Oratio catechetica magna
ΛΟΓΟΣ ΚΑΤΗΧΗΤΙΚΟΣ.
Προλογος.
Ὁ της κατηχησεως λογος αναγκαιος μεν εστι τοις προεστηκοσι του
μυστηριου της ευσεβειας, ως αν πληθυνοιτο τηι προσθηκηι των σωζομενων η
εκκλησια, του κατα την διδαχην πιστου λογου τηι ακοηι των απιστων προσαγομενου.
ου μην ο αυτος της διδασκαλιας τροπος επι παντων αρμοσει των προσιοντων τωι
λογωι, αλλα κατα τας των θρησκειων διαφορας μεθαρμοζειν προσηκει και την
κατηχησιν, προς τον αυτον μεν ορωντας του λογου σκοπον, ουχ ομοιοτροπως δε
ταις κατασκευαις εφ' εκαστου κεχρημενους. αλλαις γαρ υποληψεσιν ο ιουδαιζων
προειληπται και ο τωι ελληνισμωι συζων ετεραις, ο τε Ἀνομοιος και ο Μανιχαιος και
οι κατα Μαρκιωνα και Ουαλεντινον και Βασιλειδην και ο λοιπος καταλογος των
κατα τας αιρεσεις πλανωμενων ιδιαις εκαστος υπο ληψεσι προειλημμενοι
αναγκαιαν ποιουσι την προς τας εκεινων υπονοιας μαχην· κατα γαρ το ειδος της
νοσου και τον τροπον της θεραπειας προσαρμοστεον. ου τοις αυτοις θεραπευσεις του
Ἕλληνος την πολυθειαν και του Ἰουδαιου την περι τον μονογενη θεον απιστιαν,
ουδε απο των αυτων τοις κατα τας αιρεσεις πεπλανημενοις ανατρεψεις τας
ηπατημενας περι των δογματων μυθοποιιας· ου γαρ δι' ων αν τις επανορθωσαιτο
τον Σαβελλιον, δια των αυτων ωφελησει και τον Ἀνομοιον, ουδε η προς τον
Μανιχαιον μαχη και τον Ἰουδαιον ονινησιν, αλλα χρη, καθως ειρηται, προς τας
προληψεις των ανθρωπων βλε πειν και κατα την εγκειμενην εκαστωι πλανην
ποιεισθαι τον λογον, αρχας τινας και προτασεις ευλογους εφ' εκαστης διαλεξεως
προβαλλομενον, ως αν δια των παρ' αμφοτε ροις ομολογουμενων εκκαλυφθειη
κατα το ακολουθον η αληθεια. ουκουν οταν προς τινα των ελληνιζοντων η διαλεξις
ηι, καλως αν εχοι ταυτην ποιεισθαι του λογου την αρχην. ποτερον ειναι το θειον
υπειληφεν, η τωι των αθεων συμφερεται δογματι; ει μεν ουν μη ειναι λεγοι, εκ των
τεχνικως και σοφως κατα τον κοσμον οικονομουμε νων προσαχθησεται προς το δια
τουτων ειναι τινα δυναμιν την εν τουτοις διαδεικνυμενην και του παντος
υπερκειμενην ομολογησαι· ει δε το μεν ειναι μη αμφι βαλλοι, εις πληθος δε θεων
ταις υπονοιαις εκφεροιτο, τοιαυτηι χρησωμεθα προς αυτον τηι ακολουθιαι. ποτερον
τελειον η ελλιπες ηγειται το θειον; του δε κατα το εικος την τελειοτητα
προσμαρτυρουντος τηι θειαι φυσει, το δια παντων αυτον των ενθεωρουμενων τηι
θεοτητι τελειον απαιτησωμεν, ως αν μη συμμικτον εκ των εναντιων θεωροιτο το
θειον, εξ ελλιπους και τελειου. αλλ' ειτε κατα την δυναμιν, ειτε κατα την του
αγαθου επινοιαν, ειτε κατα το σοφον τε και αφθαρτον και αιδιον και ει τι αλλο
θεοπρεπες νοημα τηι θεωριαι προσκειμενον τυχοι, εν παντι την τελειοτητα
θεωρεισθαι περι την θειαν φυσιν κατα το ευλογον της ακολουθιας ταυτης
συγκαταθησεται. τουτου δε δοθεντος ουκετ' αν ειη χαλεπον το εσκεδασμενον της
διανοιας εις πληθος θεων προς μιας θεοτητος περι αγαγειν ομολογιαν. ει γαρ το
τελειον εν παντι δοιη περι το υποκειμενον ομολογεισθαι, πολλα δε ειναι τα τελεια
δια των αυτων χαρακτηριζομενα λεγοι, αναγκη πασα επι των μηδεμιαι παραλλαγηι
διακρινομενων αλλ' εν τοις αυτοις θεωρουμενων η επιδειξαι το ιδιον η, ει μηδεν
ιδιαζοντως καταλαμβανοι η εννοια εφ' ων το διακρινον ουκ εστι, μη υπονοειν την
διακρισιν. ει γαρ μητε παρα το πλεον και ελαττον την διαφοραν εξευρισκοι, διοτι
την ελαττωσιν ο της τελειοτητος ου παραδεχεται λογος, μητε την παρα το χειρον και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

προτιμοτερον· ου γαρ αν ετι θεοτητος υποληψιν σχοιη ου η του χειρονος ουκ απεστι
προσηγορια· μητε κατα το αρχαιον και προσφατον· το γαρ μη αει ον εξω της περι το
θειον εστιν υποληψεως· αλλ' εις και ο αυτος της θεοτητος λογος, ουδεμιας ιδιο
τητος εν ουδενι κατα το ευλογον ευρισκομενης, αναγκη πασα προς μιας θεοτητος
ομολογιαν συνθλιβηναι την πεπλανημενην περι του πληθους των θεων φαντασιαν.
ει γαρ το αγαθον και το δικαιον, το τε σοφον και το δυνατον ωσαυτως λεγοιτο, η τε
αφθαρσια και η αιδιοτης και πασα ευσεβης διανοια κατα τον αυτον ομολογοιτο
τροπον, πασης κατα παντα λογον διαφορας υφαιρουμενης συνυφαιρειται κατ'
αναγκην το των θεων πληθος απο του δογματος, της δια παντων ταυτοτητος εις το
εν την πιστιν περιαγουσης.
1 Ἀλλ' επειδη και ο της ευσεβειας λογος οιδε τινα διακρισιν υποστασεων εν
τηι ενοτητι της φυσεως βλεπειν, ως αν μη τηι προς τους Ἕλληνας μαχηι προς τον
Ἰουδαισμον ημιν ο λογος υπενεχθειη, παλιν προσηκει διαστοληι τινι τεχνικηι και την
περι τουτο πλανην επανορθωσασθαι. ουδε γαρ τοις εξω του καθ' ημας δογματος
αλογον ειναι το θειον υπειληπται· τουτο δε παρ' εκεινων ομολογουμενον ικανως
διαρθρωσει τον ημετερον λογον. ο γαρ ομολογων μη αλογον ειναι τον θεον παντως
λογον εχειν τον μη αλογον συγκαταθησεται. αλλα μην και ο ανθρωπινος ομωνυμως
λεγεται λογος. ουκουν ει λεγοι καθ' ομοιοτητα των παρ' ημιν και τον του θεου
λογον υπονοειν, ουτω μεταχθησεται προς την υψηλοτεραν υποληψιν. αναγκη γαρ
πασα καταλληλον ειναι πιστευειν τηι φυσει τον λογον, ως και τα αλλα παντα. και
γαρ δυναμις τις και ζωη και σοφια περι το ανθρωπινον βλεπεται· αλλ' ουκ αν τις εκ
της ομωνυμιας τοιαυτην και επι του θεου την ζωην η την δυναμιν η την σοφιαν
υπονοησειεν, αλλα προς το της φυσεως της ημετερας μετρον συνταπεινουνται και αι
των τοιουτων ονοματων εμφασεις. επειδη γαρ φθαρτη και ασθενης ημων η φυσις,
δια τουτο ωκυμορος η ζωη, ανυποστατος η δυναμις, απαγης ο λογος. επι δε της
υπερκει μενης φυσεως τωι μεγαλειωι του θεωρουμενου παν το περι αυτης λεγομενον
συνεπαιρεται. ουκουν καν λογος θεου λεγηται, ουκ εν τηι ορμηι του φθεγγομενου και
την υποστασιν εχειν νομισθησεται, καθ' ομοιοτητα του ημετερου μετα χωρων εις
ανυπαρκτον· αλλ' ωσπερ η ημετερα φυσις επικηρος ουσα και επικηρον τον λογον
εχει, ουτως η αφθαρτος και αει εστωσα φυσις αιδιον εχει και υφεστωτα τον λογον. ει
δη τουτο κατα το ακολουθον ομολογηθειη το υφεσταναι τον του θεου λογον αιδιως,
αναγκη πασα εν ζωηι του λογου την υποστασιν ειναι ομολογειν. ου γαρ καθ'
ομοιοτητα των λιθων αψυχως υφεσταναι τον λογον ευαγες εστιν οιεσθαι. αλλ' ει
υφεστηκε νοερον τι χρημα και ασωματον ων, ζηι παντως· ει δε του ζηιν κεχωρισται,
ουδε εν υποστασει παντως εστιν. αλλα μην ασεβες απεδειχθη τον του θεου λογον
ανυποστατον ειναι. ουκουν συναπεδειχθη κατα το ακολουθον το εν ζωηι τουτον θεω
ρεισθαι τον λογον. απλης δε της του λογου φυσεως κατα το εικος ειναι
πεπιστευμενης και ουδεμιαν διπλοην και συνθεσιν εν εαυτηι δεικνυουσης, ουκετ' αν
τις κατα μετου σιαν ζωης τον λογον εν ζωηι θεωροιη· ου γαρ αν εκτος ειη συνθεσεως
η τοιαυτη υποληψις, το ετερον εν ετερωι λεγειν ειναι· αλλ' αναγκη πασα, της
απλοτητος ομολογουμενης, αυτοζωην ειναι τον λογον οιεσθαι, ου ζωης μετουσιαν.
ει ουν ζηι ο λογος ο ζωη ων, και προαιρετικην παντως δυναμιν εχει· ουδεν γαρ
απροαιρετον των ζωντων εστι. την δε προαιρεσιν ταυτην και δυνατην ειναι κατα το
ακολουθον ευσεβες εστι λογιζεσθαι. ει γαρ μη τις το δυνατον ομολογοιη, το
αδυνατον παντως κατασκευασει. αλλα μην πορρω της περι το θειον υποληψεως εστι
το αδυνατον. ουδεν γαρ των απεμφαινοντων περι την θειαν θεωρειται φυσιν,
αναγκηι δε πασα τοσαυτην ειναι ομολογειν του λογου την δυναμιν, οση εστι και η
προ θεσις, ινα μη τις μιξις των εναντιων και συνδρομη περι το απλουν θεωροιτο,
αδυναμιας τε και δυναμεως εν τηι αυτηι προθεσει θεωρουμενων, ειπερ το μεν τι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

δυναιτο, προς δε τι αδυνατως εχοι· παντα δε δυναμενην την του λογου προαιρεσιν
προς ουδεν των κακων την ροπην εχειν· αλλοτρια γαρ της θειας φυσεως η προς
κακιαν ορμη· αλλα παν ο τι περ εστιν αγαθον, τουτο και βουλεσθαι, βουλομενην δε
παντως και δυνασθαι, δυναμενην δε μη ανενεργητον ειναι, αλλα πασαν αγαθου
προθεσιν εις ενεργειαν αγειν. αγαθον δε ο κοσμος και τα εν αυτωι παντα σοφως τε
και τεχνικως θεωρουμενα. αρα του λογου εργα τα παντα του ζωντος μεν και
υφεστωτος, οτι θεου λογος εστι, προαιρουμενου δε, οτι ζηι· δυναμενου δε παν ο τι
περ αν εληται, αιρουμενου δε το αγαθον τε και σοφον παντως, και ει τι της
κρειττονος σημασιας εστιν. επει ουν αγαθον τι ο κοσμος ομολογειται, απεδειχθη δε
δια των ειρημενων του λογου εργον τον κοσμον ειναι, του το αγαθον και
αιρουμενου και δυνα μενου, ο δε λογος ουτος ετερος εστι παρα τον ου εστι λογος·
τροπον γαρ τινα των προς τι λεγομενων και τουτο εστιν, επειδη χρη παντως τωι
λογωι και τον πατερα του λογου συνυπακουεσθαι· ου γαρ αν ειη λογος, μη τινος ων
λογος· ει ουν διακρινει τωι σχετικωι της σημασιας η των ακουοντων διανοια αυτον τε
τον λογον και τον οθεν εστιν, ουκετ' αν ημιν κινδυνευοι το μυστηριον ταις
Ἑλληνικαις μαχομενον υποληψεσι τοις τα των Ἰουδαιων πρεσβευουσι
συνενεχθηναι· αλλ' επ' ισης εκατερων την ατοπιαν εκ φευξεται, τον τε ζωντα του
θεου λογον και ενεργον και ποιητικον ομολογων, οπερ ο Ἰουδαιος ου δεχεται, και το
μη διαφερειν κατα την φυσιν αυτον τε τον λογον και τον οθεν εστιν. ωσπερ γαρ εφ'
ημων εκ του νου φαμεν ειναι τον λογον, ουτε δι' ολου τον αυτον οντα τωι νωι, ουτε
πανταπασιν ετερον· τωι μεν γαρ εξ εκεινου ειναι αλλο τι και ουκ εκεινο εστι· τωι δε
αυτον τον νουν εις το εμφανες αγειν ουκετ' αν ετερον τι παρ' εκεινον υπονοοιτο,
αλλα κατα την φυσιν εν ων ετερον τωι υποκειμενωι εστιν· ουτως και ο του θεου
λογος τωι μεν υφεσταναι καθ' εαυτον διηιρηται προς εκεινον, παρ' ου την υποστασιν
εχει· τωι δε ταυτα δεικνυειν εν εαυτωι, α περι τον θεον καθοραται, ο αυτος εστι κατα
την φυσιν εκεινωι τωι δια των αυτων γνωρισματων ευρισκομενωι· ειτε γαρ αγαθοτης,
ειτε δυναμις, ειτε σοφια, ειτε το αιδιως ειναι, ειτε το κακιας και θανατου και φθορας
ανεπιδεκτον, ειτε το εν παντι τελειον, ειτε τι τοιουτον ολως σημειον τις ποιοιτο της
του πατρος κατα ληψεως, δια των αυτων ευρησει σημειων και τον εξ εκεινου
υφεστωτα λογον.
2 Ὥσπερ δε τον λογον εκ των καθ' ημας αναγωγικως επι της υπερκειμενης
εγνωμεν φυσεως, κατα τον αυτον τροπον και τηι περι του πνευματος εννοιαι
προσαχθησομεθα, σκιας τινας και μιμηματα της αφραστου δυναμεως εν τηι καθ' ημας
θεωρουντες φυσει. αλλ' εφ' ημων μεν το πνευμα η του αερος εστιν ολκη, αλλοτριου
πραγματος προς την του σωματος συστασιν αναγκαιως εισελκομενου τε και προ
χεομενου, οπερ εν τωι καιρωι της εκφωνησεως του λογου φωνη γινεται, την του
λογου δυναμιν εν εαυτηι φανερουσα. επι δε της θειας φυσεως το μεν ειναι πνευμα
θεου ευσεβες ενομισθη, καθως εδοθη και λογον ειναι θεου δια το μη δειν
ελλιπεστερον του ημετερου λογου τον του θεου ειναι λογον, ειπερ τουτου μετα
πνευματος θεωρουμενου εκεινος διχα πνευματος ειναι πιστευοιτο. ου μην
αλλοτριον τι καθ' ομοιοτητα του ημετερου πνευματος εξωθεν επιρρειν τωι θεωι και
εν αυτωι γινεσθαι το πνευμα θεοπρεπες εστιν οιεσθαι· αλλ' ως θεου λογον
ακουσαντες ουκ ανυποστατον τι πραγμα τον λογον ωιηθημεν, ουδε εκ μαθησεως εγγι
νομενον, ουτε δια φωνης προφαινομενον, ουτε μετα το προενεχθηναι διαλυομενον,
ουδε αλλο τι πασχοντα τοι ουτον, οια περι τον ημετερον λογον θεωρειται παθη, αλλ'
ουσιωδως υφεστωτα, προαιρετικον τε και ενεργον και παντοδυναμον· ουτως και
πνευμα μεμαθηκοτες θεου, το συμπαρομαρτουν τωι λογωι και φανερουν αυτου την
ενερ γειαν, ου πνοην ασθματος εννοουμεν· η γαρ αν καθαιροιτο προς ταπεινοτητα
το μεγαλειον της θειας δυναμεως, ει καθ' ομοιοτητα του ημετερου και το εν αυτωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

πνευμα υπονοοιτο· αλλα δυναμιν ουσιωδη αυτην εφ' εαυτης εν ιδιαζουσηι υποστασει
θεωρουμενην, ουτε χωρισθηναι του θεου, εν ωι εστιν, η του λογου του θεου, ωι
παρομαρτει, δυναμενην· ουτε προς το ανυπαρκτον αναχεομενην, αλλα καθ'
ομοιοτητα του θεου λογου καθ' υποστασιν ουσαν, προαιρετικην, αυτοκινητον,
ενεργον, παντοτε το αγαθον αιρουμενην και προς πασαν προθεσιν συνδρομον
εχουσαν τηι βουλησει την δυναμιν.
3 Ὥστε τον ακριβως τα βαθη του μυστηριου διασκο πουμενον εν μεν τηι
ψυχηι κατα το απορρητον μετριαν τινα κατανοησιν της κατα την θεογνωσιαν
διδασκαλιας λαμβανειν, μη μεντοι δυνασθαι λογωι διασαφειν την ανεκφραστον
ταυτην του μυστηριου βαθυτητα· πως το αυτο και αριθμητον εστι και διαφευγει την
εξαριθμησιν, και διηιρημενως οραται και εν μοναδι καταλαμβανεται, και διακεκριται
τηι υποστασει και ου διωρισται τωι υποκειμενωι. αλλο γαρ τι τηι υποστασει το πνευμα,
και ετερον ο λογος, και αλλο παλιν εκεινο, ου και ο λογος εστι και το πνευμα· αλλ'
επειδαν το διακεκριμενον εν τουτοις κατανοησηις, παλιν η της φυσεως ενοτης τον
διαμερισμον ου προσιεται, ως μητε το της μοναρχιας σχιζεσθαι κρατος εις θεοτητας
διαφορους κατατεμνομενον, μητε τωι Ἰουδαικωι δογματι συμβαινειν τον λογον, αλλα
δια μεσου των δυο υποληψεων χωρειν την αληθειαν, εκατεραν τε των αιρεσεων
καθαιρουσαν και αφ' εκατερας παραδεχομενην το χρησιμον. του μεν γαρ Ἰουδαιου
καθαιρειται το δογμα τηι τε του λογου παραδοχηι και τηι πιστει του πνευματος· των δε
ελληνιζοντων η πολυθεος εξαφανιζεται πλανη, της κατα φυσιν ενοτητος
παραγραφομενης την πληθυντικην φαντασιαν. παλιν δε αυ εκ μεν της Ἰουδαικης
υποληψεως η της φυσεως ενοτης παραμενετω· εκ δε του Ἑλληνισμου η κατα τας υπο
στασεις διακρισις μονη, θεραπευθεισης εκατερωθεν καταλ ληλως της ασεβους
υπονοιας· εστι γαρ ωσπερ θεραπεια των μεν περι το εν πλανωμενων ο αριθμος της
τριαδος, των δε εις πληθος εσκεδασμενων ο της ενοτητος λογος.
4 Ει δε αντιλεγοι τουτοις ο Ἰουδαιος, ουκετ' αν ημιν εκ του ισου δυσκολος ο
προς εκεινον γενησεται λογος. εκ γαρ των συντροφων αυτωι διδαγματων η της
αληθειας εσται φανερωσις. το γαρ ειναι λογον θεου και πνευμα θεου, ουσιωδως
υφεστωσας δυναμεις, ποιητικας τε των γεγενημενων και περιεκτικας των οντων, εκ
των θεο πνευστων γραφων εναργεστερον δεικνυται. αρκει δε μιας μαρτυριας
επιμνησθεντας τοις φιλοτιμοτεροις καταλιπειν των πλειονων την ευρεσιν. Τωι λογωι
του κυριου, φησιν, οι ουρανοι εστερεωθησαν και τωι πνευματι του στοματος αυτου
πασα η δυναμις αυτων. ποιωι λογωι και ποιωι πνευματι; ουτε γαρ ρημα ο λογος, ουτε
ασθμα το πνευμα. η γαρ αν καθ' ομοιοτητα της ημετερας φυσεως και το θειον
εξανθρωπιζοιτο, ει τοιουτωι κεχρησθαι λογωι και τοιουτωι πνευματι τον του παντος
ποιητην δογματιζοιεν. τις δε και δυναμις απο ρηματων και ασθματος τηλικαυτη, ως
εξαρκειν προς ουρανων συστασιν και των εν τουτοις δυναμεων; ει γαρ ομοιος τωι
ημετερωι ρηματι και ο του θεου λογος και το πνευμα τωι πνευματι, ομοια παντως εκ
των ομοιων η δυναμις· και οσην ο ημετερος, τοσαυτην και ο του θεου λογος την
ισχυν εχει. αλλα μην ανενεργητα τε και ανυποστατα τα παρ' ημιν ρηματα και το τοις
ρημασι συνδιεξερχομενον πνευμα. απρακτα παντως και ανυποστατα κακεινα
κατασκευασουσιν οι προς την ομοι οτητα του παρ' ημιν λογου το θειον καταγοντες.
ει δε, καθως λεγει ∆αβιδ, εστερεωθησαν τωι λογωι του κυριου οι ουρανοι και αι
δυναμεις αυτων εν τωι πνευματι του θεου την συστασιν εσχον, αρα συνεστηκε το της
αληθειας μυστηριον, λογον εν ουσιαι και πνευμα εν υποστασει λεγειν υφηγουμενον.
5 Ἀλλα το μεν ειναι λογον θεου και πνευμα δια τε των κοινων εννοιων ο
Ἕλλην και δια των γραφικων ο Ἰουδαιος ισως ουκ αντιλεξει· την δε κατα ανθρωπον
οικονομιαν του θεου λογου κατα το ισον εκατερος αυτων αποδοκιμασει ως
απιθανον τε και απρεπη περι θεου λεγεσθαι. ουκουν εξ ετερας αρχης και εις την περι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

