De paradiso
ΟΜΙΛΙΑ
ΕΙΣ ΤΟΝ ΠΑΡΑ∆ΕΙΣΟΝ
Και γε εφυτευσεν ο θεος παραδεισον εν Ἐδεμ κατα ανατολας και εθετο εκει
τον ανθρωπον ον επλασεν. Νοησωμεν αξιαν θεου φυτειαν και παραδεισον πρεποντα
τηι φιλοκαλιαι του τοιουτου και τηλικουτου δημιουργου. εν τοις κατοπιν ειρηται
Ἐξαγαγετω η γη βοτανην χορτου και ξυλον καρπιμον σπειρον σπερμα, ποιουν
καρπον. ει εκ των κοινων ξυλων ην ο παραδεισος, εμπεριειχετο δηλονοτι τηι πρωτηι
γενεσει των φυτων και ουδεν εδειτο εξαιρετου φυτειας θεου τα νυν εν τωι
παραδεισωι υπ' αυτου του θεου φυτευομενα δενδρα. νυν μεντοι ως διαφορον παρα τα
ηδη υπαρχοντα γενη φυτων το εν τωι παραδεισωι υπ' αυτου του θεου φιλο τεχνηθεν
συστημα δενδρων υπο του λογου δεικνυται. ωσπερ γαρ τον ανθρωπον εξαιρετου της
πλασεως παρα τα λοιπα ζωια ηξιωσεν, ουτω και το ενδιαιτημα του ανθρωπου 76 της
ιδιας εαυτου χειρος εργον εποιησεν, τοπον υπερφεροντα της ολης κτισεως,
θαυμαστον τωι καλλει, εν περιοπτωι κειμενον, ανεπισκοτητον δια υψος, πασαις ταις
των αστρων ανατολαις καταλαμπομενον, πεφωτισμενον παντοθεν, την εκ των
ωρων ευκρασιαν ηδιστην εχοντα, αερι διαυγεστατωι περιλαμπομενον. εκει ουν
εφυτευσεν, οπου ουκ ανεμων βιαι, ουχ ωρων αμετριαι, ου χαλαζα, ου πρηστηρες, ου
λαιλαπες, ου σκηπτοι, ου χειμερινη πηξις, ουχ υγροτης ηρος, ου θερινη πυρωσις, ου
φθινοπωρινη ξηροτης, αλλ' ευκρατος και ειρηνικη συμφωνια των ωρων προς
αλληλας εκαστης αυτων και ιδιωι καλλει κεκοσμημενης και μη επιβουλευομενης
παρα της γειτονος· ουτε τοις ηρινοις καλλεσι του θερους λυμαινο μενου ουτε των
θερινων η μετοπωρινων καρπων καταρ ρυσουμενων υπο του γηρως. <συν>
αλληλαις γαρ τον τοπον εκεινον αι ωραι περιεχορευον, αλλ' ομου και τοις παρ'
εαυταις εξαιρετοις δορυφορουσαι συνετρεχον· του ηρος τα τερπνα, του θερους τα
τροφιμα, αι μετοπωριναι ευφροσυναι, 77 αι χειμεριναι αναπαυσεις. η γη πιων,
μαλακη, οντως ρεουσα γαλα και μελι, προς καρπογονιαν επιτηδεια, καταρρυτος
πασα υδασι γονιμωτατοις οιον τι καλλος αμηχανον παρεχο μενοις. λεπτα γαρ και
διαφανη τα υδατα, πολυ μεν τηι οψει το τερπνον εχοντα, πλεον δε του τερπνου το
ωφελιμον παρεχομενα.
Προτερον ουν αυτον εδημιουργησε τον τοπον αξιον της υποδοχης των του
θεου φυτευματων, επειτα εφυτευσεν εν αυτωι παντοδαπα καλλη των δενδρων οψιν
τε χαριε στατην και απολαυσιν ηδιστην δι' εαυτων χαριζομενα. πως σοι δυνηθω υπ'
οψιν εναργως αγαγειν την πατριδα, ινα σεαυτον εκ της εξοριας ταυτης ανακαλεσηι;
οι λειμωνες ευανθεις ηδιστον θεαμα· το τουτων χαριεστερον τηι διανοιαι φαντασθητι.
