Chronicon i
Συγγραφικαι ιστοριαι(libri vi de Michaele Palaeologo)
ΧΡΟΝΙΚΟΝ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΧΥΜΕΡΗ ΤΟΥ ΠΡΩΤΕΚ∆ΙΚΟΥ ΚΑΙ
∆ΙΚΑΙΟΦΥΛΑΚΟΣ
ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΛΟΓΟΥ
αʹ. Προοιμιον του συγγραφεως και περι της αληθειας των λεγομενων. βʹ.
Παραιτησις του μη τα προτερα η κατα τον συγγραφεα λεγειν. γʹ. Ὅπως οι παλαιοι
κατωχυρουν τας ακρας. δʹ. Ὅπως των εν ταις ακραις επεμελουντο ανδρων και
πραγματων. εʹ. Ὅπως, παρα των Ἰταλων αλουσης παλαι της πολεως, εξησθενησαν
τα κατα την ανατολην, και τα κατα τον Χαδηνον. ʹ. Ὅπως οι Περσαι κατεσχον τα
της Ῥωμαΐδος ορη. ζʹ. Ὅπως επι του βασιλεως Ἰωαννου επι τηι εις βασιλεις πιστει ο
Παλαιολογος Μιχαηλ κατησφαλιζετο. ηʹ. Ὅπως ο δευτερος Λασκαρις βασιλευς,
πολλους των εν αξιωμασιν υπερορων, ετερους αντικαθιστη. θʹ. Ὅπως ο Κοτυς τον
Παλαιολογον παρασκευαζει αυτομολησαι προς Περσας. ιʹ. Ὅπως, παλιν επανελθων
και δεχθεις εκ μεσιτειας του Ἰκονιου, στελλεται στρατηγος εν τοις κατα δυσιν
συναμα τωι ∆υρραχιου Χαλκουτζηι. ιαʹ. Ὅπως αποστελλεται Χαδηνος αναγαγειν τον
Παλαιολογον σιδηροδετον και τα επι τουτοις συμβαντα και οπως αχθεις
καθειργνυται. ιβʹ. Ὅπως νοσων ο βασιλευς παντας επι μαγειαις υπωπτευε και τα
κατα την μεγαλην δομεστικισσαν Μαριαν, ειτ' ουν Μαρθαν. ιγʹ. Θανατος του
βασιλεως Θεοδωρου και τα ετι ζωντος αυτου κατορθω ματα. 5 ιδʹ. Ὅπως επαιδευετο
ο Λασκαρις Θεοδωρος παρα του πατρος Ἰωαννου, εις βασιλειαν αναγομενος. ιεʹ.
Ὅπως ο πρωτοβεστιαριος Γεωργιος ο Μουζαλων του μειρακισκου Ἰωαννου
επετροπευεν. ι ʹ. ∆ημηγορια του πρωτοβεστιαριου Μουζαλωνος. ιζʹ. Ἀπολογια προς
την δημηγοριαν του Παλαιολογου. ιηʹ. Ἐπιθεσις κατα των Μουζαλωνων. ιθʹ. Ὅπως
παρα του στρατου ετολμηθη ο φονος τοις Μουζαλωσιν. κʹ. Ὅπως των μεγιστανων
δια ταυτα τινες απεχωρουν, οι δε και μενοντες εφυλαττοντο. καʹ. Ὅπως
εφιλονεικουν οι αρχοντες περι την του βασιλεως κηδεμονιαν. κβʹ. Ὅπως
προετιμηθη των αλλων ο Παλαιολογος εις την του αφηλικος βασιλεως επιτροπην,
και του πατριαρχου αποντος. κγʹ. Ὅπως ο Παλαιολογος ετιμηθη εις μεγαν δουκα.
κδʹ. Ὅπως νοσησας ο βασιλευς Ἰωαννης ο του Θεοδωρου πατηρ πολλα τοις πενησιν
εχορηγησεν. κεʹ. Ὅπως επιπολαιως ο μεγας δουξ των βασιλικων χρηματων
απτομενος περιεποιει εαυτωι την των πολλων ευνοιαν. κ ʹ. Ὅπως, ελθοντος του
πατριαρχου, πολλην ο μεγας δουξ προς εκεινον επεδειξατο την υποπτωσιν. κζʹ.
Ὅπως κατεδημαγωγουν τους πλειστους οι υπερ του μεγαλου δουκος λεγοντες, ωστε
και δεσποτην γενεσθαι. κηʹ. Ὅπως ο πατριαρχης συνηινει τοις υπερ του Παλαιολογου
λεγουσιν. κθʹ. Ὅπως υποποιουμενος ο Παλαιολογος τους πολλους δι' αυτων απηιτει
και το μεγιστον. λʹ. Ὅπως ο εν τηι δυσει δεσποτης Μιχαηλ κατεπηρθη των
πραγματων. λαʹ. Ὅπως ο της Ἀχαΐας πριγκιψ Ῥωμαιοις εαλω.λβʹ. Ὅπως ο δεσποτης
Μιχαηλ, συναθροισας τας δυναμεις, νικαι Ῥωμαιους και αιρει καισαρα.
{ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ∆ΕΥΤΕΡΟΥ ΛΟΓΟΥ}.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

Ὅπως ο πατριαρχης Ἀρσενιος εν φροντισιν ην περι της αρχης Ῥωμαιων και
περι βασιλεως. βʹ. Ὅπως ανιεσαν τον Παλαιολογον των φρικωδων αρων αις
υπεκειτο, ει βασιλευειν εννοοιτο επι τωι βασιλευσαι Ῥωμαιων. 7 γʹ. Ὅπως ωμνυον
και επ' αμφοτεροις δουλειας ορκον οι Ῥωμαιοι και επι τισι διορισμοις. δʹ. Ὅπως
ωμνυεν ο Παλαιολογος επι τωι παιδι και οι μεγιστανες συναμα τοις αλλοις επ'
αμφοτεροις και οπως επι ασπιδος καθισας ανευφημειτο. εʹ. Ὅπως καταστας ο
Παλαιολογος εις βασιλειαν εφιλοτιμειτο τα μεγιστα και αρχουσι και στρατιωταις και
τοις λοιποις. ʹ. Ὅπως τας ακρας ωχυρου και μηπω στεφθεις ο Παλαιολογος. ζʹ.
Ὅπως παρελογισατο τας συνθηκας της στεφηφοριας ο Παλαιολογος. ηʹ. Ὅπως ο
Παλαιολογος μεν εταινιωθη βασιλικως παρα του πατριαρχου, το δε βασιλεως
παιδιον ο βασιλευς Ἰωαννης παρεωραθη. θʹ. Ὅπως ο βασιλευς Μιχαηλ στεφθεις
υπεποιειτο τους πολλους δημηγο ριαις και φιλοτιμιαις. ιʹ. Ὅπως, υποστραφεις εις το
Νυμφαιον μετα του παιδος, πρεσβεις εδεχετο πανταχοθεν. ιαʹ. Ὁποσα ο μεγας
δομεστικος και του βασιλεως αυταδελφος Ἰωαννης, επιστας τοις δυτικοις,
κατωρθωσε κακεισε τα της σεβαστοκρατοριας συμβολα δεξαμενος, υποστραφεις
μετα τροπαιων, δεσποτης στεφεται παρα βασιλεως, οτε και ο εις καισαρα τεταγμενος
αυταδελφος αυτων Κωνσταντινος σεβαστοκρατωρ αναγορευεται. ιβʹ. Ὅπως Μιχαηλ
ο δεσποτης, εν στενωι των πραγματων καταστας, πεμπει την ιδιαν συζυγον και τον
υιον αυτου Ἰωαννην, την μεν πρεσβευσουσαν, τον δ' ομηρευσοντα. ιγʹ. Ὅπως τους
μεγιστανας αξιωμασιν ετιμησεν ο κρατων. ιδʹ. Ὅπως δια σπουδης ειχε παντοιας ο
βασιλευς το την πολιν ελειν και οπως Σηλυβριανους παρεστησατο. ιεʹ. Ὅπως ο
πατριαρχης Ἀρσενιος του πατριαρχικου υπεξισταται θρονου. ι ʹ. Ὅπως ο Ἐφεσου
Νικηφορος πατριαρχης αποκατεστη. ιζʹ. Ὅπως ο Σαρδεων και ο Θεσσαλονικης ου
συνεφωνουν τοις αλλοις επι τηι του Ἐφεσου ψηφωι εις το πατριαρχειον. ιηʹ. Ὅπως ο
Σαρδεων κατα την Σηλυβριαν μοναχικως απεκειρατο. ιθʹ. Ὅπως πολλοι των
εκκλησιαστικων αρχοντων θνηισκουσι δι' ολιγου καιρου. κʹ. Περι της κατα του
Γαλατα φρουριου του βασιλεως προσβολης. 9 καʹ. Περι του νεκρου του βασιλεως
Βασιλειου του Βουλγαροκτονου. κβʹ. Ὅπως ο πατριαρχευων τοτε Νικηφορος συναμα
βασιλει καταλαμβανει το Νυμφαιον και περι ων επραξε και του θανατου αυτου. κγʹ.
Ὅπως ο βασιλευς εν ανεσει ην, τον νεον Ἰωαννην αποσκευασαμενος. κδʹ. Τα κατα
τον χαλυφαν και τους Περσας, οπως υπεταγησαν Τοχαροις, και ως ο σουλταν
Ἀζατινης εις βασιλεα καταφευγει. κεʹ. Ὅπως ειχον οι πριν βασιλεις περι Τοχαρους
ακουομενους. κ ʹ. Περι των κατα δυσιν και οπως καισαρ προσεβαλεν εκ παροδου τηι
πολει. κζʹ. Ὅπως η πολις εαλω. κηʹ. Περι του πρωτασηκρητις Κακου Σεναχηρειμ, τι
επραξεν, ακουσας οτι τοις Ῥωμαιοις εαλω η πολις. κθʹ. Ὅπως ηκουσται τωι βασιλει η
της πολεως αλωσις. λʹ. ∆ημηγορια βασιλεως επι τηι αλωσει της πολεως. λαʹ. Ὅπως ο
βασιλευς ελθων πανοικι εις την πολιν εισαγεται συναμα τοις περι αυτον αρχουσιν.
λβʹ. Ὅπως προσηνεγκατο βασιλευς ταις των Λατινων φυλαις, εισελθων την πολιν.
λγʹ. Ὅπως εταχθησαν τα κατα την πολιν παρα του βασιλεως. λδʹ. Ὁποιαι ησαν αι
περι του πατριαρχου Ἀρσενιου των αρχιερεων βουλαι. λεʹ. Ὅπως ο βασιλευς
εκποδων τον νεον Ἰωαννην εποιει και οπως τα γενη των Ἰταλων εν τηι πολει
κατυκισεν. λ ʹ. Τα κατα τους εις τον παπαν και τους Ἰταλους πρεσβεις του βασιλεως.
{ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΤΡΙΤΟΥ ΛΟΓΟΥ}.
Ὅπως εσκοπει ο βασιλευς τα κατα τον πατριαρχην Ἀρσενιον. βʹ. Ὅπως
μετακληθεις ο πατριαρχης Ἀρσενιος εις την πολιν εισαγεται και τα κατα την
δευτεραν στεφηφοριαν του βασιλεως. γʹ. Ὅπως ο βασιλευς διεπρεσβευετο προς τε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

Τοχαρους, κηδη ποιων, και προς τους Αιθιοπας. δʹ. Περι καμηλοπαρδαλιος, οποιον
εστιν. εʹ. Ὅπως αυξηθεντες Αιθιοπες τα κατα Συριαν κακα διεπραξαντο και τα κατα
τον Νογαν. ʹ. Ὅπως αι τρεις βασιλιδες ανδρασιν ηρμοσθησαν και οποιοις. ζʹ. Τα κατα
την δεσποιναν Ἀλαμαναν Ἄνναν. ηʹ. Τα κατα τον αδελφον Ἄννης της δεσποινης
Μαφρε και τον Καρουλον. 11 θʹ. Ὅπως σανισιν ανυψουντο τα προς τηι θαλασσηι τειχη
της πολεως και 11 δια τι και περι ετοιμασιας του βασιλεως. ιʹ. Ὅπως τον Ἰωαννην ο
βασιλευς εκποδων ποιων εξετυφλου. ιαʹ. Τα περι του Ὁλοβωλου Μανουηλ και της
των λοιπων υποβλεψεως δια τον Ἰωαννην. ιβʹ. Τα κατα τους Ζυγηνους, οπως
απεστατησαν βασιλεως δια τον Ἰωαννην. ιγʹ. Ἀπολογια των Ζυγηνων προς
αλληλους υπερ του ον ως Ἰωαννην υπεδεξαντο. ιδʹ. Ὅπως διετεθη ο πατριαρχης
μαθων τα συμβαντα Ἰωαννηι και οπως τον βασιλεα αφωρισεν. ιεʹ. Ὅπως δια των
τριηρεων ηνδραγαθουν ο του στολου της Ῥωμαΐδος λαος. ι ʹ. Ὅπως οι αδελφοι του
βασιλεως τας των δυτικων ενεχειρισθησαν διοικησεις. ιζʹ. Τα κατα τον
παρακοιμωμενον Μακρηνον Ἰωαννην. ιηʹ. Ὅπως ο βασιλευς τα περι τον Αιμον
διατεθεικει, αυτος επιταττων τοις στρατηγοις των δυναμεων, οικοι καθημενος. ιθʹ.
Ὅπως, υπερχομενος τον πατριαρχην, ο βασιλευς την του αφορισμου λυσιν εζητει. κʹ.
Ὅπως συνηλθον εν ταυτωι κατα συνθεσιας οι δεσποται Ἰωαννης τε και Μιχαηλ ο της
δυσεως. καʹ. Ὅπως ο δεσποτης Ἰωαννης, απαλλαγεις των δυτικων, τοις κατ'
ανατολην εχθροις προσβαλλει και μερικος επαινος τουτου. κβʹ. Ὅπως δεινως ενοσει
απολλυμενα τα κατα Μαρυανδηνους, τα Βουκελλαρια τε και η Παφλαγονια. κγʹ. Τα
περι του φανεντος κομητου εκ βορρα επι μησι τοις του θερους και της επι δυσιν
εκστρατειας του βασιλεως και περι του πατριαρχου Ἀρσενιου. κδʹ. Τα περι τε Βεκκου
και Ξιφιλινου των της εκκλησιας αρχοντων. κεʹ. Τα περι του σουλταν Ἀζατινου και
τα περι των Τοχαρων. κ ʹ. Ὅπως υπεδεξατο ο πατριαρχης ελθοντα τον βασιλεα και
μεθ' οσου ελεγχου και ζηλου. κζʹ. Κηδος επι τε τηι θυγατρι Ευλογιας Ἄννηι και
Νικηφορωι δεσποτηι, υιωι του δεσποτου Μιχαηλ. κηʹ. Περι του φημισθεντος ψευδους
δια Τοχαρων επιδρομην κατα Νικαιαν. 13

{ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΤΕΤΑΡΤΟΥ ΛΟΓΟΥ}.
∆ημηγορια βασιλεως προς τους αρχιερεις περι των καθ' αυτον. βʹ. Ὅπως τον
του Γαλησιου Ἰωσηφ προς τον πατριαρχην απεστελλεν ο κρατων, ζητων λυσιν του
αφορισμου. γʹ. Ὅπως λιβελλος κατηγοριας κατα του πατριαρχου εδοθη τωι βασιλει.
δʹ. Ὅπως και οπου εζητουντο τα κατα τον πατριαρχην Ἀρσενιον. εʹ. Ὅπως ο
πατριαρχης προς βασιλεα αφικοιτο και οπως παρα μικρον παραλογισθειη. ʹ. Ὅπως,
συναχθεντων των αρχιερεων, το τελειον μηνυμα και επι τουτωι η αποφασις γεγονεν.
ζʹ. Ὅπως απελθοντες τρεις αρχιερεις εξ αποστολης των αλλων τωι πατριαρχηι τα της
καθαιρεσεως παρεδηλωσαν. ηʹ. Ὅπως πεμψας ο βασιλευς εξαγει του πατριαρχειου
τον πατριαρχην και τα τοτε συμβαντα. θʹ. Ὅπως οι της ανατολης πατριαρχαι, ο τε
Ἀλεξανδρειας και ο Ἀντιοχειας, περι την καθαιρεσιν του πατριαρχου διετεθησαν. ιʹ.
Ὅπως ηθελεν ο πατριαρχης, επι της τιμης ων, ανακαλεισθαι ως αρχιερεα τον
Σαρδεων Ἀνδρονικον. ιαʹ. ∆ημηγορια του βασιλεως περι των σχιζομενων. ιβʹ. Ὅπως
ψηφιζεται ο της Ἀδριανου Γερμανος εις το πατριαρχειον και οποιος ουτος. ιγʹ. Ὅπως
αναγεται Γερμανος εις το πατριαρχειον και τι διαπραττεται. ιδʹ. Ὅπως τον
Ὁλοβωλον μεταγαγων ο πατριαρχευων εις την του Θεου εκκλησιαν οφφικιωι
ρητορος ετιμα και διδασκαλον καθιστα. ιεʹ. Ὅπως εγκληθεντες τινες των του
παλατιου καθοσιωσεως και τον πατριαρχην εισηγον Ἀρσενιον. ι ʹ. Ὅπως ο
συγγραφευς συναμα αρχιερευσιν εις εκεινον πεμπεται και περι ων αυτοις συνεβη. ιζʹ.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

Ὅπως ο βασιλευς εβουλευετο τα περι της εαυτου λυσεως και προς τινος. ιηʹ. Ὅπως ο
Ἰωσηφ τωι Γερμανωι συνεβουλευεν αποθεσθαι την πατριαρχιαν. ιθʹ. Περι Ὑακινθου
οστις και οθεν, και των περι αυτον. κʹ. Ὅπως και δια του Σαρδεων Χαλαζα επιχειρει
ο βασιλευς τωι πατριαρχουντι Γερμανωι. καʹ. Ὅπως εξηλθε του πατριαρχειου ο
Γερμανος. κβʹ. Περι του Ἀδριανουπολεως Βασιλειου, ειτ' ουν Βαρλααμ. κγʹ. Ὅπως εις
πατριαρχην ψηφιζεται παρα των αρχιερεων ο Ἰωσηφ. 15 κδʹ. Ὅπως,
παρευδοκιμηθεντος του Ἡρακλειας Πινακα ως οντος εκ της χειροτονιας του
Γερμανου, ο Μιτυληνης Γρηγοριος χειροτονει τον Ἰωσηφ. κεʹ. Ὅπως ελυθη του
αφορισμου ο βασιλευς παρα του Ἰωσηφ. κ ʹ. Περι του κηδους του τε Ταρχανειωτου
Ἀνδρονικου και υιου της του βασιλεως αδελφης Μαρθας και της θυγατρος του
δυτικου Ἰωαννου. κζʹ. Ὅπως και οποσαις δυναμεσι στρατηγουντος του δεσποτου και
επι τοις δυτικοις συχνακις επιχωριαζοντος, τα ανατολικα απωλοντο. κηʹ. Περι του
κατα την εκκλησιαν σχισματος και περι των Παντεποπτηνων μοναχων. κθʹ. Ὅπως
αποστελλεται εις Παιονιαν μετα του μεγαλου δουκος του Λασκαρι ο
προπατριαρχευσας Γερμανος κακειθεν ηγαγε νυμφην τωι του βασιλεως υιωι και οπως
εστεφθησαν. λʹ. Του μεγαλου κονοσταυλου του Ταρχανειωτου προς τον πενθερον
αυτου Ἰωαννην αυτομολησις. λαʹ. Ἐκστρατεια του δεσποτου Ἰωαννου συναμα
χιλιασι στρατου προς τον Ἰωαννην και τα της ανδραγαθιας του Ἰωαννου. λβʹ. Ὅπως
κατα θαλασσαν ο πρωτοστρατωρ Φιλανθρωπηνος νικαι τους Ἰταλους κατα κρατος,
συνεργουντος εξωθεν και του δεσποτου Ἰωαννου.

{ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΠΕΜΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ}.
Ὅπως μεταξυ λυπης και ηδονης εγενετο ο κρατων δια τα συμβαντα εν τηι
δυσει. βʹ. Ὅπως, σχιζομενων των κατ' ανατολην, ο πατριαρχης δια ταυτα τοις εκει
επιδημει. γʹ. Ὅπως τωι Βουλγαρων βασιλει Κωνσταντινωι η της Ευλογιας θυγατηρ
Μαρια εις γαμον εξεδοθη. δʹ. Τα περι του Νογα και Τοχαρων, οπως ειχον το πριν, και
περι του πρωτου βασιλεως και νομοθετου αυτων. εʹ. Τα περι του Μυτζη και οπως
δεδωκε βασιλει την Μεσεμβρειαν. ʹ. Περι του προς τους Σερβους κηδους του
βασιλεως και δια ταυτα της του πατριαρχου Ἰωσηφ επιδημιας εκεισε. ζʹ. Τα περι του
∆υρραχιου και του σεισμου του εκει ενσκηψαντος. ηʹ. Τα κατα τον ρηγα Καρουλον
και οπως κατα της πολεως εξηρτυετο στολον. θʹ. Ὅπως πρεσβεις ο βασιλευς δια
ταυτα προς τον ρηγα Φραγγιας απεστελλεν. ιʹ. Ὅπως τα κατα την πολιν ο βασιλευς
παρεσκευαζετο, ακουομενου του στολου του Καρουλου. 17 ιαʹ. Ὅπως, του εις παπαν
προσκληθεντος Γρηγοριου προς βασιλεα πεμψαντος, ο βασιλευς, υπερχομενος
πατριαρχην και τους της εκκλη σιας, κατηπειγε την ειρηνην. ιβʹ. Ὅπως ο βασιλευς
διεμαχετο τοις της εκκλησιας υπερ της ειρηνης εκεινης και τινας μεν συλληπτορας
ειχεν, οπως δε ο Βεκκος ωμολογει αφορισθεις. ιγʹ. Ὅπως τον Χουμνον Ἰωαννην ο
βασιλευς προστησαμενος κατηγοριαις υπηγε τον Βεκκον και τα κατα τον Βεκκον. ιδʹ.
Τα περι του τομου ον απεσταλκει προς την εκκλησιαν ο βασιλευς και του προς
εκεινον απολογου της εκκλησιας. ιεʹ. Ὅπως ο Βεκκος, εις φυλακην ειργμενος, παρα
των λογιων του βασιλεως εκ γραφων ως δηθεν εις το ειρηνευειν κατετιθετο. ι ʹ.
Ὅπως ο πατριαρχης, γνωματευων εγγραφως, ωμνυε την ειρηνην μη καταδεχεσθαι.
ιζʹ. Περι των αποκρισιαριων του βασιλεως και της του πατριαρχου αποχωρησεως εις
την της Περιβλεπτου μονην. ιηʹ. Περι της απο του βασιλεως προς τους κληρικους
αναγκης ενεκα των τελουμενων. ιθʹ. Ὅπως, εις δυσνοιαν διαβαλλομενοι, οι
κληρικοι υπεγραφον τομον βεβαιωσεως της προς τον βασιλεα ευνοιας και περι της
αυτης ενοχλη σεως. κʹ. Το κατα τον ρητορα της εκκλησιας διηγημα και του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

συγγραφεως σχετλιασις. καʹ. Ὅπως οι πρεσβεις του βασιλεως κατα θαλασσαν
εκινδυνευσαν. κβʹ. Ὅπως, παραγεγονοτων εκειθεν πρεσβεων, ο μεν πατριαρχης
αργησας εις Λαυραν απηγετο, ο δε παπας εμνημονευετο. κγʹ. Περι του σχισματος
καθολου της εκκλησιας. κδʹ. Περι της εκλογης του χαρτοφυλακος Βεκκου εις το
πατριαρχειον και των αυτου προς βασιλεα υπερ των δεομενων πραξεων. κεʹ. Ὅπως
μη φερων ο βασιλευς την καθημερινην ενοχλησιν του πατριαρχου υπερ των
ανθρωπων την τριτην της εβδομαδος επι των αναφορων εταξεν. κ ʹ. Ὅπως παλιν
απεσταλησαν εις τον παπαν πρεσβεις παρα βασιλεως. κζʹ. Ὅπως Ἰκαριος,
προσχωρησας βασιλει και δεχθεις, καθισταται επι του στολου της Ῥωμαΐδος και το
κατα του μεγαλου κυριου ανδραγα θημα. κηʹ. Ἔτι τα κατα τον πατριαρχευσαντα
Ἰωσηφ και τα κατα τον πατριαρχην τηνικαδε Βεκκον. 19 κθʹ. Ἔτι τα κατα τον
πατριαρχην Ἰωσηφ. λʹ. Ὅπως τους κατα την πολιν Γεννουιτας, ετι δε και τους εξω,
εταπεινου ο βασιλευς.

{ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΕΚΤΟΥ ΛΟΓΟΥ}.
Ὅπως τα κατα τον Αιμον και παλιν παρεκινουντο και εκ ποιων των αιτιων.
βʹ. Ὅπως η Μαρια κατεσοφισατο τον Ὀσφεντισθλαβον. γʹ. Τα κατα τον Λαχαναν
αρχηθεν και οπως Κωνσταντινον τον των Βουλγαρων βασιλεα πεφονευκεν. δʹ.
Ὅπως ο βασιλευς τηι θυγατρι Ειρηνηι τον Ἀσαν, τον και Μυτζην, εις γαμον ηρμοσεν.
εʹ. Ὅπως ο βασιλευς επι τωι του Ἀσαν κηδει πεμψας εζητει βουλην και ως ο Πριγκιψ
Θεοδοσιος Ἀντιοχειας εγεγονει πατριαρχης. ʹ. Ὅπως και τον Μιχαηλ, εκ δυσεως
ανελθοντα, γαμβρον επι τηι δευτεραι των θυγατερων ο κρατων εποιει. ζʹ. Τα κατα την
Μαριαν και οπως τωι Λαχαναι συνυκησεν. ηʹ. Ὅπως Μαρια μεν παρεδοθη τωι βασιλει,
Ἀσαν δε Τερνοβιταις παρεδεχθη. θʹ. Ὅπως Ἀσαν εκ Τερνοβου απεχωρησεν. ιʹ. Ὅπως
κατηγοριαι συνεσκευασθησαν κατα Ἰωαννου του Βεκκου πατριαρχουντος. ιαʹ. Ὅπως
βασιλικη νεαρα προβαινει ποιουσα τα εξω πατριαρχικα δικαια υπο τους επισκοπους.
ιβʹ. Περι του συμβαντος τωι πατριαρχηι εν τηι εορτηι της Ὑπαπαντης δια την των
κολυβων αποστολην. ιγʹ. Ὅπως παρηιτησατο τον θρονον ο πατριαρχευων Ἰωαννης.
ιδʹ. Τα κατα τους πρεσβεις του παπα και τα κατα τον πατριαρχην Ἰωαννην, οπως και
παλιν επανηκεν εις το πατριαρχειον. ιεʹ. Πληροφορια του βασιλεως τοις της
εκκλησιας δια δημηγοριας δια τας παραλογους απαιτησεις των πρεσβεων. ι ʹ. Ὅπως
απεστειλε τους πρεσβεις και τον Ἐφεσου ο βασιλευς εις την φυλακην ιδειν τους
προσγενεις αυτου καθειργμενους δια το της εκκλησιας σκανδαλον. ιζʹ. Ὅπως ανηχθη
ο Ἰωαννης εις το πατριαρχειον το δευτερον. ιηʹ. Τα κατα τον Μελετιον και Ἰγνατιον,
τους πεμφθεντας εις παπαν μοναχους, και τα της εκκηρυξεως, οπως και εφ' οποιαις
αιτιαις προεβησαν. 21 ιθʹ. Παλιν τα κατα τον Λαχαναν και οπως παρα του Νογα
πεφονευται, παροντος και του Ἀσαν. κʹ. Ὅπως εκστρατευει ο βασιλευς Ἀνδρονικος
εις ανατολην και τα κατα τας Τραλλεις. καʹ. Ὅπως αι Τραλλεις παρα Περσων
εαλωσαν. κβʹ. Ὅπως και ο πορφυρογεννητος προς τα κατα δυσιν αποστελλεται και
τα κατα τον Ἅγιον Αυξεντιον, του βασιλεως εξελθοντος. κγʹ. Ὅπως και δι' ην την
αιτιαν ο Βεκκος γραφων εκινει τα περι δογματων. κδʹ. Ὅπως εις τον Ἅγιον
Αυξεντιον ο πατριαρχευων απηλθε και περι των εκεισε του βασιλεως ποινων. κεʹ. Τα
περι του Καλοειδα και περι Ἰωαννου του ∆ουκα. κ ʹ. Τα κατα τον λογοθετην του
γενικου Μουζαλωνα και τον μεγαν λογοθετην και πρωτοβεστιαριον υστερον. κζʹ.
Ὅπως εκ δυσεως υπεστρεφεν ο πορφυρογεννητος και τα κατα τον Κοτανιτζην, ειτ'
ουν Τορνικιον. κηʹ. Θανατος της δεσποινης Ἄννης και των παρασημων τωι πορφυρο
γεννητωι μεταλλαγη. κθʹ. Ἐκστρατεια Μιχαηλ βασιλεως προς Σαγγαριν και τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

γεγονοτα εκεισε τωι βασιλει. λʹ. Τα κατα τους προς τον παπαν Μαρτινον
αποκρισιαριους και ως απελθοντες ουκ εδεχθησαν και ως επεκλασθη δια ταυτα η
του βασιλεως υπερ εκεινων σπουδη. λαʹ. Περι των διαθηκων του πατριαρχου Ἰωσηφ.
λβʹ. Ὅπως συνεβη τα κατα τα Βελλαγραδα. λγʹ. Θριαμβος των εαλωκοτων κατα τα
Βελλαγραδα. λδʹ. Τα κατα τον αρχοντα των Λαζων Ἰωαννην και οπως ελθων επε
γαμβρευθη τωι βασιλει. λεʹ. Ὅπως ο βασιλευς δυναμεις εξηρτυετο κατα του
σεβαστοκρατορος Ἰωαννου, μετακαλεσαμενος και Τοχαρους, και ως παρα της
δεσποινης εκωλυετο εξελθειν. λ ʹ. Ὅπως κατα θαλασσαν ο βασιλευς συναμα τοις
αυτου εκινδυνευε και ως, φθασας την Ἀλλαγην, εν τοις Παχωμιου ετελευτησεν. 23

{ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΩΝ ΙΣΤΟΡΙΩΝ ΠΡΩΤΗ}.
Προοιμιον του συγγραφεως και περι της αληθειας των λεγομενων.
Γεωργιος Κωνσταντινουπολιτης μεν το ανεκαθεν, εν Νικαιαι δε και γεννηθεις
και τραφεις, εν Κωνσταντινου δε καταστας αυθις, οτε Θεου νευματι υπο Ῥωμαιους
αυτη εγενετο, ετη γεγονως εικοσιν ενος δεοντος τηνικαδε, και κληρωι δοθεις θειωι
και αξιωμασιν εκκλησιαστικοις διαπρεψας και εως και ες πρωτεκδικου φθασας
τιμην, ετι δε και εν ανακτορων εις δικαιοφυλακα τιμηθεις, ταδε ξυνεγραψεν, ου
λογους λαβων ανωθεν αμαρτυ ρους, ουδ' ακοηι πιστευων μονον, ην τις λεγοι
εωρακως η και ακουσας αυτος, πιστους δ' αξιοιη τους λογους, ει μονον λεγοι,
λογιζεσθαι, αλλ' αυτοπτης τα πλειστα, ουτω ξυμβαν, γεγονως η και μαθων ακριβως
παρ' ων το πρωτον ωραθη πραχθεντα, πλην δ' ουκ αμαρτυρα, αλλα και πολλοις
αλλοις συνη γορουμενα, ως αν μη ο ξυμπας χρονος, φυσιν εχων τα πολλα κρυπτειν
συχναις κυκλικαις περιοδοις, και ταδ' αφανισειε, κατα μικρον εξιτηλα τηι παραδρομηι
γιγνομενα, δια το φανεντα κρυπτεσθαι παντα αναγκην ειναι, ως που τις των σοφων
εφη και αληθως εγνωματευσεν, ου μην ωστε και το αληθες περι ελαττονος του
ψευδους ποιησασθαι περι τοιουτων λεγοντα· ιστοριας γαρ, ως αν τις ειποι, ψυχη η
αληθεια, και το της αληθειας χρημα επαναγκες ιερον, ο δε προ ταυτης το ψευδος
αγων αντικρυς ιεροσυλος. 25 Ἄλλως τε και ημιν ηκιστα προθεσις τοις πραχθεισι
μεγεθος εντιθεναι, ωσανειπερ κινουμενοις εκ μισους η μην ευνοιας, ως αν πλεον η
εικος η το κακως ξυμβαν διασυρειη η το ευ ξυμπεσον υμνηθειη, του λογου τας ακοας
γοητευοντος. Ἐπειδη γαρ τα οπουδηπου πραχθεντα εστι μεν και διεξιεναι, οις δη και
λεγειν βουλομενοις εστιν, εστι δε και εαν αρρητα, μη αναγκης υπουσης, νικαι κατ'
εμην γνωμην το σιωπαν η το λεγειν αλλως η ως επρα χθησαν, και κρειττον δηπου
τοις ακουσειουσι το μη μανθανειν ολως η το μανθανειν αλλως η ως η οντως ιστορια
βουλεται, ως εκειθεν μεν της απλης εισαγομενης εκεινης αγνοιας εξ ης ου μωμος
προστριβεται, εντευθεν δε της διπλης, ωστε μη ειδεναι συμβαινειν τον ειδεναι
οιομενον, ου δη και χειρον ουδεν. Ου μην αλλ' ουδ' αυτος εγκεχειρηκα αν τηι γραφηι,
ην μοι μη επηιει ελπιζειν, προιοντος του χρονου, τα χειρω και ετι ξυμβαινειν, εκ των
παροντων και τα εσαυθις στοχαζομενωι, η μαλλον εκ των συμβαντων λογι ζομενωι
τα συμβησομενα. Πολλωι γαρ δηπου εις ακοην ωτιου θαυμασιωτερον εκ τοιαυτης, ης
δη και γεγευμεθα, ησυχιας και καταστασεως εις τοδε ξυμφορας τα πραγματα
προελθειν, η τοιαυτα φανεντα και ουτως της προτερας ευθαλειας, δεινου χειμωνος
επεισφρησαντος, καταρρευσαντα επι μειζον καταυανθηναι, ωστε μη οπως ευθαλειν,
αλλ' ουδε ζωτικης το παραπαν μετεχειν κινησεως.
βʹ. Παραιτησις του μη τα προτερα η κατα τον συγγραφεα λεγειν. Το γουν
ανατρεχειν επι τους προτερον η καθ' ημας αρξαντας καντευθεν αρχεσθαι τα εκεινων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

επιοντας, οπως ασφαλως και μεθ' οτι πλειστης της ευβουλιας, ης ουδεν αμεινον,
διυκουν τα πραγματα, την αρχην εντευθεν κατοχυρουντες, και ταυτα περιγραφεισης
εις μικρον ταυτης αυτοις, επι τρισι και μοναις επιπολαζουσαις αρχηθεν ταις πολεσι,
Νικαιαι, Προυσηι τε και τριτηι Φιλαδελφειαι, της πατριδος εκπεσουσιν εξ ων αιτιων
ιδμεν 27 μαθοντες, ου μοι δοκει, καν λεγειν θελωμεν, ανυστα τωι τε πολλα και
μεγαλα ξυμβηναι, μεταξυ κρατουντων εκεινων, και πολλης ειπειν μαλιστα δεομενα
ασχολιας, και τωι μηδ' ημας ες τακριβες ειδεναι τι και εφ' οιαις ταις αιτιαις
ξυνεπεσεν εκαστον, αλλως τε οτι και αλλοις ειπειν επηλθε περι εκεινων, ου
πεπλανημενως, οιμαι, και ωστε μη σφας εαυτοις ασφαλως πιστευειν επεξιοντας καθ'
εκαστον, αλλ' ακριβως και ως ειδοτας εξ ων επι των πραγματων ησαν και περιησαν
ετι εις τελος πραχθεντων· και το του χρονου μηχανημα απρακτον ην, αμα
πραττομενων και αμα γραφηι διδομενων, αντιμαχομενου και αντισκοπουντος οιον
του Ἑρμου τηι Λητοι, η και μαλλον την εκεινης προοδον ανακοπτοντος. Ταυτ' αρα
και τα κατ' εκεινο συμβαντα του χρονου εατεον ημιν, ως ουκ ανυστα και αλλως του
προκειμενου σκοπου εξαγωνια. Ἓν δε και μονον τεως λεκτεον εστι, και ισως ου
περιττον, οτι και μονον εκεινο τινες αιτιωνται και της τοτε των πραγματων
ασφαλειας και καταστασεως και της νυν ανατροπης και συγχυ σεως, πλην ου κατα
ταυτον ουτως εχον, αλλα παρον μεν και ως εχρην τελουμενον ασφαλειας, απον δε
και ως ουκ εχρην παρορωμενον της παρουσης συγχυσεως.
γʹ. Ὅπως οι παλαιοι κατωχυρουν τας ακρας. Ἐκεινοι τοινυν δυοιν μεσον
εχθροιν εναπειλημμενοι, εξ εω μεν Περσων, εκ δυσεως δ' Ἰταλων, ου μονον το προς
τηι θαλασσηι, αλλα και το ανωτατον κατασχοντων, και εις στενον κομιδηι
αμφοτερωθεν κατασταντες, ως μηδ' ελευθερως αναπνειν εασθαι, τηι μεν Ἰταλικον
εχοντες συμμαχικον επηιεσαν Περσαις, τηι δε Σκυθικον προσλαβομενοι, αρτι τοτε
φανεν τε και προσληφθεν, ανωθουν τους Ἰταλους. Σκοπος δ' ην εκεινοις ακραις
ασφαλεσι 29 το μεσον κατοχυρουν. Και το μεν προς θαλασσαν ουκ ειχον οχυρωματι
αλλωι η θαλασσηι κατασφαλιζεσθαιουδε γαρ ην, θαλασσοκρατουντων των Ἰταλων
και προσκατεχοντων τα προσω, ασφαλως το λοιπον διαξειν, το δε προς εω οχυρουν
ειχον ερυμνοις ορεσιν, ει προλαβοιεν. Και δια ταυτα, επει ουκ ειχον αμα προς
εκατερα μαχεσθαι και οτι τα μεν προς εω ορη μεχρι πολλου ανεχοντα και το
ασφαλες κατεγγυωντα τοις κατοικησουσι, τοις Περσαις ουκετι διηνεκως
προσκαταληφθεντα, προσδοκιμα σφισι κατασχειν ησαν και δια της εκεινων
ασφαλειας τα οικεια ευ θεσθαι, τωι δε της θαλαττης μερει ουχ οιοι τ' ησαν χρησασθαι
οχυρωματι προτερον η τους Ἰταλους εκβαλειν εκειθεν, εσπενδοντο μεν πλεον τοις
Περσαις και ανακωχην εδιδουν τωι προς εκεινους πολεμωι, ετησιον τελος ταξαντες
διδοναι, ο δη και εδιδουν ουκ ες μακρον, τοις δ' Ἰταλοις ολαις επειχον ορμαις.
Συχνοις δε πονοις και ακαταγωνιστοις πολεμοις ενιδρουντες, εκεινους μεν εξωσαν
και, ναυσιν οικειαις παραπλεειν παρεσχηκοτες την θαλασσαν, ικανην τοις εκεισε
των Ῥωμαιων οικουσιν εδιδουν ασφαλειαν· ειτα νωτα στρεψαντες, εκοντων
ακοντων Περσων, ορεσιν επεβαλοντο, συχνοις δε τοις πανταχοθεν εποικοις και
ισχυροις κατασφαλισαμενοι, ερυμνα τειχη και οιον δυσεπιχειρητους θριγκους τηι
Ῥωμαΐδι ταυτα κατεστησαν.
δʹ. Ὅπως των εν ταις ακραις επεμελουντο ανδρων και πραγματων. Ου μην δε
και ατημελητους τους προς τοις ορεσιν οικουντας ειων, ως ετοιμους
μεταναστευσοντας, ει που αμηγεπη οι εναντιοι προσβαλοιεν, μηδεν εχοντας το
πειθον μενειν και παρα δυναμιν, ει ποι παρεικοι, προς εκεινους ανδριζεσθαι· αλλ'
ατελειαις μεν τους παντας, προνοιαις δ' εκ τουτων τους επιδοξοτερους και οις
τολμηεν το φρονημα γραμμασιν εδωρουντο βασιλι κοις. Και δη, του χρονου
προιοντος, ηυξανον ταις περιουσιαις, και πλουτος 31 επερρει σφισι συχνος. Παρ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

οσον δ' εκεινοις ενευθηνεισθαι ξυνεβαινε τοις κατα τον βιον, παρα τοσουτον και
προς τους εναντιους εθαρρουν, και πολλοις τοις εκειθεν ετρυφων, νυκτιλοχουντες
και οσημεραι την των εναντιων περικοπτοντες και τα πολλα ληιζομενοι· εξ ων
συνεβαινεν αυτοις μεν ομοσε τοις αντιπαλοις χωρουσι προβεβλησθαι των ενδοτερω,
τους δ' εξαρτωμενους τας ελπιδας εκεινων επι της οικειας διατριβειν ανεδην και
ταις οικειαις προσανεχειν φροντισι, τους μεντοι επι των αρχων της στρατηγιας
οντας, των οπισθεν ασφαλως ως οιον τ' εχοντας, την μαχην ετερωσε τρεπειν και μη
ουσαν ταις επιθεσεσιν ερεθιζειν και φθανειν κακως διατεθεντας ετερους προτερον η
αναμενειν πασχειν ετερωθεν τα δεινα. Το δε συμπαν ην κατορθουμενον, των ακρων
καλως εχουσων και μηδ' αν ει τι και γενοιτο, των εκει καθυπειξοντων ανδρων, ει πηι
και αντιτεινειν τολμωιεν οι αντικει μενοι, και ταυτα και της αρχης εγγυθεν ουσης,
ανθεξουσης ετοιμου προς απαν το αντιστησομενον. Και τα μεν προτερα τοιαυτα και
ουτως εχοντα, μη μονον αις ερρεθη ατελειαις τε και προνοιαις, αλλα γε και
καθημεριναις φιλοτησιαις βασιλικαις των τας ακρας οικουντων βρενθυομενων και
ουδεν ο τι μη πλουτου σημειον εχοντων, καντευθεν και αρραιθυμοτερον μεν
φυλασσοντων, θαρραλεωτερον δ' εισβαλλοντων και αντισχοντων τοις, ει πηι
ισχυσαιεν, κακοποιουσι τα ημετερα.
εʹ. Ὅπως, αλουσης παλαι της πολεως παρ' Ἰταλων, εξησθενησε τα κατα την
ανατολην και περι του Χαδηνου. Ἐξ οτου δ' η Κωνσταντινου Ῥωμαιοις εαλω και ην
επαναστρεφειν αναγκη τηι πατριδι τα τεκνα, και προτερον των αλλων οις ην το
κρατειν, ξυνεβαινε μεν ενθεν εξασθενειν εκεινους τηι διαστασει των βασιλεων, εδει
δ' εκεινοις παντως προνοιας, και μαλλον εφ' ωι και καθ' εαυτους ουδεν ηττον
θαρροιεν, ει μηδ' αλλοθεν, αλλ' ουν νευρα πολεμου τον σφων πλουτον εχουσιν.
Ἀλλα χρονωι υστερον, της βασιλειας μεταπεσουσης, Χαδηνος τις, ωι δη και το της
επαρχιας αξιωμα εσαυθις επεθηκεν ο κρατων, τα πολλα παρ' εκεινωι δυναμενος εξ
αιτιων οσον ουκετι ρηθησομενων εκειθεν γαρ και ο παρων λογος εις καταστασιν την
πρεπουσαν αναχθη σεται, εκεινος τοινυν, συμφερον δοκειν εθελων συμβουλευειν
τωι βασιλει 33 ο Παλαιολογος δ' ουτος ην Μιχαηλ, βουλην εισαγει τηνδε και λιαν
επισφαλη, ως το πραγμα εδειξεν υστερον. Και δεχθεις ως δηθεν συμφεροντως
λεγων, πεμπεται καταπραξαι α φθασας βεβουλευται. Και δη επιστας ταχεως τοις
τοποιςου γαρ ην προς τα επεσταλμενα βραδυνειν ολως αυτον καταρξαμενον, ανδρας
βαθυπλουτους ευρων και κτημασι και θρεμμασι βριθοντας, στρατευει τουτους εκ
των σφετερων εκεινων και οις ο εκαστου βιος συνεκεκροτητο και, εις τεσσαρακοντα
νομισματα τωι ενι συμποσωσας, και τουτων το πλειστον εκ των αυτου, το λοιπον του
τεθεντος τελους, ουκ ολιγον ον, τωι βασιλικωι ταμιειωι εισκομιζεσθαι εταξεν. Ὃ και
πραχθεν πρωτως, παθοντων των ανδρων α ουκ ηλπισαν πωποτε, επεκλασε τε την
προθυμιαν βουλομενοις και καθυφεικεσαν της δυναμεως.
ʹ. Ὅπως οι Περσαι κατεσχον τα της Ῥωμαΐδος ορη. Ἐντευθεν και τοις των
Περσων μαχιμοις και οις εν μαχαιραι το ζην, των αλλων υποκλιθεντων τοις
Τοχαροις, αρτι κατασχουσι την της Περσιδος αρχην, συμφερον εδοκει αφηνιαζουσι
καταφευγειν προς τα των ορων οχυρωτερα και, τα πλησιον κατατρεχοντας, νομωι
ληιστων αποζην. Ὃ και γεγονος, συνεστησαν καθ' αυτους πλειστοι και συχνακις
ισχυροι επετιθεντο ασθενεσι γενομενοις τοις ημετεροις και, περιοντες κατ' ολιγον
αδυνα τουντων, υπεικειν εποιουν. Και ταχα αν εσχωρουντες οσημεραι τοις εναντιοις
των θριγκων παρεχωρησαν, ει μη γε ταχθεισαις ρογαιςτα γαρ σφετερα ουκ ειχον
κατεχεινμογις υπεικον προσοικουντες αντεχειν. Και αντειχον τεως, τα πλειστα μεν
και εξ εαυτων, ην δ' ου και πολλων επεισφρουντων των εναντιων, δηλα τιθεντες τωι
ημετερωι στρατευματι και απρακτον πολλακις την εκεινων επισυστασιν
καθιστωντες. Και ταυτ' ησαν, εως εδιδοντο ρογαι καιροις ωρισμενοις κατα το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

συνηθες. Πλην φυλασσεσθαι μονον ην το κακον επιον και μη προσχωρειν σφας ετι,
μηδε περιγιγνεσθαι, μηδ' αυτους ζητειν κακουν την εκεινων κατατρεχοντας, 35 αλλ'
εαυτους συντηρειν επι της οικειας μενοντας, ως μαχουμενων μεν, οτ' εκεινοι επι
μεσου της ημετερας τον πολεμον εξενεγκαιεν, μη μαχουμενων δε, ει μη εκεινοι
θελοιεν πολεμειν. Ἐπει δε και περι ταυτας οι αρχοντες εγλισχρευοντο, και μολις και
υπερημερον και παρα το αρχαιον μειον ην το διδομενον, εφ' ωιπερ και οι κατα
καιρους των στρατευματων ηγεμονες μεριτας εκ κλεμματων εαυτους εισηγον,
απωλετο μεν η πληθυς εκεινων, των μεν εργον μαχαιρας γεγονοτων, των δε και
προσχωρησαντων τοις εναντιοις, αλλων δε και αλλαχου που, επει ουκ ην εκεισε
προσμενουσι φευκτα τα δεινα, μετοικησαντων και ως ειχον διαγαγοντων τον βιον,
κατα πολλην δε του κωλυσοντος ερημιαν κατεσχον οι εναντιοι τα οχυρωματα, εξ ων
και κατατρεχειν οιοι τ' ησαν, οσακις ην αυτοις βουλομενοις, και κακως ποιειν ουχ
οπως τους προσχωρουςτουτους γαρ ειχον αυτοθεν, αλλα και ων ες μακραν απειχον.
Τοις δε των Ῥωμαιων στρατευμασιν ασχολιαν παρειχον ου την τυχουσαν, προς
εκεινους εφ' ωιπερ επισχειν ες αει ρεπουσι και των αλλων αφεμενοις, ουκ ολιγης
χρηιζοντων επικουριας, και μαλλον των προς δυσιν, α δη και κενωθεντων των
ανατολικων εκεισε ταξεων προτερον η ταυτα γενεσθαι, μη οτι γε τα εωια
προσεζημιουν, αλλα και καθ' αυτα απορως ειχον, των δυτικων ποτε μεν εφ' ημας,
ποτε δ' επ' εκεινους τρεπομενων, και τηι της γνωμης αστασιαι τριβην εμποιουντων
και αμφοτεροις, ως, παροντων μεν των στρατευματων, χωρις υποκλινειν αναγκης,
ανακωχης δε γενομενης επι σμικρον, προς θατερα αυθις ραιδιως τρεπεσθαι, ει μονον
ιοιεν μεθ' οπλων επ' αυτους. Ουτω δ' εχοντων των της ανατολης και ουτω των
δυσχερων επιοντων, ες ο τυχης υστερον τακειθι πραγματα προυβησαν εσαυθις
ερουμεν, προσθεντες και τας αιτιας· τεως δ' ουν επαναλαβοντες τον λογον, την
αρχην, εξ ουπερ και ου χειρον αρχεσθαι, καταστησομεν. 37
ζʹ. Ὅπως επι βασιλεως του Ἰωαννου επι τηι εις βασιλεις πιστει ο Παλαιολογος
Μιχαηλ κατησφαλιζετο. Ἤδη μεν αυτοκρατουντος μετα πατερα του Λασκαρι
Θεοδωρου, ο επι θυγατρι αυτανεψιου εκεινου γαμβρος ο Παλαιολογος Μιχαηλ τωι
του μεγαλου κονοσταυλου διεπρεπεν αξιωματιτο δ' αξιωμα προνομιον ειχεν εκ
παλαιου εις χειρας αγειν τον εχοντα τουτο απαν το εξ Ἰταλων στρατιωτικον και
υπηκοον, υποπτος μεν εις βασιλειαν αει ποτ' ων και δηλος, εξ ων υποκαθημενως
ειχε, νεωτερισων, ει καιρου λαβηται, τα πιστα δε δους τωι του κρατουντος πατρι
ασφαλεσιν ορκοις και δη και αρχιερατικαις εμπεδωθεις αφοριζουσαις των πιστων
εκεινον αραις, ει που και αποστατειν προαιροιτο και δυσνοειν ολως τοις
βασιλευουσι. Και ταυτ' επραττετο, οτε, την των δυσικων εμπεπιστευμενος παρα του
βασιλεως αρχην, αιτιαν εσχε του συνθηκας ποιειν δι' απορρητων προς τον δεσποτην
των δυσικων Μιχαηλ τον Ἄγγελον, εφ' ωι κατεγγυησαι μεν τον δεσποτην εκεινωι
την ιδιαν παιδα προς γαμον, αυτον δε παραδουναι την του βασιλεως χωραν και, υπ'
εκεινωι γενομενον, συμπραττειν ως εικος την αρχην τωι δεσποτηι και πενθερωι.
Προσαγγελθεις δ' επι τουτωι προς βασιλεα προς οικετου, ωι δη και τα της βουλης, ως
εκεινος κατηγορων ελεγε, προσανετιθετο, ανηρπαστο τε την ταχιστην, παραλυθεις
της αρχης, και τηι φυλακηι σιδη ροδετος ερριπτειτο. Μη δηλου δε γενεσθαι
δυναμενου του κατηγορηματος, αδηλον ον ειτ' αληθευοι ο προσαγγελλων, ως
εκεινος ισχυριζετο, ειτε συκοφαντοιη, ως ο Παλαιολογος αντεπιφερων ετοιμος ην
υπερ αληθειας μονομαχειν κατα τι κρατησαν επι τοις αδηλοις των προσαγγελιων
αρχαιον εθος τοις 39 βασιλευσιν, ομως την υποψιαν ουκ ειχε διολισθαινειν και το
της απιστιας εγκλημα εις τελος διαδιδρασκειν, αλλ' εφ' ικανον χρονον τηι φυλακηι
κατειχετο δεσμιος, και η υποψια προσην. Ὡς δ' ου χρην υπερ εκεινου αλλον τολμαν
και πρεσβευειν τωι βασιλει, ο τηνικαδε πατριαρχευων Μανουηλ, επι μησι πλειστοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

συνδιαγων κατα Λυδιαν τωι βασιλει, επει προς εξοδον ην και δηλος ην ο κρατων
προς χαριν τελειν τι τωι ιερει προθυμουμενος, αυτικ' εκεινος, αφεις ταλλα, την υπερ
του σιδηροδετου πρεσβειαν εισηγε και ως συκοφαντουμενον ικετευε κατοικτειρειν.
«Ει δ' ουν, αλλ' ει μη παρα σοι καθαρως, εφη, της υποψιας αφειται, ω βασιλευ, αλλ'
εκεινος το πιστον δωσει προς τουπιον, τας της εκκλησιας εφ' εαυτον επιτιμησεις
καταδεξαμενος· αις και μαλα κατεμπεδουμενος, και αυτο δη το ακατεργαστον του
νοος περι αποστασιας ενθυμιον ου προσησεται, αλλα γε χριστιανος ων την του Θεου
δικην φυλαξεται και αδολως εμμενει τοις ορκοις εις την προς σε πιστιν και το γενος
το σον.» Ουτως ειποντος, δυσωπειται την δεησιν ο κρατων και επινευει προς την του
κατακριτου συμπαθειαν, ευμενη συνολως εκεινωι την ιδιαν γενεσθαι ψυχην
κατεγγυησαμενος, ει κακεινος τα της εισεπειτα προς αυτον ευνοιας, ως ο ιερευς
υπεσχετο, πιστα καταστησειε. Και δη περι που την Ἀχυραους ο ιερευς γεγονως,
συναμα και πλειστοις αρχιερευσι, στελλει προς τον κρατουντα, ουτως εκεινου προς
τον αρχιθυτην συνταξαμενου και ουτω ταξαντος, τινα των αυτου οικειων και
ιερωσυνηι κοσμουμενον, ον ο κρατων δεξαμενος ανιησι μεν παραυτικα τον
κατεχομενον των δεσμων, απολυει δ' ασμενως προς τον ιεραρχην, οπαδους αυτωι
συνεξαγαγων. Ἅμα γουν επεστη και αμα, παρα της συνοδου τα εικοτα ενωτισαμενος,
την εκεινων επιτιμησιν εις ασφαλη των προς βασιλεα ιδιων ορκων βεβαιωσιν
δεχεται. Και προς τον κρατουντα αυθις επανιων, πολλης της παρ' εκεινου ευμενειας
ετυγχανεν. Ουτω τοιγαρουν εχων και ουτω σπευδων εαυτον φυλαττειν 41 πασης
καχυποψιας ανωτερον, και μαλλον οτι και αξιωματος επεβη μεγιστου, πολλωι πλεον
προς τον μετ' αυτον το κρατος εχοντα αλωναι ταις υποψιαις διεφυλαττετο.
ηʹ. Ὅπως ο δευτερος Λασκαρις, πολλους των εν αξιωμασιν υπερορων,
ετερους αντικαθιστη. Ἀλλ' επειδη θερμος ην εκεινος προς παντα, ετι δε και την του
κατα φρονεισθαι δοξανη γαρ νοσος επεισπεσουσα και μαλλον τρυχουσα επειθε δεινα
υπιδεσθαι, παραλυει μεν του αξιωματος εις πρωτοβεστιαριου τεταγμενον τιμην τον
Ῥαουλ Ἀλεξιον, αντεισαγει δ' εις ταυτην τον εξ Ἀτραμμυτιου Γεωργιον τον
Μουζαλωνα, συνοικισας αυτωι και την εκ Καντακουζηνων Θεοδωραν, του
Παλαιολογου ουσαν αδελφιδην, τον δε μετ' εκεινον Ἀνδρονικον μεγαν δομεστικον
καθισται, την του Ῥαουλ θυγατερα οι συναρμοσας, τον δε γε τριτον των αδελφων
προβαλλεται πρωθιερακαριον, ανδρας ουκ ευγενειας μεν μετεχοντας το παραπαν,
εις παιδοπουλους δε αυθεντοπουλευομενωι τεταγμενους αυτωι. ∆υο μεντοι γε των
μεγιστανων των ομματων στερει, ων ο μεν εις υιος ην του Στρατηγο πουλου
Ἀλεξιου, ο Κωνσταντινος, ος ηξιουτο και κηδουςτην γαρ αδελφιδην του βασιλεως
Ἰωαννου, εκεινου διδοντος, ειχεπεριφανους και μαλα λαμπρου, ατερος δε ο Φιλης
ην Θεοδωρος. Και πολλ' αττα εκαινοτομει, 43 την οφρυν των προς αιματος
καθαιρων και το ασφαλες εντευθεν εαυτωι, ως ᾤετο, προμηθουμενος· ου γαρ
αναπνειν εια εκεινον η νοσος, νυκτωρ και μεθ' ημεραν τα μη καλα φανταζομενον.
θʹ. Ὅπως ο Κοτυς τον Παλαιολογον παρασκευαζει αυτομολησαι προς Περσας.
Τοτε δη και του Παλαιολογου εις κεφαλην τεταγμενου Μεσοθινιας και αυτων
Ὀπτιματων, εκεινου προσταξαντος, και τα πολλα κατ' Ἰταλων πραττοντος, προσηιει
τις των εκ του παλατιου, Κοτυς επωνυμον τωι ανδρι και ες τα μαλιστα οι των φιλων
ων, και δηλος ην περι τουτωι αγωνιων εξ ων προς αυτον διεξηιει. Και· «Ει μη
φυγαδειαι χρησαιο, ελεγεν, ημερων ολιγων εις μεγα συμφορας τα κατα σε
προβησεται· αλλ' ουδ' εμοι τουντευθεν ακινδυνον μενειν, αλλ' αυτομολητεον προς
Περσας και αμφοτεροις, ει σοι μελει των οφθαλμων.» Ταυτα λεγει και πειθει
πληροφορων, φιλος ων, τον αει περι εαυτωι δεδιοτα δια την υποτρεχουσαν της
αρχης υποψιαν· ουδε γαρ ουδε τον θειον τουτου, εις μεγαν χαρτουλαριον
τεταγμενον, Παλαιολογον Μιχαηλ και αυτον ακουοντα, ακινδυνον εια η υποψια,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

αλλα, περι της αρχης ερωτηθεντα, απλοικως φαναι λεγεται ως, ει κεχρεωστηται τωι
προς Θεου το αρξαι, ανυπαιτιος ο καλουμενος· ου δη χαριν και νεμεσηθεις οιον παρα
του κρατουντος, ει τοιουτος ων τοιουτοις μετεωριζει τον νουν, τηι φυλακηι διδοται
δεσμιος. Τοτε τοινυν μαθων και ως εικος δεισας, ει μενων μεν κινδυνευοι, δεινον
ηγειτο και λιαν ελεεινον, το δ' αυτομολειν αυθις προς αλλοτριους σωτηριον μεν,
αλλ' επιμωμον εκρινε. Τεως δε δυοιν νομιζομενοιν κακοιν, του φοβου
προστεθεντος, αιρειται τουλαττον. Και δη εκ πολλων, ως ειχε, προμηθευ σαμενος το
αφωρατον, παραλαβων και τινας των οικειων και τον ποταμον περαιωθεις
Σαγγαριν, την ευθυ Περσιδος ανα κρατος ιεται και τωι σουλταν 45 προσχωρει. Ὁ δ'
ασμενως δεχεται τουτον και τιμαι τοις προσηκουσι. Τεως δε γε καν τηι αλλοδαπηι
σημαιαις βασιλικαις παραταξαμενος συν εκεινοις, κατα των εχθρων του σουλταν
αριστευει, τον βασιλεα, ει που ακουσοι, εντευθεν εκμειλισσομενος. Ειτα
μεταμεληθεις οιον και παλινδρομειν προαιρουμενος, τωι τηνικαδε Ἰκονιου
προσερχεται και οι μεσιτηι χραται προς βασιλεα, ει πως, τα πιστα γραμμασι δοντος
εκεινου η μην την οργην καθαρως ανασχειν, αυτωι και παλιν επανελθειν γενοιτο.
Του δ' ιεραρχου γραμμασι σχεδιασαντος την πρεσβειαν, ο κρατων κατενευσε την
συμπαθειαν, και βασιλικαις συλλαβαις επ' ασφαλειαι του μη τι παθειν ανηκεστον εξ
οργης επανεισιν· ο δε και δεχεται τουτον προφρων ταπεινωθεντα και αγκαλιζεται
προσιοντα και ομολογουντα ως εαυτωι συνοιδε πταισας ασυγγνω στα συμπαθει, και
επι της προτερας εχων τιμης.
ιʹ. Ὅπως επανελθων ο Παλαιολογος και δεχθεις στελλεται στρατηγος εν τοις
κατα την δυσιν. Ἐπει και της κατα δυσιν Ἐπιδαμνου κατειλημμενης προς των
ημετερων, ηγγελλετο το συμβαν, και τοις εκεισε εδει μεν αρχιερεως, εδει δ'
ηγεμονος και στρατιωτιδος ταξεως, αρχιερεως επικηρυχθεντος του Χαλκουτζη, ος
και την του μεγαλου σκευοφυλακος επι της μεγαλης εκκλησιας ειχε τιμην, τουτωι
συνεκπεμπει κακεινον ηγεμονευσοντα των εκει, προσταξας συμπρατ τειν το δοξαν
και αλλοις μεν αρχηγοις τοις εκει, μαλιστα δε γε τωι ιερει. Ὡς γουν Θετταλιας δια
ταχεων επεβησαν και ηδη προς τωι περαιουσθαι τον ποταμον Βαρδαριον ησαν,
περαιουται μεν ο ηγεμων συν ταις ταξεσι προτερον, 47 ευρισκει δε τα τηιδε
συγκεχυμενα και προς απιστιαν κλιναντα, οτε και ο του δεσποτου Μιχαηλ εκ
νοθειας σκοτιος παις Μανουηλ, τυχων εκεισε συν ικανωι στρατευματι και
συμπλακεις τωι πολεμωι, τα πρωτα μεν, ομοσε χωρησας τωι ηγεμονι, τωι κοντωι
συνωθει και ριπτει, επειτα δε, συσταντος και επικαθεσθεντος τωι ιππωι, παρ' εκεινου
καιριαν βαλλεται, μη λαβων ισην.
ιαʹ. Ὅπως αποστελλεται Χαδηνος αναγαγειν αυτον σιδηροδετον. Ἀλλα του
∆υρραχιου προς Θεσσαλονικην υποστραφεντος δια την συγχυσιν κακεινου ως εικος
διαπονουμενου, εφ' ωι συσταλειη το ανθισταμενον, φημη προτρεχει τον των
βασιλικων ιππων κομητα Χαδηνον οσον ουκ ηδη καταλαμβανειν Θεσσαλονικην
αγγελλουσα, ουκ αλλου χαριν η του τον Παλαιολογον καθεξοντα ως βασιλεα
δεσμιον ενεγκειν· και οςεφθασε γαρ διατριβων εν Θεσσαλονικηι τωι τηνικαδε,
ακουσας το φημιζομενον, δεινα εποιει και στρεφων ην επι λογισμων τι ποτε αρα τωι
βασιλει δοξαν, ως εαυτον ουχ ως επεμψεν επαναγει, αλλα τιμηι προπεμψας
επανελθειν αναγκα ζειν θελει μετ' ατιμιας και, ον συμπαθειας ηξιου δια γραμματων
και ουτω καθαρως αμνημονειν ευκει των πεπραγμενων, ως και ηγεμονιας αξιουν
μεγιστης, τουτον, τας συνθηκας αναλαμβανων, ως εφ' ομολογουμεναις καθοσιωσεσι
κατακρινει. Ὅμως ουκ εχων οποι των λογισμων και των οδων τραποιτο, επι Θεον
καταφευγειν εγνω· κοινουται τε τωι ∆υρραχιου τα κατα γνωμην και οι της προς το
θειον ικετειας συναρασθαι δεεται. Ευθυς τοινυνεδοκει γαρ αυτοθεν και το πραγμα
θεοφιλεςεπι της του Ἀκαπνιου μονης υμνολογειται παρακλησις νυκτος αφ' εσπερας,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

της επιγενησομενης ημερας εν νωι θεντος του αρχιερεως την ιεραν τελεσαι
μυσταγωγιαν. Ὡς γουν επεφωσκεν η ημερα και τας νομιζομενας ωρας διελθειν
εμελλεν ο αρχιερευς, εφ' ωι λειτουργησειε, σιγην μεν επισκηπτει τοις εξωθεν, αυτος
δε κατα μονας ωμιλει Θεωι και τας συνηθεις και προτελε στικας ευχας μεθ' οτι
πλειστης απεδιδου της ησυχιας. 49 Τοτε δη τοτε λεγεται ακουσαι φωνης της αυτης
εκεινον εκ τριτου, ουχ αμα, αλλ' εν τωι μεταξυ καιρου τινος διαλειποντος· και η
φωνη λεξις ην ου συνηθης, ουτε μην ουχ οπως Ἑλληνικηι, αλλ' ουδε τινι ετεραι
γλωσσηι προσηκειν δοκουσα· μαρπου γαρ ελεγετο, και πλεον ουκ ην· εφ' ωι δη
θαυμασαντα τον αρχιερεα ευθυς προσελθειν τωι Θεσσαλονικηςο ∆ισυπατος δ' ην
Μανουηλκαι απαγγειλαι οπως τε σταθειη εις την δια ψαλμωιδιας εντυχιαν Θεου και
οπως απροοπτως αφικοιτο η φωνη, λογιζομενωι περι ων λογιζεσθαι εφη· και τον, εφ'
ικανον την λεξιν σκεψαμενον, το συμβαν επι τωι παλαι βεκλας λαβειν επι λογισμων
και, τα στοιχεια της λεξεως αναπτυξαντα, αριδηλως φαναι την βασιλειαν Ῥωμαιων
τωι Παλαιολογωι μνηστευεσθαι· Μιχαηλ γαρ αναξ Ῥωμαιων Παλαιολογος οξεως
υμνηθη σεται, ως ελεγε, την λεξιν δηλουν. Εισι δ' οιτινες λεγουσι μητε τον
∆υρραχιου τοιαυτ' ακουσαι, μητε τον Θεσσαλονικης τοιαυτα φοιβασασθαι, αλλα,
σοφον εκεινον οντα και περι τοιαυτας βιβλους, αι δη και βασιλειας τας ες τουπιον
διατυπουσιν, επτοημενον, φιλοπονωτερον ερευνωντα, περι τοιουτων εγνωκεναι και
δη, γνωρισαι θελοντα ταυτα ωι γε και η της βασιλειας κατηγγυατο περιωπη και
αναφερειν οιον εκεινον της λυπης, επει και περι αυτηι τηι ζωηι εδεδοικει, το μεν εκ
βιβλων ειδεναι λεγειν, μη εχειν εκεινωι πιστευειν, το δ' εκ Θεου φανερως ακουσαι,
μη και πολλακις τον λογον ουδε γαρ αραροτως ειχε ταις βιβλοις επ' αδηλοις ταις
αποβασεσι πιστευεινδιαπεσειν δεδοικεναι, και δια ταυτα, τωι ∆υρραχιου περι των
τοιουτων κοινολογησαμενον, αυτωι μεν υποθεσθαι λεγειν της φωνης ακουσαι,
εκεινον δ' αναπτυσσειν προσποιεισθαι προς οπερ και βουλοιτο την παρ' αυτου
συντεθεισαν λεξιν. α δη τωι Παλαιολογωι μυστικως πιστευοντες και αμφοτεροι,
εκεινον μεν επ' αγαθαις ελπισιν ειχον μετεωριζειν, εαυτοις δε, 51 ει μη ουτως
αποβαιη, παραιτησιν υπελειποντο ως αμαρτουσι της εξηγησεως, αλλο τι της φωνης
ταχα δηλουσης η ως εκεινοις εξηγητο. Πλην αλλ' εν τοσουτωι φθανει και ο των
βασιλικων ιππων κομης, ο δηλω θεις Χαδηνος, και επιβαινει απτερωι ταχει
Θεσσαλονικης και αυτικα το πιστον της φημης εδειξε πραξας, τον Παλαιολογον εν
ασφαλει κατασχων. Σιδηροις μεντοι ουκ εγνω δεσμευειν τω ποδε, ως δη οι και
προστεταγμενον ην, ουκ οιδ' ειτε το του ανδρος αιδουμενος ευγενες, ειτε τι και
φιλιας προς εκεινον εχων· το γαρ υπονοειν τι περι εκεινου των αγαθων τα της οργης
ουκ εδιδουν. Τεως δ' αφοσιωσαμενος εκεινωι τα της τιμης ως οιον τε ασφαλως, μη
και επι πολλων εντος ατιμωιτο της πολεως τοις σιδηροις πεδουμενος, νυκτος εξεισιν.
Ἐπει δ' ικανως της πολεως απηλλαττετην, ο μεν γνωριζει τα ορισθεντα και ως αυτος
εν προνοιαι τινι της εκεινου χαριν τιμης καταπεφρονηκει των ορισθεντων, ουκ ες
πλεον δε τα της τολμης ου γαρ ασφαλες αμφοτεροιςπροβαινειν εβουλετο· ο δ' αυθις
και χαριν υπερ τουτου πολλην εοικως ειδοτι, ετοιμον παρειχεν εαυτον εκεινωι του
το προσταττομενον εκτελειν. Και δη σιδηροις περιβαλων, ωστ' εκεινον και επι
θατερα των πλευρων τωι ιππωι επικαθεζεσθαι, ουτω συν εκεινωι την οδον ηνυον και
αμφοτεροι. Συνεβαινε δε και τις τοτε, την οδον ανυοντων, ως λεγεται, αγαθος ορνις
και οιον προφοιβασμα τοις μικρον γενησομενοις υστερον. Το δ' ην· διηρχοντο μεν
ως εικος, ο μεν προς το μελλον αλυων, ο δ' αναφερων ως ειχε της λυπης εκεινον και
μεταβαλλειν πειρωμενος προς το ευθυμοτερον. Ἐπει δε ποτε της πολλης ανανευσας
εκεινος λυπης προσ εταττε ψαλλειν και ο παρασταιη κατα νουν εκεινωι
καλλιφωνεινην γαρ, ως εοικε, και ειδησιν εχων ο φερων προς ταυτα, ως αν, φησιν,
εντευθεν και μικρον ανεθειημεν, τηνικαδ' επηιει εκεινωι παραυτικα εμμελως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

ψαλλειν Νυν προφητικη προρρησις πληρωθηναι επειγεται, ουκ ανειμενως αλλως
και αναβεβλημενως, αλλ' ενθουσιαστικως οιον μαλα υπερφωνουντι και υπερ
δυναμιν· εφ' ωι δη και τον δεσμωτην τοτε μεταβαλειν προς το ευθυμοτερον και
ησθηναι δοξαι, ως μεν ην δοκειν και τωι φαινομενωι, τηι μελωιδιαι, τηι δ' αληθειαι και
ως ουκ ην τον μελωιδουντα υπονοειν, τωι επι τοις παρουσι δοξαντι οι χρηστωι ορνιθι.
Ἀλλ' ουτω μεν εφ' ημεραις την οδον εξανυσαντων και ως βασιλεα φθασαντων,
εμφανιζεται μεν οσον ταχος ο πεμφθεις τωι κρατουντι και 53 απαγγελλει την αφιξιν,
τον δε μηδε το παραπαν εισαχθεντα η ειρκτη ως κατακριτον δεχεται· ην δ' αλλως
υπονοουμενον το, ενευκαιρησαντος του κρατουντος, εξετασει τακεινου δοθησεσθαι
μειζονι η κατα τον τοτε καιρον. Ἀλλα χρονος ετριβετο μεταξυ νοσουντος του
αυτοκρατορος, κακεινον ειχε δεσμωτην η φυλακη, πλην ουχ ως εφ' ομολογουμεναις
καθοσιωσεσιν· ου γαρ ην εγκλημα το παραπαν, ει μη γε την υποψιαν και το πολλους
εν απορρητοις εκφερειν, προς ους ην πιστευειν υποφωνουντας το μορσιμον,
εγκλημα θειη τις τωι κατεχομενωι. Ἐδοκει δε τεως και η προφασις εγκλημα. Ἡ δ' ην
..., αλλ' ανακτεον τον λογον, ιν' ευμαθεστερον των προκειμενων εχοιμεν.
ιβʹ. Ὅπως νοσων ο βασιλευς παντας επι μαγειαις υπωπτευε και τα κατα την
Μαρθαν. Νοσος ην ενσκηψασα τωι κρατουντι και η νοσος δεινη· επειληπτο γαρ
καταπιπτων συχνακις. Το δ' ην, ως εοικεν, εκ ζεσεως φυσικης εγκαρδιου. Ὅθεν,
οιμαι, και το ευφυες εκεινωι και υπερ το προσηκον ην, ου στεγοντος του μοριου το
παθος καντευθεν εκτρεπομενου του εικοτος, ως μηδε χρησιμους πολλακις
αναπεμπειν τωι εγκεφαλωι τας αναπνευσεις, οθεν και το λογιζεσθαι. Ἐν τουτωι γαρ
και φιλοσοφων εριν περι του φρονειν συμβιβαζειν τις εχοι· πηγη γαρ λογισμων η
καρδια, πλην αναγομενων προς τον εγκεφαλον, ως εκεινος συμμετριας η μην
ασυμμετριας εχοι, ουτως ειδοποιεισθαι συμβαινει το αναγομενον. Τοτε τοινυν
επιπιπτουσης συχνακις της νοσου, ουκ οιδ' οποθεν, μηνιμα ειναι το παθος ο πασχων
εκ μαγγανειας δαιμονιον υπελαμβανε. Και οι μεν πολλοι των εξω, οις ην τα τοιαυτα
πιστευειν, το εγκλημα προσετριβον τοις Μουζαλωσι, παραλογων και ως ουκ αν
προσεδοκησαν των αξιωματων τυχουσι· τωι μεντοι γε πασχοντι πας υποπτος ην, ει
μονον τις επι μαγγα νειαις κατηγοροιη. Ὅθεν και πλειστοι και των τυχοντων
συνελαμβανοντο, ει που τις γρυξειεν εγκαλων. Και ο μεν διωκων μαγγανειας αλλον
υπερ εαυτου πολλακις η του πλησιον προυβαλλε τουγκλημα, ως δικας ληψομενος
αποδειξας· αναγομενον δε προς βασιλεα το εγκλημα εκ του παραυτικα ου γαρ ην
σιωπαν ακουσαντα, ο δε, ουχ υπερ αλλου του, αλλ' αυτος 55 εαυτου συνολως
αγωνιων, προσεταττεν εξεταζεσθαι. Παραστασις δε του μη ψηφοις απασαις τον
κρινομενον αιρεισθαι ου μαρτυρων παραγωγαι, ου προτεινομενοι ορκοι, ου βιων
των προ του εξετασεις, ουκ αλλ' αττα οις το ψευδος ελεγχεται· αλλ' εν και μονον ην
το σωιζον τους ηλωκοτας, ει μυδρον εκ πυρος ηδη ζεοντα, ο δη και αγιον επεφημιζον,
τολμωσηι χειρι κυψαντες αναλαβοιεν και τρις βηματισειαν εχοντες, προτερον τρισιν
ημεραις του ταυτα γενεσθαι νηστειαι καθηγνισμενοι και προσευχηι, επισεσημασμενοι
και την χειρα κεκρυφαλωι και βουλληι, ως μη τις επιχειροιη αλειφων τισιν, εφ' ωι μη
ψαυσαι μηδε καυσαι το πυρ. Και ειδεν ο γραφων, ηβων τωι τοτε, υποσταντας τινας
τοιαυτα, πλην και αλωβητως απαλλαξαντας, το θαυμασιον. Τοτε τοινυν ωριστο μεν
και αλλοις παρα του κρατουντος λαμβανειν εις γαμον ευ του γενους εχουσας, καν
εκεινοι πολλακις εκ σπερματων ησαν ουκ ευγενων· πλην το ευγενες εκεινοις προς
του κρατουντος ερρεπε, και, ως σφας εδει σεμνυνεσθαι αξιωμασιν, εν ευεργεσιας
μερει και αμφοτεροις το κηδος ο κρατων ετιθει, ωστ' εκεινους μεν ταις ματρωναις,
ως ο Ῥωμαιος ειποι, ως εικος μεγαλυνεσθαι, εκεινας δ' αυθις συμμετεχειν των
αξιωματων τοις αγομενοις. Προσταττει τοινυν συν τοις αλλοις και τινι των εις παιδο
πουλους ταχθεντων εκεινωι, του πατρος ζωντος, Βαλανιδιωτηι τουπικλην, την της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

αυταδελφης του Παλαιολογου Μαριας, ειτε και Μαρθας, κορην Θεοδωραν, ην τωι
Ταρχανειωτηι μεγαλωι δομεστικωι εκεινη γεγεννηκεν, εις γαμον νομιμον αγαγεσθαι.
Και ην ο λογος του βασιλεως αυτοις βεβαια τις κατεγγυησις, καντευθεν, επει και
προς τον γαμον τα μερη ησαν συγκαταινα, ως γαμβρος ανεδην την της κορης οικιαν
εισηρχετο. Ἀλλα παρερρυη χρονος ολιγος ο την μνηστειαν εκεινην επιμετρων, και
ουκ οιδ' ο τι παθων ο κρατων, πλην αλλ' η εξουσια κρεισσον δικαιου, τωι του
Καβαλλαριου υιωι Βασιλειωι, ευγενει γε οντι, εξεδιδου ευ γενους εχουσαν την
ρηθεισαν. Ὁ δ' εν ευεργεσιας μερει δεχεται ασμενως το δωρηθεν και κατεπειγει 57
τους γαμους. Ταις μεντοι γε γυναιξι, προς το πρωτον ρεπουσαις συναλλαγμα,
προκατειλημμεναις ατιμον εχουσαις το μεταβαινειν, αποστοργος ο νυμφιος ην. Τεως
δεο γαρ κρατων προσεταττεν, εκουσων ακουσων εκεινων, τα νομιζομενα ετελειτο,
και περιφανως οι υμεναιοι ηγοντο. Ἀλλ' ο νυμφιος εφ' ημεραις ουκ επληρου τηι
κορηι τα των ανδρων· και πυνθανομενου του βασιλεως οπως τουτο γενοιτο, ο δε
πρωτον μεν υπεσκιαζε τον απολογον, ως μη θελων εκκαλυπτειν δηθεν, ειθ' ως και
δραστικωτερον ανεκρινετο, μαγγανειαν το εμποδων ελεγε. Και ευθυς υποψια περι
εαυτωι του κρατουντος, και θυμος μαλα δεινος και ουδεν υφειναι δοκων, ει μη
ομολογοιτο η μαγγανεια. Ευθυς ουν σακκος αχυρμιας, και γυμνη συναμα γαλαις η
ευγενης γραυς εντος συναπειληπτο, ων, λυγοις εξωθεν μυωπιζομενων, ταις των
ονυχων ακμαις επερονατο η πασχουσα, εφ' ωι αναγκαζομενην και ακουσαν εξειπειν
το απορρητον. Ἀλλ' ουκ ην πλεον παρ' εκεινης ακουειν η το μη συνειδεναι τι
τοιουτον εαυτηι πραξασηι και ως ουκ οιδ' ει ο νυμφιος μεμισηται τηι παιδι, αλλωι τωι
προτερον κατηγγυημενηι. Ὁ μεντοι γε βασιλευς, ειτε το προς την υποψιαν και ετι
αμεταθετον εχων, ως εκεινην, μαγγανειαις ειθισμενην, εικος και κατ' αυτου
τολμησαι τοιουτοις χρησασθαι, συνυποπτευομενου και ταδελφου, υπ' αυτηι
τραφεντος και στεργομενου, ειτε μην και εις εννοιαν ελθων μηπως, των
πραχθεντων ως εικος ακουσθεντων, ο Παλαιολογος, υβριοπαθησας ως αδελφος,
προς νεωτερισμον αποκλινειεν, ουτως εχων, πεμψας και της ηγεμονιας εκεινον
παραλυσας, αναγει δεσμιον, τωι μεν δοκειν περι του της μαγγανειας εγκληματος
απολογησομενον, τηι δ' αληθειαι προσχημα ην το πραχθεν δειλιας του μη τι
νεωτερισαι ακουσαντα. Το δ' ην δηλον εκ του μη οπως μετ' ολιγον της ειρκτης
εκεινον εσαυθις ανακαλεισθαι και συμπαθειν, αλλα και, περι εαυτωι και τοις αυτου
πραγμασι δεδοικοτα δια την νοσον, αναδοχον αξιουν ειναι τωι γενει και
απομνημονευειν την χαριν αυτωι εν τουτοις, οτι, παθειν κακως αξιον οντα δια τα
φθασαντα, ουδεν εκεινον εκ συμπαθειας ανηκεστον εδρασε.
ιγʹ. Θανατος του βασιλεως Θεοδωρου και τα ετι ζωντος αυτου κατορθω ματα.
Του δ' αυτου χρονου προς το φθινοπωρινον αποκλινοντος, επι τετρασι παισι
μεταλλαττει το βιουν ο κρατων, τρισι μεν θηλυτεραις, ενι δ' ενναετει 59 αρρενι
παππωνυμουντι τωι Ἰωαννηι· αι γαρ πρωται των θυγατερων, η μεν τωι Βουλγαριας
αρχοντι Κωνσταντινωι τωι Τειχωι, η δε τωι του δυσικου δεσποτου Μιχαηλ παιδι
Νικηφορωι, προς γαμον εφθασαν εκδοθηναι. Ὃ δη και προεσημηνε τι σημειον· ηλιος
γαρ εκλελοιπει εφ' ωραν, τριτην ωραν της εκτης ημερας, και βαθυ σκοτος το παν
κατειληφει, ωστε και αστρα φανηναι κατ' ουρανον. Και δη αρπαζεται και προ ωρας
ανηρ βασιλικως μεν και γεννηθεις και τραφεις, βασιλικως δ' αναχθεις τε και
παιδευθεις, καν ει τωι πατρι ου προσευκει το βαθυ τε και συνετον, προς ο τι λεξοι και
πραξοι, και το της γνωμης στερρον τε και αμεταθετον, αλλ' ουν εκ παππου μεν εχων
το ες παντ' οξυ και μεγαλοφρον και αρεικον, εκ δε μητρος το φιλοδωροτατον, ως
ολαις χερσι τοις υπηκοοις τα χρηματα εξαντλειν και εξαντλουντα ουχ οπως
ανιασθαι, αλλα και χαιρειν, φιλολογωτατος δ' ες τα μαλιστα ων, και πασι μεν
λογιοις ευεργετικως προσφερομενος, ουχ ηττον δε και αυτος λογικηι παιδειαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

προσεσχηκως, ου μαλλον εκ μαθησεως η φυσεως την περι το γραφειν δυναμιν εχων,
ως και πολλα επιρρυδην εκτιθεναι, ει μονον ορμησειεν· εδει γαρ, και σιωπω τα
πλειστα, ει περιφανης αγιου εφειστηκει μνημη, ουδεν προσθεντα η οπως των
πραγματων μικρον ανεθεντα, ενος των του κληρου σχολαιοτερον τον
προκαταρκτικον του ορθρου μονολογουντος εξαψαλμον, κανονα πλακηναι τωι
μνημονευομενωι ες οτι μαλιστα αριστον, ωστε και παμπληθες εκινδυνευεν
ευεργετεισθαι μη οτι τους ψαλλοντας, αλλα και αυτους τους των υμνων
ακροωμενους, καν των προκοιτουντων ην τις, καν των οπλοφορων και
σωματοφυλακουντων τωι βασιλει, καν αλλως υπηρετοιη τοις βασιλειοις, καν αλλος
αλλοθεν 61 επελθων· πασι γαρ εξ ισου το βασιλικον ανεξαντλητως επεχεεν ελεος,
στρατιωταις δε μαλλον και οις ο λογος το σπουδαζομενον ην. Ου γαρ ην ημερα, ου
νυξ, ου καιρος δυσθυμιας, ουχ ωρα χαρας, ουκ ανατελλων ηλιος, ου δυομενος, οτε
τις ευεργεσιας διχα τον ανακτα, η ευ εκεινος πασχων, η αλλων τα ισα πασχοντων,
οραν η και ακουειν ειχε. Τοιουτος δ' ων, βαρυς εδοξε τοις εν τελει, οτι, ου κατ'
ευγενειαν και κηδος βασιλικον, αλλ' αριστινδην τους επι των πραγματων
εκλεγομενος, τοις προσηκουσιν εσεμνυνεν αξιωμασιν· οις δε συνεβαινε προσγενεσιν
ειναι και οι προς αιματος, αρκειν εκρινε το τοιουτον και ικανον εις λογον σεμνω
ματος. Το δ' ην, ει σκοποιη τις, αρετην οφελλοντος αρχοντος και παρακα λουντος
προς ευδοκιμησιν το υπηκοον· ου γαρ βλακειας χαριν, αλλ' αριστειας και του καλως
αγεσθαι τε προς εκεινου και αγειν αλλους, τας βασιλικας φιλοτησιας εκρινε
διανεμεσθαι. Και το φοβερον προσην, ως ετοιμως και τον αλλως η ως εδει ποιουντα
κολαζεσθαι και τον κατορθουντα ευεργετεισθαι· ου γαρ μικρον το του μεγιστανος
σφαλμα η μην εμπαλιν το κατορθωμα, αλλ' εκεινο μεν εκτομιου παθει προσεοικεν,
ως τηι του μοριου αφαιρεσει, μεγαν εχοντος λογον τηι φυσει, παντα συμπαρασπασθαι
και παρατρεπεσθαι, το δε κατορθωμα τωι του κυκλου κεντρωι, παμπολλην ασφαλειαν
τηι περιφερειαι προσνεμοντι, ει κατα χωραν εκεινο μενοι. Και πως γαρ ουκ εμελλε
την αρχην διοικειν κατα το προσηκον οστις υπο τοιωιδε πατρι, μηδ' ονομα βασιλειας
εχων, ων εξ εκεινου και μονος, ομως αγηλατειν ασφαλως προυδιδασκετο;
ιδʹ. Ὅπως επαιδευετο ο Λασκαρις παρα του πατρος Ἰωαννου, εις βασιλειαν
αναγομενος. Ὃς επει ποτε και χρυσοφορων εξηιει εις κυνηγεσιον, υπεστρεφε μεν
εκεινος εκειθεν, συνηντα δε κατα το προστυχον τωι πατρι, και δη προσκυ νησαντι οι
μη βλεπειν εκεινος μηδε προσεχειν προσεποιειτο και προσιοντος ημελει· ο δη και
συμβαινον οργης προς αυτον πατροθεν σημειον, οπερ και αληθες ην, εδοξεν. Ὅθεν
αλυων και ο τι αμαρτοι διανοουμενος και ζητων, προσεισιν ου μαλα θαρρουντως τωι
πατρι κατ' ιδιαν. Ὁ δ' ιδων 63 ευθεως και αλαστησας προς εκεινον οιον, την της
αμπεχονης ακαιριαν ωνειδιζε και· «Τι καλον συνειδως εαυτωι δρασας Ῥωμαιους,
εφη, τα εκεινων εκχεεις εν διατριβαις μηδεν το αναγκαιον εχουσαις αιματα· η γαρ
ουκ οιδας, φησιν, αιματα ειναι Ῥωμαιων τα χρυσοσημα ταυτα και σηρικα, οις υπερ
εκεινων εδει χρησθαι, εκεινων γε ουσι; Ζητεις δε μαθειν και υπερ εκεινων ποτε; Ὅτε
δηλαδη επιστασι πρεσβεσιν εξ αλλοδαπης τον εκεινων πλουτον λαμπρειμονουντες
δηλουν εχοιμεν· ο γαρ βασιλεων πλουτος πλουτος των υπηκοων λογιζεται· παρ' ην
αιτιαν και το εις δουλειαν καθυ πεικειν ετεροις σφισιν ουτως εχουσι και λιαν
απωμοτον· οις συ διακενης χρωμενος, ου λογιζηι το πλημμελες οποσον;» Ουτω και
επι τοιουτοις ο εις βασιλειαν αναχθησομενος επαιδευετο.
ιεʹ. Ὅπως ο πρωτοβεστιαριος Μουζαλων του μειρακισκου βασιλεως Ἰωαννου
επετροπευεν. Τοτε δε θανοντος εκεινου, επει και ο πρωτοβεστιαριος Μουζαλων την
επιτροπην του αφηλικος βασιλεως εχειν ηγγελλετο παρα του πατρος τε και
βασιλεως, τον μοναχον υπελθοντος, τωι μεν μειρακισκωι εκεινωι ανακτι Ἰωαννηι, ουχ
οιωι τ' οντι δια την ηλικιαν το ασφαλες περιποιειν εαυτωι, προνοιας εδει παντως του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

μη τι παθειν απροοπτως, πολλων οντων των επιβουλευοντων, καν τι μικρον
κινηθειη, ευθυς δρασειοντων τα μεγιστα. ∆ιο και τωι κατα τον Ἕρμον της Μαγνησιας
φρουριωι εκεινον φεροντες εγκατεστησαν, συχνους τους οπτηρας επι βασιλικαις
υπηρεσιαις ταξαντες. Οι δε μεγιστανες, οι μεν εν ταις τιμαις ετι μενοντες, οι δε και
των οπηι ποτε γης ακηδεες εμενον εξ οργης γωνιων εξαλμενοι, των μεν πραγματων
ελευθερως ειχον, της δε γλωσσης ουπω θαρρουντεςοι γαρ Μουζαλωνες
εφειστηκεισαν, εβυσσοδομευον τας οργας, και παντες προσεποιουντο προς εκεινους
το ευπειθες, ως υπο βασιλει δηθεν τελουντες τωι μειρακισκωι, ει και οδαξ οι παθοντες
παρα του πατρος, φαγοντος τους της οργης 65 ομφακας και κονδυ πικριας εκεινους
ποτισαντος, αιμωδιαν ωρεγοντο τον υιον· πλην και ουτως εχοντες δυσμενειας, οι
μεν τωι επιτροπευομενωι και νεωι, οι δε τοις εφεστηκοσι, παθοντες μεν τι και εξ
εκεινων το πριν, ου μην δ' αλλ' ουδ' η Νεμεσις ηρεμειν εια, ουτω παρα το εικος
τιμηθεντων, μη δυσμεναινοντας κακουργειν, τωι προς εκεινους τεως φοβωι
συγκατεκλι νοντο. Τοτε δ' ο πρωτος των Μουζαλωνων, ος και τωι του
πρωτοβεστιαριου τετιμητο αξιωματι, ορων τον φθονον πολυν και δεινον υφερποντα
και ως βασιλειαν παρα πολλων υποπτευοιτο, καντευθεν τον μεγαν κινδυνον
υφορωμενος, εγνω, συνετος ων, πειραι το στρατευμα δοκιμασαι, αμα δε και τους
μεγιστανας γνωρισαι οπως εχοιεν εκεινωι της διαθεσεως, πολλα προτερον υποταγης
και δουλειας συμβολα προς τον αφηλικα δεσποτην σπου δαζων, οις λεγοι και
πραττοι, ενδεικνυσθαι. Τοτε τοινυν συγκαλεσαμενος οσον ην το της γερουσιας και
οσον του βασιλειου γενους, οσον τε των αρχοντων και οσον της στρατιωτικης
ταξεως, παροντων εκεισε και των του προπαππου του βασιλεως Λασκαρι
αυταδελφων, ος δη και ουτος το παλαι βασιλειας διεπρεπεν διαδηματι και τα της
Ῥωμαΐδος πραγματα συγχυθεντα ως ειχεν ανεκαλειτο, ουδε των τυφλων εκειθεν
αποντωνο Στρατηγοπουλος δ' ουτοι ησαν και ο Φιλης, και παντος αλλου μεγιστανος
συμπληρουντος τον συλλογον, εφ' υψηλου στας, ως αν αμα οι τε πρωτοι ακουοιεν
και οι υστατοι, ελεγε ταδε.
ι ʹ. ∆ημηγορια του πρωτοβεστιαριου Μουζαλωνος. «Το μεν τα ημετερα
αρχηθεν προς υμας αρτιως συνταττειν, ευγενεις ανδρες και συντροφοι, περιττον,
οιμαι, δοκει και του παροντος εξω καιρου· αναγκη γαρ επειγει, ταυτα παρεντας, τα
κατα ποδας διεξιεναι. Τεως δ' ουν μονον ου γεννηθεντες εν τοις βασιλειοις, υπο
πατρι υπηρετουντι κακεινωι τοις βασιλευσιν ετραφημεν, και προσληφθεντες ως
ανηχθημεν παιδευομενοι υπο του μακαριτου βασιλεως ημων, υφηγεμονευοντος τωι
πατρι· και ως πιστως υπηρετοιμεν, προσκειμενοι εφ' οις αν και προστασσοι, αγαπην
φοβωι μιγνυντες, παντες αν μαρτυρησοιτε. Ου γαρ ην ημας επ' αλλο τι τρεπεσθαι η
καθυπουργειν αδολως τωι κυριευοντι, καν ισως το ευδοκιμειν ουκ ην εφ' οις
προυθυμουμεθα· πιστιν δε μετα προθυμιας, καν μη ανυηι τις, και δυσνουν νικαν
ευδοκιμησιν οιδαμεν. Το δε και τιμας λαβειν ημας και των αξιωματων παρ' ο
προσεδοκωμεν τα μεγιστα, βασιλευσαντος του 67 δεσποτου, εκεινου θελοντος ην. Τι
γαρ ημιν και ηνυστο θαυμαστον, ωστε και τιμηθηναι τοσαυτα; Ὅμως εδοκει τωι
βασιλευοντι, και ημεις επι των αξιωματων ημεν, ου μην δε ωστε και κακεντρεχως
υπερχεσθαι τον καιρον και τα ες βλαβην τισι πραγματευεσθαι· οιδεν εις τουτο το
ημετερον συνειδος. Ουτε γαρ το τοιουτον ηρξεν ημιν της τιμης, και το μετα ταυτα
κρατυνειν ουτως αυτην και λιαν ηγουμεθα των αισχιστων· ανδρι γαρ δυναμενωι
μεγα παρ' αρχοντι, ει τους αλλους πτερνιζοι, υποβαλλων τα μη καθηκοντα, ουκ
εστιν οστις ου δικαιως αν νεμεσησειεν. Ἀλλα και το μη θωπειαις αγενεσι και
ανελευθεροις υποποιησεσιν υποτρεχειν τον αρχοντα και προς εαυτους εφελκεσθαι
τας θυρας της εκεινου ευμενειας, τοις ετεροις επιζυγουντας, εδειξαν αι πολλαι των
εκεινου πληγων επιφοραι, ωστε πολλακις ημας εγγιζειν τωι θανατωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

μαστιγουμενους. Ὅπως δε και προς υμων εκαστον αγαπης ειχομεν και ως την
υμετεραν παρ' εκεινωι αποδοχην του παντος ετιμωμεθα, πολλους οιμαι γινωσκοντας
εξειπειν· ει δε πηι και μη ανυοιμεν ικετευοντες, ου προς ημας οιδα τουτο. Πλην το
δυσκολον του καιρου περιβαλλειν μεγισταις υποψιαις και τους μηδεν δικαιως αν
εγκληθη σομενους, ει ορθως τις κρινοι, ουδεν απεικος ισως· η γαρ του καιρου
δυσκολια, αψαμενη και των μεγιστων και οις ουκ ην παθειν εκ δικαιου, εκει νοις
μεν συμφοραν, ημιν δε υποψιανου γαρ κακιαν ειποιμενεκ του εικοτος προσηψε·
πλην εκαστου κριτης το θειον ομμα, ος οιδε και κακιαν κολαζειν μηδεν εχοντων
παραλογιζεσθαι. Ουτως ημεις ελευθεροι των τοιουτων, αν τισι συνεβη και τα
ανηκεστα. Το γαρ εκεινου θελημα περιην παντος εμποδων ισταμενου· ωι δη και
προσιστασθαι μη και κινδυνος ην εξ αναγκης, και η ακαιρια προσην. Κρεισσων γαρ
βασιλευς, οτ' οργιζοιτο χειρονι. Και ταυτα μεν ωστε δειξαι μητε τα αξιωματα
σπουδασαντας σχειν, μητε της επι τινας των μεγιστανων του βασιλεως οργης
δικαιως εχειν ημας αιτιασθαι τινας. Ἀλλ' ην μεν ισως και πταισμα τινι, ην δ' αλλοις
και ουκ επ' αγαθοις υποψια, ην δε και βασιλεως επι τισι θελημα θυμωι συγκρο
τουμενον· και αλλος, αγαθος ων, αδοκιμος εδοξε και παρωραται, ηκιστ' αξιος ων.
Ἦν ουν εκεινων καιρος, ουτω δοξαν τωι κρειττονι, αλλα νυν, οιμαι, εστι 69 και της
ανεσεως. Ἰδου γαρ ο κρατων εκποδων, και ο εξ εκεινου αξιος αρχειν μειραξ εστιν,
ως ορατε· και δια τουτο πολλης μεν πιστοις ουσι της επ' αυτωι δει φροντιδος, συχνης
δε της επιμελειας, ως αν και προς τους εντος και προς τους εκτος αγρυπνειν
οφειλουσι, μηπως λαθον τι των ανηκεστων γενηται. Ὅπως δε και καλως εχει και
δικαιον πιστοτεραν την υπηρεσιαν νυν η το προτερον συντηρειν τωι δεσποζοντι,
ουδεν υποστειλα μενος λεξω. Πρωτον μεν το νεαις της ηλικιας φροντισιν ατταλλειν
και μηδεν υπορυττειν τον βασιλευοντα προς τα παρα των αρχομενων πραττομενα
εφελκοντος εστιν εφ' εαυτον την παρα παντων ευνοιαν, μηδεν υπονοουντων
πεισεσθαι, και, του φοβου αποντος, μη δειλιων τις περι εαυτωι ετοιμος εσειται τα της
αγαπης ενδεικνυσθαι· το γαρ σπουδαιον, εφ' ωι τις υπηρετοιη, η φοβου η μην αγαπης
συνιστωντων και ημιν αναγκης παντως ουσης υπηρετειν, αποντος του φοβου, τηι
αγαπηι το παν περιστησεται· παρουσης δε καθαρας της αγαπης και αθολωτου, ουκ
εστιν οστις καθυφησει του προς την υπηρεσιαν επιβαλλοντος, ωστε και αμελειν. Και
πρωτον μεν τουτο· δευτερον δε και οτι υπο νεωι καθισταμενωι δεσποτηι
βασιλευομενοι, οτε και μη αναγκαιαν την ευεργεσιαν ουσαν την απ' εκεινου προς το
υπηκοον ο καιρος αναγκαιαν ποιει, ουχ οπως εκφυγοιμεν κακως παθειν μελλοντες
ζητησαιμεν, αλλ' οπως ευ παθειν ημιν γενοιτο ελπιζοιμεν αν προσδοκωντες.
Ἑτοιμως δε και ωνπερ εκαστος θελει, ει μονον αξιος κρινοιτο, τυχειν εστι, και το
δαψιλες της ευεργεσιας προσεσται· νεος γαρ ων ο κρατων και υπο κηδεμοσι τελων
τηι μεν σφετεραι βουλησει, οθεν πολλακις και το σφαλλεσθαι προς το πρεπον εστιν,
αρχοντικου τυφου τους λογισμους υπερβαινοντος, ουχ εξει χωραν διδοναι. Τοις δε
κηδεμοσιν εστι και προσελθειν εκ του παραχρημα και νυξαι λεγοντα συνεχεστερον·
τωι γουν ελπιζειν εντευθεν ραιδιως τυχειν ων εραται τις, πως ου μετα ραιστωνης
απασης δουλευτεον τωι βασιλει; Χωρις δε τουτων, και σιωπω τα πλειστα, τοτε μεν
γαρ και δεος ην μη κατορθωσας παρακρουσθηι τις, αλλων την βασιλικην
υποποιουμενων ορμην τροποις οις εκεινη πεφυκε κλεπτεσθαι, και δια τουτο ουτ' ην
σπουδαζειν επι τωι μειζον η κατα τους αλλους πραττειν πειρασθαι, του δυναμενου
λεγειν προς βασιλεα και μαρτυρειν καθαρως ουκ οντος, και ματαιος ην η σπουδη τωι
σπουδαζοντι, παραλογιζομενωι πολλακις και ζημιουμενωι την εφ' οις επραξεν
ευδοκιμησιν. 71 Νυν δ' αλλ' επι των κηδεμονων των πραγματων τελουμενων,
καλως αν εχοι την εκαστου σπουδην φανεραν ειναι και τοις αμεινοσιν
ανταμειβεσθαι· διο και σπουδαστεον ημιν, επει ουκ εστι το τον βασιλεα δεδιεναι, το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

υπερ του βασιλεως φοβεισθαι, ως εντευθεν η ευ, ει συζοιτ' εκεινος, η κακως, ει μη
συζοιτο, ημιν ελπιζειν συμβαινειν. Και ταυτα μεν προς τους εμους συστρα τιωτας
υμας και συντροφους· προς δε τους οις υπερεχει το γενος και διαπρεπει τα αξιωματα,
επερχεται μοι μετα παρρησιας και της προσηκουσης ελευθεριας ειπειν, ως αληθη
λεξοντι. Ἐγω ουτ' ιδιαις και αυτοβουλοις προαιρεσεσιν, ουτε μην σκοπωι τινι και
μελετηι ταις του βασιλεως προσανεχειν επιτροπαις ᾕρημαι, αλλα πρωτον μεν
επιστολας πληρων βασιλεως, επειτα δε ..., αλλ' ου βουλομαι λεγειν. Πλην και υμων
θελοντων, ουτω και μονον προσανεχειν και ετι ταις επιτρο παις βουλομαι· ει δ' ουν,
αλλ' υμεις μεν τον επιτροπευσοντα εφιστατε, εμοι δ' αρκεσει το επ' εσχατοις
ταττεσθαι. Καν τις την βασιλικην σωτηριαν πρεποντως πολυωροιη, και ιδιωτευσας
αγαπησω και προσλιπαρησω μη οργιζεσθαι τον δεσποτην, ει λυπειν τινας υμων
δοκοιη το εμον αξιωμα· κρεισσον γαρ ως ενα των στρατιωτων εξυπηρετουντα
ασφαλως διαγειν η φοβωι και υπονοιαις μετ' αξιωματος ζην. Ἰδου τοινυν κατ'
αγαθην παντως προνοιαν του Θεου και το υπηκοον ευπειθει, και το στρατιωτικον
ευτακτει, και τα των εχθρων ηρεμει. Και πολλοι τινες υμεις και μεγαλοι, οι μεν προς
αιματος τωι κρατουντι, οι δε και τοις αξιωμασι διαπρεποντες και καθ' ο τι αν τις ειποι
καλον και γενναιον υπερτερουντες· και αναγκης ουσης νεοκομεισθαι τον βασιλεα,
εκλεγεσθω μεν ο μη απαιδων, εψομαι δε καγω και τωι κοινωι ψηφισματι θησομαι· ου
γαρ ιδιας συστασεις, αλλα την του βασιλεως προυργου παντος ποιουμεθα. Καν ου
θελοι τις, αλλων ψηφιζομενων, ουδεν ανυσειεν αν μη θελων εκεινος· η γαρ υμετερα
υπερτερησει βουλησις. Ουτως εγω δημοτικως εχω ωστε και μηδεν επι μηδενι
αξιουμενος μειζονι αγαπαν και, θελοντων μεν προφρονων υμων, επι των
πραγματων μενειν αιρεισθαι, μη θελοντων δε, παντ' εαν και μηδεν πολυπραγμονειν
εθελειν, καν ζημιωμαι τα εσχατα. Παρακαλω τοινυν, μηδεν υποκρυπτομενους, και
υμας ταληθες ερειν· τις γαρ η της δειλιας αναγκη του μη το παρισταμενον λεγειν; Ὁ
γαρ αντιλεξων ουκ εστι, και φοβος ουδεις, ην τις το δοκουν λεγειν αιρηται. Αυτοθεν
τοιγαρ ουν και βουλευετω τις και πραττετω συν αλλοις το χρησιμον· και το τινι 73
παρασταν εις γνωμην ειπειν ασφαλες, ως ευμενως ακουσομενων, καν ο τι λεξειε·
δεσποτηι γαρ προσκρουειν ισως ουκ ασφαλες, εξ ισου δε προσφερο μενωι τωι λεγοντι
τα της παρρησιας εχοι καιρον, ως μειζονος ον η κατ' εκεινους το κρινειν· αλλα και
τουτου νυν ουχ υποντος, ο λεξων ο τι και βουλεται εκατερωθεν εχει το εις αυτον
ακινδυνον.» Ταυτ' ειποντος του πρωτοβεστιαριου, αθρουν μεν το πληθος ξυμμιγη
την φωνην αφηκαν και υπεραποδεχομενοις ευκεσαν το υπ' εκεινωι μετα τον
βασιλεα τεταχθαι· εμφανεις τε ησαν ενασμενιζοντες μεν τωι κρατουντι,
παρενειροντες δε κακεινωι πλειστους και παρα το εικος τους επαινους, ως αξιωι μετ'
εκεινον σφων αρχειν, εθεραπευον τον καιρον ουχ ηττον, την παρακινδυνευσιν
δεδιοτες, η τα κατα νουν ελεγον. Των δε γε μεγιστανων αλλος αλλο τι προς το
παρον υποφωνουντες, δηλοι ησαν τωι καιρωι χαρι ζομενοι, σεμνολογουντες οιον και
εαυτων εκεινον υπερτιθεμενοι. Των δε συμβαντων τοσουτον απειχον εκεινον
δοκειν αιτιασθαι ωστε και τωι βασιλει μονωι τας αιτιας προσηπτον και ωμολογουν
ουκ εξω του δικαιου παθειν, ει μη δι' εν αλλο η το, υπο δεσποτην τελουντας, την
σφων εις χειρας ζωην εχοντα, εκεινωι και μονον δοκουν υπευθυνους ειναι και
τιμωρεισθαι.
ιζʹ. Ἀπολογια προς την δημηγοριαν του Παλαιολογου. Ὁ δε γε Παλαιολογος
Μιχαηλ και μεγας κονοσταυλος το τηνικαυτα, η και ταις αληθειαις ων θειος εκ
γυναικος εκεινου και συμμετεχειν ωσπερ του γενους εκεινωι ουτω και της δοξης
οιομενος, η μην και θωπευτικως προς τον καιρον υπερχομενος, μετα την των αλλων
απολογιαν και την εμφαινο μενην υποπτωσιν, παρρησιαστικωτερον προς τους
λογους απελογειτο· «Και τι ποτε αρα τοιαυτα λεγειν παρεστη σοι προς ημας αρτιως,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

ο ταις αξιαις υπερεχων και των αλλων κρισει βασιλειωι υπερφερομενος; Τι δε και
περι ημων σοι ηκουσται, ως εγκοτειν δηθεν δοκουντων διοικουντι τα βασιλεως; Τις
δε σε και αιτιασαιτο δικαιως ων, οργισθεντος του βασιλεως, ξυνεβη οι παθειν;
Ουδεις εις τοσον προεληλυθει αγνοιας ωστε και βασιλεως οργην αγνοειν και την του
καιρου μη ειδεναι πικριαν, οποση ην και οπως εφηπται πασι, και μαλλον τοις
πλησιαζουσι· και τι γαρ, ει μη πορρω των ημετερων ετυχεν ων κακ γενους
αλλοδαπος; Πλην επει ξυμβαινει 75 δουλουσθαι, ορκοις και συνθηκαις επι πιστει
ξυνισχημενους, ουδεν απεικος και πασχειν ανηκεστα, δοκουν εκεινωι, καν μηδεις
εποτρυνοι επηρεαζων τωι πεισομενωι. Ὅπου τοινυν της αιτιας και ο δρασας αφειται
τοις τα της μοναρχιας επισταμενοις ιδια, σχοληι γ' αν αλωιεν αλλοι, συκοφαντειν
υπονοουμενοι και εξαπτειν τα της οργης. Γεγονε ταυτα και παρηλθε, και το περι
τοιουτων αρτιως διεξιεναι ομοιον ωσπερ αν ει περι νεκρων οπως εντευθεν απηλθον
επολυπραγμονουμεν· ως γαρ εκει το χρεων αναγκαιον, καν νοσος ενσκηψηι, καν μη,
ουτως ενταυθα το παθειν εγγυς του χρεων, καν ειεν οι λογους υποβαλλομενοι, καν
μη ειεν· και το τεταγμενον υπ' αλλωι και δουλον οντα οσον εις λυπην παθειν
δικαιως, τοσουτον εις παραμυθιαν το αδικως, καν τα μεγιστα πασχοι, παθειν. Που
τοινυν καιρος των τοιουτων ημιν, ουτως εχουσι, των πραγματων μεμνησθαι και
μηδεν προσηκον υμιν εγκλημα περιαπτειν; Το δ' υμας παρα του βασιλεως τιμασθαι
τοις μειζοσιν αξιωμασιν ου θελημα μονον ην βασιλεως και σχεσις περι υμας ακαιρος
και ορμη τις αλογος τε και περιττημαινοιτο αν τις, ει ουτως υπονοοιτο, αλλα τα υμιν
προσοντα πλεονεκτηματα και το υπερ τους πολλους ειδεναι και λεγειν και πραττειν
και η προς εκεινον αδολος πιστις και καθαρα και το των βασιλειων πραγματων
υπερπονειν και ταλλα οις αν ο αληθης ανηρ σεμνυνοιτο, τοιαυτην εχων καταστασιν,
ταυτα την βασιλεως επειθε γνωμην καλως εχειν υμιν και τιμαν τοις προσηκουσι. Τι
δε και παρα τουτο και τις ηδικηται; Ὥσπερ αν ουκ αλλως ην τους αλλους τιμασθαι,
ει μη εν εσχατηι ταξει υμεις ταττοισθε. Ει μεν γαρ ουτως ην το τους αλλους τιμασθαι
εκ του υμας παρορασθαι, καλως αν ειχεν υμας εν αιτιαις ειναι· επει δε ην αμα και
υμας τιμασθαι και τοις αλλοις ουδεν ηττον τα των αξιωματων ως εικος
προσνεμεσθαι, και τους μεν τα οικεια εχειν, τους δε και λαμβανειν παρα βασιλεως τα
σφισι προσηκοντα, που δικαιον, ει μη ην αμφω και ενεχωρει, ουτω δοκουν βασιλει,
ομως υμας, δεξιας πειρωμενους της τυχης, αιτιους της εκεινων δυσπραγιας
κρινεσθαι; Παυσαι τοινυν τοιουτους λογισμους στρεφων εν τηι ψυχηι, εξ ων
συμβαινει ουκ ολιγα λυπεισθαι και τους ακουοντας, ως εγωγε, πολλα αν ειπειν εχων
περι τουτων, εν και μονον ερω, ως, ειπερ επ' αλλοδαπης ητε τοιουτοι οντες, πολλα
αν ηυξαμην αν εν ακαρει, ειπερ οιον τε, τοις ημετεροις, ουτως και μαλλον εχουσιν,
επιστηναι, η αλλ' ημας αυτους και 77 χρημασι και τροποις ετεροις ζητειν την
υμετεραν προς ημας αφιξιν και αξιουν επισταντας των ημετερων αντιλαμβανεσθαι.
Συ δε, ωσπερ αν αξιωτερος αλλος ην εις κηδεμονιαν βασιλικην, την ημετεραν
βουλησιν ανα μενεις. Τις τοινυν ικανος αναλυειν ψηφον βασιλειον; Τις δε παρα σε
το εχεγγυον εχων φανειται επι μεγιστηι τοιαυτηι προσεδρειαι και βασιλικοις
πραγμασι; Συ γαρ και ταις αξιαις προεχεις και συνεσει, ως ουδεν ελλειπων,
υπερτερεις. Ἄρχε τοινυν, και προνοει μεν βασιλεως, προνοει δε και των της των
Ῥωμαιων ηγεμονιας πραγματων, και ημεις ευπειθουντες εψομεθα· ου γαρ παντες
αρξομεν, ουδε παντες επιταττειν εχομεν· αναρχον γαρ το πολυαρχον. Ἐπει δ' ενα
προεχειν μετα βασιλεα των αναγκαιων εστι, τις αλλος και προαρχειν αξιος, ει μη ο
ταις αξιαις υπερφερομενος; Το γουν εμον οσον ην ειπειν, ειρηται· οτωι δ' ετερως
δοκει, καλον εξειπειν τεως· ου γαρ δεος κωλυσει, και ακουσομεθα, αν αλλως τεως
εχοι τις λεγειν. Ἀλλα μηδε τις των παντων, ως εκ των πραγματων εστι μανθανειν,
μαλλον δε και εξ ων ακουω λεγοντων, αμφιγνωμονησοι προς τα λεγομενα.» Ταυτα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

του μεγαλου κονοσταυλου διεξελθοντος, οι εν τελει παντες, ως απο μιας ωσπερ
ορμης και προθεσεως, ως δηθεν μη πλεον εχοντες λεγειν, εμφανεις ησαν
συντιθεμενοι τοις ρηθεισι· μαλλον μεν ουν ωχθησαν τε και βαρυνομενοις ευκεσαν
παραχρημα, ει αλλο τι παρα τα λεχθεντα λεγειν υπονοοιτο τις εκεισε παρων. Ὅθεν
και προυλαμβανεν αλλος αλλον λεξων τα προς χαριν και δειξων ως το υπ' εκεινωι
ταττεσθαι του αρχειν αυτον εκεινον περι πλειονος αγοι. Τα δ' ησαν σκηψις και
κομπος αλλως, ως εδειξε. Τοτε γουν του συλλογου διαλυθεντος, τα πιστα λαβων
εντευθεν ο πρωτο βεστιαριος του, και εκοντων δηθεν των μεγιστανων, βασιλεως και
των πραγματων αυτον και μονον εκεινον ειναι διαφεροντως τον φροντιστην,
αναλαβων την πασαν δυναμιν, επι Μαγνησιας εχωρει. Και δη τας φυλακας την μεν
βασιλεως ανδρασι πιστοις εγχειρισας, την δε του βασιλικου ταμιειου ετεροις ομοιως
πιστοις και αξιοις, απο πολλων το εχεγγυον εχουσιν, ων δη ο λογοθετης τοτε των
αγελων ο Ἁγιοθεοδωριτης εξηγειτο, αυτος επι ταις των κοινων διοικησεσι μετα των
λοιπων εσπουδαιοτριβει. Συνεταττοντο 79 τοινυν προσταγματα πανταχου πολεων
της Ῥωμαιων γης αποσταλησομενα, και κατ' αλλας μεν χρειας ετερας, το δε
πλειστον και μεγιστον κατα τε δηλωσιν του θανατου του βασιλεως, αμα δε και της
του νεου βασιλεως αναρρησεως, και του εις εκεινον προστιθεσθαι χαριν συνθηκαις
ορκων κατα το συνηθες. Και εξετιθεντο μεν τα προσταττομενα παμπληθει, τας δε δι'
ερυθρων βασιλικας υποσημανσεις, επει ουκ ην τον νεον βασιλεα χειρα κινειν και
υποσημαινεσθαι, τωι δηλωθεντι λογοθετηι των αγελων ποιειν ενεδιδοσαν. Ὁ μεν ουν
πρωτοβεστιαριος προς ταις περι των ολων φροντισιν ην και ασχολως ειχεν,
ελευθερωι χρωμενος, ως μηδεν υπειδομενος, τωι φρονηματι εφ' οις επραττεν.
ιηʹ. Ἐπιθεσις του στρατου κατα των Μουζαλωνων. Ἦν δε αρα ο προς εκεινον
φθονος οιδαινων βαρυς και δεινος υφειρπεν εκεινωι, μη το συνολον επαΐοντι. Και η
σκηψις των απορρητων κατ' εκεινου τοις οργιζομενοις ως πιθανη· εδοκουν γαρ και
υπερ βασιλεων ζηλουν, του μεν οτι μαγγανειαις ταις παρ' εκεινων συσκευασθεισαις
νοσοιη και ως κακως απαλλαξειε προωρος, του δε οτι βασιλειαι και υφαρπαζειν την
αρχην μελεται και μειζον η καθ' αυτον φρονει, περιφρονων του βασιλεως και την
βασιλειαν ευπροσωπως υποποιουμενος. Τοις δε των ξενικων Ἰταλοις, ους δη και υπο
χειρα ειχεν ο μεγας κονοσταυλος, και αλλα ιδι' αττα ησαν της κατ' εκεινον ορμης
αιτιαματα, ως παρα Μουζαλωνων, και μαλλον ενος του πρωτου, στεροιντο, ζωντος
βασιλεως, των εις ρογας αυτοις αποτεταγμενων, ως καταφρονοιντο εφ' οις
εδικαιουν εαυτους τετιμησθαι, ως της προς τον βασιλεα αποκλειοιντο παρρησιας
εισηγησεσι ταις εκεινου, ως ατιμοιντο, του πρωτοβεστιαριου προστασσοντος.
Τουτοις και τοις τοιουτοις το ξανθον τε και αριμανιον γενος ερεθιζομενοι ετοιμοι
ησαν κατασφαττειν εκεινους, ει μονον τις παρορμυη. Αιτιαν δ' εσχεν εις τουτο, ως ο
των πολλων λογος εχει, ο τουτων της φαλαγγος εξηγουμενος, ος και παλαι μεν
ωρμημενους αυτους, τοτε δ' εξαφθεντας πλεον, ανεθεντας του φοβου και
δρασειοντας τα ανηκεστα εξ ετοιμου, ηρεθισε τον φονον επιτολμησαι, καιρον
εχοντας. Και ο λογος εκ των υστερων φερει το πιθανον· ουδε γαρ 81 αν ετολμων, ει
μη τινας προβιβασεις ειχον, αλλοεθνεις οντες και το πλεον επηλυδες. Και ει ουτως
ειχον και μονως θαρρειν, αναγκη παντος μαλλον τον αγοντα υποπτευεσθαι.
ιθʹ. Ὅπως παρα του στρατου ετολμηθη ο φονος τοις Μουζαλωσιν. Τεως δ'
ουν η επι τωι αποιχομενωι εννατη κειμενωι παρην, και εδει την μνημην αγειν εκεινωι
κατα το συνηθες. Ἀνερχονται τοινυν εις την των Σωσανδρων μονην, οπου και ο
νεκρος του βασιλεως εχομενα του πατρος τεθαπτο, των ιερωμενων οσοι παρησαν
εκεισε· ανερχονται δε και οι εν τελει παντες, χωρις δ' εκεινων και των γυναικων αι
προυχουσαι και ματρωναι, και παν οσον ην υπηρετικον τοις κρατουσι. Το μεντοι γε
στρατιωτικον, εκ προνοιας και μαλλον, κατω περι τον βασιλεα εγκαταλελειπτο. Ὡς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

γουν πανοικι και οι Μουζαλωνες ᾔεσαν, ιδιαν παρα τους αλλους στοργην προς τον
θανοντα επιδεικνυμενοι, τοτε το στρατιωτικον, διαφεροντως δε το Ἰταλικον τε και
ξενικον, αρπασαντες τον καιρον, οι μεν αμυνεσθαι τους λυπησαντας ορεγομενοι, οι
δ' εφηδομενοι τοις, ει δυνηθειεν εκεινοι, τολμηθησομενοιςταις γαρ καινοτομιαις αει
ποτε χαιρουσιν ανθρωποι, και ραιον τις, ιδων καινον κακον τελεσθεν, εφησθειη
παθουσιν η αγαθον συνησθειη τοις απολαυσασιν, συμμιγεις τωι πληθει γενομενοι,
φωνας ηφιουν δεινας κατωθεν ανω και μη φαινομενωι τωι βασιλει και επενεκαλουν
κατα των δηθεν απιστων, τους Μουζαλωνας αινιττομενοι, ζηλον υπερ αυτου και του
γενους ενδεικνυμενοις εοικοτες θερμον. Και ινα μη φθασειαν εκεινοι προ του παθειν
δρασαντες, δεδιοτες δηθεν, επεσπευδον την επ' εκεινους του βασιλεως εγχωρησιν
και αμ' εδηλουν ως ειπερ ο βασιλευων εφησει· ει δ' ουν, αλλ' εκεινοι και ουτως
επιδραμουνται και καταπραξονται. Ταυτα λεγοντων αμα και θορυβουντων, οι την
βασιλικην φυλακην επιτε τραμμενοι, δηλωθεν κακεινοις το τολμημα η και παρα του
το προτερον η μην αμα τωι θορυβειν εκεινους, δεισαντες δηθεν, εξαγουσιν ευθυς το
παιδιον κατα δυσωπιαν ελπιζομενην, ως εκεινους εμφαινειν ποιουντας εμφανη τον
κρατουντα. Ὡς δε φανεντος του νεου, και μειζων ᾔρετο η φωνη και ατακτο 83 τερον
εθορυβουν, χειρι κατανευειν οι αμφ' εκεινον εκεινον διδασκουσι· το δ' ην αμα
κρουον και προς αμφοτερα, οτι τε αναστελλοι τον θορυβον και οτι εκχωροιη διδους.
Και τοις μεν περι τον νεον αρχοντα ικανον εις απολογιαν εσυστερον προς τους
αρχοντας η της χειρος κατανευσις υπολε λειπτο, ως δηθεν επισχειν οικονομουσι τον
θορυβον, τοις δε και λιαν αρκουν ενομιζετο προς εκχωρησιν. Ευθυς ουν βοη ηρθη,
ως εκχωρουντος του βασιλεως, και αμ' εχεοντο παμπληθει, και ως τιμωρος της
βασιλικης σωτηριας συνεθεεν εκαστος, ως και προκινδυνευσειν, ει δεοι· και
αλληλους τωι θορυβωι παρακροτουντες, επι της μονης ηπειγοντο των Σωσανδρων, τα
εσχατα κακα τους, ως αυτοι ελεγον, δυσνους τωι βασιλειωι κρατει πραξειοντες. Εισι δ'
οι και εμενον μη συναπιοντες, προμηθεστερον ποιουντες η τολμη ροτερον και αμα,
ει εκποδων γενομενους τους καθ' ων συνεθεον μαθοιεν, αυθαδεστερον δρασειοντες
επι ταις σκηναις προς το εκφορειν τα κειμηλια· μη γαρ ειναι τον κωλυσοντα, ουτω
των κεκτημενων απολωλοτων. Ὡς γουν οι μεν συναμα και τισι των εν τελει, της
υμνωιδιας τελουμενης, εντος ειστηκεισαν του ναου, οι δε συνεθεον πανδημει,
θορυβουντες παρα το συνηθες, και ηδη τοις εντος εμφανεις ησαν ευθυ της μονης
ιοντες, τινες των εκτος οντων υπηρετων, τον εκεινων υποτοπασαντες θορυβον, μη
τι που και των απειρημενων δρασαιεν, σχεδον αυτονομοι οντες, αμα δε και τον
νεωτερισμον υποπτευοντες, δηλουσι συν ωχρωι τωι προσωπωι τοις ενδον. Οι δε
σπουδηι τοις κυριοις το δηλωθεν απαγγελλουσι και ως επιζυγωσαι τας της μονης
πυλας τοις ερχομενοις συμφερει, μαλα θερμως εισηγουνται. Οι δ' ημελουν
ακουοντεςμηδε γαρ εχειν συμβαλειν οποθεν επι σφετερωι κακωι ιοιεν οι συνθεοντες,
ερχεσθαι δε κακεινους εις τας κοινας εκεινας τελετας υπελαμβανον. Ὡς δε και αυθις
εξελθοντες εκεινοι πλησιασαντων και μαλλον το θορυβωδες και ατακτον υπενοουν,
ετι μαλλον κατωρρωδουν και μετα σπουδης εισηγγελλον τα γιγνομενα, και επ'
εκεινοις αλλοι ταχυ δρομουντες, και αυθις αλλοι· ουδε γαρ ην οστις τοτε βλεπων μη
επι κακωι μεγιστωι την εκεινων αφιξιν υπενοει. Ὅθεν και πολλοι μεν, περι εαυτοις 85
δεδιοτες εκ των ου καλων εκεινων υποψιων, αλλος αλλαχου κατεδυοντο· οις δ'
εμελε των Μουζαλωνων πλεον των αλλων, προσιοντες και αυθις ατακτωι ηθει
προσωπου, την εισβολην των ανδρων υπεμιμνηισκον· και εφεκτεον το ταχος ελεγον
προκαταλαβουσι την εκεινων ορμην δια της των πυλων επιθεσεως, μηπως και
φθασωσιν εισελθοντες· μηδε γαρ επι καλωι τινι τον τοσουτον θορυβον ειναι, αλλ' εις
τι ληξειν κακον. Οι δε των φοβους λεγοντων ουκ ησαν ολως· ηγε γαρ, οιμαι, τουτους
το μορσιμον, και το λεγομενον αληθες, ως αφαιρειται τας φρενας ον απολεσαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

μελλει το θειον. Ου μην δε αλλ' ουδε τοις παρουσι των μεγιστανων εμελε το
δρωμενον ακουουσιν, ειτε κατα τινα προγνωσιν των μελλοντων, ειτε μην και αυτοις
ου μελον, καν ο τι και δρασειαν συναχθεντες. Ἀλλ' εν τοσουτωι τας εισοδους
προκαταλαμβανουσι και κρατουσιν οι επιοντες, και αμ' εισχεομενων εντος πανικοι
θορυβοι ησαν, και οις εδρων τε και ηπειλουν προτερον η τον ναον εισελθειν δηλοι
ησαν φονωντες. Ἦν ουν τωι πρωτοβεστιαριωι γραμματικος οικειος, Θεοφυλακτος
τουνομα και εμος συγγενης, προσομοιος τωι κυριωι τα παντα. Ἐξελθοντος γουν επι
τωι μαθειν εκεινου, σφαλλει τους επιοντας η ομοιοτης, συναιρομενης και της
αμπεχονης, πενθιμου ουσης επ' ισης και μικροις και μεγαλοις δια τον του βασιλεως
θανατον, κακεινον υποτοπασαντες τον ζητουμενον ειναι, ευθυς αναιρουσι κοπισι
μυριαις· ου γαρ ην οστις και τεθνηκοτι το εγχος ουκ εβαπτεν επ' εκεινωι· ως δε εγω
τινος ηκουσα, και απερροφουν εκ της δεινης μανιας του αιματος. Πλην αλλ' ευθυς
ουκ ηγνοουν σφαλεντες· το γαρ πεδιλον υποφανεν του ποδος, μελαν ον, των
δεδρακοτων φανεραν αγνοιαν κατηγορει. Και παραυτικα μεθ' οτι πλειστης μανιας
και ταραχης ξιφηρεις εμπιπτουσι τωι ναωι, και παραχρημα, φανεντων των φονωντων
εκεινων, ο μεν ιερος υμνος κατασιγαζεται, αλλων αλλαχου των ψαλλοντων
σκεδαννυμενων και παραδυομενων γωνιαις και τοποις οις ηλπιζον συζεσθαι. Οι δε
Μουζαλωνες, ο μεν τοις αδυτοις προστρεχει και, την μυστικην τραπεζαν υπελθων,
εκειθεν ᾤετο συζεσθαι, ο δ' οπισθεν της του ναου πυλης εαυτον 87 συνωθησας, εφ'
αυτωι υφειλκε στερρως και ως ειχεν, ως συνιζανειν εν επι πεδωι οι την θυραν, ως και
προσκολλασθαι δοκειν ηνεωιγμενην τωι αντιθυρωι, μηδενος εμποδων οντος· ο δ'
εκεινων γαμβροςκαι ουτος γαρ ωσπερ της ευπραγιας τοις συγγενεσι μετειχεν, ουτω
και κοινωνος εμελλε γενεσθαι της δυσπραγιας, αλλαχου περι που το των βασιλεων
ηρωιον ως ειχε παραδυομενος, λαθειν εσπευδεν· ο μεντοι γε πρωτοβεστιαριος, εν
τοις αδυτοις και αυτος εισελθων του ναου και προς τηι κογχηι γενομενος της
προθεσεως, επι τι κιονωδες ισταμενον υπανερχεται και τωι εκεισε σκοτωδει συν τοις
αδυτοις θαρρει. Ἀλλ' ουκ ην οιστισινουν εκεινων διαδρασαι τον κινδυνον. Πλειστοι
γαρ οντες οι εφορμωντες τους μεν αλλους εποιουν φευγειν, περι τηι σφετεραι ζωηι
δεδιοτος εκαστου, απενεουσθαι δε και τους εν τελει συνεβαινε, μηδεν εχοντας
πραττειν. Ἐκεινοι δε, εκ πολλου του προς το θαρρειν περιοντος, παραβακχον τι και
μανικον εφαλλομενοι, ακριβως ηρευνων, μηδεν των του ναου καταλιποντες
ανεξερευνητον· οθεν και αλλος αλλον ευρων τε και κατασχων, απηνως και ως αυτωι
δοκουν διεχρατο. Ου μην δε οι αλλοι κατερραιθυμουν, αλλ' εφ' ενι πολλοι τινες
περισταντες εβαλλον, επληττον, ηικιζοντο και νεκρον τον αθλιον, ως και εις πολλα
τον ενα κατακεκοφθαι· ουτως ωπλιζεν αυτους η κακια, και ο θυμος μεμηνοτας
θηρας εδεικνυ. Τον μεντοι γε πρωτοβεστιαριον, Καρουλος τις, των αδυτων
κατατολμησας και τα πολλα διερευνησαμενος, επει ουχ ευρισκεν, απειπων, εμελλεν
υπο στρεφειν, αλλ' η μοιρα ουδ' εκεινον εια του παθους εκτος· την γαρ προθεσιν
εισελθων και τηιδε κακεισε περιβλεψαμενος, επι γονασι συνιζανοντα κατωθεν ειδε
τον οικτιστον και ιδων ορμαι καθαιρειν απηνως. Και ος δυσωπει, το οικειον αιμα
πολλου τινος εξωνουμενος· ο δε ουτε προς το σχημα της ικετειας απειδεν, ουτε μην
υπεκλασθη τοις επηγγελμενοις, αλλ' ευθυς κατασχων αναιρει ξιφιδιωι. Και δηλον
γεγονος το πραχθεν, ουκ ην οστις απην εκειθεν, αλλ' εκαστος επιστας, ως ειχεν
ουταζων και μεθ' υβρεων, ᾔκιζε, και ες τοσουτον μελειστι κατεδασαντο ωστε και
τους ενταφιαστας υστερον, σακκωι τα μελη καταθεντας, ουτως εκφορησαι και ταφωι
δουναι. Ἐπει δ' εις τελος τοις ανημεροις εκεινοις επραχθη το τολμημα, συος 89
τροπον θηξαντες τους οδοντας, ως μηδε και τους εν τελει κατωπαδις εκεινων εχειν
ιστασθαι και ελεγχειν η μην ερωταν τι παθοντες και τινος ορμησαντος τοιαυτα
πραττοιεν, επι τας σκηνας ευθυς ωρμων των φονευ θεντων, και ωι προστετυχει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

εκαστος, μεθ' οτι γενναιου του παραστηματος, ως ουδενος καινου γεγονοτος,
εξεφορουν επεγγελωντες, και το επι γλωσσης εγκλημα συχνακις λεγομενον ην· «Οι
εχθροι και δυσνοι τοις βασιλευσιν, οι βασιλειωντες, οι παντι τροπωι, ει μη
κεκωλυντο, οιοι τ' αρξαι, οι του στρα τιωτικου αλιτηριοι, οι μαγγανειαις μεν τον
πατερα μεθ' υπουλοτητος υπελθοντες, φυλακης δε δοξηι και ασφαλειας τωι υιωι
εφεδρευοντες, ως δεδωκασιν αξιας και ως εδει τας δικας, ως εικοτως διαπεπραχαται
και ως ευνοικως του λοιπου δουλευσομεν τωι δεσποτηι, των εκειθεν απαλλαγεντες
κακων.» Ταυτ' ελεγον, και λειαν Μυσων τακεινων εποιουν, αμφοτεραις εξαν
τλουντες τον πλουτον εκ των σκηνων. Τουτων ουν ουτω τελεσθεντων, μηδενος
οιου τε δοκουντος μαργωντι πληθει και αναρχιαι εμποδων ιστασθαι, των μεν ταις
αληθειαις δεδιοτων, των δε και κατα προσποιησινσημειον δε· και γαρ της του
πρωτοβεστιαριου συζυγου εκεισε παρουσης και δεινα ποιουσης τε και λεγουσης επι
τοις τολμηθεισιν, εμβριθεστερον ο μεγας κονοσταυλος και θειος αυτοθεν επειχεν,
επιταττων σιγαν φοβουμενηι μη και αυτη παθοι, ει μη σιγυη, τα ομοια, ως γουν
συνεχεθησαν απαντες και κυριοι και υπηρεται επ' ισης ειχον των φοβερων, εκαστου
ζητουντος το συζεσθαι, απαιρουσιν εντευθεν ευθυς, εφ' ο τι και παραγενοιντο μη
φροντισαντες και συν ουδενι κοσμωι φευγοντες. Τωι μεν βασιλει ασφαλη πλεον η
προτερον τα της φυλακης εφιστωσι, μη τι και νεωτερισθηι πλεον. Ουτω συγχυθεντων
απαντων, εκαστος δε τα καθ' εαυτον ως ειχε κατησφα λιζετο.
κʹ. Ὅπως των μεγιστανων δια ταυτα τινες απεχωρουν, οι δε και διεφυ
λαττοντο. Και οι μεν αμφι τον Καρυανιτην, πρωτοβεστιαριτην τοτε τυγχανοντα,
ανδρα γεραρον και πολλου τινος αξιον, φυγηι εχρωντο προς Περσας αυτομο 91
λουντες, ου βασιλει εγκοτουντες, αλλα περι εαυτοις δεδοικοτες δια την των
πραγματων συγχυσιν· ειτε γαρ αυτοβουλως ωρμων οι επιθεμενοι, μη τινος
παρορμωντος, εχειν και παλιν ουτως ορμαν, μηδ' οτιουν κολασθεντας· ειτε και
αλλοι σφας ορμωντας παρωτρυναν, εκεινους και κατ' αυτων παροτρυνειν εχειν,
καντευθεν κινδυνευειν μη προσδοκωντας πολλους, και μαλλον τους επ' εξουσιας
οντας, οις ο φθονος υφειρπε πολυς και δεινος. Οι μεν ουν δια ταυτα αυτονυχει ευθυς
Περσιδος ανα κρατος ηλαυνον, αλλοι δ' αλλαχου ανεχωρουν, κινδυνους
υφορωμενοι τους μεγιστους, αλλοι δε και ως οιοι τ' ησαν διεφυλαττοντο. Ὁ μεντοι
γε μεγας κονοσταυλος, τους αδελφους επιστησας, νεους οντας και συνετους, ων
ατερος μεν Ἰωαννης, ο δε δευτερος μετ' εκεινον Κωνσταντινος ελεγοντο, οφφικιοις
και ουπω σεμνυνομενους, τας πρεπουσας εαυτωι φυλακας καθιστη. Ἐντευθεν και
συνεχεστερον μεν εφοιτων προς βασιλεα και διημερευον συν εκεινωι, οι πλειους δε
και διενυκτερευον· τα δε της προς εκεινον ευνοιας και πιστεως, και μαλλον
φιλοτιμουμενοι προς αλληλους ενεδεικνυοντο εμφανη και ως ουκ αλλως γε
μειζονα.
καʹ. Ὅπως εφιλονεικουν οι αρχοντες περι την του βασιλεως κηδεμονιαν.
Ὅμως και προς αλληλους εφιλονεικουν και εριζειν απηρχοντο. Ἡ δε φιλονεικια εκ
φιλοτιμιας σφισιν ετυγχανεν· ημφισβητουν γαρ αλληλοις της περι τον βασιλεα
φροντιδος, εκαστου των εν αξιωματι οντων μη φεροντος τοις ομοιοις υποτεταχθαι.
Ἦσαν γαρ ενθεν μεν οι εκ Λασκαριων Τζαμαντουροι, γηραι τε και συνεσει
κεκοσμημενοι, ου μην δε αλλα και το προς τον νεον βασιλεα συγγενως εχειν και
παππικως πολλην ενεποιει την του ταυτα ζητειν παρρησιαν, ενθεν δε οι εκ
Τορνικιων το γενος ελκοντες, ων ο πρωτος και μεγας πριμμικηριος ην· ειχον γουν
και ουτοι το προς το αμφιβαλλομενον ισχυρον, το απο πατρος οικειον και αδελφικον
εν γραμμασι 93 προς τον του νεου παππον και βασιλεα Ἰωαννην τον ∆ουκαν.
Ἐκειθεν οι Στρατηγοπουλοι, ων του γενους επιδοξος ο Ἀλεξιος, πολλην φερων την
αιδω ως ευγηρως απο παντων και πλειστα προσετι κατωρθωκως· ου και ο παις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

Κωνσταντινος, γαμβρος επ' αδελφιδηι του βασιλεως Ἰωαννου, εξ αριστειας φανεις,
υστερον στερειται των οφθαλμων, αρτι Θεοδωρου του Λασκαρι μοναρχησαντος·
αιτιαν δ' εσχεν ως καθυπερηφανευοιτο του κρατουντος, υπεροπτικως προς εκεινον
εχων, νεωστι μετα τον πατερα των σκηπτρων επειλημμενον. Και οι εκ του Ῥαουλ
ευγενεις αλλοι, μετα τον πατερα τον του αξιωματος εκπεσοντα, ως φθασαντες
ειπομεν, ετι νεαζοντες, και Παλαιολογοι. Συν οις και Βατατζαι και οι του Φιλη, ων ο
πατηρ Θεοδωρος τετυφλωτο και αυτος συν τωι Στρατηγοπουλωι της αυτης εκεινωι
χαριν αιτιας, συν Καβαλλαριοις τε οι Νοστογγοι και οι Καμυτζαι, συν τε Ἀπρηνοις
και Ἀγγελοις οι Λιβαδαριοι, Ταρχανειωται, Φιλανθρωπηνοι και οι ευγενεις
Καντακουζηνοι, και οσοι αλλοι οις η μεγαλογενης σειρα και χρυση συγκεκροτητο. 95
Ὁ μεντοι γε Νοστογγος Γεωργιος και προσεφιλοτιμειτο· εκυδρουτο γαρ των αλλων
εις κηδος βασιλικον προτιμωμενος. Και γαρ ετι ζων ο κρατων, αρμοζειν εις γαμον
αυτωι την παιδα δια βουλης εχων, πολλοις και αλλοις επιστευε την βουλην καν
επληρου και το συναλλαγμα, ει μη γε θανατος, τωι βασιλει επελθων, εμποδων εστη
τηι πραξει. Τοτε δ' αυθις επιθαρρουντα τοις εγνωσμενοις, ως και παλιν τυχειν εσται
οι του κηδους, μεγα φρονειν η ελπις εποιει, και κατηλαζονευετο προς τους αλλους,
και μαλλον τον αυτα νεψιον, ος ην ο μεγας κονοσταυλος, διαφιλοτιμουμενος· οθεν
καν τοις βασιλικοις προαυλιοις ανεδην εσκηνει και καθ' ηδονην διατριβης ιππαζο
μενοις τοις αρχουσιν επι κοντων συντριβηι η και κατα παιγνιον συνηθες σφισι της
σφαιρας, εκ μεγαλου του θαρρους συνιππαζετο και συνεπαιζεν, εγγυς ισταμεναις και
ορωσαις ταις βασιλισιν επιδεικνυμενος.
κβʹ. Ὅπως προετιμηθη εις τουτο των αλλων ο Παλαιολογος. Τεως γε μην,
επει ουκ ην ανεπιτροπευτον μενειν τον βασιλεα, εν αφηλιξι γνωριζομενον και
απαλον ητορ φεροντα, συνελθοντες αμα οι εν τελει και βουλευσαμενοι ως ουκ
ασφαλες διχα της εκκλησιας και του ταυτης προεστω τοςἈρσενιος δ' ουτος
ηνκαθισταν τα τοιαυτα, προς μεν τον εξ Αυτωρειανων πατριαρχην πεμπουσι την
ταχιστην μετακαλουμενοι Νικαιηθεν τουτον· αυτων δε καθ' εαυτους εφ' ημεραις
διασκεπτομενων, αλλον αλλου εις κηδεμονιαν του βασιλεως προκρινοντος, τελος
επι τωι μεγαλωι κονοσταυλωι, τωι ρηθεντι Παλαιολογωι, η κοινη βουλη κατανται, ως
αυτου γε και μονου παρα τους αλλους ικανου προς τουτο φανεντος· ειπερ γαρ
αλλον, στρατηγικωτατον ειναι τον ανδρα, και οι εκ παλαιου αυταρκες ειναι το
ευγενες, και τριτον το προς τον κρατουντα συγγενες, αμα μεν αυτοθεν, αμα δε και εκ
της συζυγουτης μεν γαρ δευτερος αυτανεψιος ην, του δε δευτερου αυτανεψιου υιος,
πολλην εμποιειν αυτωι την εις το κηδεμονικον του βασιλεως παρα τους αλλους
εκχωρησιν. Ἀλλα τα μεν εκεινου προς το προτιμασθαι των αλλων δικαια ταυτ' ησαν,
και ο υπερ εκεινου λεγων ταυτα προυβαλλετο. Παρεχει δε και το εικος εννοειν ως
κακεινος το πραγμα μετεχειριζετο, 97 ουκ ολιγους κλεπτων ταις αγαθαις
υποσχεσεσι, και μαλλον οις εκπεσειν των αξιωματων ξυνεβη εκ της του καιρου
δυσκολιας το προτερον. Ὁ δε υπελθειν μεν την φροντιδα, μηδεν μελλησας,
κατενευε, πενης ων και μηδεν εχων κατα το μετρον του αξιωματος φιλοτιμοτερον
διαζην· ως αν δε μη δοκοιη τωι εξ ετοιμου λαμβανειν χαριν τοις παρεχουσιν εχειν,
μηδ' ως φορτιον επωμιζο μενος παραιτεισθαι, εζητει μεν και την του πατριαρχου
οσον ουπω επιστησομενου συναινεσιν, ου κατα χρειαν μαλλον, αλλ' ιν'
ασφαλεστερον το γινομενον καθιστωιτο. Πλην αλλ' αντιδοθηναι οι και της επι τωι
βασιλει κηδεμονιας τα υψηλοτερα των αξιωματων προσαπαιτει.
κγʹ. Ὅπως ο Παλαιολογος ετιμηθη εις μεγαν δουκα. Οι δε των μεν οικειων
βουλευματων το κυρος ουχ ηττον και απο της εκκλησιας ηθελον ειναι, ου μην δε
ωστε και σφας αναγκαζεσθαι εφ' οις εδεδοκτο σφισι μεταβουλευεσθαι· το δε
προβιβασθηναι τον του βασιλεως επιτροπον εις βαθμον του αξιωματος μειζονα εικος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

γε ειναι διωμολογουν, καπι τουτωι συνεφωνουν οι πλειστοι. Και εις μεγαν δουκα ο
των βασιλικων πραγματων επιτροπος μετατιθεται, του βασιλεως δηθεν διδοντος·
και το λοιπον ο Παλαιολογος, μεγας δουξ και του βασιλεως επιτροπος φημιζομενος,
προς ταις φροντισι των κοινων ην και εξ επιταγματος απαραιτητου, συμπραττοντων
και των εν τελει, διυκει ταυτα. Και πως και αμηγεπη δια ταυτα κατ' αναγκαιας
χρειας των βασιλικων ταμιειων προσηπτετο. Ἦν γαρ χρηματων πληθος
εναποτεθησαυρισμενον εν Μαγνησιαι, ου ραιδιως αριθμητον, συλλεγεν και αποτεθεν
παρ' Ἰωαννου του ∆ουκα και βασιλεως· το γαρ παρα του παιδος εκεινου Θεοδωρου
του Λασκαρι συνα γομενον ιδιως αλλο τι χρημα, εις βασιλειας αυταρκες ογκον, εν
τωι κατα τα ανω Σκαμανδρου φρουριωι, τωι ουτω πως Ἀστριτζιωι υποκοριζομενωι,
ασφαλως εναπεκειτο. Πλην ουκ εκλογαι ταυτα και εισπραξις αδικος, ουδ' ανθρωπων
βιοι και πενητων ουχ ηττον η χρυσος αιματα, αλλα πλουτος εκ τε της περι τα ιδια
προμηθειας και εκ της των αλλοτριων κατα προσενεξιν εισφορας συλλεγεις τε και
αυξηθεις· τον μεν γαρ εκ γεωπονιας συνηγον, τον δ' εξ αλλοδαπης συνελεγον· πλην
ουχ ωστε και αποτεθησαυρισθαι τον παντα, μηδενος μετεχοντος, αλλ' εξαιρουμενων
των αναγκαιων εις δοσεις 99 και ρογας και δαπανηματα, και μαλλον εις επιφανων
μεν ανδρων φιλοτιμιας, πενητων δε χορηγιας, ως εκχεισθαι κατ' αενναων ποταμων
πλημμυρας το βασιλικον ελεος· το λοιπον των χρηματων τοις ταμειοις
εντεθησαυριστο. Το γαρ επι Κυρου και ∆αρειου το παλαι λεγομενον επ' εκεινοις
αντικρυς ην, και ο μεν Ἰωαννης πατηρ Ῥωμαιων, ο δ' αυ Θεοδωρος δεσποτης
επωνομαζοντο. Ἐς τοσον και γαρ ο μεν Ἰωαννης προμηθευτικως τοις απασιν ειχεν
ωστε και, ιδιαν προνοιαν της βασιλικης εξουσιας τα λεγομενα ζευγηλατεια
ηγουμενος, παρ' εκαστον καστρον και φρουριον κωμας επι τουτοις καθιστη, εφ'
ωιπερ εκ της εκεινων επικαρπιας και εισφορας σιταρκοιτο μεν και το παρακειμενον
φρουριον, εχοι δε γε και ο κρατων εντευθεν πολλοις η και πασιν εξαντλειν τας της
ευεργεσιας αμαρας. Ὁ δε γε Θεοδωρος ει και δραστικωτερον εχρυσολογει εκ των
κοινων συνδοσεων, αλλ' εις το πολλα πλασιον εξεκενου γνωμης απλοτητι, εξ ων
αμπωτιδες τινες και χαρυβδεις, ως εκει της θαλασσης, ενταυθα των χρηματων
εδεικνυντο· το γαρ αφαιρου μενον επληρουτο παλιν εκ του ραιδιως προσγιγνομενου,
και ην η του οντος αφαιρεσις του προσγιγνομενου τοις αφαιρεθεισι προσθεσις
πλειων, εκαστου μειον μεν συνδιδοντος δια την κοινην εισπραξιν, πλεον δ' εχοντος
ουπερ αφηιρηται εκ του παντας εκ βασιλεως εχειν, καντευθεν και επιχορηγειν οτου
δεοιτο τις εκ του προχειρου καν τωι διδοναι μαλλον χαιρειν η τωι λαμβανειν. Και τι
γαρ ο του Χριστου νομος αλλο βουλεται ο διδοναι πασιν επιταττων αιτουσιν η ωστε
παντας εχειν και εξαπορεισθαι μηδενα, κοινου προκειμενου του νομου, ως αλλου
παρεξοντος ετοιμου, ει γε αλλος απορησει διδους; Τοις δε γε μικροψυχοις και το κατ'
εγγυην χρεος εις πολλαπλασιον προσεστι, και ο εγγυητης Θεος, το θαυμασιον.
κδʹ. Ὅπως νοσησας ο βασιλευς Ἰωαννης πολλα τοις πενησιν εχορηγησεν.
Βουλομαι τοινυν και αλλο τι διηγησασθαι περι τουτων, παραιτουμαι δε οτι και ο
λογος δια το χρησιμον παραβεβασται. Νοσος ενεσκηψε τωι βασιλει 101 Ἰωαννηι ποτε,
αφαιρεθεντι την επ' αγαθοις βοηθον συζυγον, την ουκ οιδ' ο τι και φω των
θαυμασιων ονοματων Ειρηνην, και η νοσος ως χαλεπη· επειληπτο γαρ δια το γηρας,
οιμαι. Των γουν ιατρων απορουντων εφ' ο τι και τραποιντο, αυτος επι Θεον
καταφευγει και το εκεινου προς παντας ελεος κατα το δυνατον εκμιμειται. Ὥριστο
τοινυν, και σακκοις ο χρυσος εξαν τλειται, και ανα εξ και τριακοντα των ακιβδηλων
νομισματων εκαστηι των οπουδηποτε απορων διδοται, χωρις των εις θειους ναους
και μονας και θεοφιλεις ανδρας εξαντληθεντων, επιμεμετρημενου του ελεους
πλειστοις ημιονων σαγμασιν· αλλ' επιμετρειται τωι ελεει το του Θεου ελεος, και
ραΐζει της νοσου ο ασθενων, και επιγαννυνται ως εικος τωι ελεει. Και Ῥωμαιοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

απολογεισθαι θελων ως αμειωτα τα κοινα, του τοσουτου προ βαντος ελεου, αυτον
εκεινον τον ελεησαντα των λεγομενων εφερε μαρτυρα προς τον πατριαρχην
Μανουηλ, λεγων ως ουδεν εξηντληται των κοινων, αλλ' εκ προμηθειας κτησαιτο
ταυτα και μελετης ιδιας, εξ ων γεωπονων ουκ ανιει δι' ειδημονων ανδρων, ετι δε
και των εν αυτοις δη τοις κτημασι θρεμματων διαφορων επιμελουμενος. Ουτως ην
αυτοις το θεοφιλες, και ουτω το φιλορρωμαιον εγνωστο.
κεʹ. Ὅπως επιπολαιως ο μεγας δουξ των βασιλικων χρηματων απτομενος
περιεποιει εαυτωι την ευνοιαν. Τοτε δε πολλου τινος εν Μαγνησιαι τεθησαυρισμενου
χρηματος, ουκ εξον ην τωι μεγαλωι δουκι τε και επιτροπωι ραιστα λαμβανειν και
χορηγειν, οπου ην βουλομενωι οι· εφειστηκει γαρ το Κελτικον και πελεκυφορον,
εφεξον, ην τις επιχειροιη, και φυλακη ην τοις ταμειαις ως γνωστως διδοσθαι, οπου
το αναγκαιον της χρειας απηιτει· εδιδοντο δε πολλακις και τισιν, επιταττοντος,
προφασει χρειας ουκ ουσης. Καντευθεν αρχας εαυτωι ευμενειας προυκατε 103
βαλλετο, οις ουκ ην της ευεργεσιας επιλελησθαι. Και δικαιως αν απολογη σομενος,
ει μη τινι παρειχεν αυτος δια την ενουσαν πενιαν, ομως αφορμας εδιδου λαμβανειν
τινας, ου μαλλον κατα φιλοτιμιαν η κατα προνοιαν των μελλοντων, ως εδειξε. Την
δ' εκεινου πενιαν, ειποντος εκεινου ποτε, παρων και ακουσας ο γραφων, ει
μαρτυροιη, ψευδους αλωναι ου δεδοικεν, επει κακεινωι εις καυχημα δοξης ην η
πενια τοτε λεγοντι· τρισι γαρ και μονοις νομισμασι κατα τας κατ' οικον χρειας το
προσον αυτωι, οτε βασιλευοι, ως ελεγε, περιιστατο. Και τον Ἄγγελον, αδελφον οντα
της αυτου πενθερας, ον και μεγαν πριμμικηριον αυτος βασιλευσας απεδειξεν, εκαλει
παροντα, οπως αυτος λαγχανοι παρ' αυτου δικας υπερ της της αδελφιδης προικος
μαρτυρησοντα· κακεινος εγγυς παραστας εμαρτυρει, και ημεις ηκουομεν λεγοντος
και ορκον προστιθεντος τοις λεγομενοις. Τοτε τοιγαρουν τους πολλους, και μαλλον
οις ευγενες το γενος, υποποιουμενος, παρειχεν εξ ευλογου δηθεν προφασεως των
βασιλικων χρηματων απονασθαι, αυτος τεως ως ειχεν συντηρων εαυτον των
λημματων ανωτερον.
κ ʹ. Ὅπως, ελθοντος του πατριαρχου, πολλην ο μεγας δουξ επεδειξατο την
υποπτωσιν. Ἐν τοσουτωι δε και ο πατριαρχης συν τε τοις εκκριτοις του κληρου και
τοις αρχιερευσι παρειναι ηκουετο· και ος αυτικα μαθων προ των αλλων αυτος
υπανται μακροθεν, τιμην την μεγιστην αφοσιουμενος τωι τε πατριαρχηι και παντι τωι
ιερωι πληρωματι, πεζηι τε βαδιζων και τας της ημιονου του ιερεως χαλινους
κατεχων, εως και αυτων εντος ανακτορων προηγουμενος καθισται. Και δη σκηνην
μεν βασιλικην εκεινου χαριν υποστηναι κελευει, αμα μεν και κατα την εις εκεινον
τιμην, υποτρεχων εν πασι και θεραπευων, αμα δε και ες προφασιν αναγκαιαν του
εχειν εκ του ραιστου πλησιαζειν τωι βασιλει, του καιρου διδοντος, αυτον εκεινον τον
πατριαρχην, μηδεμιας ωρας του κρατουντος απολιμπανεσθαι. Συγκεχωρηκει δε οι
ασμενως παντα, ως ουκ αλλως επιτροπευσων, ει μη αυτος γε κελευοι και επινευοι η
συνοδος. Ὅθεν και φερων μεν τον νεον εις χειρας τωι πατριαρχηι ποιειται, ουτω και
τοις αλλοις μετον της βουλης, εκεινου δ' εξαρται τα παροντα, και πολλακις 105 αγει
και δεικνυσι τα κειμηλια, σιωπηλως την εξουσιαν εμφαινων εξημμενην εκεινου και
μονου, καν αυτος κελευοι, εκειθεν τους αλλους εξοντας. Ἦν δε αρα οι το σοφον
εκεινωι μεν ενδιδοναι των ολων αρχειν, αυτον δ' υποποι ουμενον τον εξαρχοντα,
λαμβανειν οιον τ' ειναι, ως επ' αναγκαιοις παρεξοντα. Και επει αναγκη ην εκ των
κοινων τοις περι τον πατριαρχην οικονο μεισθαι, και μαλλον τοις αρχιερευσι, τα
επιτηδεια, αυτος λαμβανων εδιδου και προσεπεφιλοτιμειτο τα πλειονα, το μεν
προδηλον επ' αναγκαιαις ταις προφασεσι, το δε γε σπουδαζομενον παρ' εκεινου
σοφων οφθαλμους εκτυφλωττειν δωροις και την εκεινων υποποιεισθαι ευνοιαν. Ὃ
και γινομενον καθ' εκαστην ροπην ευμενειας ενεποιει μεγιστην παρ' εκεινων εαυτωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