τουτου πιστιν τους αντιλεγοντας προσαξομεθα. λογωι τα παντα γεγενησθαι και
σοφιαι παρα του το παν συστησαμενου πιστευουσιν, η και προς ταυτην δυσ πειθως
εχουσι την υποληψιν. αλλ' ει μη δοιεν λογον καθηγεισθαι και σοφιαν της των
οντων συστασεως, αλογιαν τε και ατεχνιαν τηι αρχηι του παντος επιστη σουσιν. ει δε
τουτο ατοπον τε και ασεβες, ομολογειται παντως οτι λογον τε και σοφιαν
ηγεμονευειν των οντων ομολογησουσιν. αλλα μην εν τοις φθασασιν αποδεδεικται
μη αυτο τουτο ρημα ων ο του θεου λογος, η εξις επιστημης τινος η σοφιας, αλλα κατ'
ουσιαν τις υφεστωσα δυναμις, προαιρετικη τε παντος αγαθου και εν ισχυι παν το
κατα προαιρεσιν εχουσα· αγαθου δε οντος του κοσμου την των αγαθων προεκτικην
τε και ποιητικην δυναμιν αιτιαν ειναι. ει δε του κοσμου παντος η υποστασις της του
λογου δυναμεως εξηπται, καθως η ακολουθια παρεδειξεν, αναγκη πασα και των του
κοσμου μερων μη αλλην επινοειν αιτιαν τινα της συστασεως, αλλ' η τον λογον
αυτον, δι' ου τα παντα την εις το γενεσθαι παροδον εσχε. τουτον δε ειτε λογον, ειτε
σοφιαν, ειτε δυναμιν, ειτε θεον, ειτε αλλο τι των υψηλων τε και τιμιων ονομαζειν
τις εθελοι, ου διοισομεθα. ο τι γαρ αν ευρεθηι δεικτικον του υπο κειμενου ρημα η
ονομα, εν εστι το δια των φωνων σημαινομενον, η αιδιος του θεου δυναμις, η
ποιητικη των οντων, η ευρετικη των μη οντων, η συνεκτικη των γεγονοτων, η
προορατικη των μελλοντων. ουτος τοινυν ο θεος λογος, η σοφια, η δυναμις,
απεδειχθη κατα το ακολουθον της ανθρωπινης φυσεως ποιητης, ουκ αναγκηι τινι
προς την του ανθρωπου κατασκευην εναχθεις, αλλ' αγαπης περιουσιαι του τοιουτου
ζυου δημιουργησας την γενεσιν. εδει γαρ μητε το φως αθεατον, μητε την δοξαν
αμαρτυρον, μητε αναπολαυστον ειναι την αγαθοτητα, μητε τα αλλα παντα, οσα περι
την θειαν καθοραται φυσιν, αργα κεισθαι, μη οντος του μετεχοντος τε και
απολαυοντος. ει τοινυν επι τουτοις ο ανθρωπος εις γενεσιν ερχεται, εφ' ωι τε
μετοχος των θειων αγαθων γενεσθαι, αναγκαιως τοιουτος κατασκευαζεται, ως
επιτηδειως προς την των αγαθων μετουσιαν εχειν. καθαπερ γαρ ο οφθαλμος δια της
εγκειμενης αυτωι φυσικως αυγης εν κοινωνιαι του φωτος γινεται, δια της εμφυτου
δυναμεως το συγγενες εφελκομενος, ουτως αναγκαιον ην εγκραθηναι τι τηι
ανθρωπινηι φυσει συγγενες προς το θειον, ως αν δια του καταλληλου προς το
οικειον την εφεσιν εχοι. και γαρ και εν τηι των αλογων φυσει, οσα τον ενυδρον και
εναεριον ελαχε βιον, καταλληλως εκαστον τωι της ζωης ειδει κατε σκευασται, ως
οικειον εκατερου και ομοφυλον δια της ποιας του σωματος διαπλασεως τωι μεν τον
αερα, τωι δε το υδωρ ειναι. ουτως ουν και τον ανθρωπον επι τηι των θειων αγαθων
απολαυσει γενομενον εδει τι συγγενες εν τηι φυσει προς το μετεχομενον εχειν. δια
τουτο και ζωηι και λογωι και σοφιαι και πασι τοις θεοπρεπεσιν αγαθοις κατε κοσμηθη,
ως αν δι' εκαστου τουτων προς το οικειον την επιθυμιαν εχοι. επει ουν εν των περι
την θειαν φυσιν αγαθων και η αιδιοτης εστιν, εδει παντως μηδε τουτου την
κατασκευην ειναι της φυσεως ημων αποκληρον, αλλ' εχειν εν εαυτηι το αθανατον,
ως αν δια της εγκειμενης δυναμεως γνωριζοι τε το υπερκειμενον και εν επιθυμιαι της
θειας αιδιοτητος ειη. ταυτα τοι περιληπτικηι φωνηι δι' ενος ρηματος ο της
κοσμογονιας ενεδειξατο λογος, κατ' εικονα θεου τον ανθρωπον γεγενησθαι λεγων·
εν γαρ τηι ομοιωσει τηι κατα την εικονα παντων εστι των το θειον χαρακτηριζοντων
η απαριθμησις, και οσα περι τουτων ιστορικωτερον ο Μωσης διεξερχεται, εν
διηγησεως ειδει δογματα ημιν παρατιθεμενος, της αυτης εχεται διδασ καλιας. ο γαρ
παραδεισος εκεινος και η των καρπων ιδιοτης, ων η βρωσις ου γαστρος πλησμονην,
αλλα γνωσιν και αιδιοτητα ζωης τοις γευσαμενοις διδωσι, παντα ταυτα συναιδει τοις
προτεθεωρημενοις περι τον ανθρωπον, ως αγαθης τε και εν αγαθοις ουσης κατ'
αρχας ημιν της φυσεως. αλλ' αντιλεγει τυχον τοις ειρημενοις ο προς τα παροντα
βλεπων και οιεται διελεγχειν τον λογον ουκ αληθευοντα τωι μη εν εκεινοις νυν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

αλλ' εν πασι σχεδον τοις υπεναντιοις, ορασθαι τον ανθρωπον. που γαρ της ψυχης το
θεοειδες; που δε η απαθεια του σωματος; που της ζωης το αιδιον; ωκυμορον,
εμπαθες, επικηρον, προς πασαν παθηματων ιδεαν κατα τε σωμα και ψυχην επι
τηδειον, ταυτα και τα τοιαυτα λεγων και κατατρεχων της φυσεως, ανατρεπειν τον
αποδοθεντα περι του αν θρωπου λογον οιησεται. αλλ' ως αν μηδαμου της
ακολουθιας ο λογος παρατραπειη, και περι τουτων εν ολιγοις διαληψομεθα. το νυν
εν ατοποις ειναι την ανθρωπινην ζωην ουχ ικανος εστιν ελεγχος του μηδεποτε τον
ανθρωπον εν αγαθοις γεγενησθαι· επειδη γαρ θεου εργον ο ανθρωπος, του δι'
αγαθοτητα το ζωιον τουτο παραγαγοντος εις γενεσιν, ουκ αν τις ευλογως, ου η αιτια
της συστασεως αγαθοτης εστι, τουτον εν κακοις γεγενησθαι παρα του πεποιηκοτος
καθυποπτευσειεν· αλλ' ετερον εστιν αιτιον του ταυτα τε νυν περι ημας ειναι και των
προτιμοτερων ερημωθηναι. αρχη δε παλιν και προς τουτον ημιν τον λογον ουκ εξω
της των αντιλεγοντων εστι συγκαταθεσεως. ο γαρ επι μετουσιαι των ιδιων αγαθων
ποιησας τον ανθρωπον και παντων αυτωι των καλων τας αφορμας εγκατασκευασας
τηι φυσει, ως αν δι' εκαστου καταλληλως προς το ομοιον η ορεξις φεροιτο, ουκ αν
του καλλιστου τε και τιμιωτατου των αγαθων απεστερησε, λεγω δη της κατα το
αδεσποτον και αυτεξουσιον χαριτος. ει γαρ τις αναγκη της ανθρωπινης επεστατει
ζωης, διεψευσθη αν η εικων κατ' εκεινο το μερος, αλλοτριωθεισα τωι ανομοιωι προς
το αρχετυπον· της γαρ βασιλευουσης φυσεως η αναγκαις τισιν υπεζευγμενη τε και
δουλευουσα πως αν εικων ονομαζοιτο; ουκουν το δια παντων προς το θειον
ωμοιωμενον εδει παντως εχειν εν τηι φυσει το αυτο κρατες και αδεσποτον, ωστε
αθλον αρετης ειναι την των αγαθων μετουσιαν. ποθεν ουν, ερεις, ο δια παντων τοις
καλλιστοις τετιμημενος τα χειρω των αγαθων αντηλ λαξατο; σαφης και ο περι
τουτου λογος. ουδεμια κακου γενεσις εκ του θειου βουληματος την αρχην εσχεν· η
γαρ αν εξω μεμψεως ην η κακια, θεον εαυτης επιγραφομενη ποιητην και πατερα·
αλλ' εμφυεται πως το κακον ενδοθεν, τηι προαιρεσει τοτε συνισταμενον, οταν τις
απο του καλου γενηται της ψυχης αναχωρησις. καθαπερ γαρ η ορασις φυσεως εστιν
ενεργεια, η δε πηρωσις στερησις εστι της φυσικης ενεργειας, ουτω και η αρετη προς
την κακιαν αντικαθεστηκεν. ου γαρ εστιν αλλως κακιας γενεσιν εννοησαι, η αρετης
απουσιαν. ωσπερ γαρ του φωτος υφαιρεθεντος ο ζοφος επηκολουθησε, παροντος δε
ουκ εστιν, ουτως, εως αν παρηι το αγαθον εν τηι φυσει, ανυπαρκτον τι εστι καθ'
εαυτην η κακια· η δε του κρειττονος αναχωρησις του εναντιου γινεται γενεσις. επει
ουν τουτο της αυτεξουσιοτητος εστι το ιδιωμα, το κατ' εξουσιαν αιρεισθαι το
καταθυμιον, ουχ ο θεος σοι των παροντων εστιν αιτιος κακων, αδεσποτον τε και
ανετον σοι κατασκευασας την φυσιν, αλλ' η αβουλια το χειρον αντι του κρειττονος
προελομενη.
6 Ζητεις δε και την αιτιαν τυχον της κατα την βουλην διαμαρτιας· εις τουτο
γαρ η ακολουθια τον λογον φερει. ουκουν παλιν αρχη τις ημιν κατα το ευλογον
ευρεθησεται, η και τουτο σαφηνισει το ζητημα. τοιουτον τινα λογον παρα των
πατερων διεδεξαμεθα· εστι δε ο λογος ου μυθωδης διηγησις, αλλ' εξ αυτης της
φυσεως ημων το πιστον επαγομενος. διπλη τις εστιν εν τοις ουσιν η κατανοησις, εις
το νοητον τε και αισθητον της θεωριας διηιρημενης. και ουδεν αν παρα ταυτα
καταληφθειη εν τηι των οντων φυσει της διαιρεσεως ταυτης εξω φερομενον.
διηιρηται δε ταυτα προς αλληλα πολλωι τωι μεσωι, ως μητε την αισθητην εν τοις
νοητοις ειναι γνωρισμασι, μητε εν τοις αισθητοις εκεινην, αλλ' απο των εναντιων
εκατεραν χαρακτηριζεσθαι. η μεν γαρ νοητη φυσις ασωματον τι χρημα εστι και
αναφες και ανειδεον· η δε αισθητη κατ' αυτο το ονομα εντος εστι της δια των
αισθητηριων κατανοησεως. αλλ' ωσπερ εν αυτωι τωι αισθητωι κοσμωι, πολλης προς
αλληλα των στοιχειων ουσης εναντιωσεως, επινενοηται τις αρμονια δια των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

εναντιων αρμοζομενη παρα της του παντος επιστατουσης σοφιας, και ουτως πασης
γινεται προς εαυτην συμφωνια της κτισεως, ουδαμου της φυσικης εναντιοτητος τον
της συμπνοιας ειρμον διαλυουσης· κατα τον αυτον τροπον και του αισθητου προς το
νοητον γινεται τις κατα θειαν σοφιαν μιξις τε και ανακρασις, ως αν παντα του
καλου κατα το ισον μετεχοι και μηδεν των οντων αμοιροιη της του κρειττονος
φυσεως. δια τουτο το μεν καταλληλον τηι νοητηι φυσει χωριον η λεπτη και
ευκινητος εστιν ουσια, κατα την υπερκοσμιον ληξιν πολλην εχουσα τωι ιδιαζοντι της
φυσεως προς το νοητον την συγγενειαν, προμηθειαι δε κρειττονι προς την αισθητην
κτισιν γινεται τις του νοητου συνανακρασις, ως αν μηδεν αποβλητον ειη της
κτισεως, καθως φησιν ο αποστολος, μηδε της θειας κοινωνιας αποκληρον. τουτου
χαριν εκ νοητου τε και αισθητου το κατα τον ανθρωπον μιγμα παρα της θειας
αναδεικνυται φυσεως, καθως διδασκει της κοσμογονιας ο λογος· Λαβων γαρ ο θεος,
φησιν, χουν απο της γης τον ανθρωπον επλασε και δια της ιδιας εμπνευσεως τωι
πλασ ματι την ζωην ενεφυτευσεν, ως αν συνεπαρθειη τωι θειωι το γηινον και μια τις
κατα το ομοτιμον δια πασης της κτισεως η χαρις διηκοι, της κατω φυσεως προς την
υπερ κοσμιον συγκιρναμενης. επει ουν της νοητης κτισεως προυποστασης, και
εκαστηι των αγγελικων δυναμεων προς την του παντος συστασιν ενεργειας τινος
παρα της των παντων επιστατουσης εξουσιας προσνεμηθεισης, ην τις δυναμις και η
τον περιγειον τοπον συνεχειν τε και περι κρατειν τεταγμενη, εις αυτο τουτο
δυναμωθεισα παρα της το παν οικονομουσης δυναμεως· ειτα κατεσκευασθη το
γηινον πλασμα, της ανω δυναμεως απεικονισμα· τουτο δε το ζωιον ο ανθρωπος· και
ην εν αυτωι το θεοειδες της νοητης φυσεως καλλος, αρρητωι τινι δυναμει συγκεκρα
μενον· δεινον ποιειται και ουκ ανεκτον ο την περιγειον οικονομιαν λαχων, ει εκ της
υποχειριου αυτωι φυσεως αναδειχθησεται τις ουσια προς την υπερεχουσαν αξιαν
ωμοιωμενη. το δ' οπως επι το παθος κατερρυη του φθονου ο επι μηδενι κακωι
κτισθεις παρα του το παν εν αγαθοτητι συστησαμενου, το μεν δι' ακριβειας επεξιεναι
ου της παρουσης πραγματειας εστι, δυνατον δ' αν ειη και δι' ολιγου τοις
ευπειθεστεροις παραθεσθαι τον λογον. της γαρ αρετης και της κακιας ουχ ως δυο
τινων καθ' υποστασιν φαινομενων η αντιδιαστολη θεωρειται· αλλ' ωσπερ
αντιδιαιρειται τωι οντι το μη ον και ουκ εστι καθ' υποστασιν ειπειν το μη ον
αντιδιαστελλεσθαι προς το ον, αλλα την ανυπαρξιαν αντιδιαιρεισθαι λεγομεν προς
την υπαρξιν, κατα τον αυτον τροπον και η κακια τωι της αρετης αντικαθεστηκε
λογωι, ου καθ' εαυτην τις ουσα, αλλα τηι απουσιαι νοουμενη του κρειττονος· και
ωσπερ φαμεν αντιδιαιρεισθαι τηι ορασει την πηρωσιν, ου καθ' εαυτην ουσαν τηι
φυσει την πηρωσιν, αλλα προλαβουσης εξεως στερησιν, ουτω και την κακιαν εν τηι
του αγαθου στερησει θεωρεισθαι λεγομεν, οιον τινα σκιαν τηι αναχω ρησει της
ακτινος επισυμβαινουσαν. επειδη τοινυν η ακτιστος φυσις της κινησεως της κατα
τροπην και μεταβολην και αλλοιωσιν εστιν ανεπιδεκτος, παν δε το δια κτισεως
υποσταν συγγενως προς την αλλοιωσιν εχει, διοτι και αυτη της κτισεως η υποστασις
απο αλλοιωσεως ηρξατο, του μη οντος εις το ειναι θειαι δυναμει μετατεθεντος·
κτιστη δε ην και η μνημονευθεισα δυναμις, αυτεξουσιωι κινηματι το δοκουν
αιρουμενη· επειδη προς το αγαθον τε και αφθονον επεμυσεν ομμα, ωσπερ ο εν ηλιωι
τοις βλεφαροις τας οψεις υποβαλων σκοτος οραι, ουτω κακεινος αυτωι τωι μη θελησαι
το αγαθον νοησαι το εναντιον τωι αγαθωι κατενοησε. τουτο δε εστιν ο φθονος.
ομολογειται δε παντος πραγματος αρχην των μετ' αυτην κατα το ακολουθον
επισυμβαινοντων αιτιαν ειναι, οιον τηι υγειαι το ευεκτειν, το εργαζεσθαι, το καθ'
ηδονην βιοτευειν· τηι δε νοσωι το ασθενειν, το ανενεργητον ειναι, το εν αηδιαι την
ζωην εχειν. ουτω και τα αλλα παντα ταις οικειαις αρχαις κατα το ακολουθον επεται.
ωσπερ ουν η απαθεια της κατ' αρετην ζωης αρχη και υποθεσις γινεται, ουτως η δια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

του φθονου γενομενη προς κακιαν ροπη των μετ' αυτην παντων αναδειχθεντων
κακων οδος κατεστη. επειδη γαρ απαξ προς το κακον την ροπην εσχεν ο τηι
αποστροφηι της αγαθοτητος εν εαυτωι γεννησας τον φθονον, ωσπερ λιθος ακρωρειας
απορραγεις υπο του ιδιου βαρους προς το πρανες συνελαυνεται, ουτω κακεινος, της
προς το αγαθον συμφυιας αποσπασθεις και προς κακιαν βρισας, αυτοματως οιον τινι
βαρει προς τον εσχατον της πονηριας ορον συνωσθεις απηνεχθη, και την
διανοητικην δυναμιν, ην εις συνεργειαν της του κρειττονος μετουσιας εσχε παρα του
κτισαντος, ταυτην εις ευρεσιν των κατα κακιαν επινοουμενων συνεργον
ποιησαμενος, ευμηχανως περιερχεται δι' απατης τον ανθρωπον, αυτον εαυτου
γενεσθαι πεισας φονεα τε και αυτοχειρα. επειδη γαρ δια της θειας ευλογιας
δυναμωθεις ο ανθρωπος υψηλος μεν ην τωι αξιωματι· βασιλευειν γαρ εταχθη της γης
τε και των επ' αυτης παντων· καλος δε το ειδος· απεικο νισμα γαρ του αρχετυπου
εγεγονει καλλους· απαθης δε την φυσιν· του γαρ απαθους μιμημα ην· αναπλεως δε
παρρησιας, αυτης κατα προσωπον της θειας εμφανειας κατατρυφων· ταυτα δε τωι
αντικειμενωι του κατα τον φθονον παθους υπεκκαυματα ην· ισχυι δε τινι και βιαι
δυναμεως κατεργασασθαι το κατα γνωμην ουχ οιος τε ην· υπερισχυε γαρ η της
ευλογιας του θεου δυναμις της τουτου βιας· δια τουτο αποστησαι της ενισχυουσης
αυτον δυναμεως μηχαναται, ως αν ευαλωτος αυτωι προς την επιβουλην κατασταιη.
και ωσπερ επι λυχνου του πυρος της θρυαλλιδος περιδεδραγμενου, ει τις αδυνατων
τωι φυσηματι σβεσαι την φλογα υδωρ εμμιξειε τωι ελαιωι δια της επινοιας ταυτης
αμαυρωσει την φλογα, ουτως δι' απατης τηι προαιρεσει του ανθρωπου την κακιαν εμ
μιξας ο αντικειμενος σβεσιν τινα και αμαυρωσιν της ευλογιας εποιησεν, ης
επιλειπουσης εξ αναγκης το αντι κειμενον αντεισερχεται. αντικειται δε τηι ζωηι μεν ο
θανατος, η ασθενεια δε τηι δυναμει, τηι ευλογιαι δε η καταρα, τηι παρρησιαι δε η
αισχυνη, και πασι τοις αγαθοις τα κατα το εναντιον νοουμενα. δια τουτο εν τοις
παρουσι κακοις εστι νυν το ανθρωπινον, της· αρχης εκεινης του τοιουτου τελους τας
αφορμας παρασχουσης.
7 Και μηδεις ερωτατω, ει προειδως την ανθρωπινην συμφοραν ο θεος την εκ
της αβουλιας αυτωι συμβησομενην ηλθεν εις το κτισαι τον ανθρωπον, ωι το μη
γενεσθαι μαλλον ισως η το εν κακοις ειναι λυσιτελεστερον ην. ταυτα γαρ οι τοις
Μανιχαικοις δογμασι δι' απατης παρασυρεντες εις συστασιν της εαυτων πλανης
προβαλ λουσιν, ως δια τουτου πονηρον ειναι τον της ανθρωπινης φυσεως κτιστην
αποδεικνυοντες. ει γαρ αγνοει μεν των οντων ουδεν ο θεος, εν κακοις δε ο
ανθρωπος, ουκετ' αν ο της αγαθοτητος του θεου διασωζοιτο λογος, ειπερ εν κακοις
μελλοντα τον ανθρωπον ζησεσθαι προς τον βιον παρηγαγεν. ει γαρ αγαθης φυσεως
η κατα το αγαθον ενεργεια παντως εστιν, ο λυπηρος ουτος και επικηρος βιος ουκετ'
αν, φησιν, εις την του αγαθου δημιουργιαν αναγοιτο, αλλ' ετερον χρη της τοιαυτης
ζωης αιτιον οιεσθαι, ωι προς πονηριαν η φυσις επιρρεπως εχει. ταυτα γαρ παντα και
τα τοιαυτα τοις μεν εν βαθει καθαπερ τινα δευσοποιον βαφην την αιρετικην
παραδεδεγμενοις απατην ισχυν τινα δια της επιπολαιου πιθανοτητος εχειν δοκει·
τοις δε διορατικωτεροις της αληθειας σαθρα οντα και προχειρον την της απατης
αποδειξιν εχοντα σαφως καθοραται. και μοι δοκει καλως εχειν τον αποστολον εν
τουτοις συνηγορον της κατ' αυτων κατηγοριας προστησασθαι. διαιρει γαρ εν τωι
προς Κορινθιους λογωι τας τε σαρκωδεις και τας πνευματικας των ψυχων
καταστασεις, δεικνυς, οιμαι, δια των λεγομενων, οτι ου δι' αισθησεως το καλον η το
κακον κρινειν προσηκει, αλλ' εξω των κατα το σωμα φαινομενων τον νουν
αποστησαντας, αυτην εφ' εαυτης του καλου τε και του εναντιου διακρινειν την
φυσιν. ο γαρ πνευμα τικος, φησιν, ανακρινει τα παντα. ταυτην οιμαι την αιτιαν της
των δογματων τουτων μυθοποιιας τοις τα τοιαυτα προφερουσιν εγγεγενησθαι, οτι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

προς το ηδυ της σωματικης απολαυσεως το αγαθον οριζομενοι δια το παθεσι και
αρρωστημασιν υποκεισθαι κατ' αναγκην την του σωματος φυσιν συνθετον ουσαν
και εις διαλυσιν ρεουσαν, επακολουθειν δε πως τοις τοιουτοις παθημασιν αλγεινην
τινα αισθησιν, πονηρου θεου την ανθρωποποιιαν εργον ειναι νομιζουσιν. ως ειγε
προς το υψηλοτερον εβλεπεν αυτοις η διανοια, και της περι τας ηδονας διαθεσεως
τον νουν αποικισαντες απαθως επεσκοπουν την των οντων φυσιν, ουκ αν αλλο τι
κακον ειναι παρα την πονηριαν ωιηθησαν. πονηρια δε πασα εν τηι του αγαθου
στερησει χαρακτηριζεται, ου καθ' εαυτην ουσα, ουδε καθ' υποστασιν θεωρουμενη·
κακον γαρ ουδεν εξω προαιρεσεως εφ' εαυτου κειται, αλλα τωι μη ειναι το αγαθον
ουτω κατονομαζεται. το δε μη ον ουχ υφεστηκε, του δε μη υφεστωτος δημιουργος ο
των υφεστωτων δημι ουργος ουκ εστιν. ουκουν εξω της των κακων αιτιας ο θεος ο
των οντων, ουχ ο των μη οντων ποιητης ων· ο την ορασιν, ου την πηρωσιν
δημιουργησας· ο την αρετην, ου την στερησιν αυτης αναδειξας· ο αθλον της
προαιρεσεως το των αγαθων γερας τοις κατ' αρετην πολιτευομενοις προθεις, ουκ
αναγκηι τινι βιαιαι προς το εαυτωι δοκουν υποζευξας την ανθρωπινην φυσιν, καθαπερ
τι σκευος αψυχον ακουσιως προς το καλον εφελκομενος. ει δε του φωτος εξ αιθριας
καθαρως περιλαμποντος εκουσιως τις υποβαλοι τοις βλεφαροις την ορασιν, εξω της
του μη βλεποντος αιτιας ο ηλιος.
8 Ἀλλ' αγανακτει παντως ο προς την διαλυσιν βλε πων του σωματος, και
χαλεπον ποιειται τωι θανατωι την ζωην ημων διαλυεσθαι, και τουτο φησι των κακων
εσχατον ειναι, το τον βιον ημων τηι νεκροτητι σβεννυσθαι. ουκουν επισκεψασθω δια
του σκυθρωπου τουτου την υπερβολην της θειας ευεργεσιας· ταχα γαρ αν μαλλον
δια τουτων προσαχθειη θαυμασαι την χαριν της περι τον ανθρωπον του θεου
κηδεμονιας. το ζηιν δια την των καταθυμιων απολαυσιν αιρετον εστι τοις του βιου
μετεχουσιν. ως ει γε τις εν οδυναις διαβιυη, παρα πολυ τωι τοιουτωι το μη ειναι του
αλγεινως ειναι προτιμοτερον κρινεται. ουκουν εξετασωμεν ει ο της ζωης χορηγος
προς αλλο τι βλεπει, και ουχ οπως αν εν τοις καλλιστοις βιυημεν. επειδη γαρ τωι
αυτεξουσιωι κινηματι του κακου την κοινωνιαν επεσπασαμεθα, δια τινος ηδονης
οιον τι δηλητηριον μελιτι παραρτυθεν τηι φυσει το κακον καταμιξαντες, και δια
τουτο της κατα το απαθες νοουμενης μακαριοτητος εκ πεσοντες, προς την κακιαν
μετεμορφωθημεν, τουτου ενεκεν οιον τι σκευος οστρακινον παλιν ο ανθρωπος εις
γην ανα λυεται, οπως αν της νυν εναπειλημμενης αυτωι ρυπαριας αποκριθεισης εις
το εξ αρχης σχημα δια της αναστασεως αναπλασθειη. το δε τοιουτον δογμα
ιστορικωτερον μεν και δι' αινιγματων ο Μωσης ημιν εκτιθεται. πλην εκ δηλον και
τα αινιγματα την διδασκαλιαν εχει. επειδη γαρ, φησιν, εν τοις απηγορευμενοις
εγενοντο οι πρωτοι ανθρωποι και της μακαριοτητος εκεινης απεγυμνωθησαν,
δερματινους επιβαλλει χιτωνας τοις πρωτοπλαστοις ο κυριος· ου μοι δοκει προς τα
τοιαυτα δερματα του λογου την διανοιαν φερων· ποιων γαρ αποσφαγεντων τε και
δαρεντων ζυων επινοειται αυτοις η περιβολη; αλλ', επειδη παν δερμα χωρισθεν του
ζυου νεκρον εστι, παντως οιμαι την προς το νεκρουσθαι δυναμιν, η της αλογου
φυσεως εξαιρετος ην, εκ προμηθειας μετα ταυτα τοις ανθρωποις επιβεβληκεναι τον
την κακιαν ημων ιατρευ οντα, ουχ ως εις αει παραμενειν· ο γαρ χιτων των εξωθεν
ημιν επιβαλλομενων εστι, προς καιρον την εαυτου χρησιν παρεχων τωι σωματι, ου
συμπεφυκως τηι φυσει. ουκουν εκ της των αλογων φυσεως η νεκροτης οικονομικως
περι ετεθη τηι εις αθανασιαν κτισθεισηι φυσει, το εξωθεν αυτης περικαλυπτουσα, ου
το εσωθεν, το αισθητον του ανθρωπου μερος διαλαμβανουσα, αυτης δε της θειας
εικονος ου προσαπτομενη. λυεται δε το αισθητον, ουκ αφανιζεται. αφανισμος μεν
γαρ εστιν η εις το μη ον μεταχωρησις· λυσις δε η εις τα του κοσμου στοιχεια παλιν,
αφ' ων την συστασιν εσχε, διαχυσις. το δε εν τουτοις γενομενον ουκ απολωλε, καν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

