De theologia (orat. 28)
ΛΟΓΟΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟΣ ∆ΕΥΤΕΡΟΣ ΠΕΡΙ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ
1 Ἐπειδη ανεκαθηραμεν τωι λογωι τον θεολογον, οιον τε ειναι χρη
διελθοντες, και οιστισι φιλοσοφητεον, και ηνικα, και οσον· οτι ως οιον τε καθαρον,
ινα φωτι καταλαμβανηται φως. και τοις επιμελεστεροις, ινα μη αγονος ηι εις αγονον
χωραν εμπιπτων ο λογος· και οταν γαληνην εχωμεν ενδον απο της εξω περιφορας,
ωστε μη, καθαπερ οι λυττωντες, τωι πνευματι διακοπτεσθαι· και οσον εχωρησαμεν, η
χωρουμεθα· επειδη ταυτα ουτω, και ενεωσαμεν εαυτοις θεια νεωματα, ωστε μη
σπειρειν επ' ακανθαις, και το προσωπον της γης ωμαλισαμεν, τηι γραφηι τυπωθεντες
τε και τυπωσαντες· φερε, τοις της θεολογιας ηδη προσβωμεν λογοις, προστησαμενοι
του λογου τον πατερα, και τον υιον, και το πνευμα το αγιον, περι ων ο λογος, ωστε
τον μεν ευδοκειν, τον δε συνεργειν, το δε εμπνειν· μαλλον δε μιαν εκ της μιας
θεοτητος γενεσθαι την ελλαμψιν ενικως διαιρουμενην, και συναπτομενην
διαιρετως, ο και παραδοξον.
2 Ἀνιοντι δε μοι προθυμως επι το ορος, η το γε αληθεστερον ειπειν,
προθυμουμενωι τε αμα και αγωνιωντι, το μεν δια την ελπιδα, το δε δια την
ασθενειαν, ινα της νεφελης εισω γενωμαι, και θεωι συγγενωμαι (τουτο γαρ κελευει
θεος), ει μεν τις Ἀαρων, συνανιτω και στηκετω πλησιον, καν εξω μενειν της
νεφελης δεηι, τουτο δεχομενος. ει δε τις Ναδαβ, η Ἀβιουδ, η της γερουσιας, ανιτω
μεν, αλλα στηκετω πορρωθεν, κατα την αξιαν της καθαρσεως. ει δε τις των πολλων
και αναξιων υψους τοιουτου και θεωριας, ει μεν αναγνος παντηι, μηδε προσιτω, ου
γαρ ασφαλες· ει δε προσκαιρα γουν ηγνισμενος, κατω μενετω, και μονης ακουετω
της φωνης και της σαλπιγγος, των ψιλων της ευσεβειας ρηματων· καπνιζομενον τε
το ορος βλεπετω και καταστραπτομενον, απειλην τε ομου και θαυμα τοις ανιεναι μη
δυναμενοις. ει δε τις θηριον εστι πονηρον και ανημερον και ανεπιδεκτον παντηι
λογων θεωριας και θεολογιας, μη εμφωλευετω ταις υλαις κακουργως και
κακοηθως, ινα τινος λαβηται δογματος η ρηματος, αθροως προσπηδησαν, και
σπαραξηι τους υγιαινοντας λογους ταις επηρειαις, αλλ' ετι πορρωθεν στη κετω, και
αποχωρειτω του ορους, η λιθοβοληθησεται, και συν τριβησεται, και απολειται
κακως κακος· λιθοι γαρ τοις θηριωδεσιν οι αληθεις λογοι και στερροι. ειτε παρδαλις
ειη, συναποθνησκετω τοις ποικιλμασιν. ειτε λεων αρπαζων και ωρυομενος και
ζητων ηντινα βρωσιν ποιησεται των ημετερων ψυχων η λεξεων· ειτε συς
καταπατων τους καλους τε και διαυγεις μαργαριτας της αληθειας· ειτε λυκος
Ἀραβικος και αλλοφυλος, η και τουτων οξυτερος τοις σοφισμασιν· ειτε αλωπηξ,
δολερα τις ψυχη και απιστος, και αλλοτε αλλη, τοις καιροις και ταις χρειαις
συμμορφουμενη, ην νεκρα τρεφει και οδωδοτα σωματα, η αμπελωνες μικροι, των
μεγαλων διαπεφευγοτων· ειτε τι αλλο των ωμοβορων, και αποβλητων τωι νομωι, και
ου καθαρων εις βρωσιν τε και απολαυσιν. βουλεται γαρ τουτων αποχωρησας ο
λογος ουτω πλαξι στερραις και λιθιναις εγγραφεσθαι, και ταυταις αμφοτερωθεν, δια
τε το φαινομενον του νομου και το κρυπτομενον· το μεν τοις πολλοις και κατω
μενουσι, το δε τοις ολιγοις και ανω φθανουσιν.
3 Τι τουτο επαθον, ω φιλοι και μυσται και της αληθειας συνερασται; ετρεχον
μεν ως θεον καταληψομενος, και ουτως ανηλθον επι το ορος, και την νεφελην
διεσχον, εισω γενομενος απο της υλης και των υλικων, και εις εμαυτον ως οιον τε
συστραφεις. επει δε προσεβλεψα, μολις ειδον θεου τα οπισθια· και τουτο τηι πετραι
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σκεπασθεις, τωι σαρκωθεντι δι' ημας θεωι Λογωι· και μικρον διακυψας, ου την πρωτην
τε και ακηρατον φυσιν, και εαυτηι, λεγω δη τηι τριαδι, γινωσκομενην, και οση του
πρωτου καταπετασματος εισω μενει και υπο των χερουβιμ συγκαλυπτεται, αλλ' οση
τελευταια και εις ημας φθανουσα. η δε εστιν, οσα εμε γινωσκειν, η εν τοις κτισμασι
και τοις υπ' αυτου προβεβλημενοις και διοικουμενοις μεγαλειοτης, η, ως ο θειος
∆αβιδ ονομαζει, μεγαλοπρεπεια. ταυτα γαρ θεου τα οπισθια, οσα μετ' εκεινον
εκεινου γνωρισματα, ωσπερ αι καθ' υδατων ηλιου σκιαι και εικονες ταις σαθραις
οψεσι παρα δεικνυσαι τον ηλιον, επει μη αυτον προσβλεπειν οιον τε, τωι ακραιφνει
του φωτος νικωντα την αισθησιν. ουτως ουν θεολογησεις, καν ηις Μωυσης και
Φαραω θεος, καν μεχρι τριτου κατα τον Παυλον ουρανου φθασηις, και ακουσηις
αρρητα ρηματα· καν υπερ εκεινον γενηι, αγγελικης τινος η αρχαγγελικης στασεως τε
και ταξεως ηξιωμενος. καν γαρ ουρανιον απαν, καν υπερουρανιον τι, και πολυ την
φυσιν υψηλοτερον ημων ηι, και εγγυτερω θεου, πλεον απεχει θεου και της τελειας
καταληψεως, η οσον ημων υπεραιρει του συνθετου και ταπεινου και κατω βριθοντος
κραματος.
4 Ἀρκτεον ουν ουτω παλιν. θεον νοησαι μεν χαλεπον· φρασαι δε αδυνατον,
ως τις των παρ' Ἕλλησι θεολογων εφιλοσοφησεν, – ουκ ατεχνως εμοι δοκειν, ινα
και κατειληφεναι δοξηι τωι χαλεπον ειπειν, και διαφυγηι τωι ανεκφραστωι τον
ελεγχον. αλλα φρασαι μεν αδυνατον, ως ο εμος λογος, νοησαι δε αδυνατωτερον. το
μεν γαρ νοηθεν ταχα αν λογος δηλωσειεν, ει και μη μετριως, αλλ' αμυδρως γε, τωι
μη παντηι τα ωτα διεφθαρμενωι και νωθρωι την διανοιαν. το δε τοσουτον πραγμα τηι
διανοιαι περιλαβειν παντως αδυνατον και αμηχανον, μη οτι τοις
καταβεβλακευμενοις και κατω νευουσιν, αλλα και τοις λιαν υψηλοις τε και
φιλοθεοις, και ομοιως πασηι γεννητηι φυσει, και οις ο ζοφος ουτος επιπροσθει και το
παχυ τουτο σαρκιον προς την του αληθους κατανοησιν. ουκ οιδα δε, ει μη και ταις
ανωτερω και νοεραις φυσεσιν, αι δια το πλησιον ειναι θεου, και ολωι τωι φωτι
καταλαμπεσθαι, τυχον αν και τρανοιντο, ει και μη παντηι, αλλ' ημων γε τελεωτερον
τε και εκτυπωτερον, και αλλων αλλαι πλειον η ελαττον, κατα την αναλογιαν της
ταξεως.
5 Τουτο μεν ουν ενταυθα κεισθω· το δε ημετερον, ουχ η ειρηνη του θεου
μονον υπερεχει παντα νουν και καταληψιν, ουδε οσα τοις δικαιοις εστιν εν
επαγγελιαις αποκειμενα, τα μητε οφθαλμοις ορατα, μητε ωσιν ακουστα, μητε
διανοιαι θεωρητα, κατα μικρον γουν, ουδε η της κτισεως ακριβης κατανοησις· και
γαρ και ταυτης πεισθητι τας σκιας εχειν μονον, οταν ακουσηις· Ὄψομαι τους ουρα
νους, εργα των δακτυλων σου, σεληνην και αστερας, και τον εν αυτοις παγιον
λογον· ως ουχι νυν ορων, οψομενος δε εστιν οτε· αλλα πολυ προ τουτων η υπερ
ταυτα, και εξ ης ταυτα, φυσις αληπτος τε και απεριληπτος· λεγω δε, ουχ οτι εστιν,
αλλ' ητις εστιν. ου γαρ κενον το κηρυγμα ημων, ουδε ματαια η πιστις ημων, ουδε
τουτο εστιν ο δογματιζομεν· μη παλιν την ευγνωμοσυνην ημων αθειας λαβηις αρχην
και συκοφαντιας, και κατεπαρθηις ως ομολο γουντων την αγνοιαν. πλειστον γαρ
διαφερει του ειναι τι πεπεισθαι το τι ποτε εστι τουτο ειδεναι.
6 Του μεν γαρ ειναι θεον, και την παντων ποιητικην τε και συνεκτικην
αιτιαν, και οψις διδασκαλος, και ο φυσικος νομος· η μεν τοις ορωμενοις
προσβαλλουσα, και πεπηγοσι καλως και οδευουσι, και ακινητως, ινα ουτως ειπω,
κινουμενοις και φερομενοις· ο δε δια των ορωμενων και τεταγμενων τον αρχηγον
τουτων συλλογιζομενος. πως γαρ αν και υπεστη τοδε το παν, η συνεστη, μη θεου τα
παντα και ουσιωσαντος και συνεχοντος; ουδε γαρ κιθαραν τις ορων καλλιστα
ησκημενην και την ταυτης ευαρμοστιαν και ευταξιαν, η της κιθαρωιδιας αυτης
 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακουων, αλλο τι η τον της κιθαρας δη μιουργον και τον κιθαρωιδον εννοησει, και
προς αυτον αναδραμειται τηι διανοιαι, καν αγνοων τυχηι ταις οψεσιν. ουτω και ημιν
το ποιη τικον δηλον, και το κινουν και τηρουν τα πεποιημενα, καν μη διανοιαι
περιλαμβανηται· και λιαν αγνωμων ο μη μεχρι τουτων προιων εκουσιως και ταις
φυσικαις επομενος αποδειξεσιν. αλλ' ουδε τουτο ειναι θεον, οπερ εφαντασθημεν, η
ανετυπωσαμεθα, η λογος υπεγραψεν. ει δε τις εν περινοιαι τουτου ποτε καν επι
ποσον εγενετο, τις η αποδειξις; τις ουτως εις εσχατον σοφιας αφικετο; τις τοσουτου
χαρισματος ηξιωθη ποτε; τις ουτω το στομα της διανοιας ηνοιξε και ειλκυσε πνευμα,
ινα τωι τα παντα ερευνωντι και γινωσκοντι και τα βαθη του θεου πνευματι θεον
καταλαβηι, και μηκετι του προσω δεηται, το εσχατον ορεκτον εχων ηδη, και εις ο
πασα σπευδει και πολιτεια του υψηλου και διανοια;
7 Τι γαρ ποτε υποληψηι το θειον, ειπερ ολαις ταις λογικαις πιστευεις εφοδοις;
η προς τι σε ο λογος αναξει βασανιζομενος, ω φιλοσοφωτατε συ και θεολογικωτατε
και καυχωμενε εις τα αμετρα; ποτερον σωμα; και πως το απειρον, και αοριστον, και
ασχηματι στον, και αναφες, και αορατον; η και ταυτα σωματα; της εξουσιας· ου γαρ
αυτη φυσις σωματων. η σωμα μεν, ουχι ταυτα δε; της παχυτητος· ινα μηδεν πλεον
ημων εχηι το θειον. πως γαρ σεπτον, ει περιγραπτον; η πως φευξεται το εκ στοιχειων
συγκεισθαι και εις αυτα παλιν αναλυεσθαι, η και ολως λυεσθαι; συνθεσις γαρ αρχη
μαχης· μαχη δε διαστασεως· η δε λυσεως· λυσις δε αλλοτριον παντηι θεου και της
πρωτης φυσεως. ουκ ουν διαστασις, ινα μη λυσις· ουδε μαχη, ινα μη διαστασις· ουδε
συνθεσις, ινα μη μαχη· δια τουτο ουδε σωμα, ινα μη συνθεσις. εκ των τελευταιων επι
τα πρωτα ο λογος ανιων ουτως ισταται.
8 Πως δε και σωθησεται το δια παντων διηκειν και πληρουν τα παντα θεον,
κατα το· Ουχι τον ουρανον και την γην εγω πληρω; λεγει κυριος, και· Πνευμα κυριου
πεπληρωκε την οικουμενην, ει το μεν περιγραφοι, το δε περιγραφοιτο; η γαρ δια
κενου χωρησει του παντος, και τα παντα οιχησεται ημιν, ιν' υβρισθηι θεος, και σωμα
γενομενος, και ουκ εχων οσα πεποιηκεν· η σωμα εν σωμασιν εσται, οπερ αδυνατον· η
πλακησεται και αντιπαρατεθησεται, ωσπερ οσα των υγρων μιγνυται, και το μεν
τεμνει, υπο δε του τμηθησεται, ο και των Ἐπικουρειων ατομων ατοπωτερον τε και
γραωδεστερον· και ουτω διαπεσειται ημιν, και σωμα ουχ εξει, ουδε πηξιν τινα, ο περι
του σωματος λογος. ει δε αυλον φησομεν, ει μεν το πεμπτον, ως τισιν εδοξε, και την
κυκλωι φοραν φερομενον, εστω μεν αυλον τι και πεμπτον σωμα, ει βουλονται δε, και
ασωματον, κατα την αυτονομον αυτων του λογου φοραν και αναπλασιν· ουδεν γαρ
νυν περι τουτου διοισομαι. κατα τι δε των κινουμενων εσται και φερο μενων, ινα μη
λεγω την υβριν, ει τα αυτα τοις πεποιημενοις ο πεποιηκως κινηθησεται, και τοις
φερομενοις ο φερων, ει γε και τουτο δωσουσι; τι δε το τουτο παλιν κινουν; τι δε το
το παν κινουν; κακεινο τι; και τι παλιν εκεινο; και τουτο εις απειρον. πως δε ουκ εν
τοπωι παντως, ει γε φερομενον; ει δε αλλο τι παρα το πεμπτον φησουσιν, ει μεν
αγγελικον, ποθεν οτι αγγελοι σωματα, και τινα ταυτα; και ποσον υπερ αγγελον ειη
θεος, ου λειτουργος αγγελος; ει δε υπερ ταυτα, παλιν εισηχθη σωματων εσμος αλογι
στος, και φλυαριας βυθος, ουδαμου στηναι δυναμενος.
9 Ουτω μεν ουν ου σωμα ημιν ο θεος. ουδε γαρ ηδη τις τουτο των
θεοπνευστων η ειπεν η παρεδεξατο, ουδε της ημετερας αυλης ο λογος. λειπεται δη
ασωματον υπολαμβανειν. αλλ' ει ασωματον, ουπω μεν ουδε τουτο της ουσιας
παραστατικον τε και περιεκτικον, ωσπερ ουδε το αγεννητον, και το αναρχον, και το
αναλλοιωτον, και το αφθαρτον, και οσα περι θεου η περι θεον ειναι λεγεται. τι γαρ
οντι αυτωι κατα την φυσιν και την υποστασιν υπαρχει το μη αρχην εχειν, μηδε
εξιστασθαι, μηδε περατουσθαι; αλλ' ολον το ειναι περιλαμβανειν λειπεται
 