διδοντι, και τα της προς εκαστον εκεινων τιμης τε και υποπτωσεως ησαν ως, ολιγον
το μεταξυ διελθειν, και παντας εχειν εκεινους εκ των ρινων και αγειν δυνασθαι οπηι
βουλοιτο. Ουδε γαρ ην, ουκ ην εκεινων οστις ου δι' ευφημου μνημης εκεινον μη
παροντα επι του κοινου συνεδριου εποιει και ος ουκ ηξιου υπερ τους αλλους τον
Παλαιολογον επι των κοινων ειναι κατασταθεντα, πλην και επι μεγισταις αξιαις και
βασιλεωπατορα φημιζομενον. Ταυτα δ' ησαν αι νυκτεριναι προς εκεινους πεμψεις
και σκεψεις και προς το μελλον υποσχεσεις μεγισταις συγκροτησεσι.
κζʹ. Ὅπως κατεδημαγωγουν τους πλειστους οι υπερ του μεγαλου δουκος
λεγοντες και δεσποτης γεγονεν. Τωι γαρ υπουλωι της γνωμης και τωι των τροπων
θωπευτικωι ουτως εαλωσαν παντες ως, εκκλησιας γενομενης, εφ' ωι τους ιεραρχας
συναμα τοις εν τελει περι της αρχης σκεπτεσθαικαι ο καιρος εζητει τον των
πραγματων αφηγησομενον, τους του ιερου καταλογου παντας υπερ εκεινου λεγειν
και μη λαλουντος· ως ου χρη τον της βασιλειας επιτροπον, και ταυτα τοιουτον οντα,
κατα τους αλλους ειναι, αλλ' εξηιρημενον των πολλων, μεγιστωι σεμνυνεσθαι και
βασιλικωι αξιωματι. Ἐπι τι γαρ και φροντιζων οσημεραι πονοιη και φοβον εφ'
εαυτον τον μεγιστον ελκοι, ει μη τι και κερδαινειν εχοι ο τοσον οχλον
αναδεξαμενος; Και αλλως ουτως αυτωι και το της επιταγης ανυστον, ειπερ υπερ τους
αλλους ων επιταττοι. Καλον σεμνυνεσθαι δεσποτειαι τον του βασιλεως επιτροπον·
ουτω γαρ και αυτος 107 τηρησει τα της ευνοιας αθολωτα προς τον εκ γενους
βασιλευοντα, αξιαν νομι ζων αμοιβην το αξιωμα. Τι δε και ξενον κεκλησθαι δεσποτηι
ωι δη και ο προς μητρος παππος δεσποτης ην και κατ' Ἰταλων κατωρθου τα μεγιστα;
Ἦ γαρ ουκ οιδαμεν τουτον ως θεοφιλη, ως ζηλον εχοντα του καλου, ως
φιλομοναχον και τα της εκκλησιας εκτοπως σεβοντα; Μαρτυρει το προσον αυτωι
ταπεινον και δημοτικον και ιλαρον προς απαντας, το δε γε φιλοδωρον τε και
μεταδοτικον το της περιουσιας πενεστατον παραστησει, ωστε καλως αν εχοι και
συμφεροντως τοις πραγμασιν, ει προς τηι βασιλεωπατοριαι και αξιως τιμωιτο ο
επιτροπευων του βασιλευοντος. Ταυτα τινων προτεινοντων, πολλοι μεν των
αρχιερεων ως δικαιοις δοκουσι τοις λογοις συνηινουν, και των εν τελει τισι
συνεδεδοκτο· οι αλλοι δε διεφιλονεικουν και τας γνωμας αλληλοις ουμενουν ου
συνεβαινον. Οι μεν γαρ, και μαλλον οι εκ των Λασκαριων Τζαμαντουροι, συν οις και
ο Νοστογγος Γεωργιος, το μεν βασιλεωπατορα και ειναι και ονομαζεσθαι μολις μεν,
αλλ' ομως και μη θελοντες ενεδιδουν, ικανον δ' ειναι τωι επιτροπωι το της δουκικης
μεγαλειον αξιας διισχυριζοντο· οφφικιωι δε βασιλειας φεροντι ονομα σεμνυνεσθαι
τουτον και τοιαυταις αξιαις τιμασθαι κρειττοσιν η κατ' αυτον, μη και επι τοις
μεγιστοις τε και τιμιοις παραβασις ειη· ειναι γαρ βασιλιδας ωραιας γαμων, ας
αναγκη γαμεισθαι τοις προεχειν δοκουσιν· ει δ' ουν, αλλ' αυταις εξ αυτων μεγα το
δικαιον εχειν τοιουτοις μετα των συζυγων σεμνυνεσθαι αξιωμασιν, αυταδελφαις
βασιλεως ουσαις και βασιλισιν εκ τριγονιας η και τετραγονιας μαλλον βασιλικης. Οι
αμφι τον Στρατηγοπουλον δε Ἀλεξιον και οι του Φιλη, και συν αυτοις οι Τορνικιοι
και οι τυφλοι μαλλον, οι δη και παθοντες αμυνειν ηθελον, συν δ' αυτοις και οσοι
κατα συγγενειαν η ουσαν η ελπιζομενην τοις Παλαιολογοις προσεκειντο, ισχυρως
αντεσπων, δικαιον ειναι λεγοντες και αλλως συμφερον τον εγγυς βασιλεως οντα και
πατρος ονομα φεροντα τιμασθαι και δεσποτειαι· ουτω γαρ ειναι το συγκεχωρηκος
αυτωι παρα 109 παντων και ουτω τα πραγματα διιθυνεσθαι. Παιδι γαρ μη οιωι τε
φρονειν τις αν και προσεξοι; Ει δε και ο αντ' εκεινου προστασσων ιδιωτης ειη, ουδεν
το προς αναγκην πειθον εσειται. Μιμητεον τοινυν τους επι των νεων· εκεινοι γαρ
καθ' αυτους το ελευθερον εχοντες και αυτογνωμον, κατα πλουν αναγκαιον
εμβαντες, επιτροπον εκλεξαμενοι εφιστασι τοις σφων πραγμασιν, ωι δη και
πειθονται δουλωθεντες εκοντες, ει τι και λεγοι· ο δε γ' απειθων διδωσι τας δικας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

αξιας, ως εις δεσποτην τα μεγιστα αμαρτων. Πλην ου καθ' αυτους και ως ενα
παντων αυτον καθιστασιν, αλλα προς το σεμνοτερον μετασχηματιζουσι και τωι της
καταστασεως μεγαλειοτερωι το προς τους αλλους απ' αυτου φοβερον σχεδιαζουσιν.
Ουτω και πολις και αρχη συσταθησεται πασα, του εφεστωτος υπερ τους πολλους
οντος. Οι δε γε τυφλοι και ηλευθεροστομουν και παρρησιαστικωτερον· «Μη δια
βρεφος εν, ελεγον, αρχη τοσαυτη και τοσα πραγματα κινδυνευσειαν, αλλα
καταστατεον εις αρχην τα παροντα, ει μελλοιμεν συζεσθαι. Ἦ ουκ οιδαμεν ες
οποσον δυστυχιας η των Ῥωμαιων προηλθεν αρχη, ωστε και απελαθηναι της
πατριδος και το παν απολεσαι, μικροις περιγραφομενους οριοις, βασιλεων οντων και
ταυτα; Ἀλλ' ομως τωι μη κατα τροπον αρχεσθαι, εξ ευπλοιας οτι θαυμαστης
εναυαγησαν. Ει γουν τωι μη καλως ες το ακριβες αρχεσθαι τοσα συνεβη τα δυσχερη,
το μη ολως αρχεσθαι ποσον εις κινδυνον; Ἡμιν μεν ουν καλον μεν και το προς την
βασιλειαν πιστον ηγηται, καλον δε και το τοις ορκοις εμμενοντας συζεσθαι· καν απηι
το συζεσθαι, ματαιον το πιστον. Κατα τι δε και λυμανειται τηι βασιλειαι, ει προσεσται
τωι φροντιστηι το αξιωμα; Μαλλον μεν ουν και συνοισει τα πλειστα· ονομα γαρ
τιμιον περιθεμενος, επ' αυτων των πραγματων κρατυνει μαλλον την αρχην τωι
κρατουντι· εκ γαρ πολλου του περιοντος πρεσβεσι μεν χρηματισοι, λαοις δ' ομιλησοι,
επιταξοι δε στρατιωταις και αρχουσι, και ουδεν ο τι μη ως εικος καταστησοι,
δυσωπουμενων το αξιωμα παντων. Ει δε τις τοις εξ ισου, καν αρχοι, προσφεροιτο, ου
πεισει ραιδιως ο τι προστασσοι, μηδεν εξ υπερτερας χειρος επιτιμαν τοις
ανθισταμενοις δυναμενος. Ῥωμαιων δε πολιτειαν ει και αλλως η κατα μοναρχιαν
διοικειν 111 εθελοι τις, θαυμαζοιμεν αν. Ἀμελει τοι και προηγεισθω μεν, καν ατελης
ο κρατων ειη, το μοναρχειν· μενει γαρ και ουτως, καν δοκοιη, το συνηθες.
Ἀρισταρχησεται δε κατ' αναγκην το καθ' ημας μαθον μοναρχεισθαι, αρξει δ' εις των
λοιπων, δυναμει προεχων και αξιωματι, ως αν τωι μεν εις ειναι το μοναρχον
εικονιζοιτο, το δε συν πολλοις πραττειν, αδυνατειν κινδυνευων του μονηρους χαριν,
νικυη τωι αξιωματι. Ουτως εστιν επαναγκες τον εκλελεγμενον εις επιτροπειαν τωι
βασιλει μεγα φερειν και το αξιωμα. Καν ο ταχθεις εξ ημων ειη, αυτωι προσεσται και
τουτο· ει δ' ουν, αλλ' αλλος ζητεισθω, οτι μηδ' αυτος ακλεως τας επι τουτωι
φροντιδας ευμαρως υπερχεται. Καν εκεινος και διχα σεμνωματος καταδεχοιτο την
επι τοις πραγμασι προσεδρειαν, αλλ' ουν ο της αναγκης λογος ουτως απαιτει, καθως
και λελεκται, την επιτροπειαν γιγνεσθαι.»
κηʹ. Ὅπως ο πατριαρχης συνηινει τοις υπερ του Παλαιολογου λεγουσιν.
Τουτων ρηθεντων των λογων, επει και ο πρωτοθυτης την πλειστην ροπην εδιδου
τοις υπερ του Παλαιολογου λεγουσι ... Προκατειληπτο γαρ και αυτος επι τουτωι ως
καλως αρξοντι, προσπαθων εκ πολλου, ετι δε και το μειζον τι πραξαι εκ πολλων
συνηρπαζετο. Και δηλον εξ ων, αγγελθεν αυτωι εν Νικαιαι ως τεθνηκει ο βασιλευς,
ουπω μαθοντων των αλλων, επιστευε μεν τον λογον τινι των οικειων αυτου· ο
Γεμιστος δ' ουτος ην, ος και μεχρι του μεγαλου οικονοματου κατηντηκει κατα την
πολιν εσ υστερον· επει δε και περι της των πραγματων διοικησεως ο λογος εκεινοις
ην, τον Παλαιολογον εκεινος προυτιθει παντων. Ἐπι τουτοις ουν ο πατριαρχης,
προκατειλημμενος ων, ευθυς συγκαταινος ην τοις υπερ του Παλαιολογου
λεγομενοις και την δεσποτειαν αυτωι εψηφι ζετο. Και δη ο μεν Παλαιολογος τον
μεγαν δουκα εις τον δεσποτην μετεσκευαζετο, ο δε βασιλευς παρειχε, συναιρομενου
και του πατριαρχου, τα της δεσποτειας συμβολα. Ἀμελει και ως δεσποτης
επεβαλλετο μεν ανεδην τοις πασιν, υπεποιειτο δε τους εν τελει φιλοτιμιαις απασαις
και 113 τοις εκ των κοινων χαρισμασι· βεβαιας δε και τας προς εκεινους υποσχεσεις
παρειχε δοκειν εσυστερον, εξ ων εποιει τωι τοτε, και φιλοτιμοτερον προσεφερετο.
Τοις δε γε του ιερου καταλογου και εκ φιλοτιμοτερας χειρος εχορηγει, και κρυφα και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

φανερως, το μεν ως αναγκης ουσης, εφ' ωι διαζην εκεινους, το δε κρυβδην νυκτος
πεμπομενων, και το μειζον υπορυττοντος και ζητουντος, ως ουτως αυταρκες ον
εκεινωι, ει συμβασιλευοι τωι βασιλει. Προυβαλλετο γαρ κινδυνους και φοβους
επηρτημενους αυτωι και τα των Μουζαλωνων εισηγεν, ως κακεινων ουτως
απολωλοτων εκ φθονου, και το της υποψιας δεινον υπεδεικνυ, ως αυτικα
κινδυνευσων, ει μη προσεχοι. Ὁ δε φυλαττειν αλλον επιτραπεις, αυτος πολλους
φυλαττομενος, ουκ εμμονον εξει τωι φυλαττομενωι την ασχολιαν, περι εαυτωι
δεδοικως τα πλειστα· παντι δ' εγχωρειν μαλλον η φυλακι δεισθαι φυλακος.
κθʹ. Ὅπως υποποιουμενος ο Παλαιολογος τους πολλους απηιτει δι' αυτων και
το μεγιστον. Ταυτα και τα τοιαυτα προτεινων, πολυς ην και το μειζον προσαπαιτων.
Ἀμελει τοι και οσοις υποπτως ειχε και προς το παρον δυσχεραινοντας και προς το
μελλον προσστησομενους, ισχυν εντευθεν λαβων και κρατος εχων το μεγιστον,
εκποδων εποιει, τους μεν εκουσιους υποχωρουντας και καθ' εαυτους διαγοντας,
τους δε και αυτος καθειργνυς, ως αλλους μεν αλλαχου, τον δε Τζαμαντουρον εις
Προυσαν εξαποστειλαι και οι φυλακην ως κατακριτωι εγκαταστησαι. Οι δε γε
προσκειμενοι τουτωι και λιαν εν ελπισιν ησαν χρησταις και ανεδην συνηργουν ες οτι
μαλιστα. Θατερον δε των αδελφων Ἰωαννην τωι του μεγαλου δομεστικου αξιωματι,
του βασιλεως διδοντος δηθεν, περιφανη καθιστα και επι των πραγματων μεγα
δυναμενον. Τοτε τοινυν και μειζοσι θερμανθεντες ελπισι, παρα τον πατριαρχην γενο
μενοι και την συνοδον, ουκ ανησειν εφασκον, ει μη γ' ο δεσποτης και του μειζονος
επιληψαιτο· αυτον γαρ ειναι και μονον τον μετα τον εκ γενους βασιλεα αξιον αρχειν
και συν εκεινωι, και δειν ουτως εχουσι βασιλεως εντελους, ες ο τι και πραξοι. Το μεν
ουν αναμενειν την του αφηλικος ηλικιαν, μη και φθασηι τις κηδεμονιας δεομενος
εκποδων γεγονως πριν η ο ευ δρασων 115 εκεινον τελειαν λαβηι την ηλικιαν. Το δ'
επι των πραγματων οντα τον κηδεμονα μη ως βασιλεα πραττειν, μη και αβεβαιος η
χαρις και αστατος ηι. Ταυτ' ελεγον οι εν τελει και τον πατριαρχην μαλακιζομενον
επειθον· ουδε γαρ εκεινος ημελει των καθηκοντων και οις ο ιερος μαλασσοιτο
συλλογος. Ὥριστο μεν ουν η ημερα της αναρρησεως, εκατομβαιωνος νουμηνια της
τοτε τρεχουσης δευτερας επινεμησεως.
λʹ. Ὅπως ο εν τηι δυσει δεσποτης Μιχαηλ κατεπηρθη των πραγματων. Ἐν
τοσουτωι δε και ο εν τηι δυσει δεσποτης Μιχαηλ, του προβεβασι λευκοτος εκεισε
Θεοδωρου ανεψιος, ακουσας τα κατ' ανατολην ως ειχον και οτι, εκποδων γεγονοτος
του Λασκαρι, εν μειρακυλλιοις μεν ο εξ εκεινου Ἰωαννης τελει, εις προνομην δε η
των Ῥωμαιων βασιλεια κειται τωι βουλομενωι, αναγει τον νουν προς τον θειον
Θεοδωρον, οπως κακεινος, ευγενης ων και τα πρωτα των ευγενων, της πρωτης
εκεινης συγχυσεως ξυμπεσουσης Ῥωμαιοις, εαυτον αναλαμβανει και, πλειστοις
οσοις τοις κατ' Ἰταλων πολεμοις ενανδραγαθησας, της βασιλειας επειληπτο,
στεφθεις παρα του Ἀχριδων Ἰακωβου, και τα κατα δυσιν τους Ἰταλους
αφελομενοςπροσεκτησατο, μεγας επι των πραγματων φανεις, μεχρι και, μοιραι λαιαι
προσκρουσας και κατασχεθεις τωι Ἀσαν, αφηιρεθη των οφθαλμων. Ταυτα τοινυν ο
Μιχαηλ εν νωι θεμενος και καταλαζονευθεις των πραγματων αρρωστως εχοντων,
επει και το κατα πολιν Ἰταλικον ησθενει τοις καθ' αυτο πραγμασι, βουλην
βουλευεται ως λιαν νεανικην και της αυτου ευγενειας αξιαν. Ἡ δε βουλη· πλειστας
οσας συναθροισας δυναμεις και τηι πολει 117 προσσχων, περικαθισαι και πειραθηναι
κατασχειν, και ουτως βασιλευς αναγορευθηναι Ῥωμαιων· μηδε γαρ ειναι προς αυτον
μηδεν μητε Λασκαριν μητ' αλλον οντιναουν αυταρκη προς βασιλειαν, ευγενη γε
οντα και των Ἀγγελων. Και δη επει γαμβρους επι θυγατρασιν ειχε τον τε ρηγα
Πουλειας Μαφρε, τον και της δεσποινης των Ῥωμαιων Ἄννης αυταδελφον, ηι προς
τωι γηραι ο βασιλευς Ἰωαννης ηρμοσατο ... Ειχε μεν ουν εκεινον επι τηι θυγατρι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

Ἑλενηι γαμβρον ο δεσποτης, ειχε δε και αλλον επι τηι Ἄννηι τον πριγκιπα της Ἀχαΐας
Γουλιελμον· πεμψας παρα μεν του Μαφρε τρισχιλιους ους αυτοι λεγουσι
καβαλλαριους λαμβανει, ανδρειους εκ Γερμανων, τον δε γε πριγκιπα ολον ειχε συν
τοις στρατευμασιν. Ειχε δε και τον εκ νοθειας υιον Ἰωαννην, μετα του οικειου λαου
τα μεγιστα συναιρομενον· εκεινος και γαρ ηδη καθ' αυτον, τηι του Ταρωνα θυγατρι
συνων, λαον εξαιτον εχων, δυνατος ην και μονος στρατηγειν και προσκτασθαι· τους
γαρ το παλαιον Ἕλληνας, ους Ἀχιλλευς ηγε, Μεγαλοβλαχιτας καλων, επεφερετο,
ωστε μηδ' εξω προ βαινειν εια Βερροιας τον Παλαιολογον και μεγαν δομεστικον
Ἰωαννην, τον Στρατηγοπουλον Ἀλεξιον και τριτον τον Ῥαουλ Ἰωαννην, συχνας
δυναμειπερι αυτους εχοντας. Τοτε τοινυν συναγαγων παντας ο δεσποτης τους
ειρημενους, εχων και τους εαυτου ες οτι πλειστους, προσκρουσαι μεν τα πρωτα τοις
στρατηγοις και συρρηξας, ως ᾤετο, προσβαλειν Θεσσαλονικηι και τα κατα δυσιν
καταδραμειν και αυτης δη πειραθηναι Κωνσταντινου πολεως επι νουν εστρεφεν·
ευκαιρον γαρ και τουτο οι ξυνεπιπτεν, εξ αιτιας της οτι και ο Μαφρε παρα πατρος
Θευδεριχου ως κληρον τινα ειχε το της εκκλησιας αποστατειν, ωστε μη ξενον ειναι
το Γερμανους τοις εν 119 τηι πολει Ἰταλοις μαχεσθαι· και γε ο πριγκιψ καθ' αυτον ην,
τα περι τε την Ἀχαΐαν πασαν και τον Μορεαν προσκεκληρωμενος. Ἐπει ουν εις
ταυτον αι δυναμεις συνησαν και ηδη προς πολεμον ητοιμαζοντοουδε γαρ ουδ' οι
στρατηγοι ηρεμειν ειχον, τοσον συνηθροισθαι το Ἰταλικον πυνθα νομενοι, αλλα και
αυτοι ετερωθεν ηυτρεπιζοντο, ως γουν οσον ουπω ομαιχμησαντες οι του δεσποτου
εμελλον προσβαλειν, η μυθευομενη Ἔρις εκεινη, η μεταξυ των τριων θεαινων το
μηλον ριψασα προς φιλονεικιαν την περι καλλους, εκεινη και τουτοις εμπιπτει. Και
η αιτια παρα μικρον εμφερης.
λαʹ. Ὅπως ο της Ἀχαΐας πριγκιψ Ῥωμαιοις εαλω. Λεγεται γαρ τους περι τον
πριγκιπα μεγιστανας, ους εκεινοι καβαλλαριους λεγουσι, τουτων τινας
εποφθαλμιζειν κατ' ερωτας τηι του ∆ουκα Ἰωαννου συζυγωι, ην και του Ταρωνα
θυγατερα ο λογος εδεικνυ. Τουτο δ' ην αρα τωι εκεινης ανδρι εις προφανη τινα υβριν
και καταφρονησιν· και δη υβριοπαθων εκεινος εν τουτοις δεινα εποιει και τοις
υβρισασιν ανταμυνεσθαι κατηπειλει. Και ερις ην αμφοτερωθεν ισχυρα, και εις
πολεμον εκορυσσετο, και οι εις ομαιχμιαν κληθεντες κατ' αλληλων συνισταντο.
Τοτε λεγεται και αυτον πριγκιπα, ορωντα την μαχην, αγανακτειν, και τοις μεν
σφετεροις μη εχειν επιπληττειν, τωι δε γε ∆ουκαι και λιαν επιμωκησαμενον χλευασαι
και τα εις γενος, ως νοθος, μαλα λαμπρως ονειδισαι, και ως ουτος ειη φαναι, τον
Νικηφορον δειξας, ο εμος αδελφος, συ δε σκοτιος και ουχ οπως ελευθερος, αλλα και
δουλος αυτου. Ταυτα μετ' εμβριθειας ειποντος του πριγκιπος, Ἀχιλλευς ην αλλος ο
Ἰωαννης μηνισας. Τοτε θελων δειξαι αυτος ων το παν του στρατου και, οις αν
προσκεοιτο, εκεινους νικωντας, πεμψας δι' απορρητων νυκτος τοις στρατηγοις
διαμηνυεται ως αυτος μετ' αυτων 121 εσται και ως επιθησεται τοις μετ' αυτου
Ἰταλοις, βλαξι και τρυφεροις ουσιν, ει μονον εκεινοι ορμωιεν. Πλην καθιστων προς
εκεινους τους ορκους, τα πιστα ετηρει τοις περι τον πατερα και τον αυτου αδελφον
Νικηφορον, ωστε, αλωβητους αυτους διατηρησαντας, τοις λοιποις, Ἰταλοις ουσι, και
διαφε ροντως τοις του πριγκιπος, ομοσε χωρειν. Ταυτα συνθεμενων εκεινων και
ανταλλαξαντων εις ορκους τα ιερα περιαμματα, συρρηγνυται μαχη μεγιστη ενθεν
μεν Ῥωμαιοις συν Περσαις και Σκυθικωι πλειστωι, εκειθεν δε τοις του πριγκιπος
Ἰταλοις· τον γαρ πατερα και αδελφον συν τοις περι εκεινους, σφισι τα δεινα
επισεισας, αποναρκαν προς την μαχην εποιει και ουχ οπως τον πολεμον
αναβαλλεσθαι, αλλα και υπο ποδα αναχωρειν, αυτος δε, κατα νωτου τοις Ἰταλοις
προσ επιτιθεμενος, δεινα εποιει. Και τοτε εγνωσαν Ἰταλοι παραδεδομενοι και
απεδιδρασκον· ου μην δε και τον κινδυνον υπεξεφυγον, αλλα πολλοι, τωι Σκυθικωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

στρατευματι συγκαταλαμβανομενοι, συχνοις τοις οιστοις τιτρωσκο μενοι επιπτον,
αλλοι δε τοις Περσαις ηλισκοντο. Και τελος αυτος ο πριγκιψ, θαμνωι τινι παρεισδυς,
εκειθεν εθαρρει λαθειν, αλλ' ουκ ηνυε το παραπαν· επισταντες γαρ και αυτον
ακλεως ᾕρουν. Και μεγα τι ακονιτι εν στενωι κατορθωμα τοτ' επραττετο, εν ολιγωι
πονωι κερδος νεανικον. Τοτε τοινυν τα θαυμαστα και μεγαλα οι στρατηγοι
απενεγκαμενοι λαφυρα, εφ' οις και αυτον δη τον της Ἀχαΐας πριγκιπα, επ' ανατολην
συναμα και τωι περι αυτους στρατευματι ηλαυνον, κατοχυρωσαντες ως οιον τε
προτερον και τους κατα δυσιν τοπους, ως επι πλειστον φυλαττοιντο. Ὡς γουν
επανηκον μετα λαμπρων των τροπαιων, κατειληφει μεν και ετι ο Στρατηγοπουλος
εν ακα ταστασιαι τα πραγματα, ουκ ολιγα δε και αυτος τωι Παλαιολογωι συναιρεται
της ορεξεως. Τον μεντοι γε πριγκιπα κατα το παρεστος μεν τοτε τηι φυλακηι
εδιδοσαν· μετεπειτα δε, αλουσης της πολεωςως αν καθ' ειρμον και ταυτα ρηθειη και
μη το της διηγησεως συνεχες διακοπτοιτο, ει και ξυνεπεσεν υστερον, της γουν
πολεως αλουσης, ετοιν παραδραμοντοιν δυοιν, ο μεν πριγκιψ τον 123 σοβαρον
αυχενα κλινει τωι βασιλει και αρτι πρωτον βλεπειν εκεινον ανακτα Ῥωμανιας
ελεγεν, επειλημμενον ως εχρην του θρονου, και γε εαυτον πειθειν καθυποκλινεσθαι
και εις ποδας πιπτειν βασιλει γε οντι τελειωι· ει δε βουλοιτο, και λυτρα διδοναι υπερ
αυτου ων εχει τα καλλιστα, α, ει μη γε ανα χειρας η πολις εκειτο, ουκ αν ηξιωντο
τοις Ῥωμαιοις του μηδενος· νυν δε και λαβειν ασμενως πιστευειν και εχοντας
ικανως μεγαλυνεσθαι. Και ο μεν πριγκιψ ταυτα, αξιων και δουλος ες αει κεκλησθαι
και τι σημειον εχειν εκ βασιλειας της δουλειας συμβολον. Ὁ δε γε βασιλευς, ακουσας
μεν και τα λυτρα και διαγνους ικαναπολεις γαρ εδιδου και χωρας, απομοιραν εαυτου
εν Πελοπονησωι, ικανας εις δεσποτειας σεμνωμα μεγα, αποβλεψας δε και προς την
εισεπειτα του Λατινου δουλειαν, ως εντευθεν και μεγαλυνεσθαι τους Ῥωμαιους και
γε κερδαινειν, εγνω σπεισασθαι τα προς τουτον. Ἐπι ρητοις γουν εκβαλλει τουτον τε
της φυλακης και των αμφ' αυτον οσοι περιησαν εν φυλακαις προσταλαιπωρουμενοι,
τιμαι δε και δεξιουται τοις πρεπουσι και ουτως εαυτωι οικειουται ωστε και αναδοχον
αυτον καταστησαι παιδος ιδιου εκ του αγιου βαπτισματος κατα τινα πληροφοριαν
μεγιστην· συνεθεντο τε μετα ταυτα τους ορκους φρικτους, ως λεγουσι τινες, ωστε
και φρυκτωρα αναψαντας αμα τοις λεχθεισιν εις ορκους και αρας τας
παλαμναιοτατας σβηναι ποιησαι, ο δη και εις ασφαλες τοις Ἰταλοις των παρ'
εκεινοις αφορισμων τελειται. Ἦσαν δε σφισιν αι συνθεσιαι η μην τον μεν πριγκιπα
Ῥωμαιοις δουναι και βασιλει εξ αυτης κατασχειν εις δεσποτειαν αναφαιρετον τα
κατα Πελο πονησον ταυτα, Μονεμβασιαν, Μαΐνην, Ἱερακιον, ΜυζηθρανἈναπλιον δε
και Ἄργος εν αμφιβολοις ετιθεικαι αμα παν το περι την Κινστερναν θεμα, πολυ γε ον
το μηκος και πολλοις βρυον τοις αγαθοις, και γε αυτον ες αει δουλον κεκλησθαι
Ῥωμαιων και βασιλεως και οφφικιον εντευθεν εις δου 125 λειας σημειον
αποφερομενον, τον δε γε βασιλεα, σεμνυναντα τουτον τωι του μεγαλου αξιωματι
δομεστικου, μετα τιμης αποστειλαι συναμα τοις αμφ' αυτον, οσοι και περιοντες
ησαν. Και δη επι τουτοις γεγονυιων των σπονδων, αυτον μεν απεστελλε συν τιμαις
πρεπουσαις, τους δε γε ληψομενους τα λυτρα προσεπεπομφει. Και γε ο πριγκιψ τα
ιδια κατελαμβανε, πριγκιψ Ἀχαΐας και μεγας δομεστικος Ῥωμανιας επιφημιζομενος,
και αμα τωι επιστηναι, μηδεν μελλησας, απεδιδου τα λυτρα, ως προυπεσχετο. Καν
ενεμεινε και ες τελος ενσπονδως εχων προς Ῥωμαιους, τωι της Ῥωμαΐδος
κλειζομενος οφφικιωι, ει μη γε ο παπας ακουσας, παροξυνθεις και ταυτα προς του
ρηγος, και αυτου γε προσδραμοντος και ικετευσαντοςου γαρ εις συνοισον εδοκει οι
το δια τελους σπενδεσθαι προς Ῥωμαιους, τας συνθηκας εκεινας διελυε και τους
ορκους παρ' ουδεν ετιθει, ως εν φυλακηι και αφυκτοις δεσμοις και μη εκουσιως, ως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

εχρην, πραττοντος. Ὅθεν και εις το μετεπειτα συνεχεις και μεγαλοι σφισι και
αμφοτεροις ανερρωγασι πολεμοι. Και ταυτα μεν επραττετο τηιδε.
λβʹ. Ὅπως ο δεσποτης Μιχαηλ νικαι Ῥωμαιους και αιρει καισαρα. Ὁ μεντοι γε
δεσποτης Μιχαηλ, νυν μεν και απο τουτων κολουθεις της δυναμεωςπλειστηι γαρ
εχρατο και παρα του της Ἀχαΐας πριγκιπος τηι συμμαχιαι, ετι δε και παρα των αμφι
τον τοτε σεβαστοκρατορα Ἰωαννην τον Παλαιολογον μεθ' υστερον τα πολλα
κακωθεις, ως και εν στενωι καταστηναι παμπαν των τε χωρων και αυτης της
στρατιωτικης δυναμεως, πεμψας προς Μαφρε, τον της Πουλειας ρηγα και γ' επι
θυγατρι γαμβρον εαυ του, και πλειστην συμμαχιαν λαβων, παραδιδωσι τας δυναμεις
τωι υιωι αυτου Νικηφορωισυμπραττων κακεινος, ος και, συμβαλων περι την Τρικο
ρυφον τοις αμφι τον καισαρα και μαχην συρραξας δεινην, πλειστους τε πεσειν των
Νικαεων παρεσκευασε, πλειστους τε και αλλους ους μεν φονευσας, 127 ους δε
περισχων, και αυτον αιρει καισαρα. Ὡς δ' αυθις σπονδων γενομενων ελυετο, τοτε
μεν τα κατα την πολιν συμπραττει, περι ων αυτικα ρηθησεται, υστερον δ' αυθις τοις
δυτικοις προσβαλων αιρειται παλιν και τοτε παρα του δεσποτου Μιχαηλ προς τον
ρηγα Πουλειας τον Μαφρε αποστελλεται και γε τηι παρ' εκεινωι διδοται φυλακηι·
χρονωι δ' υστερον της δεσποινης Ἄννης, αδελφης ουσης Μαφρε, ανταμειβεται. Ἀλλα
ταυτα μεν εσαυθις ερουμεν.

129 {ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΩΝ ΙΣΤΟΡΙΩΝ ∆ΕΥΤΕΡΑ}.
Ὅπως ο πατριαρχης Ἀρσενιος εν φροντισιν ην περι της αρχης. Ἀρσενιωι δε
τωι πατριαρχουντι νεων ηρξε φροντιδων η της επι τηι βασιλειαι καταστασεως του
Παλαιολογου αναγκη, μεγαλη τις ουσα και απαραιτητος. Πλην γαρ ολιγων, και
τουτων καιρον ουκ εχοντων δια την των αλλων, πολλων και μεγαλων οντων,
βουλησιν εφ' ωι επισχοιεν, φανερως οι αλλοι παντες μιας βουλης ησαν και γνωμης,
αγαπητως εχοντες, ει βασιλευοιντο υπ' εκεινωι· αριστην γαρ βασιλειαν ειναι ου την
απο γενους, ουδε γε την κληρωτην, ην ολισθωι τυχης τινι εστι λαγχανειν και τον
αναξιον, εις ην παρεισφθαρεντες πολλακις λανθανουσι και οι κακιστοι, ους δη και
απο δοκιμασειεν αν ο αγαθος αρχων και εν υπηκοων εξεταζεσθαι μοιραι, αλλα την εξ
αρετης και δοκιμασιας αριστης ων αρχειν μελλει. Αυτη γαρ και λυσιτελης τοις
πληθεσιν, ενδοντων των εις αρχην κατασταντων επι τινι και προσεκληθησαν.
Ἰατρον γαρ ουτε τον εκ τυχης ουτε τον εκ γενους εις το ποιειν υγειαν τοις νοσουσιν
αξιοχρεων ειποιμεν· και ει εκ γενους τον κυβερνη σοντα εγκρινουμεν,
καταποντιστην μαλλον η κυβερνητην επιστησομεν τηι νηΐ. Κινδυνευειν δ' ουτως και
τον μαλλον καθαρσεως, ειτ' ουν παιδευσεως, εις το καλως βασιλευειν δεομενον
ακαθαρτον ειναι μαλιστα, αμα γεννηθεντα και αμα τρυφαις και σπαταλαις
παραληφθεντα βασιλικαις, εφεδρευουσης τε κολακειας, εκποδων δ' ουσης αληθειας
και των κακιστων ως καλλιστων υποκοριζομενων. Ὡς ο παλαιος λογος εχει, οτε και
το εμμελως βηττειν ακουειν ην εκ κολακων τωι αμα μεν αρχοντι, αμα δε πασχοντι,
καν τις νουθετων υπογρυξοι, ως δυσνους και κακιστος διεβαλλετο, ως την παραι 131
νεσιν προσταξιν εχοντων. Οι δε και τα γενομενα δυσχεραινοντες ουδεν ηττον
κολακευουσιν, αποσεμνυνοντες πλεον του μετριου τον αρχοντα, και τον τυφον
συναυξουσιν· εκεινοι δε, ωσπερ επι σκηνης διαφορα προσωπεια περιτιθεμενοι, προς
το αριστως βασιλευειν το γενος εχεγγυον οιονται, ωσπερ εν ταις πρωταις των
σπερματων καταβολαις βασιλικων τινων δυναμεων εις αριστην ηγεμονιαν
ενουσων. Ταυτα λεγοντες, επεκειντο πλεον ιδειν τον δεσποτην και στεφηφορον και
ηνυτον, προσαναγκαζοντες συνεχως. Ἦν γαρ και ο Παλαιολογος, εντευθεν
συγκροτηθεις, τα αυτα λεγων και ως, ει μη αξιος της ηγεμονιας κριθειη και ο εξ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

αυτου, αυτος εντευθεν εκεινον αποψηφιζεται· πλην και πολλα τινα κατορθουν
υπισχνειτο, την μεν εκκλησιαν ανυψουν οσον, τους δ' ιερωμενους και πλεον του
μετριου τιμαν, αξιαις τε μεγισταις τους αξιους των εν τελει προβιβαζειν και κρισεις
υπεραποδεχεσθαι δικαιας και τους αρρεπως κρινουν τας εγκαθισταν, ων και μαλα
και πρωτιστον τον Κακον Μιχαηλ, τον και Σενα χηρειμ επικεκλημενον, ευ των
λογων και των νομων εχοντα, εν τωι δουναι οι και πρωτοασηκρητις παλαι σβεσθεν
αξιωμα και οι θελειν ασηκρητις υποταξαι, εφ' ωι αδεκαστως και ανεριθευτως
κρινοιεν· ετι τε λογον τιμησαι και τους εν λογωι περι πλειστου των αλλων ποιειν· το
δε γε στρατιωτικον υπεραγαπαν και τας εκεινων προνοιας, καν εν πολεμωι πιπτοιεν,
καν αποθνηισκοιεν, γονικας εγκαθισταν τοις παισι, καν τισιν αι γυναικες κατα
γαστρος εχοιεν το κυοφο ρουμενον· εισπραξεων δ' αδικων μηδ' ονομα ειναι, μηδε
χωραν διδοναι δια βολαις, αργουντος μεν του επι ταυταις μονομαχιου, αργουντος δε
και του σιδηρου, ως επηρτημενου και κινδυνου μεγιστου, ει τις τολμυη των δυνα
μενων και εν αρχαις υπεχειν τον μυδρον καταναγκαζειν· τα δε της πολιτειας ουτως
αφοβως εν ειρηνηι διατηρεισθαι ωστε και τους ευπορουντας, ικανως της περιουσιας
εχοντας, επιδεικνυμενους τα υπαρχοντα κυδρουσθαι και το 133 παραπαν μη
δεδιεναι· επι πασιν υπακουειν της εκκλησιας και μητερα ταυτην ως εικος ηγεισθαι
και παν το εις καταστασιν αυτης πραγματευεσθαι. Ταυτα δε προσετιθει, οτι και εν
υπονοιαις ο προβασιλευων ην του καταφρονειν των εκεινης προνομιων και
βασιλικως κατεπαιρεσθαι, ωστε και επι πολλοις τον πατριαρχην λυπεισθαι και την
του λαου προστασιαν αποπροσποιεισθαι, μηδεν, καν δικαιως υπερ τινων λεγοι,
εισακουομενον. Ἦσαν ουν τοτε τωι πατριαρχηι και οις των αρχιερεων το εις το
μελλον προμηθες ην διττοι τινες λογισμοι, προς αμφοτερα κρουοντες και
εκατερωθεν ισχυροι· οτε γαρ προς την της βασιλειας εντελειαν αποβλεψαιεν, και το
παρ' αμφοιν βασιλεοιν, του μεν νεοκομουμενου, του δ' ενεργουντος, αρχεσθαι ως
καλον ομου και τωι υπηκοωι σωτηριον κατενοουν· προς δε και τα μελλοντα
προσγενησεσθαι, αμα μεν εξ ων την ικανην πληροφοριαν επι τανδρι ειχον εκ
πλειστου, αμα δε και εξ ων τοτε υπισχνουμενου κατηκουον, υπεραποδεχομενοις
ευκεσαν πραχθησομενα. Ὅτε δ' αυ παλιν προς τε το του ενος αφιλονεικητον τε και
ανεριθευτον και το επι δυσι στασιαστικον τε και μαχιμον εννοησαιεν, τας θ'
εκατερωθεν επιβουλας και τας υποψιας ενος επι θατερον και τελος τον εφ' ενι
κινδυνον παρα του κρατησαντος, διεφωνουν και απηγορευον· ειναι γαρ την
βασιλειαν και αλλως χρημα μεν ορεκτον και του παντος αξιον, υποπτικον δ' αλλως,
ωστε και μη ουσαν κακιαν ειδωλοποιησαι δια την υποψιαν και ουσαν μετιεναι
παρασκευαζειν τον επι της αρχης, ως ουτω μονως ασφαλως βασιλευσοντα, αν και τα
μη οντα ως οντα μετιηι· ωι δε τις προς ταυτα και υποστελλοιτ' αν; Ἐπι τωι μη τισιν
αδικος δοξαι τηι μοναρχιαι επιτιθεμενος, σοφον τιν' ειδως λογον και παλαιον εκ
τραγωιδιας ειναι τον εξαιρουντα τον επι τηι δοξηι της αδικιας μωμον, λεγοντα, ειπερ
αδικειν δεοι, υπερ τυραννιδος καλλιστον αδικειν. Ταυτ' εκεινοις λογιζομενοις δεος
επηιει· και παρα ταυτα μεν πλησιον ησαν του πραττειν, τουτων δε προσκρουοντων
τους λογισμους, αργοι προς το δραν 135 ησαν, καν οσοι και ωρμων λεγειν. Νικαι δ'
ομως το μορσιμον. Και του μεν την αρχην εγχειριζειν εκεινωι οι πλειστοι γινονται,
και σχεδον παντες· ομως δ' εμπεδουν ορκοις φρικωδεσι και αραιον εχειν υπερ
θατερου θατερον του μη τι δεινον βουλευσασθαι κατ' αλληλων τους βασιλεας, των
εικοτων ενομισαν.
βʹ. Ὅπως ανιεσαν τον Παλαιολογον ταις αραις αις υπεκειτο. Ἑτοιμως δ'
αφηιρουν και το δοκουν τοις πραττομενοις προσιστασθαι, εφεσει του ταυτα γενεσθαι.
Ὡς γαρ αι γεγονυιαι συνθεσιαι του Παλαιολογου προς τον παππον του βασιλεως και
αι δι' αφορισμων εμπεδωσεις η μην μη τι κατα του γενους του βασιλειου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

βουλευσασθαι παρα των προυτεινοντο, ως ιστον αραχνης ο των αρχιερεων
συλλογος τας συνθηκας εκεινας διελυον· μηδε γαρ ειναι το τοιουτον κατα του
βασιλευοντος κακιστον βουλευμα, αλλα μαλλον συνεργιαν της βασιλειας και
συντηρησιν αδιαδοχον, κατα καιρον συναιρομε νου της αρχης τωι νεωι βοηθειας
χρηιζοντι· τας τουντευθεν δε των ορκων συμβασεις επι τοσουτον το ισχυρον εχειν
και αδιαλυτον ωστε και τας προτερας συνειναι ταυταις, ως και αμφοτεραις τον
Παλαιολογον ενεχεσθαι, ει ποι τωι νεωι επιβουλευοι. Ου μην δε αλλα και
αντιστροφως εζητει την αραν τιθεσθαι και τους ορκους γινεσθαι, ει που και ο νεος
κατ' αυτου μελετησας διαπρα ξοιτο, ως εξ αναγκης τοις αυτοις ενεχεσθαι. Προβαινει
ταυτα, και γραφαις οι ορκοι κατασφαλιζονται· και ο γραφων ο εις πρωτασηκρητις
τεταγμενος Κακος ην.
γʹ. Ὅπως ωμνυον και επ' αμφοτεροις δουλειας ορκον Ῥωμαιοι και εν ποιοις
διορισμοις. Ταττεται δε και τους οπουδηποτε της Ῥωμαΐδος ομνυειν επ' αμφοτεροις
ορκον δουλειας κατα το συνηθες. Πλην προσεκειντο τοις συντεθειμενοις, επ'
ασφαλειαι και αμφοτερων μειζονι, η μην ετοιμον ειναι το υπηκοον επ' εκεινον ορμαν
φονωσηι χειρι ος αν επιβουλευσοι θατερωι· ωρκωμοτουν γαρ μετα των αλλων και
τουτο, κατα φοβον, οιμαι, η χρειαν αληθινην· ει δ' ουν, 137 αλλ' ουδεν αν καταγνοιη
τις μειζον των ταυτα πραττοντων η το εμφυλιους πολεμους τωι κοινωι προξενειν, ει
ποτε τουτο συμβαιη. Ὅμως εδοκει ταυτα, και εις εργον τα βουλευομενα προυβαινον.
Χειρα τοιγαρουν ετιθουν, και επι των αγιων ευαγγελιων ωμνυον η μην και
αμφοτεροις δουλευειν και ταυτ' εκτελειν.
δʹ. Ὅπως ωμνυεν ο Παλαιολογος επι τωι παιδι και οι μεγιστανες. Τεως δ' η
κυρια παρην, ητις ην, ως ερρεθη, εκατομβαιωνος νουμηνια. Και πρωτος αυτος ο εις
βασιλειαν προβιβαζομενος ωμνυε τα εικοτα υπερ του παιδος τε και βασιλεως, πλην
ουχ ως δουλευσων, αλλ' ως συμβουλευσων εκεινωι και μηδεν ανηκεστον μελετησων
κατ' επιβουλην. Ὤμνυον δε και οι μεγιστανες, και ως δουλευσοντες αμφοτεροις και
ως αμυνουντες αυτικα, ην που τις επιβουλευοι, τωι επιβουλευθεντι. Και ουτως
τελεσθεντων των ορκων, ασπιδι βασιλικηι ενιζανει ο εις την βασιλειαν
ετοιμαζομενος, πρωτον τω ποδε τοις βασιλικοις συμβολοις εναρμοσθεις· και χερσιν
ενθεν μεν αρχιερεων, ενθεν δε μεγιστανων αρθεις, ανακτορικοις παιανοις και
κροτοις παρα παντων εμεγαλυνετο τε και εφημιζετο.
εʹ. Ὅπως ο Παλαιολογος καταστας εις την βασιλειαν εφιλοτιμειτο τα
μεγιστα. Το δ' εντευθεν οι μεν της γερουσιας προσηκουσιν οφφικιοις
ενεσεμνυνοντο. Και αλλοις μεν αλλα τα μεν εδιδοντο, τα δ' εν υποσχεσεσιν ησαν·
τον δ' αυταδελφον Ἰωαννην, μεγαν δομεστικον ετι οντα, τωι του σεβαστοκρατορος
σεμνυνειν αξιωματι εδικαιου και οι την του Τορνικιου Κωνσταντινου θυγα τερα
προς γαμου κοινωνιαν συνηρμοττε, καν εν αναβολαις ην το αξιωμα· θατερον δε των
αδελφων Κωνσταντινον ετι ειχεν εν ιδιωταις, κατα καιρον τιμαν αυτον καισαρα
προθυμουμενος, συνηρμοττε δε και αυτωι προς γαμον 139 την του Βρανα παιδα,
ευγενη γε ουσαν, σοφον τι ποιων και τους εν τελει τοις κηδεσι προσποιουμενος. Και
τους μεν της γερουσιας ουτω μεγαλοπρεπως εθεραπευε, προνοιας τουτοις επαυξων
και προστιθεις, και χαιρειν εφιεις τοις πασι, των αγαθων τα μεν λαμβανουσι, τα δ'
ελπιζουσι. Το δε στρατιωτικον τε και την πληθυν, τους μεν καθημεριναις
φιλοτιμιαις ωφελλε και χρυσοβουλλοις τα υπεσχημενα τουτοις επληρου και προς το
μελλον ευθυμοτερους καθιστα, ως αθανατους τας της ζωης προνοιας και τα
διδομενα σιτηρεσια τοις παισιν εξοντας, τους δ' εθεραπευεν, ανοιγνυς φυλακας και
χρεων δημοσιων απολυων τους ωφληκοτας, απορουμενοις τε τα προς ζωην διδους
αφθονωτερα και γε τοις ηδικημενοις αμυνων και φιλοτιμουμενος δαψιλεστερον,
ωστ' ειναι αμα μεν ανενεγκειν περι του τινα και αμα προβαινειν γραμμα βασιλικον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

προστασ σον εκεινωι το κατα βουλησιν, ει και δυσι χρονοις υστερον ανελαμβανε τα
προστεταγμενα· καν που τις, εφ' οις ειχεν οχλουμενος, το γραμμα της χαριτος
προυτεινεν, ευθυς φανεν δευτερας ινδικτιωνος ον, την δοσιν απεψηφι ζετο, ως εν
καιρωι μηδεν ακριβειας και προσοχης εχον το γεγονος. Τοτε δε και πολλ' αττα του
κοινου ταμιειου εξεφορει και, δημηγορων τοις συνει λεγμενοις προς χαριν απασαν,
ειτ' αμφοτεραις εκεινοις εξηντλει τα χρηματα, χυδην εκριπτων κυνηδον
συλλεγουσιν. Ἦν ταυτα.
ʹ. Ὅπως τας ακρας ωχυρου και μηπω στεφθεις ο Παλαιολογος. Κακεινος μεν
κατοχυρουν τας ακρας προυργου ποιουμενος, αμα δε και δηλοποιουμενος αυτωι
προσωπωι την της βασιλειας αναρρησιν, επι Φιλα δελφειας εγνω χωρειν, λιπων τον
νεον εν Μαγνησιαι, βασιλικως, ως εδει, θεραπευομενον. Συνειπετο δε οι και απαν το
στρατιωτικον, προασπιζον του βασιλεως μεθ' οτι πλειστης ευνοιας και προς το
πονειν ορμης ετοιμου, οπου γε και καθ' ων ιοι, προθυμως πολεμησειοντες. Τον
μεντοι γε πατριαρχην ες Νικαιαν αποπεμπει, μετ' ολιγον καταλαβειν και αυτος
υπισχνουμενος συναμα τωι νεωι, ταινιωθησομενοι και αμφοτεροι. Ὁ μεν ουν
πατριαρχης συναμα τωι κληρωι και τοις αρχιερευσι, συνταξαμενοι τα εικοτα τοις βασι
141 λευσι, της επι Νικαιαν ηπτοντο· ο δε γε βασιλευς, τας δυναμεις αναλαβων και
συνταξας, συναμα τοις εν τελει επι Φιλαδελφειαν ηλαυνε· και δη επιστας τηι πολει,
εκειθεν τας ακρας ωχυρου, τους μεν πεμπων, αλλους δ' εκειθεν δεχομενος
κατιοντας και δωροις ως οιον τε φιλοτιμουμενος, προθυμους εις φυλακην ποιων και
θαρραλεωτερους ελπισι χρησταις καθιστας. Προβας δ' εκειθεν μικρον και τα κυκλωι
περιελθων, και τους μεν προσλαλιαις αγαθαις, τους δε φιλοτιμιαις, τους δε και
υποσχεσεσιν, εστι δ' ου και φοβον κιρνας ημεροτητι, βασιλικως τα παρεμπιπτοντα
μετερχομενος, ως οιον τε τακει καθιστα και ασφαλεστερον φρουροις κατωχυρου.
Ειχε γαρ την επι δυσιν μεριμναν, ως ετοιμως προς το αφηνιαν εχοντων, ει ευχερειας
τινος επιδραττοιντο. Ὅθεν και πρεσβεις εις Περσας εξαποστει λας, τουτο μεν
δηλωσοντας εις την αρχην κατασταντα ον και ακριβως ιδοντες ᾔδεσαν, τουτο δε και
τοις αμφι τον σουλταν περι των εκει πραγματων κοινολογησομενους, ουδε τουτοις
αγνοουσι τον βασιλευσαντα, αλλ' ες τα μαλιστα φιλοις ουσιν, αυτος την ταχιστην
υποστρεψας και τον παιδα παραλαβων, υπο πολληι τρυφηι τε και δορυφοριαι μεγιστηι
της επι της Νικαιας ηπτετο. Ὡς δ' επεστησαν, μη μελλησαντεςουδε γαρ ην αμελειν
περι των δυτικων σκοπουμενοις, ευθυς ηυτρεπιζοντο τα της ταινιωσεως,
ελπιζοντων παντων, ο δη και συγκειμενον ην, ταινιωθηναι μεν τον νεον βασιλικως
και πρωτως ευφημηθηναι, στεφανωθεντα, και προκαταγειν τον θριαμβον, εκεινον
δε και την εκεινου συζυγον, εν υστερωι στεφανωθεντας, τωι πρωτωι μεθεψεσθαι κατα
την βασιλικην και συνηθη προελευσιν.
ζʹ. Ὅπως παρελογισατο τας συνθηκας της στεφηφοριας ο Παλαιολογος. Το δ'
ην εκ πρωτης αφετηριας δολος και παρασπονδησις, εις οιον ηξον τελος, ουδεν το
παραπαν αγνοηθεν τοις πολλοις. Οι μεν ουν εν τελει προκα τεληφθησαν, ευ
παθοντες και ευ ετι τυχειν ελπιζοντες· επεδησε δ' αυτων τας γλωσσας, πλην ολιγων
τινων, τα φιλοτιμηματα, και ειχον ησυχως καθ' ο τι πραχθειη. Τινες δε των κακως
παθοντων, εις αμυναν λογιζομενοι την του παιδος καταφρονησιν, και προσεχαιρον.
Ὁ μεντοι γε πατριαρχης ετι και αυτος εν ελπισιν ην του μηδεν τι παραβαθηναι των
συγκειμενων και ουδεν τι 143 προσεξηρευνα. Ἐκεινος δε, τισι των αρχιερεων το
σκεμμα κοινωσαμενος και ως ουκ αξιον ειη παιδι οντι και την ηλικιαν ατελει την
της βασιλειας ταινιωσιν προσδεδεχθαι και οι προβεβηκοτος ηδη και τον βιον
κατατετριφοτος εν πραγμασι προηγεισθαι εν θριαμβοις και ευφημιαις, εθαρρει
λαβων υπο σχεσεις, ως και αυτους, αξιουντας ταυτα και ως δικαιοις προσκειμενους
τοις λεγομενοις, εχειν και τον πατριαρχην συμπειθειν τας επι τωι παιδι αναρρησεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

προς το παρον αναβαλεσθαι, ως εγκαιρως ταινιωθησομενωι· ειπετο δε παντως
εντευθεν, ει μη βασιλικως στεφοιτο, καν ταις ευφημιαις και πασιν ετεροις του ηδη
ταινιωθεντος καθυστερειν· πλην σοφιστεον ελεγον την εγχειρησιν και αμα
τελουμενων κινητεον τα περι τουτου, οπως μη και προαισθομενος ο το στεφος
δωσων τας ταινιωσεις υπερθοιτο.
ηʹ. Ὅπως εστεφθη ο Παλαιολογος και το παιδιον παρεωραθη. Ἦν ταυτα, και
η κυρια των ημερων παρην, και παντ' ευτρεπη ησαν, και οι αρχιερεις, τας στολας
ενδυντες τας ιερας, προς το τα της τελετης ενεργειν ετοιμως ειχον και τους
βασιλευοντας περιεμενον. Ἀλλ' ευθεως κοινουται το σκεμμα, και ταραχη ην, των
μεν ταυτα, των δ' εκεινα λεγοντων. Των δε γε της γερουσιας τινες και προσηπειλουν
κακως δραν το παιδιον και διαχρασθαι, ει αλλως πραττειν η εκκλησια βουλοιτο.
Λογοι γουν εγενοντο, και διεφι λονεικουν· ο δε πατριαρχης εν αμηχανιαι ην και ουκ
ειχεν οις προστεθειη. Παρηρχετο η ημερα, και συμφωνειν ουκ ειχον. Μολις ουν και
μετα την πολλην διαφιλονεικιαν οι αρχιερεις παντες πλην τινων υποκλινουσιν·
ησαν δ' ουτοι Ἀνδρονικος ο των Σαρδεων και Μανουηλ ο Θεσσαλονικης, ο του
πικλην Ψαρας και ∆ισυπατος. Ἀλλ' ο των Σαρδεων, αμα τωι τον πατριαρχην
πεισθηναι, και αυτος συνεπειθετο, τα πολλα συμβαλλομενου τηι καταθεσει του της
κατα την Ὀρεστιαδα Ἀδριανουπολεως Γερμανου, ετι δε Γρηγοριου Ἀγκυρας και του
Μελαγγειων Κωνσταντινου· ο δε γ' Ἐφεσου Νικηφο 145 ρος, ευλαβης ων ανηρ και
τιμιος, ουχ υπενοει το υπορυττομενον, ως εν απλοτητι ζων, και ευθυς συνυπηγετο.
Τουτ' επασχον και αλλοι πολλοι. Ὁ δε πατριαρχης εγνω μεν απατηθεις, ουκ ειχε δε ο
τι πραττοι, πολλης της αναγκης περιστασης. Και δη καθυπεγραφον μεν ουτοι τα
εγνωσμενα, τωι δε γε Θεσσαλονικης ουδ' ακουστα ταυτ' ησαν, μηδ' ακροις ωσι
δεξασθαι καταδεχομενωι· τον γαρ της βασιλειας κληρονομον πρωτον ηξιου εν πασι
γιγνεσθαι. Ὡς δε το μαρπου υπεμιμνηισκετο και πεμπων ο βασιλευων κατωνειδιζεν,
ως αυτος ειη ο προαγγελλων την βασιλειαν εν ιδιωταις ετι τελουντι, ζωντος του
βασιλεως, εκεινος και προσωμολογει και ετοιμον εαυτον παρειχεν δεχεσθαι τε και
στεργειν, ειπερ εν απασι προηγοιτο ο κατα κληρονομιαν βασιλευς. Ὡς δ' εκεινωι
παριστων και το παιδιον, διερμηνευοντες κατανευειν το ται νιωθηναι μονον
εκεινον και αυτον αγαπανκαι δη ταυτα προς τον αρχιερεα ψελλιζον ελεγεν, ως
καταδεχοιτο, ει μονον αυτο ζυη, μηδεν παθον εκ τινος πολλοι γαρ και ηπειλουν
προεξανιστασθαι, ει αντεχοιτο, και το Κελτικον πελεκυφορον περιεστος ετοιμον ην
και κατα φυλακην και κατ' επιθεσιν πραττειν, ει γ' ορισθειη παρα των δυναμενων
μαλιστα, ο αρχιερευς, ολιγα των παρα του παιδος λεγομενων φροντιζων, ενος ην
του υπερ εκεινου αντε χεσθαι. Ἀλλ' αντισχειν εις τελος ουκ ειχε· πολλοι γαρ και
προσωνειδιζον και προυτρεποντο νεμεσωντες, ει μονος αυτος ομοσε τοσουτοις
χωροιη. Τοτε τοιγαρουν υπογραφει κακεινος πεισθεις. Πλην εις πιθανην δοκουσαν
παραι τησιν το ομοιοτροπως προσεθετο· του ομοιου γαρ επι χειριστοις λαμβανομε
νου παρα τωι ποιητηι, εξεφηνεν εκεινος εκ τουτου το αναγκαστικον και κακοτροπον
της υπογραφης, ως ουκ εν καληι παντως πιστει και χαριτι την πραξιν προσεμενος,
αλλ' εξ αναγκης και βιαι του συνειδοτος. Ὃ δη το ομοιον υπεφηνεν· ομοιος γαρ
πολεμος και ομοιον γηρας τωι ποιητηι λελεχαται. Ἐπει γουν τα της βασιλειου τελετης
ηνυσται και εδει χωρειν τους στεφθεντας προς τα ανακτορα, προηγουντο μεν οι το
στεφος δεξαμενοι, 147 μεθειπετο δε το παιδιον, ουκ εν στεφει βασιλικωι, αλλ' εν
μονωι κεκρυφαλωι ημιτυμβιωι, λιθοις και μαργαροις κεκοσμημενωι. Ἦν δ' εκεινωι
μελον ουδεν μη νοουντι· εκαστος γαρ το καθ' εαυτον σκοπων ου προσειχεν. Ἔμελλε
δ' αυτους παντως η ∆ικη ες το μετεπειτα μετελθειν, ως εγνωκαμεν.
θʹ. Ὅπως στεφθεις ο Μιχαηλ υπεποιειτο τους πολλους και λογοις και
πραξεσιν. Τοτε δε ατημελητως το παιδιον διαγον προς παιγνιοις ην παιδικοις, και ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

βασιλευων εν δημηγοριαις της ημερας συχνακις, ειθ' υστερον και προσφιλο
τιμουμενος τους πολλους, κατα μεσον σφων ερριπτει και αμφοτεραις αργυ ρια· οι δε
προσσυλλεγοντες ανυμνουν δηθεν τον ευεργετην, παιδιον και τα κατ' εκεινο χαιρειν
εωντες, μηδ' οι κακου ειδοτες γεγονασιν· η γαρ κατα θατερου επιβουλη του ετερου
εντευθεν ηρχετο. Τι γουν λοιπον; Ὑγρων ουσων ετι των γεγραμμενων, αυτοι
κατημελουν μη ξιφος κατα τα ομωμο σμενα κινειν. Οι δε της εκκλησιας, καν ο
κληρος ημελει, αλλ' οι γε το αρχιερατικον αξιωμα φεροντες, τι μη εχοντες αμυνειν,
τον λαον ουτως κατενεπεδουν φρικωδεσιν ορκοις ωστ' εξ αναγκης εν των δυο
τουτοις επι συμβαινειν, η εμφυλιοις ενδιδοναι πολεμοις και σφαττεσθαι, η μην τα
μεγιστα εις Θεον αμαρτανειν επιορκουντας. Ἀλλ' ως εοικε το παρα πολλοις
υμνουμενον αληθες, ως το μελλον γενεσθαι αντιπραττει και τωι φρονειν. Ἐκεινος
τοινυν, μεθο και δημηγορησειε, κοντοις και σφαιραις τοις αρχουσι συνιππαζετο τε
και συνεπαιζε, και τρυφη ην τοις βλεπουσι τα πραττομενα. Εις τοσον δε το πληθος
δημηγορων εις ανεσιν ετρεπε και σφιν χρηστας τας ελπιδας υπετεινεν, ως καλως εις
τουπιον βιωσουσιν, ωστε και χαριτων αρχαιων πολιτικων υπεμιμνηισκεν,
ελευθεριας φερουσων συμβολον. Ἦσαν δ' εκειναι προσκλωθειν τας γενειαδας
πεκοντας και χαιρειν ανεδην· και 149 τινες προσεκλωθον διχα, και σφας εωρων εγω
γαννυμενους οτι τουτο κελευοι ο βασιλευς, την επι των πραγματων ευμαρειαν
υπισχνουμενος. Ἦσαν δε τινες ουκ οιδ' οποθεν των μελλοντων προφοιβασται και
κλωθειν προσεταττον χαιρουσι τοις ελπιζομενοις, ως συρουσι λυπουμενοις τοις
πραττομενοις, ει πεινωιεν εσυστερον. Οι δ' ως εικαιως λεγομενοις ου προσειχον,
αλλα των αγαθων ησαν ελπιδων, καν φοβους τις λεγοι. Ει γουν αληθη τα
φοιβασματα, εδειξεν ο καιρος, και ημεις κατα τοπον ερουμεν, μηδεν προσθεντες εις
την της αληθειας συστασιν. Τοτε τοινυν, εφ' ημεραις τισι διατριψας κατα την
Νικαιαν, επει παλι νοστειν εδει προς Νυμφαιον, τωι πατριαρχηι συνταξαμενος και το
παιδιον παραλαβων, ο κηδευειν υποσχων εαυτον εξεισιν αμα τοις εν τελει και τωι
στρατωι.
ιʹ. Ὅπως, υποστραφεις εις Νυμφαιον μετα του παιδος, πρεσβεις εδεχετο
πανταχοθεν. Και ο μεν, καταλαβων το Νυμφαιον, Περσων μεν εδεχετο πρεσβεις και
δωρα και τωι σουλταν, καταιγιζομενωι εκ παλιρροιας πραγματων, υπισχνειτο
προσχωρησαντα τηι Ῥωμαιων υπτιαις τε δεχεσθαι χερσι και εις καιρον πεμπειν αυθις
μετ' ασφαλειας, των πραγματων ησυχασαντων. Ὁ γαρ Μεληκ προσκεχωρηκει, και
δεος ην τωι σουλταν μηπως εκεινος επανηξοι μεθ' ικανης και οσην ουκ ην υποστηναι
δυναμεως. Ἐγγυας δ' εδιδου του μη φοβεισθαι την παλαι συνηθειαν. Ἐπρεσβευοντο
δε προς εκεινον και οι κατα την μεγαλοπολιν Ἰταλοι, και ανακωχην εδιδου τηι προς
εκεινους μαχηι, ως και μετ' ολιγον κραταιοτε ρον σπεισομενος σφισιν, ει
προτενουντος τινα εκπληροιεν· πλην και τους πρεσβεις Ῥωμαιους και εκ Ῥωμαιων
οντας ως ειχε μετεχειριζετο και, μηδεν εχων εν τηι πολει, ζητουντων εδιδου, ει εξει,
και χρυσοβουλλειοις 151 λογοις κατησφαλιζετο τα διδομενα. Καντευθεν
προσεφερετο ως ιδιοις και, πειραν διδους και λαμβανων, ανηρτα τα των σπονδων,
προσδοκων τι μειζον εξ ων εμανθανε, τοις πρεσβεσιν ομιλων.
ιαʹ. Ὅπως ο του βασιλεως αυταδελφος Ἰωαννης τα αξιωματα ελαμβανε. Τοις
δε δυτικοις και προσετετηκει· οθεν και τον οικειον αδελφον Ἰωαννην, μεγαν ετι
δομεστικον οντα, συναμα πλεισταις δυναμεσι πεμπει, ος, τοις δυτικοις επιστας,
φοβερον εδοξε πνεειν εκεινοις, αμα μεν τωι θερμωι της νεοτητος, αμα δε και τωι περι
εκεινον στρατευματι κουφιζομενος. Και απτερωι ταχει αιρει μεν το περι τα Κανινα
φρουριον, αιρει δε και το περι τα Βελλαγραδα και Πολογον και Κολωνειαν,
χειρουται δε και Καστοριαν και Πελαγονιαν και ∆ευρας, Τζερνικον τε και ∆ιαβολιν
και την Πριλαπον, Βοδεεινα τε και Βοστρον, ελλιμνον νησον, Πετραν, Πρεσπαν τε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

και Στερι δολα και Ἀχριδαν και τα Ἰλλυριων οχυρωματα, και εως ∆υρραχιου φθανει
το δορυ κινων· προσβαλλει δε και Πατραι και Τρικκηι. Και τα κυκλωι κατα συνθηκας
κρατησας, και αμαχει τα πλειστα, εις φοβον μεγαν καθιστησι τον δεσποτην και εν
στενωι κομιδηι. Τοτε και εγγιονος αξιων τυχης αυτον προς αυτον και ο κρατων,
πεμψας τα συμβολα, σεβαστοκρατορα καθισται.
ιβʹ. Ὅπως Μιχαηλ ο δεσποτης στενοχωρηθεις πεμπει την συζυγον και τον
υιον προς βασιλεα. Ὁ δε Μιχαηλ, μεθο, συγχρησαμενου ταις απο του γαμβρου Μαφρε
συμμα χιαις, τα κατα τον καισαρα συνεβη περι ων μοι και προανεταθη, νουν λαβων,
αλουσης της πολεως, πεμπει προς βασιλεα την τε συζυγον Θεοδωραν και Ἰωαννην
τον παιδα, εκεινην μεν τας ειρηνικας πρεσβευσουσαν, τον δ' υιον 153 εσομενον
ομηρον, πλην ες διηνεκες, εφ' οσον ζυη, αξομενον και την συνοι κησουσαν
προσηκοντως, ην δη και δωσει ο βασιλευς. Τοτε γουν εκεινος, δια ταχους
καταστρεψαμενος τακει, αρεικως ηγωνισμε νος, μαλλον δε και καταστησας,
φρουρους εμβαλων και φυλακας επιστησας, επανεζευξε μετα λαμπρων και
περιφανων των τροπαιων, και λειαν ουκ ολιγην περιβαλλομενος. Τιμαι τε τοις αξιοις
εκεινον ο βασιλευς, συν εκεινωι δε και πολλους αλλους μεγισταις δωρουμενος ταις
αξιαις.
ιγʹ. Ὅπως τους μεγιστανας αξιωμασιν ετιμα ο κρατων. Τον μεν ουν Ἰωαννην
δεσποτην εγκαθισταιαι δε γε πραξεις εκεινου και μεγαν εφημιζον, θατερον δε των
αδελφων Κωνσταντινον σεβαστοκρατορα μετα καισαρα· αμα γαρ τον Ἰωαννην
σεβαστοκρατορα και αυτον καισαρα απεδεικνυ. Τον δε γε πενθερον του δεσποτου,
τον Τορνικιον Κωνσταντινον, εκ μεγαλου πριμμικηριου σεβαστοκρατορα και αυτον
καθιστησι, πλην ου κατα τον πρωτον και αδελφον· εκεινον γαρ και βασιλικοις
αετοις κατα το συνηθες εμεγαλυνε, τουτον δε διχα των συμβολων εκεινων εν μονοις
τοις κυανοις σεβαστοκρατορα εγραφεν. Ἐξεδιδου δε και την αυτου θυγατερα την
μετα την προτεραν, ην ο δεσποτης ειχε, τωι του δεσποτου υιωι εκ δυσεως Ἰωαννηι, ον
και ως ομηρον πεμφθηναι τωι βασιλει παρα του πατρος ο λογος προεγραφεν.
Ἀλεξιον δε τον γεροντα Στρατηγοπουλον προυβαλλετο καισαρα, τον δε γεροντα
Λασκαριν τον του Τζαμαντουρου αδελφοναυτος γαρ υπεδυ τον μοναχονμεγαν
δουκα εφημιζε. Ἰωαννην τε τον Ῥαουλ, υιον του 155 πρωτοβεστιαριου Ῥαουλ, και
τον του πηρωθεντος Φιλη υιον Ἀλεξιον, τον μεν, τηι του πρωτοβεστιαριου
Μουζαλωνος, προ μικρου χηρωθεισηι τροπον ος ειρηται, Θεοδωραι, αδελφιδηι αυτου
γε ουσηι, Ευλογιας εκ Καντακουζηνου θυγατρι της αυτου αυταδελφης, εις γαμον
συναρμοσας, πρωτοβεστιαριον αποκαθιστησι, τον δε, εις εν λεχος τηι αυταδελφηι
ταυτης Μαριαι συναγαγων, μεγαν δομεστικον αποδεικνυσι. Την δε εκ θατερας των
αυταδελφων αυτου Μαρθας γεννηθεισαν Θεοδωραν, ην και ο Καβαλλαριος
Βασιλειος ειχε, διαζευξας εκεινον αυτης, της αυταδελφης δεηθεισης δια τα συμβαντα
οι παρα την αυτου αιτιαν, τωι Βαλανιδιωτηι εκδιδωσιν, ον και μεγαν στρατοπεδαρχην
τιμαι· τους δε ταυτης αυταδελφους, Μαρθας της αυταδελφης υιους, νεους οντας,
υπερηγαπα και εντος των βασιλειων ειχεν εκτρεφομενουςΜιχαηλ δ' ησαν και
Ἀνδρονικος και γε Ἰωαννης αυτοις τα ονοματα, ως και πολλωι υστερον και τον εκ
δυσεως Παλαιολογον Ἀνδρονικον, ον και εξαδελφον εγραφε, συναναβαντα τωι
δεσποτηι συναμα και αλλοις πολλοις δυτικοις αρχουσι, συνοικισας τηι του Ῥαουλ
θυγατρι, κεχηρωμενηι ουσηι και ταυτηι του Ἀνδρονικου Μουζαλωνος, ον και μεγαν
δομεστικον ανεγραφομεν, πρω τοστρατορα αποδεικνυσι. Τοτε δ' επι τωι αξιωματι
τουτωι και τον Φιλανθρω πηνον Ἀλεξιον εγκαθιστα. Τον δε της πενθερας αυτου
αυταδελφον Ἄγγελον μεγαν ποιει πριμμικηριον, πρωτοσεβαστον δε τον Νοστογγον
Μιχαηλ και μυστικον τον Παλαιολογον Μιχαηλ, ους και αυτανεψιους ελεγομεν
ειναι κατα γενος τωι βασιλει. Ἄλλους τε πολλους των αρχοντων τοις οφφικιοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

προσανε βιβαζεν, ως και τον λογοθετην των αγελων Ἁγιοθεοδωριτην λογοθετην
των 157 οικειακων επαναβιβαζων εκαλει και Μιχαηλ τον Κακον, πρωτασηκρητις
αναδειξας, ευγενει συνηρμοττε κορηι εκ του των Φιλανθρωπηνων γενους, και απλως
πολυς ην τους αρχοντας δεξιουμενος.
ιδʹ. Ὅπως δια σπουδης ειχεν ο βασιλευς το την πολιν ελειν και οπως
Σηλυβριαν ειλεν. Ἦν ουν αυτωι δια σπουδης μεγιστης και την πολιν ελειν, και
προσηναγ καζε, τροπους εφευρισκων μαχης προς Ἰταλους, και τα κυκλωι ταυτης
προκαταλαβειν ηπειγετο. Ἐπει δε και ετι παρ' Ἰταλων η Σηλυβρια κατειχετο, πεμψας
αιρει κατα κρατος και των Ῥωμαιων ποιειται την πολιν ακονιτι. Ἔτι τε
προσεχωρουν εγγυτερον οι ημετεροι και τα εξω της πολεως εν χερσιν ειχον πλην
Ἀφαμειας, ισχυρου φρουριου κατεχομενου τοις Ἰταλοις. Ἦσαν δε τινες
κατοικουντες απο Χρυσειας τε και επεκεινα, ανετους τας γνωμας εχοντες, ειτε προς
Ῥωμαιους ειτε προς Ἰταλους εθελοιεν αποκλινειν, των μεν Ῥωμαιων προσκειμενων
αυτοις ουσι Ῥωμαιοις, των δ' Ἰταλωνφυλακην εκ τουτων πιστευοντων εχειν δια το
προς αυτους συνηθες· ου γαρ ην ετεροις πιστευειν. Το δε και τους κατοικουντας
εκδιωξαι, μη και κινδυνος εκ της ερημιας προσεσται. Ἦσαν γουν μεταξυ Ῥωμαιων
και Ἰταλων και διατουτο εκεκληντο και θεληματαριοι, την εξω της πολεως γην
καρπιζομενοι και διαζωντες εκειθεν και παρ' αμφοτερων εις ανεσιν μενοντες,
χρηιζοντων εκατερων της εκεινων αγαπης, ως αν γε μη βλαπτοιντο· δηλοι γαρ ησαν
δια μισους τους ουκ οικειους εξοντες. Ἦν γαρ και τους Ἰταλους εκ του αναχωρειν
εκειθεν εκεινους βλαπτεσθαι, ερημωθεντος του τοπου, και τους Ῥωμαιους, ει
εγχειροιεν επι τι, μη οπως γε συνεργεισθαι, αλλα και κατα κρατος ειργε σθαι παρ'
αυτων δια το προς εκεινους μισος καθαρως προσκειμενων τοις Ἰταλοις. Μετα γουν
την της Σηλυβριας αλωσιν ουδεν ην μεσον αυτων τε και των ημετερων, αλλ' ει που
συντυχοιεν αλληλοις, φιλικως ειχον αυτοι τε προς εκεινους κακεινοι προς τουτους,
και τροπον μαχης ουδετεροι θατερους εσκυ λευον. 159 Ἐδοκει γουν τωι βασιλει δι'
Ἑλλησποντου περαιωθεντα την Σηλυβριαν αρτι αλουσαν καταλαβειν και τα περι
του πως αν η πολις Ῥωμαιοις αλυη, εκει καθημενον, πραγματευεσθαι. Ἀλλα το περι
την εκκλησιαν συμβαν ουκ εια τουτον διαπεραν.
ιεʹ. Ὅπως ο πατριαρχης Ἀρσενιος του πατριαρχειου υπεξισταται. Ὁ γαρ
πατριαρχης Ἀρσενιος, ειτ' επιλογισαμενος το επι τωι βασιλει πραχθεν, ως εξηπατηται
μεν αυτος, ο δε της βασιλειας ορπηξ αγεραστος μενει περιφρονουμενος, των
πραγματων ολων υπο τωι Παλαιολογωι διοικου μενων, ειτε και αλλου νυξαντος, ως
επινυσταξειε, μεγιστα πραξας και αληστα, ειτε τι και αλλο τι το λυπουν ηνουδε γαρ
εκεινος δηλον ην ποιων εφ' ωι εξεχωρει, αιτιας δ' επλαττετο, ως καταφρονοιτο και
ως ουδεν παρα βασιλει ανυτοι, λεγων υπερ των τηι εκκλησιαι καθηκοντων, αμ' ειπων
προς τον κληρον και αμ' ορμησας, την πυλην της πολεως Νικαιας καταλαμβανει
πεζηι και, ως ειχε τον περι αυτον οχλον αποτιναξαμενος, αμεταστρεπτι ιεται, ολιγους
εχων τους συνεπομενους. Και τινι προς τωι τειχει, τηι του Ἀγαλμα του, προσκαθισας
μονηι, νυκτι την πορειαν πιστευει και φερων εαυτον τηι του Πασχασιου μονηι διδωσι,
μονηι προς ησυχιαν ευθετωι, ενθεν μεν εχουσηι την θαλασσαν, ενθεν δ'
υπερανωικισμενηι του ποταμου ∆ρακοντος, και εφ' ησυχιας εκεισε καθηστο. Και ο
μεν, ουτως τωι τοπωι ενησυχαζων, ουδενος των καθηκοντων τηι πατριαρχιαι ηπτετο,
παντ' εασας, εαυτωι δε μονωι προσλα λων και Θεωι. Οι δε του κληρου και οσοι των
αρχιερεων τηι Νικαιαι επεδημουν δεινον το συμβαν ηγουντο και προσεπεστελλον
ικετευοντες, μη που και βασιλευς ακουσας εν δεινωι το πραχθεν ποιησοι· και αλλως
δικαιον ειναι, ει τις που και λυποιη, αυτου που του πατριαρχειου καθησθαι και γε
ελεγχειν τον κατ' επηρειαν ενοχλουντα, προσαναφεροντα και τωι βασιλει· ει δ' αυτος
και μονος ειη ο ενοχλων, αυτον νουθετειν, ελεγχειν, παρακαλειν, συλλαμ βανοντων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

και των αρχιερεων καθ' οσον ισχυοιεν· το δ' αναχωρειν μη προφανως 161 τας αιτιας
λεγοντι, μη και ματαιον νομισθηι το εγχειρημα. Ἦν δε αρα και αμφοτεροις ανηνυτα
τα πραττομενα, τοις τ' επιστελλουσι και τωι ησυχα ζοντι, δοκησει των μεν του μη
εχειν αποσπαν εκειθεν εκεινον, καν ο τι λεγοιεν, του δε του μη επι ρητοις ισταν τα
της αναχωρησεως αιτια, εφ' ωι πολλακις και θεραπεια γενοιτο. Τριβομενου δε του
καιρου, φθανει και ες βασιλεα το δραμα και βαρυ αυτικα δοκει ακουσθεν· και ος τοις
αμφ' αυτον αρχιερευσι το πραχθεν τωι πατριαρχηι κοινουται και το ποιητεον ζητει.
Τοις μεν ουν προτροπη ην επι το δια πλειστου τιθεναι την αναχωρησιν το τε του
πραγματος αηθες και η της ειρηνης συνηθεια και το μη εξ ετοιμου δοξαι
αποπροσποιεισθαι τον πρωτον και ζητειν ετερον, προ δε τουτων απαντων η του
βασιλεως παρακλησις Μιχαηλ, λιπαρως δεδιοτος μη εφ' αυτωι τα της αναχωρησεως
γενοιτο αιτια· το γαρ συνειδος αρρεπες κριτηριον ην, και το λυπουν ουκ ηγνοει, καν
εκεινος ουκ ελεγε φανερως, λυπην μονην κωφην και καταφρονησιν προβαλ
λομενος. Ἐκεισε γουν των οπουδηποτε συναχθεντων ιεραρχων, ζητησις ην περι
τουτων και σκεψις. Και τελος πεμπουσι τους περι τον Νικομηδειας Ἰωαννηνετυχε
γαρ τοτε και πατριαρχης τηι μονηι του Ἁγιου ∆ιομηδους προσμενων, αγγελουντας
μεν προς αυτον και τα απο της συνοδου, μετα καλουμενης αυτον και βαρειαν
δοκουσης ηγεισθαι την αναχωρησιν, ετοιμου τ' ουσης προς το μαθειν ειποντος τα
αιτια, πλην δε και ονειδιουντας ως ου δεοντως διαπραξοιτο, αλλα, συναρπασθεις
ισως εξ οδυνης, το μη κατα το εικος ποιησειεν, ην εδει συναχθεισι δηλουν και
διορθουν αξιουν, πατριαρχην οντα και τους των πατερων κανονας δια πλειστου
τιθεμενον· που γαρ το ελεγχειν, που το παρακαλειν, που το επιτιμαν, ει και τουτου
δεησειε; Τεως δε και ως θελοιεν παλιν μαθειν τας αιτιας, ως και θεραπευειν, ει
δυναιντο, ετοιμοι. Και ταυτα μεν ησαν τα προς εκεινον· προστετακτο δε τοις
απαγγελουσιν ως, ει μεν πραΰνοιτο, και επανηξειν υποσχοιτο· ει δ' ουν, αλλ' αυτους
αναγ καζειν δυοιν θατερον εκτελειν, η επανελθειν παλιν και τα της εκκλησιας 163
αναλαβειν, η μην, ει μη βουλοιτο, διδοναι λιβελλον παραιτησεως· μηδε γαρ καλον
ειναι την εκκλησιαν αποιμαντον. Ταυτας οι αμφι τον Νικομηδειας δεξαμενοι τας
επιστολας επι Νικαιας εχωρουν, σπουδηι τα προστεταγμενα επιτελεσοντες. Ὡς δ'
εξελθοντες επεστησαν τηι εν ηι κατυκει μονηι, προσ ελθοντες τωι πατριαρχηι καθως
ειχον, της απο της συνοδου κελευσεως ελεγον. Ὁ δε, τον μεν της αιτιας καιρον
αυτοις παρωιχηκεναι φησας, πρεπειν δε σιγηι των πραγματων εξιστασθαιμηδε γαρ
ειναι θεραπευειν τα ανι ατρευτα, ολος ην προς τωι παραιτεισθαι. Οι δ' ως πολλακις
προσβαλοντες εφ' ωι της εκεινου γνωμης κρατησειαν, εν αμηχανιαι του πραττειν τι
και ανυειν εγενοντο, οπερ ειχον δι' απορρητων πραττειν, επι τουτοις εξεφαινον· και
εξαιτουντων εκεινων παραιτησιν, ευθυς παρηιτειτο. Ὡς δ' εδει συντατ τεσθαι ταυτην
και συνεταττετο, του Ἡρακλειας υπαγορευοντος, το αναξιος προστεθεν της
ιερωσυνης εις το της παραιτησεως ευλογον ηγριαινε τε τον ανδρα, και ταραχη ην.
Και· «Τι δ' ουκ αρκουμενοι, ελεγε, τηι εκ λογων η μην και πραξεως παραιτησει, και
αιτιαις ουκ αγαθαις συμπλεκειν ημας βουλεσθε; Ἑκοντες εξισταμεθα των
πραγματων, ουδεν ημιν μελον, καν ο τι γενηται.» Ουτω τοινυν αποκρουσθεντες
εμβριθως αποπεμπομενου, δια ταχεων το μεταξυ διανυσαντες, προς τον κρατουντα
και την συνοδον απαντωσι· και απαγγελλουσι μεν τα τωι πατριαρχηι λεχθεντα, τελος
δε και τα της παραιτη σεως παρενειροντες αμεταθετον την εκεινου γνωμην
διεβεβαιουν· απο ληψεσθαι δε και την πειραν ασφαλεστεραν, ει, τινων σταλεντων,
την βακτη ριαν και το λαμπαδουχον αναλαβειν αυτος ευθεως παρασχοι. Ὃ δη και
γεγονε, και παρεχωρει λαμβανειν, ει βουλοιντο. Ὁ βασιλευς δ' επι τουτοις ουκετ'
ανεκτον ηγουμενος αναμενειν, εις ικανην απολογιαν τωι πατριαρχηι των
επιγενησομενων και την παρ' εαυτου λιπαραν νομισας αξιωσιν, αλλως τε δε και του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

Ἐφεσου Νικηφορου μη κατα κανονας προβηναι την χειροτονιαν εκεινου
διαβεβαιουντοςσπουδη γαρ ην του κρατουντος τοτε Θεοδωρου εφ' ωι ταινιωσεσθαι
και τεταραγμενοις τοις κατα 165 δυσιν επεισπεσειν πραγμασι· παρ' ην αιτιαν παρ'
ουδεμιαν μεταξυ σχεδον ημεραν, αλλα συνεχως απασαις, τους της ιερωσυνης
βαθμους ετελειτο παντας και ουτως προς την πρωτην της ιεραρχιας ταξιν
ανεβιβαζετο, δια ταυτα ο βασιλευς τοις αρχιερευσιν υφηκε πραττειν ο τι και
βουλοιντο. Και δη σκεπτομενων εκεινων επι πολλαις ταις ημεραις, ουδεν πλεον
υπηρξε τωι πατριαρχηι παθειν ανυπομονησιας και καταγνωσεως, ως εξον λεγειν και
ζητειν διορθωσιν μικροψυχουντι και του θρονου ετεροις παραχωρουντι. Κακεινοι
μεν ουτως· ην δε αρα, ως εδειξεν υστερον, το ζητουμενον μη οτι γε δυσχερη
θεραπειαν προσιεμενον, αλλα και ολως ανιατον· διο και δικην της αγνοιας αντικρυς
εκουσιαν εις απολογιαν την προς Θεον επιτιθεναι ηβουλετο εαυτωι, μη κατ' ελπιδας
προχωρησαντων αυτωι των πραγματων.
ι ʹ. Ὅπως ο Ἐφεσου Νικηφορος πατριαρχης αποκατεστη. Ἐκεινοι δε τοτε περι
του τις αν την εκκλησιαν κατα το εχεγγυον παρα ληψαιτο τα πολλα ζητησαντες, και
μαλλον οι δοκουντες, ων και το λοιπον των αρχιερεων πληθος εξηρτηντο, τελος
μιας επι τωι Ἐφεσου γνωμης γινονται, ανδρος ευλαβους και κατ' αρετην επιδοξου
και λογωι μετριως κοσμουμενου, γηρωντος ηδη, ωι δη και ζηλος ην ικανος ως υπερ
της εκκλησιας και των αυτης νομων καταφρονουμενων εκκαιεσθαι. Συμβαν δε και
τι, ο δη και τον ολον της ιεραρχιας χρονον εκεινον επεκνιζενεψηφιστο γαρ εις
πατριαρχειον παρα της συνοδου επι Ἰωαννου του ∆ουκα προ του πατριαρχου
Μανουηλ, και ο βασιλευων τας ψηφους συνεχει, τον ζηλον δεδιττομενος του
ανδρος, φησας· «Ὃν ου δυναται τις υποστηναι αρχιδιακονον οντα, πως αν
πατριαρχουντα υπομεινειε;» ∆ιο δη και της Ἐφεσου προχειρισθεις, ομως ηδικησθαι
παρα βασιλεως εις την ιδιαν τιμην διετεινετο, τουτο δη 167 μεσολαβησαν εποιει τοτε
τον ανδρα πειθηνιον προσκαλουμενον, και την εκλογην ασμενως εδεχετο· ειναι γαρ
εκτοτε τεταγμενον εις τουτο παρα της χαριτος, ει και, κωλυθεντος παρα την
ρηθεισαν αιτιαν, ικανην γε ουσαν και ταυτην μαλλον εις συστασιν εαυτου, τον
αυτου τοπον εξ αναγκης αναπληρωσοντες εισηχθησαν ετεροι. Ουτως εκεινος, την
εκλογην θεοθεν κατα την δικαιαν εκεινου κρισιν υπολογισαμενος, ουδεν
αναβαλλομενος, αναγορευεται πατριαρχης. Ὃν δη και εν τιμηι μεγιστηι ο βασιλευς
προς Νικαιαν αποστειλας, αυτος ηπειγετο προς την Λαμψακον, περαιωθησομενος
προς την αντιπεραν Καλλιουπολιν· συνεκροτει γαρ και δυναμεις ουκ ολιγας κατ'
Ἰταλων, εφ' ωι προσκαθισας πειρωιτο κρατησειν το καταντικρυ της Βυζαντιδος
φρουριον, το ουτω πως λεγομενον Γαλαταν.
ιζʹ. Ὅπως ο Σαρδεων και ο Θεσσαλονικης επι τουτοις ου συνεφωνουν τοις
αλλοις. Τοτε τοινυν ο τε Σαρδεων Ἀνδρονικος και ο Θεσσαλονικης Μανουηλο γαρ
Καλοφορος Σμυρνης, ει και παρηιτειτο, αλλ' ουν αιτιας ετερας προυβαλ λετο δοξασας
ικανας εις παραιτησιν, οι δε φανερως αντετεινον, και τωι δοκειν μεν υπερ του
πατριαρχου κακως παροφθεντος εζηλουν, τωι δε κρυ πτομενωι και υπερ ων ο
πατριαρχης ζηλων, ως τεως ουκ ανυστων, υπεχωρει. Ὁ μεντοι γε τοτε πατριαρχευων
Νικηφορος, ο απο Ἐφεσου, συγκροτουμενος μεν τηι συνοδωι, πολλωι δε πλεον και τηι
του βασιλεως θελησει, εχων και πολυν συναχθεντα εκ της Ἐφεσου χρυσον,
εφισταται τηι Νικαιαι. Και πρωτον μεν επειρατο ποικιλως των σχιζομενων
αρχιερεων, εφ' ωι συνελθοιεν τε οι και ειρηνευοιεν, και πολυς ην αυτους
μετερχομενος απειλαις· αλλ' ουκ επειθε, πλεον δε παρεθηγε τον ζηλον εκεινων, και
κατεγελων των μηνυματων. Ὡς δ' ουκ επειθε παντα πραξας, αντεισαγειν αλλους
ταις εκκλησιαις εσκεπτετο· ο δη και γεγονεν υστερον. Αυτος δε των αλλων
απεπειρατο, και η ταραχη πολλη ην, και το κατ' εκεινου σκανδαλον ᾔρετο· πλην γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

των εις αρχοντας τεταγμενων της εκκλησιας, οι λοιποι την εκεινου κοινωνιαν
απεστεργον. Ὅμως οι μεν εκοντως, οι δε και ακοντως, πλην ολιγων,
καθυπεκλινοντο, διασεσεισμενοι δ' οντες τας γνωμας, πραξει τους μη πειθομενους
ωχυρουν. Το δε λαικον πληθος, τον νεον ποιμενα και λιαν αποπροσποιουμενοι,
εζητουν τον γνησιον. 169 Ουτω γουν τεταραγμενων των πραγματων, επει και τον
κρατουντα εμανθανε μαχην μελλειν συγκροτειν μεγιστην κατα φρουριου του
Γαλατα, ωσθ' αιρησειν, καν ει τι και παθοιεκειθεν γαρ και την της μεγαλοπολεως
ηλπιζεν αλωσιν, ολιγον κατα Νικαιαν διαμεινας, ορμησας αυτικα και κατα την
πυλην γεγονως, τον κονιορτον των βλαυτων αποτιναξαμενος ως εις μαρτυ ριον
δηθεν, εξηιει· και δια του κατα την Ἑλενοπολιν της θαλασσης πορθμου προς εκεινον
ηπειγετο, αμα μεν ενασμενισων εκειθεν τηι εκ βασιλεως παρα μυθιαι, αμα δε και
μεγαλα ηλπιζε, συγκροτουμενην μαχην βλεπων κατα της πολεως, ως αλουσης
αυτικα της εκκλησιας επιβησομενος, απαλλαγεις Νικαιας και των εκει. Ἐν οσωι δε
την μεταξυ πορειαν διηνυεν, εν Σηλυβριαι και ετι ην ο κρατων, οτε συνεβη και
Ἀνδρονικον τον Σαρδεων εκεισε παρει ναι· δυοιν γαρ σχιζομενοιν, αυτου τε και του
Θεσσαλονικης Μανουηλ, εκεινος μεν εαυτον εις εξοριαν εδιδου και εξωριζετο.
ιηʹ. Ὅπως ο Σαρδεων κατα Σηλυβριαν μοναχικως απεκειρατο. ιθʹ. Ὅπως
πολλοι των εκκλησιαστικων αρχοντων θνηισκουσι δι' ολιγου καιρου. κʹ. Περι της
κατα του Γαλατα φρουριου του βασιλεως προσβολης. 9 καʹ. Περι του νεκρου του
βασιλεως Βασιλειου του Βουλγαροκτονου. κβʹ. Ὅπως ο πατριαρχευων τοτε
Νικηφορος συναμα βασιλει καταλαμβανει το Νυμφαιον και περι ων επραξε και του
θανατου αυτου. κγʹ. Ὅπως ο βασιλευς εν ανεσει ην, τον νεον Ἰωαννην
αποσκευασαμενος. κδʹ. Τα κατα τον χαλυφαν και τους Περσας, οπως υπεταγησαν
Τοχαροις, και ως ο σουλταν Ἀζατινης εις βασιλεα καταφευγει. κεʹ. Ὅπως ειχον οι
πριν βασιλεις περι Τοχαρους ακουομενους. κ ʹ. Περι των κατα δυσιν και οπως καισαρ
προσεβαλεν εκ παροδου τηι πολει. κζʹ. Ὅπως η πολις εαλω. κηʹ. Περι του
πρωτασηκρητις Κακου Σεναχηρειμ, τι επραξεν, ακουσας οτι τοις Ῥωμαιοις εαλω η
πολις. κθʹ. Ὅπως ηκουσται τωι βασιλει η της πολεως αλωσις. λʹ. ∆ημηγορια βασιλεως
επι τηι αλωσει της πολεως. λαʹ. Ὅπως ο βασιλευς ελθων πανοικι εις την πολιν
εισαγεται συναμα τοις περι αυτον αρχουσιν. λβʹ. Ὅπως προσηνεγκατο βασιλευς ταις
των Λατινων φυλαις, εισελθων την πολιν. λγʹ. Ὅπως εταχθησαν τα κατα την πολιν
παρα του βασιλεως. λδʹ. Ὁποιαι ησαν αι περι του πατριαρχου Ἀρσενιου των
αρχιερεων βουλαι. λεʹ. Ὅπως ο βασιλευς εκποδων τον νεον Ἰωαννην εποιει και
οπως τα γενη των Ἰταλων εν τηι πολει κατυκισεν. λ ʹ. Τα κατα τους εις τον παπαν
και τους Ἰταλους πρεσβεις του βασιλεως.

{ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΤΡΙΤΟΥ ΛΟΓΟΥ}.
Ὅπως εσκοπει ο βασιλευς τα κατα τον πατριαρχην Ἀρσενιον. βʹ. Ὅπως
μετακληθεις ο πατριαρχης Ἀρσενιος εις την πολιν εισαγεται και τα κατα την
δευτεραν στεφηφοριαν του βασιλεως. γʹ. Ὅπως ο βασιλευς διεπρεσβευετο προς τε
Τοχαρους, κηδη ποιων, και προς τους Αιθιοπας. δʹ. Περι καμηλοπαρδαλιος, οποιον
εστιν. εʹ. Ὅπως αυξηθεντες Αιθιοπες τα κατα Συριαν κακα διεπραξαντο και τα κατα
τον Νογαν. ʹ. Ὅπως αι τρεις βασιλιδες ανδρασιν ηρμοσθησαν και οποιοις. ζʹ. Τα κατα
την δεσποιναν Ἀλαμαναν Ἄνναν. ηʹ. Τα κατα τον αδελφον Ἄννης της δεσποινης
Μαφρε και τον Καρουλον. 11 θʹ. Ὅπως σανισιν ανυψουντο τα προς τηι θαλασσηι τειχη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

της πολεως και 11 δια τι και περι ετοιμασιας του βασιλεως. ιʹ. Ὅπως τον Ἰωαννην ο
βασιλευς εκποδων ποιων εξετυφλου. ιαʹ. Τα περι του Ὁλοβωλου Μανουηλ και της
των λοιπων υποβλεψεως δια τον Ἰωαννην. ιβʹ. Τα κατα τους Ζυγηνους, οπως
απεστατησαν βασιλεως δια τον Ἰωαννην. ιγʹ. Ἀπολογια των Ζυγηνων προς
αλληλους υπερ του ον ως Ἰωαννην υπεδεξαντο. ιδʹ. Ὅπως διετεθη ο πατριαρχης
μαθων τα συμβαντα Ἰωαννηι και οπως τον βασιλεα αφωρισεν. ιεʹ. Ὅπως δια των
τριηρεων ηνδραγαθουν ο του στολου της Ῥωμαΐδος λαος. ι ʹ. Ὅπως οι αδελφοι του
βασιλεως τας των δυτικων ενεχειρισθησαν διοικησεις. ιζʹ. Τα κατα τον
παρακοιμωμενον Μακρηνον Ἰωαννην. ιηʹ. Ὅπως ο βασιλευς τα περι τον Αιμον
διατεθεικει, αυτος επιταττων τοις στρατηγοις των δυναμεων, οικοι καθημενος. ιθʹ.
Ὅπως, υπερχομενος τον πατριαρχην, ο βασιλευς την του αφορισμου λυσιν εζητει. κʹ.
Ὅπως συνηλθον εν ταυτωι κατα συνθεσιας οι δεσποται Ἰωαννης τε και Μιχαηλ ο της
δυσεως. καʹ. Ὅπως ο δεσποτης Ἰωαννης, απαλλαγεις των δυτικων, τοις κατ'
ανατολην εχθροις προσβαλλει και μερικος επαινος τουτου. κβʹ. Ὅπως δεινως ενοσει
απολλυμενα τα κατα Μαρυανδηνους, τα Βουκελλαρια τε και η Παφλαγονια. κγʹ. Τα
περι του φανεντος κομητου εκ βορρα επι μησι τοις του θερους και της επι δυσιν
εκστρατειας του βασιλεως και περι του πατριαρχου Ἀρσενιου. κδʹ. Τα περι τε Βεκκου
και Ξιφιλινου των της εκκλησιας αρχοντων. κεʹ. Τα περι του σουλταν Ἀζατινου και
τα περι των Τοχαρων. κ ʹ. Ὅπως υπεδεξατο ο πατριαρχης ελθοντα τον βασιλεα και
μεθ' οσου ελεγχου και ζηλου. κζʹ. Κηδος επι τε τηι θυγατρι Ευλογιας Ἄννηι και
Νικηφορωι δεσποτηι, υιωι του δεσποτου Μιχαηλ. κηʹ. Περι του φημισθεντος ψευδους
δια Τοχαρων επιδρομην κατα Νικαιαν.
13 {ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΤΕΤΑΡΤΟΥ ΛΟΓΟΥ}.
∆ημηγορια βασιλεως προς τους αρχιερεις περι των καθ' αυτον. βʹ. Ὅπως τον
του Γαλησιου Ἰωσηφ προς τον πατριαρχην απεστελλεν ο κρατων, ζητων λυσιν του
αφορισμου. γʹ. Ὅπως λιβελλος κατηγοριας κατα του πατριαρχου εδοθη τωι βασιλει.
δʹ. Ὅπως και οπου εζητουντο τα κατα τον πατριαρχην Ἀρσενιον. εʹ. Ὅπως ο
πατριαρχης προς βασιλεα αφικοιτο και οπως παρα μικρον παραλογισθειη. ʹ. Ὅπως,
συναχθεντων των αρχιερεων, το τελειον μηνυμα και επι τουτωι η αποφασις γεγονεν.
ζʹ. Ὅπως απελθοντες τρεις αρχιερεις εξ αποστολης των αλλων τωι πατριαρχηι τα της
καθαιρεσεως παρεδηλωσαν. ηʹ. Ὅπως πεμψας ο βασιλευς εξαγει του πατριαρχειου
τον πατριαρχην και τα τοτε συμβαντα. θʹ. Ὅπως οι της ανατολης πατριαρχαι, ο τε
Ἀλεξανδρειας και ο Ἀντιοχειας, περι την καθαιρεσιν του πατριαρχου διετεθησαν. ιʹ.
Ὅπως ηθελεν ο πατριαρχης, επι της τιμης ων, ανακαλεισθαι ως αρχιερεα τον
Σαρδεων Ἀνδρονικον. ιαʹ. ∆ημηγορια του βασιλεως περι των σχιζομενων. ιβʹ. Ὅπως
ψηφιζεται ο της Ἀδριανου Γερμανος εις το πατριαρχειον και οποιος ουτος. ιγʹ. Ὅπως
αναγεται Γερμανος εις το πατριαρχειον και τι διαπραττεται. ιδʹ. Ὅπως τον
Ὁλοβωλον μεταγαγων ο πατριαρχευων εις την του Θεου εκκλησιαν οφφικιωι
ρητορος ετιμα και διδασκαλον καθιστα. ιεʹ. Ὅπως εγκληθεντες τινες των του
παλατιου καθοσιωσεως και τον πατριαρχην εισηγον Ἀρσενιον. ι ʹ. Ὅπως ο
συγγραφευς συναμα αρχιερευσιν εις εκεινον πεμπεται και περι ων αυτοις συνεβη. ιζʹ.
Ὅπως ο βασιλευς εβουλευετο τα περι της εαυτου λυσεως και προς τινος. ιηʹ. Ὅπως ο
Ἰωσηφ τωι Γερμανωι συνεβουλευεν αποθεσθαι την πατριαρχιαν. ιθʹ. Περι Ὑακινθου
οστις και οθεν, και των περι αυτον. κʹ. Ὅπως και δια του Σαρδεων Χαλαζα επιχειρει
ο βασιλευς τωι πατριαρχουντι Γερμανωι. καʹ. Ὅπως εξηλθε του πατριαρχειου ο
Γερμανος. κβʹ. Περι του Ἀδριανουπολεως Βασιλειου, ειτ' ουν Βαρλααμ. κγʹ. Ὅπως εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

πατριαρχην ψηφιζεται παρα των αρχιερεων ο Ἰωσηφ. 15 κδʹ. Ὅπως,
παρευδοκιμηθεντος του Ἡρακλειας Πινακα ως οντος εκ της χειροτονιας του
Γερμανου, ο Μιτυληνης Γρηγοριος χειροτονει τον Ἰωσηφ. κεʹ. Ὅπως ελυθη του
αφορισμου ο βασιλευς παρα του Ἰωσηφ. κ ʹ. Περι του κηδους του τε Ταρχανειωτου
Ἀνδρονικου και υιου της του βασιλεως αδελφης Μαρθας και της θυγατρος του
δυτικου Ἰωαννου. κζʹ. Ὅπως και οποσαις δυναμεσι στρατηγουντος του δεσποτου και
επι τοις δυτικοις συχνακις επιχωριαζοντος, τα ανατολικα απωλοντο. κηʹ. Περι του
κατα την εκκλησιαν σχισματος και περι των Παντεποπτηνων μοναχων. κθʹ. Ὅπως
αποστελλεται εις Παιονιαν μετα του μεγαλου δουκος του Λασκαρι ο
προπατριαρχευσας Γερμανος κακειθεν ηγαγε νυμφην τωι του βασιλεως υιωι και οπως
εστεφθησαν. λʹ. Του μεγαλου κονοσταυλου του Ταρχανειωτου προς τον πενθερον
αυτου Ἰωαννην αυτομολησις. λαʹ. Ἐκστρατεια του δεσποτου Ἰωαννου συναμα
χιλιασι στρατου προς τον Ἰωαννην και τα της ανδραγαθιας του Ἰωαννου. λβʹ. Ὅπως
κατα θαλασσαν ο πρωτοστρατωρ Φιλανθρωπηνος νικαι τους Ἰταλους κατα κρατος,
συνεργουντος εξωθεν και του δεσποτου Ἰωαννου.

{ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΠΕΜΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ}.
Ὅπως μεταξυ λυπης και ηδονης εγενετο ο κρατων δια τα συμβαντα εν τηι
δυσει. βʹ. Ὅπως, σχιζομενων των κατ' ανατολην, ο πατριαρχης δια ταυτα τοις εκει
επιδημει. γʹ. Ὅπως τωι Βουλγαρων βασιλει Κωνσταντινωι η της Ευλογιας θυγατηρ
Μαρια εις γαμον εξεδοθη. δʹ. Τα περι του Νογα και Τοχαρων, οπως ειχον το πριν, και
περι του πρωτου βασιλεως και νομοθετου αυτων. εʹ. Τα περι του Μυτζη και οπως
δεδωκε βασιλει την Μεσεμβρειαν. ʹ. Περι του προς τους Σερβους κηδους του
βασιλεως και δια ταυτα της του πατριαρχου Ἰωσηφ επιδημιας εκεισε. ζʹ. Τα περι του
∆υρραχιου και του σεισμου του εκει ενσκηψαντος. ηʹ. Τα κατα τον ρηγα Καρουλον
και οπως κατα της πολεως εξηρτυετο στολον. θʹ. Ὅπως πρεσβεις ο βασιλευς δια
ταυτα προς τον ρηγα Φραγγιας απεστελλεν. ιʹ. Ὅπως τα κατα την πολιν ο βασιλευς
παρεσκευαζετο, ακουομενου του στολου του Καρουλου. 17 ιαʹ. Ὅπως, του εις παπαν
προσκληθεντος Γρηγοριου προς βασιλεα πεμψαντος, ο βασιλευς, υπερχομενος
πατριαρχην και τους της εκκλη σιας, κατηπειγε την ειρηνην. ιβʹ. Ὅπως ο βασιλευς
διεμαχετο τοις της εκκλησιας υπερ της ειρηνης εκεινης και τινας μεν συλληπτορας
ειχεν, οπως δε ο Βεκκος ωμολογει αφορισθεις. ιγʹ. Ὅπως τον Χουμνον Ἰωαννην ο
βασιλευς προστησαμενος κατηγοριαις υπηγε τον Βεκκον και τα κατα τον Βεκκον. ιδʹ.
Τα περι του τομου ον απεσταλκει προς την εκκλησιαν ο βασιλευς και του προς
εκεινον απολογου της εκκλησιας. ιεʹ. Ὅπως ο Βεκκος, εις φυλακην ειργμενος, παρα
των λογιων του βασιλεως εκ γραφων ως δηθεν εις το ειρηνευειν κατετιθετο. ι ʹ.
Ὅπως ο πατριαρχης, γνωματευων εγγραφως, ωμνυε την ειρηνην μη καταδεχεσθαι.
ιζʹ. Περι των αποκρισιαριων του βασιλεως και της του πατριαρχου αποχωρησεως εις
την της Περιβλεπτου μονην. ιηʹ. Περι της απο του βασιλεως προς τους κληρικους
αναγκης ενεκα των τελουμενων. ιθʹ. Ὅπως, εις δυσνοιαν διαβαλλομενοι, οι
κληρικοι υπεγραφον τομον βεβαιωσεως της προς τον βασιλεα ευνοιας και περι της
αυτης ενοχλη σεως. κʹ. Το κατα τον ρητορα της εκκλησιας διηγημα και του
συγγραφεως σχετλιασις. καʹ. Ὅπως οι πρεσβεις του βασιλεως κατα θαλασσαν
εκινδυνευσαν. κβʹ. Ὅπως, παραγεγονοτων εκειθεν πρεσβεων, ο μεν πατριαρχης
αργησας εις Λαυραν απηγετο, ο δε παπας εμνημονευετο. κγʹ. Περι του σχισματος
καθολου της εκκλησιας. κδʹ. Περι της εκλογης του χαρτοφυλακος Βεκκου εις το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

πατριαρχειον και των αυτου προς βασιλεα υπερ των δεομενων πραξεων. κεʹ. Ὅπως
μη φερων ο βασιλευς την καθημερινην ενοχλησιν του πατριαρχου υπερ των
ανθρωπων την τριτην της εβδομαδος επι των αναφορων εταξεν. κ ʹ. Ὅπως παλιν
απεσταλησαν εις τον παπαν πρεσβεις παρα βασιλεως. κζʹ. Ὅπως Ἰκαριος,
προσχωρησας βασιλει και δεχθεις, καθισταται επι του στολου της Ῥωμαΐδος και το
κατα του μεγαλου κυριου ανδραγα θημα. κηʹ. Ἔτι τα κατα τον πατριαρχευσαντα
Ἰωσηφ και τα κατα τον πατριαρχην τηνικαδε Βεκκον. 19 κθʹ. Ἔτι τα κατα τον
πατριαρχην Ἰωσηφ. λʹ. Ὅπως τους κατα την πολιν Γεννουιτας, ετι δε και τους εξω,
εταπεινου ο βασιλευς.
{ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΕΚΤΟΥ ΛΟΓΟΥ}.
Ὅπως τα κατα τον Αιμον και παλιν παρεκινουντο και εκ ποιων των αιτιων.
βʹ. Ὅπως η Μαρια κατεσοφισατο τον Ὀσφεντισθλαβον. γʹ. Τα κατα τον Λαχαναν
αρχηθεν και οπως Κωνσταντινον τον των Βουλγαρων βασιλεα πεφονευκεν. δʹ.
Ὅπως ο βασιλευς τηι θυγατρι Ειρηνηι τον Ἀσαν, τον και Μυτζην, εις γαμον ηρμοσεν.
εʹ. Ὅπως ο βασιλευς επι τωι του Ἀσαν κηδει πεμψας εζητει βουλην και ως ο Πριγκιψ
Θεοδοσιος Ἀντιοχειας εγεγονει πατριαρχης. ʹ. Ὅπως και τον Μιχαηλ, εκ δυσεως
ανελθοντα, γαμβρον επι τηι δευτεραι των θυγατερων ο κρατων εποιει. ζʹ. Τα κατα την
Μαριαν και οπως τωι Λαχαναι συνυκησεν. ηʹ. Ὅπως Μαρια μεν παρεδοθη τωι βασιλει,
Ἀσαν δε Τερνοβιταις παρεδεχθη. θʹ. Ὅπως Ἀσαν εκ Τερνοβου απεχωρησεν. ιʹ. Ὅπως
κατηγοριαι συνεσκευασθησαν κατα Ἰωαννου του Βεκκου πατριαρχουντος. ιαʹ. Ὅπως
βασιλικη νεαρα προβαινει ποιουσα τα εξω πατριαρχικα δικαια υπο τους επισκοπους.
ιβʹ. Περι του συμβαντος τωι πατριαρχηι εν τηι εορτηι της Ὑπαπαντης δια την των
κολυβων αποστολην. ιγʹ. Ὅπως παρηιτησατο τον θρονον ο πατριαρχευων Ἰωαννης.
ιδʹ. Τα κατα τους πρεσβεις του παπα και τα κατα τον πατριαρχην Ἰωαννην, οπως και
παλιν επανηκεν εις το πατριαρχειον. ιεʹ. Πληροφορια του βασιλεως τοις της
εκκλησιας δια δημηγοριας δια τας παραλογους απαιτησεις των πρεσβεων. ι ʹ. Ὅπως
απεστειλε τους πρεσβεις και τον Ἐφεσου ο βασιλευς εις την φυλακην ιδειν τους
προσγενεις αυτου καθειργμενους δια το της εκκλησιας σκανδαλον. ιζʹ. Ὅπως ανηχθη
ο Ἰωαννης εις το πατριαρχειον το δευτερον. ιηʹ. Τα κατα τον Μελετιον και Ἰγνατιον,
τους πεμφθεντας εις παπαν μοναχους, και τα της εκκηρυξεως, οπως και εφ' οποιαις
αιτιαις προεβησαν. 21 ιθʹ. Παλιν τα κατα τον Λαχαναν και οπως παρα του Νογα
πεφονευται, παροντος και του Ἀσαν. κʹ. Ὅπως εκστρατευει ο βασιλευς Ἀνδρονικος
εις ανατολην και τα κατα τας Τραλλεις. καʹ. Ὅπως αι Τραλλεις παρα Περσων
εαλωσαν. κβʹ. Ὅπως και ο πορφυρογεννητος προς τα κατα δυσιν αποστελλεται και
τα κατα τον Ἅγιον Αυξεντιον, του βασιλεως εξελθοντος. κγʹ. Ὅπως και δι' ην την
αιτιαν ο Βεκκος γραφων εκινει τα περι δογματων. κδʹ. Ὅπως εις τον Ἅγιον
Αυξεντιον ο πατριαρχευων απηλθε και περι των εκεισε του βασιλεως ποινων. κεʹ. Τα
περι του Καλοειδα και περι Ἰωαννου του ∆ουκα. κ ʹ. Τα κατα τον λογοθετην του
γενικου Μουζαλωνα και τον μεγαν λογοθετην και πρωτοβεστιαριον υστερον. κζʹ.
Ὅπως εκ δυσεως υπεστρεφεν ο πορφυρογεννητος και τα κατα τον Κοτανιτζην, ειτ'
ουν Τορνικιον. κηʹ. Θανατος της δεσποινης Ἄννης και των παρασημων τωι πορφυρο
γεννητωι μεταλλαγη. κθʹ. Ἐκστρατεια Μιχαηλ βασιλεως προς Σαγγαριν και τα
γεγονοτα εκεισε τωι βασιλει. λʹ. Τα κατα τους προς τον παπαν Μαρτινον
αποκρισιαριους και ως απελθοντες ουκ εδεχθησαν και ως επεκλασθη δια ταυτα η
του βασιλεως υπερ εκεινων σπουδη. λαʹ. Περι των διαθηκων του πατριαρχου Ἰωσηφ.
λβʹ. Ὅπως συνεβη τα κατα τα Βελλαγραδα. λγʹ. Θριαμβος των εαλωκοτων κατα τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

Βελλαγραδα. λδʹ. Τα κατα τον αρχοντα των Λαζων Ἰωαννην και οπως ελθων επε
γαμβρευθη τωι βασιλει. λεʹ. Ὅπως ο βασιλευς δυναμεις εξηρτυετο κατα του
σεβαστοκρατορος Ἰωαννου, μετακαλεσαμενος και Τοχαρους, και ως παρα της
δεσποινης εκωλυετο εξελθειν. λ ʹ. Ὅπως κατα θαλασσαν ο βασιλευς συναμα τοις
αυτου εκινδυνευε και ως, φθασας την Ἀλλαγην, εν τοις Παχωμιου ετελευτησεν. 23

{ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΩΝ ΙΣΤΟΡΙΩΝ ΠΡΩΤΗ}.
Προοιμιον του συγγραφεως και περι της αληθειας των
λεγομενων.
Γεωργιος Κωνσταντινουπολιτης μεν το ανεκαθεν, εν Νικαιαι δε και γεννηθεις
και τραφεις, εν Κωνσταντινου δε καταστας αυθις, οτε Θεου νευματι υπο Ῥωμαιους
αυτη εγενετο, ετη γεγονως εικοσιν ενος δεοντος τηνικαδε, και κληρωι δοθεις θειωι
και αξιωμασιν εκκλησιαστικοις διαπρεψας και εως και ες πρωτεκδικου φθασας
τιμην, ετι δε και εν ανακτορων εις δικαιοφυλακα τιμηθεις, ταδε ξυνεγραψεν, ου
λογους λαβων ανωθεν αμαρτυ ρους, ουδ' ακοηι πιστευων μονον, ην τις λεγοι
εωρακως η και ακουσας αυτος, πιστους δ' αξιοιη τους λογους, ει μονον λεγοι,
λογιζεσθαι, αλλ' αυτοπτης τα πλειστα, ουτω ξυμβαν, γεγονως η και μαθων ακριβως
παρ' ων το πρωτον ωραθη πραχθεντα, πλην δ' ουκ αμαρτυρα, αλλα και πολλοις
αλλοις συνη γορουμενα, ως αν μη ο ξυμπας χρονος, φυσιν εχων τα πολλα κρυπτειν
συχναις κυκλικαις περιοδοις, και ταδ' αφανισειε, κατα μικρον εξιτηλα τηι παραδρομηι
γιγνομενα, δια το φανεντα κρυπτεσθαι παντα αναγκην ειναι, ως που τις των σοφων
εφη και αληθως εγνωματευσεν, ου μην ωστε και το αληθες περι ελαττονος του
ψευδους ποιησασθαι περι τοιουτων λεγοντα· ιστοριας γαρ, ως αν τις ειποι, ψυχη η
αληθεια, και το της αληθειας χρημα επαναγκες ιερον, ο δε προ ταυτης το ψευδος
αγων αντικρυς ιεροσυλος. 25 Ἄλλως τε και ημιν ηκιστα προθεσις τοις πραχθεισι
μεγεθος εντιθεναι, ωσανειπερ κινουμενοις εκ μισους η μην ευνοιας, ως αν πλεον η
εικος η το κακως ξυμβαν διασυρειη η το ευ ξυμπεσον υμνηθειη, του λογου τας ακοας
γοητευοντος. Ἐπειδη γαρ τα οπουδηπου πραχθεντα εστι μεν και διεξιεναι, οις δη και
λεγειν βουλομενοις εστιν, εστι δε και εαν αρρητα, μη αναγκης υπουσης, νικαι κατ'
εμην γνωμην το σιωπαν η το λεγειν αλλως η ως επρα χθησαν, και κρειττον δηπου
τοις ακουσειουσι το μη μανθανειν ολως η το μανθανειν αλλως η ως η οντως ιστορια
βουλεται, ως εκειθεν μεν της απλης εισαγομενης εκεινης αγνοιας εξ ης ου μωμος
προστριβεται, εντευθεν δε της διπλης, ωστε μη ειδεναι συμβαινειν τον ειδεναι
οιομενον, ου δη και χειρον ουδεν. Ου μην αλλ' ουδ' αυτος εγκεχειρηκα αν τηι γραφηι,
ην μοι μη επηιει ελπιζειν, προιοντος του χρονου, τα χειρω και ετι ξυμβαινειν, εκ των
παροντων και τα εσαυθις στοχαζομενωι, η μαλλον εκ των συμβαντων λογι ζομενωι
τα συμβησομενα. Πολλωι γαρ δηπου εις ακοην ωτιου θαυμασιωτερον εκ τοιαυτης, ης
δη και γεγευμεθα, ησυχιας και καταστασεως εις τοδε ξυμφορας τα πραγματα
προελθειν, η τοιαυτα φανεντα και ουτως της προτερας ευθαλειας, δεινου χειμωνος
επεισφρησαντος, καταρρευσαντα επι μειζον καταυανθηναι, ωστε μη οπως ευθαλειν,
αλλ' ουδε ζωτικης το παραπαν μετεχειν κινησεως.
βʹ. Παραιτησις του μη τα προτερα η κατα τον συγγραφεα λεγειν. Το γουν
ανατρεχειν επι τους προτερον η καθ' ημας αρξαντας καντευθεν αρχεσθαι τα εκεινων
επιοντας, οπως ασφαλως και μεθ' οτι πλειστης της ευβουλιας, ης ουδεν αμεινον,
διυκουν τα πραγματα, την αρχην εντευθεν κατοχυρουντες, και ταυτα περιγραφεισης
εις μικρον ταυτης αυτοις, επι τρισι και μοναις επιπολαζουσαις αρχηθεν ταις πολεσι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

Νικαιαι, Προυσηι τε και τριτηι Φιλαδελφειαι, της πατριδος εκπεσουσιν εξ ων αιτιων
ιδμεν 27 μαθοντες, ου μοι δοκει, καν λεγειν θελωμεν, ανυστα τωι τε πολλα και
μεγαλα ξυμβηναι, μεταξυ κρατουντων εκεινων, και πολλης ειπειν μαλιστα δεομενα
ασχολιας, και τωι μηδ' ημας ες τακριβες ειδεναι τι και εφ' οιαις ταις αιτιαις
ξυνεπεσεν εκαστον, αλλως τε οτι και αλλοις ειπειν επηλθε περι εκεινων, ου
πεπλανημενως, οιμαι, και ωστε μη σφας εαυτοις ασφαλως πιστευειν επεξιοντας καθ'
εκαστον, αλλ' ακριβως και ως ειδοτας εξ ων επι των πραγματων ησαν και περιησαν
ετι εις τελος πραχθεντων· και το του χρονου μηχανημα απρακτον ην, αμα
πραττομενων και αμα γραφηι διδομενων, αντιμαχομενου και αντισκοπουντος οιον
του Ἑρμου τηι Λητοι, η και μαλλον την εκεινης προοδον ανακοπτοντος. Ταυτ' αρα
και τα κατ' εκεινο συμβαντα του χρονου εατεον ημιν, ως ουκ ανυστα και αλλως του
προκειμενου σκοπου εξαγωνια. Ἓν δε και μονον τεως λεκτεον εστι, και ισως ου
περιττον, οτι και μονον εκεινο τινες αιτιωνται και της τοτε των πραγματων
ασφαλειας και καταστασεως και της νυν ανατροπης και συγχυ σεως, πλην ου κατα
ταυτον ουτως εχον, αλλα παρον μεν και ως εχρην τελουμενον ασφαλειας, απον δε
και ως ουκ εχρην παρορωμενον της παρουσης συγχυσεως.
γʹ. Ὅπως οι παλαιοι κατωχυρουν τας ακρας. Ἐκεινοι τοινυν δυοιν μεσον
εχθροιν εναπειλημμενοι, εξ εω μεν Περσων, εκ δυσεως δ' Ἰταλων, ου μονον το προς
τηι θαλασσηι, αλλα και το ανωτατον κατασχοντων, και εις στενον κομιδηι
αμφοτερωθεν κατασταντες, ως μηδ' ελευθερως αναπνειν εασθαι, τηι μεν Ἰταλικον
εχοντες συμμαχικον επηιεσαν Περσαις, τηι δε Σκυθικον προσλαβομενοι, αρτι τοτε
φανεν τε και προσληφθεν, ανωθουν τους Ἰταλους. Σκοπος δ' ην εκεινοις ακραις
ασφαλεσι 29 το μεσον κατοχυρουν. Και το μεν προς θαλασσαν ουκ ειχον οχυρωματι
αλλωι η θαλασσηι κατασφαλιζεσθαιουδε γαρ ην, θαλασσοκρατουντων των Ἰταλων
και προσκατεχοντων τα προσω, ασφαλως το λοιπον διαξειν, το δε προς εω οχυρουν
ειχον ερυμνοις ορεσιν, ει προλαβοιεν. Και δια ταυτα, επει ουκ ειχον αμα προς
εκατερα μαχεσθαι και οτι τα μεν προς εω ορη μεχρι πολλου ανεχοντα και το
ασφαλες κατεγγυωντα τοις κατοικησουσι, τοις Περσαις ουκετι διηνεκως
προσκαταληφθεντα, προσδοκιμα σφισι κατασχειν ησαν και δια της εκεινων
ασφαλειας τα οικεια ευ θεσθαι, τωι δε της θαλαττης μερει ουχ οιοι τ' ησαν χρησασθαι
οχυρωματι προτερον η τους Ἰταλους εκβαλειν εκειθεν, εσπενδοντο μεν πλεον τοις
Περσαις και ανακωχην εδιδουν τωι προς εκεινους πολεμωι, ετησιον τελος ταξαντες
διδοναι, ο δη και εδιδουν ουκ ες μακρον, τοις δ' Ἰταλοις ολαις επειχον ορμαις.
Συχνοις δε πονοις και ακαταγωνιστοις πολεμοις ενιδρουντες, εκεινους μεν εξωσαν
και, ναυσιν οικειαις παραπλεειν παρεσχηκοτες την θαλασσαν, ικανην τοις εκεισε
των Ῥωμαιων οικουσιν εδιδουν ασφαλειαν· ειτα νωτα στρεψαντες, εκοντων
ακοντων Περσων, ορεσιν επεβαλοντο, συχνοις δε τοις πανταχοθεν εποικοις και
ισχυροις κατασφαλισαμενοι, ερυμνα τειχη και οιον δυσεπιχειρητους θριγκους τηι
Ῥωμαΐδι ταυτα κατεστησαν.
δʹ. Ὅπως των εν ταις ακραις επεμελουντο ανδρων και πραγματων. Ου μην δε
και ατημελητους τους προς τοις ορεσιν οικουντας ειων, ως ετοιμους
μεταναστευσοντας, ει που αμηγεπη οι εναντιοι προσβαλοιεν, μηδεν εχοντας το
πειθον μενειν και παρα δυναμιν, ει ποι παρεικοι, προς εκεινους ανδριζεσθαι· αλλ'
ατελειαις μεν τους παντας, προνοιαις δ' εκ τουτων τους επιδοξοτερους και οις
τολμηεν το φρονημα γραμμασιν εδωρουντο βασιλι κοις. Και δη, του χρονου
προιοντος, ηυξανον ταις περιουσιαις, και πλουτος 31 επερρει σφισι συχνος. Παρ'
οσον δ' εκεινοις ενευθηνεισθαι ξυνεβαινε τοις κατα τον βιον, παρα τοσουτον και
προς τους εναντιους εθαρρουν, και πολλοις τοις εκειθεν ετρυφων, νυκτιλοχουντες
και οσημεραι την των εναντιων περικοπτοντες και τα πολλα ληιζομενοι· εξ ων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

συνεβαινεν αυτοις μεν ομοσε τοις αντιπαλοις χωρουσι προβεβλησθαι των ενδοτερω,
τους δ' εξαρτωμενους τας ελπιδας εκεινων επι της οικειας διατριβειν ανεδην και
ταις οικειαις προσανεχειν φροντισι, τους μεντοι επι των αρχων της στρατηγιας
οντας, των οπισθεν ασφαλως ως οιον τ' εχοντας, την μαχην ετερωσε τρεπειν και μη
ουσαν ταις επιθεσεσιν ερεθιζειν και φθανειν κακως διατεθεντας ετερους προτερον η
αναμενειν πασχειν ετερωθεν τα δεινα. Το δε συμπαν ην κατορθουμενον, των ακρων
καλως εχουσων και μηδ' αν ει τι και γενοιτο, των εκει καθυπειξοντων ανδρων, ει πηι
και αντιτεινειν τολμωιεν οι αντικει μενοι, και ταυτα και της αρχης εγγυθεν ουσης,
ανθεξουσης ετοιμου προς απαν το αντιστησομενον. Και τα μεν προτερα τοιαυτα και
ουτως εχοντα, μη μονον αις ερρεθη ατελειαις τε και προνοιαις, αλλα γε και
καθημεριναις φιλοτησιαις βασιλικαις των τας ακρας οικουντων βρενθυομενων και
ουδεν ο τι μη πλουτου σημειον εχοντων, καντευθεν και αρραιθυμοτερον μεν
φυλασσοντων, θαρραλεωτερον δ' εισβαλλοντων και αντισχοντων τοις, ει πηι
ισχυσαιεν, κακοποιουσι τα ημετερα.
εʹ. Ὅπως, αλουσης παλαι της πολεως παρ' Ἰταλων, εξησθενησε τα κατα την
ανατολην και περι του Χαδηνου. Ἐξ οτου δ' η Κωνσταντινου Ῥωμαιοις εαλω και ην
επαναστρεφειν αναγκη τηι πατριδι τα τεκνα, και προτερον των αλλων οις ην το
κρατειν, ξυνεβαινε μεν ενθεν εξασθενειν εκεινους τηι διαστασει των βασιλεων, εδει
δ' εκεινοις παντως προνοιας, και μαλλον εφ' ωι και καθ' εαυτους ουδεν ηττον
θαρροιεν, ει μηδ' αλλοθεν, αλλ' ουν νευρα πολεμου τον σφων πλουτον εχουσιν.
Ἀλλα χρονωι υστερον, της βασιλειας μεταπεσουσης, Χαδηνος τις, ωι δη και το της
επαρχιας αξιωμα εσαυθις επεθηκεν ο κρατων, τα πολλα παρ' εκεινωι δυναμενος εξ
αιτιων οσον ουκετι ρηθησομενων εκειθεν γαρ και ο παρων λογος εις καταστασιν την
πρεπουσαν αναχθη σεται, εκεινος τοινυν, συμφερον δοκειν εθελων συμβουλευειν
τωι βασιλει 33 ο Παλαιολογος δ' ουτος ην Μιχαηλ, βουλην εισαγει τηνδε και λιαν
επισφαλη, ως το πραγμα εδειξεν υστερον. Και δεχθεις ως δηθεν συμφεροντως
λεγων, πεμπεται καταπραξαι α φθασας βεβουλευται. Και δη επιστας ταχεως τοις
τοποιςου γαρ ην προς τα επεσταλμενα βραδυνειν ολως αυτον καταρξαμενον, ανδρας
βαθυπλουτους ευρων και κτημασι και θρεμμασι βριθοντας, στρατευει τουτους εκ
των σφετερων εκεινων και οις ο εκαστου βιος συνεκεκροτητο και, εις τεσσαρακοντα
νομισματα τωι ενι συμποσωσας, και τουτων το πλειστον εκ των αυτου, το λοιπον του
τεθεντος τελους, ουκ ολιγον ον, τωι βασιλικωι ταμιειωι εισκομιζεσθαι εταξεν. Ὃ και
πραχθεν πρωτως, παθοντων των ανδρων α ουκ ηλπισαν πωποτε, επεκλασε τε την
προθυμιαν βουλομενοις και καθυφεικεσαν της δυναμεως.
ʹ. Ὅπως οι Περσαι κατεσχον τα της Ῥωμαΐδος ορη. Ἐντευθεν και τοις των
Περσων μαχιμοις και οις εν μαχαιραι το ζην, των αλλων υποκλιθεντων τοις
Τοχαροις, αρτι κατασχουσι την της Περσιδος αρχην, συμφερον εδοκει αφηνιαζουσι
καταφευγειν προς τα των ορων οχυρωτερα και, τα πλησιον κατατρεχοντας, νομωι
ληιστων αποζην. Ὃ και γεγονος, συνεστησαν καθ' αυτους πλειστοι και συχνακις
ισχυροι επετιθεντο ασθενεσι γενομενοις τοις ημετεροις και, περιοντες κατ' ολιγον
αδυνα τουντων, υπεικειν εποιουν. Και ταχα αν εσχωρουντες οσημεραι τοις εναντιοις
των θριγκων παρεχωρησαν, ει μη γε ταχθεισαις ρογαιςτα γαρ σφετερα ουκ ειχον
κατεχεινμογις υπεικον προσοικουντες αντεχειν. Και αντειχον τεως, τα πλειστα μεν
και εξ εαυτων, ην δ' ου και πολλων επεισφρουντων των εναντιων, δηλα τιθεντες τωι
ημετερωι στρατευματι και απρακτον πολλακις την εκεινων επισυστασιν
καθιστωντες. Και ταυτ' ησαν, εως εδιδοντο ρογαι καιροις ωρισμενοις κατα το
συνηθες. Πλην φυλασσεσθαι μονον ην το κακον επιον και μη προσχωρειν σφας ετι,
μηδε περιγιγνεσθαι, μηδ' αυτους ζητειν κακουν την εκεινων κατατρεχοντας, 35 αλλ'
εαυτους συντηρειν επι της οικειας μενοντας, ως μαχουμενων μεν, οτ' εκεινοι επι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

μεσου της ημετερας τον πολεμον εξενεγκαιεν, μη μαχουμενων δε, ει μη εκεινοι
θελοιεν πολεμειν. Ἐπει δε και περι ταυτας οι αρχοντες εγλισχρευοντο, και μολις και
υπερημερον και παρα το αρχαιον μειον ην το διδομενον, εφ' ωιπερ και οι κατα
καιρους των στρατευματων ηγεμονες μεριτας εκ κλεμματων εαυτους εισηγον,
απωλετο μεν η πληθυς εκεινων, των μεν εργον μαχαιρας γεγονοτων, των δε και
προσχωρησαντων τοις εναντιοις, αλλων δε και αλλαχου που, επει ουκ ην εκεισε
προσμενουσι φευκτα τα δεινα, μετοικησαντων και ως ειχον διαγαγοντων τον βιον,
κατα πολλην δε του κωλυσοντος ερημιαν κατεσχον οι εναντιοι τα οχυρωματα, εξ ων
και κατατρεχειν οιοι τ' ησαν, οσακις ην αυτοις βουλομενοις, και κακως ποιειν ουχ
οπως τους προσχωρουςτουτους γαρ ειχον αυτοθεν, αλλα και ων ες μακραν απειχον.
Τοις δε των Ῥωμαιων στρατευμασιν ασχολιαν παρειχον ου την τυχουσαν, προς
εκεινους εφ' ωιπερ επισχειν ες αει ρεπουσι και των αλλων αφεμενοις, ουκ ολιγης
χρηιζοντων επικουριας, και μαλλον των προς δυσιν, α δη και κενωθεντων των
ανατολικων εκεισε ταξεων προτερον η ταυτα γενεσθαι, μη οτι γε τα εωια
προσεζημιουν, αλλα και καθ' αυτα απορως ειχον, των δυτικων ποτε μεν εφ' ημας,
ποτε δ' επ' εκεινους τρεπομενων, και τηι της γνωμης αστασιαι τριβην εμποιουντων
και αμφοτεροις, ως, παροντων μεν των στρατευματων, χωρις υποκλινειν αναγκης,
ανακωχης δε γενομενης επι σμικρον, προς θατερα αυθις ραιδιως τρεπεσθαι, ει μονον
ιοιεν μεθ' οπλων επ' αυτους. Ουτω δ' εχοντων των της ανατολης και ουτω των
δυσχερων επιοντων, ες ο τυχης υστερον τακειθι πραγματα προυβησαν εσαυθις
ερουμεν, προσθεντες και τας αιτιας· τεως δ' ουν επαναλαβοντες τον λογον, την
αρχην, εξ ουπερ και ου χειρον αρχεσθαι, καταστησομεν. 37
ζʹ. Ὅπως επι βασιλεως του Ἰωαννου επι τηι εις βασιλεις πιστει ο Παλαιολογος
Μιχαηλ κατησφαλιζετο. Ἤδη μεν αυτοκρατουντος μετα πατερα του Λασκαρι
Θεοδωρου, ο επι θυγατρι αυτανεψιου εκεινου γαμβρος ο Παλαιολογος Μιχαηλ τωι
του μεγαλου κονοσταυλου διεπρεπεν αξιωματιτο δ' αξιωμα προνομιον ειχεν εκ
παλαιου εις χειρας αγειν τον εχοντα τουτο απαν το εξ Ἰταλων στρατιωτικον και
υπηκοον, υποπτος μεν εις βασιλειαν αει ποτ' ων και δηλος, εξ ων υποκαθημενως
ειχε, νεωτερισων, ει καιρου λαβηται, τα πιστα δε δους τωι του κρατουντος πατρι
ασφαλεσιν ορκοις και δη και αρχιερατικαις εμπεδωθεις αφοριζουσαις των πιστων
εκεινον αραις, ει που και αποστατειν προαιροιτο και δυσνοειν ολως τοις
βασιλευουσι. Και ταυτ' επραττετο, οτε, την των δυσικων εμπεπιστευμενος παρα του
βασιλεως αρχην, αιτιαν εσχε του συνθηκας ποιειν δι' απορρητων προς τον δεσποτην
των δυσικων Μιχαηλ τον Ἄγγελον, εφ' ωι κατεγγυησαι μεν τον δεσποτην εκεινωι
την ιδιαν παιδα προς γαμον, αυτον δε παραδουναι την του βασιλεως χωραν και, υπ'
εκεινωι γενομενον, συμπραττειν ως εικος την αρχην τωι δεσποτηι και πενθερωι.
Προσαγγελθεις δ' επι τουτωι προς βασιλεα προς οικετου, ωι δη και τα της βουλης, ως
εκεινος κατηγορων ελεγε, προσανετιθετο, ανηρπαστο τε την ταχιστην, παραλυθεις
της αρχης, και τηι φυλακηι σιδη ροδετος ερριπτειτο. Μη δηλου δε γενεσθαι
δυναμενου του κατηγορηματος, αδηλον ον ειτ' αληθευοι ο προσαγγελλων, ως
εκεινος ισχυριζετο, ειτε συκοφαντοιη, ως ο Παλαιολογος αντεπιφερων ετοιμος ην
υπερ αληθειας μονομαχειν κατα τι κρατησαν επι τοις αδηλοις των προσαγγελιων
αρχαιον εθος τοις 39 βασιλευσιν, ομως την υποψιαν ουκ ειχε διολισθαινειν και το
της απιστιας εγκλημα εις τελος διαδιδρασκειν, αλλ' εφ' ικανον χρονον τηι φυλακηι
κατειχετο δεσμιος, και η υποψια προσην. Ὡς δ' ου χρην υπερ εκεινου αλλον τολμαν
και πρεσβευειν τωι βασιλει, ο τηνικαδε πατριαρχευων Μανουηλ, επι μησι πλειστοις
συνδιαγων κατα Λυδιαν τωι βασιλει, επει προς εξοδον ην και δηλος ην ο κρατων
προς χαριν τελειν τι τωι ιερει προθυμουμενος, αυτικ' εκεινος, αφεις ταλλα, την υπερ
του σιδηροδετου πρεσβειαν εισηγε και ως συκοφαντουμενον ικετευε κατοικτειρειν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

«Ει δ' ουν, αλλ' ει μη παρα σοι καθαρως, εφη, της υποψιας αφειται, ω βασιλευ, αλλ'
εκεινος το πιστον δωσει προς τουπιον, τας της εκκλησιας εφ' εαυτον επιτιμησεις
καταδεξαμενος· αις και μαλα κατεμπεδουμενος, και αυτο δη το ακατεργαστον του
νοος περι αποστασιας ενθυμιον ου προσησεται, αλλα γε χριστιανος ων την του Θεου
δικην φυλαξεται και αδολως εμμενει τοις ορκοις εις την προς σε πιστιν και το γενος
το σον.» Ουτως ειποντος, δυσωπειται την δεησιν ο κρατων και επινευει προς την του
κατακριτου συμπαθειαν, ευμενη συνολως εκεινωι την ιδιαν γενεσθαι ψυχην
κατεγγυησαμενος, ει κακεινος τα της εισεπειτα προς αυτον ευνοιας, ως ο ιερευς
υπεσχετο, πιστα καταστησειε. Και δη περι που την Ἀχυραους ο ιερευς γεγονως,
συναμα και πλειστοις αρχιερευσι, στελλει προς τον κρατουντα, ουτως εκεινου προς
τον αρχιθυτην συνταξαμενου και ουτω ταξαντος, τινα των αυτου οικειων και
ιερωσυνηι κοσμουμενον, ον ο κρατων δεξαμενος ανιησι μεν παραυτικα τον
κατεχομενον των δεσμων, απολυει δ' ασμενως προς τον ιεραρχην, οπαδους αυτωι
συνεξαγαγων. Ἅμα γουν επεστη και αμα, παρα της συνοδου τα εικοτα ενωτισαμενος,
την εκεινων επιτιμησιν εις ασφαλη των προς βασιλεα ιδιων ορκων βεβαιωσιν
δεχεται. Και προς τον κρατουντα αυθις επανιων, πολλης της παρ' εκεινου ευμενειας
ετυγχανεν. Ουτω τοιγαρουν εχων και ουτω σπευδων εαυτον φυλαττειν 41 πασης
καχυποψιας ανωτερον, και μαλλον οτι και αξιωματος επεβη μεγιστου, πολλωι πλεον
προς τον μετ' αυτον το κρατος εχοντα αλωναι ταις υποψιαις διεφυλαττετο.
ηʹ. Ὅπως ο δευτερος Λασκαρις, πολλους των εν αξιωμασιν υπερορων,
ετερους αντικαθιστη. Ἀλλ' επειδη θερμος ην εκεινος προς παντα, ετι δε και την του
κατα φρονεισθαι δοξανη γαρ νοσος επεισπεσουσα και μαλλον τρυχουσα επειθε δεινα
υπιδεσθαι, παραλυει μεν του αξιωματος εις πρωτοβεστιαριου τεταγμενον τιμην τον
Ῥαουλ Ἀλεξιον, αντεισαγει δ' εις ταυτην τον εξ Ἀτραμμυτιου Γεωργιον τον
Μουζαλωνα, συνοικισας αυτωι και την εκ Καντακουζηνων Θεοδωραν, του
Παλαιολογου ουσαν αδελφιδην, τον δε μετ' εκεινον Ἀνδρονικον μεγαν δομεστικον
καθισται, την του Ῥαουλ θυγατερα οι συναρμοσας, τον δε γε τριτον των αδελφων
προβαλλεται πρωθιερακαριον, ανδρας ουκ ευγενειας μεν μετεχοντας το παραπαν,
εις παιδοπουλους δε αυθεντοπουλευομενωι τεταγμενους αυτωι. ∆υο μεντοι γε των
μεγιστανων των ομματων στερει, ων ο μεν εις υιος ην του Στρατηγο πουλου
Ἀλεξιου, ο Κωνσταντινος, ος ηξιουτο και κηδουςτην γαρ αδελφιδην του βασιλεως
Ἰωαννου, εκεινου διδοντος, ειχεπεριφανους και μαλα λαμπρου, ατερος δε ο Φιλης
ην Θεοδωρος. Και πολλ' αττα εκαινοτομει, 43 την οφρυν των προς αιματος
καθαιρων και το ασφαλες εντευθεν εαυτωι, ως ᾤετο, προμηθουμενος· ου γαρ
αναπνειν εια εκεινον η νοσος, νυκτωρ και μεθ' ημεραν τα μη καλα φανταζομενον.
θʹ. Ὅπως ο Κοτυς τον Παλαιολογον παρασκευαζει αυτομολησαι προς Περσας.
Τοτε δη και του Παλαιολογου εις κεφαλην τεταγμενου Μεσοθινιας και αυτων
Ὀπτιματων, εκεινου προσταξαντος, και τα πολλα κατ' Ἰταλων πραττοντος, προσηιει
τις των εκ του παλατιου, Κοτυς επωνυμον τωι ανδρι και ες τα μαλιστα οι των φιλων
ων, και δηλος ην περι τουτωι αγωνιων εξ ων προς αυτον διεξηιει. Και· «Ει μη
φυγαδειαι χρησαιο, ελεγεν, ημερων ολιγων εις μεγα συμφορας τα κατα σε
προβησεται· αλλ' ουδ' εμοι τουντευθεν ακινδυνον μενειν, αλλ' αυτομολητεον προς
Περσας και αμφοτεροις, ει σοι μελει των οφθαλμων.» Ταυτα λεγει και πειθει
πληροφορων, φιλος ων, τον αει περι εαυτωι δεδιοτα δια την υποτρεχουσαν της
αρχης υποψιαν· ουδε γαρ ουδε τον θειον τουτου, εις μεγαν χαρτουλαριον
τεταγμενον, Παλαιολογον Μιχαηλ και αυτον ακουοντα, ακινδυνον εια η υποψια,
αλλα, περι της αρχης ερωτηθεντα, απλοικως φαναι λεγεται ως, ει κεχρεωστηται τωι
προς Θεου το αρξαι, ανυπαιτιος ο καλουμενος· ου δη χαριν και νεμεσηθεις οιον παρα
του κρατουντος, ει τοιουτος ων τοιουτοις μετεωριζει τον νουν, τηι φυλακηι διδοται
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

δεσμιος. Τοτε τοινυν μαθων και ως εικος δεισας, ει μενων μεν κινδυνευοι, δεινον
ηγειτο και λιαν ελεεινον, το δ' αυτομολειν αυθις προς αλλοτριους σωτηριον μεν,
αλλ' επιμωμον εκρινε. Τεως δε δυοιν νομιζομενοιν κακοιν, του φοβου
προστεθεντος, αιρειται τουλαττον. Και δη εκ πολλων, ως ειχε, προμηθευ σαμενος το
αφωρατον, παραλαβων και τινας των οικειων και τον ποταμον περαιωθεις
Σαγγαριν, την ευθυ Περσιδος ανα κρατος ιεται και τωι σουλταν 45 προσχωρει. Ὁ δ'
ασμενως δεχεται τουτον και τιμαι τοις προσηκουσι. Τεως δε γε καν τηι αλλοδαπηι
σημαιαις βασιλικαις παραταξαμενος συν εκεινοις, κατα των εχθρων του σουλταν
αριστευει, τον βασιλεα, ει που ακουσοι, εντευθεν εκμειλισσομενος. Ειτα
μεταμεληθεις οιον και παλινδρομειν προαιρουμενος, τωι τηνικαδε Ἰκονιου
προσερχεται και οι μεσιτηι χραται προς βασιλεα, ει πως, τα πιστα γραμμασι δοντος
εκεινου η μην την οργην καθαρως ανασχειν, αυτωι και παλιν επανελθειν γενοιτο.
Του δ' ιεραρχου γραμμασι σχεδιασαντος την πρεσβειαν, ο κρατων κατενευσε την
συμπαθειαν, και βασιλικαις συλλαβαις επ' ασφαλειαι του μη τι παθειν ανηκεστον εξ
οργης επανεισιν· ο δε και δεχεται τουτον προφρων ταπεινωθεντα και αγκαλιζεται
προσιοντα και ομολογουντα ως εαυτωι συνοιδε πταισας ασυγγνω στα συμπαθει, και
επι της προτερας εχων τιμης.
ιʹ. Ὅπως επανελθων ο Παλαιολογος και δεχθεις στελλεται στρατηγος εν τοις
κατα την δυσιν. Ἐπει και της κατα δυσιν Ἐπιδαμνου κατειλημμενης προς των
ημετερων, ηγγελλετο το συμβαν, και τοις εκεισε εδει μεν αρχιερεως, εδει δ'
ηγεμονος και στρατιωτιδος ταξεως, αρχιερεως επικηρυχθεντος του Χαλκουτζη, ος
και την του μεγαλου σκευοφυλακος επι της μεγαλης εκκλησιας ειχε τιμην, τουτωι
συνεκπεμπει κακεινον ηγεμονευσοντα των εκει, προσταξας συμπρατ τειν το δοξαν
και αλλοις μεν αρχηγοις τοις εκει, μαλιστα δε γε τωι ιερει. Ὡς γουν Θετταλιας δια
ταχεων επεβησαν και ηδη προς τωι περαιουσθαι τον ποταμον Βαρδαριον ησαν,
περαιουται μεν ο ηγεμων συν ταις ταξεσι προτερον, 47 ευρισκει δε τα τηιδε
συγκεχυμενα και προς απιστιαν κλιναντα, οτε και ο του δεσποτου Μιχαηλ εκ
νοθειας σκοτιος παις Μανουηλ, τυχων εκεισε συν ικανωι στρατευματι και
συμπλακεις τωι πολεμωι, τα πρωτα μεν, ομοσε χωρησας τωι ηγεμονι, τωι κοντωι
συνωθει και ριπτει, επειτα δε, συσταντος και επικαθεσθεντος τωι ιππωι, παρ' εκεινου
καιριαν βαλλεται, μη λαβων ισην.
ιαʹ. Ὅπως αποστελλεται Χαδηνος αναγαγειν αυτον σιδηροδετον. Ἀλλα του
∆υρραχιου προς Θεσσαλονικην υποστραφεντος δια την συγχυσιν κακεινου ως εικος
διαπονουμενου, εφ' ωι συσταλειη το ανθισταμενον, φημη προτρεχει τον των
βασιλικων ιππων κομητα Χαδηνον οσον ουκ ηδη καταλαμβανειν Θεσσαλονικην
αγγελλουσα, ουκ αλλου χαριν η του τον Παλαιολογον καθεξοντα ως βασιλεα
δεσμιον ενεγκειν· και οςεφθασε γαρ διατριβων εν Θεσσαλονικηι τωι τηνικαδε,
ακουσας το φημιζομενον, δεινα εποιει και στρεφων ην επι λογισμων τι ποτε αρα τωι
βασιλει δοξαν, ως εαυτον ουχ ως επεμψεν επαναγει, αλλα τιμηι προπεμψας
επανελθειν αναγκα ζειν θελει μετ' ατιμιας και, ον συμπαθειας ηξιου δια γραμματων
και ουτω καθαρως αμνημονειν ευκει των πεπραγμενων, ως και ηγεμονιας αξιουν
μεγιστης, τουτον, τας συνθηκας αναλαμβανων, ως εφ' ομολογουμεναις καθοσιωσεσι
κατακρινει. Ὅμως ουκ εχων οποι των λογισμων και των οδων τραποιτο, επι Θεον
καταφευγειν εγνω· κοινουται τε τωι ∆υρραχιου τα κατα γνωμην και οι της προς το
θειον ικετειας συναρασθαι δεεται. Ευθυς τοινυνεδοκει γαρ αυτοθεν και το πραγμα
θεοφιλεςεπι της του Ἀκαπνιου μονης υμνολογειται παρακλησις νυκτος αφ' εσπερας,
της επιγενησομενης ημερας εν νωι θεντος του αρχιερεως την ιεραν τελεσαι
μυσταγωγιαν. Ὡς γουν επεφωσκεν η ημερα και τας νομιζομενας ωρας διελθειν
εμελλεν ο αρχιερευς, εφ' ωι λειτουργησειε, σιγην μεν επισκηπτει τοις εξωθεν, αυτος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

δε κατα μονας ωμιλει Θεωι και τας συνηθεις και προτελε στικας ευχας μεθ' οτι
πλειστης απεδιδου της ησυχιας. 49 Τοτε δη τοτε λεγεται ακουσαι φωνης της αυτης
εκεινον εκ τριτου, ουχ αμα, αλλ' εν τωι μεταξυ καιρου τινος διαλειποντος· και η
φωνη λεξις ην ου συνηθης, ουτε μην ουχ οπως Ἑλληνικηι, αλλ' ουδε τινι ετεραι
γλωσσηι προσηκειν δοκουσα· μαρπου γαρ ελεγετο, και πλεον ουκ ην· εφ' ωι δη
θαυμασαντα τον αρχιερεα ευθυς προσελθειν τωι Θεσσαλονικηςο ∆ισυπατος δ' ην
Μανουηλκαι απαγγειλαι οπως τε σταθειη εις την δια ψαλμωιδιας εντυχιαν Θεου και
οπως απροοπτως αφικοιτο η φωνη, λογιζομενωι περι ων λογιζεσθαι εφη· και τον, εφ'
ικανον την λεξιν σκεψαμενον, το συμβαν επι τωι παλαι βεκλας λαβειν επι λογισμων
και, τα στοιχεια της λεξεως αναπτυξαντα, αριδηλως φαναι την βασιλειαν Ῥωμαιων
τωι Παλαιολογωι μνηστευεσθαι· Μιχαηλ γαρ αναξ Ῥωμαιων Παλαιολογος οξεως
υμνηθη σεται, ως ελεγε, την λεξιν δηλουν. Εισι δ' οιτινες λεγουσι μητε τον
∆υρραχιου τοιαυτ' ακουσαι, μητε τον Θεσσαλονικης τοιαυτα φοιβασασθαι, αλλα,
σοφον εκεινον οντα και περι τοιαυτας βιβλους, αι δη και βασιλειας τας ες τουπιον
διατυπουσιν, επτοημενον, φιλοπονωτερον ερευνωντα, περι τοιουτων εγνωκεναι και
δη, γνωρισαι θελοντα ταυτα ωι γε και η της βασιλειας κατηγγυατο περιωπη και
αναφερειν οιον εκεινον της λυπης, επει και περι αυτηι τηι ζωηι εδεδοικει, το μεν εκ
βιβλων ειδεναι λεγειν, μη εχειν εκεινωι πιστευειν, το δ' εκ Θεου φανερως ακουσαι,
μη και πολλακις τον λογον ουδε γαρ αραροτως ειχε ταις βιβλοις επ' αδηλοις ταις
αποβασεσι πιστευεινδιαπεσειν δεδοικεναι, και δια ταυτα, τωι ∆υρραχιου περι των
τοιουτων κοινολογησαμενον, αυτωι μεν υποθεσθαι λεγειν της φωνης ακουσαι,
εκεινον δ' αναπτυσσειν προσποιεισθαι προς οπερ και βουλοιτο την παρ' αυτου
συντεθεισαν λεξιν. α δη τωι Παλαιολογωι μυστικως πιστευοντες και αμφοτεροι,
εκεινον μεν επ' αγαθαις ελπισιν ειχον μετεωριζειν, εαυτοις δε, 51 ει μη ουτως
αποβαιη, παραιτησιν υπελειποντο ως αμαρτουσι της εξηγησεως, αλλο τι της φωνης
ταχα δηλουσης η ως εκεινοις εξηγητο. Πλην αλλ' εν τοσουτωι φθανει και ο των
βασιλικων ιππων κομης, ο δηλω θεις Χαδηνος, και επιβαινει απτερωι ταχει
Θεσσαλονικης και αυτικα το πιστον της φημης εδειξε πραξας, τον Παλαιολογον εν
ασφαλει κατασχων. Σιδηροις μεντοι ουκ εγνω δεσμευειν τω ποδε, ως δη οι και
προστεταγμενον ην, ουκ οιδ' ειτε το του ανδρος αιδουμενος ευγενες, ειτε τι και
φιλιας προς εκεινον εχων· το γαρ υπονοειν τι περι εκεινου των αγαθων τα της οργης
ουκ εδιδουν. Τεως δ' αφοσιωσαμενος εκεινωι τα της τιμης ως οιον τε ασφαλως, μη
και επι πολλων εντος ατιμωιτο της πολεως τοις σιδηροις πεδουμενος, νυκτος εξεισιν.
Ἐπει δ' ικανως της πολεως απηλλαττετην, ο μεν γνωριζει τα ορισθεντα και ως αυτος
εν προνοιαι τινι της εκεινου χαριν τιμης καταπεφρονηκει των ορισθεντων, ουκ ες
πλεον δε τα της τολμης ου γαρ ασφαλες αμφοτεροιςπροβαινειν εβουλετο· ο δ' αυθις
και χαριν υπερ τουτου πολλην εοικως ειδοτι, ετοιμον παρειχεν εαυτον εκεινωι του
το προσταττομενον εκτελειν. Και δη σιδηροις περιβαλων, ωστ' εκεινον και επι
θατερα των πλευρων τωι ιππωι επικαθεζεσθαι, ουτω συν εκεινωι την οδον ηνυον και
αμφοτεροι. Συνεβαινε δε και τις τοτε, την οδον ανυοντων, ως λεγεται, αγαθος ορνις
και οιον προφοιβασμα τοις μικρον γενησομενοις υστερον. Το δ' ην· διηρχοντο μεν
ως εικος, ο μεν προς το μελλον αλυων, ο δ' αναφερων ως ειχε της λυπης εκεινον και
μεταβαλλειν πειρωμενος προς το ευθυμοτερον. Ἐπει δε ποτε της πολλης ανανευσας
εκεινος λυπης προσεταττε ψαλλειν και ο παρασταιη κατα νουν εκεινωι
καλλιφωνεινην γαρ, ως εοικε, και ειδησιν εχων ο φερων προς ταυτα, ως αν, φησιν,
εντευθεν και μικρον ανεθειημεν, τηνικαδ' επηιει εκεινωι παραυτικα εμμελως
ψαλλειν Νυν προφητικη προρρησις πληρωθηναι επειγεται, ουκ ανειμενως αλλως
και αναβεβλημενως, αλλ' ενθουσιαστικως οιον μαλα υπερφωνουντι και υπερ
δυναμιν· εφ' ωι δη και τον δεσμωτην τοτε μεταβαλειν προς το ευθυμοτερον και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

ησθηναι δοξαι, ως μεν ην δοκειν και τωι φαινομενωι, τηι μελωιδιαι, τηι δ' αληθειαι και
ως ουκ ην τον μελωιδουντα υπονοειν, τωι επι τοις παρουσι δοξαντι οι χρηστωι ορνιθι.
Ἀλλ' ουτω μεν εφ' ημεραις την οδον εξανυσαντων και ως βασιλεα φθασαντων,
εμφανιζεται μεν οσον ταχος ο πεμφθεις τωι κρατουντι και 53 απαγγελλει την αφιξιν,
τον δε μηδε το παραπαν εισαχθεντα η ειρκτη ως κατακριτον δεχεται· ην δ' αλλως
υπονοουμενον το, ενευκαιρησαντος του κρατουντος, εξετασει τακεινου δοθησεσθαι
μειζονι η κατα τον τοτε καιρον. Ἀλλα χρονος ετριβετο μεταξυ νοσουντος του
αυτοκρατορος, κακεινον ειχε δεσμωτην η φυλακη, πλην ουχ ως εφ' ομολογουμεναις
καθοσιωσεσιν· ου γαρ ην εγκλημα το παραπαν, ει μη γε την υποψιαν και το πολλους
εν απορρητοις εκφερειν, προς ους ην πιστευειν υποφωνουντας το μορσιμον,
εγκλημα θειη τις τωι κατεχομενωι. Ἐδοκει δε τεως και η προφασις εγκλημα. Ἡ δ' ην
..., αλλ' ανακτεον τον λογον, ιν' ευμαθεστερον των προκειμενων εχοιμεν.
ιβʹ. Ὅπως νοσων ο βασιλευς παντας επι μαγειαις υπωπτευε και τα κατα την
Μαρθαν. Νοσος ην ενσκηψασα τωι κρατουντι και η νοσος δεινη· επειληπτο γαρ
καταπιπτων συχνακις. Το δ' ην, ως εοικεν, εκ ζεσεως φυσικης εγκαρδιου. Ὅθεν,
οιμαι, και το ευφυες εκεινωι και υπερ το προσηκον ην, ου στεγοντος του μοριου το
παθος καντευθεν εκτρεπομενου του εικοτος, ως μηδε χρησιμους πολλακις
αναπεμπειν τωι εγκεφαλωι τας αναπνευσεις, οθεν και το λογιζεσθαι. Ἐν τουτωι γαρ
και φιλοσοφων εριν περι του φρονειν συμβιβαζειν τις εχοι· πηγη γαρ λογισμων η
καρδια, πλην αναγομενων προς τον εγκεφαλον, ως εκεινος συμμετριας η μην
ασυμμετριας εχοι, ουτως ειδοποιεισθαι συμβαινει το αναγομενον. Τοτε τοινυν
επιπιπτουσης συχνακις της νοσου, ουκ οιδ' οποθεν, μηνιμα ειναι το παθος ο πασχων
εκ μαγγανειας δαιμονιον υπελαμβανε. Και οι μεν πολλοι των εξω, οις ην τα τοιαυτα
πιστευειν, το εγκλημα προσετριβον τοις Μουζαλωσι, παραλογων και ως ουκ αν
προσεδοκησαν των αξιωματων τυχουσι· τωι μεντοι γε πασχοντι πας υποπτος ην, ει
μονον τις επι μαγγα νειαις κατηγοροιη. Ὅθεν και πλειστοι και των τυχοντων
συνελαμβανοντο, ει που τις γρυξειεν εγκαλων. Και ο μεν διωκων μαγγανειας αλλον
υπερ εαυτου πολλακις η του πλησιον προυβαλλε τουγκλημα, ως δικας ληψομενος
αποδειξας· αναγομενον δε προς βασιλεα το εγκλημα εκ του παραυτικα ου γαρ ην
σιωπαν ακουσαντα, ο δε, ουχ υπερ αλλου του, αλλ' αυτος 55 εαυτου συνολως
αγωνιων, προσεταττεν εξεταζεσθαι. Παραστασις δε του μη ψηφοις απασαις τον
κρινομενον αιρεισθαι ου μαρτυρων παραγωγαι, ου προτεινομενοι ορκοι, ου βιων
των προ του εξετασεις, ουκ αλλ' αττα οις το ψευδος ελεγχεται· αλλ' εν και μονον ην
το σωιζον τους ηλωκοτας, ει μυδρον εκ πυρος ηδη ζεοντα, ο δη και αγιον επεφημιζον,
τολμωσηι χειρι κυψαντες αναλαβοιεν και τρις βηματισειαν εχοντες, προτερον τρισιν
ημεραις του ταυτα γενεσθαι νηστειαι καθηγνισμενοι και προσευχηι, επισεσημασμενοι
και την χειρα κεκρυφαλωι και βουλληι, ως μη τις επιχειροιη αλειφων τισιν, εφ' ωι μη
ψαυσαι μηδε καυσαι το πυρ. Και ειδεν ο γραφων, ηβων τωι τοτε, υποσταντας τινας
τοιαυτα, πλην και αλωβητως απαλλαξαντας, το θαυμασιον. Τοτε τοινυν ωριστο μεν
και αλλοις παρα του κρατουντος λαμβανειν εις γαμον ευ του γενους εχουσας, καν
εκεινοι πολλακις εκ σπερματων ησαν ουκ ευγενων· πλην το ευγενες εκεινοις προς
του κρατουντος ερρεπε, και, ως σφας εδει σεμνυνεσθαι αξιωμασιν, εν ευεργεσιας
μερει και αμφοτεροις το κηδος ο κρατων ετιθει, ωστ' εκεινους μεν ταις ματρωναις,
ως ο Ῥωμαιος ειποι, ως εικος μεγαλυνεσθαι, εκεινας δ' αυθις συμμετεχειν των
αξιωματων τοις αγομενοις. Προσταττει τοινυν συν τοις αλλοις και τινι των εις παιδο
πουλους ταχθεντων εκεινωι, του πατρος ζωντος, Βαλανιδιωτηι τουπικλην, την της
αυταδελφης του Παλαιολογου Μαριας, ειτε και Μαρθας, κορην Θεοδωραν, ην τωι
Ταρχανειωτηι μεγαλωι δομεστικωι εκεινη γεγεννηκεν, εις γαμον νομιμον αγαγεσθαι.
Και ην ο λογος του βασιλεως αυτοις βεβαια τις κατεγγυησις, καντευθεν, επει και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