εκφευγηι την καταληψιν της ημετερας αισ θησεως. η δε αιτια της λυσεως δηλη δια
του ρηθεντος ημιν υποδειγματος. επειδη γαρ η αισθησις προς το παχυ τε και γηινον
οικειως εχει, κρειττων δε και υψηλοτερα των κατ' αισθησιν κινηματων η νοερα
φυσις, δια τουτο της περι το καλον κρισεως εν τηι δοκιμασιαι των αισθησεων
αμαρτηθεισης, της δε του καλου διαμαρτιας την της εναντιας εξεως υποστασιν
ενεργησασης, το αχρει ωθεν ημων μερος τηι παραδοχηι του εναντιου λυεται. ο δε του
υποδειγματος λογος τοιουτος εστι. δεδοσθω τι σκευος εκ πηλου συνεστηκεναι, τουτο
δε πληρες εκ τινος επι βουλης γεγενησθαι τετηκοτος μολιβδου, τον δε μολιβδον
εγχεθεντα παγηναι και μενειν απροχυτον, αντιποιεισθαι δε του σκευους τον
κεκτημενον, εχοντα δε του κεραμευειν την επιστημην περιθρυψαι τωι μολιβδωι το
οστρακον· ειθ' ουτως παλιν κατα το προτερον σχημα προς την ιδιαν εαυτου χρησιν
αναπλασαι το σκευος, κενον της εμμιχ θεισης υλης γενομενον. ουτως ουν και ο του
ημετερου σκευους πλαστης, τωι αισθητικωι μερει, τωι κατα το σωμα φημι, της κακιας
καταμιχθεισης, διαλυσας την παρα δεξαμενην το κακον υλην, παλιν αμιγες του
εναντιου δια της αναστασεως αναπλασας, προς το εξ αρχης καλλος αναστοιχειωσει
το σκευος. επειδη δε συνδεσις τις και κοινωνια των κατα αμαρτιαν παθηματων
γινεται τηι τε ψυχηι και τωι σωματι, και τις αναλογια του σωματικου θανατου προς
τον ψυχικον εστι θανατον· ωσπερ γαρ εν σαρκι το της αισθητης χωρισθηναι ζωης
προσαγορευομεν θανατον, ουτως και επι της ψυχης τον της αληθους ζωης χωρισμον
θανατον ονομαζομεν· επει ουν μια τις εστιν η του κακου κοινωνια, καθως
προειρηται, εν ψυχηι τε θεωρουμενη και σωματι· δι' αμφοτερων γαρ προεισιν το
πονηρον εις ενεργειαν· δια τουτο ο μεν της διαλυσεως θανατος εκ της των νεκρων
δερματων επιβολης της ψυχης ουχ απτεται. πως γαρ αν διαλυθειη το μη
συγκειμενον; επει δε χρεια του κακεινης τας εμφυεισας εξ αμαρτιων κηλιδας δια
τινος ιατρειας εξαιρεθηναι, τουτου ενεκεν εν μεν τηι παρουσηι ζωηι το της αρετης
φαρμακον εις θερα πειαν των τοιουτων προσετεθη τραυματων. ει δε αθερα πευτος
μενοι, εν τωι μετα ταυτα βιωι τεταμιευται η θεραπεια. αλλ' ωσπερ εισι τινες κατα το
σωμα των παθηματων διαφοραι, ων αι μεν ραιον, αι δε δυσκολωτερον την θερα
πειαν προσιενται, εφ' ων και τομαι και καυτηρια και πικραι φαρμακοποσιαι προς την
αναιρεσιν του ενσκη ψαντος τωι σωματι παθους παραλαμβανονται, τοιουτον τι και η
μετα ταυτα κρισις εις θεραπειαν των της ψυ χης αρρωστηματων κατεπαγγελλεται, ο
τοις μεν χαυνο τεροις απειλη και σκυθρωπων εστιν επανορθωσις, ως αν φοβωι της
των αλγεινων αντιδοσεως προς την φυγην της κακιας σωφρονισθειημεν· τοις δε
συνετωτεροις ιατρεια και θεραπεια παρα του θεου το ιδιον πλασμα προς την εξ
αρχης επαναγοντος χαριν ειναι πιστευεται. ως γαρ οι τους ηλους τε και τας
ακροχορδονας παρα φυσιν επιγενο μενας τωι σωματι δια τομης η καυσεως
αποξυοντες ουκ ανωδυνον επαγουσι τωι ευεργετουμενωι την ιασιν, πλην ουκ επι
βλαβηι του υπομενοντος την τομην αγουσιν, ουτως και οσα ταις ψυχαις ημων δια της
των παθηματων κοινωνιας αποσαρκωθεισαις υλωδη περιττωματα επιπωρουται, εν
τωι καιρωι της κρισεως τεμνεται τε και αποξυεται τηι αρρητωι εκεινηι σοφιαι και
δυναμει του, καθως λεγει το ευαγγελιον, τους κακους ιατρευοντος. ου χρειαν γαρ
εχουσι, φησιν, οι υγιαινοντες ιατρου, αλλ' οι κακως εχοντες. δια δε το πολλην
γεγενησθαι τηι ψυχηι προς το κακον συμφυιαν ωσπερ η της μυρμηκιας τομη
δριμυσσει την επιφανειαν· το γαρ παρα φυσιν εμφυεν τηι φυσει δια τινος συμπα θειας
τωι υποκειμενωι προσισχεται, και τις γινεται του αλλοτριου προς το ημετερον
παραλογος συνανακρασις, ως λυπεισθαι και δακνεσθαι του παρα φυσιν χωριζομενην
την αισθησιν· ουτω και της ψυχης απολεπτυνομενης τε και εκτηκομενης εν τοις
υπερ της αμαρτιας ελεγμοις, καθως που φησιν η προφητεια, δια την εν βαθει
γενομενην προς το κακον οικειοτητα κατ' αναγκην επακολουθουσιν αρρητοι τινες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

και ανεκφραστοι αλγηδονες, ων η διηγησις εκ του ισου το αφραστον εχει τηι των
ελπιζομενων αγαθων φυσει. ουτε γαρ ταυτα, ουτε εκεινα τηι δυναμει των λογων η
τωι στοχασμωι της διανοιας υπαγεται. ουκουν προς το περας τις αποσκοπων της
σοφιας του το παν οικονομουντος ουκετ' αν ευλογως κακων αιτιον τον των
ανθρωπων δημιουργον υπο μικροψυχιας κατονομαζοι, η αγνοειν αυτον το εσομενον
λεγων, η ειδοτα και πεποιη κοτα μη εξω της προς το πονηρον ορμης ειναι. και γαρ
ᾔδει το εσομενον και την προς το γινομενον ορμην ουκ εκωλυσεν· οτι γαρ
εκτραπησεται του αγαθου το ανθρω πινον, ουκ ηγνοησεν ο παντα εμπερικρατων τηι
γνωστικηι δυναμει και το εφεξης τωι παρωιχηκοτι κατα το ισον βλεπων. αλλ' ωσπερ
την παρατροπην εθεασατο, ουτω και την ανακλησιν αυτου παλιν την προς το
αγαθον κατε νοησε. τι ουν αμεινον ην, καθ' ολου μη αγαγειν την φυσιν ημων εις
γενεσιν, επειδη του καλου διαμαρτησεσθαι προεωρα τον γενησομενον, η αγαγοντα
και νενοσηκοτα παλιν προς την εξ αρχης χαριν δια μετανοιας ανακαλε σασθαι; το δε
δια τας σωματικας αλγηδονας, αι τωι ρευστωι της φυσεως κατ' αναγκην
επισυμβαινουσι, κακων ποιητην τον θεον ονομαζειν, η μηδε ολως ανθρωπου
κτιστην αυτον οιεσθαι, ως αν μη και των αλγυνοντων ημας αιτιος υπονοοιτο, τουτο
της εσχατης μικροψυχιας εστι των τηι αισθησει το καλον και το κακον διακρινοντων,
οι ουκ ισασιν οτι εκεινο τηι φυσει μονον εστιν αγαθον, ου η αισθησις ουκ εφαπτεται,
και μονον εκεινο κακον η του αληθινου αγαθου αλλοτριωσις. πονοις δε και ηδοναις
το καλον και το μη καλον κρινειν της αλογου φυσεως ιδιον εστιν, εφ' ων του
αληθως καλου η κατανοησις δια το μη μετεχειν αυτα νου και διανοιας χωραν ουκ
εχει. αλλ' οτι μεν θεου εργον ο ανθρωπος, καλον τε και επι καλ λιστοις γενομενον,
ου μονον εκ των ειρημενων δηλον εστιν, αλλα και εκ μυριων ετερων, ων το πληθος
δια την αμε τριαν παραδραμουμεθα. θεον δε ανθρωπου ποιητην ονο μασαντες ουκ
επιλελησμεθα των εν τωι προοιμιωι προς τους Ἕλληνας ημιν διευκρινηθεντων, εν
οις απεδεικνυτο ο του θεου λογος ουσιωδης τις και ενυποστατος ων αυτος ειναι και
θεος και λογος, πασαν δυναμιν ποιητικην εμπεριει ληφως, μαλλον δε αυτοδυναμις
ων και προς παν αγαθον την ορμην εχων και παν ο τι περ αν θελησηι κατεργαζο
μενος τωι συνδρομον εχειν τηι βουλησει την δυναμιν, ου και θελημα και εργον εστιν
η των οντων ζωη, παρ' ου και ο ανθρωπος εις το ζηιν παρηχθη, πασι τοις καλλιστοις
θεο ειδως κεκοσμημενος. επειδη δε μονον αναλλοιωτον εστι κατα την φυσιν το μη
δια κτισεως εχον την γενεσιν, τα δ' οσα παρα της ακτιστου φυσεως εκ του μη οντος
υπεστη, ευθυς απο τροπης του ειναι αρξαμενα, παντοτε δι' αλ λοιωσεως προεισιν, ει
μεν κατα φυσιν πραττοι, προς το κρειττον αυτοις της αλλοιωσεως εις αει
γιγνομενης, ει δε παρατραπειη της ευθειας, της προς το εναντιον αυτα δια δεχομενης
κινησεως· επει ουν εν τουτοις και ο ανθρωπος ην, ωι το τρεπτον της φυσεως προς το
εναντιον παρω λισθεν, απαξ δε της των αγαθων αναχωρησεως δι' ακολουθου πασαν
ιδεαν κακων αντεισαγουσης, ως τηι μεν αποστροφηι της ζωης αντεισαχθηναι τον
θανατον, τηι δε στερησει του φωτος επιγενεσθαι το σκοτος, τηι δε της αρετης απουσιαι
την κακιαν αντεισαχθηναι και πασηι τηι των αγαθων ιδεαι τον των εναντιων
ανταριθμηθηναι κατα λογον, τον εν τουτοις και τοις τοιουτοις εξ αβουλιας
εμπεπτωκοτα· ουδε γαρ ην δυνατον εν φρονησει ειναι τον απεστραμμενον την
φρονησιν και σοφον τι βουλευσασθαι τον της σοφιας αναχωρησαντα· δια τινος εδει
παλιν προς την εξ αρχης χαριν ανακληθηναι; τινι διεφερεν η του πεπτωκοτος
ανορθωσις, η του απολωλοτος ανα κλησις, η του πεπλανημενου χειραγωγια; τινι
αλλωι η τωι κυριωι παντως της φυσεως; τωι γαρ εξ αρχης την ζωην δεδωκοτι μονωι
δυνατον ην και πρεπον αμα και απολο μενην ανακαλεσασθαι. ο παρα του μυστηριου
της αλη θειας ακουομεν, θεον πεποιηκεναι κατ' αρχας τον ανθρωπον και σεσωκεναι
διαπεπτωκοτα μανθανοντες.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

9 Ἀλλα μεχρι μεν τουτων συνθησεται τυχον τωι λογωι ο προς το ακολουθον
βλεπων δια το μη δοκειν εξω τι της θεοπρεπους εννοιας των ειρημενων ειναι· προς
δε τα εφεξης ουχ ομοιως εξει, δι' ων μαλιστα το μυστηριον της αληθειας κρατυνεται·
γενεσις ανθρωπινη και η εκ νηπιου προς τελειωσιν αυξησις, βρωσις τε και ποσις, και
κοπος, και υπνος, και λυπη, και δακρυον, συκοφαντια τε και δικα στηριον, και
σταυρος, και θανατος, και η εν μνημειωι θεσις· ταυτα γαρ συμπαραλαμβανομενα τωι
μυστηριωι αμβλυνει πως των μικροψυχοτερων την πιστιν, ως μηδε το εφεξης των
λεγομενων δια τα προειρημενα συμπαραδεχεσθαι. το γαρ θεοπρεπες της εκ νεκρων
αναστασεως δια το περι τον θανατον απρεπες ου προσιενται. εγω δε προτερον οιμαι
δειν μικρον της σαρκικης παχυτητος τον λογισμον αποστησαντας, αυτο το καλον εφ'
εαυτου και το μη τοιουτον κατανοησαι, ποιοις γνωρισμασιν εκατερον τουτων
καταλαμβανεται. ουδενα γαρ αντερειν οιμαι των λελογισμενων, οτι εν κατα φυσιν
μονον των παντων εστιν αισχρον το κατα κακιαν παθος, το δε κακιας εκτος παντος
αισχους εστιν αλλοτριον· ωι δε μηδεν αισχρον καταμε μικται, τουτο παντως εν τηι
του καλου μοιραι καταλαμβα νεται, το δε αληθως καλον αμιγες εστι του εναντιου.
πρεπει δε θεωι παν ο τι περ εν τηι του καλου θεωρειται χωραι. η τοινυν δειξατωσαν
κακιαν ειναι την γεννησιν, την ανατροφην, την αυξησιν, την προς το τελειον της
φυσεως προοδον, την του θανατου πειραν, την εκ του θανατου επανοδον· η ει εξω
κακιας ειναι τα ειρημενα συντιθενται, ουδεν αισχρον ειναι το κακιας αλλοτριον εξ
αναγκης ομολογησουσι. καλου δε παντως αναδεικνυμενου του πασης αισχροτητος
και κακιας απηλλαγμενου, πως ουκ ελεεινοι της αλογιας οι το καλον μη πρεπειν επι
θεου δογματιζοντες;
10 Ἀλλα μικρον, φησι, και ευπεριγραπτον η ανθρω πινη φυσις, απειρον δε η
θεοτης, και πως αν περιεληφθη τωι ατομωι το απειρον; και τις τουτο φησιν, οτι τηι
περι γραφηι της σαρκος καθαπερ αγγειωι τινι η απειρια της θεοτητος περιεληφθη;
ουδε γαρ επι της ημετερας ζωης εντος κατακλειεται των της σαρκος ορων η νοερα
φυσις. αλλ' ο μεν ογκος του σωματος τοις οικειοις μερεσι περι γραφεται, η δε ψυχη
τοις της διανοιας κινημασι πασηι κατ' εξουσιαν εφαπλουται τηι κτισει, και μεχρις
ουρανων ανιουσα, και των αβυσσων επιβατευουσα, και τωι πλατει της οικουμενης
επερχομενη, και προς τα καταχθονια δια της πολυπραγμοσυνης εισδυνουσα,
πολλακις δε και των ουρανιων θαυματων εν περινοιαι γινεται, ουδεν βαρυνομενη τωι
εφολκιωι του σωματος. ει δε ανθρωπου ψυχη κατα την της φυσεως αναγκην
συγκεκραμενη τωι σωματι παν ταχου κατ' εξουσιαν γινεται, τις αναγκη τηι φυσει της
σαρκος την θεοτητα λεγειν εμπεριειργεσθαι και μη δια των χωρητων ημιν
υποδειγματων στοχασμον τινα πρε ποντα περι της θειας οικονομιας λαβειν; ως γαρ
το πυρ επι της λαμπαδος οραται της υποκειμενης περιδεδραγ μενον υλης, και λογος
μεν διακρινει το τε επι της υλης πυρ και την το πυρ εξαπτουσαν υλην, εργωι δε ουκ
εστιν απ' αλληλων ταυτα διατεμοντας, εφ' εαυτης δειξαι την φλογα διεζευγμενην
της υλης, αλλ' εν τα συναμφοτερα γινεται, ουτω και επι τουτου· και μοι μηδεις το
φθαρτικον του πυρος συμπαραλαμβανετω τωι υποδειγματι, αλλ' οσον ευπρεπες εστι
μονον εν τηι εικονι δεξαμενος, το απεμφαινον αποποι εισθω· τον αυτον ουν τροπον,
ως ορωμεν και εξημμενην του υποκειμενου την φλογα και ουκ εναποκλειομενην τηι
υληι, τι κωλυει θειας φυσεως ενωσιν τινα και προσεγγισμον κατα νοησαντας προς το
ανθρωπινον, την θεοπρεπη διανοιαν και εν τωι προσεγγισμωι διασωσασθαι, πασης
περιγραφης εκτος ειναι το θειον πιστευοντας, καν εν ανθρωπωι ηι;
11 Ει δε ζητεις πως κατακιρναται θεοτης προς το αν θρωπινον, ωρα σοι προ
τουτου ζητειν τι προς την σαρκα της ψυχης η συμφυια. ει δε της σης αγνοειται ψυχης
ο τροπος, καθ' ον ενουται τωι σωματι, μηδε εκεινο παντως οιου δειν εντος γενεσθαι
της σης καταληψεως· αλλ' ωσπερ ενταυθα και ετερον ειναι τι παρα το σωμα την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