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσφιλοσοφειν τε και προσεξετα ζειν τωι γε νουν θεου αληθως εχοντι και
τελεωτερωι την θεωριαν. ως γαρ ουκ αρκει το σωμα ειπειν, η το γεγεννησθαι, προς
το και το, περι ο ταυτα, παραστησαι τε και δηλωσαι, αλλα δει και το υποκειμενον
τουτοις ειπειν, ει μελλοι τελειως και αποχρωντως το νοουμενον παραστησεσθαι· η
γαρ ανθρωπος η βους η ιππος τουτο το ενσωματον και γεννωμενον και
φθειρομενον· ουτως ουδε εκει στησεται μεχρι του ειπειν α μη εστιν ο την του οντος
πολυπραγμονων φυσιν, αλλα δει, προς τωι ειπειν α μη εστι, και ο εστιν ειπειν, –οσωι
και ραιον εν τι περιλαβειν, η τα παντα καθ' εκαστον απειπειν, –ινα εκ τε της
αναιρεσεως ων ουκ εστι, και της ου εστι θεσεως, περιληφθηι το νοουμενον. ο δε α
μεν ουκ εστι λεγων, σιωπων δε ο εστι, ποιει παραπλησιον, ωσπερ αν ει τα πεντε δις
οσα εστιν ερωτωμενος οτι μεν ου δυο λεγοι, ουδε τρεις, ουδε τεσ σαρες, ουδε πεντε,
ουδε εικοσιν, ουδε τριακοντα, ουδε τινα, ινα συνελων ειπω, των εντος δεκαδος η
δεκαδικων αριθμων· οτι δε ειη δεκα μη λεγοι, μηδε ερειδοι τον νουν του ερωτωντος
εις το ζητουμενον. πολλωι γαρ ραιον και συντομωτερον εκ του ο εστιν οσα ουκ εστι
δηλωσαι, η εκ του ανελειν α μη εστιν ο εστιν ενδει ξασθαι. η τουτο μεν παντι δηλον.
10 Ἐπει δε εστιν ασωματον ημιν το θειον, μικρον τι προσεξετα σωμεν·
ποτερον ουδαμου τουτο, η εστιν οπου; ει μεν γαρ ουδαμου, ζητησαι τις αν των αγαν
εξεταστικων, πως αν και ειη. ει γαρ το μη ον ουδαμου, το μηδαμου τυχον ουδε ον. ει
δε εστι που, παντως επειπερ εστιν η εν τωι παντι η υπερ το παν. αλλ' ει μεν εν τωι
παντι, η τινι, η πανταχου. και ει μεν εν τινι, υπ' ελαττονος περι γραφησεται του
τινος, ει δε πανταχου, υπο πλειονος και αλλου πολλου, λεγω δε το περιεχομενον του
περιεχοντος, ει το παν υπο του παντος μελλοι περισχεθησεσθαι, και μηδενα τοπον
ειναι περι γραφης ελευθερον. ταυτα μεν, ει εν τωι παντι. και που πριν γενεσθαι το
παν; ουδε γαρ τουτο μικρον εις αποριαν. ει δε υπερ το παν, αρ' ουδεν ην το διοριζον
αυτο του παντος; που δε το υπερ τουτο; και πως ενοηθη το υπεραιρον και
υπεραιρομενον, ουκ οντος ορου τινος του τεμνοντος ταυτα και διοριζοντος; η χρη
παντως ειναι το μεσον, και ωι περατουται το παν και το υπερ το παν; και τι αλλο
τουτο η τοπος εστιν, ονπερ εφυγομεν; και ουπω λεγω το περιγραπτον παντως ειναι
το θειον, και ει διανοιαι καταληπτον· εν γαρ περιγραφης ειδος και η καταληψις.
11 Τινος ουν ενεκεν ταυτα διηλθον. και περιεργοτερον ισως η κατα τας των
πολλων ακοας, και κατα τον νυν κεκρατηκοτα τυπον των λογων, ος το γενναιον και
απλουν ατιμασας το σκολιον και γριφοειδες επεισηγαγεν· ως εκ των καρπων το
δενδρον γινωσκεσθαι, λεγω δε το ενεργουν τα τοιαυτα δογματα σκοτος εκ του ζοφου
των λεγομενων; ου γαρ ινα και αυτος παραδοξα λεγειν δοξω, και περιττος φαινωμαι
την σοφιαν, πλεκων συνδεσμους και διαλυων κρατουμενα· τουτο δη το μεγα θαυμα
του ∆ανιηλ· αλλ' ιν' εκεινο δηλωσαιμι, ο μοι λεγειν ο λογος απ' αρχης ωρμησεν.
τουτο δε ην τι; το μη ληπτον ειναι ανθρωπινηι διανοιαι το θειον, μηδε ολον οσον εστι
φανταζεσθαι· και τουτο ουτε δια φθονον, –μακραν γαρ της θειας φυσεως φθονος,
της γε απαθους και μονης αγαθης και κυριας, και μαλιστα των εαυτου κτισματων
περι το τιμιωτατον· τι γαρ Λογωι προ των λογικων; επει και αυτο το υποστηναι της
ακρας αγαθοτητος· –ουτε εις τιμην εαυτου και δοξαν του πληρους, ινα τωι ανεφικτωι
το τιμιον εχηι και το σεβασμιον. τουτο γαρ παντως σοφιστικον και αλλοτριον, μη οτι
θεου, αλλ' ουδε ανθρωπου μετρι ως επιεικους, και τι δεξιον εαυτωι συνειδοτος, εκ
του κωλυειν ετερους το πρωτειον ποριζεσθαι.
12 Ἀλλ' ει μεν και δι' αλλας αιτιας, ειδειεν αν οι εγγυτερω θεου, και των
ανεξιχνιαστων αυτου κριματων εποπται και θεωροι, ειπερ εισι τινες τοσουτοι την
αρετην, και εν ιχνεσιν αβυσσου περιπα τουντες, το δη λεγομενον. οσον δ' ουν ημεις
κατειληφαμεν, μικροις μετροις μετρουντες τα δυσθεωρητα, ταχα μεν, ινα μη τωι
 
