Contra Eunomium
αʹ. Προοιμιον οτι ου συμφερει τους μη καταδεχομενους την ωφελειαν
ευεργετειν πειρασθαι. Cap.1.2 βʹ. Ὅτι δικαιως προς την αντιρρησιν ηλθομεν του
αδελφου κατηγορηθεντος υπεραλγησαντες. Cap.1.3 γʹ. Ὅτι ουδεν μεγα κατα την
του λογου δυναμιν ενι δοντες τωι βιβλιωι του Ευνομιου εικοτως κατεθαρσησαμεν της
αντιρρησεως. Cap.1.4 δʹ. Ὅτι πολληι ματαιοτητι και περιττολογιαι εν τωι ιδιωι λογωι
εχρησατο ο Ευνομιος, μη πανυ σπουδαζων περι τα καιρια. Cap.1.5 εʹ. Ὅτι ου καλως
εποιησεν Ευσταθιον τον Ἀρμενιον και Βασιλειον τον Γαλατην τους επισκοπους εν
τοις ιδιοις κωμωιδησας λογοις. Cap.1.6 ʹ. Μνημη του προστατου της ασεβειας Ἀετιου
και αυτου Ευνομιου, δι' ολιγων και τα γενη και τα επιτηδευ ματα των ανδρων
περιεχουσα. Cap.1.7 ζʹ. Ὅτι αυτος υφ' εαυτου ελεγχεται ο Ευνομιος ακατ ηγορητος
την απολογιαν ποιησαμενος. Cap.1.8 ηʹ. Ὅτι αι λοιδοριαι, αις κατα Βασιλειου
εχρησατο, τουτωι μαλλον η εκεινωι πρεπουσαι εκ των πραγματων δει κνυνται.
Cap.1.9 θʹ. Ὅτι εγκαλων Βασιλειωι το μη προστηναι του λο γου εν τωι καιρωι των
αγωνων ουδε αυτος επιδεικνυται αλ λοτριος ων του εγκληματος. Cap.1.10 ιʹ. Ὅτι
παντα οσα ωνομασεν αυτον υβριστικα ρηματα απ' αυτων των πραγματων ψευδη
διελεγχεται. Cap.1.11 ιαʹ. Ὅτι ψυχρως εχρησατο τωι κατα το αθλον σοφι σματι, δι'
ου κατασκευαζει παρ' ημων ομολογεισθαι το κε κρισθαι αυτον και μη ακατηγορητον
την απολογιαν ποιη σασθαι. Cap.1.12 ιβʹ. Ὅτι ματην επονειδιζει την δειλιαν τωι
τοσαυτην ανδρειαν επι των αγωνων προς βασιλεας τε και υπαρχους
δειξαντι. Cap.1.13 ιγʹ. Μνημη των δογματικως αυτωι ειρημενων και κατα διαιρεσιν
προς τα ειρημενα μαχη. Cap.1.14
Ὅτι κακως εποιησε μνημονευων του σωτηριου
δογματος, μη πατερα και υιον και αγιον πνευμα καθως παραδεδοται ονομαζων,
αλλα και αλλοις ονομασι χρησαμενος κατα το ιδιον βουλημα. Cap.1.15 ιεʹ. Ὅτι
κακως εποιησε μονην την του πατρος ουσιαν κυριωτατην ειπων και ανωτατω,
κατασκευαζων κατα το σιω πωμενον ακυρον τε ειναι του υιου και του πνευματος
την ουσιαν και κατω. Cap.1.16 ι ʹ. Ἐξετασις του της υποταγης σημαινομενου, καθ' ο
λεγει υποτεταχθαι τηι του πατρος και του υιου ουσιαι την του πνευματος φυσιν· εν ωι
κατεσκευασθη οτι συντασσεται το πνευμα το αγιον πατρι και υιωι, ουχ
υποτασσεται. Cap.1.17 ιζʹ. Ἐξετασις των ενεργειων τινες κατα την φυσιν εισιν, ας
επεσθαι ουτος λεγει τηι του πατρος και του υιου ουσιαι. Cap.1.18 ιηʹ. Ὅτι ου κατα
λογον ποιει εις πληθος ουσιων το δογμα διαμεριζων, ουδεμιαν αποδειξιν του ταυτα
ουτως εχειν παρεχομενος. ξαπ.1.19 ιθʹ. Ὅτι απλην λεγων την θειαν ουσιαν μεχρις
ονοματος συγχωρει την απλοτητα. ξαπ.1.20 κʹ. Ὅτι κακως ποιει της του μονογενους
υπαρξεως ενεργειαν τινα προεπινοων απεργαστικην της του Χριστου υποστασεως.
Cap.1.21
καʹ. Ὅτι χαλεπωτερα της Ἰουδαικης πλανης η τουτων
βλασφημια. Cap.1.22 κβʹ. Ὅτι ου χρη το μειζον και το ελαττον επι της θειας ουσιας
δογματιζειν· εν ωι και εκθεσις τεχνικη των εκκλησια στικων δογματων. Cap.1.23
κγʹ. Ὅτι ουκ αμαρτυρος εστιν η της πιστεως διδασκαλια ταις γραφικαις μαρτυριαις
ησφαλισμενη. Cap.1.24 κδʹ. Ὅτι ματαιολογει μεγεθη και διαφορας εργων και
ενεργειων εν τοις δογμασι της ευσεβειας τεχνολογων. Cap.1.25 κεʹ. Ὅτι ο
πρεσβυτερον κατα τι διαστηματικον νοημα του υιου τον πατερα κατασκευαζων
αναγκασθησεται μηδε τον πατερα αναρχον λεγειν. ξαπ.1.26 κ ʹ. Ὅτι ουχ αρμοσει και
τηι κτισει το τοιουτον θεω ρημα ο επι του υιου και του πατρος εξητασθη, οπερ εκεινοι
βιαζονται, αλλα χρη τον μεν υιον αιδιως συν τωι πατρι θεωρεισθαι, την δε κτισιν απο
τινος ωρισμενου <χρονου> την αρχην εσχηκεναι ομολογειν. Cap.1.27 κζʹ. Ὅτι ματην
υπελαβε τας αυτας ενεργειας τα αυτα εργα ποιειν και την παραλλαγην των εργων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

παρηλλαγμενας τας ενεργειας ενδεικνυσθαι. Cap.1.28 κηʹ. Ὅτι ματην υπελαβεν
απαραβατον ειρμον εν τηι των φυσεων συμφωνιαι δυνασθαι συστηναι. Cap.1.29 κθʹ.
Ὅτι ματην ωιηθη την εν ταις ενεργειαις αμφιβολιαν διαλυειν εκ των ουσιων, και το
εμπαλιν. Cap.1.30 λʹ. Ὅτι ουδεις εστι λογος θεικος ο τα τοιαυτα ζητειν κελευων· εν
ωι κατεσκευασθη και το ματαιον της εν τουτοις φιλοσοφιας. Cap.1.31 λαʹ. Ὅτι
ικανη εστιν εις γνωσιν της κατα την ουσιαν ταυτοτητος η δια της προνοιας
κατανοησις. Cap.1.32 λβʹ. Ὅτι αδιανοητος η αποφασις του ειποντος ακολου θειν
τον τροπον της γεννησεως τωι τροπωι της ομοιοτητος. Cap.1.33 λγʹ. Ὅτι ματην
απεφηνατο τηι φυσικηι του γεννωντος αξιαι διαδεικνυσθαι τον της γεννησεως
τροπον. Cap.1.34 λδʹ. Μνημη των επι διαβοληι του ομοουσιου παρ' αυτου ρηθεντων
και προς τα ειρημενα μαχη. Cap.1.35 λεʹ. Κατασκευη του προς τον μανιχαισμον
ρεπειν το δογμα των Ἀνομοιων. Cap.1.36 λ ʹ. Μνημη παλιν του εκκλησιαστικου
δογματος εν παραδρομηι. Cap.1.37 λζʹ. Συνηγορια των παρα του μακαριου Βασιλειου
ρη θεντων παρα τουτου δε διαβαλλομενων, εν οις φησιν ο ημε τερος την <του>
πατρος προσηγοριαν και την του αγεννητου δυνασθαι την αυτην σημαινειν
διανοιαν. Cap.1.38 ληʹ. Μαχη προς τους σοφισματωδεις αυτου συλλογι σμους δι'
επιχειρηματων πλειονων. ξαπ.1.39 λθʹ. Ἀποκρισις προς το επιφερομενον παρ' αυτου
ερω τημα, ει ο ων γενναται. Cap.1.40 μʹ. Ὅτι ψυχρως συστηναι εαυτωι επεχειρησεν,
ελεγ χθεις παρα του μακαριου Βασιλειου. Cap.1.41 μαʹ. Ὅτι το επακολουθουν ου
ταυτον εστιν εκεινωι ωι επηκολουθει. Cap.1.42 μβʹ. Ἑρμηνεια της του αγεννητου
σημασιας και του αιδιου θεωρια. Cap.2.1 αʹ. Ὁ δευτερος λογος την σαρκωσιν του
θεου λογου και την δοθεισαν παρα του κυριου τοις μαθηταις πιστιν εκ διδασκει, και
τους ταυτην ανατρεποντας αιρετικους και ετερα προσεπινοησαντας ονοματα εκ του
πατρος του διαβολου ειναι λεγει Cap.2.2 βʹ. Ειτα την του αιδιου πατρος και υιου
και αγιου πνευματος δια πλειονων ερμηνειαν διεξεισιν. Cap.2.3 γʹ. Ἔπειτα την του
ακατονομαστου της αγιας τριαδος ονοματος και την των προσωπων προς αλληλα
σχεσιν ετι τε το της ουσιας αγνωστον και την προς ημας αυτου συγ καταβασιν και
την εκ της παρθενου γεννησιν και την δευ τεραν αυτου παρουσιαν και την εκ
νεκρων αναστασιν τε και ανταποδοσιν. Cap.2.4 δʹ. Μετα τουτο την κατα μερος του
Ευνομιου περι του οντος κενην και βλασφημον εκθεσιν πανσοφως
διελεγχει. Cap.2.5 εʹ. Ειτα το αδιανοητον των του Ευνομιου ρηματων των την
ουσιαν του πατρος μη χωριζεσθαι η μεριζεσθαι η αλλο τι γινεσθαι λεγοντων
θαυμαστως ανατρεπει. Cap.2.6 ʹ. Ειθ' ουτως την του υιου προς τον πατερα ενοτητα
και του Ευνομιου το των γραφων αμυητον και ανοητον δει κνυσι. Cap.2.7 ζʹ. Προς
τουτοις δεικνυσιν οτι ου μονον εκ του πατρος ο μονογενης, αλλα και εκ της
παρθενου απαθως εκ πνευ ματος αγιου γεννηθεις την ουσιαν ουκ εμερισεν, αλλ'
ουδε η των ανθρωπων φυσις γεννωμενη απο των τικτοντων μερι ζεται η σχιζεται,
καθως απο τε του Ἀδαμ και του Ἀβρααμ πανσοφως απεδειχθη. Cap.2.8 ηʹ. Ἐπι
τουτοις την του μονογενους και την του πρω τοτοκου ερμηνειαν τετρακις παρα του
αποστολου ρηθεισαν πανυ αρμοδιως διεξεισιν. Cap.2.9 θʹ. Ειτα παλιν την του
μονογενους γεννησιν ετερας τε διαφορους υλικας τε και αΰλους γεννησεις
τεχνολογησας απαυγασμα δοξης και ου κτισμα τον υιον μεγαλοπρεπως
αποδεικνυσιν. Cap.2.10 ιʹ. Ἔπειτα την του Κυριος εκτισε με ρησιν και τον περι της
αρχης του υιου λογον το τε απατηλον των του Ευνομιου ρηματων και την λεγουσαν
ρησιν Την δοξαν μου ετερωι ου δωσω ποικιλως διεξετασας καλως διηρμηνευσεν.
Cap.2.11 ιαʹ. Ειτα την του παντοκρατορος αξιαν και την του μονογενους αιδιοτητα
και το Γενομενος υπηκοος διασαφη σας το του Ευνομιου ανοητον εν τωι λεγειν ουκ
εκ της υπακοης αυτον προσλαβειν το ειναι υιον δεικνυσιν. Cap.2.12 ιβʹ. Ειθ' ουτως
την του μεσιτου ερμηνειαν του τε ομοιου και αγεννητου και γεννητου την τε εικονα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

και σφρα γιδα της του παντοκρατορος ενεργειας και των εργων παγ καλως
διεξεισιν. Cap.2.13 ιγʹ. Μετα τουτο την ευαγγελικην διερμηνευει ρησιν Ὁ πατηρ
κρινει ουδενα· ετι του μετα ψυχης και σωματος ανα ληφθεντος ανθρωπου παρα του
κυριου την τε παραβασιν του Ἀδαμ και τον θανατον και την εκ νεκρων εξαναστασιν
διε σαφησε. Cap.2.14 ιδʹ. Προς τουτοις την δοξαν ην η εκκλησια ο τε Ευνομιος περι
του αγιου εχουσι πνευματος διεξερχεται, και οτι ου τρεις θεοι αλλ' εις, ο πατηρ και ο
υιος και το αγιον πνευμα· προς οις και διαφορους υποταγας εκτιθεται, εν οις και την
παρα παντων προς τον υιον υποταγην <και την> του υιου προς τον πατερα την
αυτην απεδειξεν. Cap.2.15 ιεʹ. Ειτα το αδιανοητον του Ευνομιου δια πολλων απο
δειξας ποτε μεν κτιστον το αγιον λεγοντος πνευμα και του υιου εργον καλλιστον,
ποτε δε απο των ενεργειων αυτου θεον ομολογουντος τελειοι τον λογον. Cap.3.1
αʹ. Ὁ τριτος ουτος λογος τριτην πτωσιν του Ευνομιου δεικνυει ως εαυτον
διελεγχοντος και ποτε μεν λεγοντος οτι δια το γεννηθηναι κατα φυσιν δει υιον τον
μονογενη ονομα ζεσθαι, ως της αγιας γραφης, φησιν, ανωθεν τουτο δηλου σης, ποτε
δε οτι δια το κτισθηναι μηκετι υιον αλλα ποιημα λεγεσθαι. Cap.3.2 βʹ. Ειτα παλιν
την του Κυριος εκτισε με ρησιν παγ καλως και αρμοδιως και ακριβως διεξετασας
εκτιθεται. Cap.3.3 γʹ. Ἔπειτα την του γεννητου και αγεννητου ουκ αλλο τριωσιν
ουσιας εκ τε του Ἀδαμ και Ἄβελ και ετερων υπο-δειγματων δεικνυσιν. Cap.3.4 δʹ.
Ειθ' ουτως την του υιου προς τον πατερα ενοτητα και το ταυτον της ουσιας και
κοινον της φυσεως· εν ωι και φυσιολογια περι γεννησεως οινου, και οτι ο τε υιος και
το γεννημα επι της του μονογενους προσηγοριας ομογενη την οικειοτητα
εχουσιν. Cap.3.5 εʹ. Προς τουτοις το ακαταληπτον της θειας ουσιας διεξεισι και το
προς την Σαμαρειτιν ρηθεν Ὑμεις προσκυνειτε ο ουκ οιδατε ερμηνευει. Cap.3.6 ʹ.
Μετα ταυτα την του υιου κλησιν και <την> του γεννηματος διαφορας τε υιων θεου
πλειστας και ανθρωπων και κριων και απωλειας φωτος τε και ημερας εκτιθεται.
Cap.3.7 ζʹ. Προς οις τας του μονογενους προσηγοριας θεικας τε και ανθρωπινας
διερμηνευσας το γεννητον και αγεννητον διεξετασας τον λογον πληροι.
Cap.4.1 αʹ. Ὁ τεταρτος ουτος λογος την περι του γεννηματος φυσιολογιαν και
την περι της απαθους γεννησεως του μονο γενους και το Ἐν αρχηι ην ο λογος ετι τε
την εκ παρθενου γεννησιν σαφως διερμηνευει. Cap.4.2 βʹ. Ειθ' ουτως τα αρμοζοντα
περι της υποστασεως της γη<ινη>ς ταυτα περι του μονογενους τον Ευνομιον ειρη
κεναι διελεγξας τρεπτον αυτον και κτιστον βουλομενον δειξαι αποδεικνυσιν.
Cap.4.3 γʹ. Ειτα τον περι του πρωτοτοκου λογον παλιν ως παρα του αποστολου
τετρακις μνημονευθεντα θαυμασιως διεξ εισιν. Cap.4.4 δʹ. Μετα τουτο παλιν το
απαθες της του κυριου γεν νησεως και το του Ευνομιου ανοητον ως την
γεννηθεισαν ουσιαν την του υιου προσηγοριαν εχειν ειποντος, παλιν δε
επιλαθομενου και την του υιου προς τον πατερα σχεσιν αρνουμενου· εν οις και το
κατα την Κιρκην και το <του> μανδραγορου διεξεισι φαρμακον. Cap.4.5 εʹ. Παλιν τε
τον Ευνομιον υπο της αληθειας αναγκα ζομενον τωι ορθωι συνηγορουντα δεικνυσι
δογματι, κυριωτατην και πρωτην ου μονον την του πατρος, αλλα και την του
μονογενους ουσιαν ομολογουντα. Cap.4.6 ʹ. Ειτα τον περι του γεννηματος και
ποιηματος και κτισματος γυμναζει λογον και το αμεσιτευτον και αμεριστον της
ουσιας και την προς τον κτισαντα και πεποιηκοτα σχεσιν ασεβως παρα τε Ευνομιου
και Θεογνωστου λεγομενα αποδεικνυσι. Cap.4.7 ζʹ. Προς τουτοις το ασυγκριτον
των μετα τον υιον γενο μενων, και την κακουργως παρα του Ευνομιου επινοηθεισαν
δια της του μονογενους και του υιου ονομασιας εις απατην των ακροωμενων
επικεκρυμμενην ειδωλολατρειαν σοφως και εντεχνως διελεγχει. Cap.4.8 ηʹ. Ειθ'
ουτως την του πατρος και υιου ουσιαν απαρ αλλακτον δεικνυσιν· εν ωι και πολλας
παραλλαγας και αρμονιας εκδιδασκει, την τε μορφην και σφραγιδα και χα ρακτηρα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

διασαφων. Cap.4.9 θʹ. Ἔπειτα ουσιαν τε και γεννησιν διασαφησας την του
Ευνομιου κενολογιαν και φλυαριαν κροταλωι εοικεναι αποκαλει. Cap.4.10 ιʹ. Ειτα
τα περι της του μονογενους γεννησεως παρα του μεγαλου Βασιλειου ρηθεντα ως
παρα Ευνομιου κακως διαβληθεντα σοφως διελεγξας τον λογον πληροι.
Cap.5.1 αʹ. Ὁ δε πεμπτος λογος τα παρα της του αποστολου Πετρου φωνης
ρηθεντα επαγγελλεται ειπειν, αναβαλλεται δε, και προτερον μεν περι της κτισεως
διαλεγεται, οτι μηδεν αυτης εστι σεβασμιον, αλλ' απαιδευτωι και ασθενει διανοιαι
πλανηθεντες οι ανθρωποι και το καλλος αυτης θαυμασαντες τα μερη του κοσμου
εθεοποιησαν· εν ωι και την Ἠσαΐου ρησιν το Ἐγω θεος πρωτος παγκαλως
διηρμηνευσεν. Cap.5.2 βʹ. Ειτα την Πετρου διεξεισι ρησιν οτι Κυριον και Χριστον ο
θεος αυτον εποιησεν· εν ωι και την παρα Ευνο μιου αντιρρησιν, ην κατα του αγιου
Βασιλειου δια την τοι αυτην ρησιν εποιησατο, τας τε λοιδοριας και υβρεις υφει
μενως εξεθετο. Cap.5.3 γʹ. Προς ας απαντησις θαυμαστη τις και ξενη και αποδειξις
της του σταυρωθεντος δυναμεως, και οτι της αν θρωπινης φυσεως, ου της του
μονογενους παρα του πατρος η υψωσις γεγονε, και ερμηνεια του σταυρικου
σχηματος και της του Χριστου προσηγοριας και τα εκ της ανακραθεισης θεοτητος τωι
ανθρωπινωι χαρισθεντα αγαθα. Cap.5.4 δʹ. Ειτα την Ευνομιου συκοφαντιαν, ως
ανθρωπον εις ανθρωπον κεκενωσθαι τον μεγαν Βασιλειον λεγοντα, ψευδη
αποδεικνυσι, και την του μονογενους κενωσιν επι ανακλησει του πεπονθοτος
ανθρωπου γεγονεναι αποφαινει. Cap.5.5 εʹ. Μετα τουτο ου δυο Χριστους ουδε δυο
κυριους, αλλ' ενα Χριστον και ενα κυριον αποδεικνυσι, και οτι η θεια φυσις τηι
ανθρωπινηι μιχθεισα ασυγχυτους εκατερας φυσεως τας ιδιοτητας διετηρησε, και δια
την συμφυΐαν κοινας και τας ενεργειας κατονομαζεσθαι [ειρηκε], του τε θειου εις
εαυτον και τα παθη του δουλου αναλαμβανοντος και του ανθρωπινου τηι δεσποτικηι
τιμηι συνδοξαζομενου και τηι δυ ναμει της ανακραθεισης θειας φυσεως εις εαυτην
της αν θρωπινης αναποιηθεισης, δια πολλων πανσοφως εξεθετο. Cap.6.1 αʹ. Και ο
εκτος δε λογος ου ψιλον ανθρωπον τον επι σωτηριαι των ανθρωπων ελθοντα, ως ο
Ευνομιος τον μεγαν Βασιλειον ειπεν ειρηκεναι ψευδως διαβαλλων, δεικνυσιν, αλλα
τον μονογενη του θεου υιον σαρκα ανθρωπειαν ενδυσαμενον και μεσιτην θεου και
ανθρωπων γενομενον, παθητον σαρκι, απαθη τηι θεοτητι, πιστωσαμενος τον
Ευνομιον συκοφαντην απεδειξεν. Cap.6.2 βʹ. Ειτα παλιν της του Πετρου μεμνηται
φωνης της Ἐποιησε, και της εκ της προς Ἑβραιους η φησιν απο-στολον και αρχιερεα
τον Ἰησουν παρα θεου γεγενησθαι, ικανως τε υπερ των παρα Ευνομιου επαχθεντων
αυτωι εγ κληματων απολογησαμενος αυτον τον Ευνομιον συνηγορουντα τοις του
μεγαλου αποδεικνυσι Βασιλειου λογοις και κυριον τον μονογενη υιον σαρκα
ενδυσαμενον γεγονεναι λεγοντα. Cap.6.3 γʹ. Ἔπειτα το προς τον Φιλιππον ρηθεν
παρα του κυριου Ὁ εωρακως εμε, τον εν τωι αλλοιωθεντι σωματι οντα, εωρακε τον
πατερα, θαυμασιως διεξεισιν· εν ωι και το κατα το φιλανθρωπον παθος του κυριου
και το του πατρος απα θες δημιουργικον τε και προνοητικον και την των ανθρω πων
συμφυΐαν και εις τα εξ ων συνετεθησαν αναλυσιν παγ καλως διεληλυθεν.
Cap.6.4 δʹ. Ειτα παλιν την παρα του Πετρου ρησιν αναλαβων οτι Κυριον και Χριστον
ο θεος αυτον εποιησε, και δια πολ λων συλλογισμων ταυτην πανσοφως διασαφησας
εν ταυτηι τον Ευνομιον τωι ορθωι συνηγορουντα δεικνυσι δογματι· εν οις τα τε θεια
και ανθρωπινα ονοματα δια την των φυσεων ανακρασιν εκατεραι φυσει εφαρμοσας
τον λογον πληροι. Cap.7.1 αʹ. Ουτος δε ο ζʹ λογος την κυριος λεξιν ουκ ουσιας
ονομα κατα την Ευνομιου εκθεσιν, αλλ' αξιας εκ τε των προς Κορινθιους διαφορων
ρητων και των προς Ἑβραιους της τε του κυριου φωνης αποδεικνυσι, πολλα τε περι
πνευ ματος και κυριου θαυμαστως φιλοσοφησας τον Ευνομιον απο των ιδιων
ελεγχει ρηματων τοις ορθοις συνηγορουντα και μη βουλομενον δογμασι και τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

ιδιοις βαλλομενον βελεσιν. Cap.7.2 βʹ. Ειτα λεγει οτι η προσφυης των ονοματων
προς τα πραγματα σχεσις αμεταθετος εστιν, ειθ' ουτως τον περι <του> γεννητου και
αγεννητου λογον ως καλλιστα διεξεισι. Cap.7.3 γʹ. Μεθ' α περι παραλλαγης
ονοματων και πραγμα των διεξιων περι των ανευ αιτιας αγεννητων και
ανυπαρκτων, οιον σκινδαψου και Μινωταυρου και βλιτυρι και Κυκλωπος και
Σκυλλης, των μηδ' ολως γεννηθεντων, διεξελθων τα κατ' ουσιαν αλλοτρια
φθαρτικα αλληλων υπαρχοντα δει κνυσιν, ως πυρ υδατος και τα λοιπα αλληλων· επι
δε πατρος και υιου κοινης της ουσιας ουσης και εν αλληλοις των ιδιο τητων ουσων
ουδεμια τηι φυσει λωβη επαγεται. Cap.7.4 δʹ. Ἔπειτα λεγει οτι παντα τα εν τηι κτισει
οντα πραγ ματα παρα ανθρωπων ωνομασται, ει και διαφορως παρ' εκα στου
καλειται εθνους, ως και η του αγεννητου <προση γορια> παρ' ημων ωνομασται·
αυτης δε της θειας ουσιας προσηγοριαν κυριαν της θειας εχουσαν φυσεως εμφασιν η
καθολου μη ειναι η ημιν αγνωστον ειναι. Cap.7.5 εʹ. Πολλα τε περι του οντος και
αγεννητου και αγα θου διαλεχθεις περι τε της ομοουσιοτητος και των ανθρω πινων
ψυχων και της των σωματων ομοουσιοτητος ετι τε των ουρανιων δυναμεων το μη
παρηλλαγμενον της ουσιας δειξας, αλλα την των αξιωματων διαφοραν, τον λογον
πληροι. Cap.8.1 αʹ. Ὁ δε ηʹ λογος την παρα των αιρετικων βλασφη μιαν των εξ
ουκ οντων τον μονογενη λεγοντων και οτι ην οτε ουκ ην πανυ θαυμαστως
ανατρεπει και ου προσφατον αλλ' εξ αιδιου τον υιον οντα δεικνυσιν εκ τε του τωι
Μωυσει ειρηκεναι Ἐγω ειμι ο ων, τωι δε Μανωε Ἵνα τι ερωταις το ονομα μου και
τουτο εστι θαυμαστον; προς τουτοις και ο ∆αβιδ προς τον θεον φησι Συ δε ο αυτος ει
και τα ετη σου ουκ εκλειψουσιν, αλλα και ο Ἠσαΐας Ἐγω θεος πρωτος και εγω μετα
ταυτα, και ο ευαγγελιστης Ἐν αρχηι ην και προς τον θεον και θεος ην· και μητε αρχην
μητε τελος εχοντα, ειδωλολατρας δε τους προσφατον εξ ουκ οντων αυτον λεγοντας
αποδεικνυσιν· εν οις και το απαυγασμα της δοξης και τον χαρακτηρα της
υποστασεως παγκαλως διερμηνευει. Cap.8.2 βʹ. Ειτα την βουλησιν του πατρος περι
της του υιου γεννησεως διεξιων δεικνυσι το αγαθον βουλημα εξ αιδιου ον, οπερ
εστιν ο υιος, τωι πατρι ενυπαρχων καθαπερ τηι φλογι η αυγη και τωι οφθαλμωι η του
οραν ενεργεια συμφυης ουσα τηι βουλησει. Cap.8.3 γʹ. Ειθ' ουτως τα περι της ουσιας
του υιου ως προεξ ετασθεντα παραδραμων το [περι] της γεννησεως σημαινο μενον
διεξεισι διαφορους ειπων γεννησεις εξ υλης και τεχνης, ως οικοδομηματων, και εκ
της των ζυων διαδοχης, των τε εξ απορροιας, ως εφ' ηλιου και ακτινος, λαμπαδος
και αυ γης, αρωματων και μυρων και της εξ αυτων ποιοτητος και των εκ του νου
λογων, και των απο σηψεως ξυλων και πυρος συμπιλησεως και ετερων μυριων,
πανσοφως διεληλυθεν. Cap.8.4 δʹ. Προς τουτοις τας περι θεου ενεργειας εκ των αν
θρωπινων δεικνυσιν υποδειγματων· και γαρ ο χειρες και ποδες και τα λοιπα μορια
του σωματος, μεθ' ων οι αν θρωποι δημιουργουσι, τουτο αντι παντων επι θεου
μονον το βουλημα υπαρχει. ουτω δε και το περι της γεννησεως παρηλλαγμενον
τυγχανει· διο και μονογενης προσηγορευται, δια το μηδεμιαν κοινωνιαν ετερας
γεννησεως η αδελφην εχειν την κτισιν, αλλ' απαυγασμα δοξης και οσμη μυρου
λεγομενος το συνημμενον και συναΐδιον της προς τον πατερα σχεσεως δεικνυσιν.
Cap.8.5 εʹ. Ειτα την του δημιουργου και μονογενους υποστασιν ουκ αρχην εχουσαν
ωσπερ και τα δημιουργηματα, ως ο Ευνομιος φησιν, αλλ' αναρχον και αΐδιον
<δειξας>, και μηδε μιαν κοινωνιαν μητε απο της ουσιας μητε απο των ονοματων τον
μονογενη προς την κτισιν εχοντα, αλλ' εξ αιδιου τωι πατρι συνοντα, καθως η
παναρετος λεγει Σοφια, αρχην τε και τελος και μεσοτητα χρονων οντα· πολλα τε
περι της του μονογενους θεοτητος και αιδιοτητος, ετι τε περι ψυχων και αγγελων
και ζωης και θανατου ειπων τον λογον πληροι. Cap.9.1 αʹ. Ὁ θʹ λογος την
Ευνομιου θεολογιαν μεχρι μεν τινος καλως ρηθεισαν λεγει. ειτ' εφεξης εκ των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

