν.
Ι∆ʹ. Και δια τουτο πρωτον μεν εν τηι κατα Νικαιαν αγιαι ταυτηι συνοδωι, και
τωι των τρια κοσιων οκτω και δεκα αριθμωι ανδρων λογαδων, ους το Πνευμα το
αγιον εις εν ηγαγεν, οσον ην επ' αυτωι, την νοσον εστησεν· ουπω μεν τεταγμενος εν
επισκοποις, τα πρωτα δε τεταγμενος των συνεληλυθοτων· και γαρ ην αρετης ουχ
ηττον η βαθμων η προτιμησις. Ἔπειτα του κακου ριπισθεντος ηδη ταις αυραις του
πονηρου, και το πλειον επιλαμβανοντος (ενταυθα μοι και τα δρα ματα, ων πασα
μικρου πληρης γη τε και θαλασσα), πολυς μεν περι αυτον ο πολεμος, ως γενναιον
προ 35.1097 στατην του Λογου· (προς γαρ το αντιτεινον μαλιστα η παραταξις, και
αλλοθεν αλλο τι των δεινων περιῤρεον· ευρετις γαρ κακων η ασεβεια, και λιαν
τολμηρον εις εγχειρησιν· πως δε ανθρωπων εμελλον φειδεσθαι, οι θεοτητος μη
φεισαμενοι;) μια δε προσβολων και χαλεπωτατη. Συνεισφερω τι και αυτος τωι
δραματι· αλλα μοι παρηιτησθω το φιλον εδαφος η πατρις· ου γαρ της ενεγκουσης,
αλλα των προελομενων η πονηρια. Ἡ μεν γαρ ιερα τε και πασιν επ' ευσεβειαι
γνωριμος· οι δε αναξιοι της τεκουσης αυτους Ἐκκλησιας. Φυεσθαι δε και εν αμπελωι
βατον ηκουσατε· και Ἰουδας, των μαθητων εις, ο προδοτης.
ΙΕʹ. Εισι μεν ουν, οι μηδε τον ομωνυμον εμοι της αιτιας αφιασιν· ος κατα
παιδευσεως ερωτα, τηι Ἀλεξανδρεων επιδημων τοτε πολει, και πασης παρ' αυτου
τυχων δεξιωσεως, ισα και παι δων ο τιμιωτατος, και των τα μεγιστα πιστευομε νων
εις ων, επαναστασιν, ως φασι, βουλευεται τωι πατρι και προστατηι. Και ην το μεν
δραμα ετερων, η δε χειρ Ἀβεσσαλωμ μετ' αυτων, ως ο λογος. Ει τις υμων οιδε την
χειρα, ην ο αγιος κατεψευσθη, και τον ζωντα νεκρον, και την αδικον εξοριαν, οιδεν
ο λεγω. Πλην τουτο μεν εκων επιλησομαι. Και γαρ ουτως εχω εν τοις αμφιβολοις,
νευειν χρηναι προς το φιλανθρωπον, και απογινω σκειν μαλλον, η καταγινωσκειν
των υπαιτιων. Ὁ μεν γαρ κακος ταχιστα αν καταγνοιη και του αγα θου· ο αγαθος δε
ουδε του κακου ραιδιως. Το γαρ εις κακιαν ουχ ετοιμον, ουδε εις υπονοιαν ευχε ρες.
Ὃ δε ουκ ετι λογος, αλλ' εργον εστιν, ουδε υπονοια τις ανεξεταστος, αλλα πιστις
κεκηρυ γμενη.
Ιςʹ. Τερας τι Καππαδοκιον, εκ των εσχατιων των ημετερων ορμωμενον,
πονηρον το γενος, πο νηροτερον την διανοιαν, ουδε παντελως ελευθερον, αλλ'
επιμικτον, οιον το των ημιονων γινωσκομεν· 35.1100 τα μεν πρωτα τραπεζης
αλλοτριας δουλον, και μαζης ωνιον, παντα και ποιειν και λεγειν επι τηι γαστρι
μεμαθηκος· τα τελευταια δε και πολιτειαι παρεισφθαρεν, και πιστευθεν ταυτης τα
εσχατα, οσον υειων κρεων υποδοχεα γενεσθαι, οις το στρα τιωτικον τρεφεται· ειτα
κακον περι την πιστιν γενομενον, και τηι γαστρι πολιτευσαμενον, επειδη το σωμα
υπελειπετο μονον, δρασμον εννοει, και αλλην εξ αλλης αμειβων χωραν και πολιν,
οια τα των φυγαδων, τελος επι κακωι του κοινου της Ἐκκλησιας, οιον τις Αιγυπτιακη
πληγη, την Ἀλεξαν δρεων καταλαμβανει. Ἐνταυθα της αλης ισταται, και της
κακουργιας αρχεται. Και ην ταλλα μεν ουδενος αξιος, ου λογων ελευθεριων
μετεσχηκως, ου την συνουσιαν στωμυλος, ουκ ευλαβειας σχημα γουν τι και πλασμα
κενον περικειμενος, κα κουργησαι δε, και συγχεαι πραγματα παντων δεινοτατος.
ΙΖʹ. Ἴστε και διηγεισθε παντες, οια κατα του αγιου νεανιευεται.
Παραδιδονται γαρ και δικαιοι πολλακις εις χειρας ασεβων, ουχ ινα εκεινοι τιμη
θωσιν, αλλ' ινα ουτοι δοκιμασθωσι· και φαυλοι μεν εν θανατωι εξαισιωι, κατα το
γεγραμμενον, καταγελωνται δε ομως προς το παρον ευσεβεις, εως η χρηστοτης του
Θεου κρυπτεται, και τα μεγαλα ταμιεια των υστερον εκατεροις αποκειμενων· ηνικα
 