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ραιδιωι της κτησεως ραιστη γενηται και η του κτηθεντος αποβολη· φιλει γαρ το μεν
πονωι κτηθεν μαλλον κρατεισθαι, το δε ραιδιως κτηθεν και αποπτυεσθαι ταχιστα, ως
παλιν ληφθηναι δυναμενον· και ουτως ευεργεσια καθισταται το μη προχειρον της
ευεργεσιας, τοις γε νουν εχουσι. ταχα δε, ως μη ταυτον ημας τωι πεσοντι εωσφορωι
πασχειν, εκ του το φως ολον χωρησαι κατεναντι κυριου παντοκρα τορος τραχηλιαιν,
και πιπτειν εκ της επαρσεως πτωμα παντων ελεεινοτατον. τυχον δε, ιν' ηι τι πλεον
εκειθεν αθλον φιλοπονιας και λαμπρου βιου τοις ενταυθα κεκαθαρμενοις και
μακροθυμουσι προς το ποθουμενον. δια τουτο μεσος ημων τε και θεου ο σωματικος
ουτος ισταται γνοφος, ωσπερ η νεφελη το παλαι των Αιγυπτιων και των Ἑβραιων.
και τουτο εστιν ισως, ο εθετο σκοτος αποκ ρυφην αυτου, την ημετεραν παχυτητα, δι'
ην ολιγοι και μικρον διακυπτουσιν. τουτο μεν ουν φιλοσοφειτωσαν οις επιμελες, και
ανιτωσαν επι πλειστον της διασκεψεως. ημιν δ' ουν εκεινο γνωριμον τοις δεσμιοις
της γης, ο φησιν ο θειος Ἰερεμιας, και το παχυ τουτο σαρκιον περιβεβλημενοις, οτι
ωσπερ αδυνατον υπερβηναι την εαυτου σκιαν, και τωι λιαν επειγομενωι, –φθανει γαρ
αει τοσουτον, οσον καταλαμβανεται, –η τοις ορατοις πλησιασαι την οψιν διχα του εν
μεσωι φωτος και αερος, η των υδατων εξω την νηκτην φυσιν διολισθαινειν, ουτως
αμηχανον τοις εν σωμασι διχα των σωματικων παντηι γενεσθαι μετα των
νοουμενων. αει γαρ τι παρεμπεσειται των ημετερων, καν οτι μαλιστα χωρισας
εαυτον των ορωμενων ο νους, και καθ' εαυτον γενομενος, προσβαλλειν επιχειρηι
τοις συγγενεσι και αορατοις. γνωσηι δε ουτως.
13 Ου πνευμα και πυρ και φως, αγαπη τε και σοφια και δικαιο συνη, και νους
και λογος, και τα τοιαυτα, αι προσηγοριαι της πρωτης φυσεως; τι ουν; η πνευμα
νοησεις διχα φορας και χυσεως; η πυρ εξω της υλης, και της ανω φορας, και του
ιδιου χρωματος τε και σχηματος; η φως ουκ αερι συγκρατον τε και αφετον του οιον
γεννωντος τε και φωτιζοντος; νουν δε τινα; μη τον εν αλλωι, και ου κινηματα τα
διανοηματα, ηρεμουντα η προβαλλομενα; λογον δε τινα παρα τον ησυχαζοντα εν
ημιν, η χεομενον; οκνω γαρ ειπειν, λυομενον. ει δε και σοφιαν, τινα παρα την εξιν,
και την εν τοις θεωρημασιν, ειτε θειοις, ειτε και ανθρωπινοις; δικαιοσυνην τε και
αγαπην, ου διαθεσεις επαινουμενας, και την μεν της αδικιας, την δε του μισους
αντιπαλον, επιτεινομενας τε και ανιεμενας, προσ γινομενας τε και απογινομενας,
και ολως ποιουσας ημας και αλλοι ουσας, ωσπερ αι χροαι τα σωματα; η δει τουτων
αποσταντας ημας αυτο καθ' εαυτο το θειον εκ τουτων ιδειν, ως οιον τε, μερικην τινα
φαντασιαν εκ των εικασματων συλλεγομενους; τις ουν η μηχανη εκ τουτων τε και
μη ταυτα; η πως ταυτα παντα, και τελειως εκαστον, το εν τηι φυσει ασυνθετον και
ανεικαστον; ουτω καμνει εκβηναι τα σωματικα ο ημετερος νους, και γυμνοις
ομιλησαι τοις ασωματοις, εως σκοπει μετα της ιδιας ασθενειας τα υπερ δυναμιν. επει
εφιεται μεν πασα λογικη φυσις θεου και της πρωτης αιτιας· καταλαβειν δε αδυνατει,
δι' ας ειπον αιτιας. καμνουσα δε τωι ποθωι, και οιον σφαδαζουσα, και την ζημιαν ου
φερουσα, δευ τερον ποιειται πλουν, η προς τα ορωμενα βλεψαι, και τουτων τι
ποιησαι θεον, κακως ειδυια, –τι γαρ των ορατων του ορωντος και ποσον εστιν
υψηλοτερον τε και θεοειδεστερον, ιν' ηι το μεν προσ κυνουν, το δε προσκυνουμενον;
–η δια του καλλους των ορωμενων και της ευταξιας θεον γνωρισαι, και οδηγωι τηι
οψει των υπερ την οψιν χρησασθαι, αλλα μη ζημιωθηναι θεον δια της
μεγαλοπρεπειας των ορωμενων.
14 Ἐντευθεν οι μεν ηλιον, οι δε σεληνην, οι δε αστερων πληθος, οι δε
ουρανον αυτον αμα τουτοις, οις και το παν αγειν δεδωκασι κατα το ποιον η ποσον
της κινησεως· οι δε τα στοιχεια, γην, υδωρ, αερα, πυρ, δια το χρειωδες, ων ανευ ουδε
συστηναι δυνατον τον ανθρωπινον βιον· οι δε ο τι τυχοιεν εκαστος των ορατων
 