ψυχην πεπιστευ καμεν εκ του μονωθεισαν της ψυχης την σαρκα νεκραν τε και
ανενεργητον γινεσθαι, και τον της ενωσεως ουκ επι γινωσκομεν τροπον, ουτω κακει
διαφερειν μεν επι το μεγαλοπρεπεστερον την θειαν φυσιν προς την θνητην και
επικηρον ομολογουμεν, τον δε της ανακρασεως τροπον του θειου προς τον
ανθρωπον συνιδειν ου χωρουμεν. αλλα το μεν γεγενησθαι θεον εν ανθρωπου φυσει
δια των ιστο ρουμενων θαυματων ουκ αμφιβαλλομεν, το δ' οπως, ως μειζον η κατα
λογισμων εφοδον, διερευναιν παραιτουμεθα. ουδε γαρ πασαν την σωματικην τε και
νοητην κτισιν παρα της ασωματου τε και ακτιστου φυσεως υποστηναι πιστευοντες,
το ποθεν η το πως τηι περι τουτων πιστει συνεξεταζομεν. αλλα το γεγενησθαι
παραδεχομενοι, απολυπραγμονητον τον τροπον της του παντος συστα σεως
καταλειπομεν, ως αρρητον πανταπασιν οντα και ανερμηνευτον.
12 Του δε θεον εν σαρκι πεφανερωσθαι ημιν ο τας αποδειξεις επιζητων προς
τας ενεργειας βλεπετω. και γαρ του ολως ειναι θεον ουκ αν τις ετεραν αποδειξιν
εχοι, πλην της δι' αυτων των ενεργειων μαρτυριας. ωσπερ τοινυν εις το παν
αφορωντες, και τας κατα τον κοσμον οικονομιας επισκοπουντες και τας ευεργεσιας
τας θεοθεν κατα την ζωην ημων ενεργουμενας, υπερκεισθαι τινα δυναμιν ποιη
τικην των γιγνομενων και συντηρητικην των οντων καταλαμβανομεν, ουτως και
επι του δια σαρκος ημιν φανερωθεντος θεου ικανην αποδειξιν της επιφανειας της
θεοτητος τα κατα τας ενεργειας θαυματα πεποιημεθα, παντα τοις ιστορηθεισιν
εργοις, δι' ων η θεια χαρακτηρι ζεται φυσις, κατανοησαντες. θεου το ζωοποιειν τους
αν θρωπους, θεου το συντηρειν δια προνοιας τα οντα, θεου το βρωσιν και ποσιν τοις
δια σαρκος την ζωην ειληχοσι χαριζεσθαι, θεου το ευεργετειν τον δεομενον, θεου το
παρα τραπεισαν εξ ασθενειας την φυσιν παλιν δι' υγειας προς εαυτην επαναγειν,
θεου το πασης επιστατειν ομοιοτροπως της κτισεως, γης, θαλασσης, αερος, και των
υπερ τον αερα τοπων, θεου το προς παντα διαρκη την δυναμιν εχειν και προ γε
παντων το θανατου και φθορας ειναι κρειττονα. ει μεν ουν τινος τουτων και των
τοιουτων ελλιπης ην η περι αυτον ιστορια, εικοτως το μυστηριον ημων οι εξω της
πιστεως παρεγραφοντο· ει δε δι' ων νοειται θεος, παντα εν τοις περι αυτου
διηγημασι καθοραται, τι το εμποδιζον τηι πιστει;
13 Ἀλλα, φησι, γεννησις τε και θανατος ιδιον της σαρκικης εστι φυσεως.
φημι καγω. αλλα το προ της γεν νησεως και το μετα τον θανατον την της φυσεως
ημων εκ φευγει κοινοτητα. εις γαρ εκατερα της ανθρωπινης ζωης τα περατα
βλεποντες, ισμεν και οθεν αρχομεθα και εις τι καταληγομεν. εκ παθους γαρ
αρξαμενος του ειναι ο ανθρωπος παθει συναπαρτιζεται. εκει δε ουτε η γεν νησις απο
παθους ηρξατο, ουτε ο θανατος εις παθος κατεληξεν· ουτε γαρ της γεννησεως ηδονη
καθηγησατο, ουτε τον θανατον φθορα διεδεξατο. απιστεις τωι θαυ ματι; χαιρω σου τηι
απιστιαι· ομολογεις γαρ παντως δι' ων υπερ πιστιν ηγηι το λεγομενον, υπερ την φυσιν
ειναι τα θαυματα. αυτο ουν τουτο της θεοτητος εστω σοι του φανεντος αποδειξις, το
μη δια των κατα φυσιν προιεναι το κηρυγμα. ει γαρ εντος ην των της φυσεως ορων
τα περι του Χριστου διηγηματα, που το θειον; ει δε υπερ βαινει την φυσιν ο λογος, εν
οις απιστεις, εν τουτοις εστιν η αποδειξις του θεον ειναι τον κηρυσσομενον.
ανθρωπος μεν γαρ εκ συνδυασμου τικτεται και μετα θανατον εν διαφθοραι γινεται. ει
ταυτα περιειχε το κηρυγμα, ουκ αν θεον ειναι παντως ωιηθης τον εν τοις ιδιωμασι
της φυσεως ημων μαρτυρουμενον. επει δε γεγενησθαι μεν αυτον ακουεις,
εκβεβηκεναι δε της φυσεως ημων την κοινο τητα τωι τε της γενεσεως τροπωι και τωι
ανεπιδεκτωι της εις φθοραν αλλοιωσεως, καλως αν εχοι κατα το ακολουθον επι το
ετερον τηι απιστιαι χρησασθαι, εις το μη ανθρωπον αυτον ενα των εν τηι φυσει
δεικνυμενων οιεσθαι. αναγκη γαρ πασα τον μη πιστευοντα τον τοιουτον ανθρωπον
ειναι εις την περι του θεον αυτον ειναι πιστιν εναχθηναι. ο γαρ γεγεννησθαι αυτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ιστορησας και το εκ παρθενου γεγεν νησθαι συνδιηγησατο. ει ουν πιστον εστι δια
των ειρη μενων το γεγεννησθαι αυτον, δια των αυτων τουτων παντως ουδε το
ουτως αυτον γεγεννησθαι απιθανον. ο γαρ την γεννησιν ειπων και το εκ παρθενιας
προσε θηκεν· και ο του θανατου μνησθεις και την αναστασιν τωι θανατωι
προσεμαρτυρησεν. ει ουν αφ' ων ακουεις και τεθναναι και γεγεννησθαι διδως, εκ
των αυτων δωσεις παντως και το εξω παθους ειναι και την γεννησιν αυτου και τον
θανατον. αλλα μην ταυτα μειζω της φυσεως. ουκουν ουδε εκεινος παντως εντος της
φυσεως ο εν τοις υπερ την φυσιν γεγενησθαι αποδεικνυμενος.
14 Τις ουν αιτια, φησι, του προς την ταπεινοτητα ταυτην καταβηναι το θειον,
ως αμφιβολον ειναι την πιστιν, ει θεος, το αχωρητον και ακατανοητον και
ανεκλαλητον πραγμα, το υπερ πασαν δοξαν και πασαν μεγαλειοτητα, τωι λυθρωι της
ανθρωπινης φυσεως καταμιγνυται, ως και τας υψηλας ενεργειας αυτου τηι προς το
ταπεινον επιμιξιαι συνευτελιζεσθαι.
15 Ουκ απορουμεν και προς τουτο θεοπρεπους αποκρισεως. ζητεις την αιτιαν
του γενεσθαι θεον εν ανθρωποις; εαν αφεληις του βιου τας θεοθεν γινομενας
ευεργεσιας, εκ ποιων επιγνωσηι το θειον ουκ αν ειπειν εχοις. αφ' ων γαρ ευ
πασχομεν, απο τουτων τον ευ εργετην επιγινωσκομεν· προς γαρ τα γινομενα
βλεποντες, δια τουτων την του ενεργουντος αναλογιζομεθα φυσιν. ει ουν ιδιον
γνωρισμα της θειας φυσεως η φιλανθρωπια, εχεις ον επεζητησας λογον, εχεις την
αιτιαν της εν ανθρωποις του θεου παρουσιας. εδειτο γαρ του ιατρευοντος η φυσις
ημων ασθενησασα, εδειτο του ανορθουντος ο εν τωι πτω ματι ανθρωπος, εδειτο του
ζωοποιουντος ο αφαμαρτων της ζωης, εδειτο του προς το αγαθον επαναγοντος ο
απορρυεις της του αγαθου μετουσιας, εχρηιζε της του φωτος παρου σιας ο
καθειργμενος τωι σκοτωι, επεζητει τον λυτρωτην ο αιχμαλωτος, τον συναγωνιστην ο
δεσμωτης, τον ελευθε ρωτην ο τωι ζυγωι της δουλειας κατεχομενος. αρα μικρα ταυτα
και αναξια τον θεον δυσωπησαι προς επισκεψιν της ανθρωπινης φυσεως καταβηναι,
ουτως ελεεινως και αθλιως της ανθρωποτητος διακειμενης; αλλ' εξην, φησι, και
ευεργετηθηναι τον ανθρωπον και εν απαθειαι τον θεον διαμειναι. ο γαρ τωι
βουληματι το παν συστησαμενος και το μη ον υποστησας εν μονηι τηι ορμηι του
θεληματος, τι ουχι και τον ανθρωπον δι' αυθεντικης τινος και θεικης εξουσιας της
εναντιας δυναμεως αποσπασας προς την εξ αρχης αγει καταστασιν, ει τουτο φιλον
αυτωι· αλλα μακρας περιερχεται περιοδους, σωματος υπερχομενος φυσιν, και δια
γεννησεως παριων εις τον βιον, και πασαν ακολουθως ηλικιαν διεξιων, ειτα
θανατου γευομενος, και ουτως δια της του ιδιου σωματος αναστασεως τον σκοπον
ανυων, ως ουκ εξον αυτωι μενοντι επι του υψους της θεικης δοξης, δια
προσταγματος σωσαι τον ανθρωπον, τας δε τοιαυτας περι οδους χαιρειν εασαι;
ουκουν αναγκη και ταις τοιαυταις των αντιθεσεων αντικαταστηναι παρ' ημων την
αληθειαν, ως αν δια μηδενος η πιστις κωλυοιτο των εξεταστικως ζητουντων του
μυστηριου τον λογον. πρωτον μεν ουν, οπερ και εν τοις φθασασιν ηδη μετριως
εξητασται, τι τηι αρετηι κατα το εναντιον αντικαθεστηκεν, επισκεψωμεθα. ως φωτι
σκοτος και θανατος τηι ζωηι, ουτω τηι αρετηι η κακια δηλον οτι, και ουδεν παρα
ταυτην ετερον. καθαπερ γαρ πολλων οντων των εν τηι κτισει θεωρουμενων ουδεν
αλλο προς το φως η την ζωην την αντιδιαιρεσιν εχει, ου λιθος, ου ξυλον, ουχ υδωρ,
ουκ ανθρωπος, ουκ αλλο τι των οντων ουδεν, πλην ιδιως τα κατα το εναντιον
νοουμενα, οιον σκοτος και θανατος· ουτω και επι της αρετης ουκ αν τις κτισιν τινα
κατα το εναντιον αυτηι νοεισθαι λεγοι, πλην το κατα κακιαν νοημα. ουκουν ει μεν εν
κακιαι γεγενησθαι το θειον ο ημετερος επρεσβευε λογος, καιρον ειχεν ο αντι λεγων
κατατρεχειν ημων της πιστεως, ως αναρμοστα τε και απεμφαινοντα περι της θειας
φυσεως δογματιζοντων· ου γαρ δη θεμιτον ην αυτοσοφιαν και αγαθοτητα και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

αφθαρσιαν, και ει τι υψηλον εστι νοημα τε και ονομα, προς το εναντιον
μεταπεπτωκεναι λεγειν. ει ουν θεος μεν η αληθης αρετη, φυσις δε τις ουκ
αντιδιαιρειται τηι αρετηι, αλλα κακια, θεος δε ουκ εν κακιαι, αλλ' εν ανθρωπου
γινεται φυσει, μονον δε απρεπες και αισχρον το κατα κακιαν παθος, εν ωι ουτε
γεγονεν θεος, ουτε γενεσθαι φυσιν εχει, τι επαισχυνονται τηι ομολογιαι του θεον
ανθρωπινης αψασθαι φυσεως, ουδεμιας εναντιοτητος ως προς τον της αρετης λογον
εν τηι κατασκευηι του ανθρωπου θεωρουμενης; ουτε γαρ το λογικον, ουτε το
διανοητικον, ουτε το επιστημης δεκτικον, ουτε αλλο τι τοιουτον, ο της ανθρωπινης
ιδιον ουσιας εστι, τωι λογωι της αρετης ηναντιωται.
16 Ἀλλ' αυτη, φησιν, η τροπη του ημετερου σωματος παθος εστιν. ο δε εν
τουτωι γεγονως εν παθει γινεται· απαθες δε το θειον. ουκουν αλλοτρια περι θεου η
υπο ληψις, ειπερ τον απαθη κατα την φυσιν προς κοινωνιαν παθους ελθειν
διοριζονται. αλλα και προς ταυτα παλιν τωι αυτωι λογωι χρησομεθα, οτι το παθος το
μεν κυριως, το δε εκ καταχρησεως λεγεται. το μεν ουν προαιρεσεως απτομενον και
προς κακιαν απο της αρετης μεταστρεφον αληθως παθος εστι, το δ' οσον εν τηι φυσει
κατα τον ιδιον ειρμον πορευομενηι διεξοδικως θεωρειται, τουτο κυριωτερον εργον
αν μαλλον η παθος προσαγορευοιτο, οιον η γεννησις, η αυξησις, η δια του επιρρυτου
τε και απορρυτου της τροφης του υποκειμενου διαμονη, η των στοιχειων περι το
σωμα συνδρομη, η του συντεθεντος παλιν διαλυσις τε και προς τα συγγενη
μεταχωρησις. τινος ουν λεγει το μυσ τηριον ημων ηφθαι το θειον; του κυριως
λεγομενου παθους, οπερ κακια εστιν, η του κατα την φυσιν κινηματος; ει μεν γαρ εν
τοις απηγορευμενοις γεγενησθαι το θειον ο λογος διισχυριζετο, φευγειν εδει την
ατοπιαν του δογματος, ως ουδεν υγιες περι της θειας φυσεως διεξιοντος· ει δε της
φυσεως ημων αυτον εφηφθαι λεγει, ης και η πρωτη γενεσις τε και υποστασις παρ'
αυτου την αρχην εσχε, που της θεωι πρεπουσης εννοιας διαμαρτανει το κηρυγμα,
μηδεμιας πα θητικης διαθεσεως εν ταις περι θεου υποληψεσι τηι πιστει συνεισιουσης;
ουδε γαρ τον ιατρον εν παθει γινεσθαι λεγομεν, οταν θεραπευηι τον εν παθει
γινομενον· αλλα καν προσαψηται του αρρωστηματος, εξω παθους ο θεραπευτης
διαμενει. ει η γενεσις αυτη καθ' εαυτην παθος ουκ εστιν, ουδ' αν την ζωην τις παθος
προσαγορευσειεν, αλλα το καθ' ηδονην παθος της ανθρωπινης καθηγειται γενεσεως,
και η προς κακιαν των ζωντων ορμη, τουτο της φυσεως ημων εστιν αρρωστημα·
αλλα μην αμφοτερων αυτον καθαρευειν φησι το μυστηριον· ει ουν ηδονης μεν η
γενεσις ηλλοτριωται, κακιας δε η ζωη, ποιον υπολει πεται παθος, ου τον θεον
κεκοινωνηκεναι φησι το της ευσεβειας μυστηριον; ει δε την του σωματος και της
ψυχης διαζευξιν παθος προσαγορευοι, πολυ προτερον δι καιος αν ειη την συνδρομην
αμφοτερων ουτω κατονομασαι. ει γαρ ο χωρισμος των συνημμενων παθος εστι, και
η συναφεια των διεστωτων παθος αν ειη· κινησις γαρ τις εστιν εν τε τηι συγκρισει
των διεστωτων και εν τηι δια κρισει των συμπεπλεγμενων η ηνωμενων. οπερ τοινυν
η τελευταια κινησις ονομαζεται, τουτο προσηκει καλεισθαι και την προαγουσαν. ει
δε η πρωτη κινησις, ην γενεσιν ονομαζομεν, παθος ουκ εστιν, ουδ' αν η δευτερα
κινησις, ην θανατον ονομαζομεν, παθος αν κατα το ακολουθον λεγοιτο, καθ' ην η
συνδρομη του σωματος και της ψυχης δια κρινεται. τον δε θεον φαμεν εν εκατεραι
γεγενησθαι τηι της φυσεως ημων κινησει, δι' ης η τε ψυχη προς το σωμα συντρεχει,
το τε σωμα της ψυχης διακρινεται· κατα μιχθεντα δε προς εκατερον τουτων, προς τε
το αισθητον φημι και το νοερον του ανθρωπινου συγκριματος, δια της αρρητου
εκεινης και ανεκφραστου συνανακρασεως τουτο οικονομησασθαι, το των απαξ
ενωθεντων, ψυχης λεγω και σωματος, και εις αει διαμειναι την ενωσιν. της γαρ
φυσεως ημων δια της ιδιας ακολουθιας και εν εκεινωι προς δια κρισιν του σωματος
και της ψυχης κινηθεισης, παλιν συνηψε τα διακριθεντα, καθαπερ τινι κολληι, τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

θειαι λεγω δυναμει, προς την αρρηκτον ενωσιν το διασχισθεν συναρ μοσας. και τουτο
εστιν η αναστασις, η των συνεζευγμενων μετα την διαλυσιν επανοδος εις αδιαλυτον
ενωσιν, αλληλοις συμφυομενων, ως αν η πρωτη περι το ανθρωπινον χαρις
ανακληθειη, και παλιν επι την αιδιον επανελθοιμεν ζωην, της εμμιχθεισης τηι φυσει
κακιας δια της διαλυσεως ημων εκρυεισης, οιον επι του υγρου συμβαινει,
περιτρυφθεντος αυτωι του αγγειου, σκεδαννυμενου τε και αφανιζομενου, μηδενος
οντος του περιστεγοντος. καθαπερ δε η αρχη του θανατου εν ενι γενομενη πασηι
συνδιεξηλθε τηι ανθρωπινηι φυσει, κατα τον αυτον τροπον και η αρχη της
αναστασεως δι' ενος επι πασαν διατεινει την ανθρωποτητα. ο γαρ την αναληφθεισαν
παρ' εαυτου ψυχην παλιν ενωσας τωι οικειωι σωματι δια της δυναμεως εαυτου της
εκατερωι τουτων παρα την πρωτην συστασιν εμμιχθεισης ουτω γενικωτερωι τινι
λογωι την νοεραν ουσιαν τηι αισθητηι συγκατεμιξεν, της αρχης κατα το ακολουθον
επι το περας ευοδουμενης. εν γαρ τωι αναληφθεντι παρ' αυτου ανθρωπωι παλιν μετα
την διαλυσιν προς το σωμα της ψυχης επανελ θουσης, οιον απο τινος αρχης εις
πασαν την ανθρωπινην φυσιν τηι δυναμει κατα το ισον η του διακριθεντος ενωσις
διαβαινει. και τουτο εστι το μυστηριον της του θεου περι τον θανατον οικονομιας
και της εκ νεκρων αναστασεως, το διαλυθηναι μεν τωι θανατωι του σωματος την
ψυχην κατα την αναγκαιαν της φυσεως ακολουθιαν μη κωλυσαι, εις αλληλα δε
παλιν επαναγαγειν δια της αναστασεως, ως αν αυτος γενοιτο μεθοριον αμφοτερων,
θανατου τε και ζωης, εν εαυτωι μεν στησας διαιρουμενην τωι θανατωι την φυσιν,
αυτος δε γενομενος αρχη της των διηιρημενων ενωσεως.
17 Ἀλλ' ουπω φησει τις λελυσθαι την υπενεχθεισαν ημιν αντιθεσιν,
ισχυροποιεισθαι δε μαλλον εκ των ειρημενων το παρα των απιστων ημιν
προφερομενον. ει γαρ τοσαυτη δυναμις εστιν εν αυτωι, οσην ο λογος επεδειξεν, ως
θανατου τε καθαιρεσιν και ζωης εισοδον επ' αυτωι ειναι, τι ουχι θεληματι μονωι το
κατα γνωμην ποιει, αλλ' εκ περιοδου την σωτηριαν ημων κατεργαζεται, τικτομενος
τε και τρεφομενος, και τηι του θανατου πειραι σωζων τον ανθρωπον, εξον μητε εν
τουτοις γενεσθαι και ημας περισωσασθαι; προς δε τον τοιουτον λογον ικανον μεν ην
προς τους ευγνωμονας τοσου τον ειπειν, οτι και τοις ιατροις ου νομοθετουσι τον
τροπον της επιμελειας οι καμνοντες, ουδε περι του της θεραπειας ειδους προς τους
ευεργετας αμφισβητουσι, δια τι προσ ηψατο του πονουντος μερους ο θεραπευων και
τοδε τι προς την του κακου λυσιν επενοησεν, ετερον δεον, αλλα προς το περας
ορωντες της ευεργεσιας εν ευχαριστιαι την ευ ποιιαν εδεξαντο. αλλ' επειδη, καθως
φησιν η προφητεια, το πληθος της χρηστοτητος του θεου κεκρυμμενην εχει την
ωφελειαν και ουπω δια του παροντος βιου τηλαυγως καθοραται· η γαρ αν περιηιρητο
πασα των απιστων αν τιρρησις, ει το προσδοκωμενον εν οφθαλμοις ην· νυνι δε
αναμενει τους επερχομενους αιωνας, ωστε εν αυτοις απο καλυφθηναι τα νυν δια της
πιστεως μονης ορωμενα· αναγ καιον αν ειη λογισμοις τισι κατα το εγχωρουν και
των επιζητουμενων εξευρειν την λυσιν τοις προλαβουσι συμ βαινουσαν.
18 Και τοι περιττον ισως εστι θεον επιδεδημηκεναι 18 τωι βιωι πιστευσαντας
διαβαλλειν την παρουσιαν, ως ουκ εν σοφιαι τινι και λογωι γενομενην τωι κρειττονι.
τοις γαρ μη λιαν αντιμαχομενοις προς την αληθειαν ου μικρα της θειας επιδημιας
αποδειξις η και προ της μελλουσης ζωης εν τωι παροντι βιωι φανερωθεισα, η δια των
πραγματων αυτων φημι μαρτυρια. τις γαρ ουκ οιδεν οπως πεπληρωτο κατα παν
μερος της οικουμενης η των δαιμονων απατη, δια της ειδωλομανιας της ζωης των
ανθρωπων κατακρατησασα· οπως τουτο νομιμον πασι τοις κατα τον κοσμον εθνεσιν
ην, το θεραπευειν δια των ειδωλων τους δαιμονας εν ταις ζωοθυσιαις και τοις
επιβωμιοις μιασμασιν; αφ' ου δε, καθως φησιν ο αποστολος, επεφανη η χαρις του
θεου η σωτηριος πασιν ανθρωποις, δια της ανθρωπινης επιδημη σασα φυσεως, παντα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

καπνου δικην εις το μη ον μετεχω ρησεν, ωστε παυσασθαι μεν τας των χρηστηριων
τε και μαντειων μανιας, αναιρεθηναι δε τας ετησιους πομπας και τα δι' αιματων εν
ταις εκατομβαις μολυσματα, εν δε τοις πολλοις των εθνων αφανισθηναι καθ' ολου
βωμους και προπυλαια και τεμενη και αφιδρυματα και οσα αλλα τοις θεραπευταις
των δαιμονων επι απατηι σφων αυτων και των εντυγχανοντων επετηδευετο, ως εν
πολλοις των τοπων μηδε, ει γεγονε ταυτα ποτε, μνημονευεσθαι, αντεγερθηναι δε
κατα πασαν την οικουμενην επι τωι του Χριστου ονοματι ναους τε και θυσιαστηρια
και την σεμνην τε και αναιμακτον ιερωσυνην και την υψηλην φιλοσοφιαν, εργωι
μαλλον η λογωι κατορθουμενην, και της σωματικης ζωης την υπεροψιαν και του
θανατου την καταφρονησιν, ην οι μεταστηναι της πιστεως παρα των τυραννων
αναγκαζο μενοι φανερως επεδειξαντο, αντ' ουδενος δεξαμενοι τας του σωματος
αικιας, και την επι θανατωι ψηφον, ουκ αν υπο σταντες δηλαδη ταυτα, μη σαφη τε
και αναμφιβολον της θειας επιδημιας εχοντες την αποδειξιν. το δε αυτο τουτο και
προς τους Ἰουδαιους ικανον εστι σημειον ειπειν του παρειναι τον παρ' αυτων
απιστουμενον. μεχρι μεν γαρ της του Χριστου θεοφανειας λαμπρα παρ' αυτοις ην τα
εν Ἱεροσολυμοις βασιλεια, ο διωνυμος εκεινος ναος, αι νενο μισμεναι δι' ετους
θυσιαι, παντα οσα παρα του νομου δι' αινιγματων τοις μυστικως επαιειν
επισταμενοις διηιρηται, μεχρι τοτε κατα την εξ αρχης νομισθεισαν αυτοις της
ευσεβειας θρησκειαν ακωλυτα ην. επει δε ειδον τον προσδοκωμενον, ον δια των
προφητων τε και του νομου προεδιδαχθησαν, και προτιμοτεραν εποιησαντο της εις
τον φανεντα πιστεως την λοιπον εσφαλμενην εκεινην δεισιδαι μονιαν, ην κακως
εκλαβοντες, τα του νομου ρηματα διε φυλασσον, συνηθειαι μαλλον η διανοιαι
δουλευοντες, ουτε την επιφανεισαν εδεξαντο χαριν, και τα σεμνα της παρ' αυτοις
θρησκειας εν διηγημασι ψιλοις υπολειπεται, του ναου μεν ουδε εξ ιχνων ετι
γινωσκομενου, της δε λαμπρας εκεινης πολεως εν ερειπιοις υπολειφθεισης, μειναι
δε τοις Ἰουδαιοις των κατα το αρχαιον νενομισμενων μηδεν, αλλα και αυτον τον
σεβασμιον αυτοις εν Ἱεροσολυμοις τοπον αβατον προσταγματι των δυναστευοντων
γενεσθαι.
19 Ἀλλ' ομως, επειδη μητε τοις ελληνιζουσι μητε τοις των Ἰουδαικων
προεστωσι δογματων δοκει ταυτα θειας παρουσιας ποιεισθαι τεκμηρια, καλως αν
εχοι περι των ανθυπενεχθεντων ημιν ιδιαι τον λογον διαλαβειν, οτου χαριν η θεια
φυσις προς την ημετεραν συμπλεκεται, δι' εαυτης σωζουσα το ανθρωπινον, ου δια
προσταγματος κατεργαζο μενη το κατα προθεσιν. τις ουν αν γενοιτο ημιν αρχη προς
τον προκειμενον σκοπον ακολουθως χειραγωγουσα τον λογον; τις αλλη η το τας
ευσεβεις περι του θεου υποληψεις επι κεφαλαιων διεξελθειν;
20 Ουκουν ομολογειται παρα πασι μη μονον δυνατον ειναι δειν πιστευειν το
θειον, αλλα και δικαιον και αγαθον και σοφον και παν ο τι προς το κρειττον την
διανοιαν φερει. ακολουθον τοινυν επι της παρουσης οικονομιας μη το μεν τι
βουλεσθαι των τωι θεωι πρεποντων επιφαινεσθαι τοις γεγενημενοις, το δε μη
παρειναι· καθ' ολου γαρ ουδεν εφ' εαυτου των υψηλων τουτων ονοματων
διεζευγμενον των αλλων αρετη κατα μονας εστιν· ουτε το αγαθον αληθως εστιν
αγαθον, μη μετα του δικαιου τε και σοφου και του δυνατου τεταγμενον· το γαρ
αδικον η ασοφον η αδυνατον αγαθον ουκ εστιν· ουτε η δυναμις του δικαιου τε και
σοφου κεχωρισμενη εν αρετηι θεωρειται· θηριωδες γαρ εστι το τοιουτον και
τυραννικον της δυναμεως ειδος. ωσ αυτως δε και τα λοιπα, ει εξω του δικαιου το
σοφον φεροιτο, η το δικαιον, ει μη μετα του δυνατου τε και του αγαθου θεωροιτο,
κακιαν αν τις μαλλον κυριως τα τοιαυτα κατονομασειεν· το γαρ ελλιπες του
κρειττονος πως αν τις εν αγαθοις αριθμησειεν; ει δε παντα προσηκει συνδραμειν εν
ταις περι θεου δοξαις, σκοπησωμεν ει τινος η κατα ανθρωπον οικονομια λειπεται
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