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και λογος, και πραξις, και διανοημα, τοις δικαιοις σταθμοις του Θεου ταλαντευεται·
οταν αναστηι κριναι την γην, την βουλην και τα εργα συναγων, και γυμνων τα
εσφραγισμενα παρ' αυτωι και σωζομενα. Ταυτα πειθετω σε και λεγων και πασχων
Ἰωβ· ος ην μεν ανθρωπος αληθινος, αμεμπτος, δικαιος, θεοσεβης, και οσα μεμαρτυρη
ται· τοσαυταις δε πλησσεται παρα του εξηιτηκοτος ταις προσβολαις, και ουτως
αλλεπαλληλοις και φιλοτιμοις, ωστε πολλων πολλακις εκ του παντος αιωνος
κακοπαθησαντων, των δε ως εικος και τα λαιπωρησαντων, μηδενα ειναι ταις
εκεινου παρα βαλειν συμφοραις. Ου γαρ μονον χρηματα, κτηματα ευτεκνιαν,
πολυτεκνιαν, α πασιν ανθρωποις εστι περι σπουδαστα· ου ταυτα ζημιουται μονον, ως
μηδε θρηνοις γενεσθαι χωραν δια το συνεχες των κακων· αλλα και αυτο το σωμα
τελευταιον πληγεις πληγην ανιατον τε και δυσθεωρητον, ειχε μεν προσθηκην
35.1101 της συμφορας την γυναικα παραμυθουμενην τοις χειροσι (πληγηναι γαρ
εφιλονεικει, και την ψυχην προς τωι σωματι)· ειχε δε και των φιλων τους γνη
σιωτατους παρακλητορας κακων, ως αυτος φησιν, ου θεραπευτας· οι το μεν παθος
εωρων, το δε του παθους αγνοουντες μυστηριον, ου βασανον αρετης, αλλα κακιας
εισπραξιν, την πληγην υπελαμβανον. Και ουκ ενομιζον μονον, αλλ' ουδε ηισχυνοντο
το δεινον ονειδιζοντες, οποτε και ει δια κακιαν επασχε, σοφιζεσθαι το λυπουν εδει
παραμυθιας ρημασιν.
ΙΗʹ. Ουτω μεν ουν ο Ἰωβ, και τα πρωτα της περι αυτον πραγματειας. Ἀγων
γαρ ην αρετης και φθονου· του μεν, οπως του καλου κρατησηι, φιλονεικουντος· της
δε, οπως αηττητος διαμεινηι, παντα φερουσης· και του μεν, οπως ευοδωσηι κα κιαν,
αγωνιζομενου, δια της των κατορθουντων κο λασεως· της δε, οπως κατασχηι τους
αγαθους, καν ταις συμφοραις το πλεον εχοντας. Τι δαι ο προς αυτον χρηματιζων δια
λαιλαπος και νεφων, ο βραδυς εις κολασιν, και ταχυς εις αντιληψιν, ο μη παντελως
επαφιεις ραβδον αμαρτωλων κληρωι δι καιων, ινα μη κακιαν δικαιοι μαθωσιν; Ἐπι
τελει των αθλων αναγορευει τον αθλητην λαμπρωι τωι κηρυγματι, και γυμνοι της
πληγης το αποῤρητον, Οιει με αλλως σοι κεχρηματικεναι, λεγων, η ινα αναφανηις
δικαιος; Τουτο των τραυματων το φαρμακον, ουτος της αγωνιας ο στεφανος, αυτη
της υπομονης η αντιδοσις. Τα γαρ εξης ισως και μικρα, καν μεγαλα τισι δοκηι, και
μικρων ενεκεν οικονομηθεντα, και ει διπλασιωι των αφηιρημενων αντιλαμβανει.
ΙΘʹ. Ουκουν ουδε ενταυθα θαυμαστον, ει Ἀθανασιου πλεον εσχε Γεωργιος·
αλλ' εκεινο γε θαυμασιωτερον, ει μη επυρωθη ταις επηρειαις ο δικαιος. Ουδε τουτο
θαυμαστον αγαν, αλλ' ει επιπλεον αι φλογες ηρκεσαν. Ἐντευθεν ο μεν ην εκ ποδων,
και την φυγαδειαν ως καλλιστα διατιθεται. Τοις γαρ ιεροις και θειοις των κατ' Αιγυ
πτον φροντιστηριοις φερων εαυτον διδωσιν· οι κοσμου χωριζοντες εαυτους, και την
ερημον ασπαζομενοι, ζωσι Θεωι, παντων μαλλον των στρε 35.1104 φομενων εν
σωματι· οι μεν τον παντη μοναδικον τε και αμικτον διαθλουντες βιον, εαυτοις
μονοις προσ λαλουντες και τωι Θεωι, και τουτο μονον κοσμον ει δοτες, οσον εν τηι
ερημιαι γνωριζουσιν· οι δε νομον αγαπης τηι κοινωνιαι στεργοντες, ερημικοι τε ομου
και μιγαδες, τοις μεν αλλοις τεθνηκοτες αν θρωποις και πραγμασιν, οσα εν μεσωι
περιφερε ται, στροβουντα τε και στροβουμενα, και παιζοντα ημας ταις αγχιστροφοις
μεταβολαις, αλληλοις δε κοσμος οντες, και τηι παραθεσει την αρετην θηγοντες.
Τουτοις ομιλησας ο μεγας Ἀθανασιος, ωσπερ των αλλων απαντων μεσιτης και
διαλλακτης ην, τον ειρηνοποιησαντα τωι αιματι τα διεστωτα μιμουμενος· ουτω και
τον ερημικον βιον τωι κοινωνικωι καταλλαττει· δεικνυς, οτι εστι και ιερω συνη
φιλοσοφος, και φιλοσοφια δεομενη μυστα γωγιας.
Κʹ. Ουτω γαρ αμφοτερα συνηρμοσατο, και εις εν ηγαγε, και πραξιν ησυχιον,
και ησυχιαν εμπρακτον, ωστε πεισαι το μοναζειν εν τηι ευσταθειαι του τροπου
 