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εσεβασθησαν, ων εωρων τα καλλιστα θεους προστησαμενοι. εισι δε οι και εικονας
και πλασματα, πρωτα μεν των οικειων, οι γε περιπαθεστεροι και σωματικωτεροι, και
τιμωντες τους απελθοντας τοις υπομνημασιν· επειτα και των ξενων, οι μετ' εκεινους
και μακραν απ' εκεινων, αγνοιαι της πρωτης φυσεως, και ακολουθιαι της
παραδοθεισης τιμης, ως εννομου και αναγκαιας, επειδη χρονωι το εθος βεβαιωθεν
ενομισθη νομος. οιμαι δε και δυναστειαν τινες θεραπευοντες, και ρωμην
επαινεσαντες, και καλλος θαυμασαντες, θεον εποιησαν τωι χρονωι τον τιμωμενον,
προσλαβομενοι τινα και μυθον της εξεπατης επικουρον.
15 Οι εμπαθεστεροι δε αυτων και τα παθη θεους ενομισαν, η θεοις ετιμησαν,
θυμον, και μιαιφονιαν, και ασελγειαν, και μεθην, και ουκ οιδ' ο τι αλλο των τουτοις
παραπλησιων, ου καλην ουδε δικαιαν ταυτην απολογιαν ευραμενοι των οικειων
αμαρτηματων. και τους μεν αφηκαν κατω, τους δε υπο γην εκρυψαν, –τουτο
συνετως μονον, –τους δε ανηγαγον εις τον ουρανον. ω της γελοιας κληροδοσιας.
ειτα εκαστωι των πλασματων ονομα τι θεων η δαι μονων επιφημισαντες, κατα την
εξουσιαν και αυτονομιαν της πλανης, και αγαλματα ιδρυσαμενοι, ων και το
πολυτελες δελεαρ, αιμασι τε και κνισσαις, εστι δε οι γε και πραξεσι λιαν αισχραις,
μανιαις τε και ανθρωποκτονιαις, τιμαιν τουτο ενομισαν. τοιαυτας γαρ επρε πεν ειναι
θεων τοιουτων και τας τιμας. ηδη δε και κνωδαλοις, και τετραποδοις, και ερπετοις,
και τουτων τοις αισχιστοις τε και γελοιοτατοις, εαυτους καθυβρισαν, και τουτοις
φεροντες την του θεου δοξαν προσεθηκαν· ως μη ραιδιον ειναι κριναι, ποτερον δει
καταφρονειν μαλλον των προσκυνουντων η των προσκυνουμενων. ταχα δε και
πολυ πλεον των λατρευοντων, οτι λογικης οντες φυσεως, και χαριν θεου δεξαμενοι,
το χειρον ως αμεινον προεστη σαντο. και τουτο του πονηρου το σοφισμα, τωι καλωι
καταχρησα μενου προς το κακον, οια τα πολλα των εκεινου κακουργηματων.
παραλαβων γαρ αυτων τον ποθον πλανωμενον κατα θεου ζητησιν, ιν' εις εαυτον
περισπασηι το κρατος, και κλεψηι την εφεσιν, ωσπερ τυφλον χειραγωγων οδου τινος
εφιεμενον, αλλους αλλαχου κατε κρημνισε, και διεσπειρεν εις εν τι θανατου και
απωλειας βαραθρον.
16 Ουτοι μεν δη ταυτα· ημας δε ο λογος δεξαμενος εφιεμενους θεου, και μη
ανεχομενους το ανηγεμονευτον τε και ακυβερνητον, ειτα τοις ορωμενοις
προσβαλλων και τοις απαρχης εντυγχανων, ουτε μεχρι τουτων εστησεν, –ου γαρ ην
λογου δουναι την ηγεμονιαν τοις ομοτιμοις κατα την αισθησιν, –και δια τουτων αγει
προς το υπερ ταυτα, και δι' ου τουτοις το ειναι περιεστιν. τι γαρ το ταξαν τα ουρανια
και τα επιγεια, οσα τε δι' αερος και οσα καθ' υδατος, μαλλον δε τα προ τουτων,
ουρανον, και γην, και αερα, και φυσιν υδατος; τις ταυτα εμιξε και εμερισεν; τις η
κοινωνια τουτων προς αλληλα, και συμφυια, και συμπνοια; επαινω γαρ τον
ειρηκοτα, καν αλλοτριος ηι. τι το ταυτα κεκινηκος και αγον την αληκτον φοραν και
ακωλυτον; αρ' ουχ ο τεχνιτης τουτων, και πασι λογον ενθεις, καθ' ον το παν φερεται
τε και διεξαγεται; τις δε ο τεχνιτης τουτων; αρ' ουχ ο πεποιηκως ταυτα και εις το
ειναι παραγαγων; ου γαρ δη τωι αυτοματωι δοτεον τοσαυτην δυναμιν. εστω γαρ το
γενεσθαι του αυτοματου. τινος το ταξαι; και τουτο, ει δοκει, δωμεν. τινος το τηρησαι
και φυλαξαι καθ' ους πρωτον υπεστη λογους; ετερου τινος, η του αυτοματου; ετερου
δηλαδη παρα το αυτοματον. τουτο δε τι ποτε αλλο πλην θεος; ουτως ο εκ θεου
λογος, και πασι συμφυτος, και πρωτος εν ημιν νομος, και πασι συνημμενος, επι θεον
ημας ανηγαγεν εκ των ορωμενων. και δη λεγωμεν αρξαμενοι παλιν.
17 Θεον, ο τι ποτε μεν εστι την φυσιν και την ουσιαν, ουτε τις ευρεν
ανθρωπων πωποτε, ουτε μη ευρηι. αλλ' ει μεν ευρησει ποτε, ζητεισθω τουτο και
φιλοσοφεισθω παρα των βουλομενων. ευρησει δε, ως εμος λογος, επειδαν το
 