των θεοπρεπων υποληψεων. ζητουμεν παντως επι του θεου της αγαθοτητος τα
σημεια. και τις αν γενοιτο φανερωτερα του αγαθου μαρτυρια η το μεταποιηθηναι
αυτον του προς το εναντιον αυτομολησαντος, μηδε συνδιατεθηναι τωι ευμεταβλητωι
της ανθρωπινης προ αιρεσεως την παγιαν εν τωι αγαθωι και αμεταβλητον φυσιν; ου
γαρ αν ηλθεν εις το σωσαι ημας, καθως φησιν ο ∆αβιδ, μη αγαθοτητος την τοιαυτην
προθεσιν εμποιουσης. αλλ' ουδεν αν ωνησε το αγαθον της προθεσεως, μη σοφιας
ενεργον την φιλανθρωπιαν ποιουσης. και γαρ επι των αρρωστως διακειμενων
πολλοι μεν ισως οι βουλομενοι μη εν κακοις ειναι τον κειμενον, μονοι δε την
αγαθην υπερ των καμνοντων προαιρεσιν εις περας αγουσιν, οις τεχνικη τις δυναμις
ενεργει προς την του καμνοντος ιασιν. ουκουν την σοφιαν δει συνεζευχθαι παντως
τηι αγαθοτητι. πως τοινυν εν τοις γεγενημενοις το σοφον τωι αγαθωι συνθεω ρειται;
οτι ου γυμνον το κατα προθεσιν αγαθον εστιν ιδειν. πως γαρ αν φανειη η προθεσις,
μη δια των γιγνομενων φανερουμενη; τα δε πεπραγμενα ειρμωι τινι και ταξει δι'
ακολουθου προιοντα το σοφον τε και τεχνικον της οικο νομιας του θεου
διαδεικνυσιν. επει δε, καθως εν τοις φθασασιν ειρηται, παντως τωι δικαιωι το σοφον
συνεζευγ μενον αρετη γιγνεται, ει δε χωρισθειη, μη αν εφ' εαυτου κατα μονας
αγαθον ειναι, καλως αν εχοι και επι του λογου της κατα ανθρωπον οικονομιας τα
δυο μετ' αλληλων κατα νοησαι, το σοφον φημι και το δικαιον.
21 Τις ουν η δικαιοσυνη; μεμνημεθα παντως των κατα το ακολουθον εν τοις
πρωτοις του λογου διηιρημενων οτι μιμημα της θειας φυσεως κατεσκευασθη ο
ανθρωπος, τοις τε λοιποις των αγαθων και τωι αυτεξουσιωι της προαιρεσεως την
προς το θειον διασωζων ομοιωσιν, τρεπ της δε φυσεως ων κατ' αναγκην· ου γαρ
ενεδεχετο τον εξ αλλοιωσεως την αρχην του ειναι σχοντα μη τρεπτον ειναι παντως·
η γαρ εκ του μη οντος εις το ειναι παροδος αλλοιωσις τις εστι, της ανυπαρξιας κατα
θειαν δυναμιν εις ουσιαν μεθισταμενης, και αλλως δε της τροπης αναγκαιως εν τωι
ανθρωπωι θεωρουμενης, επειδη μιμημα της θειας φυσεως ο ανθρωπος ην· το δε
μιμουμενον, ει μη εν ετεροτητι τυχοι τινι, ταυτον αν ειη παντως εκεινωι, ωι
αφωμοιωται. εν τουτωι τοινυν της ετεροτητος του κατ' εικονα γενομενου προς το
αρχετυπον ουσης, εν τωι το μεν ατρεπτον ειναι τηι φυσει, το δε μη ουτως εχειν, αλλα
δι' αλλοιωσεως μεν υποστηναι κατα τον αποδο θεντα λογον, αλλοιουμενον δε μη
παντως εν τωι ειναι μενειν· η δε αλλοιωσις κινησις τις εστιν εις ετερον απο του εν ωι
εστιν εις αει προιουσα· δυο δε της τοιαυτης ειδη κινησεως· το μεν προς το αγαθον αει
γιγνομενον, εν ωι η προοδος στασιν ουκ εχει, διοτι περας ουδεν του διεξο δευομενου
καταλαμβανεται· το δε προς το εναντιον, ου η υποστασις εν τωι μη υφεσταναι εστιν·
η γαρ του αγαθου εναντιωσις, καθως εν τοις εμπροσθεν ειρηται, τοιουτον τινα νουν
κατα την αντιδιαστολην εχει, καθαπερ φαμεν τωι μη οντι το ον αντιδιαιρεισθαι και
τηι ανυπαρξιαι την υπαρξιν· επειδη τοινυν κατα την τρεπτην τε και αλλοι ωτην
ορμην τε και κινησιν ουκ ενδεχεται την φυσιν εφ' εαυτης μενειν ακινητον, αλλ' επι
τι παντως η προαιρεσις ιεται, της προς το καλον επιθυμιας αυτην φυσικως εφελ
κομενης εις κινησιν· καλον δε το μεν τι αληθως κατα την φυσιν εστι, το δε ου
τοιουτον, αλλ' επηνθισμενον τινι καλου φαντασιαι· κριτηριον δε τουτων εστιν ο
νους, ενδοθεν ημιν ενιδρυμενος, εν ωι κινδυνευεται η το επιτυχειν του οντως καλου,
η το παρατραπεντας αυτου δια τινος της κατα το φαινομενον απατης επι το εναντιον
ημας απορρυηναι, οιον τι παθειν ο εξωθεν μυθος φησιν απιδουσαν εν τωι υδατι την
κυνα προς την σκιαν ου δια στοματος εφερε, μεθειναι μεν την αληθη τροφην, περι
χανουσαν δε το της τροφης ειδωλον εν λιμωι γενεσθαι· επει ουν της προς το οντως
αγαθον επιθυμιας δια ψευσθεις ο νους προς το μη ον παρηνεχθη, δι' απατης του της
κακιας συμβουλου τε και ευρετου καλον αναπει σθεις ειναι το τωι καλωι εναντιον· ου
γαρ αν ενηργησεν η απατη, μη δελεατος δικην τωι της κακιας αγκιστρωι της του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

καλου φαντασιας περιπλασθεισης· εν ταυτηι τοινυν γεγονοτος εκουσιως τηι συμφοραι
του ανθρωπου του εαυτον δι' ηδονης τωι εχθρωι της ζωης υποζευξαντος, παντα μοι
κατα ταυτον αναζητει τα ταις θειαις υπολη ψεσι πρεποντα, το αγαθον, το σοφον, το
δικαιον, το δυνατον, το αφθαρτον και ει τι της του κρειττονος σημασιας εστιν.
ουκουν ως αγαθος οικτον λαμβανει του διαπεπτωκοτος, ως σοφος ουκ αγνοει τον
τροπον της ανακλησεως. σοφιας δ' αν ειη και η του δικαιου κρισις· ου γαρ αν τις
αφροσυνηι την αληθη δικαιοσυνην προσαψειεν.
22 Τι ουν εν τουτοις το δικαιον; το μη τυραννικηι τινι χρησασθαι κατα του
κατεχοντος ημας αυθεντιαι, μηδε τωι περιοντι της δυναμεως αποσπασαντα του κρα
τουντος καταλιπειν τινα δικαιολογιας αφορμην τωι δι' ηδονης καταδουλωσαμενωι
τον ανθρωπον. καθαπερ γαρ οι χρηματων την εαυτων ελευθεριαν αποδομενοι
δουλοι των ωνησαμενων εισιν, αυτοι πρατηρες εαυτων κατα σταντες, και ουτε
αυτοις ουτε αλλωι τινι υπερ εκεινων εξεστι την ελευθεριαν επιβοησασθαι, καν
ευπατριδαι τινες ωσιν οι προς την συμφοραν ταυτην αυτομολη σαντες· ει δε τις
κηδομενος του απεμποληθεντος βιαι κατα του ωνησαμενου χρωιτο, αδικος ειναι δοξει
τον νομωι κτηθεντα τυραννικως εξαιρουμενος· εξωνεισθαι δε παλιν ει βουλοιτο τον
τοιουτον, ουδεις ο κωλυων νομος εστι· κατα τον αυτον τροπον εκουσιως ημων
εαυτους απεμπολησαντων εδει παρα του δι' αγαθοτητα παλιν ημας εις ελευθεριαν
εξαιρουμενου μη τον τυραννικον, αλλα τον δικαιον τροπον επινοηθηναι της
ανακλησεως. ουτος δε εστι τις το επι τωι κρατουντι ποιησασθαι παν οπερ αν εθελοι
λυτρον αντι του κατεχομενου λαβειν.
23 Τι τοινυν εικος ην μαλλον τον κρατουντα λαβειν ελεσθαι; δυνατον εστι δι'
ακολουθου στοχασμον τινα της επιθυμιας αυτου λαβειν, ει τα προδηλα γενοιτο ημιν
των ζητουμενων τεκμηρια. ο τοινυν κατα τον εν αρχηι του συγγραμματος
προαποδοθεντα λογον τωι προς τον ευημερουντα φθονωι προς μεν το αγαθον
επιμυσας, τον δε της κακιας ζοφον εν εαυτωι γεννησας, αρχην δε της προς τα χειρω
ροπης και υποθεσιν και οιονει μητερα της λοιπης κακιας την φιλαρχιαν νοσησας,
τινος αν αντηλλαξατο τον κατεχομενον, ει μη δηλαδη του υψηλο τερου και μειζονος
ανταλλαγματος, ως αν μαλλον εαυτου το κατα τον τυφον θρεψειεν παθος, τα μειζω
των ελατ τονων διαμειβομενος; αλλα μην εν τοις απ' αιωνος ιστορουμενοις, εν
ουδενι συνεγνωκει τοιουτον ουδεν, οια καθεωρα περι τον τοτε φαινομενον,
κυοφοριαν ασυν δυαστον, και γεννησιν αφθορον, και θηλην εκ παρθενιας, και
ανωθεν επιμαρτυρουσας τωι υπερφυει της αξιας εκ των αορατων φωνας, και των της
φυσεως αρρωστηματων διορθωσιν απραγματευτον τινα και ψιλην, εν ρηματι μονωι
και ορμηι του θεληματος παρ' αυτου γινομενην, την τε των τεθνηκοτων επι τον βιον
αναλυσιν, και την των καταδικων αναρρυσιν, και τον κατα των δαιμονων φοβον,
και των κατα τον αερα παθων την εξουσιαν, και την δια θαλασσης πορειαν, ου
διαχωρουντος εφ' εκατερα του πελαγους, και τον πυθμενα γυμνουντος τοις
παροδευουσι κατα την επι Μωσεως θαυματουργιαν, αλλ' ανω της επιφανειας του
υδατος υποχερσουμενης τηι βασει, και δια τινος ασφαλους αντιτυπιας υπερειδουσης
το ιχνος, την τε της τροφης υπεροψιαν εφ' οσον βουλοιτο, και τας εν ερημιαι
δαψιλεις εστιασεις των εν πολλαις χιλι ασιν ευωχουμενων, οις ουτε ουρανος
επερρει το μαννα, ουτε η γη κατα την ιδιαν αυτης φυσιν σιτοποιουσα την χρειαν
επληρου, αλλ' εκ των αρρητων ταμειων της θειας δυναμεως η φιλοτιμια προηιει,
ετοιμος αρτος ταις χερσι των διακονουντων εγγεωργουμενος και δια του κορου των
εσθιοντων πλειων γιγνομενος, η τε δια των ιχθυων οψοφαγια, ου θαλασσης αυτοις
προς την χρειαν συνεισφερουσης, αλλα του και τηι θαλασσηι το γενος των ιχθυων
εγκατασπειραντος. και πως αν τις το καθ' εκαστον των ευαγγελικων διεξιοι
θαυματων; ταυτην τοινυν την δυναμιν καθορων, ο εχθρος εν εκεινωι πλειον του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

κατεχομενου το προκειμενον ειδεν εν τωι συναλ λαγματι. τουτου χαριν αυτον
αιρειται λυτρον των εν τηι του θανατου φρουραι καθειργμενων γενεσθαι. αλλα μην
αμηχανον ην αυτον γυμνηι προσβλεψαι τηι του θεου φαντασιαι, μη σαρκος τινα
μοιραν εν αυτωι θεωρησαντα, ην ηδη δια της αμαρτιας κεχειρωτο. δια τουτο περι
καλυπτεται τηι σαρκι η θεοτης, ως αν, προς το συν τροφον τε και συγγενες αυτωι
βλεπων, μη πτοηθειη τον προσεγγισμον της υπερεχουσης δυναμεως· και την ηρεμα
δια των θαυματων επι το μειζον διαλαμπουσαν δυναμιν κατανοησας, επιθυμητον
μαλλον η φοβερον το φανεν ειναι νομισηι. οραις οπως το αγαθον τωι δικαιωι συνε
ζευκται και το σοφον τουτων ουκ αποκεκριται. το γαρ δια της του σωματος
περιβολης χωρητην την θειαν δυναμιν επινοησαι γενεσθαι, ως αν η υπερ ημων οικο
νομια μη παραποδισθειη τωι φοβωι της θεικης επιφανειας, παντων κατα ταυτον την
αποδειξιν εχει, του αγαθου, του σοφου, του δικαιου. το μεν γαρ ελεσθαι σωσαι της
αγαθοτητος εστι μαρτυρια· το δε συναλλαγματικην ποιησασθαι την του
κρατουμενου λυτρωσιν το δικαιον δεικνυσι· το δε χωρητον δι' επινοιας ποιησαι τωι
εχθρωι το αχωρητον της ανωτατω σοφιας την αποδειξιν εχει.
24 Ἀλλ' επιζητειν εικος τον τηι ακολουθιαι των ειρη μενων προσεχοντα, που
το δυνατον της θεοτητος, που η αφθαρσια της θειας δυναμεως εν τοις ειρημενοις
οραται. ινα τοινυν και ταυτα γενηται καταφανη, τα εφεξης του μυστηριου
διασκοπησωμεν, εν οις μαλιστα δεικνυται συγκεκραμενη τηι φιλανθρωπιαι η δυναμις.
πρωτον μεν ουν το την παντοδυναμον φυσιν και προς το ταπεινον της
ανθρωποτητος καταβηναι ισχυσαι πλειονα της δυνα μεως την αποδειξιν εχει η τα
μεγαλα τε και υπερφυη των θαυματων. το μεν γαρ μεγα τι και υψηλον εξερ
γασθηναι παρα της θειας δυναμεως κατα φυσιν πως εστι και ακολουθον. και ουκ αν
τινα ξενισμον επαγοι τηι ακοηι το λεγειν πασαν την εν τωι κοσμωι κτισιν και παν ο τι
περ εξω των φαινομενων καταλαμβανεται, εν τηι δυναμει του θεου συστηναι, αυτου
του θεληματος προς το δοκουν ουσιωθεντος. η δε προς το ταπεινον καθοδος
περιουσια τις εστι της δυναμεως ουδεν εν τοις παρα φυσιν κωλυομενης. ως γαρ
ιδιον εστι της του πυρος ουσιας η επι το ανω φορα, και ουκ αν τις θαυματος αξιον
επι της φλογος ηγησαιτο το φυσικως ενεργου μενον· ει δε ρεουσαν επι το κατω καθ'
ομοιοτητα των εμβριθων σωματων ιδοι την φλογα, το τοιουτον εν θαυ ματι
ποιειται, πως το πυρ και διαμενει πυρ ον και εν τωι τροπωι της κινησεως εκβαινει την
φυσιν, επι το κατω φερομενον· ουτως και την θειαν τε και υπερε χουσαν δυναμιν
ουκ ουρανων μεγεθη και φωστηρων αυγαι και η του παντος διακοσμησις και η
διηνεκης των οντων οικονομια τοσουτον οσον η επι το ασθενες της φυσεως ημων
συγκαταβασις δεικνυσι, πως το υψηλον, εν τωι ταπεινωι γενομενον, και εν τωι
ταπεινωι καθοραται και ου καταβαινει του υψους, πως θεοτης ανθρωπινηι
συμπλακεισα φυσει και τουτο γινεται και εκεινο εστιν. επειδη γαρ, καθως εν τοις
εμπροσθεν ειρηται, φυσιν ουκ ειχεν η εναντια δυναμις ακρατωι προσμιξαι τηι του
θεου παρουσιαι και γυμνην υποστηναι αυτου την εμφανειαν, ως αν ευληπτον
γενοιτο τωι επιζητουντι υπερ ημων το ανταλλαγμα, τωι προκαλυμματι της φυσεως
ημων ενε κρυφθη το θειον, ινα κατα τους λιχνους των ιχθυων τωι δελεατι της
σαρκος συγκατασπασθηι το αγκιστρον της θεοτητος, και ουτω της ζωης τωι θανατωι
εισοικισθεισης και τωι σκοτωι του φωτος επιφανεντος εξαφανισθηι το τωι φωτι και τηι
ζωηι κατα το εναντιον νοουμενον· ου γαρ εχει φυσιν ουτε σκοτος διαμενειν εν
φωτος παρουσιαι, ουτε θανατον ειναι ζωης ενεργουσης. ουκουν επι κεφα λαιων του
μυστηριου την ακολουθιαν αναλαβοντες εντελη ποιησωμεθα την απολογιαν προς
τους κατηγορουντας της θειας οικονομιας, οτου χαριν δι' εαυτης η θεοτης την
ανθρωπινην κατεργαζεται σωτηριαν. δει γαρ δια παν των το θειον εν ταις
πρεπουσαις υποληψεσιν ειναι και μη το μεν υψηλως επ' αυτου νοεισθαι, το δε της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

θεο πρεπους αξιας εκβαλλεσθαι· αλλα παν υψηλον τε και ευσεβες νοημα δει παντως
επι θεου πιστευεσθαι, και συνηρτησθαι δι' ακολουθιας τωι ετερωι το ετερον. δεδεικ
τοινυν το αγαθον, το σοφον, το δικαιον, το δυνατον, το φθορας ανεπιδεκτον, παντα
τωι λογωι της καθ' ημας οικονομιας επιδεικνυμενα. η αγαθοτης εν τωι προελεσθαι
σωσαι τον απολωλοτα καταλαμβανεται, η σοφια και η δικαιοσυνη εν τωι τροπωι της
σωτηριας ημων διεδειχθη, η δυναμις εν τωι γενεσθαι μεν αυτον εν ομοιωματι αν
θρωπου και σχηματι κατα το ταπεινον της φυσεως ημων και ελπισθηναι δυνασθαι
αυτον καθ' ομοιοτητα των ανθρωπων τωι θανατωι εγκρατηθηναι, γενομενον δε το
οικειον εαυτωι και κατα φυσιν εργασασθαι. οικειον δε φωτι μεν ο αφανισμος του
σκοτους, ζωηι δε η του θανα του καθαιρεσις. επει ουν της ευθειας οδου παρενεχ
θεντες το κατ' αρχας της ζωης εξετραπημεν και τωι θανατωι εγκατηνεχθημεν, τι του
εικοτος εξω παρα του μυστηριου μανθανομεν, ει η καθαροτης των εξ αμαρτιας
μολυν θεντων εφαπτεται, και η ζωη των τεθνηκοτων και η οδηγια των
πεπλανημενων, ως αν ο τε μολυσμος καθαρ θειη, και η πλανη θεραπευθειη, και εις
την ζωην το τεθνηκος επανελθοι;
25 Το δε εν τηι φυσει γενεσθαι ημων την θεοτητα τοις μη λιαν μικροψυχως
κατανοουσι τα οντα ουδενα αν εκ του ευλογου ξενισμον επαγαγοι. τις γαρ ουτω
νηπιος την ψυχην ως εις το παν βλεπων μη εν παντι πιστευειν ειναι το θειον, και
ενδυομενον και εμπεριεχον και εγ καθημενον; του γαρ οντος εξηπται τα οντα, και
ουκ ενεστιν ειναι τι μη εν τωι οντι το ειναι εχον. ει ουν εν αυτωι τα παντα και εν
πασιν εκεινο, τι επαισχυνον τηι οικονομιαι του μυστηριου του θεον εν ανθρωπωι
γεγενησθαι διδασκοντος τον ουδε νυν εξω του ανθρωπου ειναι πεπιστευμενον; ει
γαρ και ο τροπος της εν ημιν του θεου παρουσιας ουχ ο αυτος ουτος εκεινωι, αλλ' ουν
το εν ημιν ειναι και νυν και τοτε κατα το ισον διωμο λογηται. νυν μεν ουν
εγκεκραται ημιν ως συνεχων εν τωι ειναι την φυσιν· τοτε δε κατεμιχθη προς το ημε
τερον, ινα το ημετερον τηι προς το θειον επιμιξιαι γενηται θειον, εξαιρεθεν του
θανατου και της του αντικειμενου τυραννιδος εξω γενομενον· η γαρ εκεινου απο
του θανα του επανοδος αρχη τωι θνητωι γενει της εις την αθανατον ζωην επανοδου
γιγνεται.
26 Ἀλλ' ισως τις εν τηι της δικαιοσυνης τε και σοφιας εξετασει της κατα την
οικονομιαν ταυτην θεωρου μενης εναγεται προς το νομισαι απατην τινα την
τοιαυτην μεθοδον επινενοησθαι υπερ ημων τωι θεωι· το γαρ μη γυμνηι τηι θεοτητι,
αλλ' υπο της ανθρωπινης φυσεως κεκαλυμμενηι, αγνοηθεντα παρα του εχθρου, τον
θεον εντος του κρατουντος γενεσθαι απατη τις εστι τροπον τινα και παραλογισμος,
επειπερ ιδιον των απατωντων εστι το προς ετερον τας των επιβουλευομενων
ελπιδας τρεπειν και αλλο παρα το ελπισθεν κατεργαζεσθαι. αλλ' ο προς την
αληθειαν βλεπων παντων μαλιστα και τουτο της δικαιοσυνης τε και της σοφιας
ειναι συνθη σεται. δικαιου μεν γαρ εστι το κατ' αξιαν εκαστωι νεμειν, σοφου δε το
μητε παρατρεπειν το δικαιον, μητε τον αγαθον της φιλανθρωπιας σκοπον
αποχωριζειν της κατα το δικαιον κρισεως, αλλα συναπτειν αλληλοις ευμηχανως
αμφοτερα, τηι μεν δικαιοσυνηι το κατ' αξιαν αντιδιδοντα, τηι δε αγαθοτητι του
σκοπου της φιλαν θρωπιας ουκ εξισταμενον. σκοπησωμεν τοινυν ει μη τα δυο ταυτα
τοις γεγονοσιν ενθεωρειται. η μεν γαρ του κατ' αξιαν αντιδοσις, δι' ης ο απατεων
ανταπαταται, το δικαιον δεικνυσιν, ο δε σκοπος του γιγνομενου μαρ τυρια της του
ενεργουντος αγαθοτητος γιγνεται. ιδιον μεν γαρ της δικαιοσυνης το εκεινα νεμειν
εκαστωι, ων τις τας αρχας και τας αιτιας προκατεβαλετο, ωσπερ η γη κατα τα γενη
των καταβληθεντων σπερματων και τους καρπους αντιδιδωσιν· σοφιας δε το εν τωι
τροπωι της των ομοιων αντιδοσεως μη εκπεσειν του βελτιονος. ωσπερ γαρ τωι
εδεσματι ομοιως παραμιγνυσι το φαρμακον και ο επιβουλευων και ο τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

επιβουλευθεντα ιωμενος· αλλ' ο μεν το δηλητηριον, ο δε του δηλητηριου
αλεξητηριον, και ουδεν ο τροπος της θεραπειας τον σκοπον της ευερ γεσιας
διελυμηνατο· ει γαρ και παρ' αμφοτερων φαρ μακου μιξις εν τροφηι γιγνεται, αλλα
προς τον σκοπον αποβλεψαντες τον μεν επαινουμεν, τωι δε χαλεπαινομεν· ουτω και
ενταυθα τωι μεν κατα το δικαιον λογωι εκεινα ο απατεων αντιλαμβανει, ων τα
σπερματα δια της ιδιας προαιρεσεως κατεβαλετο· απαταται γαρ και αυτος τωι του
ανθρωπου προβληματι ο προαπατησας τον ανθρωπον τωι της ηδονης δελεασματι· ο
δε σκοπος των γιγνομενων επι το κρειττον την παραλλαγην εχει. ο μεν γαρ επι
διαφθοραι της φυσεως την απατην ενηργησεν, ο δε δικαιος αμα και αγαθος και σοφος
επι σωτηριαι του καταφθαρεντος τηι επινοιαι της απατης εχρησατο, ου μονον τον
απολωλοτα δια τουτων ευεργετων, αλλα και αυτον τον την απωλειαν καθ' ημων
ενεργησαντα. εκ γαρ του προσεγγισαι τηι ζωηι μεν τον θανατον, τωι φωτι δε το
σκοτος, τηι αφθαρσιαι δε την φθοραν, αφανισμος μεν του χειρονος γιγνεται και εις το
μη ον μεταχωρησις, ωφελεια δε του απο τουτων καθαιρομενου. καθαπερ γαρ,
ατιμοτερας υλης τωι χρυσωι καταμιχθεισης, τηι δια του πυρος δαπανηι το αλλοτριον τε
και αποβλητον οι θερα πευται του χρυσιου καταναλωσαντες παλιν επαναγουσι προς
την κατα φυσιν λαμπηδονα την προτιμοτεραν υλην· ουκ απονος μεντοι γινεται η
διακρισις, χρονωι του πυρος τηι αναλωτικηι δυναμει το νοθον εξαφανιζοντος, πλην
αλλα θεραπεια τις εστι του χρυσιου το εκτακηναι αυτο το επι λυμηι του καλλους
εγκειμενον· κατα τον αυτον τροπον, θανατου και φθορας και σκοτους και ει τι
κακιας εκγονον τωι ευρετηι του κακου περιφυεντων, ο προσεγγισμος της θειας
δυναμεως πυρος δικην αφανι σμον του παρα φυσιν κατεργασαμενος ευεργετει τηι
καθαρσει την φυσιν, καν επιπονος η διακρισις ηι. ουκουν ουδ' αν παρ' αυτου του
αντικειμενου μη ειναι δικαιον τε και σωτηριον το γεγονος αμφιβαλοιτο, ειπερ εις
αισθησιν της ευεργεσιας ελθοι. νυνι γαρ καθαπερ οι επι θερα πειαι τεμνομενοι τε και
καιομενοι χαλεπαινουσι τοις θεραπευουσι, τηι οδυνηι της τομης δριμυσσομενοι, ει δε
το υγιαινειν δια τουτων προσγενοιτο και η της καυσεως αλγηδων παρελθοι, χαριν
εισονται τοις την θεραπειαν επ' αυτων ενεργησασι· κατα τον αυτον τροπον ταις
μακραις περιοδοις εξαιρεθεντος του κακου της φυσεως, του νυν αυτηι καταμιχθεντος
και συμφυεντος, επειδαν η εις το αρχαιον αποκαταστασις των νυν εν κακιαι κειμε
νων γενηται, ομοφωνος η ευχαριστια παρα πασης εσται της κτισεως, και των εν τηι
καθαρσει κεκολασμενων και των μηδε την αρχην επιδεηθεντων καθαρσεως. ταυτα
και τα τοιαυτα παραδιδωσι το μεγα μυστηριον της θειας ενανθρωπησεως. δι' ων γαρ
κατεμιχθη τηι ανθρω ποτητι, δια παντων των της φυσεως ιδιωματων γενο μενος,
γενεσεως τε και ανατροφης και αυξησεως, και μεχρι της του θανατου πειρας
διεξελθων, τα προειρη μενα παντα κατειργασται, τον τε ανθρωπον της κακιας
ελευθερων και αυτον τον της κακιας ευρετην ιωμενος. ιασις γαρ εστιν αρρωστιας η
του νοσηματος καθαρσις, καν επιπονος ηι.
27 Ἀκολουθον δε παντως τον προς την φυσιν ημων ανακιρναμενον δια
παντων δεξασθαι των ιδιωματων αυ της την προς ημας συνανακρασιν. καθαπερ γαρ
οι τον ρυπον των ιματιων εκπλυνοντες ου τα μεν εωσι των μολυσματων, τα δε
απορρυπτουσιν, αλλ' απ' αρχης αχρι τελους εκκαθαιρουσι των κηλιδων απαν το
υφασμα, ως αν ομοτιμον εαυτωι δι' ολου το ιματιον γενοιτο, κατα το ισον
λαμπρυνθεν εκ της πλυσεως· ουτως, μολυνθεισης τηι αμαρτιαι της ανθρωπινης ζωης
εν αρχηι τε και τελευτηι και τοις δια μεσου πασιν, εδει δια παντων γενεσθαι την
εκπλυνουσαν δυναμιν, και μη το μεν τι θεραπευσαι τωι καθαρσιωι, το δε περιιδειν
αθεραπευτον. τουτου χαριν της ζωης ημων δυο περασιν εκατερωθεν διειλημμενης,
το κατα την αρχην φημι και το τελος, καθ' εκατερον ευρισκεται περας η διορθωτικη
της φυσεως δυναμις, και της αρχης αψαμενη και μεχρι του τελους εαυτην επεκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