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαλλον, η τηι του σωματος αναχωρησει χαρακτηριζεσθαι. Καθ' ο και ∆αβιδ ο μεγας
πρακτικωτατος τε ην ο αυτος και μο νωτατος· ει τωι το, Καταμονας ειμι εγω, εως αν
παρελθω, μεγα προς αποδειξιν του λογου και αξιο πιστον. ∆ια τουτο, των αλλων
αρετηι κρατουντες, της εκεινου διανοιας πλεον ηττωντο, η οσον εκρα τουν των
αλλων· και ολιγα προς ιερωσυνης τελειω σιν συνεισφεροντες, πλειω προς
φιλοσοφιας συντε λειαν αντελαμβανον· και τουτο ην νομος αυτοις, ο τι εκεινωι
εδοκει· και τουτο απωμοτον παλιν, ο μη εδοκει, και πλακες Μωυσεως αυτοις τα εκει
νου δογματα, και πλειον το σεβας, η παρα ανθρωπων τοις αγιοις οφειλεται. Οι γε και
ηνικα παρησαν τινες, ωσπερ θηρα, τον αγιον ανιχνευοντες, επειδη πανταχου τουτον
αναζητουντες ουχ ευρισκον, λογου μεν ουδενος τους πεμφθεντας ηξιωσαν· πρου
τεινον δε τοις ξιφεσι τους αυχενας, ως υπερ Χριστου κινδυνευοντες, και το παθειν τι
των ανηκε στων υπερ εκεινου μεγιστην μοιραν εις φιλοσοφιαν νομιζοντες, και πολυ
των μακρων νηστειων, και χαμευνιων, και της αλλης κακοπαθειας, ην εκεινοι
τρυφωσιν αει, ενθεωτερον τε και υψηλοτερον. 35.1105
ΚΑʹ. Ὁ μεν ουν εν τουτοις ην, και το του Σολο μωντος επηινει, καιρον ειναι
παντι πραγματι φιλοσοφησαντος. Και δια τουτο απεκρυπτετο μικρον, οσον τον του
πολεμου καιρον διαφευγων, ινα συναναφανηι τωι της ειρηνης ηκοντι· οπερ ουν και
γινεται μικρον υστερον. Ὁ δε, κατα πολλην ηδη του κωλυσοντος ερημιαν,
κατατρεχει μεν Αιγυπτον, ληΐ ζεται δε Συριαν τωι κρατει της ασεβειας·
επιλαμβανεται δε και της ευας οσον εδυνατο, το αῤρωστουν αει προσλαμβανων,
ωσπερ οι χει μαῤροι τα συῤρεοντα, και τοις κουφοτεροις, η δει λοτεροις
επιφυομενος. Οικειουται δε την βασιλεως απλοτητα· ουτω γαρ εγω καλω την
κουφοτητα, αιδουμενος την ευλαβειαν. Και γαρ ην, ει δει ταλη θες ειπειν, ζηλον μεν
εχων, αλλ' ου κατ' επιγνωσιν. Ἐξωνειται δε των εν τελει τους φιλοχρυσους μαλλον
η φιλοχριστους (ευπορια γαρ ην αυτωι τα των πε νητων, κακως δαπανωμενα), και
τουτων μαλιστα τους γυναικωδεις τε και εν ανδρασιν αναν δρους, και αμφιβολους
μεν το γενος, προδηλους δε την ασεβειαν· οις ουκ οιδ' οπως και οθεν οι Ῥω μαιων
βασιλεις, τα των γυναικων πιστευομε νοις, τα των ανδρων εγχειριζουσι. Και ταυτα
ισχυσεν ο του πονηρου θεραπων, ο των ζιζανιων σπορευς, ο του Ἀντιχριστου
προδρομος· χρωμενος μεν οσα γλωσσηι των τοτε λογιων εν επισκοποις τωι πρωτωι (ει
τωι λογιον φιλον καλειν τον ουχ ου τως ασεβη δογματιστην, οσον εχθρον και
φιλονεικον· το γαρ ονομα εκων υπερβησομαι)· αυτος δε αντι χει ρος ων τωι
συστηματι, και παρασυρων τωι χρυσωι την αληθειαν, ον δι' ευσεβειαν συναγομενον,
οργανον ασεβειας οι πονηροι πεποιηνται.
ΚΒʹ. Ταυτης αποτελεσμα της δυναστειας, η προ τερον μεν την της αγιας και
καλλιπαρθενου Θε κλας Σελευκειαν, μετα δε τουτο την μεγαλο πολιν ταυτην
καταλαβουσα συνοδος, ας επι τοις καλλιστοις τεως γνωριζομενας, επι τοις
αισχιστοις ονομαστας πεποιηκεν· ειτε τον Χαλανης πυργον, ος καλως τας γλωσσας
εμερισεν (ως ωφελον γε κακει νας! επι κακωι γαρ η συμφωνια), ειτε το Καιαφα
συνεδριον, ωι Χριστος κατακρινεται, ειτε τι αλλο τοιουτο την συνοδον εκεινην
ονομαστεον, η παντα ανετρεψε και συνεχεεν. Το μεν ευσεβες δογμα και 35.1108
παλαιον, και της Τριαδος συνηγορον καταλυσασα, τωι βαλειν χαρακα, και
μηχανημασι κατασεισαι το ομοουσιον· τηι δε ασεβειαι θυραν ανοιξασα, δια της των
γεγραμμενων μεσοτητος· προφασιν μεν αιδοι της Γραφης, και της των εγκριτων
ονοματων χρησεως, το δε αληθες, τον αγραφον Ἀρειανισμον αντεισαγουσα. Το γαρ,
Ὅμοιον κατα τας Γραφας, τοις απλουστεροις δελεαρ ην τωι της ασεβειας χαλκωι
περικειμενον, η προς παντας ορωσα τους παριοντας εικων, ο κοινος των αμφοτερων
ποδων κοθορνος, η κατα παντα ανεμον λικμησις, εξουσιαν λα βουσα την νεογραφον
 
 
 