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεοειδες τουτο και θειον, λεγω δε τον ημετερον νουν τε και λογον, τωι οικειωι
προσμιξηι, και η εικων ανελθηι προς το αρχετυπον, ου νυν εχει την εφεσιν. και τουτο
ειναι μοι δοκει το πανυ φιλοσοφουμενον, επιγνωσεσθαι ποτε ημας, οσον εγνωσμεθα.
το δε νυν ειναι βραχεια τις απορροη παν το εις ημας φθανον, και οιον μεγαλου
φωτος μικρον απαυγασμα. ωστε και ει τις εγνω θεον, η εγνωκεναι μεμαρτυρηται,
τοσουτον εγνω, οσον αλλου μη το ισον ελλαμφθεντος φανηναι φωτοειδεστερος. και
το υπερβαλλον τελειον ενομισθη, ου τηι αληθειαι, τηι δε του πλησιον δυναμει
παραμετρουμενον.
18 ∆ια τουτο Ἐνως μεν ηλπισεν επικαλεισθαι τον κυριον. ελπις το
κατορθουμενον ην, και τουτο ου γνωσεως, αλλ' επικλησεως. Ἐνωχ δε μετετεθη μεν,
ουπω δε δηλον, ει θεου φυσιν περιλαβων η περιληψομενος. του δε Νωε καλον η
ευαρεστησις, του και κοσμον ολον εξ υδατων διασωσασθαι πιστευθεντος, η κοσμου
σπερματα, ξυλωι μικρωι φευγοντι την επικλυσιν. Ἀβρααμ δε εδικαιωθη μεν εκ
πιστεως, ο μεγας πατριαρχης, και θυει θυσιαν ξενην και της μεγαλης αντιτυπον.
θεον δε ουχ ως θεον ειδεν, αλλ' ως ανθρωπον εθρεψε, και επηινεθη, σεβασθεις οσον
κατελαβεν. Ἰακωβ δε κλιμακα μεν υψηλην εφαντασθη τινα, και αγγελων ανοδον,
και στηλην αλειφει μυστικως, ισως ινα τον υπερ ημων αλειφεντα λιθον
παραδηλωσηι, και Ειδος Θεου τοπωι τινι προσηγοριαν διδωσιν εις τιμην του
οφθεντος, και ως ανθρωπωι τωι θεωι προσπαλαιει, ητις ποτε εστιν η παλη θεου προς
ανθρωπον, η ταχα της ανδρω πινης αρετης προς θεον αντεξετασις, και συμβολα της
παλης επι του σωματος φερει, την ητταν παραδεικνυντα της γενητης φυσεως, και
αθλον ευσεβειας την μεταβολην της προσηγοριας λαμβανει, μετονομασθεις αντι
Ἰακωβ Ἰσραηλ, τουτο δη το μεγα και τιμιον ονομα· εκεινο δε ουτε αυτος ουτε τις
υπερ αυτον μεχρι σημερον εκαυχησατο των δωδεκα φυλων, ων πατηρ ην, οτι θεου
φυσιν η οψιν ολην εχωρησεν.
19 Ἠλιαι δε ουτε πνευμα βιαιον, ουτε πυρ, ουτε συσσεισμος, ως της ιστοριας
ακουεις, αλλ' η αυρα τις ολιγη την του θεου παρου σιαν, και ταυτα ου φυσιν,
εσκιαγραφησεν· Ἠλιαι τινι; ον και αρμα πυρος αναγει προς ουρανον, δηλουν του
δικαιου το υπερ ανθρωπον. Μανωε δε τον κριτην προτερον, και Πετρον τον μαθητην
υστερον, πως ου τεθαυμακας; τον μεν ουδε οψιν φεροντα του φαντασθεντος θεου,
και δια τουτο, Ἀπολωλαμεν, ω γυναι, λεγοντα, θεον εωρα καμεν· ως ου χωρητης
ουσης ανθρωποις ουδε φαντασιας θειας, μη οτι γε φυσεως· τον δε και τον
φαινομενον Χριστον τωι πλοιωι μη προσιεμενον, και δια τουτο αποπεμπομενον.
καιτοιγε θερμο τερος των αλλων εις επιγνωσιν Χριστου Πετρος, και δια τουτο
μακαριζομενος, και τα μεγιστα πιστευομενος. τι δ' αν ειποις περι Ἠσαιου, και
Ἰεζεχιηλ του των μεγιστων εποπτου, και των λοιπων προφητων; ων ο μεν τον
Κυριον Σαβαωθ ειδε καθημενον επι θρονου δοξης, και τουτον υπο των εξαπτερυγων
σεραφιμ κυκλου μενον και αινουμενον και αποκρυπτομενον, εαυτον τε τωι ανθρακι
καθαιρομενον, και προς την προφητειαν καταρτιζομενον· ο δε και το οχημα του
θεου τα χερουβιμ διαγραφει, και τον υπερ αυτων θρονον, και το υπερ αυτου
στερεωμα, και τον εν τωι στερεωματι φανταζομενον, και φωνας δη τινας, και ορμας,
και πραξεις, και ταυτα ειτε φαντασια τις ην ημερινη, μονοις θεωρητη τοις αγιοις,
ειτε νυκτος αψευδης οψις, ειτε του ηγεμονικου τυπωσις συγγι νομενη τοις
μελλουσιν ως παρουσιν, ειτε τι αλλο προφητειας ειδος απορρητον, ουκ εχω λεγειν·
αλλ' οιδεν ο των προφητων θεος, και οι τα τοιαυτα ενεργουμενοι. πλην ουτε ουτοι
περι ων ο λογος, ουτε τις αλλος των κατ' αυτους, εστη εν υποστηματι και ουσιαι
κυριου, κατα το γεγραμμενον, ουδε θεου φυσιν η ειδεν η εξηγορευσεν.
 
 
 

7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20 Παυλωι δε ει μεν εκφορα ην α παρεσχεν ο τριτος ουρανος, και η μεχρις
εκεινου προοδος η αναβασις η αναληψις, ταχα αν τι περι θεου πλεον εγνωμεν, ειπερ
τουτο ην το της αρπαγης μυστηριον. επει δε αρρητα ην, και ημιν σιωπηι τιμασθω.
τοσουτον δε ακουσω μεν αυτου Παυλου λεγοντος, οτι εκ μερους γινωσκομεν, και εκ
μερους προφητευομεν. ταυτα και τα τοιαυτα ομολογει ο μη ιδιωτης την γνωσιν, ο
δοκιμην απειλων του εν αυτωι λαλουντος Χριστου, ο μεγας της αληθειας
προαγωνιστης και διδασκαλος. διο και πασαν την κατω γνωσιν ουδεν υπερ τα
εσοπτρα και τα αινιγματα τιθεται, ως εν μικροις της αληθειας ισταμενην ινδαλ
μασιν. ει δε μη λιαν δοκω τισι περιττος και περιεργος τα τοιαυτα εξεταζων, ουδε
αλλα τινα τυχον η ταυτα ην, α μη δυναται νυν βασταχθηναι, απερ ο Λογος αυτος
υπηινισσετο, ως ποτε βασταχθη σομενα και τρανωθησομενα· και α μηδ' αν αυτον
δυνηθηναι χωρησαι τον κατω κοσμον Ἰωαννης ο του Λογου προδρομος, η μεγαλη
της αληθειας φωνη, διωριζετο.
21 Πασα μεν ουν αληθεια και πας λογος δυστεκμαρτος τε και δυσθεωρητος·
και οιον οργανωι μικρωι μεγαλα δημιουργουμεν, τηι ανθρωπινηι σοφιαι την των οντων
γνωσιν θηρευοντες, και τοις νοητοις προσβαλλοντες μετα των αισθησεων, η ουκ
ανευ αισθη σεων, υφ' ων περιφερομεθα και πλανωμεθα, και ουκ εχομεν γυμνωι τωι
νοι γυμνοις τοις πραγμασιν εντυγχανοντες μαλλον τι προσιεναι τηι αληθειαι, και τον
νουν τυπουσθαι ταις καταληψεσιν. ο δε περι θεου λογος, οσωι τελεωτερος, τοσουτωι
δυσεφικτοτερος, και πλειους τας αντιληψεις εχων και τας λυσεις εργωδεστερας. παν
γαρ το ενισταμενον, καν βραχυτατον ηι, τον του λογου δρομον επεσχε και
διεκωλυσε, και την εις το προσω φοραν διεκοψεν· ωσπερ οι τους ιππους τοις
ρυτηρσιν αθροως μεθελκοντες φερομενους, και τωι αδοκητωι του τιναγμου
περιτρεποντες. ουτω Σολομων μεν, ο σοφι σαμενος περισσα υπερ παντας τους
γενομενους εμπροσθεν και καθ' εαυτον, ωι το της καρδιας πλατος δωρον θεου, και η
ψαμμου δαψιλεστερα χυσις της θεωριας, οσωι πλεον εμβατευει τοις βαθεσι, τοσουτωι
πλεον ιλιγγιαι, και τελος τι ποιειται σοφιας ευρειν οσον διεφυγεν. Παυλος δε
πειραται μεν εφικεσθαι, ουπω λεγω της του θεου φυσεως, τουτο γαρ ᾔδει παντελως
αδυνατον ον, αλλα μονον των του θεου κριματων· επει δε ουχ ευρισκει διεξοδον
ουδε στρασιν της αναβασεως, ουδε εις τι φανερον τελευται περας η πολυπραγμοσυνη
της διανοιας, αει τινος υποφαινομενου του λειποντος· ω του θαυματος (ινα και
αυτος παθω το ισον). εκπληξει περιγραφει τον λογον, και πλουτον Θεου και βαθος
το τοιουτο καλει, και ομολογει των του θεου κριματων το ακαταληπτον, μονονουχι
τα αυτα τωι ∆αβιδ φθεγγομενος, ποτε μεν αβυσσον πολλην ονομαζοντι τα του θεου
κριματα, ης ουκ εστι την εδραν η μετρωι η αισθησει λαβειν, ποτε δε τεθαυμαστωσθαι
την γνωσιν εξ εαυτου και της εαυτου συστασεως λεγοντι, κεκραταιωσθαι τε πλεον η
κατα την εαυτου δυναμιν και περιδραξιν.
22 Ἵνα γαρ ταλλα εασας, φησι, προς εμαυτον βλεψω, και πασαν την
ανθρωπινην φυσιν και συμπηξιν, τις η μιξις ημων; τις η κινη σις; πως το αθανατον
τωι θνητωι συνεκραθη; πως κατω ρεω, και ανω φερομαι; πως ψυχη περιγραφεται;
πως ζωην διδωσι, και παθους μεταλαμβανει; πως ο νους και περιγραπτος και
αοριστος, εν ημιν μενων, και παντα εφοδευων ταχει φορας και ρευσεως; πως
μεταλαμβανεται λογωι και μεταδιδοται, και δι' αερος χωρει, και μετα των
πραγματων εισερχεται; πως αισθησει κοινωνει, και συστελλεται απο των αισθησεων;
και ετι προ τουτων, τις η πρωτη πλασις ημων και συστασις εν τωι της φυσεως
εργαστηριωι; και τις η τελευ ταια μορφωσις και τελειωσις; τις η της τροφης εφεσις
και διαδοσις; και τις ηγαγεν επι τας πρωτας πηγας και του ζην αφορμας αυτο ματως;
πως σιτιοις μεν σωμα, λογωι δε ψυχη τρεφεται; τις η της φυσεως ολκη και προς
 