τεινασα και τα δια μεσου τουτων παντα διαλαβουσα. μιας δε πασιν ανθρωποις της
εις την ζωην ουσης παρο δου, ποθεν εδει τον εισιοντα προς ημας εισοικισθηναι τωι
βιωι; εξ ουρανου, φησι τυχον ο διαπτυων ως αισχρον τε και αδοξον το ειδος της
ανθρωπινης γενεσεως. αλλ' ουκ ην εν ουρανωι το ανθρωπινον, ουδε τις εν τηι υπερ
κοσμιωι ζωηι κακιας νοσος επεχωριαζεν. ο δε τωι αν θρωπωι καταμιγνυμενος τωι
σκοπωι της ωφελειας εποιειτο την συνανακρασιν. ενθα τοινυν το κακον ουκ ην, ουδε
ο ανθρωπινος επολιτευετο βιος, πως επιζητει τις εκειθεν τωι θεωι περιπλακηναι τον
ανθρωπον, μαλλον δε ουχι ανθρωπον, αλλα ανθρωπου τι ειδωλον και ομοιωμα; τις
δ' αν εγενετο της φυσεως ημων η διορθωσις, ει του επιγειου ζυου νενοσηκοτος
ετερον τι των ουρανιων την θειαν επιμιξιαν εδεξατο; ουκ εστι γαρ θεραπευθηναι τον
καμνοντα, μη του πονουντος μερους ιδιαζοντως δεξα μενου την ιασιν. ει ουν το μεν
καμνον επι γης ην, η δε θεια δυναμις του καμνοντος μη εφηψατο, προς το εαυ της
βλεπουσα πρεπον, αχρηστος ην τωι ανθρωπωι η περι τα μηδεν ημιν επικοινωνουντα
της θειας δυναμεως ασχο λια. το μεν γαρ απρεπες επι της θεοτητος ισον, ειπερ ολως
θεμιτον εστιν αλλο τι παρα την κακιαν απρεπες εννοειν. πλην τωι μικροψυχως εν
τουτωι κρινοντι την θειαν μεγαλειοτητα, εν τωι μη δεξασθαι των της φυσεως ημων
ιδιωματων την κοινωνιαν, ουδεν μαλλον παραμυ θειται το αδοξον ουρανιωι σωματι
η επιγειωι συσχημα τισθηναι το θειον. του γαρ υψιστου και απροσιτου κατα το υψος
της φυσεως η κτισις πασα κατα το ισον επι το κατω αφεστηκε, και ομοτιμως αυτωι το
παν υποβεβηκε. το γαρ καθ' ολου απροσιτον ου τινι μεν εστι προσιτον, τωι δε
απροσπελαστον, αλλ' επ' ισης παντων των οντων υπερανεστηκεν. ουτε ουν η γη
πορρωτερω της αξιας εστιν, ουτε ο ουρανος πλησιαιτερος, ουτε τα εν εκατερωι των
στοιχειων ενδιαιτωμενα διαφερει τι αλληλων εν τωι μερει τουτωι, ως τα μεν
εφαπτεσθαι της απροσιτου φυ σεως, τα δε αποκρινεσθαι, η ουτω γ' αν μη δια παντων
επ' ισης διηκειν την το παν επικρατουσαν δυναμιν υπο νοησαιμεν, αλλ' εν τισι
πλεοναζουσαν, εν ετεροις ενδε εστεραν ειναι, και τηι προς το ελαττον τε και πλεον
και μαλλον και ηττον διαφοραι συνθετον εκ του ακολουθου το θειον αναφανησεται,
αυτο προς εαυτο μη συμβαινον, ειπερ ημων πορρωθεν υπονοοιτο ειναι τωι λογωι της
φυσεως, ετερωι δε τινι γειτνιων και ευληπτον εκ του συνεγγυς γιγνοιτο. αλλ' ο
αληθης λογος επι της υψη λης αξιας ουτε κατω βλεπει δια συγκρισεως, ουτε ανω·
παντα γαρ κατα το ισον την του παντος επιστατουσαν δυναμιν υποβεβηκεν, ωστε, ει
την επιγειον φυσιν ανα ξιαν της προς το θειον οιησονται συμπλοκης, ουδ' αν αλλη
τις ευρεθειη το αξιον εχουσα. ει δε επ' ισης παντα της αξιας απολιμπανεται, εν
πρεπον εστι τωι θεωι το ευεργετειν τον δεομενον. οπου τοινυν ην η νοσος, εκει
φοιτησαι την ιωμενην δυναμιν ομολογουντες, τι εξω της θεοπρεπους υποληψεως
πεπιστευκαμεν;
28 Ἀλλα κωμωιδουσι την φυσιν ημων, και τον της γεννησεως τροπον
διαθρυλλουσι, και οιονται δια του των επιγελαστον ποιειν το μυστηριον, ως απρεπες
ον θεωι δια τοιαυτης εισοδου της του ανθρωπινου βιου κοινωνιας εφαψασθαι. αλλ'
ηδη περι τουτου και εν τοις εμπροσθεν ειρηται λογοις, οτι μονον αισχρον τηι εαυτου
φυσει το κακον εστι και ει τι προς την κακιαν οικειως εχει. η δε της φυσεως
ακολουθια, θειωι βουλη ματι και νομωι διαταχθεισα, πορρω της κατα κακιαν εστι
διαβολης, η ουτω γ' αν επι τον δημιουργον η κατη γορια της φυσεως επανιοι, ει τι
των περι αυτην ως αισχρον τε και απρεπες διαβαλλοιτο. ει ουν μονης κακιας το
θειον κεχωρισται, φυσις δε κακια ουκ εστι, το δε μυστηριον εν ανθρωπωι γενεσθαι
τον θεον, ουκ εν κακιαι λεγει, η δε του ανθρωπου επι τον βιον εισοδος μια εστι, δι' ης
παραγεται επι την ζωην το γεννωμενον, τινα νομοθετουσιν ετερον τροπον τωι θεωι
της εις τον βιον παροδου οι επισκεφθηναι μεν παρα της θειας δυναμεως
ασθενησασαν εν κακιαι την φυσιν ευλογον κρινοντες, προς δε τον της επισκεψεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

τροπον δυσαρε στουμενοι, ουκ ειδοτες οτι πασα προς εαυτην η κατα σκευη του
σωματος ομοτιμως εχει, και ουδεν εν ταυτηι των προς την συστασιν της ζωης
συντελουντων ως ατιμον τι η πονηρον διαβαλλεται; προς ενα γαρ σκοπον η των
οργανικων μελων διασκευη πασα συντετακται. ο δε σκοπος εστι το διαμενειν εν τηι
ζωηι το ανθρω πινον. τα μεν ουν λοιπα των οργανων την παρουσαν συνεχει των
ανθρωπων ζωην, αλλα προς αλλην ενεργειαν μεμερισμενα, δι' ων η αισθητικη τε και
ενεργητικη δυναμις οικονομειται· τα δε γεννητικα του μελλοντος εχει την
προνοιαν, δι' εαυτων τηι φυσει την διαδοχην αντεισα γοντα. ει ουν προς το χρειωδες
βλεποις, τινος αν ειη των τιμιων ειναι νομιζομενων εκεινα δευτερα; τινος δε ουκ αν
προτιμοτερα κατα το ευλογον κρινοιτο; ου γαρ οφθαλμωι και ακοηι και γλωσσηι, η
αλλωι τινι των αισθη τηριων προς το διηνεκες το γενος ημων διεξαγεται· ταυτα γαρ,
καθως ειρηται, της παρουσης εστιν απολαυσεως· αλλ' εν εκεινοις η αθανασια
συντηρειται τηι ανθρωποτητι, ως αει καθ' ημων ενεργουντα τον θανατον απρακτον
ειναι τροπον τινα και ανηνυτον, παντοτε προς το λειπον δια των επιγινομενων
εαυτην αντεισαγουσης της φυσεως. τι ουν απρεπες περιεχει ημων το μυστηριον, ει
δια τουτων κατεμιχθη ο θεος τωι ανθρωπινωι βιωι, δι' ων η φυσις προς τον θανατον
μαχεται;
29 Ἀλλα μεταβαντες απο τουτου δι' ετερων παλιν κακιζειν επιχειρουσι τον
λογον και φασιν, ει καλον και πρεπον τωι θεωι το γενομενον, τι ανεβαλετο την
ευεργε σιαν; τι δε ουκ εν αρχαις ουσης της κακιας την επι το πλεον αυτης προοδον
υπετεμετο; προς δε τουτο συντομος ο παρ' ημων εστι λογος, οτι σοφιαι γεγονε και του
λυσιτελουντος τηι φυσει προμηθειαι η προς την ευερ γεσιαν ημων αναβολη. και γαρ
επι των σωματικων νοσηματων, οταν τις διεφθορως χυμος υφερπηι τους πορους,
πριν απαν επι την επιφανειαν εκκαλυφθηναι το παρα φυσιν εγκειμενον, ου
καταφαρμακευεται τοις πυκνουσι το σωμα παρα των τεχνικως μεθοδευοντων τα
παθη, αλλ' αναμενουσι το ενδομυχουν απαν εξω γενεσθαι, και ουτω γυμνωι τωι παθει
την ιατρειαν προσα γουσιν. επειδη τοινυν απαξ ενεσκηψε τηι φυσει της
ανθρωποτητος η της κακιας νοσος, ανεμεινεν ο του παν τος θεραπευτης μηδεν
υπολειφθηναι της πονηριας ειδος εγκεκρυμμενον τηι φυσει. δια τουτο ουκ ευθυς
μετα τον φθονον και την αδελφοκτονιαν του Καιν προσαγει τωι ανθρωπωι την
θεραπειαν· ουπω γαρ των επι Νωε καταφθαρεντων η κακια εξελαμψεν, ουδε της
Σοδομι τικης παρανομιας η χαλεπη νοσος ανεκαλυφθη, ουδε η των Αιγυπτιων
θεομαχια, ουδε η των Ἀσσυριων υπερη φανια, ουδε η των Ἰουδαιων κατα των αγιων
του θεου μιαιφονια, ουδε η του Ἡρυδου παρανομος παιδοφονια, ουδε τα αλλα
παντα οσα τε μνημονευεται και οσα εξω της ιστοριας εν ταις καθεξης γενεαις
κατεπραχθη, πολυτροπως της του κακου ριζης εν ταις των ανθρωπων προαιρεσεσι
βλαστανουσης. επει ουν προς το ακρο τατον εφθασε μετρον η κακια, και ουδεν ετι
πονηριας ειδος εν τοις ανθρωποις ατολμητον ην, ως αν δια πασης της αρρωστιας
προχωρησειεν η θεραπεια, τουτου χαριν ουκ αρχομενην, αλλα τελειωθεισαν
θεραπευει την νοσον.
30 Ει δε τις ελεγχειν οιεται τον ημετερον λογον, οτι και μετα το
προσαχθηναι την θεραπειαν ετι πλημ μελειται δια των αμαρτηματων ο ανθρωπινος
βιος, υποδειγματι τινι των γνωριμων οδηγηθητω προς την αληθειαν. ωσπερ γαρ επι
του οφεως, ει κατα κεφαλης την καιριαν λαβοι, ουκ ευθυς συννεκρουται τηι κεφαληι
και ο κατοπιν ολκος, αλλ' η μεν τεθνηκε, το δε ουραιον ετι εψυχωται τωι ιδιωι θυμωι
και της ζωτικης κινησεως ουκ εστερηται, ουτως εστι και την κακιαν ιδειν τωι μεν
καιριωι πληγεισαν, εν δε τοις λειψανοις εαυτης ετι διοχλουσαν τον βιον. αλλ'
αφεντες και το περι τουτων τον λογον του μυστηριου μεμφεσθαι, το μη δια παντων
διηκειν των ανθρωπων την πιστιν εν αιτιαι ποιουνται. και τι δηποτε, φασιν, ουκ επι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

παντας ηλθεν η χαρις, αλλα τινων προσθεμενων τωι λογωι ου μικρον εστι το υπολει
πομενον μερος, η μη βουληθεντος του θεου πασιν αφθονως την ευεργεσιαν νειμαι, η
μη δυνηθεντος παντως; ων ουθετερον καθαρευει της μεμψεως. ουτε γαρ αβουλητον
ειναι το αγαθον προσηκει τωι θεωι, ουτε αδυνατον. ει ουν αγαθον τι η πιστις, δια τι,
φασιν, ουκ επι παντας η χαρις; ει μεν ουν ταυτα και παρ' ημων εν τωι λογωι
κατεσκευαζετο, το παρα του θειου βουληματος αποκληρουσθαι τοις ανθρω ποις την
πιστιν, των μεν καλουμενων, των δε λοιπων αμοιρουντων της κλησεως, καιρον
ειχεν το τοιουτον εγ κλημα κατα του μυστηριου προφερεσθαι· ει δε ομοτιμος επι
παντας η κλησις, ουτε αξιας, ουτε ηλικιας, ουτε τας κατα τα εθνη διαφορας
διακρινουσα· δια τουτο γαρ παρα την πρωτην αρχην του κηρυγματος ομογλωσσοι
πασι τοις εθνεσιν οι διακονουντες τον λογον εκ θειας επιπνοιας αθροως εγενοντο,
ως αν μηδεις της διδαχης των αγαθων αμοιρησειεν· πως αν ουν τις κατα το ευλογον
ετι τον θεον αιτιωιτο του μη παντων επικρατησαι τον λογον; ο γαρ του παντος την
εξουσιαν εχων δι' υπερβολην της εις τον ανθρωπον τιμης αφηκε τι και υπο την
ημετεραν εξουσιαν ειναι, ου μονος εκαστος εστι κυριος. τουτο δε εστιν η προαιρεσις,
αδουλωτον τι χρημα και αυτεξουσιον, εν τηι ελευθεριαι της διανοιας κειμενον.
ουκουν επι τους μη προσαχθεντας τηι πιστει δικαιοτερον αν το τοιουτον εγκλημα
μετατεθειη, ουκ επι τον κεκληκοτα προς συγ καταθεσιν. ουδε γαρ επι του Πετρου
κατ' αρχας τον λογον εν πολυανθρωπωι των Ἰουδαιων εκκλησιαι κηρυ ξαντος,
τρισχιλιων κατα ταυτον παραδεξαμενων την πιστιν, πλειους οντες των
πεπιστευκοτων οι απειθησαντες εμεμψαντο τον αποστολον εφ' οις ουκ επεισθησαν.
ουδε γαρ ην εικος, εν κοινωι προτεθεισης της χαριτος, τον εκουσιως αποφοιτησαντα
μη εαυτον, αλλ' ετερον της δυσκληριας επαιτιασθαι.
31 Ἀλλ' ουκ απορουσιν ουδε προς τα τοιαυτα της εριστικης αντιλογιας.
λεγουσι γαρ δυνασθαι τον θεον, ειπερ εβουλετο, και τους αντιτυπως εχοντας
αναγκαστικως εφελκυσασθαι προς την παραδοχην του κηρυγματος. που τοινυν εν
τουτοις το αυτεξουσιον; που δε η αρετη; που δε των κατορθουντων ο επαινος;
μονων γαρ των αψυχων η των αλογων εστι τωι αλλοτριωι βουληματι προς το δοκουν
περιαγεσθαι. η δε λογικη τε και νοερα φυσις, εαν το κατ' εξουσιαν αποθηται, και την
χαριν του νοερου συναπωλεσεν. εις τι γαρ χρησεται τηι διανοιαι, της του προαιρεισθαι
τι των κατα γνωμην εξουσιας εφ' ετερωι κειμενης; ει δε απρακτος η προαιρεσις
μεινειεν, ηφανισται κατ' αναγκην η αρετη, τηι ακινησιαι της προαιρεσεως εμπε
δηθεισα· αρετης δε μη ουσης, ο βιος ητιμωται, αφηιρηται των κατορθουντων ο
επαινος, ακινδυνος η αμαρτια, ακριτος η κατα τον βιον διαφορα. τις γαρ αν ετι κατα
το ευλογον η διαβαλλοι τον ακολαστον η επαινοιη τον σωφρονα; ταυτης κατα το
προχειρον ουσης εκαστωι της αποκρισεως, το μηδεν εφ' ημιν των κατα γνωμην ειναι,
δυναστειαι δε κρειττονι τας ανθρωπινας προαιρεσεις προς το τωι κρα τουντι δοκουν
περιαγεσθαι. ουκουν ου της αγαθοτητος του θεου το εγκλημα, το μη πασιν
εγγενεσθαι την πιστιν, αλλα της διαθεσεως των δεχομενων το κηρυγμα.
32 Τι προς τουτοις ετι παρα των αντιλεγοντων προφερεται; το μαλιστα μεν
μηδε ολως δειν εις θανατου πειραν ελθειν την υπερεχουσαν φυσιν, αλλα και διχα
τουτου τηι περιουσιαι της δυναμεως δυνασθαι αν μετα ραιστωνης το δοκουν
κατεργασασθαι. ει δε και παντως εδει τουτο γενεσθαι κατα τινα λογον απορρητον,
αλλ' ουν το μη τωι ατιμωι τροπωι του θανατου καθυβρισθηναι. τις γαρ αν γενοιτο,
φησι, του δια σταυρου θανατος ατιμοτερος; τι ουν και προς ταυτα φαμεν; οτι τον
θανατον μεν αναγ καιον η γενεσις απεργαζεται. τον γαρ απαξ μετασχειν εγνωκοτα
της ανθρωποτητος δια παντων εδει γενεσθαι των ιδιωματων της φυσεως. ει τοινυν
δυο περασι της ανθρω πινης ζωης διειλημμενης εν τωι ενι γενομενος του εφεξης μη
προσηψατο, ημιτελης αν η προθεσις εμεινε του ετερου των της φυσεως ημων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

ιδιωματων ουχ αψαμενου. ταχα δ' αν τις δι' ακριβειας καταμαθων το μυστηριον
ευλογω τερον ειποι μη δια την γενεσιν συμβεβηκεναι τον θανατον, αλλα το εμπαλιν
του θανατου χαριν παραληφθηναι την γενεσιν· ου γαρ του ζησαι δεομενος ο αει ων
την σωμα τικην υποδυεται γενεσιν, αλλ' ημας επι την ζωην εκ του θανατου
ανακαλουμενος. επει ουν ολης εδει γενεσθαι της φυσεως ημων την εκ του θανατου
παλιν επανοδον, οιονει χειρα τωι κειμενωι ορεγων δια τουτο προς το ημετερον
επικυψας πτωμα, τοσουτον τωι θανατωι προσηγγισεν, οσον της νεκροτητος αψασθαι
και αρχην δουναι τηι φυσει της αναστασεως τωι ιδιωι σωματι, ολον τηι δυναμει
συνανα στησας τον ανθρωπον. επειδη γαρ ουκ αλλοθεν, αλλ' εκ του ημετερου
φυραματος ο θεοδοχος ανθρωπος ην, ο δια της αναστασεως συνεπαρθεις τηι θεοτητι,
ωσπερ επι του καθ' ημας σωματος η του ενος των αισθητηριων ενεργεια προς απαν
την συναισθησιν αγει το ηνωμενον τωι μερει, ουτως, καθαπερ ενος τινος οντος ζυου
πασης της φυσεως, η του μερους αναστασις επι το παν διεξερχεται, κατα το συνεχες
τε και ηνωμενον της φυσεως εκ του μερους επι το ολον συνεκδιδομενη. τι ουν εξω
του εικοτος εν τωι μυστηριωι μανθανομεν, ει κυπτει προς τον πεπτωκοτα ο εστως επι
το ανορθωσαι τον κειμενον; ο δε σταυρος ει μεν τινα και ετερον περιεχει λογον
βαθυτερον, ειδειεν αν οι των κρυπτων επιιστορες. ο δ' ουν εις ημας εκ παραδοσεως
ηκει, τοιουτον εστιν. επειδη παντα κατα τον υψηλοτερον τε και θειοτερον λογον εν
τωι ευαγγελιωι και ειρηται και γεγενηται, και ουκ εστιν ο τι μη τοιουτον εστιν, ο ουχι
παντως μιξις τις εμφαινεται του θειου προς το ανθρωπινον, της μεν φωνης η της
πραξεως ανθρω πικως διεξαγομενης, του δε κατα το κρυπτον νοουμενου το θειον
εμφαινοντος, ακολουθον αν ειη και εν τωι μερει τουτωι μη το μεν βλεπειν, παροραιν
δε το ετερον, αλλ' εν μεν τωι θανατωι καθοραιν το ανθρωπινον, εν δε τωι τροπωι
πολυπραγμονειν το θειοτερον. επειδη γαρ ιδιον εστι της θεοτητος το δια παντων
ηκειν και τηι φυσει των οντων κατα παν μερος συμπαρεκτεινεσθαι· ου γαρ αν τι
διαμενοι εν τωι ειναι, μη εν τωι οντι μενον· το δε κυριως και πρωτως ον η θεια φυσις
εστιν, ην εξ αναγκης πιστευειν εν πασιν ειναι τοις ουσιν η διαμονη των οντων
καταναγκαζει· τουτο δια του σταυρου διδασκομεθα, τετραχη του κατ' αυτον
σχηματος διηιρημενου, ως εκ του μεσου, καθ' ο προς εαυτον συναπτεται, τεσσαρας
αριθμεισθαι τας προβολας, οτι ο επι τουτου εν τωι καιρωι της κατα τον θανατον
οικονομιας διαταθεις ο το παν προς εαυτον συνδεων τε και συναρ μοζων εστι, τας
διαφορους των οντων φυσεις προς μιαν συμπνοιαν τε και αρμονιαν δι' εαυτου
συναγων εν γαρ τοις ουσιν η ανω τι νοειται, η κατω, η προς τα κατα το πλαγιον
περατα διαβαινει η εννοια. αν τοινυν λογισηι των επουρανιων η των υποχθονιων η
των καθ' εκατερον του παντος περατων την συστασιν, πανταχου τωι λογισμωι σου
προαπανται η θεοτης, μονη κατα παν μερος τοις ουσιν ενθεωρουμενη και εν τωι ειναι
τα παντα συνεχουσα. ειτε δη θεοτητα την φυσιν ταυτην ονομαζεσθαι χρη ειτε λογον
ειτε δυναμιν ειτε σοφιαν ειτε αλλο τι των υψηλων τε και μαλλον ενδειξασθαι
δυναμενων το υπερκειμενον, ουδεν ο λογος ημων περι φωνης η ονοματος η τυπου
ρηματων διαφερεται. επει ουν πασα προς αυτον η κτισις βλεπει, και περι αυτον εστι,
και δι' εκεινου προς εαυτην συμφυης γινεται, των ανω τοις κατω και των πλαγιων
προς αλληλα δι' εκεινου συμφυομενων, εδει μη μονον δι' ακοης ημας προς την της
θεοτητος κατανοησιν χειραγωγεισθαι, αλλα και την οψιν γενεσθαι των υψηλοτερων
νοηματων διδασκαλον, οθεν και ο μεγας ορμηθεις Παυλος μυσταγωγει τον εν
Ἐφεσωι λαον, δυναμιν αυτοις εντιθεις δια της διδασκαλιας προς το γνωναι τι εστι το
βαθος και το υψος, το τε πλατος και το μηκος. εκαστην γαρ του σταυρου προβολην
ιδιωι ρηματι κατονομαζει, υψος μεν το υπερεχον, βαθος δε το υποκειμενον, πλατος
τε και μηκος τας πλαγιας εκτασεις λεγων. και σαφεστερον ετερωθι το τοιουτον
νοημα προς Φιλιππησιους, οιμαι, ποιει οις φησιν οτι Ἐν τωι ονοματι Ἰησου Χριστου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