προς τον γαμον τα μερη ησαν συγκαταινα, ως γαμβρος ανεδην την της κορης οικιαν
εισηρχετο. Ἀλλα παρερρυη χρονος ολιγος ο την μνηστειαν εκεινην επιμετρων, και
ουκ οιδ' ο τι παθων ο κρατων, πλην αλλ' η εξουσια κρεισσον δικαιου, τωι του
Καβαλλαριου υιωι Βασιλειωι, ευγενει γε οντι, εξεδιδου ευ γενους εχουσαν την
ρηθεισαν. Ὁ δ' εν ευεργεσιας μερει δεχεται ασμενως το δωρηθεν και κατεπειγει 57
τους γαμους. Ταις μεντοι γε γυναιξι, προς το πρωτον ρεπουσαις συναλλαγμα,
προκατειλημμεναις ατιμον εχουσαις το μεταβαινειν, αποστοργος ο νυμφιος ην. Τεως
δεο γαρ κρατων προσεταττεν, εκουσων ακουσων εκεινων, τα νομιζομενα ετελειτο,
και περιφανως οι υμεναιοι ηγοντο. Ἀλλ' ο νυμφιος εφ' ημεραις ουκ επληρου τηι
κορηι τα των ανδρων· και πυνθανομενου του βασιλεως οπως τουτο γενοιτο, ο δε
πρωτον μεν υπεσκιαζε τον απολογον, ως μη θελων εκκαλυπτειν δηθεν, ειθ' ως και
δραστικωτερον ανεκρινετο, μαγγανειαν το εμποδων ελεγε. Και ευθυς υποψια περι
εαυτωι του κρατουντος, και θυμος μαλα δεινος και ουδεν υφειναι δοκων, ει μη
ομολογοιτο η μαγγανεια. Ευθυς ουν σακκος αχυρμιας, και γυμνη συναμα γαλαις η
ευγενης γραυς εντος συναπειληπτο, ων, λυγοις εξωθεν μυωπιζομενων, ταις των
ονυχων ακμαις επερονατο η πασχουσα, εφ' ωι αναγκαζομενην και ακουσαν εξειπειν
το απορρητον. Ἀλλ' ουκ ην πλεον παρ' εκεινης ακουειν η το μη συνειδεναι τι
τοιουτον εαυτηι πραξασηι και ως ουκ οιδ' ει ο νυμφιος μεμισηται τηι παιδι, αλλωι τωι
προτερον κατηγγυημενηι. Ὁ μεντοι γε βασιλευς, ειτε το προς την υποψιαν και ετι
αμεταθετον εχων, ως εκεινην, μαγγανειαις ειθισμενην, εικος και κατ' αυτου
τολμησαι τοιουτοις χρησασθαι, συνυποπτευομενου και ταδελφου, υπ' αυτηι
τραφεντος και στεργομενου, ειτε μην και εις εννοιαν ελθων μηπως, των
πραχθεντων ως εικος ακουσθεντων, ο Παλαιολογος, υβριοπαθησας ως αδελφος,
προς νεωτερισμον αποκλινειεν, ουτως εχων, πεμψας και της ηγεμονιας εκεινον
παραλυσας, αναγει δεσμιον, τωι μεν δοκειν περι του της μαγγανειας εγκληματος
απολογησομενον, τηι δ' αληθειαι προσχημα ην το πραχθεν δειλιας του μη τι
νεωτερισαι ακουσαντα. Το δ' ην δηλον εκ του μη οπως μετ' ολιγον της ειρκτης
εκεινον εσαυθις ανακαλεισθαι και συμπαθειν, αλλα και, περι εαυτωι και τοις αυτου
πραγμασι δεδοικοτα δια την νοσον, αναδοχον αξιουν ειναι τωι γενει και
απομνημονευειν την χαριν αυτωι εν τουτοις, οτι, παθειν κακως αξιον οντα δια τα
φθασαντα, ουδεν εκεινον εκ συμπαθειας ανηκεστον εδρασε.
ιγʹ. Θανατος του βασιλεως Θεοδωρου και τα ετι ζωντος αυτου κατορθω ματα.
Του δ' αυτου χρονου προς το φθινοπωρινον αποκλινοντος, επι τετρασι παισι
μεταλλαττει το βιουν ο κρατων, τρισι μεν θηλυτεραις, ενι δ' ενναετει 59 αρρενι
παππωνυμουντι τωι Ἰωαννηι· αι γαρ πρωται των θυγατερων, η μεν τωι Βουλγαριας
αρχοντι Κωνσταντινωι τωι Τειχωι, η δε τωι του δυσικου δεσποτου Μιχαηλ παιδι
Νικηφορωι, προς γαμον εφθασαν εκδοθηναι. Ὃ δη και προεσημηνε τι σημειον· ηλιος
γαρ εκλελοιπει εφ' ωραν, τριτην ωραν της εκτης ημερας, και βαθυ σκοτος το παν
κατειληφει, ωστε και αστρα φανηναι κατ' ουρανον. Και δη αρπαζεται και προ ωρας
ανηρ βασιλικως μεν και γεννηθεις και τραφεις, βασιλικως δ' αναχθεις τε και
παιδευθεις, καν ει τωι πατρι ου προσευκει το βαθυ τε και συνετον, προς ο τι λεξοι και
πραξοι, και το της γνωμης στερρον τε και αμεταθετον, αλλ' ουν εκ παππου μεν εχων
το ες παντ' οξυ και μεγαλοφρον και αρεικον, εκ δε μητρος το φιλοδωροτατον, ως
ολαις χερσι τοις υπηκοοις τα χρηματα εξαντλειν και εξαντλουντα ουχ οπως
ανιασθαι, αλλα και χαιρειν, φιλολογωτατος δ' ες τα μαλιστα ων, και πασι μεν
λογιοις ευεργετικως προσφερομενος, ουχ ηττον δε και αυτος λογικηι παιδειαι
προσεσχηκως, ου μαλλον εκ μαθησεως η φυσεως την περι το γραφειν δυναμιν εχων,
ως και πολλα επιρρυδην εκτιθεναι, ει μονον ορμησειεν· εδει γαρ, και σιωπω τα
πλειστα, ει περιφανης αγιου εφειστηκει μνημη, ουδεν προσθεντα η οπως των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

πραγματων μικρον ανεθεντα, ενος των του κληρου σχολαιοτερον τον
προκαταρκτικον του ορθρου μονολογουντος εξαψαλμον, κανονα πλακηναι τωι
μνημονευομενωι ες οτι μαλιστα αριστον, ωστε και παμπληθες εκινδυνευεν
ευεργετεισθαι μη οτι τους ψαλλοντας, αλλα και αυτους τους των υμνων
ακροωμενους, καν των προκοιτουντων ην τις, καν των οπλοφορων και
σωματοφυλακουντων τωι βασιλει, καν αλλως υπηρετοιη τοις βασιλειοις, καν αλλος
αλλοθεν 61 επελθων· πασι γαρ εξ ισου το βασιλικον ανεξαντλητως επεχεεν ελεος,
στρατιωταις δε μαλλον και οις ο λογος το σπουδαζομενον ην. Ου γαρ ην ημερα, ου
νυξ, ου καιρος δυσθυμιας, ουχ ωρα χαρας, ουκ ανατελλων ηλιος, ου δυομενος, οτε
τις ευεργεσιας διχα τον ανακτα, η ευ εκεινος πασχων, η αλλων τα ισα πασχοντων,
οραν η και ακουειν ειχε. Τοιουτος δ' ων, βαρυς εδοξε τοις εν τελει, οτι, ου κατ'
ευγενειαν και κηδος βασιλικον, αλλ' αριστινδην τους επι των πραγματων
εκλεγομενος, τοις προσηκουσιν εσεμνυνεν αξιωμασιν· οις δε συνεβαινε προσγενεσιν
ειναι και οι προς αιματος, αρκειν εκρινε το τοιουτον και ικανον εις λογον σεμνω
ματος. Το δ' ην, ει σκοποιη τις, αρετην οφελλοντος αρχοντος και παρακα λουντος
προς ευδοκιμησιν το υπηκοον· ου γαρ βλακειας χαριν, αλλ' αριστειας και του καλως
αγεσθαι τε προς εκεινου και αγειν αλλους, τας βασιλικας φιλοτησιας εκρινε
διανεμεσθαι. Και το φοβερον προσην, ως ετοιμως και τον αλλως η ως εδει ποιουντα
κολαζεσθαι και τον κατορθουντα ευεργετεισθαι· ου γαρ μικρον το του μεγιστανος
σφαλμα η μην εμπαλιν το κατορθωμα, αλλ' εκεινο μεν εκτομιου παθει προσεοικεν,
ως τηι του μοριου αφαιρεσει, μεγαν εχοντος λογον τηι φυσει, παντα συμπαρασπασθαι
και παρατρεπεσθαι, το δε κατορθωμα τωι του κυκλου κεντρωι, παμπολλην ασφαλειαν
τηι περιφερειαι προσνεμοντι, ει κατα χωραν εκεινο μενοι. Και πως γαρ ουκ εμελλε
την αρχην διοικειν κατα το προσηκον οστις υπο τοιωιδε πατρι, μηδ' ονομα βασιλειας
εχων, ων εξ εκεινου και μονος, ομως αγηλατειν ασφαλως προυδιδασκετο;
ιδʹ. Ὅπως επαιδευετο ο Λασκαρις παρα του πατρος Ἰωαννου, εις βασιλειαν
αναγομενος. Ὃς επει ποτε και χρυσοφορων εξηιει εις κυνηγεσιον, υπεστρεφε μεν
εκεινος εκειθεν, συνηντα δε κατα το προστυχον τωι πατρι, και δη προσκυ νησαντι οι
μη βλεπειν εκεινος μηδε προσεχειν προσεποιειτο και προσιοντος ημελει· ο δη και
συμβαινον οργης προς αυτον πατροθεν σημειον, οπερ και αληθες ην, εδοξεν. Ὅθεν
αλυων και ο τι αμαρτοι διανοουμενος και ζητων, προσεισιν ου μαλα θαρρουντως τωι
πατρι κατ' ιδιαν. Ὁ δ' ιδων 63 ευθεως και αλαστησας προς εκεινον οιον, την της
αμπεχονης ακαιριαν ωνειδιζε και· «Τι καλον συνειδως εαυτωι δρασας Ῥωμαιους,
εφη, τα εκεινων εκχεεις εν διατριβαις μηδεν το αναγκαιον εχουσαις αιματα· η γαρ
ουκ οιδας, φησιν, αιματα ειναι Ῥωμαιων τα χρυσοσημα ταυτα και σηρικα, οις υπερ
εκεινων εδει χρησθαι, εκεινων γε ουσι; Ζητεις δε μαθειν και υπερ εκεινων ποτε; Ὅτε
δηλαδη επιστασι πρεσβεσιν εξ αλλοδαπης τον εκεινων πλουτον λαμπρειμονουντες
δηλουν εχοιμεν· ο γαρ βασιλεων πλουτος πλουτος των υπηκοων λογιζεται· παρ' ην
αιτιαν και το εις δουλειαν καθυ πεικειν ετεροις σφισιν ουτως εχουσι και λιαν
απωμοτον· οις συ διακενης χρωμενος, ου λογιζηι το πλημμελες οποσον;» Ουτω και
επι τοιουτοις ο εις βασιλειαν αναχθησομενος επαιδευετο.
ιεʹ. Ὅπως ο πρωτοβεστιαριος Μουζαλων του μειρακισκου βασιλεως Ἰωαννου
επετροπευεν. Τοτε δε θανοντος εκεινου, επει και ο πρωτοβεστιαριος Μουζαλων την
επιτροπην του αφηλικος βασιλεως εχειν ηγγελλετο παρα του πατρος τε και
βασιλεως, τον μοναχον υπελθοντος, τωι μεν μειρακισκωι εκεινωι ανακτι Ἰωαννηι, ουχ
οιωι τ' οντι δια την ηλικιαν το ασφαλες περιποιειν εαυτωι, προνοιας εδει παντως του
μη τι παθειν απροοπτως, πολλων οντων των επιβουλευοντων, καν τι μικρον
κινηθειη, ευθυς δρασειοντων τα μεγιστα. ∆ιο και τωι κατα τον Ἕρμον της Μαγνησιας
φρουριωι εκεινον φεροντες εγκατεστησαν, συχνους τους οπτηρας επι βασιλικαις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

υπηρεσιαις ταξαντες. Οι δε μεγιστανες, οι μεν εν ταις τιμαις ετι μενοντες, οι δε και
των οπηι ποτε γης ακηδεες εμενον εξ οργης γωνιων εξαλμενοι, των μεν πραγματων
ελευθερως ειχον, της δε γλωσσης ουπω θαρρουντεςοι γαρ Μουζαλωνες
εφειστηκεισαν, εβυσσοδομευον τας οργας, και παντες προσεποιουντο προς εκεινους
το ευπειθες, ως υπο βασιλει δηθεν τελουντες τωι μειρακισκωι, ει και οδαξ οι παθοντες
παρα του πατρος, φαγοντος τους της οργης 65 ομφακας και κονδυ πικριας εκεινους
ποτισαντος, αιμωδιαν ωρεγοντο τον υιον· πλην και ουτως εχοντες δυσμενειας, οι
μεν τωι επιτροπευομενωι και νεωι, οι δε τοις εφεστηκοσι, παθοντες μεν τι και εξ
εκεινων το πριν, ου μην δ' αλλ' ουδ' η Νεμεσις ηρεμειν εια, ουτω παρα το εικος
τιμηθεντων, μη δυσμεναινοντας κακουργειν, τωι προς εκεινους τεως φοβωι
συγκατεκλι νοντο. Τοτε δ' ο πρωτος των Μουζαλωνων, ος και τωι του
πρωτοβεστιαριου τετιμητο αξιωματι, ορων τον φθονον πολυν και δεινον υφερποντα
και ως βασιλειαν παρα πολλων υποπτευοιτο, καντευθεν τον μεγαν κινδυνον
υφορωμενος, εγνω, συνετος ων, πειραι το στρατευμα δοκιμασαι, αμα δε και τους
μεγιστανας γνωρισαι οπως εχοιεν εκεινωι της διαθεσεως, πολλα προτερον υποταγης
και δουλειας συμβολα προς τον αφηλικα δεσποτην σπου δαζων, οις λεγοι και
πραττοι, ενδεικνυσθαι. Τοτε τοινυν συγκαλεσαμενος οσον ην το της γερουσιας και
οσον του βασιλειου γενους, οσον τε των αρχοντων και οσον της στρατιωτικης
ταξεως, παροντων εκεισε και των του προπαππου του βασιλεως Λασκαρι
αυταδελφων, ος δη και ουτος το παλαι βασιλειας διεπρεπεν διαδηματι και τα της
Ῥωμαΐδος πραγματα συγχυθεντα ως ειχεν ανεκαλειτο, ουδε των τυφλων εκειθεν
αποντωνο Στρατηγοπουλος δ' ουτοι ησαν και ο Φιλης, και παντος αλλου μεγιστανος
συμπληρουντος τον συλλογον, εφ' υψηλου στας, ως αν αμα οι τε πρωτοι ακουοιεν
και οι υστατοι, ελεγε ταδε.
ι ʹ. ∆ημηγορια του πρωτοβεστιαριου Μουζαλωνος. «Το μεν τα ημετερα
αρχηθεν προς υμας αρτιως συνταττειν, ευγενεις ανδρες και συντροφοι, περιττον,
οιμαι, δοκει και του παροντος εξω καιρου· αναγκη γαρ επειγει, ταυτα παρεντας, τα
κατα ποδας διεξιεναι. Τεως δ' ουν μονον ου γεννηθεντες εν τοις βασιλειοις, υπο
πατρι υπηρετουντι κακεινωι τοις βασιλευσιν ετραφημεν, και προσληφθεντες ως
ανηχθημεν παιδευομενοι υπο του μακαριτου βασιλεως ημων, υφηγεμονευοντος τωι
πατρι· και ως πιστως υπηρετοιμεν, προσκειμενοι εφ' οις αν και προστασσοι, αγαπην
φοβωι μιγνυντες, παντες αν μαρτυρησοιτε. Ου γαρ ην ημας επ' αλλο τι τρεπεσθαι η
καθυπουργειν αδολως τωι κυριευοντι, καν ισως το ευδοκιμειν ουκ ην εφ' οις
προυθυμουμεθα· πιστιν δε μετα προθυμιας, καν μη ανυηι τις, και δυσνουν νικαν
ευδοκιμησιν οιδαμεν. Το δε και τιμας λαβειν ημας και των αξιωματων παρ' ο
προσεδοκωμεν τα μεγιστα, βασιλευσαντος του 67 δεσποτου, εκεινου θελοντος ην. Τι
γαρ ημιν και ηνυστο θαυμαστον, ωστε και τιμηθηναι τοσαυτα; Ὅμως εδοκει τωι
βασιλευοντι, και ημεις επι των αξιωματων ημεν, ου μην δε ωστε και κακεντρεχως
υπερχεσθαι τον καιρον και τα ες βλαβην τισι πραγματευεσθαι· οιδεν εις τουτο το
ημετερον συνειδος. Ουτε γαρ το τοιουτον ηρξεν ημιν της τιμης, και το μετα ταυτα
κρατυνειν ουτως αυτην και λιαν ηγουμεθα των αισχιστων· ανδρι γαρ δυναμενωι
μεγα παρ' αρχοντι, ει τους αλλους πτερνιζοι, υποβαλλων τα μη καθηκοντα, ουκ
εστιν οστις ου δικαιως αν νεμεσησειεν. Ἀλλα και το μη θωπειαις αγενεσι και
ανελευθεροις υποποιησεσιν υποτρεχειν τον αρχοντα και προς εαυτους εφελκεσθαι
τας θυρας της εκεινου ευμενειας, τοις ετεροις επιζυγουντας, εδειξαν αι πολλαι των
εκεινου πληγων επιφοραι, ωστε πολλακις ημας εγγιζειν τωι θανατωι
μαστιγουμενους. Ὅπως δε και προς υμων εκαστον αγαπης ειχομεν και ως την
υμετεραν παρ' εκεινωι αποδοχην του παντος ετιμωμεθα, πολλους οιμαι γινωσκοντας
εξειπειν· ει δε πηι και μη ανυοιμεν ικετευοντες, ου προς ημας οιδα τουτο. Πλην το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

δυσκολον του καιρου περιβαλλειν μεγισταις υποψιαις και τους μηδεν δικαιως αν
εγκληθη σομενους, ει ορθως τις κρινοι, ουδεν απεικος ισως· η γαρ του καιρου
δυσκολια, αψαμενη και των μεγιστων και οις ουκ ην παθειν εκ δικαιου, εκει νοις
μεν συμφοραν, ημιν δε υποψιανου γαρ κακιαν ειποιμενεκ του εικοτος προσηψε·
πλην εκαστου κριτης το θειον ομμα, ος οιδε και κακιαν κολαζειν μηδεν εχοντων
παραλογιζεσθαι. Ουτως ημεις ελευθεροι των τοιουτων, αν τισι συνεβη και τα
ανηκεστα. Το γαρ εκεινου θελημα περιην παντος εμποδων ισταμενου· ωι δη και
προσιστασθαι μη και κινδυνος ην εξ αναγκης, και η ακαιρια προσην. Κρεισσων γαρ
βασιλευς, οτ' οργιζοιτο χειρονι. Και ταυτα μεν ωστε δειξαι μητε τα αξιωματα
σπουδασαντας σχειν, μητε της επι τινας των μεγιστανων του βασιλεως οργης
δικαιως εχειν ημας αιτιασθαι τινας. Ἀλλ' ην μεν ισως και πταισμα τινι, ην δ' αλλοις
και ουκ επ' αγαθοις υποψια, ην δε και βασιλεως επι τισι θελημα θυμωι συγκρο
τουμενον· και αλλος, αγαθος ων, αδοκιμος εδοξε και παρωραται, ηκιστ' αξιος ων.
Ἦν ουν εκεινων καιρος, ουτω δοξαν τωι κρειττονι, αλλα νυν, οιμαι, εστι 69 και της
ανεσεως. Ἰδου γαρ ο κρατων εκποδων, και ο εξ εκεινου αξιος αρχειν μειραξ εστιν,
ως ορατε· και δια τουτο πολλης μεν πιστοις ουσι της επ' αυτωι δει φροντιδος, συχνης
δε της επιμελειας, ως αν και προς τους εντος και προς τους εκτος αγρυπνειν
οφειλουσι, μηπως λαθον τι των ανηκεστων γενηται. Ὅπως δε και καλως εχει και
δικαιον πιστοτεραν την υπηρεσιαν νυν η το προτερον συντηρειν τωι δεσποζοντι,
ουδεν υποστειλα μενος λεξω. Πρωτον μεν το νεαις της ηλικιας φροντισιν ατταλλειν
και μηδεν υπορυττειν τον βασιλευοντα προς τα παρα των αρχομενων πραττομενα
εφελκοντος εστιν εφ' εαυτον την παρα παντων ευνοιαν, μηδεν υπονοουντων
πεισεσθαι, και, του φοβου αποντος, μη δειλιων τις περι εαυτωι ετοιμος εσειται τα της
αγαπης ενδεικνυσθαι· το γαρ σπουδαιον, εφ' ωι τις υπηρετοιη, η φοβου η μην αγαπης
συνιστωντων και ημιν αναγκης παντως ουσης υπηρετειν, αποντος του φοβου, τηι
αγαπηι το παν περιστησεται· παρουσης δε καθαρας της αγαπης και αθολωτου, ουκ
εστιν οστις καθυφησει του προς την υπηρεσιαν επιβαλλοντος, ωστε και αμελειν. Και
πρωτον μεν τουτο· δευτερον δε και οτι υπο νεωι καθισταμενωι δεσποτηι
βασιλευομενοι, οτε και μη αναγκαιαν την ευεργεσιαν ουσαν την απ' εκεινου προς το
υπηκοον ο καιρος αναγκαιαν ποιει, ουχ οπως εκφυγοιμεν κακως παθειν μελλοντες
ζητησαιμεν, αλλ' οπως ευ παθειν ημιν γενοιτο ελπιζοιμεν αν προσδοκωντες.
Ἑτοιμως δε και ωνπερ εκαστος θελει, ει μονον αξιος κρινοιτο, τυχειν εστι, και το
δαψιλες της ευεργεσιας προσεσται· νεος γαρ ων ο κρατων και υπο κηδεμοσι τελων
τηι μεν σφετεραι βουλησει, οθεν πολλακις και το σφαλλεσθαι προς το πρεπον εστιν,
αρχοντικου τυφου τους λογισμους υπερβαινοντος, ουχ εξει χωραν διδοναι. Τοις δε
κηδεμοσιν εστι και προσελθειν εκ του παραχρημα και νυξαι λεγοντα συνεχεστερον·
τωι γουν ελπιζειν εντευθεν ραιδιως τυχειν ων εραται τις, πως ου μετα ραιστωνης
απασης δουλευτεον τωι βασιλει; Χωρις δε τουτων, και σιωπω τα πλειστα, τοτε μεν
γαρ και δεος ην μη κατορθωσας παρακρουσθηι τις, αλλων την βασιλικην
υποποιουμενων ορμην τροποις οις εκεινη πεφυκε κλεπτεσθαι, και δια τουτο ουτ' ην
σπουδαζειν επι τωι μειζον η κατα τους αλλους πραττειν πειρασθαι, του δυναμενου
λεγειν προς βασιλεα και μαρτυρειν καθαρως ουκ οντος, και ματαιος ην η σπουδη τωι
σπουδαζοντι, παραλογιζομενωι πολλακις και ζημιουμενωι την εφ' οις επραξεν
ευδοκιμησιν. 71 Νυν δ' αλλ' επι των κηδεμονων των πραγματων τελουμενων,
καλως αν εχοι την εκαστου σπουδην φανεραν ειναι και τοις αμεινοσιν
ανταμειβεσθαι· διο και σπουδαστεον ημιν, επει ουκ εστι το τον βασιλεα δεδιεναι, το
υπερ του βασιλεως φοβεισθαι, ως εντευθεν η ευ, ει συζοιτ' εκεινος, η κακως, ει μη
συζοιτο, ημιν ελπιζειν συμβαινειν. Και ταυτα μεν προς τους εμους συστρα τιωτας
υμας και συντροφους· προς δε τους οις υπερεχει το γενος και διαπρεπει τα αξιωματα,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

επερχεται μοι μετα παρρησιας και της προσηκουσης ελευθεριας ειπειν, ως αληθη
λεξοντι. Ἐγω ουτ' ιδιαις και αυτοβουλοις προαιρεσεσιν, ουτε μην σκοπωι τινι και
μελετηι ταις του βασιλεως προσανεχειν επιτροπαις ᾕρημαι, αλλα πρωτον μεν
επιστολας πληρων βασιλεως, επειτα δε ..., αλλ' ου βουλομαι λεγειν. Πλην και υμων
θελοντων, ουτω και μονον προσανεχειν και ετι ταις επιτρο παις βουλομαι· ει δ' ουν,
αλλ' υμεις μεν τον επιτροπευσοντα εφιστατε, εμοι δ' αρκεσει το επ' εσχατοις
ταττεσθαι. Καν τις την βασιλικην σωτηριαν πρεποντως πολυωροιη, και ιδιωτευσας
αγαπησω και προσλιπαρησω μη οργιζεσθαι τον δεσποτην, ει λυπειν τινας υμων
δοκοιη το εμον αξιωμα· κρεισσον γαρ ως ενα των στρατιωτων εξυπηρετουντα
ασφαλως διαγειν η φοβωι και υπονοιαις μετ' αξιωματος ζην. Ἰδου τοινυν κατ'
αγαθην παντως προνοιαν του Θεου και το υπηκοον ευπειθει, και το στρατιωτικον
ευτακτει, και τα των εχθρων ηρεμει. Και πολλοι τινες υμεις και μεγαλοι, οι μεν προς
αιματος τωι κρατουντι, οι δε και τοις αξιωμασι διαπρεποντες και καθ' ο τι αν τις ειποι
καλον και γενναιον υπερτερουντες· και αναγκης ουσης νεοκομεισθαι τον βασιλεα,
εκλεγεσθω μεν ο μη απαιδων, εψομαι δε καγω και τωι κοινωι ψηφισματι θησομαι· ου
γαρ ιδιας συστασεις, αλλα την του βασιλεως προυργου παντος ποιουμεθα. Καν ου
θελοι τις, αλλων ψηφιζομενων, ουδεν ανυσειεν αν μη θελων εκεινος· η γαρ υμετερα
υπερτερησει βουλησις. Ουτως εγω δημοτικως εχω ωστε και μηδεν επι μηδενι
αξιουμενος μειζονι αγαπαν και, θελοντων μεν προφρονων υμων, επι των
πραγματων μενειν αιρεισθαι, μη θελοντων δε, παντ' εαν και μηδεν πολυπραγμονειν
εθελειν, καν ζημιωμαι τα εσχατα. Παρακαλω τοινυν, μηδεν υποκρυπτομενους, και
υμας ταληθες ερειν· τις γαρ η της δειλιας αναγκη του μη το παρισταμενον λεγειν; Ὁ
γαρ αντιλεξων ουκ εστι, και φοβος ουδεις, ην τις το δοκουν λεγειν αιρηται. Αυτοθεν
τοιγαρ ουν και βουλευετω τις και πραττετω συν αλλοις το χρησιμον· και το τινι 73
παρασταν εις γνωμην ειπειν ασφαλες, ως ευμενως ακουσομενων, καν ο τι λεξειε·
δεσποτηι γαρ προσκρουειν ισως ουκ ασφαλες, εξ ισου δε προσφερο μενωι τωι λεγοντι
τα της παρρησιας εχοι καιρον, ως μειζονος ον η κατ' εκεινους το κρινειν· αλλα και
τουτου νυν ουχ υποντος, ο λεξων ο τι και βουλεται εκατερωθεν εχει το εις αυτον
ακινδυνον.» Ταυτ' ειποντος του πρωτοβεστιαριου, αθρουν μεν το πληθος ξυμμιγη
την φωνην αφηκαν και υπεραποδεχομενοις ευκεσαν το υπ' εκεινωι μετα τον
βασιλεα τεταχθαι· εμφανεις τε ησαν ενασμενιζοντες μεν τωι κρατουντι,
παρενειροντες δε κακεινωι πλειστους και παρα το εικος τους επαινους, ως αξιωι μετ'
εκεινον σφων αρχειν, εθεραπευον τον καιρον ουχ ηττον, την παρακινδυνευσιν
δεδιοτες, η τα κατα νουν ελεγον. Των δε γε μεγιστανων αλλος αλλο τι προς το
παρον υποφωνουντες, δηλοι ησαν τωι καιρωι χαρι ζομενοι, σεμνολογουντες οιον και
εαυτων εκεινον υπερτιθεμενοι. Των δε συμβαντων τοσουτον απειχον εκεινον
δοκειν αιτιασθαι ωστε και τωι βασιλει μονωι τας αιτιας προσηπτον και ωμολογουν
ουκ εξω του δικαιου παθειν, ει μη δι' εν αλλο η το, υπο δεσποτην τελουντας, την
σφων εις χειρας ζωην εχοντα, εκεινωι και μονον δοκουν υπευθυνους ειναι και
τιμωρεισθαι.
ιζʹ. Ἀπολογια προς την δημηγοριαν του Παλαιολογου. Ὁ δε γε Παλαιολογος
Μιχαηλ και μεγας κονοσταυλος το τηνικαυτα, η και ταις αληθειαις ων θειος εκ
γυναικος εκεινου και συμμετεχειν ωσπερ του γενους εκεινωι ουτω και της δοξης
οιομενος, η μην και θωπευτικως προς τον καιρον υπερχομενος, μετα την των αλλων
απολογιαν και την εμφαινο μενην υποπτωσιν, παρρησιαστικωτερον προς τους
λογους απελογειτο· «Και τι ποτε αρα τοιαυτα λεγειν παρεστη σοι προς ημας αρτιως,
ο ταις αξιαις υπερεχων και των αλλων κρισει βασιλειωι υπερφερομενος; Τι δε και
περι ημων σοι ηκουσται, ως εγκοτειν δηθεν δοκουντων διοικουντι τα βασιλεως; Τις
δε σε και αιτιασαιτο δικαιως ων, οργισθεντος του βασιλεως, ξυνεβη οι παθειν;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

Ουδεις εις τοσον προεληλυθει αγνοιας ωστε και βασιλεως οργην αγνοειν και την του
καιρου μη ειδεναι πικριαν, οποση ην και οπως εφηπται πασι, και μαλλον τοις
πλησιαζουσι· και τι γαρ, ει μη πορρω των ημετερων ετυχεν ων κακ γενους
αλλοδαπος; Πλην επει ξυμβαινει 75 δουλουσθαι, ορκοις και συνθηκαις επι πιστει
ξυνισχημενους, ουδεν απεικος και πασχειν ανηκεστα, δοκουν εκεινωι, καν μηδεις
εποτρυνοι επηρεαζων τωι πεισομενωι. Ὅπου τοινυν της αιτιας και ο δρασας αφειται
τοις τα της μοναρχιας επισταμενοις ιδια, σχοληι γ' αν αλωιεν αλλοι, συκοφαντειν
υπονοουμενοι και εξαπτειν τα της οργης. Γεγονε ταυτα και παρηλθε, και το περι
τοιουτων αρτιως διεξιεναι ομοιον ωσπερ αν ει περι νεκρων οπως εντευθεν απηλθον
επολυπραγμονουμεν· ως γαρ εκει το χρεων αναγκαιον, καν νοσος ενσκηψηι, καν μη,
ουτως ενταυθα το παθειν εγγυς του χρεων, καν ειεν οι λογους υποβαλλομενοι, καν
μη ειεν· και το τεταγμενον υπ' αλλωι και δουλον οντα οσον εις λυπην παθειν
δικαιως, τοσουτον εις παραμυθιαν το αδικως, καν τα μεγιστα πασχοι, παθειν. Που
τοινυν καιρος των τοιουτων ημιν, ουτως εχουσι, των πραγματων μεμνησθαι και
μηδεν προσηκον υμιν εγκλημα περιαπτειν; Το δ' υμας παρα του βασιλεως τιμασθαι
τοις μειζοσιν αξιωμασιν ου θελημα μονον ην βασιλεως και σχεσις περι υμας ακαιρος
και ορμη τις αλογος τε και περιττημαινοιτο αν τις, ει ουτως υπονοοιτο, αλλα τα υμιν
προσοντα πλεονεκτηματα και το υπερ τους πολλους ειδεναι και λεγειν και πραττειν
και η προς εκεινον αδολος πιστις και καθαρα και το των βασιλειων πραγματων
υπερπονειν και ταλλα οις αν ο αληθης ανηρ σεμνυνοιτο, τοιαυτην εχων καταστασιν,
ταυτα την βασιλεως επειθε γνωμην καλως εχειν υμιν και τιμαν τοις προσηκουσι. Τι
δε και παρα τουτο και τις ηδικηται; Ὥσπερ αν ουκ αλλως ην τους αλλους τιμασθαι,
ει μη εν εσχατηι ταξει υμεις ταττοισθε. Ει μεν γαρ ουτως ην το τους αλλους τιμασθαι
εκ του υμας παρορασθαι, καλως αν ειχεν υμας εν αιτιαις ειναι· επει δε ην αμα και
υμας τιμασθαι και τοις αλλοις ουδεν ηττον τα των αξιωματων ως εικος
προσνεμεσθαι, και τους μεν τα οικεια εχειν, τους δε και λαμβανειν παρα βασιλεως τα
σφισι προσηκοντα, που δικαιον, ει μη ην αμφω και ενεχωρει, ουτω δοκουν βασιλει,
ομως υμας, δεξιας πειρωμενους της τυχης, αιτιους της εκεινων δυσπραγιας
κρινεσθαι; Παυσαι τοινυν τοιουτους λογισμους στρεφων εν τηι ψυχηι, εξ ων
συμβαινει ουκ ολιγα λυπεισθαι και τους ακουοντας, ως εγωγε, πολλα αν ειπειν εχων
περι τουτων, εν και μονον ερω, ως, ειπερ επ' αλλοδαπης ητε τοιουτοι οντες, πολλα
αν ηυξαμην αν εν ακαρει, ειπερ οιον τε, τοις ημετεροις, ουτως και μαλλον εχουσιν,
επιστηναι, η αλλ' ημας αυτους και 77 χρημασι και τροποις ετεροις ζητειν την
υμετεραν προς ημας αφιξιν και αξιουν επισταντας των ημετερων αντιλαμβανεσθαι.
Συ δε, ωσπερ αν αξιωτερος αλλος ην εις κηδεμονιαν βασιλικην, την ημετεραν
βουλησιν ανα μενεις. Τις τοινυν ικανος αναλυειν ψηφον βασιλειον; Τις δε παρα σε
το εχεγγυον εχων φανειται επι μεγιστηι τοιαυτηι προσεδρειαι και βασιλικοις
πραγμασι; Συ γαρ και ταις αξιαις προεχεις και συνεσει, ως ουδεν ελλειπων,
υπερτερεις. Ἄρχε τοινυν, και προνοει μεν βασιλεως, προνοει δε και των της των
Ῥωμαιων ηγεμονιας πραγματων, και ημεις ευπειθουντες εψομεθα· ου γαρ παντες
αρξομεν, ουδε παντες επιταττειν εχομεν· αναρχον γαρ το πολυαρχον. Ἐπει δ' ενα
προεχειν μετα βασιλεα των αναγκαιων εστι, τις αλλος και προαρχειν αξιος, ει μη ο
ταις αξιαις υπερφερομενος; Το γουν εμον οσον ην ειπειν, ειρηται· οτωι δ' ετερως
δοκει, καλον εξειπειν τεως· ου γαρ δεος κωλυσει, και ακουσομεθα, αν αλλως τεως
εχοι τις λεγειν. Ἀλλα μηδε τις των παντων, ως εκ των πραγματων εστι μανθανειν,
μαλλον δε και εξ ων ακουω λεγοντων, αμφιγνωμονησοι προς τα λεγομενα.» Ταυτα
του μεγαλου κονοσταυλου διεξελθοντος, οι εν τελει παντες, ως απο μιας ωσπερ
ορμης και προθεσεως, ως δηθεν μη πλεον εχοντες λεγειν, εμφανεις ησαν
συντιθεμενοι τοις ρηθεισι· μαλλον μεν ουν ωχθησαν τε και βαρυνομενοις ευκεσαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

παραχρημα, ει αλλο τι παρα τα λεχθεντα λεγειν υπονοοιτο τις εκεισε παρων. Ὅθεν
και προυλαμβανεν αλλος αλλον λεξων τα προς χαριν και δειξων ως το υπ' εκεινωι
ταττεσθαι του αρχειν αυτον εκεινον περι πλειονος αγοι. Τα δ' ησαν σκηψις και
κομπος αλλως, ως εδειξε. Τοτε γουν του συλλογου διαλυθεντος, τα πιστα λαβων
εντευθεν ο πρωτο βεστιαριος του, και εκοντων δηθεν των μεγιστανων, βασιλεως και
των πραγματων αυτον και μονον εκεινον ειναι διαφεροντως τον φροντιστην,
αναλαβων την πασαν δυναμιν, επι Μαγνησιας εχωρει. Και δη τας φυλακας την μεν
βασιλεως ανδρασι πιστοις εγχειρισας, την δε του βασιλικου ταμιειου ετεροις ομοιως
πιστοις και αξιοις, απο πολλων το εχεγγυον εχουσιν, ων δη ο λογοθετης τοτε των
αγελων ο Ἁγιοθεοδωριτης εξηγειτο, αυτος επι ταις των κοινων διοικησεσι μετα των
λοιπων εσπουδαιοτριβει. Συνεταττοντο 79 τοινυν προσταγματα πανταχου πολεων
της Ῥωμαιων γης αποσταλησομενα, και κατ' αλλας μεν χρειας ετερας, το δε
πλειστον και μεγιστον κατα τε δηλωσιν του θανατου του βασιλεως, αμα δε και της
του νεου βασιλεως αναρρησεως, και του εις εκεινον προστιθεσθαι χαριν συνθηκαις
ορκων κατα το συνηθες. Και εξετιθεντο μεν τα προσταττομενα παμπληθει, τας δε δι'
ερυθρων βασιλικας υποσημανσεις, επει ουκ ην τον νεον βασιλεα χειρα κινειν και
υποσημαινεσθαι, τωι δηλωθεντι λογοθετηι των αγελων ποιειν ενεδιδοσαν. Ὁ μεν ουν
πρωτοβεστιαριος προς ταις περι των ολων φροντισιν ην και ασχολως ειχεν,
ελευθερωι χρωμενος, ως μηδεν υπειδομενος, τωι φρονηματι εφ' οις επραττεν.
ιηʹ. Ἐπιθεσις του στρατου κατα των Μουζαλωνων. Ἦν δε αρα ο προς εκεινον
φθονος οιδαινων βαρυς και δεινος υφειρπεν εκεινωι, μη το συνολον επαΐοντι. Και η
σκηψις των απορρητων κατ' εκεινου τοις οργιζομενοις ως πιθανη· εδοκουν γαρ και
υπερ βασιλεων ζηλουν, του μεν οτι μαγγανειαις ταις παρ' εκεινων συσκευασθεισαις
νοσοιη και ως κακως απαλλαξειε προωρος, του δε οτι βασιλειαι και υφαρπαζειν την
αρχην μελεται και μειζον η καθ' αυτον φρονει, περιφρονων του βασιλεως και την
βασιλειαν ευπροσωπως υποποιουμενος. Τοις δε των ξενικων Ἰταλοις, ους δη και υπο
χειρα ειχεν ο μεγας κονοσταυλος, και αλλα ιδι' αττα ησαν της κατ' εκεινον ορμης
αιτιαματα, ως παρα Μουζαλωνων, και μαλλον ενος του πρωτου, στεροιντο, ζωντος
βασιλεως, των εις ρογας αυτοις αποτεταγ μενων, ως καταφρονοιντο εφ' οις
εδικαιουν εαυτους τετιμησθαι, ως της προς τον βασιλεα αποκλειοιντο παρρησιας
εισηγησεσι ταις εκεινου, ως ατιμοιντο, του πρωτοβεστιαριου προστασσοντος.
Τουτοις και τοις τοιουτοις το ξανθον τε και αριμανιον γενος ερεθιζομενοι ετοιμοι
ησαν κατασφαττειν εκεινους, ει μονον τις παρορμυη. Αιτιαν δ' εσχεν εις τουτο, ως ο
των πολλων λογος εχει, ο τουτων της φαλαγγος εξηγουμενος, ος και παλαι μεν
ωρμημενους αυτους, τοτε δ' εξαφθεντας πλεον, ανεθεντας του φοβου και
δρασειοντας τα ανηκεστα εξ ετοιμου, ηρεθισε τον φονον επιτολμησαι, καιρον
εχοντας. Και ο λογος εκ των υστερων φερει το πιθανον· ουδε γαρ 81 αν ετολμων, ει
μη τινας προβιβασεις ειχον, αλλοεθνεις οντες και το πλεον επηλυδες. Και ει ουτως
ειχον και μονως θαρρειν, αναγκη παντος μαλλον τον αγοντα υποπτευεσθαι.
ιθʹ. Ὅπως παρα του στρατου ετολμηθη ο φονος τοις Μουζαλωσιν. Τεως δ'
ουν η επι τωι αποιχομενωι εννατη κειμενωι παρην, και εδει την μνημην αγειν εκεινωι
κατα το συνηθες. Ἀνερχονται τοινυν εις την των Σωσανδρων μονην, οπου και ο
νεκρος του βασιλεως εχομενα του πατρος τεθαπτο, των ιερωμενων οσοι παρησαν
εκεισε· ανερχονται δε και οι εν τελει παντες, χωρις δ' εκεινων και των γυναικων αι
προυχουσαι και ματρωναι, και παν οσον ην υπηρετικον τοις κρατουσι. Το μεντοι γε
στρατιωτικον, εκ προνοιας και μαλλον, κατω περι τον βασιλεα εγκαταλελειπτο. Ὡς
γουν πανοικι και οι Μουζαλωνες ᾔεσαν, ιδιαν παρα τους αλλους στοργην προς τον
θανοντα επιδεικνυμενοι, τοτε το στρατιωτικον, διαφεροντως δε το Ἰταλικον τε και
ξενικον, αρπασαντες τον καιρον, οι μεν αμυνεσθαι τους λυπησαντας ορεγομενοι, οι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

δ' εφηδομενοι τοις, ει δυνηθειεν εκεινοι, τολμη θησομενοιςταις γαρ καινοτομιαις
αει ποτε χαιρουσιν ανθρωποι, και ραιον τις, ιδων καινον κακον τελεσθεν, εφησθειη
παθουσιν η αγαθον συνησθειη τοις απολαυσασιν, συμμιγεις τωι πληθει γενομενοι,
φωνας ηφιουν δεινας κατωθεν ανω και μη φαινομενωι τωι βασιλει και επενεκαλουν
κατα των δηθεν απιστων, τους Μουζαλωνας αινιττομενοι, ζηλον υπερ αυτου και του
γενους ενδεικνυμενοις εοικοτες θερμον. Και ινα μη φθασειαν εκεινοι προ του παθειν
δρασαντες, δεδιοτες δηθεν, επεσπευδον την επ' εκεινους του βασιλεως εγχωρησιν
και αμ' εδηλουν ως ειπερ ο βασιλευων εφησει· ει δ' ουν, αλλ' εκεινοι και ουτως
επιδραμουνται και καταπραξονται. Ταυτα λεγοντων αμα και θορυβουντων, οι την
βασιλικην φυλακην επιτε τραμμενοι, δηλωθεν κακεινοις το τολμημα η και παρα του
το προτερον η μην αμα τωι θορυβειν εκεινους, δεισαντες δηθεν, εξαγουσιν ευθυς το
παιδιον κατα δυσωπιαν ελπιζομενην, ως εκεινους εμφαινειν ποιουντας εμφανη τον
κρατουντα. Ὡς δε φανεντος του νεου, και μειζων ᾔρετο η φωνη και ατακτο 83 τερον
εθορυβουν, χειρι κατανευειν οι αμφ' εκεινον εκεινον διδασκουσι· το δ' ην αμα
κρουον και προς αμφοτερα, οτι τε αναστελλοι τον θορυβον και οτι εκχωροιη διδους.
Και τοις μεν περι τον νεον αρχοντα ικανον εις απολογιαν εσυστερον προς τους
αρχοντας η της χειρος κατανευσις υπολε λειπτο, ως δηθεν επισχειν οικονομουσι τον
θορυβον, τοις δε και λιαν αρκουν ενομιζετο προς εκχωρησιν. Ευθυς ουν βοη ηρθη,
ως εκχωρουντος του βασιλεως, και αμ' εχεοντο παμπληθει, και ως τιμωρος της
βασιλικης σωτηριας συνεθεεν εκαστος, ως και προκινδυνευσειν, ει δεοι· και
αλληλους τωι θορυβωι παρακροτουντες, επι της μονης ηπειγοντο των Σωσανδρων, τα
εσχατα κακα τους, ως αυτοι ελεγον, δυσνους τωι βασιλειωι κρατει πραξειοντες. Εισι δ'
οι και εμενον μη συναπιοντες, προμηθεστερον ποιουντες η τολμη ροτερον και αμα,
ει εκποδων γενομενους τους καθ' ων συνεθεον μαθοιεν, αυθαδεστερον δρασειοντες
επι ταις σκηναις προς το εκφορειν τα κειμηλια· μη γαρ ειναι τον κωλυσοντα, ουτω
των κεκτημενων απολωλοτων. Ὡς γουν οι μεν συναμα και τισι των εν τελει, της
υμνωιδιας τελουμενης, εντος ειστηκεισαν του ναου, οι δε συνεθεον πανδημει,
θορυβουντες παρα το συνηθες, και ηδη τοις εντος εμφανεις ησαν ευθυ της μονης
ιοντες, τινες των εκτος οντων υπηρετων, τον εκεινων υποτοπασαντες θορυβον, μη
τι που και των απειρημενων δρασαιεν, σχεδον αυτονομοι οντες, αμα δε και τον
νεωτερισμον υποπτευοντες, δηλουσι συν ωχρωι τωι προσωπωι τοις ενδον. Οι δε
σπουδηι τοις κυριοις το δηλωθεν απαγγελλουσι και ως επιζυγωσαι τας της μονης
πυλας τοις ερχομενοις συμφερει, μαλα θερμως εισηγουνται. Οι δ' ημελουν
ακουοντεςμηδε γαρ εχειν συμβαλειν οποθεν επι σφετερωι κακωι ιοιεν οι συνθεοντες,
ερχεσθαι δε κακεινους εις τας κοινας εκεινας τελετας υπελαμβανον. Ὡς δε και αυθις
εξελθοντες εκεινοι πλησιασαντων και μαλλον το θορυβωδες και ατακτον υπενοουν,
ετι μαλλον κατωρρωδουν και μετα σπουδης εισηγγελλον τα γιγνομενα, και επ'
εκεινοις αλλοι ταχυ δρομουντες, και αυθις αλλοι· ουδε γαρ ην οστις τοτε βλεπων μη
επι κακωι μεγιστωι την εκεινων αφιξιν υπενοει. Ὅθεν και πολλοι μεν, περι εαυτοις 85
δεδιοτες εκ των ου καλων εκεινων υποψιων, αλλος αλλαχου κατεδυοντο· οις δ'
εμελε των Μουζαλωνων πλεον των αλλων, προσιοντες και αυθις ατακτωι ηθει
προσωπου, την εισβολην των ανδρων υπεμιμνηισκον· και εφεκτεον το ταχος ελεγον
προκαταλαβουσι την εκεινων ορμην δια της των πυλων επιθεσεως, μηπως και
φθασωσιν εισελθοντες· μηδε γαρ επι καλωι τινι τον τοσουτον θορυβον ειναι, αλλ' εις
τι ληξειν κακον. Οι δε των φοβους λεγοντων ουκ ησαν ολως· ηγε γαρ, οιμαι, τουτους
το μορσιμον, και το λεγομενον αληθες, ως αφαιρειται τας φρενας ον απολεσαι
μελλει το θειον. Ου μην δε αλλ' ουδε τοις παρουσι των μεγιστανων εμελε το
δρωμενον ακουουσιν, ειτε κατα τινα προγνωσιν των μελλοντων, ειτε μην και αυτοις
ου μελον, καν ο τι και δρασειαν συναχθεντες. Ἀλλ' εν τοσουτωι τας εισοδους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

προκαταλαμβανουσι και κρατουσιν οι επιοντες, και αμ' εισχεομενων εντος πανικοι
θορυβοι ησαν, και οις εδρων τε και ηπειλουν προτερον η τον ναον εισελθειν δηλοι
ησαν φονωντες. Ἦν ουν τωι πρωτοβεστιαριωι γραμματικος οικειος, Θεοφυλακτος
τουνομα και εμος συγγενης, προσομοιος τωι κυριωι τα παντα. Ἐξελθοντος γουν επι
τωι μαθειν εκεινου, σφαλλει τους επιοντας η ομοιοτης, συναιρομενης και της
αμπεχονης, πενθιμου ουσης επ' ισης και μικροις και μεγαλοις δια τον του βασιλεως
θανατον, κακεινον υποτοπασαντες τον ζητουμενον ειναι, ευθυς αναιρουσι κοπισι
μυριαις· ου γαρ ην οστις και τεθνηκοτι το εγχος ουκ εβαπτεν επ' εκεινωι· ως δε εγω
τινος ηκουσα, και απερροφουν εκ της δεινης μανιας του αιματος. Πλην αλλ' ευθυς
ουκ ηγνοουν σφαλεντες· το γαρ πεδιλον υποφανεν του ποδος, μελαν ον, των
δεδρακοτων φανεραν αγνοιαν κατηγορει. Και παραυτικα μεθ' οτι πλειστης μανιας
και ταραχης ξιφηρεις εμπιπτουσι τωι ναωι, και παραχρημα, φανεντων των φονωντων
εκεινων, ο μεν ιερος υμνος κατασιγαζεται, αλλων αλλαχου των ψαλλοντων
σκεδαννυμενων και παραδυομενων γωνιαις και τοποις οις ηλπιζον συζεσθαι. Οι δε
Μουζαλωνες, ο μεν τοις αδυτοις προστρεχει και, την μυστικην τραπεζαν υπελθων,
εκειθεν ᾤετο συζεσθαι, ο δ' οπισθεν της του ναου πυλης εαυτον 87 συνωθησας, εφ'
αυτωι υφειλκε στερρως και ως ειχεν, ως συνιζανειν εν επι πεδωι οι την θυραν, ως και
προσκολλασθαι δοκειν ηνεωιγμενην τωι αντιθυρωι, μηδενος εμποδων οντος· ο δ'
εκεινων γαμβροςκαι ουτος γαρ ωσπερ της ευπραγιας τοις συγγενεσι μετειχεν, ουτω
και κοινωνος εμελλε γενεσθαι της δυσπραγιας, αλλαχου περι που το των βασιλεων
ηρωιον ως ειχε παραδυομενος, λαθειν εσπευδεν· ο μεντοι γε πρωτοβεστιαριος, εν
τοις αδυτοις και αυτος εισελθων του ναου και προς τηι κογχηι γενομενος της
προθεσεως, επι τι κιονωδες ισταμενον υπανερχεται και τωι εκεισε σκοτωδει συν τοις
αδυτοις θαρρει. Ἀλλ' ουκ ην οιστισινουν εκεινων διαδρασαι τον κινδυνον. Πλειστοι
γαρ οντες οι εφορμωντες τους μεν αλλους εποιουν φευγειν, περι τηι σφετεραι ζωηι
δεδιοτος εκαστου, απενεουσθαι δε και τους εν τελει συνεβαινε, μηδεν εχοντας
πραττειν. Ἐκεινοι δε, εκ πολλου του προς το θαρρειν περιοντος, παραβακχον τι και
μανικον εφαλλομενοι, ακριβως ηρευνων, μηδεν των του ναου καταλιποντες
ανεξερευνητον· οθεν και αλλος αλλον ευρων τε και κατασχων, απηνως και ως αυτωι
δοκουν διεχρατο. Ου μην δε οι αλλοι κατερραιθυμουν, αλλ' εφ' ενι πολλοι τινες
περισταντες εβαλλον, επληττον, ηικιζοντο και νεκρον τον αθλιον, ως και εις πολλα
τον ενα κατακεκοφθαι· ουτως ωπλιζεν αυτους η κακια, και ο θυμος μεμηνοτας
θηρας εδεικνυ. Τον μεντοι γε πρωτοβεστιαριον, Καρουλος τις, των αδυτων
κατατολμησας και τα πολλα διερευνησαμενος, επει ουχ ευρισκεν, απειπων, εμελλεν
υπο στρεφειν, αλλ' η μοιρα ουδ' εκεινον εια του παθους εκτος· την γαρ προθεσιν
εισελθων και τηιδε κακεισε περιβλεψαμενος, επι γονασι συνιζανοντα κατωθεν ειδε
τον οικτιστον και ιδων ορμαι καθαιρειν απηνως. Και ος δυσωπει, το οικειον αιμα
πολλου τινος εξωνουμενος· ο δε ουτε προς το σχημα της ικετειας απειδεν, ουτε μην
υπεκλασθη τοις επηγγελμενοις, αλλ' ευθυς κατασχων αναιρει ξιφιδιωι. Και δηλον
γεγονος το πραχθεν, ουκ ην οστις απην εκειθεν, αλλ' εκαστος επιστας, ως ειχεν
ουταζων και μεθ' υβρεων, ᾔκιζε, και ες τοσουτον μελειστι κατεδασαντο ωστε και
τους ενταφιαστας υστερον, σακκωι τα μελη καταθεντας, ουτως εκφορησαι και ταφωι
δουναι. Ἐπει δ' εις τελος τοις ανημεροις εκεινοις επραχθη το τολμημα, συος 89
τροπον θηξαντες τους οδοντας, ως μηδε και τους εν τελει κατωπαδις εκεινων εχειν
ιστασθαι και ελεγχειν η μην ερωταν τι παθοντες και τινος ορμησαντος τοιαυτα
πραττοιεν, επι τας σκηνας ευθυς ωρμων των φονευ θεντων, και ωι προστετυχει
εκαστος, μεθ' οτι γενναιου του παραστηματος, ως ουδενος καινου γεγονοτος,
εξεφορουν επεγγελωντες, και το επι γλωσσης εγκλημα συχνακις λεγομενον ην· «Οι
εχθροι και δυσνοι τοις βασιλευσιν, οι βασιλειωντες, οι παντι τροπωι, ει μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

κεκωλυντο, οιοι τ' αρξαι, οι του στρα τιωτικου αλιτηριοι, οι μαγγανειαις μεν τον
πατερα μεθ' υπουλοτητος υπελθοντες, φυλακης δε δοξηι και ασφαλειας τωι υιωι
εφεδρευοντες, ως δεδωκασιν αξιας και ως εδει τας δικας, ως εικοτως διαπεπραχαται
και ως ευνοικως του λοιπου δουλευσομεν τωι δεσποτηι, των εκειθεν απαλλαγεντες
κακων.» Ταυτ' ελεγον, και λειαν Μυσων τακεινων εποιουν, αμφοτεραις εξαν
τλουντες τον πλουτον εκ των σκηνων. Τουτων ουν ουτω τελεσθεντων, μηδενος
οιου τε δοκουντος μαργωντι πληθει και αναρχιαι εμποδων ιστασθαι, των μεν ταις
αληθειαις δεδιοτων, των δε και κατα προσποιησινσημειον δε· και γαρ της του
πρωτοβεστιαριου συζυγου εκεισε παρουσης και δεινα ποιουσης τε και λεγουσης επι
τοις τολμηθεισιν, εμβριθεστερον ο μεγας κονοσταυλος και θειος αυτοθεν επειχεν,
επιταττων σιγαν φοβουμενηι μη και αυτη παθοι, ει μη σιγυη, τα ομοια, ως γουν
συνεχεθησαν απαντες και κυριοι και υπηρεται επ' ισης ειχον των φοβερων, εκαστου
ζητουντος το συζεσθαι, απαιρουσιν εντευθεν ευθυς, εφ' ο τι και παραγενοιντο μη
φροντισαντες και συν ουδενι κοσμωι φευγοντες. Τωι μεν βασιλει ασφαλη πλεον η
προτερον τα της φυλακης εφιστωσι, μη τι και νεωτερισθηι πλεον. Ουτω συγχυθεντων
απαντων, εκαστος δε τα καθ' εαυτον ως ειχε κατησφαλιζετο.
κʹ. Ὅπως των μεγιστανων δια ταυτα τινες απεχωρουν, οι δε και διεφυ
λαττοντο. Και οι μεν αμφι τον Καρυανιτην, πρωτοβεστιαριτην τοτε τυγχανοντα,
ανδρα γεραρον και πολλου τινος αξιον, φυγηι εχρωντο προς Περσας αυτομο 91
λουντες, ου βασιλει εγκοτουντες, αλλα περι εαυτοις δεδοικοτες δια την των
πραγματων συγχυσιν· ειτε γαρ αυτοβουλως ωρμων οι επιθεμενοι, μη τινος
παρορμωντος, εχειν και παλιν ουτως ορμαν, μηδ' οτιουν κολασθεντας· ειτε και
αλλοι σφας ορμωντας παρωτρυναν, εκεινους και κατ' αυτων παροτρυνειν εχειν,
καντευθεν κινδυνευειν μη προσδοκωντας πολλους, και μαλλον τους επ' εξουσιας
οντας, οις ο φθονος υφειρπε πολυς και δεινος. Οι μεν ουν δια ταυτα αυτονυχει ευθυς
Περσιδος ανα κρατος ηλαυνον, αλλοι δ' αλλαχου ανεχωρουν, κινδυνους
υφορωμενοι τους μεγιστους, αλλοι δε και ως οιοι τ' ησαν διεφυλαττοντο. Ὁ μεντοι
γε μεγας κονοσταυλος, τους αδελφους επιστησας, νεους οντας και συνετους, ων
ατερος μεν Ἰωαννης, ο δε δευτερος μετ' εκεινον Κωνσταντινος ελεγοντο, οφφικιοις
και ουπω σεμνυνομενους, τας πρεπουσας εαυτωι φυλακας καθιστη. Ἐντευθεν και
συνεχεστερον μεν εφοιτων προς βασιλεα και διημερευον συν εκεινωι, οι πλειους δε
και διενυκτερευον· τα δε της προς εκεινον ευνοιας και πιστεως, και μαλλον
φιλοτιμουμενοι προς αλληλους ενεδεικνυοντο εμφανη και ως ουκ αλλως γε
μειζονα.
καʹ. Ὅπως εφιλονεικουν οι αρχοντες περι την του βασιλεως κηδεμονιαν.
Ὅμως και προς αλληλους εφιλονεικουν και εριζειν απηρχοντο. Ἡ δε φιλονεικια εκ
φιλοτιμιας σφισιν ετυγχανεν· ημφισβητουν γαρ αλληλοις της περι τον βασιλεα
φροντιδος, εκαστου των εν αξιωματι οντων μη φεροντος τοις ομοιοις υποτεταχθαι.
Ἦσαν γαρ ενθεν μεν οι εκ Λασκαριων Τζαμαντουροι, γηραι τε και συνεσει
κεκοσμημενοι, ου μην δε αλλα και το προς τον νεον βασιλεα συγγενως εχειν και
παππικως πολλην ενεποιει την του ταυτα ζητειν παρρησιαν, ενθεν δε οι εκ
Τορνικιων το γενος ελκοντες, ων ο πρωτος και μεγας πριμμικηριος ην· ειχον γουν
και ουτοι το προς το αμφιβαλλομενον ισχυρον, το απο πατρος οικειον και αδελφικον
εν γραμμασι 93 προς τον του νεου παππον και βασιλεα Ἰωαννην τον ∆ουκαν.
Ἐκειθεν οι Στρατηγοπουλοι, ων του γενους επιδοξος ο Ἀλεξιος, πολλην φερων την
αιδω ως ευγηρως απο παντων και πλειστα προσετι κατωρθωκως· ου και ο παις
Κωνσταντινος, γαμβρος επ' αδελφιδηι του βασιλεως Ἰωαννου, εξ αριστειας φανεις,
υστερον στερειται των οφθαλμων, αρτι Θεοδωρου του Λασκαρι μοναρχησαντος·
αιτιαν δ' εσχεν ως καθυπερηφανευοιτο του κρατουντος, υπεροπτικως προς εκεινον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

εχων, νεωστι μετα τον πατερα των σκηπτρων επειλημμενον. Και οι εκ του Ῥαουλ
ευγενεις αλλοι, μετα τον πατερα τον του αξιωματος εκπεσοντα, ως φθασαντες
ειπομεν, ετι νεαζοντες, και Παλαιολογοι. Συν οις και Βατατζαι και οι του Φιλη, ων ο
πατηρ Θεοδωρος τετυφλωτο και αυτος συν τωι Στρατηγοπουλωι της αυτης εκεινωι
χαριν αιτιας, συν Καβαλλαριοις τε οι Νοστογγοι και οι Καμυτζαι, συν τε Ἀπρηνοις
και Ἀγγελοις οι Λιβαδαριοι, Ταρχανειωται, Φιλανθρωπηνοι και οι ευγενεις
Καντακουζηνοι, και οσοι αλλοι οις η μεγαλογενης σειρα και χρυση συγκεκροτητο. 95
Ὁ μεντοι γε Νοστογγος Γεωργιος και προσεφιλοτιμειτο· εκυδρουτο γαρ των αλλων
εις κηδος βασιλικον προτιμωμενος. Και γαρ ετι ζων ο κρατων, αρμοζειν εις γαμον
αυτωι την παιδα δια βουλης εχων, πολλοις και αλλοις επιστευε την βουλην καν
επληρου και το συναλλαγμα, ει μη γε θανατος, τωι βασιλει επελθων, εμποδων εστη
τηι πραξει. Τοτε δ' αυθις επιθαρρουντα τοις εγνωσμενοις, ως και παλιν τυχειν εσται
οι του κηδους, μεγα φρονειν η ελπις εποιει, και κατηλαζονευετο προς τους αλλους,
και μαλλον τον αυτα νεψιον, ος ην ο μεγας κονοσταυλος, διαφιλοτιμουμενος· οθεν
καν τοις βασιλικοις προαυλιοις ανεδην εσκηνει και καθ' ηδονην διατριβης ιππαζο
μενοις τοις αρχουσιν επι κοντων συντριβηι η και κατα παιγνιον συνηθες σφισι της
σφαιρας, εκ μεγαλου του θαρρους συνιππαζετο και συνεπαιζεν, εγγυς ισταμεναις και
ορωσαις ταις βασιλισιν επιδεικνυμενος.
κβʹ. Ὅπως προετιμηθη εις τουτο των αλλων ο Παλαιολογος. Τεως γε μην,
επει ουκ ην ανεπιτροπευτον μενειν τον βασιλεα, εν αφηλιξι γνωριζομενον και
απαλον ητορ φεροντα, συνελθοντες αμα οι εν τελει και βουλευσαμενοι ως ουκ
ασφαλες διχα της εκκλησιας και του ταυτης προεστω τοςἈρσενιος δ' ουτος
ηνκαθισταν τα τοιαυτα, προς μεν τον εξ Αυτωρειανων πατριαρχην πεμπουσι την
ταχιστην μετακαλουμενοι Νικαιηθεν τουτον· αυτων δε καθ' εαυτους εφ' ημεραις
διασκεπτομενων, αλλον αλλου εις κηδεμονιαν του βασιλεως προκρινοντος, τελος
επι τωι μεγαλωι κονοσταυλωι, τωι ρηθεντι Παλαιολογωι, η κοινη βουλη κατανται, ως
αυτου γε και μονου παρα τους αλλους ικανου προς τουτο φανεντος· ειπερ γαρ
αλλον, στρατηγικωτατον ειναι τον ανδρα, και οι εκ παλαιου αυταρκες ειναι το
ευγενες, και τριτον το προς τον κρατουντα συγγενες, αμα μεν αυτοθεν, αμα δε και εκ
της συζυγουτης μεν γαρ δευτερος αυτανεψιος ην, του δε δευτερου αυτανεψιου υιος,
πολλην εμποιειν αυτωι την εις το κηδεμονικον του βασιλεως παρα τους αλλους
εκχωρησιν. Ἀλλα τα μεν εκεινου προς το προτιμασθαι των αλλων δικαια ταυτ' ησαν,
και ο υπερ εκεινου λεγων ταυτα προυβαλλετο. Παρεχει δε και το εικος εννοειν ως
κακεινος το πραγμα μετεχειριζετο, 97 ουκ ολιγους κλεπτων ταις αγαθαις
υποσχεσεσι, και μαλλον οις εκπεσειν των αξιωματων ξυνεβη εκ της του καιρου
δυσκολιας το προτερον. Ὁ δε υπελθειν μεν την φροντιδα, μηδεν μελλησας,
κατενευε, πενης ων και μηδεν εχων κατα το μετρον του αξιωματος φιλοτιμοτερον
διαζην· ως αν δε μη δοκοιη τωι εξ ετοιμου λαμβανειν χαριν τοις παρεχουσιν εχειν,
μηδ' ως φορτιον επωμιζο μενος παραιτεισθαι, εζητει μεν και την του πατριαρχου
οσον ουπω επιστησομενου συναινεσιν, ου κατα χρειαν μαλλον, αλλ' ιν'
ασφαλεστερον το γινομενον καθιστωιτο. Πλην αλλ' αντιδοθηναι οι και της επι τωι
βασιλει κηδεμονιας τα υψηλοτερα των αξιωματων προσαπαιτει.
κγʹ. Ὅπως ο Παλαιολογος ετιμηθη εις μεγαν δουκα. Οι δε των μεν οικειων
βουλευματων το κυρος ουχ ηττον και απο της εκκλησιας ηθελον ειναι, ου μην δε
ωστε και σφας αναγκαζεσθαι εφ' οις εδεδοκτο σφισι μεταβουλευεσθαι· το δε
προβιβασθηναι τον του βασιλεως επιτροπον εις βαθμον του αξιωματος μειζονα εικος
γε ειναι διωμολογουν, καπι τουτωι συνεφωνουν οι πλειστοι. Και εις μεγαν δουκα ο
των βασιλικων πραγματων επιτροπος μετατιθεται, του βασιλεως δηθεν διδοντος·
και το λοιπον ο Παλαιολογος, μεγας δουξ και του βασιλεως επιτροπος φημιζομενος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

προς ταις φροντισι των κοινων ην και εξ επιταγματος απαραιτητου, συμπραττοντων
και των εν τελει, διυκει ταυτα. Και πως και αμηγεπη δια ταυτα κατ' αναγκαιας
χρειας των βασιλικων ταμιειων προσηπτετο. Ἦν γαρ χρηματων πληθος
εναποτεθησαυρισμενον εν Μαγνησιαι, ου ραιδιως αριθμητον, συλλεγεν και αποτεθεν
παρ' Ἰωαννου του ∆ουκα και βασιλεως· το γαρ παρα του παιδος εκεινου Θεοδωρου
του Λασκαρι συνα γομενον ιδιως αλλο τι χρημα, εις βασιλειας αυταρκες ογκον, εν
τωι κατα τα ανω Σκαμανδρου φρουριωι, τωι ουτω πως Ἀστριτζιωι υποκοριζομενωι,
ασφαλως εναπεκειτο. Πλην ουκ εκλογαι ταυτα και εισπραξις αδικος, ουδ' ανθρωπων
βιοι και πενητων ουχ ηττον η χρυσος αιματα, αλλα πλουτος εκ τε της περι τα ιδια
προμηθειας και εκ της των αλλοτριων κατα προσενεξιν εισφορας συλλεγεις τε και
αυξηθεις· τον μεν γαρ εκ γεωπονιας συνηγον, τον δ' εξ αλλοδαπης συνελεγον· πλην
ουχ ωστε και αποτεθησαυρισθαι τον παντα, μηδενος μετεχοντος, αλλ' εξαιρουμενων
των αναγκαιων εις δοσεις 99 και ρογας και δαπανηματα, και μαλλον εις επιφανων
μεν ανδρων φιλοτιμιας, πενητων δε χορηγιας, ως εκχεισθαι κατ' αενναων ποταμων
πλημμυρας το βασιλικον ελεος· το λοιπον των χρηματων τοις ταμειοις
εντεθησαυριστο. Το γαρ επι Κυρου και ∆αρειου το παλαι λεγομενον επ' εκεινοις
αντικρυς ην, και ο μεν Ἰωαννης πατηρ Ῥωμαιων, ο δ' αυ Θεοδωρος δεσποτης
επωνομαζοντο. Ἐς τοσον και γαρ ο μεν Ἰωαννης προμηθευτικως τοις απασιν ειχεν
ωστε και, ιδιαν προνοιαν της βασιλικης εξουσιας τα λεγομενα ζευγηλατεια
ηγουμενος, παρ' εκαστον καστρον και φρουριον κωμας επι τουτοις καθιστη, εφ'
ωιπερ εκ της εκεινων επικαρπιας και εισφορας σιταρκοιτο μεν και το παρακειμενον
φρουριον, εχοι δε γε και ο κρατων εντευθεν πολλοις η και πασιν εξαντλειν τας της
ευεργεσιας αμαρας. Ὁ δε γε Θεοδωρος ει και δραστικωτερον εχρυσολογει εκ των
κοινων συνδοσεων, αλλ' εις το πολλα πλασιον εξεκενου γνωμης απλοτητι, εξ ων
αμπωτιδες τινες και χαρυβδεις, ως εκει της θαλασσης, ενταυθα των χρηματων
εδεικνυντο· το γαρ αφαιρου μενον επληρουτο παλιν εκ του ραιδιως προσγιγνομενου,
και ην η του οντος αφαιρεσις του προσγιγνομενου τοις αφαιρεθεισι προσθεσις
πλειων, εκαστου μειον μεν συνδιδοντος δια την κοινην εισπραξιν, πλεον δ' εχοντος
ουπερ αφηιρηται εκ του παντας εκ βασιλεως εχειν, καντευθεν και επιχορηγειν οτου
δεοιτο τις εκ του προχειρου καν τωι διδοναι μαλλον χαιρειν η τωι λαμβανειν. Και τι
γαρ ο του Χριστου νομος αλλο βουλεται ο διδοναι πασιν επιταττων αιτουσιν η ωστε
παντας εχειν και εξαπορεισθαι μηδενα, κοινου προκειμενου του νομου, ως αλλου
παρεξοντος ετοιμου, ει γε αλλος απορησει διδους; Τοις δε γε μικροψυχοις και το κατ'
εγγυην χρεος εις πολλαπλασιον προσεστι, και ο εγγυητης Θεος, το θαυμασιον.
κδʹ. Ὅπως νοσησας ο βασιλευς Ἰωαννης πολλα τοις πενησιν εχορηγησεν.
Βουλομαι τοινυν και αλλο τι διηγησασθαι περι τουτων, παραιτουμαι δε οτι και ο
λογος δια το χρησιμον παραβεβασται. Νοσος ενεσκηψε τωι βασιλει 101 Ἰωαννηι ποτε,
αφαιρεθεντι την επ' αγαθοις βοηθον συζυγον, την ουκ οιδ' ο τι και φω των
θαυμασιων ονοματων Ειρηνην, και η νοσος ως χαλεπη· επειληπτο γαρ δια το γηρας,
οιμαι. Των γουν ιατρων απορουντων εφ' ο τι και τραποιντο, αυτος επι Θεον
καταφευγει και το εκεινου προς παντας ελεος κατα το δυνατον εκμιμειται. Ὥριστο
τοινυν, και σακκοις ο χρυσος εξαν τλειται, και ανα εξ και τριακοντα των ακιβδηλων
νομισματων εκαστηι των οπουδηποτε απορων διδοται, χωρις των εις θειους ναους
και μονας και θεοφιλεις ανδρας εξαντληθεντων, επιμεμετρημενου του ελεους
πλειστοις ημιονων σαγμασιν· αλλ' επιμετρειται τωι ελεει το του Θεου ελεος, και
ραΐζει της νοσου ο ασθενων, και επιγαννυνται ως εικος τωι ελεει. Και Ῥωμαιοις
απολογεισθαι θελων ως αμειωτα τα κοινα, του τοσουτου προ βαντος ελεου, αυτον
εκεινον τον ελεησαντα των λεγομενων εφερε μαρτυρα προς τον πατριαρχην
Μανουηλ, λεγων ως ουδεν εξηντληται των κοινων, αλλ' εκ προμηθειας κτησαιτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

ταυτα και μελετης ιδιας, εξ ων γεωπονων ουκ ανιει δι' ειδημονων ανδρων, ετι δε
και των εν αυτοις δη τοις κτημασι θρεμματων διαφορων επιμελουμενος. Ουτως ην
αυτοις το θεοφιλες, και ουτω το φιλορρωμαιον εγνωστο.
κεʹ. Ὅπως επιπολαιως ο μεγας δουξ των βασιλικων χρηματων απτομενος
περιεποιει εαυτωι την ευνοιαν. Τοτε δε πολλου τινος εν Μαγνησιαι τεθησαυρισμενου
χρηματος, ουκ εξον ην τωι μεγαλωι δουκι τε και επιτροπωι ραιστα λαμβανειν και
χορηγειν, οπου ην βουλομενωι οι· εφειστηκει γαρ το Κελτικον και πελεκυφορον,
εφεξον, ην τις επιχειροιη, και φυλακη ην τοις ταμειαις ως γνωστως διδοσθαι, οπου
το αναγκαιον της χρειας απηιτει· εδιδοντο δε πολλακις και τισιν, επιταττοντος,
προφασει χρειας ουκ ουσης. Καντευθεν αρχας εαυτωι ευμενειας προυκατε 103
βαλλετο, οις ουκ ην της ευεργεσιας επιλελησθαι. Και δικαιως αν απολογη σομενος,
ει μη τινι παρειχεν αυτος δια την ενουσαν πενιαν, ομως αφορμας εδιδου λαμβανειν
τινας, ου μαλλον κατα φιλοτιμιαν η κατα προνοιαν των μελλοντων, ως εδειξε. Την
δ' εκεινου πενιαν, ειποντος εκεινου ποτε, παρων και ακουσας ο γραφων, ει
μαρτυροιη, ψευδους αλωναι ου δεδοικεν, επει κακεινωι εις καυχημα δοξης ην η
πενια τοτε λεγοντι· τρισι γαρ και μονοις νομισμασι κατα τας κατ' οικον χρειας το
προσον αυτωι, οτε βασιλευοι, ως ελεγε, περιιστατο. Και τον Ἄγγελον, αδελφον οντα
της αυτου πενθερας, ον και μεγαν πριμμικηριον αυτος βασιλευσας απεδειξεν, εκαλει
παροντα, οπως αυτος λαγχανοι παρ' αυτου δικας υπερ της της αδελφιδης προικος
μαρτυρησοντα· κακεινος εγγυς παραστας εμαρτυρει, και ημεις ηκουομεν λεγοντος
και ορκον προστιθεντος τοις λεγομενοις. Τοτε τοιγαρουν τους πολλους, και μαλλον
οις ευγενες το γενος, υποποιουμενος, παρειχεν εξ ευλογου δηθεν προφασεως των
βασιλικων χρηματων απονασθαι, αυτος τεως ως ειχεν συντηρων εαυτον των
λημματων ανωτερον.
κ ʹ. Ὅπως, ελθοντος του πατριαρχου, πολλην ο μεγας δουξ επεδειξατο την
υποπτωσιν. Ἐν τοσουτωι δε και ο πατριαρχης συν τε τοις εκκριτοις του κληρου και
τοις αρχιερευσι παρειναι ηκουετο· και ος αυτικα μαθων προ των αλλων αυτος
υπανται μακροθεν, τιμην την μεγιστην αφοσιουμενος τωι τε πατριαρχηι και παντι τωι
ιερωι πληρωματι, πεζηι τε βαδιζων και τας της ημιονου του ιερεως χαλινους
κατεχων, εως και αυτων εντος ανακτορων προηγουμενος καθισται. Και δη σκηνην
μεν βασιλικην εκεινου χαριν υποστηναι κελευει, αμα μεν και κατα την εις εκεινον
τιμην, υποτρεχων εν πασι και θεραπευων, αμα δε και ες προφασιν αναγκαιαν του
εχειν εκ του ραιστου πλησιαζειν τωι βασιλει, του καιρου διδοντος, αυτον εκεινον τον
πατριαρχην, μηδεμιας ωρας του κρατουντος απολιμπανεσθαι. Συγκεχωρηκει δε οι
ασμενως παντα, ως ουκ αλλως επιτροπευσων, ει μη αυτος γε κελευοι και επινευοι η
συνοδος. Ὅθεν και φερων μεν τον νεον εις χειρας τωι πατριαρχηι ποιειται, ουτω και
τοις αλλοις μετον της βουλης, εκεινου δ' εξαρται τα παροντα, και πολλακις 105 αγει
και δεικνυσι τα κειμηλια, σιωπηλως την εξουσιαν εμφαινων εξημμενην εκεινου και
μονου, καν αυτος κελευοι, εκειθεν τους αλλους εξοντας. Ἦν δε αρα οι το σοφον
εκεινωι μεν ενδιδοναι των ολων αρχειν, αυτον δ' υποποι ουμενον τον εξαρχοντα,
λαμβανειν οιον τ' ειναι, ως επ' αναγκαιοις παρεξοντα. Και επει αναγκη ην εκ των
κοινων τοις περι τον πατριαρχην οικονο μεισθαι, και μαλλον τοις αρχιερευσι, τα
επιτηδεια, αυτος λαμβανων εδιδου και προσεπεφιλοτιμειτο τα πλειονα, το μεν
προδηλον επ' αναγκαιαις ταις προφασεσι, το δε γε σπουδαζομενον παρ' εκεινου
σοφων οφθαλμους εκτυφλωττειν δωροις και την εκεινων υποποιεισθαι ευνοιαν. Ὃ
και γινομενον καθ' εκαστην ροπην ευμενειας ενεποιει μεγιστην παρ' εκεινων εαυτωι
διδοντι, και τα της προς εκαστον εκεινων τιμης τε και υποπτωσεως ησαν ως, ολιγον
το μεταξυ διελθειν, και παντας εχειν εκεινους εκ των ρινων και αγειν δυνασθαι οπηι
βουλοιτο. Ουδε γαρ ην, ουκ ην εκεινων οστις ου δι' ευφημου μνημης εκεινον μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

παροντα επι του κοινου συνεδριου εποιει και ος ουκ ηξιου υπερ τους αλλους τον
Παλαιολογον επι των κοινων ειναι κατασταθεντα, πλην και επι μεγισταις αξιαις και
βασιλεωπατορα φημιζομενον. Ταυτα δ' ησαν αι νυκτεριναι προς εκεινους πεμψεις
και σκεψεις και προς το μελλον υποσχεσεις μεγισταις συγκροτησεσι.
κζʹ. Ὅπως κατεδημαγωγουν τους πλειστους οι υπερ του μεγαλου δουκος
λεγοντες και δεσποτης γεγονεν. Τωι γαρ υπουλωι της γνωμης και τωι των τροπων
θωπευτικωι ουτως εαλωσαν παντες ως, εκκλησιας γενομενης, εφ' ωι τους ιεραρχας
συναμα τοις εν τελει περι της αρχης σκεπτεσθαικαι ο καιρος εζητει τον των
πραγματων αφηγησομενον, τους του ιερου καταλογου παντας υπερ εκεινου λεγειν
και μη λαλουντος· ως ου χρη τον της βασιλειας επιτροπον, και ταυτα τοιουτον οντα,
κατα τους αλλους ειναι, αλλ' εξηιρημενον των πολλων, μεγιστωι σεμνυνεσθαι και
βασιλικωι αξιωματι. Ἐπι τι γαρ και φροντιζων οσημεραι πονοιη και φοβον εφ'
εαυτον τον μεγιστον ελκοι, ει μη τι και κερδαινειν εχοι ο τοσον οχλον
αναδεξαμενος; Και αλλως ουτως αυτωι και το της επιταγης ανυστον, ειπερ υπερ τους
αλλους ων επιταττοι. Καλον σεμνυνεσθαι δεσποτειαι τον του βασιλεως επιτροπον·
ουτω γαρ και αυτος 107 τηρησει τα της ευνοιας αθολωτα προς τον εκ γενους
βασιλευοντα, αξιαν νομι ζων αμοιβην το αξιωμα. Τι δε και ξενον κεκλησθαι δεσποτηι
ωι δη και ο προς μητρος παππος δεσποτης ην και κατ' Ἰταλων κατωρθου τα μεγιστα;
Ἦ γαρ ουκ οιδαμεν τουτον ως θεοφιλη, ως ζηλον εχοντα του καλου, ως
φιλομοναχον και τα της εκκλησιας εκτοπως σεβοντα; Μαρτυρει το προσον αυτωι
ταπεινον και δημοτικον και ιλαρον προς απαντας, το δε γε φιλοδωρον τε και
μεταδοτικον το της περιουσιας πενεστατον παραστησει, ωστε καλως αν εχοι και
συμφεροντως τοις πραγμασιν, ει προς τηι βασιλεωπατοριαι και αξιως τιμωιτο ο
επιτροπευων του βασιλευοντος. Ταυτα τινων προτεινοντων, πολλοι μεν των
αρχιερεων ως δικαιοις δοκουσι τοις λογοις συνηινουν, και των εν τελει τισι
συνεδεδοκτο· οι αλλοι δε διεφιλονεικουν και τας γνωμας αλληλοις ουμενουν ου
συνεβαινον. Οι μεν γαρ, και μαλλον οι εκ των Λασκαριων Τζαμαντουροι, συν οις και
ο Νοστογγος Γεωργιος, το μεν βασιλεωπατορα και ειναι και ονομαζεσθαι μολις μεν,
αλλ' ομως και μη θελοντες ενεδιδουν, ικανον δ' ειναι τωι επιτροπωι το της δουκικης
μεγαλειον αξιας διισχυριζοντο· οφφικιωι δε βασιλειας φεροντι ονομα σεμνυνεσθαι
τουτον και τοιαυταις αξιαις τιμασθαι κρειττοσιν η κατ' αυτον, μη και επι τοις
μεγιστοις τε και τιμιοις παραβασις ειη· ειναι γαρ βασιλιδας ωραιας γαμων, ας
αναγκη γαμεισθαι τοις προεχειν δοκουσιν· ει δ' ουν, αλλ' αυταις εξ αυτων μεγα το
δικαιον εχειν τοιουτοις μετα των συζυγων σεμνυνεσθαι αξιωμασιν, αυταδελφαις
βασιλεως ουσαις και βασιλισιν εκ τριγονιας η και τετραγονιας μαλλον βασιλικης. Οι
αμφι τον Στρατηγοπουλον δε Ἀλεξιον και οι του Φιλη, και συν αυτοις οι Τορνικιοι
και οι τυφλοι μαλλον, οι δη και παθοντες αμυνειν ηθελον, συν δ' αυτοις και οσοι
κατα συγγενειαν η ουσαν η ελπιζομενην τοις Παλαιολογοις προσεκειντο, ισχυρως
αντεσπων, δικαιον ειναι λεγοντες και αλλως συμφερον τον εγγυς βασιλεως οντα και
πατρος ονομα φεροντα τιμασθαι και δεσποτειαι· ουτω γαρ ειναι το συγκεχωρηκος
αυτωι παρα 109 παντων και ουτω τα πραγματα διιθυνεσθαι. Παιδι γαρ μη οιωι τε
φρονειν τις αν και προσεξοι; Ει δε και ο αντ' εκεινου προστασσων ιδιωτης ειη, ουδεν
το προς αναγκην πειθον εσειται. Μιμητεον τοινυν τους επι των νεων· εκεινοι γαρ
καθ' αυτους το ελευθερον εχοντες και αυτογνωμον, κατα πλουν αναγκαιον
εμβαντες, επιτροπον εκλεξαμενοι εφιστασι τοις σφων πραγμασιν, ωι δη και
πειθονται δουλωθεντες εκοντες, ει τι και λεγοι· ο δε γ' απειθων διδωσι τας δικας
αξιας, ως εις δεσποτην τα μεγιστα αμαρτων. Πλην ου καθ' αυτους και ως ενα
παντων αυτον καθιστασιν, αλλα προς το σεμνοτερον μετασχηματιζουσι και τωι της
καταστασεως μεγαλειοτερωι το προς τους αλλους απ' αυτου φοβερον σχεδιαζουσιν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

Ουτω και πολις και αρχη συσταθησεται πασα, του εφεστωτος υπερ τους πολλους
οντος. Οι δε γε τυφλοι και ηλευθεροστομουν και παρρησιαστικωτερον· «Μη δια
βρεφος εν, ελεγον, αρχη τοσαυτη και τοσα πραγματα κινδυνευσειαν, αλλα
καταστατεον εις αρχην τα παροντα, ει μελλοιμεν συζεσθαι. Ἦ ουκ οιδαμεν ες
οποσον δυστυχιας η των Ῥωμαιων προηλθεν αρχη, ωστε και απελαθηναι της
πατριδος και το παν απολεσαι, μικροις περιγραφομενους οριοις, βασιλεων οντων και
ταυτα; Ἀλλ' ομως τωι μη κατα τροπον αρχεσθαι, εξ ευπλοιας οτι θαυμαστης
εναυαγησαν. Ει γουν τωι μη καλως ες το ακριβες αρχεσθαι τοσα συνεβη τα δυσχερη,
το μη ολως αρχεσθαι ποσον εις κινδυνον; Ἡμιν μεν ουν καλον μεν και το προς την
βασιλειαν πιστον ηγηται, καλον δε και το τοις ορκοις εμμενοντας συζεσθαι· καν απηι
το συζεσθαι, ματαιον το πιστον. Κατα τι δε και λυμανειται τηι βασιλειαι, ει προσεσται
τωι φροντιστηι το αξιωμα; Μαλλον μεν ουν και συνοισει τα πλειστα· ονομα γαρ
τιμιον περιθεμενος, επ' αυτων των πραγματων κρατυνει μαλλον την αρχην τωι
κρατουντι· εκ γαρ πολλου του περιοντος πρεσβεσι μεν χρηματισοι, λαοις δ' ομιλησοι,
επιταξοι δε στρατιωταις και αρχουσι, και ουδεν ο τι μη ως εικος καταστησοι,
δυσωπουμενων το αξιωμα παντων. Ει δε τις τοις εξ ισου, καν αρχοι, προσφεροιτο, ου
πεισει ραιδιως ο τι προστασσοι, μηδεν εξ υπερτερας χειρος επιτιμαν τοις
ανθισταμενοις δυναμενος. Ῥωμαιων δε πολιτειαν ει και αλλως η κατα μοναρχιαν
διοικειν 111 εθελοι τις, θαυμαζοιμεν αν. Ἀμελει τοι και προηγεισθω μεν, καν ατελης
ο κρατων ειη, το μοναρχειν· μενει γαρ και ουτως, καν δοκοιη, το συνηθες.
Ἀρισταρχησεται δε κατ' αναγκην το καθ' ημας μαθον μοναρχεισθαι, αρξει δ' εις των
λοιπων, δυναμει προεχων και αξιωματι, ως αν τωι μεν εις ειναι το μοναρχον
εικονιζοιτο, το δε συν πολλοις πραττειν, αδυνατειν κινδυνευων του μονηρους χαριν,
νικυη τωι αξιωματι. Ουτως εστιν επαναγκες τον εκλελεγμενον εις επιτροπειαν τωι
βασιλει μεγα φερειν και το αξιωμα. Καν ο ταχθεις εξ ημων ειη, αυτωι προσεσται και
τουτο· ει δ' ουν, αλλ' αλλος ζητεισθω, οτι μηδ' αυτος ακλεως τας επι τουτωι
φροντιδας ευμαρως υπερχεται. Καν εκεινος και διχα σεμνωματος καταδεχοιτο την
επι τοις πραγμασι προσεδρειαν, αλλ' ουν ο της αναγκης λογος ουτως απαιτει, καθως
και λελεκται, την επιτροπειαν γιγνεσθαι.»
κηʹ. Ὅπως ο πατριαρχης συνηινει τοις υπερ του Παλαιολογου λεγουσιν.
Τουτων ρηθεντων των λογων, επει και ο πρωτοθυτης την πλειστην ροπην εδιδου
τοις υπερ του Παλαιολογου λεγουσι ... Προκατειληπτο γαρ και αυτος επι τουτωι ως
καλως αρξοντι, προσπαθων εκ πολλου, ετι δε και το μειζον τι πραξαι εκ πολλων
συνηρπαζετο. Και δηλον εξ ων, αγγελθεν αυτωι εν Νικαιαι ως τεθνηκει ο βασιλευς,
ουπω μαθοντων των αλλων, επιστευε μεν τον λογον τινι των οικειων αυτου· ο
Γεμιστος δ' ουτος ην, ος και μεχρι του μεγαλου οικονοματου κατηντηκει κατα την
πολιν εσυστερον· επει δε και περι της των πραγματων διοικησεως ο λογος εκεινοις
ην, τον Παλαιολογον εκεινος προυτιθει παντων. Ἐπι τουτοις ουν ο πατριαρχης,
προκατειλημμενος ων, ευθυς συγκαταινος ην τοις υπερ του Παλαιολογου
λεγομενοις και την δεσποτειαν αυτωι εψηφιζετο. Και δη ο μεν Παλαιολογος τον
μεγαν δουκα εις τον δεσποτην μετεσκευαζετο, ο δε βασιλευς παρειχε, συναιρομενου
και του πατριαρχου, τα της δεσποτειας συμβολα. Ἀμελει και ως δεσποτης
επεβαλλετο μεν ανεδην τοις πασιν, υπεποιειτο δε τους εν τελει φιλοτιμιαις απασαις
και 113 τοις εκ των κοινων χαρισμασι· βεβαιας δε και τας προς εκεινους υποσχεσεις
παρειχε δοκειν εσυστερον, εξ ων εποιει τωι τοτε, και φιλοτιμοτερον προσεφερετο.
Τοις δε γε του ιερου καταλογου και εκ φιλοτιμοτερας χειρος εχορηγει, και κρυφα και
φανερως, το μεν ως αναγκης ουσης, εφ' ωι διαζην εκεινους, το δε κρυβδην νυκτος
πεμπομενων, και το μειζον υπορυττοντος και ζητουντος, ως ουτως αυταρκες ον
εκεινωι, ει συμβασιλευοι τωι βασιλει. Προυβαλλετο γαρ κινδυνους και φοβους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

επηρτημενους αυτωι και τα των Μουζαλωνων εισηγεν, ως κακεινων ουτως
απολωλοτων εκ φθονου, και το της υποψιας δεινον υπεδεικνυ, ως αυτικα
κινδυνευσων, ει μη προσεχοι. Ὁ δε φυλαττειν αλλον επιτραπεις, αυτος πολλους
φυλαττομενος, ουκ εμμονον εξει τωι φυλαττομενωι την ασχολιαν, περι εαυτωι
δεδοικως τα πλειστα· παντι δ' εγχωρειν μαλλον η φυλακι δεισθαι φυλακος.
κθʹ. Ὅπως υποποιουμενος ο Παλαιολογος τους πολλους απηιτει δι' αυτων και
το μεγιστον. Ταυτα και τα τοιαυτα προτεινων, πολυς ην και το μειζον προσαπαιτων.
Ἀμελει τοι και οσοις υποπτως ειχε και προς το παρον δυσχεραινοντας και προς το
μελλον προσστησομενους, ισχυν εντευθεν λαβων και κρατος εχων το μεγιστον,
εκποδων εποιει, τους μεν εκουσιους υποχωρουντας και καθ' εαυτους διαγοντας,
τους δε και αυτος καθειργνυς, ως αλλους μεν αλλαχου, τον δε Τζαμαντουρον εις
Προυσαν εξαποστειλαι και οι φυλακην ως κατακριτωι εγκαταστησαι. Οι δε γε
προσκειμενοι τουτωι και λιαν εν ελπισιν ησαν χρησταις και ανεδην συνηργουν ες οτι
μαλιστα. Θατερον δε των αδελφων Ἰωαννην τωι του μεγαλου δομεστικου αξιωματι,
του βασιλεως διδοντος δηθεν, περιφανη καθιστα και επι των πραγματων μεγα
δυναμενον. Τοτε τοινυν και μειζοσι θερμανθεντες ελπισι, παρα τον πατριαρχην γενο
μενοι και την συνοδον, ουκ ανησειν εφασκον, ει μη γ' ο δεσποτης και του μειζονος
επιληψαιτο· αυτον γαρ ειναι και μονον τον μετα τον εκ γενους βασιλεα αξιον αρχειν
και συν εκεινωι, και δειν ουτως εχουσι βασιλεως εντελους, ες ο τι και πραξοι. Το μεν
ουν αναμενειν την του αφηλικος ηλικιαν, μη και φθασηι τις κηδεμονιας δεομενος
εκποδων γεγονως πριν η ο ευ δρασων 115 εκεινον τελειαν λαβηι την ηλικιαν. Το δ'
επι των πραγματων οντα τον κηδεμονα μη ως βασιλεα πραττειν, μη και αβεβαιος η
χαρις και αστατος ηι. Ταυτ' ελεγον οι εν τελει και τον πατριαρχην μαλακιζομενον
επειθον· ουδε γαρ εκεινος ημελει των καθηκοντων και οις ο ιερος μαλασσοιτο
συλλογος. Ὥριστο μεν ουν η ημερα της αναρρησεως, εκατομβαιωνος νουμηνια της
τοτε τρεχουσης δευτερας επινεμησεως.
λʹ. Ὅπως ο εν τηι δυσει δεσποτης Μιχαηλ κατεπηρθη των πραγματων. Ἐν
τοσουτωι δε και ο εν τηι δυσει δεσποτης Μιχαηλ, του προβεβασι λευκοτος εκεισε
Θεοδωρου ανεψιος, ακουσας τα κατ' ανατολην ως ειχον και οτι, εκποδων γεγονοτος
του Λασκαρι, εν μειρακυλλιοις μεν ο εξ εκεινου Ἰωαννης τελει, εις προνομην δε η
των Ῥωμαιων βασιλεια κειται τωι βουλομενωι, αναγει τον νουν προς τον θειον
Θεοδωρον, οπως κακεινος, ευγενης ων και τα πρωτα των ευγενων, της πρωτης
εκεινης συγχυσεως ξυμπεσουσης Ῥωμαιοις, εαυτον αναλαμβανει και, πλειστοις
οσοις τοις κατ' Ἰταλων πολεμοις ενανδραγαθησας, της βασιλειας επειληπτο,
στεφθεις παρα του Ἀχριδων Ἰακωβου, και τα κατα δυσιν τους Ἰταλους
αφελομενοςπροσεκτησατο, μεγας επι των πραγματων φανεις, μεχρι και, μοιραι λαιαι
προσκρουσας και κατασχεθεις τωι Ἀσαν, αφηιρεθη των οφθαλμων. Ταυτα τοινυν ο
Μιχαηλ εν νωι θεμενος και καταλαζονευθεις των πραγματων αρρωστως εχοντων,
επει και το κατα πολιν Ἰταλικον ησθενει τοις καθ' αυτο πραγμασι, βουλην
βουλευεται ως λιαν νεανικην και της αυτου ευγενειας αξιαν. Ἡ δε βουλη· πλειστας
οσας συναθροισας δυναμεις και τηι πολει 117 προσσχων, περικαθισαι και πειραθηναι
κατασχειν, και ουτως βασιλευς αναγορευθηναι Ῥωμαιων· μηδε γαρ ειναι προς αυτον
μηδεν μητε Λασκαριν μητ' αλλον οντιναουν αυταρκη προς βασιλειαν, ευγενη γε
οντα και των Ἀγγελων. Και δη επει γαμβρους επι θυγατρασιν ειχε τον τε ρηγα
Πουλειας Μαφρε, τον και της δεσποινης των Ῥωμαιων Ἄννης αυταδελφον, ηι προς
τωι γηραι ο βασιλευς Ἰωαννης ηρμοσατο ... Ειχε μεν ουν εκεινον επι τηι θυγατρι
Ἑλενηι γαμβρον ο δεσποτης, ειχε δε και αλλον επι τηι Ἄννηι τον πριγκιπα της Ἀχαΐας
Γουλιελμον· πεμψας παρα μεν του Μαφρε τρισχιλιους ους αυτοι λεγουσι
καβαλλαριους λαμβανει, ανδρειους εκ Γερμανων, τον δε γε πριγκιπα ολον ειχε συν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

τοις στρατευμασιν. Ειχε δε και τον εκ νοθειας υιον Ἰωαννην, μετα του οικειου λαου
τα μεγιστα συναιρομενον· εκεινος και γαρ ηδη καθ' αυτον, τηι του Ταρωνα θυγατρι
συνων, λαον εξαιτον εχων, δυνατος ην και μονος στρατηγειν και προσκτασθαι· τους
γαρ το παλαιον Ἕλληνας, ους Ἀχιλλευς ηγε, Μεγαλοβλαχιτας καλων, επεφερετο,
ωστε μηδ' εξω προ βαινειν εια Βερροιας τον Παλαιολογον και μεγαν δομεστικον
Ἰωαννην, τον Στρατηγοπουλον Ἀλεξιον και τριτον τον Ῥαουλ Ἰωαννην, συχνας
δυναμειπερι αυτους εχοντας. Τοτε τοινυν συναγαγων παντας ο δεσποτης τους
ειρημενους, εχων και τους εαυτου ες οτι πλειστους, προσκρουσαι μεν τα πρωτα τοις
στρατηγοις και συρρηξας, ως ᾤετο, προσβαλειν Θεσσαλονικηι και τα κατα δυσιν
καταδραμειν και αυτης δη πειραθηναι Κωνσταντινου πολεως επι νουν εστρεφεν·
ευκαιρον γαρ και τουτο οι ξυνεπιπτεν, εξ αιτιας της οτι και ο Μαφρε παρα πατρος
Θευδεριχου ως κληρον τινα ειχε το της εκκλησιας αποστατειν, ωστε μη ξενον ειναι
το Γερμανους τοις εν 119 τηι πολει Ἰταλοις μαχεσθαι· και γε ο πριγκιψ καθ' αυτον ην,
τα περι τε την Ἀχαΐαν πασαν και τον Μορεαν προσκεκληρωμενος. Ἐπει ουν εις
ταυτον αι δυναμεις συνησαν και ηδη προς πολεμον ητοιμαζοντοουδε γαρ ουδ' οι
στρατηγοι ηρεμειν ειχον, τοσον συνηθροισθαι το Ἰταλικον πυνθα νομενοι, αλλα και
αυτοι ετερωθεν ηυτρεπιζοντο, ως γουν οσον ουπω ομαιχμησαντες οι του δεσποτου
εμελλον προσβαλειν, η μυθευομενη Ἔρις εκεινη, η μεταξυ των τριων θεαινων το
μηλον ριψασα προς φιλονεικιαν την περι καλλους, εκεινη και τουτοις εμπιπτει. Και
η αιτια παρα μικρον εμφερης.
λαʹ. Ὅπως ο της Ἀχαΐας πριγκιψ Ῥωμαιοις εαλω. Λεγεται γαρ τους περι τον
πριγκιπα μεγιστανας, ους εκεινοι καβαλλαριους λεγουσι, τουτων τινας
εποφθαλμιζειν κατ' ερωτας τηι του ∆ουκα Ἰωαννου συζυγωι, ην και του Ταρωνα
θυγατερα ο λογος εδεικνυ. Τουτο δ' ην αρα τωι εκεινης ανδρι εις προφανη τινα υβριν
και καταφρονησιν· και δη υβριοπαθων εκεινος εν τουτοις δεινα εποιει και τοις
υβρισασιν ανταμυνεσθαι κατηπειλει. Και ερις ην αμφοτερωθεν ισχυρα, και εις
πολεμον εκορυσσετο, και οι εις ομαιχμιαν κληθεντες κατ' αλληλων συνισταντο.
Τοτε λεγεται και αυτον πριγκιπα, ορωντα την μαχην, αγανακτειν, και τοις μεν
σφετεροις μη εχειν επιπληττειν, τωι δε γε ∆ουκαι και λιαν επιμωκησαμενον χλευασαι
και τα εις γενος, ως νοθος, μαλα λαμπρως ονειδισαι, και ως ουτος ειη φαναι, τον
Νικηφορον δειξας, ο εμος αδελφος, συ δε σκοτιος και ουχ οπως ελευθερος, αλλα και
δουλος αυτου. Ταυτα μετ' εμβριθειας ειποντος του πριγκιπος, Ἀχιλλευς ην αλλος ο
Ἰωαννης μηνισας. Τοτε θελων δειξαι αυτος ων το παν του στρατου και, οις αν
προσκεοιτο, εκεινους νικωντας, πεμψας δι' απορρητων νυκτος τοις στρατηγοις
διαμηνυεται ως αυτος μετ' αυτων 121 εσται και ως επιθησεται τοις μετ' αυτου
Ἰταλοις, βλαξι και τρυφεροις ουσιν, ει μονον εκεινοι ορμωιεν. Πλην καθιστων προς
εκεινους τους ορκους, τα πιστα ετηρει τοις περι τον πατερα και τον αυτου αδελφον
Νικηφορον, ωστε, αλωβητους αυτους διατηρησαντας, τοις λοιποις, Ἰταλοις ουσι, και
διαφε ροντως τοις του πριγκιπος, ομοσε χωρειν. Ταυτα συνθεμενων εκεινων και
ανταλλαξαντων εις ορκους τα ιερα περιαμματα, συρρηγνυται μαχη μεγιστη ενθεν
μεν Ῥωμαιοις συν Περσαις και Σκυθικωι πλειστωι, εκειθεν δε τοις του πριγκιπος
Ἰταλοις· τον γαρ πατερα και αδελφον συν τοις περι εκεινους, σφισι τα δεινα
επισεισας, αποναρκαν προς την μαχην εποιει και ουχ οπως τον πολεμον
αναβαλλεσθαι, αλλα και υπο ποδα αναχωρειν, αυτος δε, κατα νωτου τοις Ἰταλοις
προσ επιτιθεμενος, δεινα εποιει. Και τοτε εγνωσαν Ἰταλοι παραδεδομενοι και
απεδιδρασκον· ου μην δε και τον κινδυνον υπεξεφυγον, αλλα πολλοι, τωι Σκυθικωι
στρατευματι συγκαταλαμβανομενοι, συχνοις τοις οιστοις τιτρωσκο μενοι επιπτον,
αλλοι δε τοις Περσαις ηλισκοντο. Και τελος αυτος ο πριγκιψ, θαμνωι τινι παρεισδυς,
εκειθεν εθαρρει λαθειν, αλλ' ουκ ηνυε το παραπαν· επισταντες γαρ και αυτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

ακλεως ᾕρουν. Και μεγα τι ακονιτι εν στενωι κατορθωμα τοτ' επραττετο, εν ολιγωι
πονωι κερδος νεανικον. Τοτε τοινυν τα θαυμαστα και μεγαλα οι στρατηγοι
απενεγκαμενοι λαφυρα, εφ' οις και αυτον δη τον της Ἀχαΐας πριγκιπα, επ' ανατολην
συναμα και τωι περι αυτους στρατευματι ηλαυνον, κατοχυρωσαντες ως οιον τε
προτερον και τους κατα δυσιν τοπους, ως επι πλειστον φυλαττοιντο. Ὡς γουν
επανηκον μετα λαμπρων των τροπαιων, κατειληφει μεν και ετι ο Στρατηγοπουλος
εν ακα ταστασιαι τα πραγματα, ουκ ολιγα δε και αυτος τωι Παλαιολογωι συναιρεται
της ορεξεως. Τον μεντοι γε πριγκιπα κατα το παρεστος μεν τοτε τηι φυλακηι
εδιδοσαν· μετεπειτα δε, αλουσης της πολεωςως αν καθ' ειρμον και ταυτα ρηθειη και
μη το της διηγησεως συνεχες διακοπτοιτο, ει και ξυνεπεσεν υστερον, της γουν
πολεως αλουσης, ετοιν παραδραμοντοιν δυοιν, ο μεν πριγκιψ τον 123 σοβαρον
αυχενα κλινει τωι βασιλει και αρτι πρωτον βλεπειν εκεινον ανακτα Ῥωμανιας
ελεγεν, επειλημμενον ως εχρην του θρονου, και γε εαυτον πειθειν καθυποκλινεσθαι
και εις ποδας πιπτειν βασιλει γε οντι τελειωι· ει δε βουλοιτο, και λυτρα διδοναι υπερ
αυτου ων εχει τα καλλιστα, α, ει μη γε ανα χειρας η πολις εκειτο, ουκ αν ηξιωντο
τοις Ῥωμαιοις του μηδενος· νυν δε και λαβειν ασμενως πιστευειν και εχοντας
ικανως μεγαλυνεσθαι. Και ο μεν πριγκιψ ταυτα, αξιων και δουλος ες αει κεκλησθαι
και τι σημειον εχειν εκ βασιλειας της δουλειας συμβολον. Ὁ δε γε βασιλευς, ακουσας
μεν και τα λυτρα και διαγνους ικαναπολεις γαρ εδιδου και χωρας, απομοιραν εαυτου
εν Πελοπονησωι, ικανας εις δεσποτειας σεμνωμα μεγα, αποβλεψας δε και προς την
εισεπειτα του Λατινου δουλειαν, ως εντευθεν και μεγαλυνεσθαι τους Ῥωμαιους και
γε κερδαινειν, εγνω σπεισασθαι τα προς τουτον. Ἐπι ρητοις γουν εκβαλλει τουτον τε
της φυλακης και των αμφ' αυτον οσοι περιησαν εν φυλακαις προσταλαιπωρουμενοι,
τιμαι δε και δεξιουται τοις πρεπουσι και ουτως εαυτωι οικειουται ωστε και αναδοχον
αυτον καταστησαι παιδος ιδιου εκ του αγιου βαπτισματος κατα τινα πληροφοριαν
μεγιστην· συνεθεντο τε μετα ταυτα τους ορκους φρικτους, ως λεγουσι τινες, ωστε
και φρυκτωρα αναψαντας αμα τοις λεχθεισιν εις ορκους και αρας τας
παλαμναιοτατας σβηναι ποιησαι, ο δη και εις ασφαλες τοις Ἰταλοις των παρ'
εκεινοις αφορισμων τελειται. Ἦσαν δε σφισιν αι συνθεσιαι η μην τον μεν πριγκιπα
Ῥωμαιοις δουναι και βασιλει εξ αυτης κατασχειν εις δεσποτειαν αναφαιρετον τα
κατα Πελο πονησον ταυτα, Μονεμβασιαν, Μαΐνην, Ἱερακιον, ΜυζηθρανἈναπλιον δε
και Ἄργος εν αμφιβολοις ετιθεικαι αμα παν το περι την Κινστερναν θεμα, πολυ γε ον
το μηκος και πολλοις βρυον τοις αγαθοις, και γε αυτον ες αει δουλον κεκλησθαι
Ῥωμαιων και βασιλεως και οφφικιον εντευθεν εις δου 125 λειας σημειον
αποφερομενον, τον δε γε βασιλεα, σεμνυναντα τουτον τωι του μεγαλου αξιωματι
δομεστικου, μετα τιμης αποστειλαι συναμα τοις αμφ' αυτον, οσοι και περιοντες
ησαν. Και δη επι τουτοις γεγονυιων των σπονδων, αυτον μεν απεστελλε συν τιμαις
πρεπουσαις, τους δε γε ληψομενους τα λυτρα προσεπεπομφει. Και γε ο πριγκιψ τα
ιδια κατελαμβανε, πριγκιψ Ἀχαΐας και μεγας δομεστικος Ῥωμανιας επιφημιζομενος,
και αμα τωι επιστηναι, μηδεν μελλησας, απεδιδου τα λυτρα, ως προυπεσχετο. Καν
ενεμεινε και ες τελος ενσπονδως εχων προς Ῥωμαιους, τωι της Ῥωμαΐδος
κλειζομενος οφφικιωι, ει μη γε ο παπας ακουσας, παροξυνθεις και ταυτα προς του
ρηγος, και αυτου γε προσδραμοντος και ικετευσαντοςου γαρ εις συνοισον εδοκει οι
το δια τελους σπενδεσθαι προς Ῥωμαιους, τας συνθηκας εκεινας διελυε και τους
ορκους παρ' ουδεν ετιθει, ως εν φυλακηι και αφυκτοις δεσμοις και μη εκουσιως, ως
εχρην, πραττοντος. Ὅθεν και εις το μετεπειτα συνεχεις και μεγαλοι σφισι και
αμφοτεροις ανερρωγασι πολεμοι. Και ταυτα μεν επραττετο τηιδε.
λβʹ. Ὅπως ο δεσποτης Μιχαηλ νικαι Ῥωμαιους και αιρει καισαρα. Ὁ μεντοι γε
δεσποτης Μιχαηλ, νυν μεν και απο τουτων κολουθεις της δυναμεωςπλειστηι γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

εχρατο και παρα του της Ἀχαΐας πριγκιπος τηι συμμαχιαι, ετι δε και παρα των αμφι
τον τοτε σεβαστοκρατορα Ἰωαννην τον Παλαιολογον μεθ' υστερον τα πολλα
κακωθεις, ως και εν στενωι καταστηναι παμπαν των τε χωρων και αυτης της
στρατιωτικης δυναμεως, πεμψας προς Μαφρε, τον της Πουλειας ρηγα και γ' επι
θυγατρι γαμβρον εαυ του, και πλειστην συμμαχιαν λαβων, παραδιδωσι τας δυναμεις
τωι υιωι αυτου Νικηφορωισυμπραττων κακεινος, ος και, συμβαλων περι την Τρικο
ρυφον τοις αμφι τον καισαρα και μαχην συρραξας δεινην, πλειστους τε πεσειν των
Νικαεων παρεσκευασε, πλειστους τε και αλλους ους μεν φονευσας, 127 ους δε
περισχων, και αυτον αιρει καισαρα. Ὡς δ' αυθις σπονδων γενομενων ελυετο, τοτε
μεν τα κατα την πολιν συμπραττει, περι ων αυτικα ρηθησεται, υστερον δ' αυθις τοις
δυτικοις προσβαλων αιρειται παλιν και τοτε παρα του δεσποτου Μιχαηλ προς τον
ρηγα Πουλειας τον Μαφρε αποστελλεται και γε τηι παρ' εκεινωι διδοται φυλακηι·
χρονωι δ' υστερον της δεσποινης Ἄννης, αδελφης ουσης Μαφρε, ανταμειβεται. Ἀλλα
ταυτα μεν εσαυθις ερουμεν. 129

{ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΩΝ ΙΣΤΟΡΙΩΝ ∆ΕΥΤΕΡΑ}.
Ὅπως ο πατριαρχης Ἀρσενιος εν φροντισιν ην περι της αρχης. Ἀρσενιωι δε
τωι πατριαρχουντι νεων ηρξε φροντιδων η της επι τηι βασιλειαι καταστασεως του
Παλαιολογου αναγκη, μεγαλη τις ουσα και απαραιτητος. Πλην γαρ ολιγων, και
τουτων καιρον ουκ εχοντων δια την των αλλων, πολλων και μεγαλων οντων,
βουλησιν εφ' ωι επισχοιεν, φανερως οι αλλοι παντες μιας βουλης ησαν και γνωμης,
αγαπητως εχοντες, ει βασιλευοιντο υπ' εκεινωι· αριστην γαρ βασιλειαν ειναι ου την
απο γενους, ουδε γε την κληρωτην, ην ολισθωι τυχης τινι εστι λαγχανειν και τον
αναξιον, εις ην παρεισφθαρεντες πολλακις λανθανουσι και οι κακιστοι, ους δη και
απο δοκιμασειεν αν ο αγαθος αρχων και εν υπηκοων εξεταζεσθαι μοιραι, αλλα την εξ
αρετης και δοκιμασιας αριστης ων αρχειν μελλει. Αυτη γαρ και λυσιτελης τοις
πληθεσιν, ενδοντων των εις αρχην κατασταντων επι τινι και προσεκληθησαν.
Ἰατρον γαρ ουτε τον εκ τυχης ουτε τον εκ γενους εις το ποιειν υγειαν τοις νοσουσιν
αξιοχρεων ειποιμεν· και ει εκ γενους τον κυβερνη σοντα εγκρινουμεν,
καταποντιστην μαλλον η κυβερνητην επιστησομεν τηι νηΐ. Κινδυνευειν δ' ουτως και
τον μαλλον καθαρσεως, ειτ' ουν παιδευσεως, εις το καλως βασιλευειν δεομενον
ακαθαρτον ειναι μαλιστα, αμα γεννηθεντα και αμα τρυφαις και σπαταλαις
παραληφθεντα βασιλικαις, εφεδρευουσης τε κολακειας, εκποδων δ' ουσης αληθειας
και των κακιστων ως καλλιστων υποκοριζομενων. Ὡς ο παλαιος λογος εχει, οτε και
το εμμελως βηττειν ακουειν ην εκ κολακων τωι αμα μεν αρχοντι, αμα δε πασχοντι,
καν τις νουθετων υπογρυξοι, ως δυσνους και κακιστος διεβαλλετο, ως την παραι 131
νεσιν προσταξιν εχοντων. Οι δε και τα γενομενα δυσχεραινοντες ουδεν ηττον
κολακευουσιν, αποσεμνυνοντες πλεον του μετριου τον αρχοντα, και τον τυφον
συναυξουσιν· εκεινοι δε, ωσπερ επι σκηνης διαφορα προσωπεια περιτιθεμενοι, προς
το αριστως βασιλευειν το γενος εχεγγυον οιονται, ωσπερ εν ταις πρωταις των
σπερματων καταβολαις βασιλικων τινων δυναμεων εις αριστην ηγεμονιαν
ενουσων. Ταυτα λεγοντες, επεκειντο πλεον ιδειν τον δεσποτην και στεφηφορον και
ηνυτον, προσαναγκαζοντες συνεχως. Ἦν γαρ και ο Παλαιολογος, εντευθεν
συγκροτηθεις, τα αυτα λεγων και ως, ει μη αξιος της ηγεμονιας κριθειη και ο εξ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

αυτου, αυτος εντευθεν εκεινον αποψηφιζεται· πλην και πολλα τινα κατορθουν
υπισχνειτο, την μεν εκκλησιαν ανυψουν οσον, τους δ' ιερωμενους και πλεον του
μετριου τιμαν, αξιαις τε μεγισταις τους αξιους των εν τελει προβιβαζειν και κρισεις
υπεραποδεχεσθαι δικαιας και τους αρρεπως κρινουν τας εγκαθισταν, ων και μαλα
και πρωτιστον τον Κακον Μιχαηλ, τον και Σενα χηρειμ επικεκλημενον, ευ των
λογων και των νομων εχοντα, εν τωι δουναι οι και πρωτοασηκρητις παλαι σβεσθεν
αξιωμα και οι θελειν ασηκρητις υποταξαι, εφ' ωι αδεκαστως και ανεριθευτως
κρινοιεν· ετι τε λογον τιμησαι και τους εν λογωι περι πλειστου των αλλων ποιειν· το
δε γε στρατιωτικον υπεραγαπαν και τας εκεινων προνοιας, καν εν πολεμωι πιπτοιεν,
καν αποθνηισκοιεν, γονικας εγκαθισταν τοις παισι, καν τισιν αι γυναικες κατα
γαστρος εχοιεν το κυοφο ρουμενον· εισπραξεων δ' αδικων μηδ' ονομα ειναι, μηδε
χωραν διδοναι δια βολαις, αργουντος μεν του επι ταυταις μονομαχιου, αργουντος δε
και του σιδηρου, ως επηρτημενου και κινδυνου μεγιστου, ει τις τολμυη των δυνα
μενων και εν αρχαις υπεχειν τον μυδρον καταναγκαζειν· τα δε της πολιτειας ουτως
αφοβως εν ειρηνηι διατηρεισθαι ωστε και τους ευπορουντας, ικανως της περιουσιας
εχοντας, επιδεικνυμενους τα υπαρχοντα κυδρουσθαι και το 133 παραπαν μη
δεδιεναι· επι πασιν υπακουειν της εκκλησιας και μητερα ταυτην ως εικος ηγεισθαι
και παν το εις καταστασιν αυτης πραγματευεσθαι. Ταυτα δε προσετιθει, οτι και εν
υπονοιαις ο προβασιλευων ην του καταφρονειν των εκεινης προνομιων και
βασιλικως κατεπαιρεσθαι, ωστε και επι πολλοις τον πατριαρχην λυπεισθαι και την
του λαου προστασιαν αποπροσποιεισθαι, μηδεν, καν δικαιως υπερ τινων λεγοι,
εισακουομενον. Ἦσαν ουν τοτε τωι πατριαρχηι και οις των αρχιερεων το εις το
μελλον προμηθες ην διττοι τινες λογισμοι, προς αμφοτερα κρουοντες και
εκατερωθεν ισχυροι· οτε γαρ προς την της βασιλειας εντελειαν αποβλεψαιεν, και το
παρ' αμφοιν βασιλεοιν, του μεν νεοκομουμενου, του δ' ενεργουντος, αρχεσθαι ως
καλον ομου και τωι υπηκοωι σωτηριον κατενοουν· προς δε και τα μελλοντα
προσγενησεσθαι, αμα μεν εξ ων την ικανην πληροφοριαν επι τανδρι ειχον εκ
πλειστου, αμα δε και εξ ων τοτε υπισχνουμενου κατηκουον, υπεραποδεχομενοις
ευκεσαν πραχθησομενα. Ὅτε δ' αυ παλιν προς τε το του ενος αφιλονεικητον τε και
ανεριθευτον και το επι δυσι στασιαστικον τε και μαχιμον εννοησαιεν, τας θ'
εκατερωθεν επιβουλας και τας υποψιας ενος επι θατερον και τελος τον εφ' ενι
κινδυνον παρα του κρατησαντος, διεφωνουν και απηγορευον· ειναι γαρ την
βασιλειαν και αλλως χρημα μεν ορεκτον και του παντος αξιον, υποπτικον δ' αλλως,
ωστε και μη ουσαν κακιαν ειδωλοποιησαι δια την υποψιαν και ουσαν μετιεναι
παρασκευαζειν τον επι της αρχης, ως ουτω μονως ασφαλως βασιλευσοντα, αν και τα
μη οντα ως οντα μετιηι· ωι δε τις προς ταυτα και υποστελλοιτ' αν; Ἐπι τωι μη τισιν
αδικος δοξαι τηι μοναρχιαι επιτιθεμενος, σοφον τιν' ειδως λογον και παλαιον εκ
τραγωιδιας ειναι τον εξαιρουντα τον επι τηι δοξηι της αδικιας μωμον, λεγοντα, ειπερ
αδικειν δεοι, υπερ τυραννιδος καλλιστον αδικειν. Ταυτ' εκεινοις λογιζομενοις δεος
επηιει· και παρα ταυτα μεν πλησιον ησαν του πραττειν, τουτων δε προσκρουοντων
τους λογισμους, αργοι προς το δραν 135 ησαν, καν οσοι και ωρμων λεγειν. Νικαι δ'
ομως το μορσιμον. Και του μεν την αρχην εγχειριζειν εκεινωι οι πλειστοι γινονται,
και σχεδον παντες· ομως δ' εμπεδουν ορκοις φρικωδεσι και αραιον εχειν υπερ
θατερου θατερον του μη τι δεινον βουλευσασθαι κατ' αλληλων τους βασιλεας, των
εικοτων ενομισαν.
βʹ. Ὅπως ανιεσαν τον Παλαιολογον ταις αραις αις υπεκειτο. Ἑτοιμως δ'
αφηιρουν και το δοκουν τοις πραττομενοις προσιστασθαι, εφεσει του ταυτα γενεσθαι.
Ὡς γαρ αι γεγονυιαι συνθεσιαι του Παλαιολογου προς τον παππον του βασιλεως και
αι δι' αφορισμων εμπεδωσεις η μην μη τι κατα του γενους του βασιλειου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

βουλευσασθαι παρα των προυτεινοντο, ως ιστον αραχνης ο των αρχιερεων
συλλογος τας συνθηκας εκεινας διελυον· μηδε γαρ ειναι το τοιουτον κατα του
βασιλευοντος κακιστον βουλευμα, αλλα μαλλον συνεργιαν της βασιλειας και
συντηρησιν αδιαδοχον, κατα καιρον συναιρομε νου της αρχης τωι νεωι βοηθειας
χρηιζοντι· τας τουντευθεν δε των ορκων συμβασεις επι τοσουτον το ισχυρον εχειν
και αδιαλυτον ωστε και τας προτερας συνειναι ταυταις, ως και αμφοτεραις τον
Παλαιολογον ενεχεσθαι, ει ποι τωι νεωι επιβουλευοι. Ου μην δε αλλα και
αντιστροφως εζητει την αραν τιθεσθαι και τους ορκους γινεσθαι, ει που και ο νεος
κατ' αυτου μελετησας διαπρα ξοιτο, ως εξ αναγκης τοις αυτοις ενεχεσθαι. Προβαινει
ταυτα, και γραφαις οι ορκοι κατασφαλιζονται· και ο γραφων ο εις πρωτασηκρητις
τεταγμενος Κακος ην.
γʹ. Ὅπως ωμνυον και επ' αμφοτεροις δουλειας ορκον Ῥωμαιοι και εν ποιοις
διορισμοις. Ταττεται δε και τους οπουδηποτε της Ῥωμαΐδος ομνυειν επ' αμφοτεροις
ορκον δουλειας κατα το συνηθες. Πλην προσεκειντο τοις συντεθειμενοις, επ'
ασφαλειαι και αμφοτερων μειζονι, η μην ετοιμον ειναι το υπηκοον επ' εκεινον ορμαν
φονωσηι χειρι ος αν επιβουλευσοι θατερωι· ωρκωμοτουν γαρ μετα των αλλων και
τουτο, κατα φοβον, οιμαι, η χρειαν αληθινην· ει δ' ουν, 137 αλλ' ουδεν αν καταγνοιη
τις μειζον των ταυτα πραττοντων η το εμφυλιους πολεμους τωι κοινωι προξενειν, ει
ποτε τουτο συμβαιη. Ὅμως εδοκει ταυτα, και εις εργον τα βουλευομενα προυβαινον.
Χειρα τοιγαρουν ετιθουν, και επι των αγιων ευαγγελιων ωμνυον η μην και
αμφοτεροις δουλευειν και ταυτ' εκτελειν.
δʹ. Ὅπως ωμνυεν ο Παλαιολογος επι τωι παιδι και οι μεγιστανες. Τεως δ' η
κυρια παρην, ητις ην, ως ερρεθη, εκατομβαιωνος νουμηνια. Και πρωτος αυτος ο εις
βασιλειαν προβιβαζομενος ωμνυε τα εικοτα υπερ του παιδος τε και βασιλεως, πλην
ουχ ως δουλευσων, αλλ' ως συμβουλευσων εκεινωι και μηδεν ανηκεστον μελετησων
κατ' επιβουλην. Ὤμνυον δε και οι μεγιστανες, και ως δουλευσοντες αμφοτεροις και
ως αμυνουντες αυτικα, ην που τις επιβουλευοι, τωι επιβουλευθεντι. Και ουτως
τελεσθεντων των ορκων, ασπιδι βασιλικηι ενιζανει ο εις την βασιλειαν
ετοιμαζομενος, πρωτον τω ποδε τοις βασιλικοις συμβολοις εναρμοσθεις· και χερσιν
ενθεν μεν αρχιερεων, ενθεν δε μεγιστανων αρθεις, ανακτορικοις παιανοις και
κροτοις παρα παντων εμεγαλυνετο τε και εφημιζετο.
εʹ. Ὅπως ο Παλαιολογος καταστας εις την βασιλειαν εφιλοτιμειτο τα
μεγιστα. Το δ' εντευθεν οι μεν της γερουσιας προσηκουσιν οφφικιοις
ενεσεμνυνοντο. Και αλλοις μεν αλλα τα μεν εδιδοντο, τα δ' εν υποσχεσεσιν ησαν·
τον δ' αυταδελφον Ἰωαννην, μεγαν δομεστικον ετι οντα, τωι του σεβαστοκρατορος
σεμνυνειν αξιωματι εδικαιου και οι την του Τορνικιου Κωνσταντινου θυγα τερα
προς γαμου κοινωνιαν συνηρμοττε, καν εν αναβολαις ην το αξιωμα· θατερον δε των
αδελφων Κωνσταντινον ετι ειχεν εν ιδιωταις, κατα καιρον τιμαν αυτον καισαρα
προθυμουμενος, συνηρμοττε δε και αυτωι προς γαμον 139 την του Βρανα παιδα,
ευγενη γε ουσαν, σοφον τι ποιων και τους εν τελει τοις κηδεσι προσποιουμενος. Και
τους μεν της γερουσιας ουτω μεγαλοπρεπως εθεραπευε, προνοιας τουτοις επαυξων
και προστιθεις, και χαιρειν εφιεις τοις πασι, των αγαθων τα μεν λαμβανουσι, τα δ'
ελπιζουσι. Το δε στρατιωτικον τε και την πληθυν, τους μεν καθημεριναις
φιλοτιμιαις ωφελλε και χρυσοβουλλοις τα υπεσχημενα τουτοις επληρου και προς το
μελλον ευθυμοτερους καθιστα, ως αθανατους τας της ζωης προνοιας και τα
διδομενα σιτηρεσια τοις παισιν εξοντας, τους δ' εθεραπευεν, ανοιγνυς φυλακας και
χρεων δημοσιων απολυων τους ωφληκοτας, απορουμενοις τε τα προς ζωην διδους
αφθονωτερα και γε τοις ηδικημενοις αμυνων και φιλοτιμουμενος δαψιλεστερον,
ωστ' ειναι αμα μεν ανενεγκειν περι του τινα και αμα προβαινειν γραμμα βασιλικον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

προστασ σον εκεινωι το κατα βουλησιν, ει και δυσι χρονοις υστερον ανελαμβανε τα
προστεταγμενα· καν που τις, εφ' οις ειχεν οχλουμενος, το γραμμα της χαριτος
προυτεινεν, ευθυς φανεν δευτερας ινδικτιωνος ον, την δοσιν απεψηφι ζετο, ως εν
καιρωι μηδεν ακριβειας και προσοχης εχον το γεγονος. Τοτε δε και πολλ' αττα του
κοινου ταμιειου εξεφορει και, δημηγορων τοις συνει λεγμενοις προς χαριν απασαν,
ειτ' αμφοτεραις εκεινοις εξηντλει τα χρηματα, χυδην εκριπτων κυνηδον
συλλεγουσιν. Ἦν ταυτα.
ʹ. Ὅπως τας ακρας ωχυρου και μηπω στεφθεις ο Παλαιολογος. Κακεινος μεν
κατοχυρουν τας ακρας προυργου ποιουμενος, αμα δε και δηλοποιουμενος αυτωι
προσωπωι την της βασιλειας αναρρησιν, επι Φιλα δελφειας εγνω χωρειν, λιπων τον
νεον εν Μαγνησιαι, βασιλικως, ως εδει, θεραπευομενον. Συνειπετο δε οι και απαν το
στρατιωτικον, προασπιζον του βασιλεως μεθ' οτι πλειστης ευνοιας και προς το
πονειν ορμης ετοιμου, οπου γε και καθ' ων ιοι, προθυμως πολεμησειοντες. Τον
μεντοι γε πατριαρχην ες Νικαιαν αποπεμπει, μετ' ολιγον καταλαβειν και αυτος
υπισχνουμενος συναμα τωι νεωι, ταινιωθησομενοι και αμφοτεροι. Ὁ μεν ουν
πατριαρχης συναμα τωι κληρωι και τοις αρχιερευσι, συνταξαμενοι τα εικοτα τοις βασι
141 λευσι, της επι Νικαιαν ηπτοντο· ο δε γε βασιλευς, τας δυναμεις αναλαβων και
συνταξας, συναμα τοις εν τελει επι Φιλαδελφειαν ηλαυνε· και δη επιστας τηι πολει,
εκειθεν τας ακρας ωχυρου, τους μεν πεμπων, αλλους δ' εκειθεν δεχομενος
κατιοντας και δωροις ως οιον τε φιλοτιμουμενος, προθυμους εις φυλακην ποιων και
θαρραλεωτερους ελπισι χρησταις καθιστας. Προβας δ' εκειθεν μικρον και τα κυκλωι
περιελθων, και τους μεν προσλαλιαις αγαθαις, τους δε φιλοτιμιαις, τους δε και
υποσχεσεσιν, εστι δ' ου και φοβον κιρνας ημεροτητι, βασιλικως τα παρεμπιπτοντα
μετερχομενος, ως οιον τε τακει καθιστα και ασφαλεστερον φρουροις κατωχυρου.
Ειχε γαρ την επι δυσιν μεριμναν, ως ετοιμως προς το αφηνιαν εχοντων, ει ευχερειας
τινος επιδραττοιντο. Ὅθεν και πρεσβεις εις Περσας εξαποστει λας, τουτο μεν
δηλωσοντας εις την αρχην κατασταντα ον και ακριβως ιδοντες ᾔδεσαν, τουτο δε και
τοις αμφι τον σουλταν περι των εκει πραγματων κοινολογησομενους, ουδε τουτοις
αγνοουσι τον βασιλευσαντα, αλλ' ες τα μαλιστα φιλοις ουσιν, αυτος την ταχιστην
υποστρεψας και τον παιδα παραλαβων, υπο πολληι τρυφηι τε και δορυφοριαι μεγιστηι
της επι της Νικαιας ηπτετο. Ὡς δ' επεστησαν, μη μελλησαντεςουδε γαρ ην αμελειν
περι των δυτικων σκοπουμενοις, ευθυς ηυτρεπιζοντο τα της ταινιωσεως,
ελπιζοντων παντων, ο δη και συγκειμενον ην, ταινιωθηναι μεν τον νεον βασιλικως
και πρωτως ευφημηθηναι, στεφανωθεντα, και προκαταγειν τον θριαμβον, εκεινον
δε και την εκεινου συζυγον, εν υστερωι στεφανωθεντας, τωι πρωτωι μεθεψεσθαι κατα
την βασιλικην και συνηθη προελευσιν.
ζʹ. Ὅπως παρελογισατο τας συνθηκας της στεφηφοριας ο Παλαιολογος. Το δ'
ην εκ πρωτης αφετηριας δολος και παρασπονδησις, εις οιον ηξον τελος, ουδεν το
παραπαν αγνοηθεν τοις πολλοις. Οι μεν ουν εν τελει προκα τεληφθησαν, ευ
παθοντες και ευ ετι τυχειν ελπιζοντες· επεδησε δ' αυτων τας γλωσσας, πλην ολιγων
τινων, τα φιλοτιμηματα, και ειχον ησυχως καθ' ο τι πραχθειη. Τινες δε των κακως
παθοντων, εις αμυναν λογιζομενοι την του παιδος καταφρονησιν, και προσεχαιρον.
Ὁ μεντοι γε πατριαρχης ετι και αυτος εν ελπισιν ην του μηδεν τι παραβαθηναι των
συγκειμενων και ουδεν τι 143 προσεξηρευνα. Ἐκεινος δε, τισι των αρχιερεων το
σκεμμα κοινωσαμενος και ως ουκ αξιον ειη παιδι οντι και την ηλικιαν ατελει την
της βασιλειας ταινιωσιν προσδεδεχθαι και οι προβεβηκοτος ηδη και τον βιον
κατατετριφοτος εν πραγμασι προηγεισθαι εν θριαμβοις και ευφημιαις, εθαρρει
λαβων υπο σχεσεις, ως και αυτους, αξιουντας ταυτα και ως δικαιοις προσκειμενους
τοις λεγομενοις, εχειν και τον πατριαρχην συμπειθειν τας επι τωι παιδι αναρρησεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

προς το παρον αναβαλεσθαι, ως εγκαιρως ταινιωθησομενωι· ειπετο δε παντως
εντευθεν, ει μη βασιλικως στεφοιτο, καν ταις ευφημιαις και πασιν ετεροις του ηδη
ταινιωθεντος καθυστερειν· πλην σοφιστεον ελεγον την εγχειρησιν και αμα
τελουμενων κινητεον τα περι τουτου, οπως μη και προαισθομενος ο το στεφος
δωσων τας ταινιωσεις υπερθοιτο.
ηʹ. Ὅπως εστεφθη ο Παλαιολογος και το παιδιον παρεωραθη. Ἦν ταυτα, και
η κυρια των ημερων παρην, και παντ' ευτρεπη ησαν, και οι αρχιερεις, τας στολας
ενδυντες τας ιερας, προς το τα της τελετης ενεργειν ετοιμως ειχον και τους
βασιλευοντας περιεμενον. Ἀλλ' ευθεως κοινουται το σκεμμα, και ταραχη ην, των
μεν ταυτα, των δ' εκεινα λεγοντων. Των δε γε της γερουσιας τινες και προσηπειλουν
κακως δραν το παιδιον και διαχρασθαι, ει αλλως πραττειν η εκκλησια βουλοιτο.
Λογοι γουν εγενοντο, και διεφι λονεικουν· ο δε πατριαρχης εν αμηχανιαι ην και ουκ
ειχεν οις προστεθειη. Παρηρχετο η ημερα, και συμφωνειν ουκ ειχον. Μολις ουν και
μετα την πολλην διαφιλονεικιαν οι αρχιερεις παντες πλην τινων υποκλινουσιν·
ησαν δ' ουτοι Ἀνδρονικος ο των Σαρδεων και Μανουηλ ο Θεσσαλονικης, ο του
πικλην Ψαρας και ∆ισυπατος. Ἀλλ' ο των Σαρδεων, αμα τωι τον πατριαρχην
πεισθηναι, και αυτος συνεπειθετο, τα πολλα συμβαλλομενου τηι καταθεσει του της
κατα την Ὀρεστιαδα Ἀδριανουπολεως Γερμανου, ετι δε Γρηγοριου Ἀγκυρας και του
Μελαγγειων Κωνσταντινου· ο δε γ' Ἐφεσου Νικηφο 145 ρος, ευλαβης ων ανηρ και
τιμιος, ουχ υπενοει το υπορυττομενον, ως εν απλοτητι ζων, και ευθυς συνυπηγετο.
Τουτ' επασχον και αλλοι πολλοι. Ὁ δε πατριαρχης εγνω μεν απατηθεις, ουκ ειχε δε ο
τι πραττοι, πολλης της αναγκης περιστασης. Και δη καθυπεγραφον μεν ουτοι τα
εγνωσμενα, τωι δε γε Θεσσαλονικης ουδ' ακουστα ταυτ' ησαν, μηδ' ακροις ωσι
δεξασθαι καταδεχομενωι· τον γαρ της βασιλειας κληρονομον πρωτον ηξιου εν πασι
γιγνεσθαι. Ὡς δε το μαρπου υπεμιμνηισκετο και πεμπων ο βασιλευων κατωνειδιζεν,
ως αυτος ειη ο προαγγελλων την βασιλειαν εν ιδιωταις ετι τελουντι, ζωντος του
βασιλεως, εκεινος και προσωμολογει και ετοιμον εαυτον παρειχεν δεχεσθαι τε και
στεργειν, ειπερ εν απασι προηγοιτο ο κατα κληρονομιαν βασιλευς. Ὡς δ' εκεινωι
παριστων και το παιδιον, διερμηνευοντες κατανευειν το ται νιωθηναι μονον
εκεινον και αυτον αγαπανκαι δη ταυτα προς τον αρχιερεα ψελλιζον ελεγεν, ως
καταδεχοιτο, ει μονον αυτο ζυη, μηδεν παθον εκ τινος πολλοι γαρ και ηπειλουν
προεξανιστασθαι, ει αντεχοιτο, και το Κελτικον πελεκυφορον περιεστος ετοιμον ην
και κατα φυλακην και κατ' επιθεσιν πραττειν, ει γ' ορισθειη παρα των δυναμενων
μαλιστα, ο αρχιερευς, ολιγα των παρα του παιδος λεγομενων φροντιζων, ενος ην
του υπερ εκεινου αντε χεσθαι. Ἀλλ' αντισχειν εις τελος ουκ ειχε· πολλοι γαρ και
προσωνειδιζον και προυτρεποντο νεμεσωντες, ει μονος αυτος ομοσε τοσουτοις
χωροιη. Τοτε τοιγαρουν υπογραφει κακεινος πεισθεις. Πλην εις πιθανην δοκουσαν
παραι τησιν το ομοιοτροπως προσεθετο· του ομοιου γαρ επι χειριστοις λαμβανομε
νου παρα τωι ποιητηι, εξεφηνεν εκεινος εκ τουτου το αναγκαστικον και κακοτροπον
της υπογραφης, ως ουκ εν καληι παντως πιστει και χαριτι την πραξιν προσεμενος,
αλλ' εξ αναγκης και βιαι του συνειδοτος. Ὃ δη το ομοιον υπεφηνεν· ομοιος γαρ
πολεμος και ομοιον γηρας τωι ποιητηι λελεχαται. Ἐπει γουν τα της βασιλειου τελετης
ηνυσται και εδει χωρειν τους στεφθεντας προς τα ανακτορα, προηγουντο μεν οι το
στεφος δεξαμενοι, 147 μεθειπετο δε το παιδιον, ουκ εν στεφει βασιλικωι, αλλ' εν
μονωι κεκρυφαλωι ημιτυμβιωι, λιθοις και μαργαροις κεκοσμημενωι. Ἦν δ' εκεινωι
μελον ουδεν μη νοουντι· εκαστος γαρ το καθ' εαυτον σκοπων ου προσειχεν. Ἔμελλε
δ' αυτους παντως η ∆ικη ες το μετεπειτα μετελθειν, ως εγνωκαμεν.
θʹ. Ὅπως στεφθεις ο Μιχαηλ υπεποιειτο τους πολλους και λογοις και
πραξεσιν. Τοτε δε ατημελητως το παιδιον διαγον προς παιγνιοις ην παιδικοις, και ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

βασιλευων εν δημηγοριαις της ημερας συχνακις, ειθ' υστερον και προσφιλο
τιμουμενος τους πολλους, κατα μεσον σφων ερριπτει και αμφοτεραις αργυ ρια· οι δε
προσσυλλεγοντες ανυμνουν δηθεν τον ευεργετην, παιδιον και τα κατ' εκεινο χαιρειν
εωντες, μηδ' οι κακου ειδοτες γεγονασιν· η γαρ κατα θατερου επιβουλη του ετερου
εντευθεν ηρχετο. Τι γουν λοιπον; Ὑγρων ουσων ετι των γεγραμμενων, αυτοι
κατημελουν μη ξιφος κατα τα ομωμο σμενα κινειν. Οι δε της εκκλησιας, καν ο
κληρος ημελει, αλλ' οι γε το αρχιερατικον αξιωμα φεροντες, τι μη εχοντες αμυνειν,
τον λαον ουτως κατενεπεδουν φρικωδεσιν ορκοις ωστ' εξ αναγκης εν των δυο
τουτοις επι συμβαινειν, η εμφυλιοις ενδιδοναι πολεμοις και σφαττεσθαι, η μην τα
μεγιστα εις Θεον αμαρτανειν επιορκουντας. Ἀλλ' ως εοικε το παρα πολλοις
υμνουμενον αληθες, ως το μελλον γενεσθαι αντιπραττει και τωι φρονειν. Ἐκεινος
τοινυν, μεθο και δημηγορησειε, κοντοις και σφαιραις τοις αρχουσι συνιππαζετο τε
και συνεπαιζε, και τρυφη ην τοις βλεπουσι τα πραττομενα. Εις τοσον δε το πληθος
δημηγορων εις ανεσιν ετρεπε και σφιν χρηστας τας ελπιδας υπετεινεν, ως καλως εις
τουπιον βιωσουσιν, ωστε και χαριτων αρχαιων πολιτικων υπεμιμνηισκεν,
ελευθεριας φερουσων συμβολον. Ἦσαν δ' εκειναι προσκλωθειν τας γενειαδας
πεκοντας και χαιρειν ανεδην· και 149 τινες προσεκλωθον διχα, και σφας εωρων εγω
γαννυμενους οτι τουτο κελευοι ο βασιλευς, την επι των πραγματων ευμαρειαν
υπισχνουμενος. Ἦσαν δε τινες ουκ οιδ' οποθεν των μελλοντων προφοιβασται και
κλωθειν προσεταττον χαιρουσι τοις ελπιζομενοις, ως συρουσι λυπουμενοις τοις
πραττομενοις, ει πεινωιεν εσυστερον. Οι δ' ως εικαιως λεγομενοις ου προσειχον,
αλλα των αγαθων ησαν ελπιδων, καν φοβους τις λεγοι. Ει γουν αληθη τα
φοιβασματα, εδειξεν ο καιρος, και ημεις κατα τοπον ερουμεν, μηδεν προσθεντες εις
την της αληθειας συστασιν. Τοτε τοινυν, εφ' ημεραις τισι διατριψας κατα την
Νικαιαν, επει παλι νοστειν εδει προς Νυμφαιον, τωι πατριαρχηι συνταξαμενος και το
παιδιον παραλαβων, ο κηδευειν υποσχων εαυτον εξεισιν αμα τοις εν τελει και τωι
στρατωι.
ιʹ. Ὅπως, υποστραφεις εις Νυμφαιον μετα του παιδος, πρεσβεις εδεχετο
πανταχοθεν. Και ο μεν, καταλαβων το Νυμφαιον, Περσων μεν εδεχετο πρεσβεις και
δωρα και τωι σουλταν, καταιγιζομενωι εκ παλιρροιας πραγματων, υπισχνειτο
προσχωρησαντα τηι Ῥωμαιων υπτιαις τε δεχεσθαι χερσι και εις καιρον πεμπειν αυθις
μετ' ασφαλειας, των πραγματων ησυχασαντων. Ὁ γαρ Μεληκ προσκεχωρηκει, και
δεος ην τωι σουλταν μηπως εκεινος επανηξοι μεθ' ικανης και οσην ουκ ην υποστηναι
δυναμεως. Ἐγγυας δ' εδιδου του μη φοβεισθαι την παλαι συνηθειαν. Ἐπρεσβευοντο
δε προς εκεινον και οι κατα την μεγαλοπολιν Ἰταλοι, και ανακωχην εδιδου τηι προς
εκεινους μαχηι, ως και μετ' ολιγον κραταιοτε ρον σπεισομενος σφισιν, ει
προτενουντος τινα εκπληροιεν· πλην και τους πρεσβεις Ῥωμαιους και εκ Ῥωμαιων
οντας ως ειχε μετεχειριζετο και, μηδεν εχων εν τηι πολει, ζητουντων εδιδου, ει εξει,
και χρυσοβουλλειοις 151 λογοις κατησφαλιζετο τα διδομενα. Καντευθεν
προσεφερετο ως ιδιοις και, πειραν διδους και λαμβανων, ανηρτα τα των σπονδων,
προσδοκων τι μειζον εξ ων εμανθανε, τοις πρεσβεσιν ομιλων.
ιαʹ. Ὅπως ο του βασιλεως αυταδελφος Ἰωαννης τα αξιωματα ελαμβανε. Τοις
δε δυτικοις και προσετετηκει· οθεν και τον οικειον αδελφον Ἰωαννην, μεγαν ετι
δομεστικον οντα, συναμα πλεισταις δυναμεσι πεμπει, ος, τοις δυτικοις επιστας,
φοβερον εδοξε πνεειν εκεινοις, αμα μεν τωι θερμωι της νεοτητος, αμα δε και τωι περι
εκεινον στρατευματι κουφιζομενος. Και απτερωι ταχει αιρει μεν το περι τα Κανινα
φρουριον, αιρει δε και το περι τα Βελλαγραδα και Πολογον και Κολωνειαν,
χειρουται δε και Καστοριαν και Πελαγονιαν και ∆ευρας, Τζερνικον τε και ∆ιαβολιν
και την Πριλαπον, Βοδεεινα τε και Βοστρον, ελλιμνον νησον, Πετραν, Πρεσπαν τε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

και Στερι δολα και Ἀχριδαν και τα Ἰλλυριων οχυρωματα, και εως ∆υρραχιου φθανει
το δορυ κινων· προσβαλλει δε και Πατραι και Τρικκηι. Και τα κυκλωι κατα συνθηκας
κρατησας, και αμαχει τα πλειστα, εις φοβον μεγαν καθιστησι τον δεσποτην και εν
στενωι κομιδηι. Τοτε και εγγιονος αξιων τυχης αυτον προς αυτον και ο κρατων,
πεμψας τα συμβολα, σεβαστοκρατορα καθισται.
ιβʹ. Ὅπως Μιχαηλ ο δεσποτης στενοχωρηθεις πεμπει την συζυγον και τον
υιον προς βασιλεα. Ὁ δε Μιχαηλ, μεθο, συγχρησαμενου ταις απο του γαμβρου Μαφρε
συμμα χιαις, τα κατα τον καισαρα συνεβη περι ων μοι και προανεταθη, νουν λαβων,
αλουσης της πολεως, πεμπει προς βασιλεα την τε συζυγον Θεοδωραν και Ἰωαννην
τον παιδα, εκεινην μεν τας ειρηνικας πρεσβευσουσαν, τον δ' υιον 153 εσομενον
ομηρον, πλην ες διηνεκες, εφ' οσον ζυη, αξομενον και την συνοι κησουσαν
προσηκοντως, ην δη και δωσει ο βασιλευς. Τοτε γουν εκεινος, δια ταχους
καταστρεψαμενος τακει, αρεικως ηγωνισμε νος, μαλλον δε και καταστησας,
φρουρους εμβαλων και φυλακας επιστησας, επανεζευξε μετα λαμπρων και
περιφανων των τροπαιων, και λειαν ουκ ολιγην περιβαλλομενος. Τιμαι τε τοις αξιοις
εκεινον ο βασιλευς, συν εκεινωι δε και πολλους αλλους μεγισταις δωρουμενος ταις
αξιαις.
ιγʹ. Ὅπως τους μεγιστανας αξιωμασιν ετιμα ο κρατων. Τον μεν ουν Ἰωαννην
δεσποτην εγκαθισταιαι δε γε πραξεις εκεινου και μεγαν εφημιζον, θατερον δε των
αδελφων Κωνσταντινον σεβαστοκρατορα μετα καισαρα· αμα γαρ τον Ἰωαννην
σεβαστοκρατορα και αυτον καισαρα απεδεικνυ. Τον δε γε πενθερον του δεσποτου,
τον Τορνικιον Κωνσταντινον, εκ μεγαλου πριμμικηριου σεβαστοκρατορα και αυτον
καθιστησι, πλην ου κατα τον πρωτον και αδελφον· εκεινον γαρ και βασιλικοις
αετοις κατα το συνηθες εμεγαλυνε, τουτον δε διχα των συμβολων εκεινων εν μονοις
τοις κυανοις σεβαστοκρατορα εγραφεν. Ἐξεδιδου δε και την αυτου θυγατερα την
μετα την προτεραν, ην ο δεσποτης ειχε, τωι του δεσποτου υιωι εκ δυσεως Ἰωαννηι, ον
και ως ομηρον πεμφθηναι τωι βασιλει παρα του πατρος ο λογος προεγραφεν.
Ἀλεξιον δε τον γεροντα Στρατηγοπουλον προυβαλλετο καισαρα, τον δε γεροντα
Λασκαριν τον του Τζαμαντουρου αδελφοναυτος γαρ υπεδυ τον μοναχονμεγαν
δουκα εφημιζε. Ἰωαννην τε τον Ῥαουλ, υιον του 155 πρωτοβεστιαριου Ῥαουλ, και
τον του πηρωθεντος Φιλη υιον Ἀλεξιον, τον μεν, τηι του πρωτοβεστιαριου
Μουζαλωνος, προ μικρου χηρωθεισηι τροπον ος ειρηται, Θεοδωραι, αδελφιδηι αυτου
γε ουσηι, Ευλογιας εκ Καντακουζηνου θυγατρι της αυτου αυταδελφης, εις γαμον
συναρμοσας, πρωτοβεστιαριον αποκαθιστησι, τον δε, εις εν λεχος τηι αυταδελφηι
ταυτης Μαριαι συναγαγων, μεγαν δομεστικον αποδεικνυσι. Την δε εκ θατερας των
αυταδελφων αυτου Μαρθας γεννηθεισαν Θεοδωραν, ην και ο Καβαλλαριος
Βασιλειος ειχε, διαζευξας εκεινον αυτης, της αυταδελφης δεηθεισης δια τα συμβαντα
οι παρα την αυτου αιτιαν, τωι Βαλανιδιωτηι εκδιδωσιν, ον και μεγαν στρατοπεδαρχην
τιμαι· τους δε ταυτης αυταδελφους, Μαρθας της αυταδελφης υιους, νεους οντας,
υπερηγαπα και εντος των βασιλειων ειχεν εκτρεφομενουςΜιχαηλ δ' ησαν και
Ἀνδρονικος και γε Ἰωαννης αυτοις τα ονοματα, ως και πολλωι υστερον και τον εκ
δυσεως Παλαιολογον Ἀνδρονικον, ον και εξαδελφον εγραφε, συναναβαντα τωι
δεσποτηι συναμα και αλλοις πολλοις δυτικοις αρχουσι, συνοικισας τηι του Ῥαουλ
θυγατρι, κεχηρωμενηι ουσηι και ταυτηι του Ἀνδρονικου Μουζαλωνος, ον και μεγαν
δομεστικον ανεγραφομεν, πρω τοστρατορα αποδεικνυσι. Τοτε δ' επι τωι αξιωματι
τουτωι και τον Φιλανθρω πηνον Ἀλεξιον εγκαθιστα. Τον δε της πενθερας αυτου
αυταδελφον Ἄγγελον μεγαν ποιει πριμμικηριον, πρωτοσεβαστον δε τον Νοστογγον
Μιχαηλ και μυστικον τον Παλαιολογον Μιχαηλ, ους και αυτανεψιους ελεγομεν
ειναι κατα γενος τωι βασιλει. Ἄλλους τε πολλους των αρχοντων τοις οφφικιοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

προσανε βιβαζεν, ως και τον λογοθετην των αγελων Ἁγιοθεοδωριτην λογοθετην
των 157 οικειακων επαναβιβαζων εκαλει και Μιχαηλ τον Κακον, πρωτασηκρητις
αναδειξας, ευγενει συνηρμοττε κορηι εκ του των Φιλανθρωπηνων γενους, και απλως
πολυς ην τους αρχοντας δεξιουμενος.
ιδʹ. Ὅπως δια σπουδης ειχεν ο βασιλευς το την πολιν ελειν και οπως
Σηλυβριαν ειλεν. Ἦν ουν αυτωι δια σπουδης μεγιστης και την πολιν ελειν, και
προσηναγ καζε, τροπους εφευρισκων μαχης προς Ἰταλους, και τα κυκλωι ταυτης
προκαταλαβειν ηπειγετο. Ἐπει δε και ετι παρ' Ἰταλων η Σηλυβρια κατειχετο, πεμψας
αιρει κατα κρατος και των Ῥωμαιων ποιειται την πολιν ακονιτι. Ἔτι τε
προσεχωρουν εγγυτερον οι ημετεροι και τα εξω της πολεως εν χερσιν ειχον πλην
Ἀφαμειας, ισχυρου φρουριου κατεχομενου τοις Ἰταλοις. Ἦσαν δε τινες
κατοικουντες απο Χρυσειας τε και επεκεινα, ανετους τας γνωμας εχοντες, ειτε προς
Ῥωμαιους ειτε προς Ἰταλους εθελοιεν αποκλινειν, των μεν Ῥωμαιων προσκειμενων
αυτοις ουσι Ῥωμαιοις, των δ' Ἰταλωνφυλακην εκ τουτων πιστευοντων εχειν δια το
προς αυτους συνηθες· ου γαρ ην ετεροις πιστευειν. Το δε και τους κατοικουντας
εκδιωξαι, μη και κινδυνος εκ της ερημιας προσεσται. Ἦσαν γουν μεταξυ Ῥωμαιων
και Ἰταλων και διατουτο εκεκληντο και θεληματαριοι, την εξω της πολεως γην
καρπιζομενοι και διαζωντες εκειθεν και παρ' αμφοτερων εις ανεσιν μενοντες,
χρηιζοντων εκατερων της εκεινων αγαπης, ως αν γε μη βλαπτοιντο· δηλοι γαρ ησαν
δια μισους τους ουκ οικειους εξοντες. Ἦν γαρ και τους Ἰταλους εκ του αναχωρειν
εκειθεν εκεινους βλαπτεσθαι, ερημωθεντος του τοπου, και τους Ῥωμαιους, ει
εγχειροιεν επι τι, μη οπως γε συνεργεισθαι, αλλα και κατα κρατος ειργε σθαι παρ'
αυτων δια το προς εκεινους μισος καθαρως προσκειμενων τοις Ἰταλοις. Μετα γουν
την της Σηλυβριας αλωσιν ουδεν ην μεσον αυτων τε και των ημετερων, αλλ' ει που
συντυχοιεν αλληλοις, φιλικως ειχον αυτοι τε προς εκεινους κακεινοι προς τουτους,
και τροπον μαχης ουδετεροι θατερους εσκυ λευον. 159 Ἐδοκει γουν τωι βασιλει δι'
Ἑλλησποντου περαιωθεντα την Σηλυβριαν αρτι αλουσαν καταλαβειν και τα περι
του πως αν η πολις Ῥωμαιοις αλυη, εκει καθημενον, πραγματευεσθαι. Ἀλλα το περι
την εκκλησιαν συμβαν ουκ εια τουτον διαπεραν.
ιεʹ. Ὅπως ο πατριαρχης Ἀρσενιος του πατριαρχειου υπεξισταται. Ὁ γαρ
πατριαρχης Ἀρσενιος, ειτ' επιλογισαμενος το επι τωι βασιλει πραχθεν, ως εξηπατηται
μεν αυτος, ο δε της βασιλειας ορπηξ αγεραστος μενει περιφρονουμενος, των
πραγματων ολων υπο τωι Παλαιολογωι διοικου μενων, ειτε και αλλου νυξαντος, ως
επινυσταξειε, μεγιστα πραξας και αληστα, ειτε τι και αλλο τι το λυπουν ηνουδε γαρ
εκεινος δηλον ην ποιων εφ' ωι εξεχωρει, αιτιας δ' επλαττετο, ως καταφρονοιτο και
ως ουδεν παρα βασιλει ανυτοι, λεγων υπερ των τηι εκκλησιαι καθηκοντων, αμ' ειπων
προς τον κληρον και αμ' ορμησας, την πυλην της πολεως Νικαιας καταλαμβανει
πεζηι και, ως ειχε τον περι αυτον οχλον αποτιναξαμενος, αμεταστρεπτι ιεται, ολιγους
εχων τους συνεπομενους. Και τινι προς τωι τειχει, τηι του Ἀγαλμα του, προσκαθισας
μονηι, νυκτι την πορειαν πιστευει και φερων εαυτον τηι του Πασχασιου μονηι διδωσι,
μονηι προς ησυχιαν ευθετωι, ενθεν μεν εχουσηι την θαλασσαν, ενθεν δ'
υπερανωικισμενηι του ποταμου ∆ρακοντος, και εφ' ησυχιας εκεισε καθηστο. Και ο
μεν, ουτως τωι τοπωι ενησυχαζων, ουδενος των καθηκοντων τηι πατριαρχιαι ηπτετο,
παντ' εασας, εαυτωι δε μονωι προσλα λων και Θεωι. Οι δε του κληρου και οσοι των
αρχιερεων τηι Νικαιαι επεδημουν δεινον το συμβαν ηγουντο και προσεπεστελλον
ικετευοντες, μη που και βασιλευς ακουσας εν δεινωι το πραχθεν ποιησοι· και αλλως
δικαιον ειναι, ει τις που και λυποιη, αυτου που του πατριαρχειου καθησθαι και γε
ελεγχειν τον κατ' επηρειαν ενοχλουντα, προσαναφεροντα και τωι βασιλει· ει δ' αυτος
και μονος ειη ο ενοχλων, αυτον νουθετειν, ελεγχειν, παρακαλειν, συλλαμ βανοντων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