 
 

8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλληλα σχεσις τοις γεννωσι και τοις γεννω μενοις, ινα τωι φιλτρωι συνεχηται; πως
εστηκοτα τε τα ειδη και τοις χαρακτηρσι διεστηκοτα, ων τοσουτων οντων αι
ιδιοτητες ανεφικτοι; πως το αυτο ζωον θνητον και αθανατον, το μεν τηι μεταστασει,
το δε τηι γεννησει; το μεν γαρ υπεξηλθε, το δε αντ εισηλθεν, ωσπερ εν ολκωι ποταμου
μη εστωτος και μενοντος. πολλα δ' αν ετι φιλοσοφησαις περι μελων και μερων, και
της προς αλληλα τουτων ευαρμοστιας, προς χρειαν τε ομου και καλλος συνεστωτων
τε και διεστωτων, προεχοντων τε και προεχομενων, ενουμενων τε και σχιζομενων,
περιεχοντων τε και περιεχομενων, νομωι και λογωι φυσεως. πολλα περι φωνων και
ακοων· πως αι μεν φερονται δια των φωνητικων οργανων, αι δε υποδεχονται, δια
της εν μεσωι του αερος πληγης και τυπωσεως αλληλαις επιμιγνυμεναι. πολλα περι
οψεως αρρητως κοινωνουσης τοις ορατοις, και μονωι τωι βουλεσθαι και ομου
κινουμενης, και ταυτον τωι νοι πασχουσης· μετα γαρ του ισου ταχους εκεινος τε
μιγνυται τοις νοουμενοις και αυτη τοις ορωμενοις. πολλα περι των αλλων
αισθησεων, αι παρα δοχαι τινες εισι των εξωθεν, λογωι μη θεωρουμεναι. πολλα περι
της εν υπνοις αναπαυσεως, και της δι' ονειρατων αναπλασεως, μνημης τε και
αναμνησεως, λογισμου τε και θυμου και εφεσεως, και συντομως ειπειν, οσοις ο
μικρος ουτος κοσμος διοικειται, ο ανθρωπος.
23 Βουλεισοι και τας των αλλων ζωων διαφορας προς τε ημας και προς
αλληλα, φυσεις τε και γενεσεις και ανατροφας, και χωρας, και ηθη, και οιον
πολιτειας καταριθμησωμαι; πως τα μεν αγελαια, τα δε μοναδικα; τα μεν ποηφαγα, τα
δε σαρκοβορα; τα μεν θυμο ειδη, τα δε ημερα; τα μεν φιλανθρωπα και συντροφα, τα
δε ατι θασσα και ελευθερα; και τα μεν οιον εγγυτερα λογου τε και μαθη σεως, τα δε
παντελως αλογα και αμαθεστατα; τα μεν πλειονων αισθησεων, τα δε ελαττονων; τα
μεν ακινητα, τα δε μεταβατικα; τα μεν ταχυτατα, τα δε παχυτατα; τα μεν
υπερβαλλοντα μεγεθει και καλλει η τωι ετερωι τουτων, τα δε βραχυτατα η
δυσειδεστατα η και αμφοτερα; τα μεν αλκιμα, τα δε ασθενη; τα μεν αμυντικα, τα δε
υποπτα και επιβουλα; τα μεν φυλακτα, τα δε αφυλακτα; τα μεν φιλεργα και
οικονομικα, τα δε πανταπασιν αργα και απρο νοητα; και ετι προ τουτων, πως τα μεν
ερπυστικα, τα δε ορθια; τα μεν φιλοχωρα, τα δε αμφιβια; τα μεν φιλοκαλα, τα δε
ακαλλω πιστα; συζυγη τε και αζυγη; σωφρονα τε και ακολαστα; πολυγονα τε και ου
πολυγονα; μακροβια τε και ολιγοβια; καμνοι αν ημιν ο λογος τοις κατα μερος
επεξιων.
24 Σκεψαιμοι και νηκτην φυσιν των υδατων διολισθαινουσαν, και οιον
ιπταμενην κατα της υγρας φυσεως, και του μεν ιδιου σπωσαν αερος, τωι ημετερωι δε
κινδυνευουσαν, ωσπερ και ημεις εν τοις υδασιν· ηθη τε και παθη, και μιξεις και
γονας, και μεγεθη και καλλη, φιλοχωριας τε και πλανας, συνοδους τε και
αποχωρησεις, και ιδιοτητας μικρου τοις επιγειοις παραπλησιας, εστι δε ων και
κοινωνιας και ιδιοτητας αντιθετους, εν τε ειδεσι και ονομασιν. σκεψαι μοι και
ορνεων αγελας, και ποικιλιας εν τε σχημασι και χρωμασι, των τε αλλων και των
ωιδικων· και τις της τουτων μελωι διας ο λογος, και παρα τινος; τις ο δους τεττιγι την
επι στηθους μαγαδα, και τα επι των κλαδων αισματα τε και τερετισματα, οταν ηλιωι
κινωνται τα μεσημβρινα μουσουργουντες, και καταφωνωσι τα αλση, και οδοιπορον
ταις φωναις παραπεμπωσι; τις ο κυκνωι συνυφαινων την ωιδην, οταν εκπετασηι το
πτερον ταις αυραις, και ποιηι μελος το συριγμα; εω γαρ λεγειν τας βιαιους φωνας, και
οσα τεχναι σοφιζονται κατα της αληθειας. ποθεν ταως, ο αλαζων ορνις και Μηδικος,
ουτω φιλοκαλος και φιλοτιμος, ωστε (και γαρ αισθα νεται του οικειου καλλους),
οταν ιδηι τινα πλησιαζοντα, η ταις θηλειαις, ως φασι, καλλωπιζηται, τον αυχενα
διαρας, και το πτερον κυκλοτερως περιστησας το χρυσαυγες και καταστερον,
 
 
 