παν γονυ καμψει επουρανιων και επιγειων και καταχθονιων. ενταυθα την μεσην
κεραιαν μιαι προσ ηγοριαι διαλαμβανει, παν το δια μεσου των επουρανιων και
υποχθονιων ονομασας επιγειον. τουτο μεμαθηκαμεν περι του σταυρου το μυστηριον.
τα δε απο τουτου τοι αυτα κατα το ακολουθον περιεχει ο λογος, ως ομολογεισθαι και
παρα των απιστων μηδεν αλλοτριον ειναι της θεοπρεπους υποληψεως. το γαρ μη
εμμειναι τωι θανατωι, και τας δια του σιδηρου κατα του σωματος γενομενας πληγας
μηδεν εμποδιον προς το ειναι ποιησασθαι, κατ' εξουσιαν τε φαινεσθαι μετα την
αναστασιν τοις μαθηταις, οτε βουλοιτο παρειναι τε αυτοις μη ορωμενον και εν μεσωι
γιγνεσθαι, μηδεν της εισοδου της δια των θυρων προσ δεομενον, ενισχυειν τε τους
μαθητας τηι προσφυσησει του πνευματος, επαγγελλεσθαι τε και το μετ' αυτων ειναι,
και μηδενι μεσωι διατειχιζεσθαι, και τωι μεν φαινομενωι προς τον ουρανον ανιεναι,
τωι δε νοουμενωι πανταχου ειναι, και οσα τοιαυτα περιεχει η ιστορια, ουδεν της εκ
των λογισμων συμμαχιας προσδεεται προς το θεια τε ειναι και της υψη λης και
υπερεχουσης δυναμεως. περι ων ουδεν οιμαι δειν καθ' εκαστον διεξιεναι, αυτοθεν
του λογου το υπερ την φυσιν εμφαινοντος. αλλ' επειδη μερος τι των μυστικων
διδαγματων και η κατα το λουτρον εστιν οικονομια, ο ειτε βαπτισμα ειτε φωτισμα
ειτε παλιγγενεσιαν βουλοιτο τις ονομαζειν, ουδεν προς την ονομασιαν διαφερομεθα,
καλως αν εχοι και περι τουτου βραχεα διεξελθειν.
33 Ἐπειδαν γαρ παρ' ημων το τοιουτον ακουσωσιν, οτι, του θνητου προς την
ζωην μεταβαινοντος, ακολουθον ην της πρωτης γενεσεως επι τον θνητον
παραγουσης βιον ετεραν γενεσιν εξευρεθηναι, μητε απο φθορας αρχομενην, μητε εις
φθοραν καταληγουσαν, αλλ' εις αθανατον ζωην τον γεγεννημενον παραγουσαν, ιν',
ωσπερ εκ θνητης γενε σεως θνητον εξ αναγκης το γεγεννημενον υπεστη, ουτως εκ
της μη παραδεχομενης φθοραν το γεννωμενον κρειττον γενηται της εκ του θανατου
φθορας· επειδαν ουν τουτων και των τοιουτων ακουσωσιν και προδιδαχθωσι τον
τροπον, οτι ευχη προς θεον και χαριτος ουρανιας επικλησις και υδωρ και πιστις εστι
δι' ων το της αναγεννησεως πληρου μυστηριον, δυσπειθως εχουσι προς το
φαινομενον βλεποντες, ως ου συμβαινον τηι επαγγελιαι το σωματικως ενεργουμενον.
πως γαρ, φασιν, ευχη και δυναμεως θειας επικλησις επι του υδατος γινομενη ζωης
αρχηγος τοις μυηθεισι γινεται; προς ους, ειπερ μη λιαν εχοιεν αντι τυπως, απλους
εξαρκει λογος προς την του δογματος αγαγειν συγκαταθεσιν. αντερωτησωμεν γαρ,
του τροπου της κατα σαρκα γεννησεως πασιν οντος προδηλου, πως ανθρωπος εκεινο
γινεται το εις αφορμην της συστασεως του ζυου καταβαλλομενον. αλλα μην ουδεις
επ' εκεινου λογος εστιν ο λογισμωι τινι το πιθανον εφευρισκων. τι γαρ κοινον εχει
ορος ανθρωπου προς την εν εκεινωι θεωρουμενην ποιοτητα συγκρινομενος;
ανθρωπος λογικον τι χρημα και διανοητικον εστι, νου και επιστημης δεκτικον·
εκεινο δε υγραι τινι ενθεωρειται ποιοτητι, και πλειον ουδεν του κατ' αισθησιν
ορωμενου καταλαμβανει η εννοια. ην τοινυν εικος εστιν αποκρισιν ημιν γενεσθαι
παρα των ερωτηθεν των οτι πως εστι πιστον εξ εκεινου συστηναι ανθρωπον, τουτο
και περι της δια του υδατος γινομενης αναγεννησεως ερωτηθεντες αποκρινουμεθα.
εκει τε γαρ προχειρον εστιν εκαστωι των ηρωτημενων ειπειν οτι θειαι δυναμει εκεινο
ανθρωπος γινεται, ης μη παρουσης ακινητον εστιν εκεινο και ανενεργητον. ει ουν
εκει ου το υποκειμενον ποιει τον ανθρωπον, αλλ' η θεια δυναμις προς ανθρωπου
φυσιν μεταποιει το φαινομενον, της εσχατης αν ειη αγνωμοσυνης εκει τοσαυτην τωι
θεωι προσμαρτυρουντας δυναμιν ατονειν εν τωι μερει τουτωι το θειον οιεσθαι προς
την εκπληρωσιν του θεληματος. τι κοινον, φασιν, υδατι και ζωηι; τι δε κοινον, προς
αυτους ερουμεν, υγροτητι και εικονι θεου; αλλ' ουδεν εκει το παραδοξον, ει θεου
βουλομενου προς το τιμιωτατον ζωιον το υγρον μεταβαινει. το ισον και επι τουτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

φαμεν μηδεν ειναι θαυμαστον ει θειας δυναμεως παρουσια προς αφθαρσιαν
μετασκευαζει το εν τηι φθαρτηι φυσει γενομενον.
34 Ἀλλα ζητουσιν αποδειξιν του παρειναι το θειον επι αγιασμωι των
γινομενων καλουμενον. ο δε τουτο ζητων αναγνωτω παλιν τα κατοπιν εξητασμενα.
η γαρ κατασκευη του την δια σαρκος ημιν επιφανεισαν δυναμιν αληθως θειαν ειναι
του παροντος λογου συνηγορια γινεται. δειχθεντος γαρ του θεον ειναι τον εν σαρκι
φανερωθεντα, τοις δια των γινομενων θαυμασι την φυσιν εαυτου δει ξαντα,
συναπεδειχθη το παρειναι τοις γινομενοις αυτον κατα παντα καιρον επικλησεως.
ωσπερ γαρ εκαστου των οντων εστι τις ιδιοτης η την φυσιν γνωριζουσα, ουτως ιδιον
της θειας φυσεως εστιν η αληθεια. αλλα μην αει παρεσεσθαι τοις επικαλουμενοις
επηγγελται, και εν μεσωι των πιστευοντων ειναι, και εν πασι μενειν και εκαστωι
συνειναι. ουκετ' ουν αν ετερας εις το παρειναι το θειον τοις γινομενοις αποδειξεως
προσδεοιμεθα, το μεν θεον ειναι δια των θαυματων αυτων πεπιστευκοτες, ιδιον δε
της θεοτητος το αμικτως προς το ψευδος εχειν ειδοτες, εν δε τωι αψευδει της
υποσχεσεως παρειναι το επηγ γελμενον ουκ αμφιβαλλοντες. το δε προηγεισθαι την
δια της ευχης κλησιν της θειας οικονομιας περιουσια τις εστι της αποδειξεως του
κατα θεον επιτελεισθαι το ενεργου μενον. ει γαρ επι του ετερου της ανθρωποποιιας
ειδους αι των γεννωντων ορμαι, καν μη επικληθηι παρ' αυτων δι' ευχης το θειον, τηι
του θεου δυναμει, καθως εν τοις εμπροσθεν ειρηται, διαπλασσουσι το γεννωμενον,
ης χωρισθεισης απρακτος εστιν η σπουδη και ανονητος, ποσωι μαλλον εν τωι
πνευματικωι της γεννησεως τροπωι, και θεου παρεσεσθαι τοις γινομενοις
επηγγελμενου και την παρ' εαυτου δυναμιν εντεθεικοτος τωι εργωι, καθα
πεπιστευκαμεν, και της ημετερας προαιρεσεως προς το σπουδαζομενον την ορμην
εχουσης, ει συμπαραληφθειη καθηκοντως η δια της ευχης συμμαχια, μαλλον
επιτελες εσται το σπουδαζομενον; καθαπερ γαρ οι επιφαυσαι τον ηλιον αυτοις
ευχομενοι τωι θεωι ουδεν αμβλυνουσι το παντως γινομενον, ουδε μην αχρηστον
ειναι τις φησει την των προσευχομενων σπουδην, ει περι του παντως εσομενου τον
θεον ικετευουσιν, ουτως οι πεπεισμενοι κατα την αψευδη του επαγγειλαμενου
υποσχεσιν παντως παρειναι την χαριν τοις δια της μυστικης ταυτης οικονομιας ανα
γεννωμενοις η προσθηκην τινα ποιουνται της χαριτος, η την ουσαν ουκ
αποστρεφουσιν. το γαρ παντως συνειναι δια το θεον ειναι τον επαγγειλαμενον
πεπιστευται· η δε της θεοτητος μαρτυρια δια των θαυματων εστιν. ωστε δια παντων
το παρειναι το θειον ουδεμιαν αμφιβολιαν εχει.
35 Ἡ δε εις το υδωρ καθοδος και το εις τρις εν αυτωι γενεσθαι τον ανθρωπον,
ετερον εμπεριεχει μυστηριον. επειδη γαρ ο της σωτηριας ημων τροπος ου τοσουτον
εκ της κατα την διδαχην υφηγησεως ενεργος γεγονεν οσον δι' αυτων ων εποιησεν ο
την προς τον ανθρωπον υποστας κοινωνιαν, εργωι την ζωην ενεργησας, ινα δια της
αναλη φθεισης παρ' αυτου και συναποθεωθεισης σαρκος απαν συνδιασωθηι το
συγγενες αυτηι και ομοφυλον, αναγκαιον ην επινοηθηναι τινα τροπον, εν ωι τις ην
συγγενεια τε και ομοιοτης εν τοις γινομενοις παρα του επομενου προς τον
ηγουμενον. χρη τοινυν ιδειν εν τισιν ο της ζωης ημων καθηγησαμενος εθεωρηθη,
ινα, καθως φησιν ο αποστολος, κατα τον αρχηγον της σωτηριας ημων κατορθωθηι
τοις επομενοις η μιμησις. ωσπερ γαρ παρα των πεπαιδευ μενων τα τακτικα προς την
οπλιτικην εμπειριαν αναγονται οι δι' ων βλεπουσιν προς την ευρυθμον τε και
ενοπλιον κινησιν παιδευομενοι, ο δε μη πραττων το προδεικνυμενον αμετοχος της
τοιαυτης εμπειριας μενει, κατα τον αυτον τροπον τωι προς την σωτηριαν ημων
εξηγουμενωι παντως οις ιση προς το αγαθον εστιν η σπουδη ομοιως επαναγκες δια
μιμησεως επεσθαι, το παρ' αυτου προδειχθεν εις εργον αγοντας. ου γαρ εστι προς το
ισον καταντησαι περας, μη δια των ομοιων οδευσαντας. καθαπερ γαρ οι τας των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

λαβυρινθων πλανας διεξελθειν αμηχανουντες, ει τινος εμπειρως εχοντος
επιτυχοιεν, κατοπιν επομενοι τας ποικι λας τε και απατηλας των οικων αναστροφας
διεξερχονται, ουκ αν διεξελθοντες, μη κατ' ιχνος επομενοι τωι προαγοντι, ουτω μοι
νοησον και τον του βιου τουτου λαβυρινθον αδιεξιτητον ειναι τηι ανθρωπινηι φυσει,
ει μη τις της αυτης οδου λαβοιτο δι' ης ο εν αυτωι γενομενος εξω κατεστη του
περιεχοντος. λαβυρινθον δε φημι τροπικως την αδιεξοδον του θανατου φρουραν, ηι
το δειλαιον του ανθρωπου γενος περιεσχεθη. τι ουν περι τον αρχηγον της σωτηριας
ημων εθεασαμεθα; τριημερον νεκρωσιν και παλιν ζωην. ουκ ουν χρη τι τοιουτον και
εν ημιν επινοηθηναι ομοιωμα. τις ουν εστιν η επινοια δι' ης και εν ημιν πληρουται
του παρ' εκεινου γεγονοτος η μιμησις; απαν το νεκρωθεν οικειον τινα και κατα
φυσιν εχει χωρον, την γην, εν ηι κλινεται τε και κατακρυπτεται. πολλην δε προς
αλληλα την συγγενειαν εχει γη τε και υδωρ, μονα των στοιχειων βαρεα τε οντα και
κατωφερη, και εν αλληλοις μενοντα και δι' αλληλων κρατουμενα. επει ουν του
καθηγουμενου της ζωης ημων ο θανατος υπογειος κατα την κοινην γεγονε φυσιν, η
του θανατου μιμησις η παρ' ημων γινομενη εν τωι γειτονι διατυπουται στοιχειωι. και
ως εκεινος ο ανωθεν ανθρωπος αναλαβων την νεκροτητα μετα την υπογειον θεσιν
τριταιος επι την ζωην παλιν ανεδραμεν, ουτω πας ο συνημμενος κατα την του
σωματος φυσιν εκεινωι προς το αυτο κατορθωμα βλεπων, το κατα την ζωην λεγω
περας, αντι γης το υδωρ επιχεαμενος και υποδυς το στοιχειον εν τρισι περιοδοις την
τριημερον της ανα στασεως χαριν απεμιμησατο. ειρηται δε το τοιουτον και εν τοις
φθασασιν, οτι κατ' οικονομιαν επηκται τηι ανθρωπινηι φυσει παρα της θειας
προνοιας ο θανατος, ωστε της κακιας εν τηι διαλυσει του σωματος και της ψυχης
εκρυεισης παλιν δια της αναστασεως σωον και απαθη και ακεραιον και πασης της
κατα κακιαν επιμιξιας αλλοτριον αναστοιχειωθηναι τον ανθρωπον. αλλ' επι μεν του
καθηγουμενου της σωτηριας ημων το τελειον η κατα τον θανατον εσχεν οικονομια,
κατα τον ιδιον σκοπον εντελως πληρωθεισα. διεσταλη τε γαρ δια του θανατου τα
ηνωμενα και παλιν συνηχθη τα διακεκριμενα, ως αν καθαρθεισης της φυσεως εν τηι
των συμφυων διαλυσει, ψυχης τε λεγω και σωματος, παλιν η των κεχωρισμενων
επανοδος της αλλοτριας επιμιξιας καθα ρευουσα γενοιτο· επι δε των
ακολουθουντων τωι καθηγου μενωι ου χωρει την ακριβη μιμησιν δι' ολων η φυσις,
αλλ' οσον δυνατως εχει, τοσουτον νυν παραδεξαμενη, το λειπον τωι μετα ταυτα
ταμιευεται χρονωι. τι ουν εστιν ο μιμειται; το της εμμιχθεισης κακιας εν τηι της
νεκρωσεως εικονι τηι γενομενηι δια του υδατος τον αφανισμον εμποιησαι, ου μην
τελειως αφανισμον, αλλα τινα διακοπην της του κακου συνεχειας, συνδραμοντων
δυο προς την της κακιας αναι ρεσιν, της τε του πλημμελησαντος μεταμελειας και της
του θανατου μιμησεως, δι' ων εκλυεται πως ο ανθρωπος της προς το κακον
συμφυιας, τηι μεταμελειαι μεν εις μισος τε και αλλοτριωσιν της κακιας χωρων, τωι δε
θανατωι του κακου τον αφανισμον εργαζομενος. αλλ' ει μεν ην δυνατον εν τελειωι
τωι θανατωι γενεσθαι τον μιμουμενον, ουδ' αν μιμησις, αλλα ταυτοτης το γινομενον
ην, και εις το παν τελες το κακον εκ της φυσεως ημων ηφανιζετο, ωστε, καθως
φησιν ο αποστολος, εφαπαξ αποθανειν τηι αμαρτιαι. επει δε, καθως ειρηται, τοσουτον
μιμουμεθα της υπερε χουσης δυναμεως οσον χωρει ημων η πτωχεια της φυσεως, το
υδωρ τρις επιχεαμενοι και παλιν αναβαντες απο του υδατος, την σωτηριον ταφην
και αναστασιν την εν τριημερωι γενομενην τωι χρονωι υποκρινομεθα, τουτο λαβοντες
κατα διανοιαν οτι, ως ημιν εν εξουσιαι το υδωρ εστι, και εν αυτωι γενεσθαι και εξ
αυτου παλιν αναδυναι, κατα τον αυτον τροπον επ' εξουσιας ην ο του παντος εχων
την δεσποτειαν, ως ημεις εν τωι υδατι, ουτως εκεινος εν τωι θανατωι καταδυεις, παλιν
επι την ιδιαν αναλυειν μακαριο τητα. ει ουν τις προς το εικος βλεποι και κατα την εν
εκατερωι δυναμιν τα γινομενα κρινοι, ουδεμιαν εν τοις γινομενοις ευρησει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

διαφοραν, εκατερου κατα το της φυσεως μετρον εξεργαζομενου τα κατα δυναμιν. ως
γαρ εστιν ανθρωπωι το υδωρ προς το ακινδυνως επιθιγγανειν, ει βουλοιτο,
απειροπλασιως τηι θειαι δυναμει κατ' ευκολιαν ο θανατος προκειται, και εν αυτωι
γενεσθαι και μη τρα πηναι προς παθος.
∆ια τουτο τοινυν αναγκαιον ημιν το εν τωι υδατι προμελετησαι την της
αναστασεως χαριν, ως αν ειδειημεν οτι το ισον ημιν εις ευκολιαν εστιν υδατι τε
βαπτισθηναι και εκ του θανατου παλιν αναδυναι. αλλ' ωσπερ εν τοις κατα τον βιον
γινομενοις τινα τινων εστιν αρχηγικωτερα, ων ανευ ουκ αν το γινομενον κατορ
θωθειη, καιτοι, ει προς το περας η αρχη κρινοιτο, αντ' ουδενος ειναι δοξει του
πραγματος η αρχη συγκρινομενη τωι τελει· τι γαρ ισον ανθρωπος και το προς την
συστασιν του ζυου καταβαλλομενον; αλλ' ομως, ει μη εκεινο ειη, ουδ' αν τουτο
γενοιτο· ουτως και το κατα την μεγαλην αναστασιν, μειζον ον τηι φυσει, τας αρχας
εντευθεν και τας αιτιας εχει· ου γαρ εστι δυνατον εκεινο γενεσθαι, ει μη τουτο
προκαθηγησαιτο. μη δυνασθαι δε φημι διχα της κατα το λουτρον αναγεννησεως εν
αναστασει γενεσθαι τον ανθρωπον, ου προς την του συγκριματος ημων ανα πλασιν
τε και αναστοιχειωσιν βλεπων· προς τουτο γαρ δει παντως πορευθηναι την φυσιν
οικειαις αναγκαις κατα την του ταξαντος οικονομιαν συνωθουμενην, καν προσλαβηι
την εκ του λουτρου χαριν, καν αμοιρος μεινηι της τοιαυτης μυησεως· αλλα την επι το
μακαριον τε και θειον και πασης κατηφειας κεχωρισμενον αποκαταστασιν. ου γαρ
οσα δι' αναστασεως την επι το ειναι παλιν επανοδον δεχεται, προς τον αυτον
επανεισι βιον, αλλα πολυ το μεσον των τε κεκαθαρμενων και των του καθαρσιου
προσδεομενων εστιν. εφ' ων γαρ κατα τον βιον τουτον η δια του λουτρου
προκαθηγησατο καθαρσις, προς το συγγενες τουτοις η αναχωρησις εσται· τωι δε
καθαρωι το απαθες προσωικειωται, εν δε τηι απαθειαι το μακαριον ειναι ουκ
αμφιβαλλεται. οις δε προσεπωρωθη τα παθη και ουδεν προσηχθη της κηλιδος
καθαρσιον, ουχ υδωρ μυστικον, ουκ επικλησις θειας δυναμεως, ουχ η εκ μετα
μελειας διορθωσις, αναγκη πασα και τουτους εν τωι καταλληλωι γενεσθαι.
καταλληλον δε τωι κεκιβδηλευ μενωι χρυσιωι το χωνευτηριον, ως της εμμιχθεισης
αυτοις κακιας αποτακεισης μακροις υστερον αιωσι καθαραν αποσωθηναι τωι θεωι την
φυσιν. επει ουν ρυπτικη τις εστι δυναμις εν τωι πυρι και τωι υδατι, οι δια του υδατος
του μυστικου τον της κακιας ρυπον αποκλυσαμενοι του ετερου των καθαρσιων
ειδους ουκ επιδεονται· οι δε ταυτης αμυητοι της καθαρσεως αναγκαιως τωι πυρι
καθαριζονται.
36 Μη γαρ ειναι δυνατον ο τε κοινος δεικνυσι λογος και η των γραφων
διδασκαλια εντος του θειου γενεσθαι χορου τον μη καθαρως παντας τους εκ κακιας
σπιλους απορρυψαμενον. τουτο εστιν ο μικρον ον καθ' εαυτο μεγαλων αγαθων αρχη
τε και υποθεσις γινεται. μικρον δε φημι τηι ευκολιαι του κατορθωματος. τις γαρ
παρεστι πονος τωι πραγματι, πιστευσαι πανταχου τον θεον ειναι, εν πασι δε οντα,
παρειναι και τοις επικαλουμενοις την ζωτικην αυτου δυναμιν, παροντα δε το
οικειον ποιειν; ιδιον δε της θειας ενεργειας η των δεομενων εστι σωτηρια. αυτη δε
δια της εν υδατι καθαρσεως ενεργος γινεται. ο δε καθαρθεις εν μετουσιαι της
καθαροτητος εσται, το δε αληθως καθαρον η θεοτης εστιν. οραις οπως μικρον τι το
κατα την αρχην εστι και ευκατορθωτον, πιστις και υδωρ, η μεν εντος της
προαιρεσεως ημων αποκειμενη, το δε συντροφον τηι ανθρωπινηι ζωηι. αλλα το εκ
τουτων αναφυομενον αγαθον οσον και οιον, ως προς αυτο το θειον εχειν την
οικειοτητα.
37 Ἀλλ' επειδη διπλουν το ανθρωπινον, ψυχηι τε και σωματι συγκεκραμενον,
δι' αμφοτερων αναγκη του προς την ζωην καθηγουμενου τους σωζομενους
εφαπτεσθαι. ουκουν η ψυχη μεν δια πιστεως προς αυτον ανακραθεισα τας αφορμας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