7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κακουργιαν, και την κατα της αληθειας επινοιαν. Σοφοι γαρ εγενοντο εις το
κακοποιησαι· το δε καλον ποιησαι ουκ εγνωσαν.
ΚΓʹ. Ἐντευθεν η σοφιστικη των αιρετικων κατακρισις, ους λογωι μεν
απεκηρυξαν, ιν' ηι πι θανον αυτοις το επιχειρημα, εργωι δε προηγα γον εις το
εμπροσθεν· ουδε ασεβειαν αμετρον, αλλα συγγραφην απληστον εγκαλεσαντες.
Ἐντευθεν οι βεβηλοι των οσιων κριται, και η καινη μιξις, οψις δημοσια, και μυστικα
προβληματα, και η πα ρανομος των βεβιωμενων εξετασις, και οι μισθου μενοι
συκοφανται, και η επι ρητοις κρισις. Και οι μεν εξωθουμενοι των θρονων αδικως· οι
δε αντεισαγομενοι, και τα χειρογραφα της ασεβειας απαιτουμενοι, ωσπερ τι αλλο
των αναγκαιων· και το μελαν ετοιμον, και ο συκοφαντης εγγυς. Ὃ δη και ημων των
αηττητων οι πλειστοι πεπονθασι, διανοιαι μεν ου πεσοντες, γραμματι δε παρ
αχθεντες, και εις εν ελθοντες τοις πονηροις κατ' αμφοτερα· και του καπνου γε, ει και
μη του πυρος μετασχοντες. Ὃ πολλακις εδακρυσα, ορων την τοτε χυσιν της
ασεβειας, και τον νυν επανα σταντα διωγμον τωι ορθωι λογωι παρα των προστα των
του Λογου.
Κ∆ʹ. Τωι οντι γαρ, Ποιμενες ηφρονευσαντο, κατα το γεγραμμενον, και
ποιμενες πολλοι δι εφθειραν τον αμπελωνα μου, ᾔσχυναν μεριδα επιθυμητην, την
Ἐκκλησιαν του Θεου λεγω, πολ 35.1109 λοις ιδρωσι και σφαγιοις συνειλεγμενην,
τοις προ Χριστου τε και μετα Χριστον, και αυτοις τοις μεγαλοις του Θεου περι ημων
παθεσι. Πλην γαρ ολιγων αγαν, και τουτων οσοι δια σμικροτητα παρ εῤριφησαν, η
δια αρετην αντεβησαν, ους εδει σπερμα και ριζαν υπολειφθηναι τωι Ἰσραηλ, ινα
αναθαληι παλιν, και αναβιωσηι ταις επιῤροιαις του Πνευματος, παντες του καιρου
γεγονασι, τοσουτον αλληλων διενεγκοντες, οσον τους μεν προτερον, τους δε
υστερον τουτο παθειν· και τους μεν προαγω νιστας και προστατας γενεσθαι της
ασεβειας, τους δε ταχθηναι τα δευτερα, η φοβωι κατασεισθεντας, η χρειαι
δουλωθεντας, η κολακειαι δελεασθεντας, η αγνοιαι κλαπεντας, το μετριωτατον· ει τωι
και τουτο αυταρκες εις απολογιαν των λαου προεσταναι πε πιστευμενων. Ὥσπερ γαρ
ουχ αι αυται λεοντων τε και των αλλων ζωων ορμαι, ουδε ανδρων η γυναι κων, η
πρεσβυτερων η νεωτερων, αλλ' εστι και ηλι κιων και γενων ου μικρον το διαφορον·
ουτως ουδε αρχοντων η αρχομενων. Τοις μεν γαρ του λαου ταχα αν και
συγγινωσκοιμεν τουτο πασχουσιν, ους σωζει πολλακις το αβασανιστον· διδασκαλωι
δε πως τουτο δωσομεν, ος και τας των αλλων αγνοιας επ ανορθοι, ανπερ ηι μη
ψευδωνυμος; Πως γαρ ουκ ατοπον, Ῥωμαιων μεν νομον μηδενι αγνοειν εξειναι,
μηδ' αν σφοδρα ηι τις αγροικιας και αμα θεστατος, μηδε ειναι νομον τον βοηθουντα
τοις πραττομενοις δι' αγνοιαν· τους δε της σωτη ριας αγνοειν μυσταγωγους τας της
σωτηριας αρ χας, καν ταλλα τυγχανωσι των απλουστερων οντες, και μη βαθεις την
διανοιαν; Πλην εστω συγγνωμη τοις δι' αγνοιαν κατακολουθησασι. Τι δ' αν ειποις
περι των αλλων, οσοι και αγχινοιας μεταποιουμενοι, δι' ας ειπον αιτιας, των
κρατουντων ηττηθησαν, και την της ευσεβειας σκηνην επι πολυ παιξαντες, ως
εφανη τι των ελεγχοντων, και κατηνεχθησαν;
ΚΕʹ. Ἔτι μεν απαξ τον ουρανον και την γην σεισθησεσθαι, της Γραφης ακουω
λεγουσης, ως δη τουτο παθοντων και προτερον· ουτω δηλουμενης, οιμαι, της
επιφανους των πραγματων καινοτομιας. Και τον τελευταιον σεισμον Παυλωι
πιστευτεον λε γοντι, μη αλλον ειναι η την δευτεραν του Χριστου παρουσιαν, και την
τουδε του παντος μεταποιησιν και μεταθεσιν εις το ακινητον και ασαλευτον. Τον δε
νυν τουτον σεισμον ουδενος ελαττω των προγε 35.1112 γενημενων υπολαμβανω·
καθ' ον κινειται μεν αφ' ημων οσον φιλοσοφον και φιλοθεον, και προ καιρου τοις
ανω πολιτευομενον. Οι, καν ταλλα ωσιν ειρηνικοι τε και μετριοι, τουτο γε ου
 
 
 