ενταυθα το ροδον μετα της ακανθης εστι, κεκραμενην εχον την αηδιαν τηι χαριτι,
μονονουχι διαμαρτυρομενον ημιν οτι τα τερπνα υμιν, ω ανθρωποι, τοις λυπηροις
αναμεμικται. 78 τωι οντι γαρ ουδεν των ανθρωπινων αγαθων ακραιφνες, αλλ' ευθυς
αι λυπαι ταις ευφροσυναις παραπεπηγασι· τωι γαμωι η χηρεια, τηι παιδοτροφιαι η
μεριμνα, ταις ευπαιδιαις αι αποβολαι, ταις περιφανειαις αι ατιμιαι, ταις ευημεριαις
αι ζημιαι, ταις τρυφαις αι πλησμοναι, ταις υγειαις αι αρρωστιαι. ανθηρον το ροδον,
αλλ' εμοι κατηφειαν εμποιει· οσακις γαρ αν ιδω το ανθος, της αμαρτιας
υπομιμνησκομαι της εμης, δι' ην ακανθας η γη και τριβολους ανατελλειν
κατεδικασθη. και ενταυθα μεν ολιγοχρονιος των ηρινων ανθων η χαρις
επιποθουντας ημας επιλειπουσα· ου γαρ εφθημεν δρεψαμενοι και εν ταις χερσιν
ημων απεμαρανθη. εκει μεντοι το ανθος ου προς βραχυ διαλαμπον, αλλα διαρκες το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

τερπνον εχον· χαριεσσαν την οψιν, ατελεστον την απο λαυσιν, την ευωδιαν
ακορεστον, την ευχροιαν εξαστραπτου σαν. ου βιαι ανεμων παραλυπουσιν, ου
νεομηνιαι απομαραι νουσιν, ου παγετος αποπηγνυσιν, ουχ ηλιου φλογωσις
καταφρυσσει, αλλα πνευμα μετριον, λεπτην και ηδειαν αναπνοην παρεχομενον,
κουφως αυτοις και προσηνως επι πνεον, αδαμαστον χρονωι την χαριν αυτων
διασυζει. τα δε των φυτων καλλη αξια και αυτα της δημιουργιας και της φυτειας
του κτισαντος· οσα φρυγανικα και οσα ενθαμνα, τα μονοστε λεχα, τα πολυκλαδα, τα
υψικομα, τα αμφιθαλη, τα φυλλοβολα, τα αειφυλλα, τα γυμνουμενα, τα αειθαλη, τα
καρπιμα, τα 79 ακαρπα· τα μεν † της χρειας ορωμενα, τα δε προς απολαυσιν
συμβαλλομενα· παντα μεγεθει και καλλει διαφεροντα, κατασκια τοις κλαδοις,
αμφιθαλη ταις κομαις, βρυοντα τοις καρποις, αλλοις ομου αλλην χρειαν και τερψιν
πεποιημενα. εκαστου γαρ των καρπων πολυ μεν το χαριεν, πλεον δε παλιν του
τερπνου το χρειωδες.
Πως σοι παραστησω της ηδονης εκεινης το υπερβαλλον; εαν συγκρινω τοις
ωδε, καθυβριζω μαλλον τηι παραθεσει η τινα σοι εναργειαν εκ της εικονος
παριστημι. παντα τελεια, παντα ωριμα, ου κατα μικρον αυξηθεντα· ου γαρ απο
ανθους επι την ακμην αυξεται, αλλ' επι της οικειας ακμης εκφανεντα, φυσεως
αποτελεσματα ουκ ανθρωπινης επιτεχνη σεως. εκει και ορνιθων παντοδαπων γενη
τωι τε των πτερων ανθει και τηι εκ φυσεως μουσικηι απολαυσιν τινα θαυμαστην δι'
εαυτων παρεχομενα· ωστε δια πασων των αισθησεων ευωχεισθαι τον ανθρωπον τα
μεν ορωντα, των δε ακουοντα, αλλων απτομενον, αλλων οσφραινομενον, ετερων
απογευο μενον. και ζυων ποικιλων θεαματα παντων ημερων, παντων ομοηθων
αλληλοις και ακουοντων και φθεγγομενων ευσυνετα. ου φρικτος ο οφις τοτε, αλλα
προσηνης και ημερος, ουχι φοβερον επικυμαινων τηι γηι και εφερπων, αλλ' υψηλος
επι 80 ποδων βεβηκως. Ἐκει εθετο τον ανθρωπον ον επλασεν. αλλαχου επλασε κακει
εισηγαγεν. ως τους φωστηρας εποιησεν ο θεος και εθετο αυτους εν τωι στερεωματι,
ουτω και τον ανθρωπον επλασε μεν χουν απο της γης, εθετο δε εν τωι παραδεισωι.