και των αρχιερεων καθ' οσον ισχυοιεν· το δ' αναχωρειν μη προφανως 161 τας αιτιας
λεγοντι, μη και ματαιον νομισθηι το εγχειρημα. Ἦν δε αρα και αμφοτεροις ανηνυτα
τα πραττομενα, τοις τ' επιστελλουσι και τωι ησυχα ζοντι, δοκησει των μεν του μη
εχειν αποσπαν εκειθεν εκεινον, καν ο τι λεγοιεν, του δε του μη επι ρητοις ισταν τα
της αναχωρησεως αιτια, εφ' ωι πολλακις και θεραπεια γενοιτο. Τριβομενου δε του
καιρου, φθανει και ες βασιλεα το δραμα και βαρυ αυτικα δοκει ακουσθεν· και ος τοις
αμφ' αυτον αρχιερευσι το πραχθεν τωι πατριαρχηι κοινουται και το ποιητεον ζητει.
Τοις μεν ουν προτροπη ην επι το δια πλειστου τιθεναι την αναχωρησιν το τε του
πραγματος αηθες και η της ειρηνης συνηθεια και το μη εξ ετοιμου δοξαι
αποπροσποιεισθαι τον πρωτον και ζητειν ετερον, προ δε τουτων απαντων η του
βασιλεως παρακλησις Μιχαηλ, λιπαρως δεδιοτος μη εφ' αυτωι τα της αναχωρησεως
γενοιτο αιτια· το γαρ συνειδος αρρεπες κριτηριον ην, και το λυπουν ουκ ηγνοει, καν
εκεινος ουκ ελεγε φανερως, λυπην μονην κωφην και καταφρονησιν προβαλ
λομενος. Ἐκεισε γουν των οπουδηποτε συναχθεντων ιεραρχων, ζητησις ην περι
τουτων και σκεψις. Και τελος πεμπουσι τους περι τον Νικομηδειας Ἰωαννηνετυχε
γαρ τοτε και πατριαρχης τηι μονηι του Ἁγιου ∆ιομηδους προσμενων, αγγελουντας
μεν προς αυτον και τα απο της συνοδου, μετα καλουμενης αυτον και βαρειαν
δοκουσης ηγεισθαι την αναχωρησιν, ετοιμου τ' ουσης προς το μαθειν ειποντος τα
αιτια, πλην δε και ονειδιουντας ως ου δεοντως διαπραξοιτο, αλλα, συναρπασθεις
ισως εξ οδυνης, το μη κατα το εικος ποιησειεν, ην εδει συναχθεισι δηλουν και
διορθουν αξιουν, πατριαρχην οντα και τους των πατερων κανονας δια πλειστου
τιθεμενον· που γαρ το ελεγχειν, που το παρακαλειν, που το επιτιμαν, ει και τουτου
δεησειε; Τεως δε και ως θελοιεν παλιν μαθειν τας αιτιας, ως και θεραπευειν, ει
δυναιντο, ετοιμοι. Και ταυτα μεν ησαν τα προς εκεινον· προστετακτο δε τοις
απαγγελουσιν ως, ει μεν πραΰνοιτο, και επανηξειν υποσχοιτο· ει δ' ουν, αλλ' αυτους
αναγ καζειν δυοιν θατερον εκτελειν, η επανελθειν παλιν και τα της εκκλησιας 163
αναλαβειν, η μην, ει μη βουλοιτο, διδοναι λιβελλον παραιτησεως· μηδε γαρ καλον
ειναι την εκκλησιαν αποιμαντον. Ταυτας οι αμφι τον Νικομηδειας δεξαμενοι τας
επιστολας επι Νικαιας εχωρουν, σπουδηι τα προστεταγμενα επιτελεσοντες. Ὡς δ'
εξελθοντες επεστησαν τηι εν ηι κατυκει μονηι, προσ ελθοντες τωι πατριαρχηι καθως
ειχον, της απο της συνοδου κελευσεως ελεγον. Ὁ δε, τον μεν της αιτιας καιρον
αυτοις παρωιχηκεναι φησας, πρεπειν δε σιγηι των πραγματων εξιστασθαιμηδε γαρ
ειναι θεραπευειν τα ανι ατρευτα, ολος ην προς τωι παραιτεισθαι. Οι δ' ως πολλακις
προσβαλοντες εφ' ωι της εκεινου γνωμης κρατησειαν, εν αμηχανιαι του πραττειν τι
και ανυειν εγενοντο, οπερ ειχον δι' απορρητων πραττειν, επι τουτοις εξεφαινον· και
εξαιτουντων εκεινων παραιτησιν, ευθυς παρηιτειτο. Ὡς δ' εδει συντατ τεσθαι ταυτην
και συνεταττετο, του Ἡρακλειας υπαγορευοντος, το αναξιος προστεθεν της
ιερωσυνης εις το της παραιτησεως ευλογον ηγριαινε τε τον ανδρα, και ταραχη ην.
Και· «Τι δ' ουκ αρκουμενοι, ελεγε, τηι εκ λογων η μην και πραξεως παραιτησει, και
αιτιαις ουκ αγαθαις συμπλεκειν ημας βουλεσθε; Ἑκοντες εξισταμεθα των
πραγματων, ουδεν ημιν μελον, καν ο τι γενηται.» Ουτω τοινυν αποκρουσθεντες
εμβριθως αποπεμπομενου, δια ταχεων το μεταξυ διανυσαντες, προς τον κρατουντα
και την συνοδον απαντωσι· και απαγγελλουσι μεν τα τωι πατριαρχηι λεχθεντα, τελος
δε και τα της παραιτη σεως παρενειροντες αμεταθετον την εκεινου γνωμην
διεβεβαιουν· απο ληψεσθαι δε και την πειραν ασφαλεστεραν, ει, τινων σταλεντων,
την βακτη ριαν και το λαμπαδουχον αναλαβειν αυτος ευθεως παρασχοι. Ὃ δη και
γεγονε, και παρεχωρει λαμβανειν, ει βουλοιντο. Ὁ βασιλευς δ' επι τουτοις ουκετ'
ανεκτον ηγουμενος αναμενειν, εις ικανην απολογιαν τωι πατριαρχηι των
επιγενησομενων και την παρ' εαυτου λιπαραν νομισας αξιωσιν, αλλως τε δε και του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

Ἐφεσου Νικηφορου μη κατα κανονας προβηναι την χειροτονιαν εκεινου
διαβεβαιουντοςσπουδη γαρ ην του κρατουντος τοτε Θεοδωρου εφ' ωι ταινιωσεσθαι
και τεταραγμενοις τοις κατα 165 δυσιν επεισπεσειν πραγμασι· παρ' ην αιτιαν παρ'
ουδεμιαν μεταξυ σχεδον ημεραν, αλλα συνεχως απασαις, τους της ιερωσυνης
βαθμους ετελειτο παντας και ουτως προς την πρωτην της ιεραρχιας ταξιν
ανεβιβαζετο, δια ταυτα ο βασιλευς τοις αρχιερευσιν υφηκε πραττειν ο τι και
βουλοιντο. Και δη σκεπτομενων εκεινων επι πολλαις ταις ημεραις, ουδεν πλεον
υπηρξε τωι πατριαρχηι παθειν ανυπομονησιας και καταγνωσεως, ως εξον λεγειν και
ζητειν διορθωσιν μικροψυχουντι και του θρονου ετεροις παραχωρουντι. Κακεινοι
μεν ουτως· ην δε αρα, ως εδειξεν υστερον, το ζητουμενον μη οτι γε δυσχερη
θεραπειαν προσιεμενον, αλλα και ολως ανιατον· διο και δικην της αγνοιας αντικρυς
εκουσιαν εις απολογιαν την προς Θεον επιτιθεναι ηβουλετο εαυτωι, μη κατ' ελπιδας
προχωρησαντων αυτωι των πραγματων.
ι ʹ. Ὅπως ο Ἐφεσου Νικηφορος πατριαρχης αποκατεστη. Ἐκεινοι δε τοτε περι
του τις αν την εκκλησιαν κατα το εχεγγυον παρα ληψαιτο τα πολλα ζητησαντες, και
μαλλον οι δοκουντες, ων και το λοιπον των αρχιερεων πληθος εξηρτηντο, τελος
μιας επι τωι Ἐφεσου γνωμης γινονται, ανδρος ευλαβους και κατ' αρετην επιδοξου
και λογωι μετριως κοσμουμενου, γηρωντος ηδη, ωι δη και ζηλος ην ικανος ως υπερ
της εκκλησιας και των αυτης νομων καταφρονουμενων εκκαιεσθαι. Συμβαν δε και
τι, ο δη και τον ολον της ιεραρχιας χρονον εκεινον επεκνιζενεψηφιστο γαρ εις
πατριαρχειον παρα της συνοδου επι Ἰωαννου του ∆ουκα προ του πατριαρχου
Μανουηλ, και ο βασιλευων τας ψηφους συνεχει, τον ζηλον δεδιττομενος του
ανδρος, φησας· «Ὃν ου δυναται τις υποστηναι αρχιδιακονον οντα, πως αν
πατριαρχουντα υπομεινειε;» ∆ιο δη και της Ἐφεσου προχειρισθεις, ομως ηδικησθαι
παρα βασιλεως εις την ιδιαν τιμην διετεινετο, τουτο δη 167 μεσολαβησαν εποιει τοτε
τον ανδρα πειθηνιον προσκαλουμενον, και την εκλογην ασμενως εδεχετο· ειναι γαρ
εκτοτε τεταγμενον εις τουτο παρα της χαριτος, ει και, κωλυθεντος παρα την
ρηθεισαν αιτιαν, ικανην γε ουσαν και ταυτην μαλλον εις συστασιν εαυτου, τον
αυτου τοπον εξ αναγκης αναπληρωσοντες εισηχθησαν ετεροι. Ουτως εκεινος, την
εκλογην θεοθεν κατα την δικαιαν εκεινου κρισιν υπολογισαμενος, ουδεν
αναβαλλομενος, αναγορευεται πατριαρχης. Ὃν δη και εν τιμηι μεγιστηι ο βασιλευς
προς Νικαιαν αποστειλας, αυτος ηπειγετο προς την Λαμψακον, περαιωθησομενος
προς την αντιπεραν Καλλιουπολιν· συνεκροτει γαρ και δυναμεις ουκ ολιγας κατ'
Ἰταλων, εφ' ωι προσκαθισας πειρωιτο κρατησειν το καταντικρυ της Βυζαντιδος
φρουριον, το ουτω πως λεγομενον Γαλαταν.
ιζʹ. Ὅπως ο Σαρδεων και ο Θεσσαλονικης επι τουτοις ου συνεφωνουν τοις
αλλοις. Τοτε τοινυν ο τε Σαρδεων Ἀνδρονικος και ο Θεσσαλονικης Μανουηλο γαρ
Καλοφορος Σμυρνης, ει και παρηιτειτο, αλλ' ουν αιτιας ετερας προυβαλ λετο δοξασας
ικανας εις παραιτησιν, οι δε φανερως αντετεινον, και τωι δοκειν μεν υπερ του
πατριαρχου κακως παροφθεντος εζηλουν, τωι δε κρυ πτομενωι και υπερ ων ο
πατριαρχης ζηλων, ως τεως ουκ ανυστων, υπεχωρει. Ὁ μεντοι γε τοτε πατριαρχευων
Νικηφορος, ο απο Ἐφεσου, συγκροτουμενος μεν τηι συνοδωι, πολλωι δε πλεον και τηι
του βασιλεως θελησει, εχων και πολυν συναχθεντα εκ της Ἐφεσου χρυσον,
εφισταται τηι Νικαιαι. Και πρωτον μεν επειρατο ποικιλως των σχιζομενων
αρχιερεων, εφ' ωι συνελθοιεν τε οι και ειρηνευοιεν, και πολυς ην αυτους
μετερχομενος απειλαις· αλλ' ουκ επειθε, πλεον δε παρεθηγε τον ζηλον εκεινων, και
κατεγελων των μηνυματων. Ὡς δ' ουκ επειθε παντα πραξας, αντεισαγειν αλλους
ταις εκκλησιαις εσκεπτετο· ο δη και γεγονεν υστερον. Αυτος δε των αλλων
απεπειρατο, και η ταραχη πολλη ην, και το κατ' εκεινου σκανδαλον ᾔρετο· πλην γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

των εις αρχοντας τεταγμενων της εκκλησιας, οι λοιποι την εκεινου κοινωνιαν
απεστεργον. Ὅμως οι μεν εκοντως, οι δε και ακοντως, πλην ολιγων,
καθυπεκλινοντο, διασεσεισμενοι δ' οντες τας γνωμας, πραξει τους μη πειθομενους
ωχυρουν. Το δε λαικον πληθος, τον νεον ποιμενα και λιαν αποπροσποιουμενοι,
εζητουν τον γνησιον. 169 Ουτω γουν τεταραγμενων των πραγματων, επει και τον
κρατουντα εμανθανε μαχην μελλειν συγκροτειν μεγιστην κατα φρουριου του
Γαλατα, ωσθ' αιρησειν, καν ει τι και παθοιεκειθεν γαρ και την της μεγαλοπολεως
ηλπιζεν αλωσιν, ολιγον κατα Νικαιαν διαμεινας, ορμησας αυτικα και κατα την
πυλην γεγονως, τον κονιορτον των βλαυτων αποτιναξαμενος ως εις μαρτυ ριον
δηθεν, εξηιει· και δια του κατα την Ἑλενοπολιν της θαλασσης πορθμου προς εκεινον
ηπειγετο, αμα μεν ενασμενισων εκειθεν τηι εκ βασιλεως παρα μυθιαι, αμα δε και
μεγαλα ηλπιζε, συγκροτουμενην μαχην βλεπων κατα της πολεως, ως αλουσης
αυτικα της εκκλησιας επιβησομενος, απαλλαγεις Νικαιας και των εκει. Ἐν οσωι δε
την μεταξυ πορειαν διηνυεν, εν Σηλυβριαι και ετι ην ο κρατων, οτε συνεβη και
Ἀνδρονικον τον Σαρδεων εκεισε παρει ναι· δυοιν γαρ σχιζομενοιν, αυτου τε και του
Θεσσαλονικης Μανουηλ, εκεινος μεν εαυτον εις εξοριαν εδιδου και εξωριζετο.
ιηʹ. Ὅπως ο Σαρδεων κατα Σηλυβριαν μοναχικως απεκειρατο. Ὁ δε Σαρδεων,
σοφον τι οιομενος πραττειν, ει μη τωι βασιλει διαμαχοιτο, του πατριαρχευοντος
αφισταμενος, εγνω δι' αλλης οδου υπελθειν τον κρα τουντα. Και δη, επει ο μεν
Φιλαδελφειας Ἰωαννικιος κατα την μονην του Σωτηρος ιερουργει, του βασιλεως
προτρεψαμενου, ο δε βασιλευς παρην και ο Σαρδεων συμπαρην, προσελθων αυτος
βασιλει, περι εαυτου υπεμιμνηισκεν ως τα των μοναχων αναληψομενος ταις του
Φιλαδελφειας χερσι. Και ος ουδε γαρ ηγνοει το της γνωμης του λεγοντος υπουλον,
ως εξοντος ποτε, ει αιροιτο, προφασιν την του ανακτος παρουσιαν, ως βιαι τηι εκειθεν
λαβοντος το σχημα· μηδε γαρ θελειν εκ προαιρεσεωςεκεινον μεν και τι παθων
διηρωτα μετασχηματιζεσθαι βουλοιτο και εις τι βλεπων τον ησυχιον και απραγμονα
βιον αιροιτο· πλην ουδεις, ελεγεν, ο κωλυσων, ει ουτω βουλεται. Ἐκεινου δε τας
αιτιας συνειροντος και την του υπονοουμενου σκανδαλου δοξαν δια πολλων
αναιρουντος, ο βασιλευς διακοψας, επει και τα της λειτουργιας ηνυστο, προσερχεται
μεν τωι λειτουργησαντι και σφραγιζεται, λαβων εις 171 αγιασμον και το ιερον
κλασμα, εκεινους δ' αφεις, παραυτικα εξερχεται του νεω, ως ο τι θελοιεν, αποντος
εκεινου, πραξοντας. Ὁ δε και ουτως προσερχε ται και το σχημα δεχεται, Ἀθανασιος
αντ' Ἀνδρονικου ονομασθεις.
ιθʹ. Ὅπως πολλοι των εκκλησιαστικων δι' ολιγου θνηισκουσιν. Θαυμασειε δ'
αν τις και την ∆ικην τοτε· ουδε γαρ εξ αυτοματου γενεσθαι τον τοσων
εκκλησιαστικων αρχοντων υποτοπασειε θανατον· θνηισκουσι γαρ εγγυς των δεκα,
εννεα μηνων, ανδρες πολυ το σεμνον και αξιοπρεπες εχοντες, εφ' οις ελεγεν ο
τουναρ ιδων προτερον η θανειν εκεινους· ο Βεκκος δ' ην ουτος Ἰωαννης, ος,
εσυστερον και μετα τον χαρτοφυλακα πατριαρχευσας, πολλα πεπονθε τα δεινα, ως ο
λογος κατα καιρον ερει. Το γουν οναρ εκεινος ιδων εξηγγελλεν ουτως· εδοξε γαρ επ'
αγχωμαλου πεδιου διερχομενους εφιππους τους αρχοντας, πολλην εξηνυκοτας
οδον, κατα χειλος στηναι μεγιστου και φοβερου ποταμου παραρρεοντος, αρξασθαι δ'
εκεινους κατα την ταξιν του σφισιν αποβησομενου θανατου περαν, πρωτον τονδε
και δευτερον τονδε και εφεξης τους λοιπους· ουδε γαρ συνδυο και συντρεις
επεραιουντο, αλλ' εις εκαστος καθ' αυτον. Ὡς γουν ο βλεπων ισταμενος και θεωρων
εξεπληττετο, εμφροντις ων κακεινος οπως περαιωθησεται, ακουει φωνης εκποθεν
διικνουμενης· «Τι φροντιζεις; Ου συ νυν διαβησηι τον ποτα μον· ενι γαρ καιρος καθ'
ον και αυτος εξ αναγκης περαιωθησηι· νυν δ' απελθων συζου, εν πραγματων ημεραι
διατηρουμενος.» Ουτως ελεγεν ο τουναρ ιδων μετα χρονους, και ημεις ακουοντες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

εθαυμαζομεν. Ἐκεινος δε, και αλλως φιλαληθης ων, εις πιστιν των λεγομενων
προσετιθει και ορκον, θαυμαζων αμα και το της προνοιας δραστικον τε και αφυκτον.
κʹ. Περι της κατα του Γαλατα φρουριου του βασιλεως προσβολης. Ὡς γουν ο
κρατων, τας δυναμεις συναγαγων, πολλας ουσας και διαφο ρους, τωι Γαλαται
προσεβαλεν, αυτος μεν, εφ' ικανον μακροθεν σκηνοποιησα μενος, εφ' υψηλου
καθηστο, προσορων τα δρωμενα, αμα δε και πειρωμενος ευσυνοπτος ειναι τοις
εναντιοις προς εκπληξιν, συνερρεον δε πανταχοθεν δικην ρυακων οι πολεμειν
μελλοντες, και δη οσον εξωτερω βελους ειναι και 173 αυτοι σκηνοποιησαμενοι,
ετοιμοι προσβαλειν ησαν. Ευθεως δε προσβολας εποιουντο μερισθεντες· εστι δ' ου
και τειχομαχικα στησαντες επειρωντο του τειχους. Πληθος δ' ην μειζον η κατα
πολεμον τοιουτου φρουριου· προς γαρ τοις αλλοις, πολλοις γε ουσι και ισχυροις
μαχεσθαι, και ανδρες τοξοται εκ των κατα Νικαιαν μερων εκεισε, προσταττοντος
βασιλεως, συνηχθησαν και, ευσκοπα βαλλοντες, ουδε παρακυπτειν τους εντος ειων,
αλλ' απηντων συχνως τοξαζομενοι κατα στομα, ει που φανειεν. Ἰταλοι δ' εκ
διαδοχης καθ' ημεραν νεοι ταις αλιασι διαπεραιουμενοι, δια της προς θαλασσηι
πυλης διεκπαιομενοι, εαυτους εισωθουν και, ξυλοις μεγαλοις το εντος εις περιπατον
κρατυναμενοι, καρτερως απημυνοντο του τειχους, εξ ων συνεβαινε συχνους
καταπιπτειν των εξω, εξ αφανους βαλλομενους· ποσι γαρ ασφαλεσιν εστωτες,
ακμητες ανδρες εκ διαδοχης αρτι φανεντες ενετεινον τε ραιδιως τα σφισι συνηθη γε
ιοβολα σκευη και, σκεπομενοι ταις επαλξεσι, δι' οπων κατη κοντιζον. Οι εξω δε ταις
τειχομαχιαις περιησαν, πετροβολοις βαλλοντες μηχανημασι, προς α, κληματιδας
ξυμφορησαντες εξ αμπελων και τα πονουντα των μερων πυκασαντες, ταις βολαις
αντειχον. Αυτοι δε, προσκαταβαινοντες ταις στοαις, το ασφαλες μεν κατα κεφαλης
εκ των κληματιδων ειχον, εκειθεν δε, κατα διοπτειαν ταις οπαις χρωμενοι, ως ειχον
ημυνοντο. Και τους μεν πληθος και ισχυς μετ' εμπειριας παρεκροτει, αμα δε και το,
εφορωντος του βασιλεως, μαχεσθαι, Ἰταλους δε το σπουδαιον τε και ευσυνετον, ετι
δε και το εκ διαδοχης εις ημεραν προκινδυνευειν, οικοθεν ωρμημενους. Ἐκδρομαι
μεν ουν ουκ ασφαλεις σφισιν ησαντωι γαρ πληθει και λιαν ηττωντο των εξω, τολμηι
δε τρεφομενηι δεει συγκροτουμενοι, οσημεραι διεκαρτερουν. Ἀγων δ' ην αμφοτεροις,
τοις μεν κατα κρατος ελειν, ως αμα τωι φρουριωι την πολιν εξουσιν, τοις δ' αντεχειν,
ως συναπολλυμενης εξ αναγκης τωι φρουριωι της πολεως. Κατηντα δ' η μαχη σφισι
διαχρονιζουσι μαχομενοις τοις μεν περι τον βασιλεα εις αιδω προφανη του μη
περιγενεσθαι φρουριου επι τοσουτον μαχομενους τοσον πληθος, ουδεν σεμνον
εχοντος και τισιν ολιγοις διαφυλαττομενου, τοις δ' Ἰταλοις εις φιλοτιμιαν του
τοσους μη περιγενεσθαι παρασκευασαι, αυτους ολιγους οντας, 175 ως μηδε τολμαν
εξιεναι, αμα δε και του αυτον βασιλεα δοξαι νικαν και πασαν την αυτου δυναμιν επι
ταυτο συνελθουσαν αμα. Τοτε γουν πολλων καθ' ημεραν εκ του τειχους
βαλλομενων τε και πιπτοντων ιοβολοις μεγιστοις μαγγανοις, ωστε και οικτιζοντο
κατειρωνευομενοι, μη θελοντες βαλλειν, αλλ' αποπεμπειν τον εντος του βελους
ιοντα δια την εγγυτητα, ως τηι γυναικι, ως ελεγον, διασυζοιτο, και αμα φημης
διαχεθεισης, ως εξ απο στολης επεστησαν αλλοι πλειστοι και ισχυροι, υπερπαθησας
οιον δια τε το του κοπου κενον και μετα την των πεσοντων αποβολην, ει και γελωτα
ωφλει μηδεν καταπραξας, εγνω καταλυειν τον πολεμον, πλην ου κατα συνθηκας, ιν'
εαυτωι απολογιαν ευπρεπη καταλειψοι, ως και παλιν κατ' αγαθας ελπιδας
επιθησομενος.
καʹ. Περι του νεκρου του βασιλεως Βασιλειου του Βουλγαροκτονου. Τοτε δε
τινες των οικειων τωι βασιλει, κατ' ανεσιν διατριβης εξελθοντες, επεστησαν τηι κατα
το Ἕβδομον του Θεολογου μονηι, ονομα μονον, ου σχημα σωιζουσηι μονης· και τον
εκεισε ναον εισελθοντες, ηρειμμενον και τουτον και εις θρεμματων επαυλιν οντα,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

και τηιδε κακεισε περιβλεπομενοι και το ποτε του ναου καλλος εκ των λειψανων
θαυμαζοντεςησαν δ' ουτοι οι περι τον Ἰατροπουλον ∆ημητριον και λογοθετην τοτε
των οικειακων, ορωσιν αιφνης κατα γωνιαν ισταμενον ανδρος παλαι τεθνεωτος
λειψανον ολοκληρον τε και το παν ολομελες, γυμνον ες ποδας εκ κεφαλης. Ειχε δε
και επι στοματος καλαμην ποιμενικης συριγγος, εις χλευην τινων ουτω ποιη σαντων
οις εμελε των θρεμματων. Ὡς δ' ιδοντες εθαυμαζον μεν την του λειψανου
ολομελειαν, διηπορουν δε ουτινος αν και ειη ο πεπηγως εκεινος και ετι εις σωμα
συνισταμενος χους, ορωσιν εκ δεξιων το κενηριον και επ' αυτωι γεγραμμενους
στιχους δηλουντας τον κειμενον. Ἦν δ' ουτος, ως εδηλουν τα γραμματα, ο
Βουλγαροκτονος Βασιλειος. Ὡς δ' υποστρεψαντες το θεαθεν σφισι τωι βασιλει
προσανεφερον, οικτιζεται αυτικα ο βασιλευς και, 177 πεμψας σηρικα χρυσοσημα
πεπλα, ετι δ' εξαποστειλας τους υμνοπολους συν ουκ ολιγοις αρχουσιν, υπο πολληι
τιμηι και δορυφοριαι, ψαλμοις και υμνοις, ανακομιζει εν θηκηι τιμιαι προς τον
Γαλαταν το λειψανον· κακει προσταττει τωι αυταδελφωι σεβαστοκρατορι ενθειναι τηι
σφετεραι σκηνηι την θηκην, πεπλοις τε χρυσοις υπ' ακοιμητωι φωτι, εχομενα της
εκεινου στρωμνης θεντα, τιμαν τοις προσηκουσιν, εως, εκειθεν αναχωρουντων
αυτων εις Σηλυβριαν, εντιμως και λαμπρως μετακομισαντες, εν τηι του Σωτηρος
κατατιθεισι μονηι. Ἐκειθεν τοινυν επανακαμπτουσι προς το Νυμφαιον καθιστωντο
τα κατα δυσιν αχρι και Ὀρεστιαδος και το επεκεινα, προφθασασης της βασιλεως
φημης και καταστελλουσης το ανορμουν.
κβʹ. Ὅπως ο πατριαρχευων Νικηφορος συναμα βασιλει καταλαμβανει το
Νυμφαιον. Καταλαβοντων δε συν πολλωι ταχει το Νυμφαιον, ο πατριαρχευων,
συνων τωι κρατουντι, επει ο Θεσσαλονικης και ο των Σαρδεων, τοις δοξασι σφισιν
αμεταθετως εμμενοντες, εκποδων ησαν εξωρισμενοι, αντικαθισται τουτων ετερους
ταις εκκλησιαις και τον μεν Κυδωνην Ἰωαννικιον, της των Σωσαν δρων μονης
εξαρχοντα, Θεσσαλονικης, τον δε γε Χαλαζαν Ἰακωβον, εκ δυσεως προσχωρησαντα
τωι κρατουντι, Σαρδεων αποδεικνυσιν. Ειχε δε και εις ψηφον Σμυρνης τον Ἰσαακ,
ανδρα και αυτον γεραρον, εκ της κατα την δυσιν του Μεσοποταμου μονης
ορμωμενον. Ἀλλ' εν τοσουτωι της εκεινου χειροτονιας φθανει πεσων εις νοσον ο
πατριαρχης, και προτροπαις ιδιαις η μην και του εξυπηρετουντος αυτωικαι τουτο γαρ
λεγεται· εκεινος γαρ ηναισθητει, τα λοισθια πνεων, ο εκ Θεσσαλονικης Νικητας
∆υρραχιου 179 χειροτονειται. Ἀλλ' η κυρια τοτε του θανατου εφισταται τωι
πατριαρχευοντι· και ο εκ της του Πελοπος μοναχος εκ πριγκιπων Θεοδοσιος, ανηρ
ευλαβης και επι πλειστοις χρονοις ασκησας, ετι δε και την συνουσιαν ηδυς και
χαριεις και ποικιλος την ομιλιαν, ως μονον εκεινον ιδοντα τινα, καν τα μεγιστα
λυποιτο, χαρας εμπλεων απαλλαττειν, και, ως ευ εχων του γενους, θειος του
κρατουντος ονομαζομενος, την οικονομιαν του οσον ουπω τεθνηξομενου παρα του
ανακτος επιτρεπεται, επει τοι γε και χρημασιν επλουτει εκ της Ἐφεσου πολλοις. Τοτε
γουν νυξαι τον κειμενον λεγεται τον επιτροπον, ει πως αιροιτο επενδυθηναι τα
μοναχων· ο δε ουχ οπως επεισθη, αλλα και βαρεως την υπομνησιν ηνεγκεν, ως
τεθνηξειων αρχιερευς· και δη εξ ανθρωπων γεγονοτος ως ταχος, ο νεκρος εκεινου
διακομιζεται προς την Ἔφεσον καν τηι μητροπολει τωι ταφωι διδοται, ανηρ τον βιον
μεν φοβερος, ακαταπληκτος δε τοις αρχουσι, των δε γε φοβερων υπεροπτης, κατ'
αρετην παιδιοθεν συνηθης, δοξας δε τοτε τοις πολλοις επαχθης, ου δια την
μεταθεσιν τοσον οσον το, ζωντος πατριαρχου γνησιου, αυτον μετατιθεσθαι.
κγʹ. Ὅπως ο βασιλευς τον νεον Ἰωαννην απεσκευασατο. Ὁ μεντοι γε
βασιλευς, οσον ειχε δια γνωμης κατωρθωκως, μηδενος αντιπραττοντοςτο γαρ
παιδιον κατ' ολιγον παρερριπτο και ησθενει προς την αρχην, ως και αυτα δη τα της
βασιλειας συμβολα αχθος φερειν κενον· ωριστο γαρ και ταυτα αποβαλειν, δια τουτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

εν ανακωχαις ην και ετρυφα, τηι των γυναικων αυταδελφων θεραπειαι θρυπτομενος,
αις και εις παντ' εχρητο, τηι μεν Μαρθαι, ως αυτωι φανεισηι κατα μητερα και κατ'
οικον αναγουσηι, τωι μεγαλωι δομεστικωι εις ομοζυγον ουσηι, πολλου τινος τιμωμενωι
τωι βασιλειο περιπυστος δ' ην εκεινος Ταρχανειωτης, τηι δ' Ευλογιαι, ως και αυτηι
καλως εχουσηι του ηθους και πλεον η εκεινη τυρβα ζομενηι προς βασιλεα, ουκ οιδα δε
ει και τωι υποτεινειν ελπιδας χρηστας επι τηι μεγαλοπολει τωι βασιλει ως ταυτην
αιρησοντι εκ μορσιμου. Το δε μορσι μον, μεθο μεν η πολις εαλω, εκεινη τρανωι
διηγειτο στοματι και απεθαυμαζε λεγουσα, εδει δε και την προ του λεγουσαν
θελγειν. Το δε ην, ως κατακοιμι ζοιτο μεν ο βασιλευς, υπο τιτθης βρεφος, εν λικνωι
ποτε, πολλακις δ' ηγριαινε τε και εκλαυθμυριζε, τον υπνον αποδιοπομπουμενον,
επει δ' εκεινην εδει τινι 181 μελωιδιαι το αγριαινον κατασιγαν, πολλα μεν εκ μελετης
συνειρε και εμελυδει, ουδενι δ' εθελγε το παραπαν. Ἀλλ' οταν, μεμυκοσι χειλεσιν
υποκοριζομενη, το περι την πολιν διεξηιειην δε το λεγομενον ως ευγε τωι βασιλει της
πολεως και ως κατα την Χρυσεαν πυλην εισελθειν μελλοι και ως το και το εκεισε
μεγαλυνομενος εκτελεσειεν, αυτικα τουτοις ωσπερ σειρησι το παιδιον θελγομενον
κατεσιγα και πως μαλακως και ηδεως κατεκοιμιζετο. Ουτως ησαν αι αυταδελφαι τωι
βασιλει και παλαι μεν εις προμηθειαν την προσηκου σαν και τοτε δε πολυωρουσαι τε
και κηδευουσαι, υφ' αις λιπαρουσαις μεν πολλα τισιν εις ευεργεσιας επραττε,
συμβουλευουσαις δε προσειχε και συγκατηνυε. Λεγεται δε και ως βουληι σφων, και
μαλλον της Ευλογιας θατερα γαρ περι τα πλειστα μαλακωτερον ειχεν, ιδιωτευειν
τον Ἰωαννην αιροιτο.
κδʹ. Τα κατα τον χαλυφαν και τους Περσας οπως Τοχαροις υπεταγησαν.
Τηνικαυτα και των Τοχαρων, ους η κοινη Ἀταριους λεγει συνηθεια, δικην
συρρευσαντων χειμαρρου κατα Περσιδος, ο μεν χαλυφας χρυσοις παρ' εκεινων
ψωμιζομενος ετελευτα, ου μαλλον κατα χρειαν σφαγης η κατα χλευην, ως εξον τον
χρυσον εκχεειν και νικαν τον εχθρον, ο δ' ηγαπα πλεον εκεινον η εαυτον, ως και
χρυσοτραγησων αντικρυς. Και ο μεν ουτως κατ' οικειαν κρισιν δηθεν επνιγετο, τα δε
της Περσιδος ηδη ενοσει και κακως ειχεν, ως μηδε διχα φοβου και αυτον τον
σουλταν Ἀζατινην εασθαι. Κατωρ ρωδουν γαρ το εθνος οι Περσαι και κατημελουν,
ζητουντες καθ' αυτον ως ειχεν εκαστος συζεσθαι. Και τα κατα την αρχην δε της
Περσιδος εκλυδωνιζετο, των σατραπων επανισταμενων, ωστε και δυο των
μεγιστανων εκειθεν προσχωρησαι τωι βασιλει, τον σουλταν, ως βλακικως διηγε και
κατ' 183 ιδιωτην ακολαστον, εκ του προχειρου υπεριδοντας· οι Βασιλικοι δ' ουτοι
ησαν, ανδρες εκ Ῥοδου μεν ανεκαθεν οντες, εκ θυμελικης δ' επιτηδευσεως τωι
σουλταν προσωικειωμενοι, ου μην δε αλλα και, ως ευ ηκοντες του φρονειν, τα πρωτα
φεροντες εν εκεινωι, βρυοντες δε και χρυσωι πολλωι, οσος ην εν εκπωμασιν και οσος
κατειργασμενος εις χαλυφικον νομισμα· το δε των βηλων, ετι δε λιθων και
μαργαρων αυταρκες ην τους ειδοτας θαυμασαι. Παλαιας γουν φιλιας της προς τον
βασιλεα υπομνησθεντες, ικανου δοκουντος σφισι και του κρατουντος, ευ παρ'
εκεινων παθοντος παλαι, κατα τουπιον απομνημονευειν την χαριν, βασιλεως
κατασταντος και δυναμενου, τα πιστα λαβοντες δια γραμματων εν απορρητοις
βασιλικων και τα καθ' αυτους ευ διαθεμενοι, ολωι ρυτηρι προς τον βασιλεα χωρουσιν
εν αυτομολων σχηματι. Ὁ δε δεχεται τε ασμενως και τιμαι τοις προσηκουσι, τον μεν
παρακοιμωμενον του κοιτωνος καταστησαμενος τον Βασιλειον, θατερον δε τον
Βασιλικον μεγαν εταιρειαρχην αποδειξας· και εχρατο τουτοις, δεξιοις ες οτι μαλιστα
εις τα πραγματα φαινομενοις, και η προς αυτους φιλια του βασιλεως προσην. Οι δε,
πολλα μεν οικοθεν εχοντες, ουκ ολιγα δε και παρα του βασιλεως εις οικονομιαν
λαβοντες, πιστως μαλα και ευνοικως, κατα Ῥωμαιους μετασχηματισθεντες,
υπηρετουντο τωι βασιλει· ουδεν γαρ ουτως συνιστησι τας εις την βασιλειαν ευνοιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

ως η κατ' αξιαν χαρις τοις αξιως οισομενοις εξ ετοιμου προτεινομενη. Τοτε και ο
σουλταν, ετι μαλλον των αμφ' αυτον κραδαινομενων, αμα μεν δια το φανεν των
Τοχαρων εθνος, αμα δε και ιδιων πραγματων ενεκα, και μηδεν εχων ο τι και
δρασειε, των απαντων διεγηγερμενων, εγνω αμα γυναιξι και τεκνοις, προς δε και
γηραιαι μητρι, χριστιανηι ες τα μαλιστα ουσηι, και αδελφηι, καταφευγειν εις βασιλεα,
ως εκειθεν και μονως εξων βοηθειαν και κατα καιρον επανηξων αυθις εξ υπερτερας
χειρος και ισχυος· μηδε γαρ πιστευειν εχειν ετερωι την σωτηριαν, επει και ο
προρρηθεις Μεληκ, προ χρονων αυτομολησας, παρα βασιλεως κατειχετο, ον δη και
αυτον υπωπτευεν οσημεραι μη λυθεις επιστηι μετα πληθους και ουκ ανυστα οι τα εις
αρχης κρατος εντευθεν γενοιτο. Ἐπιστευε δε και ταις ες βασιλεα παλαιαις εκειναις
185 φιλοφρονησεσι και εθαρρει φανεις ανυσαι τα προς θυμου. Συμφορησας τοιγαρ
ουν πληθος χρυσιων ου ραιδιως αριθμητον και τον Περσων πλουτον περιβαλ
λομενος, αμα γυναιξι και τεκνοις, του Πισσιδιας προαγωγουντος, ως βασιλεα χωρει.
Ὁ δε, ως εικος ασμενως δεξαμενος, ουκ ειχεν ο τι χρησαιτο τουτωι· πλην μαλα
φιλοφρονησαμενος προς εκεινον και θαρρειν διδους ως κατα καιρον επανηξοι και
την αρχην αναλαβοι, αυτου συνεργουντος, εφηκε διαγειν ως οι συνηθες ην αυτωι
οικοι της Περσιδος αρχοντι. Ὅθεν και σελμασι βασι λικοις τωι βασιλει παρηδριαζε
και φοβερους περι αυτον ειχε σωματοφυλακας και τοις της αρχης συμβολοις εχρατο,
ερυθροβαφες πεδιλον υποδουμενος. Τα πιστα δε και προς το ευ πραξειν ειχε δια την
εξ υπογυου χαριν ην κατα καιρον διδους ηλπιζε παρα του λαβοντος τα κρειττω· το
δε ην αρα ου σταθερα τις ελπις τοις νοουσι βαθυτερον. Ἀλλα τοτε, τον καιρον
θεραπευων, ο βασι λευς τους μεν περι αυτον, και μαλλον γυναικας και τεκνα, κατα
συντηρησιν προς Νικαιαν πεμπει, τωι μεν δοκειν το ασφαλες εκεινοις παρεχων, εφ' ωι
μη βλαβειεν, αφυλακτοι οντες· ουδε γαρ καλον εδοκει συνεκστρατευειν τωι βασιλει,
αηθεις οντας και της γυναικωνιτιδος· το δε παλιν σφας διατριβειν επ' ανατολης,
αναχωρουντος του βασιλεως, μη και εις κινδυνον γενοιτο. Τον δε γε σουλταν
συμπεριαγων αυτωι συν προσηκουσηι τιμηι, την επι τοις εκεινου συνεσκιαζε πραξιν,
ην τωι μεν δοκειν, ως ειρηται, υπερ ασφαλειας εκεινων προσεταττε, τηι δ' αληθειαι δι'
εκεινων το ασφαλες εχοντων το εν ασφαλει τον σουλταν ειναι και μη συνισχημενον
πραγματευομενος. Προκατελαμβανε γαρ την προς τον Τοχαρων αρχοντα Χαλαου
ειρηνην, ως ενευκαιρησοντος εντευθεν εκεινου τοις της Περσιδος, μηδ'
ονομαζομενου του σουλταν εν ταυτηι. Και δια τουτο, ημερων εφ' ημεραις
τριβομενων, τα των Περσων υπεκλινοντο τοις Τοχαροις, ως και τινας ους αν ειποι
τις σκηνι τας και τηι πολιτειαι απηχθημενους, μη θελοντας υποταττεσθαι, καθ'
αυτους ειναι, επειλημμενους των ημετερων οχυρωματων, πλην και τον εντευθεν
υπο 187 τοπαζοντας κινδυνον, ει φανερως επιτιθειντο, κατα μεν το κοινον και
καθολου ενσπονδους ειναι τωι βασιλει, καθ' ενα δε νυκτος λοχωντας, τοις εκ των
ημετερων κλεμμασι χρησθαι· α δη και, των ημετερων εξ ισου προς εκεινους
ποιουντων, ου πονος ην. Ἐκ παντος δε τροπου το εθνος των Τοχαρων δι' εννοιας
εχων ο βασιλευς ως ανυποστατον την ορμην κατα το εικος δοκουν εχειν, αρτι
κινησαν, τους μεν κατα τα οχυρωματα Περσας και λιαν υπε ποιειτο, ως θριγγοις
ελπιζων χρασθαι, ει επιβρισειαν εκεινοι· εκεινοις δ' ειχε δια μελετης και αλλως
σπενδεσθαι δια κηδους· επι τοσουτον γαρ φοβερον εδοκει και μονον προς εκεινους
πολεμον εννοειν ωστε και εως εκεινου και τουνομα μονον εις φοβον ηγεισθαι και
δεδιεναι.
κεʹ. Ὅπως ειχον οι πριν βασιλεις περι Τοχαρους ακουομενους. Πρωην μεν
γαρ ο ∆ουκας Ἰωαννης κλεος μονον εκεινων ηκουε και κατωχυ ρου τα φρουρια σιτωι
και αρμασιν, ων τον μεν και εις χρονους προσεταττεν αποτιθεσθαι, βουλλαις
μολυβδιναις τον ενοντα τοις εποικοις σφραγιζων, φεροντας δ' εξωθεν επιταττων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

σιτιζεσθαι, τα δε και αναγκαια ετιθει τοις κτησομενοις, ως εκεινων παν το εις
περιουσιαν ον υστερειν· προικοδοτουντας γαρ μετα την σεβασμιαν εικονα τα οπλα
προσεταττε καταγραφεσθαι· μηδε γαρ εχειν ειδεναι τι το εξορμησαν των σφων
φωλεων εθνος και οποιοις τοις ηθεσι χραται, καν ειρηνευειν θελοι, καν μαχεσθαι.
Τοσον ην αδηλον εως τοτε το εθνος· παρα πολλοις δ' ελεγοντο κυνοκεφαλοι και γε
διαιταις απειρημε ναις ηκουοντο χρωμενοι, ωστε και ανθρωποφαγειν επιστευοντο.
Θεοδωρου δε την αρχην βασιλευσαντος, επει ελεγοντο δια Περσιδος προς εκεινον
πρεσβευεσθαικαι ην ο λογος αληθινος, φοβος και ταραχος ην. Ἔγνω δ' ομως ο
βασιλευς, το φοβερον πλασαμενος, εκεινους κατασοφισα σθαι. Και πρωτον μεν
προαπεστελλεν ως δηθεν αγγελουντας επι Περσιδος ως επ' αυτους ευτρεπιζοιτο, και
οι ταχυδρομουντες επεμποντο· μισθος δ' ην τοις αγγελουσι ταυτα, ει κινδυνευοιεν
ενισταμενοι και την των Ῥωμαιων αρχην ανυποστατον πασιν ομολογουντες εθνεσι,
δαψιλη τεκνοις σφετεροις και γυναιξι σιτηρεσια. Ειτα δε τοις πρεσβεσι
προσελαυνουσι πεμψας τους υπαντησοντας, ως δηθεν και σφισι τας οδους οδηγησαι,
δι' οτι δυσχωρων 189 εξεπιτηδες τοπων εκεινους διαβιβαζειν προσεταττε, καν τις
αποκναιων ερωτυη την δυσχωριαν, ουτω πασαν εχειν την της Ῥωμαΐδος γην
αποκρι νεσθαι, ως ετοιμως εχοντων τωι μη ειδεναι πιστευειν. Ἐπει δε και προς
βασιλεα πολλα πονεσαντες παραγενοιντο, τηνικα και αλλ' αττα φοβερα υπενοει, ως
αυτικα και εκ της θεας φοβησων. Ἐπεταττε γαρ τας δυναμεις εν ταυτωι συνελθειν
και, οπλισθεντας κατα φρητρας και φυλα και ταξεις, εν ποσοις τισι των οδων
διαστημασιν ισταμενους, καταφρακτους σιδηρωι, φοβον κατα παιδιας εμποιειν· το δε
γε της γερουσιας και οσον ην των εν τελει και τωι βασιλει προς αιματος, παντας προς
το μεγαλειοτερον εσκευασμενους και στολαις και γενναιωι της ψυχης παραστηματι,
ως αυτικα το κατα ποδας λαπαξοντας, πολλακις διιοντας εξ αφανων, ες ταυτο
ξυμπιπτειν, ως τους αυτους μεν ειναι ταις αληθειαις, δοκειν δ' αλλους και αλλους
και μηδεποτε τους αυτους, τροπον δακτυλιδιου σφενδονην μη εχοντος, ην τις
βουλοιτο επ' εκεινου το προτερον και το υστερον θεωρειν, ως το αυτο μεν πολλακις
λαμβανομενον ειναι, δοκειν δ' ετερον τηι μεταλλαγηι· αυτον δε βασιλικως
εσταλμενον, μηδεν των φοβερων ελλειποντα, ανω που καθησθαι, σπαθην φεροντα
ταις χερσι, βηλοις τε πολυτελεσι περικεκλεισμενον, αλλων και αυτων φοβερων
περιισταμενων, ικανων οντων και τουτων καταπληξαι τον ορωντα καθ' εαυτους·
ουτως ποιειν χρηματιζειν τοις πρεσβεσι, μακραν μεν ισταμε νοις, οσον εικαζειν τον
βασιλεα και οραν τα δρωμενα, εξαιφνης δ' εξ αδηλου των παραπετασματων
διανοιχθεντων, ουτως εγγενεσθαι σφισι βλεπειν τον επι του θρονου μαλα
σοβαρευομενον, ολιγα τε ειπειν και ακουσαι, μεταξυ λογουντων τινων, φοβερα δε
και ταυτα δοκουντα, ως μονον λεγομενα κατα πληξαι· και ουτως επ' ολιγον
αφοσιωσαμενον τον χρηματισμον, αποπεμπειν δια των αυτων και παλιν δυσχωριων
τοις οδηγοις επαναγομενους. Τα γουν προτερα ταυτ' ησαν, και ουτω δεδιοτας
ξυνεβαινεν αντιφοβειν εκ συνεσεως. Τοτε δ' ομαλως και ηπιως πανυ επεχειρουν
πρεσβευεσθαι μεν επ' εκεινους, εκειθεν δε πρεσβεις δεχεσθαι, ως αυτικα και κατα
κηδη σπενδεσθαι μελεταν. Ουτω δε των της ανατολης μερων κρατυνομενων και
κατ' ελπιδας αγαθας οντων, τα κατα δυσιν και αυθις εκυμαινον. 191
κ ʹ. Περι των κατα δυσιν και οπως καισαρ προσεβαλεν εκ παροδου τηι πολει.
Ὁ γαρ δεσποτης Μιχαηλ, μη ευχερως φερων στερουμενος των φρουριων και της
χωρας απεληλαμενος ην ο θειος αυτου και πατηρ ο Θεοδωρος, ος και βασιλικης
αναρρησεως κατα δυσιν ηξιωθη, του Ἀχριδων ταινιωσαντος Ἰακωβου, ιδρωσι
πλειστοις και σπαθηι εκσπασας των Ἰταλων, τοις ιδιοις προσεποιησατο, τουτων μη
φερων ο Μιχαηλ στερουμενος ανελαμβανε τε τας προς τον βασιλεα συνθηκας και,
τους κατα δυσιν υποποιουμενος, ευχερως προς εαυτον δια το και αλλως των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

δυτικων ευριπιστον επειθεν αποκλινειν αυθις. ∆ια ταυτα τον μεν δεσποτην ο
βασιλευς Ἰωαννην, σπουδηι τα φοσσατα λαβοντα, προσεταττε τον πολεμον προς
εκεινον εκφερειν· επει δε και οι απο της Σικελικης ρηγικης εξουσιας πολλα των
Ἰλλυριων και της Νεας Ἠπειρου προσεσφετερισαντο, πεμπει κακεισε τους
αντιταξομενους. Και δη, τωι καισαρι Ἀλεξιωι το Σκυθικον παραδους συν ου πολλοις
αλλοις, πρωτον προς Θραικην εξωρμα, τα κατα την Ὀρεστιαδα καλως ως ειχε
διαθησομενον, εν δευτερωι κακεινα τιθεμενος. Το γαρ Βουλγαρικον ουκ ηθελεν
ηρεμειν, και μαλλον κατ' εχθραν και μισος το προς βασιλεα, της πρωτης των θυγα
τερων του Λασκαρι Θεοδωρου και βασιλεως Ειρηνης τον συζυγον Κων σταντινον, ον
και βασιλεα Βουλγαρων ο λογος εδεικνυ, μαλα θερμως εξοτρυ νουσης κακουν την
χωραν, αντιποινα δηθεν ων ο αδελφος Ἰωαννης επασχε. Τωι γουν καισαρι
προστεταγμενον ην προς βασιλεως, επισταντι τοις της Θραικης μερεσι, και τηι πολει
προσσχειν εκ παροδου και επισεισαι μεν απειλουντα το ξιφος τοις Ἰταλοις, μη μην δε
και οτιουν πραττειν· ου γαρ ικανως ειχε των στρατευματων. Ὡς γουν την Καλλιου ο
καισαρ περαιωθεις κατελαβεν, εγνω, προτερον η τοις κατωτερω προσσχειν, κατα
Σηλυβριαν γενεσθαι και, τηι πολει εκ των δυτικων μερων προσεγγισανταμηδε γαρ
ειναι κωλυμην, απαντων των εκει υποτεταγμενων τωι βασιλει, κατοπτευσαι μεν και
ταυτην ως ειχε 193 τοτε και μαθειν τα των εντος πως εχοιεν, ιδειν δε και τους
θεληματαριους, ους και ο λογος προεγραψε, και ομιλησαι τα οι δοκουντα περι της
πολεως. Ἐλθων ουν και σκηνησας εν τοις παραπολιοις, προσεκαλειτο κρυφηδον
τους δοκουντας εκεινων και γε κατεπιστευε σφισι τα κατα νουν, υποτεινων κακει
νοις ελπιδας, ει συνεργοιεν, τας μειζους. Των δε καιρον εχειν ειποντων, ως
εγκαιρως επιθησομενωντο γαρ των Ἰταλων πλωιμον οσον ην εν τηι πολει επι
∆αφνουσιας, ως αλωσον την νησον, χωρειν και γ' επι πλεισταις ημεραις
προσταλαιπωρεισθαι καθημενον, οχλον δ' αλλως ειναι το κατα πολιν και πολεμων
απειρατον, ταυτ' ειποντων και τα πιστα διδοντων ως συνεργησουσινομονοησειν γαρ
σφισι και τους λοιπους επι τουτωι, ο καισαρ αυτικα, οτε μεν προς τους απ' εκεινων
λογους απειδε και την προθυμιαν εωρα ως ετοιμως εχοντων προσβοηθειν, εθαρρει
την προσβολην· οτε δε προς το της εγχειρησεως δυσχερες αυθις απεβλεπε και το
κινδυνωδες του πραγματος, ει ουτως μετ' ολιγων και εκ παρεργου πολιν τοιαυτην,
ην και πολλαι δυναμεις ουχ ελειν ηδυνηθησαν, αυτος εν ακαρει παραστησεται,
κατωκνει και ανεβαλλετο. Ὅμως και τους λογους λαμβανων εν κοινωι το πρακτεον
ετιθει. Καπειδη ο ανεψιος εκεινου Ἀλεξιος επεκειτο προσβιαζων και τις των
θεληματαριων, Κουτριτζακης τουπικλην, μετα θαρρους, οπως πραχθειη λεγων, το
εργον υφιστατοτο γαρ ειμαρμενον αφυκτον ωσπερ εμψυχοις ουτω και πολεσιν,
αναθαρρει τε κακεινος και προς το κρατησαι μετεωρος ην. Ὅθεν και των αλλων
μαθοντων τε και συμφωνησαντων ετοιμως συγκαταπραξαι οι τον λοχον, αυτος μεν
αλλοτε μεν περιηιει και τον τοπον ως εικος κατεσκεπτετο, τοτε δε, την υποψιαν
διαφυλαττομενος, εκποδων ων, τοις υποβαλλομενοις προσεχων, ευ ειδως των
τοπων, συνηιει και προεσκεπτετο οπως αριστα γενοιτο και μετα σπουδης το
μελετωμενον σφισι, μηπως και, ανταλαλαξαντων τινων, το εν κρυπτωι φωραθειη.
195
κζʹ. Ὅπως η πολις εαλω. Ὡς γουν εστη το παν της βουλης, και ο καιρος
εταττετο· νυκτος γαρ την επιβουλην συνοισειν και εκ του αιφνιδιου, μη
προσδοκωντων, εγνωσαν. Κακεινοις μεν μελον ην, επαναβεβηκοτας το τειχος δια
κλιμακων αψοφητι, τους φυλαττειν τε τεταγμενους καταρριπτειν ανωθεν και την
της Πηγης πυλην ανοιγειν, σφηνας εμβαλοντας, τον εκ λιθων μονων
προσαρμοζοντα ταυτηι τοιχον κατερηριφοτας προτερον, τωι δε καισαρι, τους
στρατιωτας δια νυκτος εφελκομενον, ετοιμως εισβαλλειν και κατα την ανοιχθεισαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

πυλην εισερχεσθαι. Ευθυς, της ωρισμενης νυκτος επιστασης, οι μεν ησαν προς
τουργωι και, τοπον ευθετον στοχασαμενοι, εκεισε προσηγον την κλιμακα,
ευφυλακτως το συμπαν εχοντες, μηπως τοις φυλαξι φωραθειεν και την θηραν ανα
σοβησωσι, μαλλον μεν ουν και μεγιστος αυτοις κινδυνος επιστηι, ει αλωιεν
επιβουλευοντες. Καισαρ δε της νυκτος εκεινης, το Σκυθικον και οσον ην αλλο
λαβων, ηπειγετο προς την πολιν και, επει προτερον η του πραττειν εκεινους
εφθασαν και η νυξ αργουσι παρυχετο, περιδεως ειχε προς την αργιαν και
αντεπιβουλην υπωπτευεν. Ἀλλ' ο Κουτριτζακης ανελαμβανε τε της δειλιας εκεινον
και ελπιζειν ευθαρσως παρειχεν, ως εκεινων τι πραττοντων εντος. Ου μην δε και της
υποψιας ο καισαρ υφιετο· που γαρ και υπενοησεν αργειν εκεινους, εφ' ωι κατερειπειν
τον επι τηι πυληι της Πηγης εκ λιθων ξηρων επιτειχισμον. Ὅθεν και εμφανεις
προεξεδεχετο τους κινδυνους και δηλος ην χλευασθεις αλυωνο γαρ θεραπευειν
ηλπισμενος επιβουλος υπω πτευετο, και συνδεειν εδοκιμαζε τον αναλαμβανοντα, ως
συνειδοτα τοις εντος την επιβουλην· οθεν και συνεδει, διδοντος εκεινου και ετοιμον
εαυτον παρεχομενου παθειν ο τι βουλοιτο, ει εκεινοι επιβουλευοιεν· συγκατηινει δε
τοις λεγομενοις και ο Ἀλεξιος, επιθαρρυνων τον θειον και το δεος απο κρουομενος.
Και ο μεν περι την μονην της Πηγης προσεκαθητο, τον 197 στρατον κατεχων σιγηι
και μετεωρος ων προς το συμβολον· το δ' ην η των βασιλεων ευφημια επι του
τειχους υψηλοφωνεισθαι μελλουσα. Οι δε, ησυχως καθ' ενα υπαναβαντες τας
κλιμακας, προσπαιουσιν ευθυς τοις φρουροις κοιμωμενοις, Ἰταλοις γε ουσι, και σφιν
οι επιοντες οναρ επεστησαν φοβερον· ευθυς γαρ τους μεν μηδ' αισθομενους, εκ
ποδων κατασχοντες, ερριπτουν, σφαττοντες προτερον, τους δε και της ταραχης
επαΐοντας και προς φυγην τρεπομενους φθανοντες κατεσπαθιζον, ως μηδ' αγγελον
των δρωμενων υπολελειφθαι, οπου γε και τον απο του κωλυσοντος φοβον ενικων
αι προθυμιαι, και δηλοι ησαν, ην τις αντισταιη, μαχουμενοι. Ἐλθοντες δε προς την
της Πηγης πυλην και ταυτην αναπεφραγμενην ευροντες λιθοις, κατεσπων ευθεως
κακ μεσου ποιουντες τους λιθους, διοδον τηι στρατιαι προητοιμαζον ευμαρη, ειτα δε
και σφησι χαλκεοις τους θαιρους των πυλων εκκρουσαντες κατασπωσι. Και
ευθυςετυχε γαρ παρων εκεισεκαι των ιερωμενων ο Λακερας, εκ των θεληματαριων
ων και αυτος και συνεργων ανδρικως, υπαναβαινει το τειχος, συναμα Γλαβατωι τινι
και λοιποις ετεροις. Ουδε γαρ ετι ετολμα, και η φωνη συναπεσβεσθαι τωι δεει εγγυς
εκινδυνευεν, οπου γε και το τειχος δοκειν ο φοβος εδιδου κραδαινεσθαι, ως και
καταπιπτειν τον μεγα φωνησαντα την των κρατουντων ευφημιαν· ομως,
παρακροτουμενος τοις ετεροις, τρεμουσηι φωνηι την βασιλικην υπεση μαινεν
ευφημιαν, και συνηχουν οι κατω τοις ανω, και η φωνη διηιρετο καθ' οσον ην
υψηλοτερον. Τοτε και οι αμφι τον καισαρα, την φωνην καραδοκουντες, ακουσαντες
εκπηδωσι του λοχου και αμα ταχει απτερωι επι της πυλης εχωρουν και
προκαταλαβοντες εισχεονται παμπληθει. Ἔτι δ' υπ' αυγαις ταις πρωταις της ημερας
ουσης, εξαιφνης την χωραν κατεθεον και επορθουν το προστυχον σκυλευοντες. Το
δε γε Σκυθικον, ευσυνετως μη σκεδαννυμενον, ειργον το προσγινομενον εκ της
πολεως πληθος, ει που συσταιεν τινες, μαθησειοντες το γινομενον· πλασματι γαρ το
πραχθεν ευκει λεγομενον. Ὁ μεντοι γε καισαρ, στρατειαις πολλακις εσχολακως και
ειδως τα των αλωσεων δυσχερη, δεδιως σχοληι προσεβαλεν, εως, της ημερας
υπαυγασασης τελεον, μαθοι την εντος δυναμιν ακριβεστερον. Μεταλαμβανει δε την
δειλιαν ταυτην ετερος θορυβος, ικανων Ἰταλων φανεντων εν οπλοις και ισχυ ρως
φαινομενων εχειν αμυνειν. Ἐγγυς δ' ελθειν εκινδυνευε δια ταυτα παλιν τραπεσθαι
τε και την πραξιν αναβαλεσθαι· ουδε γαρ εις μαχην οι εισελθοντες αξιοχρεωι
ενομιζοντο οι, μολις εις πειραν και λοχον αρκεσοντες. Ἀλλα προσ 199 τιθενται
τουτοις και οι θεληματαριοι, και αλλως μεν θαρραλεοι οντες, ομως δε και ο περι των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

ολων κινδυνος τοτε και παρα το εικος σφας εποιει ανδριζεσθαι, ως μη
περιεσομενους, αν κρατοιεν οι Ἰταλοι. Τωι τοι και συσταθεντες και εαυτους
αρτυναντες αντειχον και περιησαν, ολιγους μεν αποβαλοντες, ενικων δε και
κατετροπουντο και νωτα διδοντας τωι εις φυγην τραπεσθαι υποδυναι σκοτος
εποιουν, ενθα αν και σωθειεν. Τοτε τοιγαρουν το μεν Σκυθικον ανεδην ταις
σκυλευσεσιν επεβαλοντο και, αποθηκαις των χρειωδων προσπαιοντες, ενεφορουντο
των αναγκαιων. Ὅμως δε γε και παλιν αμφι τον καισαρα συνελεγοντο της ημερας
πολλακις και, περιστοιχιζομενοι τουτον, εφρουρουν τε και εφρουρουντο, ως, ην
τινες φανειεν, εισβαλουντες προθυμως. Ὁ δε γε βασιλευς εκεινων ο Βαλδουινος,
εκπλαγεις οιον ακουσας και των φρενων εξω γενομενος, ουδεν αλλ' η προς τωι
φυγειν ην. Και δη κατα λιπων τα των Βλαχερνων ανακτορα, ως ου δυνατης αμυνειν
δοκουσης της γης, δρομωι χωρειεπιστευε γαρ τηι θαλασσηι πλεονπρος το μεγα
παλατιον, και ως ειχεν, αφεις μεν καλυπτραν, αφεις δε και σπαθην, τα της αυτου
βασιλειας συμβολα, νηι καταβας πιστευει την σωτηριαν. Της ημερας δε ταυτης οι της
Ῥωμαικης επισταντες φαλαγγος εφ' ωιπερ ευρησειν και καθεξειν τον βασιλευοντα,
της φυγης εχρωντο συμβολοις τοις της βασιλειας συμβολοις και απεθαρρουν πλεον
εντευθεν, δραπετου γεγονοτος του επι τωι φυλασσειν τεταγμενου· την δε γε
καλυπτραν και το ξιφος αναλαβοντες, απαρχην αυταρκη ταυτα των κατα πολιν
λαφυρων και ακροθινιον εποιουντο. Και αμα σημειον ην τοις επ' εκεινωι θαρρουσιν
ως ουδεν εκειθεν αγαπησαντος φευγειν εχοιεν. Ἐπει δ' εκπυστον εγενετο το
πραχθεν, αυτων γε και ετι κατεπτηχοτων και μη καθαρως πιστευοντων εχειν τα εν
χερσι κρατουμενα, αφικνειται ταχεως και επι τους περι την ∆αφνουσιαν, φημη γε
ουσα και θεος, η φημη, και αμ' ηκουσαν και αμα διαπεφωνηκεσαν, περι ταις
σφετεραις γυναιξι και τοις τεκνοις κατορρωδησαντες. Ὅμως εταχυναν επιστηναι και
ως ειχον αμυναι· περι γαρ τριακοντα και προς λογος εχει μακραις ναυσι μονηρεσι
201 τε και τριηρεσι κατα ∆αφνουσιας χρησασθαι. Ταυταις απασαις ταχυναυτου σαις
ηπειγοντο προς την πολιν, αμα θαρρουντες και τωι εκ Σικελιας μεγιστωι πλοιωι,
πολλους εχοντι τους επιβατας, ως και αυτους συναμυνειν τωι γενει και τοις επιουσιν
ομοσε χωρειν· και οι μεν επι τοιαυταις ελπισιν ηπειγοντο. Ὁ δε καισαρ,
προαισθομενος τουτων την εφοδον, τους Ῥωμαΐζοντας προσκα λειται, οι και ως
Ῥωμαιοι εκοντες ακοντες συνηργουν τοις ημετεροις. Ἦν ουν τοτε οικειος τωι
Βαλδουινωι θεραπων, ο Φυλαξ λεγομενος Ἰωαννης, ανηρ βαθυς και του φρονειν ευ
ηκων εις το ακροτατον, ος και βουλην εισαγει τοτε μαλα καιριαν και τωι καιρωι
προσφορον, ην καν αλλος εισαγειν απωκνησε, προς το του πραγματος ολεθριον
αποβλεψας. Ειδως γαρ εκεινους μαχουμε νους εξ αναγκης και υπερ δυναμιν υπερ τε
γυναικων και γνησιων, οικων τε και περιουσιας απασης, και συος τροπον
επιτεθησομενους υπερ αυτων, ωστε η περιγενεσθαι η μην πεσειν ευκλεως, ευβουλως
μεριζει την χρειαν και πυρ μεν εμβαλειν υποτιθεται, ως, καυσουμενων και οικων και
περιττης και αχρηστου υλης, γυναικων δε και παιδων εξ αναγκης διαφυλαξομενων
τωι εκδραμειν, εστι δ' ου και φυλαξοντων και τινα της καθαρας και εις πλουτον
υλης, εκεινους δ' εκ νηων ιδοντας πυρι μεν οικους αμαθυνομενους, γυναικας δε και
παιδας τας χειρας εκτεινοντας εις αντιληψιν, των μεν υπεριδειν ως μηκετ' οντων,
εκεινους δ' εκζητειν και συζειν, και ουτως χαριν τους διδοντας τιθεναι τοις
εκζητουσιν, αγαπωσιν, ει αυτοι και γυναικες και τεκνα συζοιντο· ειναι γαρ εξ
ετοιμου τουτοις και τας τριηρεις υποδεξαμενας το πληθος καν αλλοι θελοιεν, και
αυτοις εφιεναι· ικανη γαρ η εκ Σικελιας ναυς αυτους υποδεχεσθαι. Ουτω της βουλης
ρηθεισης και αγαθης δοξασης, και μαλλον αντεχειν μη εχουσι δια την των ανδρων
ολιγοτητα, πυρ υφαπτουσι παραυτικα, οπου μαλ λον εκεινων οικοι και πραγματα· ο
δη και νεμομενον τους οικους εσποδει. Ἐξεθεον δ' οι εν οικοις, τεθορυβημενοι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

μελισσων τροπον καπνιζομενων, και, τους λοφους της πολεως καταλαμβανοντες,
γυμνοι ως ειχον, αμα δε και περιδεεις περι της σφων σωτηριας, δακρυοις
παρεκαλουν τους εξω θεωμε νους τα δρωμενα. Τοτε δη και εν αμηχανιαι του δραν τι
γενομενοιειτε γαρ 203 ανυοιεν, ου καλως εχειν αυτους γυμνωθεντας, και αμα
κινδυνου τοις σφετεροις επικειμενου· ειτε δε και μη νικωιεν, τελεως αυταις γυναιξι
και τεκνοις ολεσθαι, προς ικεσιαν τρεπονται και τους οικειους μαλα θερμως
εξαιτουνται, ει μεν βουλονται, συναμα και τοις περιουσι πραγμασιν· ει δ' ουν, αλλ'
αυταρκες ειναι τουτοις το σως απολαβειν τους γνησιους. Τοτε τοινυν δεινα τε και
σχετλια ετελουντο, μεγιστα ων οψει και ακοηι παρειληφει τις· γυναικες γαρ
ανυβριστοι και παρθενοι υφ' ενι χιτωνι, διερρωγοτι και τουτωι, τοις τυχουσι
περιστελλομεναι, νηλιποις ποσιν υπο πολλων οψεσιν ατιμως προς τους οικειους
εξεθεον. Και δικας ετιννυον αντικρυς Ἰταλοι ων εκεινοι ποτε προς Ῥωμαιους
εποιουν· αμα δε και το παλαιον θεσπιον επληρουτο· Ἀλεξιος, Ἀλεξοπουλος και επι
τουτοις Κουτριτζακης. Ἔφθασε γαρ και προ του ταυτα γενεσθαι ο συγγραψαμενος
ακουειν παρα πατρος ομιλουντος αλλωι και τον τοιουτον λογον λεγοντος. Ὡς γαρ
πολιται οντες εκεινοι τα οικοι εζητουν και, ει ποθι αλωσις της πατριδος συμβαιη,
εσκοπουν υπο φωτι νυκτοςην δ' εγω ο τον κηρον κατεχων και φαινων εκεινοις,
τουτο ξυνεβαινε λεγεσθαι παρ' εκεινων ως ειδοτων ταχα οποθ' αλυη· επι γαρ
γενησομενου τινος βασιλεως Ἀλεξιου υπενοουν την της πολεως αλωσιν γινεσθαι
και τινων αλλων, ους ελεγεν ο χρησμος. Ἦσαν δ' ουτοι ο καισαρ Ἀλεξιος αντικρυς, ο
ανεψιος εκεινου Ἀλεξιος, τα πολλα συμβαλλομενος, και ο δοκων των θεληματαριων
Κουτριτζακης, ος και την βουλην πρωτος υπεσημαινε της αλωσεως. Ἀλλα ταυτα μεν
ουτως κατα την πολιν επραχθησαν· επει δ' εχρην πανταχου φημιζεσθαι τα
πραχθεντα, και μαλλον οσον το θαυμασιωτερον ειχον, ως εκ παροδου αλωναι
τοιαυτην πολιν τοις γε μη επι τουτωι την αρχην αφιγμενοις, τινες των
ταχυδρομουντων επι συγχαριαις εθεον πανταχου γης, ως αλυη αγγελουντες το μεγα
αστυ, ημερας επισημου, εφ' εορτηι της θεομη τορος Ἄννης, μηνος ανθεστηριωνος,
ακονιτι σχεδον και ως ουκ ηλπισαν ποτε οι αλοντες· σημειον δ' αληθειας των
λεγομενων εκεινοις ην κοκκοβαφης σαρισσα δεικνυμενη. 205
κηʹ. Περι του πρωτασηκρητις Σεναχηρειμ, τι επραξεν δια την της πολεως
αλωσιν. Ἐπει δε και εις Νικομηδειαν εφθασαν, ενεστωσης της πανηγυρεως του εν
μαρτυσι μεγιστου Παντελεημονος, ετυχε δ' εκεισε και ο Κακος Σεναχηρειμ, εν
πρωτασηκρητις οφφικιωι μεγαλυνομενος, και το φημιζομενον ηκουε· πρωτον μεν
διηπιστει και ως πλασμα τον λογον απεπεμπεν· ως δ' εξελθων ηκουσε και επιστευεν,
εισελθων αμα και των σφετερων γενειων απριξ ταις χερσι δραξαμενος, «Ὢ οιον,
ειπεν, ακουω. Τουτο ταις ημετεραις ημεραις εταμιευετο· τι γε αμαρτουσιν, ως επιζην
και βλεπειν τοσαυτα δεινα; Του λοιπου καλον τις μη ελπιζετω, επει Ῥωμαιοι και
αυθις πατουσι την πολιν.» Ταυτ' ελεγεν εκεινος και δηλος ην δυσχεραινων τα παρα
πολλοις θαυμαζο μενα. Ὅπου δε κατηντησαν ταυτα, ο λογος κατα τοπον ερει.
κθʹ. Ὅπως ηκουσται τωι βασιλει η της πολεως αλωσις. Τοτε πολλοι και προς
βασιλεα ηπειγοντο, κατα το Νυμφαιον διατριβοντα, και αντεφιλονεικουν αλληλοις,
οστις αν προφθασας κηρυξοι τα ευαγγελια. Προφθανει δε τις κατα σπουδην, μηδε
παρα του καισαρος γραμματα κομιζομενος. Και επει μηδενα εδει ακουειν της
αγγελιας προ γε βασιλεως αυτου, εκεινος, μη οιος τε ων της προς τον βασιλεα
προσοδου τυγχανειν, απελθων απαγγελλει τηι αδελφηι του βασιλεως Ευλογιαι ως
αλυη καθαρως το Βυζαντιον. Ἐκεινη δ' ευθυς τον λογον δεξαμενη, εωθεν και παρα
το συνηθες ελθουσα προς τα ανακτορα, εφισταται υπνουντι τωι βασιλει. Το γουν
διυπνι ζειν αμα και λεγειν τοιαυτην αγγελιαν ουκ εδοκιμαζε, μηπως και παθοι τι,
εξαιφνης και παρα προσδοκιαν ακουσας αμα τωι τον υπνον διολισθειν, σοφον τι και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

ου κατα γυναικας ποιουσα. Του γαρ εμφυτου πνευματος μετα την τροφην περι την
πεψιν ασχολουμενου και εντος εισδυνοντος, αναγκη τας αισθησεις η αργειν
υπνουντων η ατονειν γρηγορουντων, μη σφισιν επιπο 207 λαζοντος, ειτα καν τι περι
τα αισθητα συμβαιη, μη κατασταντος κατα χωραν υπνουντων, και τι και προς
αντιληψιν προσβιαζωνται, ει μεν ομαλον και των συνηθων εστι το
αντιλαμβανομενον, αιφνης ακουσαντας, κατερραιθυμημενως προσεσθαι, ει δ' ατηρον
αλλως η τουμπαλιν χαριεν και τι των ασυνηθων, μη ικανως ετι προς αντιληψιν
εχουσας, θορυβεισθαι και, τηι ψυχηι ευθεως τεθο ρυβημενας προσπαιουσας, εκπληξιν
απεργαζεσθαι. Τοτε τοινυν εκεινη της του βασιλεως ασφαλειας ουχ ηττον του τα
ηδεα λεγειν προυνοει και κατ' ολιγον προς γρηγορσιν ανελαμβανε· των γαρ του
ποδος δακτυλων τον μεγιστον κατασχουσα, μετριως επιεζε τοις δακτυλοις, ως
ομαλως διυπνισουσα, και διυπνιζε παραυτικα· και ος, τηι μοναχηι ενιδων ισταμενηι, ο
τι παθουσα πραττοι τοιαυτα διεπυνθανετο. Ἡ δε γελωτι μεν και χαροπωι τωι ηθει
εμφανης ην τα καθ' ηδονην ερουσα, ου μην δ' εκ του παραυ τικα τα κατα νουν
εξηγγελλε, μεχρις αν κατασταιη κατα το εικος το φρονουν. Ἐπει δε καθιστατο και
αυθις ηρωτα, μαθειν γλιχομενος το ηδυνουν, ως υπε νοει, τοτε προσετιθει τα
ευαγγελια, ως η τε πολις αλυη, ο τε καισαρ μετα του Σκυθικου εντος ανεδην διαγοι,
και ως ευαγγελια εκειθεν κομισαιτο παρ' ανδρος εκειθεν ηκοντος, επι τουτοις
ισχυριζομενου τα μαλιστα ως εκει πραττομενων παροντος. Ἐπει δε και ει
αποσταλειη παρα του καισαρος ουτος ανεπυνθανετο, η δε ουκ ειδεναι μεν εφασκεν,
ομως αυτον παροντα αυταρκη ειναι αποκρινεισθαι. Ὁ μεντοι γε βασιλευς, εννοων
μεν και το του πραγματος ξενον και δη και ως ουκ αποστελλοι ο καισαρ επι τουτοις,
εννοων δε και το των εφεπομενων πληθος ως ελαττον ον η ταυτα πραττειν και ως,
ει βου ληθειη, ουκ αν ηδυνηθη, ουδ' ολως τοις λεγομενοις εαυτον εδιδου· το δε
χλευην και παλιν ειναι, μη και αβελτερος ειη ο ταυτα συσκευαζομενος. Αυτος ουν
εγνω καθισας διερωταν τον ηκοντα, ου τωι τοις ρηθησομενοις εξ ετοιμου θησεσθαι,
τωι δε νομιζειν εκεινον, εις φοβον κατασταντα βασιλι κον, ταληθη λεξειν, ταληθες
ελπιζων πυθεσθαι. Εισηγετο τοινυν, του βασι λεως προσταξαντος, και ερωτωμενος
ελεγε και ως ιδοι επιτελεσθεισαν την αλωσιν εβεβαιου· λεγων ουν καθ' εκαστον,
πολλοις μεν ενειργαζετο πιστιν, πασι δε καταπληξιν. Ὁ μεντοι γε βασιλευς, παρα
τους πολλους δοκειν θελων ειδεναι, και μαλλον επι στρατειαις, και αμα, ψευδων
μεν οντων των λεγομενων, μη ξυναρπαγης εγκλημα φερειν, αληθινων δε, το μετα
δοκουσης ασφαλειας των ως αυτον αναφερομενων επιλαμβανεσθαι κερδαινειν,
προσε 209 ταττε φυλαττεσθαι δεδεμενον· πλην ασμενοι ησαν απαντες, ει
πιστευοιντο Ἰταλοι ουτω της πολεως εξωθουμενοι. Ὡς δε της αυτης ημερας πλειους
οι πεμπομενοι προς καισαρος ησαν και επι τουτοις ο την καλυπτραν και την σπαθην
του Βαλδουινου ως βεβαιον κομιζων τεκμηριον, βασιλει δε και τα γραμματα οπως
ειη η πολις συνειλημμενη εδηλουν, ουκετι αμφιβολος ην, αλλ' επιστευε. Και
αντεδιδου μεν των λογων τα μειζω· τον μεντοι γε πρυτανιν τουτων και παροχεα ως
δυνατον εμεγαλυνεν· ουδε γαρ μικρον ουτως ᾤετο τηι εκεινου βασιλειαι προστεθηναι
τοιουτον κατορθωμα. Και δη μεγιστης εορτης αγων ημεραν εκεινην, μετημφιαζετο
μεν προς το μεγαλειο τερον, συνεκαλει δε τους συνησομενους, και αυτους ως εικος
εστολισμενους ποικιλοις, και σφισι δημηγορων συνηδετο, μηδε τους πορρω κενους
αφιεις ηδονης, αλλα γε και προς εκεινους γραμματα πεμπων, συνεκαλει παντας προς
ευχαριστιαν του Κρειττονος.
λʹ. ∆ημηγορια βασιλεως επι τηι αλωσει της πολεως. «Οιδατε, λεγων προς τους
παροντας, ανδρες βασιλειας υπηκοοι της Ῥωμαιων, οσοι τε μεγιστανες και ημιν προς
αιματος και οσοι του πληθους, οπως παλαι, του θειου μηνισαντος, ανεμοις εξωσταις
οιον τοις Ἰταλοις εξωσθησαν της πατριδος οι ημετεροι προγονοι και ως εις στενον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

τα της εκεινων αρχης κατηντηκεσαν. Και παρεω τα παλαι, οτε η των Ῥωμαιων αρχη
προς εω μεν Ευφρατηι και Τιγριδι, προς δυσιν δε Σικελιαι και τοις προσω Πουλειας
ωριζετο, Αιθιοπας δ' ειχε προς νοτον και προς βορραν τα προσαρκτια· αφιημι ταυτα.
Ἀλλ' οιδατε παντως ακουοντες ως ταυτης δη της θαλασσης εντος προς ηπειρον ου
δυοιν και τριων ημερων, αλλ' εστιν οπου και δεκα και τουτων πλεον, τοπου
διαστημα παρα των ημετερων τοτε κατειχετο, χωρις απασων νησων, και των
μεγιστων. Ἀλλα, Θεου θελοντος η μαλλον παραχωρουντος, κατ' εισπραξιν των εις
εκεινον πλημμεληματων, αυτης ωσανει τινος καρδιας της πατριδος παθουσης,
συνενεκρωθησαν παντα· και τα μεν Ἰταλοι, τα δε Περσαι, Βουλγαροι τε και
Τριβαλλοι και παντες αλλοι διεμερισαντο, εστι δ' α και Ῥωμαιοι τηι βασιλειαι
υπηκοοι νοσφισα μενοι καθ' αυτους ησαν δεσποζοντες. Τα δε γ' ημετερα Νικαιαι και
Προυσηι 211 και τριτηι Φιλαδελφειαι και τοις περιξ διεγνωριζοντο. Τα μεν ουν αλλα
πως και αυθις ανεζωωθησαν και γε αναζωουνται κατα μικρον, ελεουντος παλιν του
θειου, τι χρη και λεγειν; Πλην αλλ' ουδε τουτων ην ασφαλως εχειν, λειπουσης της
βασιλιδος. Ποιος γαρ ημιν ου προσκρουων ωνειδισεν, ει που και διαπρεσβευσαιμεθα,
ως απολισι και πορρω του βασιλειου θρονου κατ' αναγκην διαγουσιν; Ἄστρασι
τοινυν την πατριδα διασημαινομενους ζητειν τα λοιπα και ανακαλεισθαι παρα των
κατεχοντων, μηδ' ειναι την αγωγην ευλογον. Και δια τουτο και των προ ημων
βασιλεων πολλα πονεσαντων, ουκ ολιγα δε και ημων προτριτα παθοντων, ουδεν
ηνυσθη· το γαρ και φυλαττο μενης πολεως εις κενον αγρυπνειν και εις χειρας
κειμενης αυθις γενεσθαι εις ματην τους πειρωμενους πονειν, Θεου εστι μαλιστα,
Θεου ος οιδε και την εις κινδυνον νομιζομενην κεισθαι φυλαττειν, αφυλακτον
ουσαν, και την ισχυροις οπλιταις ωχυρωμενην εγκαταλειπειν εις χειρας πιπτειν των
πολεμιων· το γαρ πολλα και μεγαλα πραγματευσαμενους περι αυτης και δια
τοσουτων περαιωθεντας δεινων, μηδεν εξανυειν, πολλαπλασιους οντας των
ενοικουντων, δεικνυντος Θεου ην ως εργον εκεινου και μονου εξ ελεους εσται το
δουναι, ου δη και το λαβειν επιστευετο. Ἔφθασε τοινυν η της ευσπλαγχνιας κυρια,
και το ξενον, ημων βασιλευοντων των τις αν ειποι αγαθον εχοντων. Και δη
ευχαριστειν εστι δικαιον απολαβοντας την πατριδα και γε ελπιζειν, ωσπερ,
καταπεσουσης ταυτης, συγκατεπιπτον τα λοιπα, ουτως, ανακληθεισης αυτης, ουκ
εστιν οπως ουκ ανακληθησεσθαι ταυτα· η γαρ παλιμπους περιστησεται ∆ικη, και
πολλων πριν φρυαττομενων αυχενες συν Θεωι δ' ειρησθωκαθυποκλιθησονται προς
το ταπεινοτερον. Ει μεν ουν οι πατερες ημων ουκ ειδον το του Θεου ελεος, αλλ' ημιν
ιδειν γεγονεν, υιοις εκεινων γε ουσιν· ου γαρ προσωποις, αλλα γενεσιν ες τα
μαλιστα, και την ευεργεσιαν και την τιμωριαν του Θεου γενεσθαι. Τουτ' επραχθη και
επι των παλαι. Και τοις πατρασιν επαγγειλαμενος την αγαθην 213 γην εκεινην την
παλαι προαγγελθεισαν τωι Ἀβρααμ, ως αυτικα της Αιγυπτου απαλλαγεισι
ληψομενοις εκεινην, ο δε εκεινων μεν επι της ερημου πεσειν τα οστα παρεσκευασε,
τοις δ' υιεσι πληροι την επαγγελιαν, και ου διεπεσεν η υποσχεσις· ουτω δικαιοις
μετροις και σταθμοις αι θειαι πραξεις οικονο μουνται. Καιρος γουν μετοικειν,
προστασσοντος του Θεου, ου σκιαδειοις εκ φυλλων εν λαμπηναιςταυτα γαρ ησαν το
παλαι, αλλα σκεπομενοις χαριτι του Θεου. Και δη εξ αυτης αμα πεμφθητω τις των
αρχοντων και λαμβανετω τους οικους οι πανοικει κατοικησει. Ει μεν συμβαινοι τους
πατριους ειναι και τους του γενους περιοντας ετι, ευ αν σχησοι· ει δ' ουν, αλλα τις
εκλεγεσθω τους αρμοδιους· εχρην γαρ, Θεου διδοντος την χαριν, κατα νομους
εκεινου ποιειν και προσφιλοτιμεισθαι το μερος εκαστωι. Ουδε γαρ ημιν μονοις, αλλα
και υμιν δικαιον ηγεισθαι το θειον χαριζεσθαι· και ωσπερ το απερριφθαι κοινον το
της οργης αμα πινουσι κονδυ, ουτω και το επανακαλεισθαι καθολικον την
ευεργεσιαν λαμβανουσιν· εψονται δ' εφεξης αλλοι, και ουτω παλιν το κενωθεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

αναπληρωθησεται, πολιν αντι πολιχνιων αιρουμενων, την ονομα εχουσαν των
ανωνυμων και ευτελων. Ου μην δε και καταφρονητεον των τηιδε· ασφαλεια γαρ των
εντος μεγιστη, ει τα κυκλωι φευγοι τον σαλον· ταυτα δε τον σαλον φευξουνται,
πολυωρουντων των οικητορων αμα τοις πεμπομενοις αρχουσιν. Ἀλλα τα μεν κατα
καιρον και λεχθησονται και πραχθησονται, Θεου συναιρομενου δι' ελεος· νυν δ' αγε
κακεινοις δι' ων επεμετρηθη ημιν η χαριςκαι γαρ δικαιονγραφοντες τα εικοτα
δειξωμεν, χαριν σφισιν ειδοτες μετα Θεον.» Τωι τοι και εκ του παραχρημα κελευει
γραφηναι τα χαριστηρια, εκλεγεται δε και οις αν πεμφθεισι την κληροδοτησιν
επιτρεψοι των μεγιστανων· τοις γαρ πολλοις γε και ανεβαλλετο το διδοναι, και
προφασις εκεινωι το, δια σπαθης ελοντος, μηδενα ειναι τον δικαιως αν των ιδιων, ει
που παρειεν, επι της πολεως ανθεξομενον· περιησαν γαρ ετι ουκ ολιγα και των
τυχοντων, εν οκτω μονοις προς τοις πεντηκοντα ετεσι κατεχομενης τοις εχθροις της
πολεως· εν οις και παντα αν περιησαν, ει γε ειρηνην ειχον προς εκεινους 215 οι
βασιλεις· ει γαρ μη των επιτηδειων εκ των συχνων μαχων εν σπανει εγενοντο, ουκ
αν και των θαυμαστων ναων ηπτοντο. Πλην τα ξενα κατεχοντες και αιεν εν δειλιαι
οντες του εξωσθηναι των μη σφισι προσηκοντων, εσπευδον αλλος αλλο τι εις χειρας
το αλλοτριον εχων υποσπαν τε και υποκλεπτειν, ως επι πολυ μη εξων. Ὁ μεν ουν
βασιλευς, ταυτ' ειπων τε και πραξας, δια ταχεων απεστελλε προς τον καισαρα, ουθ'
απαξ ενα ουτε τους παντας αμα, αλλα συχνους καθ' ημεραν αλλους επ' αλλοις, αμα
μεν πλειστακις προς εκεινου ζητων μανθανειν περι εκαστων, αμα δ' επιταττων και
καθισταναι τακει, ως μετ' ου πολυ κακεινος συν τοις αμφ' αυτον επιδημησων·
ευτρεπιζεσθαι γαρ και τα των παλατιων προσεταττεν. Οι δε γε μεγιστανες και αυτοι
καθ' ενα τον οικειον απεστελλον, ως αιτησοντας τε και ληψομενους τας κατοικιας·
μηδε γαρ και αυτοις ειναι βραδυνειν, βασιλεως κινηθεντος. Ἐκεινοι μεν ουν
επισταντες, καθως εκαστος ειχε, τοις προστεταγμενοις προσειχον. Ὁ καισαρ τε
διενεμε τους οικους τοις τε προσωποις και ταις αξιαις προσηκοντως· αμα δε και δια
σπουδης συνεχους ειχε, μηδ' αναπνειν εωμενος ταις φροντισιν, ημερας μεν καθισταν
το πληθος, Ῥωμαιοις μεν πιστευων, Ἰταλους δ' υποπτευων· ην γαρ ενσεσωρευμενον
πληθος, ξυγκλυδες αλλως και απολεμοι ανδρες, ταις χειρος εργασιαις προσεχον.
Ὅμως δε και την τουτων ορμην, ως επιθησο μενωντο γαρ του γενους αλλοτριον, το
τ' εξ υπογυου γυμνωθηναι των οντων και προς το νεωτερισειν ετοιμως αν εχειν, ως
ου πολλων των αντι στησομενων οντων, αμα δε και μη ατρεμουντων ετι, επειθε
δεδιεναι. Ταυτ' εν νωι βαλλομενος, ημερας μεν δια μελετης ειχε καταστελλειν το
πληθος, φοβον εμποιων ωμμενος, νυκτος δε διαταττων τους διατρεχοντας και
νυκτεπαρχου τροπον αγυιαν εκαστην προσερευνων, μη κακος εξω πλανωιτο·
πανταχου γαρ εκεκλαστο και το τειχος, και ην ραιδιως εισελθειν τε και εξελθειν, και
πυλων κεκλεισμενων, ωι δη τοιαυτα πραττειν ην βουλομενωι. Ἀλλα καθ' ημεραν
επισωρευομενοι πλειους εξωθεν, ξυνδιεφερον μεν τας φροντιδας εκεινωι, εν αφοβιαι
δε τους ημετερους καθιστων. 217
λαʹ. Ὅπως ο βασιλευς εισεισιν εις την πολιν μετα των περι αυτον αρχοντων.
Ὁ δε βασιλευς, συνταξαμενος οσον ην το περι αυτον, εχων μεθ' εαυτου και την
αυγουσταν, ετι δε και το νεογιλον θαλος τον εξ εκεινης Ἀνδρονικον, ου δη και τηι
προσηγοριαι τον πατερα ουκετ' οντα ετιμα, ου την μνημην ως φιλοπατωρ και
ενορκιον εφ' εκαστωι ετιθει, τον μεγαν επι γλωσσης φερων δομεστικον, και την της
αυγουστης μητερα, ην μεγαλην κυριαν κατα τιμην ωνομαζον οι πολλοι, συναμα τηι
γερουσιαι πασηι και τηι συγκλητωι την επι της πολεως ωδευε και δη, περαιωσαμενος
τον Ἑλλησποντον, εκειθεν εχωρει προς το Βυζαντιον. Ἐλθων δε και την Χρυσεαν
πυλην κατειληφως, εκει καθημενος εφ' ημεραις, την ες πολιν εισοδον, οπως
θεοφιλως αμα και μεγα λοπρεπως γενοιτο, ανεσκοπει τε και συνεταττε. Και δη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

πεμψας αγει εκ της μονης του Παντοκρατορος την σεβασμιαν εικονα της αγνης
θεομητορος, ην λογος εργον μεν ειναι του θειου Λουκα, εκεισε που παρουσης
κακεινης και θεωμενης, δωρον δε μετα ταυτα γενεσθαι Πουλχεριαι τηι βασιλιδι παρα
της νυμφης αυτης Ευδοκιας της εξ Ἀθηνων και δεσποινης, και δωρον αξιοχρεων
οντως εκ Παλαιστινης αποσταλεν· υπο δη ταυτηι οδηγωι γε ουσηι, δι' ης επεπιστευκει
και αποληψεσθαι, εισελαυνων την πολιν, αποχρωντως ηγειτο οι εχειν την εις
εκεινην απονεμειν χαριν. Ἔταττε δε και των εκεισε αρχιερεων ενα, τον της Κυζικου
Γεωργιον, την στολην υπενδυντα, τα της ευχης αγειν και την υπερ των
πραττομενων ευχαριστιαν αποπληρουν. Ἤνοικτο τοιγαρουν η Χρυσεα πυλη χρονια,
και ο αρχιερευς της ευχης εξηρχεν. Ὁ μεντοι γε βασιλευς και παν το περι αυτον
σχολαιωι ποδι και ανατεταμενηι διανοιαι μεθ' οτι πλειστης της προς τον Θεον
ανθομολογησεως 219 την πολιν εισερχεται, πεζηι βαδιζων και το της βασιλειας
σοβαρον, ως μη τοι αυτηι τελετηι πρεπον συνολως, αποτιθεμενος. Ἦν δε τοτε και το
της ημερας μεσημβρινον, του μετριου πλεον εκκαιον, του ηλιου κατα κορυφην
ισταμενου, και η των συνειλεγμενων προθυμια προς το πνιγος διεφιλονεικει, ως, ει
τι και συμβαιη, καταληψομενων συναμα τωι βασιλει το μεγα παλατιον· το γαρ των
Βλαχερνων ουκ ευτρεπως ην εχειν προς την των βασιλεων κατοικησιν· εγεμε γαρ
καπνου και λιγνυος Ἰταλικης, ην οι του Βαλδουινου δαιταλευται εκ πολλης της
ιδιωτειας εκεινου τοις των ανακτορων τοιχοις προσεπαττον, ως εργον ειναι την
εκεινων καθαρσιν, αμα δ' οτι και εις ασφαλειαν ικανως ειχε βασιλευσι πρωτως
επιβασι πολεως, των πραγματων τεταραγμενως εχουσης. Το μεν ουν ησυχιαι χαιρον
του δημου, αρτι πρωτως βασιλεα Ῥωμαιων εν τοις ανακτοροις θεωμενον,
μεταβαλον την εκπληξιν εις χαραν, εν ελπισιν ην του λοιπου ευπραγειν υπο τουτωι
βασιλευομενον. ∆οκουσι δε μοι προς εκεινην την οψιν και οι κατα την πολιν Ἰταλοι
μεταβαλεσθαι αν και αγαπαν, ουτω πραχθεντωνμηδε γαρ αδοξειν τοιουτωι
δουλευοντας, ει μη γε η κατα γενος κορυζα εις ολιγωριαν ετυφου και αλλως εξ
υπογυου τα δεινα παθοντας. Πλην τελεσθεισης της ημερας εκεινης επι κροτοις
επινικιοις και θειοις αισμασι, την μεν νυκτα φρουραις ασφαλεσι διειληπτο το
παλατιον.
λβʹ. Ὅπως προσηνεγκατο βασιλευς ταις των Λατινων φυλαις εισελθων.
Πρωΐας δε ολος ην προς βουλαις, οπως τε, τα κατα την πολιν καταστησας, οχυρωσει
φρουροις το αστυ και οπως αν, τοις δοκουσι των Ἰταλικων γενων ουτοι δ' ησαν
Γεννουιται τε και Βενετικοι και τριτοι Πισσαιοισοφως προσενεγκαμενος, και υφ'
αυτωι ποιησοι· ουτω γαρ αν, αυτων υπο ποιηθεντων, οιων τ' οντων τα μεγιστα
συγκροτειν ες ο τι και ρεψοιεν, τους αλλους και μη θελοντας ηρεμειν. Ὅθεν και
προσκαλουμενος ημερας ολης εχρηματιζε τα εικοτα και ταις των ελπιδων αμεινοσιν
υπεσπα τε της προς τους ομογενεις οικειοτητος και κατ' ολιγον προσεποιειτο και γε
τας ορμας σφισι σοφως ταις χαρισιν υπετεμνετο. Αι δ' ησαν εν καλωι τε της πολεως
κατοικειν ανεδην, τοσον του τοπου λαβοντας, και την σφισι συνηθη ταξιν υπ'
αρχοντι πεμπομενωι παρα του κοινου συνεδριου του γενους αυτων, ον και 221
ποτεστατον εξουσιαστην ειποι αν η Ἑλληνων γλωσσα, νομοις ιδιοις προσ εχοντας,
πολιτευεσθαι, ατελειαν δ' εχειν και ελευθεριαν εφ' απασι ναυσι χρωμενους και
μεταχειριζοντας κατ' εμποριαν τα πραγματα. Και ταυτα μεν Γεννουιταις τα
επαγγελματα· Βενετικοις δε και Πισσαιοις τα ομοια προσεφιλοτιμειτο, τοις μεν υπο
μπαιουλωι, ον Ἕλλην αν ειποι επι τροπον, τοις δε Πισσαιοις υπο κουσουλωι, εφορωι,
νομοις τοις αυτων χρωμε νοις, πραττειν τα εαυτων ακωλυτως, ελευθερους
διαβιουντας. Πλην τοις μεν Γεννουιταις ουκ ειχε πιστευειν, εντος περικεκλεισμενοις
του αστεος, πολλοις γε ουσι και ου κατ' εκεινους αμφοτερους συναμα, εκεινους δ'
ηλαττωμενους τωι πληθει εντος κατεχων ουκ ηλγει. Το γουν διαιρειν τα γενη και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

τοις μεν παρουσι φιλικως εχειν, τοις δε και απουσι πορρωθεν δωροις υποχαλαν τας
ορμας, δεικνυντος ην ως δεδιει την ομαιχμιαν, και μαλλον οτι Βαλδουινος, φυγαις
χρησαμενος και Καρουλωι συμμιξας, ανδρι σοβαρωι και υπερ το μετρον φρονουντι,
συνηλλαττε λαμβανων εφ' υιωι την εκεινου παιδα και οι ως εδνα την πολιν, ην ουκ
ειχε, διδους· ο δ' ελαμβανε και μη εχοντος παρ' εκεινου, ελπιζων ως καταληψαιτο,
στολον εξαρτυσας.
λγʹ. Ὅπως εταχθησαν τα κατα την πολιν παρα βασιλεως. Πρωτον γουν των
εκεινου εργων εντος του πολισματος τους εποικους εισαγειν τε και οικιζειν, προς τηι
θαλασσηι κατωικισμενους το προτερον. ∆ευτερον κληροδοτειν τοις εν τελει, εκτος τε
και εντος πολεως, τοπους εις γεωργιαν, εξηιρημενης της εις χαριν γονικευθεισης τοις
θεληματαριοις της εκεινων σπουδης και ευνοιας ενεκα, γης αγαθης εις καρπογονιαν
και αρε τωσης εις παν το καταβαλλομενον, ετι τ' αφοσιουν ταις μοναις ετερας μαλα
πιειρας· ην γαρ αυτωι το σπουδασμα και ταυταις προσαρμοττειν τας εξω, αι δη υπο
πολλωι πλουτωι κατ' ανατολην παμπληθες, αυταρκως εχουσαι των επιτηδειων,
συνισταντο· ουτω γαρ εκειθεν και ταυτας συνισταν εγνωκει. 223 Τριτον τοις
συνειλεγμενοις εκδιδοναι τοπον, εφ' ωι κτιζοιεν επι τελει. Το δε προ τουτων και
μειζον αρηγειν επανηκουσαις προς το πρωτον το δοκειν μοναις ειναι, ανακτιζειν τε
και το πολισμα, πανυ σπουδαιως τους απο στρα τιωτων ελαφρους εισαγοντα· μηδε
γαρ ηρεμησειν, ουτως εξελαθεντας, τους πριν κατεχοντας, αλλα στολωι
συνεπιθησεσθαι. Τωι τοι και στολον εξηρτυε και εναυπηγειτο και τους προσελωντας
εκ των χωρων εις χιλιαδας εταττε πλειους. Ἄλλα τε πολλα κατεπραττε, τα μεν κατα
χρειαν, τα δε και κατ' εκπληξιν, προαναστελλων τας επιθεσεις.
λδʹ. Ὁποιαι ησαν αι περι του πατριαρχου Ἀρσενιου των αρχιερεων βουλαι.
Ἦν δε αρα μελον εκεινωι και της εκκλησιας, ουτω κεχηρωμενης ποιμενος. Συνηγε
τοινυν τους ιεραρχας και βουλαις συν αυτοις εχρητο, το ποιητεον θελων μανθανειν.
Τοις μεν ουν εδοκει ανακαλεισθαι ετι περιοντα τον πατριαρχην Ἀρσενιον· μηδε γαρ
κανονικως προβηναι τα κατ' εκεινον· εδει γαρ επιμενειν παρακαλουντας και μη εαν
παρευθυς ανεγκλητον οντα. Τοις δε τουμπαλιν αυτον μεν μενειν εφ' οις
κατεγνωστο· ικανην γαρ ειναι και εις παραιτησιν την εκχωρησιν, και το αξιουμενον
μη καταδεχεσθαι, αλλ' απο πεμπειν τους ικετευοντας, δηλουντος ην ως απολεγοι
την προστασιαν. Τουτων ουτω κινουμενων και λεγομενων, ο βασιλευς και
αμφοτεροις τιθεμενωι ευκει προμηθειας της κατ' αυτον ενεκα. Το τε γαρ εκεινον
μετακαλεισθαι και εφισταν τοις εκκλησιαστικοις πραγμασιν ευ εχειν εδοκει, ει υπ'
εκεινωι πατριαρχουντι τα κατα γνωμην προβαιη, ωστε και ο τι αιροιτο πραττειν και
μηδεν μηδεσιν υπολελειφθαι εις σκανδαλου προφασιν· εδεδιει δ' αυθις μηπως
εκκρουσθεις αμαρτηι των κατα γνωμην και οι εντευθεν βυθος πραγμα των
αναρραγειη. Το δ' υπερφρονειν και αντικαθισταν ετερον, προβαινειν μεν ακωλυτως
ταις πραξεσιν ουκ αμηχανον ελογιζετο, ταραχην δ' αλλως ειναι, δι' ην ουδε τα
γινομενα προσησεσθαι τινας, δεινα και αλλως οντα, των εικοτων εκρινε. Μεσος ουν
εναπειλημμενος αμφοτερων των λογισμων, εν 225 αποριαι καθειστηκει του τισι
τιθεσθαι. Ὅμως εκχωρων τωι καιρωι προιοντι, ως κρειττον τι επαξοντι, αφεις κατα
σφας τους ιεραρχας περι τουτου βου λευεσθαι, ωστε και ομολογειν αλληλοις μη
διαφωνουντας, αυτος επι τας των κοινων ετρεπετο διοικησεις, ου μην δε ωστε και
αφροντιστως εκεινων εχειν.
λεʹ. Ὅπως ο βασιλευς εκποδων τον νεον Ἰωαννην εποιει και οπως
κατοικιζοντο Ἰταλοι. Το γαρ κατα νουν βυσσοδομευομενον ουχ ησυχαζειν εποιει
τους λογισμους. Ουκ αφανης γαρ ην εξ ων τοις υπονοουμενοις τωι Ἰωαννηι
προσκεισθαι εγκλημα δυσνοιας προς εαυτον επηγε και υπεβλεπετο, εστι δ' ου και,
αιτιας πλαττομενος, απηνως εκολαζε, μηδε μεχρις ονοματος κοινωνον επι τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

βασιλειαι θελων εχειν τον Ἰωαννην και το εκποδων των ολων καταστησαι δια
πλειστου ποιουμενος. Ἦν δε το μεν ερεθιζον εις ταυτα των μεν ανθρωπων οι περι
την αδελφην Ευλογιαν, των δε πραγματων το τον υιον Ἀνδρονικον τηι ηλικιαι
προκοπτειν, ον μη κατα βασιλεας αναγειν δεινον εποιειτο και οι ου φορητον
ενομιζετο, το δε πλεον η μεγιστη φιλοτιμια και το ακαιρον υπερηφανον μενειν επι
μετριοις ουκ αρκουμενου. Ἡ δε του δοκειν ουκ αλογιστως ταυτα βουλεσθαι
προφασις η της πολεως αλωσις, εις θρονον βασι λειας λογιζομενη αυταρκης τωι
κατασχοντι· αυτον δ' ειναι και μονον τον εις ταυτην κληθεντα προτεινων, αυτον και
μονον βασιλευειν συνελογιζετο. Ἔτι δ' ομως υπουλον ην το δεινον και τοις πολλοις
ουκ ευσυνοπτον, ει και πως οι βαθυτερον επιβαλλοντες εκ τε πολλων αλλων και του
μη συνεισελθειν την πολιν εκεινωι τον Ἰωαννην ου δυσχερως ειχον υπιδεσθαι το
μελετωμενον, ο δη, τρεφομενον υπ' αγριας πλεονεξιας, εις Θεον πειθουσης
αμαρτανειν τα μεγιστα δια της των ορκων παραβασεως, μειζον ᾔρετο η ωστε
παρορασθαι τωι μελετωντι. Το δ' ην αρα το τοις Ῥωμαιοις μεγαλων αρξαν κακων και
ταραχης ανυποιστου ρεχθεν. Τοτε δε τα της πολεως ως οιον τε καθιστας προς το
ασφαλεστερον, Γεννουιτας μεν, τους τ' οντας, τους τε προσδοκωμενους,
προσγενεσθαι πλειστους ενιδων και δυσχερεις η ωστε και υποκλινεσθαι ραιδιως
Ῥωμαιοις, αλλα και επι ταις τυχουσαις προφασεσιν υποκινηθησομενους αν ως υπερ
οφρυς και σοβαρους, εντος μενειν της πολεως ουκ εγνωκει συμφερον, ιδιαι δε
προσκαθησθαι. Και προτερον μεν κατα την Ἡρακλειαν της Θραικης 227 φερων
κατυκιζεν, υστερον δε καταντικρυ της Περαιας παρα μονον το του Γαλατα φρουριον
ασφαλες εδοκιμαζε κατοικιζειν. Βενετικους δε και Πισ σαιους, το κατα πληθος
ολιγον, μενειν εντος εδικαιου, αποκεκριμενους και τουτους των αλλων. Ὅθεν και
εν ακινδυνωι τωι καθ' αυτον εκελευε μεν αυτικα το τ' εντος ανοικοδομηθεν προς τωι
κατα θαλασσαν μερει της αγορας φρου ριον, το τ' εκτος, το του Γαλατα, αμφοτερα
κατερειψαι, και ουτως Γεννουι τας μεν κατα την προς δυσιν Περαιαν προς τωι
Γαλαται, σφας αυτους επιμηκιστον παρεκτεινοντας, κατοικειν, τοις δε λοιποις
αποταχθηναι ιδιους τοπους προς οικησιν. Ἔχειν δ' εκαστον γενος τους ιδιους
φορους ακωλυτως προσεταττε.
λ ʹ. Τα κατα τους εις τον παπαν και τους Ἰταλους πρεσβεις του βασιλεως.
∆ιεπρεσβευετο δε και προς τον παπαν δια ταχεων, εκμειλισσων δωροις. ∆υο δ' ησαν
οι πρεσβεις, εις μεν ο Νικηφοριτζης λεγομενος, ατερος δε ο Ἀλουβαρδης, ανδρες εις
υπογραμματεας μεν τελουντες πριν τωι των Ἰταλων βασιλει τωι Βαλδουινωι, αιτιαν
δε προδοσιας προς Ῥωμαιους σχοντες· οις δη και την Ἰταλιαν καταλαβουσι κινδυνος
επεισπιπτει βαρυς, ον ουδ' αυτο το σχημα των πρεσβεων παρηιτειτο. Ἀλλ' ει και τα
της προδοσιας ονειδη ταις τιμαις συνεκαλυπτεν ο κρατων εις αυτον
παραπρεσβευοντων εκ πολεως, αλλ' εκεινοι, χαλεποι γε οντες και αλλως,
παρακνιζομενοι δε και τηι στερησει της πολεως εις μανιαν μειζονα, κατα των
πεμφθεντων επ' αιτιαις της προδοσιας, ως επισταντες εωρωντο, τιμωρειν ωρμηντο.
Ὅθεν και τον μεν Νικηφοριτζην κατασχοντες εκ ποδων ες κεφαλην ζωντα ανηλεως
εξεδερον, τιμωρουντες αιτιασθεντα, αμα δε και επ' ατιμιαι του πεμψαντος· ο δ'
Ἀλουβαρδης, προγνους την επιβουλην, ανα κρατος φευγει. Και ταυτα μεν τονδε τον
τροπον συνεβη τοις παρ' Ἰταλιαν πεμφθεισι πρεσβεσιν.

229 {ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΩΝ ΙΣΤΟΡΙΩΝ ΤΡΙΤΗ}.
Ὅπως εσκοπει ο βασιλευς τα κατα τον πατριαρχην Ἀρσενιον. Ὁ δε βασιλευς,
πολλαις στοιχιζομενος ταις εννοιαις, ως αλλως ουκ ον πατριαρχου διχα τα της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

εκκλησιας ιθυνεσθαι, εσκοπει καθ' εαυτον πως αν και τα κατα τον πατριαρχην
κατασταιη και τα κατα γνωμην εκβαιη. Θατερου δ' ευοδησαντος, ει θατερον
απολειποιτο, το παν αν χωλευειν αναγ καιον ηγειτο· ειτε γαρ, κατασταντος του
πατριαρχου, αυτος εμποδιζοιτο ταις βουλησεσιν, επι μεγιστοις ατυχειν· ειτ' αποντος
εκεινου, αυτος τα κατα βουλησιν πραττοι, των προς αυτου μεν ηκιστα αμαρτανειν,
πολλους δε, συμπλεκοντας ταυτα τωι περι τον πατριαρχην συμβαντι, ως ουκ ενδικως
απρακτουντος, μεγιστην αιρειν την ταραχην, και προσειναι το ευλογον, ως, ει
παρην, παντως εμποδων αν εκεινον στηναι ταις επινοιαις· νυν δε, προαι ρουμενου
του βασιλεως παρανομειν, παρανομοις αλλαις αρχαις συμπερασμα παρανομον
επεισηχθαι, ως και τον πατριαρχην παραλογισασθαι και τον βασιλεα πτερνισαι ταις
ου καλαις περι το θειον υποληψεσιν, ως εκεινου η μη εφορωντος η μη
μετελευσομενου τον αμαρτησαντα· τα δ' εις μεγαλην ειναι οι την ταραχην, ως και
κινδυνον υπονοεισθαι. Ταυθ' ο κρατων λογιζομενος συναπτειν ηθελε τα ασυναπτα,
την τε του πατριαρχου αποκαταστασιν και την του γνησιου βασιλεως απραξιαν· τα δ'
ησαν λινον μη λινωι συγκλωθοντα πραττειν. Ἔγνω γουν πειρασθαι του πα τριαρχου,
ει, ουτως των κατα τον Ἰωαννην εχοντων απηρτημενως παντη και ανειμενως,
αυτος κατανευοι την εις την πολιν εισοδον, προς δε και την προστασιαν της
εκκλησιας, και ει στεφειν αυθις εκεινον βασιλικως κατα το δευτερον επι της πολεως
προαιροιτοειναι γαρ και αλλως δικαιον 231 πρωτως εισαχθεντα και πρωτον των
βασιλεων στεφεσθαι, ως, ει διδοιη ταυτα, ελπιζειν και ταπι τουτοις ως εφησυχασοι
πραχθεντων. Τρισι δ' ᾤετο πεισειν τοιαυτα λεγοντα, τωι τε μεμαλακισθαι τουτον τωι
χρονωι εν υπεροριαις διαγοντα, τωι τε δεδιεναι μη και αυθις αντικαταστηι αλλος,
γεγονος και επ' αλλωι ηδη, και τριτωι τωι αναγκην ειναι και αυτον εραν της πατριδος,
ης αδυνατον επιβηναι, και ταυτα μεθ' υπερτατης τιμης τε και δοξης, μη ταυθ'
υπισχνου μενον εκτελειν· ει δε γε μη πειθοιτο, αυταρκες προς εκεινον ειναι οι το
αξιωσαι. Τοιουτοις τοιγαρουν λογισμοις ο βασιλευων συγκροτηθεις, ετι των αρχιε
ρεων διαφωνουντων, προστιθεται και αυτος τοις εκεινον ψηφιζομενοις, και
αμφιρρεπει τα τηιδε, προστεθεντος του βασιλεως· θατερον δε μερος ως ασθενησαν
εντευθεν συγκατακλινεται, και μαλλον οτι και επι ρητοις προς βασιλεως και της
συνοδου καλοιτο· ην γαρ και αυτοις ιδιως προσαπαιτουμε νον αμνημονειν μεν σφισι
της ειτε προπετειας ειτ' αδικιας χρη λεγειν και παραυτικα κοινωνειν εκεινοις των
ιερων και τους παρα του Νικηφορου χειροτονηθεντας δεχεσθαι και μη σχιζειν την
εκκλησιαν εκ τινος μικρο ψυχιας, μηδεν εχουσης καιρον. Ταυτα συνθεντες,
αποστελλουσι τους απαγ γελουντας. Ὁ δ' ως ηκουσεν των διαμηνυματων, πρωτον
μεν εσχετλιαζεν, ει καλοιτο προσαπαιτουμενος και μη παρακαλοιτο συγγνωμην των
ημαρτη μενων παρισχειν· το μεν γαρ δικαιον εχοντων εφ' οις επραξαν ειναι, το δ'
αμαρτοντων. Ὅμως παρακαλουμενος επραΰνετο και ετοιμος ην προς το προσχωρειν·
πλην πεζηι και θαλασσηι την πορειαν εκειθεν διηνυκως, εν τοις Ῥουφινου γινεται, ως
τουτο μεν προσαναπαυσομενος, τουτο δε και τας αποκρισεις εντελεστερον εκ του
παρασχεδον δωσων εφ' οις απηιτητο. 233
βʹ. Ὅπως μετακληθεις ο πατριαρχης εις την πολιν εισαγεται και στεφει αυθις
τον βασιλεα. Ἐκεισε τοιγαρουν πεμπομενων προς τε του βασιλεως και της συνοδου
και κινουμενων των ζητηματων, ο δε, τα μεν διδους, τα δε και προσυποσχομενος,
περαιουται τε την ταχιστην και, της πολεως επιβας, ψηφωι κοινηι και γνωμηι την
εκκλησιαν καταλαμβανει. Πρωτος ουν ο βασιλευς, απολογουμενος εκεινωι περι των
πραχθεντων, μεγαλαις ηγαλλε ταις τιμαις και ταις εις την εκκλησιαν προσοδοις
ετιμα. Και το μεν ιερον απαν μετεποιει προς την προτεραν κατα στασιν, εκτραπεν επι
πολλοις παρα των Ἰταλων· και δη επιστησας τον μοναχον Ῥουχαν, ανδρα
δραστηριον επι τοις τοιουτοις, μετεκοσμει τε το βημα και αμβωνα και σωλεαν και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

αλλ' αττα βασιλικαις εξοδοις ανωικοδομει· ειτα πεπλοις και σκευεσιν ιεροις το θειον
τεμενος καθιστα προς το ευπρε πεστερον· ετι τε και χωρας προσετιθει τηι εκκλησιαι,
φθασας προσθειναι και αλλας εις την των υμνοπολων οικονομιαν, ως μη ενδεως τε
των επιτη δειων εχοντες αμελοιεν. Ὁ δ' αρχιερευς και ως εις τιμην μεν του θειου
ταυτα γινομενα συνολως προσαπεδεχετο, ειδεναι δε και χαριν ιδιως, ως χαριν αυτου
γινοιντο, των εικοτων ενομιζεν. Ὅθεν και στεφειν ηθελε τον διδοντα και
αμνημονειν των πραχθεντων τοις αρχιερευσιν ηβουλετο, τοις δε γε παρα του
Νικηφορου χειροθετηθεισιν εκχωρησας τα της αρχιερωσυνης απαντα, παρα μονον
το συλλειτουργειν, επι πασι τοις αλλοις εχρητο· ειναι γαρ νομιζεσθαι δικαια τα εις
εκεινον πραχθεντα και αυτωι συνδοκειν, ει την επι του βηματος εκεινων κοινωνιαν
καταδεχοιτο. Ἐπει δ' εδει και περι του εκ δευτερου στεφειν τον βασιλεα
κοινολογεισθαι, ετοιμως και ταυτ' εδιδου. Και μεν δη και η των ημερων κυρια
παρην, και επι του ιερου τεμενους μεγαλοπρεπως εστεφε· μνημη δ' ουκ ην το
συνολον Ἰωαννου, αλλα μαλλον και τωι καισαρι Ἀλεξιωι προσεπεφιλοτιμητο, ως δι'
αυτου αλουσης της πολεως, το μετα τε τους βασιλεις και τον πατριαρχην εν ταις
συναπταις μνημονευεσθαι. 235
γʹ. Ὅπως ο βασιλευς διεπρεσβευετο προς Τοχαρους, κηδη ποιων, και προς
Αιθιοπας. Τοτε δη τωι βασιλει των πραγματων καλως και ως ηθελε κατασταντων,
εξηγοντο και προς τους μακραν πρεσβειαι, τουτο μεν προς τον αρχοντα των
Τοχαρων Χαλαου, τουτο δε και προς τον των Αιθιοπων σουλταν. Τον γαρ των
Περσων μεθ' εαυτου ειχε τον Ἀζατινην, επι της πολεως βλακικως διαγοντα, κωμοις
και μεθαις ανα πασαν διημερευοντα αμφοδον· κενης γαρ ουσης ανθρωπων ετι της
πολεως, συνεβαινε τας αμφοδους ως ερημιας ειναι, εφ' αις εκεινος ανεδην
καθημενος συν τοις αμφ' αυτον, πολλοις και μεγαλοις ουσιν, ωργιαζε τε τωι ∆ιονυσωι
και εμεθυσκετο. Προς γουν εκεινους ειχε διαπρεσβευεσθαι και αυθις λαμβανειν
εκειθεν πρεσβεις. Τωι μεν ουν Χαλαου μετα του μοναχου και ιερεως Πριγκιπος
εξεδιδου την εκ της ∆ιπλοβατατζινης εκ νοθειας παιδα Μαριαν. Και ο Πριγκιψ,
αρχιμανδριτης ων τοτε της του Παντοκρατορος μονης, υπο μεγαλαις φαντασιαις τε
και αβροτησι συναμα και πλουτωι παντοδαπωι την κορην εκομιζεν, επιφερομενος και
σκηνικον νεων εκ πεπλων στιβαρων εκ μεταξης, τας δε γε των αγιων μορφας χρυσωι
πεποιημενας εχοντα, σταυροις και σχοινοις ερηρεισμενον, και αγια σκευη πολυτιμα
κατα χρειαν της ιερας θυσιας. Και ουτω μεν προς το μεγαλειοτερον το συναλλαγμα
εξηρτυετο, καν του Χαλαου εξ ανθρωπων γεγονοτος πριν εκεινους φθασαι, η κορη
τωι υιει εκεινου Ἀπαγαι, διαδοχωι γε της αρχης καταλειφθεντι, εν υστερωι φθασασα
ενηρμοζετο. 237 Τον δε γε των Αιθιοπων σουλταν αλλη τις χρεια τωι βασιλει
σπενδεσθαι κατηναγκαζεν· εκ Κομανων γαρ ων εκεινος, εις των εις δουλειαν
αποδεδο μενων, το γενος εζητει κατ' αιτιαν συνετην οτι και επαινων εγγυς. Τα γαρ
αντικρυ αλληλων κλιματα της γης, το τε βορειον και το νοτιον, εμφυτοις τισι
δυναμεσιν επι τε σωματικηι και ψυχικηι διαθεσει αντιπεπονθασιν, ωσπερ δητα και
κρασεσιν, εν αις ου μονον ζυων αλογων προς ομοια ζωια διαφορας ευροι τις
εμφανεις, αλλα και προς ανθρωπους ανθρωπων· βορειοις γαρ τα ζωια λελευκωται,
νοτιοις δε μεμελανωται· ανθρωποι δε εν μεν βορειοις ασυνετοι, αλλως και μολις
λογικοι καταλαμβανομενοι, εν οις ου λογικαι επιστημαι, ου μαθηματα φυσικα, ου
γνωσις, ου φρονησις, ου περι τον βιον οικονομιαι και τεχνων εργασιαι και ταλλα οις
των αλογων ανθρωποι διαστελλονται, ορμας μεντοι παραβολους και προς μαχην
ετοιμους εχοντες, ως ετοιμως ορμησοντες, ην τις εποτρυνοι, παραβολον τι και
βακχικον θυοντες επ' αλληλοις και τωι Ἄρει σπενδοντες. Ἐν δε νοτιοις τουναντιον
απαν· εκεινοι γαρ ευφυεις μεν αλλως και αγαν συνετοι και αριστοι τα ες πολιτειαν
και τεχνας και λογικα μαθηματα και βουλας εφ' εκαστωι, νωθροι δε τα ες ορμας και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

μαλακοι προς μαχας και απραγμοσυνηι μαλλον συζωντες, ολιγα εχειν η πολλα
πολυπραγμονουντες αιρουμενοι. Τουτων δε τον ηλιον αιτιασαιτ' αν τις
φυσικευομενος, τωι μεν ομιλειν ολιγα και προς ολιγον ου μετριως θερμαινοντα τον
εγκεφαλον, οθεν και η ευφυΐα προσγιγνεσθαι πεφυκε, το δερμα δε συμπιλουντα
απεργαζομενον τοις μελεσι την στερρο τητα, επι δε θατερα των μερων τωι επι πλεον
ομιλειν θερμαινοντα μεν εις ευφυΐαν, εκλυτον δ' εις ανδριαν απεργαζομενον την
ολομελειαν των σωματων· συμμετατιθεσθαι γαρ τοις σωμασι τας ψυχας ο φυσικος
λογος διδωσι. ∆ια τοι ταυτα και προτερον μεν πολλου ετιμων το Σκυθικον Αιθιοπες,
κατα δουλειαν μεν κτωμενοι, αλλως δε στρατιωταις υπερ αυτων χρωμενοι. Τοτε δε
και εις αυτην την αρχην κατασταντος Σκυθου, το Σκυθικον ανεζητειτο, ως
στρατευματος σφισιν εκειθεν συστησομενου, οπερ ουκ αλλως ην αυτοις ωνουμενοις
μετακομιζειν, ει μη δια του στενου τις Ευξεινωι προσβαλλοι θαλασσηι· τουτο δε ποιειν
μη αξιουντας τον βασιλεα αμηχανον. ∆ιο και πολλαις εδωρειτο τουτον αποστολαις,
εφ' ωι τας εκειθεν δια 239 πλωιζομενας νηας ραιδιως Ευξεινωι προσβαλλειν, και τους
εν αυταις πολλα διδοντας μειρακας Σκυθικους εξωνεισθαι και προς τα ιδια
επανηκοντας φερειν· ο δη και πολλακις γεγονος εγνωμεν, εκειθεν μεν των
χαρισματων προς βασιλεα διαπεμπομενων, εντευθεν δ' ανοιγομενης σφισι της προς
εκεινους κελευθου.
δʹ. Περι καμηλοπαρδαλεως, οποιον εστιν. Ἐν δε τοις χαρισμασιν ην και
καμηλοπαρδαλις, ζωιον ασυνηθες και θαυμασιον, περι ου ολιγα βουλομαι λεγειν,
τοις μεν ιδουσιν υπομνησιν, τοις δε μη θεασαμενοις διδασκαλιαν. Σωμα τουτωι
μετριον κατ' ονους ους κανθωνας ονομαζομεν· δερμα κατα παρδαλεις λευκον και
πυρραις φολισι καταστικτον· θεσις σωματος κατα τας καμηλους εξ οπισθιων
βουβωνων ες ωμους ανωφερες, των εμπροσθιων ποδων υπερκειμενων αυταρκως
των οπισθεν· τραχηλος κατα γερανους επι μηκιστον εκτεινομενος και ες κεφαλην
αναγομενος, ως αγερωχον το ζωιον εγκαθισταν· κεφαλη βαια και καμη λοειδης τωι
σχηματι· λευκον την κοιλιαν, και απο τραχηλου δια ραχεως πασης και εως ουρας
μετριας γραμμην επι σταθμην μελαιναν ιθυντατα περικειμενον· ποδες λεπτοι κατ'
ελαφους και διχηλουντες. Ἥμερον δ' αλλως, ως και παισι παιζεσθαι αγομενον εκ
ρινος, και πειθηνιον ες οπου θελοις ορμαν· ποηφαγον και αρτωι και κριθηι κατα το
προβατον ψωμι ζομενον· το δ' ηθος χειροηθες. Ἡ δ' αμυνα τουτωι προς το λυπουντωι
μεγιστωι γαρ μερει και τουτο φιλοτιμειται τοις ζυοις η φυσις, ως, ει τις επιτιθοιτο,
προσαμυνεισθαιουχ οπληι κατα τους ιππους, ου κερατι κατα βουςουδε γαρ κερασιν
εστεπται, ουκ οδοντι κατα τους καπρους, ουκ ονυξι κατα τας γαλας, μονοις δε τοις
οδουσιν, οιμαι, δια δηγματων μετριων, οσον και αποσοβειν το λυπουν μη βλαπτον·
ουδε γαρ τις ιος τοις οδουσιν εντεθραπται κατ' εκεινα α δη τοις τοιουτοις η φυσις
οπλιζει. Τουτο, ωσει τι τερας, εκειθεν προς βασιλεα διακομισθεν, εκαστης θεαμα ην
και τρυφη τοις ορωσι δι' αγορας ελκομενον. 241 Ἀλλα ταυτα μεν τωι κρατουντι
πεπραχαται δοκησει του συνοισειν τοις ημετεροις. Και οσον μεν εις ειρηνην ανυστον
ην το πραγματευομενον, αλλως δε και ες μεγιστον ελυμηνατο.
εʹ. Ὅπως αυξηθεντες Αιθιοπες τα κατα Συριαν διεπραξαντο και τα κατα τον
Νογαν. Ταις γαρ συνεχεσι μετακομισεσι των βορεαθεν μειρακισκων πληθος εν καιρωι
συσταν στρατιωτικον ηυξησε τε την των Αιθιοπων ορμην και υπερ τα εσκαμμενα
επηδων, ως πολλακις, τωι κατα σφας ασφαλει θαρρουντας, υπεροριους εκφερειν
πολεμους και κατα χριστιανων ανδριζεσθαι. Των γαρ Ἰταλων την της Συριας απασης
παραλιαν κατεχοντων και Φοινικης αρχοντων και αυτης Ἀντιοχειας το κρατος
εχοντων, διαμφισβητουντων δ' εξ υπερτερας ισχυος και των της Παλαιστινης
τοπων, ως αγιοτητος δοξαν εχοντων, και μαλα εικοτως δια τας εκεισε του Σωτηρος
διατριβας και τα παθη και τα της οικονομιας τεραστικα, αυτοι γε, θαρσησαντες ταις
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκ των Σκυθων συστασαις δυναμεσιν, εξελθοντες πασαν εκεινην την γην Μυσων, το
λεγο μενον, λειαν εποιουν, εως ου κατ' ολιγονουδε γαρ ην τοις Ἰταλοις προς αυτους
σπενδεσθαι, εχθρους γε οντας και λεγομενους του τιμιου σταυρου, και αυτων δη των
μεγιστων πολεων εξωσαντες, αυτας εις εδος κατηρειψαν. Και νυν κειται μεν η
περιφανης Ἀντιοχεια, κειται δε η Ἀπαμεια, κατεσκαπται τε Τυρος και Βηρυτος, και
Σιδων τα ομοια πασχει. Ἑτερωθεν δε θρηνει Λαοδικεια, Τριπολις τε και Πτολεμαΐς,
τα μεγαλα των Ἰταλων αστεα, ως ουδ' αν ησαν λογιζονται. Και δη ∆αμασκος η
καλλιστη, τα ποτε της Ῥωμαΐδος ορια καθ' ευαν, ηφανισται παντελως· και ολως
πλην των εις Ἀρμενιους τελουντων ουδεν ο τι συνισταται. Ὁ δε παμπληθης εκεινων
λαος πανταχου γης διεσπαρη ανευθεν των πεσοντων, των μεν πολεμου νομωι, των
δε και αλλως νομωι μαρτυρικωι, μη καταδεχομενων την αρνησιν. Και 243 ταυτα μεν
Αιθιοπων το χριστιανικον απωναντο ταις ημετεραις αβουλιαις η κακονοιαις η
αυτονομοις ορμαις και ορεξεσι. Τοχαρων δε του θρασους και ετι ανεχομεν, ου
δυναμεσιν ουμενουν θαρσα λεαις, αλλα φιλικαις ειτ' ουν δουλικαις υπελευσεσι,
κηδη ποιουντες και δωροφορουντες συχνακις τα καλλιστα τε και μεγιστα, ως και
δευτερον αλλο μετα ταυτα και χρονοις υστεροις συνεστη προς τους δυτικους
Τοχαρους, εκπο θεν αφανων επισταντας και τα βορεια κατασχοντας, συναλλαγμα τωι
αρχοντι τουτων Νογαι, εκδοντος του βασιλεως ετεραν παιδα οι εκ σκοτιων
σπερματων γεγεννημενην, Ευφροσυνην τουνομα, εξ ων συνεβαινε μετα φιλιας
εκεινους εχειν α δη προσταλαιπωρουντες πολεμωι μολις αν εκτωντο.
ʹ. Ὅπως αι τρεις βασιλιδες ανδρασιν ηρμοσθησαν και οποιοις. Τωι μεν ουν
βασιλει μετα ταυτα διεγνωστο απαλλαγηναι και των βασιλιδων των και
αυταδελφων του παιδος Ἰωαννου, δοκουσων εχειν και τουτων το μερος κληρον
βασιλειας απο πατρος· και δια τουτο βαθυ τι σκοπων, εκεινος Ῥωμαιους αυταις ου
συνηρμοττε. Την μεν γαρ τωι απο του Μορεου ευγενει Λατινωι, Μαΐωι ∆εβελικουρτωι
λεγομενωι, συνηγεν εις λεχος, ενταυθ' ενδημη σαντι· την δε δευτεραν Λατινωι
μεγιστανι, ον αν εκεινοι φαιεν σεμνυνοντες κοντον, ονομα Βιντιμιλια, απο
Γεννουας τοτε προσελθοντι κατα φημην τωι βασιλει, εις γαμον εκδους και δωροις τα
εικοτα φιλοφρονησαμενος, απο πεμπει συναμ' εκεινηι συζυγωι· την δε τριτην
Βουλγαρωι τωι Ὀσφεντισθλαβωι, κατα Μυσιαν των κατα τον Αιμον ορεινων αρχοντι,
διδωσι. Και ουτως εκει νων απαλλαγεις και των φροντιδων των επι ταυταις ραΐσας,
ετεραις πραξεσιν επιβαλλεται. 245
ζʹ. Τα κατα την δεσποιναν Ἀλαμαναν Ἄνναν. Φθανει μεν ουν τωι προς την
Ἀλαμαναν Ἄνναν, ην συνοικουσαν επ' ολιγον ειχεν ο του Λασκαρι πατηρ Ἰωαννης
εν εσχατωι γηραι, Φερδεριχου του της Σικελιας αρχοντος παιδα, του Μαφρε δ'
αδελφην, ην δη και εκ πρεσβειας ελθουσαν ταινιωσας ο δηλωθεις βασιλευς Ἰωαννης
αυγουσταν δεικνυς συνοικον ειχε και εστεργε ... Τωι γουν προς αυτην ερωτι ο
βασιλευς Μιχαηλ αλους εν ασφαλει μεν ειχεν, εφ' ωι ταχα μη αποδραναι προς τους
οικειους, ομως δ' εκεινηι προνοων των επιτηδειων βασιλικως, παντα τροπον επειρα
της σωφροσυνης εκεινης περιγενεσθαι. Ὡς δ' ουκ επειθε, πολλα πραττων και
δεξιουμενοςμηδε γαρ αν καλον ειναι και ευπρεπες, βασιλεως ακουσασαν δαμαρτα
ουτω μεγιστου και φοβερου, εν υστερωι το λεχος αισχυναι και τωι δουλωι, ει και
βασιλευοι νυν, παλλακευεσθαι, μεγιστην ουσαν και εκ μεγιστων, αλλον τινα τροπον
εγνω θεραπευειν τον τυραν νουντα μανικον ερωτα. Και δη αυτηι μεν υπεσχετο
εαυτωι συνοικιζειν εις γαμον, αφεντα την εαυτου, πλην επι δοκουσαις ευλογοις
προφασεσιν, ας και προυτεινεν επι πολλων· καλην μεν ειναι την Θεοδωρανουτω γαρ
ωνομα ζετο η αυγουστακαι γενους αξιου τουτου βασιλικου, και μηδεν εχειν
επαιτιασθαι η γενους η σωφροσυνης, τροπων παραβεβασμενων, η του μη φιλανδρον
ειναι και οι αξιαν συμβασιλευειν· αλλ' αναγκαιον ειναι παντως ευφυλακτοτερον και
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προς τους εχθρους εχειν, επι της πολεως οντας, ης πολυς μεν ο ζηλος, αναγκαιος δ' ο
κινδυνος, ουκ ολιγων επεισφρειν εχοντων, και ταυτ' Ἰταλων των εχοντων
προτερον παρακεκνισμενων και αλλως εις μηνιν, οτι εχοντες αφηιρεθησαν· και νυν
παρακινηθεντας στολον ακουεσθαι φοβερον εξαρτυεσθαι, αυτους δ' αντωπειν
ορμαις τοιαυταις μη εχειν· ουτε γαρ ναυσι τοσαυταις ειναι προς εκεινους αντεχειν,
ουτε μην οιους τ' ειναι 247 στρατευμασι πολεμειν κατα γην· τους δε γε Βουλγαρους
και αυτους ετερωθεν απειλειν εισβαλλειν δια Θραικης, και μαλλον της τωι των
Βουλγαρων αρχοντι Κωνσταντινωι συνοικουσης Ειρηνης μη ηρεμειν εωσης τον
συζυγον τηι προς τον βασιλευοντα απεχθειαι· κυκλωι γουν των εχθρων παρακινου
μενων, χρηναι φυλασσεσθαι τας επιθεσεις ες οσον δυνατον, ιδιως δε δεδιεναι και
τους της βασιλιδος Ἄννης οικειους, ως ετοιμως δια ταυτην κακεινους τοις αλλοις
συνεξορμησοντας· ει δε τι προμηθευσαιμεθα κρειττον, καιρον εχοντες, μη μονον
εχθρους εκεινους, αλλα και φιλους γινεσθαι, αιδουμενους το κηδος και κατ'
αγχιστειαν, ει συνοικισομεν εαυτοις την εκεινων, οικειως προς ημας εχοντας. Ταυτα
του βασιλεως βουλευομενου και σοφιστικως λεγοντοςεπειθε γαρ ο εκκαιων ερως,
και μαλλον παρα της δεσποινης Ἄννης περιφρονουμενος, η βασιλις Θεοδωρα
πυθομενη χαλεπως ειχεν ενεγκαι, ει, δεσποινα εστεμμενη ουσα και γνησια γυνη, υπ'
ανδρι τε τωι βασιλει τεκουσα παιδας, και πρωτον μεν αποιχομενον αλλον τον
Μανουηλ, ειτα δε και τον περιοντα Ἀνδρονικον, ον βασιλικως ο πατηρ τρεφοι, και
τριτον τον επι της πολεως γεννηθεντα τον πορφυρογεννητον Κωνσταντινον,
τοιαυτα παθοι απολειφθεισα, στερηθεισα μεν του ανδρος, στερηθεισα δε και της
βασιλειας και πασης απερριμμενη τιμης, την δ' αντιζηλον επι του θρονου της
βασιλειας ορωσα συμβασιλευουσαν τωι ανδρι. Ὅθεν και προς τον πατριαρχην
πεμψασα ικετευει τοιαυτην συμφοραν αμυναι ταυτηι και νομων θειων υπερμαχειν
αξιοι· ος δη μαθων και αγαμενος, ει τοιουτοις επιχειροιη ο βασιλευς και ανεδην των
αθικτων απτεται, ως και τους κειμενους νομους εθελειν καταπατειν, αυτος τοιουτος
μη νομιζομενος προτερον, δεινα εποιει και διεμηνυε, το μεν ονειδιζων, το δ'
επισειων εκεινωι και την εκ Θεου αγανακτησιν. Τας δε γε προφασεις ως ιστον
αραχνης διελυε· το γαρ φοβον ανθρωπινον δεδιοτα φοβον θειον παρ' ουδεν τιθεσθαι
κακως κρινειν ειδοτος ειναι το φοβερον· το μεντοι γε τους θειους νομους φοβεισθαι
αφοβιαν ειναι μεγιστην τωι φοβουμενωι, καν ο τι προτεινοι τις επι τωι φοβειν. Ταυτα
του πατριαρχου και λεγοντος και μηνυοντος, ετι δ' ετοιμου οντος αποκοπτειν
εκεινον, ει αλλο τι πραττοι, της του Χριστου ολομελειας ως 249 μελος σεσηπος ηδη
και θεραπειαν μη προσιεμενον, επει εγνω προσκρουσας ο βασιλευων ισχυροτερωι
των αυτου δυναμεων και ως προς Κρητα κρητιζει δηθεν τον ηδη μαθοντα τας
εκεινου επιχειρησειςουδε γαρ επι μικρον ουδ' εκεινου ηρεμειν εια τους λογισμους η
του παιδος Ἰωαννου επι τηι βασιλειαι παρορασις, πρυμναν τε κρουεται, το του λογου,
και, ως ειχεν εφοδιασας την δεσποιναν Ἄνναν, επι τα οικεια πεμπειν αιρειται, πλην
επ' ανταμοιβηι του παρα ταδελφωι ταυτης Μαφρε κατεχομενου καισαρος· εκει γαρ οι
ο πενθερος εκεινου Μιχαηλ ο δεσποτης, τουτον κρατησας, εξεπεμψεν, ως
προειρηται. Ὅτι δε σκηψις ην εκεινωι το προβαλλομενον, και μονον ερωτος
θεραπεια και ου του κοινου προμηθεια, ο των πραγματων ειδως ακριβως την
μελετην συνελογιζετο.
ηʹ. Τα κατα τον αδελφον Ἄννης της δεσποινης Μαφρε και τον Καρουλον. Ἡ
γαρ Ἄννα Φερδεριχου μεν ην θυγατηρ, Μαφρε δ' αυταδελφη, ως ο λογος φθασας
εδηλωσεν, αποστατων του παπα και των του παπα και, ως αυτοι φαιεν αν, της
αυτων εκκλησιας· ουδε γαρ ηβουλοντο κατα τους αλλους και αυτοι ευπειθειν τε και
υποκατακλινεσθαι καθ' ο τι και λεξοι και πραξοι ο της εκκλησιας επειλημμενος,
αλλ' αυτονομοις χαιρειν ορμαις και ουτως επι Σικελιας και των εκτος την αρχην
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διοικειν. Ὑβριοπαθων δ' ο παπας προς ταυτα, ευρων δραστηριον ανδρα, αδελφον
ρηγος των Φραντζισκων οντα και εις κοντους τεταγμενον, τον Καρουλον, τον κατ'
εκεινων ως δηθεν αποστατων εγχειριζει πολεμον, ταξας εκεινον εις την αυτων ρηγα
και πολεμον εμβαλων εκεινοις εντευθεν ακηρυκτον. Πως ουν οι τοσον
διαφερομενοι προς τον Καρουλον ομαιχμειν κατα του βασιλεως εμελλον πωποτε;
Ὅμως το μελετωμενον απεκρουσθη, και ο βασιλευς εμενεν επι τροπου και τα αυτου
επραττε. Τα δ' ησαν το βουλας υφαινειν συν αρχουσιν, οπως 251 ανακτιζοιτο μεν η
πολις δια ταχεων επ' αδηλωι του τι Ἰταλοι φρονοιεν περι αυτηςδεος γαρ μη αφανως
επιθοιντο, οπως δε φυλαχθειη Ῥωμαιοις, επισταντων εκεινων, και μη φανεντες
λαφυξαιεν, ως εξ αναγκης κραταιοτερον επιθεμενοι· ουδε γαρ ηρεμειν ουδε μικρον
ηκουοντο, αλλα στολον μεγιστον απο γης και θαλασσης κατα της πολεως
εξαρτυεσθαι.
θʹ. Ὅπως σανισιν ανυψουντο τα προς τηι θαλασσηι τειχη της πολεως και δια τι
και περι ετοιμασιας του βασιλεως. Ἐδοκει γουν προς τα παρασταντα δια ταχεων
ανυψουν τα τειχη της πολεως, και μαλλον τα προς τηι θαλασσηι, α δη και χθαμαλα
ησαν εικοτως, θαλασσοκρατουντος τοτε του πρωτως ανεγειραντος Κωνσταντινου
του ουχ ηττον το σεβας η τας πραξεις μεγιστου, κατεπειγοντος δε του καιρου, επει
ουκ εχοιεν πετραις συν τιτανωι την ανοικοδομησιν εκτελειν, μοσυσι, σανισι
πλατειαις και επιμηκεσι, συν τωι και στιβαραις προς το προς τας επιφορας αντεχειν
ειναι, τους τε πυργους και τα τειχη προσανυψουν· προς δε γε το αυταρκως εχειν των
ανθεξοντων εντος, πληθος στρατιωτων εξωθεν εισοι κιζειν, πλην ελαφρων, ως
εντος μενουντων επι του της μαχης καιρου, ην δε τι δεοι και απο γης εκφερειν
πολεμον, ειναι τους υποστησομενους εκ στρα τευματων μεγαλων βασιλικων· τα δε
γε της τροφης αυτοις, ει επι μηκιστον παραμενοιεν προσκαθημενοι, ετοιμως απο της
πολεως ετοιμαζεσθαι· εισα χθεντων γαρ βοων ικανων εις γεωργιαν των αρουρων,
οπου αν ειησαν αυται και παρ' ων κατεχοιντο, των εντος λεγω της πολεως, αυτους
γεωργειν εχειν, νεουντας και σπειροντας και θεριζοντας, ως ειναι και τοις
ανθρωποις αυταρκη τροφην, προς τωι και ταριχη προεισαχθηναι τουτο μεν εξ υειων
κρεων, τουτο δε γε και εκ του των προβατων γαλακτος· και χιλον τοις ιπποις
προσαπομε νειν, ειναι δε και γεωργουσιν εντος τας ες τροφην ανθρωπινην των
ζυων εξ αναγκης περιγινομενα, ως τρεφειν ικανως εχουσι· περιβληματα δε εκ
βοειων 253 δερματων ταις σανισιν επιτεθεισθαι, μη και πυρ εναυσαντες εκκαιοιεν οι
πολεμιοι. Τα μεν ουν των σανιδων εις εργον εξεβη, και πυργοι μεν ως επι τρεις
ανυψουντο πηχεις, τειχη δε αναλογως τοις πυργοις την αυξην ελαμβανον· τα δε
λοιπα υπερετιθεντο, ως επι καιρου πραξοντες. Το δ' ελαφροις των στρατιωτων
οικιζειν την πολιν και λιαν επ' αναγκης ειχεν· οπου γε και Λακωσι πλειστοις,
υστερον εκ του Μορεου αφιγμενοις, επιμερισας τοπους, επι της πολεως παρειχε
κατοικειν ως αυτοχθοσι και, ρογαις ετησιοις δωρου μενος και πλειστοις αλλοις
φιλοτιμημασιν, επι πολλοις και εντος και εκτος εχρατο, ως αξιαν τριβην εν πολεμοις
εχουσι. Τωι δε γε Γασμουλικωι, ους δη συμμικτους η των Ἰταλων ειπειε γλωσσαησαν
γαρ εκ τε Ῥωμαιων και Λατινων γεγεννημενοι, και προσανεπαυετο εκπεμπων επι
νηων· ησαν γαρ το μεν προμηθες εις πολεμους και συνετον εκ Ῥωμαιων, το δ'
ορμητικον τε και αυθαδες εκ Λατινων εχοντες· και δη εξ εκεινων και στολον
μετριον εξηρτυετο και προσεκτατο τα των νησων εγγυτερα, ρογας μεν αποταττων
αυτοις εκ του κοινου ταμιειου και φιλοτιμιαις αυξων τας προθυμιας, αντιλαμ βανων
δ' εκ της εκεινων σπουδης και εργασιας πλειονα. Ειχε γαρ ταις αληθειαις και το
ευεργετικον προς απαντας και αμφοτεραις εξηντλει, πολλων προαποκειμενων, ουκ
οιδα ειτε τις την φυσιν τοιουτος ων, η προσποιουμενος δι' αλλα μεγιστα το
φιλοτιμον, αναγκαστικας τας ευνοιας υποποιουμενος, ως δηθεν ουκ ενδικως αρξας,
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