9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεατριζει το καλλος τοις ερασταις μετα σοβαρου του βαδισματος; η μεν ουν θεια
γραφη και γυναικων θαυμαζει σοφιαν την εν υφασ μασι, Τις εδωκε, λεγουσα,
γυναιξιν υφασματος σοφιαν και ποικιλτι κην επιστημην; ζωου λογικου τουτο, και
περιττου την σοφιαν, και μεχρι των ουρανιων οδευοντος.
25 Συ δε μοι θαυμασον και αλογων φυσικην συνεσιν, και τους λογους
παραστησον. πως μεν ορνισι καλιαι πετραι τε και δενδρα και οροφοι, εις ασφαλειαν
τε ομου και καλλος εξησκημεναι, και τοις τρεφομενοις επιτηδειως; ποθεν δε
μελισσαις τε και αραχναις το φιλεργον και φιλοτεχνον, ινα ταις μεν τα κηρια
πλεκηται και συνεχηται δι' εξαγωνων συριγγων και αντιστροφων, και το εδραιον
αυταις δια του μεσου διατειχισματος και αλλαγης επιπλεκομενων ταις ευθειαις των
γωνιων πραγματευηται, και ταυτα εν ζοφεροις ουτω τοις σιμβλοις και αορατοις τοις
πλασμασιν· αι δε δια λεπτων ουτω και αεριων σχεδον των νηματων πολυειδως
διατεταμενων πολυπλοκους τους ιστους εξυφαινωσι, και ταυτα εξ αφανων των
αρχων, οικησιν τε ομου τιμιαν, και θηραν των ασθενεστερων εις τροφης απολαυσιν;
ποιος Ευκλειδης εμιμησατο ταυτα, γραμμαις εμφιλοσοφων ταις ουκ ουσαις, και
καμνων εν ταις αποδειξεσι; τινος Παλαμηδους τακτικα κινηματα τε και σχηματα
γερανων, ως φασι, και ταυτα παιδευματα κινουμενων εν ταξει, και μετα ποικιλης
της πτησεως; ποιοι Φειδιαι και Ζευξιδες και Πολυγνωτοι, Παρρασιοι τε τινες και
Ἀγλαοφωντες, καλλη μεθ' υπερβολης γραφειν και πλαττειν ειδοτες; τις Κνωσσιος
∆αιδαλου χορος εναρ μονιος, νυμφηι πονηθεις εις καλλους περιουσιαν, η λαβυρινθος
Κρητικος δυσδιεξοδος και δυσελικτος, ποιητικως ειπειν, και πολ λακις απαντων
εαυτωι τοις της τεχνης σοφισμασι; και σιωπω μυρμηκων ταμιεια τε και ταμιας, και
θησαυρισμον τροφης τωι καιρωι συμμετρον, ταλλα τε οσα περι οδων και περι
ηγουμενων και της εν τοις εργοις ευταξιας εγνωμεν ιστορουμενα.
26 Ει τουτων εφικτος ο λογος σοι, και την περι ταυτα συνεσιν εγνως, σκεψαι
και φυτων διαφορας, μεχρι και της εν φυλλοις φιλοτεχνιας προς το ηδιστον τε αμα
ταις οψεσι και τοις καρποις χρησιμωτατον. σκεψαι μοι και καρπων ποικιλιαν και
αφθονιαν, και μαλιστα των αναγκαιοτατων το καλλιστον. και σκεψαι μοι και
δυναμεις ριζων και χυμων και ανθεων και οδμων, ουχ ηδιστων μονον, αλλα και
προς υγιειαν επιτηδειων, και χρωματων χαριτας και ποιοτητας. ετι δε λιθων
πολυτελειας και διαυγειας· επειδη σοι παντα προυθηκεν, ωσπερ εν πανδαισιαι κοινηι,
οσα τε αναγκαια, και οσα προς απολαυσιν, η φυσις· ιν', ει μη τι αλλο, εξ ων ευεργετηι,
γνωρισηις θεον, και τωι δεισθαι γενηι σεαυτου συνετωτερος. εντευθεν επελθε μοι γης
πλατη και μηκη, της κοινης παντων μητρος, και κολπους θαλαττιους αλληλοις τε
και τηι γηι συνδεομενους, και αλσων καλλη, και ποταμους, και πηγας δαψιλεις τε και
αεναους, ου μονον ψυχρων και ποτιμων υδατων, και των υπερ γης, αλλα και οσαι
υπο γην ρεουσαι, και σηραγγας τινας υποτρεχουσαι, ειτ' εξωθουμεναι βιαιωι τωι
πνευματι και αντιτυπουμεναι, ειτ' εκπυρου μεναι τωι σφοδρωι της παλης και της
αντιθεσεως, οπη παρεικοι κατα μικρον αναρρηγνυνται, και την των θερμων
λουτρων χρειαν εντευθεν ημιν χαριζονται πολλαχου της γης, και μετα της εναντιας
δυναμεως ιατρειαν αμισθον και αυτοματον. ειπε πως και ποθεν ταυτα. τι το μεγα
τουτο και ατεχνον υφασμα. ουχ ηττον επαινετα της προς αλληλα σχεσεως, η καθ'
εκαστον θεωρουμενα; πως γη μεν εστηκε παγια και ακλινης; επι τινος οχουμενη, και
τινος οντος του υπερειδοντος; και τινος εκεινο παλιν; ουδε γαρ ο λογος εχει, εφ' ο
ερεισθηι, πλην του θειου θεληματος. και πως η μεν εις ορων κορυφας ανηγμενη, η δε
εις πεδια καθεζομενη, και τουτο πολυει δως και ποικιλως, και ταις κατ' ολιγον
εναλλαγαις μεθισταμενη, προς τε την χρειαν εστιν αφθονωτερα, και τωι ποικιλωι
χαριεστερα; και η μεν εις οικησεις νενεμημενη, η δε αοικητος, οσην αι υπερ βολαι
 
 
 

10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των ορων αποτεμνονται, και αλλη προς αλλο τι περας σχιζο μενη και αποβαινουσα,
της του θεου μεγαλουργιας εναργεστατον εστι γνωρισμα;
27 Θαλαττης δε, ει μεν μη το μεγεθος ειχον θαυμαζειν, εθαυ μασα αν το
ημερον, και πως ισταται λελυμενη των ιδιων ορων εντος· ει δε μη το ημερον,
παντως το μεγεθος. επει δε αμφοτερα, την εν αμφοτεροις δυναμιν επαινεσομαι. τι το
συναγαγον; τι το δησαν; πως επαιρεται τε και ισταται, ωσπερ αιδουμενη την γειτονα
γην; πως και δεχεται ποταμους παντας, και η αυτη διαμενει δια πληθους περιουσιαν,
η ουκ οιδ' οτι χρη λεγειν; πως ψαμμος οριον αυτηι, τηλικουτωι στοιχειωι; εχουσι τι
λεγειν οι φυσικοι και σοφοι τα ματαια, και κυαθωι μετρουντες οντως την θαλασσαν,
τα τηλι καυτα ταις εαυτων επινοιαις; η συντομως εγω παρα της γραφης τουτο
φιλοσοφησω και των μακρων λογων πιθανωτερον τε και αληθεστερον; Προσταγμα
εγυρωσεν επι προσωπον υδατος. τουτο της υγρας φυσεως ο δεσμος. πως δε τον
χερσαιον ναυτιλον αγει ξυλωι μικρωι και πνευματι, –τουτο ου θαυμαζεις ορων; ουδ'
εξισταται σου η διανοια; –ινα γη και θαλασσα δεθωσι ταις χρειαις και ταις επιμιξιαις,
και εις εν ελθηι τωι ανθρωπωι τα τοσουτον αλληλων διεστηκοτα κατα την φυσιν;
τινες δε πηγων αι πρωται πηγαι, ζητησον, ανθρωπε, ει τι σοι τουτων εξιχνευσαι η
ευρειν δυνατον. και τις ο ποταμοις σχισας και πεδια και ορη, και δους τον δρομον
ακωλυτον; και πως εκ των εναντιων το θαυμα, μητε θαλασσης επεξιουσης, μητε
ποταμων ισταμενων; τις δε η των υδατων τροφη, και τι το ταυτης διαφορον, των
μεν ανωθεν αρδο μενων, των δε ταις ριζαις ποτιζομενων, ινα τι και αυτος κατα
τρυφησω του λογου, θεου την τρυφην εξηγουμενος;
28 Ἄγε δη γην αφεις και τα περι γην, προς τον αερα κουφισθητι τοις της
διανοιας πτεροις, ινα σοι καθ' οδον ο λογος προιηι· κακειθεν αναξω σε προς τα
ουρανια, και τον ουρανον αυτον, και τα υπερ ουρανον. και τοις εξης οκνει μεν
προσβηναι ο λογος, προσβησεται δε ομως οποσον εξεστι. τις ο χεας αερα, τον πολυν
τουτον πλουτον και αφθονον, ουκ αξιαις, ου τυχαις μετρουμενον, ουχ οροις κρατου
μενον, ουχ ηλικιαις μεριζομενον, αλλα κατα την του μαννα δια νομην αυταρκειαι
περιλαμβανομενον και ισομοιριαι τιμωμενον· το της πτηνης φυσεως οχημα, την
ανεμων εδραν, την ωρων ευκαιριαν, την ζωων ψυχωσιν, μαλλον δε της ψυχης προς
το σωμα συντηρησιν, εν ωι σωματα, και μεθ' ου λογος, εν ωι φως και το φωτιζομενον,
και η οψις η δι' αυτου ρεουσα; σκοπει δε μοι και τα εξης· ου γαρ συγχωρουμαι τωι
αερι δουναι την απασαν· δυναστειαν των του αερος ειναι νομιζομενων. τινα μεν
ανεμων ταμιεια; τινες δε θησαυροι χιονος; τις δε ο τετοκως βωλους δροσου, κατα το
γεγραμμενον; εκ γαστρος δε τινος εκπορευεται κρυσταλλος; τις ο δεσμευων υδωρ εν
νεφελαις, και το μεν ιστας επι των νεφελων–ω του θαυματος– λογωι κρατουμενην
φυσιν την ρεουσαν, το δε εκχεων επι προσωπον πασης της γης, και σπειρων καιριως
και ομοτιμως, και ουτε αφιεις απασαν την υγραν ουσιαν ελευθεραν και ασχετον, –
αρκει γαρ η επι Νωε καθαρσις, και της εαυτου διαθηκης ουκ επιλησμων ο
αψευδεστατος, –ουτε ανεχων πανταπασιν, ινα μη παλιν Ἠλιου τινος δεηθωμεν, την
ξηροτητα λυοντος; Ἐαν κλεισηι, φησι, τον ουρανον, τις ανοιξει; εαν δε ανοιξηι τους
καταρακτας, τις συνεξει; τις οισει την επ' αμφοτερα του υετιζοντος αμετριαν, εαν μη
τοις εαυτου μετροις και σταθμοις διεξαγαγηι τα συμπαντα; τι μοι φιλοσοφησεις περι
αστραπων και βροντων, ω βροντων απο γης συ και ουδε μικροις σπινθηρσι της
αληθειας λαμπομενε; τινας ατμους απο γης αιτιασηι νεφους δημιουργους, η αερος
πυκνωσιν τινα, η νεφων των μανωτατων θλιψιν η συρρηξιν, ινα η μεν θλιψις σοι
την αστραπην, η δε ρηξις την βροντην απεργασηται; ποιον δε πνευμα
στενοχωρουμενον, ειτα ουκ εχον διεξοδον, ινα αστραψηι θλιβομενον, και βροντησηι
ρηγνυμενον; ει τον αερα διηλθες τωι λογισμωι, και οσα περι αερα, ψαυσον ηδη συν
 