8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φερουσιν επιεικεις ειναι, Θεον προδιδοναι δια της ησυχιας· αλλα και λιαν εισιν
ενταυθα πολεμικοι τε και δυσμαχοι (τοιουτον γαρ η του ζηλου θερμοτης), και
θαττον αν τι μη δεον παρακινησαιεν, η δεον παραλιποιεν. Συναποῤρηγνυται δε και
των λαων ουκ ελαχιστον, ωσπερ εν ορνιθων αγεληι, τοις προ αναπτασι συναναπταιν,
και ουδε νυν ετι ληγει συν ανιπταμενον.
Κςʹ. Τουτο Ἀθανασιος ημιν, εως παρην, ο στυ λος της Ἐκκλησιας· και τουτο,
επειδη γε ταις επ ηρειαις των πονηρων υπεχωρησεν. Ὥσπερ γαρ οι φρουριον τι των
καρτερων εξελειν βουλευθεντες, επειδαν αλλως ιδωσι δυσπροσιτον και δυσαλωτον,
επι την τεχνην χωρουσιν· ειτα τι; χρημασιν, η δολωι τον φρουραρχον υποσπασαντες,
ουτως ηδη συν ουδενι πονωι και της φρουρας εκρατησαν· ει βουλει δε, ωσπερ οι τωι
Σαμψων επιβουλευσαντες, την κο μην προτερον, εν ηι την ισχυν ειχε, περιελοντες,
τηνικαυτα υπο χειρα τον Κριτην ελαβον, ειτα ενεπαιζον οσα βουλομενοις ην, της
πριν του ανδρος δυναστειας αντιῤροπα· ουτω και οι καθ' ημας αλλο φυλοι, το
ημετερον κρατος εκποδων ποιησαμενοι, και την δοξαν της Ἐκκλησιας αποκειραντες,
ουτως ηδη τοις της ασεβειας ενετρυφων δογμασι τε και πραγμασι. Ταυτηι και
μεταλλαττει μεν τον βιον ο του αντιθετου ποιμενος βεβαιωτης και προστα της,
κακον ου κακηι βασιλειαι το κεφαλαιον επιθεις, και ανονητα μεταγνους, ως φασιν,
επι ταις τελευταιαις αναπνοαις, ηνικα ευγνωμων εκαστος των εαυτου κριτης, δια το
εκει δικαστηριον. Τρια γαρ ταυτα οι συνεγνωκεναι κακα, και της εαυτου βασιλειας
αναξια, τον του γενους φονον, και την αναῤρησιν του Ἀποστατου, και την καινο
τομιαν της πιστεως· και ταυταις συναπελθειν λε γεται ταις φωναις. Ἐξουσιαν δε
αυθις ο της αλη θειας λογος λαμβανει, και παῤρησιαν οι βιασθεντες αυτονομον, του
ζηλου τον θυμον θηγοντος. Ὃ δη και ο των Ἀλεξανδρεων επαθε δημος, οιος εκεινος
περι τους υβριστας, ουκ ενεγκοντες του ανδρος την αμετριαν, και δια τουτο ξενωι
μεν θανατωι την πο νηριαν, ξενηι δε υβρει τον θανατον στηλιτευσαντες. 35.1113 Ἴστε
την καμηλον εκεινην, και τον ξενον φορ τον, και το καινον υψος, και την πρωτην
περιοδον, οιμαι δε, και μονην, τα μεχρι και νυν τοις υβρι σταις απειλουμενα.
ΚΖʹ. Ἐπει δε ο τυφων της αδικιας, ο της ευσεβειας φθορευς, ο του πονηρου
προδρομος, ταυτην εισπραττεται την δικην, εμοι μεν ουκ επαινετην (ου γαρ α παθειν
εκεινον εχρην, αλλ' α ποιειν ημας εδει σκοπειν), εισπραττεται δ' ουν, οργης
πανδημου και φορας εργον γενομενος· επανεισι μεν εκ της καλης εκδημιας ο
αθλητης (ουτω γαρ εγω καλω την εκεινου δια την Τριαδα και μετα της Τριαδος
φυγην), ουτω δε ασμενοις προσπιπτει τοις εν τηι πολει, και μικρου τηι Αιγυπτωι πασηι,
και παντα χοθεν εις ταυτο συνδραμουσηι, και απ' ακρου παν τος, ιν' οι μεν φωνης
Ἀθανασιου μονης, οι δε του ειδους εμφορηθωσιν, οι δε, ο περι των αποστο λων
ηκουσαμεν, τηι σκιαι γουν αγιασθωσι μονηι, και τωι κενωι τυπωι του σωματος· ωστε
πολλων πολ λακις και πολλοις ηδη γεγενημενων εκ του παντος χρονου τιμων τε και
υπαντησεων, ουκ αρχουσι μονον δημοσιοις και ιερευσιν, αλλα και των οικειων τοις
επιφανεστατοις, μηδε μιαν ταυτης μνημονευεσθαι πολυανθρωποτεραν και
λαμπροτεραν. Ἓν δε ειναι ταυτηι μονον παραβαλλειν αυτον Ἀθανασιον, και την
αυτωι προτεραν συντεθεισαν επι τηι προτεραι ταυτης εισοδωι τιμην, ηνικα εκ της
αυτης και επι τοις αυτοις επανηιει φυγης.
ΚΗʹ. Φερεται και τοιουτος τις επ' εκεινηι τηι τιμηι λογος· λεγεσθω γαρ, ει και
περιττοτερος, οιον ηδυ σμα τι τωι λογωι, και ανθος εισοδιον. Εισηλαυνε τις των
δισυπαρχων μετ' εκεινην την εισοδον. Ἡμετερος ουτος ην· Καππαδοκης γαρ, και των
πανυ. Τον Φιλαγριον εκεινον οιδ' οτι παντες ακουετε. Και το φιλτρον, οιον ουκ
αλλο, και περι αλλον, και η τιμη κατα το φιλτρον, ινα μικρωι λογωι παραστησω το
παν γνωρισμα· ωι και η αρχη, πρεσβειαι τε της πολεως, και ψηφωι του βασιλεως, αυθις
 
 
 