η, το γε τριτον, προς τας των προτερων βασιλεων ευεργεσιας αντιβαλλομενος, καν
μη τοσας ευηργετει, μηδ' ουτως. Τεως δε γε κατα βασιλεις ηναγκαζετο χρασθαι τοις
πραγμασι, μη και δοξοι σκηνικως το αρχειν επιτηδευων. Ουτε γαρ ηλιος ποθεινος μη
τας ακτινας παρισχων τουτο μεν γηι, τουτο δ' ανθρωποις και ζυοις απασιν, ουτε
βασιλευς το αληθινον προς το αρχειν εξει μη τους υπηκοους ευεργετων· 255 οστις δε
βασιλευων γλισχρος εστι προς το διδοναι, εκεινος σκηνην βασι λειας, ου βασιλειαν,
μεταχειριζει. Τεκμηριον δε ο επι σκηνης Ἀγα μεμνων και ο Οινομαος, Οιδιπους τε
και οι εξ αυτου και Ἄδραστος βασιλευς Ἄργους και οι λοιποι, ινα μη καθ' εκαστον
λεγω των επι σκηνης βασιλεων. Ποτε γαρ εξ εκεινων τις ευ παθοι, ποτε δε και
ευεργετηθειη, υποκρινομενων τα των βασιλεων προσωπα; Ἀλλ' εκεινοις μεν εστι
και απολογεισθαι και την μεμψιν διαφευγειν την των πολλων· σχηματα γαρ
προσωπων και ου προσωπα οντας, αναγκη και σχημασι μονοις ευεργετειν. Τουτοις
δε γε τις απολογια και υπολελειπται μη διδουσιν; Ει δ' ουν, αλλα σχηματιζονται και
ουτοι τον βασιλεα, βασιλεις μη οντες μηδ' οπωσουν. Τοιουτοι δ' οντες, τι αξιουσι
τιμασθαι, μη αληθινως βασιλευοντες; Ἡ γαρ τιμη βασιλει μετον και ου σκηνικως
βασιλευοντι. Ταυθ' ορων εκεινος, και μαλλον εξ υπογυου βλεπων τους παρα των
απελθοντων βασιλεων ευεργετουμενους, συνειδος εχων ηλεγχετο, και ευηργετει
μεν, πλην ουχ οσον εκεινοι, το μεν δια την αναγκην και τους ελεγχους δεδιως ως
κατ' οφθαλμους οντας, το δε τηι φυσει χρωμενος ισως, μη παρακατεχειν αιρουμενος
ζωην ταλαιπωρων ανθρωπων, των προυργου παντος αναγκαιου ποριζειν εχοντος
την τροφην επι θεραπειαν εκεινων ιοντων κατα τι αρχαιον νομιμον. Ἀλλα ταυτα
μεν ισως και παρα καιρια, εφ' ωι μονον δειξαι φυσει προσον τηι βασιλειαι το
ευεργετικον· ου εκεινος αυταρκως μετειχεν, ου τα πολλα γε μικρολογουμενος.
Ἀπεστελλε δε και προς τους επιδοξους της Ἰταλιας, και μαλλον τους της εκκλησιας,
φιλους εκεινους και μακροθεν κτωμενος.
ιʹ. Ὅπως τον Ἰωαννην ο βασιλευς εκποδων ποιων εξετυφλου. Τοτε δ'
ενευκαιρησας εκ των αλλων, τον της καρδιας εμμονον λογισμον εγνω καταστελλειν
κακιστοις επιχειρημασιν. Ὁ μεν ουν λογισμος το και εισεπειτα οι συναρχειν τον
Ἰωαννην και δυοιν κεφαλαιν, το του λογου, μιαν επικεισθαι καλυπτραν και λιαν
απαιδον ειχε, χωρις και του μη εν ασφαλει καθιστασθαι· τον μεν γαρ ουτος, τον δ'
εκεινος στερξοι, ανα μερος αποστερ γων τον ετερον, και ουτως ατακτον το
πολυαρχον· χρηναι γουν σβεννυειν 257 το εις εκεινον των πολλων θαρρος και δη
καταρξαμενον τελειουν· ημισυ γαρ του παντος την αρχην φασι τινες, αρχην δ' ειναι
το οιον κατασιγασθηναι την εκεινου μνημην, ως μηδε συναρχειν υπολαμβανεσθαι·
τωι γαρ και δευτερον στεφομενου μη κακεινον συντιμασθαι και συνευφημεισθαι, του
πατριαρχου στεφοντος, ηρεμα πως υπορρειν αναγκηι· και γ' ευχερες αν ειναι και το
πλεον επιτεθηναι, ως μηδ' ελπιδα υπολελειφθαι. Τουτοις καταστρατηγηθεντος τοις
λογισμοις του βασιλεωςυπεκαιε γαρ αυτον ο της μοναρχιας ερως, και την
παρερχομενην δοξαν περι πλειονος ετιθει του θειου φοβου δια την του πλειονος
ορεξιν, βουλην βουλευεται μαλα μεν αισχιστην, μαλα δε και Θεου πορρω
βαλλουσαν, και πεμψας εκτυφλουν τον παιδα προσεταττε, παιδιον απαλον και
μηδεν ετι σχεδον τελεως η το χαιρειν η το λυπεισθαι μαθον, και γ' εν ισωι τιθεμενον
το τ' αρχειν και το αρχεσθαι, μονωι δε τωι πατριαρχηι πιστευον και τοις ουτω τα κατ'
αυτον διοικουσι, και μηδε ο τι εστιν ορκος ειδος, εξ ου και θαρρειν ειχε μεν ουκ
αυτος, αλλ' οι περι εκεινον, εκεινον συζεσθαι. Γινεται γουν ως την αρχην
προσεταχθη, και το βρεφους μικρον υπερβεβηκος παιδιον στε ρειται του βλεπειν,
τουτο μονον φιλανθρωπευσαμενων των περι τον Ἐξωτρο χον εξυπηρετουμενων τωι
μιαρωι τολμηματι το μη σιδηροις εκπυρωθεισι τους οφθαλμους λυμηνασθαι, αλλ'
ηχειωι τινι πυρωθεντι επι των οψεων φερομενωι εξοπτησαι τωι νεανισκωι τους
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οφθαλμους, απομαρανθεντας τηι εκπυρωσει και ηρεμα σβεσθεντας το οπτικον. Μεθο
δε ταυτ' ετολμηθη κατ' αυτην ημεραν της εορτης του Σωτηρος καθ' ην αρα και
εγεννηθη, χειρι μεν παρανομωι, προσταξει δε παρανομωτεραι, φεροντες εκ Χηλης
φορτον ελεεινον και οιον αψυχον, τωι προς θαλασσαν της ∆ακιβυζης φρουριωι εν
ασφαλει κατακλειουσι και οι φρουροι εγκαθιστανται, αποταχθεντος αυταρκους
σιτηρεσιου τωι εγκεκλεισμενωι. Ὅρκοι δ' εκεινοι και συνθεσιαι και εμπεδωσεις
φρικται ως λαχανα κατεδηδοτο βασιλει δοκουντι θεοφιλειαν εχειν, δι' ην και
προυτιματο 259 παρα της εκκλησιας εις την αρχην. Ἀλλ' ην αρα το λεγομενον
αληθες, ως αρχα δειξοι ανδρα· εδειξε γαρ η αρχη κακεινον, οπως εμελε οι του
δικαιου και της περι τον Θεον ευλαβειας. Πλην τυφλωττων κακεινος τηι της δοξης
ματαιοτητι την ψυχην, εκτυφλουν εκελευε σωματικως τον αναιτιον.
ιαʹ. Τα περι του Ὁλοβωλου Μανουηλ και της των λοιπων υποβλεψεως δια
τον Ἰωαννην. Τοτε και αιτιας πλασαμενος τωι Ὁλοβωλωι Μανουηλ, παιδιωι οντι και
εις τους οικειους τοτε τελουντι γραμματικους, υπερπαθουντι δ' ομως του Ἰωαννου,
τοιαυτα παθοντος αδικως, ω ∆ικη, και παρα το εικος, αφαιρειται ρινος αυτης μετα
των χειλεων· εκεινος δε, παραυτικα ρακενδυτησας, την μονην του Προδρομου
εισερχεται. Και δη αλλους πλειστους δια ταυτα υπο βλεπομενος, τους μεν εν ουδεμιαι
εταττε μοιραι, τους δε και εκολαζε. Τοιουτον γαρ το μη εννομως αρχειν, αλλα
τυραννικως· οις γαρ αμαρτανειν συμβαινοι τον αρχοντα, τουτοις υπειδομενον τους
των ανθρωπων ευσυνειδητους αχθεσθαι, επει ουκ εστιν εκεινον μετανοειν εφ' οις
επραχθη και συγγνωμην ζητειν παραιτουμενον, αναγκη, δικαιως πιστευοντα
απεχθανεσθαι, μισειν εντευθεν τους υπονοουμενους και τιμωρειν. Ἦν ουν τοτε κατα
το αρχειον ταραχη λογισμων φοβωι συμμικτος, των μεν λογισμων μηδε τον
αναλγητον φυσει ηρεμειν εωντων, του δε φοβου, ως μη τις μαθων προσαγγειλοι και
ου φυκτα οι τα της κολασεως γενοιτο, παρευθυς συστελλοντος· δεινη γαρ εν
προσαγγελιαις διαφεροντως ην η του τινα δοκειν προσκεισθαι τωι παιδι Ἰωαννηι και
συμπαθειν.
ιβʹ. Τα κατα τους Ζυγηνους, οπως απεστατησαν βασιλεως δια τον Ἰωαννην.
Παρ' ην αιτιαν και ολιγον υστερον οι κατα της Νικαιας ακρας χωριται, αγροται μεν
οντες και γεωργιαι προσεχοντες, θαρραλεοι δ' αλλως, πισυνοι 261 τοξοις, αμα δε και
ταις κατα σφας δυσχωριαις το πιστον εχοντες, ως ου ραιδιως πεισομενοι, καν τι
πραττοιεν, ευροντες ηκοντα ποθεν νεανισκον νοσωι λελυμασμενον τους οφθαλμους,
φημης προοδευουσης εκεινου παρα των συσκευασαμενων το δραμα ως αυτος ειη το
παιδιον ο Ἰωαννης, απριξ συναχθεντες εχονται τουτου, αμα μεν ως δεσποτου
υπονοουμενου σφισιν, εφ' ωιπερ και, ορκοις τοις προς τον πατερα πεδουμενοι, ταις
υπερ εκεινου προθυμιαις εσφαδαζον, αμα δε και ως ηδικημενωι προσαμυνοντες. Και
αποστατειν ηρξαντο, δηλοι οντες εξ ων εποιουν τοις επιθησομενοις πολε
μησειοντες· και δη περιστειλαντες τοις εικοσιν εκεινον και δουλικως
προσφερομενοι, προΐστων εις βασιλεα και υπερ αυτου κινδυνευειν ωρμων. Ὁ μεντοι
γε βασιλευς, μαθων τα περι τουτου, ανεζει τε τωι θυμωι και καθεκτος ουκ ην, ει ακραι
τοιαυται παρασπασθαι της εντρεχουσης φημης ενεκα κινδυνευουσιν, εξ ων εικος
ειναι και αλλους παρακινεισθαι πλειστους αποστατειν. Ὅθεν και πασαις ταις κατ'
εκεινων προθυμιαις ενεδιδου και απαν το στρατιωτικον εν ταυτωι συλλεξας
απεστελλε πολεμους πολεμησοντας εμφυλιους. Και γε πολλοι, της κατα σφας ισχυος
κρειττονες, ωρμων δοκησει της προς βασιλεα ευνοιας, και ερις ην, ην τις
προκινδυνευσας χαρισαιτο. Οι δε, μαθοντες πολλους καθ' αυτων ορμωντας ως
αποστατων αντικρυς, την μεν αποστασιαν πολλου τινος συγκαλυπτειν εδεησαν,
ωστε και ωμολο γουν και μεγα τι εδοκουν πραττειν εις δειγμα της κατα σφας
ευσεβειας, ει γε και υπερ βασιλεως και ηδικημενου κινδυνευοιεν· και συνθημα ην
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκεινοις εν, η νικαν η παντας πιπτειν. Ὅθεν περισχοντες τα οχυρωματα, απ' αυτων
τε τα δια τοξων βελη ενιεσαν καθ' οστις αν και εγγυς προσβαλλοι και προ πηδωντες
γυμνιται προσεβαλον, τολμηι τε προσπιπτοντες μειζονι, κατη κοντιζον μη
καταθαρρουντας εκεινων τους στρατιωτας. Οι δε και πονουντες υφισταντο και
δεινον ποιουντες, ει πλειονων ολιγοι και αγροικοι αστικων περιγενοιντο·
προσεβοηθουν τε αλληλοις και επεπιπτον κραταιοτερον, και πολλους μεν εφθειρον,
ου μην δε ωστε και υποχαλαν ην τας ορμας σφισι. Μαλλον μεν ουν κακουμενοις και
παρα την αυτων υποληψιν επηιει ανδριζεσθαι και, απτερωι ταχει τας δυσχωριας
καταλαμβανοντες, απ' αυτων ημυνοντο βαλλοντες. Τοις δε ουτε κατα τας φαραγγας
προσιτον ην, και το μακροθεν βαλλειν ματαιον ενομιζετο· επενδυομενοι γαρ εκεινοι
τα δενδρα βαλλειν 263 μεν ειχον και κατευστοχειν καθ' ου τις το βελος εντεινας το
τοξον ανιει, βαλλεσθαι δε ουδε το παραπαν ην. Ἀπορουμενων δε παντοθεν των
εκτος, μηδεν εχοντων ηι προσβαλλοιεν, εδοκει πυρ ενιεναι· ταυτηι γαρ και μονως
αποχωρησαντων αυτους εχειν εγγιζοντας τοις οικοις αυτων επεισπιπτειν· αλλ' η
δυσχωρια ουχ υπηκουε τωι πυρι· εφ' οσον γαρ το πυρ ηπτετο, επι τοσουτον
υποχωρουντες εκεινοι και κατα θατερα παραταττομενοι εκακουν τους ενιεντας και
απεκωλυον. Ἐκεινοις δ' ησαν ουτως και τα κατ' οικον εν ασφαλει, ως γυναικας μεν
και παιδαρια ταις εσωτεραις παραδυεσθαι δυσχωριαις, αμαξαις δε και σταυροις
επιμηκεσι διειληφθαι τον κυκλωι τοπον, ως μηδ' εισβαλλοντας τολμαν εισελθειν.
Ἔπιπτον τοινυν καθ' ημεραν οι δοκιμωτατοι, τηι του θυμου παραθηγομενοι ζεσει,
και ουκ επ' ολιγον εκαινοτομουντο στρατευ ματα, οια τε δοκουντα και μεγαλων
δυναμεων κατευμεγεθειν, ους ολιγοι τινες προς εκεινους, πλειους οντας, και
αγροται επι πλειστον του καιρου κακουμενους τωι πολεμωι κατηγωνιζοντο. Προς
τουτοις τε αυτοι μεν ησαν εν ασφαλει, καν ο τι ποιοιεν οι εξω μη επαΐοντες, τωι τοις
τοποις κατωχυ ρωσθαι, καν πλειους οτι προσβαλλοιεν· ουδεν γαρ ην η αυτους,
προσπιπτοντας αλληλοις, τηι ρυμηι των τοξων μηδ' αντισχειν εχοντας,
παραπολλυσθαι. Ἐκεινους δε, ει που ποτε και μερισθειεν κατα χρειας αναγκην,
απολελειμ μενους ολιγους εκασταχου, κινδυνευειν συνεβαινεν εξ αιτιας του τους
μεν, την χωραν προς αυτων εχοντας και μηδεν εις κινδυνον κατα νωτου προσδο
κωντας εχειν, τετραμμενους προς τους προσθεν, επηλυγαζομενους και τουτους εκ
φοβων δενδρεσι κατολιγωρειν, τους δε, προσδοκωντας εφ' απασι και κυκλωι τον
κινδυνον εκδεχομενους, πολυωρειν, και ουτως συχναις εκεινους οπου παρεικοι
χρωμενους ταις εκδρομαις επεισπιπτειν και ροπαλοιςου γαρ ειχον απαντες
σπαθαςκαταγωνιζεσθαι. Ουτω γουν επι πολυ του πολεμου συνισταμενου και των
πραγματων τριβομενων, επει ουκ ην σφισι μαχομενοις περιγιγνεσθαι των
αφισταμενων, εγνωσαν ευσυνετως υπερχεσθαι μετ' ειρηνης, ου παντας αμα·
αδυνατα γαρ ουτως ην υποκατακλινεσθαι σπενδομενους· τοις γαρ εξ αρχης
εγνωσμενοις εμμενοντες, μεταβαλλειν ηιδουντο τον πλησιον εκαστος, και το
δυσελπι σφισι προσην ως απολουμενοις, ει ενδοιεν. Τωι τοι και καθ' ενα πεμποντες
των μεν συμβαντων αμνηστιαν εχειν και βασιλεα και αυτους υπισχνουντο, εκεινοις
δε μη διηνεκη την επι κακιστοις ομονοιαν προς τους αλλους εχειν 265 ως οιον τε
συνεβουλευον, και σφας, ει θελοιεν, προηγον εις τοπους σεσημασμε νους οντας,
πλην μεθ' ομηρωνου γαρ απαταν ορεγεσθαι, εντυγχανειν, εξ ων ειναι μανθανειν
οποσα προς βασιλεως ευεργετηθησονται, ενδοντες μεν τας ενστασεις τωι σπενδεσθαι,
προδοντες δε και τον εις βασιλεα φημιζο μενον πλανον· μηδε γαρ ειναι τουτον τον
Λασκαριν Ἰωαννην, μηδ' αν παντες λεγοιεν· αυτον γαρ αποκεκλεισθαι τωι της
∆ακιβυζης φρουριωι και ασφαλως εγκαθειργνυσθαι· ην δε τις και βουλοιτο βλεπειν,
υφ' ορκοις λαβων τα ισχυρα φρικωδεσι, προσειναι τουτον ειναι και βλεπειν. Τουτοις
και πλειοσιν εκεινους υπεξαγοντες καθ' ημεραν, αμα δε και προσπεμποντες ικανα,
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μολις επειθον και εδουλουν τας γνωμας, χρυσιωι μεριζοντες. Και νυν μεν τουτον,
νυν δ' εκεινον υπερχομενοι τοις μηνυμασι, τουτο μεν θεραπευοντες, τουτο δε γε και
υπισχνουμενοι, παρεπειθον τους πολλους, και μαλλον τους επιδηλους· οι δη
οσημεραι πλεον μαλακιζομενοι υποψιαν του προδιδοναι παρειχον τοις αλλοις. Πλην
και της μεταβολης αισθανομενοι ουκ ειχον ο τι και πραξειαν· μονους γαρ τους
σπενδομενους υπελαμβανον συζεσθαι, κακεινοις οσημεραι πολλοι προσετιθεντο
δεει του κινδυνευειν. Ἦσαν δε και τινες οι πολυ κρειτ τονα τον εν τωι πολεμωι
ηγουντο θανατον της προσδοκωμενης, ει καθυφειντο και προδοθειεν, κολασεως, και
αντεχειν δια ταυτα δια τελους ηθελον.
ιγʹ. Ἀπολογια των Ζυγηνων προς αλληλους υπερ του ον ως Ἰωαννην
υπεδεξαντο. Ἐπλεονεκτουν δε μαλλον οι και τα υπερ του τυφλωττοντος
προβαλλομενοι. Και· «Τι γαρ, ελεγον, δικαιον ημιν πεπρακται επι τωι αλλοδαπωι
τωιδε, ει κακεινος ειη, ει αλλος; Ἐπειδη δεξαμενοι ετιθεμεν υπερ αυτου τας ψυχας,
γυναικας και αυτα τα γνησια προβαλλομενοι, ες ο σωθειη ο εις χειρας ημετερας
καταφυγων, νυν μεταβαλοντες καταπροωμεθα; Τι δ' ημιν εις απολογιαν προς τους
μεμφομενους εσειται προδουσι; Ὅτι παρωτρυνε μη θελοντας; Ἀλλ' ημιν γλιχομενοις
υπερ δεσποτου πασχειν επεστη. Ἀλλ' οτι τα καθ' ημας εν ταραχηι κατεστησεν; Ἀλλ'
ημιν γε προθυμουμενοις μαλλον η τουτωι μεμψαιτο τις. Ἀλλ' οτι υπεκριθη τον
βασιλεα και προσικε τευσε; Και πρωτον μεν τις οιδεν αν αληθη ταυτα; Ῥαιον αυτοις
αλλον αντι του αληθους εμφανιζειν και απαταν, ει επισταιμεν, η τουτον αλλον οντα
εκεινον υποκρινεισθαι. Ειτα εστω και τουτο. Πλην πασι μεν η του πλειονος εφεσις,
και αγαπητον μεν αυτον εκαστον οντα τον σπουδαζομενον των καλων τυγχανειν· ει
δ' ουν, αλλα και το δοκουντα μεγαλυνεσθαι μοιραν 267 ου την τυχουσαν φιλοτιμιας
εχει. Τι ουν εαυτοις αφεμενοι μεμφεσθαι, συναρπασθεισιν ουτως και κινδυνον
επανηιρημενοις, μωμον εκεινωι προστρι βομεν και αντι του συζειν μεγιστωι κινδυνωι
περιβαλλομεν; Ἄλλως τε, ει και οι τα παγχαλεπα πεπρακται, το γουν σχημα της
ικετειας ικανον και τον κακιστον συζειν. Ουδε γαρ αν τι παθειν εκεινον, αλλα τι
ποιειν ημας αξιον προσκοπειν.» Ταυτα τινων λεγοντων, εδοκει τισιν αδοξειν τα
μεγαλα, ει καταπροοιντο τον ικετην. Και το μεν διηνεκως πολεμεινκαι γαρ αν
αναγκηι τουτ' ειναι μη περιγενομενους των παντων· τουτο δ' ην αδυνατονως
κινδυνωδες και αλλως ον απρεπες απελεγον, το δ' αυθις καταπροεμενους τον ξενον
σπενδεσθαι επιμωμον εκρινον και αδικον παντη προς τον ηκοτα, ει πιστευσας
εκεινοις σφαζοιτο. Τωι τοι και την μεσην χωρουντες, αυτον μεν απειπον μη
προδιδοναι, αυτους δε σπενδεσθαι ουτως, ει θελοιεν· ει δ' ουν, αλλα δια τελους
μαχεισθαι συνετιθεντο. Ἐν τοσουτωι ουν του καιρου τριβομενου και των μεν μηδεν
εχοντων ποιειν, των δε μη τι αποκρινεισθαι, ο μεν ξενος ανειτο φευγειν εις Περσας·
οις δ' ησαν υποσχεσεις παρα των τηιδε και συνθεσιαι, εσπενδοντο, τα πιστα λαβοντες
του μη παθειν. Οι δε, ταις σπονδαις προς εκεινους ημερωθεντες, τοις αλλοις κακως
και απηνως προσ εφεροντο και προσετιμων ζημιαις ου φορηταις και μειζοσιν η ωστ'
ενεγκειν εκεινους· το δ' ελαυνειν εκειθεν εξοριζοντας, ασμενοι αν εις τιμωριαν
μεγιστην πραξοντες, ομως εκωλυοντο πραττειν, μη και τας ακρας ερημουν ανδρων
τας ορμας των Περσων ανεχειν δυναμενων. Ταυτα περι τους Τρικοκκιωτας και τους
Ζυγηνους διαπραξαμενοι, ανεχωρουν επ' οικων.
ιδʹ. Ὅπως διετεθη ο πατριαρχης μαθων τα συμβαντα και οπως τον βασιλεα
αφωρισεν. Το μεντοι περι τον παιδα Ἰωαννην συμβαν, μεγιστον ον η ωστε κρυβηναι,
εκπυστον γεγονε και τωι πατριαρχηι. Ὁ δ' ακουσας εν δεινωι ετιθει την αγγελιαν και
ουκ ειχεν ο τι και πραξοι, ουδε καθεκτος ην αλυων. Ειτα μη κρινας ασφαλες εαυτωι
επι τοιαυταις πραξεσι σιωπαν και μη επεξιεναι επιτιμωντα, προσκαλεσαμενος τους
περι αυτον ιεραρχας και δεινα σχετλιασας το πρωτον ως χλευασθεις και οτι νομοι
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταφρονοιντο Θεου δια της των ορκων παραβασιας υπεραγανακτησας, τελος τι δει
ποιειν κατεσκεπτετο, ως 269 μη ψευδος αληθειας κατακαυχησαιτο και ο αδικησας
κερδαινειν δοξοι, ανεχο μενης της ∆ικης. «Το γουν εξ ημων, εφη, αν εκεινη
περιαργοιη, δικαιον γινεσθαι, ως αν τωι περι τουτων αγανακτειν μισοπονηροι
δοξωμεν.» Ταυτα του πατριαρχου λεγοντος, απηχθοντο μεν οι περι εκεινον εκτοπως
και απεστυγουν τα πεπραγμενα, το δε παν επ' εκεινωι κεισθαι διωμολογουν, ως και
αυτων εψομενων, ει τι αν εκεινωι και δοξοι. Ὁ δε, ορκων εκεινων καταστεναξας και
μνησθεις οπως εμπεδοιντο και αλλοι μη οιοι τε πραττειν τα ομωμοσμενα, αυτος το
εις εκεινον ηκον ποιειν ανεδεχετο μονος. Πλην ου σωματικως σφαττειν ηιρειτοουδε
γαρ αξιον· οσον δ' ηκε κατα ψυχην πραττειν, ουκ ερραιθυμει. Το δ' ην παντως οπερ
δια της μαχαιρας του Πνευματος γινεται, ο εστι ρημα Θεου, ως διαιρειν τον αξιον και
τον αναξιον, και τον μεν ευλογειν, τον δ' εκπεμπειν της ολομελειας του σωματος
του Χριστου. Ταυτα στησας καθ' εαυτον, των αλλων τωι μεν δικαιωι δυσωπουμενων,
τωι δε φοβερωι συστελλομενων, μη και αναιδεστερον απεργασαιντο, πεμψας εκεινος
αμα τε ελεγχει ασεβησαντα και αμ' επιφερει την του Πνευματος τομην, τον
αφορισμον. Ἐνταυθα τις και μεμψαιτο τοις γεγονοσι, ως ου κατα τροπον γεγονοσι,
και υπεραπολογησαιτο των πραξαντων παλιν, ως ουκ αλλως ποιειν εχοντων. Και η
μεν μεμψις, οτι, θεις τον δεσμον, υφηκε τοις του κληρου ψαλλειν εκεινου χαριν,
ωστε οι και κοινωνειν εκεινους δια των ιερων τελετων, αυτος τε τας ιερας ετελει
μυσταγωγιας, εφ' αις ην αριδηλως τον δεσμοις πνευματικοις κατεχομενον
μνημονευεσθαι. Ἡ δ' επι τουτοις απολογια, οτι αυταρκως ειχε τοιουτωι προσωπωι τα
της επιτιμησεως, ως, ει και προσετιθετο πλεον, κινδυνευειν συγκεχυσθαι τα παντα
κατα τον Ἐμπεδοκλειον σφαιρον και τι και παραλογον προβηναι, του βασιλεως
απαυθαδισαντος. Ει γαρ δυσχερες μεγαν οικον μικραν δυστυχιαν δεχεσθαι, ωσπερ
και μικρον μεγαλην, αλλ' ουν το την μεγαλην δυστυχιαν τωι μεγιστωι οικωι
επεισπεσουσαν μη κατα το εικος εκμειλιχθεισαν καθυφιεναι της απηνειας ουκ ολιγα
βλαψειεν αν. Οιδιποδες ταυτα και θοιναι Θυεστου και 271 πλαναι Ὀδυσσειοι
μαρτυρησουσιν. Ουτω μεν ουν του πατριαρχου μετελθοντος το του βασιλεως
τολμημα, εκων μη θελων δεχεται την επιτιμησιν ο κρατων και, τοπον διδους τωι
δικαιωι θυμωι, ησυχαζεν, ουτε μεμφομενοςου γαρ οι αξιον, και τα της πραξεως ως
ειχεν απελογειτο. Ὅμως εν αφυκτοις ουκ αγνοων κατεχομενος, ηρεμα διεφερε την
οργην και καιρον μετανοιας εζητει, εφ' ωι την συγχωρησιν δεξασθαι· ηλπιζε γαρ ως,
ει μικρον ησυχασας, ειτα, μεταγνωναι δοξας, την λυσιν ζητοιη, εψεται οι παραυτικα
και η συγχωρησις.
ιεʹ. Ὅπως δια των τριηρεων ηνδραγαθουν ο του στολου της Ῥωμαΐδος λαος.
Ἀμελει τοι και μικρον επισχων τα αυτου επραττεν. Ὁ δ' ουν σης του συνειδοτος ως
οστεον την καρδιαν εβοσκετο, και ταπεινος εδοκει, καν τωι σοβαρωι της βασιλειας
αιρεσθαι προυνοειτο, εφ' ωι μη καταφρονουμενος και των αναγκαιων αποτυγχανοι.
Το γουν ναυτικον επλει, και αι τριηρεις, ταις νησοις προσισχουσαι, ουκ ολιγας
εκεινων ᾕρουν, και παραυτικα αι αλουσαι φρουροις ησφαλιζοντο, και Ῥωμαιοις
προσεκτωντο αι Λατινοις δουλευουσαι· εξ ων αλισκομενη μεν εγνωστο Ναξος,
αιρουμενη δε Παρος ηκουετο, και Κεως και Καρυστος Ὠρεωι κατα καιρους ιδιους
συνελαμβανοντο, και συν αλλοις ακρα Πελοπονησου αμφι Μονεμβασιαν συν Σπαρτηι
και Λακεδαιμονι υπο Ῥωμαιοις εγενοντο.
ι ʹ. Ὅπως οι αδελφοι του βασιλεως τας των δυτικων ενεχειρισθησαν
διοικησεις. Τοτε τοινυν τοις αδελφοις εγχειρισας τα δυσικα, τωι μεν δεσποτηι Ἰωαννηι
τας ανατολικας παραδους δυναμεις συναμα τωι Σκυθικωι, τα κατα γην προσε ταττε
μετιεναι και τα των Ἰλλυριων μεθεπειν και Τριβαλλων και τα Πηνειου περαν, την
ιδιως Ἑλλαδα λεγομενην, κατατρεχειν, τωι δεσποτηι Μιχαηλ πολε μουντα· ουδε γαρ
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ην αυτον προφασιζεσθαι οτι, εξω που της πατριδος οντος 273 του βασιλεως,
δικαιοιτ' αν κακεινος τα μερη κατεχειν. Τον δε γε σεβα στοκρατορα Κωνσταντινον,
ναυσιν εμβιβασας, επι Μονεμβασιας εκπεμπει, παραδους κακεινωι οσον ην εκ
Μαγεδωνος Ῥωμαιων και το Περσικον απαν· το γαρ Ἰταλικον, μη αρμοζον προς
μαχην Ἰταλικην, ο δεσποτης συνεπεφερετο. Συνησαν δε τωι μεν δεσποτηι πολλοι μεν
και αλλοι των μεγιστανων και ο Καντακουζηνος Μιχαηλ ο και μεγας εν υστερωι
κονοσταυλος, οι ανεψιοι εκεινου Ταρχανειωται και αλλοι συχνοι εκ της δυσεως τωι
βασιλει προσχωρη σαντες, τωι δε γε σεβαστοκρατορι αλλοι τε πλειστοι και ο μεγας
δομεστικος ο Φιλης Ἀλεξιος, συν αυτωι δε και ο Μακρηνος, ον παρακοιμωμενον ο
κρατων ειχε. Το δε γε ναυτικον επλει εξ ηρος ες αρκτουρον καν πολλοις ηυστοχει.
Ἦγε δε τουτο ο Φιλανθρωπηνος ο πρωτοστρατωρ Ἀλεξιος, ανηρ γεραρος και
γενναιος, παρα τοσουτον ειργομενος τωι μεγαλοδουκατωι σεμνυνεσθαι αξιωματι παρ'
οσον ην αλλος επι του αξιωματος, ο του παλαιου Λασκαρι του βασιλεως
αυταδελφος, εξωρος ηδη και παρηβηκως, επι της Κωνσταντινου καθημενος, βουλαις
καθ' ησυχιαν τωι βασιλει της των κοινων φροντιδος ως ενον συναιρομενος. Ὁ μεντοι
γε Φιλανθρωπηνος αγχιστευων τωι βασιλει· τον γαρ ανεψιον εκεινου, τον της
Μαρθας υιον Μιχαηλ, ειχε γαμβρον επι θυγατρι. Ὁ γουν τοιουτος κατειχε το
πλοιμον και ηρος εξαρτυομενος στολον απεπλεεν. Ὅμως δ' εσυστερον, θανοντος του
Λασκαρι, την του μεγαλου δουκος αξιαν παρα βασιλεως εις αμοιβην των κοπων
ελαμβανεν, ως ρηθησεται. 275 Ἀλλ' ουτοι μεν τριχηι κοσμουμενοι ανα μερος τα κατα
δυσιν μεθειπον. Και ο μεν δεσποτης τωι Μιχαηλ δεσποτηι επειχε και ανεκαλειτο την
εκεινου χωραν, ως παλαι τηι βασιλειαι προσηκουσαν. Ὁ δε ειχε μεν προτερον προ
φασιζεσθαι και επροφασιζετο πιθανολογουμενος ως ουκ αναγκη, αυτου του
βασιλεως τον της βασιλειας θρονονο δ' ην η Κωνσταντινουπολιςμη κατεχοντος,
αυτον απαιτεισθαι το λειπον· απαιτητεα γαρ ειναι μαλλον τον θρονον τους Ἰταλους
η εκεινον τα κατα δυσιν, ουτως ανηρτημενους παμπαν και μολις οριζομενους
Θεσσαλονικηι. Τοιαυτα γουν απελογειτο προτερον. Τοτε δε αλλα χωραν ην οι γονεις
εκεινου πονοις και ιδρωσι και μονον, ουχ αιμασι σταζοντες, προσεκτησαντο και
κληρον κατελιπον τοις παισι, πως αν και δικαιως απαιτουμενος αποδυη; Ἰταλους
γαρ αφαιρου μενους και μη Ῥωμαιους κατα το δικαιον εχειν και τοις εξ εκεινων εις
διαδοχην καταλειπειν ως σφετερον κληρον εξ αρετης· ευ γαρ και λελεχθαι ως ουδεν
ουδενος πλην του σπουδαζοντος κατα πολεμον. Και ουτω μεν διαμφισβητουντων,
τα Ῥωμαιων τωι δεσποτηι στρατευματα κατετριβοντο. Ὁ δε γε σεβαστοκρατωρ, τηι
Μονεμβασιαι και τοις περιξ προσκαθημενος, καθημερινους πολεμους προς τον
πριντζην εξηγεμηδε γαρ αρκεισθαι τωι μερει της νησου, πασαν δε κρατησαι θελων,
υπαρχους εχων τον τε μεγαν δομεστικον τον Φιλην και τον παρακοιμωμενον
Μακρηνον, ως ενον ηγωνιζετο.
ιζʹ. Τα κατα τον παρακοιμωμενον Μακρηνον Ἰωαννην. Ἦν δ' ευδοκιμων ο
παρακοιμωμενος και παρ' εχθροις ονομα εχων επι στρατειαι και το φοβερον
ενδεικνυμενος, ωστε και, του σεβαστοκρατορος εκει θεν επαναζευξαντος υστερον,
αυτους εγκαταλελειφθαι και του στρατευματος αρχειν και δη μαχομενους πολλακις
μεν ευστοχειν, μιαν δε γε σφαλεντας κατα πολεμον κρατηθηναι και αμφοτερους.
Τοτε τοινυν επ' ολιγον κατεχο μενων εν φυλακαις, ο μεν μεγας δομεστικος
αποθνηισκει, η δ' εκεινου πενθερα Ευλογια δεινα εποιει τωι βασιλει προσαγγελλουσα
ως προδυη μεν ο παρα κοιμωμενος τον εκεινης γαμβρον και ως επιτηδες κρατηθειη
και ουτος εις πολεμον, ορυσσων βοθρον τωι συστρατηγωι, και ως αληθως επι τουτοις
κατηγορειται, λογους εχων και συμφωνιας προς τον πριντζην λαμβανειν την 277
του Λασκαρι Θεοδωρου του βασιλεως θυγατερακεχηρωτο γαρ του ανδρος, εκεισε που
διαγουσαν, και μετ' αυτων ειναι, παραδοντα την χωραν, και αντιπραττειν τωι
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βασιλει. Ταυτα λεγουσα και γε προστιθεισα, η Ευλογια προς τον αδελφον πιθανη
εδοκει· ην γαρ εκ πολλου τοιαυτα ακουσας περι εκεινου και ο βασιλευς. Συνιστα δε
τας κατηγοριας και τα του ανδρος κατορθωματα, ως εικος ειναι ουτως ευδοκιμουντα
υπελθειν εκεινον τον πριντζην και τοιαυτα μετ' αυτου συσκευαζεσθαι. Το δε γε προς
την θυγατερα του βασιλεως κηδος και λιαν ικανον οιομενος πειθειν εκεινον, ως
μεγιστοις επιγαμβρευσομενον, και λιαν παρεκνιζεν εις οργην δια την του μισους της
γυναικος υποψιαν. Ὅθεν και ως αληθινα τα πιθανα δεξαμενος, τιμωρειν ηθελε
παραυτικα και παρα τοις εχθροις εν τηι φυλακηι συνισχημενον τον ανδρα. Και
πεμψας αυτον ανταλλαττει μεγιστων προσωπων Ἰταλικων και παρασχεδον των
οφθαλμων αφαιρειται, αξιας αντιδοσεις διδους των ανδραγαθηματων ων εκεινος
ειργαζετο κατα πολεμον, τοις εχθροις γενναιως και ανδρικως ανθισταμενος. Ἀλλ'
ουτω μεν και ταυτα συνεβη. Ὁ δε γε πρωτοστρατωρ Φιλανθρωπηνος Ἀλεξιος, ταις
νησοις προσ ισχων τας ναυςτο γαρ Γασμουλικον θαρρουντως ειχε προς μαχας, ως
αυτους μεν προς μαχην, τους δε γε λεγομενους προσελωντας εις ελασιαν και μονην
ταττεσθαι, προσετι δε και Λακωνικον εχων, ους δη απο Πελοπονησου μετυκιζεν ο
κρατων, τουτους παντας επι νηων φερων, εκακου τας νησους και τον των εχθρων
πλουτον προσηγε τωι βασιλει.
ιηʹ. Ὅπως ο βασιλευς τα περι τον Αιμον διατεθεικει, αυτος επιταττων τοις
στρατηγοις των δυναμεων, οικοι καθημενος. Ου μην δ' αλλ' ουδε βασιλευς οικοι
καθημενος ηπρακτει και των πραγμα των κατερραιθυμει· ποθεν; Πολλου γε και δει.
Ειχε γαρ ταις αληθειαις και βασιλικον φρονημα ο ανηρ και ου κατεδεχετο
περιφρονουμενος. Ὅθεν και συχνακις μεν προς τον παπαν πρεσβεις εξηγε και
δωροις υπηρχετο· αιεν γαρ εκειθεν τον κινδυνον καθυπωπτευεν, ως μηδ' οπωσουν
ηρεμησοντων των Ἰταλων· δι' ων και τακειθι ως ενον κατασφαλιζομενος, επεχειρει
τοις 279 αλλοις θαρρουντως. Συχναις ουν πρεσβειαις και δεξιωσεσι μη μονον παπαν,
αλλα και πολλους των καδδηναλιων και των παρ' εκεινωι δυναμενων εξεμειλισσετο.
Προς δε γε τους Βουλγαρους, ουδ' εκεινους ηρεμειν εια, αλλ' εκ του συνεγγυς
παρεκινει· ην γαρ και αλλως προφανες το προς εκεινον εχθος του Κωνσταντινου,
εξοτρυνομενου παρα της γυναικος Ειρηνης του παιδος χαριν Ἰωαννου, αδελφου γε
οντος, και ων εξ υπογυου ουκ ενδικως, ω ∆ικη, πεπονθεν. Ἀναγκη δ' ην εχθος
εχοντα παρ' εκεινων τον βασιλεα και αυτον εχθραινειν και αντιξυειν τον ξυοντα.
Μεχρις ουν Ὀρεστιαδος οριζομενης της Ῥωμαΐδος και μολις προτερον, ως των
εκειθεν υπο Βουλγαροις οντων, πεμπων αυτος συχνας αποστολας στρατευματων,
αυτος εντευθεν διαταττο μενος, το θαυμασιονκαι γαρ α μεν ξυνεβη ιδειν, τουτοις
γινωσκων, τους πεμπομενους επεταττε και οπου προσκαθισαιντ' αν και οπως
ξυμβαλοιεν και οθεν ορμησαιντ' αν, η εκ λοχων η φανεροι, ημερας η και νυκτος,
ταττων εντευθεν τα παντα· ει δ' ουκ ειδε τον τοπον, κελευων διαγραφειν τους ειδο
τας, αυτος καθιστα προσταττων, και ην επηρτημενη κρισις τωι παρακου σαντι, αυτος
τοινυν, πεμπων τας δυναμεις τωι τοτε, συχνα των εκει υφ' αυτωι εποιει, και ηλισκετο
μεν Φιλιππουπολις, εκρατειτο δε Στενιμαχος φρουριον, και απας ο Ἔξω του Αιμου
Ζυγος συγκατειχετο. Ἑαλω δε, του Μυτζη διδοντος, ως λεχθησεται, και Μεσεμβρεια
μεγαλη πολις, και Ἀγχιαλος συνηλισκετο· και γε τα περιξ εκεινων, απαξ γευσαμενα
της μεταβολης, ηγαπων υπο βασιλει διοικουμενα. Κωνσταντινωι δε δια ταυτα
εκπληξις εμπιπτει, και αμυνεσθαι μεν ουκ ειχε το τηνικαδε, ομως δ' ενεκοτει τοις
πεπραγμενοις και καιρον εζητει, ον δη και των πραγματων ψυχην λεγουσιν, αξιως
αμυνεισθαι. 281
ιθʹ. Ὅπως, υπερχομενος τον πατριαρχην, ο βασιλευς την του αφορισμου
λυσιν εζητει. Τωι μεντοι γε βασιλει και ταυτα πραττοντι οι λογισμοι οσημεραι διετα
ρασσοντο· ου γαρ ηρεμειν εκεινον εια το συνειδος· το γαρ τοιουτοις δεσμοις
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνδεδεσθαι ισα και το μηδεν ειναι ετιθει. Τωι τοι και μητε τοπον απολογιας εχων,
μητ' επινοιαν του την δικην αποθεσθαι, υπ' αμηχανιας επι μεσιτας πνευματι ζωντας
και συνηθεις τωι πατριαρχηι ετρεπετο και κατηντι βολει θερμως του δεσμου τον
ικετην ανειναι και μετεγνωκοτι την θεραπειαν επαγειν, ην εκεινος βουλεται· ειναι
γαρ ετοιμον πραττειν ο τι προστασσοι, το μεντοι γε γεγονος αποιητον θειναι μη
δυνατον ολως ειναι. Οι δε, παρα τον πατριαρχην ερχομενοι, απηγγελλον μεν και τα
του βασιλεως, και αφ' αυτων δε πλειστα προσετιθουν, τωι βασιλει χαριζομενοι. Ὁ δ'
υπερεωρα την δεησιν και ουδ' ολως προσειχε· περιστεραν γαρ βαλειν εις τον κολπον
εφη κακεινην, μετασχηματισθεισαν εις οφιν, δηξαι προς θανατον. Ὑπεδηλου δε δι'
αμφοιν των εναντιωτατων ζυων τον αυτον βασιλεα και ενα, ου φυσιν, αλλα
γνωμην σφισι παρεικαζομενον. Και ταυτα μεν ο πατριαρχης και πλειω τουτων, και
ως ουδ' αν, ει τι και γενοιτο, τον αφορισμον λυσειε, καν προσα πειληι τα κακα, καν
αυτον θανατον. Οι δ' υπονοστουντες και τα του πατριαρχου δηλουντες εις
αμηχανιαν πλειστην ενεβαλλον τον κρατουντα. Και ος επειδη και το αυτοπροσωπον
αντιφαρμακον λεγουσιτουτο γαρ ειναι ταις υπονοιαις και την Γοργω, αυτος εγνω
προσερχομενος εντυγχα νειν και την λυσιν εξομολογουμενος εκζητειν. Ἐφιστατο
τοινυν πολλακις· και ο μεν εζητει την θεραπειαν του τραυματος, ο δε τα της
θεραπειας πραττειν προσεταττε, πλην ουκ επι ρητοις, αλλ' αοριστως και αφανως.
Και ο μεν ρητως εζητει μαθειν επι τωι ποιειν προθυμως ο τι και λεγοι, ο δε και παλιν
αορισταινων ελεγε· «Ποιει την θεραπειαν και δεξομαι.» Ὡς δε πολλακις εκεινος μεν
εζητει τα φαρμακα, ο δ' ου φανερως ελεγεν, ειπειν τον βασιλεα· «Και τις οιδεν ει και
πλειω ποιουντα ου προσθησηι του δεξασθαι;» Και τον αποκρινασθαι ως μεγαλων
αμαρτηματων μεγαλην ειναι δει και την αντιποινον θεραπειαν. Και τον βασιλεα,
προς το βαθυτερον βαψαντα· «Τι δαι, ειπειν, 283 μη της βασιλειας εκστηναι
κελευεις;» Και ουτω λεγοντα, την σπαθην απο ζωννυσθαι και διδοναι, της εκεινου
διανοιας αποπειρωμενον. Ἐκεινου δε την χειρα κατα σπουδην προτειναντος, εφ' ωι
λαμβανειν το δηθεν διδομενον, μηπω τελεως και της οσφυος απολυθεν, παλινωιδιαν
τε αιδειν τον βασιλεα και ως επιβουλωι οι της σφετερας ζωης ονειδιζειν, ει ουτω
βουλεται. Πλην και την επι κεφαλης καλυπτραν αποτιθεμενος, ες ποδας εκεινωι
εαυτον ερριπτει και, πολλων βλεποντων, ου κατηιδειτο. Ὁ δ' απεπεμπεν εμβριθως
και υπερεωρα απριξ των γονατων εχομενον. Ουτως η αμαρτια περιδεες, ουτως η
αρετη τιμιον. Ὡς δε πολλακις παρακαλων ηκολουθει και κατηναγκαζεν, εκεινος,
ευθυς την κελλαν υποδυομενος, απεζυγου τε τας θυρας αυτωι κατα προσωπον και
αργον ηφιει. Ταυτα πολλακις προσιων και δρασας τε και παθων και μηδεν ανυων,
εξηγριαινε τε αυτικα και σκληροτητα του πατριαρχου επι πολλων κατηγορει, και ως
τα κοινα κελευει καταπροεισθαι διελοιδορει, και μητε φορους εκλεγειν μητε τελη
πραττειν μητε μεταχειριζειν πραγματα μητε μην διοικειν την αρχην ολως
προσταττων, ουτω θεραπευειν αιρειται ο των ημετερων θερα πευτης. Και τελος
επετιθει πολλακις ως, επει και κανονων υπερφρονει ορι ζοντων μετανοιαν,
προσπιπτειν τωι της Ῥωμης παπαι καιρος και αντιβολειν συζεσθαι. Ουτως εχων,
εγκοτων εντευθεν και βαρυνομενος, επι την των κοινων διοικησιν παλιν ετραπετο,
απειπαμενος μεν προσπιπτειν και αυθις ᾔδει γαρ ουκ ανυσων, εγκαιρως δε την
αμυναν διαθεσθαι των δεοντων ηγειτο.
κʹ. Ὅπως συνηλθον εν ταυτωι κατα συνθεσιας οι δεσποται Ἰωαννης τε και
Μιχαηλ ο της δυσεως. Τοτε τοινυν και παλιν απεπειρατο των δυτικων· ουδε γαρ ην,
ουκ ην, επι ταυτου μενειν εκεινους, και δια τουτο ουκ ην ηρεμειν και τον δεσποτην
Ἰωαννην ουδε προς ολιγον, αμα μεν καθεδραι, αμα δε και ορμητηριωι Θεσσα λονικηι
χρωμενον. Ἔνθεν τοι και αυθις, καιτοι των κατ' ανατολην πονουντων, αμα
δυναμεσι πλεισταις τον δεσποτην εκπεμπει. Και δη την ταχιστην επιβας εκεινος
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεσσαλονικης συνεταττε τε τας δυναμεις και πολεμον εξαγειν κατα 285 Μιχαηλ
ηυτρεπιζετο. Και μηδε τελεως ακουσθεις επιστας, αμ' ηκουετο και αμα ταις χωραις
προσεβαλλε, λειαν τε πλειστην περιβαλλομενος υποστρεφει. Και ο μεν τας δυναμεις
κατειχε διαχειμεριουσας περι τον Βαρδαριον, ως αμα ηρι προσβαλων αυθις. Ὁ δε
Μιχαηλ, φοβωι ληφθεις ου μετριωιτον γαρ δεσποτην και εξ ακοης εδεδιττετο, τα
πολλα προ του τωι Ἰταλικωι στρατευματι φρυαττομενος· δια γαρ το προς τον του
Φερδεριχου παιδα τον Μαφρε κηδος επι τηι θυγατρι ετοιμον βοηθησον ειχε το
εκειθεν στρατιωτικον, αφεις το επ' εκεινοις θαρρειν, επι σπονδας καταφευγει και
πεμψας ικετευει τον Ἰωαννην, κατα κλαιομενος τε τας προτερας παλιμβολιας και
περι των μελλοντων εχεγγυον ασφαλες τους ορκους εδιδου· εζητει τε και συνελθειν
αμ' εκεινωι και πιστιν γενεσθαι βεβαιαν εκ της προς αλληλους θεας ηβουλετο. Ὁ
γουν δεσποτης, την πρεσβειαν δεξαμενος, ως λαβων παρα βασιλεως εκχωρησιν,
εκελευε τους ορκους γενεσθαι· και δη συνελθων αυτωι εφ' ορισθεισης ημερας και
κατασπα σαμενος απλαστωι ηθει, ει κακεινος και παλιν τον δολον εκρυπτεν, προς τα
οικεια εκπεμπει.
καʹ. Ὅπως ο δεσποτης Ἰωαννης, απαλλαγεις των δυτικων, τοις κατ'
ανατολην εχθροις προσβαλλει, και μερικος επαινος τουτου. Τον μεντοι γε δεσποτην
Ἰωαννην μετακαλεσαμενος εκ Θεσσαλονικης ο βασιλευς, μικρον οσον
συνδιατριψαντα οι, αμα ταις δυναμεσι προς ανατολην εκπεμπει, τοις Περσαις ως ην
συμμιξοντα. Ἦν δε κακεινωι τρυφη το εκεινοις εφισταναι και τι της αυτου δοξης
αξιον διαπραξασθαι. Ἦν γαρ ταις αληθειαις ο ανηρ οξυτατος, ως νυν μεν ενταυθα
ακουεσθαι, νυν δε παρειναι οπου τις μηδε προσεδοκησεν αν πωποτε. Σκευας δ'
εκεινας και σαγματων πληθη και θεραπειας αφεις, εσπερας ενσκευαζομενος, ιπποις
εχρατο ταχυδρομουσι και τοις μηδ' εις νουν την εκεινου εχουσι παρουσιαν εφιστατο.
Και ινα μη καταχαλωιτο το σωμα κινουμενον εφ' ιππων και αναβρασσομενον
συνεχως, κειριαις το σωμα διειληπτο τε και συνεσφιγγετο. ∆ια ταυτα και ηνδραγαθει
τα μεγιστα, φοβερος απασιν ων, αμ' ακουομενος και αμ' εφισταμενος. Το μεντοι γε
στρατιωτικον και λογοις εθαλπε και δωροις εθεραπευε και, το μεγιστον, ου
δεσποτικως εκεινοις, αλλ' αδελφικως προσεφερετο, ανηρ 287 θεοφιλης και πραος
και χρηστος ανυποκριτος. Εις δε φιλοδωριαν και παντας ενικα. Ἐπηνθει δε και το
σωφρον εκεινωι, ως μηδεν παρα μιαν ακουσθηναι υποταγεισαν αυτωι πλην την
συζυγον εις ηδονης νοθου κλωπειαν· εκεινη δ' εκ νοθειας και μονη τουτωι θυγατριον
φυσικον, αλλ' ου νομιμον, απεγεννησεν, ο και τωι μεπε Ἰβηριας ∆αυιδ εις γαμον
εδιδοτο. Τα δ' αλλα μετριος ην και καρτερικος εφ' απασιν, εις δ' οικειακην ταξιν και
λιαν φιλοτιμος και το συμπαν περιφανης. Και ακριβη σημεια της μεν φιλαγαθιας
αυτου και φιλοκαλιας περι τους οικειους, εξ ων εκεινους παιδευεσθαι συνεβαινεν ες
το ακριβες και εις αληθι νους υπηρετας αποβαινειν, το, θανοντος εκεινου, τους
εκεινου θεραπευτας επ' αξιωμασι μεγιστοις αξιους λογισθηναι δουλευειν τωι βασιλει·
της δε γ' αφιλοχρηματιας η μαλλον μισοχρηματιας, ειπειν οικειοτερον, και το παντα
στρατιωταις προΐεσθαι, εξον πιθακνας εχειν χρηματων και υπερπλου τειν, ως
πολλους και μεγαλους διενεγκοντα πολεμους και χωρας πασας ταις στρατιωτικαις
εμπειριαις παραστησαμενον, ετι δε κακ των ενοντων εις ιδιας οικονομιας
προσκτασθαι πλειονα, το μετριωτατον, οτι και πολλοις δοκει αρετης ακρας σημειον
το τα οικεια καρπιζεσθαι, μηδεν εξωθεν προσκτωμε νους. Ὁ δε, τοιαυτας εις το
πλουτειν αφορμας προβαλλομενης της τυχης, το ουτω πλουτειν εκ πλεονεξιας
εκτοπως απεστυγε και εμισει, μονηι τηι δοξηι ενασμενιζων, ης ουδεν ειχε προτιμαν
αλλο· μονη γαρ των κατα βιον πραγματων δοξα τοις απελθουσι παρεπεσθαι πεφυκε.
Και ο μεν νομος του των χριστιανων νομοθετου Χριστου, ου Σολωνος ουδε
Λυκουργου, αλλ' αυτου του πλαστου και ποιητου και Θεου, εκ των προσοντων
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διδοναι και αντιλαμβανειν τα μειζω· ο δη και πιστευτεον επαναγκες, ει πιστευοι τις
τωι Χριστωι, μη μονον καθοτι βαπτιζοιτο, αλλα και καθοτι αληθινον εκεινον εχοι, εφ'
οις επαγγελλεται· βαπτισθεντα δε και πιστευσαντα, μη και τοις λογοις πιστευειν
εκεινου, μηδε το πρωτως πιστευειν εχειν, καν ο τι λεγοι. Και ο μεν Χριστου νομος
ουτος ανταμειβεσθαι κατα το εκατονταπλασιον επαγγελλεται· χωρις δε και του
προσδοκαν ταυτα, αποχρη και μονη η παραμενουσα δοξα, 289 ιν' ειποι τις και κατ'
ανθρωπον, πειθειν τον συνετον ουχ οπως πλεονεκτικως χρηματιζεσθαι, αλλα και τα
προσοντα τοις τυχουσι προΐεσθαι· εξαιρω δε γε του λογου τους επ' αναγκαιαις
δοκουσαις χρειαις τινα των οντων παρακα τεχοντας, ει μη γε και αυθις εχοιεν
εκποριζεσθαι. Ἀλλα ταυτα μεν ο δεσποτης Ἰωαννης και λιαν εγνω και γνους τα οι
συνοισοντα επραττεν. Ἐπει δε οι αμφι τον μοναχον Νειλον, ος εκ Σικελιας μεν
ωρμητο, επι κακωι δε της των Ῥωμαιων πολιτειας επεστη, διδασκων γλισχρευεσθαι
και προμηθεις ειναι τους ανθρωπους περι την δοσιν, μηπως λαθων τις, μετριως των
πραγματων εχων, λαβων τωι μεν διδοντι την του κακως οικονομειν τα οι προσοντα
προστριψοι μεμψιν, την δε χαριν εκεινην ουκ επι μισθωι, αλλ' εν κενοις γενεσθαι
παρασκευασοι, ως εντευθεν μηδενα διδοναι των παντων εξ αναγκης εχοντων τι,
διοτι και του ευ πασχειν κατα τον εκεινων νομον απειργοιτ' αν ευπρεπως και ουτως
ο της μεταδοσεως ασθενοιη νομος ... Ὢ πως ταυτα τις και εξαγγειλοι, ιδιου χρηιζοντα
καιρου; Ὁ γουν δεσποτης, εχων προς τοις αλλοις καλοις και το φιλομοναχον,
εκεινους που παρεισφρησαντας τηι οικιαι ως αρετης φιλους δεχεται, καντευθεν
συγχυσις τις επι μικρον περι τας των οικειων δοσεις εκ της εκεινων διδασκαλιας
επηκολουθει. Και τα μεν κατα τον δεσποτην ουτως· ενεαζε γαρ ταις προ θυμιαις και
δηλος ην την της Ῥωμαΐδος συστασιν περι πλειστου ποιουμενος. Τοτε τοινυν των
κατα την εω πραγματων κακως εχοντων, συν πολλωι τωι ταχει τοις κατα τον
Μαιανδρον τοποις επεχωριαζεν. Ἔτι δε και αι περιφανεις κατ' εκεινο και μεγαλαι
μοναι υπο σκοπωι και φυλακι τωι δεσποτηι συνισταντο. Και δη α μεν οι Περσαι
προκαταλαβοντες κατεσχον, συνεκχωρησαντων των πολλων εκειθεν τοις βασιλευσι
κακεινου λειποντος, τα περι την Στροβιλον λεγω και την Σταδιοτραχιαν, ως
αδυνατα οντα επανακεκλησθαι, ουδ' επε 291 χειρει κατα πειραν κατασχειν. Ὅσον δ'
ην το κατα Μαιανδρον και Τραλλεις και Καυστρον και τα της Ἀσιας βαθυτατα,
εκρατυνε τε προπολεμων και της κατα σφας ασφαλειας μετεχειν εδιδου. Τους δε γε
Μαγεδωνιταςεκακου γαρ αυτους το, πολλων ενθεν εις τας κατα δυσιν δουλειας
μεταγομενων, καταθαρρειν των λελειμμενων τους Περσαςκαι λιαν συνιστα και
ησφαλι ζετο· ην γαρ το εκεινων πληθος πισυνον τοξοις και περι το αντιμαχειν
δεξιωτατον· και γε τας προθυμιας ερρωννυ χρυσιωι και σφας εδωρειτο φιλοτιμιαις.
Οι μεντοι γε Περσαι, το ταχος της επιστασιας μαθοντες, κατωρρωδουν τε και αυθις
παλινοστουντες ταις δυσχωριαις ενεδυοντο· απο γνοντες δε του θαρρειν, αυτικα
διεπρεσβευοντο, απελυον τε τους αιχμαλωτους και ηγαπων σωιζομενοι. Ὁ δε το μεν
ησυχιαν σχησειν εκεινους εισαυθις και μαλα θαρρων επιστευεν, ουκ εξ ων εκεινοι
διωμολογουν, αλλ' εξ ων αυτος οιδεν επιθησομενος και νικησων, ει που και
παρακινηθειεν· το δε μη παθειν αντιποινα ων εδρασαν τους προσχωρους ουκ
εδικαιου το συνολον. Πλην ικετευοντας προσεδεχετο και σφισιν ορους ετιθει, ες
οποσον αν και κινηθειεν προσκαταβαινοντες ταις νομαις, ως τας μεγιστας δωσοντες
δικας, ει παρασπονδοιεν. Και ουτω μεν τα κατα την εω ο δεσποτης καθιστων της
προτερας δυσκληριας ανελαμβανε τους εκει και θαρρειν παρειχεν ανεδην τας αυτων
γεωργουντας καρπιζεσθαι.
κβʹ. Ὅπως ενοσει απολλυμενα τα κατα Μαρυανδηνους, τα Βουκελλαρια τε
και η Παφλαγονια. Ἐνοσει δε τα των Βουκελλαριων, Μαρυανδηνων τε και
Παφλαγονων και λιαν οικτρως. Το δ' αιτιον οτι του κρατουντος τα τεθησαυρισμενα
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σκορπι σαντος κατα τε κηδη τα προς τα εθνη και βαρειας φιλοτιμιας, συχναις
αποστολαις χρωμενου. Ουκ οιδα δε ει και σκηψις ην το προβαλλομενον, το ενδεες
δηλαδη προς τας χρειας· μη και μαλλον ην το υπ' οδοντα λεγομενον, 293 ως, το
υπηκοον υποπτευων δια τα συμβαντα, τον λαον κακουν ζημιαις συμφερον εγνω, μη
και κατεξανασταιεν τρυφωντες. Ταυτης γουν της αιτιας η ουσης η και δοκουσης
ενεκα, συχναις αναγραφαις τας χωρας εκαλαματο. Ἐνεπιστευε δε τας τοιαυτας
οικονομιας και εξισωσεις ανδρασιν ουδεσι, μεγαλων επι τουτοις τεταγμενων το
προτερον· καισαρ γαρ Ῥωμανος και μεγας δομεστικος ο του βασιλεως πατηρ
εξισωται κατα Σκαμανδρον ησαν· πλην εχρυσολογουν εντευθεν και τωι κοινωι
ταμιειωι προσηγον τα χρηματα. Τουτο συμβαν και τοις Παφλαγοσι και γε τοις
προσωτερω, ηργυρολογουντο τωι χρονωι καμνοντες. Των μεν γαρ χρειωδων και λιαν
ειχον, ευπορως διδουσης της γης, νομισματων δε πενιχρως ειχον, ως παντων
γεωργουντων τα αναγκαια. Κεφαλαιουμενων γουν των τελων επι νομισμασι
χρυσιου και αργυριου, διδοντες το τεθεν εξ αναγκης εξηπορουντο. Ἦσαν δ' αλλως
και στρατειας ουδεν ειδοτες οι πλειστοι. Ὅμως εθνους φιλοκερδους πονηριαν πολλα
αν καμοι τις διορθουν θελων, ει και μη πασχοι· ει δε πασχει, ουκ εστιν οπως μη
απρακτειν πασαν επινοιαν. Ἐκεινοι τοινυν, και μαλλον οι ταις ακραις
προσκαθημενοι, τωι τε πασχειν ενθενδε και τωι ελπιζειν εκειθεν τα λυονα, ει μονον
προσχωροιεν εκοντες, προσχωρειν εγνωσαν και οσημεραι προσετιθεντο Περσαις.
Τουτο γουν ουκ επ' ολιγον γενομενον, συναμ' εκεινοις οι Περσαι, οδηγοις αμα και
συμμαχοις χρωμενοι, καταθαρρειν ειχον των λελειμμενων. Και πρωτον μεν,
εκδρομας ποιουντες, κατεθεον την γην εκεινων και σκυλευοντεςου γαρ εθαρρουν
μενειν υπεστρεφον· ειτα των μεν υποκλινομενων, των δε και αποικιζομενων δεει
τωι περι του ζην, εσχωρειν εκ του ραιστα τοις εναντιοις ην, και, κατασχοντες την
χωραν, κακον ησαν γειτονημα τοις πλησιον. Τωι μεντοι γε βασιλει δοξαν
ανακλητεον εκεινην ειναι, οτε δη και θελησοι, ως επι θυρας ουσαν, ου μελον ην,
αλλα προς τοις δυσικοις πασαν ειχε την ασχολιαν, τα εν ποσι κατα προιεμενος.
Ειωθε γαρ αει το μεν ανα χειρας καταφρονεισθαι δια το συνηθες, ζητεισθαι δε γε το
μη κρατουμενον, ως θελξον ηδη εξ ασυνηθους προσγεγονος. 295
κγʹ. Τα περι του φανεντος κομητου εκ βορρα επι μησι τοις θερους και της επι
δυσιν εκστρατειας του βασιλεως και περι του πατριαρχου Ἀρσενιου. Ουτω τοινυν
εκεινων κακουμενων, αστηρ κομητης εκ δυσεως κατα το εωθινον εξελαμπεν εξ ηρος
ες φθινοπωρον, εφοβει δε τους ορωντας, πυρι καπνον συμμικτον αποπαλλων, ως τι
κακον προσημαινων. Ου γαρ ην, ουκ ην, φαινομενων τοιουτων εξαισιων κατ'
ουρανον, μη και τινα κατα γην και εθνη παρα το συνηθες γινεσθαι. Ει δε και των
κομητων ειεν οι φοβερωτατοι, ως εκεινος ην τοτε, το κακον προδηλον ελευσομενον.
Μαρτυριον δε του λογου και το λεγομενον Ουδεις κομητης οστις ου· προστιθεισι γαρ
και το λειπον οι ευ ειδοτες των τοιουτων, το φυσει κακος, ως γινεσθαι το συμπαν
ιαμβον. Τοτε τοινυν δοξαν τωι βασιλει, των δυτικων και αυθις κινουμενων, ως και
παρασπασθαι παρ' εκεινων τα τουτων, ουκ ολιγας δυναμεις συναγαγων, της επι της
Θεσσαλονικης ηπτετο, ως εκειθεν συναρτυσων τα του πολεμου. Εις Ξανθειαν ουν
καταντησας, εκεισε κατασχειν εγνω διαχειμεριουσας τας συνταξεις. Του καιρου γουν
τριβομενουσυνηχθησαν γαρ αμφ' εκεινον και των ιεραρχων ουκ ολιγοι, και ην
σκεψις περι του πατριαρχου. Ἐκει γαρ και τισιν εκινουντο λογοι προς εκεινον
αναφερομενοι εγκλημα ως δηθεν καθοσιωσεως· και δια ταυτα διεμηνυετο και
πατριαρχης κατα Ξανθειαν απανταν, πεμφθεντων δυοιν αρχιερεοιν εις τουτο.
Κακεινος ουχ υπακουων, ομως τον καιρον θεραπευων, και απαξ και δις εκ των του
κληρου ως βασιλεα απεστελλε, τουτο μεν και ειρηνικως περι των βασιλικων υγειων
μαθησομενος, τουτο δε και ανα μερος απολογουμενος τωι προτεινειν αιτιαν
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δοκουσαν ευλογον του μη παραγινεσθαι. Ὁ μεν ουν βασιλευς εκων ακων τας
απολογιας εδεχετο και προσεποιειτο τας ειρηνικας, και προς μεν τον πατριαρχην
αντιπεμπων τα φιλικα υπεκρινετο και οι ευμενως εχειν εδοκει. Τοις μεν
αρχιερευσιν, ως 297 εννοειν ηνουδε γαρ ηφιει το εγκλημα, κατα το λεληθος ηφιει τα
περι τουτου ζητειν· ουδε γαρ εχρην, δημηγορων ελεγε, την του παντος καρδιαν τον
βασιλεα μη παρα της εκκλησιας την θαλψιν εχειν, αλλ' εκειθεν ως τινα φθοροποιον
αερα την δυσνοιαν εισδεχομενον κινδυνευειν. Και ταυτα μεν ο κρατων και αλλα
προυτεινε πλειστα, αποπροσποιουμενος μεν την προς τον πατριαρχην δοκουσαν
δυσμενειαν, εκεινοις δε προσανατιθεις ερευναν, ως αξιον ον ζητεισθαι κατα σχολην
τα κινουμενα.
κδʹ. Τα περι του Βεκκου και Ξιφιλινου των της εκκλησιας αρχοντων.
Συμβαινει δε τι κατα την πολιν, ο δη και τον βασιλεα εις αμυναν εξηρε θισεν.
Ἥπτετο δε το δεινον και του πατριαρχου, καν πλαγιως, ως αλλων πασχοντων. Του
γαρ Βεκκου το χαρτοφυλακικον αξιωμα εχοντοςπρο νομιον δ' εστι το προτροπαις
εκεινου τας ιερολογιας γινεσθαι, των τις ιερεων εκδουλευων εν τωι κατα τον Φαρον
ναωι των μεγαλων ανακτορων νυμφιους ιερολογει διχα της του χαρτοφυλακος
προτροπης· και ευθυς ακουσθεν, ως προστιμον εκεινωι η της ιερωσυνης επισχεσις ην.
Τουτο γουν ουκ εδοξε τοιουτον η τι αλλο μετριον τωι βασιλει αγγελθεν, αλλ'
αφορισμος αντικρυς του βασιλικου κληρικου. Και ευθυςσυνυπενοει γαρ και τον
πατριαρχην ως δηθεν συμπραξαντα, υβριοπαθων οιον ως υπεροπτικως εχοντος,
θυμωι ην κατοχος, και οργη ην κατα των της εκκλησιας κοινη· και ως ο πατριαρχης,
κεκραγως επηγε, τεθεληκε ταυτα, το της βασιλειας κρατος εξουθενεισθαι και τα ιερα
ανακτορα αφοριζεσθαι. Ἦν γαρ και τουτο λημμα προς το παρισταμενον, οτι εντος
των ανακτορων ετυχεν ο πρεσβυτερος, οτε οι, του χαρτοφυλακος πεμψαντος,
διεμηνυετο η επισχεσις. Και δη τον μεν πατριαρχην ουκ ειχεν οπως αμυνοιτο, αλλον
δε τροπον βαθυτερον και τον καταφρονησαντα αμυνεισθαι και τον πατριαρχην
λυπησειν η μην δοξειν ως αμυνεισθαι και πλεον δυναιτο προυνοει. Και πεμψας δια
ταχεων τωι σεβαστοκρατορι Τορνικιωι προσεταττεναυτωι γαρ τοτε τα της πολεως
επιτετραπτοκαταχαλαν μεν τας οικιας του τε χαρτοφυλακος και του μεγαλου
οικονομουουτος δ' ην ο Ξιφιλινος Θεοδωρος, εκριζουν δε τας αμπελους και αυτους
δεσμιους ως εκεινον πεμπειν. Ἠβουλετο δε το 299 προσταττομενον κυνι λεοντα
εκδεδιττεσθαι και γε, τουτων αποκλιναντων προς βασιλεα δια της επι τηι τιμωριαι
προσπαθειας, μηδεν οιον τ' ειναι τον πατριαρχην, καθ' αυτον οντα, πραττειν και
ουτω κακεινον υποχαλαν αναγ καζεσθαι. Ὁ γουν σεβαστοκρατωρ επιστας ετοιμος ην
κατα τα επιτεταγμενα πραττειν· αλλ' εκεινοι, την εφοδον προαισθομενοι, αμα
γυναιξι και παισι τωι ιερωι προσφευγουσιν, ως εκειθεν την ασυλιαν εξοντες. Ὡς δ'
εκεινος, επιστας τωι ναωι, εκσπαν επειρατοᾔδει γαρ βλαβησομενος μη ανυσας, λεων
ην μετα ξιφους ο πατριαρχης, αυτικα προσυπαντων, και εμβριθως απε πεμπε τον
επιοντα και· «Τι παθοντες, ελεγεν, οφθαλμους και χειρας και ακοας ημετερας, τους
μεν εκτυφλουν, τας δ' εκκοπτειν, τας δ' αποφραττειν πειρασθε;» Ἐπεβοατο δε και
Θεον και ανθρωπους ως αδικοιτο πλεονεκτου μενος· μηδε γαρ δικαιον ειναι Θεωι
καθιερωμενους ανδρας ευθυνεσθαι κοσμικοις. Ὡς δ' απεπαγη προς ταυτα ο προ
μικρου υπεροφρυς, ως εκσπασων, καν ει τι γενηται, τοις μεν ανδρασιν το ιερον
πατουσιν αι ορμαι ανειντο μη δεδιοσιν, εκεινος δε προς τας οικιας τρεπεται.
Ἀμπελοις δ' επιθεσθαι ουκ ην, οτι ουδ' ησαν εκεινοις αμπελοι τηιδε. Ἀλλα και των
οικιων αποτρεπεται, ως μη σφισιν αληθως ουσων, αλλα μαλλον της εκκλησιας
λογιζομενων. Ἐκκρουσθεις ουν τοις ολοις, ο επιτιμητης εκεινος πεμπει Νικαιαζε και
τα προστεταγμενα επι τοις σφων κτημασι διαπραττεται· κωλυθεις δε απο πεμπειν
δεσμιους, ως η προσταξις ειχε, συνεβουλευε σφισιν αυτους ανετους ως βασιλεα
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χωρειν, του αληθως φρουριου αποσπασθεντας, ος ην ο ναος αντικρυς· απολογιαν
γαρ εκεινον εχειν προς βασιλεα την ασυλιαν του ιερου και την του πατριαρχου
κωλυσιν, και ως αυτους, ευθυ του βασιλεως ορμωντας, δεσμευειν ουκ ην, ως παρ'
αυτοις μενουσης της προσφυγης τουτο μεν τωι εκοντας αποφοιταν, τουτο δε και τωι
τον πατριαρχην επιτιμωντα αμφεπειν πανταχου διαγοντας. Προσετι δε και το της εις
βασιλεα προσοδου σχημα το ανετους σφας διατηρεισθαι διδωσι· προσωπον γαρ
βασιλεως θεωμενον συμπαθειας αναγκην εχειν, καν γουν προς ωραν τοις
κατακριτοις. 301 Ταυτα και τα τουτοις ομοια λεγων, επειθε τε τους ανδρας
αποφοιταν τε του ναου και προς βασιλεα χωρειν. Και δη παρα του πατριαρχου
εκχωρη θεντες, δοξαν συνοισον σφισι το απελθειντα γαρ συμβαντα τουτοις πικρα,
και ως ει επι καθοσιωσει ηυθυνοντο, ευθυς, ταις του ιερεως εφοδιασθεντες ευχαις τε
και ευλογιαις, της προς την Θεσσαλονικην φερουσης απτονται. α μεν ουν
επιμιξασιν εκεινοις Θεσσαλονικηι και βασιλει προσελθουσι συνεβη, ου του παροντος
λεγειν καιρου. Πλην εικασαιτ' αν τις ως ουκ αν ευ εκειθεν επαθον, ει μη γε
θεραπευουσι τον καιρον συνεβη ταυτα παθειν· το δ' ην μεμονωσθαι τον πατριαρχην,
υποκλιθεντων, ως και των αλλων, εκεινων.
κεʹ. Τα περι του σουλταν Ἀζατινου και τα περι των Τοχαρων. Ἀναληπτεον
και το του σουλταν Ἀζατινου, ος μοιρα τις γεγονε δυστυχης Μακεδοσιν, ειπω δε και
Θραιξι· και το του κομητου προαγγελμα εις εκβασιν εθετο προφανη. Ἐκεινος γαρ επι
πλειστον τηι Κωνσταντινου προστετηκως και οσημεραι προσδοκων επανηξειν μεθ'
οτι πλειστης ισχυος, επει το εν ελπισιν απεγνωστοᾔδει γαρ αλλα τον βασιλεα
πραγματευομενον, και το κηδος επειθε το προς τον Ἀπαγαν ως ουκεθ' υποστρεψειεν,
ευρων καιρον τωι τοτε ον η του βασιλεως απουσια δεοντα οι παρειχεν, διαμηνυεται
των τινι συγγενων, επιδοξωι γε οντι κατα τα προς αρκτον μερη του Ευξεινου ποντου,
δυσωπων επαμυναι οι ασιδηρως πεφυλακισμενωι παρα φιλωι τωι βασιλει, ουδεν
εχθρου διαφεροντι· ειναι γαρ εκεινωι, ει βουλοιτο βοηθειν, συνελθειν Κωνσταντινωι
και σπευδοντα παροτρυναι προς την του βασιλεως επιθεσιν· και αυτον δε οικονομειν
παρ' εκεινον ιεναι, και ουτως εκεινωι συνοντα ραιον καθ' οδον εκπεσειν εις χειρας
εκεινοις, ει μονον Τοχαροις συν εξιοι αμα Κωνσταντινωι μετα Βουλγαρων· και ει μεν
αλωι και αυτος βασιλευς, 303 ευ ειναι τοις επιθησομενοις· ει δ' ουν, αλλα λειαν
περιβαλλομενους πλειστην οσην, ετι δε και των του βασιλεως πολλα λαβοντας
επαναζευγνυειν, το κρειττον της λειας διαφεροντως και αυτον αγομενους·
μεμνησθαι τε συγγενειας και δοξης προτερας· και ει μη δι' αμφω, και ως συγγενη
σπευδειν και ως ελπιζοντα μεταλαμβανειν παλιν τα μειζω θαρρειν, αλλ' ουν δι' εν
τουτων αξιον συμπραττειν οιεσθαι, η ως συγγενη βοηθουντα η ως ειδοτα
κατελεουντα. Ταυτα δηλωσας τωι θειωι δι' απορρητων, τα πιστα λαβων εκειθεν δια
γραμματων, προσεποιειτο εφετην ειναι οι την βασιλεως θεαν και γραμμασιν εδηλου
τωι βασιλει και ικετευεν εφειναι παρ' εκεινον γενεσθαι· ουδε γαρ ανεκτα οι ειναι επι
τοσουτον εστερησθαι της βασιλικης οψεως. Ει γουν προστασσοι· ει δ' ουν, αλλ' αυτον
ηξειν και ουτως, επει ποθος επειγει και τυραννει. Ταυτα μαθων, ο βασιλευςκαι που
γαρ τον δολον ειχεν υπονοειν; δια γραμματων εφιησιν αφικεσθαι παρ' εκεινον· ιδειν
γαρ και δυτικους τοπους εγγενεσθαι οι, ους ουκ ην οραν, κατ' ανατολας διαγοντα. Ὁ
μεν ουν σουλταν εκχωρηθεις την εξοδον επεταχυνε και, πληθος χρηματων αφεις,
ετι δε και γυναικας και τεκνα και αδελφην και μητερα, το μεν επιλυων την υποψιαν,
το δε και τα εμποδων υποτεμειν αριστον γνους, εξεισι συν τοις οικειοις της πολεως
και καταλαβειν τον βασιλεα ηπειγετο. Ὁ δε γε ρηθεις θειος εκεινου, παρα τον
βασιλεα Βουλγαρων τον Κωνσταντινον γεγονως, η μαλλον την εκει νου συζυγον,
τας κατα βασιλεως υποθηκας προτεινων, και παλαι παρακε κινημενους επειθε. Και
δη πεμψας μετακαλειται πληθος Τοχαρων, ως κερδανουντας αυτικα, ει επεξιοιεν αμ'
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτωι και Βουλγαροις. Οι δε, και αλλως πληθος οντες αυτονομον ετιουπω γαρ
τελεως τωι Νογαι καθ' υπηκοους υποτεταχατο· ο γαρ Νογας τοτε πρωτως αποστατειν
των δεσπο των ηρχετο και φιλος ην κατ' αυτους εν ισωι διαγων, οτι και μετ' αυτων
αποσταλεις παρ' εκεινων, ου τωι κανηι, ως αυτοι φαιεν, τας χωρας εκτατο, αλλ'
αρετωσας ιδων, εαυτωι συν εκεινοις εσφετεριζετο, αμ' ακουοντες τοτε εσπευδον,
δικην κυνων, αγαθας χωρας κατατρωξειοντες. Ἔτι δε και το κηδος το προς Νογαν
ουπω ην συνεστος, οπερ μετα ταυτα επι νοθωι θυγατρι τηι Ευφροσυνηι ο κρατων προς
εκεινον εμελλε συνισταν. Ταυτ' αρα και αμα μεν ο βασιλευς προς την πολιν, τα κατα
δυσιν περιελθων, ενετεινε τας οδους, αμα δ' εκεινοι εξαιφνης καταδραμοντες, συν
305 Κωνσταντινωι τας δυσχωριας του Αιμου διεκπαιοντες παμπληθει, φανερως
εστρατοπεδευοντο. Ουκ ην δε τουτοις η συνταξις μια και εφ' ενι τοπωι κυρουσα, αλλ'
αγεληδον κατ' ουλαμους εσκεδαννυντο και κατα λοχους αμα τοις αλλοις
προσεβαλλον και δεινα εποιουν, σκυλευοντες, σφαττοντες, απα γομενοι, ουδεν ο τι
των κακων μη πραττοντες. Ὁ μεντοι γε βασιλευς, τα κατ' αυτους ως εικος
ακουσαςουδε γαρ λαθρα και πεφυλαγμενως τας εισβολας εποιουντο, αλλα δικην
πυρος αγριου δια ταχεων τον χωρον απαντα διελαμβανον, τας φρενας κατασεισθεις
αθροον, επεισπεσουσης της φημης, εν αμηχανιαι παντοιαι του ποι τραποιτο ην. Ουτε
γαρ ην μαχεσθαι συνταξα μενον· αι γαρ δυναμεις προδιελυθησαν εις τα ιδια, και μετ'
ολιγων εκεινος και των της αυλαιας αυτου επανεζευγνυ, και αλλως δε αμαχητα
προς Ῥωμαιους τα των Τοχαρων. Ουτε μην φευγειν ευωδει· κυκλωι γαρ διειληφο τες
και περισχοντες τα οχυρωματα, συν ουδενι φοβωι διεθεον πανταχου, ους μεν
σφαττοντες παμπληθει, ους δε και απαγοντες ελεεινα τοις βαρβαροις σκυλα, ως
μηδεν ειναι οπου προβας τις ηθελε συζεσθαι επιεικως ελευθερον. Και δη κυκλωι
περισταντες οσον ουπω προσμιξειν ηλπιζοντο τωι κρατουντι· ουδε γαρ οσον και
ημισειας ημερας ιππηλατουντι διαστημα ην της οδου, εφ' οσον παρ' εκατερα οι
πολεμιοι διηγγελλοντο τα δεινα πραττειν, ως εκεινους εσπερας κατασκηνουν οθεν
πρωΐας εξωρμα ο βασιλευς και αλλους εκειθεν εξορμαν τημερον οπου χθες εκεινος
κατεμεινε. Τοση τις ην τοτε συγχυσις των επιοντων ως μηδ' αυτους κατα φαλαγγας
μενειν, αλλα πανταχου εκθεειν λημματων ελπιδι υπερ δεος του παθειν απαν. Ἦν δ'
ανα μερος και ο Κωνσταντινος εφ' αμαξης φερομενοςτο γαρ σκελος κατεαγως ποτε,
ουκ ειχε κατα τροπον τοις ποσιν εις οδον τοτε χρασθαι ουτε πεζηι, ουχ ηττον δε και
μεθ' ιππων, τους Βουλγαρους αμφ' αυτον εχων και αιεν βασιλει οπηι σκηνοιη
επεχων, ως καταληψομενος μονωθεντα. Οι γαρ περι τον βασιλεα παντες, οσον ην
θεραπευτικον και οικιδιον, αμφ' αυτοις εκαστος δεισαντες, αλλος αλλοσε πηι ορμηι
πασηι φευγοντες παρεδυοντο, αφεντες και βασιλεα περι εαυτου φροντιζειν οπως
σωθειη· σπουδην γαρ εκαστος εποιειτο του μονον σωθηναι, και αμελειν
παρεσκευαζον του πλησιον ους μεν οι προμηθεις φοβοι, ους δε και δειλιαι 307
ακαιροι, τους μεν ως εξ αναγκης, ει μη σπουδασαιεν, αλωσεσθαι προσ δοκωντας,
τους δε, μηδ' ειδοτας οι κακου γεγονασι, τωι βλεπειν αλλους εις εννοιαν ερχομενους,
και δια ταυτ' αποχωρουντας οπηι τις ηλπιζε σωθησεσθαι. Ου γαρ ην συνησπικοτας
κατα συνταξεις επιοντας δεχεσθαι τους εχθρους· ο γαρ αγων εκεινους και αυτος
συντεταρακτο τε τωι αιφνιδιωι και οπηι φυγοι εσκεπτετο. Ὀλιγους γουν περι αυτον
εχων, και μαλιστα τους οικειοτατους και οις επιστευε πλεον, συν εκεινοις αμα μεν
τας υποχωρησεις των φοβερων εποιειτο και αμ' ετεροις φοβεροις προσεκρουεν, ως
τους μεν αποδιδρασκειν, τοις δ' εμπιπτειν, και των προτερων μη φθανειν ανεισθαι
φοβων και δευ τερους εκδεχεσθαι μειζους· και γαρ αυτα τα των ορων αναστηματα
φαντασιαν παρειχον πολεμιων, επεισπεσουσης δειλιας αφατου. Ὅμως δε και αλλως
ηγγελλετο το δεινον· ου γαρ ην οστις και προσιων η και φανεις εξ ετοιμου ου φοβον
ηγγελλε. Καν που τι και παρεσκευαζετο προς τους εχθρους συγκατιεναι επι τωι
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαθειν οποσοι και οπως ιοιεν, οι περι εκεινον δια το μεγεθος του κινδυνου κατειχον,
ως επι μονον οραν το συζεσθαι. Μολις γουν, νυξι και παροδιαις βοηθουμενος,
προσβαινει τωι Γανωι, απολιπων τους λοιπους ζητειν οποι συζοιντο· των γαρ κατοπιν
ιοντων και μαλ' απεγινωσκεν ως αλωσο μενων· ησαν δ' ουτοι οι δη το βασιλικον
ταμειον διεκομιζον και οι αμφι τον σουλταν Ἀζατινην. Ἐκεινος μεν ουν, υποδυς το
ορος, ταχυδρομους πεμπων, ενθεν μεν εσκεπτετο τους εχθρους επιοντας λανθανων
εκφευγειν, ενθεν δε και ταχυναυτουσαν τριηρη προσσχειν δια ταχεων τοις ορεσι
παρεσκευαζε. Και δη τους μεν, εκ τοπου τοπον αμειβων, συνετως εμφανεις οντας
κατα το λεληθος διεδιδρασκε· την δε μαθων ευτρεπισθεισαν παρειναι, συγκαταβας
τοις λοιποις του ορους, επεβαινε τε και εις Κωνσταντινουπολιν διεσυζετο. Οι δ'
αλλοι, διασκεδαννυμενοι πανταχου της Θραικης, οι μεν ηλισκοντο, οι δ' εκ του παρα
δοξαν και διεσυζοντο. Οι μεντοι γε των οικειων, οις τε το κοινον ταμιειον
επετετραπτο, συν τουτοις δε και οι αμφι τον σουλταν, τας των εχθρων μολις
διαδραντες χειρας, το της Αινου φρουριον υπεισδυντες, των δεινων αναπνεουσιν. Ου
μην δε και εις πολυ σφισιν ην η των πονων ανεσις, αλλ' εκεινοι, μαθοντες τα περι
του σουλταν και οτι τηι Αινωι προσμενει, αμα δε και περι των αλλων, εκεισε 309
πανδημει συναμα και τωι Κωνσταντινωι συναθροισθεντες, την πολιν περιε καθηντο
και δεινα εποιουν, δηλοι οντες ως αναστατον ποιησοντες. Ἠκροβολιζοντο γουν καθ'
ημεραν, περικυκλουντες το φρουριον, και ηπειλουν τοις εντος, ει μη προδοιεν, τα
χειριστα. Οι δε, ορωντες μεν και τα δεινα εν χρωι σφισιν οντα και ως ου φυκτα τα
κατα σφας, ει επιβρισειαν πληθος οντες ουδ' επι μικρον λογιζομενοι, ορωντες δε και
το φρουριον ως κατερηριμμενον και ενδωσον αυτικα, ει μηχανημασι προσκρουσθηι,
εν δεινοις ησαν. Πλην ουδ' οι γε κατερραιθυμουν μη και προνοειν εαυτοις τα εις
σωτηριαν. Ἐν μερει δε και οι περι το κοινον ταμιειον εν εννοιαις μειζοσιν η φερειν
ησαν, πως αν διασωθειη τοσος σωρος χρηματων, οσος εν νομισμασι και οσος εν
διαφοροις θεωρουμενος ειδεσι. Και γε και περι πλειονος της σφων σωτηριας
ποιουντες, δεινον ηγουμενοι, και πεσοντων εκεινων, ει τοσων το κοινον στεροιτο,
προνοιαν φυλακης εποιουν. Και δη λιθους μεν εκεινους και μαργαρους των πεπλων
απεσπων και εν αφανει κατεκρυπτον αμα και τοις βασιλειοις φορεμασι, και παν ει τι
λαμπρον και τιμιον παραβυοντες ετηρουν, αυτοι δε προς το πολεμειν ησαν συν τοις
λοιποις και, εφ' οσον ισχυον, παρεσκευαζοντο, ενδοθεν βαλλοντες τοξοις τε και
σφενδοναις. Ἀλλ' ουκ ηνυτον το παραπαν· τωι γαρ πληθει οι εχθροι περιησαν και
κλιμακας ευτρεπισαντες επιθειναι τοις τειχεσιν επειρωντο· παρωτρυνε γαρ εκεινους
πλεον και η των χρηματων εις χειρας οσον ουπω γενησομενων ελπις, και επεβριθον,
ως λαφυξοντες. Ἀλλα ταυτα μεν το πολυ πληθος, οις ουκ ην αλλο η το κερδαινειν
προυργου παντος· οι δε γε προεστωτες και οις ην η σκεψις το μεν κερδαινειν τους
εκεινων και εξωθεν εκ της χωρας ειχον ετοιμον ον και πλεον η την σφων εμπιπλαν
επι θυμιαν, αυτους δ' ει αστοχοιεν των εξ αρχης προκειμενων γελωτα οφλειν
ενομιζον. Ὅθεν και πεμψαντες, μετα την παραστασιν των δεινων και το δειξαι ως
ικανοι εισι περιγενεσθαι και παντ' εχειν, εφ' ενι τωι σουλταν το παν ετιθουν και
απηιτουν εκεινον, αμα λαωι τε και χρημασι, και τουντευθεν καθυπισχνουντο σφισι
την αδειαν. Τοις δ' ακουσασιν η βουλη διανδιχα ην· τοις μεν γαρ εδοκει διδοναι, ως
κρειττον ον, αυτον εκουσιως εκδοντας, ταλλα περιποιειν η, μη θελοντας, προς τωι
συναποβαλειν αυτωι τα παντα, και αυτους κινδυνευειν· οι δε τον εκ βασιλεως
αντετιθουν φοβον και ως υπομονητεον ελεγον· ταχα γαρ κακειθεν προσαποστελει
δυναμινμη γαρ αμελησειν τοσων χρηματων και προσβοηθησει δια θαλασσης και
ημιν επαμυνει τον κινδυνον· ει δ' ουν, 311 αλλα την του σουλταν κεφαλην
αποτεμοντας εξω του τειχους τοις εχθροις ριπτειν, ως η καραδοκησασιν αποχωρειν,
η, ορμηθεντων αμυνεσθαι, ημας αντεχειν εως θανατου και η Θεου που συνεργιαι
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιγενεσθαι, η πιπτειν υπερ της εις βασιλεα πιστεως. Ταυτα βουλευομενων, εκρατει
μεν η δευτερα βουλη· καρτερειν και ετι, εκδεχομενους βοηθειαν, και τοις μεν εξω
αναρταν ελπιδας ως εκδωσειοντας, αυτους δε μενοντας ευ τα κατα σφας ως οιον τε
τιθεσθαι, ως ανθεξομενους, εφ' οσον παρεικοι, και μη βοηθειας φανεισης. Ει δε
κινδυνευοιεν, πλεονων επιβρισαντων των χαλεπων, κεφαλην μεν του σουλταν μητ'
εκκοπτειν μητε ριπτειν· παραβολων γαρ ανδρων και θανα τωντων το τολμημα ειναι·
το δ' εν σπονδαις αποδιδοναι του συζεσθαι τα λοιπα ευβουλου εγγυς προνοιας.
Τουτοις συγκροτηθεντες τοις λογοις, πεμπουσι την ταχιστην και υπισχνουνται
βουλευσαμενους εφ' ικανον εξανυειν ο τι ζητοιεν. Και ην μεν αυθημερον η
ανακωχη· ου μην δε και ες πλεον ηφιουν, αλλ' επολιορκουν κυκλουντες και μαχην
καρτεραν συνιστων, προς ην οι εντος αντεχειν κατηναγκαζοντο· και πολλη ην η εξ
αμφοτερων ερις. Ὡς δ' οι εντος ηδη ησθενουν και ο κινδυνος ην κατα κεφαλης,
πρεσβευονται παρ' εκεινους η μην εκδιδοναι, πλην υφ' ορκοις τοις κατα Θεου και
θειων προς γαρ τον Κωνσταντινον διεμηνυοντοασφαλως γενομενοις. Ουτω
διαπρεσβευσαμενοι και ουτω συνθεμενοι, κατανευσαντων κακεινων, επι πασι
χρωνται τωι εκεισε αρχιερει. Ὁ δε, την ιερατικην στολην ενδυς, λαβων τας θειας
εικονας, συν παντι τε εξεισι κληρωι και παρα τον Κωνσταντινον γινεται. Και δη
τελεσθεντων των ορκων υπο Θεωι και τωι ιεραρχηι, εισεισι μεν ο αρχιερευς, εκεινοι δ'
ευθυς και σουλταν και παντα τα εκεινου συν τοις αμφ' αυτον εκδιδουσι. Και αυτικα
ανεχωρουν λαβοντες, μηδεν αλλο προσεπιθεντες· ησαν γαρ τα των ορκων η μην τον
σουλταν λαβοντας αρκεσθηναι, μηδεν πραξαντας πλεον. Ἀλλ' ως εοικε, το μοιριδιον
ισχυρον, καν ο τι βουλευσαιτο τις αντι περιισταν το μορσιμον· της γαρ επιγενομενης
ημερας και δευτερας μετα την πραξιν, φαινονται κατα θαλασσαν και αι του
βασιλεως τριηρεις. Και αι μεν οσον ουπω ενωρμουν προς τοις λιμεσι, τοις δε
μετεμελε των συμβαντων, αλλ' ουκ ειχον τι πραττειν, ουτω γενομενων· τωι γαρ
Ἐπιμηθει μεταμελειν ην, αλλ' ουκ εξανυοι το συνολον. Ὅθεν και επει ουκ ειχον
μεταμελομενοι το 313 γεγονος αποιητον θειναι, επι τοις χρημασι του ασφαλους
προυνοουν, μη και επι τουτοις σφαλειεν· επεπλημμυρε γαρ και ετι ο τοπος εχθρων,
διασκε δαννυμενου του πληθους. Τωι τοι και καταντικρυ μεν της πυλης της πολεως
τας τριηρεις εστησαν φεροντες, στιφος δ' οπλιτων ως τειχος εφ' εκατερα στησαντες,
ουτως εξηγον τα των βασιλειων χρηματων και φεροντες ταις τριηρεσιν
εναπετιθουν. Τελος δε και αυτοι εμβαντες απεπλεον. Ἐπει δε κατελαβον την
Κωνσταντινουπολιν και τωι βασιλει ηγγελλοντο τα πραχθεντα, αυτικ' εκεινος, προς
την αγγελιαν παροξυνθεις, ασχετος ην τωι θυμωι και δεινα εποιει. Και δη τον μεν
αρχιερεα εις την παρα της εκκλησιας κρισιν καθιστα· και εκρινετο και εγγυς ηλθε
του κινδυνευειν εις την ιδιαν επιτιμιαν, ως τοις πραχθεισι μεσολαβησας εκεινος·
τους μεντοι γ' οικειους ο βασιλευς, μαστιξας και ως ην γυναικειαις ατιμωσας
στολαις, απο προσωπου εποιει· και πεμψας τας μεν του σουλταν εις γυναικα και
θυγατερα, ετι δε και μητερα και αδελφην ταττομενας και τους εκεινου παιδας, συν
τοις περι εκεινους απασιν, ειρκταις ασφαλεσιν εδιδου. Ὅσον δ' ην εκεινωι πληθος
χρηματων εν αργυρωι τε και χρυσωι και πεπλοις εξαλλοις, ετι δε και στολαις και
ζωναις, αλλα και μαργαροις και λιθοις, παμπολυ ον, ως φασι, και ικανον εις τρυφην
Περσικην, τωι κοινωι ταμιειωι προσανατιθησι.
κ ʹ. Ὅπως υπεδεξατο ο πατριαρχης ελθοντα τον βασιλεα και μεθ' οσου
ελεγχου και ζηλου. Τεως δε, προτερον η ταυτα γενεσθαι, επει πολυς ην ο πατριαρχης
κωλυων τον βασιλεα κατα χριστιανων εκστρατευειν, ως ουκ ευοδησοντα παντως,
εμφυλιους κινουντα πολεμους, τοτε μη κατα τροπον βασιλικον τηι Κων σταντινου
επιδημησαντι, τωι μεγαλωι νεῲ επισταντι, εφ' ωι προσκυνησαι και αποδουναι τα της
ευχαριστιας ρυσια, κατελθων ο πατριαρχης ωνειδιζε τε ευθυς, προσεπιτιθεις και τας
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εις Θεον της σωτηριας εκεινου ευχαριστιας, και· «Τωι Θεωι χαρις, ελεγεν, οτι σεσωσαι
και χερσιν ου παραδεδοσαι των την σην ψυχην ζητουντων εχθρων. Τι δαι τα παρ'
εμου σοι τοτε λεγομενα; Ἦ ου μεμνηι ως την εκστρατειαν εκωλυον, ως ου
συνοισουσαν αντικρυς; Ου 315 τους εμφυλιους πολεμους απελεγον μη ζητειν; Και τι
γε αλλο η σε και τας σας δυναμεις εις μαχην τωι δεσποτηι Μιχαηλ ιεναι και τοις
εκεινου στρα τευμασιν; Ουχ αμα συ μεν τωι Χριστου ενεσημανθης ονοματι κακεινος
λατρης Χριστου; Τισιν ευκτεον, ελεγον τοτε, ποιουντας τας εις Θεον ικεσιας, και
κατα τινων ομιλητεον Θεωι ως εκσπονδων εχθρων; Αι υπερ υμων ευχαι και υπερ
εκεινων παντως, επειδηπερ και μιας μανδρας εστε του Χριστου. Νυν δε, αλλ'
ευλογητος Κυριος ο ρυσαμενος σε εξ εχθρων ανομων· επεσεισε γαρ σοι σφεας, εφ'
ωιπερ αναμνησαι ως ους μεν ως εχθρους εζητεις, ουκ εχθραντεοι παντως δικαιως.
Ὅρα δε τους εχθρους, ει βουλει, οις ουκ αν ομοσε χωρησαις, ην μη 'γω θελοιμι.
Ἔδειξε τοινυν και τους εχθρους και, φοβησας μονον, μεταβαλων ερρυσατο· ουτως
οιδε Κυριος κριματα ποιων.» Ταυτα του πατριαρχου λεγοντος, ευμενως ο κρατων
εδεχετο τας ελεγξεις και προσεπηινει· αντιλεγειν γαρ ως δικαιοις ουκ ειχεν, αλλ'
επηγεν ως δηθεν απολογουμενος ως και ειρηνην μαλλον τα της οδου κατηντηκεσαν
και ως κηδος μεσολαβησαν τας εισαυθις σπονδας εβεβαιωσεν. Ὁ μεν ουν βασιλευς,
ουτως ειπωνου γαρ ο καιρος εδιδου και πλειονα λεγειν, αποπεμφθεις ταις ευχαις,
εχωρει προς το παλατιον, τα δε περι του κηδους ουτως ησαν.
κζʹ. Κηδος επι τε τηι θυγατρι της Ευλογιας Ἄννηι και Νικηφορωι δεσποτηι, υιωι
του δεσποτου Μιχαηλ. Ἐπειδη γαρ πολλακις αποστειλας ο βασιλευς και τας δυναμεις
προσβαλων απεκρουετοεχρατο γαρ και ο Μιχαηλ τωι Ἰταλικωι εις βοηθειαν και,
καρτερως κρατυναμενος τας δυναμεις, αντειχε, και ουδεν ο επιων ηνυε, μαλλον μεν
ουν και προσεζημιουτο ταις εν κενοις ασχολιαις, μολις μετα την πολλην πειραν,
ικετευσαντος του δεσποτου και πρεσβειαις συχναις εκμειλι ξαμενου τον
αυτοκρατορα, προς ειρηνην και ουτος απεκλινε. Και επει παιδες ησαν τωι Μιχαηλ
τρεις μεν γνησιοι, ων ο μεν Ἰωαννης ανα χειρας ην του κρατουντος, πεμφθεις μεν
προς πατρος, δοθεις δε παρα μητρος ηκουσης εις ομηρον, ον και γαμβρον του
σεβαστοκρατορος Τορνικιου ο λογος προυπεδεικνυ, δυο δε παρα τωι πατρι,
Νικηφορος τε και ∆ημητριος, ετερος δ' εκ νοθειας ο Ἰωαννης. Και ο μεν ∆ημητριος
αντιπαις ην ετι και εν απραγμοσυνηι ζων διετελει, ο δε γε Νικηφορος κεχηρωτο
γυναικοςη γαρ 317 θυγατηρ του βασιλεως Λασκαρι ετεθνηκει· τουτωι εγνωκεσαν και
αμφο τεροι την τριτην των της Ευλογιας θυγατερων Ἄνναν εκδοθηναι προς γαμον,
δεσποτηι γε οντι, εκ του προτερου κηδους παρα του προβεβασιλευκοτος Ἰωαννου
εχοντι το αξιωμα. Και δη μετα πολλης δορυφοριας αποστειλας την Ἄνναν, τους
γαμους ετελει· ειτα και τον Νικηφορον εις εαυτον συγκαλεσας κατα την
Κωνσταντινου, κρατυνει μεν το αξιωμα και, τιμαις μεγαλυνας και δωροις αγηλας,
προς τα οικεια εκπεμπει. Και ουτως τα κατα δυσιν καταστησας, τα της ανατολης
πονουντα προσ ανεκτατο, και αλλους μεν πλειστους προσαποστελλων, εξαιρετως δε
τον δεσποτην Ἰωαννην, ωι δη επεθαρρει αυταρκη την των κακουμενων επικου ριαν·
ταις γαρ αληθειαις, ασχολουμενου του βασιλεως τοις δυτικοις, ως δηθεν
ανακαλουμενου τηι βασιλειαι το λειπον, ησθενει τα καθ' εω διχοθεν, τωι τε τας εκει
δυναμεις προς την δυσιν εκπεμπεσθαι και τωι καταμελεισθαι μακροθεν. Ἀλλα ταυτα
μεν, των δυτικων ησυχασαντων, πεμπων ο βασιλευς ως οιον τε ανεκτατο και προς
το προτερον επανηγεν· ου γαρ ην, ουκ ην, του δεσποτου φανεντος εκεισε, τους
Περσας μη ηρεμειν, η μαλλον και μη συν φοβωι πλειονι αναστελλεσθαι. κηʹ. Περι του
φημισθεντος ψευδους δια Τοχαρων επιδρομην κατα Νικαιαν. Του δ' αυτου ετους,
μηνος κρονιου, των θειων ημερων της νηστειας τελουμενης, ημεραι της δευτερας
εβδομαδος δευτεραι, συνεβη τηι Νικαιαι εκ παραδοξου τε και εξαιφνης πραγμα
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πραχθεν μεν φοβερον και μηδενι αλλωι εις λογον υπερβολης παραχωρουν των
πρωτειων, καν ο τι και οπως συμβαιη, οσον τηι προσβοληι και μονηι και τηι των
δεινων προσδοκιαι, ως ηδη μεγιστοις κακοις περιβεβλησθαι αναγκαιον ειναι τοις
δεχομενοις και μηδεν των εις σωτηριαν ελπιζειν, λεγομενον δε μη τοσον εχον εις
φοβον και συστολην. Ειωθε γαρ ο λογος τοις μετριοις μεγεθος επιφερειν, ως οιος τ'
εκεινων περιειναι, τοις δε μεγιστοις εξατονων, υστερος σφων φαινεσθαι. Πλην
καλον 319 εν τοις τοιουτοις μη τοις λεγομενοις εμμενειν, τοις λογοις προσεχοντας,
αλλα και ες μαλα τον νουν επαναγειν και ως επ' αυτων οντας των πραγματων
αναπολειν τα λεγομενα. Πρωτηι τοινυν φυλακηι της ημερας εκεινης,
υπεραναβεβηκοτος τον οριζοντα του ηλιου οσον και επι μοιρας ζωιδιου τριακοντα,
επ' εργοις οντων των ανθρω πων, των μεν πνευματικοις, των δε και σωματικοις,
εξαιφνης φημιζεται λογος, ουκ εν τωιδε μεν τωι μερει της πολεως, εν τωιδε δ' ου,
αλλα κυκλωι περι την πολιν απασαν, Τοχαρων εθνος, τωι πληθει θαρσησαν, τους των
πυλων κρεουργησαν φυλακας, εισελθειν την πολιν μεθ' οτι πλειστων και δεινων
ορμηματων, ωστ' εν ακαρει τους εμπιπτοντας σφισιν απροσδοκητως απηνως
κατασφαττειν. Και ο λογος αμα μεν ερρεθη, αμα δε και την πολιν περιε λαμβανεν.
Ἐκπηδησαντες τοιγαρουν των οικιων, καθως εκαστος εχων ευρεθη, εξεθεον
ασυντακτως κατα τας αμφοδους, και οι μεν ενθεν, οι δ' εκειθεν φερομενοι αλληλοις
προσεπιπτον. Ἦν δε και τουτοις κακεινοις εις και ο αυτος πονος· και ωσπερ κατα
νωτου και αμφοτεροις επειγοντος του κακου, συγκρουοντες αλληλοις, ατεροι εξ
ετερων μανθανειν ηθελον τις η φημη και ει αληθη τα λεγομενα. Ουτε δ' ουτοι ουτ'
εκεινοι ασφαλως ειχον φραζειν, πλην του αληθη ειναι ταυτα, συμφωνως απαντων
ισχυριζομενων εις τουτο· και εκαστος περι εαυτωι αμφιβολως εχων του συζεσθαι,
αναμφι βολως ειχε περι την φημην. Ἐν οσωι δε ταυτ' εκεινοις ησαν, κατοπιν αλλοι
εκτρεχοντες ετραγυδουν τας συμφορας και οικειοις ελεγον οφθαλμοις τεθεασθαι
τους επιοντας τον εντυγχανοντα σφισιν μεληδον κατασφαττοντας, ως ειναι την
εκεινων θεαν αμα και θανατον οικτιστον, των φοβων, οιμαι, ειδωλοποιουντων τα
παθη και γρηγορουσι και τα μη οντα ως οντα πλαττοντων οφθαλμοις το οπτικον
πλανωμενοις και της αληθειας αποτυγχανουσι. Το γαρ κατα νουν φοβερον
λαμβανον το οπτικον, ως τοις εξω σκοτασθεν δια το περιον της δειλιας και μη κατα
τροπον βλεπον, προσειχεν ως αληθει ειδωλοπλαστουμενωι τηι φαντασιαι και ο
υπενοει μονον ως ον υπετοπαζε. Τι γαρ εκεινοις ηβουλετο το τα ανυπαρκτα ως εν
υποστασει οντα πιστουσθαι; Οι δ' ακουοντες των προσθεν μεν εξεκρουοντο,
παλινδρομουντες δ' ες οικους οι μεν ταις γωνιαις εζητουν παραδυεσθαι κατα το
σφισιν αυτοις εις σωτηριαν ικανον νομιζομενον, και οι μεν ταφους παλαι
κατατεθνεωτων ανοιγνυντες εισεδυον, οι δ' ασφαλεσι τοποις εαυτους ενεπιστευον.
Ἄλλοι δε, ανδρωδες τι και θαρραλεον ηγουμενοι 321 πραττειν, οπλα τε περιετιθουν
και λογχαις συν ασπισιν εχρωντο και τον ηγησομενον εξεζητουν. Ἦσαν δε τοτε ο
μεν εις προστασιαν της πολεως τεταγμενος, ουκ ευ ειδως πολεμων, αλλα λημματων,
ο Μανουηλιτης Νικολαος, τιμην εχων το προκαθησθαι της πολεως, αλλοι δε
πλειστοι πολεμικαις εμπειριαις εντεθραμμενοι, οις ουδεμια τις ενην το τηνικαδ'
εννοια του πολλακις και ψευδος ειναι το φημιζομενον, αλλα πασι κοινος προσπε
παικει φοβος· και μη μονον το κατα σφας ηθελον, αλλα και το κατα πασαν την
πολιν, συζεσθαι. Ὁπλισθεντες τοιγαρουν διεθεον πασαν την πολιν, οια τινες
διαττοντες συνεχεις· και οι μεν ενθεν, οι δ' εκειθεν μεθ' ορμης εξαλλομενοι, ουδεν
εωρων των λεγομενων, μονων δε οδυρμων και στεναγμα των ηκουον, ως αλοντος
του αστεος και ως του δεινου σφισιν εν χρωι γεγονοτος· και σχημα ην αντικρυς
αλουσης πολεως τα πραττομενα, πλην ουκ εκ των δρωντων εικονιζομενων των
χαλεπων, αλλ' εκ των πασχοντων τα της αλωσεως. Ου γαρ κενος εκαλει κενον, ως
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ληψομενος τον αργον προς το ληψεσθαι, ουδε πληρης ων αλλος παρωτρυνεν
ετερον, αλλ' οιον εκσπασθεν τες τωι φοβοληπτοι γεγονεναι και τοις οικειοις ως
αλλοτριοις προσπαιοντες, υπωπτευον και τους συνηθεις ως πολεμιους, παρα
τοσουτον ου σφαττοντες παρ' οσον και το προς εκεινων παθειν εφυλαττοντο,
δυσμοροι της ομαιχμιας και αθλιοι της κατα σφας προθυμιας εκαστος. Τοτε και οι εν
ειρκταις σιδηροις πεδουμενοιπολλοι γαρ των πολεμιων κρατηθεντες ως ειρκτην
ληθης την εν Νικαιαι φυλακην κατεκρινοντο, ως ου ραιδιως αν αποδραντες, εκεινοι
τοινυν, την κοινην θεωμενοι ταραχην, επιστευον τους εχθρους εισιεναι και
κρατησαι το αστυ, ουκ εξ ων εκεινους εβλεπον, αλλ' εξ ων τον των εποικων
θορυβον εθεωντο. Και δη των πεδων εκλυθεντες, ουραγοι τινες ησαν προεκθεουσης
της φαλαγγος, πλην ου κατ' αμυναν, αλλα κατα προθυμιαν του φυλασσεσθαι. Ἦν δε
το της εκδρομης τελος επι τας πυλας ιεναι της πολεως. Και ο λαος ειπετο χυδην, και
εν αλογιστωι τηι καθ' αυτον ασθενειαι ωρρωδουν εκαστος, ως η τεθνηξομενος, των
πρωτων πεσοντων, ει οι πολεμιοι εξωθεν διεκπαιοιεν, η, τουτων ανωθουντων τους
εισχεομενους και αναστελλοντων ενδοθεν, αυτος ουραγων 323 συνεξελευσομενος
τε και εκφευξομενος. Το δε ην αρα ονειδος αυτοις· προσπεσοντες γαρ ταις πυλαις, ου
μετα της αυτης και μιας προθεσεως επηρχοντο τε και ανεχωρουν, αλλ' εν ταραχηι και
συν ουδενι κοσμωι εμπιπτον τες, μεθ' ησυχιας και συν καταστασει τηι προσηκουσηι
ανεζευγνυον. Ευρισκον γαρ καθ' ησυχιαν καθημενους τους φυλακας και μηδεν
επαΐοντας των ανα την πολιν γενομενων. Ὅθεν και ου μαλλον ηλγουν ως τοσον
ηπατημενοι η ωρρωδουν εν αλλαις πυλαις ελπιζομενον το κακον· ο δη και πλειω
παρειχεν εκεινοις την ταραχην, ει ουτω βραδυναντων, της προς τας μηδενα φοβον
εχουσας πυλας απτομενων, οι εχθροι καθ' ετερας πυλας μετ' ευχερειας πασης
εισελωιεν. Και δη εκειθεν διασκιδναμενοι, οι μεν ενθεν, οι δ' εκειθεν ιοντες, αμα καθ'
ημισεις ταις καθ' εκατερον πυλαις εφισταντο, απογνοντες ως μη πονουσης της καθ'
εω. Ὡς δε τα ισα και εν εκειναις ευροντην γαρ προς αιγιαλον ουδεις ως
προδωσουσαν καθυπωπτευεν, εις εν συναχθεντες, καθισταντο τε τας ψυχας και εν
αμηχανιαι του τι πραττειν ησαν· μη γαρ αν κατ' αερος πεσειν τους εχθρους, πτερυγας
περιθεντας. Ὡς δε και την ες αιγιαλον φερουσαν επισταντες ελευθεραν και ταυτην
δεους ευρον παντος, των φυλακων εις χλευην τιθεμενων σφισι την απατην,
ανεπνευσαν τε ευθεως του δεους και την αιτιαν της φημης ηρευνων· μη γαρ αν
αυτοθεν γης μυκησαμε νης εξενεχθηναι, ει μη τις πρωτος τον φοβον
εψευδολογησεν. Ἐπι πολλας γουν τραπομενοι τας οδους, μηδε το τυχον παριδοντες,
ην τις προβαλλοιτο, ουδεν πλεον ειχον ευρεσθαι του εξ αφανους αμα τε γεννηθηναι
και αμα τραφεντα συνδιειληφεναι τας των πολλων ακοας. Το δ' εκ προχειρου και
πιθανον εις αιτιαν το της εικονος της θεομητορος καθ' ικεσιαν εκφερομε νης πληθος
επεσθαι γυναικων, ας δη και εκφωνειν αναγκαιον την δεησιν, κατοπιν ηκουσας.
Τουτων ουν ολοφυρτικως κατα Περσων και Τοχαρων θεοκλυτουσων, εικος τα της
φωνης διελθειν, και συμβηναι τας μεν κατ' εκεινων μεγαλοφωνουσας ποτνιασθαι,
τους δε περιξ και εξωθεν, την φωνην δεχομενους, τα κατ' εκεινων ως περι εκεινων
ερχομενων υποτοπαζειν, και ουτω διαδοθηναι συναμα φοβωι τον λογον και, τας των
πολλων ακοας πληρουντα, παραθηξαι τον θορυβον. 325 Ἀλλ' εκεινοι μεν ουτως· ο
δε γε βασιλευς, μετα ταυτα μαθων οπως γενοιντο, υπερεπαθησε τε και πεμψας δια
γραμματων τα πολλα κατε μεμψατο· μηδε γαρ ανδρων ειναι φρονιμων και νουν
εχοντων, προς το παρεμπιπτον της φημης θορυβουμενους ευθυς, θορυβειν· δειν γαρ
εννοειν το του πραγματος ανυποστατον και οπως εχθροι, μη περικαθημενοι πολιν
μηδ' εν χρωι των πυργων οντες, αλλα μολις και ακουομενοι διαγοντες εν Περσιδι,
αυτικα παμπληθες απεχοντες πετασθεντες εμβαιεν διχα πολεμου και προσβο λης.
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ταυτα και τα τοιαυτα γραψας και ονειδισας, ο βασιλευς εις το εξης καθιστα προς το
ευφυλακτοτερον τον λαον. 329

{ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΩΝ ΙΣΤΟΡΙΩΝ ΤΕΤΑΡΤΗ}.
∆ημηγορια βασιλεως προς τους αρχιερεις περι των καθ' αυτον. Ἄρχεται δ'
ενθενδε τα κατα τον πατριαρχην Ἀρσενιον. Ὁ γαρ βασιλευς, πας γιγνομενος προς το
πεισαι αυτωι τε ηπιως προσενεγκασθαι και τον δεσμον λυειν, επει απεγνωστο οι τα
του σκοπου, πολυς ην οριγνωμενος εκ παντος τροπου εκεινον αποσκευασασθαι.
Ὅθεν και πολλακις τους αρχιερεις συγ καλων, εμαρτυρετο την αναγκην, ως δεον ον,
ανεδην αγοντα των αλλων σχολην, τα της αρχης, πολλα οντα και δυσεξανυστα,
προσκοπειν. Ὁ δε κακεινοις ενειλουμενος εξ αναγκης απαραιτητου, ως μεγα τι και
τον απο του πατριαρχου δεσμον εφολκιον επισυρεται. Ἐχρην δ' ουχ ουτως, αλλα και
αυτους τωι πραγματι νεμεσαν, ει, πλημμεληματος μη οιου τ' οντος τηι εις το αρχαιον
των πραγματων επανακαμψει εξαληλιφθαι, ο προς το θεραπευειν τατ τομενος δυοιν
θατερον πραττοι, η τα προτερα ως ειχεν ανταπαιτων, η την θεραπειαν
αναβαλλομενος· το μεν γαρ αδυνατον, το δε παντως ανοικονομητον. Και δεον ον
παραινειν και την του μεταγνωναι δεικνυειν οδον και τωι μηδεν του πλημμεληματος
αισθομενωι η και καταρραιθυμουντι εκ προαιρεσεως, ο δε και τον εξ αυτου
νυττομενον τωι γνησιως μεταγνωναι και την θερα πειαν εκτοπως θελοντα δεχεσθαι,
καν τομαις καν καυστηρσιν οικονομοιτο, εκεινος απωθειται και τωι μεταγνωναι το
απογνωναι συνειρει, ως κρειττον ον μη μεταγνωναι η απογνωναι μεταγνοντα· το
μεν γαρ αναλγησιαν κατηγορει, το δ' απωλειαν αιωνιζουσαν· αυτον μεν ουν και
πολλακις προσ ελθοντα αποπεμπεσθαι και, ζητουντα τους τροπους της ιατρειας, ουχ
οπως 331 λαμβανειν, αλλα και προσονειδιζεσθαι, και τελος ουδεν αλλο πυνθανεσθαι
πλην το αναγκην ειναι το τραυμα ιασθαι, οπως δ' ιωιτο μη μανθανειν, αλλα προς το
πραττειν προτρεπεσθαι, μηδεν ειδοτα των πραττειν οφειλομενων, ειναι δ'
υποπτευειν το παν χλευην. «Ὥρα γουν δεδοικεναι μη τι και πραττοντος εκεινος
αναλαμβανων το εγκλημα, ως μηδενος αυταρκους γενομενου, μη καταδεχοιτο και
ουτω πονεσας ανηνυτα γνωσομαι. Ὃ δ' ουν και εμφαινει πλαγιως, ακουσαντες αν
διαγνωτε ην ολως συμφεροι· αποθεσει γαρ βασιλειας και ιδιωτισμωι μετιεναι το
εγκλημα βουλεται. Το δε ωι αν και συνενεγκοι σκοπων, ουδ' ολως ευρισκω. Ἐπι μεν
ουν τοις κοινοις, αυτοθεν δηλον, και ουδεν δει ερωτωντας μανθανειν· το γαρ μητ'
εκεινου οιου τε οντος τα πραγματα διοικειν και μηδε συμβαντος εκστηναι, ως μεγα
τι την ερημιαν λογιζεσθαι, ουδεν αλλ' η ζητουντος οιμαι κοινον ολεθρον και
Τελχινος τροπον ενδεικνυμενου. Ὃ δε και μαλλον δια φεροντως των αλλων
απτεσθαι των εμων, μακραν αν την δημηγοριαν κατε τεινα αν, ην μη γε και αφ' ενος
μονου οιος τ' ην παρισταν την βλαβην. Τι γαρ μοι και εχεγγυον τουδε αυθις
απραγμονως βιωσαι, καταθεμενωι την εξουσιαν; Τι δε γυναικι και παισι μαλλον, οις
αν παρευθυς μοιραν εφεδρευειν αναγκη ης ο τυχων ου γηθησειεν; Ἐμοι μεν ουν ουκ
εστιν αμφισβητειν εκεινωι της πνευματικης ιδμοσυνης, καν ο τι κελευοι· τεως δ' εν
τουτοις πολλου γε δεω προσεπαινειν. Που γαρ και τινι ποτ' εθνει το τοιουτον
εβλαστε; Και εις τι παραδειγμα βλεπων ο ιεραρχης ανεμεσητως αξιουν εχοι τουτο
και εν ημιν; Ἦ ουκ οιδε τον τοιαυτης γευσαμενον καθαπαξ μεταβολης μη τροπον
ειναι μετεγκλινειν προς αλλο η μετεγκλιναντα τελευταν; Ποσοις γαρ εφεδρευεται
βασιλεια; Ὁποσοις δε και η πιστις εψυκται επι του σχηματος, σωιζομενου και ετι του
βασιλεως, ους και καθυφεικοτος ωρμημενους παλαι θαρρειν αναγκη. Καν αυτοι μη
δρωιεν ιαπτοντες αλλως, αλλα τωι γ' επι της αρχης 333 κατασταντι, ωσπερ
αντιζηλουν εικος, ουτω και δραν τα χειριστα ραιδιον. Τι δε και αναγειν την αρχην
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εδει, ον μετ' ου πολυ καταγειν ηβουλετο, ως γευσαντα μονον αποστερειν; Χωρις δε
τουτων και Θεον, ειπερ τινι αλλωι μεγιστωι, και καταστασει βασιλειας συνιεναι
πιστευομεν. Θεου δε βουλην διασκεδαν εθελειν, ως μεν τολμηρον, ως δ' αυθαδες, ως
δε και μεγαν εχον τοις τολμωσι τον κινδυνον. Ταυτα τοινυν ενθυμουμενους, δει και
υμας τωι δικαιωι της βασιλειας συμπραττειν και μη ουτω καταμελειν ημων, επι
τοσουτον απαγχομενων τοις λογισμοις. Τι δαι, ου τηι εκκλησιαι μετανοια ωρισται, ου
νομοι ταυτης θειοι προβεβληνται, ουχ υμεις κατ' εκεινους τους πολλους θεραπευετε;
Ἦ τοις βασιλευσι διαφεροντως προς τους πολλους οι της εκκλησιας προκεινται
νομοι; Ει δ' ουν, αλλ' ει μη παρ' υμιν μετανοιας θεσμοι, αλλαχου των εκκλησιων
εισι, και προσδραμουμαι ταυταις και παρ' εκεινων θεραπευθησομαι. Ἡμιν μεν ουν τα
κατα γνωμην ειρηται, υμιν δε σκεπτεον το ποιητεον βουλευομενοις συναμ' εκεινωι·
ουδε γαρ και εισετι ανεξομαι πασχειν ανιατα. Καλον γαρ η παρ' υμιν ιασθαι, η ζητειν
τον τροπον της θεραπειας ετερωθεν.» Ταυτα του βασιλεως τοις αρχιερευσι
διαλαλησαντος και οιον προς τα της μαχης ακροβολισαμενου, εκεινοι, εφ' εκαστωι
των λεγομενων τοις αχθομενοις προσεοικοτες, δηλοι ησαν τα προς βασιλεα του
πατριαρχου συνολως ουκ αποδεχομενοι· και δια τουτο πολλα και αυτοι προτιθεντες
και αμα συνει ροντες, θεραπευειν ηθελον τον κρατουντα. Ου μην δε αλλα και καθυπ
ισχνουντο, μονον και αυτου βασιλεως προσπεμψαντος, αυτοι τα μεγαλα
συλληψεσθαι.
βʹ. Ὅπως τον του Γαλησιου Ἰωσηφ προς τον πατριαρχην απεστελλεν ο
κρατων, ζητων λυσιν του αφορισμου. Ὁ γουν βασιλευς και αλλους μεν καθ' ενα
πλειστους απεστελλεν, αξιων τον ιεραρχην λυσαι οι την αθυμιαν, ετοιμωι οντι, ως
εκεινος υπισχνειτο, το κελευομενον εκπληρουν· τελος δε και τον της μονης του
Γαλησιου προιστα μενον Ἰωσηφ, ος δη και Γαλησιου φανερωτερον εκαλειτο, ανδρα
πνευματικον 335 και εις πατερα τεταγμενον τωι βασιλει, αποστελλων κατηντιβολει
δεχεσθαι την πρεσβειαν και συγκατανευειν τηι αξιωσει. Ἀλλ' ο πατριαρχης, πολλα
μεν παρα των αρχιερεων υπερ του βασιλεως ικετευομενος, ως ουκ αξιον λεγοντων
ουτως επι τοσουτον τωι επιτιμιωι συνισχεσθαι, πολλα δε και παρα του πνευμα τικου
εκεινου και θειου ανδρος αξιουμενος, εφ' ωι την παιδειαν αλλως οικο νομοιη, τον
δεσμον λυσας, και προστιμυη τωι βασιλει των εικοτων, ο δε και μαλλον ηγριαινε και
αμεταθετως ειχε της γνωμης, ως και τοις πρεσβευουσιν επιπληττειν και αυτωι δη τωι
Ἰωσηφ γενναιως επεχειν, τολμωντι ως δηθεν τα της βασιλεως αναδοχης παρα την
εκεινου θελησιν. Αιρει δε και λογος παρα πολλοις ως και επιτιμησειεν, εφ' ωι μηδε
πνευματικος αναδεχοιτο· ο δη καν γεγονος η εφυλαχθη, η και παραβαθεν ελυθη η
και αλυτον εμεινεν, καν μη γεγονος εφημισθη, ως και ο Ἰωσηφ, πατριαρχευσας
υστερον, απολο γουμενος υπερ τουτου, διισχυριζετο, ομως πολυς εντευθεν ανερραγη
κλυδων τηι εκκλησιαι, ως ισχυρον προτεινοντων των Ἀρσενιατων κατ' εκεινου
εγκλημα πατριαρχευσαντος σχιζομενων.
γʹ. Ὅπως λιβελλος κατηγοριας κατα του πατριαρχου εδοθη τωι βασιλει. Τοτε
τοινυν, βοηδρομιωνος ισταμενου και των συνηθων νηστειων τελου μενων, εορτης
αγομενης ην Ἀκαθιστον συνηθες ονομαζειν, των τις του κληρου, εν νοταριοις τωι
πατριαρχηι τελων μετα τον σφων πριμμικηριον, ον και μεσιτην ειωθασιν οι πολλοι
σεμνυνοντες λεγειν, τουπικλην Ἑψητοπουλος, λιβελλον κατηγορηματων πληρη
συνθεμενος, ασμενως εγχειριζει τωι βασιλει, νυκτος τοτε ουσης, μετα την της
υμνωιδιας εκπληρωσιν. Ὁ δε, τους παρα τυχοντας εκ των του κληρου συγκαλεσας
αμα, ηρωτα ει και αυτοι συνοιδασι 337 τωι Ἑψητοπουλωι τα οι πραχθεντα· ως δ' ουκ
ην κατανευσαι ακουοντας πλην ενος η και δευτερου, περι τε των κεφαλαιων
διεπυνθανετο και οποιας ειη της υποληψεως ο τον λιβελλον εγχειρισας. Ὡς δ'
εμαρτυρουν μεν τωι δοντι τα μετρια, περι δε των κεφαλαιων απελογουντο αναγκην
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον εις τοιουτους αγωνας αποδυσαμενον και τους συνειδοτας εχειν, ο βασιλευς,
ευθυς οιηθεις εις χειρας εντευθεν εχειν τον λεοντα, απριξ ειχετο των γραμματων και
καιρον ετιθει της περι τουτων σκεψεως. Οις δε κεφαλαιοις ο λιβελλος
συγκεκροτητο, ταδ' ησαν, ως ειπειν καθ' εκαστον· πρωτον το εν αρχηι της ορθρινης
υμνωιδιας τον υπερ του βασιλεως ψαλμον εγκοψαι, μονωι δε τωι τρισαγιωι και τωι επ'
αυτωι μνημοσυνωι κελευσαι προοιμιαζεσθαι· δευτερον το προσκεισθαι τοις του
σουλταν ευμενως, ως και σφιν εφειναι τωι λουτρωι της εκκλησιας συχνακις
ελλουεσθαι, τιμιων χαρακτηρων σταυρου εκεισε τοις μαρμαροις εγκεχαραγμενων,
Ἀγαρηνοις ουσι και αμυητοις· τριτον ως και τοις υιεσιν εκεινου τωι ιδιωι μοναχωι
μεταδιδοναι των αγιασματων κελευσειεν, αδηλον ον ει τωι θειωι λουτρωι
ετελεσθησαν· και το επι τουτοις ως αυτος ο σουλταν συν τοις σατραπαις αυτου κατα
το ορθρινον της λαμπρας και μεγαλης κυριακης τωι πατριαρχηι λιτανευοντι συνελθοι
τε και συλλιτανευ σειε. Και α μεν τωι λιβελλωι διειληφατο, ταυτα τε και τοιαυθ'
ετερα. Τωι μεντοι γε πατριαρχηι το παραπαν αγνοειν ουκ ην, ομως δε Θεωι το παν
επιτρεπων ησυχαζεν. Ὁ δε γε βασιλευς, των γραμματων απαξ επειλημμενος, τους
επιδημουντας τηι Κωνσταντινου των αρχιερεων επισυνηγε και δη προυτεινε μεν
εκεινοις εις γνωσιν τα γραμματα, εκοινουτο δε σφισι την σκεψιν οπως ποιοιη· ου
γαρ ην υπερθεσθαι πραγμα δοκουν συμβαλεσθαι τωι σκοπωι, καν ουκ εδοκει αποχρων
προς το τον πατριαρχην δεδιξασθαι. Ἐκεινος γαρ και μη προς απολογιαν ετι
καλουμενος απελογειτο· το μεν του ψαλμου, ως αυτος ειη ο ταξας τουτο το πρωτον,
ως τοις μοναχοις συνηθες ον, καν τηι εκκλησιαι τελει 339 σθαι και αυτος αθετοιη
παλιν, ως αυταρκους δοκουντος του τρισαγιου συν τωι μνημοσυνωι εις ευχης
εκπληρωσιν· και δικαιως αν απολογησομενος, ει και τουτο τελοιη, ουτω του
βασιλεως εχοντος, πως αν δικαιως εγκαλοιτο καθυ φιεις του παντος; Το δε τους του
σουλταν επι τωι λουτρωι λουεσθαι, αυτον μεν μητ' ειδεναι μητε κελευειν· τεως
δικαιως αν εκκλειοιντο παντων εκεινοι των λοετρων, ουχ ηττον η του της
εκκλησιας, ως των αλλων προς τοις χαραγμασι του σταυρου και εικονων
ευμοιρουντων αγιων· ει δε ταλλα σφισιν ανειται και ασεβεσιν ουσιν, εις τι του της
εκκλησιας λουτρωνος διαφεροντως εκδιωχθησονται; «Το δε τωι σουλταν και τοις
υιεσιν ως χριστιανοις προσφε ρεσθαι, αρχιερεως μεν μαρτυρουντος του Πισσιδιας,
ανευθυνον οιμαι· ει δ' αλλως ελεγχοιντο εχοντες, εκεινου και μονου, αλλ' ουκ εμον
το πλημμελημα.» Ἀλλ' ουχ ικανα ταυτα τοις αμφι τον βασιλεα εδοκουν τας ευθυνας
εξελε σθαι τωι πατριαρχηι, αλλα συνοδον ηθελε συγκροτειν εξ απαντων αρχιερεων,
παροντων ενταυθα και πατριαρχων δυο, του τε Ἀλεξανδρειας Νικολαου και του
Ἀντιοχειας Ευθυμιου. Ὅθεν και βασιλικαις συλλαβαις μετεστελλετο τους αρχιερεις
πανταχοθεν, ωστε, παρωιχηκυιας της εορτης, ανυπερθετως απανταν παντας,
μηδεμιας προφασεως αποχρησουσης προς παραιτησιν του μη απανταν ευθεως,
δεξαμενους τα γραμματα. Ἅμα γουν τελειωι ηρι συνηγοντο, και τα κατα τον
πατριαρχην συναχθεισιν επιμελεστερον εκινουντο.
δʹ. Ὅπως και οπου εζητουντο τα κατα τον πατριαρχην Ἀρσενιον. Τοπος δε
της αυτων συνοδου ο βασιλικος Ἀλεξιακος τρικλινος ην, ινα δη και προυκαθητο μεν
ο κρατων, συγκαθεζοντο δε και οι μεγιστανες και οσον το εν αξιωμασιν ην,
συνηδριαζον δ' οι αρχιερεις, και παν το της 341 συγκλητου παρισταντο. Συνησαν δε
και απο πασων των μονων οι πρου χοντες μονηρεις συναμα τοις σφων προεστωσιν·
αλλ' ουδε το της πολιτειας οσον ην περιφανες και δηλον απην. Και ο μεν
κατηγορων, ες μεσον παριων, τον λιβελλον προυτεινεν, ο δ' ανεγινωσκετο επι
παντων. Και επει εδοκει προκαλεισθαι και τον πατριαρχην, πεμποντες τρεις μεν των
αρχιερεων, τρεις δε και των κληρικων, προσεκαλουν απαντησοντα προς απολογον.
Ὁ δ' ανενευε παμπαν και γε κρισιν μεν μη παραιτεισθαι, τροπον δε κρισεως και
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοπον και προσωπα φευγειν ελεγε, και δικαιως, ως οιεσθαι· πατριαρχην γαρ
κρινεσθαι, παροντος μεν βασιλεως, παροντων δε μεγιστανων και κοσμικων, και εν
ανακτορων, και ταυτα και βασιλεως ουτως εχοντος και εις αμυναν προειλημμενου,
ουκ αξιον ουδε των δικαιων ειναι το συμπαν. Ταυτα προς τους απεσταλμενους του
πατριαρ χου λεγοντος, γραφηι εδιδοντο τα λεγομενα, ως μη τι συκοφαντηθειη. Οι δ'
υποστρεφοντες εδηλουν παντα μετ' ασφαλειας τοις αποστειλασι, και ο συλλογος
διελυετο. Τουτο δις ειτα και τρις γεγονος εκ τινων καιριακων διαλειμματωνεμελε
γαρ και κανονων εκεινοις τοιαυτα πραττουσιν, ουδεν ην πλεον εκ τουτων οτι μη τον
πατριαρχην παραιτεισθαι τον τροπον της κρισεως, τους δ' αντεπιστελλειν εκεινωι,
ως επιστημοναρχου του βασιλεως ειναι δικαιουμενου εν τοις εκκλησιαστικοις
πραγμασι, μη δικαιον ειναι μηδ' ευλογον τα τοιαυτα, μεγιστ' οντα, διχα βασιλικης
επιστασιας κινεισθαι.
εʹ. Ὅπως ο πατριαρχης προς βασιλεα αφικοιτο και οπως παρα μικρον
παραλογισθειη. Ἐν οσωι δε ταυτ' επραττετο, εννοησας ο πατριαρχης, ο και αληθες ην,
ως ουδεν εστιν αλλο το κινουν τοιαυτα η το του κρατουντος προς αυτον αμυντικον,
οτε και κινδυνευοι κακωι το κακον ιασθαι, τηι του πατριαρχου καταδικηι το προς
εκεινου απεχθες και οχλωδες, ωστε και απεσκευασθαι ταυτα βουλεσθαι, παριδων
πασαν μικροψυχιαν, ιππου τε επιβαινει, μη προτε ρον ειωθως εξ ου την
Κωνσταντινου κατελαβε, και βασιλει προσεισιν. Ἡμερα δ' ην καθ' ην ταυτ'
επραττετο κυριωνυμος. Ὁ γουν βασιλευς, καιρον εκεινον οιηθεις επιστηναι ον και
εζητει παλαι, τον της ανεσεως επειθε γαρ εννοειν τοιαυτ' εκεινον το τ' επιβηναι
ιππου τον πατριαρχην 343 και παρα το συνηθες πραξαι, τα τε κινουμενα, ως εν χρωι
καταδικης αυτον γεγενησθαι, και ως εκμειλιξασθαι παραγενοιτο, φιλοφρονως τε
υπανται και ασμενως υποδεχεται προσιοντα και πλειστον οσον ομιλει τα χαριεντα.
Ὡς γουν καιρος της ιερας λειτουργιας επεστη και ηδη ην ο κρατων προς τωι τωι ναωι
επιστηναι, πεμψας εκεινος τινα των αυτου τους επι της λειτουργιας κατησφαλιζετο
και εκελευεν, αμα θεασαμενους αυτον, μητε περιμενειν την προς τας αγιας εικονας
προσελευσιν αυτου προσκυνησοντος, μητ' αλλο τι περιαργουντας πραττειν, αλλ'
ευθυς εκφωνειν μεν τον διακονον το Ευλογησον, ευλογειν δε τον Θεον
μεγαλοφωνως τον ιερεα κατα το συνηθες και της λει τουργιας απαρχεσθαι. Τουτο δ'
ην παντως προς ο ταυτ' εκεινος παρε σκευαζετο, το τον ιεραρχην αμ' αυτωι επ'
εκκλησιας συναγαγειν καντευθεν σιωπηλως την του δεσμου λυσιν
πραγματευσαμενον εχειν. Και δη ηυτρεπιστο μεν τα της ιερας λειτουργιας, ο κληρος
δ' απας, μετασκευασαμενος τοις εικοσι, καραδοκουντες τον βασιλεα οσον ουπω
αφιξομενον περιεμενον. Ὁ δε βασιλευς, ευστοχως του ιερου μανδυου τον
πατριαρχην κατεχων, κατα τινα ποσα διαστηματα, αμα μεν ισταμενος ωμιλει, αμα δε
και ως επι τον ναον προσηγετο. Ὡς δε ποτε του ουδου επεβη και ο διακονος το
Ευλογησον εξεβοα και ευθυς η του ιερεως ευλογησις, εκσπα ται τωι παραδοξωι ο
πατριαρχης και, τον δολον συνεις αυτικα, αντεσπα και της χειρος του κρατουντος
εξωλισθε και· «Τι, λεγων, ουτω δολερως κλεπτεις την ευλογιαν και παραλογιζηι το
θειον, ανθρωπος ων, ου δεον ον ουδε συμφερον;» Ἔτι δε και· «Καλα γε ταυτα,
προσονειδιζων, και γε βασιλει και εννομως αρχειν προαιρουμενωι πρεποντα και δη
φορητα τοις αλλοις ακουσαι, ωστε και επαινειν», ευθυς αετος ην λιπων εκεινον
καταιδεσθεντα και αφιπταμενος και, δια της σιδηρας του τρικλινου πυλης ως ταχος
πεζηι διαθεων, ηι ποδων ειχεν εχωρει προς θαλασσαν και, νεως επιβας, κατελαμβανε
τα οικεια. Ὁ μεντοι γε βασιλευς, υβριοπαθησας οιον και αιδεσθεις, προσποι ειται δ'
ουν ομως το μεγαλοψυχον. Και επει τελος η ιερα λειτουργια ελαμβα νεν, εξελθων,
σταθεις εν τωι Ἀλεξιακωι τρικλινωι, τους τε των ιεραρχων παρατυχοντας και τους του
κληρου μεταστειλαμενος, επενεκαλει τωι πατριαρχηι σκληροτητα, και· «Ἴδετε,
 
 

126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγων, πως αμαθως ουτω των 345 ημετερων χειρων απεδιδρασκε· και ει λυπησων
εφανη, κατα τι γε και παρ' ημας αφικται; Ἀλλ' ως εοικε, τους ελεγχους διαφυγγανειν
πραγματευομε νος, ελαθεν εαυτον συνωθησας μαλιστα προς την δικην. Μη ουν επι
πλεον φυγοδικων κερδαινετω· αλλ' επει το τριτον εναπολελειπται μηνυμα, συνα
χθεντων γενεσθω και τουτο. Και ει μεν απαντησει, κρινεσθω· ει δ' ουν, αλλ' υμιν γε
μελησει πως αν φυγοδικουντα μετελευσησθε. Το δ' εμον αναθετεον Θεωι, οπως αν
ως εκεινωι βουλητον οικονομηθειη.» Ταυτ' ειπων και προσθεις κακεινα κατα τινα
προληψιν ευμεθοδως οτι και το τουτους πολλακις αναφεροντας περι των κατα τας
σφων εκκλησιας μη εισακουεσθαι, αιτιαν μιαν ειναι την του πατριαρχου προς αυτον
απεχθειαν και ως, ει εκποδων το σκανδαλον γενηται, αυτους τα μεγαλα παρ' αυτωι
δυνασθαι, καταπαυει τον λογον.
ʹ. Ὅπως, συναχθεντων των αρχιερεων, το τελειον μηνυμα και επι τουτωι η
αποφασις γεγονεν. Της δε μετ' αυτην ημερας συναχθεντων αμα και παλιν, μετα
πολλα τα λαληθεντα και την του βασιλεως οιον παραιτησιν, ως μηδε αυτον θελειν
παρειναι, ει μη γε της εκκλησιας δεσμοι εξεχωρουν και προσκατηναγκαζον, και το
λοιπον πεμπεται μηνυμα, αρχιερεων καν τουτωι μεσολαβησαντων και κληρικων. Ὡς
δε και αυθις ο πατριαρχης απειπε την αφιξιν, προστιθεις ως· «Το δοκουν υμιν
αποντος γενεσθω· ουδε γαρ απαντησαιμι, καν ο τι γενοιτο», τοτε μετα την πολλην
σκεψιν οι ιεραρχαι, κανοσιν οιον επερειδε σθαι θελοντες, ειχον μεν και τον της
φυγοδικιας κανονα των αποστολων, τα πολλα σφισι προς το τα δοκουντα
αποφαινεσθαι συμβαλλομενον· ομως δε γε εν ασφαλει βουλομενοι πραττειν, επει
και επι πασης, ως ειπειν, της πολεως ταυτ' επραττον, του βασιλεως οικονομουντος
δια την της απεχθειας υποτρε χουσαν υποψιαν και ινα μη και αυθις σχιζοιντο,
μαθοντες τα γεγονοτα, παρι στων και αυθις επι μεσου τον Ἑψητοπουλον. Και ο
λιβελλος καθ' εν κεφαλαιον υπανεγινωσκετο, και ει εχει τους μαρτυρησοντας
ηρωτατο. Ὁ δε· «Πραγματων φανερων, ειπεν, ου τονδε η τονδε αναγκη ειναι τον
μαρτυρα, αλλ' αμα συμπαντας, οτι και παντες συνοιδασι γενομενοις.» Ὡς γουν εκλε
γεντες τινες ηρωτηθησαν των του κληρου, και μαλλον περι του σουλταν, ει 347
συλλιτανευσας τωι πατριαρχηι συγκαθισειεν, αναγινωσκομενου του θεολογικου
λογου κατα το συνηθες, ευθυς ωμολογουν ουτω γενεσθαι· τον δε σουλταν ει
χριστιανος εστιν ειτε και μη, μη ειδεναι εφασκον, τεως δ' εκεινον τοτε χρι στιανον
νομιζειν αντικρυς. Οι γουν κρινοντες τουτο μονον λαμβανειν ηθελον το
συλλιτανευσαντα καθεσθηναι, το δ' ειτε χριστιανος ειτε και μη, αυτοις εφασκον
ζητητεον ειναι· και επι τουτοις πολλοι παρηγοντο μαρτυρησοντες το σεβας εκεινωι
μη κατα χριστιανους ειναι, ουκ οιδ' ειτ' αληθως, ειτε μην και θεραπευοντες τον
κρατουντα. Τεως δε γε, ως υστερον ημας πυνθανεσθαι, των τοιουτων τελος
λαβοντων, ο σουλταν, αποστειλας προς τον κρατουντα, επει παρα την αυτου αιτιαν
μεμαθηκει τον πατριαρχην εξελαθεντα, συν αλλοις οις εμηνυε, και τουτο χαριεντως
η μαλλον και βαθεως απτομενος προσεμηνυε, αξιων στειλαι οι των εκεινου
διαφεροντως τα ιερα περιαμματα, α δη και εγκολπια ο κοινος ονομαζει λογος, και, ει
βουλοιτο, και χοιρου ταριχευθεντα μηρον, ως ορεγομενος φαγοι. Και τουτ' ην τοτε
τωι βασιλει περι του πατριαρχου ελεγχος αντικρυς, τωι μεν ειναι των θειων
εκτυπωματων προσκυνητην το σεβας αυτου παριστωντος, τωι δε και κρεων υειων
ορεγεσθαι την κατα χρι στιανους πολιτειαν εμφαινοντος. Τοτε δε ως ατελεστου περι
του σουλταν βουλευομενων εκεινων, εδοκει κινδυνος εξηφθαι τωι πατριαρχηι. Ἦσαν
δ' αλλοι οι και γλαφυρωτερον επεχειρουν δηθεν προσεπιτιθεμενοι ταις κατηγο ριαις
ως, ειπερ κακεινος εις χριστιανους αληθως ετελει, το γουν περι εκεινον Περσικον
καλον ην εκτοπως τον πατριαρχην φυλαττεσθαι· μηδε γαρ κακεινους παντας
χριστιανους ειναι η και λογιζεσθαι. Ὡς γουν προς το τα δοκουντα αποφαινεσθαι
 
 

127

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ησαν, οι μεν πλειους, η και παντες παρα τιναςο Ποντοηρακλειας Θεοδωρος ουτος ην,
ο Ευχαΐτων Ἀλεξιος, ο Βρυσεως Ἰωαννης, και μετ' αυτων αλλοι· ο γαρ Μιτυληνης
Γρηγοριος, τα πολλα τωι πατριαρχηι προσεχων, επει την δικην απηρτημενην εωρα οι,
νοσον σκηψαμενος απην, ωι δη και μετ' εμβριθειας ο κρατων, εμε ως νοταριον
αποστελλων, η απανταν η διδοναι την γνωμην εκελευε, και μολις 349 την οικειαν
γνωμην τωι τε Λαρισσης Θωμαι, τωι Ναυπακτου Ἰωαννηι και τωι Ἀδριανουπολεως
Γερμανωι προσανετιθετο, οι γουν παρα τους ειρημενους εκ του παραχρημα
καθαιρεσιν του πατριαρχου κατεψηφιζοντο, πλην ως φυγο δικουντος το πλεον· το
γαρ του σουλταν, ειτε χριστιανος ειη ειτε και μη, επ' αμφιβολοις ετιθουν· αποχρων
δε προς καταδικην τωι κατηγορουμενωι το της φυγοδικιας και μονον ενομιζον
εγκλημα, ως επ' εγκλημασι τωι φυγοδι κουντι συμβαινον. Οι δε και σφισιν
αντεβαινον ικανως, ως, ει μεν ως κοι νωνησας αλλοσεβεσιν ο πατριαρχης
ευθυνοιτο, πρωτον μεν, αλλ' αδηλον ον ει ασεβεις εκεινοι, το εγκλημα συμβαινειν
εξασθενειν· ει δε και ταις αληθειαις εξω της αυλης του Χριστου ο σουλταν, τον μεν
πατριαρχην και ουτως ανευθυνον ειναι, του παντος επι τωι μαρτυρουντι κειμενουο
δ' ην ο Πισσιδιας Μακαριος· ει δ' ουν, αλλα συνευθυνεσθαι και τους αλλους τωι
πατριαρχηι, χριστιανους γε οντας και προσκεκληρωμενους τωι θειωι, καθ' ονδηποτουν
ευρισκομενους βαθμον, οις δη και ωφειλετο εξ αναγκης υπομιμνηισκειν τωι
πατριαρχηι και αναστελλειν την εκειθεν βεβηλωσιν· το δε τουτους παραδραμοντας
επι μονωι τωι πατριαρχηι την δικην ισταν, μη ειναι το παραπαν δικαιον, μηδ' επιεικως
ευλογον. Ὁ δ' ουν Πισσιδιας, προς το αποβησομενον αφορωντο γαρ εγκλημα
μαρτυριον ην του και τουτον τηι καταδικηι συνυπαγεσθαι· ου γαρ αν δοξαιεν παντως
δικαιως τον πατριαρχην καταδικαζειν, ει μη και αυτον ευθυνοιεν, εφ' ησυχιας
καθημενος ην. Τοσον δ' εκεινοις εμελε τουτου ωστε ουδε το πρωτον συνεκαλεσαντο
μαθειν εξ εκεινου τα περι του σουλταν. Τεως δ' ομως ουκ ην αυτον δεχεσθαι τους δι'
αυτον επενεγκοντας την της δικης ψηφον τωι πατριαρχηι· ο δη και συνεβη,
εξορισθεντος αμα τωι καθαιρεθηναι, η μαλλον και ερημην αλωναι, κακεινου. Ὡς δε,
πολλων τοτε κατατεινομενων λογων, τελος και ουτοι συνηλθον τοις αλλοις εκοντες
ακοντες, κυρουται η ψηφος, και ο πατριαρχης επι καθαιρεσει καταδικαζεται. Λυσαν
δ' αιψηραν 351 αγορην, ποιητικως φαναι, των βασιλεων ευφημηθεντων κατα το
συνηθες. Πλην και δυο ταττονται των ιεραρχων απελθοντας τα παρα της συνοδου
πραχθεντα σημηναι τωι καταδικωι.
ζʹ. Ὅπως απελθοντες τρεις αρχιερεις εξ αποστολης των αλλων τωι πατριαρχηι
τα της καθαιρεσεως παρεδηλωσαν. Ὀψιας γουν δειλης προς εκεινον απηντηκοτες,
παροντος και του κληρου παντος, εδηλουν τε την αποφασιν και ως εξελθειν
ετοιμασθειη διεκελευοντο. Ὁ δε, πρωτον μεν ευχαριστησας Θεωι, ετοιμον εαυτον
παρειχεν απερχεσθαι, οπηι και βουλοιντο. Ἔπειτα δε και προς τον κληρον στραφεις·
«Τα μεν κατ' εμε οπως συνεβη, παραχωρουντος Θεου, οιδατε, τεκνα· δει δ' ομως
ευπειθειν τωι θειωι θεληματι, καν οπως οικονομηθειη τα καθ' ημας. Ἡμεις μεν ουν
ποιμενες ταχθεντες κριμασιν οις οιδε το Πνευμα το αγιον το καλεσαν, ει και
αναξιους, ημας, οπως κατα το δυνατον ημιν εποιμαναμεν και τα καθ' υμας
διεξηγομεν, ου καλως μεν ισως, ικανως δε κατα την ημετεραν δυναμιν, οιδατε. Τι τα
δηλα και λεγω; Ὅμως πολλους μεν ισως και ελυπησαμεν, παρα πολλων δε και
ελυπηθημεν, συνδιαφεροντες αλληλοις τας απεχθειας τας παρα αλληλων. Τοιαυτα
γαρ τα της εκκλησιας σπλαγχνα, ως και, βαρυνομε νων ημων ως πατερων, υμας ως
τεκνα ανεχεσθαι και, απεχθανομενων τινων, ημας αυθις, αλογουντας της απεχθειας,
ως μελη γνησια περιεπειν τους απεχθανομενους. Νυν ουν καιρος αλληλοις αφειναι
τα οφειληματα. Και δη το μεν απ' εμαυτου εκπληρω και συγχωρω πασι και οπηι τωι
Θεωι βουλητον προθυμως απερχομαι· υμεις δε αλλα τα των σκευων της εκκλησιας
 
 

128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και οσα εν πεπλοις τιμιοις και λειψανοις αγιων και βιβλοις απελθοντες και καθ' εν
ιδοντες και αναψηλαφησαντες παραδεξασθε, μη και τις και ιεροσυλιας ημας
γραψηται. Και το λοιπον χαιρετε εν Κυριωι, τεκνα, και συζεσθε. Ἡμιν δε ο επενδυτης
και το πυξιον και τρια των νομισματων, α δη και τωι πατριαρχειωι προσβαινοντες
ειχομεν κατα κανονα των μοναχων, και ταυτα ιδιοις κοποις τοις εκ μεταγραφης
ψαλτηρος κτηθεντα, παλιν λαβοντες εξιμεν.» 353 Ταυτα και τοιαυθ' ετερα προς τον
κληρον ειπων, ωστε και εκ του σχεδον απελθειν τινας επι τηι των αγιων παραληψει,
ων και αυτος ην, στραφεις προς τους πεμφθεντας· «Ἀδελφοι, ειπεν, ιδου ητοιμασθην
και ου ταραχθη σομαι, καν ο τι και επ' εμοι βουλοισθε. Το ουν υμετερον, ως φατε,
κατεπρα χθη. Πραττετω και το λειπον ο βασιλευς και οπου ιτεον ημιν εξ αυτης
κελευετω, η μαλλον πεμπετω και τους απαξοντας· ουδε γαρ ερισομεν το παραπαν,
καν ξιφος προσετοιμαζοι καν θανατον.» Ταυτ' ειπων, απεπεμπε μετ' ειρηνης παντας,
αυτος δε τοις ολοις εξαμελησας εκαθητο, το απο του κρατουντος αναμενων
προσταγμα.
ηʹ. Ὅπως πεμψας ο βασιλευς εξαγει του πατριαρχειου τον πατριαρχην και τα
τοτε συμβαντα. Νυξ ην, περι που τα τελευταια πυαντιωνος, οτε και προς το
αιθριωτερον καθισταται ο αηρ, των απο του χειμωνος απαλλαγεις δυσχερων, το
πολυ της νοτιδος αποβαλων. Και δη πρωτην φυλακην της νυκτος εκεινης οι του
βασιλεως πεμπονται, εφ' ωιπερ, τον καταδικασθεντα καταγαγοντας, απαγα γειν οπου
και προσεταχθησαν. Ὡς γουν αυτικα κατηγετο, επιβας του μεγι στου ναου, στας προς
ταις μεγισταις πυλαις, αφωσιου τωι δεσποτηι Χριστωι τα ευχαριστηρια, προσκυνων τε
και συνταττομενος. Ὡς δ' εμελλε δια της κατ' ανατολας πυλης εξερχεσθαι, εφ' ωι
καταλαβειν το εν τηι Βαρβαραι κελλυδριον του θαυματουργου Νικολαου, ο δη και
συνιστατο τοτε προς τηι θαλασσηι και ως μετοχιον τηι Ὀξειαι ηρμοζετοεκει γαρ
προχειρως κατε δικαζετο απελθειν, και τουτο κατ' οικονομιαν, οιμαι, Θεου, οτι και
το ρακος εκεινος εν τηι Ὀξειαι πρωτως υπεδυ, τον μοναχον μεταμφιεννυ μενος, ως
τοινυν προς τηι εξοδωι της εκκλησιας ην, αιθριας ες τοτε ουσης κατ' ουρανον,
εξαιφνης νεφος σκοτοεν επληρου το παν, και ραγδαιος συναμα χαλαζηι κατεφερετο
υετος, χρημα τε εξαισιον αστραπων τον αερα πυρεκβο λουν εξεκαιε και κτυποι
βροντων συνεχεις τα των ακουοντων συνεταρασσον ωτα. Κακεινος εν τοσοις δεινοις
τοις απαγουσιν ειλκετο, εως και ες την μονην κατηντηκεσαν. Ἐκεισε διαγαγοντος
την ημεραν, τηι επιγενομενηι νυκτι 355 νηι αλιαδι ενθεμενοι, περιωριζον ανα την
Προικονησον, τωι εκεισε μονυδριωι τωι ανω της εγχωριως λεγομενης Σουδας κειμενωι
εγκατακλεισαντες, ταξαντες και οπτηρας εκ των βασιλικων, ως μη θεωιτο τοις
βουλομενοις.
θʹ. Ὅπως οι της ανατολης πατριαρχαι, ο τε Ἀλεξανδρειας και ο Ἀντιοχειας,
περι την καθαιρεσιν του πατριαρχου διετεθησαν. Ουτω μεν ουν τα κατ' εκεινον
διαταξαμενοι, επει και τους πατριαρχας επ' εκεινωι γνωμοδοτειν των αναγκαιων
ενομιζον, αξιουμενων εκεινων, ο μεν Ἀντιοχειας Ευθυμιος, ωρμημενος και παλαι εις
την κατ' εκεινου απε χθειαν, ως μη παρ' εκεινου εις κοινωνιαν δεχομενος, αιτιαν
φερων, ει αληθη αδηλον ον, ομως δε φερων εκ φημης ως συγκοινωνοιη κατα τι τοις
Ἀρμενιοις, τοτε δια ταυτα και προσαπεδεχετο το εκποδων εκεινον γενεσθαι και
συνηινει γνωμοδοτων, ο δ' Ἀλεξανδρειας Νικολαος τοσουτου συναινειν εδεησεν
ωστε και καθαπαξ των καταψηφισαμενων εσχιζετο και εμεινεν εως τελους εν
τουτωι, μηδεν μεταλλαξας των εγνωσμενων.
ιʹ. Ὅπως ηθελεν ο πατριαρχης, επι της τιμης ων, ανακαλεισθαι ως αρχιερεα
τον Σαρδεων. Των δ' αρχιερεων, πλην των προτερων εκεινων, Μανουηλ τε του
Θεσσα λονικης και του Σαρδεων Ἀνδρονικου, ουδεις αλλος ην ο σχιζομενος. Τον δ'
Ἀνδρονικον, ως και κατα μοναχους αποκαρειη, φθασαντες ειπομεν· ον και επι της
 
 

129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου πατριαρχιας Ἀρσενιος, ευ ειδως ως δι' εκεινον το πρωτον εξορισθεντα υπεδυ
τα μοναχων εξεπιτηδες, ηθελεν ανορθουν, αποθεμενον ευθεως τα ρακη, αλλ' ουκ
εξεγενετο οι εις τουτο και τους ιεραρχας συμπειθειν. Ἐπειδη γαρ εκεινος, τοτε τωι
πατριαρχηι κατ' ιδιαν κοινο λογησαμενος, ευρεν, ει μονον θελησοι και η συνοδος,
κατανευοντα, εξελθων εκειθεν, εγνω πειραι διδοναι το πραγμα. Και δη κατα μιαν
των συνοδικων ημερων, συνεγνωκοτος και του πατριαρχου, μανδυαν τε
αρχιερατικον περι βαλλεται και επι κεφαλης την ιεραν επιτιθεται κιδαριν και,
καθεσθεις εξω, καιρον εζητει συνελθειν τηι συνοδωι, τωι πατριαρχηι συνεδρευουσηι. Ὡς
δ' 357 ηγγελλετο τηι συνοδωι τα περι τουτου περιμενοντος και αρχιερατικως εστολι
σθαι εμανθανον, δεινα εποιουν και ουκ ηθελον δεχεσθαι. Ὡς δε τις εκεινων και την
επιστολην ενεφανιζε την εκεινου, εν ηι επεγραφεν εαυτον οικειαις χερσιν
Ἀθανασιον, αυτικα τωι μεν πατριαρχηι την του βοηθειν ορμην ημβλυ σθαι και το υπερ
εκεινου θερμον εψυχθαι συνεβαινε, τωι δ' ανακοπεντι καθυφειναι της πειρας και
απραγμονως εντευθεν διαγειν. Ἀλλα ταυτα μεν προτερον· τοτε δε πολλοι των τε
μοναχων και της λαωδους μοιρας αποσχισθεντες καθ' αυτους συνελεγοντο, «μη
αψηι, μηδε θιγηις το παραπαν, λεγοντες, ος αν συναινοιη τηι καθαιρεσει του
πατριαρχου η μην κοινωνοιη τοις συναινουσιν». Ἀλλ' ο βασιλευς, επει ουκ ην την
εκκλησιαν αποιμαντον διαμενειν, τοις μεν αρχιερευσιν εφηκε ψηφιζεσθαι τον σφισι
δοκουντα, αυτος δε, βαθυ τι συνορων και αναστελλειν θελων τα σχισματα, συναξιν
τε κοινην παραγγελλει και, παντων εν ταυτωι συλλε γεντων, εκ του παραθυρου της
αυτου κελλης, ο δη και σιδηροις, τουτο μεν ορθιοις, τουτο δ' εγκαρσιοις,
περιεδρυφακτουτο τοις καμαξι, λογων ηπτετο προς αυτους τοιωνδε.
ιαʹ. ∆ημηγορια του βασιλεως περι των σχιζομενων. «Ἐγω νομιζω, ω της εμης
βασιλειας υπηκοοι, μηδενα των απαντων υμων επι τοσουτον ηκειν φρενοβλαβειας
ωστε μη εαυτωι δυνασθαι χρασθαι συμβουλωι, αλλα τωι πελας. Ει γαρ και η παρα των
αλλων βουλη συλλαμβα νειν τα πλειστα πεφυκε τοις βουλευομενοιςταυτηι γαρ και
συμβουλη λεγεται, εις ταυτο συναγομενων αμφοιν των βουλων, αλλ' αναγκαιον
τουτο εφ' οσοις επ' αμφιβολωι κειται το βουλευομενον, ως αμφοτερωθεν λογισμους
ισορροπους κινεισθαι, καν οποιας τις αψηται· εφ' οσοις δε ετερορρεπη τα της δοξης,
ως εντευθεν μεν μετα του καλου και το παγιον ανα φαινεσθαι, εκειθεν δε δηλον
ειναι το βλαπτον, εικαιον οντως και αλυσιτελες, λογισμων συντροφων υπερορωντα,
αλλοτριοις χρασθαι, οις ενι μεν αβουλια, ενι δ' ορεξις· προς τουτοις και το ξενον αει
ποτ' αναλγητον, ως παντος του οικειου πεφυκοτος πιεζειν. ∆ει τοινυν γε και υμας
τοις αφ' εαυτων λογισμοις προηγουμενως χρασθαι και ουτω δοκιμαζειν τους
εξωθεν. Ὃς δε, των οικειων υπερφρονων, εαυτον τοις εξωθεν λογιζομενοις παρεχει,
ως, 359 ει τι αν φεροιεν εκεινοι, προσεξων, ο τοιουτος ομολογων ιστω ως αφρων
εστι το καθ' αυτον· αφρονος δε παντως το μητ' αφ' εαυτου συνιεναι και το, καν τις
και των εξωθεν λεγοι, μη διακρινειν ειδεναι το κρειττον τε και το χειρον· και λοιπον
ουδε της θυραιας εκεινωι συμβουλης οφελος. Τα γουν ξυμπεσοντα οιδατε παντως,
και ουδεν εξ υμων των γενομενων κεκρυπται· επι τουτωι γαρ και ωικονομειτο η εφ'
εκαστωι υμων ενταυθοι συνδρομη, ουτω του ημετερου κελευσαντος κρατους. Τουτο
γαρ και αλλοτε ξυνεβη· πλην το επι ταις αιτιαις διαλλαττον αμφισβητειν παρεξει
τισι. Τοτε μεν ουν εθελιμου παραιτουμενου του επι της πατριαρχιας οντος, αλλος
αντικαθιστατο· νυν δε και επι κεφαλαιοις καθαιρεθεντος, ως οιδατε, αλλον
εγκαταστηναι το εικος διδωσιν. Ὃ γουν εκ του παρελθοντος εσφαλη, τουτο προς το
μελλον βελτιστον προοικονομειν. Τοτε τοινυν τινες των της οχλωδους μοιρας και
απαιδευτων, οις η ταραχη της εκκλησιας ασμενισις, παρεισδυομενοι ταις των
ανθρωπων οικιαις, πορισμον ειχον εντευθεν το σχισμα. Καν μετηιμεν εκεινους, ει μη
γε το βραχυ του καιρου εκεινοις τε της αταξιας και ημιν της επεξελευσεως εμποδων
 
 

130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ωρμημενοις εστη. Τοιουτον τι και τα νυν υποπτευεται γινεσθαι· ου γαρ απολωλεν η
αταξια, ως τινας, επειλημμενους αιτιας, παλιν ανασοβειν και την εκκλησιαν του
Θεου σχιζειν πειρασθαι. Το γουν εκεινους ζητειν, φυσιν εχοντας αντικρυς εξ εθισμου
συνεχους ταις γωνιαις επηλυγαζεσθαι και κρυφηδον το αυτων πραττειν εργον,
αλλως δε γε και περιττον· τοις δ' υπαγομενοις ουτως αβουλως τοις εκεινων
οαρισμοις προστιμαν των χειριστων ου κατοκνησομεν. Εις τι γαρ και τις
σκανδαλισθειη; Ὅτι μεταλλαττεται τι της δοξης αυτωι; Ἀλλ' ουδεν των ημετερων
παραβεβασται· μη δη τι και παραβαθειη το συνολον. Ἀλλ' οτι του συνηθους
εξεστραπται; Ἀλλ' ουδεν εχοι αν τις ειπειν, καν πολλα καμοι. Ἀλλ' οτι υπο ποιμενα
τελουντες, εκεινου παρα κινηθεντος αιτιαις ικαναις, αλλου το παραπαν ουκ
ευμοιρησετε; Ἀλλα μην και ευμοιρησετε και κρειττονως υπ' εκεινωι διαξετε
ποιμαινομενοι. Τινι γαρ απ' εκεινου των παντων ευ εξεγενετο πραξειν και τα της
ημετερας ευμενειας εξειν, ην που αβουλητοις και περιπεσοι; ∆ια τι; Και παντως ου
νυν εις ταυτον υμας συνηξα σκοπων οπως αν αυτος του ημετερου κρατους
κατηγοροιην· αλλα την αιτιαν λεγω, και ουκ επικρυπτομαι, του μη τι 361 τυγχανειν
των προσηκοντων εκ βασιλικης νευσεως τον ελεους χρηιζοντα. Ουτε γαρ εκεινωι τα
προς ημας ευοδα, κωλυουσης της απεχθειας, ουθ' ημιν, μη παρ' εκεινου αξιουμενοις,
τα της ευμενειας ανυστα προς τον χρηιζοντα· οπου γε και ει ηξιου, ουκ αν ετυγχανε
των δεοντων· και τι γαρ δει επι κρυπτειν; Ουχ ημων προς το ευ πραττειν
αποπεφυκοτων, αλλ' εκεινου μη οικονομουντος τηι αξιωσει το ευχαρι. Τικτεσθαι γαρ
χαριν τηι χαριτι μεμαθηκαμεν, και ουκ ην αυξανειν τον ερωτα γεννηθεντα, μη
επιγεννη θεντος και του αντερωτος. Ταχα αν μυθολογον με οιηθειητε· αλλα το του
μυθου ως αληθειαι προσπαιον επαινετον. Ἔφησε γαρ και τις των εξω ερη μιας
γειτονα την αυθαδειαν· τωι γαρ αυθαδει ουδεις προσεξοι προσβαλλων, καντευθεν
ερημωθεντι των αλλων καθ' αυτον αυτον διαγειν ξυμβαιη. Τι γουν το εισεπειτα;
Ειδησετε παντως και ευμενειας υμιν προσβαλλουσας ακτινας, του ποιμενος
κινουντος την ημετεραν γνωμην υπερτατοις μεσιτειας τροποις. Μονον μη τις ενδωι
προς το χειρον, μηδε τις, το καθ' αυτον σκοπων και μονον, εν ου παικτοις παιζετω,
μηδ' ουκ επ' ανυστοις σπου δαζετω· τα γαρ καθ' εκαστον ολισθηματα εμπιπλασι
πραγματων τας πολεις, και, ενος αμαρτοντος, πολλοι των κακων απηυρων. Φευγετε
τοινυν τας παρασυναξεις και τοις σχισμασιν απεχθανεσθε. Πολλοι σακκοφοροι ταις
οικιαις υμων παρεισδυσονται, ουχ οπως υμιν ευ γενηται προμηθουμενοι, αλλ' οπως
αν αυτοις παρ' υμων πορισθειη τα κατα χρειαν σκοπουντες. Ειτα κατηγορησουσι μεν
βασιλεων, καινα δε τοις παλαιοις μιξαντες, μη καλως εχειν τα της εκκλησιας
εποισουσι και δια τουτο και αυτους ταχα πλανασθαι, την διορθωσινουτω γαρ εκεινοι
ισως αν και λεξειαν διαβαλ λοντεςαποκαραδοκουντας. Τι γουν ποιητεον υμιν εστι;
Το μεν μεταδιδοναι και τοις αλλοις των οντων ου φθονος· πραττετω τις ως βουλεται
τουτο. Το δε τοις λογοις αυτων καθυπαγεσθαι και συν εκεινοις πλανασθαι ου μοι
δοκει ουτ' εμοι ανεκτον, ουθ' υμιν ασφαλες. ∆ιο προφθανει της τιμωριας η απειλη,
μηπως επι των εργων γεγονως τις παθων εισεται. Ἀναγκη γαρ τοις ολιγοις
συνδιαστρεφεσθαι τους πολλους· και τουντευθεν τις ουτω νυσταζων ως 363 μη
ζητειν στησαι την ρυμην; Ἐγω μεν ουν διακελευομαι και ανδρι και γυναικι, και
πρεσβυτηι και νεωι, αστικωι τε αυ και αγροικωι, δοκιμαζειν πρωτον τους πλησιαζοντας
και ουτω χρασθαι. Το γαρ νοσουν εκ των υγιαινοντων εχει τας βοηθειας· ει δ' αυτοι
τας γνωμας νοσοιεν, τι αν τοις αλλοις παρα σχοιεν αγαθον; Ἀλλα τα μεν εκεινων ο
καιρος ισως δειξει· υμιν δε την εκεινων κακιαν απομοργνυμενοις και του ορθου
εκκλινουσιν ου συνοισει· καν εκεινοι διαδιδρασκοιεν, υμιν το εγκλημα περιστησεται.
Μεγα μεν ερων οιδα, ομως δε και υμιν δοκουν, οτι το του σχισματος εγκλημα εν ισωι
και απιστιας τεθησεται, και ο εγκληθεις επι τουτωι κολασεις υφεξει καθο σιωσεως.
 