Φιλωνος λογων το Ὁ θεος προ των αλλων οσα γεννητα, δια την συγ γενειαν του
φρονηματος μετα των ιδιων αναμιξας λογων, προσθεις δε και το Της ιδιας
κατακρατει δυναμεως, την υπερβολην της ατοπιας μυσαχθεις θαυμαστως
εξελεγχει. Cap.9.2 βʹ. Ειτα την του υιου γεννησιν ου κατα την Ευνομιου φωνην
Τοτε εγεννησε λεγοντος, οτε ηθελησεν ο πατηρ, και ου προτερον, αλλα παντων
αγαθων και καλων πληρωμα τον υιον οντα αει εν τωι πατρι θεωρεισθαι πανσοφως
υπεδειξεν, <απ'> αυτων των Ευνομιου λογων συνηγοριαν ποιησαμενος της τοιαυτης
αποδειξεως. Cap.9.3 γʹ. Και οτι ου κατα την κοινην και σαρκωδη γεννησιν η
προαιωνιος του μονογενους τεκμαιρεται, αλλ' αναρχος εστι και ατελευτητος, και ου
καθως Ευνομιος απο των Πλατωνι περι ψυχης ρηθεντων και της παρ' Ἑβραιοις του
σαββα του αναπαυσεως ανοητως αναπλαττει, μη ειδως την δυναμιν
αυτων. Cap.9.4 δʹ. Ειτα την κατα του μεγαλου Βασιλειου παρα του Ευνομιου
συκοφαντιαν ως αγεννητον τον μονογενη καλουντος ψευδη αποδειξας παλιν περι
το αΐδιον και ον και ατελευ τητον του μονογενους, δημιουργιας τε και φωτος και
σκοτους πανσοφως διεξελθων τον λογον πληροι. Cap.10.1 αʹ. Ὁ ιʹ δε λογος το
ανεφικτον και ακαταληπτον της των οντων ευρεσεως διεξερχεται. εν ωι και τα περι
της φυ σεως και διαπλασεως του μυρμηκος παραδοξως εκτιθεται, και την
ευαγγελικην ρησιν Ἐγω ειμι η θυρα και η οδος, των τε θειων ονοματων τας
προσηγοριας και ερμηνειας την τε των υιων Βενιαμιν ιστοριαν διεξεισιν. Cap.10.2
βʹ. Ειτα την αιωνιον ζωην τουτεστι τον Χριστον τοις μη ομολογουσι θαυμαστως
υπεδειξε και θρηνον αυτοις τον επι τωι Ἰεχονιαι του Ἰερεμιου εξετραγυδησε προς
Μοντανον και Σαβελλιον οικειως εχουσιν. Cap.10.3 γʹ. Ἔπειτα το αΐδιον της του
υιου γεννησεως και το ταυτον της ουσιας τωι γεννησαντι αχωριστον δεικνυσι, το δε
του Ευνομιου ανοητον τοις κατα ψαμαθων παιζουσιν απει καζει νηπιοις.
Cap.10.4 δʹ. Μετα τουτο τον κυριως οντα υιον και εν τοις κολ ποις οντα του πατρος
απλουν τε και ασυνθετον και μη κυρι ευομενον παρα του πατρος μητε δουλευοντα
τον ημας της δουλειας απαλλαξαντα δεικνυσιν· και ει μη τουτο, ουκ αυτος μονος,
αλλα και ο πατηρ ως εν τωι υιωι ων και εν ων δουλος εσται· απο δε του ειναι η του
οντος επωνυμια παρ εσχηματισται. παντα δε ταυτα γενναιως και θαυμαστως
διεξετασας τον λογον πληροι. Cap.11.1 αʹ. Ὁ ιαʹ λογος ου τωι πατρι μονον του
αγαθου την επωνυμιαν οφειλεσθαι, ως φησιν ο Ευνομιος ο μιμητης Μανι χαιου και
Βαρδησανου, αλλα <οτι> και τωι υιωι τωι δια φιλαν θρωπιαν και αγαθοτητα τον
ανθρωπον πλασαντι και δια σταυρου και θανατου αναπλασαντι η του αγαθου
προσηγορια οφειλεται, δεικνυσι. Cap.11.2 βʹ. Και οτι ου διθεΐα αγαθου και κακου,
ως Μαρ κιων ο ομοφρων αυτου οιεται, πανσοφως εκ της ευαγγελικης ρησεως της
∆ιδασκαλε αγαθε λεγουσης και της του αμπε λωνος παραβολης Ἠσαΐου τε και
Παυλου αποδεικνυσι, και οτι ου την επωνυμιαν του οντος η αγαθου [η την του πα
τρος αλλοτριωσιν] ο υιος αρνειται· αλλα και την των γενο μενων εξουσιαν
προσηκειν αυτωι φησιν. Cap.11.3 γʹ. Ειτα την του Ευνομιου αμαθιαν και το
ασυναρτη τον και γελοιον των λογων αυτου εκτιθεται, αγγελον του οντος τον υιον
λεγοντος και κατωτερον της θειας φυσεως, οσον των εαυτου ο υιος υπερεχει
κτισματων. προς α γεν ναια και σφοδρα η αντιθεσις και ο ελεγχος οργιλωτερος, και
οτι ο χρηματιζων τωι Μωυσει αυτος εστιν ο ων, ο μονο γενης υιος ος τωι Μωυσει
αιτουντι Ει μη αυτος συμπορευηι ημιν, μη με αναγαγηις εντευθεν, ειρηκεν οτι Και
τουτον σου τον λογον ποιησω· ος και αγγελος καλειται παρα τε Μωυ σεως και
Ἠσαΐου εν ωι παρηχθη οτι Παιδιον εγεννηθη ημιν. Cap.11.4 δʹ. Μετα τουτο το
πληθος της αντιρρησεως δεδιως τα πολλα του αντιπαλου παρεδραμεν ως ηδη
προανατραπεντα. τα δε λειποντα δια τους οιομενους κρατιστα ειναι δια βρα χεων
επιτεμων την του Ευνομιου βλασφημιαν διελεγχει λε γοντος, οπερ επι πασης της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

κτισεως ζωια τε και φυτα εισι προ της ιδιας γεννησεως μη οντα, τουτο και τον κυριον
ειναι [και ομοιως της των βατραχων γενεσεως· φευ της βλασφημιας]. Cap.11.5 εʹ.
Παλιν τε κυριον αυτον και θεον και δημιουργον πασης τε νοητης και αισθητης
κτισεως ο Ευνομιος καλει [παρα του πατρος την δυναμιν της δημιουργιας και την επι
τροπην ειληφοτα, καθαπερ χειροτεχνης παρα του μισθου μενου την δημιουργιαν
επιτραπεις] επικτητον τε και εξωθεν της δημιουργιας την δυναμιν ειληφοτα εκ της
αποκληρω θεισης αυτωι δυναμεως κατα τας ποιας των αστερων επι πλοκας τε και
αποστασεις, της ειμαρμενης επικλωθουσης τοις τικτομενοις τας αποκληρωσεις των
βιων. και τα πολλα παρατρεχων εκ των παρ' αυτου γεγραμμενων την βλασφη μιαν
ελεγχει, γηι και αγγελοις ομοιως γεγονοτα τον ποιητην των απαντων και μηδεν της
παντων γενεσεως την του μονογενους απαιδειν υποστασιν· μητε θειον μυστηριον
μητε εθος * μητε τινι των της θεοσεβειας διδασκαλων πειθο μενον προς την της
ευσεβειας ευρεσιν, ει μη Μανιχαιον Κο λουθον Ἄρειον Ἀετιον και τους κατ' αυτους,
ληρον παντα τα των Χριστιανων * και παιγνιον τα της εκκλησιας εθη και σεβασμια
ηγουμενον μυστηρια, μηδεν των Ἑλληνων διαφε ροντα, οι μεγαν θεον υπερεχοντα
των αλλων εκ του καθ' ημας υπελαβον δογματος. ουτως ουν και ο νεος ουτος ειδω
λολατρης ομοιως κηρυσσει και εις δημιουργον και κτιστην το βαπτισμα γινεσθαι, μη
δεδιως την αραν των προσθηκην η ελλειψιν εν ταις θειαις ποιουμενων γραφαις·
αντιχριστον τε τουτον αποδεικνυς τον λογον πληροι. Cap.12.1 αʹ. Ουτος δε ο ιβʹ
λογος τον προς την Μαριαν παρα του κυριου ρηθεντα λογον Μη μου απτου, ουπω
γαρ αναβε βηκα, θαυμαστως ερμηνευει. Cap.12.2 βʹ. Ειτα την παρα του μεγαλου
Βασιλειου ελεγχθεισαν βλασφημιαν του Ευνομιου εις την του σκοτους μοιραν τον
μονογενη αφορισαντος θεον και την του Ευνομιου απολογιαν ητοι αναλυσιν της
παρ' αυτου ρηθεισης βλασφημιας εκθε μενος, πλειονα απο της απολογιας την αυτου
νυν βλασφη μιαν της προτερας αποδεικνυσιν· εν ωι και περι του απροσ ιτου και
αληθινου φωτος πανσοφως διεληλυθεν Cap.12.3 γʹ. Προς τουτοις την ευαγγελικην
ρησιν την Ἐν αρχηι ην ο λογος και την ζωην και το φως και το Ὁ λογος σαρξ εγενετο,
κακως παρα Ευνομιου νοηθεντα, παραδοξως ηρμη νευσεν και την βλασφημιαν
ανεσκευασεν την τε οικονομιαν του υιου δια φιλανθρωπιαν, ουκ αδυναμιαν, πατρος
τε συνεργιαι γεγενημενην δεικνυσι. Cap.12.4 δʹ. Προς τουτοις δε παλιν τον
Ευνομιον την αγεννη σιαν εκ των ιερογλυφικων γραφων και της Αιγυπτιων μυθο
ποιΐας και ειδωλολατρειας μεμαθηκεναι διελεγχει, Ἄνουβιν και Ὄσιριν και Ἶσιν τωι
των Χριστιανων επεισαγοντα δογ-ματι, και μη χαριν τωι μονογενει τον ανθρωπον
εχειν [ως κατ' αναγκην τα παθη δεξαμενον και μη βουλομενον ως ουδε το πυρ της
θερμοτητος ουτε της ροης το υδωρ] ως ουκ εις δυναμιν εξουσιαστικην, αλλ' εις
φυσεως αναγκην το γεγονος αναφεροντα. Cap.12.5 εʹ. Ειτα παλιν περι αληθινου
και απροσιτου φωτος, πατρος και υιου, ιδιοτητος τε και κοινοτητος [και] ουσιας
διεξελθων, περι τε γεννητου και αγεννητου, ως μηδεμιαν εναντιοτητα κατα το
σημαινομενον εχοντος, αλλ' αντιθεσιν τινα και αντιδιαστολην αμεσιτευτον
αποδειξας τον λογον πληροι.
Ουκ ην, ως εοικε, το παντας εθελειν ευεργετειν και τοις επιτυχουσι των ανθρωπων
την παρ' εαυτου χαριν ανεξε ταστως προΐεσθαι κατα παντα καλον και της των
πολλων κατηγοριας ελευθερον, ουδε το τοις ανιατα νοσουσι την των φαρμακων
προσαπολλυειν παρασκευην επι τωι της ωφελειας σκοπωι φερει τι της σπουδης αξιον,
η τοις δεχομενοις το κερδος η τοις φιλοτιμουμενοις τον επαινον. τουναντιον μεν
ουν και του χειρονος πολλακις αφορμη το τοιουτον καθι 1.1.2 σταται· οι τε γαρ
νοσωδεις και ηδη προς θανατον ετοι μοι τοις δραστικωτεροις των φαρμακων
ευκολως προσδια φθειρονται, και οι θηριωδεις και αλογοι, καθως φησι που το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

ευαγγελιον, εν τηι των μαργαριτων αφειδιαι χειρους ευερ γετουμενοι γινονται. διο
μοι δοκει καλως εχειν, καθως ο θειος προειρηκε λογος, αποκρινειν εν τηι παροχηι
των τιμιων τα ατιμα, ως αν μη λυποιη του φιλοτιμουμενου την αγαθο τητα ο
καταπατησας τον μαργαριτην και τηι των καλων αναισθησιαι την ευεργεσιαν
υβρισας. 1.1.3 Ταυτα δε μοι λεγειν επηλθεν ενθυμηθεντι τον τε πασιν αφειδως
κοινωνουντα των ιδιων καλων, τον του θεου ανθρωπον λεγω, το της ευσεβειας
στομα Βασιλειον, τον εν τηι περιουσιαι των πνευματικων θησαυρων και εις
κακοτεχνους ψυχας ανεξεταστως πολλακις την χαριν της σοφιας εκχεοντα, και τον
αγνωμονα προς τους αγαθον τι ποιειν αυτον εσπου 1.1.4 δακοτας Ευνομιον. ουτος
γαρ τωι υπερβαλλοντι της κατα ψυχην αρρωστιας, ην περι την πιστιν ησθενησεν,
ελεεινος μεν απασιν εδοξε τοις της εκκλησιας μετεχουσι (τις γαρ ουτως ασυμπαθης,
ως μη οικτειραι τον απολλυμενον;) εκεινον δε μονον προς την εγχειρησιν της
θεραπειας εκινησε τον μονον εν τωι περιττευοντι της φιλανθρωπιας και τοις αμη
χανοις επιτολμωντα προς ιασιν, ος τηι απωλειαι του ανδρος περιαλγησας δια την
φυσικην αυτου προς τους ταλαιπωρουντας συμπαθειαν οιον τι πονηρων
δηλητηριων αλεξιφαρμακον τον Ἀνατρεπτικον της αιρεσεως λογον επονησε,
σκοπον εχων ανα σωσαι παλιν δια τουτων και αποκαταστησαι τηι εκκλησιαι τον
ανθρωπον. 1.1.5 Ὁ δε καθαπερ υπο φρενιτιδος παραπληγεις την δια νοιαν αγριαινει
τωι θεραπευοντι και πολεμει και μαχεται και εχθρον νομιζει τον εκ του βαραθρου της
ασεβειας αναλα βειν βιαζομενον. και ταυτα ουχ απλως ουτωσι κατα το συμβαν επι
των προστυχοντων παραληρει, αλλ' εγγραφον στηλην της μελαγχολιας ταυτης καθ'
εαυτου ανεστησατο. 1.1.6 και εν μακρωι τωι χρονωι σχολης επιτυχων οποσης
εβουλετο, υπερ τα μεγαλα και πολυσαρκα των θηριων ωδινε λογον εν παντι τωι δια
μεσου χρονωι και βαρυς ην ταις απειλαις εν απορρητοις ετι διαπλασσων το κυημα,
οψε δε ποτε και μογις εις φως προηγαγεν αμβλωθριδιον τι και ατελεσφορητον γεν
1.1.7 νημα. ο παντες μεν οι της αυτης συμμετασχοντες δια φθορας τιθηνουνται και
θαλπουσιν, ημεις δε δια τον εκ της προφητειας μακαρισμον (Μακαριος γαρ, φησιν,
ος κρατησει και εδαφιει τα νηπια σου προς την πετραν) επειδη και εις ημετερας
αφικετο χειρας, κρατησαι το νηπιον τουτο λογιον και εδαφισαι προς την πετραν ως
εν τι των Βαβυλωνιων τεκνων προεθυμηθημεν· η πετρα δε ην ο Χριστος, τουτεστι
της αληθειας ο λογος. μονον ελθοι και εφ' ημας η το ασθενες ενισχυουσα δυναμις
δια των ευχων του εν ασθενειαι 1.1.8 του σωματος την δυναμιν εαυτου
τελειωσαντος. ει μεν ουν ετι και νυν η θεοειδης εκεινη και αγια ψυχη δια σαρκος
εφεωρα τον ανθρωπινον βιον, και το υψηλον στομα κατα την εξ αρχης
αποκληρωθεισαν χαριν αυτωι την αμαχον εκεινην ηφιει φωνην, τις αν εις τοσουτον
πεποιθησεως ηλθεν, ωστε τι περι της υποθεσεως ταυτης τολμησαι και φθεγξασθαι,
παντα λογον και πασαν ηχην της θειας εκεινης σαλπιγγος 1.1.9 υπερηχουσης; επει δε
ο μεν προς θεον ολος ανεπτατο, προτερον μεν εν ολιγωι τινι και σκιοειδει τωι
λειψανωι του σωματος της γης εφαπτομενος, τωι δε πλειονι συμμετεωρο πορων τωι
θεωι, νυνι δε και την σκιαν εκεινην του σωματος προσαφεις και καταλιπων τωιδε τωι
βιωι, οι δε κηφηνες περι βομβουσι τα κηρια του λογου και το μελι διαλυμαινονται,
μηδεις εγκαλειτω τολμαν εμοι υπερ του σιγωντος στοματος 1.1.10 διανασταντι προς
αμυναν. ουδε γαρ υπερ τους αλλους ισχυν τινα λογων εμαυτωι συνεγνωκως
κατεδεξαμην τον πονον· αλλ' ακριβως ειδως ειπερ τις ετερος, οτι χιλιαδες
ευθηνουντων κατα το χαρισμα της σοφιας εν τηι εκκλησιαι του κυριου πληθυνουσιν,
ομως επειδη παντων μαλιστα προσηκειν εμοι φημι του μετασταντος τον κληρον δια
τε τους γεγραμμενους και τους της φυσεως νομους, τουτου χαριν αυτος προ των
αλλων οικειουμαι την κληρονομιαν του λογου, των μεν εις την εκκλησιαν του θεου
συντελουντων τοις εσχατοις συναριθ μουμενος, του δε απερρωγοτος της εκκλησιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

εις αντιπαλον ταξιν ουκ ασθενεστερος· εν γαρ τωι υγιαινοντι σωματι και το
ελαχιστον μερος δια της του παντος συμπνοιας δυνατω τερον αν ειη του
διεφθοροτος τε και τετμημενου, καν το μεν πλεον, το δ' ελαττον ηι. 1.1.11 Μηδεις δε
μεγαλορρημονειν με δια τουτων οιεσθω των λογων, ως υπερ την προσουσαν
δυναμιν επι ματαιοις κομ παζοντα. ου γαρ απειροκαλως εις λογων αμιλλαν η ρημα
των επιδειξιν συγκαθειναι τωι ανθρωπωι προς μειρακιωδη 1.1.12 τινα φιλοτιμιαν
προαγομαι· εφ' ων γαρ το πλεον εχειν ανω φελες και ανονητον, ετοιμως
εκχωρουμεν τοις βουλομενοις της νικης. τουτονι δε και αλλως μεν "1τριβωνα
λογων"2 ειναι στο χαζομαι, προς αυτην βλεπων την περι το δογμα τριβην, δια
φεροντως δε περι τον παροντα πεπονηκεναι λογον, τεκμαιρο μενος εκ τε του
προσαναλωσθαι τηι λογογραφιαι ταυτηι της ζωης του συγγραφεως ουκ ελαχιστον
μερος και εκ του κατα πασαν υπερβολην τους εραστας αυτου τοις πεπονημενοις
1.1.13 αγαλλεσθαι. και ουδεν απεικος τον εν τοσαυταις ετων ολυμ πιασι πονησαντα
πλεον τι των αυτοθεν επιβαλοντων παρα σκευασασθαι. δεικνυσι δε μαλλον την
τοιαυτην αυτου περι τον λογον κατατριβην η περι τα σχηματα κατα την των
ρηματων συνθηκην απειροκαλια και το περιττον τε και μα 1.1.14ον της περι τα
τοιαυτα σπουδης. πολυν γαρ τινα συρ φετον λεξειδιων εξ υπογυιου παρασκευης εκ
τινων βιβλιων ερανισαμενος επ' ολιγοις τοις νοηθεισιν αμετρητον τινα σω ρειαν
ρηματων φιλοπονως συμφορησας τον "1πολυκμητον"2 τουτον εξειργασατο πονον,
ον επαινουσι μεν και τεθηπασιν οι μαθηται της απατης, εκ της περι τα καιρια ταχα
πηρω σεως συναφηιρημενοι παντος καλου τε και μη τοιουτου δια κρισιν, γελωσι δε
και αντ' ουδενος ειναι κρινουσιν οις το διορατικον της καρδιας τωι ρυπωι της
απιστιας ουκ επημαυ 1.1.15 ρωται. τις γαρ ουκ αν εικοτως γελασειεν ορων την μεν
υποθεσιν της σπουδης υπερ των της αληθειας δογματων επηγγελμενην, αυτην δε
την σπουδην εις ρηματων τε και σχηματων απειροκαλιαν ησχολημενην επ' ουδενι
κατορθω ματι; τι γαρ αν και μαλλον συναγωνισαιτο προς ελεγχον μεν των, ως αυτος
οιεται, κακως ειρημενων, συστασιν δε της αληθειας των ζητουμενων επινοια τις
των εν τωι λογωι σχηματων αλλοκοτος και συνταξις καινοπρεπης τε και ιδια ζουσα
και 20υβρις σπουδαζομενη20 και 20σπουδη20 παλιν 20υβριζομενη20, κατ' ουδενα
ζηλον των προειληφοτων εκπονη 1.1.16 θεισα; ου γαρ αν εχοι τις εξευρειν προς τινα
βλεπων των επι λογωι γνωριζομενων εαυτον εις τουτο προηγαγεν, ωσπερ τις των
επι σκηνης θαυματοποιουντων δια παραλληλων και ισοκωλων ομοιοφωνων τε και
ομοιοκαταληκτων ρηματων οιον τισι κροταλοις τωι των λεξειδιων ρυθμωι
διακυμβαλιζων τον 1.1.17 λογον. τοιαυτα γαρ εστι μετα πολλων ετερων και τα εν
προοιμιοις αυτου τερετισματα, τα βλακωδη ταυτα και παρατε θρυμμενα σωταδεια, α
μοι δοκει ταχα μηδε ηρεμαιωι διεξ ιεναι τωι σχηματι, αλλ' υποκροτων τωι ποδι και
επιψοφων τοις δακτυλοις λιγυρως αμα προς τον ρυθμον επιφθεγγεσθαι και λεγειν
το 20και μηδεν ετι δεησειν μητε λογων ετερων μητε πονων δευτερων20. 1.1.18 Ἐν
τουτοις τοινυν και τοις τοιουτοις το πλεον εχειν αυτον συγχωρησας και κατα
εξουσιαν εμφορεισθαι της νικης πασαν την περι ταυτα σπουδην εκων υπερβησομαι
ως μονοις τοις προς φιλοτιμιαν ορωσι προσηκουσαν, ει γε τινα φερει φιλοτιμιαν
ολως τοις τοιουτοις των λογων ενδιαθρυπτεσθαι. επει και ο γνησιος υπηρετης του
λογου Βασιλειος μονηι τηι αληθειαι κοσμουμενος αυτος τε ταις τοιαυταις ποικιλιαις
αισχρον ᾤετο κατασχηματιζειν τον λογον και ημας προς την αληθειαν μονην
αφοραν εξεπαιδευσε, καλως και προσηκοντως 1.1.19 τουτο νομοθετων. τι γαρ χρη
την κομμωτικην περιεργιαν εις την του νοθου και σεσοφισμενου καλλους
συντελειαν επι συρεσθαι τον τωι κοσμωι της αληθειας ωραιζομενον; οις μεν γαρ
απεστιν η αληθεια, χρησιμον ισως δια της των ρημα των ηδονης υποφαρματτειν το
ψευδος, οιον τι φυκιον την τοιαυτην περιεργιαν ενδιατριβοντας τωι χαρακτηρι του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

λογου· ουτω γαρ αν πιθανη τε και ευπαραδεκτος η απατη τοις ακουουσι γενοιτο,
κατεγλωττισμενη και περιηνθισμενη ταις τοιαυταις του λογου κομψειαις· οταν δε
καθαρα και αμιγης παντος δολερου προκαλυμματος σπουδαζηται τισιν η αλη θεια,
οικοθεν επαστραπτει τοις λεγομενοις το καλλος. 1.1.20 Μελλων δε ηδη της
εξετασεως απτεσθαι των ειρη μενων αμηχανειν μοι δοκω καθαπερ εν νηνεμιαι τις
γεωργος, ουκ εχων οπως διακριναιμι τον καρπον και το αχυρον· το σουτον εν τωι
θημωνι τουτωι των λογων το περιττον τε και αχυρωδες εστιν, ως εγγυς ειναι του
μηδ' ολως νομιζειν εν πασι τοις ειρημενοις υπ' αυτου πραγματων ειναι τινα και
1.1.21 νοηματων υποστασιν. το γαρ πασιν εφεξης τοις γεγραμ μενοις επεξιεναι
ματαιον τε αμα προς την σπουδην και επι πονον και ουδε συμβαινον κρινω τωι
ημετερωι σκοπωι· ουτε γαρ τοσουτον περιεστιν ημιν της σχολης, <ως> εχειν κατ'
εξουσιαν ενευκαιρειν τοις ματαιοις, και προσηκειν οιμαι τον δοκιμον εργατην μη
περι τα ματαια κατατριβειν την δυ ναμιν, αλλ' εν οις ο πονος τον καρπον
ομολογουμενον εχει. 1.1.22 Ὅσα τοινυν ευθυς εν προοιμιοις αποσεμνυνων εαυτον
ως 20αληθειας20 προστατην τωι της 20απιστιας20 ονειδει των αντιτεταγμενων
καθαπτεται λεγων 20εμμονον τι και δυσ εκνιπτον αυτοις εντετηκεναι το μισος20,
και ως επισοβαρευεται τοις εναγχος 20εγνωσμενοις20 αυτωι, τινα μεν τα γνωσθεντα
μη προστιθεις, 20κρισιν20 δε τινα των αμφισβη τησιμων εν αυτοις γεγενησθαι
λεγων και τινα δικην εννομον την του σωφρονειν αναγκην τοις ουκ εν δικηι
θρασυνομενοις επαγουσαν, λεγων ουτωσι τηι ιδιαι φωνηι κατα την Λυδιον αρμονιαν
εκεινην· 20και των ουκ εν δικηι θρασυνομενων εννομωι δικηι σωφρονειν
ηναγκασμενων20, ην και 20απορρησιν των επανασταντων20 ωνομασεν ουκ οιδ' ο τι
νοων την 20απορρησιν20, και παντα τα τοιαυτα ως ματαιον οχλον και εις ουδεν
φεροντα χρησιμον παρα 1.1.23 δραμουμαι τωι λογωι· ει δε τινα του αιρετικου φρονη
ματος συνηγοριαν πεποιηται, προς τουτο μοι καλως εχειν ηγουμαι την πλειω
ποιεισθαι σπουδην. ουτω γαρ και ο των θειων δογματων υποφητης εν τωι καθ'
εαυτον λογωι πεποιηκεν, ος πολλων οντων των δυναμενων εις πλατος εκτειναι τον
λογον δια των αναγκαιων προιων μονων συντεμνει το πληθος της υποθεσεως, τα
κεφαλαια της βλασφημιας εκ παντων των ειρημενων εν τηι βιβλωι της ασεβειας
αναλεξαμενος. 1.1.24 Ει δε τις επιζητει κατα την του λογου ταξιν ακο λουθως
αντιταχθηναι και τον ημετερον, ειπατω το κερδος. τι πλεον γενησεται τοις
ακουουσιν, ει τον γριφον και το αινιγμα της επιγραφης διαλυσαιμι, ο κατα την
τραγικην σφιγγα ευθυς ημιν εν προοιμιοις προτεινεται, την καινην εκεινην 20Ὑπερ
της απολογιας απολογιαν20 και τον πολυν επι τουτωι ληρον και την μακραν του
ονειρου κατα 1.1.25 λεγων διηγησιν; οιμαι γαρ ικανως αποκναιειν τους εν
τυγχανοντας και εν μονωι τωι λογωι του Ευνομιου σωιζομενον το τε γλισχρον και
ματαιον της εν τηι επιγραφηι του λογου καινοτητος και το φορτικον αμα και
περιαυτον των οικειων διηγηματων, οιους 20πονους και αθλους20 εαυτου διεξερ
χεται 20δια πασης γης τε και θαλαττης πεφοιτη κοτας και εν πασηι τηι οικουμενηι
κηρυσσο 1.1.26 μενους20. ει δε ταυτα παλιν γραφοιτο και μετα προσ θηκης, ως εικος,
των της ψευδολογιας ελεγχων πλεονα ζοντων τον λογον, τις ουτως στερρος
φανειται και αδαμαν 1.1.27 τινος, ως μη προσναυτιασαι τηι ακαιριαι του πονου; ει δε
και την ενθεον εκεινην ιστοριαν επι λεξεως γραφοιμι, τις 20ο κατα τον Ευξεινον
Ποντον δια της ομωνυ μιας αυτον προλυπησας20, οιος ο βιος, τινες αι σπου δαι, πως
20διεφερετο προς τον Ἀρμενιον δια την ομοτροπιαν του ηθους, ειτα επι τισι
συνεθεντο τε μετ' αλληλων και κατηλλαγησαν, ως επι τον αμαχον εκεινον και τηι
δοξηι πολυν Ἀετιον20, τον διδασκαλον αυτου, 20συμφρονησαι20 (τουτοις γαρ αυτον
αποσεμνυνει τοις επαινοις), ειτα τις 20η καθ' αυτου μη χανη και επινοια, δι' ης εις
κρισιν20 τον ανδρα 20κατ εστησαν, εγκλημα ποιουμενοι το ευδοκιμειν20 1.1.28
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