9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγχει ρισθεισα. Τουτων ουν τινα του δημου, ωι φανη 35.1116 ναι το πληθος απειρον,
και οιον τι πελαγος ουχ ορι ζον τοις οφθαλμοις, προς τινα λεγεται των εαυ του
συνηθων και φιλων, ο φιλει συμβαινειν εν τοις τοιουτοις, ειπειν· «Ειπε μοι, ω
βελτιστε· Ἤδη ποτε τεθεασαι δημον τοσουτον και ουτως εμψυχον, εφ' ενος
ανθρωπου τιμηι χυθεντα; –Ου,» φαναι τον νεανιαν· «αλλ' εμοι μεν δοξαι, μηδ' αν
αυτος ταυτης τυχειν Κωνσταντιος·» ως του ακροτα του της τιμης δηλουμενου δια
του βασιλεως. Και τον γελασαντα μαλα κομψον και ηδυ· «Τι τουτο εφης,» ειπειν,
«ως δη τι λεγων μεγα και θαυμαστον; Μολις αν οιμαι και Ἀθανασιον ουτως
εισαχθηναι τον μεγαν·» και αμα ορκον τινα προσθειναι των επιχωριων εις την του
λογου βεβαιωσιν. Ἐβου λετο δε ο λογος αυτωι, ο και υμιν οιμαι δηλον, και βασιλεως
αυτου εμπροσθεν αγειν τον νυν ευφημου μενον.
ΚΘʹ. Τοσουτον ην παρα πασι το του ανδρος τουτου σεβας· και τοσαυτη της
μνημονευομενης εισ οδου νυν η καταπληξις. Κατα γαρ γενη, και ηλικιας, και τεχνας
διαιρεθεντες, (φιλουσι γαρ μαλιστα η πολις αυτη ουτω διασκευαζεσθαι, οταν τινι
πλεκωσι τιμην δημοσιαν· πως αν παραστησαιμι τωι λογωι το μεγα εκεινο θεαμα;)
ποταμος ησαν εις, ποιητου δε ην αρα και τον Νειλον ειπειν, τον χρυσοῤροαν οντως
και ευσταχυν, εμπαλιν απο της πολεως επι την Χαιρεου ρεοντα, ημερησιαν οδον
οιμαι, και πε ραιτερω. ∆οτε μοι μικρον ετι εντρυφησαι τωι διηγη ματι. Ἐκεισε γαρ
ειμι, και ουδε απαχθηναι τον λογον της τελετης εκεινης ραιδιον. Πωλος μεν ηγεν
αυτον (και μη μοι της απονοιας μεμψησθε), ως μι κρου τον εμον Ἰησουν ο πωλος
εκεινος (ειτ' ουν ο εξ εθνων λαος, ον ευ ποιων επιβαινει, των της αγνοιας δεσμων
λυομενον, ειτε τι αλλο βουλεται πα ραδηλουν ο λογος)· κλαδοι δε αυτον
υποδεχονται, 35.1117 και στρωσεις ιματιων πολυανθων και ποικιλων προῤ
ριπτουμενων τε και υποῤριπτουμενων· ενταυθα μο νον ατιμασθεντος του υψηλου
και πολυτελους, και το ισον μη εχοντος. Εικων και αυτη της επιδημιας Χρι στου, και
οι προβοωντες, και οι προχορευοντες· πλην οσον ου παιδων ομιλος μονον το
ευφημουν ην, αλλα και πασα γλωσσα συμφωνος και αντιθετος, νικαιν αλληλους
επειγομενων. Ἐω γαρ λεγειν κρο τους πανδημους, και μυρων εκχυσεις, και παννυχι
δας, και πασαν φωτι καταστραπτομενην την πολιν, και δημοσιας εστιασεις και
οικιδιας, και οσοις αι πολεις το φαιδρον επισημαινουσιν· α τοτε μεθ' υπερβολης
εκεινωι, και παρα το εικος εχαριζοντο. Ουτω την εαυτου πολιν ο θαυμασιος εκεινος,
και μετα τοιαυτης καταλαμβανει της πανηγυρεως.
Λʹ. Ἆρ' ουν εβιω μεν, ωσπερ εικος τους λαου τοσουτου προστησομενους;
εδιδαξε δε, ουχ ως βε βιωκεν; ηγωνισται δε, ουχ ως εδιδαξεν; εκινδυνευσε δε των
υπερ του λογου τινος ηγωνισμενων ελαττω; τετιμηται δε ων ηγωνισται μειον;
κατηισχυνε δε τι των της εισοδου μετα την εισοδον; Ουδαμως. Παντα δε αλληλων
εχομενα, ωσπερ εν λυραι μιαι, και της αυτης αρμονιας, ο βιος, ο λογος, οι αγωνες, οι
κιν δυνοι, τα της επανοδου, τα μετα την επανοδον. Ὁμου τε γαρ την Ἐκκλησιαν
καταλαμβανει, και ου πασχει ταυτον τοις δι' αμετριαν οργης τυφλωττουσι, και ο τι
αν παραπεσηι, τουτο πρωτον περιωθουσιν η παιουσι, καν τι των φειδους αξιων ον
τυχοι, του θυμου δυναστευοντος. Ἀλλα τουτον μαλιστα ευδοκιμησεως αυτωι καιρον
ειναι νομισας (επειδη το μεν πασχον κακως, αει μετριωτερον· το δε εν εξουσιαι του
αντιδραιν, ακρατεστερον), ουτω πραως και ηπιως τα των λελυπηκοτων
μεταχειριζεται, ως μηδε αυτοις εκεινοις, ει οιον τε τουτο ειπειν, αηδη γενεσθαι του
ανδρος την επανοδον.
ΛΑʹ. Καθαιρει μεν γε το ιερον των θεοκαπη λων, και χριστεμπορων, ινα και
τουτο των Χριστου μιμησηται· πλην οσον ου φραγελλιωι πλεκτωι, λογωι δε πιθανωι
τουτο εργαζεται· καταλλαττει δε το στα 35.1120 σιαζον προς τε αυτο και εαυτο,
 
 
 