 

131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ὑμεις γουν οιδατε οπως εξετε προς τα παροντα, ως η τωι ησυχαζειν επ' αγαθοις
εσομενοι, η τωι τοιαυτα ζητειν, μηδεν ολως υμιν προσηκοντα, τιμωρηθησομενοι.» Ὁ
μεν ουν βασιλευς, τουτοις τε και αλλοις τοιουτοις τας προαναφωνησεις δους τωι
λαωι, απολυει επ' οικων πορευεσθαι των οικειων εκαστον.
ιβʹ. Ὅπως ψηφιζεται ο της Ἀδριανου Γερμανος εις το πατριαρχειον και
οποιος ουτος. Οι αρχιερεις δε, το ενδοσιμον λαβοντες ψηφιζεσθαι τον δοκουντα
σφισιν και επι τηι μεγιστηι προστασιαι τον επιτηδειον, εν ταυτωι συνιασι παντες κατα
το ιερον και μεγα των Βλαχερνων τεμενος και, αλλον αλλου προ βαλλομενου, τελος
εφ' ενι παντες συμφωνουσι, τωι Ἀδριανουπολεως Γερμανωι, ανδρι ελευθερωι τον
τροπον και ιεραις διεξαγωγαις πρεποντι, ετι δε και την εκ βασιλεως εκ παλαιου
πλουτουντι διαθεσιν. Ἦν γαρ ο ανηρ ταις αληθειαις φιλοκαλος μεν και φιλολογος ες
ακρον· καλον δ' απαν ειδως ο αν και εις τα πραγματα χρησιμευοι, μη μονον εις
αρετην, εν προτι μησει πολλακις των επαινων ετιθει τον μετ' εντρεχειας και το ες
ψυχην ασφαλες εχοντα του ολως αρετηι συζωντος γυμνηι, ει κατα βιον και μη επ'
ερημιας διαγοι. Ὅθεν λογιος μεν ουκ ην, λογιοις δε μετ' αιδους και του πρεποντος
προσεφερετο και λογους ακουων ηγαπα και φιλος ην ες τα μαλιστα των τοιουτων,
ως και αυτος του καλου τωμισυ ισχειν. Ἀρετης δε μετην τωι ανδρι ουχ ην αν οι
παροντες αινοιεν, η μαλλον οι παρ' εαυτοις 365 προυχειν δοκουντες των αλλων,
βρωματα και ποσεις φιλοκρινουντες και ημερας τουτων εκαστωι πρεπουσας και παρα
το εικος προσνεμοντες, πεζηι τε και βαδην αιρουμενοι διερχεσθαι τας οδους,
ανιπτοποδες και χαμαιευναι και μονοχιτωνες, εν δευτερωι δε τουτων τον οικτον και
την αγαπην τιθεμενοι, ετι δε και την φιλανθρωπιαν και την συμπαθειαν και, το ολον
ειπειν, την διακρισιν, σκληροι τινες οντες και τοις αλλοις μωμητικοι και
μεμψιμοιροι, ως εαυτοις σφισι και μονοις την αρετην περιποιειν αιρουμενοι, καν ο τι
εκεινοι και πραττοιεν, αλλ' αρετης της κατ' ανθρωπον οντως, καθ' ην αν και ο
αληθινος χαρακτηριζοιτο ανθρωπος, και μαλλον ο επ' εξουσιας, ωι δη και το
μετριοπαθες του απαθους μαλλον οφειλεται· ου δη βιου ει εξαρεις την διακρισιν, το
παν απωλεσας εξ ενος. Τοιαυτηι τοινυν κοσμουμενος αρετηι, ην δη και πολιτικην
τινες λεγουσι και τον κατ' αυτην βιον πολιτικον, μεσον οντα θεωρητικου τε και
απολαυστικου, ο δηλωθεις της Ὀρεστιαδος αρχιερευς, προκριθεις των αλλωνκαι γαρ
ελεγετο καν τωι κατ' ανατολην ορει τωι Μελανι και τηι κατ' εκεινο μονηι εγχρονισας
ασκησαι το παλαι τα μεγιστα, παρα των λοιπων ηξιουτο την προστασιαν της
Κωνσταντινουπολεως αναδεξασθαι. Συν οις και ο βασιλευς την ψηφον
αποδεξαμενος κατηντιβολει τον ανδρα και εφ' ημεραις προσιων ολαις ορμαις
παρωτρυνε και ηξιου μη αποπεμψασθαι τα της κλησεως.
ιγʹ. Ὅπως αναγεται Γερμανος εις το πατριαρχειον και τι διαπραττεται. Και δη
παρακληθεις ειξε· και μηνος μαιμακτηριωνος εν τηι του αγιου Πνευματος εορτηι, υπο
τομωι κοινωι γεγονοτι, πατριαρχης επικηρυσσεται και, σφισιν αμα συλλειτουργησας,
τωι ιερωι εφιζανει θρονωι και των αλλων προΐσταται. Ἅμα δε τωι προσβηναι τωι
θρονωι, εργον εκεινωι ασχολιας πασης 367 υπερτερον τιμαν τε τοις προσηκουσι τους
αρετηι δοκουντας η και λογωι προεχειν των αλλων, τους μεν αξιωμασι, τους δε
φιλοτησιαις απασαις και δωροις παντοιοις. Ἦν γαρ και περιφρονητης χρυσιου τα
μαλιστα, ως μηδε κεκτησθαι βαλαντιον, αλλα το προσαγομενον εκποθεν επι της
στιβαδος εκεινου κελευειν τιθεσθαι, ως ετοιμον ειναι ταις χρειαις της ευποιιας, οπου
αν εκεινος κελευσοιε. Τοιουτωι δ' οντι εκεινωι το της μεν απλοτητος πλεονεκτημα εις
κατηγοριαν αδιαφοροτητος περιιστατο, το δε της εις βασιλεα αιδους τε και
κυβερνησεως εις εγκλημα κολακειας και ψευδους προς τους πολλους αντικρυς. Τωι
γαρ απλωι του τροπου και ανυπουλωι και ελευθεριωι προς το τοις παρουσι χρησα σθαι
μεν και αυτον, εφειναι δε και τοις ιδιοις χρασθαι, την του καταχρασθαι προσειληφει
 
 

132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δοξαν. Τωι δε κυβερναν τον κρατουντα, και μαλλον εφ' ικετειαις, οτε μεν εκεινος
προσαναφερων ηξιου, ο δε κρατων ου ραιδιως κατενευε, καντευθεν κατα το δοκουν
ωικονομει τωι δεομενωι τον ελπισμον, ως μη απογνοιη αποπεμφθεις, ελπιζων ισως
ανυειν εσυστερον, καν λεγων πολλακις ουκ ηνυε, την του ψευδους υποψιαν
προσκτωμενος, κατεκρινετο. Τα δε εγκληματα ταυτα, καθαπαξ ταις των πολλων
ψυχαις ενιζησαντα, εξηπτε το απο των πολλων μισος, οτι τε αντιζηλος ειη τωι
πατριαρχηι, την εκεινου κατασχων εκκλησιαν, και οτι απο θρονου της θυγατρος τωι
θρονωι τωι της μητροςουτω γαρ τας εκκλησιας εκαλουνανεδην ουτω και αυθαδως
εισπηδησειεν. Ὅθεν και δυσιν ενισχομενου εγκλημασιν, ουκ ην οστις αγαθον ελαλει
περι εκεινου, των μεν προσκειμενων τωι πατριαρχηι, των δε και επομενων ισως ταις
γνωμαις εκεινων. Ἦσαν δε και των περιττων και εις κακηγοριας ευκολων οι και
προσονειδιζοντες Μαρκουτζαν προσωνομαζον, προσαπτοντες ονομα Περσικον, εξ
αιτιας της οτι εκεινος το συνεγγυς γενος Λαζος ην, το δ' ανεκαθεν και Γαβρας. Τεως
τον τροπον μεμφομενοι τον εκεινου δηθεν, τουτο μεν ως απερισκεπτον και θρασυν,
μη ειδοτος ης ου μετον επιβαινει τιμης, τουτο δε και ως επι κολακειαι
διαβαλλομενον τηι 369 προς βασιλεα, προσεμωκωντο το γενος, ως εκειθεν ον οποθεν
και το Περσικον ειναι διωμολογητο. Ὅμως γερων ων και παιδευσιν αρχαιαν εχων
εκκλη σιαστικην εκ Γερμανου του μακαριτου, πολλα των της ταξεως της εκκλησιας
καθιστα προς το αρχαιοτερον, παρηιρημενα και χρονωι και αμελειαις.
ιδʹ. Ὅπως τον Ὁλοβωλον μεταγαγων ο πατριαρχευων εις την του Θεου
εκκλησιαν οφφικιωι ρητορος ετιμα και διδασκαλον καθιστα. Το δε μειζον οτι και
φιλολογος ων ες τα μαλιστα, τωι Ὁλοβωλωι, ευφυει γε οντι και πληρει λογων, και
προσετετηκει, ωστ' αποχρων κατα το παρεστος ηγουμενος, τουτο μεν εις την εκεινου
παραμυθιαν, παθοντος οια πεπονθει, τουτο δε και εις των εκκλησιαστικων αγωγην
εις παιδευσιν λογικην, το εκεινον εκ της του Προδρομου μονης εξελθειν και
προσοκειλαι τηι εκκλησιαι, εργον πασης ασχολιας επεκεινα τιθεται το υπερ τουτου
πρεσβευσαι τωι βασιλει και το της πρεσβειας επαγωγον προβαλεσθαι, ως· «Ἤδη μεν ο
Ἀκροπολιτης και μεγας λογοθετης Γεωργιος, εφ' ικανον εκ προσταξεως σης,
βασιλευ, ενιδρωσας παραδιδους τα μαθηματα, ηδη και αποκεκαμηκει, και χρεια εστιν
αλλους αναγεσθαι, και των αλλων ουχ ηττον τους της εκκλησιας, παρ' οσον και
αναγκη προβαινειν τουτους τωι λογωι, ταις εκκλησιαστικαις χρειαις ως μαλιστα
χρησιμευσοντας. Κατανευε τοινυν ημιν αξιουσιν, ως υπερ της εκκλησιας
πρεσβευουσι, και εξευμενιζου τωι Ὁλοβωλωι, και δεχομαι τουτον και κατα το εικος
τιμησαι και εις διδασκαλον καταστησαι τοις προσφοιτωσι της λογικης παιδευσεως.»
Και ταυτα μεν τον πατριαρχην εκεινον ειπειν, και ειποντος ευθυς κατανευσαι τον
βασιλεα και τηι αξιωσει καθυποκλιναι. Ἦν γαρ ταις αληθειαις κακεινος προς τα
παλαια της Κωνσταντινου παρακνιζομενος, ως καταστησαι μεν κληρους, ενα μεν επι
τωι περιωνυμωι των Ἀποστολων ναωι, θατερον δε επι τωι των Βλαχερνων, και
υμνοπολους ερρογους ταξαι τοις κληροις τους εκ της πολεως ιερεις, συστησασθαι δε
και κατα τον του μεγαλου Παυλου νεων εν τοις αρχαιοις ορφανοτροφειοις
γραμματικευομενων σχολην και ρογαις ετησιοις επιρρωννυειν τον τε διδασκαλον
και τους παιδας, ως εφιστανειν ενιοτε τηι σχοληι και οποιος εκαστος και οπηι λογων
προκοπτοι, εστι δ' ου και τα εικοτα φιλοτιμεισθαι, 371 ει δ' ουν, αλλ' ανεσιν τοις
παισι διδοναι της ασχολιας κατα τι πατριον συνηθες. Τοτε δ' ουν υποκλιθεντα ταις
του ιεραρχου αιτησεσι, προσπαθησαι τε αυτικα τωι καταδικωι και εξελθειν κελευσαι·
ον δη κακεινος δεξαμενος πολλοις ην αγαλλων τοις αγαθοις, προσεπισφραγισας και
ρητορα, και υπ' αυτωι διδασκοντι πασιν εξηνοιγνυ το των μαθηματων διδασκαλειον.
ιεʹ. Ὅπως εγκληθεντες τινες των του παλατιου καθοσιωσεως και τον
πατριαρχην εισηγον Ἀρσενιον. Του ετους δ' εκεινου και καθοσιωσεως εγκλημα τοις
 
 

133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περι τον Φραγγο πουλον, οικειον βασιλει γε οντα, κακεινοις αριθμουμενοις εις
δωδεκα, προσετριβετο, ων δη και κατα του βασιλεως μελετησαντων ως κτενουντων
ει ευοδοιεν αυτικα, Καρουλος τις, ωι δη και την πρωτοβεστιαριου Μουζαλωνος
σφαγην ο λογος εξεργασθεισαν εδεικνυ το παλαι, εις κακεινος εις κοινωνιαν της τε
βουλης και της πραξεως προσκληθεις· ο δε, μη αναμεινας γενεσθαι τωι κρατουντι
κακος εκ πραξεως, εκ προσαγγελιας εφανη κακος τοις καλεσασι και ευθυς
προσηγγελλε, και ηλισκοντο. Οι δη και εταζομενοι ταις βασανοις, εφ' ωιπερ τους
συνειδοτας ειπειν, και μαλλον ει και ο πατριαρχης συνηιδει πραξειουσιν, οι δε
αλλους μεν ουκ ειχον ομολογειν, τον δε γε πατριαρχην, καν αληθως καν εκ βιας της
εκ βασανων, τηι ειδησει ελεγον συνεσχησθαι αυτον προσαναγγειλαντων. Κακεινοις
μεν απηντων αι δικαι βαρειαι, ποινας διαφορους κατα των αμαρτηματων λογον
επαγουσαι. Ἀλλ' ουδ' ο πατριαρ χης ανειτο του προστριβεντος εγκληματος, αλλ'
επεχων και μαλλον επεμβαινων κειμενωι οι, ο βασιλευς επενεκαλει το εγκλημα προς
την συνοδον και δεινα εποιει, ει μη εκδικοιτο μη ανεχομενος· αυτους μεν γαρ επ'
εγκλημασιν εκκλησιαστικοις την δικην επαγαγειν, αυτον δε, ει μη και επι τωι προς
βασιλεα εγκληματι υποσχοι ετεραν δικην την πρεπουσαν ο προδηλως
κατηγορουμενος, μη ανεκτως το συνολον εχειν, καν ο τι πεπονθει προτερον· μηδε
γαρ ειναι καλον μηδε δικαιον τον υπερ του βασιλεως πολυωρειν οφειλοντα τοις
εχθροις βασιλεα καταπροΐεσθαι. Ὡς γουν, σκεπτομενων τα περι τουτου, εδοκει
καλον αποστελλειν και ερωταν, καν ει ομολογοιη η και μη ομολογων αλισκοιτο,
επιφερειν την δικην, ει δ' ουν, και εσαυθις σκεπτεσθαι, ο βασιλευς αυτοθεν ηξιου
σχεδιασθηναι τον 373 της συνοδου αφορισμον και ουτως απελθοντας ους αν και
ταξειαν ερεσθαι και, ει ομολογοιη, επενηνεχθαι το προστιμον δικαιον ον υπερ
βασιλεως τωι κατα βασιλεως τοις επιθησομενοις συμπραττοντι, ει δ' ουν, και μη
ομολο γουντος, τον δεσμον κεισθαι και επαναρτασθαι οι προς ο τι και συνοιδε περι
τουτων, ωστε ενεχεσθαι μεν, ει τεως αλισκοιτο κακουργων, ει δ' ουν, ελευθερον
ειναι του βαρους, ως αδικως διαβαλλομενον. Ταυτα του βασιλεως
προσαπαιτησαντος, και η των αρχιερεων πληθυς συγκατενευον.
ι ʹ. Ὅπως ο συγγραφευς συναμ' αρχιερευσιν εις εκεινον πεμπεται και περι ων
αυτοις συνεβη. Και δη σχεδιαζεται μεν το της δικης γραμμα, εκλεγονται δε την
ταχιστην εκ μεν σφων αυτων δυο, ο τε Νεοκαισαρειας Μονοκωνσταντινος, φιλος ων
και μαλλον εκεινωι, και ο Μωκησσου, προεδρευων τοτε της εκκλησιας Προικονησου
κατα λογον επιδοσεως, εκ δε γε των κληρικων ο το τηνικαδε επι των σεκρετων
Γαληνος και συν αυτοις εγω τεταρτος, βιαι μεν συνυπαχθεις και κελευσει βασιλικηι,
τεως δ' οτι παρ' εκεινον ικοιμην, και το μερος προσα ποδεχομενος. Πεμπτην μεν τοτε
και εικοστην ηγεν ο ανθεστηριων· και ημεις, της νηος επιβαντες, δυσιν ημεραις
υστερον προσσχοντες τηι νησωι, τωι πατριαρχηι εμφανιζομεθα, και περι των
προκειμενων προς εκεινον γινονται λογοι. Ὁ δε ηγριαινε τε παραυτικα, μηδε την
αρχην ενεγκων, και· «Τι μοι κακον προς τον βασιλεα πεπρακται, μετ' οδυνης
πλειστης και συνοχης ελεγεν, ει αυτον μεν εγω, ιδιωτην οντα, της βασιλειας
επεβησα, εμε δ' εκεινος, πατριαρχην ευρων, ου καλαις αιτιαις ητιμωσε; Και νυν γε
καθημαι επ' ακρωρειας ταυτησι ωσει τις ατιμητος μεταναστης, τον παρα των
χριστιανων καθ' εκαστην απεκδεχομενος ελεον. Ὅμως καλα τα συμ 375 βαντα, καλα
ταυτα, και ο φατριαρχης αυτου ευλογειτω συν τηι Ευλογιαι τακεινωι πραττομενα.»
Ἐδηλου δ' ο λογος την αυταδελφην του βασιλεως, ηι δη και κακως ειχεν εκεινος, ως
τα κατα του παιδος Ἰωαννου συμβου λευσασηι τωι βασιλει. Ὡς δ' ανεπτυσσετο και το
γραμμα υπαναγνωσθησομενον, εκεινος, γνους εκποθεν το εκει εκφερομενον, πολυς
ην αντιβαινων και αντισπων μη ακουειν ολως και προσαπεχωρει ταχεως
υπαναγινωσκομενου, ως μη ακουσειε. Κακεινων επικαταλαμβανοντων
 
 

134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποδιδρασκοντα παρα το καθηκον κινου μενοις και ταχεσι ποσι, επεβυε τα ωτα τοις
παρηρτημενοις της καλυπτρας εκατερωθεν των ωτων ωτιοις, ως μηδ' επαΐειν
αναγινωσκομενου του γραμ ματος. Τελος δυσθυμησας ουρανον τε και γην
επεμαρτυρετο μεγιστηι φωνηι ων δη και πασχοι· και μη μονον οις ειπον οι
κατειποντες ηξιου προσεχειν, αλλ' α και αντηκουον αν παρ' αυτου, ειπερ ανεφερον,
ολως προσηξιου σκοπειν, ει μη επειχοντο εμβριθως, ει μη και μεγαλως ηπειλουντο
κολα ζεσθαι προς Θεου, επιχειρουντες ολως. Και ως· «Καλως αν, ελεγεν,
ηρχιερατευσαμεν, φονον τωι βασιλει συνυφαινοντες, οι δη και, εν εσχατιαι ταυτηι
παραρριφθεντες, Θεον εις καλον επειληφθαι της εκεινου ψυχης ικε τευομεν, καν
εκεινος λιμωι και διψει επ' ερημιας ως καταδικους απολλυσι.» Ταυτα και τοιαυθ'
ετερα εν οδυνηι ψυχης και πικριαι εξενεγκων, τα μεν αυτωι βασιλει, τα δε και τωι ες
τον θρονον κατασταντι προσονειδισας, η εποικτι σαμενος μαλλον, απεπεμπεν. Ἡμεις
δε και αυθις της επελθουσης ημερας προσελθοντες και, οσον ην τα προσανακειμενα
εκτελεσαντες, αφωρμουμεν του λιμενος αυτικα και, του βορεου λαμπρου
καταβαινοντος, δια των κατα δυσιν της νησου μερων ανεκτοτερον ηγουμεθα πλεειν,
επισκεπομενους τοις ορεσιν. Ἀλλα μαλλον ο κλυδων μεγιστος επηγειρετο, και
ωδινεν η θαλασσα πλεον, και, τωι Γαληνολιμενι μολις προσσχοντες την ναυν, ον δη
και Γαγιλολιμην ιδιωτικως οι επιχωριοι παραφθειροντες λεγουσι, μεγαλοις εκεισε
φοβεροις ενετυχομεν, κατ' εισπραξιν, οιμαι, του μη μετ' ευλογιας 377 απολυθηναι
του πατριαρχου· ο δη και ηθελε μεν εκαστος ανα μερος, ως υστερον ωμολογουν προς
αλληλους μεταμελομενοι, ομως δε την εντευθεν κατηγοριαν υφορωμενοι
κατημελουν. Νυκτος γαρ μεσης σεισμος επεισπιπτει βαρυς, και το ορος, θραυσθεν και
πεσον εις θαλασσαν, τον εκεισε τοπον κατεκλυσε, δοκησιν τε και ημας
κατακλυσθηναι παρεσχε, κατ' αιγιαλον μενοντας. Ἀλλα μολις, πολλα τηι θαλασσηι
προσταλαιπωρησαντες, της Κωνσταντινου επεβημεν, μηνος εξκαι δεκατηι
ποσειδεωνος, και, τωι πατριαρχουντι προτερον προσελθοντες και το παν
αναγγειλαντες, θερμην αξιωσιν οιον ηξιουμεθα παρ' εκεινου παν λυπηρον της
απαγγελιας υπεξελεσθαι, προς βασιλεα λεγοντας, και ει τι λελεκται. Ὅτωι δ'
ωικονομηται τα τοτε προς βασιλεα, ωστ' ακουσαντα δια γνωναι μεν την απολογιαν,
οτι και εικος ακουσαντα επισχειν εκεινους, μη θελοντα δε τους καθ' ημων
εμφανιζειν σιγαν, δεινον δε και το κακοπαθειν εκεινον ηγησασθαι, ωστ' αυτικ'
επιταξαι τριακοσιοις ετησιοις νομισμασιν εκεινον τε και τους περι εκεινον
καθικανουν, υπεραπολογουμενον και μεθ' ορκου ως και προτερον επιταξοι ουτως
και ως παρ' εκεινον μη θελοντα δεχεσθαι το μη διδοσθαι ην, τεως δε και αυθις
δεδιοτα μη οπως δεχοιτο, προσανατιθεναι τηι δεσποινηι την χορηγιαν, εφ' ωι αυτον
μεν αποστειλαι και αυθις φιλους εκεινωι νομιζομενους κατα τινα την απ' αυτου
παραμυ θιαν τε και ευμενειαν, την δε δεσποιναν μετ' εκεινων πεμπειν ως αφ' εαυτης
τα νομισματα. Ὃ δη και μετ' ου πολυ πεπρακται, και αποστελλονται ο της εκκλησιας
υπομνηματογραφος Γεμιστος, ο του βασιλικου κληρου λαμπαδαριος ο Οιναιωτης και
τριτος ο της Ἱερας ιερομοναχος Μαρκος, ανδρες εκ παλαιου φιλοι εκεινωι τα
μαλιστα, οις δη και παρα της δεσποινης τα εις χρειαν συναπεστελλοντο. 379
ιζʹ. Ὅπως ο βασιλευς εβουλευετο τα περι της εαυτου λυσεως και προς τινος.
Τωι μεν ουν βασιλει ουκ ην ες τοσουτον τα της σπουδης, αλλα και το πλεον
προσεπεζητει, μαλλον δε και ου χαριν ταυτ' επραττετο· το δ' ην αρα οσον εν σπουδηι
εκεινωι του ανυσθηναι, τοσον εν αποριαι του πως αν ανυσθειη και παρα τινος. Ἤθελε
μεν ουν την του δεσμου λυσιν γενεσθαι παρα τε του πατριαρχου και της συνοδου,
τον δε λυσαντα υφωρατο μη και δοξοι αλυτα λυων εκ του προς εκεινον τον λαον
ολιγωρως εχειν, τουτο μεν δια το μη επ' εκεινωι πληροφορεισθαι, τουτο δε και δια
την εμφαινο μενην του θρονου μεταθεσιν. Ὁ δ' εννοιας τοιαυτας υποβαλλων τωι
 
 

135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βασιλει ο δηλωθεις Γαλησιου ην Ἰωσηφ, ος ου τοσουτον υπερεπαθει του Ἀρσενιου
οσον τωι Γερμανωι απηχθανετο δια την εκ θρονου εις θρονον, ταπεινου εις τον
υπερτατον, επιπηδησιν. Τωι τοι και εσχιζετο μεν εκεινος, υπετεινε δε και τωι βασιλει
ου καλας εννοιας περι εκεινου ως ου λυσοντος, αν γε και λυοι· ουτε γαρ ικανον ειναι
τουτο παρα Θεωι και αυταρκες, ουτ' ακαταγνωστον εν ανθρωποις. Ὡς γουν ταυτ'
ελεγεν ο εις πατερα τεταγμενος τωι βασιλει και πειθειν ην εκεινον εκ του προχειρου
και δι' αλλα μεν προς το δοκειν ικανα, μαλιστα δε και οτι επ' εκεινωι πεπλη
ροφορητο τα πολλα, πατρι γε νομιζομενωι και αλλως εν πνευματικαις εργασιαις
διαβεβοημενωι, εν εννοιαις μεγισταις ο κρατων ην, και μαλλον οτι και το σχισμα
πλεον εγενετο δια την μεταθεσιν, καν εκεινος κατωλιγωρει της εις αυτον υβρεως
και γε ουδεν ουδενι ηνωχλει, καν παντες προσηγγελλον. Μεταβαλων γουν της
γνωμης, ο βασιλευς πολυς ην οριγνωμενος δια ταυτα εκστηναι του θρονου τον
Γερμανον, καν μη εξ εαυτου μαθων υπεκσταιη, αλλ' ουν αλλον επιθαρρησαι
συμβουλευειν εκεινωι την υποχωρησιν. Ἕτοιμος δ' ην εις τουτο παραυτικα ο Ἰωσηφ,
πλην ανεμφατως και ως αν οιηθειη τις αγνοουντος του βασιλεως· εκεινος γαρ και
εις τελος την υποψιαν ταυτην διεφυλαττετο.
ιηʹ. Ὅπως ο Ἰωσηφ τωι Γερμανωι συνεβουλευεν αποθεσθαι την πατριαρχιαν.
Και δη, του βασιλεως ενδοντος, εν απορρητοις ο Ἰωσηφ τωι Γερμανωι προσιων εν
σχηματι συμβουλου χρηστου την πατριαρχιαν συνεβουλευεν 381 αποθεσθαι· πολυν
γαρ ειναι τον ταραχον, και ουχ οιον τ' εσεσθαι ες μακραν αντισχειν εκεινον, καν
οσον παρα του βασιλεως συνεχοιτο· απαυδησειν γαρ και αυτον βασιλεα, μαθοντα το
σχισμα. «Ἦ ουχ οραις οποσοι τε αμφι τον Ὑακινθον, οποσοι τ' αυθις αμφι την
Θεοδοσιαν και τον αυτα δελφον αυτης τον Ἰωαννην τον της Μαρθας και την
ετεροθαλη αδελφην αυτων την Νοστογγονισσαν συνεστησαν; Ου βλεπεις τους
μοναχους απο φοιτησαντας των μονων, αις εγγηρασαντες τοις ασκητικοις
ενιδρωσαν πονοις; Ει δ' επι τηι Ευλογιαι θαρρεις, αλλ' ιδε την αδελφην αυτης
Μαρθαν, ιδε τας αυτης θυγατερας, οπως τωι Ἀρσενιωι προστετηκασι και σου
ολιγωρουσιν ως μηδενος. Οι δε κοσμικοι, αλλ' ουκ εχω σοι λεγειν οπως τωι Ὑακινθωι
προσκεινται και τηι Νοστογγονισσηι μοναχηι, ην αδελφην οιδας ουσαν Θεοδοσιας και
Ἰωαννου των ειρημενων. Τι σοι γουν λοιπον εναπο λειφθησεται, ει γε και βασιλευς
απειπων απολειψοι σε; Σπευσον μετα τιμης εξελθειν, ως καιρον εχεις του αφ' εαυτου
πραττειν, μηπως, επισταντος σοι του καιρου καθ' ον αβουλητως πραττειν
αναγκασθησηι, και γελωτα οφλοις, αποχωρων της εκκλησιας και ακων.» Ταυτα μεν
ουν εκεινος εν υποθηκης τροπωι προς τον επι του πατριαρχειου συνειρεν· αλλ' η
ορεξις προσιστατο του ακουοντος, και ο λεγων ουκ επειθε. Που γαρ και εις νουν
εκεινωι ως και βασιλευς επινευει προς ταυτα και τα της συμβουλης Ἰωσηφ εκειθεν
προανακεκρουσται; Ἔμεινε γουν και ετι και επεστοιβασε κληρικους τε και ιεραρχας
χειροτονων, αφορων προς την του κρατουντος ευμενειαν. Το δ' ην αρα χλευη και
γελως, και το εις εκεινον ελπιζειν ισον και τωι εν μνιοις θαλασσης, επει της νεως
αποπεσοι, θαρρουντι συζεσθαι. Ἀλλ' ο κρατων, την υποψιαν εκκλινειν εθελων, και
συνεχειν προσεποιειτο και ευμενως προσεφερετο και παρειχεν εκεινωι πλειστα, εφ'
ωι διδοιη και τας των πολλων εξωνοιτο γνωμας, ωστε και 383 της των Βαΐων εορτης
επιστασης, οτε και η συνηθης εξ ορθρου λιτανεια τελειται, αυτος πεμψας πλειστα εξ
αργυρου και χαλκου νομισματα προς του κρατουντος ελαμβανε και, αρπεδοσιν
ενδεισθαι παρασκευασας τα συνηθως λεγομενα επικομπια και αυτος μεχρι και ες
των Τεσσαρακοντα Μαρτυρων την λιτην κατατεινων, ριπτειν εκελευε τωι λαωι. Και
τοιαυτ' ησαν τα προς εκεινον του βασιλεως επικαλυμματα, εφ' ωι μη γνωσθειη μηδ'
αμη γεπη την εκεινου θελων εξελευσιν.
 
 

136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ιθʹ. Περι Ὑακινθου οστις και οθεν, και των περι αυτον. Ου χειρον δε λεγειν
και τα περι Ὑακινθου και αυτης δη Θεοδοσιας και Ἰωαννου και της αυτων
ετεροθαλους της Νοστογγονισσης. Ὁ μεν ουν Ὑακινθος μοναχος ην εκ δυσεως και
γε Νικαιαθι γεγονως, εν τινι του Ἀρχιστρατηγου ναωι εγγυς του εκεισε πατριαρχειου
προσκαθισας, ξενος τε και αγνως τα πλειστα, παιδας τε επισυναγει και, τουτους
αναγων τα εις προπαιδειαν, εποριζετο τας τροφας. Ἀλλα τωι πατριαρχηι
προσαγγελλεται, ως δηθεν ατακτων μοναχος παιδας εκδιδασκων· και ος
προσεκαλειτο και ανηρωτα και, επει δεξιον εωρα τον ανδρα και αλλως αδεη τε και
εις παρρησιαν ετοιμον, ην δ' ως ελεγε και των ιερωμενων, προσλαμβανει τε τουτον
και ως οικειωι εχρατο. Ειτα συμβαντων των κατα πατριαρχην, επει και αυτος δοκιμος
εφανη υπερ των εκεινου ζηλων, ετι μαλλον τα εις φιλιαν εκεινωι συνηπτετο. Και
επει εν τηι Κωνσταντινου παλιν ο πατριαρχης ανηγετο, συνην εκεινωι πιστοτατος
των οικειων, συναμα και Ἰγνατιωι Ῥοδιωι, ανδρι και αυτωι ευλαβειας πληρει και
μοναχικης καταστασεως. Συνηιτην ουν αμφω τωι πατριαρχηι, κοινωνοι και των
θλιψεων και των βουλευματων, και μαλλον εδεικνυετην ζηλουντε υπερ ων και ο
πατριαρχης ζηλων ηγωνιζετο. Ἐπει δ' εκεινος εξεβεβλητο της πατριαρχιας, κακεινοι,
ως ειχον παρεισδυντες γωνιων αφανειαιου γαρ ειωντο τωι πατριαρχηι συνοπαδειν, τα
της αναγκης αλγεινως μεν, αλλ' αναγκαιως διεφερον. Και ο μεν φθανει τον βιον εκ
του πλησιον υπεξελθων, Ὑακινθος δε συν τοις αμφ' εκεινον, τον 385 βασιλικον
υφορωμενος φοβον, επει και την αδελφην εκεινου Μαρθαν εωρα τωι πατριαρχηι
προσκειμενην τα μαλιστα, εκεινηι δη προσφοιται και που και παρεισδυς εκειθεν ειχε
τα εις τροφην, μηδεν του βασιλεως ειδοτος. Ἦν ουν τηι μοναχηι Μαρθαι και ο
Ἰωαννης υιος. Τριων γαρ αυτηι των αρρενων οντων, ο μεν Μιχαηλ τε και
Ἀνδρονικος συνησαν τωι βασιλει, και μετ' ου πολυ τουτων ο μεν το του μεγαλου
πριμμικηριου αξιωμα ο Μιχαηλ, υστερος ων του Ἀνδρονικου, παρα του κρατουντος
ελαμβανεν, ατερος δε ο Ἀνδρονικος μεγας κονοσταυλος προεχειριζετο· παρ' ην
αιτιαν και, επι ταις τιμαις ζηλουντος του πρωτου, πλειστα ξυμβεβηκει, ως κατα
τοπον ερουμεν. Και οι μεν δυο ουτως συνηιτην τωι βασιλει, μηδεν πολυπραγ
μονουντες· ο δ' Ἰωαννης, υστερος ων, τεως μεν προς του θειου και δεσποτου
Ἰωαννου, εκεινωι καθυπηρετουμενος, επαιδευετο, την δε μητερα προσκειμενην
βλεπων τωι πατριαρχηι, και αυτος εκτοπως εζηλου, μη αψηι, μη θιγηις μεχρι και των
ευτελεστατων υποφωνων και διατηρουμενος. Συν εκεινωι ην και η αδελφη
Θεοδοσια, τοις αυτοις προσεχουσα, ηδη κεχηρωμενη του ανδρος Βαλανιδιωτου και
προς το μοναχικον αποκλινουσα. Συνην δε τουτοις, τα αυτα φρονουσα, και η
Νοστογγονισσα μοναχη, ην ετεροθαλη ο λογος εδεικνυ, οτι εκ προτερας γυναικος τωι
Ταρχανειωτηι γεγεννητο. Ἦσαν ουν ουτοι παντες τωι Ὑακινθωι συνοντες και
ζηλουντες εκτοπως υπερ του πατριαρχου, κακως, ω ∆ικη και νομοι θειοι,
εξορισθεντος. Ἀλλα ταυτα μεν ες τοσουτον.
κʹ. Ὅπως και δια του Σαρδεων Χαλαζα επιχειρει ο βασιλευς τωι πατριαρ
χουντι Γερμανωι. Ὁ δε γε βασιλευς και αλλην δευτεραν πειραν τωι πατριαρχουντι
αρτυει. Του γαρ Χαλαζα Σαρδεων, εφ' ικανον τηι Κωνσταντινου προσδιατριψαντος,
387 επει εδει προς την λαχουσαν εκεινον αποδημειν, εις τουτο παρασκευαζο μενου,
υποθηκας εμπιστευει οι δι' απορρητων ο βασιλευς, εφ' ωι η αυτο προσωπως εντυχειν
τωι πατριαρχουντι και τα αυτα τωι Ἰωσηφ ειπειν προς εκεινον, η και γραψαι και
επιστειλαι, μαλλον εκ Χαλκηδονος, εξορμωντα προς την ανατολην. Και το σκεμμα
ως βαθυ τε και ευπρεπεςτο τε γαρ υψιθρονον παρα τους αλλους λεγειν προς εκεινον
τοιαυτα εδιδου, και το χειροτονιας οντα τον Σαρδεων ην ο Ἀρσενιος ουκ εδεχετο
τοιαυτα τωι πατριαρχηι παραινειν, δεον ον παρ' αυτου δεχθεις αγαπανδεικνυντος αν
ειη ως, αλλο τι βαθυτερον υπορυσσων, τοιαυτα λεγει τε και συμβουλευει οι αφειναι
 
 

137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον θρονον. Ει γαρ μη τι αλλο, αλλ' ουν το της μεταθεσεως αν και παρ' αλλοις ως
εγκλημα τωι μετατιθεμενωι ισχυρον εδοκει, ωστε και εκχωρειν αναγκαζεσθαι· αλλ'
ουν εκεινωι, παρα τοιουτου του απ' Ἐφεσου Νικηφορου την αρχιερωσυνην λαβοντι,
προσιστατο αν τα μεγαλα, ως ου μαλλον εκεινον καταδικαζειν η εαυτον, τοιαυτα
λεγοντι. α δη και τον πατριαρχουντα, τοτε λαβοντα τα παρ' εκεινου γραμματα,
επειδη τον Θραικικον εκεινος περαιωθεις Βοσπορον, αμ' απεβαινε της νεως και αμα
τοιαυτ' αττα κινητικα προς παραιτησιν εγραφεν, εις ουκ αγαθας υπονοιας ενηγε και
ως ουκ αν εκεινος τολμυη τοιαυτα γραφειν και τον πρωτον αυτου καθυβριζειν, ει
μη γε αλλοθεν ειχε το εγχωρουν. Τεως δε πειραι το πραγμα διδους, παραυτα προς τον
βασιλεα πεμπειν ως ειχεν εγνω το γραμμα, μαρτυριον το εκειθεν εκβησομενον των
παροντων θεμενος αψευδεστατον, ως, ει μεν επαλγησει τοις γραφεισιν ο βασιλευς
καν δεινωι θησει το πραγμα, ωστε και αποστελλειν και υποστρεφειν κατα ναγκαζειν
τον γραψαντα, εφ' ωιπερ κριθειη, τοιαυτα προς τον πρωτον εκθεμενος, δηλον ειναι
ως, ουκ ειδοτος του βασιλεως, προεβη ταυτα και ασφαλως εχειν εντευθεν ειναι της
καταστασεως· ει δε μαθων παρ' ουδεν θησει τα γεγραμμενα, αλλα προφασεσιν
επιλυει και αναρται, ως κατα καιρον ισως ζητησων, η και αλλως πως επιστειλειεν, ως
δηθεν καταπαυων και ημερων, τουντευθεν μη ειναι πλεον εις το μαθειν ως ο
βασιλευς περι αυτον ηψικορησε και βουληι τουτου τα τοιαυτα γεγραπται. Ταυτ' εν
νωι θεμενος, 389 προσθεις εκ μηνυματων και αλγεινα, ως λυποιτο τα πλειστα,
εκπεμπει τον το γραμμα διακομισοντα. Ὁ δε, λαβων τε και αναγνους, ουχ οπως τοις
γεγραμμενοις επηλγησεν, αλλ' οιον εαυτον επαλαστησας, ει ουτω ταις των κοινων
σειραις συσφιγγομενος, και περι του πατριαρχου φροντιζειν επαναγκαζοιτο, αυτικα
μηδεν μελλησας μηνυει ως· «Ἐν χερσιν αυτος εχεις τον ανδρα, ουτω των κανονων
διδοντων, και οι περι σε πολλοι των τοιουτων κριται, και σοι τα περι τουτων ζητειν
εφειμενον, ποιει ως βουλει· βασιλει γαρ ου μετον τουτων, αλλα πραγματων και
θορυβων των κατ' αυτην, πολλων οντων και ταυτα και αναγκαιων.» Ταυτ'
αντιμαθων ακουσας, ο πατριαρχης εγνω την σκεψιν και, αντιλεγειν ολως ουκ
εχωνμηδε γαρ εριστα τα προς βασιλεα ειναι εκεινωι, εξιστασθαι του πατριαρχειου
παρεσκευαζετο.
καʹ. Ὅπως εξηλθε του πατριαρχειου ο Γερμανος. Μην μεν εφειστηκει τοτε
γαμηλιων, ηγετο δε η του Τιμιου Σταυρου εορτη, ην και Ὕψωσιν ονομαζομεν. Ἐν
ταυτηι γουν τα υστατα στολισαμενος και τελεσας αμα μεν την Ὕψωσιν του σταυρου,
αμα δε και την θειαν ιερουργιαν, της αυτης ημερας, οψιας δειλης, αποχωρει και,
προς τα εν τοις Μαγγανοις αυτου κελλια τα προς θαλασσαν ωικοδομημενα ελθων,
ησυχως διαγειν εκει τον βιον ηιρειτο. Ἀλλ' αμα εωι φωσκουσηι και ο βασιλευς
ακουσας ευθυς εφισταται αμα μεν συγκλητωι, αμα δ' αρχιερευσι και παντι τωι της
εκκλησιας πληρωματι, και τον λυπουμενον προσποιειται και αξιοι και απειλει
προσβιαζεσθαι, ην μη γε ακουοι, και ουδεν ελλειπει προθυμιας τε και θελησεως του
μη αναγειν και παλιν αυτον· προς Κρητα δ' εκρητιζε παντως. Ταυτ' αρα κακεινος τον
μεν αγνοουντα προσεποιειτο και χαριν της ευμενειας λεγειν και εις το εξης ειδησειν
ουκ ωκνει, αυτον δ' ειναι γηραι κατειργασμενον και ασθενειαι και προς το διδοναι και
παραιτησιν του της Κωνσταντινουπολεως θρονου και λιαν ασμενως εχοντα, ην και
δεχεσθαι αντηξιου και βασιλεα και τους παροντας αρχιερεις, αμ' εκβαλων και
δεικνυς το γραμμα· μηδε γαρ αν του λοιπου, καν ει τι συμβαιη, την προστασιαν
λαμβανειν, καν αυτος αναγκαζοι ο βασιλευς. 391 Τοτε τοιγαρουν ο κρατων, εχων εν
χερσι φανερως ο εν αδηλωι ηβουλετο, του μεν αυτον και παλιν προσαναγκαζειν
ανηκε, σχημα δεικνυς απειποντος, το δ' αγαλλειν αλλως και τιμαν ηιρειτο. Και τα
πρωτα μεν τα δοκουντα οι περι πατριαρχου εκεινον ηρωτα, τωι συμβουλον αξιουσθαι
επ' αλλωι προ στησομενωι εξημερων τα της αυτου παραιτησεως. Ειτα και το πατερα
 
 

138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εχειν αυτον και γραφειν προσεφιλοτιμειτο, ον εκεινος, ως λεγεται, πρωτος των
αλλων νεον Κωνσταντινον προσεπευφημει· τι δε μειζον ειναι του εις πατερα
τεταχθαι τωι νεωι Κωνσταντινωι και βασιλει; Τα γαρ περι τουτου πλατικως ειπειν,
εταξε μεν Γερμανος πρωτος, τωι βασιλει χαριζομενος, οιος εκεινος την προς τους
αρχοντας θεραπειαν, υπεραπεδεξατο δε βασι λευς, ως ουχ απλως συμβαντος, αλλ'
οτι ποτε νηπιοθεν Κωνσταντινος παρα πατερων, ως ελεγεν, ηκουε. Οι δε Μανουηλ
λεγουσιν· ο και αληθι νωτερον, οιμαι, δια το παρ' αυτο προφοιβασμα ισαριθμησοι τα
μετρα τα του βιου, της κλησεως τε φημι και τουπωνυμου. Ὃ δη και τινας εσφαλε
ιστωντας τους χρονους εν δεκαεπτα· το γαρ Παλαιολογος Μιχαηλ στοιχεια ιζʹ. φερει·
προσκειμενον δε το Μανουηλ τον εικοσιτεταρτον της βασιλειας χρονον εδηλωσεν
αντικρυς. Τοτε γουν και περι της κατ' εκεινον προσκοπουντος προνοιας και γε ουκ
ολιγα προσεπαγγελλομενου, εκεινον ειπειν περι μεν του της εκκλησιας
προστησομενου· «Ὄψεται Θεος τον εις το ποιμαινειν αυταρκη, προς δε και
συνεπιληψεται οι των ιερων μεριμνων. Το δε εις πατερα τεταχθαι τωι βασιλει μεγα
μεν και αλλως σεμνον· πλην ον και Θεος εις υιοθεσιαν προσεπελαβετο, τις ικανος εις
πατερα κεκλησθαι τουτωι, ει μη ον εκεινος και μονος αξιον εις την επιτροπειαν
κρινει; Το μεντοι γε και των αναγκαιων προμηθευεσθαι τε και προνοειν περιττον
αλλως και ουκ αναγκαιον τοις και τον τους νεοσσους των κορακων τρεφοντα
εχουσι. Πλην αλλα και η εμη εκκλησιαεδηλου δε την Ἀδριανουπολιν, τον εμον
αρχιερεα πλου τουσα, εχει τρεφειν και αμφω συναμα και Θεωι χορηγουντι.» Ταυτα
μεν ουν τοτε ο Γερμανος επι πασι τοις προβληθεισι παραιτουμενος ελεγεν. 393
κβʹ. Περι του Ἀδριανουπολεως Βασιλειου, ειτ' ουν Βαρλααμ. Ἦν δ' ον ελεγεν
εαυτου, τηι Ἀδριανουπολει επικηρυχθεντα μετ' αυτον παρ' αυτου, ο ανεψιος εκεινου
Βαρλααμ, ειτ' ουν Βασιλειος, ος προς μεν τα εις πνευματικην πολιτειαν και λιαν
αμελως ειχεν, αλλως δε, φιλοκοσμος ων, ιπποις εχρατο, εστι δ' οτε και οπλοις, και
προσεφιλοτιμειτο ομοσε τοις πολεμιοις χωρων. Ταυτ' αρα και ζωντος μεν του θειου,
εν καταγνωσει ταυτα πραττων συνεγινωσκετο· υστερον δε και αλλων
προστριβεντων αυτωι κατηγορηματων, του γεροντος μεταλλαξαντος, επει, εις κρισιν
καλουμενος, επι πολλαις ημεραις τον επιληπτον υπεκρινετο, ως προσποιεισθαι
μηδεν των καθ' αυτον ειδεναι, τελος υφιστατο την απο της συνοδου καθαιρεσιν. Και
ευθυς μεθ' ημερας ο εκστας δηθεν εμφρων και ο μηδε περι εαυτου ειδως ο τι ποιοιη
και ο τι πασχοι, περι ων εκεινωι λογος ουδεις διετεινετο, και τον βασιλεα λιπαρως
ηξιου εφειναι οι χρασθαι τηι εξει και στρατηγειν, ως οιωι τ' οντι ομοσε τοις εχθροις
ιεναι και συχνα τακεινων ισταν τροπαια. Το δ' αρ' ην, του βασιλεως ακουσαντος, εις
υποψιαν εκεινωι κακιστην, ειτα και κινδυνον. Συννοησας γαρ ο κρατων ως ο ταυτα
λεγων δυνατος εσειται και πραξαιη τε γαρ ηλικια και το του σωματος ισχυρον και
τριτον η περι ταυτα πειρα πιστην ηγεισθαι την υποψιαν εδιδουκαι γ' επειλημμενος
ανεσεως ουχ υπερ ημων μαλλον κατ' εκεινων, αλλα καθ' ημων μετ' εκεινων τωι
αποδραναι και μελετησει ισως και διαπραξεται, εν φυλακαις δεσμιον κατασχων
ετηρει, μη και φθασοι, φησι, καθ' ημων εκτελεσας α κατα των εχθρων επηγγειλατο.
Ειτα της περι εκεινον φροντιδος ανεισθαι θελων, προστασσει τωι Τζυκανδηληι,
οτρηρωι γε οντι προς ταυτα, απαγαγοντι προς Νικαιαν αυτον τε και συν αυτωι
Βουλγαρον, και αυτον οντα εν υποψιαι του αποδραναι, Τζουιλαν λεγομενον, προ του
εις το καστρον εισαγαγειν, αμφω στερησαι των οφθαλμων· ο δη και γεγονε μετα
ταυτα.
κγʹ. Ὅπως εις πατριαρχην ψηφιζεται παρα των αρχιερεων Ἰωσηφ. Ὁ μεντοι
γε βασιλευς, τον Γερμανον αποσκευασαμενος, περι πατριαρχου συνεσκοπει τοις
ιερευσιν, ως μηδεν ειδως δηθεν, ουδ' ετοιμον εχων ον και εν καρδιαι
προυκατεβαλετο. Οις γουν ουκ εν επιστασει τα τουτων, τουτοις 395 επιπολαιως
 
 

139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λογιζομενοις, ενθεν μεν τουτον, ενθεν δ' εκεινον οι της καρδιας υπεγραφον
λογισμοι· οσοι δε και εις νουν εβαπτον του κρατουντος και κατηυστοχουν των
εννοιων, εκεινοις εις και μονος εδοκει ο εις την προστα σιαν επιτηδειος, ο και
θυμηρης τωι βασιλει. Κοινως γουν συνδιασκεψαμενοι, τον Γαλησιου Ἰωσηφ
εψηφιζοντο, ανδρα πνευματικον τε και αγαθον, απλοικον και ευηθη τους τροπους,
φεροντα δε τινα και εκ των ανακτορων, επει, γυναικι συζων, τωι της μακαριτιδος
δεσποινης Ειρηνης συνεταττετο κληρωι και κατ' αναγνωστας εξυπηρετει, και
ελευθεριας ικανα δειγματα. Ἠγαπα δε και το των εις χειρας πεσοντων μεταδιδοναι
τοις αλλοις, οσα και ασφαλως αποφηνασθαι, ως αλλοι δη το γλισχρευεσθαι. Το δε
ξενον οτι και τηι μοναχικηι πολιτειαι ενασμενιζων εν ψαλμωιδιαις, εν αγρυπνιαις, εν
νηστειαις πολλακις, εν υδροποσιαις οτ' εδει, εν πραοτητι και δικαιοσυνηι και ηθει
χρηστωι και απλοτητι και συνολως ακαταγνωστωι διαγωγηι, ουδε της κατ' ανθρωπον
αρετης ημελει, του και προεντυχειν τινι και προσπτυξασθαι και τα φιλικα
συλλαλησαι και μειδιασαι και διαχεθηναι προς γελωτα, ει που ελεχθη παρα τινος
κατ' ανεσιν η και επραχθη ευχαρι, και υπελθειν αρχουσι δυναμενοις και ζητειν υπερ
αλλων και αβραις τραπεζαις συν διαφοροις οινοις τε και τραγημασι τους πολλους
εστιαν, και μαλλον οσοις ο βιος απορος και απαλαμνος και της καθ' αυτους
αναδοχης εχρηιζον. Του γουν τοιουτου καταδεξαμενου την ψηφον, ο βασιλευς εις
πατριαρχην τουτον προβαλλεται, μηνος σκιροφοριωνος εικοστηι ογδοηι της δεκατης
επινεμησεως του #22 ψοεʹ ετους· εκατομβαιωνος δε νουμηνιαι χειροτονηθεις εις
αρχιερεας τετελεσται. Περι δε γε την χειροτονιαν και τοιουτον τι γινεται.
κδʹ. Ὅπως, παρευδοκιμηθεντος του Ἡρακλειας Πινακα ως οντος εκ της
χειροτονιας του Γερμανου, ο Μιτυληνης Γρηγοριος χειροτονει τον Ἰωσηφ. Ὁ γαρ
Πινακας μοναχος, παρα Γερμανου την χειροτονιαν δεξαμενος, Ἡρακλειας της κατα
Θραικην ην αρχιποιμην, ωι δη και προνομιον εστιν 397 εκ παλαιου, δικαιουμενωι εκ
Βυζαντιου ως ανεκαθεν τελουντος υπο την Ἡρακλειαν, τον πατριαρχην
χειροτονειν. Ἀπεπροσποιειτο γουν την απ' εκεινου χειροτονιαν ο Ἰωσηφ. Και ο
κρατων, σοφον τι ποιων, εκεινον τοτε προσκαλειται προς τα ανακτορα, εν τωι κατ'
εκεινα ναωι λειτουργη σοντα· και δη εκεινος μεν υπο πολλωι μισθωι την λειτουργιαν
επληρου, ο δε γε Μιτυληνης Γρηγοριος, εκ παλαιου φερων την χειροτονιαν,
χειροτονειν τον πατριαρχην εκλεγεται. Ὅλου γουν του μηνος εκεινου ο βασιλευς,
επει ουκ ην εκεινωι της του αφορισμου λυσεως προυργιαιτερον, εδιδου τωι πατριαρχηι
καιρον συν τοις αρχιερευσι σκεπτεσθαι πως αν και κατα τροπον γενηται,
προλαμβανων αυτος εκαστης δια του παντ' εκπληρουν ραιδιως, περι οσων ο
πατριαρχης εκεινον ηξιου, ευοδα ποιειν τα της λυσεως. Ἐς τοσουτον γαρ ηδεως
αυτου λεγοντος ηκουεν ωστε και, δι' ορισμων πεμπομενων εκασταχου της των
Ῥωμαιων επικρατειας, προσεταττεν αυτας δη τας του πατριαρχου γραφας αντι
προσταγματων ιδιων δεχεσθαι τους επ' εξουσιας, προσαπειλουμενων και κολασεων
τοις μη κατα τα επιτεταγμενα, υπερ οτου αν και γραψοι, τελεσουσιν. Ἤνοιξε μεντοι
και φυλακας και πολλους των εγκεκλεισμενων εξειλετο των δεσμων, καταδικους
συμπαθειας ηξιωσεν, εξωρισμενους ανεκα λεσατο και οις απεχθως ειχε κακεινοις
εξιλεουτο, του πατριαρχου μεσι τευοντος.
κεʹ. Ὅπως ελυθη του αφορισμου ο βασιλευς παρα του Ἰωσηφ. Ἐπεστη γουν η
μηνος ληναιωνος δευτερα, καθ' ην και η εκκλησια αγει την της Ὑπαπαντης εορτην·
και ο πατριαρχης συναμα πασιν αρχιερευσιν, υπο πολλωι τωι των λαμπαδων φωτι και
υμνοις τηι εορτηι πρεπουσιν, ετι δε και ταις υπερ βασιλεως προς Θεον ικετειαις, ως
εδει και περιφανως παννυ χευσας, την ιεραν λειτουργιαν επιτελει. Και ηδη ως
ηνυστο πασα, του βασιλεως εν βασιλικαις ισταμενου δορυφοριαις συναμα συγκλητωι
πασηι 399 και πολιτειαι, προσιων τοις αγιοις προσεγγιζει θυριοις, των αρχιερεων
 
 

140

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενδον του βηματος ισταμενων. Ἀποθεμενος ουν την επι της κεφαλης καλυπτραν,
ακαλυφωι τηι κεφαληι προσπιπτει Θεωι και ποσι προηγουμενως του πατριαρχου και
μεθ' οτι θερμης της προθεσεως την συγχωρησιν εξαιτει, ομολογων μεγαλοφωνως το
τολμημα. Και δη επ' εδαφους κειμενου του βασιλεως, ο πατριαρχης, χαρτην ανα
χειρας εχων, ωιπερ η συγχωρησις ενεγεγραπτο, διεξιων και ρητως το πλημμελημα
λεγων, το επι τωι του βασιλεως παιδι δηλαδη Ἰωαννηι, συνεχωρει τρανωι τωι στοματι,
και μετ' αυτον αλλος και μετ' εκεινον ετερος και καθεξης οι παντες· ων εφ' εκαστωι
προσπιπτοντος και την συγχωρησιν αιτουμενου, εκεινοι καθ' ενα, τον χαρτην
εχοντες ανα χειρας, τον αυτον τωι πατριαρχηι συνεχωρουν τροπον, πολλων
χεομενων δακρυων, και μαλλον των εκ της συγκλητου, προς εξιλεωσιν. Και τελος
αναστας και τρυφους ιερου μετασχων και ως εικος προσκυνησας και συνταξαμενος,
εχωρει προς τα ανακτορα. Ἀπεταξε δε και τωι εγκεκλεισμενωι κατα το της ∆ακιβυζης
φρουριον Ἰωαννηι εις τροφης οικονομιαν και ενδυμα των τα ικανα, πολυωρων
εκεινον συχνακις τοις αναγκαιοις και σχεδον καθ' εκαστην φιλοφρονουμενος.
Ἐντευθεν και προς την διεξαγωγην των κοινων σπουδαιοτερον τρεπεται.
κ ʹ. Περι του κηδους του τε Ταρχανειωτου Ἀνδρονικου και υιου της του
βασιλεως αδελφης Μαρθας και της θυγατρος του δυτικου Ἰωαννου. Και επει παλιν
ανοιδαινειν ωρμων τα δυτικα, του δεσποτου Μιχαηλ εξ ανθρωπων γεγονοτος και
τον μεν Νικηφορον επι τηι ιδιαι αρχηι καταλει ψαντος, τωι δε γε νοθωι Ἰωαννηι χωραν
ουκ ολιγην διανενεμηκοτος ιδιαι, και ο μεν Νικηφορος ηγαπα κατεχων τα εαυτου, ο
δε Ἰωαννης και υπερ τα εσκαμμενα πηδαν ωρεγετο και, των του αδελφου
αποσχομενος, των ημετε ρων προσηπτετο, σκυλευων το προστυχον, πολεμωι μεν
εκεινον ο βασιλευς μετιεναι ουκ εδοκιμαζε, θερμουργον οντα και νεον αρχης
αψαμενον, δι' 401 ειρηνης δ' υπελθειν και κατα κηδος σπενδεσθαι πολλωι κρειττον
ηγειτο του πολεμειν. Ὅθεν και πρεσβειαις μεν το σκληρον εκεινου μαλασσει και
αυθα δες· επει δ' εκεινος και ωραιαν γαμου ετρεφε θυγατερα, ηβουλετο δια κηδους
βεβαιωσασθαι την ειρηνην. Ἦν γαρ και αλλως ο Ἰωαννης δραστηριος, ως και τηι των
επιτηδευματων ταχυτητι συν τηι περι τας μαχας συνεσει και λιαν αριστουργειν, και
εις δεος τον δεσποτην πολλακις ετιθει, μηπως και αυτον επιτηδευομενος
παρακρουσαιτο και τηι της νικης αδοξιαι περιβαλειν δυνηθειη. ∆ια ταυτα και σπευσας
ο βασιλευς λιαν σοφως τε και ασφαλως την εκεινου προκατελαμβανεν ευνοιαν και
την θυγατερα του Ἰωαν νου τωι ανεψιωι αυτου και υιωι τωι της Μαρθας Ἀνδρονικωι,
πεμψας και συν ουκ ολιγηι τιμηι αγαγων, εις γαμον εδιδου, ονομαζων εξ αξιωματων
τον μεν γαμβρον μεγαν κονοσταυλον, τον δε πενθερον Ἰωαννην σεβαστοκρατορα.
Και τωι μεν Ἰωαννηι εσπενδετο δια ταυτα, και οσον το μερος εκεινου ανακωχας ου
τας μικρας ειχον τα των Ῥωμαιων στρατευματα. Ου μην δε και των λοιπων
αποπεφροντικει, αλλα πολυς ην, ενθεν μεν εκ θαλασσης, τωι ναυτικωι χρωμενος,
εκειθεν δε κατα γην, Τριβαλλοις τε και Ἰλλυριοις προσεπεχων. Και το ναυτικον ηγεν
ανηρ γενναιος, ο Φιλαν θρωπηνος, πρωτοστρατωρ μεν εξ αξιας, του δε μεγαλου
δουκος Λασκαρι, εξωρου οντος ηδη και μη οιου τε πολεμοις ενασχολεισθαι και
μαχαις, το γηρας ανεχων και την εκεινου ταξιν αναπληρων. Και ο μεν
Φιλανθρωπηνος επεφερετο τα πρωτεια και τοις ολοις επεστατει, οι δ' υπ' εκεινωι,
πολλοι τε οντες και μεγιστοι, εις λοχαγους και ταγματαρχας και κομητας και
ναυαρχους εταττοντο. Ὁ γαρ στολος πολυς και πολλαις ναυσιν εξηρτυετο· τας
μεντοι γε ναυς ανδρες επληρουν νεανικοι τας ορμας και τας προθυμιας λαφυκτικοι,
οι ανα την πολιν Γασμουλοι, ους αν ο Ῥωμαιος διγενεις ειποι, εκ Ῥωμαιων
γυναικων γεννηθεντες τοις Ἰταλοις, αλλοι τε πλειστοι εκ των Λακωνων, ους και
Τζακωνας παραφθειροντες ελεγον, ους εκ τε Μορεου και των δυτικων μερων, αμα
μεν πολλους, αμα δε και μαχιμους, 403 αμα γυναιξι και τεκνοις εις
 
 

141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κωνσταντινουπολιν μετυκιζεν ο κρατων. Ἦσαν δ' αυτοις και εις υπηρετων ταξιν οι
πανταχοθεν προσελωντες, ως ει τις ειποι νηων εις το προσθεν ελαται, ους πανταχου
των κατ' αιγιαλους χωρων, καλους τε και πλειστους, απεταξεν ο κρατων· ου γαρ ην
ασφαλως κατεχειν την πολιν τους Ῥωμαιους, ως αυτος ελεγε, μη το παν θαλασσο
κρατουντας.
κζʹ. Ὅπως και οποσαις δυναμεσι στρατηγουντος του δεσποτου και επι τοις
δυτικοις συχνακις επιχωριαζοντος, τα ανατολικα απωλοντο. Των δε κατα γην ο
δεσποτης Ἰωαννης εξηγουμενος πολλους και μεγαλους ειχεν υφ' αυτωι στρατηγους·
το δε στρατιωτικον εν αλλαγιοις, ως αυτοι φαιεν αν οι επι των ταγματων
κοινολογουμενοι, πλειστοις συνιστατο. Ἦν γαρ το Παφλαγονικον, πολυ τε και
μεγιστον· ην δ' εξ Ἁλιζωνων πλειστον και τα ες πολεμον αγαθον, ους και
Μεσοθινιτας ο κοινος ειποι λογος. Ἦσαν ενθεν μεν Θραικες, εκειθεν δε Φρυγες, ενθεν
μεν Μακεδονες, εκειθεν δε Μυσοι, και Καρες αλλοι, και πολυ το εκ Μαγεδωνος και
γε το Σκυθικον προσην, και το ξενικον Ἰταλικον πλειστον αλλο. Και απλως φαναι,
το ολον εν ανυποστατωι δυναμει συνεκροτειτο, ους κινων ο δεσποτης φοβερος ην,
οπηιπερ επισταιη, και μαλλον τοις δυτικοις. Παρ' ην αιτιαν και τα της ανατολης
εξησθενουν, των Περσων επιθαρρουν των και εισβαλλοντων ταις χωραις παρα
πασαν του κωλυσοντος ερημιαν. Ὅθεν και Μαιανδρος μεν εξωικειτο, ουκ ανδρων
μονων των εν πλεισταις τε και μεγισταις χωραις, αλλα και αυτων μοναχων· αλλη
γαρ Παλαιστινη ο χωρος ο περι Μαιανδρον ην, ου βοσκηματων και μονον αγελας
αυξησαι και ποιμνια, ουδ' ανδρων φοραν ενεγκειν αγαθος, αλλα και μοναχων
ουρανοπολιτων επιγειων συστησαι πληθυας αριστος, παρα τοσουτον επ' αλλοις τα
πρωτεια φερων προς Παλαιστινην παρ' οσον ενι και μεγιστωι ηττατο, τωι τας
διατριβας εκεισε γενεσθαι του εμου Χριστου και Θεου. Και ουτω μεν κατ' ολιγον
Μαιανδρος ηρημουτο, εισχωρουντων ενδοτερω των εκεισε δια την των εθνων
επιθεσιν, απας δε Ζυγος εκεινος των 405 Νεοκαστρων, Ἄβαλα τε και Καΰστρου
χωραι και Μαγεδων και η περι πυστος Καρια πασα τοις εχθροις κατετρεχοντο· εω
λεγειν Τραχειαν και Σταδια, Στροβιλον τε και τα αντιπεραν Ῥοδου· α χθες και πρωην
υπο Ῥωμαιους τελουντα εχθρων εν ολιγωι χρονωι εγενοντο ορμητηρια. Τα δε προς
θατεραι θαλασσηι φυλα, ινα μη τα μεσα λεγω, οσα τε εν Μαρυανδηνοις τε και Μοσυσι
και οσα εν τοις μεγαθυμοις Ἑνετοις οντα τηι Ῥωμαιων υπηκουον, συν οις και ετι τα
ενδον μεχρι Σαγγαρεως, επι τοσουτον ηφανιστο ωστε και Μαρυανδηνου θρηνητηρος
χρηιζειν αξιως τακει θρηνησοντος. Των γαρ δυναμεων, πολλων τε και θαυμαστων
ουσων, συγκα τατριβομενων τοις δυτικοις και κατ' ολιγον δαπανωμενων, τοις κατ'
ανατολην τοσουτον ο κινδυνος περιεστη ωστε μηδ' εις αυτην Ἡρακλειαν την του
Ποντου βαδιζειν ειναι πεζηι τους ορμωμενους εκ πολεως, των εκεισε οριων τωι
Σαγγαρει περικλεισθεντων και των περαν παντων λειας γεγονοτων ου Μυσων, αλλα
γε Περσων. Μονα δε τα προς θαλασσαν φρουρια κατε λειφθησαν, τα περι τε
Κρωμναν και Ἄμαστριν και Τιον και Ἡρακλειαν, τοπων ονοματα μονα συζοντα· α
δη, ει μη τηι θαλασσηι προσεχρωντο, και ταυτα των χωρων κατεχομενων τοις
Περσαις, παλαι αν ταις χωραις και αυτα συναπωλοντο. Ἓν δε το συντελεσαν τηι
τουτων απωλειαι και των αλλων μεγιστον, ως αυτος ο βασιλευς υστερον ελεγεν, οτε,
μικρον προ θανατου πατων τον τοπον, εωρα, συν ουκ ολιγωι και ταυτα στρατωι, και
τα πλειστα κατωικτιζετο, η των πεμπομενων εκεισε ταξιαρχων γλισχροτης τε και
φειδωλια και η επι τωι λαμβανειν σπουδη, ου περιοριζομενη μετρωι και κορωι, και η
εκειθεν προς τον κρατουντα ψευδολογια, μηδεν εκστρατευ οντα, ως ολιγιστον τι
απωλετο, ως επι μικροις η ζημια, ως το παν επι 407 κεφαλαιοις ισταται και το
αφαιρεθεν σπουδης ολιγης ανακαλεισθαι, και ταλλα οις συνεχεσι, ποτιμοις μεν τωι
φαινομενωι, αλμυροις δε τηι αληθειαι, τας βασιλικας ακοας περιηντλουν και
 
 

142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γραφοντες και διαμηνυομενοι. Το δε της αστρατειας αιτιον, ως και τουτο αυτος ο
βασιλευς ωμολογει, το συρραγεν σχισμα της εκκλησιας και το πολυ των
ανυποτακτων ρακενδυτων τε και σακκοφορων πληθος και ο πολυς εκεινων φορυτος
των εις αυτον κατηγορηματων και η προς ταυτα δειλια του βασιλεως, την
αποστασιαν υποπτευοντος. Ου γαρ ην ησυχαζειν αυτους, αλλ' εισδυομενοις τας των
ανθρωπων οικιας, σφισιν ην εκ προχειρου συνειρειν τα πολλα κατα βασιλεως, ως
τον κληρονομον αδικησειεν, ως εξελασειεν του θρονου τον πατριαρχην, αλλ' οι
ορκοι, αλλ' αι συνθηκαι, αλλα το και το, οις εκεινοι μεν ποριζεσθαι ειχον, πλειστα
των ακουοντων απολαμβανοντες. «Ἐμε δε, φησιν, οι φοβοι και αι δειλιαι
περιισταντο, μη και τι των αβουλητων νεωτερισθειη.» Ἐξ ων συνεβαινον υποψιαι,
ας αναγκη φυλαττομενον αποκεκλεισθαι και ηρεμειν, το καθ' αυτον πολυωρουντα
και τα των πραγματων τοις τυχουσιν επι τρεποντα. Ταυτ' ελεγε μεν υστερον ο
κρατων προς τον Ἀλεξανδρειας Ἀθανασιον, ως αυτος ημιν απηγγειλεν, οτε, συνων
κακεινος επι της εκστρατειας κατα παραμυθιαν τωι βασιλει, εωρα μεν τας των
χωρων περαν του Σαγγαρεως ερημωσεις, κατηκουε δε των τοιουτων,
εποικτιζομενου του κρατουντος ταις ερημωσεσιν. Ἀλλα ταυτα μεν και ημεις κατα
τοπον ερουμεν πλατυτερον.
κηʹ. Περι του κατα την εκκλησιαν σχισματος και περι των Παντεποπτηνων
μοναχων. Τοτε δε και ταις αληθειαις το σχισμα της εκκλησιας ηυξανετο, ως και κατ'
οικιας τους εντος διηιρησθαι και αλλως μεν πατερα διαγειν, αλλως δ' υιον, και
μητερα και θυγατερα, και νυμφην και πενθεραν. Ἦσαν δε πλειους και οι περι τον
Ὑακινθον μοναχοι, αστατοι τινες και εις τοπους 409 εκ τοπων πλανωμενοι, υπερ του
πατριαρχου ζηλουντες εξορισθεντος. Ἄλλοι δε γε και εις αρετην διαβεβοημενοι εκ
τε του Γαλησιου και ετερων μονων, ως οι τοτε τηι του Παντεποπτου μονηι
προσκαθημενοι, απορραγεντες της ποιμνης εκαστος της ιδιας, καθ' εαυτους διεζων,
μηδ' οπωστιουν τον Ἰωσηφ εις κοινωνιαν δεχομενοι, τουτο μεν ως και αυτου
επιβαντος δηθεν του θρονου επι τωι πτερνισαι τον Γερμανον, τουτο δε και ως αυτου,
το πρωτον υπερ του πατριαρχου ζηλουντος, και την του Γερμανου κοινωνιαν
αποτρεπομενου και τοις αλλοις προτρεποντος. Ἔγκλημα δ' ειχε και ουτος ιδιον,
μειζον του προλαβοντος· εκεινος μεν γαρ τηι μεταθεσει προσεκρουεν, ο δ' Ἰωσηφ τωι
απο του πατριαρχου αφορισμωι, ον αφωρισθαι ελεγον επι τωι μη τον βασιλεα εις
πνευματικην υιοτητα δεχεσθαι. Οι δ' επι της του Παντεποπτου μονης μοναχοι και
απεθαρρουν και παρρησιαστικωτερον εβαλλον, αμα μεν και ως επιβητορι, αμα δε και
ως αφωρισμενωι τωι πατριαρχουντι επεχοντες. Ἐντευθεν γαρ και μεγα τι
συνελογιζοντο το και λυειν αλυτα, και μαλλον εις κριμα και εις επιτασιν, ουχ οπως
αμετοχως, αλλα και τοις αυτοις ενεχομενον λυοντα. Πολλην δε και την εκ λογων
επεφερον πιθανοτητα αμα μεν τωι των προσωπων σφων σεβασμιωι, αμα δε και τωι
συζηλουν εκεινοις υπερ του πατριαρχου τον Ἰωσηφ, ον και, ως οστρακου
μεταπεσοντος, επι του πατριαρχικου θρονου ηκουον εφιζανοντα. Τουτους περι
πλειστου ποιουμενος η πειθειν η ποιειν εκποδωνοξειαι γαρ ακιδες κατα ψυχην
ευσυνειδητουσαν οι ελεγχοι, ευπροσωπως χραται τωι βασιλει, και, επειδη το πειθειν
ουκ ηνπου γαρ; ανδρας αμειλικτους την ενστασιν, κολαζειν ηιρουντο. Ἀνατιθεται
τοινυν τα περι τουτων τωι Ἀκροπολιτηι Γεωργιωι και εις λογοθετας μεγαλωι και σοφωι
τα μαλιστα, πλην κατημελημενως των εις συνειδησιν εχοντι. Και δη επ' οικιας
απαγαγων χαλεπως ηικιζετο, δαιρων, κρεμαννυων, μαστιζων, τους δε γε κρειττους
εκεινων και ατιμων τωι δι' αγορας θριαμβευειν ατιμως επ' αιτιαις κακισταις και
πεπλασμεναις, ανδρας πολυ το αξιοπρεπες εχοντας εκ του βιου και της σφων
καταστασεως, ους και μετα το πικρως 411 ως οιον τε μετελθειν εξοριαις εδιδου, τους
καθαπαξ της γης και των γηΐνων εξωρισμενους. Και τοτε πρωτως πολλοις επεκλασε
 
 

143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τας συνειδησεις ο Ἰωσηφ, και τηι τουτων παραθεσει ο προλαβων το κρειττον
εφερετο, ως μηδεν μηδενι ενοχλησας, καθ' ο τι και λεγοιεν· ωι δη και ο κρατων και
αυθις εχρατο και πατερα ωνομαζε και εις βουλην ειχε και εις πολλα εχρατο
συλληπτορι και ηδεως ηκουε μεσιτευοντος. Ἦν γαρ ο ανθρωπος και τωι κοσμωι
συντροφος και δεινος υπελθειν αρχουσι και πεισαι, οτε καιρος, και θυμον μαλαξαι
και αγριαναι· ειχε δε συν τηι γνωμηι και του σωματος ισχυρως, ως πολλακις του
μηνος η και της εβδομαδος ενιοτε προσοδον ποιεισθαι προς βασιλεα, τουτο μεν και
αφ' εαυτου, τουτο δε και καλουμενος.
κθʹ. Ὅπως αποστελλεται εις Παιονιαν μετα του μεγαλου δουκος του Λασκαρι
ο προπατριαρχευσας Γερμανος κακειθεν ηγαγε νυμφην τωι του βασιλεως υιωι και
οπως εστεφθησαν. Ἐπει δε και ο υιος τωι βασιλει ηνδρωτο ο Ἀνδρονικος, ον και εις
την βασιλειαν διαδοχον ως και των αλλων προτερον προητοιμαζε, και εδει
συναρμοττειν αυτον τηι πρεπουσηι συζυγωι, το μεν προς τους Ἰταλους πρεσβευεσθαι
ευοδως ουκ ειχε, του Καρουλου μεταξυ κειμενου κατα την Πουλειαν, ον και εχθρον
ακηρυκτον εαυτου και Ῥωμαιων εγινωσκε δια την πολιν και το μετα του
Βαλδουινου επι τοις παισιν αυτων κηδος· ηδη γαρ τον Μαφρε καταλυσας,
εμεγαλυνετο ρηξ ο προτερον κοντος, ως του ρηγος Φραγγιας αυταδελφος· τουτο γαρ
οι και συμπεφωνημενος μισθος ην παρα της εκκλησιας της επι τωι Μαφρε
αποστατουντι ορμης, αν εις τελος νικυη. Ἐπει ταυτα, εγνω προς Παιονας την
πρεσβειαν στειλαι· ο γαρ ρηξ εκεινων υιος ην Ῥωμογενης, εκ μητρος τωι ρηγι
γεννηθεις, της του παλαιου Λασκαρι θυγατρος. Τρεις γαρ εκεινωι βασιλευοντι
τηνικαδε θυγατερες 413 ησαν· αυτη μια και η θαυμαστη Ειρηνη δευτερα, ην ο
Ἰωαννης σχων εβασιλευσε, τον πενθερον διαδεξαμενος, και τριτη η τωι μεγαλωι
κυριωι κατα την πολιν εκδοθεισα Ευδοκια. Ἐξ εκεινης γουν της προτερας ο της
Παιονιας ρηξ, τωι ρηγι και πατρι γεννηθεις, γυναικα πανυ ωραιαν εκ Κομανων και
αιχμαλωτον, ως λεγουσιν, δια το καλλος εαυτωι αρμοσαμενος, θυγατερα γενναι.
Ταυτην ως ευγενη και εκ των Λασκαριων καταγομενην συναρμοττειν ο βασιλευς
εβουλετο τωι υιωι. Και δη εις πρεσβειαν εκλεγεται περι τουτων τον απο πατριαρχων
τουτον δη τον Γερμανον και τον μεγαν δουκα τον Λασκαριν, εξωρον ηδη οντα, δια
το προς εκεινον αυτου συγγενες· του γαρ παππου τον τοπον τωι ρηγι επληρου, οσα
και αδελφος του Λασκαρι βασιλεως. Οι δη και απελθοντες πεζηι τα της πρεσβειας
επληρουν και την του ρηγος θυγατερα τωι υιει του βασιλεως και βασιλει νυμφην
φερουσιν, ηι δη και Ἄνναν ονομα τιθησιν ο κρατων· και περιφανεις τους γαμους
τελει αυτηι τε και τωι υιωι επι του θειου και μεγαλου τεμενους της του Θεου Λογου
Σοφιας, του πατριαρχου Ἰωσηφ ευλογησαντος. Και αυθις του επιοντος ετους, μηνος
μουνυχιωνος ογδοηι, βασιλικως αυτους συν τωι πατριαρχουντι ο βασιλευς και πατηρ
ταινιοι και οι ως βασιλει τα της θεραπειας προς το μεγαλειοτερον αποταττει. Ταττει
δε τουτωι και τρια των οφφικιων ιδιως ως αναγκαια· και τον μεν Λιβαδαριον
πιγκερνην αποκαθιστησι, τον δε γε Βρυεννιον επι της τραπεζης τιμαι και τριτον τον
εκ Χριστουπολεως Τζαμπλακωνα ταταν της αυλης αυτου εγκαθιστησιν. Ηυτρεπιστο
μεντοι τουτωι και βακτηρια βασιλικη χρυση υποξυλος, ες ο κρατειν ταυτην επι των
θειων υμνων, ως εθος, συν τωι πατρι. Και επραχθη και τοδε, απαξ η 415 και δευτερον
η και πλεον ημων ιδοντων κρατουντα. Ἔπειτα δοξαν τωι βασιλειμιαν γαρ ειναι την
αρχην, βακτηρια δε της αρχης συμβολον, χρηναι δε και ταυτην μιαν ειναι, δια ταυτα
ηθετητο τουτο. Ἐδοθη δε και προστασσειν και υπογραφειν βασιλικως, πλην ου
μηνολογειν, ως εθος τοις βασιλευσιν, αλλα διεξοδικως γραφειν δι' ερυθρων οικειαι
χειρι· Ἀνδρονικος Χριστου χαριτι βασιλευς Ῥωμαιων. Οι δε προς τον πατερα οι ορκοι
και βασιλεα, μετα την εις Θεον και την εκκλησιαν εγγραφως ασφαλειαν, ως μη
επιβουλευοι, αλλ' υποταττοιτο, και λιαν ασφαλεις προεβαινον· εφ' οις οι του λαου
 
 

144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προς αυτον ορκοι και οι της εκκλησιας εγινοντο. Ἐτομογραφουν δε και οι αρχιερεις,
υπ' αφορισμον ποιουντες τον ος και επανασταιη τωι βασιλει· ειχε γαρ εις υποψιαν
τους αδελφους ετι, και μαλλον τον δεσποτην Ἰωαννην, πολυ το θερμον παρ' εκεινωι
βλεπων εις μαχας και την παρα παντων προς εκεινον δια το ευεργετικον και προς
τας δοσεις προχειρον τοις αιτουσιν αγαθοθελειαν· ουδεν γαρ ουτω δουλοι τας ψυχας
τοις ανθρωποις ως η μετα χαριτος ευποιια. Καν αφελοιο το ευεργετικον των
αρχοντων, ευρησεις εκεινους αλαλαζοντα τυμπανα, α κτυπον εχουσι εν τωι μαλλον
ειναι κενα. Ουτω και λογος παρ' αρχουσιν απρακτος, κρειττον ον τον δυναμενον ευ
ποιειν πραξιν εχειν τον λογον η, λεγοντα μονον, τον αρχοντα ψευδεσθαι· και
μαρτυριον αληθες αι ωφελουσαι βοταναι και τωι βιωι των ανθρωπων χρησιμοι, αι δη
σιγηλως το ωφελουν προΐσχονται. Ει δε τινας μικρολογως η των χρηματων απουσια
λυπει, δειξα τωσαν εκεινοι την παρουσιαν τι προς ηδονην συμβαλλεται· και ει
ηδονην ζητοιεν, πολλωι καλλιον την τ' ενεστωσαν εχειν και την μελλουσαν
ελπιζειν, απαντων μεν ευφημουντων τον ευεργετην, Θεου δ' υπισχνουμενου το
μελλον. Ἴστωσαν δ' οτι Πτολεμαιου μεν και Ἀλεξανδρου και του την βασιλειαν τηι
ευεργεσιαι οριζοντοςου γαρ εχω λεγειν τουνομα, οιμαι δε, Τιτος ην ταυτα τα
χρηματα, δι' ων εαυτοις προσποιησαντες την αθανατον ευκλειαν, ημιν και αυθις
αφηκαν, μηδεν δαπανησαντες. Και ουτως εστιν αδαπανητος 417 πλουτος η ευποιια,
ην εκεινος εχων προς παντας και υπερ βασιλεις εκλεΐζετο. Ταυτ' αρα και
υποπτευομενος πολλα παρηιρειτο των οντων· την γαρ αρχην ενεχωρειτο τουτωι μη
οτι βαρδαρειωτας και κορτιναριους μονον και τους επι του κοιτωνος εχειν και γε
τους επι της εισαγωγης, ους δη και εται ρειαρχους λεγουσιν, αλλα τι και πλεον των
της βασιλικης θεραπειας συνεπιφερεσθαι. Ἀλλ' εις το προσθεν ιων εξησθενει, τα μεν
εκων, τα δ' ακων προσαφαιρουμενος. Και γαρ και το πολυ της οικονομιας αφηιρητο·
νησοι γαρ πασαι το προτερον, Μιτυληνη λεγω και Ῥοδος, και κατα γην πλειστα τε
και μεγιστα οι εις αυταρκη προνοιαν ησαν. Τοτε δε και την δουλειαν εμφαινων προς
τον νεωστι βασιλευοντα, ει που τι και εις φιλοτιμιας λογον χλαμυδα παρα βασιλεως
ελαμβανε, μεγας ων, μικροις ιματιοις και ες γονυ μολις περιεστελλετο, και ο ηρως
εκεινος επι των ανακτορων πολυ πλεον ταις παιδικαις αμπεχοναις ενηγλαΐζετο η
τοις ιδιοις και κατα τροπον του σωματος εχουσιν. Ουτως εκεινος, εκ των εξω και οις
εποιει, την ενδον διαθεσιν και α ελογιζετο παρενεφαινεν, οπου και αυτην δη την δια
μαργαρων καλυπτραν και τα οξυλευκα παρασημα απεβαλετο, κατα τροπον ος και
μετ' ου πολυ ρηθησεται, το ταπεινον εαυτωι προνοων δια το εκειθεν ασφαλες και
πασης καχυποψιας ανωτερον.
λʹ. Του μεγαλου κονοσταυλου του Ταρχανειωτου προς τον πενθερον αυτου
Ἰωαννην αυτομολησις. Ἀλλα προτερον η τουτο ρηθηναι, το κατα τον μεγαν
κονοσταυλον τον Ταρχανειωτην Ἀνδρονικον και ανεψιον του κρατουντος λεγεσθω.
Ἔφθασεμεν ο λογος και γαμβρον απεδειξε τουτον του ∆ουκα Ἰωαννου και εξ
αξιωματων σεβαστοκρατορος. Τουτωι τοινυν τα κατα την Ὀρεστιαδα τε και τα
ενδοτερα του Αιμου επιτετραφατο, και ην αυτωι συναμα τηι γυναικι καθισμα η
Ἀδριανουπολις. Ὡς γουν εκεισε οντι χρονος ετριβετο πλειστος, 419 ουκ οιδ' ο τι
παθων, ως δ' ο των πολλων λογος εχει, τωι αδελφωι Μιχαηλ, υστερωι γε οντι αυτου,
εις μεγαν δομεστικον κατασταντι, εγκοτων εκτοπως, δι' αυτον δε και τωι τιμησαντι,
βουλην βουλευεται λιαν αισχραν και του γενους αναξιαν· εις νουν γαρ βαλλομενος
αυτομολειν προς τον πενθερον, επει, εν καταστασει των εκει πραγματων οντων, ουκ
ανυστα οι τα της αυτομολιας διεγνω γιγνεσθαι, την επι της πετρας σηπιην μιμειται.
Ἐκεινη γαρκαι σιωπω τον φυσικον λογον ουχ ως εξερασμα το μελαν δεχομενον,
αλλ' ακουσιον διαχωρημα, ρυεν εξαιφνης τωι φοβωι, συστελλομενης της καθεκτικης
δυναμεως, ωι δη και συμβεβηκοτως το ζωιον εις βοηθειαν χραται και αποφυγην των
 
 

145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεινων, εκεινη τοινυν, θελουσα φευγειν τους θηρατας, εξεμει το μελαν και τον
ποντον συγχεει και ουτως ραιδιαι τηι φυγαδειαι χρηται. Κακεινος, συγχειν θελων τα
πραγματα, ως βοηθησομενος προς την φυγην τηι συγχυσει, Τοχαρων εξελθειν γενος
παρασκευαζει, οι και φανεντες την γην πασαν εκεινην επεθεον, ως επι κερδει
συγκληθεντες. α τοινυν εκεινοι το τηνικαδε τους ανθρωπους εδρασαν, ιδιαν απαιτει
σχολην προς την των δεινων εξαγγελιαν, ου γραμμασιν, αλλα δακρυσι
γνωριουμενα· πλην ως αν ασφαλως ειποι τις, ουχ ηττω ταυτα των μετα του
Κωνσταντινου προτερων σφαγων. Αυτος δε τηι τοτε συγχυσει προσβοηθουμενος, αμα
γυναικι αυτομολει προς τον πενθερον. Ὁποιας γουν της αναδοχης εκειθεν
ευμοιρησε, περιττον ισως και λεγειν, ομως δε υλην εδιδου την μαχην αναπτεσθαι.
Και τεως ο ∆ουκας, τοις ιδιοις αρκουμενος, ησυχαζεν αναμενων, εστι δ' ου και τον
ιδιον τροπον κατασκευαζων επι τα του βασιλεως επιτειχισματα και τα περι τα
Ἰωαννινα παρασπων. Ἠρεμειν δ' ουκ ην ολως εκεινωι, ανδρι μαχαις χαιροντι και
πολεμοις, εξ ων κερδαινειν αει ποτ' ηλπιζεν. Ἡ γαρ του ενεργου σχολη και υπερ την
του αργου ασχολιαν τα μεγιστα κατεργαζεται· ως γαρ αργης ψυχης και
κατερραιθυμημενης το ενευκαιρειν εν κενοις, ουτω θερμης και σπουδαιας το χωρειν
ομοσε τοις πραγμασιν. Ουτως ην εκεινος τωι τοτε, της αυτου πειρας και στρατηγιας
υληι τοις παρεμπιπτουσι χρωμενος, ου πολεμων οτε δοξοι τοις εναντιοις, αλλα
μαλλον τωι ενεργειν διεγειρων και τον απαλαμνον. 421
λαʹ. Ἐκστρατεια του δεσποτου Ἰωαννου συναμα χιλιασι στρατου προς τον
Ἰωαννην και τα της ανδραγαθιας του Ἰωαννου. Ταυτ' αρα και βασιλευς, δεινοπαθων
επι τουτοις, δυναμεις παρασκευαζεται πλειους, πληθος ωσει τεσσαρακοντα συν τωι
ναυτικωι χιλιαδων, ως λεγεται, και, παραδους τωι δεσποτηι, πεμπει δια ταχεων επι
τον Ἰωαννην. Συνεκπεμπει δ' εκεινωι και αλλους πλειους των λοχαγων και εκ
μεγιστανων, ων εις ην και ον ειχε δομεστικον της τραπεζης· ο δ' ην ο Καβαλλαριος
Ἀλεξιος, ανηρ γενναδας και ανδρικος, ος και παραπηλαυσεν υστερον του πολεμου,
τοξευ θεις εν τηι μαχηι παρα του· κακεινωι μεν κλεος, εαυτωι δε το πεσειν ευκλεως
παρεσχεν, ου καλλιστον τοις νεοις πιπτειν πεσων. Ὡς γουν τας δυναμεις παραλαβων
ο δεσποτης προς δυσιν ηλαυνεν, θαρρων ταις παρα σκευαις, ως και αυτο κινησων το
εδαφος, ο βασιλευς και λαον δια θαλασσης οπλιζει και, στολον εξαρτυσαμενος
ικανον εκ τε πολεως και των οπουδηποτε χωρων τε και νεωριων, ως ειναι τας πασας
ναυς μακρας τε αμα και ταχυναυτουσας τρεις προς τοις εβδομηκοντα, παραδους
ταυτας τωι πρωτο στρατορι Φιλανθρωπηνωι, και αυτον εκπεμπει, ταις Λατινικαις
χωραις προστασσων, ει ποι παρεικοι, προσβαλλειν· ουτω γαρ μαλλον ευοδειν τον
κατα γην πολεμον ᾤετο, ει εχοντες καθ' αυτους οι Λατινοι τον περι σφισι φοβον της
προς τον Ἰωαννην βοηθειας αποσχοιντο. Και δη την ταχιστην τωι τοπωι των Νεων
Πατρων επισταντος του δεσποτου, εκπληξις κατειχε παντας και ταραχη, ως
προσχωρειν μεν εντευθεν εκεινωι τας χωρας, γνωσιμαχειν δε τα φρουρια, ως μικρον
αντισχοντα, οσον αφοσιωσασθαι την πιστιν τωι Ἰωαννηι, προδουναι, μη ενεγκοντα
την εφοδον· που γαρ αν τις και ηλπισεν εξ αλλου τινος τροπου και μηχανης
συζεσθαι; Ὁ μεντοι γε Ἰωαννης, τους περι αυτον και μονους εχων, τωι πληθει κατα
πολυ λειπομενος, ταις επινοιαις επεχειρει συζεσθαι· οθεν και, νυν μεν ενθα, νυν δ'
εκεισε προ βαινων, ως οιον τε ην, κατησφαλιζετο τα αυτου· το γαρ χωρειν εις μαχην
εν τι των αδυνατων εδοκει. Ἀλλ' οι του δεσποτου, ιχνηλατουντες οιον 423 εκεινον,
επετρεχον συνεχεστερον, προκαταλαμβανοντες τοπους οις αυτον ᾤοντο συζεσθαι·
οθεν και τωι αποχωρειν μεν προσηγεν εκεινους, τωι δε γε δειλιαν εμφαινειν
θαρραλεωτερους εποιει προσβαλλειν· τωι γαρ πληθει περιησαν και κατημελουν
διωκοντες. Ὡς δε κορον εκεινος ελαμβανε της αποφυγης και τα εξω
προσυπωπτευεν, ηδη των απαντων καταληφθεντων, εγνω φρουριωι εαυτον
 
 

146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πιστευσαι και φερων εαυτον ταις Πατραις, οχυραι πολει και εκ νεου συστασηι, διδωσι
και πιστευει φυλαχθησομενος. Και ο μεν καταφυγην οχυραν ευρε τας Πατρας, οι δ'
αμφι τον δεσποτην, μαθοντες ως αποκεκλειστο και ηδη οσον ουπω το θηραμα εχειν
ελπιζοντες εν χερσιν, ελθοντες την πολιν κυκλωι περικα θιζουσι. Και συχναι προς
τους εντος διαμηνυσεις εγενοντο του δεσποτου, εαυτοις μεν προνοειν των
βελτιστων, εκεινον δε παραδοντας συζεσθαι· μη γαρ αποχωρειν εκειθεν, μη αλλοθι
που τραπεσθαι, μη φροντισαι τα περιξ καιοντα και αγρους κατασκαπτοντα και
αμπελωνας τεμνοντα και τελος, και αυτοις ως πολεμιοις χρωμενον, τελεον
αφανιζειν, καν οπηι και ο χρονος προβαιη. Ταυτα του δεσποτου διαμηνυοντος,
εκεινοι, η ταις αληθειαις, η και παρ' εκεινου προβιβαζομενοι ενδον οντος, ηπιως τε
απε λογουντο και προσελιπαρουν σφας των ορμων ανειναι, μετ' ου πολυ προδουναι
και τον Ἰωαννην καθυπισχνουμενοι. Ὡς γουν μεταξυ χρονος ετριβετο και οι μεν
αναβολαις εναιωρουν την προδοσιαν, οι δε οσον ουπω ανυσαι το παν ηλπιζον,
επιχειρειν τι των συνηθων ο Ἰωαννης εγνω. Και σκοπητεον ως αριστα· νυκτος γαρ
εαυτον σχοινοις δια του τειχους κατα χαλασας, ως μη φωραθειη δια στρατοπεδου
βαδιζων, ευθυς τε μετασχη ματιζεται και χλαιναν μεν μελαιναν περιτιθεται, κρατει
δ' ανα χειρας ιππου ρυτηρα και, κατα θεραποντα μετασκευασαμενος, καθευδοντων
περι μεσας νυκτας, απαν το στρατοπεδον διεξηιει, ερωτηματικως εκφωνων συχνακις
περι ιππου δηθεν απολωλοτος· και οι μεν κατημελουν, οι δε και απελογουντο
ενδοθεν των σκηνων μη ιδειν το συνολον, εκεινου και τα εις ευρεσιν δαψιλη
καθυπισχνουμενου. Και ουτω, λαθων τας απαντων γνωσεις, απολυεται μεν του
Ῥωμαικου στρατοπεδου, ενσκευασθεις δε αμ' εωι και δι' αδηλων τας Θηβας εν
ημεραις μετριαις καταλαβων, μηδενος των αυτου ειδοτοςουδε γαρ οι ενδον Πατρων,
πλην των οικειων και οις επιστευεν, ᾔδεσαν, οι δη και εφ' ημεραις 425 εμελλον
συσκιαζειν το δραμα τοις εν τηι πολει, μη φαινομενου του Ἰωαννου, εκεισε τοινυν
τον μεγαν κυριον καταλαμβανει, ομωνυμουντα οιΣυριωαννης γαρ κατα γλωτταν
ελεγετο, και δη προσλιπαρει βοηθειν, εις πιστιν δε των σπονδων εαυτοις και κηδος
ετιθει γενεσθαι, ως λαβειν εκεινον γαμβρον επι θυγατρι. Ὁ δε μεγας κυριος Ἰωαννης
τα καθ' αυτον μεν παρηιτειτο, ως μηδ' ειναι οι δυνατον επι συζυγιαι καταληφθη ναι,
ασθενει γε οντι και ποδαγραι δεινηι προσπαλαιοντι, αδελφον δε οι ειναι τον παιδα
Γουλιελμον, ον και εις κηδος οιον εκεινος προυτεινε και λιαν χρησιμον παρεδεικνυ.
Ἀλλα τα μεν του κηδους και υστερον ελεγε τελεσθη σεσθαι, των συναλλαγματων
κειμενων· ο δη και γεγονε. Τοτε δε τριακοσιους καβαλλαριους δους αυτωι η και
πλειους, ως λεγεται, εξ αυτης αποπεμπει, ανδρας αρεικους και πολλων τινων
καθυπερτερουντας· ους λαβων και τοις αυτου προσμιξας δια ταχεων, ως μηδενι
φωραθειη, καιρον επιτηρησας, εμπιπτει των πραχθεντων μη αισθανομενοις μηδε τι
προσδοκωσιν, αλλ' εν ανεσει παντοιαι διαγουσι λογισμων, ως ενδον εγκεκλεισμενου.
Τεως δε, ως εισβαλλει ποτε στρατος εκ του σχεδον ακουσαντες, εταραχθησαν,
αγνοουντες το δραμα. Τοτε τοινυν συμμιξαντες, ενθεν μεν οι περι τον Ῥιμψαν
Περσαι, πολυ δε το Ῥωμαικον και οι περι τον δεσποτην κρατιστοι, εκειθεν δε οι περι
τον Ἰωαννην Ἰταλοι και οι αυτου, πολλοι γε οντες και μαχιμοι, συνερρηγνυντο. Και
συμπεσοντες ολιγοι πλειους ενικων. Οι μεν γαρ, τηι καθ' αυτους συνταξει
θαρρουντες, ακμητες οντες και εξ αυτης ετοιμοι προσβαλειν, κατα τροπον
ενεπιπτον· οι δε, τουτο μεν τωι απροσδοκητωι καταπλαγεντες, τουτο δε και πληθος
συμμικτον οντες, εν οις αναγκη και τινας και παρα το χρεων ορρωδειν, ατακτως και
ως ου σφισι θαρρουντες εμαχοντο. Και τελος, της πρωτης φαλαγγος εκλυθεισης, αι
κατοπιν εν ου προσηκουσαις δειλιαις ησαν και συνεταρασσοντο, καθ' αυτους
θορυβουμενοι, και, μικρον οπισθοποδουντες, τελος εις φυγην εβλεψαν· και τον
προτερον ο επιων κατεσποδει, κακεινωι αλλος προσεπαιε· και ουτως συγχυθεντες
 
 

147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απεδυοντο μεν τα οπλα, απελυον δε τους ιππους και μονοις ποσιν εθαρρουν το
συζεσθαι, πολλα του δεσποτου το μεν συνιστωντος εις θαρρος, το δ' απειλουντος,
εστι 427 δ' ου γε και παροτρυνοντος. Ἐκλινθη δ' η μαχη, ειπεν αν τις ποιητικος, και
των του δεσποτου φωνων ηλογουν, περι εαυτου τετρεμαινων εκαστος. Ὤοντο γαρ
μη τριακοσιους η και τουτων διπλασιους η και πλειονας ειναι, αλλα τωι κατα σφας
πληθει το πληθος των αντιπαλων ωριζον, ως ουκ αν θαρρησαντων, ει μη γε και
αυτοι πλειους οντες τοις τοσοις επηιεσαν. Τοτε και ο δεσποτης αποκαραδοκησας
τρεπει τε χαλινους και, τον ιππον ανιεις, κατα κρατος φευγει. Καντευθεν ην βλεπειν
αλλους μεν πιπτοντας, αλλους δε φευγοντας, τους δε θαμνοις κρυπτομενους και
προς το συζεσθαι ικετευειν ετοιμους οντας, αλλους δ' απορρωγας και πετρας
καταλαμβανοντας, αλλους δ' αυθις απαγομενους, οποσον η λιχνη χειρ εκεινων και
προς το σφαττειν αποτομος, τωι μεταβολωι της τυχης μαλασσομενη, παρα το δοξαν
σφισιν εφειδετο. Πασιν δ' η μοιρα ην ολεθρος, σωμασι, χρημασιν, οπλοις, ιπποις,
αυτοις ενδυμασι· το γαρ ομογενες μη διολου επειθε σφαττειν, το δε γυμνουν τον
αλοντα ως ενδυματων πασιν επ' ισης ην. Τελος φευγοντων ταις φορηταις
επιθεμενοι οικιαις των μεγιστανων και αυτου γε δεσποτου, πολυν εξεφορουν τον
πλουτον· εκπωματα γαρ εκεινα και επιπλα και οπλα και ιππους και θεραπειαν αλλην
χλιδωσαν τρυφης εξεκενουν, μεχρι και αυτων των επιποδων μυωπων, πλειστα
παρακερδαινοντες. Και τηνικαδε οι τοτε εδειξαν προφανως το του Ἀντισθενους
αληθινον· φησι γαρ εκεινος παντ' ευχεσθαι τα καλα τοις εχθροις πλην συνεσεως, ως
πανθ' οια τε παρα τουτοις γενεσθαι, ην συνεσιν εχοιεν. Ἐδηλωσαν δε και το της
ευβουλιας χρημα τοις αντιξοουσι και μαλλον χρησιμον· χιλιαδας γαρ τοσας, ως και
εις μυριαδας ποσουσθαι, εν παρεστησατο βουλευμα, και οι χθες πλουτουντες τε και
τρυφωντες τοις πληθεσι σημερον ταπεινοι τε και πενιχροι, ανταγωνισαμενης της
ευβουλιας. Ἄρχοντα γαρ χρη πειρασθαι και κινδυνευοντα, ως η νικησοντα η
ευκλεως πεσουμενον. Κατα τι γαρ και αρχοι, ει μη γε προμηθοιτο των αλλων, ων
αρχειν εταχθη; Και σκοπος μεν ουκ ανευθυνος, ει μη προειποι και προφυ λαξηται,
αρχων δ' ανευθυνος παντως, ει μη προκινδυνευοι ων εταχθη σκοπος; Ουμενουν, ου·
πολλου γε και δει. 429 Ουτω μεν ουν παραλογου της τυχης συμβασης και των
υπολελειμμενων κατεπτηχοτων, ανεισα το πτερον, η φημη, θεος ουσα, ως λεγεται,
περιαγ γελλει το δυσχερες εκεινο και απροσδοκητον συμβαμα, πολλοις μεν εις
λυπην, αλλοις δε και εις εκπληξιν, τοις δ' εις καταγελων, ους δη και καταφρονειν
επειθε των μηκετ' οντων και τοις λειπομενοις προσεπιτι θεσθαι. Ἀκουσαντες γαρ το
περι την Ευριπον ναυτικον, οις δη και εις τριακοντα ναυς ο στολος ολιγου δεοντος
εξηρτυετο, κατεθαρρουν των επι δις και τρις πλειστων. Και δη εξ αυτης γε
ναυστολησαμενοι κατα του βασιλειου στολου εξωρμων, ναυλοχουντος περι που την
∆ημητριαδα, ως αυτικα φανεντες αιρησοντες. Και αμ' ορμησαντες εφθασαν, τηι
παραυτικα τολμηι και μονηι αραροτως ελπιζοντες καταπληξαι τοις προ του
κατεπτηχοτας σφαλμασιν· εφηπται δ' αρα και τουτοις παρα μικρον ου μικρος
κινδυνος. Τουτ' αγγελθεν τωι δεσποτηι, διαγοντι κατα την ∆ριμιανιν, η και μαλλον,
το αληθες ειπειν, και αλυοντι, τοσουτου συμβαντος πραγματος, ανεζεσε τε τας της
ψυχης ορμας και υπερεπαθησε δεισας περι τωι στολωι, ει τοσουτου γεγονοτος μη
εμπλησθηι το μοιριδιον, αλλα και περα των γεγονοτων προελθοι. Και δη εξ αυτης
δυοιν ημερων διαστημα ολης και μονης μιας ποιειται νυκτος και, τα του πεζου
στρατου συναθροισας εγκαταλειμματα, παραλαβων συν αυτωι, τηι ∆ημητριαδι
εφισταται και τον στολον εν χρωι κινδυνου κατα λαμβανει· ηδη γαρ και αι των
εχθρων νηες εμφανεις ησαν προσβαλουσαι το τηνικαδε. Ὡς γουν κατα στιχας
εστησαν κακειναι μεν αμα προσεβαλλον, αι δε των Ῥωμαιων στιχηδον κατα δεκαδας
επηιεσαν, αι μεν της πρωτης δεκαδος την πρωτην εδεχοντο μαχην, και της δεκαδος η
 
 

148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πρωτη προωρμα, οπου και ο Φιλανθρωπηνος πρωτοστρατωρ ην και το βασιλικον
ανεγηγερτο σκηπτρον, ως συνηθες, και δη συμπεσουσαι μαχην ηγειραν κρατεραν.
Ἀλλ' ουκ ην μιαν, επεισφρησαντων πολλων, ενεγκειν· οθεν και περιησαν,
επιθεμενοι μαχομενοις, σφαττοντες αντεχομενους, καταβαλλοντες ανθισταμε νους.
Τοτε πολλοι μεν και μαχαιρας εργον εγενοντο, πολλοι δε και επι των υδατων
ολισθαινοντες εναπεθνηισκον, αλλοι δ' αυ τραυματιαι γεγονοτες ες τελος αντειχον.
Τον δε γε πρωτοστρατορα και πολλαις εβαλλον ταις ακισι 431 και, επει καθικεσθαι
ουκ ην ωπλισμενου πεσοντος, τας μαχαιρας εμβαλ λοντες των οπλων εντος,
ηικιζοντο. Τουτο ταις λοιπαις ναυσι, διχα και του κατ' αυτας κινδυνου, εις δειλιαν
ανηκεστον περιιστατο. Ὁ δε γε δεσποτης, τοις αιγιαλοις εφισταμενος, ωρεγε χειρας
και κατηντι βολει τα μεγιστα, φωνων τε και ποτνιωμενος, και ως αυτος ο δεσποτης
ειη και προσεπιβοηθειν εχοι και ως ο καιρος ανακληθηναι σφισι το σφαλμα, ει
μονον προσεχοιεν. Ὤρεγε τε χειρας εξωθεν τοις εντος και προθυμιας παρειχε
συμβολα, ως εντευθεν πεμψων βοηθειαν. Οι δε και παρα το εικος ηνδριζοντο και
δικην αγριων συων κατεσφαττοντο. Ὁ δε ταις παρατυχουσαις αλιασιν ακμητα λαον
προσεπεμπε και προσεβοηθει και φωναις και σχημασι προς αμυναν παρεκαλει, εφ' ωι
μη σφαλειη και τα εκει. Ὡς δ' επι ξυρου εκεινοις ο κινδυνος ιστατο, αλλως εγνω
παρακαλειν και θερμως ικετευειν αυτωι δη τωι ταπεινωι σχηματι· εκ γαρ της δεινης
εκατερωθεν αντιστασεως πολλοι των πιπτοντων ησαν, και θαλασσα ρεεν αιματι. λβʹ.
Ὅπως κατα θαλασσαν ο πρωτοστρατωρ Φιλανθρωπηνος νικαι τους Ἰταλους κατα
κρατος, συνεργουντος εξωθεν και του δεσποτου Ἰωαννου. Ἤδη δε και η
πρωτοτακτουσα κατεδικαζετο ναυς και ηδη τοις εχθροις απηγετο, εν ηι και ο των
νηων εξαρχος ην και αι βασιλικαι σημαιαι και οι των μαχιμων ανδρων προκριτοι.
Και τοτε, τας προθυμιας εκεινων επαυξων, ριπτει κατα γης την καλυπτραν της
κεφαλης και κονιν παττεται και δακρυσιν ικετευει λιαν ελεεινως μη καταπροεσθαι
των συμβολων απαγο μενων. Ουτω τα πολλα καταλιτανευων και λογοις και
σχημασι και τωι του τροπου ταπεινωι, πολλους τε οντας προσεπιβαλλων τους εξωθεν,
ως αναπληρουσθαι τους λειποντας, ανηγειρε τε τους μαχομενους και παρε θαρρυνε·
και ανηισθητουν πιπτοντες, καρτερικοι τινες και παρα το δεον φαινομενοι, και τελος
περιγινονται των εχθρων συν πονωι πολλωι και μοχθωι· και δη, δυοιν η και τριων
αποδρασασων, αι λοιπαι κατα κρατος αλισκονται. Και οι μεν, σφαγεντες, πεσοντες
εις θαλασσαν, ιχθυσι μαλλον η αλοχοις και τεκνοις ησαν φιλτατοι· οι δ' αλλοι,
συγκλεισθεντες γαστερι νηος ιδιας 433 εκαστοι, προς την πολιν ανηγοντο δειλαιοι,
μικραν οσην παραμυθιαν επι τοις προλαβουσι δεινοις τοις σφαλεισι θεμενοι. Ὁ δε
δεσποτης και οι συν αυτωι, γυμνοι των απαντων οντες, παραβαλοντες τωι Ἀχριδων
Κεραμεαι, θεα οντως ελεεινη και δακρυων αξια, περιστελλονται τε ως εικος παρ'
εκεινου τοις ευρεθεισι και ως οιον τε θεραπευονται. Τοτε δ' υπερπαθησας και ο
δεσποτης και περιαλγησας τηι συμφοραι, δεσποσυνον τροπον φευγων οσον εκ των
συμβολων, ο δουλειας εντος παρα μικρον κινδυνευσας ελθειν η και ελθων το γε
μερος των αλλων και της συνολης δυναμεως, συμβολα τε της δεσποτειας εκεινα, οσα
εν καλυπτραι και υπο δημασι και γε εφεστρισιν ιππων και χαλινοις και τηι εκ
πορφυρας υπογραφηι, αποτιθεται, ουτω δικαιωσας οφθηναι τωι βασιλει, ουκ οιδα
κατα λυπην σφετεραν η και την εκεινου εκμειλιξιν. Ἄλλοις δε κοινοις και καλυπτραι
εξ εριων καταιτυγι στολισθεις, ουτως ηιεν εις το προσω τωι βασιλει εμφανισθη
σομενος. Και γ' εμφανισθεις το πολυ της οργης καταπαυει τηι των συμβολων
μεταμφιασει, κακ μονης της θεας δοξας ελεεινος τωι προ του ωργισμενωι τα μεγιστα.

435 {ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΩΝ ΙΣΤΟΡΙΩΝ ΠΕΜΠΤΗ}.
 
 

149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ὅπως μεταξυ λυπης και ηδονης εγενετο ο κρατων δια τα συμβαντα εν τηι
δυσει. Ουτω μεν ουν των κατα την δυσιν ξυμπεσοντων και του κατα γην σφαλματος
αντισηκωθεντος τωι κατα θαλασσαν ευτυχηματι, λυπης ο βασιλευς μεταξυ και
ηδονης ην. Ὅμως δε τοις λογισμοις επιτρεπων τα πραγματα, το μεν δυστυχημα
κλαπεισιν ετιθει, το δ' ευτυχημα περιφανως αριστευσασι· και το μεν χλευην οιον
ηγειτο του αποστατου, εργολαβουντος τα παρα δυναμιν, το δε πολεμου κατορθωμα
και τροπαιον αντικρυς. Ὅθεν και τα της ηδονης ενικα, νηας εκεινας εννοουντος των
πολεμιων και ανδρας εν αυταις πλειστους, τας μεν καταχθεισας τωι νεωριωι, τους δε
ταις ειρκταις εκδοθεντας σιδηροδετους και μονηι θεαι το κατ' αυτων δεικνυντας
τροπαιον. Ἐλυπει δε γε τον βασιλεα και ο ταις κοπισι κατακοπος στρατηγος, ως
εγγυς δοκειν ειναι δια τας πληγας του θανατου· προς γαρ ταις αλλαις και μιαν την
κατα νεφρων ειχε καιριαν, απειλουσαν θανατον. Ὅθεν και ιατροις επιμεληθεις και
μολις προς το υγιεινοτερον κλινας, το περι αυτου δεδοικεναι τους πολλους
αφηιρειτο. Ἐπει δε και αγαλλειν εδει τουτον τον βασιλεα αντιποινα των δεινων ων
εκαρτερησε, τωι του μεγαλου δουκος τιμαι αξιωματι. Ὁ μεντοι γε αδελφος του
κρατουντος ο Ἰωαννης, την αιτιαν απαιτηθεις παρ' ην και τα της δεσποτειας
απεβαλε συμβολα και γ' αποκριθεις τα ες χαριν, ως, υιων εκεινου ανδρωθεντων ηδη,
μη αν δικαιον ειναι δεσποτειας ονομα φερειν τους εξωθεν, και προσαπεδεχθη. Ὅθεν
και κοινην αλλως εκ χρυσοσυρματος καλυπτραν ενθεμενος, μελαμβαφεσι δε
πεδιλοις και τοις καθ' ιππον στολισμοις χρωμενος, μονον το δεσποτης κεκλησθαι
αναφαιρετον ειχε. 437
βʹ. Ὅπως, σχιζομενων των κατ' ανατολην, ο πατριαρχης δια ταυτα τοις εκει
επιδημει. Τα μεντοι της εκκλησιας ενοσει περιφανως, και το σχισμα εις μεγα ᾔρετο,
των Ἀρσενιατων επι πλεον προστιθεμενων, ως μη μονους εκεινους οι δη τωι
πατριαρχηι Ἀρσενιωι εντυχοντες ειδον σχιζεσθαι τε και ζηλουν υπερ εκεινου, αλλα
και τους μηδ' ολως ιδοντας, καθυπαγομενους τοις αλλοις. Πολυ δε και το περι του
Ἰωσηφ φημιζομενον, ως αφωρισμενος ειη, αιρομενον τας των πολλων ψυχας,
εκτοπως εκυμαινε, καν εκεινος, συχνα λαμβα νων παρα βασιλεως χρηματα, το
φιλοδωρον τοις προσκειμενοις επηυξανεν ου γαρ ην ο ζητησας ου παρευθυς
ελαμβανεν, ως λεγειν πολλακις τον βασιλεα, του ιερατικου μανδυου τον
πατριαρχην κατεχοντα, ως αυτο ειη ο τας της Ἐδεμ πυλας αυτωι ανοιγνυς, ως αμ'
εκεινωι και αυτον εισελθειν πιστευειν κατοπιν, μηδενος εμποδισοντος. Τους μεν ουν
αλλους, οι κατα πολιν διατριβοντες ηνωχλουν, ανεδην εκτρε πομενοι τουτον, ουδεν
εχων δραν αλλο η το μηδεν φροντιζειν εκεινων εις τιμης λογον και προστασιας, ουχ
οπως ηξιου, αλλα και ηλογει λεγοντων τα μαλιστα. Ἄνδρας δε πνευματικους ειδως
κατ' ανατολην αρεταις ενιδρουντας και Θεωι μονωι ζωντας, ακουων και περι εκεινων
ως σκανδαλιζοιντο, εσπευδε κακεινων τας γνωμας προκατασχειν, αυτοις ομμασι
θεαθεις τοις εκεινων. Και δη περι τουτων τωι βασιλει κοινολογησαμενος, υπο πολληι
τηι σπαταληι ενσκευασθεις, επ' ανατολης ηλαυνε και, τοις ανδρασιν εφιστας, ων δη
και ες τα μαλιστα ο θαυμαστος αμ' αρετην και λογον Βλεμμιδης ην, πολυς ην τους
ανδρας υποποιουμενος· και προσεπειθε λεγων προσκεισθαι μεν και αυτος Ἀρσενιωι
και πατριαρχην ηγεισθαι, των κατ' εκεινου συσκευασθεντων διακενης μηδε το
βραχυ φροντιζων· ομως δ' αναγκης ουσης την εκκλησιαν ποιμαινεσθαι, αναγκην
ειναι και τινα τον εκεινου τοπον αποπληρουν, εκεινου μη οντος· αυτον δ' ειναι παρα
τους αλλους δοκιμασαι τον χρησιμευσοντα· αυτωι γαρ προσκει σθαι και βασιλεα
πληροφορουμενον, ωστε μη οπως ξυμβαινειν τισι χαλεπα 439 και ανηκεστα
προσκειμενοις εκεινωι, αλλα και πολλοις αλλοις ευ γιγνεσθαι δια την προς αυτον του
βασιλεως αγαθοθελειαν. Τουτο και προς αλλους των πνευματικων ανδρων ελεγε,
τουτο και προς αυτον Βλεμμιδην, και παρεσυλα τας απ' εκεινων ευνοιας
 
 

150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φιλοφρονουμενος· τωι δε γε Βλεμμιδηι και αλλο κατα σκοπον ην το πειθον εκεινον
δεχεσθαι. Ἐπειδη γαρ εκεινος, φιλοσοφον διαζων βιον, ολος των ωδε εξηιρητο και
απαθως ειχε προς τα γινομενα, ουτε τινι προσπαθων ουτε μην εμπαθων, αλλ' ην ο
νους εκεινωι ως ει μη σωματι ολως κατειχετο, εν ελογιζετο και Ἀρσενιον ειναι και
Ἰωσηφ, ου γυμνοις αυτοις προσεχων τοις γιγνομενοις, ως τον μεν κρινειν
αδικηθεντα, τον δ' επιβητοραταυτα γαρ χαμερπους τινος διανοιας και μηδεν
εχουσης των παροντων πλεον εις θεωριαν ηγειτο, αλλ' ειδως Θεου μεν το ευσταθες
και ακινητον, ανθρωπων δε το μηδεν εν μηδενι επι του αυτου καν βραχυ μενειν. Ευ
γαρ και Ἡρακλειτωι ειρησθαι το μη επι του αυτου ειναι δις βαπτειν, και Κρατυλωι
μαλλον ως μηδε απαξ· των πραγματων δικην αειρρου ρευματος παρατρεχοντων, μη
καινον ειναι μηδ' αλλως ξενον, ει και Ἀρσενιος αδικοιτο· το γαρ αναγκαιον εν ειναι
και μονον το ευσεβες· τουτου δε τηρουμενου, ταλλ' απερριφθαι αναγκηι τοις
αιρουμενοις ζην κατα τροπον. Ταυτ' αρα και Ἰωσηφ εδεχετο, καιτοι προς εκεινον
ουτως εχων ως μηδε της κελλης εξελθων προυπαντησαι, αλλα μηδε προσιοντι
προεξαναστη ναι μακροθεν, μηδ' αλλο τι των εις θωπειαν και σμικροπρεπειαν εις
χαριν αυτωι διαπραξασθαι. Το γαρ προς φιλοσοφιαν επικλινες και το προς τα ειδη και
μονα των πραγματων επιβλητικον αμειλικτον εκεινον ετιθει τα προς την υλην, και
το εφετον κατα νουν εχων παρεωρα το εφιεμενον. Ὅθεν ουκ ανθρωποις, αλλα
πραγμασιν επιβαλλων, εκεινοις μεν ετηρει το θαυμα και υπερεξεπληττετο και
αλλως τιμαν ηιρειτο η την κατ' ανθρωπους τιμην, η δη δεξιωσεις εχει και
προυπαντησεις και δουλοπρεπεις καταστασεις και αλλ' αττα οις δη χαιρομεν
ανθρωποι. Και ταις μεν εξεσιν εκειναις ουτω δη τιμητικως ειχε και υπερεθαυμαζε,
δωρα Θεου ταυτας ηγουμενος· 441 τοις δ' εχουσι, καθως αν και κατελαμβανεν, ειχεν,
ως ου παντος γινομενου του γινομενου κατα Θεον και αξιως, αλλ' ενιοτε και κατ'
ανθρωπον, παρα χωρουντος Θεου. Την γουν τοιαυτην δεισιδαιμονιαν αει ποτ'
αποτρεπομενος, εδειξε και τωι Ἰωσηφ τοτε την εξιν, ου προθεμενος αυτον ατιμουν,
αλλ' επ' ισων πασι την κρισιν εχειν αιρουμενος. Ουτω γαρ και το φιλοσοφον φιλοσο
φως επληρου τωι μη λαμβανειν προσωπα εις την τοιαυτην κρισιν, ην και καθ' αυτον
κεκρικε. Πλην κακεινος ειδως ανθρωπος ων και τωι χρεων λειτουργησων, επει, τα
καθ' αυτον διαθεμενος, χαρταις εδιδου το βουληματο δ' ην καθ' αυτην την μονην
αει ποτε διαμενειν, μηδεν κατα μηδενα τροπον υποπεσουσαν ετεραι, και απερ ειχεν
εκ βασιλεων φιλοφρονηματα, ως συμποσουσθαι το παν των νομισματων εις εκατον
λιτρων αριθμον, και αυτα τηι μονηι του Ὄντος Θεου (τωι γαρ Ὄντι κυριως και
προσανεκειτο), αναφαιρετα διατηρηθεντα, εις περιποιησιν τε και την των
ελλειμματων αποπληρωσιν ειναι, τον δη τοιουτον των διατεταγμενων χαρτην και
αυτον ηξιου τον πατριαρχην υποσημαινεσθαι και γε βασιλεα επικυρουν λιπαρως
αξιωσαι, προς την πολιν επανελθοντα. Και γεγονεν ουτω, καν, αποθανοντος
εκεινου, οστρακου φασι μεταπεσοντος, ανελαμβανον τε τας επικυρωσεις και τα
διατεταγμενα διελυον, ως τα μεν νομισματα τηι μεγαληι ταυτηι εκκλησιαι
προσανατεθηναι εις περιποιησιν, την δε μονην εκεινην τηι του Γαλησιου μονηι
υποτεθηναι εις μετοχιον. Ὁ γουν ιεραρχης Ἰωσηφ, τηι ανατοληι εφ' ικανον
διατριψας, υπεστρεφεν εις Βυζαντιον.
γʹ. Ὅπως τωι Βουλγαρων βασιλει Κωνσταντινωι η της Ευλογιας θυγατηρ
Μαρια εις γαμον εξεδοθη. Και μετα μικρον, της του βασιλεως Βουλγαρων
Κωνσταντινου συζυγου Ειρηνης μεταλλαξασης, εις σπονδας ο κρατων εκεινον
θελων συναξαι, ες ο τοις κατα τον Αιμον και αυτηι γε Μακεδονιαι και Θραικηι
ανακωχην γενεσθαι, επι πολυ δαπανωμενων των στρατευματων τοις συνεχεσι
πολεμοις, πεμψας διαπρεσβευεται, υπισχνουμενος εις κηδος εκεινωι δουναι και την
443 αδελφιδην εαυτου Μαριαν, την των θυγατερων της Ευλογιας δευτεραν, ηι δη
 
 

151

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνυκει προτερον ο Φιλης Ἀλεξιος και μεγας δομεστικος. Και δη των ορκων
προβαντων, ως συλλαμβανεσθαι τουτοις και Μεσεμβρειαν και Ἀγχιαλον εκεινου γαρ
ουσας κατασχειν βασιλεα, και αυθις αξιον ειναι τον πριν εχοντα λαμβανειν αυτας
επι τωι γενησομενωι ως προικα κηδει, ο μεν βασιλευς τα μεν του κηδους επληρου ως
λιαν φιλοτιμως και βασιλικως· συνεξηιει γαρ τηι νυμφευθησομενηι αυτος βασιλευς
και ο πατριαρχης καν Σηλυβριαι γενομενοι, εκεισε δεσποινικως μετασκευασαμενοι
την εις γαμον πεμπομενην τωι Κωνσταντινωι, εκεινην μεν υπο πλειστηι δορυφοριαι
προς εκεινον απελυον, αυτοι δ' υπεστρεφον. Και τα μεν του κηδους ουτως ο
βασιλευς εξεπληρου· τα δε περι τας πολεις ανεβαλλετο, ταις μεν αληθειαις ειδως
εντευθεν παραιρεθησομενην την Ῥωμαΐδα τα κρατιστα, τωι δε Κωνσταντινωι
προφασεις επλαττετο πιθανας, αλλας τε και το μη εχειν ευθεως δουναι, μη των
εποικων καταδεχομενων των πολεων· Ῥωμανιας γαρ ειναι μερος εκεινας και
Ῥωμαιους αυτους, μη ειναι δ' ευλογον Ῥωμαιους υπο Βουλγαρους τελειν. Ου μην δ'
εις τελος απελεγε την δοσιν ο βασιλευς, αλλα προσανηρτα καιρον, τον της
τεκνογονιας δηθεν, ως αν και κληρονομου τουτωι φανεντος εκ γενους Ῥωμαικου,
ευπροσωποιτο και η αποδοσις. Τα δ' ησαν γελως αντικρυς και συνειρομενον ψευδος
τωι χρονωι συγκρυπτοντος. Ὅμως δε γε και ακων ο Κωνσταντινος υπεμενε και
εσπενδετο, ει και η δοθεισα οι ου τοσουτον βοηθος εκεινωι οσον τηι Ῥωμαΐδι. Ἐπει δ'
εξ εκεινου παιδιον εωρα τον Μιχαηλ εαυτηι, δεινα εποιει και τον συζυγον
κατηναγκαζε τας σπονδας τε διαλυειν και πολεμειν, τας πολεις προσαπαιτουντα.
Καντευθεν και δεινα ουκ ολιγα ξυνεβαινε, και ξυμβεβηκει αν πλειστα, ει μη γε ο
βασιλευς, κηδος προς τον Νογαν επι νοθωι τηι Ευφροσυνηι φθασας ποιησαι, ανειχε τε
τας ορμας εκεινου τηι προς τον 445 Νογαν δεξιωσει και διελυε τα βουλευματα, ως
αυτικα κατοπιν επιδρα μουμενων των Τοχαρων, ην αυτος επιηι τοις βασιλεως.
δʹ. Τα περι του Νογα και Τοχαρων, οπως ειχον το πριν, και περι του πρωτου
βασιλεως και νομοθετου αυτων. Ὁ δε Νογας ουτος κρατιστος ην ανηρ των Τοχαρων,
εις στρατηγιαν τε ξυνετος και τριβων τοις πραγμασιν, ος αμα πλεισταις δυναμεσιν εξ
ομογενων Τοχαρων, ους αυτοι Μουγουλιους λεγουσιν, εξαποσταλεις εκ των κατα
τας Κασπιας αρχοντων του γενους, ους κανιδας ονομαζουσιν, εισβαλλει τοις ανα τον
Ευξεινον βορειοις εθνεσιν, α δη το παλαι τοις Ῥωμαιοις υπηκουε, της πολεως δ'
αλουσης και των πραγματων εις στενον κατασταντων Ῥωμαιοις, των κυριων
απολειφθεντα, αυτονομα ην. Ταυτ' αρα και ακονιτι φανεις προσελαμβανε και
κατεδουλουτο. Ἰδων δε χωρας αρετωσας και εθνη εις αρχην κατα σφας αυταρκη,
αφηνιαζει μεν των πεμψαντων και εαυτωι τα εθνη προσκταται. Ὡς δε χρονου
τριβομενου, επιμιγνυντες σφισιν οι περι την μεσογαιον κατωικημενοι, Ἀλανοι λεγω,
Ζικχοι, Γοτθοι και Ῥως και τα προσοικουντα τουτοις διαφορα γενη, εθη τε τα
εκεινων μανθανουσι και γλωτταν τωι εθει μεταλαμβανουσι και στολην, και εις
συμμαχους αυτοις γινονται. Και μετ' ου πολυ εις πληθος αριθμου κρειττον ο
επελθων των Τοχαρων λαος ενδιδωσι, και ανυποστατοι, οπου ιοιεν, γινονται ταις
δυναμεσιν, ως και τινας των ανω κυριων, πολεμου νομωι επ' αυτους ως αποσταντας
ιοντας, ουχ οπως περιγενεσθαι, αλλα και σφαληναι, τα πλειστα πεσοντας. Ἔστι δε το
εθνος απλοτητι μεν χαιρον και φιλαλληλιαι, πονηρον τε και οξυ προς πολεμους και
την ζωην αυταρκες και γε τα κατα τον βιον ανεπι νοητον τε και απρομηθευτον.
Ἐχρησαντο γαρ ανεκαθεν νομοθετηι ου Σολωνι η Λυκουργωι η ∆ρακοντιουτοι γαρ
Ἀθηναιοις και Λακεδαιμονιοις και τισιν αλλοις οι νομοθεται σοφοι σοφοις και
συνετοις τα ες λογον λογιοι, αλλ' ανδρι αγνωτι και το παν πονηρωι, χαλκει μεν το
πρωτον, ειτα δε και εις 447 κανιναρχοντα τις ειποικατασταντι, ος και εκ Κασπιων
πυλωνων ανιστων το εθνος εξελθειν θαρρησαν, και σφισιν αει το νικαν υπετιθει, ει
τοις ιδιοις νομοις προσεχοιεν. Οι δ' ησαν τοις αβροις απεχθεσθαι, τοις τυχουσιν
 
 

152

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρκεισθαι, το φιλαλληλον εχειν, το αυτονομον αποστρεφεσθαι, το κοινωνικον
ασπαζεσθαι, το μηδεν περι βιου σπευδειν, το πασαις χρασθαι τροφαις, μηδεν των
βεβηλων εχοντας, το γυναιξι ξυνοικειν πλεισταις και ταυταις προσανατιθεναι τον
των αναγκαιων προσπορισμον, ως αμα μεν το γενος πληθυ νεσθαι, αμα δ' εχειν και
ων δεοιντο, το μηδεν των καθ' υποστασιν κτηματων προσκτασθαι, μηδ' εμμενειν
κτισμασιν οικων, αλλα μεταβαινειν και μετα φοιταν προς το χρησιμον, καν χρεια
τροφης ειη τωι, η οιστωι χρωμενους θηραν η και, τον ιππον εκκεντουντας, εκροφαν
αιματος, ει δε τωι και στεγανωτερας προσδεοι τροφης, εγκατωι οιος το αιμα
συγκλειοντας, υπο την εφεστριδα τιθεναι, ως εντευθεν μικρον συσταθεν εκ της
εκειθεν θερμοτητος, δειπνον προστιθεσθαι, καν τι που ρακος εντυχων τις ευροι,
επιρραπτειν τηι αμπεχονηι, καν οιον εκεινο και ηι, καν η αμπεχονη μη δεοιτοο δε
σκοπος, ως αν και ανευ χρειας τουτο ποιουντες, επι της χρειας ποιειν
αναγκαζομενοι, μη αισχυνοιντο τοις παλαιοις τα νεα προσεπεμβαλλοντες, και ουτως
αυτους μεν εν ανεσει παντοιαι ζην, σαριτταν και εφεστριδα και ενδυμα και αυτην
ζωην παρα των της γυναικωνιτιδος εχοντας, αυτους δε πολεμουντας τα των αλλων
εχειν, μηδεν πολυπραγμονησαντας. Ταυτα τα του νομοθετου Τζιγκισκανινυν γαρ
ανεμνησθην τουνομαπαραγγελματα εν ασφαλει εχοντες, αληθειαν τε εν λογοις
ασκουσι και δικαιοσυνην εν πραξεσι, το μεν ελευθεριαι προσηκον ψυχης, το δ'
ευθυτητι γνωμης, ως ανεξαπατητον μεν ειναι οις αν ακουοι τις ετερου λεγοντος,
ανεπιβουλευτον δε οις πραττοι αν προς εκεινον ετερος. Ἀλλα Νογαν μεν κηδευσας ο
βασιλευς τηνικαδε, τον εκεινων αρχοντα, πεμπων ουκ ανιει πλειστα, οσα τε προς
ενδυματων χρησιν και οσα προς τροφων ποικιλιαν, προς δε και ανθοσμιων οινων
ολας πιθακνας φιλοτιμουμε νος. Ὁ δε τα μεν εις βρωσιν και ποσιν μαθων ηγαπα
λαμβανων και χρυσον δε και αργυρον εν εκπωμασι προσεδεχετο· τα δε ποικιλα η
προς καλυπτρας η προς ενδυματαεφιλοτιμειτο γαρ και ταυτα προσαποστελλων ο
βασι λευςαφωμενος ταις χερσιν, ανηρωτα τον διακομισαμενον ει χρησιμευοι 449
προς κεφαλην επι τωι απονον ειναι και αναλγητον η καλυπτρα, ει ο επανεσπαρμενος
μαργαρος αμυνειν εχοι ταυτηι τας αστραπας, ει εις βροντων κτυπους, ωστε μη
εμβροντητον γινεσθαι τον φορουντα, ο λιθος συναιροιτο, ει τα πολυτελη αυθις
ενδυματα εις απονιαν μελων συλλαμβανοι. Ει μεν ουκ ελεγον, παρερριπτει, η και
ενδυθεις επ' ολιγον, οσον τας φιλιας αφο σιωσασθαι, απεκδυομενος παραυτικα,
μετελαμβανε κυνην η προβατην την συνηθη και φορων εκυδρουτο πλεον η οσον
ταις πολυτελεσι στολαις. Ὡσαυτως και επι ταις καλυπτραις εποιει, τα προς χρησιν
αναγκαια των περιττων, καν ην των πολυτελων, ανθαιρουμενος. Ει δ' εκεινος
πλαττομενος ονησιν φερειν ελεγε τωι φορουντι το κτερας την οιανουν τε και
οπουδηποτε, ευθυς πιστευων εφορει, ου λιθοις ουδε μαργαροις, αλλ' ωφελειαι
προσεχων. Τουτον τοιγαρουν εχων ο βασιλευς ετοιμον του Κωνσταντινου καταδρα
μεισθαι και την εκεινου σκυλευειν χωραν, ει τοις του βασιλεως εκεινος επιοι, ου
Μεσεμβρειας μονον στερρως αντειχετο και της Ἀγχιαλου, αλλα και Σωζοπολιν και
Ἀγαθουπολιν και Κανστριτζιον και αλλ' αττα φρουρια, απερ οι του βασιλεως
επισκευασαμενοι προσεκτωντο τωι βασιλει, και λιαν εν χεροιν ειχε, μηδε φρουριου
σκιαν προιεμενος. Μεσεμβρειαν γαρ και εκ δικαιου παλαι ποτ' ειχε, λαβων παρα του
Μυτζη.
εʹ. Τα περι του Μυτζη και οπως δεδωκε βασιλει την Μεσεμβρειαν. Ὁ δε
Μυτζης ουτος, ιν' επαναλαβων ευμαθεστερον διηγησωμαι, γαμβρος μεν ην επι
θυγατρι τωι Ἀσαν, συγγαμβρος δε Θεοδωρου του Λασκαρι. Ἀσαν δ' ουτος ην ον λογος
και Ἰωαννηι συνελθειν τωι ∆ουκαι και βασιλει και γε συν εκεινωι τα κατα δυσιν
επιδραμειν, φιλοκαλιας πασης εχοντα δειγματα. Ὡς γουν εκεινος ετελευτα και ουτος
την αρχην διεδεχετο των Βουλγαρων, Βουλγαρος ων, συνεβαινε μεν οι προσκρουειν
 
 

153

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και βασιλει, ως και πολλακις δι' εχθρας ιεναι και πολεμων τοις των Ῥωμαιων
στρατευμασι, συνεβαινε δε προσκρουειν και πολλοις αμα και μεγιστασι των
Βουλγαρων 451 και ταραχαις ου προσηκουσαις εμπιπτειν. Ταυτ' αρα και τουτωι
διαφθονου μενοι, προς τον Κωνσταντινον, εκ Σερβων εξ ημισειας το γενος εχοντα,
αποκλινουσιν. Ὅσον ουν ενελιπεν οι προς την αρχην εκ σφετερου γενους, μηδεν τωι
Ἀσαν προσηκων, την εκεινου εκγονην λαβων εις γυναικα, του Ἰωαννου πεμψαντος,
επ' ισων ειχε το προς την του Ἀσαν βασιλειαν δικαιον τωι Μυτζηι. Κακεινος μεν την
Τερνοβον ειχε και τα της βασιλειας κλεη μεγαλοπρεπως επεφερετο· ο δε Μυτζης, τα
κυκλωι περικρατων, ποτε μεν ηρκειτο τουτοις και καθησυχαζε, ποτε δ' αυθις και
αντεφιλονεικει προς Κωνσταντινον, ον και ποτε διωκων απεκλεισεν εις Στενιμαχον,
ημετερον ον. Και ει μη ταις των Ῥωμαιων δυναμεσιν εχρησατο προς βοηθειαν, ταχ'
αν και αλους απωλετο. Ἀλλ' η τυχη ρεπει τας πλαστιγγας, και δυναμωθεις αυθις ο
Κωνσταντινος τον Μυτζην διωκει θαρραλεωτερον. Ὁ δε, αμα τεκνοις καταλαβων
την Μεσεμβρειαν, εκειθεν ικετευει τον βασιλεα δεχεσθαι τουτον και λυτρα
λαμβανειν την πολιν. Στελλει γουν ο βασιλευς εξ αυτης τον Γλαβαν κουροπαλατην
και μεγαν παπιαν εσυστερον· και ος αλλοις συναμα μετα και αυταρκους στρατου,
καταλαβων την Μεσεμβρειαν, εκεινην μεν περιποιει τοις Ῥωμαιοις, τον δε γε
Μυτζην δια του Αιμου πεζηι αγει προς βασιλεα. Τον δε και δεχεται προφρων και
παρηγορει ευμενως και, προς τωι Σκαμανδρωι αποχρωντως προμηθευσαμενος, εκεισε
που συν τοις τεκνοις κατασκηνοι, συνθηκας προς αυτον ποιησαμενος, ωστε και τον
πρωτιστον των εκεινου υιων Ἰωαννην συναρμοσαι τηι θυγατρι. Ἀλλα τηι μεν των
θυγατερων πρωτιστηι Ειρηνηι ουτω προυνοει των γαμων. 453
ʹ. Περι του προς τους Σερβους κηδους του βασιλεως και δια ταυτα της του
πατριαρχου επιδημιας εκεισε. Την δε γε δευτεραν Ἄνναν ηιρειτο πεμπειν τωι κραλει
Σερβιας Στεφανωι τωι Ουρεσι, εφ' ωι τωι δευτερωι υιωι Μηλωτινωιο γαρ ομωνυμων τωι
πατρι και πρωτος τωι ρηγι Παιονιας εις θυγατερα γεγαμβρευτοεις γαμον συναπτειν.
Και δη των προς αλληλους συνθεσιων τελεσθεισων, στελλει μεν εις πρεσβειαν τον
ιεραρχην, συνεκπεμπει δε και την κορην υπο θεραπειαι μεγιστηι βασιλικηι. Και γε
καταλαβουσι την Βερροιαν σφισι τα της βουλης εστη πεμφθηναι προς τον Ουρεσιν
Στεφανον τον χαρτοφυλακα Βεκκον, αμα δε συν εκεινωι και τον Τραιανουπολεως
Κονδουμνην. Ἦν δε και προς της δεσποινης εντεταλμενον τωι χαρτοφυλακι αυτον
προαπελθειν και γνωρισαι τα κατα τους Σερβους τρανοτερον, οπως μεν σφισιν εστιν
η διαιτα, οπως δ' η ταξις της εκεινων αρχης διιθυνεται· εκεινη γαρ και μεγιστην την
θεραπειαν τηι θυγατρι προητοιμαζεν επι χλιδηι παντοιαι βασιλικηι. Ἐκεινωι τοινυν
προαπελθοντι γνωρισειν και σημανειν προσετασ σετο, πριν αν επιβηι Σερβιας ο
πατριαρχης. Οι δ' επισταντες ου μονον ουδεν των εις θεραπειαν ειδον εκεισε και
αρχης της τυχουσης αξιον, αλλα και το θεραπευτικον το εν εκεινοις βλεπων ο
Ουρεσις και οικιδιον, και μαλλον το των ημιανδριων, τι αν και ειησαν ουτοι
διεπυνθανετο. Ὡς δ' ηκουε παρ' εκεινων οτι ταξις εστιν αυτη βασιλειος και ως τηι
βασιλιδι εις θεραπειαν ακολουθησαιεν, εκεινος επαλαστησας ευθυς· «Αι αι, φησι, τι
ταυτα; Και ημιν ου συνηθης αυτη η διαιτα.» Και τον φαναι τε και αμα την νυμφην
δεικνυειν πενιχρα φορουσαν και ταλασιαι προσεχουσαν, και· «Ουτω, λεγειν χειρι
δεικνυντα, ταις νυμφαις ημεις προσφερομεθα.» Ἦσαν δη και τα κατ' αυτους το
παραπαν λιτα τε και ευτελη, ως αποζην θηραις και κλεπτοντας. Ὡς γουν υπεστρεφον
οι πεμφθεντες και ακριβως εδηλουν τωι πατριαρχηι α τε ειδον και α ηκουσαν,
επεκλασαν τε τοις περι εκεινον την προθυμιαν 455 και περι εαυτοις ωρρωδουν, μη
και εκ του παραχρημα ενεδραις χαλεπαις περιπεσοιεν· ου γαρ ειχον πιστευειν
ανδρασι μη επιστρεφομενοις αισχυνης και μεμψεως. Τεως ᾔεσαν εις το προσω
νωθεις τινες την πορειαν και τοις ολοις υποπτως εχοντες. Ὡς δε κατελαβον την
 
 

154

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀχριδαν, την μεν βασιλιδα και το περι αυτην οικετικον και οσον εις θεραπειαν
αυτου που διαναπαυουσιν, εκεινοι δε προαγγελους προς Ουρεσιν πεμποντες, και
αυτοι σχολαιως τοις προσω προσεβαινον. Τηι Πολογωι δε παραγγειλαντων, ην δη
αλσος Θεου εκει νοι κατα γλωσσαν ειπειαν, και ηδη και προς Λιπαινιον ιοντων,
πεμπεται μεν πρεσβις εκειθεν ο και μεσαζων εκεινων, Γεωργιος τουνομα, ωι δη και
λοχος ανδρων ενεδρευσας προσεζημιου. Τας δ' ενεδρας και πρωην οι περι τον
πατριαρχην ακουοντες εδειλιων· τοτε δε και ακριβως ες φοβον μεγαν καθι σταντο,
μη και νεωτερισθηι τι σφισι των ανηκεστων· τους γαρ ουτω και τοις ιδιοις, και
μαλλον τοις ενδοξοις και αρχουσιν, ενεδρευοντας, σχοληι γουν αποσχεσθαι των
αλλοτριων. Ἤκουον δε και παρα Γεωργιου τα μεν εις πρεσβειαν παντη τωι σκοπωι
των βασιλεων απωιδα τε και αλλως σαθρα εκεινοι γαρ και ως αρξοντα μετα τον
πατερα εις κηδος προσιεντο τον υιον, του προτερου των παιδων Στεφανου το σκελος
κατεαγοτος και βιον ζωντος απραγμονα· ο δε, αλλ' αττα κυκλωι περιβαλλομενος, τα
ωμολογημενα επηλυγαζετο, τα δ' εις την οδον δυσχερη τε αλλως και ως αυτος
εδεικνυ ζημιωθεις. Ἦσαν δ' ανα μερος και οι περι τον χαρτοφυλακααι γαρ της
δεσποινης παραγγελιαι και αξιωσεις δειναι εις το ποιειν εκεινον φροντιζειν, ουτως
ιδονταεπικλωντες τας προθυμιας τωι πατριαρχηι τε και τοις αρχουσιν, εφ' ωι μη πλεον
προβηναι· μηδε γαρ ανυστα και ευοδα τα των συναλλαγματων προβαινειν, σκολια δ'
αλλως και επικινδυνα. Ουτως εχοντων, γινεται τι και αλλο δεινον· ο δη και εις
υποψιαν εμβαλλει σφας του και προσθεν ιοντας παθειν τα χειριστα. Οι γαρ την
χωραν επωικη μενοι, κατα στιχας ιοντες, εφισταντο καθημενοις πολλακις και εωρων
ως 457 αλλοθεν που ηκοτας· σφισι δ' ην σκοπος παρατηρειν τα εκεινων, εφ' ωιπερ
και νυκτος επελθοντες συλησειαν. Ὃ δη και μετ' ολιγον λαμβανει τελος· νυκτος γαρ
επιοντες αψοφωι ποδι, τους εκεινων ιππους συλωσι και ηι ποδων ειχον αφανιζουσιν
εαυτους. Οι δ' αμ' εωι και υπ' αυγας γνωριζουσι μεν το πραχθεν, ζητουσι δε τους
δεδρακοτας, αλλα ζητουσι ματαιος ην η σπουδη· ουτε γαρ ειχον μαθειν παρ'
εκεινων, τους σφετερους επειλυοντων, και το δραστικως εξεταζειν και απαιτειν ου
συνηνεγκε, μη και πλεον επισυμβαιη, ανθρωποις μεν την ιδεαν, θηριοις δε τον
τροπον παρεμπεσοντων. Ὅμως τοις εκεινων αρχουσι χρησαμενοι εις βοηθειανμηδε
γαρ εχειν οπως και κινηθειεν, των κρειττονων ιππων απολωλοτων αντισηκουμενοι
τοις της χωρας ουκ επ' ισων, αλλ' ουδ' εγγυς, μεταναστευειν εις τουπισθεν εβου
λευοντο. Και δη δοξασης της βουλης αγαθης και συνοισουσης πλεον η μην
βλαψουσης, πρυμναν τε κρουονται, το του λογου, και, τοις οπισθεν επεκτεινομενοι,
εως Ἀχριδας ᾔεσαν. Ἐκειθεν δε συναμα τηι βασιλιδι Θεσσαλονικης επιβαντες, κηδος
εκεινο και συνθηκας και συναλλαγματα παρ' ουδεν θεμενοι, προς βασιλεα
υπεστρεφον.
ζʹ. Τα περι το ∆υρραχιον και του σεισμου του εκει ενσκηψαντος. Τοτε τοινυν
μετα καιρον και τα περι το ∆υρραχιον συνεβη, ελεεινα και πληρη δακρυων. Κρονιου
γαρ ενσταντος μηνος, ασυνηθεις ψοφοι την γην εταρασσον συνεχως, ους δη
βοασμους κοινολογων ειποι τις, και δηλοι ησαν σημαινοντες επιον εγγυθεν κακον·
μιας γουν ημερας και συνεχεστερον επηχουν οι κροτοι και μειζον η προτερον. Τοις
μεν ουν εμπεσουσα δειλια εξω που κατοικειν του αστεος επειθεν, ως, ει πλεον
γενηται, αλυξειουσιν. Ἀλλα νυξ ην επιγενομενη τοις ημερινοις εκεινοις θορυβοις,
και σεισμος εμπιπτει βαρυς και των μνημονευομενων μειζων. Ἦν δ' εκεινος ου
τρομος, ως αν τις ειποι, γης κατα το λεχριον κινουμενης, αλλα κατα σφυγμους
ανατιναγμος, ως εν ακαρει πασαν την πολιν εκεινην εκ θεμελιων ανατραπηναι και
πεσειν εις τουδαφος. Οικοι δ' εκεινοι και αναστασεις κτισματων, μηδε το βραχυ
αντισχοντες, ενεδιδοσαν και κατεπιπτον, εναπολαμβανομενων εντος των
ανθρωπων, μηδενος εχοντος οπου φυγοι· το γαρ των οικοδομηματων συνεχες 459
 
 

155

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τηι εκεινων φυγηι προσιστατο, και πολλωι ην ραιον εντος οικιων η εξιοντας συζεσθαι,
πλην κακεινων σωθεισων εκ μερους· ουδε γαρ ην ητις και κατα το ακεραιον
διεγενετο. Ἄλλη γαρ επ' αλληι συνεπιπτε, και ο, ταυτης πεσου σης, τον κινδυνον
αποδρας κατα τινα τυχην, επιπεσουσης αλλης, συνελαμβα νετο. Και ην αθροον μεν
το δεινον, δυσχερες δε η ωστε τινα φυγοντα συζεσθαι. Πολλοις δε και οναρ επεστη,
οι και πριν μαθειν το συμβαν ουκ εφθανον απολλυμενοι· παιδαρια δε και βρεφη,
μηδ' εχοντ' ειδεναι το χαλεπον, τοις ερειπιοις συγκατεπνιγοντο. Τοσουτος δ' ην ο
εξαιφνης κτυπος και θορυβος ωστε και, της θαλασσης αναβρασσομενης εξωθεν, τους
περιγεγονοτας υπο νοειν ουχ οπως αρχην ωδινων εκεινα, αλλα και αυτην την του
κοσμου επιστηναι συντελειαν· τωι γαρ παραθαλασσιαν μεν την πολιν εκεινην ειναι,
δεινον δε και τιναγμον εμπεσειν εξαιφνης, τοσου μεν θορυβου γεγονοτος
ανθρωπων, τοσου δε κτυπου επικαταπιπτοντων αλληλοις των οικηματων, οι
εξωθεν ευρεθεντες, μειζονως κατασεισθεντες τας ακοας, ουδεν ειχον υπο νοειν
ετερον η του κοσμου παντος εξαφανισιν. Ἐπ' ουκ ολιγον γουν του σεισμου
κρατησαντος, ως μηδεν εστος εγκατα λειφθηναι, αλλα παν το εντος καταπεσειν και
τους ανθρωπους συγκαταχωσαι, παρα μονην αυτην την ακροπολινεκεινη γαρ και
αντεσχε και ουχ υπηκουε τωι σεισμωι, ημερας φανεισης, συντρεχουσιν ευθυς οι
περιοικοι, αμα μακελλαις τε και δικελλαις και παντι τωι προστυχοντι οργανωι προς
ορυγην χρωμενοι, και προσπεσοντες ωρυττον, ινα γουν και τισι ταλαιπωροις ετι
ζωσιν απαμυναιεν του κινδυνου, το δε πλεον ως αν και πλουτον παντοδαπον
εκφορησαντες, τοις ερειπιοις κατασπασθεντα, λαβοντες εχοιεν· τοτε γαρ τοις
πραγμασι των πεσοντων και οι κληρονομοι συγκατεδυοντο, και ο λαγχανειν τας
εξουλης δικας εκεινοις ουκ ην. Ἐφ' ημεραις ουν απαν το γεγονος εις εδαφος
κατασκαψαντες και χρυσουν αμησαντες θερος, Ἀλβανιται τε και οι περιοικοι, ως
αμαις χρωμενοι ταις δικελλαις, τελος ερημον αφιασι την ποτε πολιν εκεινην,
γνωριζομενην σημειοις τισιν αμυδροις, εν ουσι καταλε γομενην ου τωι ειναι, αλλα
μονωι τωι ονομαζεσθαι. Ὁ δ' εκεινης αρχιερευς Νικητας, ευρεθεις κακεινος τωι τοτε
και φυλαχθεις μεν, αλλ' εν πολλοις των μελων τα συμβολα του κινδυνου φερων,
πικραν ιδων συμφοραν και ην ηκιστ' αν τις και προσεδοκησε πωποτε, καταφοβος
φευγει, αφεις ερημον 461 ουχ εαυτου μονου, αλλα και των ταυτης εποικων και
καλλους κτισματων και πραγματων αυτων την μητροπολιν.
ηʹ. Τα κατα τον ρηγα Καρουλον και οπως στολον εξηρτυετο. Τοτε τοινυν και
ο ρηξ Πουλειας Καρουλος, εκπαλαι τον Μαφρε καταγω νισαμενος, εν ακμηι ην των
καθ' αυτον πραγματων και νηων παρασκευαις πλειστων εμεγαλυνετο, εκσπονδος δε
ων τωι βασιλει τα πλειστα επ' αιτιαις των Βαλδουινου συναλλαγματων, ως εντευθεν
επι τηι πολει οιεσθαι δικαιου σθαι. Παρεσκευαζε μεν και το ναυτικον πλειστον οσον
και σωμασι και οπλοις και χρημασι συνεκροτει· ου μονον δε, αλλα και τον παπαν
προσελι παρει και θερμως εδεετο εφειναι οι την κατα της πολεως εκστρατειαν, ως
και αλλως δικαιον ον ζητειν τα των παιδων αυτου, εφ' οις σφισι συμφωνουσι και η
εκκλησια συνηινει και συνεργειν τα μεγιστα υπισχνειτο. Και ο μεν εν τουτοις ην, εκ
πολλου παρασκευαζομενος· ο δε βασιλευς, ανεριστα τα προς εκεινον διαγινωσκων
και το παν αδηριτα, οτι και πλεισταις μεν ταις ναυσιν εξηρτυετο, πολλωι δε και τωι
κατα γην πεζικωι, δια Βρεντησιου περαιωθησομενωι εις το του ∆υρραχιου επινειον,
ερημου οντος η μαλλον και παρ' εκεινου κατεχομενου εις το ανακτισθηναι,
χρησομενος, ως ελεγετο, δυνατος ην, καντευθεν διττον ωικονομει το στρατευμα,
αλλως εγνω την προς εκεινον μαχην μεταχειρισασθαι. Και δη πολλακις μεν ουκ
ιδιους πεμπων παρα τον παπανου γαρ ηδυνατο, εκεινου κατα θυρας απαντωντος,
αλλως δε γραμματοφορους κρυφηδον και δη και Ἰταλων επιδοξους οσους ᾔδει
φιλουντας και της εκεινων συμμοριας γινωσκομενους, εστι δ' ενιοτε και ους
 
 

156

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φρεριους αυτοι λεγουσιν, αδελφους δηθεν, υπερχομενος και θωπευων, πολυς ην
δυσωπων τον Ῥωμης αρχιερεα και καταποτνιωμενος μη εφειναι Καρουλωι τα κατα
νουν πραττειν, μηδε συγχωρειν χριστιανοις επι χριστιανους στρατευεσθαι· ειναι γαρ
και Ῥωμαιους, ους αυτοι Γραικους ονομαζουσι, του αυτου Χριστου και της αυτης
εκκλησιας τοις 463 Ἰταλοις, εχειν δε και αυτον τουτον πατερα πνευματικον και
λογιζεσθαι αρχιερεων οντα τον πρωτιστον. Ἤδη δε και υπισχνειτο οι τα χρηστοτερα·
τα δ' ην το μιαν μανδραν γενεσθαι την εκκλησιαν Θεου και αρθηναι το μεσον
σκανδαλον, ανονητα επεισφρησαν εκ παλαιτερου ταις εκκλησιαις· μηδε γαρ ειναι
λοιπον εμποδων του μη ταυτα γινεσθαι, αποκατασταθεισης τοις εξοριστοις της
πολεως. Ταυτα τε συχνακις διεμηνυε και, χρυσον πεμπων καδδηναλιοιςστρο φιγξιν
ο Ἕλλην ειποι, ως θυρας ουσης του παπα κατα την Χριστου μιμησιν και οις αλλοις
επιστευε φιλοις, ευοδα τα της προς τον παπαν ικετειας καθιστα, και ο Καρουλος
εκωλυετο. Αυτος δε και πλεον ο βασιλευς την προς την εκκλησιαν ειρηνην
επισυνδεων, τους μεν εκειθεν ερχομενους, και μαλλον ει της εκκλησιας εκεινης
ειεν, φιλοφρονως προσιετο, ως και ποτε τον Κροτωνης επισκοπον, ανδρα λογιον
οντα και διγλωσσουντα κατ' επιστη μην την θειαν, ον και τωι πατριαρχηι πεμπων και
κυβερνων, μετα καιρον μετημφιαζε προς το Ἑλληνικωτερον· και εκκλησιαν διδοναι
οι τωι λογωι της επιδοσεως, ως σχολαζοντι της λαχουσης, ηθελε τε και ωικονομει· καν
εγενετο, ει μη γε φωραθεις εκεινος εις δυσνοιαν και των ημετερων βλαβην, το μεν
καθ' Ἕλληνας εστολισθαι και παλιν ειχε, την δε βασιλικην ευμενειαν απολωλεκως,
περι που την Ποντοηρακλειαν εξωριζετο. Τεως δ' ουν τηι εκκλησιαι ουκ ην εμποδων
κατα παν εκεινωι συγχρασθαι, ουτως εχοντι. Ἄλλους δε και πολλους, πλειστους
φρεριους, εδεχετο και προς την εκκλησιαν επεμπεν αρχιερευσι και πατριαρχηι, εκ της
προς σφας αυτων κοινωνιας εν ψαλμοις, εν ταις επι των αδυτων εισαγωγαις τε και
στασεσιν, εν μεταληψει του θειου αρτου, ον αντιδωρον λεγουσιν, εκ παντων αλλων,
πλην μεταληψεως ου γαρ εχρηιζον, την εις εγγυας κειμενην των εκκλησιων ειρηνην
κατεμ πεδων τε και προασφαλιζομενος.
θʹ. Ὅπως πρεσβεις ο βασιλευς προς τον ρηγα Φραγγιας απεστελλεν. Ἔπεμπε
δε και ανδρας εκκλησιαστικους, πολυ το αξιοπρεπες εκ τε του τροπου και οφφικιων
εχοντας, προς τον ρηγα Φραγγιας, αυταδελφον μεν του Καρουλου το γενος οντα,
τους τροπους δε ηκιστα αδελφιζοντα. Οι 465 δ' ησαν ο τε της εκκλησιας χαρτοφυλαξ
ο Βεκκος και ο του βασιλικου αρχιδιακονος κληρου Μελιτηνιωτης· οις δη και ουκ
εκχωρουν εις Βρεντησιον διαπεραιουσθαι και γηι χρωμενους βαδιζειν, την μεν μεχρι
και Αυλωνος οδον, ιπποις χρωμενους, οδευειν παρειχεν, εκειθεν δε, νηος επιβαντας
και θαλασσαν τεμνοντας, την ες τον ρηγα, οπου ποτ' αν ευρεθειη διαγων, ποιεισθαι
διαπεραιωσιν. Ἦν δε οι ο της πρεσβειας σκοπος κακεινον δωροις και λογοις ως
δυνατον εκμειλισσεσθαι και παρασκευαζειν, ειρηνικον οντα ταις φημαις, γραφειν
μεν και προς τον αδελφον τα εικοτα και το θρασος εκμαλαττειν και τας ορμας
εκεινου ανεχειν· ραιον γαρ, ως και τινα οιεσθαι, πρωτον οντα και ρηγα τετιμημενον
αρχηθεν και επι μεγαλειοτητι εξουσιας τιμωμενον, προς δε και τους τροπους ευθυν,
τον δευτερον και χθες εις ρηγα τετιμημενον, προς δε και τηι εξουσιαι λειπομενον και
γε σκολιον πειθειν· μηδε γαρ απευθυνεσθαι ποτε το ορθον προς το σκολιον, μηδ'
αποσκολιουσθαι, αλλα το σκολιον προς το ευθυ, παρ' ο και η προσηγορια της
ποιοτητος ειληπται. Ει μεν ουν πειθοι· ει δ' ουν, αλλ' ουν εντυγχανειν τωι παπαι υπερ
Γραικων, αδελφων και αυτων οντων και του αυτου ηξιωμενων ονοματος, και ουτως
εκκοπτειν πειρασθαι τα κατα των Ῥωμαιων του αδελφου μηχανηματα. Ταυτα του
βασιλεως αναθεμενου τοις πρεσβεσιν, υπο μεγαληι θεραπειαι λαου τε και βασιλικων
εικονων και εκπωματων και βαρειας εξοδου, ως και φανεντας μονον εκπληξαι,
εξηιεσαν. Ὡς δ' Αυλωνα φθασαντες και νηος επιβαντες, Παχυνωι ακραι Σικελιας
 
 