αυτον 20και υπερ τους αλλους ειναι20· ει ταυτα λεγοιμι παντα, αρ' ουχι καθαπερ οι
των οφθαλμων την νοσον εκ της πολλης ομιλιας των προνενοσηκοτων εφ' εαυτους
ελκοντες, ουτω και αυτος συμμετεσχηκεναι δοξω του περι την ματαιαν σπουδην
αρρωστηματος, επομενος κατ' ιχνος τηι φλυαριαι και τα καθ' εκαστον εξεταζων, τινας
φησι 20δουλους εις ελευ θεριαν αφιεμενους και τινα μυουμενων σχεσιν και
αργυρωνητων ταξιν20, και τι βουλονται 20Μοντιος20 και 20Γαλλος20 και
20∆ομετιανος20 επεισιοντες τωι λογωι και 20μαρτυρες ψευδεις20 και 20βασιλευς
οργιζομενος20 1.1.29 και 20εις υπεροριαν20 τινες 20μεθισταμενοι20; τι γαρ αν και
γενοιτο τουτων ματαιοτερον των διηγηματων τωι γε μη ψιλην ιστοριαν διηγησασθαι
βουλομενωι, αλλα διελεγξαι τον αντειποντα τωι της αιρεσεως δογματι; πολυ δε
μαλλον τα επι τουτοις δια της ιστοριας δηλουμενα πλειονα την αχρη στιαν εχει·
οιμαι γαρ μηδ' αν αυτον τον συγγραφεα διελ θειν ανυστακτως, καν φυσικηι τινι
στοργηι κρατωνται προς τους εξ αυτων οι πατερες. δηλουται γαρ εκει δηθεν τα πε
πραγμενα και τα παθη δια του λογου εις υψος αιρεται και εις τραγωιδιας ογκον η
ιστορια μετασκευαζεται. 1.1.30 Ἀλλ' ινα μη και αυτωι τωι παραιτεισθαι πλεον του
1.1.30 δεοντος εμβραδυνω τοις ανονητοις <και> καθαπερ ο δια βορβορου τινος
διελαυνων τον ιππον και της εκειθεν αηδιας καταπιμπλαμενος, ουτω καγω δια της
μνημης των γεγραμ μενων διεξαγων τον λογον καταμολυνω το συγγραμμα, πρε
πειν ηγουμαι παντα τον τοιουτον συρφετον, οπως αν ηι δυ νατον, υψηλωι και ταχει
τωι αλματι του λογου διαπηδησας (ικανον γαρ κερδος η ταχεια των αηδων
αναχωρησις) προς το περας της ιστοριας επισπευσαι τον λογον, ως αν μη και τωι εμωι
βιβλιωι τα της πικριας αυτων ενσταζοιτο ρηματα. 1.1.31 μονηι γαρ πρεπετω τηι
Ευνομιου φωνηι τα τοιαυτα λεγειν περι ιερεων θεου, 20υπασπιστας και ραβδουχους
και δορυφορους καταπλησσοντας, διερευνωμενους, λαθειν ουκ επιτρεποντας τον
κρυπτομενον20, και οσα αλλα κατα πολιας ιερεων ουκ αισχυνεται γραφων. 1.1.32
ωσπερ γαρ εν τοις παιδευτηριοις των εξωθεν λογων εις γυμνασιαν της κατα την
γλωσσαν και τον νουν ετοιμοτητος αφορμαι καταφορας τοις μειρακιοις
προβαλλονται κατα τινος αοριστου προσωπου, ουτω κατ' ευθειαν επεμβαινει τοις
μνη μονευθεισιν ο συγγραφευς και την κακηγορον αυτοις επαφ ιησι γλωσσαν και τα
εργα της πονηριας σιγησας ψιλην αυτων κατασκεδαζει την εωλοκρασιαν των
υβρεων, παν ονειδος κατ' αυτων συμπλασσων και συντιθεις εν ταις λοι δοριαις τα
αμικτα, 20φαιοτριβωνα τινα στρατιω την20, και 20αγιον20 και 20εξαγιστον, υπο
νηστειας τε ωχριωντα και υπο πικριας φονωντα, και20 πολλην αλλην τοιαυτην
βωμολοχιαν. <και> καθαπερ εν ταις εξω πομπαις διαβεβληται τις ως δι' υπερβολην
αναιδειας ανευ προσωπειου κωμαζων, ουτως ουδενι παραπετασματι την πικριαν
εαυτου συσκιασας γυμνηι και απηρυθριασμενηι φωνηι 1.1.33 τα εκ της αμαξης
προφερει· ειτα ομολογει εφ' οις παρο ξυνεται, οτι 20σπουδην εποιουντο20, φησιν,
20εκεινοι μη πολλους τηι απατηι20 τουτων 20συνδιαστρεφεσθαι20. και δια τουτο
χαλεπαινει, επι τωι μη πασιν οις εβουλοντο τοποις κατ' εξουσιαν ενδιατριβειν, αλλα
γενεσθαι κατα το προσταγμα του τοτε κρατουντος Φρυγιαν αυτοις ενδιαιτημα, ως αν
μη πολλοι βλαπτοιντο τηι πονηραι συνουσιαι, και υπερ τουτων αγανακτων εκεινα
γραφει· 20και η πολλη βαρυτης των αθλων και τα δυσβαστακτα παθη και η γενναια
των παθηματων υπομονη, το Φρυγιαν20 αυτους 20αντι της ενεγκουσης
αλλαξασθαι20. 1.1.34 Πανυ γε. ου γαρ ονειδος ην τωι Ὀλτισηριωτηι τα συμ βεβηκοτα
και του πατρικου φρονηματος καθαιρεσιν φεροντα και την του γενους αξιαν
υβριζοντα, ως μη αν ελεσθαι ταυτα, εφ' οις ουτος νυν χαλεπαινει, τον ονομαστον
εκεινον και διωνυμον Πρισκον, τον του πατρος τουτου πατερα, οθεν τουτωι τα
λαμπρα και περιβλεπτα του γενους εστι διηγη ματα, ο 20μυλων20 και το 20σκυτος20
και το 20οικετικον σι 1.1.35 τηρεσιον20 και η λοιπη του Χανααν κληρονομια, και επι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

τουτοις εδει κακιζεσθαι 20τους την μεταστασιν αυτοις προξενησαντας20; –
συντιθεμαι τουτωι καγω· οντως αξιοι της παρ' αυτων μεμψεως οι τουτων αυτοις
αιτιοι γεγονοτες, ειπερ ολως εισι τινες η γεγονασιν, οτι 20των προβεβιω μενων η
γνωσις δια τουτων συγκαλυφθεισα παρ αιρειται των σεμνοτερων την μνημην20 και
ουκ εαι πολυπραγμονεισθαι τα των παροντων πρεσβυτερα, οποιας εκατερος το κατ'
αρχας αξιας ωρμηθησαν, ποιαν εκ πατε ρων εχοντες ακολουθιαν του βιου, τι μικρον
η μειζον των ελευθεροις πρεποντων εαυτοις συνεγνωκοτες επειτα 20τοσουτον
εγνωρισθησαν τε και ωνομασθησαν, ωστε και βασιλευσι γενεσθαι γνωριμοι20,
καθως μεγαλαυχειται νυν τωι συγγραμματι, 20και πασας τας υπερ εχουσας αρχας επ'
αυτοις συγκινεισθαι και επι πολυ της οικουμενης τα καθ' εαυτους δια φερεσθαι20.
1.1.36 Ἆρ' ουχι τωι οντι τα μεγιστα δια τουτων ηδικηται η αυτος ουτος ο λογογραφος
η ο προστατης αυτου και του ομοιου βιου καθηγητης Ἀετιος; ον μοι δοκει μη
τοσουτον προς την των δογματων απατην βλεπων εζηλωκεναι, πολυ δε μαλλον
προς την του βιου παρασκευην τε και ευποριαν. λεγω δε ταυτα ου στοχασμοις τισι
τεκμαιρομενος, αλλα των 1.1.37 ακριβως εγνωκοτων αυτηκοος γεγονως. τα γαρ
κατα τον Ἀετιον τουτον Ἀθανασιου ποτε του Γαλατων επισκοπου λεγοντος ηκουσα,
ανδρος ουκ αν τι προ της αληθειας προ τιμησαντος, αλλα και εις μαρτυριαν των
πολλων του λογου 1.1.38 Γεωργιου του εκ Λαοδικειας επιστολην προδεικνυντος.
ελεγε δε μη παρα την πρωτην αυτον εγκεχειρηκεναι τηι των δογ ματων ατοπιαι,
χρονοις δε υστερον τεχνην βιου την καινο τομιαν ταυτην προστησασθαι. εκδυντα
γαρ αυτον ηδη την δουλειαν Ἀμπελιδος, της κεκτημενης αυτον (το δ' οπως ουδεν
δεομαι λεγειν, ως αν μη δοξαιμι κακοηθεστερον του διηγηματος απτεσθαι) ειναι μεν
καμινευτην κατ' αρχας, την εμπυρον ταυτην και βαναυσον τεχνην δια χειρος
εχοντα, σφυραι βραχειαι και ακμονι μικρωι προσκαθημενον υπο τρι χινηι σκηνηι,
γλισχρως και μετα πονου τα αναγκαια του βιου 1.1.39 δια της εργασιας ταυτης
συμποριζομενον. τις γαρ αν και γενοιτο μισθος αξιος λογου τωι θεραπευοντι τα
υποσαθρα των χαλκωματων και παραβυοντι τας τρυμαλιας και τον κασσιτερον ταις
πληγαις επιλυοντι και μολιβδοχοουντι των λεβητων τας βασεις; γενεσθαι δε της του
βιου μεταβολης 1.1.40 αιτιαν συμφοραν τινα δια της τεχνης συμβασαν αυτωι. λα
βοντα γαρ ποτε παρα γυναικος στρατιωτιδος χρυσεον τι σκευος των περι δερην η
χειρα προκοσμηματων, εφ' ωιτε την γενομενην αυτωι πληγην διορθωσασθαι,
απατησαι δι' επινοιας την ανθρωπον και υφελεσθαι μεν το χρυσιον, αντι δουναι δε
χαλκεον αυτηι το σκευος, ισομεγεθες τωι χρυσωι και κατα την επιφανειαν ομοιως
εχον δι' επιπολαιου βαφης, χρυσιωι τον χαλκον επαλειψαντα· κατασοφισθεισαν δε
τωι φαινομενωι την ανθρωπον (δεινος γαρ ην και τηι χαλκευτικηι δια των της τεχνης
σοφισματων τους χρωμενους παραλογι σασθαι) χρονωι φωρασαι την περι το χρυσιον
κακουργιαν, 1.1.41 εξαλειφθεισης εκ του χαλκου της βαφης. ειτα μετελθειν εν δικηι
τον κλεπτην, στρατιωτων τινων κατα το συγγενες και ομοφυλον συγκινηθεντων εις
αγανακτησιν, τον δε παθοντα μετα την τολμαν εκεινην οσα παθειν εικος τον
απατεωνα και κλεπτην ορκωι της τεχνης εαυτον αποστησαι, ωσπερ ουχι της
προαιρεσεως αλλα του επιτηδευματος την επιθυ 1.1.42 μιαν αυτωι της κλοπης
εμποιησαντος. ακολουθον δε μετα τουτο γενομενον ιατρου τινος των
αγυρτευοντων, ως αν μη παντελως αποροιη της αναγκαιας τροφης, <εν> οικιαις τε
ταις αφανεστεραις και τισιν απερριμμενοις ανθρωποις επι τωι 1.1.43 προσχηματι της
ιατρικης περιφερεσθαι. ειτα κατ' ολιγον εις ευποριαν αυτωι της επινοιας ελθουσης,
Ἀρμενιου τινος ευεξαπατητου δια το βαρβαρον ως ιατρωι προσεχειν αναπει σθεντος
και συχνον αυτωι υποχορηγουντος αργυριον, μικρον ηγεισθαι ηδη το θητευειν
ετεροις επι τηι τεχνηι, αλλ' αυτον 1.1.44 αξιουν ιατρον και ειναι και ονομαζεσθαι.
εντευθεν τοινυν συλλογων τε μετειχεν ιατρικων και τοις προς εριν λογομα χουσι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

καταμιγνυμενος των βοωντων εις ην, και εν τηι του λογου τροπηι το καθ' εαυτον
προτιθεις ου μικρως εσπου δαζετο παρα των το αναιδες της φωνης προς τας εαυτων
φιλονεικιας εκμισθουμενων. 1.1.45 Λιπαρωτερας δε δια τουτων προσγενομενης
αυτωι της μαζης ουκ επιμενειν ᾤετο δειν ουδε τουτωι τωι βιωι, αλλα και την ιατρικην
εκεινην μετα της χαλκευτικης κατ' ολιγον υπαπεδυετο. Ἀρειου δε του θεομαχου τα
πονηρα ταυτα σπερματα των ζιζανιων ενσπειραντος, ων ο καρπος εστι των
Ἀνομοιων τα δογματα, αι των ιατρειων σχολαι τηνικαυτα τοις περι του ζητηματος
εκεινου θορυβοις περιηχουντο. 1.1.46 εμμελετησας τοινυν τηι τοιαυτηι διατριβηι και
τινα συλλογι σμων εφοδον εξ Ἀριστοτελικων απηχηματων παρατηρησας, ονομαστος
ην τον πατερα της αιρεσεως Ἄρειον τηι καινοτητι των εφευρεθεντων
υπερβαλλομενος· μαλλον δε των παρ' εκεινου τεθεντων την ακολουθιαν
κατανοησας αγχινους τις εδοξεν ειναι και των κρυφιων ευρετικος, το κτιστον και το
εξ ουκ οντων ανομοιον ειναι τωι κτισαντι και τωι παραγα γοντι εκ του μη οντος
αποφηναμενος. επειδη τοινυν δια 1.1.47 των τοιουτων λογων τας φιλοκαινους των
ταυτα νοσουντων ακοας εγαργαλιζε, γινωσκει την κενοφωνιαν ταυτην και ο
Βλεμμυς Θεοφιλος, ωι συνηθειας τινος περι τον Γαλλον προυπαρχουσης και ο Ἀετιος
εις τα βασιλεια δι' αυτου παρεδυετο. του δε περι τον υπαρχον ∆ομετιανον και Μον
τιον αγους τηνικαυτα τολμηθεντος τωι Γαλλωι, παντες οι κοινωνοι του μιασματος
συμμετειχον, ως εικος, της εκεινου καταστροφης· αλλ' ουτος εκδυνει την τιμωριαν,
ουδε του παθειν τι κακον μετα των συναιτιων του αγους αξιος 1.1.48 ειναι κριθεις.
επι τουτοις του μεγαλου Ἀθανασιου βασιλικηι δυναστειαι της Ἀλεξανδρεων
εκκλησιας μετατεθεντος, Γεωργιου δε του Ταρβασθηνιτου τον εκεινου λαον
διασπων τος, παλιν Ἀλεξανδρευς ο Ἀετιος, ουδενος ελαττον εχων των
υποτρεφομενων και παρασιτουντων τωι Καππαδοκηι· ουδε γαρ της κολακειας
αμελετητως ειχεν, ως τον Γεωργιον (ην γαρ δη Χαναναιος κακεινος και δια τουτο
προς τον ομογενη και ομοφυλον επιτηδειως ειχε) χαιρειν τε τουτωι, παλαι τηι
διαστροφηι κατειλημμενον του δογματος, και ευρεμα ειναι τωι Ἀετιωι κατ' εξουσιαν
προκειμενον. 1.1.49 Ου τοινυν λανθανει ταυτα τον γνησιον αυτου ζηλωτην
Ευνομιον τουτον, ος του κατα φυσιν εαυτου πατρος, βελ τιστου τα αλλα πλην
γενεσθαι τοιουτου πατερα, ευγνωμονα μεν καταμαθων και νενομισμενην την του
βιου διαγωγην, μοχθηραν δε δια πενιαν και μυριων γεμουσαν πονων· γεωργος γαρ
τις ην επικεκυφως τωι αροτρωι και πολυν πονον περι το βραχυ γηδιον εχων, δια δε
του χειμωνος οτε των περι την γην καματων ειχε την αδειαν, τα πρωτα στοιχεια και
τας συλλαβας τοις παιδιοις υποχα ρασσων ευμηχανως δια των μισθωματων εκεινων
τα προς 1.1.50 τον βιον επεσιτιζετο· ταυτα τοινυν περι τον εαυτου πατερα βλεπων
ερρωσθαι φρασας τωι τε αροτρωι και τηι σμινυηι και πασι τοις πατρικοις εργαλειοις, ως
αν μη και αυτος προσταλαιπωροιη τοις ομοιοις των πονων, πρωτον μεν της
Προυνικου σοφιας γινεται μαθητης, και γραφειν εις ταχος εκμελετησας συνην τα
πρωτα των εκ του γενους οιμαι τινι, μισθον της εν τωι γραφειν υπηρεσιας την
τροφην εχων, ειτα παιδαγωγων του τρεφοντος αυτον τα μειρακια κατ' ολιγον εις
ρητορικης επιθυμιαν προερχεται. και τα εν τωι μεσωι παριημι, τον τε επι της πατριδος
αυτου βιον και εφ' οις εν τηι Κωνσταντινουπολει κατεληφθη και μετα τινων. 1.1.51
Μετα δε ταυτα περι χλανιδα και ζωνην ασχοληθεις, ως φασιν, επειδη παντα μικρα
και ουδεν της επιθυμιας αξιον εκ της περι ταυτα σπουδης εωρα συναγειρομενον,
καταλιπων τα λοιπα του βιου επιτηδευματα μονον εξ απαν των εθαυμασε τον
Ἀετιον, ουκ ασυνετως οιμαι, προς γε 1.1.52 τον εαυτου σκοπον, εις επινοιαν βιου
τουτο επιλεξαμενος. αφ' ου γαρ μετεσχε της απορρητου ταυτης σοφιας, εξ εκεινου
"1παντα ασπαρτα αυτωι και ανηροτα φυεται."2 σοφος γαρ τις εστι περι α την
σπουδην εχει, και εγνω πως αν τις μαλιστα 1.1.53 τους εμπαθεστερους των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ανθρωπων προσοικειωσαιτο. επειδη γαρ ευαλωτον εστιν ως τα πολλα δι' ηδονης το
ανθρωπινον, και πολλη προς το παθος τουτο της φυσεως εστιν η ευκολια, εκ των
τραχυτερων επιτηδευματων προς το της ηδονης λειον ετοιμως καταπιπτουσης, ως
αν μαλιστα κοινωνους εαυτωι πολλους της νοσου των δογματων προσεταιρισαιτο.
τουτου χαριν ηδυς γινεται τοις υπ' αυτου τελουμενοις, το προσαντες και επιπονον
της αρετης ως απιθανον εις την του μυστη 1.1.54 ριου παραδοχην αποβαλλων. και
οια μεν διδασκουσιν εν απορρητοις και οσα εκλαλουσιν και εις το εμφανες αγουσιν
οι δι' απατης παραδεδεγμενοι το μιασμα, την τε απορρητον εκεινην μυσταγωγιαν
και οια παρα του σεμνου των μυστη ριων ιεροφαντου διδασκονται, βαπτισμων τε
τροπον και φυ σεως συνηγοριαν και παντα τα τοιαυτα, ει τινι σχολη δι' ακριβειας
μαθειν, εκεινους διερωτατω οις ανευθυνον φερειν τι των απρεπων δια στοματος·
ημεις δε σιγησομεν. ουδε γαρ κατηγορουντας μεμνησθαι των τοιουτων ευαγες τους
και λογωι τιμαν μαθοντας την καθαροτητα ουδε τοις εκμελε στεροις των
διηγηματων καταρρυπαινειν την συγγραφην, καν η αληθεια τοις λεγομενοις προσηι.
1.1.55 Πλην ου χαριν των ειρημενων εμνησθημεν, οτι καθα περ τωι Ἀετιωι πορισμος
ην η ασεβεια [η Ἀριστοτελους κακοτεχνια], τον αυτον τροπον και τωι κατηρτισμενωι
μαθητηι κατα το ισον τωι διδασκαλωι λιπαρως εμβιοτευειν τηι απλο τητι των
απατηθεντων υπηρξε. τι ουν τοσουτον ηδικηκεν ο κατα τον Ευξεινον Ποντον
Βασιλειος η ο κατα την Ἀρμενιαν Ευσταθιος, περι ων η μακρα παρενθηκη της ιστο
ριας εξυπτιαζεται; τι τον του βιου σκοπον αυτων λελυπη κασι; τι δε ουχι μαλλον την
καινην αυτων δοξαν επι το μειζον εθρεψαν; ποθεν γαρ αυτοις το γνωσθηναι και εις
τοσουτον ονομασθηναι η ουχι δια των ανδρων εκεινων προσ 1.1.56 γεγονεν, ειπερ
αληθευει κατ' αυτων ο κατηγορος; το γαρ 20ευδοκιμους οντας εκεινους20, καθως ο
συγγραφευς μαρ τυρει, αξιομαχους εαυτοις κριναι τους μηδαμοθεν εχοντας το
γινωσκεσθαι αφορμη του μεγα φρονειν εικοτως καθισταται τοις αντιταχθεισι προς
τους πλεον εχειν υπειλημμενους των αλλων· εκ δε τουτου περιην το συσκιαζεσθαι
μεν του προ τερου βιου το ταπεινον και ανωνυμον, απο δε των μετα ταυτα
γνωριμους ειναι, α φευκτα μεν αλλως εστιν τοις γε νουν εχουσιν (ου γαρ αν τις
ευξαιτο των ευ φρονουντων μεγας εν κακωι νομισθηναι), τοις δε τοιουτοις ο
ακροτατος ορος της ευκληριας δοκει· καθαπερ φασι των αδοξων τινα και ταπεινων
κατα την Ἀσιαν ονομαστον γενεσθαι παρ' Ἐφεσιοις επιθυμησαντα μεγα μεν τι και
λαμπρον εργον μηδε εις νουν βαλεσθαι (μηδε γαρ δυνασθαι), γενεσθαι δε των επι
τοις μεγιστοις γνωρισθεντων διασημοτερον, υπερ βολην τινα βλαβης εξευροντα
κατα των Ἐφεσιων. ειναι μεν 1.1.57 γαρ τι των δημοσιων παρ' αυτοις λαμπροτητι
πασηι και πο λυτελειαι περιβλεπτον, τον δε ανθρωπον πυρι την μεγαλουρ γιαν
εκεινην εξαφανισαντα ομολογησαι το της ψυχης παθος επι τηι τολμηι κρινομενον,
οτι το παρα πολλων γνωσθηναι μεγα ποιουμενος επενοησε τωι μεγεθει του κακου το
ονομα 1.1.58 του τετολμηκοτος συμμνημονευεσθαι. τοιαυτη και τουτοις η της
περιφανειας υποθεσις, πλην οσον προς το μειζον εν τωι κακωι την παραλλαγην εχει.
ου γαρ αψυχοις οικοδομημασιν, αλλ' αυτηι τηι ζωσηι οικοδομιαι της εκκλησιας
διαλυμαινονται, οιον τι πυρ την του δογματος ενεντες παραφοραν. 1.1.59 Ἀλλα τον
μεν περι του δογματος λογον εις τον ιδιον καιρον υπερθησομαι. τεως δε νυν ο δια το
αληθευειν μισεισθαι παρα των απιστων εν προοιμιοις αιτιασαμενος οιαι κεχρηται τηι
αληθειαι σκοπησωμεν· ουδε γαρ ισως απο καιρου και δια των εξω του δογματος
λογων οπως εχει περι την αληθειαν μαθοντας τεκμηριωι τουτωι και προς τα δογ ματα
χρησασθαι. Ὁ γαρ πιστος, φησιν, εν ελαχιστωι και εν πολλωι πιστος εστι, και ο εν
ελαχιστωι αδικος και εν πολλωι 1.1.60 αδικος εστι. μελλων γαρ την 20Ὑπερ της
απολογιας απολογιαν20 συγγραφειν, την καινην και παραλογον ταυτην του λογου
και επιγραφην και υποθεσιν, την αιτιαν λεγει της τοιαυτης παραδοξολογιας ουχ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

ετερωθεν αλλ' εκ του αντει 1.1.61 ποντος αυτωι προς τον προτερον γεγενησθαι
λογον. εκεινωι μεν γαρ ην τωι λογωι 20Ἀπολογια το20 ονομα· λαβομενου δε του
διδασκαλου ημων, ως μονοις τοις κατηγορουμενοις της απολογιας πρεπουσης, ει δε
τις εφ' εαυτου κατ' εξου σιαν γεγραφοι, αλλο τι και ουκ απολογιαν ειναι το συγγρα
φομενον, το μεν μη δειν επι προλαβουσηι κατηγοριαι την απολογιαν ποιεισθαι δια το
περιφανες της ατοπιας ουκ αντι λεγει, ως δε κατηγορηθεις επι τοις μεγιστοις προς
την επενεχθεισαν κρισιν απολογησασθαι φησιν. οσον δε το ψευ δος εστιν εν τουτοις,
προδηλον εξ αυτων οιμαι των ειρη μενων γενησεσθαι. 1.1.62 20Πολλα και
δυσβαστακτα παθη20 παρα των κατα κριναντων αυτου γεγενησθαι κατηιτιασατο· και
ταυτα εξεστιν εξ αυτων των παρ' αυτου γεγραμμενων μαθειν. πως ουν ταυτα
πεπονθεν, ειπερ επι ταις αιτιαις απολελογηται; ει μεν γαρ εχρησατο προς αποφυγην
των εγκληματων τηι απο λογιαι, ψευδης η τραγωιδια παντως εκεινη και ματην συμ
πεπλασται· ει δε πεπονθεν απερ ειρηκε, δηλονοτι μη απο 1.1.63 λογησαμενος
πεπονθε. πασης γαρ απολογιας ουτος εστιν ο σκοπος, το μη εασαι παρακρουσθηναι
δια συκοφαντιας τους κυριους της ψηφου· ει μη αρα τουτο λεγειν επιχειρη σει, οτι
την μεν απολογιαν επι της κρισεως προεβαλετο, προσαγαγεσθαι δε τους δικαζειν
λαχοντας ου δυνηθεις των αντιδικουντων ηλαττωθη. αλλ' ουδε ειπεν επι της
κρισεως τοιουτον ουδεν ουδ' εμελλησε. πως γαρ; ος γε ομολογει δια του
συγγραμματος που τοις εχθροις τε και πολεμιοις δι κασταις χρησασθαι μη εθελησαι·
20ημεις γαρ20, φησιν, 20οτι σιωπωντες εαλωμεν, ομολογουμεν, κακουργων και
πονηρων εις την των δικαζοντων χωραν 1.1.64 εισφρησαντων20. ενθα και σφοδρα
σφαδαζων, ως οιμαι, και τωι λογισμωι προς ετεροις ων, εμπλακεντα τωι λογωι τον
σολοικισμον ευπαρυφως ου κατενοησε, πανυ σοβαρως τηι λεξει των
20εισφρησαντων20 υπαττικισας· ως η χρησις αλλη μεν παρα τοις κατωρθωκοσι τον
λογον, ην ισασιν οι τοις του ρητορος λογοις καθομιλησαντες, αλλη δε παρα τωι νεωι
αττι κιστηι ενομισθη. αλλ' ουδεν τουτο προς τον σκοπον τον ημετερον. 1.1.65 Μικρον
δε προελθων και τουτο προστιθησιν· 20ει γαρ οτι μη τοις κατηγοροις δικασταις
εχρησαμην, δια τουτο αναιρειν οιεται την απολογιαν, λε ληθεν αυτον λιαν ων
ακεραιος20. ποτε ουν ο δριμυς και επι τινων απολελογηται ο τους μεν δικαστας δια
την εχθραν παραγραψαμενος, παρα δε την κρισιν, ως αυτος διαβεβαιουται, σιγησας;
ορατε τον σφοδρον της αληθειας αγωνιστην, ως δι' ολιγου μεταβαλλομενος
αυτομολει προς το ψευδος και τωι ρηματι τιμων την αληθειαν επι των εργων 1.1.66
αντικαθισταται. αλλ' εκεινο χαριεν, οτι και προς αυτην ατονει την συνηγοριαν του
ψευδους. πως γαρ ο αυτος και δικαιως προς την επενεχθεισαν κρισιν απολελογηται
και φρονιμως παλιν δια το εν εχθροις ειναι την κρισιν απεσιω πησε; καιτοι και δι'
αυτου του λογου, ωι την 20Ἀπολο γιαν20 επεγραψε, φανερως δεικνυται το μηδαμως
συστηναι 1.1.67 αυτωι δικαστηριον. ου γαρ προς δικαστας ωρισμενους το προοιμιον
του λογου προτεινεται, αλλα προς τινας αορι στους ανθρωπους, τους τε κατα τον
καιρον εκεινον οντας και τους υστερον γενησομενους· εφ' οις εγωγε και αυτος
συντιθεμαι μεγαλης αυτωι δειν της απολογιας, ου κατα την νυν συγγραφεισαν ετερας
παλιν απολογιας εις συνηγοριαν προσδεομενην, αλλα τινος γεννικης τε και
εμφρονος πεισαι τους ακουοντας δυναμενης, οτι μη εν τοις εαυτου λογισμοις ην οτε
ταυτα συνεγραφεν, ος δικαστηριον εαυτωι συνεκροτει των μητε παροντων, ταχα δε
μηδε γενηθεντων ανθρωπων, και τοις ουκ ουσιν απελογειτο και παρηιτειτο τους μη
γεγο νοτας 20μηπω τωι πληθει διακρινειν της αληθειας το ψευδος, τηι πλειονι μοιραι
το κρειττον συνα 1.1.68 πτοντας20. πρεπει γαρ οντως προς τους τοιουτους δικαστας
τους ετι εν τηι οσφυι των πατερων οντας την τοιαυτην απολογιαν προτεινεσθαι και
οιεσθαι δικαια λεγειν, οτι ταις παντων δοξαις μονος αντιβαινειν εγνωκε και των
κατα πασαν την οικουμενην το ονομα του Χριστου δοξαζοντων αξιοπιστο τεραν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

οιεται την πεπλανημενην εαυτου της ψυχης φαντασιαν. 1.1.69 Γραφετω, ει δοκει,
και της δευτερας απολογιας απολογιαν αλλην· η γαρ νυν ου διορθωσις των
ημαρτημενων, κατασκευη δε μαλλον των εγκληματων εστι. τις γαρ ουκ οιδεν οτι
πασα νομιμος απολογια προς την του επενεχθεντος εγκληματος αναιρεσιν βλεπει;
οιον ο κλοπης η φονου η τινος ετερου πλημμεληματος αιτιαν εχων η αρνειται
καθολου την πραξιν η εις ετερον μετατιθησι του κακου την αιτιαν η ει μηδεν
δυναιτο τουτων, συγγνωμην και ελεον αιτησει παρα των κυριων της ψηφου.
ενταυθα δε ουτε αρνησιν ο λογος των επενεχθεντων εχει ουτε την εις ετερους μετα
στασιν ουτε καταφευγει προς ελεον ουτε την προς το μελλον ευγνωμοσυνην
κατεπαγγελλεται, αλλ' αυτο το κατηγορουμενον εγκλημα δια φιλοπονωτερας
κατασκευης ισχυροποιειται. το μεν γαρ προφερομενον, καθως αυτος ουτος φησιν,
20ασεβειας20 εστι 20γραφη20, ουκ αοριστον αυτωι την αιτιαν επαγουσα, αλλ' αυτο
προφερουσα της ασεβειας το ειδος· η δε απολογια το δειν ασεβειν κατασκευαζει, ουκ
αναιρουσα την αιτιαν, αλλα 1.1.70 βεβαιουσα το εγκλημα. αδηλων μεν γαρ οντων
των της ευσεβειας δογματων ηττον ισως ην επικινδυνον το κατατολμαν της
καινοτητος· πασαις δε των ευσεβουντων ψυχαις παγιας της του ορθου λογου
διδασκαλιας ενυπαρχουσης ο τα εναντια τοις κοινηι παρα παντων εγνωσμενοις βοων
αρα απολογειται υπερ ων εγκαλειται, η μαλλον εφελκεται καθ' εαυτου την των
ακουοντων οργην και πικροτερος εαυτου κατηγορος 1.1.71 ισταται; εγω μεν τουτο
φημι. ωστε ειπερ εισι κατα τον λογον του συγγραφεως η ακροαται των
απολογηθεντων η κατηγοροι των κατα της ευσεβειας αυτωι τολμηθεντων, αυτος
ειπατω η πως οι κατηγοροι καθυφησουσιν η τινα οι δικασται περι αυτου την ψηφον
εξοισουσι, προκατασκευαζομενου δια της απολογιας του πλημμεληματος. 1.1.72
Ἀλλα ταυτα μεν ουκ οιδα πως παρενεπεσεν εκ της ακολουθιας του λογου τωι μη
καλως προηχθαι την απο λογιαν. ουδε γαρ περι του πως εχρην απολογησασθαι
προκειται νυν εξεταζειν, αλλ' ει απολελογηται ολως. προς δε το προτεθεν
επανελθωμεν, οτι τοις ιδιοις αλισκεται φανερως ουτως ο δυσχεραινων το ψευδος·
20κεκρισθαι20 λεγει και 20παρανομων επιτυχειν δικαστων20 και 20δια γης και
θαλασσης αγομενος προς ηλιου τε φλογμον και κονιν κακοπαθησαι20· ειτα παλιν
περιστελλων το ψευδος ηλωι τον ηλον κατα την παροιμιαν εκκρουει, αλλωι ψευδει
1.1.73 τουτο το ψευδος επανορθουμενος. παντων γαρ αυτωι συν επισταμενων οτι
ουδεμιαν ερρηξεν εν δικαστηριωι φωνην, παρ ητησθαι φησι το των εχθρων
δικαστηριον και σιγων αλωναι. πως αν τις μαλλον εξελεγχθειη και προς την
αληθειαν και προς εαυτον εναντιως εχων; οταν εγκαληται περι της επιγραφης του
λογου, τηι κρισει την αναγκην της απολο γιας προστιθησιν· οταν ελεγχηται μηδεν επι
των δικαζοντων ειπων, αρνειται την κρισιν και απαξιοι τους δικαζοντας. 1.1.74
ορατε τον σφοδρον τουτον προμαχον της αληθειας, ως ερρωμενως προς το ψευδος
αντικαθισταται. ειτα τοιουτος ων 20πονηρον20 και 20κακοηθη20 και 20ψευστην20
τον μεγαν Βασιλειον ονομαζειν τολμαι, και ετι προς τουτοις 20θρασυν, αμαθη,
παρεγγραπτον, των θειων αμυητον20, προστιθησι δε τωι καταλογωι της λοιδοριας και
20παραπλη ξιαν20 και 20μανιαν20 και μυρια τοιαυτα σποραδην παντι κατα μιγνυων
τωι λογωι, ωσπερ εξαρκειν οιομενος την εαυτου πικριαν αντιρροπον ταις παντων
ανθρωπων μαρτυριαις γενη σεσθαι, οι και το ονομα του μεγαλου καθαπερ τινος των
αρχαιων αγιων τεθηπασι, και νομιζει τον ατρωτον τωι μωμωι δυνασθαι μονον δια της
λοιδοριας λυμηνασθαι. ουχ ουτω ταπεινος ο ηλιος, ως μεχρις εκεινου φθασαι τον
κατ' αυτου 1.1.75 λιθους η αλλο τι βαλλοντα· παλιν γαρ επαναστρεφει τα βληθεντα
κατα του πεμψαντος, ο δε σκοπος μενει της βολης υψηλοτερος. καν τις ως αλαμπη
διαβαλληι τον ηλιον, ου το φως της ακτινος εκ των σκωμματων ημαυρωσεν, αλλ' ο
μεν ηλιος εσται και σκωπτομενος ηλιος, του δε λοιδορουντος ως αφεγγη την ακτινα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