10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδενος των συν αγοντων προσδεηθεις· λυει δε τοις ηδικημενοις τας τυραννιδας,
ουδεν διελων τους της εαυτου μεριδος, και της εναντιας· ανιστησι δε πεπτωκοτα τον
λογον· παῤρησιαζεται δε η Τριας παλιν, επι την λυχνιαν τεθεισα, και λαμπρωι τωι
φωτι της μιας θεοτητος ταις παντων ψυχαις εναστραπτουσα. Νομοθετει δε τηι
οικουμενηι παλιν· επιστρεφει δε προς εαυτον πασαν διανοιαν, τοις μεν επιστελλων,
τους δε καλων· εστι δε ους και ακλητους προσιοντας σοφιζων, πασι δε νομον ενα
προθεις το βουλεσθαι· και γαρ τουτο μονον εξηρκει προς οδηγιαν του κρειτ τονος.
Ἐν κεφαλαιωι δε ειπειν, δυο λιθων μιμειται φυσεις επαινουμενων. Γινεται γαρ τοις
μεν παιουσιν αδαμας, τοις δε στασιαζουσι μαγνητις, αῤρητωι φυ σεως βιαι τον
σιδηρον ελκουσα, και το στεῤροτα τον εν υλαις οικειουμενη.
ΛΒʹ. Ἀλλ' ου γαρ εμελλε ταυτα οισειν ο φθονος, ουδε την Ἐκκλησιαν ορων
ανεξεσθαι παλιν επι της αυτης δοξης, και της παλαιας υγιειας, ταχιστα του
διεστωτος συνουλωθεντος, ωσπερ εν σωματι. ∆ια τουτο επανιστησιν αυτωι τον
συναποστατην εαυ τωι βασιλεα, και την κακιαν ομοτιμον, χρονωι μονωι λειπομενον·
ος πρωτος Χριστιανων βασιλεων κατα Χριστου μανεις, και ον ωδινε ποῤρωθεν εν
εαυ τωι βασιλισκον της ασεβειας αναῤρηξας αθροως, επει δη καιρον ελαβεν, ομου τε
αυτοκρατωρ αναδεικνυ ται, και κακος μεν περι τον πιστευσαντα βασιλεα τα βασιλεια
γινεται, κακιων δε περι τον σεσωκοτα Θεον· και διωγμον εννοει των πωποτε
γενομενων απανθρωποτατον, οσωι το πιθανον τηι τυραννιδι μι ξας (εφθονει γαρ τοις
πασχουσι και της επι τοις αθλοις τιμης), αμφιβολον εποιει και το της ανδρειας
φιλοτιμον· τας εν τοις λογοις στροφας και πλοκας επι τον τροπον μετενεγκων, η, το
γε αληθεστε ρον ειπειν, απο του τροπου, και περι εκεινα σπου δασας, και τον ενοικον
αυτωι πονηρον της πολυτε χνιας μιμουμενος. Ουτος μικρον μεν εργον ενομισεν ειναι
το παν των Χριστιανων παραστησασθαι γενος· μεγα δε το Ἀθανασιου κρατησαι, και
της εκεινου περι τον λογον ημων δυναμεως. Και γαρ εωρα μηδεν ον αυτωι πλεον της
καθ' ημων επι νοιας, δια την του ανδρος αντιπαραταξιν και αντι θεσιν· αει του
κενουμενου Χριστιανων αναπληρου μενου, δια της Ἑλληνικης προσθηκης, και της
εκει νου συνεσεως, ο και παραδοξον. Ταυτ' ουν εννοων, 35.1121 και ορων ο δεινος
εκεινος παραλογιστης και διωκτης, ουδε επι του πλασματος ετι μενει και της
σοφιστικης ανελευθεριας· αλλα την πονηριαν γυμνωσας, φανε ρως υπεροριζει τον
ανδρα της πολεως. Ἔδει γαρ τρισι παλαισμασι τον γενναδαν νικησαντα, τε λειας
τυχειν και της αναῤρησεως.
ΛΓʹ. Μικρον το εν μεσωι, και Περσαις μεν η δικη δουσα τον αλιτηριον, εκει
δικαζει· και βασιλεα φιλο τιμον παραπεμψασα, νεκρον επαναγει, μηδε ελεου μενον·
ως δε εγω τινος σοι ηκουσα, μηδε τωι ταφωι προσλαμβανομενον, αλλ' υπο της
σεισθεισης δι' αυτον γης αποσειομενον και αναβρασσομενον· προ οιμιον, οιμαι, της
εκειθεν κολασεως. Ἀνισταται δε βασιλευς ετερος, ουκ αναιδης τωι προσωπωι κατα
τον προειρημενον, ουδε τοις πονηροις εργοις και επι σταταις εκθλιβων τον Ἰσραηλ,
αλλα και λιαν ευσε βης τε και ημερος· ος, ινα αριστην εαυτωι καταστη σηται την της
βασιλειας κρηπιδα, και οθεν δει, της ευνομιας αρξηται, λυει μεν τοις επισκοποις την
εξοριαν, τοις τε αλλοις απασι, και προ παντων τωι προ παντων την αρετην, και
προδηλως υπερ της ευσεβειας πολεμηθεντι. Ζητει δε της καθ' ημας πιστεως την
αληθειαν, υπο πολλων διασπασθεισαν και συγχυθεισαν, και εις πολλας δοξας και
μοιρας νενεμημενην· ωστε μαλιστα μεν τον κοσμον ολον, ει οιον τε, συμφωνησαι,
και εις εν ελθειν τηι συν εργιαι του Πνευματος· ει δε ου, αλλ' αυτον γε μετα της
βελτιστης γενεσθαι, κακεινηι παρασχειν το κρατος, και παρ' εκεινης αντιλαβειν, λιαν
υψηλως τε και μεγαλοπρεπως περι των μεγιστων διανοουμενος. Ἔνθα δη και
μαλιστα διεδειχθη του ανδρος η καθα ροτης, και το στερεωμα της εις Χριστον
 
 
 

11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πιστεως. Των γαρ αλλων απαντων, οσοι του καθ' ημας λογου, τριχη νενεμημενων,
και πολλων μεν οντων των περι τον Υιον αῤρωστουντων, πλειονων δε των περι το
Πνευμα το αγιον, ενθα και το ηττον ασεβειν ευσεβεια ενομισθη, ολιγου δε των κατ'
αμφοτερα υγιαινοντος· πρωτος και μονος, η κομιδη συν ολιγοις αποτολμαι την
αληθειαν σαφως ουτωσι και διαῤρη δην, των τριων μιαν θεοτητα και ουσιαν
εγγραφως ομολογησας· και ο τωι πολλωι των Πατερων αρι θμωι περι τον Υιον
εχαρισθη προτερον, τουτο 35.1124 περι του αγιου Πνευματος αυτος εμπνευσθεις υστε
ρον, και δωρον βασιλικον οντως και μεγαλοπρεπες τωι βασιλει προσενεγκων,
εγγραφον την ευσεβειαν κατα της αγραφου καινοτομιας· ινα βασιλει μεν βασιλευς,
λογωι δε λογος, γραμματι δε γραμμα κατα παλαιηται.
Λ∆ʹ. Ταυτην μοι δοκουσιν αιδουμενοι την ομολο γιαν, οι τε της εσπεριας, και
της ευας, οσον βιωσι μον· οι μεν μεχρι διανοιας αγειν το ευσεβες, ει τι λεγουσιν
αυτοις πιστευτεον, περαιτερω δε μη προαγειν, ωσπερ τι νεκρον κυημα ταις μητρασιν
εναποθνησκον· οι δε μικρον εξαπτειν, ωσπερ σπινθηρας, οσον αφοσιουσθαι τον
καιρον, η των ορθοδοξων τους θερμοτερους, η των λαων το φιλο θεον· οι δε και
παῤρησιαζεσθαι την αληθειαν, ης αν ειην εγω μεριδος· ου γαρ τολμω τι πλεον καυ
χησασθαι, μηκετι την εμην δειλιαν οικονομων, ως δη την των σαθροτερων διανοιαν
(ικανως γαρ ωικο νομησαμεν, μητε το αλλοτριον προσλαμβανοντες, και το ημετερον
φθειροντες, ο κακων οντως εστιν οικονο μων)· αλλ' εις φως αγων τον τοκον, και
μετα σπου δης εκτρεφων, και ταις απαντων οψεσι προτιθεις, αει τελειουμενον.
ΛΕʹ. Τουτο μεν ουν ηττον των εκεινου θαυ μαζειν αξιον. Ὁ γαρ εργωι της
αληθειας προκινδυ νευσας, τι θαυμαστον ει γραμματι ταυτην καθωμο λογησεν; Ὃ δε
μοι μαλιστα του ανδρος θαυμαζειν επεισι (και ζημια το σιωπαιν, δια τον καιρον
μαλιστα, πολλας φυοντα τας διαστασεις), τουτο ετι προσ θησω τοις ειρημενοις·
γενοιτο γαρ αν τι παιδευμα και τοις νυν η πραξις, ει προς εκεινον βλεποιμεν. Ὡς γαρ
υδατος ενος τεμνεται ου τουτο μονον, οσον η χειρ αφηκεν αρυομενη, αλλα και οσον
τηι χειρι περιεσχεθη των δακτυλων εκρεον· ουτω και ημων ουχ οσον ασεβες σχιζεται
μονον, αλλα και οσον ευ σεβεστερον, ου περι δογματων μονον μικρων και παρ
ορασθαι αξιων (ηττον γαρ αν ην τουτο δεινον), αλλ' ηδη και περι ρηματων εις την
αυτην φεροντων διανοιαν. Της γαρ μιας ουσιας, και των τριων υπο στασεων
λεγομενων μεν υφ' ημων ευσεβως (το μεν γαρ την φυσιν δηλοι της θεοτητος, το δε
τας των τριων ιδιοτητας), νοουμενων δε και παρα τοις Ἰτα λοις ομοιως, αλλ' ου
δυναμενοις δια στενοτητα 35.1125 της παρ' αυτοις γλωττης, και ονοματων πενιαν, δι
ελειν απο της ουσιας την υποστασιν, και δια τουτο αντεισαγουσης τα προσωπα, ινα
μη τρεις ουσιαι πα ραδεχθωσι, τι γινεται; Ὡς λιαν γελοιον, η ελει νον. Πιστεως εδοξε
διαφορα η περι τον ηχον σμικρο λογια. Ειτα Σαβελλισμος ενταυθα επενοηθη τοις
τρισι προσωποις, και Ἀρειανισμος ταις τρισιν υποστασεσι, τα της φιλονεικιας
αναπλασματα. Ειτα τι; Προστιθεμενου μικρου τινος αει του λυπουντος (ο λυπηρον η
φιλονεικια ποιει), κινδυνευει συναποῤ ραγηναι ταις συλλαβαις τα περατα. Ταυτ' ουν
ορων και ακουων ο μακαριος εκεινος, και ως αληθως αν θρωπος του Θεου, και
μεγας των ψυχων οικονομος, ουκ ωιηθη δειν παριδειν την ατοπον ουτω και αλογον
του Λογου κατατομην· το δε παρ' εαυτου φαρ μακον επαγει τωι αῤρωστηματι. Πως
ουν τουτο ποιει; Προσκαλεσαμενος αμφοτερα τα μερη ουτωσι πραως και
φιλανθρωπως, και τον νουν των λεγομενων ακριβως εξετασας, επειδη
συμφρονουντας ευρε και ουδεν διεστωτας κατα τον λογον, τα ονοματα συγχωρησας,
συνδει τοις πραγμασιν.
Λςʹ. Τουτο των μακρων πονων και λογων λυσιτελεστερον, ους παντες ηδη
λογογραφουσιν· οις τι και φιλοτιμιας συνεζευκται, και δια τουτο ισως τι και
 