157

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσεσχον, μανθανουσι περαν προς Καρχηδονα, ην Τουνισιν λεγουσιν, απελθοντα
τον ρηγα τοις κατα Λιβυην Αιθιοψι πολεμειν. Και δη εφ' ημεραις εκεισε
ναυλοχησαμενοι, απαυτοθεν ευθυ Τουνισεως ηλαυνον, το Σικελικον
καταμετρουμενοι πελαγος, εφ' ου 467 δη και, ναυαγιωι χρησαμενοι, παρ' ολιγον
ηλθον του βυθισθηναι. Ὡς δε μολις πολλα παθοντες απεβαινον, τωι μεν ρηγι, εν
αρρωστιαι οντι χαλεπηι, προσελθοντες, τα βασιλικα ενεχειριζον γραμματα· ο δε ρηξ,
μη εχων ο τι και δρυη, τουτο μεν αρρωστων, τουτο δε και πολεμοις
ενασχολουμενος, ανηρτα τε τουτοις τα πραγματα και προς τωι νοσοκομεισθαι ην. Οι
δε καθ' ημεραν θεαμα εωρων ελεεινον Ἀγαρηνων μεταξυ και Λατινων· εξω γαρ
θαλασσης επιταφρευσαμενοι, Ἰταλοι οχυρωματι εχρωντο τηι ταφρωι, το μεταξυ
κατεχοντες· Αιθιοπες δε, Καρχηδονι φρουριωι τε και ορμητηριωι χρωμενοι, ειχον μεν
εν ασφαλει καθησθαι, ειχον δε και, οπηι παρεικοι, θαρρουντως ορμαν. Και συνεχως
καθ' ημεραν διεπολεμουν προς αλληλους, ως πλειστους αμφοτερωθεν πιπτειν.
Ἐπεκειτο δε και λοιμος ισχυρος, εθνηισκον δ' επασσυτεροι, και ο θαπτων ουκ ην,
πυραι δε νεκυων ου καιοντο κατατεθνηωτων. Ἡ ταφρος δ' εκεινη, ευρεια τε και
βαθεια ουσα, ους ζωντας ετηρει, τουτους και θανοντας εδεχετο, και ουτω πλειστους
ωστε και αναχωματουσθαι κατα μερη κινδυνευειν αγχωμαλουσαν· ουτω συχνοι,
ενθεν μεν τωι πολεμωι, εκειθεν δε τωι λοιμωι, επιπτον. Ὁρμη δ' εκεινοις ανεζει, ως
υπερ σταυρου κινδυνευουσι. Τοτε και ο ρηξ, επει χειρον ειχε και οι τα της σωτηριας
απεγνωστο, οσον ην χρηματισας εκεινοις και δειξας ροπην προς ειρηνην εχων και γ'
ει περιεσται και συγκροτησων εις δυναμιν, εκελευεν αναμενοντας ησυχαζειν. Ἐπει
δε της επιουσης επεστη οι το χρεων και ηδη ο ρηξ ετελευτα, οι μεν αμφ' εκεινον,
ευθυς ενσκευασαμενοι τον νεκρον εκεινου, ως εν πληροφοριαι ωικειωμενου Θεωι,
μυροις αλειφοντες και βρασμασι λεβητων ενεψοντες, τιμιοις χηλοις εναπετιθουν τα
λειψανα, ως τηι πατριδι ανακομισοντες, οι δε γε πρεσβεις κεναις, ο λεγεται, των
υπεσχημενων υπεστρεφον ταις χερσιν. Ἀλλ' ο βασιλευς ουκ ηφιει προσμηχανασθαι,
αμαρτων των εκ του ρηγος, αλλα πολλοις ετεροις μεσολαβουσι προς παπανη γαρ του
Καρουλου επι θεσις επειθε, τα του σκοπου διανυειν εξ απαντος επειρατο. Ου μην δε
και των εις παρασκευας κατερραιθυμημενως ειχε και αμελως, ως εκειθεν μονον
προσδοκων αποχρωντως γενησεσθαι, αλλα και αυτος ως ειχε παρεσκευαζετο. 469
ιʹ. Ὅπως, ακουομενου του στολου, τα κατα πολιν ο βασιλευς παρεσκευαζετο.
Εισαγαγων γουν εξωθεν σιτον, ωστε πυργους πληρωσαι τωι πληθειτον λοιπον τοις
πολιταις παρειχεν εις φυλακην, ως κατα καιρον αυθις αντιπα ρεξουσιν, και χοιρων
ολας αγελαςκαι αυτους επεμεριζε τοις πολιταις, ανα δεκα και πλεον η και ελλειπον
εκαστωι διδους, ωστε σφαττειν και αυτους, αποκερδαινοντας τα εντοσθια, τα ταριχη
τωι κοινωι φυλαττειν, οπλα τε μυρια και οιστους και οργανα πετροβολα, οπλοτεχναις
και μηχανικοις το ικανον παρεχων, ητοιμαζε και το ναυτικον εξηρτυεν απαν.
Οικοδομους τ' επιστησας πλειους και επιστατας, εδιδυμου το τειχος της πολεως το
προς θαλασσαν· το γαρ προς την γην δεδιπλωτο παντως. Και λαον πλειστον και
μαχιμον, οσον αποχρωντα τοιαυτηι παρασκευηι πολεμου ᾤετο, εξ αυτης διεταττεν, ως
εις καιρον εισαχθησομενους αμ' οπλοις και δαπανημασι. Πεμπων τε τους μεν των
κατ' αιγιαλους κατωχυρου και νησους, τους δ' ανεστελλε. Και το εν Βλαχερναις
νεωριον ουκ αποδεχομενος, ως κατα προσωπον παρε χον ταις ναυσι προς τας των
εχθρων την μαχηντο δε κατα προσωπον δυσχερες ειναι ως αντιστατουσας ισχυρως
μαχεσθαι, τον ομοιον τροπον και τωι παλαιωι νεωριωι προσηχθετο λεγω δε παλαιον
ουχ ωι χθες και πρωην Λατινοι εχρωντο, τωι προς τηι μονηι του Ευεργετου Χριστου,
αλλα το προς τηι πυληι του Νεωριου, εκειθεν ωνομασμενηι, ως παντος του κατα
θαλασσαν Κερατος λιμενος οντος και ταυτον ταις Ῥωμαιων ναυσιν οσον και ταις
των εχθρων διδοντος. Ἀλλ' ειδως το κατα νωτου γινομενας μαχεσθαι οσον
 
 

158

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θαρραλεωτερον μεν ανδρασιν, ασφαλεστερον δε πραγμασι, το προς τωι Βλαγκαι
Κοντοσκελιον ανοικοδομειν ηθελεν, ωστε γυρωσαι μεν μεγι σταις πετραις τον
κυκλωι τοπον, εμβαθυναι δε την εντος θαλασσαν, αργυρον χυτον εμβαλοντα,
εποικοδομησαι τε και στεγη ταις ναυσιν αποχρωντα, 471 πυλας δ' επιθειναι αραρυιας
εκ σιδηρου τηι εν ταις πετραις εισιθμηι εξωθεν, ωσθ' αμα μεν ασφαλως εχειν τον
στολον, αμα δε και ταις των εχθρων αναγομεναιςμη γαρ ειναι δια το ροωδες της
θαλασσης ιστασθαικατοπιν εμπιπτειν τας ημετερας. Ἠσφαλιζετο δε και τους επι της
Περαιας Γεννουιτας, ως μη συνεπιτιθωνται, στεργοντες τας σπονδας, ου μην δε αλλα
και αλλως φυλαττοιντο την προς τους επελευσομενους κοινωνιαν, καν αποσχοιντο
του προς εκεινους πολεμου δια το γενος, αλλως δε και παρεσπα και ιδιους
εποιειλιζιους ειπεν αν τις εκεινωνταις ευμενειαις. Και ταυτα πραττων και
κατασκευαζομενος, πρεσβειας αυθις συχνας αποστελλειν ουκ απωκνει παρα τον
παπαν δια θαλασσης, και μαλλον οτι και συνεχως οι παπαι απηλλαττοντο τωι
θανατωι. Και το των πρεσβειων κεφαλαιον η των εκκλησιων ενωσις και του παλαιου
σκανδαλου αναιρεσις. Συγκρινων γαρ το επι του ∆ουκα Ἰωαννου συνοδικως γεγονος
παρ' αιτιαν του αποστελλειν εκειθεν και συμμαχειν τοις εν τηι πολει αποσχεσθαι, ως
ετοιμων των ημετερων οντων λειτουργειν εκεισε και μνημονευειν του παπα, ταυθ'
υπισχνουμενουκαι απεστελλοντο ο τε Σαρδεων Ἀνδρονικος και ο Κυζικου Γεωργιος,
και ταχ' αν εγεγονει, ει εκεινοι κατεδεχοντο, συγκρινων ουν εκεινο προς τουτο και
αναγκαστικωτερον ευρισκων το νυν η το προτερον, οσωι τοτε μεν προσλαβειν
ηπειγοντο το μη παρ' αυτοις ον, νυν δ' αποβαλειν τα εν χερσι κινδυνευουσι, τα αυτα
προυτεινε και ουτος τοις παλαι· μηδε γαρ αλλως εχειν πειθειν τον παπαν
υπερμαχειν των Γραικων, ει μη ταυτα λεγοι και πραττοι· προσιστατο γαρ το
σκανδαλον, και το λευκους Ἀγαρηνους ειναι Γραικους παρ' εκεινοις μειζον ᾔρετο.
Ταυτ' αρα 473 και ωικονομει δια μεν των τοιουτων ειρηνικων σπονδων το
σκανδαλον λυεσθαι, δια δε της του σκανδαλου λυσεως επισχεθηναι τωι Καρουλωι τον
στολον, δια δε τουτου παλιν ασφαλως τους Ῥωμαιους εχειν και μη, χθες και προ
τριτης μογις ιδοντας την πατριδα και δυσχερως επανασωθεντας, παλιν αφεντας,
επανακαμπτειν, προς τωι και αλλως εξηφθαι τοις πλειστοις κινδυνον. Ταυτα
διανοουμενος, πολυς ην και πατριαρχην πειθων και συνοδον. Οι δ' αφωσιωμενως
ουτω και επιπολαιως ακουοντες, πτερωι, το του λογου, τα ωτα κνωμενοις ευκεσαν.
Ου γαρ ην αυτοις αντιστηναι το πρωτον και απολεγειν τελεον, αλλα μενειν και
αυθις εν τηι κυριαι την εκκλησιαν ηγουμενοι, καθως και αρχηθεν ειχε, και μη παρα
καπηλων κινδυνευειν κρινεσθαι και βαναυσων, πρωτον μεν ουκ ειχον εις νουν
ουτως εν ακαρει τελεσθηναι το παρα του βασιλεως κινουμενον, αλλ' ως και
πολλακις, κινησαντων βασιλεων αλλων, τα περι τουτων, ανακυπτουσων αιτιων,
εκωλυετο, ουτω γενεσθαι και τοτε, δευτερον δε ως, ει και μη γενοιτο, μη αν ουτως
αρθηναι μεγα το καθ' ημας σκανδαλον. Ἐν τουτοις μεν ουν τα εκεινων ησαν, και
φρεριοις μεν και λοιποις Ἰταλοις αγαπητικως προσεφεροντο και οσον ην το κατα
χριστιανους ου διισταντο, επι δε τωι πλεονι ουδ' εγνωσιμαχουν, μαμακουθοι τινες
οντες ητι αν ειποιμι; αναισθητως των πραττομενων εχοντες· εδει γαρ αρχηθεν
επεχειν και αντισπαν, μη καταδεχομενους, καν ο τι γενοιτο, ειπερ των
απηγορευμενων ενομιζον το τελουμενον. Ἀλλ' εκεινοι, εν ασφαλει την εκκλησιαν
εχειν οιομενοι, ως προειρηται, καθ' ο τι και πραξοι νομισθεν συμφερον, ησυχαζον
και, κινουμενων παρα βασιλεως των τοιουτωνεπι πολυ γαρ ετριβετο το κινουμενον,
κατημελουν και ως ουδεν ενομιζον.
ιαʹ. Ὅπως, σταθεντος παπα του Γρηγοριου, ο βασιλευς προς την μετ' εκεινου
ειρηνην ωικονομειτο. Τελος του κατα Συριαν Γρηγοριου, ανδρος διαβεβοημενου εις
αρετην και ζηλωτου της αρχαιας των εκκλησιων ειρηνης και ομονοιας, εις το
 
 

159

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παπικον προσκληθεντος αξιωμα και ηδη την επι Ῥωμης εκ Συριας ανυοντος, γινεται
475 οι ενθυμιονηκουστο γαρ εκεινωι και τα των του βασιλεως μηνυματων προς
παπαν, ως την ειρηνην των εκκλησιων αιροιτοπεμψαι προς τον βασιλεα και φιλικως
μεν τα πρωτα εκεινον ασπασασθαι, αμα δε και δηλωσαι την κλησιν, και ως της
ειρηνης εκτοπως των εκκλησιων ορεγοιτο, καν βουλοιτο τουτο και βασιλευς, ουκ αν
εν αλλωι γενεσθαι καλλιον η αυτου γε την παπικην αξιαν κατεχοντος. Ταυτα του
Γρηγοριου δια φρεριων διαμηνυσαμενου, δηλον ην ως ο μεν κρατων κατα δειλιαν
την προς τον Καρουλον την ειρηνην εζητει, ως, αυτης γε μη ουσης, μηδ' εις νουν
φερειν εκεινην πωποτε, οι δε περι τον Γρηγοριον δι' αυτο τουτο το της ειρηνης
καλον και την των εκκλησιων ενωσιν· μηδε γαρ δικαιον μηδ' ολως ευλογον εθνη
τοιαυτα επι μικροις τισι διαφερεσθαι, αλλ' η, αποδυομενον τας αιτιας, τον
αιτιωμενον ειρηνευειν παρεχειν τοις αδελφοις, η μην, εν τοις ιδιοις οφφικιοις ειτ'
ουν προνομιοις ονθ' εκατερον, μη ουτως διαφορως εχειν και ακηρυκτως αλληλοις
διαπεχθανεσθαι· αρκειν γαρ αμφοτεροις τους εχθρους του σταυρου, ων το τελος
απωλεια, και αγαπητον αποχρωντως, φεροντας ονομα του Χριστου, προς εκεινους
μαχεσθαι, οπου και το νικαν επαινετον και το αποτυγχανειν σωτηριον εργωι την
προθυμιαν δειξασιν. Ουτω μεν ουν προς αλληλους εχοντες βασιλευς και Γρηγοριος,
ο μεν ηιεν εις το προσω, την χειροτονιαν δεξομενος, βασιλευς δε πολυς ην εντευθεν
τηι συνοδωι επεχων και τον πατριαρχην θωπευτικως υπερχομενος υποκλινειν και
ανυειν το σπουδαζομενον· ειναι γαρ και ανδρα της ειρηνης τον παπαν και επιθυμιας
της κρειττονος. Μετ' ου πολυ δε, κατασταντος του Γρηγοριου, πρεσβεις εκειθεν
καταλαμβανουσι το Βυζαντιον, και οι πρεσβεις φρεριοι, ων εις ην Ἰωαννης
Παραστρων ωνομασμενος, πολιτης αρχηθεν και ξυνετος τα ες γλωσσαν Ἕλληνα, ωι
δη και ζηλος ην υπερ της των εκκλησιων ενωσεως, ως εκεινος λεγων παριστα, ωστε
και πολλακις κατευχεσθαι εαυτου αυτικα θανατον, ην μονον προβαιη τα της
ειρηνης· ο δη και γινεται υστερον. Ταυτ' ελεγε και ταις αληθειαις σπουδαστης ην της
ειρηνης θερμοτατος, ωστε πολλακις και παραβαλλων πατριαρχηι τε και τηι συνοδωι
κατελιπαρει και ταυτην επεσπευδε, τα μεν καθ' ημας εκθειαζων, ωστ' ενιοτε και οτε
ο πατριαρχης λειτουργοιη, αυτον αποτιθεμενον την καλυπτραν, ου μην δε 477 αλλα
και τους μετ' αυτου συλλαμβανοντα, εισερχεσθαι τα αδυτα και, παρα τον τυχοντα
αρχιερεα ισταμενον, τας μυστικας συναναγινωσκειν ευχας μετα πασης
ενθουσιοτητος. Τοις μεν ουν ημετεροις ουτω κοσμιως και ευλαβως προσεφερετο,
προς δ' Ἰταλους αφορων, καλον ειναι και ασφαλες ελεγεν, αφεμενους της
προσθηκης, εις σκανδαλον προκειμενης τοις αδελφοις, ουτως ειρηνευειν· ει δ' ουν,
και αυτους απολογουμενους επι τηι προσθηκηι δικαιον δεχεσθαι, ωστε και τους μεν
λεγοντας εκ Πατρος Υιου τε, υμας δε εκ Πατρος δι' Υιου το Πνευμα το αγιον
εκπορευεσθαι, παραπληκτιζειν και αμφω, εις Θεου μυστηρια παρακυπτοντας.
Ἐκεινος μεν ουν ταυτ' ελεγε, συσκιαζων το επι τωι συμβολωι τολμημα, πρεσβις ων
και προυργου μαλλον παντος το πρεσβευομενον θελων ανυτειν. Οι δε της εκκλησιας
καλον μεν ελεγον την ειρηνην ειναικαι πως γαρ ου; , και μαλλον εκκλησιαις
τοιαυταις, κεφαλης λογον εχουσαις τοις οπουδηποτε του ειρηναρχου Χριστου
μαθηταις, πλην μετ' ασφαλειας και ουχ ως ετυχεν· ειναι γαρ τον κινδυνον μεγαν
τοις του ορθου οπωσουν αμαρτανουσι. «Και τουτο ουχ ημιν αρτι ξυνεβη πεπραχθαι,
ως και αιτιαν εχειν του τε καινοτομειν α ουδεις προτερον και του μη θελειν
μεταβαλλειν παλιν εις ο και πριν ημεν· αλλ' ανδρες μεγαλοι την αρετην και σοφοι
την γνωσιν, περι τουτων λαλησαντες, διηνεχθησαν και δοξαν εκεινοις διεστησαν.
Το δε και εις πλεον την εριν εκτεινεσθαι ουτ' εκεινοις ην θελητον, και τοις
πλεοναζουσιν αμαθες αλλως και τολμηρον ο πλεονασμος. Πλην το και ημας την
προσθηκην προφερειν υμιν τοτ' αν χωραν ειχε και δικαιως ονειδι ζοιμεθα, ει
 
 

160

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυσσεβειας υμας η ασεβειας, το χειριστον, δια την προσθεσιν εγραφομεθα, ως ομοιως
και ημων ασεβουντων δια την προσθηκην τα ομοια. Ἐπει δε την επι τωι συμβολωι
προσθηκην αποτρεπομεθα, ως μη καλον αλλως ον μηδ' ασφαλες το συνολον
κατησφαλισμενοις επεγχειρειν, καν εντος λεγοιεν του ορθου, που δικαιον ημιν
προτεινειν τα ομοια; Τις γαρ ημων ετολμησε πωποτε ουτως ως λεγεις μετα
προσθηκης ομολογειν; Καλον ουν και συμφερον την ειρηνην σε σπευδοντα των
εκκλησιων ουτω πειρασθαι συνισταν ταυτην, σοφως οικονομουντα παρ' Ἰταλοις την
του 479 σκανδαλου αφαιρεσιν, καν ημεις ωμεν οι αιτιωμενοι του σκανδαλου,
δικαιως ημιν επιπληττοντα, ως ετοιμοις ουσι δεχεσθαι την επιπληξιν. Ει δε παρ'
εκεινοις το σκανδαλον εβλαστεν, αναγκη, πνευματικον οντα και πρεσβευτην της
ειρηνης, εκεινοις ωθειν πειρασθαι το επι τηι καινοτομιαι του συμβολου αμαρτημα.»
Ουτως ελεγον οι της εκκλησιας και ουτως ειχον ως ουδεν ακουσομενοι βασιλεως, ει
προστασσοι εν τουτοις και γε τα μεγιστα απειλοι. Ἀλλ' ο βασιλευς, απαξ του τοιουδε
σκοπου γενομενος, ουκ οιδα η θελων η και προσβιαζομενος, ο δη κακεινοις μεν
υπεκρυπτετο, ημιν δ' ενεφανιζε, φοβους παραπλεκων και πολεμους και χεθησομενα
αιματα, αμεταθετως ειχε, καν ο τι τις ελεγε.
ιβʹ. Ὅπως ο βασιλευς τους της εκκλησιας κατηναγκαζε δια την ειρηνην. Μιας
γουν συνιοντων περι τον βασιλεα του τε πατριαρχου και των αρχιερεων και τινων
εκ του κληρου, εμβριθεστερον σφισι περι των προκει μενων ο κρατων διελεγετο,
συνειρων μεν και τους φοβους συνηθως, ου μην δε αλλ' ουδε παμπαν επισφαλες
εδεικνυ το γενησομενον. Ειχε γαρ και τους υποβαλλοντας, τους αμφι τον
αρχιδιακονον λεγω Μελιτηνιωτην, τους αμφι τον πρωτοαποστολαριον Γεωργιον
τον Κυπριον και τριτον, ει και μη ουτως ως τουτους, αλλ' ουν αφωσιωμενως και
επιπολαιως, τον ρητορα της εκκλη σιας Ὁλοβωλον. Και γε λαμβανων και απ'
εκεινων τας εκ των ιστοριων συναρσεις, προυβαλλετο μεν τον ∆ουκαν Ἰωαννην και
βασιλεα και τους αμφ' εκεινον αρχιερεις και τον πατριαρχην σφων Μανουηλ, οπως
ενεδιδουν απελθοντας αρχιερεις λειτουργειν τε και μνημονευειν, ει μονον ο παπας
της προς τους εν τηι πολει βοηθειας αποσχοιτο. Και αμα μεν το κωδικιον της
εκκλησιας εις πιστιν προεκομιζετο, αμα δε και τωι βασιλει τα τοτε και νυν πραγματα
συνεκρινοντο. Προυβαλλετο δε και τας κατ' εκεινων ως δηθεν σοφων γραφας, πως,
μη κατηγορουντες ολως ασεβειας τους Ἰταλους, ηξιουν, παραιρουντας την
προσθηκην του συμβολου, εν ταις λοιπαις γραφαις 481 αναγραπτον εχοντας,
συνδιιεναι τοις πεφρασμενοις αναγινωσκοντας. Προυτεινε δε και εφ' οσοις των
μεγιστων μυστηριων ου διαστελλονται Γραικοι κοινωνειν Ἰταλοις ουδ' οπωστιουν,
αλλα και την εκεινων προς τους ημετερους μεταβασιν ομοιαν ειναι ει γλωσσαν
γλωσσης ημειβον, Ἑλληνικην της σφετερας· τινα δ' εχει την κοινωνιαν η επ'
εκκλησιας αναφορα του ονοματος, οπου γε και, μη παπας οντας τους αλλους,
αναγκη μετεχειν της κοινωνιας τοις εκκλησιαζουσι συνισταμενους, λειτουργουντος
του ιερεως και την της Τριαδος χαριν πασι διδοντος κοινως; Ἀδελφον δε καλειν και
πρωτον εκεινον μειων αιτια, οπου και πατερα τον Ἀβρααμ εκαλει ο εν τηι φλογι
πλουσιος, τοσον απεχων τους τροπους οσον και το μεσον εκεινων χασμα της
εκεινων διαστασεως ην μαρτυριον· ει δε διδοιμεν και εκκλητον, σχοληι τινα, τοσην
τεμνοντα θαλασσαν, των δικαιων αμφισβη τειν. Ταυτα και τοιαυτα του βασιλεως
λεγοντος, ο πατριαρχης, παρων εκεισε και τα πιστα φερων τωι χαρτοφυλακι ως
αυτικα ελεγξοντι εκ της απ' εκεινου βιας και ακουσιως, αφορισμον επιτιθησιν
ισταμενωι, εφ' ωι κατ' αναγκην ειποι τα εις κρισιν ιδιαν περι των Ἰταλων. Ὁ δ'
ενσχεθεις αμφοτερωθεν, ενθεν μεν τωι του βασιλεως φοβωι, εκειθεν δε τηι του
αφορισμου ευλαβειαι, μεσος εναπολελειπτο και γε ωμολογει το παθος, ως δυοιν
κρημναται αμφοτερων, φοβου και ευλαβειας. Και οτι τα του πνευματος προτιμητεα
 
 

161

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

η τα του σωματος, τοτε διαιρων ελεγεν ως· «Οι μεν επι τινι και εισι και λεγονται, οι
δε ουτ' εισιν ουτε λεγονται, οι δε λεγονται μεν, ουκ εισι δε, οι δ' αναπαλιν εισι μεν,
ου λεγονται δε· εν τουτοις τακτεον και Ἰταλους, μη λεγομενους μεν, αλλ' οντας
ενοχους αιρεσει.» Τουτο τον μεν πατριαρχην εθαρρυνε πλεον, βασιλει δε δεινον
εδοξε και βαρυ. Λυσε δε λαιψηρην αγορην αυτικα, μη οιος θ' υπενεγκειν τους
λογους· 483 ανασεσοβηται γαρ εντευθεν η θηρα τωι βασιλει, και ουκ ειχεν ο τι και
λεξοι, ως υπ' αναγκης αληθευειν δοκουντος. Ἀλλ' οι αμφι τον αρχιδιακονον τε και
τον πρωτοαποστολαριον, δικην σφηκων ορμησαντες ενοδιων, επειχον στερρως τωι
Βεκκωι, ως κακως κρινοντι, λογιωι και ταυτα γε οντι και υπερ τους πολλους δοκουντι
φρονειν.
ιγʹ. Ὅπως ο Χουμνος Ἰωαννης κατηγορει του χαρτοφυλακος Βεκκου. Ἡμερα
παρηλθεν εκεινη, και ο χαρτοφυλαξ τωι βασιλει απηχθανετο, αιτιας εργολαβουντι
του βλαψαι. Και δι' υπερβολην οργης, τον Χουμνον προστησαμενος Ἰωαννην, ως
παραπρεσβευτην, εκεινου διωκοντος, εκρινεν. Εισαγει τε την κατηγοριαν ο Χουμνος
επι συνοδου, και ο κατηγορουμενος την υποθεσιν παρεγραφετο και την κατηγοριαν
ως υπερημερον παρεκρουετο, κατηγοριαν λεγων ειναι ταυτην και μονου του
βασιλεως, αυτον δ' ουχ οιον τ' ειναι μετα δεσποτου κρινεσθαι. Ταυτ' ελεγεν επι
συνοδου, σταθεις επ' αυτου του τοπου ου το προτερον εκαθεζετο, του Χουμνου
μεσον ισταμενου και κατηγορουντος, των δε συγκλητικων αρχοντων, του μεγαλου
λογοθετου του Ἀκροπολιτου, του λογοθετου των οικειακων του Ἰατροπουλου και
αλλων συνεδριαζοντων τηι συνοδωι και θελοντων κρινειν, ως εκ προσωπου του
βασιλεως πεμφθεντων. Τοτε τοινυν οι μεν αρχιερεις παρηιτουντο την κρισιν, μη
εχειν κρινειν λεγοντες κληρικον πατριαρχου, ει μη αυτος επιτρε ψειεν· ο δε
πατριαρχης ουδ' ολως εδιδου, αλλ' απαξ ευρων συνεργον, υπερμαχειν ηθελεν.
Ἀπραξια δ' εντευθεν κατηκολουθει και συνοδωι και αρχουσιν, ως ειπειν τον μεγαν
λογοθετην, τοτε καταφερομενον της συνοδου, ως· «Ἀπο ρινος ελκει ο χαρτοφυλαξ
την συνοδον, και τι ποιητεον ουκ οιδα.» Ουτως αποκρουσθεντες, υπεστρεφον τε
προς βασιλεα και α συμβεβηκει απηγγελλον. Περι μεντοι του καθ' αυτον ο
χαρτοφυλαξ υποστελλομενος, ως μη δοκοιη προσκρουειν τωι βασιλει, απελθων
ηντιβολει μη οι ακαταιτιατωι μηνιειν· αυτος γαρ ετοιμος ειναι και οφφικιον
αποθεσθαι και πασαν αφειναι 485 την προς αυτον προσοδον, κοινωνικος δ' ειναι τηι
εκκλησιαι, καν ο τι πραξοι, μη παραιτεισθαι την βασιλεως χαριν, και τουτο ως μη
σχιζειν την εκκλησιαν δοκοιη· ει δ' ουν, αλλα και εις εξοριαν πεμπεσθαι, ει θελητον
τωι κρατουντι, και τουτ' ειναι προθυμος. Ὁ μεντοι γε βασιλευς, την της οργης
αδοξιαν τωι δηθεν προς αυτον φιλανθρωπωι συγκρυπτων, απεπεμπε προς τα οικοι,
μηδεν ειπων. Ὁ δε και εις εξοριαν προητοιμαζετο και, τα αυτου τωι σκευοφυλακιωι
της εκκλησιας ανατιθεις, ιματιων πενιχρων εαυτωι προυνοει και γε τους ιδιους
φερων και εαυτον τωι μεγαλωι ναωι κατεπιστευεν. Ὡς γουν ουκ ανυστα εδοκει τα
προς εκεινον τωι βασιλει, τωι ναωι προσφυγοντα, πεμψας βασιλικας συλλαβας
ενσεσημασμενας τωι ερυθρωι, μεθ' απασης εκεινον μετεκαλειτο τιμης. Και ος
καθυπηκουε και, εξελθων αυτικα, ευθυ απεισι του καλουντος και πριν εμφανισθηναι
κατεχεται και εις φυλακην την του Ἀνεμα πυργου τοις Κελτοις σωματοφυλαξι
διδοται. Ὁ μεν ουν εν τουτοις ην.
ιδʹ. Τα περι του τομου ον απεστειλε προς την εκκλησιαν ο βασιλευς. Ὁ δε
βασιλευς, τοις περι αυτον λογιοις χρησαμενος, ων πρωτοι και κρα τιστοι ο
αρχιδιακονος και ο πρωτοαποστολαριος ησαν, συντιθησι τομον και απο διαφορων
ιστοριων τε και χρησεων ακαταιτιατα τα κατα τους Ἰταλους παρισται και, πεμψας
προς τον πατριαρχην τον Ἀκαπνιου Ἀρσενιον, ανδρα γεραρον μεν και τιμιον, τα δε
γε κατ' εκεινα των πραγματων επ' αμφοτεραις χωλευοντα ταις ιγνυαις, «∆εξασθε,
 
 

162

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μηνυει, τονδε τον τομον και κοινον προς ταυτα τον απολογον σχεδιασατε, πλην εξ
ιστοριων και γραφικων χρησεων. Το γαρ απο κοιλιας φωνειν ασθενες μεν αλλως και
ματαιον, πλην δ' αλλ' ουδ' αυτος δεξομαι.» Ἐκεινος μεν ουτω ταυτα θαρρων, ως ουκ
487 αποδυσεται τις προς τα γραφεντατον γαρ χαρτοφυλακα εν αφυκτοις ειχεν, εν ωι
σαλευειν εδοκει τα παντα, νικησειν εκ λογων ᾤετο. Ἀλλ' ο πατριαρ χης συν τηι
συνοδωι, περι του τομου διασκεψαμενοι, πεμψαντες συνηγον τους μετ' αυτων ειναι
δοκουντας. Ἦσαν ουν και οσον το της εκκλησιας εκκριτον· ησαν δε και οι περι τον
Τορνικοπουλον Ἰωαννικιον, σχιζομενοι μεν του πατριαρχου περιφανως, ομως δε,
της χρειας καλουσης, τα της μικροψυχιας εκεινης χωραν ουκ ειχον· παρην δε συν
τουτοις και η του βασιλεως αυτα δελφη Ευλογια και παν οσον ην μετ' αυτης εν
μοναχοις και λογιοις εξεταζομενον, οις σκοπος εις ην προς τον τομον απολογεισθαι
τωι βασιλει. Και δη ανεγινωσκετο μεν ο τομος, αλλος δ' αλλο τι προς το παρεστος
τοις προκειμενοις αντελεγεν. Ἐπει δε και χρεια ην συμφρασθηναι τους λογους και
εις ενα συντεθησεσθαι τομον και εζητειτο ο συνθησομενος, ανεδεχετο μεν το εργον ο
Ἰασιτης Ἰωβ, ειχε δε και αλλους, και μαλλον τον συγγραφεα των τοιουτων εμε, των
εννοιων συλληπτορας. Και μετ' ου πολυ ο τομος εξειργαστο· ον δη και κοινως
αναγνωσθεντα παλιν τοις ολοις και οσον ην προς το ευσχημονεστερον
μεταπλασθεντα, ως μη λυποιη σκληρως εν τισιν εχων τον ανακτα, μετ' αυτου δη του
Ἀρσενιου πεμπουσιν. Ὁ μεντοι γε βασιλευς, δεξαμενος τον απολογον και ακριβως
διελθων, επει εγνω πολλωι λελειμμενος τοις λογοις και, ειπερ εμφανισθειη, αιτιος
αισχυνης εαυτωι γενησομενος, τωι δοκειν υπο περιφρονησεως και ου κατα δειλιαν,
ως ην αληθες, περιοραν υπερηφανει και ανεβαλλετο την αναγνωσιν. Ουτως ουν
εκκρουσθεντες οι περι τον βασιλεα της εγχειρησεως, αλλως εγνωσαν υπελθειν τον
Βεκκον εν φυλακαις.
ιεʹ. Ὅπως ο Βεκκος, εις φυλακην ειργμενος, ομως βιαζομενος κατετιθετο.
Τεμμαχια γαρ εκ βιβλων συλλεγοντες ιερων, επει και λογιωι αντικα θισταντο και
λογοις ην αναγκη πειθειν, λογους γουν αγιων, οσοι και υπερ Ἰταλων εδοκουν ειναι,
προυτεινον εκεινωι, κατα φυλακην καθημενωι. Ὁ δε, 489 λαμβανων και διερχομενος,
ηρεμα πως εις ειρηνην συγκατεκλινετο. Και γ' απλους ων και φιλαληθης εις απαν,
τωι μεν απλωι ταις γραφαις καθυπηγετο, ταυτο γε πασχων τοις απορουσιν, ει μετριως
αποροιεν απροσδοκητως, το παν οιομενοις εχειν· τωι δ' αυ φιλαληθει ουκ ηδοξει
ομολογειν μη ειδεναι μητε μην εντυχειν· και η αιτια το εφ' Ἑλληνικαις σχολαζοντι
μη θειαις γραφαις εγγενεσθαι οι εμμελετησαι· θελειν μεντοι και ιδειν τας βιβλους
και αναγνωναι επιμελεστερον, εφ' ωι τωι νωι των γραφων προσεξειν, και ουτως η
πεισθεντα αναγειν εχειν επ' εκειναις το θαρρος και παγιως ιστασθαι ες ο τι και
κλινοι, η μη πεισθεντα τας αιτιας εμφανεις παρισταν δι' ας μη πειθοιτο. Ταυτ' ελεγε,
και ο βασιλευς κατενευεν, εξαγαγων τε της φυλακης, τας βιβλους εις αναγνωσιν
παρειχεν επι σχολης.
ι ʹ. Ὅπως ο πατριαρχης, γνωματευων εγγραφως, ωμνυε μη καταδεχεσθαι την
ειρηνην. Τωι μεντοι γε πατριαρχηι μελον ην εφ' εκαστωι των προς βασιλεα αποκρι
σεων, μειζονως ηδη επιτιθεμενον και γ' ηρεμειν μη εωντα. Ταυθ' ορων ο μοναχος
Ἰωβ Ἰασιτης και περι τηι γνωμηι ορρωδησας του πατριαρχου, μη καθυφειη της
ενστασεως απειπων, μηχαναται τι τοιουτον επι τωι την γνωμην του πατριαρχου
στηριξαι· υποτιθεται γαρ γνωμην γραφειν και πεμπειν τοις οπουδηποτε ευλαβεσιν
ανδρασιν, εις πληροφοριαν δηθεν προστι θεντα και ορκον, εφ' ωι μη κλονοιντο, αλλ'
αραροτως εχειν, ως ου καθυφειη πιστευοντας, και ουτως ελξειν εκεινους προς το
ευμενεστερον, ωστε και σχιζομενους το πρωτον δεχεσθαι. Τουτοις τοις λογοις ο
ιεραρχης πεισθεις εγχωρει οι εκτιθεναι την γνωμην, και εξετιθετο την ταχιστην·
πριν δε πεμφθηναι, εδοξε των αρχιερεων αποπειρασθαι, ως μαθοι ει εις τελος
 
 

163

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αντισχοιεν. Συναχθεντων τοινυν, υπανεγινωσκετο μεν η γνωμη του πατριαρ χου,
ηρωτωντο δε ει γε και αυτοι εμμενειν εχοιεν κατα ταυτην. Και ωμολογουν αυτικα,
και την γνωμην εκαστος ιδιαι υπογραφηι, πλην των προ νοεστερων, εβεβαιου τε και
κατησφαλιζετο. Ὡς γουν επεμφθη μεν η γνωμη, εν αφυκτοις δ' ην ο πατριαρχης του
μηδ' ει τι και γενοιτο μεταβαλλειν τοις γαρ ορκοις συνειληπτο, δηλος ην και προς
βασιλεα λεγων ως ου ποιησων ουδε καταπραξομενος την εγχειρησιν. 491 Ὁ μεντοι
γε βασιλευς, απογνους οιον εντευθεν της εκεινου κατανευσεως δεινοι γαρ οι ορκοι
κωλυειν, εν δεινωι μεν το συμβαν ηγειτοεπ' ισης γαρ ην αυτωι βουλητον το προβηναι
την πραξιν εις τελος τωι μετα του πατριαρχου προβηναι, ομως δ' αποκρουσθεις
εκεινου, τους αρχιερεις μετηρχετο εμβριθεστερον. Ἐν τουτωι δε και ο Βεκκος,
ενσχολασας ταις βιβλοις και συνορων πολλην εντευθεν επι τηι πραξει βοηθειαν, ως
μηδεν πλεον τολμησαντων των Ἰταλων ισως η το επι τωι συμβολωι προσθειναι, και
την του θαυμαστου Κυριλλου λεξιν παρηγεν, ημας τε κακεινους κατα το εγχωρουν
συμβιβαζουσαν, την το εξ αμφοιν ουσιωδως υπαρχον, τουτεστιν εκ Πατρος δι' Υιου,
ως εκεινων μεν εχοντων την εκ, ημων δε την δια, και αμφοιν τουτων εκεινον
συμβιβαστην γινεσθαι. Ταυτα και πολλα των τοιουτων ιδων και προς τουτοις τον
μεγαν Μαξιμον ευρων μαρτυρουντα, εν μιαι των επιστολων προς Ῥουφινον ρητως
μετα πολλα ουτω λεγοντα· εξ ων ουκ αιτιαν σφας τον Μονογενη του Πνευματος
απεδειξαν λεγειν, αλλ' ινα το δι' αυτου προιεναι δηλωσωσι και ταυτηι το συναφες
και απαραλλακτον της ουσιας παραστησωσι, αδυνατον δ' ειναικαι του μεγαλου
Ἀθανασιου κατη κουενεν τηι της Τριαδος ταξει το Πνευμα γινωσκεσθαι μη
προοδικως ον εκ Θεου δι' Υιου, αλλα ποιητικως, ως λεγουσι, τουτοις τε και τοις
τοιου τοις συγκροτηθεις οιον ο Βεκκος, εφ' ωι την ιδιαν θεραπευσαι συνειδησιν,
υπεκλινετο προς ειρηνην. Και ο βασιλευς πολλην εντευθεν ελαμβανε την ροπην,
πολεμους μεν τους εφεστωτας και αιματα εκχυθησομενα προβαλλο μενος, ομως δε
το εν ασφαλει μενειν πραξαντα παρα των αμφ' αυτον λογιων λαμβανων. Ὅθεν και
τοις αρχιερευσι πολυς ην εμπιπτων και καταναγκαζων την πραξιν, εγχρονιζοντων
και μαλλον των πρεσβεων.
ιζʹ. Περι των αποκρισιαριων του βασιλεως και της του πατριαρχου απο
χωρησεως. Ὡς γουν και ετι ανηρτηντο τα του πραγματος και ην αναγκη πρεσβεις
πεμπεσθαι, εφ' ωιπερ και παρ' εκεινων το ασφαλες γενεσθαι, ως εντευθεν μη
υποπτευειν τον κινδυνον, υποταγεντας τηι των εκκλησιων πρωτιστηι και ηδη
γνησιους εκεινης νομιζομενους, εξελεγοντο μεν οι πρεσβεις· οι δ' ησαν ο 493
προπατριαρχευσας Γερμανος και δη και ο Νικαιας Θεοφανης, και των συγκλητικων ο
μεγας λογοθετης Ἀκροπολιτης, ο προκαθημενος του βεστια ριου Παναρετος και ο
μεγας διερμηνευτης Βερροιωτης· οι δη και ανα μιαν τριηρη, εντευθεν μεν οι της
εκκλησιας, εκειθεν δε πλην του μεγαλου λογο θετου οι εκ του βασιλεως λαβοντες,
ανηγοντο, επιφερομενοι και πολλα των ιερων δωρων, στολας λεγω και καταχρυσα
εικονισματα και συνθετα πολυ τιμα θυμιαματα, προς δε και την της εκκλησιας
ενδυτην εκ χρυσοπαστου οξειας δια μαργαρων, ην ο βασιλευς, προσενεγκων τωι θειωι
τεμενει, δωρον οντως επαξιον, συγχωρουμενος, επει ουκ εφθασεν ετεραν
ευτρεπισθηναι τωι μεγαλωι των Κορυφαιων ναωι, ανταλλαγην του γινομενου προς το
ον οιον ποιουμενος, λαβων απεστελλε και αυτην. Οι μεν ουν ουτως αναχθεντες
απεπλεον. Ὁ δε βασιλευς, επει ουκ ειχε ραιον αποσχεσθαι του πατριαρχουαντει χετο
γαρ ως λεπας πετρας εκεινου δια τε την απ' εκεινου συγχωρησιν και την προς
εκεινον πληροφοριαν, ως υπ' αυτωι σωθησομενος, συνθηκας ποι ειται μετα του
πατριαρχουοι γαρ αρχιερεις και μογις καθυπεκλιθησαν ουτως εχουσας· αυτον μεν,
εξελθοντα του πατριαρχειου, εν τηι της Περιβλεπτου καθησθαι μονηι, σωιζομενων
των προνομιων αυτωι και γε μνημονευομε νου κατα το συνηθες· απελθοντων δε των
 
 

164

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πρεσβεων, ει μεν η πραξις οπωσδηποτε διακωλυθειη, αυτον και παλιν ειναι τον
πατριαρχην, εις το πατριαρχειον ανελθοντα, και γε μετα των αρχιερεων ειρηνευειν,
μηδεν των συμβαντων υπολογιζομενον· ει δε προβαιη και ευοδοιτο εις τελος το
προτεθεν, αυτον μεν εντευθεν αργησαι παμπαν, αλλον δε αντ' αυτου επιστηναι τηι
εκκλησιαι, ως μη χωρουν εκεινον ειναι, τοις ορκοις προκατειλημ μενον. Ταυτα προς
αλληλους συνθεμενων, ο μεν πατριαρχης, κατελθων, εις την της Περιβλεπτου
μονην προσκαθιζει ενδεκατηι μηνος εκατομβαιωνος 495 δευτερας επινεμησεως του
#22 ψπβʹ ετους, κατεχων και τα αυτου προνομια αναφαιρετα· τα δε της εκκλησιας
ετι εν γαληνηι ησαν, πλην των της εκκλησιας τεταγμενων εις αρχοντας.
ιηʹ. Περι της του βασιλεως προς τους κληρικους αναγκης. Ἐκεινοις γαρ και
λιαν υποπτως ο κρατων ειχεν, ως ου συνθησομενοις ραιδιως, και μαλλον, πολλακις
αυτοις του Βεκκου διαλεγομενου και προ βαλλομενου τα των αγιων ρητα, μη
πειθομενοις παμπαν, αλλα δηλοις ουσι μη καταδεξομενοις, ει προβαιη, την πραξιν.
Ὅθεν και αιτιας σφισιν ο κρατων επλαττετο, ως προς την προς αυτον δουλειαν
αφηνιαζουσι και ως ονειδιζουσι μεν αρχιερευσιν υποκλιθεισι, καταρωμενοις δε
βασιλει, τοιαυτ' αναγκαζοντι γινεσθαι. Ἀμελει τοι και πρωτον σφας θωπειαις
υπελθειν εγνω και προσεκαλειτο και τιμητικως προσεφερετο, κυκλωι καθισας και τα
συνηθη προβαλλομενος· μηδε γαρ χαριν αλλου πραγμα τευεσθαι την ειρηνην η του
δεινους πολεμους ανακοπηναι και Ῥωμαιων αιματα περιποιηθηναι, εκχυθησεσθαι
κινδυνευοντα· μενειν δε και παλιν την εκκλησιαν ακαινοτομητον, μηδε του
τυχοντος παροφθησομενου· τρισι δε κεφαλαιοις και μονοις το προς την των
Ῥωμαιων εκκλησιαν πραττομενον περιστησεσθαι, πρωτειωι, εκκλητωι και
μνημοσυνωι, ων εκαστον, ει τις ακριβως σκοποιη, κενον ειναι αναγκη. «Ποτε γαρ και
παρουσιασας ο παπας προκαθισει των αλλων; Ποτε δε τισι και επελθοι δικην εχουσι
θαλασσαν τοσαυτην ταμεσθαι και τοσον αναμετρησαι πελαγος, εφ' ωι των
νομιζομενων δικαιων τυχειν; Το δ' επι τηι ημετεραι και μονηι εκκλησιαι και δευτεραι τηι
καθ' υμας και μεγαληι τον παπαν μνημονευεσθαι, του πατρι αρχου λειτουργουντος,
τι αν τωι ορθωι προσσταιη; Ποσαις οικονομιαις οι πατερες προς ο τι γενεσθαι
συμφερον εχρησαντο; Και αυτο δε το τον Θεον γενεσθαι ανθρωπον και σταυρον
υπομειναι και θανατον καταδεξασθαι, αλλως οντα Θεωι απρεπη η μην και Θεωι
συνειλημμενωι σωματι, αλλ' ουν κατ' οικονομιαν την ανωτατω γεγονε και, των μη
πρεποντων Θεωι σαρκο φορωι γενομενων, πασα η οικουμενη σεσωσται. Ουτω χρημα
θαυμαστον η οικονομια. Και γ' ημεις, ειπερ οικονομικως τον επηρτημενον κινδυνον
φυγοιμεν, ουχ οπως εις αμαρτιαν λογισθησεται, αλλα και προσαποδεξονται 497 οι
γνωσεως αριστης επηβολοι. Ὑμεις δε, αλλ' ως ακουω, και αρχιερεις, εις τουτο
συγκατανευσαντας, αποστρεφεσθε και την εκκλησιαν πειρασθε σχιζειν και ημιν, ως
ηκουσται, καταρασθε. Τα μεν ουν περι τουτων εστι καιρος ευθετειν και πληροφορειν
και ανα μερος πληροφορεισθαι· ουτε γαρ ημιν ευπρεπες τοιαυτ' ακουειν, ουθ' υμιν
ασφαλες τοιαυτα λεγειν και φοβον εμβαλλειν πολλοις ως ου στησομεθα ημεις επι
τουτοις, αλλα προσβια σομεθα εφ' ωι και εθη αλλαττειν και ομολογειν ως εκεινοι
λεγουσι. Ταυτα πληροφορειν εστι καιρος, και πληροφορησομεν. Το δε νυν και
βουλης της εξ υμων χρηιζομεν, και λεγετω εκαστος ο οι δοκοιη· μονον μη τωι οικειωι
στοιχειτω θεληματι αυταρεσκων αντικρυς, αλλ' εκκλησιαστικος ων, εκκλη
σιαστικως και λεγετω. Το γαρ κατεπειγον εν εστι, το φυγειν κινδυνον αναγκαιον, ει
ταυτα πραττοιμεν. Ὁποσον δε τουτο καθ' αυτον εκαστος εννοων, ουτω προφερετω
την γνωμην, ως ανευ γ' εκεινου ουθ' ημιν κινητεα ταυτα και υμιν το περι τουτων
ολως σκοπειν ανονητον.» Τουτοις και τοιουτοις ετεροις του βασιλεως
καταδημαγωγουντος τους της εκκλησιας προεχοντας, εκεινοι καταρασθαι μεν
βασιλει και απρεπες σφισι και αλλως κινδυνωδες ηγουντο και παμπαν εξ αυτης
 
 

165

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απηρνουντο και γε σφας προς τιμωριας ετοιμως εδιδοσαν, ει αληθως ελεγχοιντο. Το
δε προς τους αρχιερεις διαφερεσθαι μη ειναι των απεικοτων ελεγον· διισταμε νους
γαρ ταις πραξεσι, τους λογους εναντιους ποιεισθαι των λιαν ακολουθων ειναι, πλην
ου κακολογουντας, ως αυτοι φασι, και την κατανευσιν ονειδι ζοντας σφισι· γνωμης
γαρ ιδιας εκαστον ειναι κυριον, και ο σημερον ου δοκει τινι, αυριον ισως στερξειν
και αγαπησειν, ου παλιμβολον τινα οντα και κατα το τυχον εκτρεπομενον, αλλα
λογισμοις δουλευοντα, εκεινων μετα κλινομενων ες ο τι και δοξοι συμφερον και
αυτους πραττειν· και τουτο ειναι το μη παρα συνειδησιν, ως πιστευομεν. «Το δε περι
των προκειμενων ημας ερωτασθαι, πρωτον μεν ως ου μετον ημιν της περι τουτων
σκεψεως εκ κανονων, υπ' αρχιερει τελουσι και οφειλουσιν επεσθαι, τι χρη και
λεγειν; Πλην αλλ' εκαστος ιδιαι καθ' αυτον ερωτασθω, και ισως φοβος ουδεις, της
σης βασιλειας εις βουλην προτιθεισης το προκειμενον, λεγειν το παριστα μενον.»
499 Τοτε τοινυν ερωτωμενων, ο μεν απελεγε και τα τρια· μηδε γαρ κατα λαβειν
ολως την εκκλησιαν ενι τουτων χρησομενην και μονωι, χρηναι δε δια τηρειν και τοις
οψε γενησομενοις ο δη σφεις εκ των προτερων παρελαβον· ει δ' επισειεται κινδυνος,
αυτους μεν μη χρεων φροντιζειν, πλην μην του ευχεσθαι, τον δε γε κρατουντα μη
ανιεναι μηδεν των εις μεριμναν ανηκοντων, εφ' ωι ακινδυνως τον κινδυνον αλλως
εκφυγοιμεν. Ἦσαν δ' οι και πρωτειον μονον εδιδουν και εκκλητον, ως αυτων γε και
μονων οιων τ' οντων υπο κριθησεσθαι και σχημ' εξειν και ονομα, πλην του
πραττεσθαι· μνημοσυνου δε μετειναι τωι παπαι δοκουντι διαφερεσθαι, επι συμβολωι
και ταυτα πιστεως, μη και των λιαν απειρημενων ην. Ὁ δε Ξιφιλινος, μεγας ων
οικονομος τωι τοτε, τωι γηραι τε και τηι προς βασιλεα συνηθειαι πιστευων, και
προσελιπαρει, σταθεις και γε των γονατων του βασιλεως απτομενος, μη, ζητων
αναχαι τιζειν αλλοτριον πολεμον, ιδιον καθ' ημας αυτους προσεπινοειν· μηδε γαρ
ειρηνευσειν παντας, καν ημεις, φησιν, ειρηνευσαιμεν.
ιθʹ. Ὅπως, εις δυσνοιαν διαβαλλομενοι, οι κληρικοι ηνοχλουντο. Ἐν τουτοις
της ημερας τελεσθεισης εκεινης, επισχων εφ' ημεραις ο βασιλευς και μαθων ως εν
κλυδωνι τα της εκκλησιας εισι και εις τον ενα ου παραδεχεται, ο δηθεν ανενδοτος
τον υποκλιθεντα, πρωτον μεν σχεδιασας τομον, σκοπον την προς βασιλεα ευνοιαν
εχοντα, εκελευεν υπογραφειν, ουκ οιδ' επι ποιαν χρειαν, πλην του δοξαι σχειν των
της εκκλησιας υπο σημανσεις, καν αι υποθεσεις το διαφορον ειχον. Κακεινοι
προθυμως υπε γραφον το προς τον Ἀβρααμ του Θεου· Οι ευλογουντες σε
ευλογημενοι, και οι καταρωμενοι σε κεκατηρανται. Ἔπειτα πεμψας τους ιδιους,
οικιαν εκαστου κατεψηλαφα, ος τ' αιτιος ος τε και ουκι. Και η προφασις, ως αυτον
μεν ειναι τον κατασχοντα την πολιν και προς τοις αλλοις αυτου και μονου και τας
οικιας ειναι, αποχαριζεσθαι δε ταυτας τοις ευνοουσι, τοις δε κατα τι αφηνιαζουσι και
την χαριν ανατρεπειν, δικαιον δ' ειναι και τα των οπισθεν χρονων αναζητειν τους
ενοικουντας τα εποικια. Ἀνεκεφαλαιουντο τοινυν επι χρονοις εις πολυ τα εποικια,
και ενεχυραζοντο παραυτικα κοσμια τε παντοια και επιπλα και παν ο τι τις ειχε, και
το μειζον εκρινοντο και εις καθοσιωσιν. Ἡτοιμαζοντο δε και φορτιδες του
εξοριζεσθαι τους ηδη 501 κατακριτους δοκουντας. Ου μην δε και μεχρις ελπισμων τα
δεινα ησαν, αλλα και πειραι τινες των δεινων μετειχον, ως τους μεν εις Λημνον, τους
δ' ες Σκυρον, αλλους δ' ες Κεω και αλλους ες Νικαιας πολιν περιοριζεσθαι, αλλους δ'
αυθις της πολεως, τους μεν ακουσιως, τους δ' εκοντας, εξο ριζεσθαι, αλλους δε μεχρι
Σηλυβριας και Ῥαιδεστου, τινας δε και, εντος του κατα τον Φαρον λιμενος
γνωσιμαχησαντας, υποκλιναι τε και υπο στρεψαι.
κʹ. Το κατα τον ρητορα της εκκλησιας διηγημα και του συγγραφεως
σχετλιασις. Τουτοις προσκεισθω και το κατα τον ρητορα διηγημα, φοβερον ον ιδειν,
φοβερον δε και παθειν, πλην ουκ επι τουτου του καιρου γεγονος, αλλα προτερον.
 
 

166

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Συναπτομεν δε τοις δεινοις τα δεινα εις την της τοτε βιας παραστασιν. Αι αι οτι και,
τοσαυτα παθοντες, τοις υστερον ελθουσι, μηδεν φανεισι, μη λεξασι, μη παθουσι,
μονον δ' αφανειαι κρυβεισι και του μηδεμιας αξιουσθαι φροντιδος χαριν, απηνως
εκρινομεθα, ειπω δε και κρινομεθα. Ὑμεις, ω ουτοι, τους της εκκλησιας, που σταντες
η που βαντες η τι και χρησιμον ενδειξαμενοι; Ἀλλ' ουχ υμιν, τοις δε δεξαμενοις η
μεμψις, και μαλλον οτι κακεινοις επιτιθεμενοις εχρωμεθα. Ἀλλα τα μεν περι τουτων
αλις, ημιν δε καιρος το καινον διηγεισθαι διηγημα. Ἡμερα ην εν τοις ιεροις
ανακτοροις συναξεως, και η συναξις ιερα, και οσον εν ιερομοναχοις και αλλως
ιερωμενοις και μοναχοις πανδημος· παρην δε και πατριαρχης και απασα συνοδος. Ἡ
δε σκεψις περι της κινουμενης ειρηνης εκεινης. Τοτε γουν καθεσθεντων,
τιμηθεντων δ' επι καθεδραι και αμφοιν τουτοιν, ως συναγωνιζομενοιν τωι βασιλει,
του τε αρχιδιακονου Μελιτηνιωτου και του πρωτοαποστολαριου Κυπριου, ο ρητωρ
Ὁλοβωλος ιστατο, προσδοκων την απο βασιλεως εκχωρησιν· ως δ' ουχ ωριζετο επι
503 καθεδρας και αυτον εζεσθαι, εξελθων καθηστο. Ἐπει δε, λογων κινουμενων, και
ο ρητωρ εζητειτο και χρησιμος εδοκει η παρουσια εκεινου, ανεζητειτο τε και
παριστατο, ου μην δε και ωστε δοκειν ευμενης τα προς βασιλεα δια το ως δηθεν της
ατιμιας εκεινης υπογυον. Ὅθεν και ερωτωμενος ουκ απεκρι νετο και, ελπιζομενος
τα προς χαριν λεγειν, εκεινος παλινωιδιαν οιον προς τα προτερον ποιησαμενος, την
εναντιαν τωι βασιλει δηλος ην βαδιζων, ως μη συνοισοντος ουδαμου του εις ζητησιν
προκειμενου. Και ευθυς αιρεται μεν τωι βασιλει ο θυμος, και βοη ην, και ως δυσνους
αει και τωι φρονηματι αλλοπροσαλλος, και οτι ου παρ' αλλην αιτιαν, αλλ' αυτο
τουτο το αει δυσνοειν, και το επι της ρινος πεπονθεν, αινιττομενης της ποινης
εντευθεν. Ὁ δε, ακρατωι παθει φιλοτιμιας και δοξηι καταφρονησεως θυμον ακαιρον
μιξας, την της ποινης αιτιαν επαρρησιαζεν· η δ' ην, ως εκεινον λεγειν, η προς τον
παιδα Ἰωαννην και βασιλεα ευνοια. Και ο μεν ειπεν· οι δε περι τον βασιλεα, ως
δηθεν ευνοουντες εις χαριν, αλλος αλλοθεν ποθεν εκπη δησαντες, διασπαν ωρμων,
αλλ' ο βασιλευς, ως δηθεν φιλανθρωπευομενος, διεκωλυε, καιρον εις εκδικησιν
θεις, ως εδειξεν υστερον. Ὁ μεν ουν ρητωρ, την του κρατουντος οργην υποπτευων,
τηι εκκλησιαι προστρεχει και παρ' αυτης ηλπιζε συζεσθαι. Ὁ δε, λαβων εκειθεν,
περιοριζει εις Νικαιαν, ως επ' ευμενειαι δηθεν εις την του Ὑακινθου αποστελλων
μονην. Ουπω χρονος τετελεστο, και, κινουμενων τοτε των ημετερων, επει κακεινον
ηκουε των δεδογμενων αποστατειν, δεξαμενος και κατηγοριας μη προσηκουσας
εκεινωι μηδ' οπωσουν, αλλοθεν καιρον νομισας, κακεινον μεν τιμωρησαι, ημας δε
δεδιξασθαι, εκεινον ειναι τον πρεποντα, πεμπων υπο δεσμοις αγει· και πρωτον μεν
απηνως προστασσει και απανθρωπως αικι ζεσθαι, επειτα δε τον καινον εκεινον
θριαμβον απεργαζεται. Σχοινωι γαρ μακρωι των τραχηλων κελευσας εκδησαι εκεινον
τε πρωτον και τον Ἰασιτην Μελιαν δευτερον και εξης αλλον και αυθις αλλον, εως
και δεκα του αριθμου των ανδρων ποσωθεντος, υστατον δε και την εκεινου
ανεψιαν, εις την μαγειων δηθεν ενδειξιν, τους μεν δυο τους πρωτους, ως και επι τηι
υποθεσει εκεινηι μη κατανευσαντας, και εγκατοις προβατων επιφορτιζει συν αυτοις
505 τοις εκεινων διαχωρημασι, τον ρητορα δε διαφεροντως και ηπασι προβατων
κατα στομα κελευει τυπτεσθαι συνεχεστερον, και, ουτως ανα την πολιν απασαν
θριαμβευομενους, κυκλωι της εκκλησιας περιαγαγειν, ατιμουντας εκεισε πλεον εις
φοβου και απειλης τοις κληρικοις ενδειξιν. Ἐπραττετο μεν ουν ταυτα
ελαφηβολιωνος εκτηι μηνος του επιοντος ετους, του πατριαρχου Ἀρσενιου προτερον
η ταυτα γενεσθαι ημερων εξ κατα την νησον μεταλλα ξαντος, ειτ' ουν τριακοστηι
γαμηλιωνος μηνος. Οι δε του κληρου, τον κινδυνον σφισιν αιωρουμενον βλεποντες,
καθικε τευον τον κρατουντα ανειναι αυτους της οργης, εφ' ωι ησυχως καθησθαι,
μεχρις αν εκ Ῥωμης οι πρεσβεις επαναζευξωσιν· αλλ' ου πειθον πολλα λιπαρουντες,
 
 

167

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλ' αντικρυς εκρινοντο της προς βασιλεα καθοσιωσεως, ην μη γε τα της υπογραφης
τελοιεν. Ὡς δε τινες εις φοβον κατεφευγον του μη τι και πλεον προσβιασθηναι, ο
βασιλευς αυτικα προστασσει, και λογος εκτιθεται χρυσοβουλλειος, πληρης μεν
φρικωδεστατων αρων, πληρης δε και ορκων παλαμναιοτατων, η μην μη
εκβιασασθαι πλεον, μη διαπραξασθαι, μη παρεγχειρησαι, μηδ' εις νουν βαλειν μεχρι
και ες κεραιαν μιαν και ιωτα τα του συμβολου παραγαγειν, μη πλεον των τριων
κεφαλαιων, πρωτειου και εκκλητου και μνημοσυνου, και τουτων επι ψιλοις ονομασι
κατ' οικονο μιαν, ζητησαι· ει δ' ουν, εξωλη τε και προωλη γενεσθαι και τα
φοβερωτατα υποσχειν. Ταυτα γραψας και υπογραψας, προσετι δε και βουλληι χρυσηι
κατασφαλισαμενος, πεμπει τηι εκκλησιαι δια του πρωτασηκρητις Νεοκαι σαρειτου
Μιχαηλ· ωι δη και βεβαιωθεντες, καθυπογραφουσιν, ανευ και τοτε τινων, οι δη και
εξορισθεντες, μετα καιρον συγκαταθεμενοι, κατα γονται και ενουνται τηι εκκλησιαι,
ουδενος των του κληρου ελλειψαντος. 507
καʹ. Ὅπως οι πρεσβεις του βασιλεως κατα θαλασσαν εκινδυνευσαν. Ἀλλα
ρητεον και τα των πρεσβεων. Ἐκεινοι γαρ παρα καιρον πλευσαντες κρονιου γαρ
αρχομενου μηνος ταις ναυσιν εμβαντες απεπλεον, προς αυτωι τωι Μαλεαι, ον και
Ξυλοφαγον καλειν ειωθασι, ληγοντος του μηνος, γινονται και τηι ενισταμενηι τοτε
μεγαληι πεμπτηι εσπερας ναυαγιωι χρωνται δεινωι. Αυτικα γαρ ωδινε μεν η θαλασσα,
και κατεβαινεν Ἑλλησποντιας λαμπρος, συν δε νεφεεσσι καλυψε γαιαν ομου και
ποντον· και νυξ μεν ουκ ουρανοθεν ορωρει, αλλ' ην ταις αληθειαις νυξ η σκια γης
και συνηθης, πλην ασεληνος τε και αλαμπης εξ αστερων. Ἡ δε του αερος
ακαταστασια και συγχυσις το δεινον επηυξανε της θαλασσης, και δεινος εφηπται
τοις πλεουσι κινδυνος. Πρωτον μεν ουν διεσχεν ο κλυδων τας ναυς απ' αλληλων,
και οι εν αυταις ουκ ειχον ειδεναι που προΐασιν αρα εκατεροι· ενεδοσαν γαρ τωι
κυματι σφοδρως πλημμυρουντι, οπου προσαρασσων αγριως και φεροι. Ὅθεν και οι
περι τον Γερμανον και τον μεγαν λογοθετην ανωθουν τε προς πελαγος την τριηρη
και εξουριαζον, τωι πελαγει πιστευσαντες, σοφωτερον δρωντες η κατα τους λοιπους.
Ἐκεινοι γαρ, μικροψυχησαντες προς τον κινδυνον και τηι ξηραι, εγγυς ουσηι,
ελπιζοντες σωθησεσθαι, ει λιμενι εντυ χοιεν, την γην μεν εφυλασσοντο, τον απο
ταυτης δεδιοτες κινδυνον, πλην δ' αλλ' ουδε παλιν τωι πελαγει επιστευον. Ὅθεν και
κατα μικρον της φορας των κυματων ηττωμενου του κυβερνητου, αφανως ταις
ακταις προσπαιουσι και ουτως αυτονεωι καταδυονται, δωρα εκεινα βασιλικα και την
της εκκλησιας πολυτιμον ενδυτην αυτοις ανδρασι συγκαταδυσαντες, ενος και μονου
δια σωθεντος, ος δη και αγγελος εγεγονει της συμφορας. Και ουτω μεν οι αμφι τους
αρχοντας εξαπολωλοτες ηγγελλοντο· οι δε περι τους της εκκλησιας και τον μεγαν
λογοθετην, την νυκτα πασαν προς τε κυμα προς τε θαλασσαν διαναυμαχουντες και
πολλακις εγγυς ελθοντες του καταδυναι, μολις και συν πολληι βιαι, υπαυγαζουσης
ημερας, προς Μεθωνην γινονται, μογις αποδρασαντες παρ' ελπιδα πασαν τον
εφεστωτα 509 κινδυνον. Ἐκεισε δ' ανεσαντες ημερας πλειους, εφ' ωι μαθειν τα της
αλλης τριηρεως, ει που του κλυδωνος διαγενοιτο, εν ειδησει γινονται της πικρας
αγγελιας μετ' ου πολυ· οι δη και μονοι λειφθεντες, επει ουκ ην υποστρεφειν, τοις
προσω επιβαλλομενοι, προς την Ῥωμην απεπλεον. Και δι' ολιγων ημερων
καταλαβοντες τον παπαν, τα της πρεσβειας επληρουν, ασμενως υποδεξαμενου του
παπα τους πρεσβεις, ωστε και τιμησαι σφας τιαραις τε και μιτραις και δακτυλιοις, ως
η εκεινων εχει επ' αρχιερευσι συνηθεια. Ἔαρ ουν και θερος εκεισε διαγαγοντες και
τα εικοτα φιλοφρονηθεντες παρα του παπα, τα της πρεσβειας διευθετουσι και,
φθινοπωρου ληγοντος, συναμα πρεσβεσι την πολιν καταλαμβανουσιν.
κβʹ. Ὅπως ο παπας εμνημονευετο, αργησαντος του πατριαρχου. Ἦν ουν
απεντευθεν αργησαι μεν τον πατριαρχην κατα τα συγκειμενα τελεον,
 
 

168

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μνημονευεσθαι δε τον παπαν, και ειθ' ουτως και τον εις πατριαρχην αναγεσθαι
μελλοντα ψηφιζεσθαι τε και καθισταν. Το μεν ουν τον πατριαρχην παρακινεισθαι
εργωδες ην, επει ουκ αυτοθεν εκεινος παρηιτειτο την προ στασιαν. Ὡς γουν ουκ ην
παραιτεισθαι, μαρτυρας των προς βασιλεα λογων εκεινου ως ην παραστησαντεςοι δ'
ησαν οι περι τον δικαιοφυλακα Σκουταριωτην, ως υπισχνουμενου δηθεν του
πατριαρχου την εκουσιαν εκχωρησιν, ει ευοδοιτο το εργον, ταυτην την φωνην ως
παραιτησιν τελειαν, προσετι δε και τον ορκον, εκρινον οι αρχιερεις, την μεν ως
υποσχεσιν, τον δε ως κωλυμην αντικρυς. Το γαρ ενθεν μεν μη καταδεχεσθαι την
πραξιν ομνυοντα, εκειθεν δε γεγονυιας εκχωρειν υπισχνουμενον, δηλουντος ην
παντως, προχωρουσης της πραξεως, την ιδιαν παραιτησιν· επι τι γαρ και επι των της
εκκλησιας πραγματων ειναι, της πραξεως αποβασης, ης 511 χαριν και ορκους ετιθει
του μη δεξασθαι και υποσχεσεις του εκχωρειν αυτικα προβασης; ∆ια τοι ταυτα και
αργιαν εκεινου καταψηφιζονται, και γε μηνος εκατομβαιωνος εννατηι παυεται το
τουτου μνημοσυνον, και προς την κατα τον Ἀναπλουν Λαυραν εκ της Περιβλεπτου
μεταφοιται. Του δ' αυτου μηνος εκτηι και δεκατηι, του Χαλκηδονος Νικολαου
ιερουργουντος κατα τα ανακτορα, αναγινωσκεται μεν διττως, των πρεσβεων συναμα
τωι βασιλει εκεισε παροντων, ο αποστολος, ειτ' ουν η περικοπη της των Πραξεων
βιβλου Πετρου γαρ του κορυφαιου των αποστολων ηγετο εορτη, ην εορταζει η
εκκλησια επι τηι καταθεσει των θειων αλυσεων, αναγινωσκεται δε ωσαυτως και το
θειον ευαγγελιον Γραικικως τε ομου και Ῥωμαικως, και ουτως κατα τοπον οικειον
και ο παπας παρα του διακονου εμνημονευετο· ο δ' ην ο Γρηγοριος, ακρος αρχιερευς
της αποστολικης εκκλησιας και οικου μενικος παπας μνημονευομενος.
κγʹ. Περι του σχισματος καθολου της εκκλησιας. Ἐντευθεν τα της εκκλησιας
ενοσει, και διεστελλοντο απ' αλληλων ανθρωποι, και ο μεν εκοινωνει τωιδε των
θειων συναξεων, οι δε μη αψηι, μη θιγηις μεχρι και εκπωματων αυτων και
προσφωνηματων απακριβουμενοι. Ἤρετο δε το σχισμα μειζον, και ο χθες επι τωιδε
πληροφορουμενος σημερον απεστρεφετο. Και ωσπερ ει τις κακοσπλαγχνως εχων,
επισυμβαντος και αλλου νοσηματος, διπλουν εχει το αλγος, και το προτερον αυξεται
τηι του επιγενομενου προσκρουσει, εκεινα δ' αυθις προς αλληλα διαφερετον, ωστε το
εις θεραπειαν τουτου και συστολην εις αυξην θατερου γινεσθαι και απαγο ρευειν τον
καμνοντα, τον αυτον τροπον και τοτε τηι του Θεου εκκλησιαι συνε βαινε. Προοντος
γαρ αποχρωντως του κατα τον Ἀρσενιον σχισματος, επισυμπιπτει και δευτερον τοδε,
ωστ' ειναι μεν και αμφω τα μεγιστα αρρωστηματα και το μεγα της εκκλησιας σωμα
και αστασιαστον οια τε 513 διαλυμαινεσθαι, καθ' αυτα δε και λιαν αξυμβατα, αυτους
δ' αυθις τους εκατερας μεριδος προς αλληλους διαφωνειν και τους μεν ουτως, τους
δ' αλλως, και τους μεν απλως, τους δ' ακριβεστερον, επι τωι σχισματι δια κεισθαι. Τις
αν τα τοτε αξιως θρηνησοι, οπου γε και παν και των απειρημε νων πλημμελημα
ουδεν εδοκει και εις συγκρισεως λογον του κοινωνειν ανεκτοτερον; Ουδε γαρ οσον
και πεπρακτο επι τοις εξω διεφημιζετο, αλλα προσετιθουν πλειω και χειριστα,
επιδαψιλευομενοι τοις κακιστοις, ως αν υπαγαγοιεν και τον ποσως ησυχαζοντα. Το
τε γαρ των λεγοντων κακουργον και το των ακουοντων ιδιωτικον και αγροικον
επηγε πιστιν τοις λεγομενοις. Σωφρον μεν ουν τον αγροικον μη πολυπραγμονειν,
αλλ' απραγμονως εασθαι συζεσθαι. Ει δε τις κινοιη και διεγειροι προς το δηθεν
ασφαλιζεσθαι τα ες πιστιν, φευ της κορυζης οποση· ο τι δ' αν τις εκεινον και πεισειε
λεγων, μετριαζειν προς ταυτα, ως μηδεν πλεον ειδοτα μακελλης τε και σκαπανης
και βιοτης απραγμονος. Τοιουτους πολλοι τους πολλους ευροντεςουδε γαρ παντων ο
λογος απτεται, οις δη και λογος της διαφορας προειστηκει και ιστοριαι μελημα ην
και γραφαις προσειχον και το της αιτιασεως οποσον ην διεγινωσκον και ουχ ηττον
μετριως η ασφαλως εχρωντο τοις πραγμασι, μειζον εποιουν η οσον εδει το σχισμα.
 
 

169

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐχρην γαρ ισως οποσον ην χθες το προς τους Ἰταλους εκεινοις διαφορον, τοσουτον
και προς τους ιδιους εχειν, οπου γε τινες, και αυτοις δη τοτε κατα χρειαν
κοινωνουντες, καθ' ο τι τις ειπειε, των ιδιων αδελφων ως εναγεστατων διισταντο.
Ἀλλα τα μεν εκεινων ουτω, και ο λογος παρενηνεκται του εικοτος, του παθους
κινησαντος· ουδε γαρ εγκαλειν, αλλ' ιστορειν, προεθεμεθα. Ὅθεν και ο μεν λογος
ψιλα τα πραχθεντα τιθησιν, εξεσται δε κρινειν τωι βουλομενωι.
κδʹ. Περι της εκλογης του χαρτοφυλακος Βεκκου εις το πατριαρχειον. Τοτε
τοινυν του μεν Ἰωσηφ αργησαντος, ως προλελεκται, της δ' εκκλησιας ζητουσης τον
προστησομενον, πολλοι μεν ενεκρινοντο των δοκουντων απο τε των μοναχων και
των αλλως ιερωμενων, ερρεπε δε πλεον η ψηφος τωι Πριγκιπι, ανδρι ευγενει μεν τα
εις γενος, εκ πριγκιπων δε των κατα Πελο πονησον καταγοντι το ανεκαθεν, οποθεν
νεος ξενιτευσας, κατ' αρετης λογους 515 και πολιτειας ακριβεστατης, εν τινι των
κατα την ανατολην μονων του Μελανος ορους, οπου γε και τον απο πατριαρχων
Γερμανον ασκειν ελεγομεν, φερων εαυτον εγκλειει. Ἐκειθεν δε μετα χρονους τωι
βασιλει προσχωρει και, την του Παντοκρατορος μονην πιστευθεις, καταστας εις
αρχιμανδριτην, ειτα και τα προς τους ανατολικους Τοχαρους διαπρεσβευσας, την
νοθον Μαριαν του βασιλεως εις νυμφην αγαγων εκεισε τωι Ἀπαγαι, προς τινι κελλιωι
της των Ὁδηγων μονης επανελθων ησυχαζεν· υστερον δε καν τηι της Ἀντιοχειας
εκκλησιαι εις πατριαρχην καθισταται. Τοτε δε καθ' αυτον οντι και ησυχαζοντι η
ψηφος ερρεπε των λοιπων πλεον, ες ο της κατα την Κωνσταντινουπολιν εκκλησιας
προστησεσθαι· καν εγεγονει τουτο, ην μη γε τινες των αρχιερεων ευδοκουν επι τωι
Βεκκωι, αμα μεν χαρτοφυλακι οντι, αμα δε και μεγαλωι σκευοφυλακι, και κλεος
εχοντι μεγιστον. Ἀνατεθεντων δ' επι τωι βασιλει των κατα τας ψηφους, ο Βεκκος
εδεδοκτο αξιωτερος τα τε αλλα και οτι λογιος ο ανηρ και καταστελλειν εχοι το
σχισμα τηι επι της εκκλησιας πολυχρονιωι πειραι και λογιοτητι. Ὅθεν και
συναχθεντες οι αρχιερεις εν ταυτωι επι του θειου και μεγαλου τεμενους ενα και τον
αυτον και πρωτον και δευτερον και τριτον ψηφιζονται. Και ο Βεκκος εικοστηι μεν
εκτηι πυαντιωνος μηνος, κατα την εορτην των αγιων πατερων των εν Νικαιαι,
πατριαρχης προβεβληται, δευτεραι δε μαιμακτηριωνος, τηι επιουσηι κυριακηι, εν
επισημωι ημεραι του Πνευματος, τα του Πνευματος δεχεται και τελειουται αρχιερευς.
Ὁ μεντοι γε βασιλευς, επ' εκεινωι μικρον σχολασας τον νουν, ως αν γε και κατασταιη
προς την πνευματικην εκεινην αρχην, το λοιπον κοσμικαις ενεδιδου φροντισιν,
ειδως ικανον εκεινον οντα τα της εκκλησιας ιθυνειν μετ' αυταρκους πειρας και της
περι ταυτα παμπολλης συνεσεως. Συλληψεσθαι δε οι ες ο τι και δεοιτο παρειχεν
ετοιμον εαυτον, ελπιζων παρ' εκεινου και αυτος τα ομοια εχειν. Ἐδιδου δε οι και
παρρησιας χωραν εντυγχανειν υπερ ανθρωπων τα πρεποντα και γε ανυτειν, ως ου
παρα το δεον εντευξομενον. 517 ∆ιενεμε γαρ εαυτον διχα, τοις τε δεομενοις εξ
ελεους ευ πασχειν, τοις τε φερομενοις και τι προς αποφυγην των εγκληματων
δικαιωμα. Και τοις μεν, τας αφ' εαυτου προσωποποιων Λιτας χωλας τε ρυσσας τε
παραβλωπας τ' οφθαλμω, εθηρα τον εκ του βασιλεως ελεον, ομολογων μεν αυτος
υπερ εκεινων το πταισμα, δεομενος δε αφεθηναι του προστιμωμενου τωι πται σματι·
των δε, και θαρραλεωτερον υπερμαχων τωι κρατουντι, ως αδικου μενων εζητει την
λυσιν. Ου γαρ ερμηνεως εχρηιζεν ες ο τι μαθοι τα του δεομενου πως αν εχοιεν, αλλ'
αυτος ακουων, μονον αξιων αληθευειν τον λεγοντα, ως ανοισθησομενων των
λογων τωι βασιλει, αυτος διακρινων, τας αναδοχας εποιειτο κατα τας κρισεις.
Ειποντο δε και οι προς τον κρατουντα λογοι κατα τας αναδοχας· προωικονομει γαρ
προς το χρησιμον και τας περι εκαστου αναφορας, ως την μεν προταττεσθαι, την δ'
υποταττεσθαι, και την μεν πρωτολογησομενην, την δ' υστερησουσαν, ωστε και
πολλακις μετεγ γραφεσθαι το της αναφορας γραμματιον συμβεβηκει, ως δευτερου η
 
 

170

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τριτου η και υστατου τεθησομενου του παροξυσμον εκ των εικοτων κινησαι
βασιλεως υφορωμενου, πρωτου δε γε του η ραιδιως ανυσθησομενου η και εις
χαριεντι σμον τινα δοξοντος. Ὑπ' αυτωι γαρ και των πολλων εθαρσουν αι τολμαι, ως
μεχρι βασιλεως αναχθησομεναι, και ενδοξος ην ο τολμων αυτικα περι των
σφετερων δικαιων λεγειν, ως αληθη δοξων λεγειν δι' εκεινου προς τον κρατουντα.
Ουτως ην προς τας αναδοχας των ανθρωπων ο ανηρ δοκιμωτατος ωστε και
προλαβειν ου χειρον τινα των αυτου εις δειγμ' ακριβους παρρησιας και της περι το
δικαιον αντιληψεως. Θερους ακμη ην, και ο κρατων περι το της μεσημβριας
σταθερωτατον, μετα τον μετ' αριστον υπνον, κατα τα Ὠατου μεσα καθημενος
εναιθριαζε. Συνεδριαζων δ' ην εκεινωι και πατριαρχης, εγγυθεν εκ της Χωρας εχων,
ηνικα και βασιλευς εξ υπνου ανεγροιτο, εκ του ραιστα παραγινεσθαι. Ἐνετυγχανε
τοινυν, και η εντυχια αξιωσις υπερ ανθρωπου ην ον ηδικησθαι 519 μεν ο ιερευς
διεγινωσκεν, ου καλως δ' εχων ο βασιλευς περι εκεινον ου κατενευε συζεσθαι· και η
ενστασις αμφοτερωθεν ικανη ην θορυβησαι και τον ακουοντα. Τοις δ' ουκ εληγεν
ετι, αλλα τωι μεν, ως υπερ δικαιου λεγοντι, ο ζηλος ανεζει και παρρησιαστικωτερον
επληττε, βασιλει δε, το επι τωι διαπρεσβευομενωι εχθος προς την κατα του
πρεσβευοντος βαρυτητα τρεψαντι, ξυνεβαινε παροξυνεσθαι. Και ο μεν εδεετο, ο δ'
ανενευεν· ο μεν και δρα στικωτερον ηντιβολει, ο δ' ηγριαινε. Τελος αλλ' αδικεισθαι
τον ανθρωπον ελεγεν, ο δ' ουκ εφροντιζεν. Ὡς δε και δηλος ην πραξων
παραβολωτερον, ην μη γ' ακουοι, ο δε αλλ' ουκ εδιδου το παραπαν την λυσιν, καν ο
τι και πραξοι. Και ευθυς ζηλος εισεδυ τον ιερεα, και· «Τι δε, φησι, και απο τινων
αρχιερεις ειναι αξιον η μαγειρους και στρατωρας, ους υποκλινειν αναγκη, καν ο τι
θελοιτε;» Ταυτα τε ειπειν και αθροον το της πατριαρχιας συμβολον ριψαι, την
βακτηριαν, την δ' επιρροιζησαι, προ ποδων τωι βασιλει πεσουσαν, τον δ' αμ'
ανασταντα, ηι ποδων ειχεν, εξω χωρειν. Και τον μεν βασιλεα, εν αισχυνηι ποιουντα
το πραγμα, εννεον ανιστασθαι, εκεινον δε πολλων επεχοντων και γε των εκ
βασιλεως συχνων πεμπομενων και υποστρε ψαι παρακαλουντων, ως εις λυπην τωι
βασιλει γενησομενης της εκχωρησεως, τον δε μηδ' ολως ακουσαι, αλλα πεζηι
διελθειν και την μονην της Χωρας καταλαβειν, εργωι δειξαντα την του ζηλου φυσιν
οποια και ως ου λαμβανει προσωπον, αν κατα Θεον γινηται. Ἄλλοτε δε
παλινπροτρεχει γαρ και τουτο ρηθηναιυπερ ανθρωπου δεησις ην δοκουντος εχειν το
δικαιον εφ' οις και βασιλεως δεεται, αλλα πολ λακις ειπων ουκ ηκουσθη, και
υπερημερος εφαινετο η βοηθεια. ∆ραττεται τοινυν ο πρεσβευων καιρου, και ο καιρος
εορτη ην του εν μαρτυσι περιφανους Γεωργιου και συναξις ανδρων ουκ ολιγων ανα
την των Μαγγανων μονην. Και ο μεν ιερευς την αναιμακτον ετελει θυσιαν, ο δε
βασιλευς ισταμενος ετελειτο. Ἐπει δ' ετελευτα η των δωρων αναφορα και εδει τον
βασιλεα νιψαμενον προσελθειν, εφ' ωι τε μετασχειν αντιδωρου και ευλογιαν παρα
του 521 λειτουργησαντος δεξασθαι, ανοιγνυνται τα προσθεν των αδυτων θυρια,
εμφανιζεται ο την ευχην τελεσων τωι βασιλει, προσεισι βασιλευς, εκτεινει τας χειρας
του θειου αρτου ληψομενος, επεχει την δεξιαν ο ιερευς, το του ιερου αρτου κλασμα
κατεχουσαν. Και ουτω των μεν χειρων εκτεταμενων τωι βασιλει, της δε δεξιας τωι
ιερει ατρεμουσης, η γλωσσα φερει την ικεσιαν και τωι λυπουμενωι ζητει την λυσιν.
Ειδες αν τοτε γενναιον παραστημα της ψυχης, του μεν ικετευοντος δουναι το
κλασμα, του δ' ικετευοντος δουναι την λυσιν, και του μεν εις καιρον αναρτωντος,
ως μη οντος εκεινου καιρου λυσεως, του δε και μαλλον εξαναγκαζοντος, ως οντος
εκεινου καιρου αμα μεν αγιασμου εκ Θεου, αμα δε και συμπαθειας προς ανθρωπον.
Τελος αντιβολει βασιλευς το κλασμα λαμβανειν, ου κατα χρειαν μαλλον, ως εδειξεν,
η, ει γε κενος υποστρεψοι, τον λαον αισχυνομενος. Ὡς δ' ουκ εδιδου, εις κριμα
λεγων λαμβανειν, ει μη λυοι τωι διακενης λυπουμενωι την λυπην, μεταβαλειν τε τον
 
 

171

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βασιλεα το ιλαρον εις οργην και, μηδεν προσθεντα του «ανεορτα» ειπειν
«εορτασαμεν», χωρησαι προς το παλατιον.
κεʹ. Ὅπως μη φερων ο βασιλευς την παρα του πατριαρχου ενοχλησιν την
τριτην εταττεν. Ἐπι τουτοις ο βασιλευς, αιδεσθεις τον ανδρα, ωρεγετο μεν εκποθεν
αιτιαν σχεδιασθηναι του οπως ταπεινωθειη το του ανδρος ακαταπληκτον, τωι δε γε
τεως, τοις περι αυτον απολογουμενος οπως πολλακις αντιβαινει και ου πειθεται
μεσιτευοντος, την συνεχη προσεδρειαν ηιτιατο της απειθειας και ως, συνεχως
ενοχλουμενος, ταυτον τι πασχει τοις αψικοροις, πολλων παρα τιθεμενων
βρωματων· εκεινους γαρ, ην μη τις αποσκευαζηται τα τεθεντα, οργιζεσθαι, και
αυτον, πολλων καθ' εκαστην επαντλουμενων των υποθεσεων, και ταυτ' ουκ εκ
μηνυματων, αλλ' αυτοπροσωπως, οποτε και η αντιλογια καιρον εχει προς εκαστον
δια το αξιωμα, αγανακτειν και δυσκολαινειν προς την κατανευσιν, πολλων
επεισρεοντων αλλοθεν αλλων και μεθελκοντων εκαστου προς εαυτο τον νουν τον
βασιλειον. Και τον μαθειν και ζητησαι καιρον εντυχιας ιδιον, μιας ημερας εις τουτο
των επτα εκλεγεισης· και εκλεγηναι την τριτην, ως ειναι μονην ταυτην της
εβδομαδος απασης καιρον εντυχιας υπερ ανθρωπων του πατριαρχου προς βασιλεα,
ταχθηναι τε και γραμματικον ιδιον τον Ξιφιλινον Μιχαηλ, εφ' ωι τας λυσεις των
αναφορων αναδεχομενον γραφειν. Ουτως ην η τριτη αφωρισμενη Θεωι ελεους και
παρα κλησεως. Ὡς αν δε μη αφαιροιτο η ημερα του προνομιου, ασχοληθεντος επ' 523
αλλοις κατ' αναγκην του ανακτος, τοπος αναπαυσεως τοις περι τον πατρι αρχην η
της Χωρας εταχθη μονη, εις ην και υποστρεφων ενιοτε, ην τι πρωΐαθεν μη ανυσειεν,
εξ αναγκαιας ασχολιας επεισπεσουσης τωι βασιλει, η δειλη οψια μεχρι και ες οψε των
νυκτων ανεπληρου το ελλειφθεν. Και πολλων καλων εκ της περι ταυτα του
πατριαρχου σπουδης απωναντο ανθρωποι. Ἀλλα ταυτα μεν ες τοσουτον, α δη και,
καθ' ειρμον προλαβων, ο λογος υπεμνησεν.
κ ʹ. Ὅπως και αυθις προς τον παπαν πρεσβεις εστελλοντο. Ὁ μεντοι γε
βασιλευς πρεσβεις ευτρεπισας αποστελλει προς παπαν, αμα μεν δηλωσοντας τον της
πραξεως επιτελεσμον, αμα δε και τα κατα τον Καρουλον μαθησειοντας, ει καθυφηκε
της ορμης εκεινης και προς το ταπεινοτερον υπεκλιθη. Οι δε παραγενομενοι, τα μεν
της ειρηνης δηλωσαντες, απεδεχθησαν, καταλαμβανουσι δ' εκεισε τον Καρουλον,
ολον θυμου πνεοντα και λιπαρως τωι παπαι προσκειμενον και προσλιπαρουντα
εφειναι τουτωι την επι την πολιν επελευσιν. Ἑωρων ουν εκεινον οσημεραι των
ποδων του παπα προκυλινδουμενον και ες τοσουτον ταις μανιαις συνισχημενον
ωστε και το ανα χειρας σκηπτρον, ο συνηθες κρατειν τοις των Ἰταλων μεγιστασιν,
οδουσιν εκ μανιας καταφαγειν, επειδη, λιτανευων και την προς απαρτισμον εξοδον
προβαλλομενος και προτεινων τα αυτου δικαια, ουδ' ολως τον παπαν επειθεν
απολυειν, αλλ' ην παρα κωφωι λεγων. Ἀντεπηγε γαρ και ο παπας τα υπερ των
Γραικων δικαια, ως εκεινων ουσα η μεγαλοπολις εκεινοις παλιν και προσεγενετο και
οτι νομος ανθρωποις ταυτα, και δωρα πολεμου και πολεις και χρηματα, το δε μειζον
οτι κακεινοι της εκκλησιας υιοι και χριστιανοι· χριστιανοις δε κατα χριστιανων
εφειναι, μη και εις παροργισμον του θειου πραττοιμεν. 525
κζʹ. Ὅπως Ἰκαριος, προσχωρησας τωι βασιλει, καθισταται επι του στολου.
Ουτως αναχαιτιζομενου του Καρουλου, ο βασιλευς, των εξ εκεινου φροντιδων
απολυθεις, επεβαλλετο τοις εγγυς κραταιοτερον. Και Ἰκαριον προσχωρησαντα
δεχεται, ανδρα πολλην μεν την ες μαχας πειραν εχοντα, καταρχοντα δε και νησου
μεγιστης, ην Ἀνεμοπυλας εθος τοις εκει λεγειν, συμβαματι δε τυχης εκειθεν
φυγοντα. Την γουν νησον προσκυροι βασιλει και αυτος τοις του βασιλεως οικειοις
εγγραφεται. Βασιλευς δ' αποβαλων προ ολιγου μεν σεβαστοκρατορα, αποβαλων δε
και δεσποτην, τους αυτα δελφους, ετι δε προ τουτων και αλλον σεβαστοκρατορα και
 
 

172

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καισαρα και πρωτοβεστιαριον και μεγαν δουκα και απλως τους εν τοις μεγιστοις
αξιωμα σιν, αλλους αναγκην ειχεν ισταναι. Και δη τουτον μεν τον Ἰκαριον και ετι εν
ιδιωταις ειχε και, αμα δυναμεσι πεζικαις εμβιβασας ναυσιν, εκεινον επ' Ευριπου
πεμπει τωι μεγαλωι κυριωι Ἰωαννηι συμμιξοντα. Και δη επει ο στρατος των νηων
απεβαινε περι που τους Σωρεους, ο Ἰωαννης, πυθομενος την εκεινων αποβασιν και
γ' ως ειχε, ποδαλγος ων, της προς εκεινους ουκ απεσχετο μαχης, αλλ' αυτοθεν
συνταξαμενος και το Λατινικον ευτρεπισας, ευθυ των ακουσθεντων ηιε. Και μαχην
κρατεραν συμμιξας, ακοντισθεις πιπτει· το γαρ των ποδων αλγημα ου παρειχε
στερρως αντιβαινειν ταις εφ' εκατερα της εφεστριδος κλιμαξιν, αλλ' αμ' ηκοντιζετο
και παρευθυς επιπτε και ηλισκετο. Και συν αυτωι αλλοι τε πλειστοι συμποδιζονται
και δη και ο του Ἰκαριου αυταδελφος. 527 Ἐν τουτωι δε και στρατος απο ξηρας
εισβαλλει, ους ο μεγας στρατοπε δαρχης ο Συναδηνος Ἰωαννης ηγεν και ο μεγας
κονοσταυλος ο Καβαλλαριος Μιχαηλ. Και δη ορμησαντες επι Φαρσαλα φρουριον, ο
Φθιαν ο παλαιος εχει λογος, εφ' ωι σιταρκοιεν τους εν τωι φρουριωι, προσπιπτουσι τωι
εκ νοθειας Ἰωαννηι, ος δη και, σφισι συρραξας πολεμον γενναιον και ανδρικον, αιρει
μεν και αλλους πλειστους, αιρει δε και τον Συναδηνον και μεγαν στρα τοπεδαρχην.
Τον μεντοι γε μεγαν κονοσταυλον ο υπ' εκεινωι λαος Ἰταλος διωκων καταλαβειν
ουκ ισχυσεν, αλλ' ολαις ηνιαις εκεινος ενδους, εις φυγην ηλαυνε και τους μεν
διωκοντας, πολυ προθεων, εξηλυξε, το δε γε μοιριδιον αλυξαι ουκ ην εκεινωι, καν
παντ' επραττεν. Ἀτακτοτερον γαρ ελαυνων τον ιππον, τους οπισθεν οιομενος
φθανειν και προς εκεινοις μονοις εχων τον νουν, οπως εκφυγοι, προσπταιει δενδρωι
μεθ' ολης της του ιππου φορας και κατα στηθος συνθλαται. Μολις δε τινες τον ιππον
στησαντεςου γαρ ην εκεινωι μελον του ιππου, αλλα γε της πληγης τε και του
θανατου, ημιθνητα καταβιβαζουσι και, ως ειχον προς Θεσσαλονικην απαγαγοντες,
εκει θαπτουσι τελευτησαντα. Τοις δε περι τον Ἰωαννην ανεδην ην κτεινειν τον
προστυχοντα και πολεμου γερα σκυλευειν. Ἔγνωσαν δε και τοτε Ῥωμαιοι
λειφθεντες μαχηι του Ἰωαννου· ου γαρ εξ εμφανους ωρμα παραταξαμενος, αλλ' εκ
λοχου προσβαλων, οιος εκεινος τα τοιαυτα, κατεπληξε θεαθεις· και λαον εκκριτον
και επιεικως μαχων εμπειρον τωι παρ' ελπιδα πταισματι ανδρικως καταγωνισαμενος,
δοξαν ευκλειας αποφερεται της μεγιστης. Το δε γε ναυτικον και οσον ανα ταις
ναυσιν ην, αζημιοι διατηρηθεντες η μαλλον και γερα μαχης απενεγκαμενοι τους
περι τον μεγαν κυριον Ἰωαννην, ευθυμωι καρδιαι προς τον κρατουντα γινονται. Και
οι μεν αμφι τον μεγαν κυριον υπο δεσμοις φρουραι διδονται, τιμαται δε ο Ἰκαριος
αντιποινα των αγωνων τωι του μεγαλου κονοσταυλου αξιωματι. Ὁ μεντοι γε των
Θηβων λαος τον αδελφον Ἰωαννου Γουλιελμον μεγαν κυριον αντικαθιστασιν.
Ἐκεινον δ' αγηλας ο βασιλευς και δοκιμασας λαμβανειν γαμβρον υφ' 529 ορκοις
ασφαλεσιν απελυε· μετεωροι δ' ησαν οι γαμοι καθ' υποσχεσεις και μονας. Ἀλλ'
εκεινος αμ' επιβας της πατριδος και αμα νοσωι περιπεσων τελευται· διαδεχεται δε ο
αδελφος εκεινου Γουλιελμος, ον και γαμβρον Ἰωαννου ο λογος παριστα, ολοτελως
την του τεθνηκοτος κυριοτητα. Και ην προς Ῥωμαιους αντιφερομενος, ει και κατ'
ετος ο στολος, εκεισε προσβαλ λων, εκακου τακεινου και ουδεν εια ανυειν,
περιζωσαμενου την του μεγαλου δουκος αξιαν του Ἰκαριου και τον στολον αγοντος.
κηʹ. Ἔτι τα κατα τον πατριαρχευσαντα Ἰωσηφ και τον Βεκκον. Του Ἰωσηφ δε
καθημενου εν τηι κατα τον Ἀναπλουν μονηι, νοσος επεισπιπτει τωι Ἰωαννηι
πατριαρχουντι δεινη· ην δ' ουτος ο Βεκκος ο και προτερον χαρτοφυλαξ. Και δη
πολλα παθων και ραΐσας, τοις ιατροις δοξαν, εν σχολης τοπωι μεταχθεντα, τον
αρρωστουντα κατ' ιδιαν θεραπευεσθαι, μη και η ασχολια τριβην εμποιοιη τηι νοσωι,
επει και ραΐσας προς τωι και πομα καθαρτικον προσφερεσθαι ην, ο της Λαυρας προς
ταυτα τοπος εκρινετο χρησιμος. Και ο μεν βασιλευς δια ταυτα μεταθειναι τον Ἰωσηφ
 
 

173

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εβουλετο, ως ουκ ευπρεπες αλλως ον εν μιαι μονηι διατριβειν τον τε αργον εκ
πατριαρχιας και τον ηδη πατριαρχευοντα. Ἀλλ' ο Ἰωαννης, αμα μεν ειδως το του
Ἰωσηφιλαρον και ως, αυτου σχεδον ψηφισαμενου, εκεινος τα πηδαλια της
εκκλησιας ελαμβανεκαι γαρ την παρ' εκεινου βουλην θελων ο κρατων λαμβανειν
περι προσωπου διεπυνθανετο, κακεινος τουτον παρα τους λοιπους εξελεγετο, ως
αλλως λογιον και επι τοις πραγμασι τριβωνα, αμα μεν ουν δια ταυτα, αμα δε και τωι
της σφετερας γνωμης πιστευων ειρηνικωι, διεκωλυσε μεν τον Ἰωσηφ μετατιθεσθαι,
ουτω δ' οντος εκεισε, και αυτος τηι μονηι ενδημει και ην το απο τουδε και
προσαποστελλων προς Ἰωσηφ και τας απ' εκεινου απο κρισεις φιλοφρονως και μετα
προσηνειας πασης δεχομενος. Ἦν γαρ ο ανηρ εκεινος ειρηνικος τε και ιλαρος και επι
τοσουτον τηι της εκκλησιας πραξει απηχθετο ωστε μηδ' αισχυνεσθαι πολλακις
ομολογειν τον ορκον γενεσθαι κωλυμην του και αυτον εν τουτοις ειναι, επει πλεον
ουκ ην γενεσθαι των πραχθεντων, ως υπελαμβανεν. Ἐν τουτοις διαγων, ο Ἰωαννης
πολλα μεν γραμματια εις χειρας ειχε λαμβανων, α δη και οι σχιζομενοι εξετιθουν,
δεικνυντες την πραξιν ως σφαλεραν και Θεου πορρω βαλλουσαν, αμα δε και τους
Ἰταλους ενοχους 531 αιρεσεσιν, ου συνεσκιασμεναις αλλως και αμφιβολοις, αλλ'
εμφανεσι τε και λαμπραις. Ειχον δε και απο γραφων ως δηθεν τας αποδειξεις, ας και
κατεστρωννυον συνεχεστερον, καν που τι και αγιοις ερρεθη θεληματικον, ειποι τις,
και το κατα σφας παρασταν ιδιως, ως περι ειρηνης οιον, ως ειρη νευτεον μεν οπου
μη Θεον ζημιουμεθα και πολεμητεον αυθις οπου ζημιουσθαι Θεον κινδυνευομεν·
ταυτ' εκεινοι προς το καθολικωτερον μεταφεροντες και αλλα πλειστα τοιαυτα
παρενειροντες ταις σφων συγγραφαις, παριστων την πραξιν ως σφαλεραν. Ἦν δε το
επομενον εξ αναγκης γραφειν κακεινον και απολογεισθαι εφ' εκαστωι των
λεγομενων· αλλ' ειδως αιρομενα σκανδαλα, ως λογων λογοις μαχομενων, εξ ων ουκ
εστι διαδιδρασκειν η ουσαν η δοκουσαν κατηγοριαν επι παραβασει των μειζονων
τον γραφοντα, εμενεν ηρεμων και γε τωι Ξιφιλινωι, ανδρι γεραρωι και μεγαλωι
οικονομωι της εκκλησιας οντι, καθυ πισχνειτο μη αν και γραψαι ποτε εις αντιρρησιν
δηθεν· «Μη και δοξωμεν, φησι, τοις κειμενοις παρεγχειρουντες, καν ει τι λεγοιμεν.
Ἐκεινοις μεν δοκουσι νεωτερισμωι τινι επι τοις εκκλησιαστικοις ομοσε χωρειν και
ανεχειν πειρασθαι, καν ει τι φαιεν, καν φανερως και τοις κειμενοις προσκρουοιεν
δογμασιν, αυταρκης αποφυγη το υπερ της εκκλησιας δηθεν ιστασθαι, και την της
εργολαβειας πειραν ραιον εκκλινοιεν αν. Ἡμιν δε, καν τα φανοτατα λεγοιμεν,
αγαπητον ει μη προσεχοιμεθα μονον, αλλα και μη περιτροπης των κειμενων
φευγοιμεν.» Ταυτ' ελεγεν εκεινος τοτε, τας των σχιζομενων λαμβανων ανα χειρας
γραφας, αις πολυ το σαθρον εχουσαις επι πολλοις οις ελεγον εβουλετο μεν
αντιλεγειν, επειχετο δε, καν εις τελος την πειραν ου διεδρα· οθεν δη και πολλοις
περιπεπτωκει τοις χαλεποις. Τοτε δ' εφ' ημεραις τηι Λαυραι προσκαρτερησας και
καθαρως υγιανας, εις Κωνσταντινουπολιν επανεστρεφε, τωι Ἰωσηφ μεθ' ιλαροτητος
συνταξαμενος. κθʹ. Ἔτι τα κατα τον πατριαρχην Ἰωσηφ. Ουκ ην δε τινας ηρεμειν
εντευθεν, ωστε και τον Ἰωσηφ εκεισε καθημενον αναπαυεσθαι, αλλ' οσημεραι
προσφοιτωντες ηνωχλουν τον ανδρα και συχναις περιεβαλλον ασχολιαις, τον αυτου
ζηλονκαι γαρ κατ' ολιγον κατεψυκτο τηι των τροπων απλοτητιαναζωπυρουντες οιον
και προς το θερμοτερον 533 διεγειροντες. Ἦν γαρ ο ανηρ επι τοσουτον ιλαρος και
μετριος ωστε και, ειπερ χρεια γεγονει τινας των τηι εκκλησιαι κοινωνουντων
προσφοιταν εκεινωι, οι δ' ηθελον ευλογεισθαι, μονον ην εκεινους προσπιπτειν και
την ευλογιαν επιζητειν, και αυτον ευθεως κοινωνειν εκεινοις των χαρισματων του
Πνευ ματος· ο και τοις περι εκεινον και λοιποις αλλοις ουκ οιστον ην. ∆ια τουτο και
οσημεραι προσφοιτωντες ανεθαρρυνον πλεον προς το τελεως σχιζεσθαι. Τουτ'
ακουσθεν τωι κρατουντι, ο δε, πληροφοριαν την εις εκεινον εκεινην αφεις, και το επι
 
 

174

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολλοις συγκεχωρηκος εκ διαθεσεως ου πανυ μετριας, ως ου δικαια πασχων,
κατεμεμφετο, ει αυτος μεν συνηδεται οι ταις αναπαυσεσιν, ως εικος
προσαποδεχομενος, εκεινος δ' ανδρασι προσφερεται ευμενως και οικειως πανυ πολυ
το προς αυτον διεστηκος εχουσιν, ωστε και το σωμα κατατεμνειν της εκκλησιας·
χρηναι δ' εκεινους αυτωι, και μη αυτον σφισιν επεσθαι, εχθροις αριδηλως ουσι και
επι τοις μεγιστοις διαφερομενοις. Προυπεμπε τοινυν τους απερουντας μη δεχεσθαι
σφας, ην μελοι οι του καθ' ησυχιαν καθησθαι. Ἰωσηφ δ' απεκρινετο, ην αυτον τε
περιοριζειν εθελοι και τους αμφ' αυτον, ουτω και αναγκαιως μη τους προσιοντας
δεχεσθαι, προτερον δ' ου καλως εχειν κατηγορεισθαι, ην τινας προσιοντας και
δεχοιτο· αναγκην γαρ ειναι προσφοιταν σφισι και των αγνωτων, μη οτι γε των
γνωριμων, συχνους εις παρακλησιν· η γουν περιοριζειν, ει θελοι, η, ανετον αφεντα,
ακαταιτιατωι μη μεμφεσθαι. Ταυτα μεν Ἰωσηφ απεκρινατο, ου τωι πλεον εις
κακουχιαν των παροντων εθελειν, αλλα πιστευων τηι διαθεσει, αμα κιρνας τοις
λογοις και της βαρυτητος ουκ ολιγον, ει, της τιμης εξοστρακισας, ποιειν εθελοι και
της απο των ανθρωπων παρακλησεως ερημον. Ὁ δε βασιλευς, οιον εκ των λογων
λαβων το οι συνοισον και, οτι κατηρξεν ο πεισομενος λεγων ου αυτος, βουλομενος
ισως ποιειν, κατα την προς εκεινον δυσωπιαν απεσχετο, ευπροσωπον οιον εντευθεν
τον περιορισμον εκεινου θεμενος, ως εκεινου πρωτως μνησθεντος, πεμψας εξαγει τε
της Λαυρας καν τηι Χηληιφρουριον δ' αυτη επινησιδιον προς τοις ακροις της Ευξεινου
θαλασσηςπεριοριζει, ευχερει μεν ενεαριζειν, δυσχερει δε παμπαν διαχειμαζειν, ως
κατα στομ' απαντωντος τηι νησωι βορεου και την πικριαν εκπνεοντος της
ψυχροτητος. Τινας δε και των μονα χων, οι δη κακεινωι προσεκειντο, αλλον μεν
αλλαχου εξοριζει και νησοις ταις 535 κατ' Αιγαιον περιοριζει· τον δε γε μοναχον
Ἰασιτην Ἰωβ εν Καβειαιφρουριον δ' αυτη προς τωι Σαγγαρει κειμενον ποταμωιυπ'
ασφαλειαι πεμψας περιοριζει. λʹ. Ὅπως τους κατα την πολιν Γεννουιτας εταπεινου ο
βασιλευς. Τοτε μεν ουν και ο βασιλευς, εκστρατευειν επ' Ὀρεστιαδος παρασκευαζο
μενος, τους Γεννουιτας, παρακινουμενους εξ αναιδειας, ταπεινουν ηβουλετο.
Προτερον μεν γαρ πολλωι προειχον σφων Βενετικοι και το κατα σφας συνεδριον
πλουτωι τε και αρμασι και παρασκευαις απασαις, ατε και τηι θαλασσηι προσχρωμενους
πλεον εκεινων και μακραις ναυσι τα πελαγη διαπε ραιουμενους, και προσκτασθαι
πλειονα κερδη συνεβαινεν ων οι Γεννουιται προσεκτωντο πραγματειων
μετακομισεσι και κινησεσιν. Ἐξ οτου δε του Ευξεινου πελαγους εγκρατεις εγενοντο
Γεννουιται, βασιλεως διδοντος, εν ελευθεριαι πασηι και ατελειαι και κατετολμων
αυτου και μεσου χειμωνος εν συστελλομεναις κατα μηκος ναυσιν, ας εκεινοι ταριτας
λεγουσι, πλεοντες, μη μονον Ῥωμαιοις απεκλεισαν τας κατα θαλασσαν κελευθους
και πραγμα τειας, αλλα και των Βενετικων πλουτωι τε και παρασκευαις υπερεσχον.
∆ια τουτο ξυνεβαινε σφισι και καταλαζονευεσθαι μη μονον των του γενους εκεινων,
αλλα και Ῥωμαιων αυτων. Προσπεφιλοτιμηται μεν ουν βασιλευς ιδιως και τινι
ευγενει Γεννουιτηι, Μανουηλ λεγομενωι του Ζαχαριου, τα της κατ' ανατολην
Φωκαιας ορεινα, μεταλλον στυψεως εχοντα, εφ' ων δη και κατοικησας συναμα τωι
ιδιωι λαωι ειργαζετο. Και πολλα της εργασιας αποναμενος, και πλεον ηθελεν εχειν εκ
της του κρατουντος προς εκεινον ευμενειας και διαθεσεως. Ἠξιου γουν μη 537
ανεισθαι Γεννουιταις εκ των ανω μερων δια θαλασσης Ευξεινου καταγειν
στυπτηριας μεταλλον, επει πολληι τινι χρωνται ταυτηι τα εξ εριων υφασματα
μιαινοντες χρωμασι διαφοροις, ως οραν εξεστι. Και ο βασιλευς κατανευων
επεταττεν. Οι μεν ουν εν τηι πολει Γεννουιται, αμα μεν αιδουμενοι την βασιλικην
προσταξιν, αμα δε και ως εις την πολιν την εσχατην αποβασιν εχοντες, εμενον επι
τροπου του τα επεσταλμενα πληρουν· αλλοι δε τινες εκ Γεννουας, παρ' ουδεν την
προσταξιν θεμενοι, ναυπηγησαμενοι μακρας ναυς κατα τινα ληιστρικην πειραν,
 
 

175

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταχυναυτουντες εξεπλεον της σφετερας και δη, τωι Θραικικωι προσοκειλαντες
Βοσπορωι, διεπλεον τα στενα του Ποντου, αφροντιστως εχοντες και βασιλεως και
του κατα σφας συνηθους· μηδε γαρ ειναι τον προσισχοντα τοις ενταυθα εκ Γεννουας,
πριν αν, προς ταις Βλαχερναις γενομενον, βασιλεα τε ευφημειν τα εικοτα και
προσκυνειν, ετε ρωθι τρεπεσθαι. Τοτε τοινυν εκεινοι, και αυτων συνθεσιων των
κατα σφας αμε λησαντες, ουριωι χρησαμενοι τωι εκ του νοτου πνευματι, ανηγοντο
αφροντιστως και, το στομα διεκβαντες το του Ποντου, προς τοις βορειοις της
θαλασσης λιμεσιν ενωρμουν. Κακεινοι μεν τα πολλα επι χρονον πειρατευοντες διετε
λουν. Ὕστερον και φορταγωγουσαν ληισαμενοι ναυν, ουκ ολιγον μερος του φορτου
και στυπτηριαν εχουσαν, εν ταυτηι τα παντα νηησαμενοι κατ' ασφα λειαν,
θαρρουντως κατεπλεον. Βασιλευς δε, πυθομενος την διαβασιν, εν δεινωι την
καταφρονησιν εποιειτο και επι λογισμων εστρεφε πως αν εγγενοιτο εν χερσι τους
καταφρονησαντας περισχειν· αλλ' ουδ' εκεινοις ηγνοητο το παραπαν η του
βασιλεως θελησις. Ἀμελει τοι και δια μεριμνης εποιουντο της ου τυχουσης τον
πλουν ευοδησαι σφισι και αυτους διαδραναι τον κινδυνον, ον επυνθανοντο
επηρτησθαι τουτοις παρα βασιλεως. Ὡς γουν εκειθεν πλεουσι τα της ανατολης κατε
φαινοντο ορη και ην αυτοις ποτε μεν εξ ουριων πλεειν, ποτε δε και λεχριους προς
τον εμπιπτοντα ανεμον, οπως αν σφισι ρεποι το πνευμα, εν αλλοις μεν 539 αυταρκες
ην το τοιουτον και σφισιν αποχρωντως ειχε προς ευπλοιαν, τηι Φαρωι δε
προσισχουσιν εν και μονον εδοκιμαζετο πνευμα χρησιμευσον, το του βορρα, πλην
ουκ ανειμενον και κατερραιθυμημενως αον, ως και εις νηνεμιαν αμφιβαλλεσθαι το
του αερος καταστημα εκ του τα λαιφη και μονον ψαιρειν, αλλ' ον αρα και ταναΐτην
ονομασειε τις των ναυτικων· τουτωι γαρ και μονωι ειχον ισχυριζεσθαι, απηλπικοτες
των αλλων, προς τον απο του βασιλεως λοχον ταις πορειαις αυτων εφιζανοντα. Και
γ' εφ' ημεραις προσδο κωσιν ασμενοις σφισιν επεστη και λαμπρος επνει, και εξ
ουριων το πνευμα ιστατο τηι νηΐ· ωι δη θαρρησαντες, τας τολμας εθαρρυνον τας ιδιας
και, τους φωσσωνας αυτικα διαπετασαντες ολους, κατα ρουν εφεροντο· πισυνοι μεν
και τηι του πνευματος σφοδροτητι, ου μην δε αλλα και τα πλευρα της νηος βοαις
αυαις εξηρτυον και οπλοις κατεκοσμουντο, ως αποχρωντως ανθεξουσης μεν προς
πυρ και παν το βαλλομενον της νεως, πολεμησοντων δε και αυτων, ει τινες εκ
βασιλεως επιθοιντο. Τα μεν ουν περι τουτων ο βασιλευς πυθομενος αποστελλων
προσεταττε τοις κατα την Περαιαν Γεννουιταις πεμπειν τους κωλυσοντας· οι και,
συχνους πεμποντες τους απερουντας μη πλειν προσωτερω, ουκ ειχον πειθειν. Οι δ'
απεστυγουν μεν προς την ενστασιν, ομως, το εφ' εαυτων προορωμενοι μονον εις τε
το προς βασιλεα ευνουν και εις την προς το γενος επιστροφην, ηφιουν το παν επ'
εκεινωι. Ὁ μεντοι γε βασιλευς, εσχατην περιφρονησιν ηγησαμενος και γ' εις ατιμιας
μειζονος λογον, ει καθυφεικοτος εκπλευσειαν, επαγειρει μεν τας κατα την πολιν
ευρεθεισας ολκαδας, περισυναγει δε και, καθως τις επακτηρ κυνας, το ανα την πολιν
Γασμουλικον, εφισται δε τουτοις τον βεστιαριου Ἀλεξιον τον Ἀλυατην. Κακεινος,
αμα τοις περι αυτον τον Βοσπορον ως ειχε διαπεραιωθεις, δεινα εποιει προστασσων
και, ει μη 541 τουτους καταγωνισονται, ισον ετιθει και τωι της αρχης στερεσθαι.
Συνταξα μενοι τοιγαρουν οι επι των νηων, οι δε και επι του αιγιαλου
παραταξαμενοι, την φορτηγον κατιουσαν εδεχοντο. Και οι μεν, προσπιπτοντες και γε
κυκλωι περιπτυσσομενοι, μαχητων εργον επληρουν, αλλ' ουκ ηνυον το παραπαν· η
τε γαρ εξ ουριας ορμη και το υπερανεστηκος της νεως εκεινοις ες οτι μαλιστα
εβοηθει, και ματαιος τοις ανθισταμενοις ην η σπουδη. Και οι μεν επειχον, ορμωντες
εφεξειν, οι δ' επι της νηος κατημελουν, ως μηδεν ανυσοντων· συχνων γαρ
οιστευοντων τους φωσσωνας και πολυωπους ποιουντων, το στερρον ενικα του
πνευματος, και προσεχωρει μειζον η ωστ' επισχεθηναι τοις κατωθεν εμποδιζουσι
 
 

176

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και, κατ' ολιγον διολισθαινουσα, διεφυγγανε τους επιτιθεμενους κυκλωι, πολλους
προς ολιγους οντας. Ὁ δε βασιλευς, εξω που καθημενος, εσφυζε τας ορμας, ενορων
τας αποφυγας, και συχνους επεμπεν αλλους και επεθαρρυνε κελευων και προσα
πειλουμενος. Αι σπουδαι δ' ησαν ανονητοι, και των σπευδοντων τας χειρας τωι
ουριωι του πνευματος η ναυς απεδιδρασκεν. Ὡς γουν εκεινοι μεν εν αποροις ησαν, ο
βασιλευς δ' εν αθυμιαι δεινηι, χλευην το πραγμα οιομενος και αντικρυς γελωτα,
εισαγει τις των αμφ' αυτον βουλην δοκουσαν συνοισειν· η δ' ην· χρησαμενους παρα
Κατελανων την σφων ναυν, μεγιστην των αλλων ουσαν, επιβηναι τους αυταρκεις
πολεμαρχους και ουτως, επεμβαλοντας τους εκεινης φωσσωνας, τωι προσαρασσοντι
πνευματι ως πρωτως μετεχοντας, τους τεως ωργυιωμενους επιτειχισαι, ωστε και
απνοειν και ουτως της ορμης καθυφεισαν επ' εκεινην ορμαν τους επι θατερας οντας.
Τουτο γουν βουλευ θεν, αμα τωι λογωι το εργον ηνυετο· και δη την ταχιστην
εμβαντες, εκ πρυμνης γινονται της καταγομενης· ετυχε γαρ και η ναυς εγγυς και
ευχερης ην μετενεχθηναι προς τα προηγουμενα. Κακεινης πεσουσης προσθεν, αι της
δευτερας πνοαι εμπαιουσι τηι προτεραι, και το πολυ φυσημα των φωσσωνων της
πολεμιας, εις ολιγον περισταν αυτικα, ακινητον την ναυν ενειργαζετο.
Ἐμπιπτουσων τοιγαρουν αμφοιν, εκθοροντες εκ θατερας εις εκεινην,
προσβοηθουσων και των κατωθεν, μεγισταις προθυμιαις εβαλλον. Και ουτως επ'
αυτοις αλλοι και επ' εκεινοις ετεροι επεμβαινοντες, του βασιλεως παραθαρρυνοντος
εξωθεν, κρατεραι μαχηι, επι πολυ της θαλασσης 543 προελθουσαν, αιρουσι την
φορτηγον. Και ταυτην μεν προς τωι βασιλικωι νεωριωι ιστασι καταξαντες, αυτους δε,
ταις αξιαις δικαις υποβαλλοντες, ετιμωρουν· πολλοις δ' εκεινων και τους
οφθαλμους εξωρυττον τοις προστυ χουσι πασσαλοις, αντιποινα της προς βασιλεα
καταφρονησεως. Παρεοικος τουτωι ξυμπιπτει και αλλοτε, και τοις Γεννουιταις
προστρι βεται εγκλημα. Τινος γαρ εκεινων υπερηφανευσαμενου προσελωντι και
ειποντος ως η πολις και παλιν εσται τοις ημετεροις, ζηλωσας εκεινος βαλλει κατα
κορρης και τον οφθαλμον αχρειοι τωι Λατινωι, και ευθυς τωι πληξαντι ο δια μαχαιρας
εσχεδιαζετο θανατος. Τουτο μαθων, βασιλευς δεινα εποιει και τον ιδιον προσερετην
ουκ ανιει ζητων. Ὡς δ' ουκ εδιδουν ουδε γαρ ην, ευθυς θυμος αιρεται κατ' εκεινων,
και τωι Μουζαλωνι Μανουηλ αυτικα προστασσει το γενος εξαναστατουν απαν, μηδεν
μελ λησαντα. Συνηκτο τοινυν εν ακαρει το στρατιωτικον, οσον ην εν τηι πολει και
οσον εξωθεν προσεγενετο. Και αμα φοβεροι μεν ιδειν, φοβερωτεροι δ' επιθεσθαι, τας
απαντων οικιας κυκλουσι και προς το εγχειρειν ησαν, την απο του βασιλεως
αναμενοντες κελευσιν. Οι δε, τωι φοβερωι εκπλαγεντες και καθ' οσον οιον τε
συστειλαντες το εμφυτον του θυμου, απηνεουντο προς τα πραττομενα, και της κατα
σφας ισχυος αμεινους τηι υποκλισει και τωι ταπεινωι σχηματι κατεφανησαν· και δη
προς ικεσιας ετραποντο και προσε λιπαρουν, των ιδιων τραχηλων εκδησαντες
εαυτους, ες ο τι και βουλεται ο κρατων χρησασθαι, ομολογουντες ηττους ειναι της
βασιλικης εξουσιας, καν ο τι προστασσοι, ευπειθειν υπισχνουμενοι, μηδ' αναφυγην
ειναι σφισι, πλην την απο του βασιλεως συμπαθειαν. Ουτω ταπεινωθεντες τωι φοβωι,
πληθος αθρουν προς το κελευομενον ενεδιδουν και, πολλωι χρυσιωι προστιμηθεντες,
την βασιλικην οργην μολις καταμαλαττουσι, πολλωι της σφων κορυζης εκεινην
ανυσιμωτεραν γνωρισαντες. Και ταυτα μεν εν τουτοις.
545 {ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΩΝ ΙΣΤΟΡΙΩΝ ΕΚΤΗ}.
Ὅπως και εκ ποιων των αιτιων τα κατα τον Αιμον και αυθις παρε κινουντο.
Βασιλει δε και αυθις φροντιδων ηρξε τα κατα τον Αιμον κινουμενα. Αι γαρ συνθεσιαι
 
 

177

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του Κωνσταντινου και επι τωι κηδει σπονδαι συνεχεοντο ηδη, της Μαριας κινουσης
τον ανδρα προς εχθραν, εφ' οις και παιδοποιησαμενων τον Μιχαηλ, εν αναβολαις τα
περι την Μεσεμβρειαν ησαν· και δηλος ην βασιλευς εκεινοις πλαττομενος αφορμας
του μη διδοναι α και καθαπαξ διδοναι ουκ ην βουλομενωι εκεινωι· ανερριπιζε δε το
μισος και η προς βασιλεως της μητρος εκεινης Ευλογιας παρορασις. Το δ' αιτιον η
περι των γεγονοτων τηι εκκλησιαι διαφορα, ως και εις εχθραν λογιζεσθαι τωι
κρατουντι μη οπως αυτην σχιζομενην της προς την εκκλησιαν κοινωνιας, αλλα και
πολλους των σχιζομενων περιποιουσαν και περιθαλπουσαν. Ταυθ' η Μαρια
πυνθανομενη των οσημεραι παρ' αυτην φοιτωντων ησαν γαρ και των μοναχων ουκ
ολιγοι την εις εκεινην στερξαντες ικε τειαν, δεινα εμελετα κατα του θειου, στυγουσα
μεν και την πραξιν, ως προς τους ικετευοντας ελεγεν, εν δεινωι δε ποιουμενη και την
της μητρος προς βασιλεως απεχθειαν. Ὅθεν και προς ισα δεικνυσα το εχθος,
πειραται πραττειν και μειζον η κατα γυναικας· τον γαρ Ἰωσηφ συν αλλοις, ον δη και
Καθαρον ωνομαζον, πεμπει προς Παλαιστινην, αμα μεν τωι της Αιλιας πατριαρχηι τα
πραχθεντα διασαφησοντα, αμα δε και τον σουλταν κατα βασιλεως ως ενον εκεινωι
παρακινησοντα, ωσθ' αμα εκεινον μεν ενθεν, Βουλγαρους δ' εντευθεν συνελθοντας
την χωραν του βασιλεως κακουν· ειναι γαρ και τωι θειωι απηχθημενον τον βασιλεα,
ως παραβαντα την προς εκεινον θρησκειαν, ουδεν δ' αλλο ειναι το κινουν Θεον επ'
ανθρωπους η το παραβηναι 547 σφας την προς εκεινον νομιζομενην δοξαν αρχηθεν.
Τωι μεν ουν πατριαρχηι οι παρα της Μαριας πεμφθεντες πιστα λεγειν εδοκουν, και
παρ' αλλων μαθοντι τα γεγονοτα· οθεν και παρα μονον το μεγεθυνειν προστιθεντας
το πραγμα, αληθινους πρεσβεις ειχε και ουκ επολυπραγμονει τον πεμψαντα,
επιστευε δε τους περι τον Ἀλεξανδρειας Ἀθανασιον και γε τον Ἀντιοχειας Ευθυμιον
εκεινο πραττειν ο και μονος ηξιουτο ποιειν. Τωι δε γε σουλταν παρ' ελπισμον ην
παντα η εκεινων πρεσβεια, ως μηδεποτ' αλλοτε γενομενη τοις προ αυτου της
Αιγυπτου αρχουσι· προσετι δε και το εθνος των Βουλγαρων μη περιφανες ον ωστε
και εις αρχην αναγεσθαι, εν υπονοιαις την πρεσβειαν εποιει και σιγηλως απεπεμπε.
Το μεντοι γε δοκουν τωι της Αιλιας πατριαρχευοντι Γρηγοριωι και λιαν αληθινον ην.
Ὁ γαρ Ἀντιοχειας και προεπεδημησε τηι Κωνσταντινου, ρυσθεις των του ρηγος
Ἀρμενιας χειρων· εκεινος γαρ, εχθος τωι πατριαρχηι τηρων και θελων εκποδων
ποιησαι, επει ανα χειρας ειχε τον ανδρα, εκδιδωσι τοις απαξουσιν ηι δη και
απολλυναι εκ του παραχρημα ξυμβαιη· και οι λαβοντες αμφιαλωι κατεπιστευον
πετραι, ερημωι ουσηι και απανθρωπωι τα ες παρακλησιν. Ἀλλ' εκεινος, ρυσθεις, ως
ελεγε, ταις θαυματουργου Νικολαου επιστασιαις, βασιλει προστρεχει, καταχθεις εις
πολιν. Ὁ δε γ' Ἀλεξανδρειας, και αυτος υστερος των πραχθεντων γεγονως, αναλυειν
μεν ουκ ειχε το γεγονος, ομως δ' ειρηνευεν, εμποδων εχων την ξενιτειαν του ταυτα
ζητειν. Ου γαρ προσκε κλητο επι τουτωι, αλλ' αυτος κατα παραμυθιαν ων επασχε
λυπηρων, εν τοις αθεοις διαγων, ως επι λιμενα εις τον βασιλεα κατεφευγε και,
επιτετελεσμενοις επιστας, εκρινε δειν ησυχαζειν, του μεν συμπραξαι παμπληθες
απεχων, το δ' ανακινειν καθεστωτα ηγουμενος ακαιρον.
βʹ. Ὅπως η Μαρια κατεσοφισατο τον Ὀσφεντισθλαβον. Ἡ μεντοι γε Μαρια,
Μιχαηλ τον παιδα και παρα την ηλικιαν στεψασα, βασιλικως ετρεφε και ανηγε, την
ευφημιαν μετα πατερας τωι παιδι παρε χουσα. Ὑποπτως δε τωι Ὀσφεντισθλαβωι και
λιαν εχουσα, δεσποτηι γε οντι, 549 υποποιειται δολιως εκεινον· τα γαρ του
Κωνσταντινου ασθενως εχοντος εποιει τοιαυτα κατασκευαζειν, περι τωι παιδι
δειλιωσαν. Πεμψασα γουν, ορκοις του μη επιβουλευσαι οι, πειθει παραγενεσθαι τον
Ὀσφεντισθλαβον παρ' αυτην. Ὁ δε, τοις ορκοις θαρρησας, εις Τερνοβον ηκε και ηδη
παρηβηκοτα υιοποιεισθαι ηξιου. Και δη επ' εκκλησιας περιφανως τηι Μαριαι εκεινος
υιοπεποιητο· μετα γαρ τας του ιερεως εντευξεις και τα επ' αυταις φωτα, διασχουσα
 
 

178

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον επενδυτην, αμφω Μιχαηλ και Ὀσφεντισθλαβον παρ' εκατερα των αυτης
αγκαλων ετιθει· και συνθεσιων γενομενων, απελυετο επ' οικου υιος κεκλημενος της
των Βουλγαρων δεσποινης μετα Μιχαηλ Ὀσφεν τισθλαβος. Ουπω πολυς χρονος την
υιοποιιαν παρεμετρει, και δολιευσαμενη κτεινει η δηθεν μητηρ τον υιοποιεισθαι
πιστευσαντα. Ἀλλ' η ∆ικη ουχ ωσπερ εθος αυτηι τα πολλα κατημελει, αλλ' ανισται τον
εκζητησοντα το αιμα του αδικως πεφονευμενου. Και ο λογος ανωθεν βουλεται
μετελθειν τα της διηγησεως.
γʹ. Τα κατα τον Λαχαναν αρχηθεν και οπως τον Κωνσταντινον πεφονευκεν.
Ἦν αγροτης εκεισε μισθου βοσκων χοιρους, Κορδοκουβας κεκλημενος· το δ' ονομα η
Ἑλληνων γλωσσα εις λαχανον εκλαμβανει, και Λαχανας εντευθεν φημιζεται. Ουτος,
των χοιρων επιμελως εχων, εαυτου κατημελει, ουτ' επι τροφαις ουτ' επ' ενδυμασιν
ασχολουμενος, μονωι δ' αρτωι αποζων και αγριοις λαχανοις, απεριττως ειχε και
αφελως και προς τους εταιρους, και αυτους κατ' εκεινον οντας, οις διεξηιει πολλακις,
δηλος ην περι εαυτου μεγαλα τινα φανταζομενος. Οι δε ουχ ηττον κατεγελων η μην
επιστευον. Ἐντευθεν εκεινος, τοιαυταις ουκ οιδ' οποθεν ελπισι μετεωρισας, τον
νουν εαυτωι προσειχε και ευχας απεδιδου Θεωι, ως εχων ετυχε· που γαρ εκεινωι μετον
και θειων λογιων, καν επι νουν, εν τοις αγροις οσα και τοις παρ' αυτου βοσκομενοις
χοιροις το παραπαν εκδεδιηιτημενωι και αφελως εχοντι; Συννους ουν τα πολλα
διαγων και ουδεν προυργου τιθεμενος της προς αρχην τινα καταστασεως, πολλακις
τα αυτα διεξηιει τοις αγροταις εκεινοις και συφορβοις, αγιων τινας εντυχιας λεγων
και παρακινησεις τας παρ' εκεινων 551 εις ο κινηθηναι και εθνους αρξαι. Ταυτα
πολλακις διεξιων επιστευετο. Και ηδη αλλως προσειχον αυτωι η ως εδοκει· την γαρ
προθεσμιαν εγγυς εδηλου του κινηθηναι. Μιας ουν το της ορμης συνθημα λεγων
λαβειν, αυτικ' εκεινους εφελκεται προς την εαυτου θεραπειαν, κακεινωι επονται, ως
μεγα τι ελπιζοντες πραξειν. Ἀπερχονται γουν εις χωραν και το του συφορβου κηρυτ
τουσιν ονομα, ως θεοθεν ηκε οι του αρξαι συνθημα. Και αμα λεγοντες επειθον και
προσεπετιθεντο πλειους εκαστης. Κακεινος προς το ευσταλεστερον μετεβαλλετο,
αμπεχονην τ' ενεδιδυσκετο και σπαθην περιεζωννυτο, ιππου τ' επεβαινε και
ανεθαρρει προς εργα μειζω η κατ' αυτον. Του γουν Κωνσταντινου ασθενως του
σωματος εχοντοςτο γαρ σκελος κατεαγος εχων, ακινητος ην, καν που και απελθειν
εδει, εφ' αμαξης εφερετο φορτος κενος, πολλοι κατωλιγωρουν, και μαλλον οι
προσοικοι Τοχαροι, εκδρομας εκαστης ποιουντες και Μυσων οντως λειαν τα Μυσων
τιθεντες. Φαλαγγι γουν Τοχαρων προσκρουσας, ο Λαχανας εμπιπτει σφισι μεθ' ων
επεφερετο και κατα κρατος νικαι και αυθις αλληι και ουτως προς το μεγαλειο τερον
επ' ου πολλαις ημεραις καθιστατο. Χωραι τοινυν προσετιθεντο οι και επ' αυτωι
πολυν τον του ευ πραξειν ελπισμον αραροτως ειχον, και ο Λαχανας πολυς ην
φημιζομενος πανταχου· ουδε γαρ ημερα εφιστατο καθ' ην ου πλειους των προτερων
ειχε και ηνδραγαθει προσβαλλων. Τουτο εθορυβησε μεν και τον Κωνσταντινον τα
πλειστα, αγγελθεν δε παρα δοξαν και αυτον θορυβει βασιλεα· το γαρ ουτως επελθον
παρ' αξιαν ουκ αν επελθειν ει μη επι μεγιστοις τισιν ᾤοντο. Ὁ μεν ουν
Κωνσταντινος, μονον ταραξας τα κατα τον Ζυγον, μετηνεγκε τον νουν προς το
απροσδοκητως φανεν και ως ουκ αν μη οτι γ' ουτος, αλλ' ουδ' αλλος τις ωιηθη ποτε.
Ὁ δε βασιλευς, τουτο μεν και τακει καταστησαι θελων, τουτο δε και προς τα
ακουσθεντα διαταραχθεις, προλαβειν ηπειγετο και τας ακρας κατοχυρουν· και δη
εξελθων της Κων σταντινου, επ' Ὀρεστιαδος ηλαυνεν ολωι ρυτηρι. Χειμωνος δ'
εξελθων και παγοις επιων, πασχει τι και των ανηκεστων· συμποδιζεται γαρ ο ιππος
επι παγων βαινων τωι βασιλει, και συμπεσων εκεινωι ο εποχουμενος πτωμα 553
δεινον χειρας τε και προσωπον δρυπτεται ουτω χαλεπως ως μηδ' αρκεσαι τον της
εκστρατειας ολον χρονον απαλειψαι τα τραυματα, αλλ' ετι λειψανα των πληγων
 
 

179

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εμμενειν επανελθοντι τωι βασιλει. Ἅμα γουν επεβη ο κρατων της Ἀδριανου, και αμα
η σφαγη του Κωνσταντινου αγγελλεται. Ὡς γαρ ηυξανετο καθ' ημεραν ο Λαχανας
και πολλοι προσεχωρουν εκεινωι, κατολιγωρουντες του σφων βασιλεως, εκποδων δ'
ην ηδη και Ὀσφεντισθλαβος, των δολων αποναμενος της Μαριας, οι δε γε
προσωικειωμενοι τωι Κωνσταντινωι, οι μεν εξ ανθρωπων ησαν, ταις της Μαριας
κακεντρεχειαις κατειργασμενοι, οσοι δε και περιησαν, οι μεν παρ' εκεινων επι
δυσνοιαις υπωπτευοντο, οι δε και ταις αληθειαις εδυσνοουν, μονος η μετ' ολιγων
εγκαταλειφθεις, Κωνσταντινος ορμαι μετελθειν τον ηδη και αυτου κατολιγωρουντα.
Και δη συνταξαμενος τας δυναμεις, ο μεν εφ' αμαξης εφερετο, οι δε οις εκεινος
επιστευε τας υπερ εκεινου ορμας κατεκλωντο. Ὁ δε Λαχανας, ομοσε χωρησας
εκεινωι, αμα φανεις επεισπιπτει και κατα κρατος αιρει· κακεινον μεν, μηδεν κατα
πολεμον πραξαντα βασι λειας αξιον, δικην ιερειου κατασφαττει· τινας δε των
εκεινου καταγωνι σαμενος, τοις λοιποις ως σφετεροις εχρατο. Και ηδη βεβαιως
επισχων την χωραν, και πολεων ηπτετο και γ' αυτας αιρων ουκ ανιει ως αρχων και
βασι λευς φημιζομενος. Ἀλλα τα μεν κατ' εκεινον ουτω, και ουτως οσημεραι πλεον
εμεγαλυνετο και ευοδουμενος επεδιδου.
δʹ. Ὅπως ο βασιλευς τηι θυγατρι Ειρηνηι τον Ἀσαν εις γαμον ηρμοσεν. Ὁ δε
βασιλευς, τωι μεν παρα δοξαν συμβαντι ως εικος επαλγησας, τα δε καθ' αυτον ως
ενην κατασφαλιζομενος, οσον ασφαλως ειχεν εκ Κων σταντινου πεσοντος, επαυξειν
ηθελε ταις προς τον Λαχαναν αγχιστειαις. Και πεμψας μεν απεπειρατο του
βαρβαρου, εφ' ωι και γνωναι ει ικανως εχοι και προς το προσω χωρειν, ουτως
αρξαμενος μεν απεριττως, τα μεγιστα δ' ευτυχηκως εκ του ραιστα. Και γε και
γαμβρον επι θυγατρι διενοειτο ποιειν, ει σφισι δοξειεν ενικανωμενος και προς αυτην
την των Βουλγαρων αρχην. Ὅμως δ' ενορων το της τυχης αστατον, ως αμα μεν
χαριζεσθαι και τα μεγιστα, αμα δε και τα αρχαια προσαφαιρεισθαι, κλινουσαν τα
ζυγα, αρετηι δε και το προσγενομενον οικειον και το απογενομενον ουκ ανελπιστον,
υπωπτευε τα πολλα την τυχην, μη, δουσα μεγαλα εξαιφνης, το παν ταχεως αφεληται
και, αρετης μη ουσης μηδε βραχυ, και το παρ' εκεινης διδομενον 555 αμαυρωιτο, ως
μη φθανειν επιτυγχανοντα θαυμαζεσθαι και ελεεισθαι αποτυγχανοντα. ∆ια τουτο
και ταυτα στρεφων επι λογισμων, βουλην συνελεγε, τους αμφ' αυτον συγκαλων.
Ἔβλεπε γαρ την των Βουλγαρων αρχην του προστα τησοντος χρηιζουσαν εξ
αναγκης, παρετιθει δε και τωι Λαχαναι τον εκ του Μυτζη Ἰωαννην· και τωι μεν τυχην
και θρασος και το επι των πραγματων ειναι εις προσβασιν της αρχης διεγινωσκε
συντελεσοντα, Ἰωαννην δε το γενος και την αφ' αυτου συναρσιν κατοχυρουν εις
αρχην οια τ' οντα και μαλλον διεκρινε. Και πολλοις γε ηρεσκεν η βουλη· τον του
Μυτζη υιον εις γαμβρον γενεσθαι τωι βασιλει, και, ουτως επι τηι πατροθεν βασιλειαι
κατασταντα, συνεργηθηναι και απ' αυτου βασιλεως προς ταυτην, επικλιναι τε
θαττον προς ταυτα και τους Βουλγαρους, αμα μεν δια το προσον τωι Μυτζη δικαιον
και το απο των πατερων αυτου προς σφας ιλαρον, αμα δε και δια την του βασιλεως
προς αυτον κηδεμονιαν, οσα και πενθερου προς γαμβρον· εικος δε και τον Λαχαναν,
εξαιφνης εκ τυχης φυσηθεντα, υπο χαλασαντα τας ορμας, φανεισων Ῥωμαικων
εκεισε δυναμεων, η προς δουλειαν υποπεσειν η μην και που κρυβηναι φευγοντα, μη
εχοντα οπηι αρα και ισχυρισαιτο· Μαριαν δε και παιδα ταυτης ραιον τους Τερνοβιτας
προδουναι· τα γαρ προς αυτους εκεινης κακα ου τοσουτον μικρα ωστε και ληθηι
δοθηναι.
εʹ. Ὅπως ο βασιλευς επι τουτωι πεμψας εζητει βουλην και παρα του
πατριαρχου. Ταυτα βουλευσαμενων, ο βασιλευς και την απο του πατριαρχου βουλην
πεμψας εν απορρητοις εζητει. Και ος τα πολλα προς τον Μυτζη ερρεπε και γραφων
την επι τηι βουληι ροπην εδιδου. Τουτο και Πριγκιψ ο ιερομοναχος Θεοδοσιος,
 
 

180

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αξιωθεις και ουτος προς συμβουλην την περι τουτων, εγραφεν, ηδη εις ψηφον ων
πατριαρχειου· ο γαρ Ευθυμιος ετεθνηκει της Θεου πολεως. Το δ' οπως ου χειρον
ειπειν. Κεχηρωτο μεν ουν το πατριαρχειον, και πολλοι των της ανατολης επισκοπων
παρησαν, οι μεν εκειθεν ιοντες, οι δε και ενταυθα ταις εκεινου προτροπαις
γενομενοι· ηρεσκε γαρ επι τουτοις και η του Ἀναζαρβου Θεοδωρητου βουλη, εις
νοσον ηδη κλιθεντος του 557 πατριαρχου, τους ικανους εκ προτροπης εκεινου
γινεσθαι, εφ' ωι τον μετ' εκεινον προσκληθησομενον ανεπιληπτως και ικανως
ψηφιζοιντο. Ὡς γουν εζητειτο ο χρησιμευσων και ουδεις του Πριγκιπος
απεγινωσκεν, ην ουν ευθυς και ψηφιζεσθαι και προσκαλεισθαι τον ανδρα. Ἀλλ' ο
βασιλευς, σοφον τι συνορων επι τουτοις, υπωπτευε την χλευην και τον κρεμαμενον
εκ της υποψιας καταγελων μηπως οφλησηι προυνοει. Τον γαρ Πριγκιπα μη δι ολου
τηι εκκλησιαι ενουμενον δια τα συμβαντα ουδ' ολως ηγνοει, το δε συνυ ποκλινεσθαι
κατα τιμην υπερτατην προτεινομενην ᾤετο μεν, ουκ ειχε δ' αραροτως πιστευειν· ει
γουν ψηφισθεις απερει, ειναι μεν εκεινωι την οτι και αξιουμενος ουχ υπηκουσεν
αυταρκη τιμην, τους δε γε καλεσαντας εξ αναγκης αποφερεσθαι το ηττον, οτι και
αξιουντες ου προσεδεχθησαν. Γραφει γουν και ταυτα εν απορρητοις τωι πατριαρχηι·
πειραν προτερον, ειθ' ουτως και εφιεναι ψηφιζεσθαι. Ἡ δε πειρα ην δια του
συγγραφοντος ταδε· ουτος γαρ, συνηθειαν εχων εις εκεινον την μεγιστην, και επι τηι
πειραι ταυτηι των αλλων προυκρινετο. Τοτε γουν, κατα τα εν απορρητοις επε
σταλμενα μεν προς βασιλεως πατριαρχηι, επεσταλμενα δε παρα πατριαρχου τωι
συγγραφει, φοιτων εκεινωι συχνακις και τα περι του πατριαρχειου προ τεινομενος,
ειδως μη ειδοτι τον νουν εθηρωμην και την γνωμην ενεχυραζον, και γ'
επληροφορουν πληροφορουμενος ως κληθεις υπακουσειε και την εις το
πατριαρχειον κλησιν προσησεται. Γεγονε ταυτα, και, ως υποψηφιωι εντευθεν
προσφερομενος, ο κρατων τα φιλικα τε επεστελλε και γε των αναγκαιων κατα
βουλην κοινωνον εποιει. Τοτε τοινυν, τας αυτων δεξαμενος συμβουλας και προ γε
τουτων την της δεσποινης, εργωι τα της βουλης επληρου και πεμψας αγει τε εις
εαυτον τον Ἰωαννην εκ των κατα Σκαμανδρον Τρωικωνεκει γαρ και τας διατριβας
εποιειτο, αυταρκως των εις προνοιαν εχωνκαι μετασχηματισας γαμβρον εκαλει και
βασιλεα Βουλγαρων. Μετετιθει δε και τουπικλην εις το του παπ που Ἀσαν, ανα
πασαν την περι αυτον πληθυν θριαμβευων τουνομα και δικας προστιθεις τας αξιας
τοις γε μη ουτω λεγουσι, κατα τινα μεμνημενοις χρειαν. Και των Βουλγαρων τους
μεν προσχωρειν ετοιμους εκαλει, ως αυτικα 559 ευεργετησων, τους δε τι και
προνοουντας του ασφαλους πεμπων δωροις μεν ηγαλλεν, ανερρωννυ δε ταις
ελπισιν ως ευ πραξοντας, ει τον Ἰωαννην δεξοιντο βασιλεα, αποσταντες Μαριας.
Ταυτα μεν ουν εκ της Ἀδριανου ωικονομει και τινας, αυτικα προς μονην την φημην
προσχωρουντας, ευ εδρα και κατεδημαγωγει Βουλγαρους ταις υποσχεσεσιν.
ʹ. Ὅπως και τον Μιχαηλ, εκ δυσεως ανελθοντα, γαμβρον εποιησατο.
Ἐπανελθοντι δ' εις πολιν ηγγελλετο και η του Μιχαηλ εκ των δυτικων οσον ουκ ηδη
αφιξις. Ὁ δ' ην ο του Μιχαηλ δεσποτου υιος υστατος, ∆ημητριος μεν το κατ' αρχας
λεγομενος, θανοντος δε του πατρος, τουνομα κατα μνημην εκεινου
ανταλλαξαμενος· ωι δη και μοιρα των του πατρος χωρων προσκεκληρωμενη ουκ
αποχρωσα τωι μεγεθει της κατ' αυτον αξιας, ης παρα του κρατουντος ετυγχανεν ηδη
γαμβρος υπεσχημενος γενεσθαι, ουδαμως εδοκει. Τωι τοι κακεινην αφεις, βασιλει
προσεχωρει, πιστευων γραμμασιν ορκοις κατησφαλισμενοις. Ἦσαν μεν ουν τωι
βασιλει εκατερων των θυγα τερων Ειρηνης αμα και Ἄννηςη γαρ Ευδοκια μικρα ην
και ετιαι προς τους νυμφιους συναρμοσεις εμπροθεσμοι· αλλ' οι της Ειρηνης γαμοι
τωι ηδη βασιλει φημιζομενωι Βουλγαρων Ἀσαν ετελουντο περιφανεστερον.
Συμβολοις γαρ εχρατο βασιλικοις, εξ εριων μεν κατ' εφεστριδας, τοις δ' αλλοις τοις
 
 

181

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτοις βασιλει. Και συνθεσιαι ησαν· ει μεν ευοδοιντο, επιβαινειν Τερνοβου συναμα
και ταις απο του βασιλεως δυναμεσιν, ει δ' ουν, αλλα και αυθις εις δεσποτας της
Ῥωμαΐδος σεμνυνεσθαι. Τοις μεν ουν τετελεσμενοι ησαν οι γαμοι, και βουλαι
προυτιθεντο συνεχεις, οπως αν και τα προσω κατ' ευμαρειαν προχωροιεν. Τοις δε
του Μιχαηλ γαμοις και της δευτερας των βασιλεως θυγατερων Ἄννης προσιστατο τι
των της εκκλησιας κανονων, ους δη Σισινιος, παλαι θεις, αφορισμοις εκρατυνεν
ασφαλεσιν. Ἡ μεν ουν του δεσποτου Νικηφορου Ἄννα της του βασιλεως θυγατρος
Ἄννης αυτανεψια ην, Νικηφορος δε και Μιχαηλ αυταδελφοι παντως. Περιισταμενου
γουν του κατ' αυτους συνοικε σιου εις εκτον βαθμον, τον ενθεν μεν εκ τεσσαρων,
εκειθεν δ' εκ δυο συγκει 561 μενον, εδει συνοδου περι τουτων σκεψομενης και της
παρ' αυτης λυσεως. Ἐπει δ' εσκεπτοντο και τα των βασιλεων συναλλαγματα, ως εις
ειρηνην γινομενα, εδοκουν πλειω την ανεσιν εχειν η δη τα των αλλων,
αντισηκουσθαι το ως δηθεν παρα κανονας γιγνομενον τωι προς τους δεομενους ελεει
κοινως εδοκει· και τονδε τον τροπον του προσισταμενου λυθεντος, εταττετο μεν εις
δεσποτας ο Μιχαηλ, τηι Ἄννηι δε, βασιλιδι ουσηι γε, συνεζευγνυτο. Και ην εντευθεν ο
μεν Μιχαηλ βασιλευσι δουλος εν ορκοις, ο δ' Ἰωαννης ενσπονδος διολου, ει
βασιλευσοι Βουλγαρων, Ῥωμαιοις εν ορκοις, ει δ' ουν, αλλα και αυτος εν ορκοις
πιστως δουλευσων τοις βασιλευσιν, υπο τουτοις δεσποτης ταττομενος.
ζʹ. Τα κατα την Μαριαν και οπως τωι Λαχαναι συνυκησεν. Ἠβουλετο δε
βασιλευς προλαμβανειν Μαριαν, μη και φθασηι τα καθ' αυτην ευ θεμενη αλιωσηι τε
την βασιλεως βουλην, και κατεσπευδε συχνους επ' εκεινην πεμπων, ου τοσον τακει
καταστρεψοντας οσον ημερως μεταχει ριουμενους, εφ' ωι παραδοιεν Μαριαν και
τους του βασιλεως δεχοιντο παιδας. Ἡ μεντοι γε Μαρια εν αφυκτοις εγνω γενομενη
και δυοιν μεσον εναπειλημ μενη κακοιν· ενθεν μεν γαρ το φανεν εκ νεου κακον, ο
Λαχανας προσκειμε νος, ηρημου την χωραν και προσεκτατο τα περιξ, προσβαλλων
μονον, εκειθεν δ' αι δυναμεις του βασιλεως, επιουσαι πλειονες, δηλαι ησαν το μεν
ταπεινον και οσον εκτος ζημιουντες, το δ' εντος και περιφανες εκ παντος τροπου
υποποιουμενοι. Ὅθεν και περι εαυτηι τε και τωι παιδι τετρεμαινουσηι δειναι
φροντιδες εταραττον την ψυχην, και, προς αμφοτερα μερη μη σθενουσα ιστασθαι,
θατερον εξημερουν εγνω, πλην οσον και ταυτην απονασθαι των καθ' ημερωσιν
πραχθεντων τα μειζω. Το μεν ουν προς βασιλεα κλινειν των εικοτων μεν εκρινε και
αλλως ευπρεπες εαυτηι, σωζουσηι μεν τα της σωφρο συνης και τα προς τον
αποιχομενον δικαιαδικαια δε παντως μη συνοικειν τωι σφαγει, ζητουσηι δε παρ'
οικειου συζεσθαι, παρ' ου δη και την τιμην εκτησατο. ∆ια ταυτα γουν το προς
βασιλεα πεμπειν και ικετευειν των 563 δικαιων εκρινεν. Ὅσον δε το καθ' αυτην
συνοισον καθ' ο ην βουλομενη, και λιαν απαιδον εγινωσκεν· αυτηι μεν γαρ την τιμην
κατοχυρουν αυτηι τε και παιδι Μιχαηλ δια σπουδης ειναι, βασιλεα δε μηδ' αν εν
υπνοις θελησαι, αφεντα τους παιδας, ους δη και ηρξατο καθισταν, εκεινοις
περιποιειν την αρχην. Ουτω μεν ουν των απο βασιλεως και μαλλον ικανως
απεγινωσκε, το δε προς τον βαρβαρον πεμπειν και αξιουν σπενδομενην καθ' αυτην
διατελειν του εθνους αρχουσαν, ουτ' εχειν λογον την αξιωσιν εκρινε· τον γαρ της
αρχης ταυτης αντιποιουμενον σπενδεσθαι προς την κατεχουσαν ταυτην αδυνατον.
Και τα απο βασιλεως συννοουσαν φροντιζειν εποιει· μηδε γαρ ηρεμειν βασιλεα, απαξ
υπερ παιδων περι της αρχης αρξαμενον διαφερεσθαι. Ἔγνω τοινυν παριδειν μεν τα
του αποιχομενου δικαια, παριδειν δε και ανθρω πων νεμεσιν, ει, τοιαυτη τις ουσα,
τοιουτωι εαυτην εκδοιη, προς μονον δε το δοκουν συνοισον αυτηι τε και παιδι
κατιδειν. Το δ' ην, ως εδοκει, ολην εαυτην επιρριψαι τωι συφορβωι και υπανοιξαι
θυρας αυτωι και βασιλειας και πολεως, αυτωι τε συνειναι και συνοικειν ως βασιλει
δεσποινα. Ταυτα διανοησαμενη, αυτικα πεμπειουδε γαρ ηρεμειν ειων αι του
 
 

182

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βασιλεως αποστολαιτους διασαφησοντας τωι βαρβαρωι τα της βουλης τε και
αξιωσεως. Και ος ακουσας πρωτον μεν καθυπερηφανευετο δηθεν και τοις
επεσταλμενοις απεσεμνυνετο, διαθρυπτομενος οιον, ει αρχην οσον ουπω
κτησομενην αυτωι σπαθηι και δυναμει κρειττονι εκεινη φθανει χαριζεσθαι. Ὅμως και
τα του λεχους προσιετο, πονηρως αγαν και βαθεως, ουχ ως τις αν ειποις φιλογυνις
και της γυναικωνιτιδος εραστης· το γαρ μαλαττειν τα ηθη, των δεξομενων και λιαν
ως καταφρονησοντων αυτικα, διεφυλαττετο· αλλως δε κατ' ειρηνην και του μη
χεεσθαι εμφυλιοις πολεμοις αιματα κατεδεχετο, ως χαριν διδους, ου λαμβανων.
Ὅρκων ουν γενομενων και συνθηκων εξ εκατερων, υπανοιγνυσι τε αυτωι τας πυλας
και, εντος δεξαμενη, τελει εαυτηι συν εκεινωι τους γαμους, και τας ταινιωσεις της
βασιλειας και αυθις συναμα δεχονται, και γε παρασκευαζει τωι βασιλει αντιπαλον,
ως ᾤετο, ικανον. Τουτο συμβαν τε και ακουσθεν τον βασιλεα αυταρκως και ως ενην
διεταραξε. Ὑπεκρινετο τε κακεινος μη αθυμειν σφαλλομενος των ελπιδων, αλλα
στυγειν τωι παρ' αξιαν εκεινης πταισματι, ωστε και το γενος καταισχυναι και την
αρχην προσαπολλυναι τωι μηδενος αξιωι κατεγχειρισα σαν· μηδε γαρ ανθεξειν ολως
και υποσχειν εκεινον επιβρισασαν εκ Τοχαρων 565 δυναμιν, ην εικος επεισπιπτειν
αμα μεν προς εχθρον προφανη, αμα δε και παρα των οικειων καταφρονουμενον.
Ταυτα λεγων, ουκ ανιει και αυθις πεμπων τε δυναμεις αγωνιουμενας και τα προς
καταβολην Μαριας κατασκευαζομενος. Ὁ τοινυν Λαχανας προς τας της γυναικος
θρυψεις και απηχθετο και βαρβαρικως ηθελε διαζην, τους αμφ' αυτον και λιαν
υποποιουμενος· εγνω γαρ αμφοτερωθεν εξαρτυομενους πολεμους και τας βλακειας
μηδεν οιας τ' ουσας κατευναζειν τους εκ των πολεμων κινδυνους, ωστε και
πολλακις, προς εκεινην διαφιλονεικουντα, εντεινειν πληγας. Αυτος δε, κρειττω
πασης ασχολιας τα κυκλωι συνανιστα μενα κρινων, υπεποιειτο τε τους αρχοντας των
Βουλγαρων και προς πολεμους ητοιμαζετο τους κατ' αμφω· ουδε γαρ ην ουτε
Τοχαροις δια τα πραχθεντα σπενδεσθαι ουτε τους του βασιλεως οπωσουν αναρταν.
Μεντοι γε και καθ' οσον ισχυεν αντιπαρεταττετο, το μεν εκων, το δ' ακων· αρχην
γαρ λαβων ην ουκ ηλπισεν, εσπευδε μη μονον εχειν, αλλα και συνισταν.
Ἐπιτιθεμενων δ' αλλως και των εξωθεν οσημεραι, και ακων κατηναγκαζετο
μαχεσθαι· ᾔδει γαρ και βαρβαρος ων πολεμησοντα εξ αναγκης τον μη θελοντα
πολεμειν. ∆ια ταυτα γουν τα κατ' εκεινον ευωδει παραβολωτερον συμπλεκομενα.
Ουτε γαρ οι ανθισταμενοι ισχυον ορμαις ατακτουσαις αντισχειν, και το διευτο νουν
κατωρρωδει την απεντευξιν, ως μη καλως χρησομενου του περιγεγονο τος. Το γαρ
εις χειρας γενεσθαι τωι Λαχαναι ισα και θανατος ην, απηνειας ενεκα της εσχατης·
βαρβαρα γαρ ηθη τα εκ τυχης ελεεινα μαλασσειν ουκ οιδεν. Ὅθεν και πολλακις, ταις
τολμαις περιγενομενοι, παραυτικα τωι των δεινων ελπισμωι, ει αλωιεν,
συστελλομενοι, απηντευκτουν. Πολλαις μεν ουν ταις αμφι τον Ἀσαν δυναμεσι
περιεστοιχιζετο· πλην οι εκειθεν ενιοτε και ακοντες αλισκομενοι εν καλοις ησαν δια
το προσπιπτειν αυτικα, ως δηθεν τυραννου μεν απαλλαγεντες, βασιλει δε
προσγιγνομενοι· τοις δ' εντευθεν απαγομενοις εκει προσχημα τι ουκ ην
υπονοηθηναι το σωιζον, αλλ' ως εχθροι εκολαζοντο.
ηʹ. Ὅπως Μαρια μεν παρεδοθη βασιλει, Ἀσαν δε Τερνοβιταις παρεδεχθη.
Ἐτριβοντο μεν ουν εντευθεν τα πραγματα, αλλην δ' απαλλαγην των κακων ουκ ην
ελπιζεσθαι ει μη την του βαρβαρου απαλλαγην, ης και ταχεως 567 εξελθοντος
επιστασης· το γαρ παλιμβολον της τυχης οσον ουπω ουκ ην εκφυ γειν ουδ' εκεινον,
και μαλλον φυσηθεντα το παν εκ τυχης. Ὅθεν και Τοχαρων ησσημενος ηγγελλετο,
και ταις εκειθεν φημαις εμπιπτει Τερνοβι ταις καιρος, ωρμημενοις παλαι κατα
Μαριας· και αμα παιδι προδιδοναι ταυτην εγνωσαν τοις του βασιλεως, τον Ἀσαν δε
δεσποτην εδεχοντο, οτι και εκ παλαιου οι προσηκε τα Βουλγαρων πραγματα. Ἡ μεν
 
 