η πηρωσις των ορατικων αισθητη ριων απελεγχθησεται· καν οτι μαλιστα τους τε
ακουσομε νους και τους εντευξομενους πειθειν εθεληι καθ' ομοιοτητα της απολογιας
εκεινης μη ταις παντων περι του ηλιου δοξαις προστιθεσθαι μηδε την των πολλων
πειραν της ιδιας υπο ληψεως ποιεισθαι κυριωτεραν, 20τηι πλειονι μοιραι το κρειττον
προσαπτοντας20, ματην επι των βλεποντων παραληρησει και εις ουδεν πλεον ταις
κοιναις δοξαις εαυτον αντιστησει. 1.1.76 Ει τις ουν ευνους τωι Ευνομιωι, πεισατω
χαλινον αυτον επιθειναι τωι στοματι μηδε αφηνιαζειν τηι αταξιαι του λογου μηδε
προς κεντρα λακτιζειν μηδε θρασυστομειν κατα του τιμιου ονοματος, αλλα και τηι
μνημηι λαμβανοντα μονον τον μεγαν Βασιλειον ευλαβειας και δεους την ψυχην
αναπιμ 1.1.77 πλασθαι. τι γαρ αυτωι και πλεον εκ της αμετρου πομπειας ταυτης
γενησεται, οταν ο μεν τοιουτος δοκηι παρα πασιν οιον αυτον ανακηρυττει ο βιος, ο
λογος, η κοινη της οικουμενης περι αυτου μαρτυρια, ο δε κακιζειν επιχειρων τον
εαυτου δεικνυηι τροπον, ως μη δυναμενος, καθως φησι που το ευ αγγελιον, αγαθα
λαλειν τωι πονηρος ειναι, αλλ' εκ του περισ σευματος της καρδιας φθεγγεσθαι και εκ
του πονηρου θη σαυρου προχειριζεσθαι; οτι γαρ ψιλα της λοιδοριας εστι τα ρηματα
της των πραγματων αληθειας ου προσαπτομενα, εξ 1.1.78 αυτων εστι των
γεγραμμενων ο ελεγχος. υπεθετο τινα τοπον εν ωι τον περι των δογματων αγωνα
συστηναι φησιν, ανω νυμον δε τουτον και ουδενι γνωριμωι σημειωι δηλουμενον,
ωστε αναγκην ειναι τωι ακροατηι πεπλανημενως των αδηλων καταστοχαζεσθαι· εν
τουτωι φησι 20συλλογον20 γεγενησθαι των 20πανταχοθεν λογαδων20 και ενακμαζει
τωι λογωι νεανι κως, "1υπ' οψιν αγων"2 δηθεν την των πραγματων διασκευην. 1.1.79
ειτα 20διδασκαλοις τισι20 λεγει, μηδε τουτων ονομαστι μεμνη μενος, 20τον περι των
εσχατων προκεισθαι δρομον, υποφωνειν20 δε παροντα τον ημετερον καθηγητην και
πατερα, 20της δε κρισεως προς τους εναντιους το κρατος μετατιθεισης φευγειν20
αυτον 20τους τοπους, καταλι ποντα την ταξιν20, και τινα 20καπνον της πατριδος
μεταδιωκειν20, και πολυς εστι διασυρων εν τηι υπογραφηι της δειλιας τον ανδρα·
απερ εξεστιν εκ των εκει γεγραμμενων τωι βουλομενωι μαθειν. ου γαρ εμοι σχολη
παντα τον εμετον της εκεινου χολης των εμων λογων κατασκεδαζειν, αλλ' ου χαριν
επεμνησθην των ειρημενων, προς τουτο και μεταβησομαι. 1.1.80 Τις εκεινος ο
ανωνυμος χωρος εν ωι ο περι των δογ ματων εξεταζεται λογος; τις 20ο καιρος ο τους
αρι στους επι τον αγωνα καλων20; τινες 20οι ανθρωποι οι δια γης και θαλαττης προς
την κοινωνιαν των πονων εαυτους κατεπειξαντες20; τινα λεγει 20κοσ μον επι τοις
εκβησομενοις μετεωρον, αναμε νοντα της ψηφου την κρισιν20; η τις 20ο διατιθεις
1.1.81 τους αγωνας20; η ταυτα μεν εασθω κατα την των παιδων εν τοις
διδασκαλειοις συνηθειαν τοις τοιουτοις παρευρε μασιν ογκον τινα και μεγεθος
επιμηχανασθαι τωι λογωι, εκεινο δε μονον ειπατω, τις 20ο αμαχος εκεινος αγωνι στης
ωι συμπλακηναι20 φησι 20δειλιασαι20 τον διδασκαλον ημων. ει μεν γαρ και τουτο
συμπεπλασται, νικατω παλιν και το πλεον εχετω της ματαιοτητος, ημεις δε
σιγησομεν· εν γαρ τωι σκιαμαχειν επ' ουδενι χρησιμωι η αληθης εστι νικη 1.1.82 το
της τοιαυτης νικης εκουσιως υφιεσθαι· ει δε περι των εν Κωνσταντινουπολει
γεγονοτων φησι κακεινο το συνεδριον λεγει και ταις εκει τραγωιδιαις εμφλεγμαινει
τωι λογωι και τον μεγαν και δυσανταγωνιστον αθλητην εαυτον ονομαζει, δε ξαιμεθα
<αν> τας αιτιας, οτι παροντες τωι καιρωι των αγωνων τοις αγωνιζομενοις ου
συνεπλακημεν. 1.1.83 ∆ειξατω τοινυν ο εκεινωι την δειλιαν επονειδιζων, ει κατ
ηλθεν εις μεσους αυτος, ει τινα ερρηξεν υπερ της καθ' εαυτον ευσεβειας φωνην, ει
κατετεινε λογον νεανικως, ει λαμ πρως προς τους αντιτεταγμενους διηγωνισατο·
αλλ' ουκ αν ειπειν εχοι η εαυτωι μαχεται περιφανως. ωμολογησε γαρ σιωπηι δεδεχθαι
την παρα των δικαστων επενεχθεισαν ψηφον. 1.1.84 ει τοινυν εδει παρα τους
αγωνας λεγειν (τουτο γαρ νομο θετει νυν τωι συγγραμματι), δια τι τοτε σιωπων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

κατακρινεται; ει δε καλως εποιησεν επι των δικαζοντων την ησυχιαν τι μησας, τις η
αποκληρωσις τον μεν επαινεισθαι σιγωντα, ημιν δε προς διαβολης ειναι την
ησυχιαν; τι αν τις αδικω τερον της ατοπιας ταυτης επινοησειεν, ει των δυο μετα τους
αγωνας πεποιημενων τον λογον εαυτον μεν κατα καιρον απο λελογησθαι λεγει,
τοσουτον του καιρου κατοπιν γενομενον, τον δε αντειποντα τωι λογωι κακιζει ως του
καιρου των αγωνων καθυστερησαντα; η ταχα προδιαβαλειν εδει τηι αντιρρησει τον
μελλοντα ρηθησεσθαι λογον· τουτο γαρ, ως εοικε, τωι 1.1.85 εγκληματι λειπεται. τι
δηποτε προγνους, α γραφειν εμελλε, παρα τον της κρισεως εκεινης καιρον ου
διηλεγξεν; οτι γαρ ουκ εν τηι κρισει την απολογιαν ταυτην πεποιηται, φανερον εστι,
δι' ων ωμολογησε. παλιν γαρ των αυτων ρηματων επι μνησθησομαι. 20ημεις γαρ20,
φησιν, 20οτι σιωπωντες εαλω μεν, ομολογουμεν20, και την αιτιαν προστιθησι·
20πονη ρων20, φησιν, 20ανθρωπων20 την του δικαζειν αξιαν λαχον των, μαλλον δε,
ως αυτος λεγει, 20εις την των δικα 1.1.86 ζοντων χωραν εισφρησαντων20. οτι δε
παλιν τον προσ ηκοντα καιρον τηι απολογιαι προσμαρτυρει, εξ ετερων ων ειπε δηλον
εστιν. ουτω γαρ η λεξις εχει· 20αλλ' οτι μεν20, φησιν, 20ου πλασαμενος, υπο δε των
μεσιτων αναγ καζομενος κατα τον προσηκοντα καιρον και τρο πον επι την
απολογιαν προηχθην, εκ τε των πραγματων αυτων και των τουτου λογων γεγονε
δηλον20. τι ουν ερει ο πανταχου ραιδιως επιστρεφων τον λογον; ουκ εδει σιωπαν επι
των αγωνων Βασιλειον; δια τι ουν αφωνος επι των αυτων αγωνων Ευνομιος; αλλ'
ευκαιρος η μετα τους αγωνας απολογια τουτωι· πως ουν ακαιρος η προς τα ειρημενα
μαχη εκεινωι; Ἀλλα παντων μαλλον, ως εοικεν, αληθης του οσιου ο 1.1.87 λογος, οτι
εν προσποιησει δη της απολογιας κατασκευην των δογματων εαυτου προς το δοκουν
εποιησατο, και ο κατ' αλη θειαν του Φινεες ζηλωτης, ο εξολοθρευων εν τηι ρομφαιαι
του λογου παντα τον απο του κυριου πορνευσαντα, την ιατικην μεν της ψυχης,
αναιρετικην δε της ασεβειας επηγαγε μαχαι 1.1.88 ραν, την αντιρρησιν λεγω της
βλασφημιας. ει δε αντιτυπως ουτος εχει και την θεραπειαν ου δεχεται ο την ψυχην
εαυτου δια της αποστασιας νεκρωσας, του ελομενου το κακον η αιτια· φησι τουτο
και ο εξωθεν λογος. τοιουτος μεν ουν κατα τε της αληθειας και καθ' ημων ο
Ευνομιος. ημιν δε εξην μεν κατα τον αρχαιοτερον νομον τον συγχωρουντα τοις ισοις
αμυνεσθαι τους υπαρξαντας αφθονως αυτον αντι βαλλειν τοις ονειδεσι και εν
πολληι τηι ραιστωνηι προς τον λελυπηκοτα φιλοτιμως ταις λοιδοριαις
ενδαψιλευεσθαι· ει γαρ τοσουτον εκεινος εις υβριν και λοιδοριαν ευπορησε κατα του
μηδεμιαν εισοδον δεδωκοτος τωι μωμωι, ποσους εικος ευρεθηναι τοιουτους λογους
τοις τον σεμνον αυτου δια 1.1.89 κωμωιδουσι βιον; αλλ' επειδη τωι ευαγγελιωι
μαθητευειν υπο του μαθητου της αληθειας εξ αρχης επαιδευθημεν, ουτε οφθαλμον
αντεκκοπτομεν ουτε οδοντα οδοντος ανταλλασσο μεθα, ειδοτες οτι τα πονηρα των
γινομενων τοις εναντιοις λυεσθαι πεφυκε και ουκ αν τι των κακως λεγομενων η
πραττομενων εις το ανηκεστον προχωρησειεν, ει τι των χρη στοτερων δια μεσου
παρεμπεσον το συνεχες της των κακων 1.1.90 ακολουθιας εκκοψειεν. ουκουν και η
του λοιδορεισθαι και υβριζειν ακολουθια δια μακροθυμιας ισταται της επι τα προσω
φορας· ως ει γε τις υβρει την υβριν και λοιδοριαι την λοιδοριαν αμυνοιτο, πλεονασει
παντως τρεφων δια των ομοιων το ατοπον. 1.1.91 ∆ια τουτο παντα τον εν τωι μεσωι
λογον καταλιπων, υβριν οντα και χλευασμον και λοιδοριαν και σκωμματα, προς την
του δογματος εξετασιν κατεπειξω τον λογον. ει δε τις παραιτεισθαι με το λοιδορειν
δι' απειριαν της των ομοιων αντιδοσεως λεγοι, σκεψασθω εαυτον, οση προς το
χειρον εστιν η ευκολια διχα τινος πραγματειας αυτοματως προς 1.1.92 την αμαρτιαν
κατολισθαινουσα. το γαρ γινεσθαι κακον εν τωι προελεσθαι μονον αποκειται και
ηρκεσε πολλακις προς τελειωσιν κακιας η βουλησις. πολυ δε πλεον το ευκολον εν
τοις κατα την γλωσσαν εστι πλημμελημασι. τα μεν γαρ λοιπα των αμαρτηματων και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

χρονου και πραγματων και της εξωθεν συνεργιας εις το γενεσθαι προσδεεται, η δε
του 1.1.93 λογου προσφυσις κατ' εξουσιαν εχει το πλημμελειν. απο δειξις δε των
λεγομενων αυτος ο εν χερσιν ημων του Ευνο μιου λογος, ον ο μη παρεργως
κατανοησας ευρησει το κατ αντες της εν τοις ρημασιν αμαρτιας, ην μιμεισθαι
παντως των ευπορωτατων εστι, καν παντελως τις αμελετητως εχηι της του
βλασφημειν εμπειριας. τι γαρ δει καμνειν ονοματο ποιουντα τας υβρεις, εξον τοις
ρηθεισιν αυτοις επι τον υβρι σαντα χρησασθαι; παντα γαρ εν τωι μερει τουτωι του
λογου ψευδη και βλασφημα προς τα εν αυτωι παραδειγματα συμ πεπλασμενα
διερραψυδησε, και ουκ εστιν ο τι ουκ εγγε 1.1.94 γραπται των ατοπων. 20δεινος20,
φησιν, 20εριστικος, αλη θειας εχθρος, σοφιστης, απατεων, ταις των πολλων δοξαις
και μνημαις αντιταττομενος, τον εκ των πραγματων ουκ αισχυνομενος ελεγχον, ου
φοβον εκ των νομων, ου ψογον εξ ανθρωπων διευλαβουμενος, αληθειαν δεινοτητος
διακρι νειν ουκ επισταμενος20· προστιθησι τουτοις και 20αν αιδειαν και προς το
λοιδορειν ετοιμοτητα20· ειτα 20εκμελη20 φησι 20και μαχομενων υπονοιων πληρη
και εξ αναρμοστων τον λογον αρμοζοντα και ταις ιδιαις φωναις μαχομενον και τα
εναντια 1.1.95 φθεγγομενον20. και πολλα ειπειν περι αυτου κακα θε λων, ειτα την
πικριαν της ψυχης εμπλησαι εν τηι καινο τητι των υβρεων ου δυναμενος, επειδη ουκ
εχει ο τι και ειπηι, πολλακις επι τα αυτα επανερχεται και απαξ ειπων επανακυκλοι
παλιν και εκ τριτου τα αυτα και εκ τεταρτου και υπερ τουτο, ωσπερ τινα διαυλον
ανακαμπτων τωι λογωι δια των αυτων υβρεων και της λοιδοριας ληρηματων, ανω
και κατω δια των ομοιων περιχωρων· ωστε μηκετι χαλεπαι νειν αυτου τηι
αναισχυντιαι των υβρεων, εν τωι προσκορει των 1.1.96 λεγομενων τον θυμον
υπεκλυοντα. βδελυξαιτο γαρ αν τις μαλλον η εις οργην ελθοι· ουτως ανδραποδωδη
και χαριτων αμοιρα και απο της τριοδου τα σκωμματα, γραος τινος δια
κωθωνιζομενης και υπ' οδοντα γρυζουσης ουδ' οτιουν διαφε ροντα. 1.1.97 Τι ουν;
αρα επεξελθειν δει τοις καθ' εκαστον και περι παντων των εφ' υβρει ρηθεντων
φιλοπονως απολογησασθαι, οτι ουκ ην τοιουτος καθ' ου ταυτα συμπεπλασται; αλλ'
ουτω γ' αν και ημεις συγκαθυβριζειν δοκοιημεν τον αντι φωστηρος τηι γενεαι
διαλαμψαντα, αγαπητως το μη κακουργον και κατεγνωσμενον ειναι δια των λογων
αποδεικνυοντες. 1.1.98 αλλα μεμνημαι της θειας εκεινης φωνης, ως προφητικως
περι αυτου τα εκ της προφητειας εφθεγξατο, οπου ταις αναισχυντοις αυτον των
γυναικων παρεικαζει, αι τα ιδια ονειδη ταις σωφρονουσαις προφερουσι. τινα γαρ
εχθρον της αληθειας οι λογοι κηρυσσουσι; τινα ταις των πολλων δοξαις
αντιτασσομενον; τις αιτειται παρα των εντυγχανοντων αυτου τωι συγγραμματι μη
προς το πληθος των μαρτυρουντων οραν μηδε προς την αρχαιοτητα βλεπειν μηδε
προς το αξιοπιστον των προς το κρειττον υπειλημμενων ρεπειν ταις 1.1.99 γνωμαις;
αρα του αυτου εστι και ταυτα γραφειν και εκεινα προφερειν, και ταις μεν εαυτου
καινοτομιαις ζητειν τους ακουοντας επεσθαι, φαυλιζειν δε παλιν ετερους ως ταις
κοιναις υποληψεσιν αντιβαινοντας; το δε 20μη αισχυνε σθαι τον εκ των πραγματων
ελεγχον20 και 20τον ανθρωπινον ψογον20 και οσα τοιαυτα κατα ταυτο διεξ ερχεται,
ταις των ακουοντων γνωμαις καταλειπω σκοπειν επι τινος αληθες εστι λεγειν, αρα
του σωφροσυνην και κοσμιοτητα και πασαν καθαροτητα ψυχης τε και σωματος δια
της ακριβεστατης εγκρατειας νομοθετουντος ομοιως εαυτωι τε και τοις
πλησιαζουσιν, η του κελευοντος μη παρε χειν πραγματα τηι φυσει προς το δοκουν δια
των του σω ματος ορεξεων προιουσηι μηδε αντιβαινειν ταις ηδοναις μηδε
ακριβολογεισθαι περι την τοιαυτην του βιου σπουδην; ουδε γαρ ειναι τινα βλαβην
ψυχης δια των τοιουτων συνι σταμενην, αλλα μονην αρκειν τωι ανθρωπωι την
αιρετικην 1.1.100 πιστιν προς τελειοτητα. ει δε αρνειται το μη ουτως εχειν αυτοις τα
διδαγματα, ευξαιμην αν εγωγε και των ευ φρο νουντων εκαστος αληθευειν αυτον εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

τοις τοιουτοις αρνου μενον· αλλ' ουκ εασουσιν αυτωι προχωρησαι την αρνησιν οι
γνησιοι μαθηται, η το μεγιστον αυτου θεωρημα πεσειται και καταλυθησεται η
συσκευη των δια τουτο μαλιστα προσ 1.1.101 εδρευοντων τωι δογματι. 20αναιδης20
δε τις και 20τον αν θρωπινον ψογον ουκ ευλαβουμενος20, εκ των εν νεοτητι
βεβιωμενων η εκ των μετα ταυτα βουλει σκοπη σωμεν; αλλα δι' αμφοτερων επ'
αυτον αν ευροις επανιου σαν της αναιδειας την μεμψιν. ου τα αυτα γαρ εκατεροις
1.1.102 ουτε η νεοτης ουτε ο μετα ταυτα μαρτυρει βιος. υπομνησατω εαυτον ο
λογογραφος των τε επι της πατριδος κατα τον της νεοτητος καιρον και των εν
Κωνσταντινου πολει βεβιωμενων αυτωι, και ακουσατω παρα των ειδοτων 1.1.103 οια
τωι συκοφαντουμενωι συνισασιν. ει δε εκ των εφεξης επιτηδευματων τις εθελοι
σκοπειν, αυτος ειπατω, τις αξιος τοιουτου ονοματος, ο την πατρυαν ουσιαν και προ
της ιερω συνης αφειδως αναλωσας τοις πενησι και μαλιστα εν τωι της σιτοδειας
καιρωι, καθ' ον επεστατει της εκκλησιας, ετι εν τωι κληρωι των πρεσβυτερων
ιερατευων, και μετα ταυτα μηδε των υπολειφθεντων φεισαμενος, ως αν και αυτος
το του αποστολου καυχησαιτο οτι ∆ωρεαν αρτον ουκ εφαγον, η ο προσοδων
αφορμην την του δογματος προστασιαν πε ποιημενος, ο εισδυνων εις τας οικιας
αυτοκλητος ουδε την εκ του παθους αηδιαν τηι καθ' εαυτον διαγωγηι περιστελ λων
ουδε την φυσικην των υγιαινοντων προς τους τοιουτους αποστροφην λογιζομενος,
ο κατα τον παλαιον νομον δια την αφην της σημασιας εξω της παρεμβολης των
οικουν των αφοριζομενος. 1.1.104 20Προπετης20 δε παλιν και 20υβριστης20 και
20καθ' εκα τερον ψευστης20 ονομαζεται παρα του 20μακροθυμως εν πραΰτητι τους
αντιδιατιθεμενους παιδευοντος20. ουτω γαρ εν τωι συγγραμματι τοις περι αυτου
λογοις ενδια θρυπτεται ο μηδεμιαν πικριας υπερβολην αφιεις εν οις αν τι
προενεγκειν εξισχυσηι. ποθεν τοινυν και εκ ποιων πραγματων 1.1.105 την υβριν
αυτου και το προπετες διελεγχει; 20οτι20, φησι, 20και Καππαδοκην οντα με Γαλατην
ωνομασεν20. ειτα τον εν τωι μεθοριωι των πατριδων την οικησιν εχοντα εν ανω
νυμωι τινι της Κορνιασπινης εσχατιαι ει αντι του Ὀλτισηρεως Γαλατην ωνομασεν
(ειπερ δη ολως και τουτο προσειπων επιδεικνυται· ου γαρ ευρον εν τοις ημετεροις
βιβλιοις τουτο προσκειμενον, δεδοσθω δε ομως ειρησθαι) υπερ τουτων
20προπετης20 και 20υβριστης20 και 20ψευστης20 και παντα ονομαζεται τα
δεινοτατα; και ου συνιησιν ο σοφος, οτι η επι μικροις παρα του συκοφαντου
κατηγορια μεγαλην συνη 1.1.106 γοριαν της δεξιοτητος του κατηγορουμενου
παριστησιν; ου γαρ αν προς κατηγοριαν κεκινημενος των μειζονων φειδο μενος εν
τοις μικροτεροις απησχολει την πονηριαν· υπερ ων και πολυς εστιν επαιρων και
δεινων το αδικημα και σεμνως περι του ψευδους φιλοσοφων, ισον εις ατοπιαν κρι
νων, εαν τε περι μειζονων εαν τε περι μικροτερων ο λογος. 1.1.107 οιδε γαρ κατα
τους πατερας αυτου της αιρεσεως, τους γραμματεις λεγω και Φαρισαιους, ακριβως
μεν διυλιζειν τον κωνωπα, αφειδως δε καταπινειν την σκολιαν καμηλον την τωι
βαρει της πονηριας πεφορτισμενην. προς ον ουκ ατοπον ην ισως ειπειν οτι φειδου
της τοιαυτης νομοθεσιας εν τηι καθ' ημας πολιτειαι, το παρ' ουδεν ηγεισθαι κελευειν
βραχυτητι πραγματων και μεγεθει διακρινειν την προς το 1.1.108 ψευδος διαβολην.
ου γαρ ομοιως αμαρτανει Παυλος ψευδομενος και Ἰουδαικως αγνιζομενος επι
καιρου των χρησι μως απατωμενων, και Ἰουδας εν τωι της προδοσιας καιρωι φιλον
και προσηγορον σχημα υποδυομενος. εψευσατο και Ἰωσηφ εν φιλανθρωπιαι τους
αδελφους διαπαιζων, και ταυτα την υγειαν του Φαραω επομνυμενος· αλλ'
εψευσαντο και οι αδελφοι κατ' αυτου προτερον μεν θανατον, μετα ταυτα δε
δουλειαν δια τον φθονον βουλευσαντες, και πολλα τοιαυτα εστιν ειπειν· ψευδεται
Σαρρα επερυθριωσα τωι γε λωτι· ψευδεται και ο οφις εις θειαν μεταβαινειν φυσιν τον
1.1.109 ανθρωπον εκ της παρακοης εισηγουμενος. πολλη <μεν ουν> του ψευδους η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

προς τας υποθεσεις διαφορα, και ουδε εστιν ειπειν οση, ειτε εκ των αρχαιων
διηγηματων ειτε εκ του νυν βιου δοκιμαζοις τον λογον. ουκουν και ημεις δεξωμεθα,
οτι κατα την κοινην περι των ανθρωπων απο φασιν, ην δια του προφητου το πνευμα
το αγιον απεφηνατο οτι Πας ανθρωπος ψευστης, και ο του θεου ανθρωπος
συνηνεχθη τωι ψευδει, την ομορον τινι χωραν αγνοιαι η υπεροψιαι της του τοπου
προσηγοριας κατα το συμβαν επι φημισας. αλλ' εψευσατο και Ευνομιος, και τι το
ψευδος; 1.1.110 αυτης της αληθειας παραγραφη. τον αει οντα ποτε μη ειναι λεγει,
τον αληθως υιον ψευδωνυμον εχειν την προση γοριαν κατασκευαζει, τον κτιστην
παντων αυτον κτισμα ειναι και ποιημα διοριζεται, τον κυριευοντα των ολων δου
λον προσαγορευει, τον εκ φυσεως το αρχειν εχοντα τηι δουλευουσηι φυσει
συγκατατασσει. αρα μικρα του ψευδους η διαφορα και τοσαυτη, ως αντ' ουδενος
οιεσθαι τινα το ουτως η ετερως εψευσθαι δοκειν; 1.1.111 Ἀλλα και 20τον σοφιστικον
λογον20 επονειδιζων ετεροις, θεωρειτε οιαν της ταληθους αποδειξεως ποιειται την
επιμελειαν. ειπεν εν τωι λογωι τωι προς αυτον ο διδασκαλος ημων, οτι εν τωι καιρωι
της των πραγματων καταστροφης 1.1.112 ουτος "1αθλον της ασεβειας την Κυζικον
απηνεγκατο"2. τι ουν ο τους σοφιστας διελεγχων ποιει; ευθυς επιφυεται τωι του
αθλου ονοματι και συνομολογεισθαι παρ' ημων φησι το και απολελογησθαι και
νικησαι δια της απολογιας και το εκ της νικης αθλον δια των αγωνων κομισασθαι
και συντιθησι συλλογισμον, δια των αναντιρρητων, ως οιεται, συμπεραινων τον
λογον. ειρησεται δε αυτα τα γεγραμμενα παρ' αυτου επι λεξεως. 20ει γαρ το αθλον,
φησι, νικης εστι γνωρισμα και τελος, μηνυει δε την δικην η νικη, συνεισαγει δε
παντως εαυτηι την κατη γοριαν η δικη, ο το αθλον διδους αναγκαιαν 1.1.113 ειναι
φησει και την απολογιαν20. τι ουν ημεις; ηγωνισθαι μεν αυτον και πανυ σφοδρως τε
και ερρωμενως τον πονηρον τουτον αγωνα της ασεβειας ουκ αντιλεγομεν και ου
μικρωι τωι μετρωι τους ομοιους υπερβεβληκεναι και υπερεχειν εν τοις κατα της
αληθειας ιδρωσιν, αλλ' ουχι κατα των αντιτεταγμενων εσχηκεναι τα νικητηρια,
συγκρισει δε των συνδραμοντων αυτωι δι' ασεβειας επι την πλανην προτερευειν
παντων εν τηι περιουσιαι του ψευδους και ουτω λαβειν αντι της εις το κακον
υπερβολης αθλον την Κυ ζικον, ως παντων των επι τοις ομοιοις κατα της αληθειας
κονισαμενων το πλεον εχοντα, και επι τηι νικηι τηι κατα την βλασφημιαν
αναρρηθηναι λαμπρωι και περιφανει τωι κηρυγ ματι εν τωι μισθον της ατοπιας αυτωι
παρα των ουτως 1.1.114 αγωνοθετουντων εξαιρεθηναι την Κυζικον. και οτι ταυτα
κατα την ρηθεισαν διανοιαν παρ' ημων ωμολογηται, δει κνυσιν ο ημετερος λογος,
οτι ασεβειας αθλον, ουχι απολογιας κατορθωμα φαμεν αυτωι γεγενησθαι την
Κυζικον. τι ουν κοινον εχει τα παρ' ημων ειρημενα προς την παι διωδη ταυτην των
σοφισματων πλοκην, ως δια τουτο συστηναι αυτωι και την δικην και την απολογιαν
κατασκευαζεσθαι; ομοιον γαρ το τοιουτον ωσπερ αν τις εν συμποσιωι πλειω των
αλλων τον ακρατον εγχεαμενος και δια τουτο γερως τινος παρα των συμμεθυοντων
αξιωθεις την εν τωι συμποσιωι νικην τεκμηριον ποιοιτο του και εν δικαστηριοις
δεδικασθαι 1.1.115 και υπερεχειν δικασαμενος. εξεσται γαρ κακεινωι την πλο κην του
συλλογισμου τουτου μιμησασθαι· ει το αθλον νικης εστι γνωρισμα και τελος, μηνυει
δε την δικην η νικη, συνεισαγει δε παντως εαυτηι την κατηγοριαν η δικη, ενι κησα
την δικην εγω, επειδη πινων εστεφθην εν τωι της 1.1.116 πολυποσιας αγωνι. αλλ'
ερει τις παντως προς τον ουτω καλλωπιζομενον, οτι αλλοι αγωνες εν δικαστηριωι
και αλλος τροπος της εν συμποσιοις αθλησεως· και ο νικησας δια της κυλικος ουδεν
εχει πλεον εκ της τοιαυτης νικης των εν δικαστηριοις αντιτεταγμενων αυτωι, καν
τοις ανθινοις στεφανοις επαγλαΐσηται. ουκουν ουδε ο τωι λογωι της ασε βειας των
ομοιων προτεταγμενος ηδη και του εν τηι κρισει νενικηκεναι δια του αθλου της
ασεβειας την μαρτυριαν 1.1.117 παρεχεται. τι ουν συνηγορει τηι μη ρηθεισηι απολογιαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