 
 

12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καινοτομειται περι τον λογον. Τουτο των πολλων αγρυπνιων και χαμευνιων
προτιμοτερον, ων μεχρι των κατορθουντων το κερδος. Τουτο των αοιδιμων εξοριων
και φυγων του ανδρος επαξιον· υπερ γαρ ων ειλετο πασχειν εκεινα, ταυτα και μετα
το παθειν εσπουδαζετο. Το δ' αυτο καν τοις αλλοις ποιων διετελει· τους μεν
επαινων, τους δε πληττων μετριως· και των μεν το νωθρον διεγειρων, των δε το
θερμον κατειργων· και των μεν, οπως μη πταισωσι, προμηθουμενος· τους δε, οπως
διορθωθειεν πταισαντες, μηχανωμενος· απλους τον τροπον, πολυειδης την
κυβερνησιν· σοφος τον λογον, σοφωτερος την διανοιαν· πεζος τοις ταπεινοτεροις,
υψηλοτερος τοις μετεωροτεροις· φιλοξενος, ικεσιος, 35.1128 αποτροπαιος, παντα εις
αληθως, οσα μεμερισμενως τοις εαυτων θεοις Ἑλληνων παιδες επιφημιζουσι.
Προσθησω δε και ζυγιον, και παρθενιον, και ειρηναιον, και διαλλακτηριον, και
πομπαιον τοις εντευθεν επειγομενοις. Ὢ ποσας μοι ποιει κλησεις η του ανδρος
αρετη, πανταχοθεν καλειν εθελοντι!
ΛΖʹ. Ζησας δε ουτω, και παιδευθεις και παιδευσας, ωστε ορον μεν επισκοπης
ειναι τον εκεινου βιον και τροπον, νομον δε ορθοδοξιας τα εκεινου δογματα, τινα
μισθον της ευσεβειας κομιζεται; ουδε γαρ τουτο παριδειν αξιον. Ἐν γηραι καλωι
καταλυει τον βιον, και προστιθεται τοις πατρασιν αυτου, πατριαρχαις, και
προφηταις, και αποστολοις, και μαρτυσι, τοις υπερ της αληθειας ηγωνισμενοις. Και,
ινα ειπω τινα βραχυν επιταφιον, τιμαται των εισοδιων τιμων την εξοδιον
πολυτελεστεραν· πολλα μεν κινησας δακρυα, μειζονα δε των ορωμενων την περι
αυτου δοξαν ταις απαντων διανοιαις εναποθεμενος. Ἀλλ', ω φιλη και ιερα κεφαλη,
ο και λογου και σιωπης μετρα, μετα των αλλων σου καλων, διαφεροντως τιμησας,
ημιν μεν ενταυθα στησαις τον λογον, ει και της αληθειας ενδεεστερον, αλλα του γε
προς δυναμιν ου λειπομενον· αυτος δε ανωθεν ημας εποπτευοις ιλεως, και τον λαον
τονδε διεξαγοις τελειον τελειας της Τριαδος προσκυνητην, της εν Πατρι, και Υιωι,
και αγιωι Πνευματι θεωρουμενης και σεβομενης· και ημας, ει μεν ειρηνικως,
κατεχοις και συμποιμαινοις· ει δε πολεμικως, επαναγοις η προσλαμβανοις, και
στησαις μετα σεαυτου και των οιος συ, καν μεγα ηι το αιτουμενον, εν αυτωι Χριστωι
τωι Κυριωι ημων· ωι πασα δοξα, τιμη, και κρατος εις τους αιωνας. Ἀμην.

 
 
 

13
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