εντευθεν της σωτηριας εχει· η γαρ προς την ζωην ενωσις την της ζωης κοινωνιαν
εχει· το δε σωμα ετερον τροπον εν μετουσιαι τε και ανακρασει του σωζοντος γινεται.
ωσπερ γαρ οι δηλητηριον δι' επιβουλης λαβοντες αλλωι φαρμακωι την φθοροποιον
δυναμιν εσβεσαν, χρη δε καθ' ομοιοτητα του ολεθριου και το αλεξητηριον εντος των
ανθρωπινων γενεσθαι σπλαγχνων, ως αν δι' εκεινων εφ' απαν καταμερισθειη το
σωμα η του βοηθουντος δυναμις, ουτω του διαλυοντος την φυσιν ημων
απογευσαμενοι παλιν αναγκαιως και του συναγοντος το διαλελυμενον
επεδεηθημεν, ως αν εν ημιν γενομενον το τοιουτον αλεξη τηριον την προεντεθεισαν
τωι σωματι του δηλητηριου βλαβην δια της οικειας αντιπαθειας απωσοιτο. τι ουν
εστι τουτο; ουδεν ετερον η εκεινο το σωμα ο του τε θανατου κρειττον εδειχθη και
της ζωης ημιν κατηρξατο. Καθαπερ γαρ μικρα ζυμη, καθως φησιν ο αποστολος, ολον
το φυραμα προς εαυτην εξομοιοι, ουτως το αθανατισθεν υπο του θεου σωμα εν τωι
ημετερωι γενομενον ολον προς εαυτο μεταποιει και μετατιθησιν. ως γαρ τωι
φθοροποιωι προς το υγιαινον αναμιχθεντι απαν το ανακραθεν συνη χρειωται, ουτως
και το αθανατον σωμα εν τωι αναλαβοντι αυτο γενομενον προς την εαυτου φυσιν
και το παν μετε ποιησεν. αλλα μην ουκ εστιν αλλως εντος τι γενεσθαι του σωματος,
μη δια βρωσεως και ποσεως τοις σπλαγχνοις καταμιγνυμενον. ουκουν επαναγκες
κατα τον δυνατον τηι φυσει τροπον την ζωοποιον δυναμιν τωι σωματι δεξασθαι.
μονου δε του θεοδοχου σωματος εκεινου ταυτην δεξαμενου την χαριν, αλλως δε
δειχθεντος μη ειναι δυνατον εν αθανασιαι γενεσθαι το ημετερον σωμα, μη δια της
προς το αθανατον κοινωνιας εν μετουσιαι της αφθαρσιας γινομενον, σκοπησαι
προσηκει, πως εγενετο δυνατον το εν εκεινο σωμα ταις τοσαυταις των πιστων
μυριασι κατα πασαν την οικουμενην εις αει καταμεριζομενον ολον εκαστου δια του
μερους γινεσθαι και αυτο μενειν εφ' εαυτου ολον. ουκουν ως αν προς το ακολουθον
ημιν η πιστις βλεπουσα μηδεμιαν αμφιβολιαν περι του προκειμενου νοηματος εχοι,
μικρον τι προσηκει παρασχολησαι τον λογον εις την φυσιολογιαν του σωματος. τις
γαρ ουκ οιδεν οτι η του σωματος ημων φυσις αυτη καθ' εαυτην εν ιδιαι τινι υπο
στασει ζωην ουκ εχει, αλλα δια της επιρρεουσης αυτηι δυναμεως συνεχει τε εαυτην
και εν τωι ειναι μενει, απαυστωι κινησει το τε λειπον προς εαυτην εφελκομενη και το
περιττευον απωθουμενη; και ωσπερ τις ασκος υγρου τινος πληρης ων, ει κατα τον
πυθμενα το εγκειμενον υπεξιοι, ουκ αν φυλασσοι το περι τον ογκον εαυτου σχημα,
μη αντεισιοντος ανωθεν ετερου προς το κενου μενον, ωστε τον ορωντα την ογκωδη
του αγγειου τουτου περιοχην ειδεναι μη ιδιαν ειναι του φαινομενου, αλλα το
εισρεον εν αυτωι γινομενον σχηματιζειν το περιεχον τον ογκον· ουτω και η του
σωματος ημων κατασκευη ιδιον μεν προς την εαυτης συστασιν ουδεν ημιν γνωριμον
εχει, δια δε της επεισαγομενης δυναμεως εν τωι ειναι μενει. η δε δυναμις αυτη τροφη
και εστι και λεγεται. εστι δε ουχ η αυτη πασι τοις τρεφομενοις σωμασιν, αλλα τις
εκαστωι καταλληλος παρα του την φυσιν οικονομουντος αποκεκληρωται. τα μεν γαρ
των ζυων ριζωρυχουντα τρεφεται, ετεροις εστιν η ποα τροφιμος, τινων δε η τροφη
σαρκες εισιν, ανθρωπωι δε κατα το προηγουμενον αρτος. και εις την του υγρου
διαμονην και συντηρησιν ποτον γινεται ουκ αυτο μονον το υδωρ, αλλ' οινωι
πολλακις εφηδυνομενον, προς την του θερμου του εν ημιν συμμαχιαν. ουκουν ο
προς ταυτα βλεπων δυναμει προς τον ογκον του ημετερου σωματος βλεπει· εν εμοι
γαρ εκεινα γενομενα αιμα και σωμα γινεται, καταλληλως δια της αλλοιω τικης
δυναμεως προς το του σωματος ειδος της τροφης μεθισταμενης. τουτων ημιν τουτον
διευκρινηθεντων τον τροπον επανακτεον παλιν προς τα προκειμενα την διανοιαν.
εζητειτο γαρ πως το εν εκεινο σωμα του Χριστου πασαν ζωοποιει την των
ανθρωπων φυσιν, εν οσοις η πιστις εστι, προς παντας μεριζομενον και αυτο ου
μειουμενον. ταχα τοινυν εγγυς του εικοτος λογου γινομεθα. ει γαρ παντος σωματος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

η υποστασις εκ της τροφης γινεται, αυτη δε βρωσις και ποσις εστιν, εστι δε εν τηι
βρωσει αρτος, εν δε τηι ποσει το υδωρ εφηδυσμενον τωι οινωι, ο δε του θεου λογος,
καθως εν τοις πρωτοις διηιρηται, ο και θεος ων και λογος, τηι ανθρωπινηι
συνανεκραθη φυσει και εν τωι σωματι τωι ημετερωι γενομενος ουκ αλλην τινα
παρεκαινο τομησε τηι φυσει την συστασιν, αλλα δια των συνηθων τε και
καταλληλων εδωκε τωι καθ' εαυτον σωματι την διαμονην, βρωσει και ποσει
περικρατων την υποστασιν, η δε βρωσις αρτος ην· ωσπερ τοινυν εφ' ημων, καθως
ηδη πολλακις ειρηται, ο τον αρτον ιδων τροπον τινα το σωμα το ανθρωπινον βλεπει,
οτι εν τουτωι εκεινο γινομενον τουτο γινεται, ουτω κακει το θεοδοχον σωμα την
τροφην του αρτου παραδεξαμενον λογωι τινι ταυτον ην εκεινωι, της τροφης, καθως
ειρηται, προς την του σωματος φυσιν μεθισταμενης· το γαρ παντων ιδιον και επ'
εκεινης της σαρκος ωμολογηθη, οτι αρτωι κακεινο το σωμα διεκρατειτο, το δε σωμα
τηι ενοικησει του θεου λογου προς την θεικην αξιαν μετεποιηθη. καλως ουν και νυν
τον τωι λογωι του θεου αγιαζομενον αρτον εις σωμα του θεου λογου μετα ποιεισθαι
πιστευομεν. και γαρ εκεινο το σωμα αρτος τηι δυναμει ην, ηγιασθη δε τηι επισκηνωσει
του λογου του σκηνωσαντος εν τηι σαρκι. ουκουν οθεν ο εν εκεινωι τωι σωματι
μεταποιηθεις αρτος εις θειαν μετεστη δυναμιν, δια του αυτου και νυν το ισον
γινεται. εκει τε γαρ η του λογου χαρις αγιον εποιει το σωμα ωι εκ του αρτου η
συστασις ην, και τροπον τινα και αυτο αρτος ην· εν ταυθα τε ωσαυτως ο αρτος,
καθως φησιν ο αποστολος, αγιαζεται δια λογου θεου και εντευξεως, ου δια βρωσεως
προιων εις το σωμα γενεσθαι του λογου, αλλ' ευθυς προς το σωμα δια του λογου
μεταποιουμενος, καθως ειρηται υπο του λογου οτι Τουτο εστι το σωμα μου. πασης δε
σαρκος και δια του υγρου τρεφομενης· ου γαρ αν διχα της προς τουτο συζυγιας το εν
ημιν γεωδες εν τωι ζηιν διαμενοι· ωσπερ δια της στερρας τε και αντιτυπου τροφης το
στερρον του σωματος υποστηριζομεν, τον αυτον τροπον και τωι υγρωι την προσθηκην
εκ της ομογενους ποιουμεθα φυσεως, οπερ εν ημιν γενομενον δια της αλλοιωτικης
δυναμεως εξαιματουται και μαλιστα γε ει δια του οινου λαβοι την δυναμιν προς την
εις το θερμον μεταποιησιν. επει ουν και τουτο το μερος η θεοδοχος εκεινη σαρξ προς
την συστασιν εαυτης παρεδεξατο, ο δε φανερωθεις θεος δια τουτο κατεμιξεν εαυτον
τηι επικηρωι φυσει, ινα τηι της θεοτητος κοινωνιαι συναποθεωθηι το ανθρωπινον,
τουτου χαριν πασι τοις πεπιστευκοσι τηι οικονομιαι της χαριτος εαυτον ενσπειρει δια
της σαρκος, ης η συστασις εξ οινου τε και αρτου εστι, τοις σωμασι των
πεπιστευκοτων κατα κιρναμενος, ως αν τηι προς το αθανατον ενωσει και ο ανθρωπος
της αφθαρσιας μετοχος γενοιτο. ταυτα δε διδωσι τηι της ευλογιας δυναμει προς
εκεινο μεταστοι χειωσας των φαινομενων την φυσιν.
38 Ουδεν οιμαι τοις ειρημενοις ενδειν των περι το μυστηριον ζητουμενων,
πλην του κατα την πιστιν λογου, ον δι' ολιγου μεν και επι της παρουσης εκθησομεθα
πραγματειας. τοις δε τον τελεωτερον επιζητουσι λογον ηδη προεξεθεμεθα εν ετεροις
πονοις, δια της δυνατης ημιν σπουδης εν ακριβειαι τον λογον απλωσαντες, εν οις
προς τε τους εναντιους αγωνιστικως συνεπλακημεν και καθ' εαυτους περι των
προσφερομενων ημιν ζητηματων επε σκεψαμεθα. τωι δε παροντι λογωι τοσουτον
ειπειν περι της πιστεως καλως εχειν ωιηθημεν οσον η του ευαγγελιου περιεχει φωνη,
το τον γεννωμενον κατα την πνευματικην αναγεννησιν ειδεναι παρα τινος γενναται
και ποιον γινεται ζωιον· μονον γαρ τουτο το της γεννησεως ειδος κατ' εξουσιαν εχει,
ο τι περ αν εληται, τουτο γενεσθαι.
39 Τα μεν γαρ λοιπα των τικτομενων τηι ορμηι των απογεννωντων υφισταται,
ο δε πνευματικος τοκος της εξουσιας ηρτηται του τικτομενου. επειδη τοινυν εν
τουτωι εστιν ο κινδυνος, εν τωι μη διαμαρτειν του συμφεροντος, κατ' εξουσιαν
προκειμενης παντι της αιρεσεως, καλως εχειν φημι τον προς την γεννησιν την ιδιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

ορμωντα προδιαγνωναι τωι λογισμωι, τις αυτωι λυσιτελησει πατηρ και εκ τινος
αμεινον αυτωι συστηναι την φυσιν· ειρηται γαρ οτι κατ' εξουσιαν τους γεννητορας ο
τοιουτος αιρειται τοκος. διχη τοινυν των οντων μεμερισμενων εις το κτιστον και το
ακτιστον, και της μεν ακτιστου φυσεως το ατρεπτον τε και αμεταθετον εν εαυτηι
κεκτημενης, της δε κτισεως προς τροπην αλλοιουμενης, ο κατα λογισμον το
λυσιτελουν προαιρουμενος τινος αιρησεται μαλλον γενεσθαι τεκνον, της εν τροπηι
θεωρουμενης η της αμεταστατον τε και παγιαν και αει ωσαυτως εχουσαν εν τωι
αγαθωι κεκτημενης την φυσιν; επει ουν εν τωι ευαγγελιωι τα τρια παραδε δοται
προσωπα τε και ονοματα δι' ων η γεννησις τοις πιστευουσι γινεται, γενναται δε κατα
το ισον ο εν τηι τριαδι γεννωμενος παρα πατρος τε και υιου και πνευματος αγιου·
ουτω γαρ φησι περι του πνευματος το ευαγγελιον οτι Το γεγεννημενον εκ του
πνευματος πνευμα εστι, και ο Παυλος εν Χριστωι γενναι, και Ὁ πατηρ παντων εστι
πατηρ· ενταυθα μοι νηφετω του ακροατου η διανοια, μη της αστατουσης φυσεως
εαυτην εκγονον ποιησηι, εξον την ατρεπτον τε και αναλλοιωτον αρχηγον
ποιησασθαι της ιδιας ζωης. κατα γαρ την διαθεσιν της καρδιας του προσιοντος τηι
οικονομιαι και το γινομενον την δυναμιν εχει, ωστε τον μεν ακτιστον ομολογουντα
την αγιαν τριαδα εις την ατρεπτον τε και αναλλοιωτον εισελθειν ζωην, τον δε την
κτιστην φυσιν εν τηι τριαδι δια της ηπατημενης υποληψεως βλεποντα, επειτα εν
αυτηι βαπτιζομενον, παλιν τωι τρεπτωι τε και αλλοιουμενωι εγγεννηθηναι βιωι· τηι γαρ
των γεννωντων φυσει κατ' αναγκην ομογενες εστι και το τικτομενον. τι ουν αν ειη
λυσιτελεστερον, εις την ατρε πτον ζωην εισελθειν η παλιν τωι αστατουντι και
αλλοιου μενωι εγκυματουσθαι βιωι; επει ουν παντι δηλον εστι τωι και οπωσουν
διανοιας μετεχοντι, οτι το εστως του μη εστωτος παρα πολυ τιμιωτερον, και του
ελλιπους το τελειον, και του δεομενου το μη δεομενον, και του δια προκοπης
ανιοντος το μη εχον εις ο τι προελθηι, αλλ' επι της τελειοτητος του αγαθου μενον
αει, επαναγκες αν ειη εν εξ αμφοτερων αιρεισθαι παντως τον γε νουν εχοντα, η της
ακτιστου φυσεως ειναι πιστευειν την αγιαν τριαδα και ουτως αρχηγον δια της
πνευματικης γεννησεως ποιεισθαι της ιδιας ζωης, η, ει εξω της του πρωτου και
αληθινου και αγαθου θεου φυσεως, της του πατρος λεγω, νομιζοι ειναι τον υιον η το
πνευμα το αγιον, μη συμπαραλαμβανειν την εις ταυτα πιστιν εν τωι καιρωι της
γεννησεως, μηποτε λαθηι τηι ελλιπει φυσει και δεομενηι του αγαθυνοντος εαυτον
εισποιων και τροπον τινα παλιν εις το ομογενες εαυτον εισαγαγηι, της υπερεχουσης
φυσεως αποστησας την πιστιν. ο γαρ τινι των κτιστων εαυτον υποζευξας λεληθεν
εις αυτο και ουκ εις το θειον την ελπιδα της σωτηριας εχων. πασα γαρ η κτισις τωι
κατα το ισον εκ του μη οντος εις το ειναι προηκειν οικειως προς εαυτην εχει· και
ωσπερ επι της των σωματων κατασκευης παντα τα μελη προς εαυτα συμφυως εχει,
καν τα μεν υποβεβηκοτα, τα δε υπερανεστωτα τυχηι, ουτως η κτιστη φυσις ηνωται
προς εαυτην κατα τον λογον της κτισεως και ουδεν η κατα το υπερεχον και ενδεον
εν ημιν διαφορα διιστησιν αυτην της προς εαυτην συμφυιας· ων γαρ επ' ισης
προεπινοειται η ανυπαρξια, καν εν τοις αλλοις το διαφορον ηι, ουδεμιαν κατα το
μερος τουτο της φυσεως παραλλαγην εξευρισκομεν. ει ουν κτιστος μεν ο ανθρωπος,
κτιστον δε και το πνευμα και τον μονογενη θεον ειναι νομιζοι, ματαιος αν ειη εν
ελπιδι της επι το κρειττον μεταστασεως, προς εαυτον αναλυων. ομοιον γαρ ταις του
Νικοδημου υποληψεσιν εστι το γινομενον, ος περι του δειν ανωθεν γεννηθηναι
παρα του κυριου μαθων δια το μηπω χωρησαι του μυστηριου τον λογον επι τον
μητρωιον κολπον τοις λογισμοις κατεσυρετο. ωστε ει μη προς την ακτιστον φυσιν,
αλλα προς την συγγενη και ομο δουλον κτισιν εαυτον απαγοι, της κατωθεν, ου της
ανωθεν εστι γεννησεως. φησι δε το ευαγγελιον ανωθεν ειναι των σωζομενων την
γεννησιν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

40 Ἀλλ' ου μοι δοκει μεχρι των ειρημενων αυταρκη την διδασκαλιαν η
κατηχησις εχειν. δει γαρ, οιμαι, και το μετα τουτο σκοπειν, ο πολλοι των
προσιοντων τηι του βαπτισματος χαριτι παρορωσι, δι' απατης εαυτους παρα γοντες,
και τωι δοκειν μονον, ουχι τωι οντι γεννωμενοι. η γαρ δια της αναγεννησεως
γινομενη της ζωης ημων μεταποιησις ουκ αν ειη μεταποιησις, ει εν ωι εσμεν δια
μενοιμεν. τον γαρ εν τοις αυτοις οντα ουκ οιδα πως εστιν αλλον τινα γεγενησθαι
νομισαι, εφ' ου μηδεν των γνωρισμα των μετεποιηθη. το γαρ επι ανακαινισμωι και
μεταβοληι της φυσεως ημων την σωτηριον παραλαμβανεσθαι γεννησιν παντι δηλον
εστιν. αλλα μην η ανθρωποτης αυτη καθ' εαυτην μεταβολην εκ του βαπτισματος ου
προσιεται, ουτε το λογικον ουτε το διανοητικον ουτε το επιστημης δεκτικον ουδε
αλλο τι των χαρακτηριζοντων ιδιως την ανθρωπινην φυσιν εν μεταποιησει γινεται.
η γαρ αν προς το χειρον η μεταποιησις ειη, ει τι τουτων υπαμειφθειη των ιδιων της
φυσεως. ει ουν η ανωθεν γεννησις αναστοιχειω σις τις του ανθρωπου γινεται, ταυτα
δε την μεταβολην ου προσιεται, σκεπτεον τινος μεταποιηθεντος εντελης της
αναγεννησεως η χαρις εστι. δηλον οτι των πονηρων γνωρισματων εξαλειφθεντων
της φυσεως ημων η προς το κρειττον μεταστασις γινεται.
Ουκουν ει, καθως φησιν ο προφητης, λουσαμενοι τωι μυστικωι τουτωι λουτρωι
καθαροι τας προαιρεσεις γενοιμεθα, τας πονηριας των ψυχων αποκλυσαντες,
κρειττους γεγοναμεν και προς το κρειττον μετεποιηθημεν. ει δε το μεν λουτρον
επαχθειη τωι σωματι, η δε ψυχη τας εμπαθεις κηλιδας μη απορρυ ψαιτο, αλλ' ο μετα
την μυησιν βιος συμβαινοι τωι αμυητωι βιωι, καν τολμηρον ειπειν ηι, λεξω και ουκ
αποτραπησομαι, οτι επι τουτων το υδωρ υδωρ εστιν, ουδαμου της δωρεας του αγιου
πνευματος επιφανεισης τωι γιγνομενωι, οταν μη μονον το κατα τον θυμον αισχος
υβριζηι την θειαν μορφην η το κατα πλεονεξιαν παθος και η ακολαστος και ασχημων
διανοια και τυφος και φθονος και υπερηφανια, αλλα και τα εξ αδικιας κερδη
παραμενηι αυτωι και η εκ μοιχειας αυτωι κτηθεισα γυνη ταις ηδοναις αυτου και μετα
τουτο υπηρετηται. εαν ταυτα και τα τοιαυτα ομοιως προτερον τε και μετα ταυτα περι
τον βιον του βαπτισθεντος ηι, τι μεταπεποιηται ιδειν ουκ εχω, τον αυτον βλεπων
ονπερ και προτερον. ο ηδικημενος, ο σεσυκοφαντημενος, ο των ιδιων απωσθεις
ουδεμιαν ορωσιν εφ' εαυτων την του λελουμενου μεταβολην. ουκ ηκουσαν και παρα
τουτου την του Ζακχαιου φωνην οτι Ει τινα τι εσυκοφαντησα, αποδιδωμι
τετραπλασιονα. α προ του βαπτισματος ελεγον, τα αυτα και νυν περι αυτου
διεξερχονται, εκ των αυτων ονοματων κατονομαζουσι πλεονεκτην, των αλλοτριων
επιθυμητην, απο συμφορων ανθρωπινων τρυφωντα. ο τοινυν εν τοις αυτοις ων,
επειτα επιθρυλων εαυτωι δια του βαπτισματος την προς το κρειττον μεταβολην,
ακουσατω της Παυλου φωνης οτι Ει τις δοκει ειναι τι, μηδεν ων, φρεναπαται εαυτον.
ο γαρ μη γεγονας, ουκ ει. Ὅσοι ελαβον αυτον, φησι περι των αναγεννηθεντων το
ευαγγελιον, εδωκεν αυτοις εξουσιαν τεκνα θεου γενεσθαι. το τεκνον γενομενον
τινος ομογενες παντως εστι τωι γεννησαντι. ει ουν ελαβες τον θεον και τεκνον
εγενου θεου, δειξον δια της προαιρεσεως και τον εν σοι οντα θεον, δειξον εν σεαυτωι
τον γεννησαντα. εξ ων τον θεον γνωριζομεν, δι' εκεινων προσηκει δειχθηναι του
γενομενου υιου θεου την προς τον θεον οικειοτητα. εκεινος ανοιγει την χειρα και
εμπιπλαι παν ζωιον ευδοκιας, υπερβαινει ανομιας, μετανοει επι κακιας· χρηστος
κυριος τοις συμπασι, μη οργην επαγων καθ' εκαστην ημεραν· ευθης κυριος ο θεος,
και ουκ εστιν αδικια εν αυτωι, και οσα τοιαυτα σποραδην παρα της γραφης
διδασκομεθα. εαν εν τουτοις ηις, αληθως εγενου τεκνον θεου· ει δε τοις της κακιας
επιμενεις γνωρισμασι, ματην επιθρυλεις σεαυτωι την ανωθεν γεννησιν. ερει προς σε
η προφητεια οτι Υιος ανθρωπου ει, ουχι υιος υψιστου· αγαπαις ματαιοτητα, ζητεις
ψευδος. ουκ εγνως πως θαυμαστουται ανθρωπος, οτι ουκ αλλως, ει μη οσιος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

γενηται. αναγκαιον αν ειη τουτοις προσθειναι και το λειπομενον, οτι ουτε τα αγαθα
τα εν επαγγελιαις τοις ευ βεβιωκοσι προκειμενα τοιαυτα εστιν ως εις υπογραφην
λογου ελθειν. πως γαρ α ουτε οφθαλμος ειδεν, ουτε ους ηκουσεν, ουτε επι καρδιαν
ανθρωπου ανεβη; ουτε μην η αλγεινη των πεπλημμεληκοτων ζωη προς τι των τηιδε
λυπουντων την αισθησιν ομοτιμως εχει. αλλα καν επονομασθηι τι των εκει
κολαστηριων τοις ωδε γνωριζομενοις ονομασιν, ουκ εν ολιγωι την παραλλαγην εχει.
πυρ γαρ ακουων αλλο τι παρα τουτο νοειν εδιδαχθης εκ του προσκεισθαι τι τωι πυρι
εκεινωι ο εν τουτωι ουκ εστι· το μεν γαρ ου σβεννυται, τουτου δε πολλα παρα της
πειρας εξευρηται τα σβεστηρια, πολλη δε του σβεννυμενου προς το μη
παραδεχομενον σβεσιν η διαφορα. ουκουν αλλο τι, και ουχι τουτο εστι. παλιν
σκωληκα τις ακουσας μη δια της ομωνυμιας προς το επιγειον τουτο θηριον
αποφερεσθω τηι διανοιαι· η γαρ προσθηκη του ατελευτητον ειναι αλλην τινα φυσιν
παρα την γινωσκομενην νοειν υποτιθεται. επει ουν ταυτα προκειται τηι ελπιδι του
μετα ταυτα βιου, καταλληλως εκ της εκαστου προαιρεσεως κατα την δικαιαν του
θεου κρισιν αναφυομενα τωι βιωι, σωφρονουντων αν ειη μη προς το παρον αλλα
προς το μετα τουτο βλεπειν, και της αφραστου μακαριοτητος εν τηι ολιγηι ταυτηι και
προσκαιρωι ζωηι τας αφορμας καταβαλλεσθαι και της των κακων πειρας δι' αγαθης
προαιρεσεως αλλοτριουσθαι, νυν μεν κατα τον βιον, μετα ταυτα δε κατα την
αιωνιαν αντιδοσιν.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35