η του προεχειν αυτον εν ασεβειαι παρ' ημων μαρτυρια; ει μεν γαρ απολογησαμενος
προς τους δικαστας και των αντι τεταγμενων κρατησας ουτως εδεξατο την επι
Κυζικωι τιμην, καιρον αν ειχε τα ημετερα καθ' ημων προχειριζεσθαι· ει δε συνεχως
επι του λογου μαρτυρεται, οτι φευγων το δυσμενες των κυριων της ψηφου σιωπηι
δεχεται την επα χθεισαν αυτωι τιμωριαν, εν εχθροις διαθεσθαι τους αγωνας ουκ
ανασχομενος, τι εαυτον φενακιζει και τηι φωνηι του αθλου εις μαρτυριαν του
απολελογησθαι συγκεχρηται μη συνιεις ο θαυμασιος του αθλου την εμφασιν, οτι
καθαπερ τι γερας και αριστειον αυτωι της κατα την ασεβειαν υπερ 1.1.118 οχης "1η
Κυζικος προεποθη"2. αλλ' επειδη προς το δοκουν δεχεται το αθλον και ως δωρεαν
επινικιον, δεξασθω και το συνημμενον τωι λογωι, οτι εν ασεβειαι το πλεον δια της
νικης εσχεν. επειδη γαρ τοις ημετεροις καθ' ημων ισχυ ριζεται, η αμφοτεροις η
ουθετεροις κεχρησθαι δικαιος. 1.1.119 Ἀλλ' εν μεν τοις ημετεροις τοιουτος· εν δε
τοις λοι ποις των εφ' υβρει ρηθεντων αρα τι αληθευων επιδειχθη σεται; εν οις
20δειλον τε και ατολμον και τους τραχυτερους των πονων αποδιδρασκοντα20 και
παντα τα τοιαυτα κατ' αυτου διεξερχεται, φιλοπονως δια σκευαζων της δειλιας τα
παθη, 20οικισκον λανθανοντα20 και 20θυραν ασφαλως επικειμενην20 και
20πτοησιν προς τον φοβον των εισιοντων20 και 20φωνην20 και 20βλεμμα20 και
20τα επι του προσωπου γνωρισματα20 και παντα τα τοιαυτα, δι' ων της δειλιας
1.1.120 το παθος διασημαινεται. αλλ' ει και μηδεν ετερον κατε ψευσμενος ηλεγχετο,
ικανον αν ην τουτο μονον αυτου διε λεγξαι τον τροπον. τις γαρ ουκ οιδε τον μεγαν
εκεινον αγωνιστην εν τωι καιρωι της του βασιλεως Ουαλεντος κατα των εκκλησιων
του κυριου φιλονεικιας οπως υπερανεστη τηι μεγαλοφυΐαι της γνωμης του τοσουτου
των πραγματων ογκου και των φοβουντων υψηλοτερος ην, πασης της επιμηχανη
1.1.121 θεισης αυτωι καταπληξεως υπεραρθεις τωι φρονηματι; τις των κατα την ευαν
ανθρωπων, τις των κατα τα τελευταια της καθ' ημας οικουμενης οικουντων την
υπερ της αλη θειας αυτου μαχην προς τους κρατουντας ηγνοησε; τις ου 1.1.122
κατεπλαγη προς τον αντιπαλον απιδων; ουδε γαρ των επι τυχοντων εις ην ουδε εν
σοφισματιοις κιβδηλοις την του νικαν εκεκτητο δυναμιν, ου και το υπερεχειν
αδοξον και το ηττηθηναι αζημιον, αλλα πασαν μεν υφ' εαυτον ειχεν ευθηνουμενην
τοτε την Ῥωμαιων αρχην· και τηι τοσαυτηι βασιλειαι κομων προειληπτο τηι κατα του
δογματος ημων διαβοληι, Ευδοξιου του Γερμανικειας δι' απατης αυτον προς εαυτον
μεταστησαντος· παντας δε τους εν τελει και τους περι αυτον θεραπευτας και τους επι
των πραγματων παρα δυναστευοντας συναγωνιστας ειχε της ιδιας ορμης, τους μεν
εκουσιως δια την ομοιοτροπιαν της γνωμης προσκεκλι κοτας, τους δε πολλους τωι
φοβωι της δυναστειας τα προς ηδονην ετοιμως χαριζομενους, και δια της αποτομιας
της κατα των αντεχομενων της πιστεως της υγιαινουσης την 1.1.123 προς αυτον
ενδεικνυμενους σπουδην. οτε φυγαι και δημευσεις και εξοριαι απειλαι τε και
προστιμηματα κινδυνοι φυλακαι δεσμωτηρια μαστιγες και τι γαρ ουχι των
δεινοτατων ενηργειτο κατα των μη συντεθειμενων τηι του βασιλεως ορμηι· οτε
χαλεπωτερον ην εν οικωι θεου καταληφθηναι τους ευσεβουντας η επι τοις
πονηροτατοις 1.1.124 των εγκληματων αλωναι. αλλα το μεν τουτοις πασι καθ'
εκαστον επεξιεναι μεγαλης τινος αν δεοιτο συγγραφης και χρονου πολλου και
πραγματειας ιδιας, αλλως τε και φανερων απασιν οντων των τηνικαυτα κακων
ουδεν αν γενοιτο πλεον προς τον παροντα λογον εκ του μετα ακριβειας τας
συμφορας εκεινας επι των πραγματων εκτιθεσθαι. υπεστι δε και φορτικον ετερον εν
τωι περι αυτων διηγηματι, το και των ημετερων τινα μνημην εξ αναγκης ποιησασθαι
1.1.125 καθεξης διεξιοντα την των σκυθρωπων ιστοριαν. ει γαρ τι και πεπρακται
τοιουτον ημιν δια τους υπερ της ευσεβειας αγωνας οιον φιλοτιμιαν φερειν τωι
διηγηματι, τοις πλησιον καταλιπειν η σοφια κελευει· Ἐγκωμιαζετω σε γαρ, φησιν, ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

πελας και μη τα σα χειλη. οπερ ο τα παντα περιεσκεμμενος μη συνειδως το πλειστον
της συγγραφης εν ταις περι εαυτου μεγαληγοριαις ησχολησε. 1.1.126 Παντα τοινυν
εγω τα τοιαυτα παραδραμων τα της δειλιας του διδασκαλου ημων εργα μετα
ακριβειας εκθησομαι. ην τοινυν ο αντιτεταγμενος αυτωι προς αντιπαλον ταξιν βασι
λευς αυτος, ο δε υπηρετων αυτου ταις ορμαις ο πασης αρχων μετ' εκεινον της
βασιλειας, οι συνεργουντες δε προς 1.1.127 την τοιαυτην επιθυμιαν οι περι αυτον
παντες. προσκεισθω τουτοις και ο καιρος εις ακριβεστεραν βασανον και επιδειξιν της
γενναιας του αθλητου πεποιθησεως. τις ουν ην ο καιρος; εξηλαυνε μεν της
Κωνσταντινουπολεως επι την ευαν ο βασιλευς, αρτι τοις κατα των βαρβαρων αυτωι
κατορ θωθεισιν επηιρμενος το φρονημα και ουδεν αντιβαινειν αυτου ταις ορμαις
αξιων· προηγειτο δε αυτου της πορειας ο υπαρχος αντ' αλλου τινος των εις την
αρχην αναγκαιων τουτο προδιοικουμενος, το μη τινα των επι της πιστεως οντων
μενειν εφεστιον, αλλα τουτους μεν απελαυνεσθαι παντας πανταχοθεν, ετερους δε
αντ' εκεινων παλιν αυτο χειροτονητους τινας επι υβρει της θειας οικονομιας εισ
1.1.128 αγεσθαι. μετα τοιαυτης ουν γνωμης καθαπερ νεφους τινος χαλεπου της
δυναστειας εκ της Προποντιδος κατα των εκλησιων κινηθεισης και της μεν Βιθυνιας
αθροως ερη μωθεισης, Γαλατιας δε συν πολληι τηι ραιστωνηι παρασυρεισης και παντων
αυτοις κατα νουν δια μεσου κεχωρηκοτων, 1.1.129 προυκειτο ηδη τηι ακολουθιαι του
κακου το ημετερον. τι ουν ο μεγας τοτε Βασιλειος 20ο δειλος20, ως φησιν ουτος,
20και ατολμος και υποπτησσων τα φοβερα και οικισκωι λανθανοντι την σωτηριαν
πιστευων20; αρα κατεπλαγη την του κακου προσβολην; αρα το παθος των
προεαλωκοτων συμβολον προς την ασφαλειαν των καθ' εαυτον εποιησατο; αρα
κατεδεξατο τους ειξαι προς ολιγον τηι ρυμηι του κακου συμβουλευοντας μηδε εις
προυπτον κινδυνον εαυτον εμβαλειν επι ανθρωπων καταγυμνασθεντων τοις
αιμασιν; η πασα λογων υπερβολη και παν υψος νοη ματων τε και ρηματων κατω που
της αληθειας ελεγχεται; 1.1.130 πως γαρ αν τις διεξελθοι τωι λογωι την τοσαυτην των
φο βερων καταφρονησιν; πως αν τις υπ' οψιν αγαγοι τον καινον εκεινον αγωνα, ον
ουτε παρα ανθρωπων ουτε προς ανθρωπους εικοτως αν τις συστηναι φησειεν, αλλ'
αρετην και παρρησιαν Χριστιανου προς δυναστειαν φονωσαν αντα γωνιζεσθαι;
1.1.131 Ἐκαλει μεν γαρ προς εαυτον προλαβων την του βασι λεως επιστασιαν ο
υπαρχος ο και αλλως ουσαν φοβεραν δια το μεγεθος την αρχην φοβερωτεραν τηι
αφειδιαι των τιμωριων καταστησας, και μετα τας τραγωιδιας εκεινας, ας κατα
Βιθυνων εξειργασατο, Γαλατων υπο της συνηθους ευκολιας ακονιτι παρασταντων,
ετοιμον ᾤετο και το καθ' 1.1.132 ημας αυτωι προς το δοκουν απαντησεσθαι. της δε
των εργων αποτομιας προοιμιον ο λογος εγινετο απειλαις ομου μεμιγμενος και
υποσχεσεσι, πεισθεντι μεν την εκ βασιλεως τιμην και την αρχην της εκκλησιας
προτεινων, ενισταμενωι δε παντα οσα πικρια ψυχης προσλαβουσα το δυνασθαι κατ'
εξουσιαν βουλευεται. τα μεν ουν παρ' εκεινων τοιαυτα. 1.1.133 ο δε ημετερος
τοσουτον απεσχεν εις καταπληξιν τινα δια των ορωμενων η λεγομενων ελθειν,
ωστε καθαπερ τις ιατρος η συμβουλος αγαθος εις διορθωσιν πλημμεληματων παρα
κληθεις και υπερ των προτετολμημενων αυτοις μεταγινωσκειν ενεκελευετο και το
λοιπον παυσασθαι κατα των δου λων του κυριου φονωντας· ειναι γαρ αυτοις της
επινοιας πλεον ουδεν επι των μονην την του θεου βασιλειαν και το 1.1.134
αθανατον κρατος θεραπευοντων. μηδε γαρ δυνασθαι τους κακοποιειν βουλομενους
ευρειν τι τοιουτον ο λυπησει τον Χριστιανον η ρηθεν η γινομενον. δημευσις ουχ
αψεται, φησι, του μονην κεκτημενου την πιστιν· υπερορισμος ου φοβησει τον πασης
της γης μετα της αυτης γνωμης επιβατευοντα και πασαν μεν ως αλλοτριαν δια το
προσκαιρον της ενοικησεως, πασαν δε παλιν ως οικειαν δια το ομο 1.1.135 δουλον
της κτισεως βλεποντα. το δε πληγας η πονους η θανατον υποστηναι, οταν υπερ της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

αληθειας εξηι, μηδε γυναιξι τουτο φοβον παρεχειν, αλλ' ειναι πασι Χριστιανοις τον
ανωτατω της ευκληριας ορον το υπερ της ελπιδος τι ταυτης των ανηκεστων παθειν·
λυπεισθαι δε μονον ελεγεν οτι εις εστιν εν τηι φυσει ο θανατος και ουδεμιαν
μηχανην εξευρισκει πολλοις δυνηθηναι θανατοις της αληθειας προ αγωνισασθαι.
1.1.136 Ουτω δε αυτου προς τας απειλας εκεινας εαυτον αντεπαιροντος και παντα
τον ογκον της δυναστειας εκεινης αντ' ουδενος παραβλεποντος, ωσπερ επι σκηνης
αθροως εν ταις των προσωπων υπαλλαγαις ανθ' ετερων ετερα δεικνυται, τον αυτον
τροπον και η πικρια των απειλων εξαιφνης εις κολακειαν μετεσκευαζετο και
μεταβαλων ο τεως βαρυς και καταπληκτικος τωι φρονηματι τους επιεικεις τε και
υφειμενους των λογων Συ δε, φησι, μη μικρον ποιου βασιλεα τον μεγαν τωι σωι
καταμιχθηναι λαωι, αλλα δεξαι κακεινου κληθηναι διδασκαλος μηδε αντιβηις τωι
βουληματι· βουλεται δε μικρου τινος των εν τηι πιστει γεγραμμενων υφαιρεθεν
1.1.137 τος, της του ομοουσιου λεξεως, τουτο γενεσθαι. αλλα το μεν μετασχειν της
εκκλησιας τον βασιλεα των μεγιστων ειναι παλιν ο διδασκαλος αποκρινεται. μεγα
γαρ, φησι, το ψυχην περισωσασθαι, ουχ οτι βασιλεως, αλλ' οτι ολως ανθρωπου· της
δε πιστεως τοσουτον απεχειν υφαιρεσιν η προσθηκην ποιησασθαι, ως μηδε την ταξιν
αν υπαλλαξαι 1.1.138 των γεγραμμενων. ταυτα 20ο δειλος τε και ανανδρος. ο προς
τον ψοφον της θυρας επτοημενος20, προς τον τοσουτον τωι αξιωματι και ειπε τωι
λογωι και δια των εργων το ρηθεν επιστωσατο· ος την των εκκλησιων τοτε καταστρο
φην οιον τινα χειμαρρουν δια των δυναστειων ρεουσαν εστη σεν εν εαυτωι και
απεστρεψε, μονος αρκεσας τηι του κακου προσβοληι, καθαπερ τις εν θαλασσηι πετρα
μεγαλη και ασειστος αντι κυματος πολλου και μεγαλου την των δεινων προσβολην
εν εαυτωι περιθρυψας. 1.1.139 Και ου μεχρι τουτων εστη τα της αγωνιας αυτωι, αλλ'
εκδεχεται παλιν ο βασιλευς την πειραν αυτος, αγανακτων οτι μη κατα την πρωτην
προσβολην τα καθ' ηδονην κατ ειργασατο. ωσπερ τοινυν δια του μαγειρου
Ναβουζαρδαν επι των Ἱεροσολυμων ποτε ο Ἀσσυριος την του ναου καθ-αιρεσιν των
Ἰσραηλιτων κατειργασατο, ουτω και ουτος ∆ημοσθενει τινι τωι επι των οψων
τεταγμενωι και των μαγει ρων αρχοντι ως ιταμωτερωι των αλλων την τοιαυτην υπη
ρεσιαν προσταξας κρατησειν ᾤετο του παντος εγχειρηματος. 1.1.140 παντα τοινυν
εκεινου διακυκωντος και τινος των εκ του Ἰλλυρικου θεομαχων πυκτιον εχοντος εν
χερσι και τους εν τελει προς τουτο παντας αθροιζοντος και χαλεπωτερον της
προλαβουσης ορμης του Μοδεστου παλιν την οργην αναφλε ξαντος, παντες μεν
συνεκινουντο προς την του βασιλεως οργην συναγανακτουντες αυτωι χαλεπαινοντι
και τωι της εξουσιας θυμωι χαριζομενοι, παντες δε τωι φοβωι των προσ 1.1.141
δοκωμενων προκατεβεβληντο. παλιν γαρ εκεινος ο υπαρ χος, παλιν [φοβων]
επαναστασεις των προτερων σφοδροτεραι και των απειλων προσθηκαι και ο θυμος
ακμαιοτερος και η περι το δικαστηριον τραγωιδια, κηρυκες εισαγωγεις ρα βδουχοι
κιγκλιδες παραπετασματα, δι' ων ευκολως και τα των σφοδρα παρεσκευασμενων
καταπτοειται φρονηματα· και παλιν ο αθλητης του θεου τοις δευτεροις των αγωνων
και 1.1.142 την επι τοις προλαβουσι δοξαν υπερβαλλομενος. ει δε ζητεις τουτων τας
αποδειξεις, εις αυτα βλεπε τα πραγ ματα. ποιον γαρ ουκ επενειματο τοπον των
εκκλησιων η τηνικαυτα καταστροφη; ποιον εμεινεν εθνος της των αιρετικων
επιστασιας απειρατον; τις των κατα τας εκκλη σιας ευδοκιμουντων ουκ απεσεισθη
των πονων; ποιος διε 1.1.143 φυγε λαος την τοιαυτην επηρειαν; ου Συρια πασα και
των ποταμων η μεση μεχρι των προς τους βαρβαρους ορων, ου Φοινικη και
Παλαιστινη και Ἀραβια και Αιγυπτος και τα εθνη της Λιβυης εως του τερματος της
καθ' ημας οικου μενης, ου τα επι ταδε παντα, Ποντικοι και Κιλικες Λυκιοι Λυδοι
Πισιδαι Παμφυλοι Καρες Ἑλλησποντιοι νησιωται μεχρι της Προποντιδος αυτης, ου
τα επι Θραικης παντα εως ην η Θραικη και τα περι αυτην εθνη εως προς τον Ἴστρον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

αυτον· τι των παντων επι σχηματος εμεινε, πλην ει μη τι προκατειχετο τωι τοιουτωι
κακωι; αλλα μονος εκ παντων ο Καππαδοκειος λαος της κοινης των εκκλησιων
συμφορας ουκ επηισθετο, ον ο μεγας προμαχος ημων επι των πειρασμων διεσωσατο.
1.1.144 Ταυτα τα 20της δειλιας20 του διδασκαλου ημων απο τελεσματα· ταυτα του
20κατεπτηχοτος τους τραχυτε ρους των πονων20 τα κατορθωματα, ουκ εν γραιδιοις
δυστηνοις ευδοκιμουντος ουδε απαταν γυναικαρια προς πασαν απατην ευκολως
εχοντα μελετωντος ουδε υπο των κατε γνωσμενων και κατεφθαρμενων
θαυμαζεσθαι μεγα κρι νοντος, αλλα δια των εργων δειξαντος την ισχυν της ψυχης
και το ατρεπτον και ανδρειον και γεννικον του φρονηματος. 1.1.145 ου το
κατορθωμα σωτηρια μεν της πατριδος απασης, ειρηνη δε της καθ' ημας εκκλησιας,
υποδειγμα δε παντος αγαθου τοις κατ' αρετην ζωσιν, ανατροπη των εναντιων,
συνηγορια της πιστεως, ασφαλεια των ασθενεστερων, βε βαιωσις των
προθυμοτερων, παντα οσα της κρειττονος 1.1.146 μοιρας ειναι πεπιστευται. επι
τουτων μονων των διηγηματων ακοη τε και οψις [επι] των πραγματων συμβαινουσι·
ταυτον γαρ εστι λογωι τε τα καλα διηγησασθαι και εργωι δειξαι την μαρτυριαν των
λογων και αμφοτερα δι' αλλη λων πιστωσασθαι, την τε μνημην απο των
φαινομενων και τα πραγματα δια των λεγομενων. 1.1.147 Ἀλλα γαρ ουκ οιδ' οπως
τοσουτον εξω των προκει μενων παρηνεχθη ο λογος προς εκαστον των εφ' υβρει ρη
θεντων παρα του συκοφαντου επιστρεφομενος. καιτοι τωι Ευνομιωι κερδος ου μικρον
η περι τα τοιαυτα του λογου διατριβη εν τηι των ανθρωπινων αδικηματων
κατηγοριαι τοις 1.1.148 κυριωτεροις προσβηναι κωλυομενου. ωσπερ ουν τον επι
φονωι κρινομενον υπερ της εν ρημασι προπετειας κακιζειν των αχρηστων εστιν
(αρκει γαρ ο φονος απελεγχθεις την του θανατου ψηφον επενεγκειν, καν μηδεμια
προπετεια λογων τωι μιαιφονωι συναπελεγχηται), ουτω μοι καλως εχειν δοκει μονην
αυτου την ασεβειαν εις ελεγχον αγαγειν, τας δε καθ' ημων λοιδοριας χαιρειν εασαι.
δηλον γαρ οτι περι τα μεγιστα και κυριωτατα της πονηριας φωραθεισης και τα λοιπα
παντα τηι δυναμει συναπελεγχεται, καν μη τοις 1.1.149 καθ' εκαστον ακριβως
επεξιωμεν. εστι τοινυν το κεφα λαιον των παρ' αυτου κατασκευαζομενων
βλασφημια μεν εις το δογμα της ευσεβειας εν τε τωι προαγοντι λογωι και εν τωι νυν
παρ' ημων ευθυνομενωι, σπουδη δε πασα καθε λειν και παραγραψασθαι και
ανατρεψαι παντελως τας περι του μονογενους θεου και τας περι του αγιου
πνευματος 1.1.150 ευσεβεις υποληψεις. ως αν ουν μαλιστα ψευδης και ασυ στατος
επιδειχθειη η κατα των δογματων της αληθειας κατασκευη, πρωτον μεν επι λεξεως
αυτου την περι τουτων παραθησομαι ρησιν, επειτα δε παλιν επελευσομαι τοις ειρη
μενοις, εκαστον αυτων εξεταζων χωρις. 1.1.151 20Πας ο των καθ' ημας δογματων
συμπλη ρουται λογος εκ τε της ανωτατω και κυριωτα της ουσιας και εκ της δι'
εκεινην μεν ουσης μετ' εκεινην δε παντων των αλλων πρωτευου σης και τριτης γε
της μηδεμιαι μεν τουτων συν ταττομενης, αλλα τηι μεν δια την αιτιαν, τηι δε δια την
ενεργειαν καθ' ην γεγονεν υποταττο μενης, συμπεριλαμβανομενων δηλαδη προς
την του παντος λογου συμπληρωσιν και των ταις ουσιαις παρεπομενων ενεργειων
και των ταυταις 1.1.152 προσφυων ονοματων. παλιν δ' αυ εκαστης τουτων ουσιας
ειλικρινως απλης και παντη μιας ουσης τε και νοουμενης κατα την ιδιαν αξιαν,
συμπε ριγραφομενων δε τοις εργοις των ενεργειων, και των εργων ταις των
εργασαμενων ενεργειαις παραμετρουμενων, αναγκη δηπου πασα και τας εκαστηι των
ουσιων επομενας ενεργειας ελαττους τε και μειζους ειναι, και τας μεν πρωτην τας δε
δευτεραν επεχειν ταξιν, συνολως τε ειπειν προς τοσαυτην εξικνεισθαι διαφοραν,
προς οπο 1.1.153 σην αν εξικνηται τα εργα· επει μηδε θεμιτον την αυτην ενεργειαν
ειπειν καθ' ην τους αγγελους εποιησεν η τους αστερας και τον ουρανον η τον
ανθρωπον, αλλ' οσωι τα εργα των εργων πρεσβυ τερα και τιμιωτερα, τοσουτωι και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

την ενεργειαν της ενεργειας αναβεβηκεναι φαιη αν τις ευσεβως διανοουμενος, ατε
δη των αυτων ενεργειων την ταυτοτητα των εργων αποτελουσων, και των
παρηλλαγμενων εργων παρηλλαγμενας τας ενερ 1.1.154 γειας εμφαινοντων. ουτω
δε τουτων εχοντων και τηι προς αλληλα σχεσει τον ειρμον απαραβα τον
διατηρουντων, προσηκει δηπου τους κατα την συμφυη τοις πραγμασι ταξιν την
εξετασιν ποιου μενους και μη φυρειν ομου παντα και συγχειν βιαζομενους, ει μεν
περι ταις ουσιαις κινοιτο τις αμφισβητησις, εκ των πρωτων και προσεχων ταις
ουσιαις ενεργειων ποιεισθαι των δεικνυ μενων την πιστιν και των
αμφισβητουμενων την διαλυσιν, την δε επι ταις ενεργειαις αμφιβο λιαν διαλυειν εκ
των ουσιων, αρμοδιωτεραν γε μην και τοις πασιν ανυσιμωτεραν ηγεισθαι την απο
των πρωτων επι τα δευτερα καθοδον20. 1.1.155 Ἡ μεν ουν τεχνολογια της
βλασφημιας αυτη, ο δε θεος ημιν ο αληθινος ο του αληθινου θεου υιος δια της του
αγιου πνευματος οδηγιας κατευθυνοι τον λογον προς την αληθειαν. παλιν δε τα
ειρημενα καθεξης αναλαβωμεν. ειπε 20των καθ' εαυτον δογματων συμπληρουσθαι
τον λογον εκ της ανωτατης και κυριωτατης ου σιας και εκ της δι' εκεινην μεν ουσης,
μετ' εκεινην δε παντων των αλλων πρωτευουσης και τριτης γε20 φησι 20της
μηδεμιαι τουτων συνταττο μενης, αλλα τηι μεν δια την αιτιαν, τηι δε δια 1.1.156 την
ενεργειαν υποταττομενης20. πρωτον τοινυν των εν τωι λογωι κακουργηθεντων
τουτο εστιν, οτι το δογμα το μυστικον επαγγειλαμενος ημιν εκθησεσθαι ωσπερ
επιδιορ θουμενος τας ευαγγελικας φωνας ουκ εκεινοις κεχρηται τοις ονομασι, δι' ων
παρεδωκεν ο κυριος το μυστηριον εν τηι τελειωσει της πιστεως, αλλα το ονομα του
πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος αποσιωπησας αντι μεν <του> πατρος
ανωτατω τινα και κυριωτατην ουσιαν λεγει, αντι δε του υιου την δι' εκεινην μεν
ουσαν, μετ' εκεινην δε των αλλων πρωτευουσαν, αντι δε του αγιου πνευματος την
μη δεμιαι τουτων συνταττομενην αμφοτεραις δε υποτεταγμενην. 1.1.157 καιτοιγε ει
ουτως ειπειν οικειοτερον ην, ουκ αν παντως ηπορησεν η αληθεια της των ρηματων
τουτων ευρεσεως ουδ' αν παντως οι καθεξης εκδεξαμενοι του μυστηριου το
κηρυγμα, οι τε απ' αρχης αυτοπται και υπηρεται του λογου γενομενοι και οι μετ'
εκεινους πασαν την οικουμενην των 1.1.158 ευαγγελικων δογματων
καταπληρωσαντες, και παλιν οι μετα ταυτα κατα καιρους τινας τας περι του
δογματος κινου μενας αμφιβολιας εν κοινωι συνεδριωι διαλαβοντες, ων αι
παραδοσεις εγγραφοι ταις εκκλησιαις αει διασυζονται, ει ταυτα λεγειν εχρην, ουκ
αν πατρος τε και υιου και αγιου πνευματος εποιουντο την μνημην, ειπερ ολως
ευσεβες η ακινδυνον ην προς την καινοτητα ταυτην μεταχαραττειν τα της πιστεως
ρηματα· η παντες αμαθεις ησαν εκεινοι και ακατηχητοι των μυστηριων και 20των
προσφυων20, ως φησιν ουτος, 20ονοματων20 ανηκοοι οι μητε ειδοτες μητε
θελησαντες των παραδοθεντων ημιν παρα της θειας φωνης 1.1.159 ονοματων τας
ιδιας εννοιας προτιμοτερας ποιησασθαι; αλλα παντι προδηλον οιμαι την αιτιαν ειναι
της καινης ταυτης ονοματοποιΐας, οτι παντες ανθρωποι πατρος και υιου προσ
ηγοριαν ακουσαντες ευθυς την οικειαν αυτων και φυσικην προς αλληλα σχεσιν υπ'
αυτων των ονοματων επιγινωσκουσι. το γαρ της φυσεως συγγενες εκ των
προσηγοριων τουτων 1.1.160 αυτοματως διερμηνευεται. ινα ουν μη ταυτα νοηται
περι του αληθινου πατρος και του μονογενους υιου, δια τουτο υποκλεπτει των
ακουοντων την δια των ονοματων συνεισιου σαν της οικειοτητος εμφασιν, και
καταλιπων τα θεοπνευστα ρηματα δια των επινοηθεντων επι λυμηι της αληθειας ποι
ειται την του δογματος εκθεσιν. 1.1.161 Καλως δε τουτο φησιν, ου των καθολου της
εκκλησιας δογματων, αλλα των καθ' εαυτους εν τουτοις 20συμπλη ρουσθαι τον
λογον20. εστι δε προχειρος μεν παντι τωι γε νουν εχοντι της ασεβειας των ειρημενων
η κατανοησις. ουδεν δε ισως απο καιρου και καθ' εκαστον διεξετασαι τωι λογωι, τι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