 
 

11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εμοι και ουρανου και των ουρανιων. πιστις δε αγετω πλεον ημας η λογος, ειπερ
εμαθες το ασθενες εν τοις εγγυτερω, και λογον εγνως το γνωναι τα υπερ λογον, ινα
μη παντελως επιγειος ηις η περιγειος, αγνοων και αυτο τουτο, την αγνοιαν.
29 Τις περιηγαγεν ουρανον, εταξεν αστερας; μαλλον δε, τι προ τουτων
ουρανος και αστερες εχοις αν ειπειν, ο μετεωρος, ο τα εν ποσιν αγνοων, και ουδε
σεαυτον μετρησαι δυναμενος, τα δε υπερ την σην φυσιν πολυπραγμονων, και
κεχηνως εις τα αμετρα; εστω γαρ σε κυκλους και περιοδους και πλησιασμους και
αποχωρησεις καταλαμβανειν, επιτολας και ανατολας, και μοιρας τινας και λεπτο
τητας, και οσοις συ την θαυμασιαν σου ταυτην επιστημην αποσε μνυνεις· ουπω
τουτο καταληψις των οντων εστιν, αλλα κινησεως τινος επιτηρησις, η πλειονι
γυμνασιαι βεβαιωθεισα, και εις εν αγαγουσα τα τηρηθεντα πλειοσιν, ειτα λογον
επινοησασα, επιστημη προσηγορευθη· ωσπερ τα περι σεληνην παθηματα γνωριμα
γεγονε τοις πολλοις, την οψιν αρχην λαβοντα της γνωσεως. συ δε, ει λιαν
επιστημων ει τουτων, και δικαιως ζητεις θαυμαζεσθαι, ειπε τις η της ταξεως αιτια
και της κινησεως; ποθεν ηλιος φρυκτωρει πασηι τηι οικουμενηι και πασαις οψεσιν,
ωσπερ χορου τινος κορυφαιος, πλεον τους αλλους αστερας αποκρυπτων φαιδροτητι
η τινες εκεινων ετερους; αποδειξις δε, οι μεν αντιλαμπουσιν, ο δε υπερλαμπει, και
ουδε οτι συνανισχουσιν εαι γνωριζεσθαι, καλος ως νυμφιος, ταχυς ως γιγας και
μεγας· ουδε γαρ ανεχομαι αλλοθεν η τοις εμοις τουτον αποσεμνυνειν· τοσουτος την
δυναμιν, ωστε απ' αλλων ακρων αλλα τηι θερμοτητι καταλαμβανειν, και μηδεν
διαφευγειν αυτου την αισθησιν, αλλα πασαν πληρουσθαι και οψιν φωτος και
σωματικην φυσιν θερμοτητος· θεροντος, αλλ' ου φλεγοντος, ευκρασιας ημεροτητι
και ταξει κινησεως, ως πασι παροντος, και παντα επισης περιλαμβανοντος.
30 Ἐκεινο δε σοι πηλικον, ει κατενοησας· Τουτο εν αισθητοις ηλιος, οπερ εν
νοητοις θεος, εφη τις των αλλοτριων. αυτος γαρ οψιν φωτιζων, ωσπερ εκεινος νουν·
αυτος και των ορωμενων εστι το καλλιστον, ωσπερ εκεινος των νοουμενων. αλλα τι
το κινησαν αυτον απ' αρχης; τι δαι το αει κινουν και περιαγον εστωτα λογωι και μη
κινουμενον, οντως ακαμαντα, και φερεσβιον, και φυσιζωον, και οσα ποιηταις
υμνηται κατα λογον, και μητε της εαυτου φορας ποτε μητε των ευεργεσιων
ισταμενον; πως ημερας δημιουργος υπερ γης και νυκτος υπο γην; η ουκ οιδ' ο τι χρη
λεγειν ηλιωι προσβλεψαντα. τις η τουτων προσληψις τε και ανθυφαιρεσις, και η της
ανισοτητος ισοτης, ιν' ειπω τι και παραδοξον; πως δε ωρων ποιητης τε και μεριστης,
ευτακτως επιγινομενων τε και απογινομενων, και ωσπερ εν χορωι συμπλεκομενων
αλληλαις και διισταμενων, το μεν φιλιας νομωι, το δε ευταξιας, και κατα μικρον
κιρναμενων, και ταις εγγυτησι κλεπτομενων ταυτον ημεραις τε και νυξιν, ινα μη τηι
αηθειαι λυπησωσιν; αλλ' ιτω μεν ημιν ηλιος· συ δε εγνως σεληνης φυσιν, και παθη,
και μετρα φωτος, και δρομους, και πως ο μεν ημερας εχει την δυναστειαν, η δε
νυκτος προκαθεζεται, και η μεν θηριοις διδωσι παρρησιαν, ο δε ανθρωπον επι το
εργον ανιστησιν, η υψουμενος η ταπεινουμενος προς το χρησιμωτατον; συνηκας δε
δεσμον Πλειαδος η φραγμον Ὠριωνος, ως ο αριθμων πληθη αστρων και πασιν
αυτοις ονοματα καλων, και δοξης εκαστου διαφοραν, και ταξιν κινησεως, ινα σοι
πιστευσω δια τουτων πλεκοντι τα ημετερα και κατα του κτιστου την κτισιν
οπλιζοντι;
31 Τι λεγεις; ενταυθα στησομεθα του λογου μεχρι της υλης και των
ορωμενων; η επειδη του κοσμου παντος αντιτυπον την Μωυσεως σκηνην οιδεν ο
λογος, του εξ ορατων τε και αορατων λεγω συστηματος, το πρωτον καταπετασμα
διασχοντες, και υπερβαντες την αισθησιν, εις τα αγια παρακυψωμεν, την νοητην
φυσιν και επουρανιον; ουκ εχομεν ουδε ταυτην ασωματως ιδειν, ει και ασωματος,
 
 
 

12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πυρ και πνευμα προσαγορευομενην η γινομενην. ποιειν γαρ λεγεται τους αγγελους
αυτου πνευματα, και τους λειτουργους αυτου πυρος φλογα· ει μη ποιειν μεν εστι το
συντηρειν τωι λογωι, καθ' ον εγενοντο. πνευμα δε ακουει και πυρ· το μεν ως νοητη
φυσις, το δε ως καθαρσιος· επει και της πρωτης ουσιας τας αυτας οιδα κλησεις. πλην
ημιν γε ασωματος εστω, η οτι εγγυτατα. οραις οπως ιλιγγιωμεν περι τον λογον, και
ουκ εχομεν οι προελθωμεν, η τοσουτον οσον ειδεναι αγγελους τινας και
αρχαγγελους, θρονους, κυριοτητας, αρχας, εξουσιας, λαμπροτητας, αναβασεις,
νοερας δυναμεις, η νοας, καθαρας φυσεις και ακιβδηλους, ακινητους προς το χειρον
η δυσκινητους, περι το πρωτον αιτιον αει χορευουσας· η πως αν τις αυτας
ανυμνησειεν, εκειθεν ελλαμπομενας την καθαρωτατην ελλαμψιν, η αλλως αλλην
κατα την αναλογιαν της φυσεως και της ταξεως· τοσουτον τωι καλωι μορφουμενας
και τυπουμενας, ωστε αλλα γινεσθαι φωτα και αλλους φωτιζειν δυνασθαι ταις του
πρωτου φωτος επιρροαις τε και διαδοσεσι· λειτουργους θειου θεληματος, δυνατας
ισχυι φυσικηι τε και επικτητωι, παντα επιπορευομενας, πασι πανταχου παρουσας
ετοιμως, προθυμιαι τε λειτουργιας και κουφοτητι φυσεως· αλλας αλλο τι της
οικουμενης μερος διειληφυιας, η αλλωι τινι του παντος επιτεταγμενας, ως οιδεν ο
ταυτα ταξας και διορισας· παντα εις εν αγουσας, προς μιαν συννευσιν του τα παντα
δημιουργησαντος· υμνωιδους θειας μεγαλειοτητος, θεωρους δοξης αιδιου και αιδιως,
ουχ ινα δοξασθηι θεος, –ου γαρ εστιν ο προστεθησεται τωι πληρει, τωι και τοις αλλοις
χορηγωι των καλων, –αλλ' ινα μη λειπηι το ευεργετεισθαι και ταις πρωταις μετα θεον
φυσεσι; ταυτα ει μεν προς αξιαν υμνηται, της τριαδος η χαρις, και της μιας εν τοις
τρισι θεοτητος· ει δε της επιθυμιας ενδεεστερον, εχει το νικαιν και ουτως ο λογος.
τουτο γαρ ηγωνιζετο παραστησαι, οτι νου κρειττων και η των δευτερων φυσις, μη
οτι της πρωτης και μονης, οκνω γαρ ειπειν, υπερ απαντα.

 
 
 

13
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