183

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουν Μαρια, εμφορτος ουσα τωι απο του βαρβαρου κυοφορηματι, αμα παιδι Μιχαηλ
προς βασιλεαεπεδημει γαρ τηι Ἀδριανου το δευτερονηγετο και φυλακαις ταις
προσηκουσαις εδιδοτο· Ἀσαν δε συν Ειρηνηι, ουχ αμα, αλλα μετα τον Ἀσαν εκεινη,
βασιλεως προς πολιν ελθοντος, ανεδην επεβαινον της Τερνοβου και βασιλεις
εφημιζοντο. Ἦν δ' εν τοις μαλιστα των προυχοντων και Τερτερης, ωι δη και μεγαλως
το Βουλγαρικον προσειχε και παρ' εκεινοις εμεγαλιζετο. Τουτον ηβουλετο μεν
βασιλευς τωι Ἀσαν κατα γενος συνειρειν και τιμαν αξιωμασι· το γαρ υφερπον απ'
εκεινου προς βασιλειαν πολυ ην, επει και στρατηγων δηλος ην του μειζονος
εφιεμενος. Ἐμποδων δ' ην τοις βουλευομενοις η συζυγος· το γαρ ταυτην εχοντα
τιμασθαι, μηδεν τωι Ἀσαν κατα γενος συναπτοντα, λαμβανοντος μαλλον ην προς την
των υπονοουμενων αναψιν πλειστον οσον εμπυρευμα. ∆ια τουτο και δεσποτην
προτεινει ποιειν, ει, της γυναικος αποστας, τηι του Ἀσαν αυταδελφηι εις γαμον
συναπτοιτο. Γεγονε ταυτα, και η μεν του Τερτερη συζυγος, αχθεισα προς βασιλεα, τηι
κατα Νικαιαν εδιδοτο φυλακηι συν υιωι Ὀσφεντισθλαβωι, η δε του Ἀσαν αυταδελφη
τωι Τερτερηι συνηρμοζετο και τωι της δεσποτειας αξιωματι εσεμνυνοντο.
θʹ. Ὅπως Ἀσαν εκ Τερνοβου απεχωρησεν. Ειχε μεν ουν εντευθεν τωι δοκειν
τα μεγαλα προς συνεργιαν Ἀσαν, και χρονος ολιγος αυτωι παρεμετρει την των
Βουλγαρων αρχην. Ἐπει δε ταχεως παρακεκινηντοπρος γαρ απιστιαν το
Βουλγαρικον ετοιμον, και αυραις εστι πιστευειν ανεμων μαλλον η σφων ευνοιαιςκαι
τα της αποστασιας δηλοι ησαν εκ πολλων ωδινοντες, ανεζωπυρει δε τουτοις τας
γνωμας και Τερτερης, κρυφηδον βασιλειων ηδη, και, ταλλα φανερος ων εις την
υποψιαν, μονωι τωι προς τον Ἀσαν κηδει συνεκαλυπτετο, ως μη προδωσων δηθεν ωι
569 κατα γενος συνηπτετο, συνιδων την παρακινησιν ο Ἀσαν και δεισας μη
προλαβοντες εκρηξαιεν το δεινον και ου φευκτα εσοιτο οι τα του κινδυνου, την
φυγην ευσχημονως ποιεισθαι προυνοει και μετα κερδους, ο δη και ενεχωρει
κερδαινειν. Τα γαρ της βασιλειας των Βουλγαρων πραγματα, α δη και μαλιστ' ειχον
εκ Ῥωμαιων λαβοντες, ησσημενων το παλαι, στρατηγουντος του βασιλεως
Ἰσαακιου, και γ' ενεκειντο τεθησαυρισμενα κατ' αυχημα μαλλον η κατα χρειαν,
ταυτα δη και οσον ην αλλο φορτος ευκομιστος εν αφανει περισχοντες σακκοις και
της πολεως εκβαλοντες νυκτος, αυτοι, τους εις ανεσιν και τρυφην των εξω που της
πολεως εξιοντας σχηματισαμενοι, ανα κρατος ευθυ της μεγαλοπολεως εφευγον. Και
πρωτον εις Μεσεμβρειαν υπο βασιλικωι κομπωι και τρυφηι φθασαντες, ως μη
φωραθειεν φευγοντες, ουτω θαλασσηι χρωνται και πλωι προς την πολιν. Και δη
καταχθεντας τηι κατα τον Ἀναπλουν του Ἀρχιστρατηγου μονηι εφ' ημεραις ο κρατων
ουκ εδεχετο, εν οργηι παντοιαι την αποφυγην ποιουμενος και το παν δειλιαι και
κακανδριαι εκεινων κρινων πολλων πονων και εξοδων απωλειαν εν βραχει. Ὡς δ'
ουκ ην το γεγο νος αναλυεσθαι, εκεινοις μεν εκχωρειται, την πολιν εισελθοντας, τωι
βασιλει εμφανιζεσθαι, ο δε γε Τερτερης ερημης βασιλειας, θελοντων και των
Βουλγαρων, επιλαμβανεται. Και εν ολιγωι αμ' ηκουετο βασιλειας επιβαινων και αμα,
ταινιουμενος κατα βασιλεας, εγκρατης των πραγματων ην. Ἀλλα ταυτα μεν ες
τοσουτον, τα δ' εντευθεν εσαυθις ερουμεν.
ιʹ. Ὅπως κατηγοριαι συνεσκευασθησαν κατα του πατριαρχου Βεκκου. Ἤδη δε
χρονων παρωιχηκοτων τετταρων τωι Ἰωαννηι τα της πατριαρχιας διαφεροντι, κατα
μηνα ληναιωνα της εβδομης ινδικτιωνος, δειναι κατηγοριαι τουτωι παρα τινων των
του κληρου συρραπτονται, ψευδεις μεν και διακενης το παραπαν, ου μην δε και
δυσχερεις τωι κρατουντι δεχεσθαι. Ἦν γαρ εκεινωι δια σπουδης οτι πλειστης
υποχαλαν τον τονον του ζηλου τωι πατριαρχηι, και μαλλον τα οι πραχθεντα εξ
υπογυου εχοντα, περι ων ανω τερω ερρεθη· ταυτα γαρ και αλλ' αττα πλειστα
επισυμβαινοντα ανηπτε 571 μεν την βασιλεως οργην, ου μην δ' ειχεν οπως της
 
 

184

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ορμης επισχηι τον ανδρα, και αλλως ορμητιαν οντα και θερμουργον, πλην ου τα καθ'
αυτοντουτων γαρ και απεριμεριμνως ειχεν, αλλα τα καθ' ετερους συνοισοντα.
Ζητουντι γουν τροπον καθ' ον αν υποκλινοι τον λεοντα, χρησιμ' ησαν τα
κατηγορημενα, αλλως ουκ αληθη δοκουντα ουδ' ευπαραδεκτα. Ῥοπης γαρ εις
πορνειαν καν Πηλευς ωφλεν αν η εκεινος· ιεροσυλιας δε εγκλημ' αν απηνεγκατο και
ο επ' ανθρωποις αδωροτατος Ἀριστειδης μαλλον η εκεινωι δικαιως προσηπτετο· το
δε γε εις βασιλεα ως καταρωιτο αυτοθεν την συκοφαντιαν προΐσχετο ακουομενον.
Ἐκεινος γαρ, παλαι πρεσβευων εις βασιλεα υπερ τινος των χρηιζοντων ελεους,
πολλακις μεν κατα πειραν προυτεινε τα οι δοκουντα συνοισειν, τοσαυτακις δε
προσβαλλων ουκ ηνυτε το παραπαν. Τριων ουν ο μεν εδεετο συνεχεστερον, ο δε
προσεκειτο καρτερωτερον, βασιλευς δε τριτος υπερετιθετο τε και ανεβαλλετο. Και ο
μεν εδεετο προσανα φερειν και παλιν, ο δε, πειραι γνους ουκ ανυσωνᾔδει γαρ και
παροργισων, ει αυθις λεγοι, το καθ' αυτον οιον προς τον ικετην απολογουμενος ως
ου καταρραιθυμησας τωι βασιλει προτεινοι τα τουτου δικαια, Θεον παρεισηγε της
σπουδης μαρτυρα και· «Θεος οραι τα περι ων και προβαλληι», ελεγεν. Ὁ δ' εκεισε
παρων, συκοφαντησας τον λογον, συμπλαττει το ψευδος, ως Θεον δηθεν κατα
βασιλεως εκκαλουμενου του ιερεως εις την των αδικουμενων εκδικησιν. Τουτοις,
ωσπερει τισιν ισχυροις κατασεισταις, υποχαλαν τον πυργον της εκεινου ψυχης
ᾤοντο. Ἦν δ' ο τας ορμας σφισιν υπαναπτων ο της Ἐφεσου Ἰσαακ, εις πατερα μεν
τεταγμενος τωι βασιλει, ουδεμιαν δ' εχων αιτιαν απεχθειας τωι πατριαρχηι παρ' οσον
το τα δοκουντα ξυμπραττειν αιρεισθαι τωι βασιλει· η γουν τουτο μονον η και
δευτερον, το τα κατ' ανατολην πατριαρχικα υφ' αυτωι θελειν ποιεισθαι, μηδεν αξιων
πλεον εχειν τον πατριαρχην εις ενοριαν η τα κατα μονην Κωνσταντινουπολιν
περιοριζομενα, τα δ' εξω ταυτης υπο τους επισκοπους γινεσθαι, ων δηπου και αι
ενοριαι εισι. Ταυτ' εσπευδε και κατωρθου ουκ αλλωι τωι μηχανηματι η τωι διισταν
βασιλεως τον ιερεα· ο δη και εποιει τους κατηγορουντας δεχομενος και γε κατα το
δυνατον υποθαλπων. 573
ιαʹ. Ὅπως βασιλικη νεαρα προβαινει επι τοις σταυροπηγιοις. Προβαινει γαρ
νεαρα βασιλειος αλλ' αττα πλειστα διοριζομενη και ταττουσα και το τα
οπουδηποτουν πατριαρχικα, οσα εν χωραις τε και μοναις, υπο τους επισκοπους ων αι
ενοριαι τελειν· εγκλημα γαρ εφαινετο και παρα κανονας το, εκ παλαιου γινομενον,
υπεροριον κεκτησθαι τον Κωνσταντινουπο λεως δικαιον, μηδε τουτ' ειδοτος του
λεγοντος ως κολουει τωι πατριαρχηι το οικουμενικον ο εντος αυτον περιοριζων της
Κωνσταντινου, μηδ' ενοριαν οσα και του τυχοντος επισκοπου προσνεμων. Ἀλλ' ο
Ἰσαακ, τοτε τον καιρον της απεχθειας αρπασας ως ερμαιον, περιεποιει τοις
επισκοποις αυτου, ταυτον δε και εαυτωι λεγειν, τα της Κωνσταντινουπολεως δικαια.
Τον μεντοι γε πατριαρχην ουκ ανιει παρ' ολους δυο μηνας ο βασιλευς, ποτε μεν εις
κρισεις εγκαθιστων, ποτε δε και υπερ εκεινου ισταμενος και των εγκληματων
απολυων, ως συκοφαντουντων των κατηγορων αντικρυς. Ἦν δε διττα στρεφων,
τοις μεν κατηγοροις κατα προσωπον εγκαλειν εφιεις και δηθεν ελεγχειν, εκεινον δ'
αυθις το μερος καταψων τε και περιποιουμενος τωι γ' επικρινειν ως πικρως
συκοφαντοιεν οι λεγοντες και, ει ηθελεν ουτος λεγειν, ουκ αν συκοφαντιας
ηνοιγοντο στοματα. Ἦν δ' εμφανης εντευθεν προσ ονειδιζων τωι πατριαρχηι το προς
εκεινον φιλερι· εριν γαρ τον ζηλον και το υπερ των αδικουμενων λεγειν ενοχλειν
εκρινε.
ιβʹ. Τα συμβαντα τωι πατριαρχηι δια την των κολυβων αποστολην. Ου χειρον
δε και το εν αρχηι των κατηγορηματων συμβαν ως χαριεν ιστορησαι και δειξαι οποσα
πονηρια, προσλαβουσα καιρον, ανυει. Συνηθες μεν ουν ην περιφανως τελεισθαι τηι
εκκλησιαι την της Ὑπαπαντης εορτην, ατε κατ' εκεινην τυχοντος παρ' Ἰωσηφ του
 
 

185

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κρατουντος της συγχωρησεως· ην δε και εφθωι σιτωι συναμα καρποις οπωρων
ποικιλλομενας τας των εκπωματων πλατειας εις ευλογιαν προτιθεσθαι, ων ως
απαρχη τις η 575 κρειττων τωι βασιλει προσηγετο επιδορπιος. Ἐπει δ' εικος τας
χαλκας εκεινας πλατειας υποδοχας, πλειστας ουσας, εξωθεν ερανιζεσθαι, συν ταις
αλλαις ην μια δοκουσα και πρωτευειν τωι καλλει και αξια τωι βασιλει προσ αγεσθαι, η
δη και γραμμασιν Αιγυπτιοις ως ποικιλμασι τισιν ενεσκευαστο· ειθισται γαρ, ως
ελεγετο, Αιγυπτιοις αντ' αλλων τινων ποικιλματων εν τε πεπλοις και φωταγωγοις
και σκευεσι παντοιοις τοις γραμμασι χρησθαι. Ἔτυχον δε τα γραμματα του
καταρατου Μαχουμετ, ταυτον δ' ειπειν και Μωαμεθ, ονομα φερειν εις επαινον·
τουτο κυκλωι τηι πλατειαι εγγεγραμμενον τους κατηγορουντας ουκ ελαθε. Και δη εξω
κειμενης ετι, πριν αν εισαχθειη τωι βασιλει, ουτοι πεμψαντες αναγγελλουσιν ως ουκ
εισιτα γε τα της πλατειας εις βασιλεα, φερουσης εξαγιστον ονομα, και ως ο
πατριαρχης επιτηδες ενσκευασαιτο εκεινην πεμφθηναι τωι βασιλει, ηιπερ μη μονον
ουκ ευλογιας μετον δια το της γραφης μυσαρον, αλλα και μυσους τα μεγιστα
προσετριβετο. Ταυτα πυθομενος ο βασιλευς, πειραι θελων γνωρισαι τα αγγελθεντα,
εξ αυτης πεμπει τον του κοιτωνος παρακοιμωμενον τον Βασιλικον Βασιλειον,
ξυνετον οντα γραμματων Ἀγαρηνων· και ος ανεγινωσκε τε και το αληθες
προσεμαρτυρει τοις απαγγειλασιν. Ἡ μεν ουν πλατεια ουκ εισηγετο δια την
συνειδησιν, την αποστολικην παραινεσιν του βασιλεως τηρησαντος· το δε τηι εξης ως
εγκλημα και τουτο προυτιθετο μεγιστον.
ιγʹ. Ὅπως παρηιτησατο τον θρονον ο πατριαρχευων Ἰωαννης. Ὡς τοινυν τα
κατα τον πατριαρχην επι μησι δυοιν ετριβετο και ουδεν ηνυετο, μονον δ' υθλος και
λοιδορια και παν ο τι κακιστον ηνκαι τι γαρ, οπου και κλιμακα κατα φιαλης
ενσκευασθεισαν τωι πατριαρχηι, κατα τινα ανεσιν, δενδρων εκεισε καταφυτευθεντων
παντοιων, υλην ειχον και ταυτην της κατ' εκεινου συκοφαντιας, παρ' ην αιτιαν και
μονην ακουσας κατασπαν εκελευε και γ' αφανιζειν τελεον; , ως γουν ουδεν αλλο η
λοιδορια ηνυετο, σκοπος δ' ην εκεινον, απειρηκοτα προς τας επιφορας των υβρεων,
παραιτει σθαι τον θρονον, μηνος κρονιου, μεσουσης νηστειας, λιβελλον γραφειν τωι
συγγραφει παραιτησεως επιταττει και γ' επιδους βασιλει, προσποιουμενωι 577 μη
δεχεσθαι, απηλλαττετο και φερων τηι της Παναχραντου μονηι εαυτον διδωσιν. Ἦν
ουν η εκκλησια ποιμενος κεχηρωμενη, μητ' εκεινου παροντος, και αλλον
αντεισαγεσθαι ουκ ην ολως τωι βασιλει θελητον· εν τωι μεταξυ γαρ, πεμπων και
αυτον δη τον υιον αυτου τον βασιλεα Ἀνδρονικον, επειρατο μαλαττειν. ιδʹ. Τα κατα
τους πρεσβεις του παπα και τον πατριαρχην Ἰωαννην. Ἐν τοσουτωι δε και πρεσβεις
εκ Ῥωμης παρα του παπα εφιστανται εξω που πολεως της Ἀδριανου επανηκοντι
βασιλει. Και ος, θελων συσκιαζειν σφισι τα κατα τον πατριαρχην, εκεινοις μεν αιτιας
πλαττομενος, ως απειρηκως, ελεγε, προς τους πονους ο πατριαρχης και ανεθηναι
θελων επ' ου πολυ εκχωρει προς καιρον του πατριαρχειου, και γε μελλειν εντυχειν
σφας εκεινωι παρα τισι των κατα την πολιν μονων, εκεινον δε πεμψας ηξιου
αποθεσθαι μεν τα της μικροψυχιας, ως οντα καιρου μαλλον η βουλησεως, απελθειν
δε προς την των Μαγγανων μονην κακει τοις πρεσβεσιν εντυχειν παραγεγονοσι,
μηδεν των προτερων σημηναντα. Ουτως ελεγε και αμ' εκεινοις την πολιν εισηρχετο.
Πριν δ' εντυχειν εκεινους συνοδωι και πατριαρχηι, ο βασιλευς, γνους το της πρεσβειας
κεφαλαιοντο δ' ην μη λογοις ειναι την των εκκλησιων ειρηνην και μονοις, αλλ'
εργωι δεικνυντων τωι και σφας κατ' εκεινους την πιστιν ομολογειν και ουτω
πληροφορειν την ενωσιν· παρωτρυ νοντο γαρ καν τουτωι παρα των ημετερων, ως
ελεγον, σχιζομενων, οι δη και, πολλοις των εν εκεινοις φρεριων μιγνυντες, χλευην
ελεγον την ειρηνην ειναι και δειν δοκιμαζειν ει και αυτοι το συμβολον ουτω
λεγοιεν, οιομενων εντευθεν εις μεριμνας αγειν τον βασιλεα, ως δυοιν εξ αναγκης
 
 

186

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενεσθαι θατερον, η μη καθυποκλιθεντος την ειρηνην συγχεεσθαι, η και τι των
κειμε νων παραβαντα μειζονως αμαρτειν, και σφας ισχυριζεσθαι φευγειν ετι δικαιως
την ενωσιν, ως αντικρυς παραβαντων, γνους ταυτα τοινυν ο βασιλευς και ειδως,
εξαπιναιως ακουσαντας, θορυβηθησομενους και τους τεως ειρηνην αγοντας, πεμψας
μετακαλειται και αρχιερεις και κληρον απαντα και, σφας κατ' ιδιαν λαβωνκοσμικοις
γαρ απειρητο μη παρει ναι... 579
ιεʹ. Πληροφορια βασιλεως προς τους της εκκλησιας δια τας παραλογους
απαιτησεις των πρεσβεων. «Τα μεν των παροντων, ειπεν, οπως και κατεπραχθη και
μεθ' οσης της δυσχερειας ηνυσθη, οιδατε παντως, επει ουδ' εμοι τοσον αναλγητως
εχοντι ταδ' εφηπται. Οιδα γαρ και πατριαρχην εντευθεν παριδων, τον Ἰωσηφ λεγω,
ον δη ισα και τον γεννησαμενον εστεργον, μαλλον δε και ετι πλεον, επει εκεινος μεν
της εις φως προοδου, ουτος δε της εις το κρειττον επανελευσεως αιτιος γεγονεν.
Οιδα και πολλους βιασαμενος και τους φιλους σκανδαλισας, προς δε και τους
ημετερους λυπησας. Και μαρτυρησουσιν οι εν φυλακαις προσγενεις, οις παρ' ουδεν
αλλο η το προς τους Ἰταλους πραγματευθεν και μονον η τε προς ημας ολιγωρια
ξυνεβη και η αφ' ημων αυθις σφισιν οργη. Ειχον μεν ουν επι λογισμων ανυσαι το
παν εντευθεν, ως μηδεν πλεον ζητησοντων των Ἰταλων· ουτω γαρ και προς υμας
εποιουμην τας συνθεσιας, και ο εν τηι εκκλησιαι χρυσοβουλλειος λογος τοις λογοις
μου μαρτυρησει. Ἐπει δε των ημετερων τινες, ως πεπυσμαι, και μαλλον οις ανδανει
το σχιζεσθαι, ουκ οιδ' ο τι παθοντες, ει μη τις πειραν θ' ημων ταυτ' ειποι και
μεριμνων επαναστασιν, φρεριοις εντυχοντες κατα που την Περαιαν, χλευην την
ειρηνην ειπον και απατην ειναι και προυβιβασαν ζητειν σφας το πλεον κατα τινα
δοκιμηνκαι τουτο εστι το της επιστασης πρεσβειας κεφα λαιον, βουλομαι προλαβων
μικρα προς υμας ειπειν και πληροφορησαι, ως αν μη, εξαπιναιως ακουσαντες,
ταραχθειητε, μηδε τι παλιν ημων το προς σφας κυβερνητικον ιδοντες, υποψιαις ταις
ου καλαις περι ημων βληθειητε. Ἐγω γαρ, και ο συνιστωρ ειη Θεος, υπερ του μη τι
παραλυθηναι των ημετερων μεχρι και αυτης κεραιας η μην ιωτα, αυτος εγω
καθυπισχνουμαι αυτο το θειον συμβολον των πατερων ενθειναι σημαιαι και
πολεμησαι μη οτι γε Ἰταλοις, αλλα και παντι εθνει υπερ τουτων αμφισβητουντι. Και
αυτη μεν εστιν η πληροφορια ην διδωμι προς υμας· αλλως δε κυβερνησαι και μετ'
ειρηνης αποπεμψαι τους πρεσβεις ουτ' εμοι νεμεσις παντως ουθ' υμιν αδικια το
συνολον. Ἀξιω γουν και προσπτυσσεσθαι σφας φιλικως και ασπαζεσθαι ευμενως,
μηπως και την θηραν, ο δη φασιν, ανασοβησωμεν, και 581 μαλλον παπα γεγονοτος
νεου και ου κατα τον Γρηγοριον οντος ευμενους ουτω τοις ημετεροις πραγμασι. Το δ'
εντευθεν εμοι μελησει, μηδε διωριαν λαβοντι βουλης, της προς αυτους αποκρισεως.»
Ταυτα του βασιλεως ειποντος, ο μεν πατριαρχης εφισταται τηι των Μαγγανων μονηι,
και ουτω τα καθ' αυτον διασκευαζεται ως μηδεμιαν των εις αυτον πραχθεντων
γνωσιν παρασχειν σφισι· των δ' αρχιερεων τε και των εκκριτων του κληρου αμφ'
αυτον συναχθεντων, παραγινονται και οι πρεσβεις. Και τα της πρεσβειας κινουντες,
δηλοι ησαν εκεινα προτεινοντες α δη φθασας ο βασιλευς προεδηλου· παρ' ην αιτιαν
και προενηχηθεντες ευμενως ηκουον α δη, μη προμαθοντες, και λιαν δυσχερως αν
ηνωτιζοντο.
ι ʹ. Ὅπως απεσταλησαν οι πρεσβεις ιδειν τους αποκλειστους εν φυλακαις.
Ταυτ' αρα και βασιλευς, ως ου χλευην ειναι την ειρηνην πληροφορων, τον Ἐφεσου
Ἰσαακ συν πρεσβεσιν αποστειλας, καθειργμενους εδεικνυ τους προσγενεις εν ταις
φυλακαις. Οι δ' ησαν ο πρωτοστρατωρ Παλαιολογος Ἀνδρονικος, ο πιγκερνης
Ῥαουλ Μανουηλ, ο αδελφος αυτου Ἰσαακιος καιτεταρτος ο του πρωτοστρατορος
αυτανεψιος Παλαιολογος Ἰωαννης· οι δη και, τετραχα κοσμηθεντες, ειποι τις
ποιητης, βαρειαις αλυσεσι, φυλακης τετραγωνου γωνιαν επειχεν εκαστος. Τοτε και ο
 
 

187

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πιγκερνης Ῥαουλ, ιδων τον Ἐφεσου και οιον υπερπαθησας, ει αυτος μεν εν ανεσει
ζηι, εκεινοι δε προσ ταλαιπωρουνται τηι φυλακηι, υπερ ων εκεινον μαλλον η αυτους
εδει μαχεσθαι, συναγει τε λεληθοτως την αλυσιν ην εφορει, προαγων οσον ην
εγγυτερω, και, φακελλον ποιησας το πτυγμα, κατ' εκεινου ριπτει ως πληξων, καν
απετυγχανεν, εις εαυτον του τραχηλου την αλυσιν ελκοντος.
ιζʹ. Ὅπως ανηχθη ο Ἰωαννης εις το πατριαρχειον το δευτερον. Ἀλλ' ο
βασιλευς, τα ες πιστιν εντευθεν του αληθη πραττειν τοις πρεσβεσιν αφοσιωσαμενος,
προυργου παντος τιθεται το και αυθις τον πατριαρχην ανα 583 γαγειν. Ουτε γαρ εν
παραδοχηι ην τα της παραιτησεως τοις αρχιερευσιν, καν ο βασιλευς εδεχετο ταυτην·
αλλ' ουν ου προΐσχετο ολως αυτη το επι των ιερων πραγματων αναξιον, μονον δε
θορυβον παρα των και ταραχην αλογον, και οτι, πληχθεντων επι τουτοις τας
συνειδησεις τινων, ουκ εκρινε δειν προσμενειν, μηπως, φησι, τισι παρα συνειδησιν ηι
το προσερχεσθαι. Τουτο δε τι αν παραιτησεως εχοι, ει μη και μαλλον ελεγχου τοις
την κακιαν οιοις τ' ουσι κωλυειν και μη κωλυουσιν; Ὅθεν και κοινηι σκεψει αξιουσιν
αρχηθεν τον ανδρα την προστασιαν δεχεσθαι. Ὁ δ' ουχ υπηκουε, ζητων την επι τοις
συκοφανταις εκδικησιν. Το δ' ην και εν των αδυνατων τωι βασιλει, προισχο μενωι
συνηθειαν αλογον των κρατουντων, καθ' ην την μεν συκοφαντιαν ιασθαι και τον
συκοφαντουμενον ρυεσθαι του κινδυνου, συκοφαντην δε μηδ' οπωσουν
τιμωρεισθαι, καν συκοφαντοιη τα εσχατα, τετακται· μηδε γαρ ειναι το αληθες τωι
βασιλει μανθανειν, οπου τωι μη αποδειξοντι κινδυνον εφηφθαι ξυμβαινοι. Ταυτ' αρα
και μη ανυων, και μαλλον αφιεναι το πταισμα παρακαλουμενος, μιμησιν φεροντα
του Χριστου, την προκλησιν δεχεται και εκτηι ποσειδεωνος, υπο λαμπραι τηι
δορυφοριαι συγκλητικων τε αμα και εκκλησιαστικων, της αυτης ινδικτιωνος
αναγεται. Τοτε συμπλασαμενοι γραμματα της προς τον παπαν απολογιαςΟυρβα νος
δε τοτ' ην, πολλαις μεν υπογραφαις μητ' οντων επισκοπων μητ' επισκοπων ουσων,
μιαι και τηι αυτηι χειρι του γραφεως, ως δηθεν πολλων ιερων ανδρων και μεγαλων,
κατησφαλιζοντο· ει μεν και πατριαρχηι δοκουν, ουκ οιδα, τεως δε γε και λιαν τωι
βασιλει, φερειν πιστεις προνοουμενωι επι τηι των εκκλησιων συμβασει,
παραδοκουντων πολλων και κατ' εκεινους επισκοπων· και γαρ σφισιν ουτω τα των
επισκοπων πεπυκνωτο ως και εις εκατοστυας αριθμεισθαι πλειστας την παρ'
εκεινοις συνοδον. Ταυτ' αρα και 585 τα ημετερα εξισαζειν θελων εκεινοις, ταυτ'
επραττε. Πολλαις δ' ετεραις γραφαις των ημετερων πατερων, ταις εκ του Υιου
δηλαδη προχεισθαι, χορηγεισθαι, διδοσθαι, εκλαμπειν, εκφαινεσθαι και ταις ομοιαις,
την του εκπορευεσθαι λεξιν επειλυον, δηλουντες και τουτο, ως και τους μη πειθομε
νους ειρηνευειν ταις αξιαις δικαις καθυποβαλλομεν. Το δ' αρ' ην ονειρος. Και επι
ψευδεσιν εγκληθεντες απολογουμενοι, ου διαλυειν, αλλα συνισταν το εγκλημα τοις
ειδοσι διεγινωσκοντο· εμελλε δε και τουτο τοις ταλαιπωροις της εκκλησιας
εσυστερον προσκομμ' ειναι, εγκαλουμενοις ως εξεκηρυχθησαν οι ορθοδοξοι· και αι
προς τον παπαν γραφαι, φασι, μαρτυροι σοφωτατοι. Το δ' ως εμε γουν ειδεναι αλλως
ειχεν, ει και προς τον παπαν κατα τινα θωπειαν ουτως εγραφετο· οτι δε κακεινοις
ματαια ησαν τα της θωπειας, Μελετιος τε και Ἰγνατιος εδειξαν.
ιηʹ. Ὅπως Μελετιος και Ἰγνατιος εις τον παπαν απεσταλησαν. Σχιζομενοι
μεν της εκκλησιας περιφανως, δικην δε προς βασιλεως υποσχοντες απαχθηναι προς
παπαν, ως τα και τα πεισομενοι, και παρεδιδοντο πρεσβεσι και απηγοντο. Τωι δε
τοσουτον κολαζειν εμελησεν ωστε και εποικτιζεσθαι, ει εκκλησιων μεγαλων ειρηνηι
εμποδων ιστανται. Και μεθ' ιλαροτητος πασης τωι βασιλει αντεπεμποντο, αξιουντος
του παπα και βασιλεα ανθρωποις δοκουσι του ασφαλους αντεχεσθαι κατ' ευλαβειαν
ιλαρως και αυτον προσφερεσθαι. Ἦν ουν ομοιως και τα των γραμματων εκεινων
θωπευτικα, αλλως προ βασης, ως πολλους ειδεναι, της εκκηρυξεως. Ἐπειδη γαρ
 
 

188

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τινες των περιττων και ευκολων, οις ουδ' ην το παραπαν ειδεναι τα της εκκλησιας
των Ἰταλων, ουτε μην και ακουουσι ξυνιεναι, ως παλαι ποτ' ησαν εν πρωτοις
ηνωμενοι των αλλων πλεον και τι ξυμπεσον παρελυσε τον δεσμον, ομως δε παλιν
απαραθραυστα μενουσιν ημιν τε κακεινοις τα του χριστιανισμου μυστηρια, ως μηδεν
παρεγχειρειν τολμαν τινας επι τελεσμωι βαπτισματος και ιερωσυνηι 587 και γαμωι και
τηι μοναχικηι καταστασει και τοις λοιποις οις αρα και η καθολικη και μια εκκλησια
τους αυτης επιτελει τροφιμους, αλλ' ωσπερ αν εκ δρυος η απο πετρης αρχηθεν ησαν,
μηδεν των τοις χριστιανοις ανη κοντων ειδοτες και δια ταυτα εκεινους εκτοπως
αποστρεφομενοι, και τα παρα τοις ημετεροις εβδελυσσοντο αγια και κρημνοις και
ποταμοις και ορεσιν εδιδουν, ως μηδεν οντα, τα τιμια καντευθεν εκολουον τα της
πιστεως, αναλαμβανει ζηλον ο βασιλευς και παντας επισκοπους προσκαλειται και
μοναχους, εστι δ' ου και τινας των σχιζομενων, πλην επ' ασφαλειαι, περι φανεις, ων
εις ην και ο εν Φρυγανοις Ἀκακιος και ο μαθητης αυτου Γερμανος και οι λοιποι
πλειστοι, και μεσον αυτων ισταται και καθικετευει, εκ των Ἰχνηλατου
παραβολικων, του μη προλαβειν τους επιτιθεμενους αργουντων, ως και πολλους
μνημονευειν, κατα το προσφορον προοιμιασαμενος, μη παριδειν κινδυνευουσαν την
θρησκειαν, μηδε, σχηματι ευσεβειας προδιδομενα, τα τιμια παρ' ουδεν τιθεσθαι, αλλ'
αμυνειν παντι τροπωι τοις της εκκλησιας θεσμοις· ειναι γαρ μεγαλην ανιαν, ην δια τι
παρεισφρησαν κατ' οικονομιαν των μη συνηθων, αναγκης παραπεσουσης, αυτοι, της
εκκλησιας αποστα τουντες, ουχ οπως το μη δοκουν φυλαττοιντο σφισι καθ' εαυτους,
αλλα και νομους εκκλησιας παραλυειν τολμωιεν, ων τοις τολμημασιν εν μονον
κακον λειπει, το μη χριστιανιζειν ομολογειν, ωστε, παροντος τουτου, ισχυν τους
αναχαιτισοντας εχειν τωι απο της εκκλησιας δεσμωι, εφ' ωι η και αυτοι, δεει
ληφθεντες, αποσχοιντο του κατα των ιδιων σπλαγχνων το ξιφος ωθειν, η μην
αποναρκαν ειη ους μελλουσιν πειθειν πραττειν ανοσια. Ταυτ' ησαν τοτε τα τωι
βασιλει προβαλλομενα, μη ανθρωπους εκκηρυττειν ασφαλιζομενους, ουμενουν,
αλλα κακιαν αναστελλειν παρα το εικος προ βαινουσαν, επει και πολλοι γε των την
ειρηνην εκεινην δυσχεραινοντων παρησαν εκει και συγκατεψηφιζοντο την καταραν
τοις τα τιμια καθυβρι ζουσι. Μαρτυριον των λεγομενων το πολλων και μεγαλων
οντων και συμπλη ρουντων τον εκει συλλογον μηδενα διστασαι, μη αντειπειν, μη
αποσκιρτησαι, μητε μην ενδειξασθαι τινα ροπην υπολογισμου· εχρην δε παντως, ει
ουτως 589 ανεδην χριστιανοι εκκηρυττοιντο. Ἀλλ' ην ταις αληθειαις προβλημα ευλα
βειας το πραχθεν εκεινο του μη παντα τολμασθαι εκ του πρωτως παρα σταντος τισιν,
αλλα και την καταραν εις υπολογισμον ειναι παντως τοις ευλαβως μετιουσι τα
τιμια. Ἀλλα ταυτα μεν ες τοσουτον.
ιθʹ. Παλιν τα κατα τον Λαχαναν και οπως παρα του Νογα πεφονευται. Του δ'
αυτου ετους, επει ουκ ην τον Λαχαναν ηρεμειν, αφαιρεθεντα και Τερνοβου και
συνοικουσης, λαον συναθροισας τον ικανον, τοις Τερνοβιταις περιεκαθητο. Και ετι
μεν του Ἀσαν εντος οντος, εχων μεθ' εαυτου Τζασιμπα ξιν πρωτοστρατορα, ον και
βασιλευς ετιμα τωι αυτωι οφφικιωι, Ἀσαν ευνο ουντα το προτερον, τας των Ῥωμαιων
δυναμεις εδρα τα χειριστα. Και γαρ πρωτον μεν περι δεκα χιλιαδας ουσας και
συμμαχουσας εξωθεν τοις εντος, ας ο πρωτοβεστιαριτης Μουρινος ηγε, επι τωι
∆ιαβαιναι στρατοπεδευσαμενος, Λαχανας πολλοις μετ' ολιγων προσβαλλει και
επτακαιδεκατηι μηνος ανθε στηριωνος, συρραξας πολεμον σφισι, κατα κρατος νικαι
και πολυν φονον εργαζεται, ους μεν κατα πολεμον, ους δε και αυτος κατασχων
απηνως υστερον κατασφαξας. Και αυθις μετ' ολιγον ποσειδεωνος πεντεκαιδεκατηι
τοις αμφι τον Ἀπρηνον πρωτοβεστιαριτην επεισπεσων κατα τον Ἔξω Ζυγον, ωσει
πεντε χιλιαδας μαχιμων αγοντα, τους μεν εις τελος κατηγωνι σατο, τον δ' εργον
δεικνυει μαχαιρας. Και πολλα τοτε λυσσομαχων κατειρ γαζετο. Ὕστερον δε,
 
 

189

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποχωρησαντος μεν του Ἀσαν, του Τερτερη δε την των Βουλγαρων λαβοντος αρχην,
εγνω Νογαι προσχωρειν και οι αμυνειν καθι κετευει. Ου μην δε και βασιλευς
ετερωθεν κατημελει, αλλα και αυτος προς Νογαν τον Ἀσαν πεμπει συναμα και
δωροις πλειστοις, αξιων μη παριδειν 591 τον εκ γενους Βουλγαρων αρχοντα, αλλα
προσεπαμυνειν αδελφωι γε οντι και των καθ' εαυτον δικαιων χρηιζοντι. Ὁ μεντοι γε
Νογας δεχεται μεν και Λαχα ναν, ελθοντα προτερον, δεχεται δε και Ἀσαν ευμενως·
πλην δωρα μεν δεκτο και αμφοτερων, πονον δ' αμεγαρτον ωφελλε. Κατεχων γαρ
εκεινους επι πολυ και γε περιφερων μεθ' εαυτουη γαρ πρεσβεια μια ην αμφοτεροις
κατα του Τερτερη, ει και καθ' εαυτους ημφισβητουν προς αλληλους της βασιλειας
και πλειστον οσον διενηνεγμενοι ησαν, ουδεν εκεινος εποιει, αλλ' ετριβε χρονον,
ποτε μεν τουτωι, ποτε δε θατερωι προσυπισχνουμενος· εδου λευον δ' εκεινοι και
ακοντες ταις ροπαις. Τελος καθιζει συμποσιον, και ο ποτος ες πολυ προεβαινε
πινουσιν. Ὡς δε μεθυος ησαν πληρεις και ο λογισμος εκεινοις παρηγετο, ευθυς ο
Νογας, οιον εξ υπνου θορων και των αμφισβητησεων εκεινων ως ην τοτε
μνησαμενοςκαι γαρ τον μεν Ἀσαν παρ' εαυτωι ειχε καθημενον, Λαχαναν δε και τον
αυτου πρωτοστρατορα Τζασιμπαξιν εκαστοτερω, πλην εφ' εκατερα, προστασσει τοις
αυτου απεριμεριμνως ουτως, ωσπερ μηδεν πραττειν μελλων, κατασχειν τον
Λαχαναν ως ειχεν εκεινος καθημενος. Και τον μεν ειπειν ως ουτος εχθρος εστι του
πατρος μου και βασιλεως και ζην ολως ουκ αξιος, αλλα τεμνεσθαι· εκεινους δ'
εξαπιναιως κατασχοντας τας χειρας εκατερωθεν μαχαιραν εμβαλειν τωι φαρυγγι και
φονευειν εκεισε πεσοντα. Ειτ' αυθις και τον Τζασιμπαξιν θεασαμενον, προσταξαι και
κατ' εκεινου τα χειριστα, και δη κακεινον ευθυς κτεινειν τον υπηρετην, εμβαλοντα
τωι αυχενι κοπιδα. Τοτε και ο Ἀσαν βλεπων προς την θεαν ολως απο πεπηκτο και
περι εαυτωι φοβον ειχε τον μεγιστον, καν τα ομοια κακεινος τοτε πεπονθει, ει μη γε
η Ευφροσυνη περιποιησαμενη απεπεμπε μετ' ολιγον. Ἀλλα ταυτα μεν ες τοσουτον.
κʹ. Ὅπως εκστρατευει ο βασιλευς Ἀνδρονικος εις ανατολην. Ὁ δε βασιλευς,
και παλιν τα κατα την ανατολην νοσουντα μαθων, εξ οτου περ ο δεσποτης Ἰωαννης
εξ ανθρωπων γεγονως εκεχειριαν παρειχεν ες τοσουτον Περσαις ωστε και ισχυειν
Ῥωμαιοις επιτιθεσθαι και κακουντα γαρ κατα Μαιανδρον και Καριαν και Ἀντιοχειαν
ηδη και τετελευτηκει, τα 593 δε τουτων και ετι ενδοτερω δεινως εξησθενει και του
ιατρευσοντος εχρηιζον, και ηλισκοντο μεν τα κατα Καυστρον και Πριηνην, ηλισκοντο
δ' ηδη και τα κατα Μιλητον, και Μαγεδων και τα προσχωρα κατα πολλην του
κωλυσοντος ερημιαν εξηφανιζοντο, δειν εγνω τον υιον αυτου και βασιλεα
Ἀνδρονικον συναμα και ταις κατ' ανατολην δυναμεσι πεμπειν. Και δη παραγεγονως
αμα δεσποινηι, τακει καθιστα, εχων αμφ' αυτον συν πολλοις αλλοις μεγιστασι τον τε
μεγαν δομεστικον Μιχαηλ τον Ταρχα νειωτην, ον δη και Παλαιολογον εγραφον
μητρωνυμικως και ες πρωτο βεστιαριου ανηγον τιμην εσυστερον, και τον
παρακοιμωμενον της μεγαλης σφενδονης Νοστογγον και συν αυτοις οτι πλειστους
τα των δουλειων διευθυνοντας. Ὁ δε βασιλευς Ἀνδρονικος, το παρα Μαιανδρον
διερχομενος, ειδε και πολιν μεγιστην, τας Τραλλεις, και δη εαλω τε ταις του τοπου
χαρισι, και οι λογισμος επηιει ανεγειρειν πεσουσαν και τους εξωικηκοτας εκειθεν συν
αλλοις πλειστοις οικιζειν και καταστασηι παρεχειν το εξ εαυτου ονομα, ως μη
Τραλλεις εντευθεν, αλλ' Ἀνδρονικοπολιν, ειτ' ουν Παλαιολο γοπολιν, ονομαζεσθαι.
Σπουδην γουν την μεγιστην περι εκεινην εισηγε και, τον μεγαν δομεστικον
επιστησας, ανοικοδομειν εκελευε την ταχιστην. Ὡς γουν εργου ηπτοντο και
προυκοπτον ανοικοδομουντες, την εις το πονειν προθυμιαν και μαλλον επηυξει
χρησμος ευρεθεις εκεισε, εγγεγραμμενος μαρμαρωι, ως δηθεν αναστησοντος τινος
ταυτην πεσουσαν και προς το κρειττον η προτερον επαναξοντος· ος δη και
παρεμφερης ευκει προς τε τα πραττομενα και τον αναστησοντα κατα παντα, ωστ'
 
 

190

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτον λογιζεσθαι βασιλεα καθ' ον ευ πραξειν εχρησμολογειτο την πολιν. Και δια
ταυτα 595 πολυς ην βασιλευς Ἀνδρονικος επισπευδων την της πολεως εξαναστασιν·
ειμαρμενους γαρ και χρονους εδιδου τωι αναστησοντι ο χρησμος. Και ανωικο δομουν
μηδεν μελλοντες. Χλευη δ' αρ' ησαν και ονειρος τα γραφομενα· ειμαρτο γαρ
καντευθεν και μυριοστυας ολας ολεσθαι των εκει κατοικη σοντων, ως ο λογος ηδη
δηλωσει. Ὡς γαρ ανισταντο μεν τα τειχη και πολις των μεγιστων το ερειπιον ην
παρα γαληνα ρεοντα Μαιανδρον, εδει δε και τους κατοικησοντας πανταχοθεν
συλλεγεσθαι, ως αν μη μονον τειχεσιν, αλλα και ανδρασιν, εν περιφανεσι των
πολεων αριθμωιτο. Οι μεν και κατα μονην ελπιδα του ευ πραξειν εκουσιως
προσεχωρουν, οι δε και ακουσιως ηγοντο, ως υπερ τριακοντα μεν και εξ χιλιαδας
τον των εποικων αριθμεισθαι λαον, μεγαλα δ' ελπιζειν σφας σχησειν τωι οικισμωι.
Ἠγνοουν δε αρα μη εχοντες το αναγκαιοτατον. Ουτε γαρ υδατων ειχον υποδοχας,
ως κατα καιρον υδρευσομενοι καταφερομενων ομβρων, ειτε και του ποταμου
ανιμωμενου· το τε κατορυξαντας υπογαιον υδωρ ευρειν των αδυνατων εφαινετο.
Αιτιον δ' οιμαι το μη στεγανον του πεδιου δια την γειτονουσαν ικμαδα του ποταμου,
ην, οιαν τε μη ουσαν εμμενειν, ο προσβαλ λων ηλιος, θερμος ων, ανιμασθαι
πεφυκοι, προς το επιπολαζον ανασυρομενην της γης, και το μεν ξηραν ηδη καθαπαξ
γινεσθαι τωι συχνως ανιμασθαι τωι ηλιωι την ικμαδα, δια το της υγροτητος εκλυτον,
της συχνης εκ του ποταμου και αυθις εις τα κενα προσρυσεως μη εωσης, το δ' εις
βαθος προσβαινειν τας λιβαδας, ως και εις διωρυχας ευτρεπεις ειναι και ανοιξεις
φρεατων, του επιπολαιου της γης κωλυοντος, οιμαι, αμα δεχομενου την
επεισρεουσαν νοτιδα και αμ' εξεμουντος. Πεφυκε γαρ και υδωρ και πνευμα τηι αρχηι
συγκινεισθαι το παν εφεξης, ως οπηι ποτε ρυηι τι τουτων λαβον αρχην, εκεισ' εξ
αναγκης και το λοιπον συνεχως συμφερεσθαι, παρ' ην αιτιαν και τωι συνεχως μεν το
ον απογιγνεσθαι, συνεχως δε και το μη ον προσγιγνεσθαι, της ικμαδος μη
επιλειπουσης, τους μεν καρπους ξυμβαινει ες οτι μαλιστα τρεφεσθαι, υφιστασθαι δ'
υδωρ εις βαθος μη πεφυκεναι. Τουτο τα πλειστα τους κατοικησαντας εσφηλε. Τεως
γαρ του ποταμου πινοντες και το μελλον 597 μη προορωμενοι, αφροντιστως ειχον.
Ἠγνοουν δε αρα οτι Προμηθευς πολλωι κρειττων Ἐπιμηθεως και το κατ' αναγκην
ξυμβαινον διωριαν ουκ εχει βουλης.
καʹ. Ὅπως αι Τραλλεις ανακτισθεισαι υπο των Περσων εαλωσαν. Ουτω
τοινυν εχουσι και ουτω χρησταις απηιωρημενοις ταις ελπισιν, ως πολιταις
διαφεροντως του βασιλεως διαξουσιν, εφισταται σφισι πληθος Περσων· προς γαρ το
ελπιζομενον αντιπραττειν και υπερ των λοιπων ιστασθαι η σπουδη των
ανθισταμενων ερπει. Και Σαλπακις μεν, ον αν η εκεινων γλωσσα ανδρειον ειποι,
Μανταχιας τουνομα, πολλωι τινι γαυριων πληθει, τηι πολει προσβαλλει και
περικαθηται. Ὁ δε στρατηγος, ο μεγας χαρτουλαριος Λιβαδαριος, εν αμηχανιαις
παντοιαις ην· οι δ' εντος ελιμωττον και πλεον προσεταλαιπωρουν τηι λειψυδριαι, ως
εκειθεν μεν και των απηγο ρευμενων απτεσθαι, εντευθεν δε, υδατι πονουντας,
υγρου τινος μηχανην εκζητειν και, συνεχως φλεβας των ιππων τεμνοντας, του
αιματος εκροφαν. Ἀλλ' ουκ ην εντευθεν το παν της διψης ιασθαι, και εθνηισκον
επασσυτεροι. Προς γαρ τον λιμον και μαλλον αντειχον· επηρκουν γαρ σφισι και τα
των θνηισκοντων αλογων σωματα, και γε, αυτων θνηισκοντων πολλακις, ουτως
ενδεως ειχον των αναγκαιων ως και αυτων απτεσθαι των απηγορευμενων. Τηι δε γε
διψηι, και μαλλον ουσηι βιαιοτεραι, ουκ ην επινοησαι θεραπειαν, και ταυτα το
μεσημβρινον του ηλιου φλεγοντος. Ὅθεν και προσεχωρουν εκοντες τοις πολεμιοις,
ανεκτοτερον ηγουμενοι θανατου τροπον απαντα του δια λιμου τε και διψης, και,
καγκανοις προσλιπαρουντες τοις χειλεσιν, ως εντευθεν ελεους τυχοιεν, εκεντουντο
και επιπτον ακηδεις, μηδε ταφης αξιουμενοι. Περσαι δε και ετι τοις εντος
 
 

191

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αντισχουσινηλπιζον γαρ αφιξεσθαι ποθεν συμμαχιαν η μην επικουριαν της
συμφοραςεπενοουν τα χαλεπωτατα, και πελταις συχνοι των θυρεαφορων
υφιζανοντες εκολλωντο τοις τειχεσιν· οι δη και υψοθεν πετραις βαλλομενοι, των
βολων ηλογουν· παταγωι γαρ 599 και μονωι περιην εκεινοις το φοβερον, κατωθεν
υπορυσσουσι μοχλοις τε και κατασεισταις. Τουτο πολλαχου γεγονος του τειχους,
υπεσπωντο μεν θεμελια, το δε γ' επικειμενον των κτισματων ξυλοις ετοιμοις εις
αναψιν επη ρειδετο, και μονον ην πυρ εμβαλλειν ως μηδε προς ολιγον ανθεξουσι.
Και δη πολλακις ομολογιαις την πολιν παραστησασθαι βουληθεντες, ως και
πεμποντες ηξιουν, και συζειν τους περιοντας, οι δ' αποκρουσθεντες των σφισι
βεβουλευμενων μαχηι αιρουσι και κατασκαπτουσι, και την πριν εν χρησμοις
κειμενην περιφανεσι και γ' ελπισιν απηιωρημενην χρησταις εις χουν καταβαλλουσι,
και πληθος εκεινο παν, ου ραιδιως αριθμητον, εργον μαχαιρας ποιουνται. Τουτο
ξυμβαν κατορθωμα δευτερον Περσαις, μετα το πρωτον το κατα Νυσσαν, ωι δη ο
παρακοιμωμενος Νοστογγος ελλελειμμενος μεγιστοις ανιαροις τους αμφ' αυτον
περιεβαλεν, ωστε, μετα την σφων ων μεν σφαγην, ων δ' αλωσιν, και αυτον αλωναι,
μεγαλως προς θαρρος επηιρε, και τα της ανατολης κατεθεον κραταιοτερον. Βασιλευς
δε ο νεος ηυλιζετο τεως κατα το Νυμφαιον, εμπροθεσμος ων απανταν προς τον
πατερα μετα μικρον.
κβʹ. Ὅπως ο πορφυρογεννητος Κωνσταντινος εις τα κατα δυσιν αποστελ
λεται. Βασιλευς δε, και τον μετα τον βασιλεα πορφυρογεννητον Κωνσταντινον
γυμναζειν οιον θελων προς μαχας αρεικας, αλλως τε δε και των Τριβαλλων
κεκινημενων, ως και τινι Κοτανιτζηι, αποστατησαντι βασιλεως, τα εκεινων
στρατευματα εγχειριζεσθαι και μεχρι Σερρων δι' αυτων κακουσθαι την χωραν,
πολλους και μεγαλους αρχοντας παραδους, προς δυσιν εκπεμπει· αυτος δε, των καθ'
εω κακως εχειν αγγελλομενων, οσον περι Σαγγαριν ην εκ γε στομιου και μεχρι
Προυσης, εξ αυτης ως ειχεν ενσκευασθεις, διαπεραι τον Βοσπορον και προς τοις
προποσι του του Ἁγιου Αυξεντιου 601 βουνου εκεισε που κατασκηνοι, αναμενων και
στρατευμα δυτικον, επι ρητοις συλλεγομενον, ωστε παρ' εκεινον ιεναι
συνεκστρατευσοντα. Και δη επει και παρα του Ἰωσηφ, ος δη εις Χηλην εξωριστο,
ηξιουτο εφ' ωι μετοικιζεσθαιειναι γαρ τον τοπον δυσχερη χειμεριουσιν, ως και πειραι
γνους εμανθανεν, εκεισε τον χειμωνα διενεγκων, καν ει τον επιοντα διαγαγειν
αναγκαζοιτο, μη αν αντισχοντα περιειναι, πεμψας μετακαλειται και γε παρ' εαυτωι
κατειχεν εν ταις σκηναις. Και ταυτα μεν επραττετο μηνος μαιμακτηριωνος, κακεινον
εχων παρ' εαυτωι και πολλακις της ημερας βλεπων, υποποιουμενος περιεθαλπεν,
ηδεως ακουων και πολλοις ανυων δι' εκεινου μεσιτευοντος τα αιτηματα. Ἀπενεμε δε
οι και προς την εσαυθις κατοικιαν την του Κοσμιδιου μονην. Και δια ταυτα και ο
γερων ηπιως και προσηνως προσεφερετο οι, ωστε και τον μεν βασιλεα
χαριεντιζομενον εκεινον εις το πατριαρχειον καλειν κακεινον λεγειν ετοιμον ειναι,
ει μονον αναλυθειη τα γεγονοτα. Ουκ ην δε αρα τοτε λυεσθαι ταυτα· αλλα και αυθις
νεου γεγονοτος παπα του Νικολαου, ο μεν κρατων και παλιν τους παρ' εκεινον
ελευσομενους επεμπεν, απεστελλε δε μετα ταυτα και τον της εκκλησιας δομεστικον
Μανδαν, η και Μερκουριον, εις τα περι Ἀκουιλιαν, εννοιαν δωσων εκεινοις τωι παπαι
ει μη ποιοιεν τα επεσταλμενα· εις τουτο γαρ και εκκλησιαστικοις χρασθαι πρεσβεσιν.
Ὃς και, περιπεσων τοις του ρηγος Καρουλου, αλισκεται· και αυθις αγγελθεν ως
πρωτοκηρυξ της εκκλησιας ο συσχεθεις και προσταχθεν αυτικα παρα του παπα, της
φυλακης απολυεται. Και ταυτα μεν ο κρατων εποιει, πολυς ων τα της φαινομενης
εκεινης ειρηνης διασυνι σταν. Ὅθεν και χωραν ουκ ειχον οι του Ἰωσηφ προς εκεινον
λογοι, πλην του φιλικως εχειν και τα εις αναπαυσιν εκεινωι προσνεμειν. 603 κγʹ.
Ὅπως ο Βεκκος γραφων δι' ην αιτιαν και περι των δογματων εκινει. Τωι δε
 
 

192

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πατριαρχευοντι Ἰωαννηι ουκ ην τας ομολογιας φυλαττειν ας προς τον γεραρον
εκεινον ανδρα τον μεγαν οικονομον της εκκλησιας τον Ξιφιλινον εποιει Θεοδωρον,
ως ου γραψοι, ως ουκ αντειποι περι δογματων, καν ο τι λεγοιεν αλλοι. Ἀλλ'
οσημεραι δεχομενον τα των αλλων, οι δη και ες μεγα ηυξανον την παραβασιαν εξ
ων απο γραφων δεικνυειν ᾤοντο οις προς Ἰταλους ειρηνευσαν, και τωι κατα σφας
ασφαλει την των αλλων οργην εξεκαιον, ει, τοιουτοις συνισχημενοι τοις χαλεποις,
αγνοουσι, δια ταυτα παρηγον κακεινον γραφειν και απο γραφων συνισταν ωσαυτως
ως ουκ εσφαλται σφισιν επι τοσουτον την των εκκλησιων καταπραξαμενοις
ειρηνην, αλλα και χωρις του εις συμφερον προβηναι, αυτην καθ' αυτην ασφαλως
εχειν εκεινοις πραξασι, συγκροτουμενην και απο γραφων αλλοθεν. Πιπτει γουν εις
χειρας εκεινωι τα τωι σοφωτατωι Βλεμμιδηι γραφεντα προς τε τον βασιλεα Θεοδωρον,
αρχην εχοντα το Ὁ ζητων εν ου καιρωι και λαμβανων εν καιρωι, και τα προς τον
Βουλγαριας Ἰακωβον, το Ἔστι μοι παθος οπερ εξαγγελω· προς ακεστορα γαρ ιερον
προοιμιον φεροντα. Ἐμπιπτει και βιβλος αλλη του του Μαρωνειας Νικητα, ον η μεν
μεγαλη εκκλησια εν τιμιοις ειχε και χαρτοφυλακα, υστερον δε και η μεγαλοπολις
Θεσσαλονικη αρχιερεα επλουτησεν, εν ολοις πεντε λογοις τα των θειων γραφων
υπερ της ειρηνης των εκκλησιων ανελιττουσα. Και ταυταις οιονει θεμελιοις
χρησαμενος, συνειρε τα πλειστα, κατα σκοπον μεν των εκεινοις γεγραμμενων
βαλλειν εθελων, ομως δε και λιχναις ταις επι ταις γραφαις ορμαις επιμελεστερον
ανηρευνα· και παντ' ιθυνε προς τον πρωτον σκοπον εκεινον, ως επ' ασφαλει
πεπραγματευται. Πλην ουκ επ' ολιγοις ιστα τοις αριδηλοις τους λογους, αλλα και επι
τοις μη αρμοττουσι λιχνευομενος, οις και 605 αντιλογια ευλογος εφηπτο, ταυτον τ'
επασχεν τοις κακοσιτοις οι, χρησιμην τροφην και τωι στομαχωι ραιδιαν κατασχειν
προσφερομενοι, υστερον και τοις μη χρησιμοις επιχηναντες, εξεμεσαν συναμ'
εκεινοις και την συνοισουσαν. Τι το εντευθεν; Μαχη τις επ' ου καιριοις και
φιλονεικια συνισταται· το δε της μαχης κεφαλαιον, οτι κινουνται δογματα. Μελεοι,
ειτα υμιν μεν εφειτο ες ο τι χρησασθαι δογμασι, και εισιτα τα ες οικον Κυριου,
ταυτον δ' ειπειν και δογματων, καν ο τι λεγοιτε, αλλοις δ' ουκ ην μεμνησθαι
δογματων, απολογουμενοις περι δογματων, καν μεμνωνται αναγκαζομενοι,
αδικοιεν αν; Ἐγω μεν ουκ οιμαι. Πλην μεχρι και αυτων βασιλικων ακοων τινες
ανηγον το εγκλημα και γ' ειρηνευειν υπισχνουντο, ει βασιλευς ρητως προστασσοι μη
λαλειν τινα δογματα, καν οια και οπως λεγοι. Ὁ μεντοι γε βασιλευς, θελων μεν και
την ειρηνην εκεινων, δυσχεραινων δε και την αιτησιν, εκτιθεται δογμα γραμμασι,
δοκουν μεν ασφαλες σφισιν εφ' ωιπερ ζητοιεν, αλλως δ' ελεγχον προισχομενον·
Θεου γαρ ελεγε μνημονευτεον μαλλον η αναπνευστεον· δογμα δ' αρα μνημη Θεου.
Το μεντοι γε των γραφων παρεκκλινειν κωλυτεον ειναι καθαπαξ προσετασσεν. Ου
μην δε και αιτιας ο πατριαρχων απολελυτο, πραγμα σκιρρωθεν ηδη χρονοις
πλειστοις εξαπιναιως μαλαττειν εθελων, και ταυτα τιμωριαις μεγισταις του
βασιλεως τους αποστατουντας ευθυνοντος. Σωφρον ουν ην, ει σιγων διετελει και
την κατηγοριαν διεφερε πραως· ηττον γαρ αν ην το δεινον. ∆ιδους δ' αιεν
υπεκκαυματα μαχης ουκ ασφαλεσι παμπαν αντιλογιαις, εκεινοις μεν παρειχε λαβας,
εαυτωι δε και τοις κοι νωνουσι την εσαυθις βλαβην προυξενει. Τοτε δε, την Ἰωσηφ
πυθομενος αφιξιν, ετι δε και την του Ἐφεσου τωι βασιλει προσεδρειαν εν ου καλαις
υποψιαις ποιουμενος, επιστελλει τωι Ἐφεσου, προστιθεις το παν τωι ιερωτατωι κατα
θωπειαν τωι γραφειν πανιερωτατον· βασιλει εντυγχανειν ηξιου την εις εκεινον του
πατριαρχου αφιξιν ευμενως κατανευειν· ει δε και ρητως προστασσοι προς τουτο,
εισεσθαι 607 χαριν ου μετριαν τωι συνεργησαντι. Ἐκεινος μεν ουν, τα του
πατριαρχου δεξαμενος γραμματα, θελων υποκρινεσθαι τον φιλουνταην γαρ οι και
ετι των χθιζα κινηθεντων χαριν παρασπαιρουσα η απεχθεια, βασιλει προσα
 
 

193

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ναγγελλει και οι ανυει την προς εκεινον αφιξιν. Τα δε της απεχθειας αιτια
αναγκαιον γαρ και περι τουτων ειπεινησαν μεν τινα και αλλα, ων ου πολυς λογος,
το δε χειριστον οτι οι περι τον Ἐφεσου και πολλοι τινες των αρχιερεων, πολλα
παθοντες προς το καταδεξασθαι την ειρηνην, ουτω μολις καθυπεκλιθησαν και τωι
δοκειν ειρηνευον, θεραπευοντες την συνειδησιν ουκ απο γραφων μαλλονου γαρ ην
εκ τουτων καιρος, αλλ' εκ του πολλα τοιαυτα πολλακις οικονομηθηναι τηι εκκλησιαι
χαριν μειζονων καλων, αντιστατικως ειποι αν τις των ρητορευοντων, οταν τι των
ου καλων γενηται και δι' αυτου του πεπραγμενου μειζον απαντησηι καλον· ουτω γαρ
και Παυλον ξυρισασθαι και αγνευσαι και περιτεμειν Τιμοθεον, ουτω τον
Μοψουεστιας μη εκκηρυχθηναι παρα της τριτης συνοδου Θεοδωρον, ουτω προ
τουτου τον μεγαν Βασιλειον τα του Ουαλεντος δωρα τηι εκκλησιαι προσα γομενα
δεχεσθαι, ουτω τα και τα, ινα μη καθ' εκαστον λεγοι τις, δοκιμα σαντων των επι των
πραγματων τοτε, πεπραχθαι. Ουτω τοινυν και ουτοι την ειρηνην εδεχοντο, ωστε και
προσομολογειν ημαρτησθαι σφισιν, ην τις σκοποιη προς τασφαλες, και τοις
αποστατουσιν οσιως προσφερεσθαι, ως απηκριβωμενοις μαλα προς το ορθον. Τωι δε
ουκ ην αρεστον ουτω, αλλ' ει μη δεικνυοι και σφαλλοντας τους προτερους δηθεν εκ
των γραφων, οι δη και την προς εκεινους ειρηνην ου κατεδεχοντο, ουδε βιωτον ειχε
τον βιον. Ὅθεν και συχνας συνοδους καθιστα και προσεκαλειτο πολλους και των
εξω και βιβλους ανειλιττε και αλλας εξετιθετο πλειστας, δεικνυων ως ειχε την
ειρηνην το ασφαλες εχουσαν, και τα πλειστα προσελιχνευετο. ∆εον γαρ ∆αμασκηνον
τε και τον θειον Μαξιμον 609 και επι τουτοις τον θειον Ταρασιον, ταυτον δ' ειπειν
και την εβδομην συνοδον πασαν, οτι και παντες την εκεινου ομολογιαν, την προς
τους ανατολικους πεμφθεισαν, υπεσημηναντο, και δια της εκεισε προσθηκης επι τηι
τοιαυτηι θεολογιαιεκ Πατρος γαρ δια του Υιου εκπορευεσθαι διδασκομεθα παρ'
εκεινων λεγειν, δεον ουν, ταυτας προισχομενον, και αυτον οσον επι τηι προσθηκηι
και θεραπευεσθαι και θεραπευειν και μηδεν παρεγχειρειν εξηγησε σιν, ο δε πολλας
των γραφων συνεφορει. Και τον μεγαν Βασιλειον ευρων την επι του Υιου εκ εις την
δια μεθαρμοζοντα, ως υπαλλαττομενων των προθε σεων, ως το Ἐκτησαμην
ανθρωπον δια του Θεου, τουτεστιν εκ του Θεου, και Γεννωμενον εκ γυναικος,
τουτεστι δια γυναικος, ινα μη την ως δια σωληνος αιρεσιν, φησι, παρεμφηνηι ο θειος
αποστολος, ταυτα και τα τοιαυτα οσημεραι συνερανιζομενος, πολλα και των εκ εις
την δια παρεξηγε καντευθεν δηθεν την εκ εθεραπευε. Την δε του θειου ∆αμασκηνου
ρησιν ευρων την ∆ια Λογου προβολευς εκφαντορικου Πνευματος λεγουσαν και το
προβολευς εις το αιτιος μεταλαμβανων, αιτιον μεν ουκ ελεγε τον Υιον του
Πνευματος, αιτιον δε δια του Υιου τον Πατερα του Πνευματος ωμολογει, επει και δια
Λογου προβολευς, ειτ' ουν αιτιος, λεγεται του Πνευματος ο Πατηρ. Ταυτην την ρησιν
τινες μεν ως νοθον γεννημα του πατρος ∆αμασκηνου ουκ εδεχοντο· τινες δε και
δεχομενοι μετημειβον το προβολευς εις το παροχευς και την εκφαντοριαν ουκ εις
την υπαρξιν εξελαμβανοντο, αλλ' εις την ες αΐδιον εκφανσιν. Μεντοι γε και
σκανδαλων μεγαλων αφορμας τα τοιαυτα παρεσχον τοις υστερον, ωσπερ δητα και το
του Νυσσης Γρηγοριου πατρος ρητον, το κατα διαιρεσιν προαγομενον και ουτω πως
λεγον ως το μεν αιτιον πιστευειν, το δε εκ της αιτιας, του δε εξ αιτιας οντος, παλιν
αλλην διαφοραν εννοουμεν· το μεν γαρ προσεχως εκ του πρωτου, το δε δια του
προσεχως εκ του πρωτου, της του Υιου μεσιτειας και εαυτωι το μονογενες
φυλαττουσης και το Πνευμα της του Πατρος σχεσεως μη απειργουσης. Ταυτα μεν ο
πατριαρχευων εισηγε, δεικνυς την μεσιτειαν του Υιου εξ αναγκης εισαγουσαν την
δια και δια ταυτης την εκ των Ἰταλων προσιεμενος, 611 ως αντιπαραχωρουσων των
προθεσεων. Οι δε περι τον Ἐφεσου και τον Ἀθηνων Μελετιον και αλλοι πλειστοι
εσκανδαλιζοντο, μειζονος κακου του δοκειν παρακινειν δογματα ελαττον κακον το
 
 

194

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημαρτησθαι σφισι, ποιησαμε νοις ειρηνην μετα σφαλλοντων εν θειοις δογμασιν,
ανθαιρουμενοι. Ἀλλ' ο μεν Μελετιος και λιαν επαρρησιαζετο, ως και μιας πολλα εν
συνοδωι λαλησαι και τελος τον επενδυτην κελευσαι τωι οπαδωι αραμενον επεσθαι, ως
και εις εξοριαν ετοιμος ων, υπερ τοιουτων αγωνιζομενος. Οι δε περι τον Ἐφεσου
προνοη τικως μεν ειχον δια βασιλεα, μη θελοντες δοκειν παρεισαγειν εν καθεστωσι
σκανδαλα· ομως δε και βαρεως εφερον και εκποδων ποιειν κατα το λεληθος εκεινον,
ως εδοκουν, ηβουλοντο.
κδʹ. Ὅπως εις το ορος του Ἁγιου Αυξεντιου απηλθεν ο πατριαρχης και περι
των του βασιλεως εκει. Τοτε τοινυν, δωδεκατηι ανθεστηριωνος μηνος, τον Βοσπορον
διαπεραιωσα μενοι, ευθυ βασιλεως ηλαυνομεν και, τηι της Λυχνιας μονηι
ξεναγηθεντες, εκειθεν καθ' ημεραν τωι βασιλει συνεμισγομεν. Τα δ' εκεινωι τοτε
πραττομενα δακρυοις μαλλον η μελανι γραφειν ην αξιον· λογισμοις γαρ αγριοις
διεκβακχευθεις ο κρατων και πασιν υποπτως εχων, ουκ οιδα καθοτι, τεως δε γε τοις
φαινομενοις και τωι δοκειν υπερ εαυτου και της αυτου δηθεν θρησκειας πονων, ει,
ορθοδοξων ες τα μαλιστα, τα προς παρατροπην πιστεως διαβαλλοιτο, δεινα εποιει.
Ὅθεν και πεμψας εξαγει της φυλακης τους ευγενεις ανδρας εκεινους ων και πρωην
εμνησθημεν, τους εκ Ῥαουλ αυταδελφους, τον Μανουηλ τε και τον Ἰσαακιον, και
τριτον τον εκ Καντα κουζηνων Ἰωαννηνο γαρ πρωτοστρατωρ Ἀνδρονικος φθασας
εν τηι φυλακηι προτετελευτηκει, και σφας προς εαυτον κατακριτους φερει· ους δη και
εφ' ημεραις εταζων λογοις και υβρεσι πλεισταις τε και δειναις, τελος, επει ουκ ην
σφας υποκλινεσθαι τωι του κρατουντος θεληματι, τον μεν Μανουηλ πρωτον, επ'
εκεινωι δε και τον Ἰσαακιον στερει των ομματων κελευσας, αμφω και μονους· ο γαρ
Καντακουζηνος απαγομενος δειλιασας υπεκλινεν· επ' εκεινοις γαρ μονοις το παθειν
μη και ην. Και δια τουτο εκεινωι μεν ην υποκλιθεντι συζεσθαι, οι δε την του
διαπραξασθαι α μηδεις αλλος 613 ετολμα δοξαν υπερ πατριων εθων απηνεγκαντο,
πολλα προτερον και αυτον πατριαρχην επι βασιλεως ελεγξαντες, ως εκεινα
πειθονται τουτωι α δη εφ' εαυτου ων ωμολογει και επιτιμιοις πεδουμενος και ουχ α
τεως μετ' αξιωμα τος. Και ειδε μια ημερα εστερημενους ομματων ους μια γαστηρ
ωδινε, και ους η τε σχεσις συνηγε και το υπερ ενος παθειν, τουτους απ' αλληλων
διηιρημενους, ως τον μεν αλλαχου που, τον δε Μανουηλ εν ταις κατα Σκαμανδρον
Κεγχρεαις απανθρωπωι τινι φρουριωι εγκατακλεισθηναι φρου ρουμενον. Ἐπ' εκεινοις
και τον του δεσποτου Μιχαηλ υιον Ἰωαννην, ον ως ομηρον η μητηρ των συνθηκων
αναγαγουσα εκ δυσεως τωι βασιλει ενεχειριζε και γαμβρον ο κρατων ετιθει του
Τορνικιου σεβαστοκρατορος, καν εκεινος, την συζυγον αποστεργων, καθ' εαυτον
εμονουτο, πεμψας αγει δεσμιον εκ Νικαιας· εκεισε γαρ στρατηγων κατωρθου,
τροπαιοις Περσων εναγλαιζο μενος· εφ' ωι και υποψιαν εσχε βασιλειωντος, ουκ
αλλωι τωι μαρτυριωι η τωι κατορθουν και υπο του λαου δοξαζεσθαι. Ἦν δε και το την
υποψιαν εκκαιον ο Κοτυς Θεοδωρος μοναχος, μονος μονωι κατα σχολην ημερας
πολλακις και νυκτος συγγινομενος. Ουτος δ' ο Κοτυς ην ος δη και παλαι, τελων εν
τοις κο σμικοις, την κατα τουτου δη του τοτε μεγαλου κονοσταυλου πειραν
πυθομενος, ως βασιλευς εκτυφλουν εκεινον ηβουλετο, ελθων προσαγγελλει κατα
φιλιαν και συν εκεινωι επι Περσιδος αυτομολει. Το γουν κακεινωι τοτε βασιλειωντι
τοιαυτα, ως οιμαι, λεγεινκαι οι λογοι προυβαινον, τουτ' ην το και την κατα του
Ἰωαννου υποψιαν βεβαιουν, ως ειδοτος εκεινου και ετι πλεον. Πεμψας γουν αγει
κακεινον. Το γουν κινουμενον προφανως εγκλημα ην ως κακηγορησειε τον πορφυ
ρογεννητον και ως, επειδη βασιλευς προστασσων εκεινον επι Περσας εφωρμα, ο δε,
κατειρωνευομενος των επεσταλμενων, λεξειεν ως· «Ἐλθετω πορφυρο γεννητος
αποσταλεις εφ' ωι κατορθωσει το προσταττομενον.» Το γουν προυπτον τουτ' ην, ο δε
νυκτος εζητει εκεινο, τηι υποψιαι συνταραττομενος. Καπειδη ουκ ην δεικνυσθαι, τον
 
 

195

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κοτυν, ει μη ομολογοιη, δεινα ηπειλει ποιειν, και την συχνην προσεδρειαν ες οτι
μαλιστα ανακρινων. Ὁ δε του μεν συχνως 615 προσεδρευειν συνηθειαν ηιτιατο και
του επι ρητοις συμφωνειν την του σφετερου κτηματος πρασιντο δ' ην η Βρυσις της
Γραιας, εκ πατερων εκεινωι προσκληρωθεν, το δε περι διαδοχης βασιλειας ειδεναι
ισον ετιθει και τωι περι των αντιποδων διισχυριζεσθαι. Τα δε λεγων ουκ επειθεν.
Ἠβουλετο δ' ερευναν και τα κατα τον ιατρον Περδικκαν, εφ' ωι τι μαθειν παρ'
εκεινου των καθ' υποψιαν κατα Ἰωαννου, ως παρ' εκεινον σχολαζοντος. Τωι τοι και
αυτον μεν φυλακαις εδιδου, τον δε Κοτυν, τοις Κελτοις παραδους, κρεμαννυειν και
εταζειν εκελευεν· ο δ' ουκ εφθη δεθεις και τωι φοβωι διαπεφωνηκε και, φορτος
ελεεινος αρθεις, πολλων βλεποντων, τηι γηι παρεδιδοτο. Ἰωαννην δε και ουτως
ητιμου την επι της κεφαλης αφαιρων καλυπτραν, μεγιστασιν ουσαν αξιαν, καθ' ην
ετιμα το προτερον. Ειτα δε γε και τωι παρακοιμωμενωι Βασιλικωι εγχειρισας, προνοιαι
του λαθειν εκεινον παντοιαι, εις ∆αματρυα εξεληλακοτα, εκτυφλουν κελευει, πολλα
προτερον του Μιχαηλ δεσποτου και αυταδελφου λιτανευοντος μεν δεσποιναν, λιτα
νευοντος δε πατριαρχας τε και οις ο κρατων επληροφορειτο πνευματικοις ανδρασιν,
εφ' ωι την ποινην αργησαι. Ἀλλ' ουκ επειθον λιτανευοντες. Ὡς δ' η γη μεσημβριας
εσειετο μεθ' ημεραν, ο Περδικκας, οτι μονον ου το την γην σειεσθαι, αλλα το μη
καταπιπτειν εκεινοις το ορος, τοιαυτα πραττουσιν, ελεγε τεθηπεναι, ποινην υπεσχε
την εκτομην της ρινος. Και αλλος, οτι μονον οικειον εκεινωι παιδα εκ παλαιας
συνηθειας ιδων τα φιλικα προσεπτυσσετο, σχισμας των ρωθωνων των παιδικων
απωνατο. Τωι δε του Παχωμιου Γεωργιωι, γραμματιστηι γε οντι και ελλογιμωι, επειδη,
τωι Στρατηγοπουλωι Μιχαηλ συνων κατα την Ποντου Ἡρακλειαν, ωμιλει δια την
ημερινην προς ταλλ' ασχολιαν νυκτος τα πλειστα και προσηγ 617 γελλοντο, εκεινον
μεν, της στρατηγιας παραλυσας, αγαγων εκρινεν ως βασιλειωντα, τωι δε την του
λεγειν περι τουτων, εκ βιβλων δηθεν ειδοτα βασιλειων, δεινην υποψιαν ανηπτε.
Καπειδη, προθεμενος εκτυφλουν εκεινον, ταις της δεσποινης δυσωπιαιςην γαρ
αυτανεψια εκεινουκαι παρα γνωμην ανεχαιτιζετο, εκεινωι μεν και ετι την ποινην
ανηρτα, Παχωμιωι δε το παν της οργης προσηπτε. Το γαρ ονομα φρικτον ον ακουειν
εκεινωι και μονον εκ τινων φοιβασματων, εκποδων ποιειν τον εχοντα
παρεσκευαζεν, ως τι οι κακον κατα μοιραν περιεχον. Ἐξεκρουε δ' αρα η ομωνυμια το
μαντευμα· εκεινος μεν γαρ, το μορσιμον φευγων, εξετυφλου τον ανδρα, το δε γε
κατα Μακεδονιαν του Παχωμιου χωριον, οσον ηδη εκεινον αναμενον, τας επι τωι
θανατωι ηυτρεπιζεν οιμωγας. Κακεινος μεν τυφλος αλατο, πατον ανθρωπων ουκ
αλεεινων, αλλα πληρων θαυμασμου, ει μεχρι και ες τοιουτους ανδρας χωραν εσχον
αι περι της βασιλειας υποψιαι· ο δε, τας τυφλας ελπιδας, ᾤετο μεν δραπετευειν, ου
μην δε και κατα το αληθες εδραπετευεν. Ἐντευθεν οργη κατα μοναχων, ουχ οτι της
εκκλησιας αποστατουσιν, αλλ' οτι ημερας τας αυτου αριθμουσι και χρονους
περιοριζουσιν, ως ανεσειοντες των κακων εντευθεν. Και δειναι μεν ησαν αι κατ'
εκεινων απειλαι εξ οργης ανημμεναι, ομως δ' ανηρτωντο προνοιαι του μη δοκειν
κολαζειν αλογως, ει και μικρον οσον και Γαλακτιωνα μεν των ομματων στερει,
Μελετιον δε αφαιρειται της γλωσσης· αι δ' εξοριαι και μαλλον τοις ανδρασιν εμετρια
ζοντο, εκκλινουσι τας ποινας. Λαζαρον μεν ουν τον Γοριανιτην, ανδρα σεβασμιον,
αποστειλας τους εκτυφλωσοντας, ταις ποιναις υπηγε. Προς δε και Μακαριον, τον και
Περιστερην παρονομασθεντα του απλου και ακακου χαριν, υπαγαγων δικηι
καθοσιωσεως, ως τους δυτικους αρχοντας κατα βασιλεως διεγειραντα, εξω που των
ημετερων οριων καθημενον, επαγγειλας τωι Ἰκαριωι, την του μεγαλου δουκος
περιεζωσμενωι τιμην, εις χειρας ποιειται και, προτεινων την καθοσιωσιν, του
εγκληματος ανιει, ει την ειρηνην δεχοιτο· ει δ' ουν, αλλα τηι δικηι καθυπαγειν
ηπειλει. Ὁ δε, τηι ενστασει 619 διακαρτερων, την τιμωριαν υπεχει. Κοκκους δε
 
 

196

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μοναχους και τους κατ' εκεινον εω. Ἐς τοσον γαρ παρωξυσμενος ην ωστε
προβαλλειν ην μονον τινα κινηθεντα και την προβολην η ποινη διεδεχετο, ωστε και
πιστος ην ο λεγων μονον ειπων, ταις προς τους υπηκοους υπονοιαις ως ικαναις
μαρτυριαις ισχυριζομενος. Και προς το της οργης απαραιτητον ανδρασιν οις ην
παρρησιαζεσθαι προς εκεινον απολογουμενος, βασιλικους προετεινε νομους, ως μη
καλον ον ουδε δικαιον κατα μοναστας τους Ῥωμαιους πολιτευεσθαι, ως μετανοιαις
εξιασθαι τα πταισματα, εχειν δε και τωι προσαγγελλοντι δυσμενως, ο τι λεγοι η
ακουσας η και πλαττομενος εκ της περι τον πλησιον απεχθειας· αυτον δ' ακουσαντα
αναγκην ειναι μετιεναι το εγκλημα. Ταυτα πολλακις απελογειτο και οτι, φιλος
μοναχων ακουων βρεφοθεν, εις αναγκην ηλθε μισειν μοναχους δια την σφων
δυσνοιαν· δυσνοιαν δε την αποφυγην των πραττομενων εκαλει. Παρ' ην αιτιαν ισως
και χρονους ηρευνων, οποτε μη βασιλεωςαβασιλευτοις γαρ ουδε ξυνηνεγκε ζην, ως
σωματι μη καρδιαν εχοντι, αλλα των κατα σφας κακων απαλλαξουσιν. Ὁποτε γαρ το
της γνωμης δουλουται ανθρωποις ουσι, πλασθεισιν αυτεξουσιοις, ενι θεληματι, καν
οπηι ρεψοι, αναγκαζομενοις αγεσθαι, ει μεν εις σωμα το κινδυνωδες οραι, και τοτε
παγχαλεπονταυτον γαρ το ειναι τωι τ' αρχοντι τοις τ' αρχομενοις, και αλλως ουκ
εστι σφισι συζεσθαι, ει μη γε εκουσιως και συμφωνοιεν, ει δε και ες ψυχην, ως τοτ'
ᾤοντο τινες, σωτηριον η απαλλαγη παντως· ο κακεινοις ισως ζητουσι δεινα παρα
του κρατουντος εφηπται. Και δεον το σκαμβον προς το ορθον απευθυνεσθαι, ως
ισαζοιεν, ο δε το ορθον προς το σκαμβον απευθυνειν ηναγκαζεν, ουκ ευθυνων το μη
καλως εχον, αλλ' εγκα λων, ει μη στρεβλοιτο, τωι καλως εχοντι. Ὅτι δε και τισιν
εκεινων παρεξηγετο τα του ζηλου και, του μεσου παρολισθαινον, τοις εναντιοις
προσεπαιεν, εξεστι τωι διακρινουντι σκοπειν· πλην τα της τιμωριας σβεννυειν ειχε
και το αμηγεπη επι τοις πραττομενοις ευλογον. Ἐκκεκομμενης τοινυν της παρρησιας
τοις ελευθεροις, υπο σκοτον φαμουσα ερριπτουντο, την της αρχης παραβασιαν
ελεγχοντα. Οι δε τον γραφοντα μη 621 εχοντες τιμωρεινου γαρ ην εμφανιζεσθαι,
τοις ευρισκουσι βαρεως επειχον, ως αυτοις υβριζουσιν· υβριν γαρ εκαλουν τον
ελεγχον. Ἐγγραφως τοιγαρουν εκυρουτο η τιμωρια τωι μονον ευρησοντι, ει αυτος
αναγνοιη, ει αλλωι εξειποι, ει μη καοι παραυτικα. Προς δε και τωι βασιλογραφειου
εγκαλουμενωι, ως εχοι μονον, η απειλη θανατος αντικρυς.
κεʹ. Τα περι του Καλοειδα και περι Ἰωαννου του ∆ουκα. Τεκμηριοι δε και το
περι τον Καλοειδαν γεγονος, ανδρα ευλαβειας μεν εις ακρον μεταποιουμενον,
παρθενιαι συζωντα και ελεημοσυνην ασκουντα και την προς τον πλησιον αγαπην
ασυγκριτον, εξυπηρετουμενον δε τηι δεσποινηι των ταμιειων, ον, επει μονον εχων
τοιουτον εαλω, ουτε το ευλαβες εσωιζεν, ουτε μην η υπερ εκεινου της δεσποινης
σπουδη περιεποιησατο, αλλα, των ομματων στερειν κελευων, μολις τα της
κολασεως εις το ανεκτοτερον περιιστα δια την της δεσποινης συχνην ικετειαν.
Προστασσει γαρ, και αγεται ο κατακριτος παρα τον του φορου κιονα εν
Κωνσταντιαναις, και τοις κληρικοις απανταν επιστελλει την ταχιστην, μηδεν ειδοσι,
και τωι τοπωι εφιστασθαι. Κληρικους δε παντως εκαλει, υποπτως αει προς αυτους
εχων, ως ταις εις εκεινον τιμωριαις δεδιξομενος. Ὅσοις ουν ουκ εν ειδησει ην τα
πραττομενα, αφικνουντο· οι δ' ειδοτες επραγματευσαντο την αποφυγην, ως ειχεν
εκαστος. Ἱστωσι τοινυν τον ανδρα και πρωτα μεν, τας τριχας της κεφαλης ουκ εν
χρωι κειραντες, ως συνεργοιεν καιοντι τωι πυρι, εμβαλλουσι πυρ τοις χαρταις,
βεβραναις ουσι και τηι κεφαληι εντεθεισιν, ως αμα ταυτηι καυσουμενοις, ειτα και, την
ρινα τεμοντες μαχαιραι, ημιθανη, ειτ' ουν ημιδαη, αφιασιν. Ἀλλα ταυτα μεν μικρον
υστερον, οτε τηι πολει επιδεδημηκε. Τοτε δε, ποσειδεωνος εκκαιδεκατηι, μετα την της
Θεοτοκου εορτην, εξεληλακει μεν βασιλευς, εξεληλακει δε πατριαρχης, του
πατριαρχευσαντος Ἰωσηφ πεμφθεντος εις το Κοσμιδιον. Ἀλλ' ο μεν, πεμψας και τον
 
 

197

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Σφραντζην αγαγων Γαβριηλ, ον, αυτανεψιον οντα του ηδη τυφλωθεντος Ἰωαννου,
ειχε μεν προτερον εν τηι του παρακοιμωμενου της μεγαλης σφενδονης τιμηι, υστερον
δ' επ' αιτιαις εξετυφλου, συνδυαζει συγγενει γε 623 οντι τωι Ἰωαννηι και, μεθ' εαυτου
επαγομενος, την προς την Νικομηδους και τα περι εκεινην ηλαυνε. Πατριαρχης δε,
τον κατα την Κιβωτον της θαλασσης τραχηλον διαπεραιωσαμενος, ευθυ Νικαιας
ωρμα. Και δη ο μεν βασιλευς, τους τυφλους αγων, οπηι και περιορισειε διεσκοπει· ο
δε Ἰωαννης, την ποινην μη φερων και αναξιοπαθων ολως, ου τροφην προσιετο, ου
ποσει προσειχεν, ουκ αλλο τι των εις επιμελειαν των παθοντων οφθαλμων εια
γινεσθαι, μονον δε κενος φορτος αγομενος, οπηι τετυχηκει γης η και πετρας,
συχνακις την κεφαλην προσαραττων ως τεθνηξομενος ην. Και ταχ' αν εκ τουτων εκ
πλειστου οι ξυνεβαινε το θανειν, ει μη παρα των φυλαττοντων επειχετο. Πλην το
κατ' ολιγον και συχνακις γινομενον, εις οσον πλειστον συγκεφαλαιωθεν, το θανειν
επηγε· καντευθεν απηλλακτο μεν εκεινος ζωης επωδυνου, απηλλακτο δε και
βασιλευς της επ' εκεινωι φροντιδος. Αυτος δε, τα κατα τον Σαγγαριν περιηγησαμενος
και τα εκεισε φρουρια εν ασφαλει τηι εαυτου παρουσιαι θεμενος, γαμηλιωνος μηνος
υποστρεφει προς πολιν. Πατριαρχης δε, πλησιον ελθων Νικαιας και τωι Ἐννατωι
εναυλι σαμενος, εισελθειν την πολιν ουκ εκρινε το γ' εκεινο δειν· θελειν γαρ εχειν
διδοναι και γ' εν γνωριμοις και προσγενεσιν ευεργετειν, μηδεν δε το κατ' εκεινο
καιρου ευπορειν. Το δ' εισελθοντα παλιν μη ευεργετειν ως αξιον, αναξιον εαυτου
και των μη πρεποντων τοις εκεινου πραγμασιν ᾤετο. Ὅθεν και πρυμναν, το του
λογου, κρουσαμενος, Πυλοπυθιων τε επεβαινε και την ταχιστην υποστρεφειν εγνω·
η γαρ της Ὑψωσεως εορτη απειργε του μη βραδυνειν. Τωι τοι και αυτος κατα ποδας,
τρισκαιδεκατηι γαμηλιωνος, απηντα προς πολιν. Περι δε του καθ' αυτον
υποστελλομενος, ως μη δια τα συμβαι νοντα ολιγωρως εχειν δοκοιη, αμα τωι της
νεως αποβηναι προς βασιλεα ηιε, διημερευε τε προς χαριν και, προς την εορτην
κεκλημενος προς βασιλεως, ετοιμος ην ελθων εκτελειν· παντι γαρ υπεστελλεν
εαυτον τροπωι, εξ οτου περ τοις οχληροις προσεκυρσε, και μεγιστη μοιρα των εις το
μετριως διαγειν 625 ελπιδων η προς τον βασιλεα υποποιησις κατεφαινετο. Της μεν
ουν τιμης εκεινωι ελαττων φροντις ην, το δε πατριαρχευοντα διακενης ενοχλεισθαι
ισα και τωι θανατωι ετιθει· ο δη και εκ του προστυχοντος υπονοουμενον ην,
τεθυμωμενου του βασιλεως εις απαν. Το γαρ και τους οικειους διασειεσθαι και οις αν
εκεινος εθαρρει μαλλον, ως παρ' εκεινωι τεθραμμενοις και δοξης τυχουσιν, αθετειν
μεν τα συγκειμενα ουδ' ολως εποιει· το δε προς τον πατριαρχευοντα τας αιτιας
αγεινη γαρ αναφορα του σκανδαλου σφισι προς εκεινον ην, ως ελεγον, ασφαλεις το
καθ' αυτον Λατινους, παρα μονην την εν τωι συμβολωι προσθεσιν, κρινονταετοιμον
ην εκ του ραιστα και προφανως· και αμφοτερωθεν, εκ τε βασιλεως και των
πασχοντων, ο οχλος αυτωι περιιστατο, εκεινου μεν ως την των οικειων απολωλοτος
ευνοιαν, των δε ως δι' αυτον πασχοντων, μη εωντα τα πεπραγμενα μαλλον τωι
χρονωι υποχαλασθαι.
κ ʹ. Τα κατα τον λογοθετην του γενικου Μουζαλωνα. Τουτο ξυνεβη και
αλλοις πλειστοις, ξυμβεβηκει δε και Κωνσταντινωι τε τωι Ἀκροπολιτηι και τωι
Θεοδωρωι Μουζαλωνι, ων τον μεν, παρα του πατρος του μεγαλου λογοθετου λαβων,
ανηγε παιδευων και οικειον αποκαθιστων ες οτι μαλιστα, τον δε, εκ στρατιωτικης
μοιρας αναλαβων και τοις μαθημασιν ενδους ενσχολασαι, λογοθετην τε των
γενικων ετιμα, συζευξας εις γυναικα οι και την του Καντακουζηνου θυγατερα, και
μεσιτηι των κοινων εχρατο. Τον μεν ουν Ἀκροπολιτην και αποπροσεποιειτο και
κρειττω των κατ' εκεινον τον θυμον ηγε, τωι δε Μουζαλωνι και λιαν χολουμενος ην.
Τωι τοι και ενσταντος καιρου πρεσβειας προς Ῥωμην, αφειμενος των αλλων, ο
βασιλευς κατα πειραν, οιμαι, πλεον επειχε τουτωι τα της πρεσβειας αναδεξασθαι. Ὡς
 
 

198

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε προστασσων ουδεν ηνυτε πλεον του δοκειν κωφωι διαλεγεσθαι και γε τυφλωι
διανευειν και η αιτια της παραιτησεως ουκ ηγνοητο, αυτικα, θυμου πριν εγκρατης
ων, ηττατο τοτε· και τωι αδελφωι τωι τουτου προσταξας, ον 627 και επι των
εισαγωγων ειχεν, εκεινου μεσιτευσαντος την υπηρεσιαν, πολλας και βαρειας
εντεινει, ως μηδε την εν χερσι βακτηριαν, συνεχως πληττουσαν, τωι κατ' εκεινου
βασιλειωι θυμωι αρκεσαι, αλλα και, ταυτης απειπουσης τηι θραυσει, αλλην
παραληφθηναι, το εκεινης εργον αναπληρωσουσαν. Ἀλλ' ουκ ην εκεινωι τα της
τιμωριας ες τοδε, αλλα και απο προσωπου εποιει και της των κοινων μεσιτειας
παρακινειν ουκ απωκνει. Και παρεωραμενος διετελει μεχρις ου οικειοχειροις
ασφαλειαις μη μονον προσηκατο την ειρηνην, αλλα και πλεον ην ετοιμος, ει
κελευοι, πραττειν. Ὁ δε, τοις μεν παρουσιν αρκουμενος, επι δε το πλεον εκεινου μεν
καταγνους δηθεν ως καταψυχθεντος τον ζηλον, εαυτον δε μηδ' ανεχομενον
παριστων ολως παραβαινειν πλεον των συγκειμενων, δεξαμενος αυθις, τοις
πραχθεισι μονοις εμμενειν επηγγειλε.
κζʹ. Ὅπως εκ δυσεως υπεστρεφεν ο πορφυρογεννητος και τα κατα τον
Κοτανιτζην. Του δ' αυτου ετους υποστρεφει μεν εξ ανατολης βασιλευς Ἀνδρονικος,
την δεσποιναν εκεισε καταλιπων, ανηγετο δε προ τουτου και εκ δυσεως ο
πορφυρογεννητος, ουδεν εις τροπαιον φερων η τον Κοτανιτζην ομολογιαις ενορκοις
υπο χειρα ποιησαμενος του μηδεν τι παθειν εκ βασιλεως ανηκεστον. Και ο μεν,
εμμενων τοις ορκοις, εις τελος ευορκειν ηθελε, βασιλευς δε, ου το εφ' εαυτου μονον
προορωμενος εις τε την απ' εκεινου δουλειαν και το εξης προς ευνοιαν αδολιευτον,
αλλα και το οψε των καιρων σκοπουμενος, εκτυφλουν ηβουλετο· μηδε γαρ αυτον
ομνυειν, ως επιορκιας αλωναι, αλλα τον υιον υπερ αυτου, μηδε συναινουντος ολως.
Τον δε κακον προεωρα κακον, ου θεσμωι μαντειας, αλλα φυσικηι γνωσει προορων το
μελλον· τον γαρ του ληιστευειν εις πειραν ηκοντα μηδεν ορμαις ετερου δουλευοντα
αγαπησαι. Ὡς γουν αμεταθετως ειχεν ο βασιλευς επι τουτωι και τον υιον, τους
ορκους προτεινοντα, ολως επιορκιας απηλλαττε λογοιςαυτον και γαρ φυλαττειν
τους ορκους, ως μη προδιδοντα η συναινουντα το συμπαν, εκεινωι δ' οντι των ορκων
ελευθερωι, ακινδυνως εξειναι και πραττειν, απειπων προς τους λογους και την υπερ
του ικετου ικετειαν ασθενουσαν ορων, ο δεξαμενος βουλην εισαγει τωι κινδυνευοντι
καταφυγειν προς το μελαν και τα των 629 μοναχων αμφιεσασθαι, ει πως εντευθεν
σωθειη· τωι γαρ απαξ τα του κοσμου ομολογιαις αποθεμενωι φρικταις μη αν τινα
δυνατον ειναι υποπτως εχειν ως στραφησεται προς τα προτερα· σεβασθηναι δε τωι
βασιλει και το σχημα, ωστ' αποσχεσθαι τον ενδεδυκοτα μη τιμωρειν. Ταυτα λεγων
προς εκεινον ο πορφυρογεννητος και βουλην εισαγων την δοκουσαν συνοισειν,
δηλος ην απολυων εγκληματος εαυτον το μερος, ει μη ποιων κινδυνευοι· το γαρ εξ
εαυτου οσον ην δυνατον βοηθειν πεπραχθαι. Κοτανιτζηι μεν ουν τωι και Τορνικιωι,
επηρτημενον τον κινδυνον βλεποντι, αγαθον εδοκει το βουλευμα, και τωι
βουλευσαντι χραται μεσιτηι προς βασιλεα, εφ' ωι τον μοναχον υπενδυναι, κοσμον και
τα του κοσμου χαιρειν εασας. Ὡς δ' απηιτητο και αυτο το τελειον σχημα λαμβανειν
και κατενευε παραυ τικα, απολυθεις τελειται τα μοναχων και ο χθες ληιστευων
σωφρων ωρατο και ακακος, πλην ου τηι της ψυχης προθεσει, αλλα μονωι τωι
φαινομενωι· ο γαρ μεμεριμνημενος σκοπος επι τουτωι και λιαν απην, αναγκης δε αρ'
υπουσης, το γινομενον ασθενες. Ἐς οποσον δε τα κατα τουτον προεβη, εσαυθις
ερουμεν. Ὁ γουν πορφυρογεννητος επι τουτοις κατ' ανατολας γινεται και, του
βασιλεως εκειθεν απαραντος, αυτος ην αντ' εκεινου μεταχειριζων τακει.
κηʹ. Θανατος της δεσποινης Ἄννης και τα τοτε συμβαντα. Ἀλλ' ολιγον το
μεταξυ, και η δεσποινα μεν Ἄννα εκει τελευται τον βιον, αγγελλεται δε μετ' ολιγον
τωι βασιλει· και ος, προνοιαι του μη μαθειν τον υιον τε και βασιλεα, ως επ'
 
 

199

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απορρητοις στελλει τον αυτου μεν αρχι διακονον, της εκκλησιας δε χαρτοφυλακα,
τον Μελιτηνιωτην Κωνσταντινον, 631 εφ' ωι μετακομιζειν τον νεκρον, ως εχρην, ες
Νικαιαν. Ἅμα δε και καιρον λαβων ευπρεπη του τον πορφυρογεννητον, αποβαλοντα
δια το πενθος τα ερυθρα, μη φορειν αλλοτε παρασκευασαι, ευτρεπισας αλλοχρο'
αττα, συν λευκωι πορφυρα χρυσωι ποικιλτα, και δια μαργαρων το βασιλικον σημειον,
τους αετους, περιθεις και πεμψας εκ τουτων πεδιλα τε και εφεστριδας και χαλινα,
σφισιν ως παρασημοις τον υιον προσεταττεν εμπομπευειν, μονωι των ερυθρων
εκσταντα τωι βασιλει. Σοφον δε αρα και το του καιρου ην, ως μη δοξαι τα επισημα
μεταλλαττειν και, αμ' αποβαλοντα τα ερυθρα, μετα λαμβανειν τα ποικιλτα, αλλα,
χρονου ρυεντος δια το πενθος επι μονοις μελασιν, ανεκτην την μεταβολην δεδοχθαι,
ως εξ αρχης κοσμηθεντος του φορεσαντος τοις μετα βασιλεα λαμπροις, ως επι ρητοις
γερασι βασιλειας τουπισημον εχοντος. Και δη ηπειγε τε τον αρχιδιακονον ο κρατων
και παραυτα μηδεν μελλησας απεστελλεν, εφ' ωι μη γνοιη ο βασιλευς· αλλ' εκεινος
μεν και τον δοθεντα καιρον συντεμων ηλαυνεν εφ' ευας, βασιλευς δε πειρασας
διαλαθειν ομως το κατα βουλην ουκ ηνυτεν, αλλ' ευφωρατον γεγονε το απορρητον,
και την συμφοραν ο παθων ως ειχε διεφερεν. Ὁ μεντοι γε πεμφθεις επιστας βαρυς
μεν εδοξεν, αδωρα δωρα φερων τωι υιωι παρα βασιλεως· ολιγον δε διαλιπων οσον
επισκευασαι τον νεκρον ευαγωγον καθ' οδον, σπευσας εις Νικαιαν φερει. Και
παραυτα στελλεται μεν την επι Νικαιας ο πατριαρχης, στελλονται δε και ιεραρχαι
οσοι δη κατα πολιν ησαν και το του κληρου εκκριτον ξυμπαν· τα δε γε τηι οσιαι
προσηκοντα και λιαν περιφανη ο κρατων ηυτρεπιζε. Τοτε 633 τοινυν τα
νενομισμενα τηι κειμενηι τελεσας ο πατριαρχης και πολλους των γνω ριμων χρυσιοις
ικανοις δωρησαμενος, εκ της οσιας τα πολλα κερδανας, ει και την χειρα η γνωμη
μεμφεσθαι ειχε τωι φιλοδωρωι της προαιρεσεως, την προς την πολιν και αυθις
ηλαυνε. Πυθομενος δε τον βασιλεα Ἀνδρονικον, παλιν απτομενον των καθ' εω,
διαπεραιωθηναι τον Βοσπορον, αυτικα παρεγκλινας εν τωι του Ἁγιου Αυξεντιου
βουνωι κατα που τους προποδας σκηνουμενωι συγγινεται. Καπειδη, μαιμακτηριωντος
ληγοντος, η των αγιων αποστολων προσηλαυνεν εορτη, εκεισε μικρον επιμεινας, τωι
βασιλει ομιλων τα εικοταευκει γαρ και συνδεδεσθαι ταις προς αυτον αγαπαις ο βασι
λευς, τελος την θειαν εκτελεσας μυσταγωγιαν εν τηι μονηι του Ἀρχιστρατη γου κατα
την εορτην και, ως εικος επευξαμενος, απαλλαττεται.
κθʹ. Ἐκστρατεια Μιχαηλ βασιλεως προς Σαγγαριν και τα γεγονοτα εκει.
Βασιλευς δε, και αυθις αγγελθεν εκεινωι ως τα περαν του Σαγγαρεως ασθενει, Περσαι
τε, συχναις επιτιθεμενοι πειραις, κατα πολλην αδειαν διαπεραιουμενοι, κακως
ποιουσι και τα ενδοτερω του ποταμου, δυναμεις συναθροισας οσας ο καιρος εδιδου
και ενεχωρει τοτε τα καθ' αυτον πραγματα, απτερωι ταχει τακεισε καταλαβων,
διαπεραιουται τον Σαγγαριν. Τοτε τοινυν, βλεπων την Σκυθων, ειποι τις, ερημιαν
εκει, μονον ου τριχας ετιλλε. Κατωικτιζετο μεν γαρ εκτοπως τον τοπον και την
χλευην κατωδυρετο των ιδιων. Προς δε γε τον Ἀλεξανδρειας πατριαρχην, εκεισε
κατα παραμυθιαν τωι βασιλει συνδιαγοντα, την του ταυτ' ηρημωσθαι αιτιαν καρδιας
στε ναγμοις ισχυριζετο, του τοπου μεν μεμνημενος ως ειχε το προτερον, οτε κατ'
επιτροπειαν αυτος εστρατηγει, ες οποσον δε βλεπων συμφορας κατην τηκει τωι τοτε,
ως μηδε βατον ανθρωποις ειναι, δενδρεσιν υψικομοις κατει λυμενον. Το δ' αιτιον,
φησιν, η των ζηλωτων επιθεσις και το εκπολεμουν βασιλει 635 το υπηκοον
σπευδειν, ως τα και τα πεπρακται λεγοντας και ως παρανομοιη ο βασιλευς και ταλλα
οις, τας καρδιας των ανθρωπων αλλοτριουντες του βασιλευοντος, εποιουν και
βασιλεα περι εαυτωι δεδοικεναι και την καθ' αυτον ορρωδιαν, παντως καρδιας
ουσης, τα μελη συγκατασπασθαι ξυνεβαινεν. Αυτικα γαρ μελλησις ηκολουθει και το
επιτροπαις στρατηγων και μοναις διοικεισθαι τα κατα τοπους, οι δη γλισχροτητος
 
 

200

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεν ησσημενοι λημματων, δεει δε του μη τι παρα βασιλεως παθειν, ως παρα το εικος
ελλελειμμενους, τα πταισματα συγκαλυπτοντες, τωι κατα σφας αδεει ψευδη
γραφοντες, ηρημουν την χωραν και τελος ερημον την οικουμενην απεφηναν. Ταυτα
λεγων, τρυφας βασιλικας αφεικως και θεραπειαν απασαν, ως σιτει σθαι και τοις
τυχουσι, των προσθεν ως ειχεν επεβαινε. Περσας δε, οσον εκεινος προσεχωρει, υπο
ποδα χωρειν εποιει, οπου μεν ησπερουν εκεινοι, εκει του βασιλεως διημερευοντος,
ως και ετι θερμας τας εστιας εκεινων καταλαμβανεσθαι, οπου δε βασιλευς
εφειστηκει, εκειθεν προ μιας φθανοντων εκεινων η και δευτερας μετασκηνουν.
Πληθος δ' ην οπωρων εκκεχυμενων κατω των δενδρων, ως εκειθεν το πλεον του
στρατιωτικου σιτιζεσθαι· το γαρ εισαχθηναι τισι των εδωδιμων εκει και λιαν δια το
δεος απωμοτον ην. Ὅθεν και πολλακις πεμπων ο βασιλευς τα της τραπεζης τρυφη,
τον σκληρον πιτυριαν και μελανα, γυναικι τε αμα και πενθεραι και γε πατριαρχηι και
τοις γνωριμοις, παριστα το δυσπαθες, γραφων μηδ' αυτου πηγιμαιου υδατος
ευπορειν, το δε γε του ποταμου, τρυγοιπωι διηθουμενον και εξαιθριαζομενον, μολις
προσιτον ειναι οι ποτον. Μη γουν ικανως εχων τοτε διωκειν εν δυσχωριαις το
Περσικον, αλλως τε και ενδειας επικειμενης των αναγκαιων, τωι γε τεως εγνω τον
τοπον κατο χυρουν. Και δη φρουριοις μεν συχνοις τα παρ' εκατερα του ποταμου διε
λαμβανε, τα μεν πεπονηκοτα τωι χρονωι επισκευαζων και συνιστων, αλλα δε και
αυτος ανιστων, οπου, του ποταμου λειψυδρουντος, πορον εδει γιγνεσθαι, ως αν αμα
μεν τηι των φρουριων πυκνοτητι, αμα δε και ταις των αναγκαιων τοπων
προκατοχαις, εν αμηχανοις τα των Περσων γινωνται. Συστειλαι δε θελων και τας
εφοδους των επιοντων, ως μη ανεδην οποθεν βουλοιντο διεκπαιειν και επεισπιπτειν
αδηλως, αξινηφορους ες πολυ πληθος συναθροι σθηναι κελευει και, μηκος μεν
παραμετρησας του ποταμου οσον ην αναγκαιον κατοχυρουσθαι, πλατος δε το ικανον
λογισαμενος, σπουδηι τα δενδρα 637 κοπτοντας, επιταττει επικαταβαλλειν εν εφ' ενι
και ουτω καταπυκνωσαι τοις κλωσι των δενδρων τον τοπον, ως μηδ' οφιν οιον τ'
ειναι σχεδον διερχεσθαι. Ταυτα προς το παρον επιταξας τε και κατασκευασας, τωι
επιμειναι ταλαιπωρουμενος, τελος σιταρκησας τοις εν τοις φρουριοις το ικανον,
παρα τον ποταμον μεχρι και των της Προυσης μερων αναγεται, τα της αυτων
επισκεψεως, ωστε και τον εχθρον τελεως εκδιωχθηναι, εις καιρον ευθετον
αναθεμενος.
λʹ. Τα κατα τους προς τον παπαν Μαρτινον αποκρισιαριους. Ξυνεβη δε τοτ'
ανα την Προυσαν διαγοντι και τα κατα τον παπαν μαθειν, ος δη και Μαρτινος μετα
Νικολαον ην. Προς γαρ αυτον εφθασε πεμψαι τον τε Ἡρακλειας Λεοντα και τον
Νικαιας Θεοφανην, οι δη και επισταντες ου κατ' ελπιδας, ας ειχον αποστελλομενοι,
παρ' εκεινων εδεχοντο, αλλα του ναντιον απαν. Τα γαρ καθ' ημας ως ειχον μαθοντες
και οπερ ην υποτο πασαντες, χλευην το γεγονος και ουκ αληθειαν αντικρυςπαρα
μονον γαρ βασιλεα και πατριαρχην και τινας των περι αυτους, παντες εδυσμεναινον
τηι ειρηνηι, και μαλλον οτι και ποιναις αλλοκοτοις ηθελεν ασφαλιζεσθαι ταυτην ο
βασιλευς, εκεινους μεν εν ατιμοις ειχον και την εις τον παπαν προσοδον οψε και
μολις παρειχον· τελος δε βασιλεα μεν και τους αμφ' αυτον ως χλευαστας επιτιμιοις
και μη αληθειαις στοιχουντας αφορισμοις καθυπεβαλον, τους δε πρεσβεις, μηδενος
αξιωσαντες των εικοτων, απεπεμπον. Ταυτα γνους βασιλευς παρα του Νικαιας
επανιοντοςο γαρ Ἡρακλειας ετεθνηκειεν δεινωι εποιειτο, ωστε και, του διακονου
μελλοντος μνημονευειν του παπα κατα το συνηθες, βασιλεως παροντος, ο κρατων
διεκωλυε, καλα λεγων της αγαπης εκεινων απονασθαι, ωστ' αυτον μεν εκπολεμωσαι
δι' εκει νους εαυτωι τους οικειους, εκεινους δε μη οπως χαριν εχειν, αλλα και
προσαφοριζειν. Τοτε δε και διαλυειν ηθελε τας σπονδας, καν διελυοντο, ει μη τι
προσιστατο τηι βουληι· αυτον μεν γαρ πολλα παθειν δια ταυτα και μολις ανυσαι, καν
 
 

201

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξαπιναιως λυοι παλινωιδων, επισταντος και αυθις καιρου του 639 ταυτα
ζητησοντος, μη αν ανυστα γενεσθαι το συνολον· χωρειν δε και αλλως και εις
μεταβολην τα της εκκλησιας πραγματα, του Ἰωσηφ επικατασταντος· αυτον μεν ουν
και ειρηνικον εις απαν ειναι, και μηδεν εξ αυτου πιστευειν των ανηκεστων γινεσθαι,
ου μην αλλ' αναγκην ειναι φανηναι και τους κινησοντας. Και ταυτ' ουχ απλως
υποπτευων ελεγεν, αλλα γε το προ τουτων συμβαν, ανα τον Σαγγαριν διατριβοντος,
δειλιαν εποιει περι των ολων τον βασιλεα, ει πως ως επισφαλη τα συγκειμενα
διαλυσειεν.
λαʹ. Περι των διαθηκων του πατριαρχου Ἰωσηφ. Ὁ μεν γαρ Ἰωσηφ,
προσδοκησιμος ων επι τωι θανειν, τας διαθηκας εξηνυτεν· ην δε χρεια μεμνησθαι και
βασιλεως και της υπερ εκεινου ευχης. Και εμεμνητο γε και ηυχετο, ου μην δε και
προσετιθει το αγιος, ο συνηθες εχειν ως χρισθεντας μυρωι τους βασιλεις. Ὁ δε
βασιλευς πεμφθεισης ιδων ουτως εκεινην εχουσαν εδυσχεραινε· και γραφει μεν
πατριαρχηι, γραφει δε και τωι την πολιν επιτετραμμενωι, μανθανειν ερωτωντας πως
τουτο πεπρακται οι και εφ' ο τι της βασιλειας κολουει το αγιος. «Μηπως ως αναξιον,
φησι, με κρινων της αγιστειας ουτω γραφει;» Γεγραπται δ' υπερ τουτων και τωι της
Ἀντιοχειας πατριαρχηι τωι Πριγκιπι. Οι και πεμψαντες επυνθανοντο την αιτιαν του
ουτω γραφειν, ως θελοντος γνωναι και βασιλεως. Και ος μετε τιθει την τουτων
αιτιαν εις τους αμφ' αυτον μοναχους και εις πιστιν αλλην προηγεν ουτως εχουσαν
επι πασι, πλην προσκειμενης εκει και της αγιοτη τος. Ταυτην γουν εμφανιζων, ελεγε
γραφειν το προτερον, επει δε οι περι αυτον σκανδαλιζοιντο, μετεγγραφειν εσαυθις
την ες χειρας ταυτην γεγονυιαν τωι βασιλει. Ουτως ην εκεινος ειρηνικος εφ' απασιν.
Ἀλλα τους περι αυτον υποπτευων ο βασιλευς, αμα δε και του μη δοξαι συνισταν την
καθ' αυτου κατηγοριαν, ως κατα χλευην και ου προς αληθειαν ποιησαμενος, τα περι
τουτων τοις εφεξης καιροις τωι τεως ανηρτα. 641
λβʹ. Ὅπως συνεβη τα κατα Βελλαγραδα. 641 Ἐν τουτοις δ' οντος του
βασιλεως, και τα κατα τα Βελλαγραδα διηγγελ λοντο. Ἀλλ' αναληπτεον μικρον
ανωθεν. Ἰλλυριοι μεν ουν, βασιλεως αποστατησαντες, καθ' αυτους ησαν·
περισχοντες δ' ερημην πολιν την ∆υρραχιου εκ του προγεγονοτος σεισμου,
ανακτιζουσι τε και τινας συναποστατας σφισιν εκει κατοικιζουσι. Τωι ρηγι δε
Καρουλωι, εξ εγγιονος γειτονηματος του απο των Κανινων, φιλιως ειχον και κατα
συνθηκας ειρηνευον. Τα μεντοι γε Κανινα παλαι μεν ησαν του Φιλιππου αμηραλη,
ανδρος δυναμενου πλειστα, ον και Μιχαηλ δεδιως ο δεσποτης, και μαλλον
ισχυσαντος και κατα του Μαφρε του Καρουλου, ως και αποκτειναι και την αρχην
εκεινου λαβειν συμ μαχιαι πλειστηι της εκκλησιας, κηδει εισποιειται, και την παλαι
τωι Σφραντζηι συνοικησασαν, αδελφην γε ουσαν της αυτου γυναικος, κεχηρωμενην
εκεινου, πεμψας συναρμοζει οι, εκχωρησας αυτωι και Κανινων και Κορυφους. Ὡς δε
δολωι κακως απεκτονει, πεμψας τους εξ αδηλων κατοιστευσοντας, και το δραμα
ηνυετο και ο αμηραλης ετεθνηκει, ηβουλετο μεν κατασχων Κανινα εχειν, εμποδων
δ' ησαν οι εν εκεινοις ευρισκομενοι Ἰταλοι, οι και τον της ηττης συνδιαγαγοντες
καιρον, αυθις απεκλιναν προς τον Καρουλον. Καρουλος δε πεμψας κατωχυρου τε το
φρουριον και, ως ιδιωι χρωμενος, εκειθεν εξορμαν τους αυτου κατα της των
Ῥωμαιων ηβουλετο. Τοτε τοινυν εθαρρυνε μεν εκεινον και η των Ἰλλυριων
αποστασια· εχων δε και τον κοτον αρχηθεν, ως εκκρουσθεις ταις του βασιλεως
μηχαναις της επι την πολιν εκπλοιας, λαον ικανον εκ Βρεντησιου αμα μεν ιπποτην,
αμα δε και πεζον, ως εις τρεις χιλιαδας ποσουμενον, διαπεραιοι τον Ἰονιον· οι δη και
καταλαβοντες τα Κανινα και, ως ειχον ενσκευασαμενοι, ουτως εκειθεν εξωρμων ως
τηι κατα σφας τολμηι οιεσθαι τινας μεχρι και πολεως Θεσσαλονικης, ετι δε και
πολεως αυτης, πεζηι ξυμβαλειν. Ἐπι τοσουτον δ' εθαρρουν τηι κατ' αυτους δυναμει
 
 

202

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ωστε και κατ' ελπισμον τον κρειττω διαμεριζειν και χωρας και πολεις εαυτωι
εκαστον των προυχοντων. Ἐξηρχε δε τουτων απαντων ο και τωι φρονηματι τους
παντας υπερφερομενος Ῥως Σολυμας, μεγιστος μεν ηλικιαι, σοβαρος δε ταις της
ψυχης καταστασεσιν, υπεροφρυς δε ταις εντυχιαις, ξανθος την τριχα και υπεραυχης
εκ ψυχικου τινος 643 εκθερμου κινηματος· οιμαι δε καντευθεν την ονομασιαν σχειν,
παρα την προς Ῥως ομοιοτητα. Προαχθεντες τοινυν ταις τολμαις, οι Ἰταλοι επι τα
Βελλαγραδα πρωτον ωρμων, ως εξ αυτης αιρησοντες. Το δε γε φρουριον, ενθεν μεν
τον ουτω πως λεγομενον επιχωριως Ἀσουνην ποταμον προισχομενον, επικειται οι
κατα πλευραν, πλην ουκ επ' αγχωμαλου, αλλ' εκκρεμες πλημμυρουντι κατω
γεωλοφουμενον, ου δη και εξωθεν εμβολωι τινι σκευαστωι, ως μη τοις επιτιθεμενοις
εμποδων ισταμενοις κωλυοιντο, υδρευονται οσημεραι του ποταμου πινοντες· τοσον
δε τωι φρουριωι ο ποταμος παρακειται ωστ' απο εγγιονος θεας τους εντος σαριτταις
απειργειν τους εμποδιζοντας και γ' ως πελταις τωι σκεπασματι τους εφ' υδωρ ιοντας
χρησθαι. Ἐπι θατερα δε τουτου λοφος ετερος υπερανεχει, της πεδιαδος καταντικρυ
κειμενος, ου δη και Βοωσης λεγομενος ποταμος αλλος, πλημμυρων κατα μεσην,
απειργει τα Κανινα. Παμπληθει γουν εκεινον περαιωσαμενοι, κατασχοντες τον
λοφον, μετεωρους οντας επι τωι μελλοντι φοβωι, τους του φρουριου περικαθιζουσι
και δη, επιστησαντες μηχανηματα πετροβολα, εκειθεν βολαις ισχυραις εκακουν το
τειχος. Ἡ τουτων γουν φημη απτερωι ταχει μεχρι δη και βασιλικων ακοων φθανει
και αυτικα τους λογισμους ταρασσει τωι βασιλει και περι των ολων τετρε μαινειν
ποιειται. Θυμωι γαρ συγκρατους τολμας πυρ ελαιωι μιγνυμενον ην τις λεγοι, ουκ αν
της εικονος αμαρτοι· ουδε γαρ αλλο τις ειχε τοπαζειν εκεινο η τας επισχεθεισας
δυναμεις εκ μηχανων τοσων δια θαλασσης μηδεν ιεναι, ταυτας ηδη δια ξηρας
ευοδειν, πλεον εχουσας εκεινου το δυνασθαι τωι απ' αυτης βαλβιδος της μαχης
κερδαινοντας αποζην. Τωι τοι και καταφευγειν μεν επι Θεον εγνω, ετοιμαζειν δε και
δυναμεις τας αποχρωντως προς τοσον ανθεξουσας πληθος, ως αμα τωι φανηναι
στηναι, σφαλεντας κακ της πρωτης πειρας το προσω μαθοντας αβατον. Τα μεν ουν
προς Θεον ουτως εξητοι μαζετο· παρηγγελτο γαρ πατριαρχηι τε και αρχιερευσι
συναμα παντι τωι κληρωι πρωτον μεν παννυχον ικετειαν προς Θεον κατ' εκεινων
ποιησασθαι, 645 ειτα δε αμ' εωι πατριαρχην τε και συν αυτωι εξ αλλους των
προυχοντων αρχιερεων, τας ιερας στολας ενδυθεντας, των λοιπων εκεισε
θεοκλυτουντων, επιτελειν ευχελαιον, φακελλους δε παπυρων ποιησαντας, τωι
καθαγνισθεντι ελαιωι βαπτειν και ουτω διδοναι τοις ταυτ' απαξουσι προς το
στρατευμα, ωστ' αποχρωντ' ειναι τωι των στρατιωτων πληθει, εφ' ωι εν εκαστον των
παπυρων ενα κρατουντα ομοσε χωρειν τοις εχθροις. Ταυτ' επετετακτο και την
ταχιστην επεπρακτο, και οι θειοι φακελλοι των παπυρων, σκευεσιν υελινοις
εμβεβλημενοι, αμα μεν μετ' ευχης, αμα δε και μετ' ασφαλειας επεμποντο. Βασιλευς
δε τον αυτου γαμβρον Μιχαηλ τον δεσποτην και τον μεγαν δομεστικον τον
Ταρχανειωτην και αυτον Μιχαηλ, ετι δε και τον μεγαν στρατοπεδαρχην τον
Συναδηνον Ἰωαννην και τεταρτον συν τουτοις τον εκτομιαν Ἀνδρονικον, ταταν μεν
της αυλης οντα τωι τοτε, Ἠονοπολιτην δ' επικεκλημενον, εγχειρισας δυναμεις
ικανας προς τουργον, εκπεμπει, ορρωδιαν μεν πασαν εξ αυτων εκβαλλων, θαρρος δ'
εντιθεις πλειστον ταις απο των ευχων των ιερεων συναρσεσιν. Ουτοι μεν ουν
απελθοντες απωτατω οσον ην εγχωρουν εστρατοπεδευοντο και προσβαλειν μεν
εξαπιναιως ουκετ' ετολμωναλογιστωι γαρ αντισχειν θρασει εδοκουν, και μαλλον οι
περι τον μεγαν δομεστικον, ωι δη και το παν επιτετραπτο, αει προμηθειας θρονον
τιμωντα, σιταρκειν δε ηδη λιμωι εκλελοιποτας τους του φρουριου τους πειρασοντας
εγνωσαν αποστελλειν. Ἐυκει γαρ και ο παραρρεων το φρουριον ποταμος τα πολλα
ξυλλαμβανειν σφισιν, αμα μεν δι' αυτου φορτηγουντων νυκτος, αμα δε και τωι κατα
 
 

203

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χρειαν υδρευσεως εμβολωι προς την επι το φρουριον αναγωγην των φορτιων εν
ασφαλει χρησομενων των επι τωι σιταρ κειν τεταγμενων. Ταυτα διανοηθεντες, τας
φορτηγους ευτρεπισαντες και ικανα νηησαμενοι, τωι ποταμωι πιστευοντες, επεμπον,
και τους παρα το χειλος του ποταμου αυταρκεις προς μαχην των επιθησομενων
ταξαντες. Τουτο γινομενον μη λαθον εκμαινει τους Ἰταλους, και επισχειν, ως αν
οιοι τ' ησαν, εξεθορον. Οι μεν ουν, παρα θατερα του ποταμου Ἀσουνη σταθεντες, 647
ετοιμοι ησαν επιοντας αμυνεσθαι τε και κωλυειν την σιταρκιαν, λιμωι μαλλον το
φρουριον ελπιζοντες παραστησασθαι· ο δε γε Ῥως Σολυμας, συναμα τοις περι
εκεινον, πλειστοις και ισχυροις ουσι, διεγνω, τον ποταμον διαπε ραιωσαμενος, τους
παρα το χειλος επι φυλακην ιοντας καταγωνιζεσθαι. Και δη, τωι ρευματι μεθ' ορμης
εμβαλοντες πλειστης, ιστωσι τε την του υδατος ρυμην και κατα θατερα την ταχιστην
γινονται, φριμαγμοις και μονοις των κατα σφας αγερωχων ιππων καταπληξειν το
ανθισταμενον απαν οιο μενοι. Ὡς γουν τωι θαρρει προπηδωντες εικαιως επι τους
πεμφθεντας εξωρμων, οι μεν προς μεν την πρωτην εμβολην, τουτο μεν
φυλαττομενοι, τουτο δε και τεχνιτευοντες, επιεικως ειξαν, επιτηδειον δ' ευροντες
τοπον, μετα βαρους οπλων ιοντας κατωΐστευον. Κακεινων μεν εφικνεισθαι των
αδυνατων ᾤοντο, επειρων δε βαλλοντες τους ιππους, ει πως κατευστοχη σαντες
τους επι των ιππων γαννυμενους πεζους αποδειξαιεν. Ἐτρωθησαν γουν και αλλοι
των ιππων, τιτρωσκεται δε και η του Ῥως Σολυμα, πλην ου καιριως, ωστε και
εξαπιναιως καταπεσειν. Ὅμωςτο γαρ βελος ηπειγεκαι του πολλου θρασους
καθυφειτο και τον επιβατην εικαιως εφερεν, ωστε και σιτοδοχειωι κατα γης
προσπαισαι ανεωιγοτι, συμποδισθηναι τε και τον επιβατην καταβαλειν. Οι δε μη
δυναμενον κινηθηναι τον σοβαρον περισταντες χερσιν αλισκουσι. Φημιζεται γουν
παραυτα, ενθεν μεν τοις του βασιλεως, εκειθεν δε τοις κατα το φρουριον, η εκεινου
αλωσις. Και οι μεν εν χερσιν ειχον τον τεως μεγα σοβαρευομενον, οι δε του
φρουριου, και προ του τους αγγελουντας παραγενεσθαι, εφηδομενοι τοις εκτος την
αλωσιν ηγγελλον. Ἅμα γουν εωι οι εντευθεν συνησπικοτες, κρατουντες εκαστος και
τον θειον εξ ελαιου παπυρον, περαιωθεντες τον ποταμον, τεταραγμενοις εμπι πτουσι
και αμα προς φυγην τρεπονται. Οι μεν ουν, κατα στομα παιομενοι, διεφθειροντοου
γαρ προς το αντισχειν, αλλα προς το μαθειν μονον τι το γινομενον ετρεποντο κατα
προσωπον, οι δε, κατα νωτου πληττομενοι, διωλισθαινον τε των ιππων και
πιπτοντες εθνηισκον, εστι δ' ου και ζωντες συνελαμβανοντο. Σπουδη γαρ ην τοις μεν
τον ποταμον Βοωσην φθασαι και περαιωθεισι σωθησεσθαι, τοις δε του βασιλεως τας
επι τον ποταμον αυτων ορμας διακλειειν προφθανουσι. Και δεει του μη κωλυθηναι
πανταπασιν, αυταις σκευαις και γυναιξιν ενειλουμενοι και ο επιων τον προιοντα
κατα πατων τε και κατασποδων, αυτοι παρ' εαυτων τα πλειστα εσφαλλοντο· πολλοι
δε και υπετεμνοντο οι ιππεις πριν φθασαι τον ποταμον, και εργον 649 ευζωνου
πεζου ιππευς εγενετο σοβαρος, ως αλισκεσθαι μεν πλειστους, αμα δ' εαλωκοτας
απαγεσθαι προς το φρουριον, και παλιν αλλους και επ' εκεινοις αλλους, και ουτως
εφεξης τους μεν φονευεσθαι, τους ονομαστους δε συλλαμ βανεσθαι, μεχρις ου και
τον ποταμον Βοωσην φθασαντες, οι μεν εκοντι εαυτους ερριπτουν κατα του
ρευματος, το εξαπολωλεναι προτιμωντες του μετ' αισχυνης πεσειν εις χειρας
Ῥωμαιων, οι δε, βιαι τον ποταμον διεκπαιοντες, εκ πολλων ολιγοι, προς το των
Κανινων φρουριον διεσυζοντο φευγοντες, γυμνοι τε και αοπλοι και πεζοι, οι προ
μικρου σοβουντες και ως νοσσιαν την Ῥωμαΐδα καταλαβειν κατ' ελπισμον εχοντες.
λγʹ. Θριαμβος των εαλωκοτων κατα τα Βελλαγραδα. Ἄξιον δε μηδε τον
εκεινων θριαμβον τον εν τηι πολει γεγονοτα παραδρα μειν. Ἐπειδη γαρ κατα κρατος
ενικων οι βασιλεως, μαλλον δε και ακονιτι τα θαυμαστα κατα των αλαζονων
κατωρθουν, τους μεν πεσοντας εσκυλευον, πλουτον συλλεγοντες οπλων τε και
 
 

204

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενδυματων και ιππων και σκευων παντοιων εξησκημενων, τους δε γε ζωντας
αυτους τε και ιππους αυτων επισυναθροισαντες και τους μεν πεδαις αφυκτοις
δεσμησαντες, τους δ' ανεντες εις υποζυγια, σφισι την στρατιαν αναλαβοντεςουδε
γαρ ειχον εντευθεν δεδιεναι, πανστρατιαι εαλωκοτων, ες βασιλεα μετα γε τροπαιων
λαμπρων ανεζευγνυσαν, θεα οντως φιλορρωμαιοις πανθαυμαστος. Ὁ γουν βασιλευς,
υποδεξαμενος μεν τους ιδιους, μαθων δ' ες το ακριβες τα πραχθεντα, ετι δε και ιδων
εκαστον αυτοις ιπποις τε και σκευαις, τοις μεν κατεσκληκοσι και μονοις οστεοις και
δερμασι την παλαι δεικνυουσιν ευκληριαν, ταις δε διερρωγυιαις, ουκ αυταις ισως αις
και πρωην εχρωντο, αλλα ταις τυχουσαις και αις αν εκεινους επολυωρουν οι
ελεουντες, και γε στιχηδον διεληλακοτας κατανοησας, σωματα στυγνα μεν τωι τοτε
και οια μηδε σωματ' αν τις ειπεν, αλλα σκιας των παλαι γιγαντων, ψυχας δε τωι μεν
κατα σφας παθει και λιαν καμπτομενας, τηι δε των προσωπων τασει και τωι του
φρονηματος εμβριθει την παλαι δηλουσας ελευθεριαν, επε καμφθη μεν τοις κατ'
ανθρωπον συναντημασι, χειρας δ' αιρει προς τον Θεον και ομολογει την χαριν
τρανωι στοματι και γε, θελων αναγραπτα θειναι, 651 προστασσει γραφεσθαι τοις των
ανακτορων τοιχισμασι, πλην ουκ αυτα και μονα, αλλ' α δη και αρχηθεν Θεου
γεγονεν ελεουντος· καν εκεινα μεν και αυθις εν προστωοις γεγραφατο, τα δ' ουκ
εφθασαν τελεσθηναι, επελθοντος τωι βασιλει του θανατου. Ἐκεινους δε, την του
Θεου χαριν δεικνυναι θελων επι παντων, ουκ αυτος μεγαλιζομενος τοις πρωιζα
τελεσθεισιν, οια τις απειροκαλος και μικροψυχος, αλλα μαλλον Θεον μεν ειδως
αιτιον, Θεον δε και μεγαλυνειν προθεμενος, θριαμβον προστασσει καταγαγειν. Ὁ δ'
ην· ιστατο μεν ανωθεν εξ αποπτου ο βασιλευς εν τοις ανακτοροις των Βλαχερνων,
προς το κατα θαλασσαν δυτικον αφορων, εφ' ωι αμα μεν θεωιτο, αμα δ' ευσυνοπτος
ειη τοις θεωμε νοις. Ἤγοντο δε στιχηδον εκεινοι καθ' ενα, ως ειχεν εκαστος εφ'
ιππου κατα θατερα των πλευρων καθημενος. Ἐδιδοτο δ' εκαστωι κρατειν και κοντον
εκ παπυρου η τινος αλλου εικαιου, ως τροπαιον παντως του κατα σφας πταισματος.
Ὄχλος δε παρ' εκατερα πλειστος ιστατο, οι μεν τα της τυχης εποικτιζομενοι και γ'
ελεουντες εικαιως αγομενους τους μεγιστανας, οι δε και επιμωκωμενοι, δεικνυντες
οιον ες οποσον φερει η μετ' ανοιας απονοια, η μικρα μεν σαινει, μεγαλα δε τα κακα
φερει· αλλοι δε και συριττοντες, οια τα του πληθους, εχλευαζον. Τρυφη δε ην αυτοις
η των αλωμενων πομπη, ου τοπον εκ τοπου μεταλαμβανουσιν, ως δηθεν
μεταφερομενων και κενον σφων αφιεντων τουπισθεν· αλλ' ο μεν ηγετο, ο δ'
επηγετο, και τρυφην ικανην ο πρωτος τοις φιλοθεαμοσι παρασχων τωι μονωι
φανηναι, απων ουκ ελυπει, ετερου διαδεχομενου τον τοπον και την ταξιν του
τερψαντος. Μαλλον μεν ουν και αει νεον επιοντες τωι αλλος και αλλος φαινεσθαι
κατα την εν τωι κυκλωι κατατομην, ετερπον τωι καινωι πλεον τους θεωμενους. Ἦν δ'
αρα μη μονον αοιδη νεωτατη επιηρος τοις ακουουσιν, αλλα γε και νεα θεα ποικιλη
τοις ορωσι τρυφη. Ἀντιπαις γαρ επι νεωι και νεος επι παρηβηκοτι και γε γυμνος επ'
ενδεδυμενωι και ακαλυφης επι καλυπτραν 653 φεροντι και κατηφιων επ' αγερωχωι
και αλαπαδνος επ' ευσωματουντι και καταπεπτωκως τωι παθει επι τωι λογισμους
ορθους φεροντι εποικιλλον τα της θεας και οφθαλμους ειστιων των συμμιγων
οψεων. Ουδε γαρ ες ολιγον η σχοινοτενης εκεινη σειρα των ανδρων, αλλ' ες οτι
πλειστον συχναις εκατοστυσι διειληπτο. Ἕκαστος δ' ιοντων, επι το παρ' εκατερα του
βασιλεως γινομενος, και ακων εδιδου, κυπτων εξ εφεστριδος, τωι βασιλει την
προσκυνησιν, μορφαζων το ταπεινον και το της ψυχης οιδαινον μετασχημα τιζων
εις ιλαροτητα. Ουτω μεν ουν εισελθοντες την πολιν και δια μεσης ταυτης εξ ακρων
εις ακρας τοις κατα σφας ανιαροις εμπομπευοντες, τηι του Ζευξιππου διδονται
φυλακηι, χλευη μεν τοις τυχουσιν, ελεεινοι δε τοις επιεικεστεροις γινομενοι. Ἀλλα
ταυτα μεν επραχθησαν τηιδε.
 
 

205

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λδʹ. Τα κατα τον αρχοντα των Λαζων Ἰωαννην και οπως αυτον ο κρατων
επεγαμβρευσεν. Βασιλει δε ου μονον των αυτου μετην εις κοσμον σφας αγειν τον
πρεποντα, αλλα και τους μηδεν προσηκοντας κατα τινα δεσποτειαν, υπερηιρμενους
τα μετρα, συστελλειν δια σπουδης ην. Και τους μεν αλλους, δορυ κινων, ηναγκαζε
τοις μετριοις χρησθαι, το μεν αυτονομον εκ τυχης εχοντας σφας και συμβαματος, το
δ' αλλως υπερ τα εσκαμμενα πηδαν και βασιλειας δικαιοις κατωφρυωσθαι
κινδυνωδες εαυτοις μαθοντας. Τωι δε γε της των Λαζων αρχοντι Ἰωαννηι,
παρασημοις βασιλικοις εμπομπευοντι, ου μετον ολως βασιλειας εκεινωι, πεμπων
πολλακις επηγγελλε της μεν καθ' αυτον εξου σιας ανεδην εχειν ως βουλεται,
ονοματων δε και παρασημων βασιλικων φειδεσθαι· μηδε γαρ αξιον, αυτου βασιλεως
οντος επ' αυτου βασιλειου θωκου και πολεως, και τινας αλλους επι του μειζονος τε
και υπερτατου φημι ζεσθαι αξιωματος, αλλα, μερος οντα κακεινον, επισυναπτειν τωι
ολωι, μηδ' ουτως βασιλικηι ταξει την συγχυσιν επιφερειν. Τουτο γουν πολλακις
ποιων, ουδεν πλεον ηνυτεν η το δοκειν μηδεν εχων ανυτειν. Ὑπερηφανει γαρ, 655
βαρβαρος ων, και υπερεωρα την προσταξιν και τινας προφασεις του μη αυτον
καταρξαι της επι τουτοις παραβασιας, αλλ' απο πατερων εχειν, επλαττετο. Προσετι
δε μηδε τους περι αυτον εαν ελεγε κολουειν ουτως αξιωμα πατρικον, εκ πλειστου
και ες αυτον κατιον, μηδ' ακλεεις και αυτους ειναι, το μερος ευκλειας στερηθεντος
εκεινου βασιλικης· μειω γαρ φθονον πεδιλων μετειναι κοκκοβαφων και βασιλειας
ονοματος τωι τα μειζω εχοντι. Τα δ' ην, ως ελεγεν, υποπτωσις τε και δουλικη εντυχια
και ειρηνικαι σπονδαι προς το συγκεχωρηκος εφ' απασιν. Ἔγνω γουν ο κρατων δια
ταυτα μετελθειν αλλως τον Ἰωαννην, και μαλλον οτι και νεον επι της αρχης
καθιστατο. Κηδει γουν θεμενος εισποιη σασθαι και το δι' υποψιας ειναι του κολουειν
αλλως θελειν την εξουσιαν και μη κατ' αυτο το της βασιλειας δικαιον επαγγελλειν
την μεταμφιασιν αναιρεινπαισι γαρ οικειοις μη αν εχειν χωραν βουλεσθαι το των
δικαιων σφισι καθυφεικος, πρωτον μεν εκ πλειστου μεγιστασι και σοφοις τας προς
εκεινον πρεσβειας εκπληρουν εγνω, ως αν αμα μεν τωι των προσωπων αξιωματικωι
ικανους τα ες πιστιν εχοι τους λογους δεικνυειν οντας, αμα δε και τηι κατ' αυτους
επιστημηι των λογων πειθειν οις λεγοι και πασαν χειριστην εκκρουειν υπονοιαν. ∆ια
ταυτα και ο μεγας λογοθετης ο Ἀκροπολιτης, ετι ζων, απεστελλετο, και ο της
μεγαλης εκκλησιας μεγας οικονομος ο Ξιφι λινος, μεσολαβησοντες μεν και τα του
κηδουςην γαρ και τριτη θυγατηρ τωι βασιλει Ευδοκια, ην δη συναρμοζειν εις γαμους
τωι Ἰωαννηι ηβουλετο, πεισοντες δε αυτον δη και τους περι αυτον, εκεινους μεν
εφειναι τωι νεωι την προς τον βασιλεα αφιξιν, αυτον δε, πιστας εχοντα τας ελπιδας
ως επι καλοις προσκαλουμενον, απανταν μετα θαρρους. Ὁ μεν ουν βασιλευς ταυτα.
Τους δε μητ' εκεινους εφιεναι το παραπαν, μητ' αυτον προθυμειν ηκειν· πολλοις γαρ
προτερον χρονοις τους εκ γειτονων προς τους αρχοντας αυτων εκγαμιζεσθαι και
καθ' αυτους ειναι, τα βασιλεως εν αστροις μανθανοντας και γε προ των απ' αυτης
καλων και μεγιστων τα κατα σφας αιρουμενους μετρια. Ὡς γουν ποικιλαις
συμβουλιαις οι πρεσβεις ουκ επειθον λεγοντες παντα δευτερα τιθεμενους της σφων
θελησεως, προς βασιλεα υπεστρεφον, μηδεν το παραπαν ανυσαντες. Ου μην δε και ες
τελος πειραν διαφηκεν ο βασιλευς, αλλα, προσαποστελλων συχνακις, το μεν ηπειλει,
657 το δε και τοις αφ' εαυτου γενησομενοις εκεινοις καλοις εδελεαζεν, αν μονον
πεισθεντες ηκοιεν. Τελος στελλει τον λογοθετην των οικειακων Ἰατροπουλον, συν
αυτωι δε και της εκκλησιας πρεσβυτερον, τον μεν κατα τιμην του προσκα λουμενου
και των απο του βασιλεως καλων αγγελιαν, τον δε κατα τινα πληροφοριαν και
πιστιν των λεγομενων, ως επι τουτοις και της εκκλησιας πρεσβευουσης, μηδεν
ειδυιας κατα το εικος, ως εκεινος επειθε λεγων, εφ' οις αν και συνομολογοιη
ψευδεσθαι, ωστε, παρεντας τας υποψιας, αυτοις τοις πραγμασι κρινειν ει παιδ' αμα
 
 

206

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποιειν εκεινον και κακον βουλοιτο. Ταυτα λεγοντες επειθον και, ορκους ταμοντες η
μην και γαμβρον γενεσθαι του βασιλεως τον Ἰωαννην και μετα πλειστων των
αγαθων επανηξειν, καλως και των περι εκεινον δεχθησομενων, μακρας νηος
επιβαντες, ες πολιν κατηγοντο. Ἐπει δε ο βασιλευς μεν ετυχεν επι του παροντος
απων, διατριβων εν Λοπαδιωιεκει γαρ, τα κατα Σαγγαριν διελθων και γ' ως ην
κατασφαλι σαμενος, εστησε την πορειαν, ως εκειθεν κατοχυρωσων και τας κατα την
Ἀχυραους ακρας, εκεινος δε των οριων της Ῥωμαιων επιβαινων, βουλην και οι
πρεσβεις εισαγουσι τοις αμφι τον Ἰωαννην αποθεσθαι τουτον τα ερυθρα και πεδιλοις
μελασιν υποδησασθαι, ως δη παντος ευθυς παρα βασι λεως γενησομενου του κατ'
αυτον αξιωματος. Ἦν γαρ συγκειμενον σφισι και τα της δεσποτειας εκεινον
αμφιβαλλομενον συμβολα, αμα τωι παιδα γενεσθαι, περιφανως εσαυθις κλεΐζεσθαι.
Το δ' επ' ερυθροις μεταλαμβανειν τα εκ πορφυρας διχροα μη και ολως απρεπες ηι,
προς τωι και αλλως δυσχερες φανηναι τωι βασιλει. Ταυτα λεξαντες τε και πραξαντες,
τηι πολει προσισχουσι και, κατα τον λιμενα το Κερας αποβαντες νηος, ξεναγουνται
πολυτελως εν τισι των κατα την πολιν οικημασι. Και γ' εφ' ημεραις τον απο της
θαλασσης αποσκευασα μενοι θορυβον, εντολας δεξαμενοι βασιλεως, προς το
Λοπαδιον γινονται· 659 και δη, τα εικοτα φιλοφρονηθεντες, αμ' αυτωι βασιλει, πλωι
χρησαμενοι, την πολιν καταλαμβανουσιν. Ἤπειγον γαρ αυτον τουτο μεν οι γαμοι
της θυγατρος, τουτο δε και εκ δυσεως Τοχαροι αγγελθεντες εξερχεσθαι, ους αυτος
βασιλευς, Νογαν αξιωσας κατα του σεβαστοκρατορος Ἰωαννου, εκεινου πεμψαντος,
εξεδεχετο. Τωι τεως γουν, μηνος γαμηλιωνος ληγοντος επιστας, τους γαμους ετελει
τηι θυγατρι. Ὅλον δ' ελαφηβολιωνα διαγαγων, εξηρτυε τας δυναμεις και προς
εξοδον ητοιμαζετο.
λεʹ. Ὅπως ο βασιλευς μετεκαλεσατο Τοχαρους κατα του σεβαστοκρατορος
Ἰωαννου. Τωι γαρ σεβαστοκρατορι Ἰωαννηι ουκ ην ηρεμειν, αλλα και αυθις σπονδας
εκεινας συγχεας, επεχειρει τοις μη προσηκουσιν. Ἄλλως δ' επισχειν αυτον των
βουλευματων βασιλευς ουκ εχωντο γαρ θερμουργον εκεινου και αυθαδες μεχρι και
ες αποκηρυξιν εκεινον ως αποστατην ετιθει, ει μη γε, Τοχαρους επαγαγων, πασαν
μεν την εκεινου ληΐσεται, αυτον δ' εν στενωι καταστησει πραγματων τε και ελπιδων,
ει τεως διαδρασει τον κινδυνον, ταυτ' επι νουν στρεφων, Τοχαρους επηγεν.
Ευκαιρον δ' ειχε και τον εφεστωτα χειμωναχειμωνος γαρ και συνηθες εκεινοις
στρατευειν, ον και προκα ταλαβειν ηπειγετο, ως εξω πολεως συμβαλειν Τοχαροις.
Ἦν δε αρα το μελετωμενον μελημα μεν αλλως στρατιωτηι πρεπον επιεικως,
χριστιανωι δε και λιαν απαιδον· ασεβεις γαρ επι χριστιανους εξορμαν και γ' αθεους
εφ' ιρα, μη και των σφοδρα θειου φοβου ανεπιστροφων το τολμημα ην. Ἀλλ'
εκεινους μεν εξηγεν η απο βασιλεως αξιωσις προς Νογαν, και το θελειν παντως
εκεινον εξαφανισαι και χωρας εκεινας και τον εχθρον· ουκ ην δε αρα καταρραιθυμειν
και την ∆ικην, αλλα, παλιμπους ουσα, τοτε μαλλον και προηγειτο, ως μετα μικρον ο
λογος ερει. Τηνικα δε, μουνυχιωνος μηνος ενσταντος, εκεινος μεν προς την εξοδον
ητοιμαζετο, ου τοσον τωι καθ' αυτον πληθει και ταις δυναμεσιν οσον Τοχαροις
θαρρων· η δ' αυγουστα, τουτο μεν αφορωσα και προς το της εκστρατειας παραλογον
τε και παρακαιριον, τουτο δε και αρρωστιαν επι κειμενην κατανοουσα τωι βασιλει, εκ
της κατα το θερος δυσπραγιας επισυμβασαν, και τι των αβουλητων υπονοουσα,
επειχε τε σθεναρωτερον και εξιεναι ουκ εια, ουκ αφωσιωμενως, ως αν τις ειποι, και
εκ πλαγιου, αλλ' 661 ενστατικως αγαν και φανερως, ως μεγα τι κακον εξ αναγκης
προξενησου σης της εκστρατειας. Και· «Τι παθων, ελεγεν, αφειδεις μεν σωματος,
αφειδεις δε και αυτης ζωης;» Ὅν, ει μη τι γ' αλλο εις υποψιας αν ενηγεν ουκ αγαθας
και δειματα καιρια, αλλ' ουν η νοσος αυτη και το μη ευρωστως εχειν ικανον
κωλυειν αν ενομιζετο. Τωι δε ταις αληθειαις κατα νουν ην, περι εαυτωι δειλιωντι
 
 

207

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κακεινωι, την Θραικην καταλαβοντα, συμμιξαι μεν τοις Τοχαροις και γε λογοις και
δεξιωσεσι διεγειραι, ου μην δε και συνεκστρατευ σαι, αλλ' οσον εγχωρουν προιοντα
συν σφισιν, εκεινους μεν τοις οικειοις παραδουναι και ταξαι το ποιητεον, αυτον δ'
υποστρεψαι. Ἐτεκμηριου δε ταυτα και το συνεξελθειν υιεσι τε και γαμβροις, αμα και
αυτωι δη τωι προτριτα γαμβρευσαμενωι τωι Ἰωαννηι. Ἀλλ' ομως υπο πολληι τηι παρα
της αυγουστης οχλησει και ταραχηι, ως μηδε τοις εκτος αγνοεισθαι τα δρωμενα,
διορρωδου σης το μελλον η μαλλον προφοιβαζουσης της ψυχης εκεινης το συμβησο
μενον, επιτεταραγμενως οιον και ανειμενως ο βασιλευς, την της δεσποινης
ορρωδιαν ουκ αγαθον οιωνον κρινων, τοις γνωριμοις συνταξαμενος, εξεισι. Και δη
μεχρι Σηλυβριας αυτος τε και παιδες, ιπποις χρωμενοι, ᾔεσαν· επει δε τα της νοσου
επεδιδου και ουκ ην βαδιζειν εκεινον πεζηι, εκειθεν θαλασσηι και νηι διεγνωκει μεχρι
Ῥαιδεστου χρασθαι. Και αμ' εμβαντων ηγγελλοντο γαρ εγγυς οντες και Τοχαροι, και
ουκ ην αναβαλλεσθαι η μην αμελειν και δια την νοσον υπερτιθεσθαι·
εκακοσπλαγχνει γαρ και των εγκατων αρρωστως ειχεν, αμα τοινυν εμβαντων αυτου
τε και παιδων, στοχαστης τις ων τοτε και προς την των μελλοντων γνωσιν εξ
αγχινοιας οικειως εχων, ευσκοπως αμ' εξ αυτης το μελλον αν κατετοπασεν. λ ʹ.
Ὅπως, κινδυνευων κατα θαλασσαν, ο βασιλευς υστερον εξελθων ετελευτησεν.
Αιφνης γαρ, ευδιας ουσης, προς το χειμεριωτερον μετεβαλλεν ο καιρος, θαλασσα τε
η τεως ημερος εξηγριαινε, λαμπρου πεσοντος του απαρκτιου· και ουκ ην την τους
βασιλεις αγουσαν ναυν ευσταθειν, αλλ' ωσπερ υπο 663 κυματων αγριων
ανοχλουμενην, τηιδε κακεισε φερομενην αναγωγον, μηδεν υπεικουσαν τοις
κελευσμασιν, αυτανδρον ως ειχε καταποντιζεσθαι, ωστε και πολλακις μεν
καταδυεσθαι, ως ουκ εσαυθις αναδυσομενην, τοσαυτακις δε απελπιζομενην
αναδυεσθαι παλιν, και ναυτων απορουντων και κυβερνητου οπως χρησονται τηι
θαλασσηι. Τοτε και τον βασιλεα, προφανη τον κινδυνον βλεποντα και περι εαυτωι τε
και πασι τοις παισιν ορρωδουντα, ειπειν προς τον κυβερνητην ως αγωνιστεα και
υπερ δυναμιν· ει γαρ μη κοσμον παντα, αλλ' ουν Ῥωμαΐδα πασαν επι ξυλου αγειν
ολιγου, τους βασιλεας εχοντα. Και τον απειπειν μεν οκνειν, μη και κινδυνον
αντικρυς εξαγγελλοι, προτρε πειν δε τον εξ εαυτου λογον τοις πραγμασιν, ως
αναγκαιον ον, ει μη Θεος αρηγοι, χανειν προς θαλασσαν παντας· ουτω και τεχνη
ναυτικη πασα των κινδυνων ηττατο σφισιν εν χρωι κειμενων. Μολις γουν,
διαμαχομενοι προς τε κυμα και θαλασσαν αγριαινουσαν και πολλακις εγγυς
ελθοντες του καταδυναι, τηι Ῥαιδεστωι ημιθνητες εκ φοβου προσισχουσιν. Ἐκεισε
γουν εφ' ημεραις της ταραχης ανεσαντες, ιπποις και αυθις χρησαμενοι,
εξεληλακοτες μεχρι και της Ἀλλαγης χωρας κατηντησαν. Ἀλλαγη δ' ην εκεινη καθ'
ην και το ζην μεταλλαττειν ειμαρτο τωι κρα τουντι· και ο μεν Παχωμιος φθασας
τετυφλωτο, ως μη εντελεις τας υποψιας ποιοιτο, το δε γε του Παχωμιου χωριον το
μορσιμον εξεπληρου. Ὡς γαρ εκεισε που κατεσκηνουν αμα βασιλεις και στρατος και
η νοσος επεκειτο πλεον, εφθασαν δε και οι Τοχαροι, σπευσαντες συμβαλειν βασιλει,
βασιλει μεν ουκ ην ουθ' ιππαζομενωι ορασθαι, ουτε μην ομιλειν εις νοσον κειμενωι,
οτε και, τον νοεμβριον υπογραφοντι συμβαν τας του ν κεραιας συμμιξαι, επελθειν
ειπειν λεγεται ως ιδου συνεκλεισεν ο νοεμβριος. Το δ' ην υπονοηθεν ως
συνεκλεισαν αι πραξεις τωι βασιλει, της ψυχης το μελλον υποδηλουσης. Ἦν ουν τηι
του ραΐσαι της νοσου προσδοκιαι εις αναβολας τιθεις το εντυχειν επιστασι τοις
Τοχαροις· επει δε η νοσος εκραταιουτο και τωι απο ταυτης δεει και η απο του εθνους
ορρωδια συνηπταιου γαρ ην αλλως ελπιζειν η κινηθεντας αφανιζειν το προς ποσιν,
ειωθος αλλως ληιστειαις αποζην, του 665 βασιλεως μεταλλαξαντος, αναγκασθεις δη
δια ταυτα, ο βασιλευς και απ' αυτου σκιμποδος της οδυνης ομιλειν σφισιν εγνω, και
τοις μεν πληθεσιν αλλως ες χαριν ποιειν, τους δε γ' αρχοντας σφων εισαγαγειν τε
 
 

208

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τα προσηκοντα ειπειν τε και ακουσαι. Τοτε τοινυν και παρασκευασαμενος ως
εικος και γε τους οικειους εφ' εκατερα παραστησας, αυτος και βιαι καθημενος επι
σκιμποδος, ως ο καιρος εδιδου και τα κατ' αυτον πραγματα ενεχωρουν, ολιγοις τισι
λογοις την εκεινων αφωσιουτο θεραπειαν, χαριν μεν εχειν εμφαι νων και τωι Νογαι,
τα κατ' αξιωσιν εκτελεσαντι, χαριν δ' εχειν κακεινοις, ως προθυμως επι βοηθειαν
απαντησασι, δυσχεραινειν δ' επι τηι νοσωι, οτι μη καθαρως εαι την προς αυτους αυτου
εντυχιαν γινεσθαι, εν ελπισι δ' εχειν ραΐσαι της νοσου και τα προς θυμου εκτελεσαι,
ευ εκεινους ποιουντα ως αξιον. Ταυτ' ειποντος εκεινου, τους Τοχαρους σχημα μεν
αλγουντων ενδει ξασθαι, σχημα δε και ελπιζοντων αυθις εμφαινειν ως ραΐσει τε το
παθος μετ' ου πολυ και γε σφισιν εσται τα απο του βασιλεως καλα υγιαινοντος. Και
οι μεν ταυτα· η νοσος δε επεδιδου και τα εαυτης πληρουν εμελλεν. Ὡς γουν η κυρια
ενεστη και ηδη τα του θανατου, και μαλλον τοις ιατροις, προσδοκιμα ην, τωι μεν
ακτουαριωι Καβασιλαι ουκ ασφαλες το υπομιμνηισκειν τα του κινδυνου
εδοκεινομιζεται γαρ τοις νοσουσι και τουτο μοιρα θανατου, ωσπερ αν ει αιτιον ην
επι τουτοις το λεγειν του γινεσθαι, αφειναι δε παλιν απελθειν ανετοιμον ου των
καλων εδοκιμαζε. Τωι τοι και προσελθων τωι εξ εκεινου βασιλει Ἀνδρονικωι, εθαρρει
τον λογον της αποφασεως, ως ου βιωσοντος ετι του βασιλεως. Και ος ουδ' αυτος
υπομιμνηισκειν το απευκταιον εθαρρει, ομως δε την ετοιμασιαν σοφιζεται. Ευθυς γαρ
τα του δεσποτικου θανατου συμβολα ευτρεπιζονται, α λαβων ο ιερευς των του
κληρου και ευλαβων, στολισθεις ως εδει, παρισταται οι ανωΐστως παμπαν, μηδεν
ειδοτι. Ἔτυχε δε προς τον τοιχον ορων βασιλευς και τα καθ' αυτονην γαρ και τους
λογισμους ερρωμενοςως ειχε διανοουμενος. Ἵστατο γουν ο πρεσβυτερος παρα
θατερα, τα αγια δωρα κρατων εν χερσι, και, την απ' εκεινου και μονου επιστροφην
προς αυτον καραδοκων, εφ' ικανον σιωπων ιστατο. Ὁ δε, ειτε τι τοιουτον
υπονοησας, ειτε και αλλως επελθον αυτωι, επεγκλινει προς τον πρεσβυτερον, και αμ'
ειδε και αμα συνηκε το δραμα, και· «Τι, φησι, τουτο;» Του γουν ιερεως ως υπερ
αυτου ευξαμενοι φερουσιν εις βοηθειαν και τα δωρα τα εις υγειαν συνοισοντα
λεγοντος, αυτος διακοψας αναθαρρει και της κλινης ανεγρεται και ζητει ζωνην και
το αγιον διεξεισι 667 συμβολον και, το· Κυριε, ρυσαι με εκ της ωρας ταυτης, ειπων
και τα εικοτα ποτνιασαμενος προς τον Ὕψιστον, την αγιαν μεταληψιν δεχεται και,
πεσων αυθις και καιρον επισχων, την ψυχην αφιησι. Και δη τελευτησας ουχ ηττον
τοις των Τοχαρων η των οικειων τετιμηται δακρυσιν· ου τον νεκρον το ταχος οι εις
τουτο ταχθεντες συστειλαντες νυκτος παρα την Νεαν Μονην, εγγυς που των εκει
κειμενην, μετακομιζουσι. Και ουτως απερχεται βασιλευς, ζησας μεν τα συμπαντα ετη
πεντηκοντα και οκτω, βασιλευσας δε, ημερων δεουσων εικοσι, τα εικοσι τεσσαρα.
Ὑποδειται μεν γαρ τα της βασιλειας ερυθρα εκατομβαιωνος πρωτηι, ως λελεκται,
θνηισκει δε σκιροφοριωνος ενδεκατηι, ημεραι παρασκευηι. Και ουτω και το επ' αυτωι
σημειον ετελειουτο· ην γαρ εκ πι στοιχειου τριγραμματον το επ' εκεινωι συμβολον.
∆ηλωσις δ' οιμαι ταυτα του τε κατ' επικλην αυτωι λεγομενουΠαλαιολογος γαρ, του
τοπου καθ' ον εμελλε τελευταν τα Παχωμιου γαρ το χωριον ελεγετοκαι της
επιτελευτιου επι τουτοις ημερας· ημερα γαρ ην παρασκευη καθ' ην ταυτ' επραττετο,
ενδεκατη, ως ειρηται, σκιροφοριωνος του #22 ψ αʹ ετους.

 
 

209

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