βουλομενος το 20ανωτατον τε και κυριωτατον20 μονηι προσμαρτυρει του πατρος τηι
ουσιαι, ουτε του υιου ουτε του αγιου πνευματος ανω τε και κυριαν ειναι συγχω
1.1.162 ρων την ουσιαν. οιμαι γαρ εγωγε μελετην ειναι ταυτην της παντελους κατα
την ουσιαν αρνησεως του τε μονογενους και του πνευματος, και τουτο λεληθοτως
κατασκευαζεσθαι δια της τοιαυτης τεχνολογιας, το μεχρις ονοματος ειναι ταυτα
δοκειν, την δε αληθη της υποστασεως αυτων ομολογιαν δια της τοιαυτης
κατασκευης αθετεισθαι· και οτι ταυτα του τον εχει τον τροπον, ου χαλεπως αν τις
κατανοησειε μικρον 1.1.163 προσδιατριψας τωι λογωι. ουκ εστι του νομιζοντος
αληθως ειναι κατ' ιδιαν υποστασιν τον μονογενη και το πνευμα το αγιον το
ακριβολογεισθαι περι την ομολογιαν των ονοματων, οις αποσεμνυνειν οιεται δειν
τον επι παντων θεον· η γαρ αν ην της εσχατης ευηθειας τωι πραγματι συντιθεμενον
μικρολογεισθαι περι τα ρηματα. νυνι δε τωι μονηι προσ μαρτυρησαι του πατρος τηι
ουσιαι το 20ανωτατον τε και κυριωτατον20 εδωκε δια της σιωπης περι των
υπολοιπων 1.1.164 ως ου κυριως υφεστωτων στοχαζεσθαι. πως γαρ εστιν αληθως
ειναι τι λεγειν, ωι μη προσμαρτυρειται το κυριως ειναι; αναγκη γαρ εφ' ων ουχ
ομολογειται το κυριον, τοις αντιδιαστελλομενοις των ονοματων συντιθεσθαι. το γαρ
μη κυριον ακυρον παντως· ωστε η του μη κυριως ειναι κατα σκευη της παντελους
ανυπαρξιας αποδειξις γινεται. προς ην εοικεν ο Ευνομιος βλεπων ταυτα καινοτομειν
εν τωι καθ' 1.1.165 εαυτον δογματι τα ονοματα. ου γαρ δη δι' απειριαν φησει τις
αυτον εις ανοητον υποληψιν εκπεσοντα τοπικως το ανω προς το υποβεβηκος
διαστελλειν και τωι πατρι καθαπερ γεωλοφον τινα σκοπιαν αφοριζοντα τον υιον τοις
κοιλοτεροις 1.1.166 εγκαθιδρυειν. ουδεις γαρ ουτω παις την διανοιαν, ως επι της
νοερας τε και ασωματου φυσεως την κατα τοπον δια φοραν εννοειν. ιδιον γαρ
σωματων η επι τοπου θεσις, το δε τηι φυσει νοερον τε και αυλον πορρω της κατα
τοπον εννοιας ομολογειται. τις ουν η αιτια του 20ανωτατω20 λε γεσθαι μονου του
πατρος την ουσιαν; εις γαρ ταυτας τας υπονοιας εξ αμαθιας τινος αυτον
παραφερεσθαι ουκ αν τις ευκολως υπονοησειε τον εν πολλοις, οις επιδεικνυται,
σοφον ειναι προσποιουμενον και, καθως απαγορευει η θεια γραφη, [και] τα περισσα
σοφιζομενον. 1.1.167 Ἀλλα μην ουδε δυναμεως ουδε αγαθοτητος ουδε αλ λου τινος
των τοιουτων υπεροχην το ανω φησει της ουσιας ενδεικνυσθαι. και γαρ και τουτο
παντι γνωριμον, μη οτι τοις επι σοφιαι πλεονεκτειν υπειλημμενοις, οτι ανενδεης
προς τελειαν αγαθοτητα τε και δυναμιν και παντα τα τοι αυτα η τε του μονογενους
και η του αγιου πνευματος εστιν 1.1.168 υποστασις. τα γαρ αγαθα παντα, εως αν
απαραδεκτα του εναντιου μενηι, ορον ουκ εχει της αγαθοτητος, επειδη μονοις τοις
εναντιοις πεφυκε περιγραφεσθαι, ως επι των καθ' εκαστον υποδειγματων εστιν
ιδειν. η δυναμις ασθενειας περιλαβουσης ισταται, η ζωη θανατωι περιοριζεται, φωτος
περας το σκοτος γινεται, και παντα συνελοντι φαναι, τα 1.1.169 καθ' εκαστον αγαθα
τοις εναντιοις εναποληγει. ει μεν ουν τρεπτην προς το χειρον την φυσιν του
μονογενους και του πνευματος υποτιθεται, εικοτως επ' αυτων κατασμικρυνει την
της αγαθοτητος εννοιαν, ως δυναμενων και τοις εναντιοις συνενεχθηναι. ει δε
ανεπιδεκτος εστι του χειρονος η θεια τε και αναλλοιωτος φυσις, και τουτο παρ'
αυτων των εχ θρων ωμολογηται, αοριστος παντως εν τωι αγαθωι θεω ρειται, το δε
αοριστον τωι απειρωι ταυτον εστιν. απειρου δε και αοριστου πλεονασμον και
ελαττωσιν εννοειν της εσχατης αλογιας εστι. πως γαρ αν ο της απειριας διασωθειη
λογος, 1.1.170 ει το πλεον τε και ελαττον εν αυτωι δογματιζοιτο; εκ γαρ της των
περατων προς αλληλα παραθεσεως το πλεον δια γινωσκομεν· εφ' ων δε περας ουκ
εστι, πως αν τις δυνη 1.1.171 θειη το περισσον εννοησαι; η ουχι τουτο, χρονικην δε
τινα την υπεροχην εννοων κατα τα πρεσβεια της αρχαιοτητος το πλεον νεμει, και
δια τουτο την του πατρος ουσιαν μονην ανωτατω φησιν; ουκουν ειπατω, τινι το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

πλεον της του πα τρος ζωης διεμετρησε, μηδενος διαστηματος χρονικου προ
επινοουμενου της του μονογενους υποστασεως. 1.1.172 Καιτοι ει και τουτο ην
(ειρησθω γαρ καθ' υποθεσιν τεως), η τωι χρονωι προηκουσα της μεταγενεστερας
ουσιας τι μαλλον εχει το ειναι, κατ' αυτον λεγω τον του ειναι λογον, ωστε την μεν
20ανωτατω και κυριαν20 λεγειν, την δε μη ουτως εχειν; του γαρ προγενεστερου
προς το νεω τερον ο μεν χρονος της ζωης πλειων εστιν, η δε ουσια 1.1.173 παρα
τουτο ουτε πλεον ουτε ελαττον εχει. σαφεστερον δε τουτο και δι' υποδειγματων
γενησεται. τι ελαττον ειχε του Ἀβρααμ κατα τον της ουσιας λογον ο μετα
δεκατεσσαρας γενεας αναδειχθεις ∆αβιδ; αρα τι μετεποιηθη της ανθρω ποτητος επι
τουτου και ηττον ανθρωπος ην, οτι τωι χρονωι μεταγενεστερος; και τις ουτως ηλιθιος
ωστε τουτο ειπειν; 1.1.174 εις γαρ εφ' εκατερων της ουσιας ο λογος, ουδεν τηι
παροδωι του χρονου συναλλοιουμενος. ουδ' αν τις ειποι τον μεν μαλλον ανθρωπον
ειναι δια το προηκειν τωι χρονωι, τον δε ελαττον μετεχειν της φυσεως, οτι μεθ'
ετερους τηι ζωηι επεδημησεν, ωσπερ η προαναλωθεισης εν τοις προλαβουσιν της
φυσεως, η του χρονου την δυναμιν εν τοις παρωιχηκοσι 1.1.175 προδαπανησαντος.
ουδε γαρ επι τωι χρονωι εστιν αφοριζειν εκαστωι τα μετρα της φυσεως, αλλα αυτη μεν
εφ' εαυτης μενει δια των επιγινομενων εαυτην συντηρουσα· ο δε χρονος φερεται
κατα τον ιδιον τροπον ειτε περιεχων ειτε και παραρρεων την φυσιν παγιαν και
αμεταθετον εν τοις ιδιοις 1.1.176 μενουσαν οροις. ουκουν ουδε ει τωι χρονωι δοθειη
το πλεον εχειν, καθως ο λογος υπεθετο, κυριως τωι πατρι μονωι το ανωτατον της
ουσιας προσμαρτυρησουσι· μηδεμιας δε ουσης της κατα τα πρεσβεια του χρονου
διαφορας (πως γαρ αν τις επι της προαιωνιου φυσεως το τοιουτον επινοησειε,
παντος διαστηματος μετρητικου κατω της θειας φυσεως ευρισκομενου) τις
καταλειπεται λογος τοις επιχειρουσι την προχρονον τε και ακαταληπτον ουσιαν τηι
προς το ανω και κατω διαφοραι διασχιζειν; 1.1.177 Ἀλλ' ουδεμιαν αμφιβολιαν ο
λογος εχει, οτι συνη γορια του Ἰουδαικου δογματος εστι το παρα τουτων δογ
ματιζομενον, μονην υφεσταναι του πατρος την ουσιαν εν δεικνυμενων, ην μονην
κυριως ειναι διισχυριζονται, την δε του υιου και του πνευματος εν τοις μη ουσι
λογιζομενων. 1.1.178 παν γαρ το μη κυριως ον εν ρηματι μονωι και καταχρησει
συνηθειας ειναι λεγεται, ωσπερ και ανθρωπος ονομαζεται ουχ ο δια μιμησεως επι
της εικονος δεικνυμενος, αλλ' ο κυριως λεγομενος. ουτος ουχ ομοιωμα του
ανθρωπου, αλλα το αρχετυπον εστι του ομοιωματος· η δε εικων με χρις ονοματος
ανθρωπος και δια τουτο ουκ εχει το κυριως λεγεσθαι οπερ λεγεται, οτι ουκ εστι τηι
φυσει ο ονομαζεται. 1.1.179 και ενταυθα τοινυν ει μονου του πατρος η ουσια κυριως
λεγεται, η δε του υιου και του πνευματος ουκετι, τι αλλο η ουχι αρνησις εστι
περιφανης του σωτηριου κηρυγματος; ουκουν απο της εκκλησιας επι τας συναγωγας
των Ἰου δαιων παλινδρομειτωσαν, εν τωι μη διδοναι τον υιον κυριως ειναι το μηδε
ολως ειναι κατασκευαζοντες· το γαρ ακυρον τωι ανυπαρκτωι ταυτον εστιν. 1.1.180
Ἐπει δε και σοφος ειναι τα τοιαυτα βουλεται και διαπτυει τους ανευ λογικης
εντρεχειας επιχειρουντας τωι γραφειν, ειπατω τοις καταφρονουμενοις ημιν, εκ ποιας
σο 1.1.181 φιας το μαλλον τε και ηττον της ουσιας εγνωρισε. τις <ο> λογος ο την
τοιαυτην διαφοραν παραστησας, οτι ουσια τις ετερας ουσιας μαλλον εστι; κατ' αυτο
λεγω το σημαι νομενον της ουσιας· μη γαρ δη προφερετω τας των ποιοτη των η τας
των ιδιωματων διαφορας, οσαι περι την ουσιαν τωι λογωι της επινοιας
καταλαμβανονται, αλλο τι παρα το 1.1.182 υποκειμενον ουσαι. ου γαρ ατμων η
χρωματων η βα ρους η δυναμεως η αξιωματος η τροπων και ηθους δια φορας η ει τι
αλλο περι τε σωμα και ψυχην θεωρειται, ταυτα προκειται νυν εξεταζειν, αλλ' αυτο
λεγω το υποκει μενον, ωι κυριως το της ουσιας επικεκληται ονομα, ει τινα προς
αλλην ουσιαν εν τωι μαλλον ειναι την διαφοραν εχει. αλλ' ουπω μεχρι του νυν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

ακηκοαμεν δυο τινων ομολογου μενων ειναι, εως αν αμφοτερα ηι, το μεν τι μαλλον,
το δ' ελαττον ειναι· εστι γαρ ομοιως εκατερον, εως αν ηι, καθο εστιν, υπεξηιρημενου,
καθως προειρηται, του κατα το προτι μοτερον η διαρκεστερον λογου. 1.1.183 Ει μεν
ουν ου διδωσιν ολως εν ουσιαι τον μονογενη θεω ρεισθαι (προς τουτο γαρ εοικε
λεληθοτως αυτωι κατο λισθαινειν ο λογος), ο μη διδους αυτωι το κυριως ειναι μηδε
το ηττον επ' αυτου συγχωρειτω. ει δε ενουσιον δυ ναμιν ομολογει τον υιον οπωσουν
υποσταντα (ουπω γαρ περι τουτου διαμαχομεθα), τι παλιν αφαιρειται ο διδωσι τον
ομο λογηθεντα ειναι, το μη κυριως ειναι κατασκευαζων, οπερ 1.1.184 ισον εστι,
καθως ειρηται, τωι μηδε ολως ειναι; ως γαρ ουκ εστιν ανθρωπον ειναι, ωι μη τελειως
ο κατα το ονομα λογος εφηρμοσται, τωι δε ελλειποντι των ιδιωματων ολος ο της
ουσιας αυτωι συνδιαγραφεται λογος, ουτω και επι παντος πραγματος, ωι μη τελειως
μητε κυριως το ειναι προσμαρτυρειται, ουδεμιαν αποδειξιν εχει της υποστασεως η
μερικη του ειναι συγκαταθεσις, αλλα την καθολου του υποκειμενου αναιρεσιν
κατασκευαζει η περι του μη τελειως 1.1.185 ειναι κατασκευη. ωστε ει μεν ευ φρονει,
προς την ευσεβη διανοιαν μεταθεσθω, το ηττον και το ακυρον επι της ουσιας του
μονογενους τε και του αγιου πνευματος υφελων εκ 1.1.186 του δογματος. ει δε
ασεβειν εγνωκε παντως, [ως] εγωγε ουκ οιδα ανθ' οτου και βουλεται τον κτιστην
εαυτου και θεον και ευεργετην δια βλασφημιας αμειβεσθαι. την γουν του δοκειν τις
ειναι κατα την παιδευσιν υπονοιαν ζημιουσθω, αμαθως ουσιαν υπερτιθεις ουσιας
και την μεν ανω την δε κατω κατα τον μη ευρισκομενον λογον αποφαινομενος και
τηι μεν το κυριον τηι δε το μη τοιουτον προσμαρτυρων. ουτε γαρ των εξω της πιστεως
πεφιλοσοφηκοτων εγνωμεν τινα τουτο ληρησαντα, ουτε ταις θεοπνευστοις φωναις
ουτε ταις κοιναις εννοιαις το τοιουτο συμβαινει. 1.1.187 Τον μεν ουν σκοπον της
των ονοματων τουτων επι νοιας ικανως εκ των ειρημενων οιομαι πεφανερωσθαι,
οτι καθαπερ ορμητηριον η θεμελιον της πασης εαυτου περι το δογμα κακουργιας τα
ρηματα ταυτα προυποβαλλεται, ινα κατασκευασας το μονην την μιαν ουσιαν
20ανωτατω τε και κυριωτατην20 νομιζειν ραιδιως κατατρεχηι των αλ 1.1.188 λων ως
εν τοις κατω και μη κυριως θεωρουμενων. δει κνυσι δε τουτο μαλιστα δια των εξης,
εν οις τα δοκουντα περι του υιου και του αγιου πνευματος διαλεγομενος ουκ επι των
ονοματων ερχεται τουτων, ινα μη, καθως προειπον, το οικειον της φυσεως αυτων
ταις προσηγοριαις και μη βουλομενος παραστησηι, αλλ' ανωνυμον αυτων ποιειται
την μνημην ο δογματιζων απο των 20προσφυων ονοματων20 και ρηματων δειν τας
των ακουοντων διανοιας προσαγεσθαι. 1.1.189 καιτοι τι προσφυεστερον ονομα του
παρ' αυτης της αλη θειας ωνομασμενου; αλλ' αντιδογματιζει τοις ευαγγελιοις ουχ
υιον ονομαζων, αλλα 20την δι' εκεινην μεν ουσαν, μετ' εκεινην δε παντων των
οντων πρωτευου σαν.20 τουτο δε οτι μεν επι καθαιρεσει της ευσεβους περι του
μονογενους υποληψεως λεγεται, εκ της λοιπης αυτου 1.1.190 κατασκευης μαλλον
φανερωθησεται. επει δε μεσως εχειν δοκει τα ειρημενα, ως και τον μηδεν ασεβες
περι του Χρι στου λεγοντα χρησασθαι αν ποτε τοις ρημασι τουτοις, δια τουτο και
αυτος τον περι του κυριου λογον νυν υπερβησομαι, ταις φανερωτεραις κατ' αυτου
βλασφημιαις ταμιευσαμενος την αντιρρησιν· περι δε του αγιου πνευματος επειδη
φανεραι και απαρακαλυπτωι χρηται τηι βλασφημιαι, λεγων ασυντακτον ειναι πατρι
και υιωι, αμφοτεροις δε 20υποτεταγμενον20, ηδη καθοσον αν οιος τε ω, εξετασω τον
λογον. 1.1.191 Τι τοινυν της υποταγης εστι το σημαινομενον και επι τινων η θεια
γραφη τωι τοιουτωι προσχρηται ρηματι, πρω τον κατανοησωμεν. τιμων τον
ανθρωπον τωι κατ' εικονα γεγενησθαι του κτισαντος πασαν αυτωι την αλογον φυσιν
υπεταξεν ο κτισας θεος, καθως ο μεγας ∆αβιδ εν υμνοις 1.1.192 την χαριν ταυτην
διεξιων ανευφημησε. Παντα γαρ, φησιν, υπεταξεν υποκατω των ποδων αυτου, και
επ' ονοματος μεμνηται των υποτεταγμενων. εστι παλιν υποταγης παρα τηι θειαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

γραφηι και αλλο το σημαινομενον. των γαρ εν τοις πολεμοις κατορθωθεντων αυτωι
τωι θεωι των ολων ανατιθεις την αιτιαν Ὑπεταξε λαους, φησιν, ημιν και εθνη υπο
τους ποδας ημων, και παλιν Ὁ υποτασσων λαους υπ' 1.1.193 εμε. και πολλακις εστι
την φωνην ταυτην εν ταις θειαις ευρειν γραφαις το κατα των αντιτεταγμενων
κρατος υπο σημαινουσαν. το γαρ του αποστολου περι της εν υστερωι γενησομενης
υποταγης παντων των ανθρωπων προς τον μονογενη και δι' αυτου προς τον πατερα,
εν οις εν τωι βαθει της σοφιας τον μεσιτην θεου και ανθρωπων αυτον υποτασσεσθαι
τωι πατρι λεγει, την παντων ανθρωπων υπακοην δια της του υιου του μετεσχηκοτος
της ανθρω ποτητος προς τον πατερα υποταγης αινισσομενος, ως πλει ονος και
φιλοπονωτερας δεομενον της εξηγησεως προς το 1.1.194 παρον υπερθησομαι. αλλ'
εν τοις προδηλοις, εν οις ουδε μιαν αμφιβολιαν το της υποταγης σημαινομενον εχει,
κατα τινα νουν υποτεταχθαι την του πνευματος ουσιαν τηι του υιου και του πατρος
αποφαινεται; ως ο υιος τωι πατρι 1.1.195 υποτασσεται, καθως νοει ο αποστολος;
ουκουν κατα τουτο συντασσεται τωι υιωι το πνευμα, ουχ υποτασσεται, ειπερ τα δυο
προσωπα των υποταττομενων εστιν; η ουχ ουτως; πως ουν ετερως; ως τηι λογικηι
φυσει την αλογον εν τωι ψαλμωι μεμαθηκαμεν; ουκουν τοσουτον παρηλλακται οσον
η των κτηνων προς τον ανθρωπον. αλλα παραγραφεται και τουτον ισως τον λογον.
ουκουν επι τον λειπομενον ηξει, οτι αντιτεταγμενη και αντιστατουσα το προτερον
μετα ταυτα δια βιαιοτερας αναγκης υποκυπτειν κατηναγκασθη τωι κατ 1.1.196
ισχυσαντι; επιλεξασθω των ειρημενων ο βουλεται· αλλ' ουκ οιδα τι τουτων
ελομενος την αφυκτον κατακρισιν της βλασφημιας εκφευξεται, ειτε εν ισωι τοις
αλογοις υποτε ταχθαι λεγοι το πνευμα, ως τωι ανθρωπωι τους ιχθυας και τα πετεινα
και τα προβατα, ειτε καθ' ομοιοτητα των αφε στωτων ωσπερ αιχμαλωτον προσαγοι
τωι πλεονεκτουντι κατα την δυναμιν. 1.1.197 Ἢ τουτων μεν ουδεν, φησει δε μη κατα
την της γρα φης εννοιαν τωι της υποταγης ρηματι χρησασθαι, αλλα καθ' ετερον
σημαινομενον υποτεταχθαι το πνευμα τωι πατρι και τωι υιωι λεγειν; τι ουν εστι τουτο;
αρα οτι τριτον κατα την ταξιν ην <η> παρα του κυριου τοις μαθηταις παρε δοθη, δια
τουτο υποτασσειν νομοθετει και ου συντασσειν; 1.1.198 ουκουν και τον πατερα τωι
μονογενει κατα τον αυτον λογον υποτασσετω, επειδη πολλαχου προταξασα του
κυριου το ονομα η θεια γραφη εν δευτεροις του επι παντων θεου την μνημην
πεποιηται. Ἐγω και ο πατηρ, φησιν ο κυριος, το 1.1.199 καθ' εαυτον προτασσων. και
Ἡ χαρις του κυριου ημων Ἰησου Χριστου και η αγαπη του θεου, και μυρια τοιαυτα
τοις φιλοπονως αναζητουσι τας εκ των γραφων μαρτυριας παρεστιν αναλεξασθαι,
οιον κακεινο εστι· ∆ιαιρεσεις δε χαρισματων εισι, το δε αυτο πνευμα, και διαιρεσεις
διακο νιων εισιν, ο δε αυτος κυριος, και διαιρεσεις ενεργηματων εισιν, ο δε αυτος
θεος. ωστε κατα τον λογον τουτον υπο τεταχθω τωι υιωι και τωι πνευματι ο επι
παντων θεος, εν 1.1.200 τριτηι ταξει παρα του Παυλου μνημονευθεις. αλλ' ουδεπω
και νυν ταυτης ακηκοαμεν της σοφιας, η το δευτερον και τριτον εκ τινος
ακολουθιας λεγομενον εις την των υποχει ριων και υποτεταγμενων απωθειται
ταξιν, οπερ ουτος βου λεται, την της παραδοσεως των προσωπων ακολουθιαν
αξιωματων και φυσεων υπεροχας τε και ελαττωσεις κατα 1.1.201 σκευαζων
ενδεικνυσθαι. της γαρ των φυσεων ετεροτητος ενδεικτικην ειναι την της ταξεως
ακολουθιαν οριζεται, ουκ οιδα ποθεν φαντασθεις τα τοιαυτα και εκ ποιας αναγκης
επι την υπονοιαν ταυτην καταπεσων· ου γαρ η κατα τον αριθμον ταξις την των
φυσεων διαφοραν κατεργαζεται, αλλα τα μεν αριθμουμενα ως αν εχηι φυσεως, εφ'
εαυτων μενει 1.1.202 καν αριθμηται καν μη. ο δε αριθμος σημειον εστι γνω ριστικον
της των πραγματων ποσοτητος, ου παντως οσα τωι αξιωματι της φυσεως
υποβεβηκεν εις δευτεραν ταξιν απο πεμπομενος, αλλα προς το βουλημα των
εξαριθμουντων την των σημαινομενων δια του αριθμου πραγματων ακολουθιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

ποιουμενος. Παυλος και Σιλουανος και Τιμοθεος, τριων προσωπων ενταυθα
μνημονευθεντων κατα το του μνημονευ σαντος βουλημα, αρα τον Σιλουανον εν
δευτεροις ταχθεντα μετα τον Παυλον αλλο τι και ουχι ανθρωπον ο αριθμος 1.1.203
ενεδειξατο; η και ο Τιμοθεος εν τριτοις ταχθεις εις ετε ροτητα τινα φυσεως εκ της
ακολουθιας του μνημονευσαντος ουτως υπενοηθη; ουκ εστι ταυτα. ανθρωπος γαρ
τουτων εκαστος και προ του αριθμου και μετα τουτο· ο δε λογος επειδη μιαι φωνηι
τους τρεις κατα ταυτον ην αδυνατον εν δειξασθαι, μεμνηται μεν διηιρημενως
εκαστου κατα την αρεσασαν ταξιν, συναπτει δε τα ονοματα δια των δια μεσου
συνδεσμων, ως αν οιμαι την των τριων προς το εν συμ 1.1.204 πνοιαν δια της των
ονοματων συναφειας ενδειξηται. αλλ' ουχ ουτως αρεσκει τωι καινωι δογματιστηι,
αντινομοθετει δε τηι διαταξει της θειας φωνης, και το συντεταγμενον υπ' αυτου του
κυριου πατρι και υιωι της οικειας αυτωι και κατα φυσιν ταξεως και συναφειας
αποσχοινισας εν τοις υποτεταγ μενοις ηριθμησε και εργον εκατερων ειναι φησι, του
μεν πατρος ως την αιτιαν της κατασκευης υποβαλοντος, του δε μονογενους ως
αυτουργησαντος αυτου την υποστασιν, και ταυτην αιτιαν ειναι της υποταγης
διοριζεται, αυτης μηπω της υποταγης εκκαλυψας το σημαινομενον. 1.1.205 Ειτα
φησι· 20συμπεριλαμβανομενων δηλαδη και των ταις ουσιαις επομενων ενεργειων
και των ταυταις προσφυων ονοματων20. τουτων δε ο νους εστι μεν ου λιαν
ευσυνοπτος, πολλωι τωι γνοφωι της ασα φειας κεκαλυμμενος, ως δ' αν τις εικασας
υπονοησειε, 1.1.206 τοιουτος εστιν· 20ενεργειας ουσιων20 ονομαζει τας απο
τελεστικας, ως οιμαι, του υιου και του αγιου πνευματος δυναμεις, δι' ων η πρωτη
ουσια την δευτεραν ειργασατο και η δευτερα την τριτην, και 20τα ονοματα20 των
απο τελεσθεντων εργων 20προσφυως20 συγκατεσκευασθαι τοις ερ γοις φησιν. αλλα
την μεν περι τα ονοματα κακουργιαν ηδη τε κατα το δυνατον εξητασαμεν, και οταν
εις εκεινο το μερος της εξετασεως ελθωμεν, εαν ο λογος επιζητηι, παλιν προθησομεν.
1.1.207 Τεως δε νυν αξιον εστι λογισασθαι, πως 20επονται20 ταις ουσιαις αι
ενεργειαι, τι ουσαι κατα την ιδιαν φυσιν, αλλο τι παρα τας ουσιας αις παρεπονται η
μερος εκεινων και της αυτης φυσεως· και ει μεν αλλο, πως η παρα τινος γενομεναι,
ει δε το αυτο, πως αποτεμνομεναι και αντι του "1συνυπαρχειν"2 αυταις εξωθεν
20παρεπομεναι20. 1.1.208 ουδε γαρ απλως ουτως εκ των ειρημενων εστι μαθειν,
ποτερον αναγκης τινος φυσικης απροαιρετως την ενεργειαν, ητις ποτε αυτη εστιν,
ακολουθειν τηι ουσιαι βιαζομενης, ως επεται τωι πυρι η καυσις και οι ατμοι και αι
αναθυμια σεις τοις αφ' ων ταυτα γινονται σωμασιν–αλλ' ουκ αν αυτον οιμαι τουτο
ειπειν, ωστε ποικιλον τι χρημα και συν θετον νομιζειν του θεου την ουσιαν,
αχωριστον εχουσαν και συνεπιθεωρουμενην εαυτηι την ενεργειαν, ως τι συμβε
βηκος εν υποκειμενωι δεικνυμενον–αλλα προαιρετικως και αυτεξουσιως κινουμενας
τας ουσιας το δοκουν φησι 1.1.209 καθ' εαυτας απεργαζεσθαι. και τις το εκ προνοιας
εκου σιως γινομενον ως τι των εξωθεν επακολουθουντων 20επε σθαι20 λεγει; ουδε
γαρ κατα την κοινην συνηθειαν επι των τοιουτων εγνωμεν τετριμμενην την λεξιν,
ωστε την ενερ γειαν του περι τι πονουντος ακολουθειν τωι πονουντι λεγειν· ουδε
γαρ εστι δυνατον το ετερον του ετερου διαζευξαντα καταλαβειν εφ' εαυτου το
λειπομενον, αλλ' ο την ενεργειαν ειπων το κατ' αυτην κινουμενον τωι λογωι
συμπεριελαβε, και ο του ενεργουντος μνησθεις και την ενεργειαν παντως κατα το
σιωπωμενον αυτωι συνεσημηνε. 1.1.210 Σαφεστερον δε δια των υποδειγματων το
λεγομενον εσται. χαλκευειν τινα λεγομεν η τεκταινεσθαι η αλλο τι ενεργειν των
τοιουτων. ουκουν τηι μιαι φωνηι την τε ερ γασιαν και τον μετιοντα την τεχνην κατα
ταυτον ο λογος παρεστησεν, ωστε ει χωρισθειη το ετερον, μη αν υποστηναι 1.1.211
το λειπομενον. ει ουν τα δυο μετ' αλληλων νοειται, αυτη τε η ενεργεια και ο κατ'
αυτην κινουμενος, πως ενταυθα 20επεσθαι20 λεγεται τηι ουσιαι τηι πρωτηι η την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