σημειωσαι δε οτι ουκ ειρηται ον εποιησεν, αλλ' Ὃν επλασεν. ον μεν γαρ εποιησεν, ο
κατ' εικονα εστιν· ουτος δε ασωματος. το δε ασωματον τοπωι ου περιγραφεται.
ακολουθει μεν γαρ τωι πλασματι το ποιημα, τουτεστι τωι σωματι η ψυχη. ομου γαρ
εστι το συνθετον, αλλα προηγουμενως μεν των σωματων ο τοπος, η δε ψυχη κατ'
επακολουθημα εστιν εν τοπωι δια της προς το σωμα σχεσεως, ουκ εκ της οικειας
φυσεως εμπεριγρα φομενη τοποις [τωι σωματι]. Ἆρα σε ευφρανα εκ των εν τωι
παραδεισωι τερπνων η ελυπησα πλεον τηι των φθαρτων παραδοσει; παντως γαρ που
η διανοια υψηλα και μετεωρα και υπερκοσμια φρονουσα, οια δη το πολιτευμα
εχουσα εν ουρανοις και προς την ανω βλεπουσα αξιαν, της επαγγελιας ενενοει και
περιεσκοπει ακουσεσθαι τι των επηγγελμενων [ταις επαγγελιαις] ημιν 81 αγαθων, α
ουτε οφθαλμος ειδεν ουτε ους ηκουσεν ουτε επι καρδιαν ανθρωπου ανεβη. ει
οφθαλμος ουκ ειδεν, τις ο διηγουμενος; ει ους ουκ ηκουσεν, πως το σον υποδεξεται;
ει επι καρδιαν ανθρωπου ουκ ανεβη, πως η διανοια ημων λαβηι; ουτε τα σωματικα
εκβαλλομεν και τα πνευματικα επιζητουμεν. ως γαρ επι του νομου ην μεν και το
αισθητον, αλλα τυπον εποιει του νοητου, ουτω και τον παραδεισον νοουμεν μεν
σωματικως, αλληγορουμεν δε πνευματικως. Ἐφυτευσεν ο θεος παραδεισον εν Ἐδεμ
κατα ανατολας. τα ονοματα των φυτων σεσιωπηται, ο δε τοπος εν ωι εφυτευσε
παραδεδοται· Ἐν Ἐδεμ, φησιν, εφυτευσεν, τουτεστιν εν τρυφηι· Ἐδεμ γαρ τρυφη
ονομαζεται. αρα ουν τρυφην την δια στοματος απολαυσιν ονομαζει τηι κοιλιαι
παραδεδομενην ης τελος ο αφεδρων, και τρυφην παραδεδωκε την απολλυ μενην και
τουτο εστιν η παρα θεου χαρις, γαστρος πληρωσις και ευπαθεια σωματος και
διαχυσις ηδονην εμποιουσα; η τουτο μεν ουδε ειπειν ευσεβες. ακολασιας γαρ που και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

υβρεως και παντων ομου των απηγορευμενων εφοδιον υπερπιαινειν το σωμα και
καταβαπτιζειν την ψυχην ευκατα φορον ποιουντα προς αμαρτιαν. ουκουν τρυφην
νοησωμεν αξιαν θεου, ινα και την φυτειαν πρεπουσαν τηι γεωργιαι θεου 82
διδαχθωμεν. τις ουν δυναται γενεσθαι τρυφη αγιοις αρμοζουσα; Κατατρυφησον του
κυριου, και δωσει σοι τα αιτηματα της καρδιας σου. Ἐπει ουν απειρον το καλλος της
αρετης απο της πολυποικι λου σοφιας του θεου την αρχην εχον, δια τουτο γεγραπται
οτι Ἐφυτευσεν ο θεος παραδεισον ουχι κατα ανατολην, αλλα Κατα ανατολας.