δευτεραν ου σιαν απεργαζομενη ενεργεια, μεσιτευουσα πως δι' εαυτης αμφοτεραις
και ουτε τηι πρωτηι κατα την φυσιν συμβαινουσα ουτε προς την δευτεραν
συναπτομενη; της μεν γαρ κεχω ρισται τωι μη φυσις ειναι, αλλα φυσεως κινησις, τηι
δε μεθ' εαυτην ου συμβαινει, οτι ου ψιλην ενεργειαν, αλλ' εν εργον ουσιαν δι'
εαυτης υπεστησατο. 1.1.212 Ειτα κακεινο τουτοις προσεξετασωμεν. 20εργον20 ονο
μαζει της ουσιας την ουσιαν, την μεν δευτεραν της πρωτης, της δε δευτερας παλιν
την τριτην, τινι τροπωι προαπο δειξας τον λογον; τισι κατασκευαις εις τουτο
χρησαμενος; εκ ποιας μεθοδου το δειν ενεργειαι της προαγουσης την 1.1.213 εφεξης
ειναι πιστευειν συναναγκασας; ει μεν γαρ εκ των λοιπων των εν τηι κτισει
θεωρουμενων εδει και περι τουτων αναλογισασθαι, ειχε μεν ουδ' ουτω καλως εκ
των κατω τερων και περι των υπερκειμενων στοχασασθαι, πλην αλλ' ειχε τι
συγγνωστον ισως ο λογος, δια των φαινομενων εν τοις ακαταληπτοις πλανωμενος.
νυνι δε τις τουτο λεγειν επιχειρησει, οτι ουρανος μεν εργον θεου ουρανου δε ηλιος
και ηλιου σεληνη και ταυτης αστερες κακεινων αλλο τι των εν τηι κτισει; ενος γαρ
εργα τα παντα, επειδη Εις 1.1.214 θεος και πατηρ παντων, εξ ου τα παντα. ει δε τι και
δι' αλληλων γινεται ωσπερ η των ζυων γενεσις, ουδε τουτο ετερον εξ ετερου
γινεται, διαμενουσης εν τοις επιγινομενοις της φυσεως. πως ουν επ' ουδενος των εν
τηι κτισει θεω ρουμενων εχων το τοιουτον ειπειν επι της υπερκειμενης ουσιας τουτο
κατασκευαζει, το 20εργον20 ειναι την δευτεραν 1.1.215 της πρωτης και ταυτης την
εφεξης; ει δε την ζωιωδη γενεσιν εννοησας εντευθεν εφαντασθη και περι της ακη
ρατου φυσεως ομοιοτροπον τι λογισασθαι, ωστε εργον νοη θηναι το εφεξης του
προαγοντος, ουδ' εν τουτωι το ακο λουθον διασυζει του λογου. τα γαρ εξ ετερων
γινομενα ομοιογενη παντως εστι τοις εξ ων γινεται· ο δε το ξενον τε και αλλοφυλον
τοις δι' αλληλων γεγενημενοις προσμαρ τυρει, ινα δειξηι την περιουσιαν του
ψευδους, ως τις περι δεξιος αγωνιστης διπληι τηι χειρι βαλλειν επιχειρων την 1.1.216
αληθειαν. ινα γαρ το υφειμενον και το κατα την φυσικην αξιαν ηλαττωμενον του
υιου και του πνευματος επιδειξηι, ετερον εξ ετερου γενομενον λεγει· ως δε μηποτε
εις οικειο τητος εννοιαν εκ του τοιουτου τροπου της υπαρξεως ελ θοιεν οι την εξ
αλληλων γενεσιν μεμαθηκοτες, και αυτωι μαχεται τωι της φυσεως λογωι, και ετερον
εξ ετερου γε νεσθαι λεγων και νοθον τον γεγεννημενον ως προς την του
γεγεννηκοτος φυσιν αποφαινομενος. 1.1.217 Ὃ δε μοι δοκει προ τουτων αν τις
εικοτως μεμψασθαι, τουτο εστιν. ει μεν των πολλων τις ην εν απειριαι του λεγειν
ατριβης των τοιουτων κατασκευων και αγυμναστος, επειτα το παρασταν αυτωι κατα
το συμβαν απεφαινετο, συγγνωστος αν ην ισως ταις νενομισμεναις περι τουτων
εφοδοις εις την των δογματων κατασκευην μη συγχρωμενος. 1.1.218 επει δε
τοσουτον αυτωι περιεστι της εν τουτωι δυναμεως, ωστε και εις τα υπερεκεινα της
φυσεως ημων δια της καταληπτικης εφοδου υπερεκτεινεσθαι, πως ηγνοησε την
αρχην, δι' ης παντος κεκρυμμενου πραγματος εν ταις λογι 1.1.219 καις ταυταις
επιχειρησεσιν η καταληψις γινεται; τις γαρ ουκ οιδεν οτι πας λογος εκ των φανερων
τε και πασιν εγνωσμενων τας αρχας λαμβανων τοις αμφισβητουμενοις δι' αυτου
επαγει την πιστιν, και ουκ αν ετερως τι καταληφθειη των κεκρυμμενων, μη των
ομολογουμενων ημας προς την των αδηλων συνεσιν χειραγωγουντων; ει δε τα εν
αρχαις λογων προς την των αγνοουμενων φανερωσιν λαμβανομενα ταις των
πολλων υποληψεσι μαχοιτο, σχοληι γ' αν δια τουτων φανερωθειη το αγνοουμενον.
1.1.220 Ουκουν η πασα μαχη και αμφιβολια του δογματος τοις εκκλησιαστικοις προς
τους Ἀνομοιους εστι περι [τε] του δειν η κτιστον νοειν τον υιον και το πνευμα κατα
τον λογον των εναντιων η της ακτιστου φυσεως, καθως η εκκλησια πεπιστευκεν.
ουτος τοινυν αυτο το παρα παντων αντιλεγο μενον ως ομολογουμενον
αποφαινεται, και ουδεμιαν απο δειξιν εξευρων του 20εργον20 ειναι της προαγουσης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

ουσιας την εφεξης θαρσων δογματιζει το ουτως εχειν, ουκ οιδα εκ 1.1.221 ποιας
παιδευσεως η σοφιας τουτο θαρσησας. ει γαρ πασης κατασκευης και αποδειξεως
αμαχον τινα και αναμφιβολον προηγεισθαι χρη την ομολογιαν, ωστε τωι
προκατειλημμενωι το αγνοουμενον ταις δια μεσου κατασκευαις οικειως προσ
αγομενον αποδεικνυσθαι, ο το ζητουμενον ετι εις κατα σκευην ετερων προτεινων
ουδεν ετερον η δι' αγνοιας αγνοιαν και δι' απατης απατην κατασκευαζει. τουτο εστι
το τυφλου τυφλον οδηγον ποιεισθαι, καθως φησι που το ευαγγελιον. 1.1.222 οντως
γαρ τυφλωι και κενεμβατουντι τωι λογωι τωι 20κτισμα και ποιημα20 τον παντων
κτιστην και δημιουργον ειναι λεγοντι ετερον τυφλον λογον παραζευγνυουσι, το
αλλοτριον τηι φυσει και κατα την ουσιαν ανομοιον και παντη της φυ σικης
οικειοτητος αμετοχον ειναι του πατρος τον υιον. αλλ' ουπω μεν περι τουτων· εν οις
γαρ γυμνοτερον εκκα λυπτει [τωι λογωι] το ασεβες του φρονηματος, εν τουτοις
ευκαιρον εστι και ημας υπερθεσθαι της ασεβειας τον ελεγ χον· νυνι δε ημιν προς την
ακολουθιαν των παρ' εκεινου ρηθεντων επανιτεον. 1.1.223 20Παλιν δ' αυ εκαστης
τουτων ουσιας ειλικρινως απλης και παντη μιας ουσης τε και νοουμενης κατα την
ιδιαν αξιαν, συμπεριγραφομενων δε τοις εργοις των ενεργειων, και των εργων ταις
των εργασαμενων ενεργειαις παραμετρουμενων, αναγ κη δηπου πασα και τας
εκαστηι των ουσιων επο μενας ενεργειας ελαττους τε και μειζους ειναι, και τας μεν
πρωτην, τας δε δευτεραν ταξιν επεχειν20. 1.1.224 η μεν διανοια δια παντων των
ειρημενων, καν εν πληθει ρηματων [ο λογος] αυτωι συμπεραινηται, μια εστι, το κατα
σκευασαι μηδεμιαν συναφειαν ειναι τωι πατρι προς τον υιον η προς τον υιον παλιν
τωι πνευματι, αλλ' απεσχισθαι τας ουσιας απ' αλληλων εις απεξενωμενην τινα φυσιν
και ασυμ φυλον αλλοτριοτητα διασπωμενας, και ου τουτο μονον, αλλα και
πηλικοτητι και αξιωματων υφεσει διαφερουσας, ωστε 20τας μεν μειζους20, καθως
αυτος φησι, 20τας δε μικρο τερας νοεισθαι20 και κατα τα λοιπα παντα την παρ
αλλαγην εχειν. 1.1.225 Ἡμεις δε καν περιττον τοις πολλοις ειναι δοκηι το τοις
προδηλοις ενδιατριβειν και τα καθ' εκαστον διελεγχειν πειρασθαι, οσα παρα τοις
πολλοις αυτοθεν ψευδη και βδε λυκτα και ουδεμιαν ισχυν εχειν νομιζεται, ομως
υπερ του μη δοκειν δι' αποριαν ελεγχων ανεξεταστον τι παροραν των παρ' εκεινου
ρηθεντων, κατα δυναμιν και τουτοις επελευ σομεθα. 20εκαστην φησι τουτων ουσιαν
ειλικρινως απλην και παντη μιαν ειναι τε και νοεισθαι κατα την ιδιαν αξιαν20.
παλιν ενταυθα ως ομολογουμενα τα αμφι βαλλομενα προτεινομενος οιεται τι
λεγειν, αντι πασης αποδειξεως εξαρκειν νομιζων το αυτος αποφηνασθαι. τρεις
ουσιας φησι· τουτο γαρ ενδεικνυται τωι ειπειν 20εκαστης τουτων ουσιας20. ουδε γαρ
αν ουτως ειπεν, ει μιαν ᾤετο. 1.1.226 Ει μεν ουν ουτω λεγει την των ουσιων προς
αλληλας διαφοραν, ως μη δοκειν τηι ασεβειαι του Σαβελλιου συμφε ρεσθαι ενι τωι
υποκειμενωι τρεις εφαρμοζοντος προσηγοριας, και ημεις συντιθεμεθα και ουδεις των
ευσεβουντων αντι λεγει τωι δογματι, πλην οσον μονοις τοις ονομασι και τηι προφοραι
του λογου πλημμελειν δοκει, "1ουσιας"2 αντι "1υπο 1.1.227 στασεων"2 ονομαζων.
ου γαρ οσα τον της ουσιας λογον τον αυτον εχει, ομοιως και επι τηι υποστασει τηι
αποδοσει του λογου συνενεχθησεται. Πετρος γαρ και Ἰακωβος και Ἰωαννης εν μεν
τωι λογωι της ουσιας οι αυτοι ησαν αλλη λοις (ανθρωπος γαρ τουτων εκαστος), εν δε
τοις ιδιωμασι της εκαστου αυτων υποστασεως αλληλοις ου συνεφεροντο. 1.1.228
ουκουν ει μεν τουτο κατεσκευαζε, το μη δειν φυρειν τας υποστασεις και ενι
προσωπωι τας τρεις εφαρμοζειν προση γοριας, πιστος αν ην κατα την του αποστολου
μαρτυριαν ο λογος αυτωι και πασης αποδοχης αξιος. επει δε ου προς τουτο βλεπει
ουδε τας υποστασεις απ' αλληλων τοις επιθεωρουμενοις ιδιωμασι διακρινων ταυτα
φησιν, αλλ' αυ την την υποκειμενην ουσιαν αλλοτριως προς την ετεραν, μαλλον δε
προς εαυτην εχειν κατασκευαζει και δια τουτο πολλας ουσιας ονομαζει, ως εκαστης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

ιδιαζουσαν εχουσης τινα την προς τας αλλας αλλοτριοτητα, δια τουτο φημι αναρχον
αυτωι και ακεφαλον ειναι τον λογον, απο ουδενος ομολογουμενου κατα το
ακολουθον την βλασφημιαν κατα 1.1.229 σκευαζοντα. ου γαρ οπως αν τις
προσαχθειη τηι τοιαυτηι του δογματος υποληψει την κατασκευην εχει, αλλ' ωσπερ επ'
ονειρου διηγησεως ψιλην και ακατασκευον εμπεριεχει της ασεβειας την εκθεσιν. της
γαρ εκκλησιας δογματι ζουσης μη εις πληθος ουσιων διασχιζειν την πιστιν, αλλ' εν
τρισι προσωποις και υποστασεσι μηδεμιαν την κατα το ειναι διαφοραν πιστευειν,
των δε εναντιων εν αυταις ταις ουσιαις την παραλλαγην και την ανομοιοτητα
τιθεμενων, ουτος το μηδενι λογωι μητε δειχθεν μητε δειχθηναι δυνα μενον ως
προκατεσκευασμενον θαρσων αποφαινεται, ταχα 1.1.230 ουδεπω και νυν εις
ακουοντων ωτα λαλησας. η γαρ αν εδιδαχθη παρα των συνετως ακροωμενων οτι
πας λογος, εως αν κατ' εξουσιαν αναποδεικτος φερηται, το λεγομενον γραων υθλος
εστιν ουδεμιαν ισχυν εχων προς το δειξαι δι' εαυτου το ζητουμενον, οταν μηδεμια
συνηγορια μητε εκ των θειων φωνων μητε εκ λογισμων ανθρωπινων τοις
λεγομενοις επαγηται. και ταυτα μεν εις τοσουτον. 1.1.231 Ἡμεις δε τα ειρημενα
διασκεψωμεθα. 20απλην ειναι και παντη μιαν20 φησι 20τουτων εκαστην των ου
σιων20, ας τωι λογωι ανετυπωσατο. αλλα το μεν απλην ειναι την θειαν τε και
μακαριαν και παντα νουν υπεραιρουσαν φυσιν ουδε τους αγαν κτηνωδεις και
ταπεινους την διανοιαν αντιλεγειν οιομεθα. την γαρ αειδη τε και ασχηματιστον
πηλικοτητος τε πασης και της εν τωι μεγεθει ποσοτητος κεχωρισμενην πως αν τις
πολυειδη και συνθετον υπολαβοι; 1.1.232 οτι δε ου συμβαινει τωι παρ' αυτων
κατασκευαζομενωι δογ ματι το απλην ειναι την υπερκειμενην ουσιαν οιεσθαι, καν
τωι λογωι χαριεντιζωνται, φανερον εσται τωι και μικρον επι στησαντι. τις γαρ ουκ
οιδεν οτι κατα τον ιδιον λογον η απλοτης επι της αγιας τριαδος το μαλλον τε και
ηττον ουκ επιδεχεται; περι ην γαρ ουκ εστι μιξιν τινα ποιοτητων και συνδρομην
εννοησαι, αλλ' αμερη τινα και ασυνθετον δυνα μιν καταλαμβανει η εννοια, πως αν
τις και κατα τινα λογον την παρα το πλεον και το ελαττον διαφοραν καταμαθοι;
1.1.233 αναγκη γαρ πασα τον παρηλλαχθαι ταυτα διοριζομενον ποιοτητων τινων
εμπτωσεις περι το υποκειμενον εννοειν· ητοι γαρ καθ' υπερβολην και ελαττωσιν το
διαφορον εν τουτοις επινοει και δια τουτου την της πηλικοτητος εννοιαν επεισαγει
τωι ζητουμενωι, η κατα το αγαθον και δυνατον και σοφον και ει τι αλλο περι το θειον
ευσεβως νοειται πλεοναζειν η υποβεβηκεναι κατασκευαζει· και ουτω τον της 1.1.234
συνθεσεως λογον ου διαφευξεται. ουδεν γαρ ελλιπως κατα σοφιαν η δυναμιν η κατ'
αλλο τι των αγαθων εχει ωι μη επικτητον εστι το αγαθον, αλλ' αυτο καθο εστι
τοιουτον πεφυκεν· ωστε ο λεγων ελαττους τε και μειζους εν τηι θειαι φυσει
καταλαμβανειν τας ουσιας λεληθεν εαυτον συν θετον εξ ανομοιων κατασκευαζων
το θειον, ως αλλο μεν τι νοειν ειναι το υποκειμενον, ετερον δε παλιν το μετεχο
μενον, ου κατα μετουσιαν εν τωι αγαθωι γινεσθαι το μη 1.1.235 τοιουτον ον. ει δε
αληθως 20απλην και παντη μιαν20 ενενοει την ουσιαν, αυτο οπερ εστιν αγαθον
ουσαν, ου γινο μενην εξ επικτησεως, ουκ αν το μειζον και το ελαττον περι αυτην
ελογιζετο. ειρητο γαρ και εν τοις εμπροσθεν, οτι μονηι τηι του κακου παρουσιαι τα
αγαθα κατασμικρυ 1.1.236 νεται. εφ' ων δε η φυσις ανεπιδεκτος εστι του χειρονος,
ορος ουκ επινοειται της αγαθοτητος· το δε αοριστον ου τηι προς ετερον σχεσει
τοιουτον εστιν, αλλ' αυτο καθ' εαυτο νοουμενον εκφευγει τον ορον. απειρον δε
απειρου πλεον και ελαττον λεγειν ουκ οιδα πως ο λελογισμενος συνθη 1.1.237 σεται.
ωστε ει 20απλην20 ομολογει την υπερκειμενην ουσιαν και οικειως εχειν αυτην προς
εαυτην, συντιθεσθω τηι κατα το απλουν και απειρον κοινωνιαι συναπτομενην. ει δε
διΐ στησι και αποξενοι τας ουσιας απ' αλληλων, αλλην του μονογενους παρα τον
πατερα, ετεραν δε του πνευμα τος παρα την του μονογενους εννοων, και το πλεον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

και το ελαττον επ' αυτων λεγει, μη λανθανετω τωι μεν δοκειν το απλουν
χαριζομενος, τηι δε αληθειαι κατασκευαζων το συνθετον. 1.1.238 Παλιν δε τον
ρηθεντα παρ' αυτου λογον καθεξης ανα λαβωμεν. 20ειλικρινως20, φησιν, 20απλης
της ουσιας και παντη μιας ουσης τε και νοουμενης κατα την ιδιαν αξιαν20. τι
βουλεται το 20κατα την ιδιαν αξιαν20; ει μεν γαρ εν κοινοτητι της αξιας θεωρει τας
ουσιας, πε ρισση μεν και ουτως ην και παρελκουσα η προσθηκη του λογου τοις
ομολογουμενοις ενδιατριβουσα, πλην αλλ' ειχε τι συγγνωστον ισως η ακαιρια της
λεξεως, της ευσεβεστερας εννοιας ουκ αποβλητον ποιουσης το ματαιον και
περιρρεον 1.1.239 του λογου. νυν δε ου μεχρι της των ρηματων αυτωι δια μαρτιας
εστιν ο κινδυνος (η γαρ αν ευιατον ην το αρρω στημα), αλλ' ετι των πονηρων εχεται
τεχνασματων. 20απλην20 γαρ λεγει των τριων ουσιων 20εκαστην κατα την ιδιαν
αξιαν20, ινα τοις εξ αρχης ρηθεισιν αυτωι διορισμοις περι της πρωτης τε και δευτερας
και τριτης ουσιας και ο της 1.1.240 απλοτητος συγκακουργηται λογος. ωσπερ γαρ
μονην 20ανωτατω20 και μονην 20κυριαν20 την του πατρος προση γορευσεν ουσιαν,
ουδεν τουτων επι του υιου και του πνευ ματος ομολογησας, ουτε την ανω φωνην
ουτε την 20κυριω τατην20, κατα τον αυτον λογον και απλας προσειπων τας ουσιας
κατα το μετρον της επιθεωρουμενης εκαστηι αξιας και την της απλοτητος εννοιαν
εφαρμοζειν οιεται χρηναι, ως της μεν κυριωτατης και πρωτης εν τηι ακραι και τελειαι
θεωρουμενης απλοτητι, της δε δευτερας αναλογως κατα το μετρον της των
πρωτειων υφεσεως και τον της απλοτητος λογον υποστελλουσης, και επι της
τελευταιας ωσαυτως το σουτον υποκαταβαινει της τελειας απλοτητος, οσον και η
αναλογια του αξιωματος επι των εσχατων κατασμικρυνεται· 1.1.241 ως εκ τουτου
συμβαινειν την μεν του πατρος ουσιαν απλην καθαρως υπονοεισθαι, την δε του υιου
μη ακριβως απλην, αλλα τι και της συνθετου φυσεως αυτηι παραμεμιχθαι, του δε
αγιου πνευματος πλεοναζειν εν τωι συνθετωι την φυσιν, του της απλοτητος λογου
κατ' ολιγον εν τοις εσχατοις ελαττουμενου. ωσπερ γαρ το μη τελειως αγαθον μερει
τινι της εναντιας εξεως μετεχειν ομολογειται, ουτως ο μη παντελως εστιν απλουν,
ου διαφευγει το μη συνθετον ειναι δοκειν. 1.1.242 Και οτι ταυτα νοων τουτοις τοις
λογοις κεχρηται, δια των εφεξης σαφεστερον δεικνυται, δι' ων φανερωτερον εις
χαμαιζηλους τινας και ταπεινας υποληψεις καταγει την περι του υιου και του
πνευματος εννοιαν. 20συμπεριγρα φομενων20, φησι, 20τοις εργοις των ενεργειων
και των εργων ταις των εργασαμενων ενεργειαις παραμετρουμενων, αναγκη δηπου
πασα και τας εκαστηι των ουσιων επομενας ενεργειας ελατ τους τε και μειζους ειναι,
και τας μεν πρω 1.1.243 την, τας δε δευτεραν επεχειν ταξιν20. ταυτα γαρ ει και
φιλοπονως τηι ομιχληι της λεξεως συγκαλυψας δυσθη ρατον αυτων την εννοιαν
ειναι τοις πολλοις παρεσκευασεν, αλλ' ουν εκ της ακολουθιας των εξητασμενων
ευκολως σα φηνισθησεται. 20συμπεριγραφομενων20, φησι, 20τοις εργοις των
ενεργειων. εργα20 ονομαζει τον υιον και το πνευμα, 20ενεργειας20 δε τας
αποτελεστικας τουτων δυναμεις δι' ων απειργασθησαν, ασπερ μικρωι προσθεν
20επεσθαι20 φησι 20ταις 1.1.244 ουσιαις20. η δε του 20συμπεριγραφεσθαι20 λεξις
δηλοι το ισοστασιον της αποτελεσθεισης ουσιας προς την υποστησασαν δυναμιν,
μαλλον δε ουχι δυναμιν, αλλα δυναμεως ενεργειαν, καθως αυτος ονομαζει, ινα μη
πασης της του ενεργουντος δυναμεως εργον ηι το αποτελεσμα, αλλα τινος μερικης
ενεργειας τοσουτον εκ της πασης δυναμεως κινηθεισης, οσον συμμετρον εμελλε τηι
απεργασιαι του γινομενου φανησεσθαι. και παλιν το αυτο επαναστρεψας φησι· 20και
των εργων ταις των εργασαμενων ενεργειαις παραμετρου μενων20. 1.1.245 Τουτων
δε ο νους γενοιτ' αν ημιν δι' υποδειγματος γνωριμωτερος. υποθωμεθα γαρ περι
οργανου τινος των σκυτοτομικων ειναι τον λογον ουτω· το σμιλιον εις κυκλου
σχημα περιηγμενον εαν επιβληθηι τινι, ωι χρη τον τοιουτον εγγενεσθαι τυπον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

συμπεριγραφεται τωι σχηματι του σιδηρου το δι' αυτου εντεμνομενον, και τοσουτος
ο εν τηι τομηι κυκλος δειχθησεται, οσος ο εν τωι οργανωι εστι· και παλιν οσωι
διαστηματι περιηκται το οργανον, τοσουτον και δια 1.1.246 της τομης περιγραψει
τον κυκλον. τοιαυτη του θεολογου η εννοια περι της θειας του μονογενους
υποστασεως. εν εργειαν τινα καθαπερ οργανον τηι πρωτηι ουσιαι παρεπομενην
συμμετρον φησιν εαυτηι εργον πεποιηκεναι τον κυριον. ουτως οιδε τον υιον του
θεου δοξαζειν. τον εν τηι δοξηι του πατρος νυν δοξαζομενον και εν καιρωι της
κρισεως εκκαλυφθησο μενον, τουτον φησιν 20εργον οντα τηι εργασαμενηι αυ τον
ενεργειαι παραμετρεισθαι20. τις τοινυν η ενερ γεια η τωι θεωι μεν των ολων
παρεπομενη, προ δε του μονογενους νοουμενη και περιγραφουσα αυτου την ουσιαν;
1.1.247 δυναμις τις ουσιωδης καθ' εαυτην υφεστωσα και το δοκουν εργαζομενη δι'
αυτεξουσιου κινηματος. ουκουν αυτη πατηρ του κυριου. και τι ετι επιθρυλειται τωι
επι παντων θεωι η του πατρος κλησις, ει μη εκεινος, αλλα τις ενεργεια των 1.1.248
εξωθεν αυτωι παρεπομενων τον υιον απειργασατο; πως δε υιος ο υιος, ον δι' ετερου
μεν τινος υποστηναι λεγει, καθαπερ δε τινα των υποβολιμαιων (ιλεως δε ειη τωι
λογωι ο κυριος) ουτω την οικειοτητα του πατρος υποδυεσθαι, μονηι τηι προσηγοριαι
του υιου τετιμημενον; πως δε μετα τον θεον των ολων και τον κυριον ταξει ο τριτον
εκ του πατρος τον υιον αριθμων, της μεσιτευουσης ενεργειας εκει νης εν δευτεραι
ταξει μετα τον επι παντων θεον αριθμου 1.1.249 μενης; κατα δε την ακολουθιαν
ταυτην και το πνευμα το 1.1.249 αγιον παντως ουκετι εν τριτηι, αλλ' εν τηι πεμπτηι
ταξει καταληφθησεται, της ενεργειας της τωι μονογενει παρεπο μενης, καθ' ην
υπεστη το πνευμα το αγιον, ως ο Ευνο μιου λογος, δια μεσου παντως αριθμουμενης.
1.1.250 Ἀλλα και το παντα δια του υιου γεγενησθαι λεγειν ασυστατον δια τουτων
επιδειχθησεται, ετερας τινος υπο στασεως πρεσβυτερας του μονογενους
προαναπλασθεισης υπο του καινου θεολογου, εις ην εικοτως η αιτια της κτισεως
των παντων ανενεχθησεται, διοτι και αυτου του μονογενους η κατασκευη κατα τον
εκεινου λογον της ενεργειας εκεινης 1.1.251 ηρτηται. ει δε ταυτα τα ατοπα φευγων
ανυποστατον τι πραγμα λεγοι την ενεργειαν, ης αποτελεσμα τον υιον διορι ζεται,
παλιν ειπατω πως επεται τωι οντι το μη ον, πως δε κατεργαζεται τον υφεστωτα το μη
υφεστος. ευρεθησεται γαρ δια τουτων ακολουθουντα μεν τωι θεωι τα ανυπαρκτα,
αιτια δε των οντων τα μη οντα γινομενα, και περιγρα φοντα την των υφεστωτων
φυσιν α τηι εαυτων ουχ υφεστηκε φυσει, και η πασης της κτισεως αποτελεστικη και
δη μιουργος δυναμις τωι ανυπαρκτωι κατα τον ιδιον λογον περι 1.1.252 ληφθησεται.
τοιαυτα του θεολογου τα δογματα, ος τον κυριον του ουρανου και της γης και πασης
της κτισεως δημιουργον, τον εν αρχηι οντα λογον θεου, τον δι' ου τα παντα τουτον
ανυπαρκτωι τινι και ανυποστατωι πραγματι η νοηματι η ουκ οιδ' οπως ονομασαι
προσηκει την παρ' αυτου νυν αναπλασθεισαν ενεργειαν υποστηναι λεγει και εν αυτηι
περιγεγραφθαι, οιον τινι ερκιωι τηι ανυπαρξιαι πανταχοθεν διειλημμενον. και ου
συνιησιν ο τα αθεατα βλεπων, εις 1.1.253 οιον καταστρεφει περας η ακολουθια του
λογου. ει γαρ ανυποστατος μεν η ενεργεια του θεου, ταυτηι δε εμπερι γραφεται το εκ
της ανυπαρξιας αποτελεσθεν εργον, παντως οτι τοιουτον τι νοηθησεται τηι φυσει το
αποτελεσμα, οια και η του υποστησαμενου το εργον φυσις ανεπλασθη τωι λογωι· το
γαρ και αποτελεσθεν εκ της ανυπαρξιας και εμ περιειλημμενον ταυτηι παντι δηπου
προδηλον, τι νοειται, 1.1.254 οτι ουδεν. ουδε γαρ εχει φυσιν υπο των εναντιων τα εν
αντια περιεχεσθαι· ουτε γαρ υπο πυρος υδωρ ουτε υπο σκοτους φως ουτε υπο του μη
οντος το ον. αλλα ταυτα μεν υπο της περιττευουσης αυτωι σοφιας η ου συνιησιν η
εκων αμβλυωττει προς την αληθειαν. 1.1.255 Ἐξ αναγκης δε τινος το ελαττον επι
της του μονογε νους υποστασεως νοει και παλιν επιτασιν τινα της ελαττω σεως
παρα τον υιον ενθεωρειν τωι αγιωι πνευματι κατα σκευαζει, ουτω λεγων τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

ρημασιν· 20αναγκη πασα τας εκαστηι των ουσιων επομενας ενεργειας ελατ 1.1.256
τους τε και μειζους ειναι20. την μεν ουν αναγκην την ταυτα εν τηι θειαι φυσει
βιαζομενην και το μειζον και το ελαττον διακληρουσαν ουτε παρ' αυτου
μεμαθηκαμεν ουτε αφ' ημων αυτων συνειναι μεχρι του νυν δεδυνημεθα. τεως γαρ
παρα πασι κρατει το δογμα τοις τον ιδιωτισμον καταδεχομενοις του απλουστερου
κηρυγματος, οτι ουδεμια τις Ἀναγκη της θειας υπερκειται φυσεως, η προς το
ελαττον καμπτει και βιαζεται καθαπερ τινα των αργυρω 1.1.257 νητων τον
μονογενη. αλλα τουτο παρεις καιτοι ου μικρας ζητησεως αξιον ον μονον το δειν
ελαττον νοειν δογματιζει. και μην ουκ εις τουτο μονον η αναγκη τον λογον καθι
στησιν, αλλα τι και πλεον εις βλασφημιαν κατασκευαζει, καθως ηδη μερικως
προεξητασται. ει γαρ μη εκ πατρος ο υιος, αλλ' εκ τινος ανυποστατου ενεργειας
ανεφυη, ουκ ελαττων μονον του πατρος νοηθησεται, αλλα το παραπαν 1.1.258
ιουδαΐζειν αναγκη τωι δογματι. το γαρ του μη οντος αποτε λεσμα ουχι μικρον η της
αναγκης ταυτης ακολουθια δει κνυσιν, αλλ' οπερ ουδε κατηγορουντι λεγειν
ακινδυνον. ωσπερ γαρ αναγκαιως ομολογειται ειναι το εκ του οντος εχον την
γεννησιν, ουτως το εμπαλιν εξ αναγκης ομολογη θησεται <μη ειναι> το εκ του μη
οντος αναφυομενον. οταν γαρ αυτο τι μη ηι, πως ετερον εξ αυτου υποστησει; 1.1.259
Ει ουν ουκ εστιν εν ιδιαι ουσιαι η τωι θεωι μεν παρεπο μενη ενεργεια, τον δε υιον
εργαζομενη, τις ουτω τυφλος, ως μη συνιδειν την της βλασφημιας κατασκευην, οτι
προς την αυτου του σωτηρος ημων αρνησιν ο σκοπος αυτων βλεπει; και ει του υιου
την υποστασιν η του δογ ματος αυτων ακολουθια υποκλεπτει της πιστεως, ουδεν
αυτωι πλην ψιλου ονοματος καταλειπουσα, σχοληι γ' αν ειναι κατ' ιδιαν υποστασιν
πιστευθειη το πνευμα το αγιον το δια της των ανυπαρκτων ακολουθιας
γενεαλογουμενον. 1.1.260 οταν γαρ μη υπαρχηι μεν κατ' ουσιαν η παρεπομενη τωι
θεωι ενεργεια, ανυπαρκτον δε το ταυτης αποτελεσμα κατα λαμβανηι εξ αναγκης ο
λογος, τουτωι δε παλιν αλλη τις ενεργειας ανυπαρξια παρεπηται, ειτα δια τουτου
γεγενησθαι το πνευμα κατασκευαζηται, πως ουκ ευδηλος πασιν η βλασφημια, οτι
μετα τον αγεννητως οντα θεον ουδεν αλη θως υφεσταναι κατασκευαζουσι, δια
σκιωδων τινων και ανυπ αρκτων αναπλασμων προιοντος αυτων του δογματος και
ουδενι των κατ' αληθειαν υφεστωτων επερειδομενου. 1.1.261 Ἀλλ' η μεν κατασκευη
των τα τοιαυτα δογματιζον των εις τοιαυτην ατοπιαν εκβαλλει τον λογον. διδοσθω
δε καθ' υποθεσιν μη ουτως εχειν. και γαρ ομολογουσι δηθεν και τωι λογωι
φιλανθρωπευονται συγχωρουντες <το> ειναι τωι τε μονογενει υιωι και τωι πνευματι
τωι 1.1.262 αγιωι κατ' ιδιαν υποστασιν. αλλ' ει μεν ομολογουντες ταυτα και τας
ευσεβεις περι αυτων υποληψεις συνωμολογουν, ουδ' αν εμαχοντο παντως προς το
δογμα της εκκλησιας ουδε της κοινης ελπιδος των Χριστιανων απεσχιζοντο· ει δε
καθαπερ υλην τινα και αφορμην βλασφημιας εαυτοις υποβαλλοντες δια τουτο τωι
υιωι και τωι πνευματι το ειναι χαριζονται, ταχα, καν τολμηρον ειπειν ηι,
λυσιτελεστερον ην αυτοις αυτομολησαι προς την των Ἰουδαιων λατρειαν
εξομοσαμενοις την πιστιν, η καθυβριζειν δια της δοκουσης 1.1.263 ομολογιας των
Χριστιανων την προσηγοριαν. εκεινοι μεν γαρ απαραδεκτοι του λογου μεχρι του νυν
διαμειναντες τοσουτον ασεβουσι μονον, οσον τον ελθοντα Χριστον μη ομολογειν,
αλλ' ελπιζειν ελευσεσθαι· πονηραν δε τινα και καθαιρετικην εννοιαν της του
προσδοκωμενου παρ' αυτοις 1.1.264 δοξης ουδεμιαν εστι λεγοντων ακουειν. οι δε
της νεας περιτομης, μαλλον δε της, καθως φησιν ο αποστολος, κατατομης,
εληλυθεναι μεν ουκ αρνουνται τον προσδοκω μενον, μιμουνται δε τους την κατα
σαρκα του κυριου παρ ουσιαν δι' απιστιας και υβρεως ατιμαζοντας. εκεινοι λιθοις
βαλειν επεχειρουν τον κυριον, ουτοι ταις βλασφημοις φωναις 1.1.265 τον της
αληθειας λογον καταλιθαζουσιν. εκεινοι προεφερον της κατα σαρκα γεννησεως το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