εκαστον γαρ των πεφυτευμενων παρα του κυριου φυτων εν ιδιωι φωτι
κεκαλλωπισμενον εξηστραπτεν. εκει Του ποταμου τα ορμηματα του ευφραινοντος
την πολιν του θεου· αλλαχου Χειμαρρους τρυφης ονομαζεται, τρεφων και αυξων
των φυτων τα ουρανια καλλη, οστις εν τοις εξης λεγεται Ποταμος ο πορευομενος εξ
Ἐδεμ ποτιζειν τον παραδεισον. Ἐν μεν ουν τοις κατοπιν ελεγετο οτι προτερον την
κτισιν πληρωσας ουτως επεισηγαγεν εις αρχην και δεσποτειαν τον ανθρωπον, νυν
δε το εναντιον προτερον επλασε τον ανθρωπον και τοτε εφυτευσε τον παραδεισον. η
δε αιτια οτι εκει μεν, ινα πληρει τωι οικωι τον οικοδεσποτην επεισαγαγηι και μη
πενητα κτισας υστερον αυτωι την ευποριαν χαρισηται, ενταυθα δε την εκ προκοπης
τελειωσιν αυτωι χαριζομενος αλλαχου εκτισε και υστερον εγκατοικιζει τωι
παραδεισωι, ινα το διαφορον καταμαθων της τε εξω ζωης και της εν παρα δεισωι
διαγωγης εκ της συγκρισεως εκατερων γνωρισηι μεν του καλλους την υπεροχην,
φοβηθηι δε της εκπτωσεως την ζημιαν. 83 Ἵνα δε νοησηις φυτειαν αξιαν της του θεου
χειρος, μνησθητι των εν τωι ευαγγελιωι παρα του κυριου ειρημενων οτι Πασα φυτεια
ην ουκ εφυτευσεν ο πατηρ μου ο ουρανιος εκριζωθη σεται. εξ εκεινης εισι της
φυτειας οι Πεφυτευμενοι εν τωι οικωι κυριου και εν ταις αυλαις του θεου
εξανθουντες. και παλιν εν τωι προφητηι· Ἐγω εφυτευσα σε αμπελον καρποφορον
πασαν αληθινην. αποτολμαι και λεγει ο μιμητης του Χριστου οτι Θεου συνεργοι
εσμεν· θεου γεωργιον εστε· Ἐγω εφυτευσα, Ἀπολλως εποτισεν, ο δε θεος ηυξανεν.
και ο δικαιος ωμοιωται τωι ξυλωι τωι πεφυτευμενωι παρα τας διεξοδους των υδατων,
ο τον καρπον αυτου δωσει εν καιρωι αυτου και το φυλλον αυτου ουκ απορρυησεται·
και ∆ικαιος ως φοινιξ ανθησει· και Ἄμπελον εξ Αιγυπτου μετηρας, εξεβαλες εθνη
και κατεφυτευσας αυτην. Πειραθητι τοινυν δια των τοιουτων διδαγματων εν
περινοιαι γενεσθαι εκεινου, ινα γενηι κατα τας αυγας του θειου φωτος, εν οις το φως
της γνωσεως ανατελλει ως ο παραδεισος της τρυφης φυτευομενος. καν χωριον δε τι
νοηις δεκτικον των αγιων, εν ωι παντες οι επι γης διαλαμψαντες εν εργοις αγαθοις
απολαυοντες της του θεου χαριτος και της θειας και νοητης τερπνοτητος
διαιτωνται, ουκ αποπιπτεις της πρεπουσης περι αυτου εικασιας. εκει γ' ουν
ερριζωμεναι τινες και παγιως ερηρεισμεναι αγαθαι δυναμεις, λειτουργοι των αγιων,
αις ο ανθρωπος παρεδοθη αρτιγενης ων και πολλης δεομενος 84 συγγυμνασιας προς
την τελειωσιν. εν ωι το συστημα των αγιων, εν ωι αι ανατολαι του φωτος, εν ωι η
τρυφη της ψυχης, εκει εθετο ο θεος τον ανθρωπον. ει σαρκινος ει, εχεις την
υπογραφην του σωματικου εκεινου και την ηδιστην εμφορησιν· ει μεγαλην ηγηι την
απολαυσιν των αισθητων, επειγου προς ταυτην, εν ηι χορηγια τρυφης αδιαλειπτος. ει
πνευματικος ει και υψηλοτερα φρονεις των σωματικων απολαυσεων, αναβηθι τηι
διανοιαι προς τα καλλη των αγγελων και καταμαθε τους εν αυτοις της δικαιοσυνης
καρπους, θεασαι τον ποταμον του θεου τον πεπληρωμενον υδατων, ου Τα ορμηματα
ευφραινουσι την πολιν του θεου, εκεινην την πολιν, Ἧς τεχνιτης και δημιουργος ο
θεος. εκεινην την πολιν διαρρεει ο ποταμος του θεου ουτος ο αρχομενος εξ Ἐδεμ ο
ποτιζων τον παραδεισον. παντα ταυτα τηι διανοιαι καταμαθων δοξαζε τον θεον, οτι
αυτωι πρεπει η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. αμην.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3