ταπεινον τε και αδοξον, την θειαν και προαιωνιον ου προσιεμενοι γεννησιν· κατα
ταυτα και ουτοι της μεγαλοπρεπους τε και υψηλης και αρρητου εκ πατρος
γεννησεως την ομολογιαν αρνουμενοι δια κτισεως αυτον εχειν το ειναι
κατασκευαζουσιν, οθεν και τηι ανθρω 1.1.266 πινηι φυσει και πασι τοις γεγονοσιν
εστιν η γεννησις. εγ κλημα τοις Ἰουδαιοις ην το υιον του επι παντων θεου
θεωρηθηναι τον κυριον. αγανακτουσι και ουτοι κατα των εν αληθειαι την ομολογιαν
ταυτην επ' αυτου ποιουμενων. εκεινοι τιμαν ᾤοντο τον θεον των ολων της προς
αυτον ομοτιμιας τον υιον αποκλειοντες. ταυτα και ουτοι τωι επι παντων χαριζονται,
εν τηι καθαιρεσει της του κυριου δοξης τωι πατρι την τιμην χαριζομενοι. 1.1.267 Τα δε
αλλα πως αν τις προς αξιαν διεξελθοι, δι' οσων και οιων την κατα του μονογενους
υβριν ενδεικνυνται; ενεργειαν τινα προαναπλασσοντες της του Χριστου υποστα
σεως εκεινης εργον αυτον και αποτελεσμα λεγουσιν, οπερ τοις Ἰουδαιοις ουπω μεχρι
του δευρο τετολμηται· ειτα περιγραφουσι του κυριου την φυσιν, εντος ορων τινων
της ποιησαμενης δυναμεως αυτον αποκλειοντες και οιονει μετρωι τινι τηι ποσοτητι
της υποστησαμενης αυτον ενεργειας περι σχοινιζοντες, ωσπερ χιτωνι τινι τηι
επινοηθεισηι παρ' αυτων ενεργειαι πανταχοθεν περιειργομενον. ταυτα κατηγορειν
των 1.1.268 Ἰουδαιων ουκ εχομεν. ειτα βραχυτητα τινα τηι ουσιαι κατ' ελαττωσιν
ενθεωρουσιν, ουκ οιδα τινι μεθοδωι τον αποσον τε και αμεγεθη τηι εαυτων υποληψει
παραμετρησαντες και ευρειν δυνηθεντες, ποσον ενδει τωι μεγεθει του μονογενους
θεου προς την τελειωσιν, ου μη προσοντος εν τωι μικρο τερωι τε και ατελει
θεωρειται. και πολλα ετερα τα μεν εκ του προφανους ομολογουντες τα δε κατα το
λανθανον κατα σκευαζοντες, εμμελετημα της πονηριας αυτων την ομολο 1.1.269
γιαν του υιου και του αγιου πνευματος εποιησαντο. πως ουν ουκ ελεεινοτεροι της
Ἰουδαικης κατακρισεως, ειπερ τα μηδεποτε παρ' εκεινων τετολμημενα προδηλως
ουτω παρα τουτων κατασκευαζεται; ο γαρ ελαττων την ουσιαν του μονογενους και
του αγιου πνευματος, ως μεν απλως ειπειν η ακουσαι, μικρον ασεβειν ισως δοκει· ει
δε τις ακριβως τον λογον κατεξετασειεν, εις αυτο το κεφαλαιον βλασφημων
ελεγχθησεται. ουτωσι δε σκοπησωμεν· και μοι συγκεχω ρησθω διδασκαλιας χαριν
και σαφηνειας του παρα των εναντιων κατασκευαζομενου ψευδους επι την εκθεσιν
των ημετερων υποληψεων τον λογον προαγοντι. 1.1.270 Παντων των οντων η
ανωτατω διαιρεσις εις τε το νοητον και το αισθητον την τομην εχει. και η μεν
αισθητη φυσις γενικως υπο του αποστολου ορατη κατωνομασται· επειδη γαρ παν
σωμα εν χρωματι, τουτου δε η ορασις την αντιληψιν εχει, καταλιπων τας
υπολοιπους ποιοτητας, οσαι ουσιωδως συμπεφυκασιν, εκ του προχειρου κατα την
αισθησιν 1.1.271 ορατην προσηγορευσε. της δε νοητης φυσεως πασης ονομα μεν
κοινον εστι, καθως φησιν ο αποστολος, το αορατον· τηι γαρ υπεξαιρεσει της
αισθητικης καταληψεως επι το ασωματον τε και νοητον χειραγωγει την διανοιαν. ο
δε λογος εις δυο τεμνει και ταυτης την εννοιαν. η μεν γαρ ακτιστος η δε κτιστη υπο
της ακολουθιας καταλαμβα νεται, ακτιστος μεν η ποιητικη της κτισεως, κτιστη δε η
δια της ακτιστου φυσεως την αιτιαν και την δυναμιν του 1.1.272 ειναι εχουσα. εν
μεν ουν τοις αισθητοις εστι παντα, οσα δια των του σωματος αισθητηριων
καταλαμβανομεν, εφ' ων αι των ποιοτητων διαφοραι τον του μειζονος τε και
ελαττονος επιδεχονται λογον, κατα το ποσον και το ποιον και τας λοιπας ιδιοτητας
της διαφορας εν τουτοις θεωρου μενης. 1.1.273 Ἐπι δε της νοητης φυσεως, της εν τηι
κτισει λεγω, ο μεν τοιουτος της διαφορας λογος, οιος επι των αισθητων κατεληφθη,
χωραν ουκ εχει, ετερος δε τις ευρισκεται τροπος την του μειζονος προς το ελαττον
διαφοραν εξευρισκων. 1.1.274 επειδη γαρ παντος αγαθου πηγη και αρχη και χορηγια
εν τηι ακτιστωι θεωρειται φυσει, πασα δε προς εκεινο νε νευκεν η κτισις, δια της
κοινωνιας του πρωτου αγαθου της υψηλης φυσεως εφαπτομενη τε και μετεχουσα, εξ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

αναγκης κατα την αναλογιαν της των υψηλων μετουσιας των μεν πλειονως των δε
ελαττονως κατα το αυτεξουσιον της προ αιρεσεως μεταλαμβανοντων, το πλεον και
το ηττον εν τηι 1.1.275 κτισει γνωριζεται αναλογως της εκαστου ορμης. της γαρ
φυσεως της εν τηι κτισει νοουμενης εν μεθοριωι των αγα θων και των εναντιων
εστωσης, ως δεκτικην εκατερων ειναι κατ' εξουσιαν, τοις κατα γνωμην
προσκλινομενην, καθως παρα της γραφης μεμαθηκαμεν, προς λογον της τε των
χειρονων αποστασεως και του προσεγγισμου των καλων το πλεον και το ελαττον
λεγειν εν τωι κατ' αρετην υπερεχοντι 1.1.276 χωραν εχει. η δε ακτιστος φυσις της μεν
τοιαυτης δια φορας πορρωθεν απεστιν, ατε ουκ επικτητον εχουσα το αγαθον ουδε
κατα μετοχην υπερκειμενου τινος καλου το καλον εν εαυτηι δεχομενη, αλλ' αυτο
οπερ εστι τηι φυσει αγαθον ουσα και αγαθον νοουμενη και αγαθου πηγη απλη τε και
μονοειδης και ασυνθετος και υπο των μαχομενων 1.1.277 ημιν μαρτυρουμενη.
διαφοραν δε προς εαυτην εχει τωι μεγαλειωι της φυσεως πρεπουσαν, ου προς το
μειζον και ελαττον θεωρουμενην, ως ο Ευνομιος οιεται· ο γαρ την περι του αγαθου
εννοιαν ελαττων εν τινι των εν τηι αγιαι τριαδι πεπιστευμενων μεμιχθαι τι της
εναντιας εξεως τωι κατα το αγαθον υστερουμενωι παντως παρασκευασει, οπερ ουτε
επι του μονογενους ουτε επι του αγιου πνευματος ευσεβες εστι λογιζεσθαι· αλλ' εν
ακραι τηι τελειοτητι και εν ακαταληπτωι τηι υπεροχηι θεωρουμενη, τοις ενυπαρχουσιν
εκαστηι των υποστασεων ιδιωμασιν ασυγχυτον και διακεκρι μενην την διαφοραν
εχει, εν μεν τηι κατα το ακτιστον κοι νωνιαι το απαραλλακτον εχουσα, εν δε τοις
εξαιρετοις των ιδιωματων εκαστου το ακοινωνητον. 1.1.278 Ἡ γαρ επιθεωρουμενη
εκαστηι των υποστασεων ιδιοτης τρανως και καθαρως το ετερον απο του ετερου
διΐστησιν. οιον ο πατηρ ακτιστος ειναι ομολογειται και αγεννητος· ουτε γαρ
γεγεννηται ουτε εκτισται· τουτο ουν το ακτι στον κοινον αυτωι προς τον υιον εστι
και το πνευμα το αγιον. αλλα και αγεννητος και πατηρ· τουτο ιδιον τε και
ακοινωνητον, οπερ εν ουδενι των υπολοιπων κατα 1.1.279 λαμβανεται. ο δε υιος
κατα το ακτιστον τωι πατρι και τωι πνευματι συναπτομενος εν τωι υιος και μονογενης
ειναι τε και ονομαζεσθαι το ιδιαζον εχει, οπερ ουτε του επι παντων θεου ουτε του
πνευματος του αγιου εστι. το δε πνευμα το αγιον εν τωι ακτιστωι της φυσεως την κοι
νωνιαν εχον προς υιον και πατερα τοις ιδιοις παλιν γνω ρισμασιν απ' αυτων
διακρινεται. γνωρισμα γαρ αυτου και σημειον εστιν ιδιαιτατον το μηδεν εκεινων
ειναι, απερ 1.1.280 ιδιως τωι πατρι και τωι υιωι ο λογος ενεθεωρησε. το γαρ μητε
αγεννητως ειναι μητε μονογενως, ειναι δε ολως, την εξαιρετον αυτου ιδιοτητα προς
τα προειρημενα παριστησιν. τωι γαρ πατρι κατα το ακτιστον συναπτομενον παλιν απ'
αυτου τωι μη πατηρ ειναι καθαπερ εκεινος διαχωριζεται. της δε προς τον υιον κατα
το ακτιστον συναφειας [και εν τωι την αιτιαν της υπαρξεως εκ του θεου των ολων
εχειν] αφισταται παλιν τωι ιδιαζοντι, εν τωι μητε μονογενως εκ του πατρος
υποστηναι και εν τωι δι' αυτου του υιου πεφη νεναι. παλιν δε της κτισεως δια του
μονογενους υποστασης, ως αν μη κοινοτητα τινα προς ταυτην εχειν νομισθηι το
πνευμα εκ του δια του υιου πεφηνεναι, εν τωι ατρεπτωι και αναλλοιωτωι και
απροσδεει της ετερωθεν αγαθοτητος δια 1.1.281 κρινεται το πνευμα απο της κτισεως.
το γαρ ατρεπτον η κτισις εν τηι φυσει ουκ εχει, καθως φησιν η γραφη του εωσφορου
την πτωσιν διηγουμενη, περι ου και ο κυριος αποκαλυπτων τοις μαθηταις τα
μυστηρια ελεγεν· Ἐθεωρουν τον σαταναν ως αστραπην πεσοντα εκ του ουρανου. δι'
ων δε της κτισεως αφισταται, δια των αυτων τουτων προς τον πατερα τε και υιον
εχει την οικειοτητα. εις γαρ και ο αυτος επι των κατα φυσιν ανεπιδεκτων του
χειρονος ο του ατρεπτου και αναλλοιωτου λογος. 1.1.282 Τουτων δε ημιν ουτω
προειρημενων καιρος αν ειη λοιπον και τον των εναντιων κατεξετασαι λογον.
20αναγκη20 φησι 20μειζους τε και ελαττους τας ουσιας ειναι20 εν τηι περι του υιου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

και του αγιου πνευματος τεχνολογιαι. σκοπησωμεν τοινυν κατα τινα διανοιαν
επινοει της τοιαυτης διαφορας την αναγκην, ποτερον σωματικης τινος γενομενης
της προς αλληλα των παραμετρουμενων συγκρισεως η κατα το νοητον εν τωι κατ'
αρετην υπερβαλλοντι και ενδεοντι 1.1.283 θεωρουμενης η κατα την ουσιαν αυτην.
αλλ' επι μεν της ουσιας εδειχθη παρα των τα τοιαυτα φιλοσοφειν ειδοτων μηδεμιαν
δυνασθαι διαφοραν εννοησαι, εαν τις αυτην ψι λωσας και απογυμνωσας των
επιθεωρουμενων ποιοτητων τε και ιδιωματων αυτην εφ' εαυτης εξεταζηι κατα τον
του ειναι λογον. επιτασει δε και υφεσει της αρετης την τοι αυτην διαφοραν εννοειν
περι του μονογενους και του πνευ ματος και δια τουτο μεταπτωτην αναγκαιως εφ'
εκατερα την φυσιν αυτων υποτιθεσθαι ως δεκτικην ουσαν επ' ισης των εναντιων και
εν μεθοριωι καλου τε και του εναντιου 1.1.284 κειμενην, της εσχατης ασεβειας εστιν.
αλλο γαρ τι ειναι αυτην κατα τον ιδιον λογον και αλλο τι γινεσθαι τηι μετ ουσιαι του
καλου και του χειρονος ο ταυτα λεγων κατα σκευασει. οιον επι του σιδηρου
συμβαινει, ος επι πλεον μεν του πυρος καθομιλησας την ποιοτητα του θερμου υπο
δυεται, μενων εν τωι σιδηρος ειναι, ει δε εν χιονι γενοιτο η κρυσταλλωι, μεταβαλλει
προς το επικρατουν την ποιοτητα, το ψυχρον της χιονος τοις ιδιοις μοριοις
αναδεξαμενος. 1.1.285 Ὥσπερ ουν ουκ εκ της επιθεωρουμενης τωι σιδηρωι ποιοτητος
την υλην προσαγορευομεν (ου γαρ πυρ αυτον η κρυσταλλον ονομαζομεν τον ενι
τουτων πεποιωμενον), ουτως ει δοθειη κατα τον των ασεβων λογον επι της
ζωοποιου δυναμεως μη κατ' ουσιαν ενυπαρχειν αυτηι το αγαθον, αλλ' εκ μετουσιας
προσγινεσθαι, ουκετι εκ της του αγαθου προσηγοριας κυριως ονομασθησεται, αλλα
τι ετερον εννοειν η τοιαυτη υποληψις αναγκασει, ως μητε αιδιως αυτηι το αγαθον
ενθεωρεισθαι μητε αυτο οπερ εστιν εν τηι του αγα θου φυσει καταλαμβανεσθαι, αλλ'
ως και ποτε μη ον εν 1.1.286 αυτηι το αγαθον και ποτε μη εσομενον. ει γαρ τωι μετε
χειν του κρειττονος αγαθα γινεται, δηλον οτι προ της μετου σιας τοιαυτα ουκ ην, και
ει αλλο τι οντα τηι παρουσιαι του αγαθου επεχρωσθη, παντως καν μονωθηι τουτου,
αλλο τι παρα το αγαθον νοηθησεται· και εαν τουτο κρατησηι, ου μαλλον αγαθων
παρεκτικη η θεια φυσις καταληφθησεται 1.1.287 η και αυτη προσδεομενη του
αγαθυνοντος. πως γαρ αν τις ετερωι παρασχοι το ο μη αυτος εχει; ει μεν ουν τελειως
εχει, ουδεμιαν υφεσιν επι της τελειοτητος εννοησομεν, και ματαιος ο κατασκευαζων
εν τωι τελειωι το ελαττον. ει δε ατελης εν αυτοις η του αγαθου μετουσια νομιζεται
και κατα τουτο το ελαττον λεγουσι, σκοπησον την ακολουθιαν, οτι το ουτως εχον
ουχι το υποδεεστερον ευεργετησει, αλλ' οπως το εαυτωι ενδεον αναπληρωσηι την
σπουδην εξει· ωστε ψευδης κατ' αυτους και της προνοιας ο λογος και της κρισεως
και της οικονομιας και παντων των παρα του μονογενους γεγε νησθαι και εισαει
γινεσθαι πεπιστευμενων, εν τηι περι το ιδιον αγαθον επιμελειαι κατα το εικος
ασχολουμενου και την του παντος επιστασιαν διαφιεντος. 1.1.288 Ει γαρ αυτη
κρατησειεν η υπονοια, το μη τετελειωσθαι τον κυριον εν παντι αγαθωι, ουκετι
δυσκολον συνιδειν, εις ο τι καταστρεφει η βλασφημια. οντως γαρ των τοιουτων μα
ταια μεν η πιστις, κενον δε το κηρυγμα, ανυποστατοι δε αι ελπιδες, αι δια της
πιστεως την υποστασιν εχουσι. τι γαρ βαπτιζονται εις Χριστον, ωι μη ιδια δυναμις
αγαθωσυνης; 1.1.289 απιτω δε του στοματος μου το βλασφημον. τι δε πι στευουσιν
εις το πνευμα το αγιον, ει τα αυτα και περι τουτου λογιζονται; πως δε απο της
φθαρτης γεννησεως δια του βαπτισματος αναγεννωνται, ουδε της αναγεννωσης αυ
τους δυναμεως το απτωτον και το απροσδεες φυσικως καθως οιονται κεκτημενης;
πως δε μετασχηματιζεται το σωμα της ταπεινωσεως αυτων, οταν αυτον τον μετασχη
ματιζοντα της προς το κρειττον αλλοιωσεως επιδεισθαι νομι ζωσιν, αλλου παλιν του
και αυτον μετασχηματιζοντος προσ 1.1.290 δεομενον; εως γαρ αν εν τωι ελαττονι ηι,
δια το αγαθον της φυσεως του υπερκειμενου απαυστον τινα προς εαυτο την ολκην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

τοις υποδεεστεροις φυσικως εντιθεντος, ουδενι τροπωι η του πλεονος εφεσις
στησεται, αλλα προς το μηπω ληφθεν υπερτεινομενης αει της ορεξεως παντοτε το
ελατ τουμενον του πλεονος ορεχθησεται και αει προς το μειζον αλλοιωθησεται και
ουδεποτε προς το τελειον φθασει, τωι μη ευρισκειν το περας, ου δραξαμενον στησεται
της ανοδου. 1.1.291 επειδη γαρ απειρον τηι φυσει το πρωτον αγαθον, απειρος εξ
αναγκης εσται και η μετουσια του απολαυοντος, εσαει το πλεον καταλαμβανουσα
και παντοτε ευρισκουσα του κατα ληφθεντος το περισσοτερον και μηδεποτε
παρισωθηναι αυτωι δυναμενη, τωι μητε το μετεχομενον περατουσθαι μητε το δια της
μετουσιας επαυξανομενον ιστασθαι. 1.1.292 Τοιαυτα μεν ουν εστιν εκ της κατα το
αγαθον δια φορας ανακυπτοντα εκ του λογου τα βλασφημα. ει δε κατα τινα
σωματικην υποληψιν το 20μειζον τε και ελατ τον20 επ' αυτων θεωρουσιν, αυτοθεν
ομολογειται του λογου το ατοπον, καν μη καθ' εκαστον ακριβως εξεταζηται. αναγκη
γαρ πασα ποιοτητας τινας και διαστασεις ογκους τε και σχηματα και παντα δι' ων
συμπληρουται ο του σωματος λογος, ταις υπονοιαις ταυταις και επι της θειας
φυσεως συνεισαγεσθαι. οπου δε το συνθετον λεγεται, παν 1.1.293 τως εκει
συνομολογειται και η του συνθετου διαλυσις. αλλ' εκ μεν της του δογματος ατοπιας
της το ελαττον και το υπερεχον εν τοις αμεγεθεσι και ασυγκριτοις αποφαινεσθαι
τολμωσης ταυτα και τα τοιαυτα κατασκευαζεται, ως ολιγα εκ πολλων ο λογος
υπεδειξεν· ουδε γαρ ευκολον παντα τον εγκεκρυμμενον τωι δογματι δολον
διακαλυψαι τωι λογωι. και δι' ολιγων δε των ειρημενων ουδεν ηττον η ατοπια των
κατα το ακολουθον της βλασφημιας αναφαινομενων επι 1.1.294 δειχθησεται. ημεις
δε προς τα εφεξης του λογου προελ θωμεν, μικρων ετι προς συστασιν του ημετερου
δογματος προσδιορισθεντων. επειδη γαρ κριτηριον ασφαλες της αλη θειας επι
παντος δογματος η θεοπνευστος εστι μαρτυρια, καλως εχειν ηγουμαι τηι παραθεσει
των θειων και τον ημε τερον λογον πιστωσασθαι. 1.1.295 Ουκουν ταυτας εγνωμεν εν
τηι διαιρεσει των οντων τας διαφορας, πρωτον το ως προς την ημετεραν καταληψιν
πρω τον, το αισθητον λεγω, μετα τουτο δε το δια της των αισθητων χειραγωγιας υπο
του νου θεωρουμενον, ο δη νοητον ειναι φαμεν· και του νοητου παλιν ετεραν
διαφοραν κατελαβομεν εις το κτιστον και ακτιστον διαιρουμενην. και της μεν
ακτιστου φυσεως την αγιαν τριαδα ειναι διωρισαμεθα, της δε κτιστης παντα οσα μετ'
εκεινην λεγεται τε και εστι και 1.1.296 ονομαζεται. ινα τοινυν μη αναποδεικτος
ημων ο διορισμος υπαρχηι, αλλα ταις της γραφης μαρτυριαις ησφαλισμενος, τουτο
τοις ειρημενοις προσθησομεν, οτι ουκ εκτισθη ο κυριος, αλλ' εκ του πατρος εξηλθε,
καθως αυτος ο θεος λογος αυτοπροσωπως εν τωι ευαγγελιωι μαρτυρεται, κατα τον
αρρητον εκεινον και ανεκδιηγητον της γεννησεως ητοι 1.1.297 της εξοδου τροπον.
και τις αν ευρεθειη μαρτυς αληθε 1.1.297 στερος της του κυριου φωνης, δια παντος
του ευαγγελιου πατερα και ουχι κτιστην εαυτου τον αληθινον αποκαλουντος πατερα
και ουχι εργον θεου αλλ' υιον θεου εαυτον ονο 1.1.298 μαζοντος; ωσπερ γαρ την
κατα σαρκα προς το ανθρω πινον κοινωνιαν σημαινων υιον ανθρωπου το
φαινομενον προσ ηγορευσε, δεικνυς την κατα φυσιν της σαρκος αυτου προς την εξ
ης εληφθη συγγενειαν, ουτω και την προς τον των ολων θεον αληθη και γνησιαν
σχεσιν τηι προσηγοριαι του υιου διασημαινει, το κατα την φυσιν οικειον δια της του
υιου φωνης ενδεικνυμενος. καν τινες εκ της παροιμιωδους ρησεως τα εν παραβοληι
σκοτεινως δι' αινιγματος ειρημενα ψιλα και ανερμηνευτα προς ανατροπην της
αληθειας προφεροντες την του εκτισθαι φωνην, ην εκ προσωπου της σοφιας ο
παροιμιαστης εποιησατο, εις συνη γοριαν της του δογματος αυτων διαστροφης
προχειριζωνται, λεγοντες το Κυριος εκτισε με ομολογιαν ειναι του εκτισθαι τον
κυριον, ως αυτου του μονογενους δια της φωνης ταυτης το τοιουτον ουκ
αρνουμενου, ημιν ου προσεκτεον τωι λογωι. 1.1.299 ουδε γαρ του παντως δειν εις τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

κυριον αναγαγειν τον λογον τουτον τας αποδειξεις παρεχονται· ουτε του ρητου την
διανοιαν εκ της των Ἑβραιων γραφης εις τουτο το σημαινομενον φερουσαν
επιδειξαι δυνησονται, των λοιπων ερμηνεων το Ἐκτησατο και Κατεστησεν αντι του
Ἔκτισεν εκδεδωκοτων, ουτε δε, ει ουτως ειχεν η λεξις εν τηι πρω τοτυπωι γραφηι,
προχειρος αν ην και σαφης η διανοια, της παροιμιακης διδασκαλιας ου προδηλως,
αλλα μετ' επικρυ ψεως τον των λεγομενων σκοπον ενδεικνυμενης δια πλαγιας
εμφασεως, ως εκ της περι τον τοπον τουτον συμφρασεως των ειρημενων παρεστιν
επιγνωναι του λογου το δυσθεω ρητον, εν οις φησιν Ἡνικα αφωριζε τον εαυτου
θρονον 1.1.300 επ' ανεμων και οσα τοιαυτα. τις γαρ θεου θρονος, ειτε υλικος τις
ουτος ειτε νοητος; και τινες ανεμοι, ποτερον οι συνηθεις ουτοι και γνωριμοι, ους εκ
των ατμων τε και των αναθυμιασεων συνιστασθαι λεγουσιν οι ταυτα
φυσιολογουντες, ειτε καθ' ετερον τροπον υπονοουμενοι, ον ουκ επιγινωσκει η
ανθρωπινη συνηθεια, ους φησιν αντι βασεως τωι θρονωι γινεσθαι; και τις καθεδρα
του ασωματου και απεριγραπτου και ασχηματιστου θεου; και παντα τα τοιαυτα τις
αν εκ της συνηθους των ρηματων τουτων σημασιας κατανοησειε; 1.1.301 ∆ηλον ουν
οτι αινιγματα τινων εστι τα λεγομενα βα θυτεραν τινα της προχειρου διανοιας την
θεωριαν εμπεριε χοντα, ως εκ τουτων μηδενι λογωι την του εκτισθαι τον κυριον
υπονοιαν εκ της γραφης ταυτης τοις ευσεβως λογι ζομενοις εγγινεσθαι, τοις
πεπαιδευμενοις μαλιστα δια της του ευαγγελιστου μεγαλοφωνιας του παντα τα
γεγονοτα δι' 1.1.302 αυτου γεγενησθαι και εν αυτωι συνεσταναι λεγοντος. Παντα
γαρ, φησι, δι' αυτου εγενετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν ο γεγονεν εν αυτωι,
ουκ αν τουτο διορισαμενος, ει και αυτον τον κυριον εν των γεγονοτων επιστευε.
πως γαρ δι' εκεινου παντα γινεται και εν αυτωι τα γεγονοτα την συστασιν εχει, ει μη
παντως αλλο τι παρα την των πεποιημενων φυσιν ο ποιητης υπαρχων ουχ εαυτον
αλλα την κτισιν 1.1.303 ειργασατο; ει γαρ η κτισις δι' εκεινου, αυτος δε ο κυριος ου
δι' εαυτου, αλλο τι παντως και ουχι κτισις εστι. του τοινυν ευαγγελιστου φησαντος,
οτι Παντα δι' αυτου εγενετο και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν ο γεγονεν εν αυτωι, και
φανερως δια τουτων ενδειξαμενου, οτι και εν τωι υιωι τα γενομενα γεγονε και ου δι'
ετερου τινος την εις το γενεσθαι 1.1.304 παροδον εσχεν, εκδεχεται τον λογον τουτον
ο Παυλος, και ως αν μηδεμιαν καταλιποι προφασιν τηι βλασφημωι φωνηι του
συναριθμειν τοις γεγονοσι και την του πνευματος φυσιν, υπ' αριθμον αγει τα παντα,
ποια εστι ταυτα α παντα τωι ευαγγελιστηι και ειρηται και νενοηται· και κα θαπερ ο
μεγας ∆αβιδ παντα υποτεταχθαι τωι ανθρωπωι φησας και το κατ' ειδος προσεθηκε,
ποια ην τα εμπερι λαμβανομενα τηι των παντων φωνηι, τουτεστι τα χερσαια και τα
ενυδρα και τα εναερια ζωια, ουτω και ο των θειων δογματων εξηγητης ο αποστολος
παντα εν αυτωι γεγε νησθαι ειπων περιγραφει τοις υπαριθμηθεισι των παν 1.1.305
των την εννοιαν. Ὁρατα γαρ, φησι, και αορατα, δια μεν των ορατων καθως ειρηται
τα τηι αισθησει γνωριμα πε ριλαβων τωι ονοματι, δια δε των αορατων την των
νοητων ενδειξαμενος φυσιν. 1.1.306 Ἀλλα περι μεν των αισθητων ουδεν εδεηθη
λεπτομερως διεξελθειν επ' ονοματος. ουδεις γαρ ουτω σαρκινος ουδε κτηνωδης
εστιν, ως εν τοις αισθητοις υποπτευσαι και το πνευμα το αγιον ειναι. των δε
αορατων μνησθεις, επειδη νοερα και ασωματος και η του πνευματος φυσις εστιν, ως
αν μη τις εν τουτοις υπονοησειεν υφεσταναι το πνευμα δια την κατα το αορατον
κοινωνιαν, εναργεστατην ποιειται την διαιρεσιν των τε δια της κτισεως γεγονοτων
και της υπερ 1.1.307 την κτισιν ουσιας. τα μεν γαρ κτισθεντα καταριθμειται τωι λογωι,
θρονους τινας και αρχας και εξουσιας και κυριο τητας λεγων, γενικοις τισι και
περιληπτικοις ονομασι των αορατων τουτων δυναμεων την διδασκαλιαν
ποιουμενος, τα δε υπερ την κτισιν δι' αυτης της σιωπης αποχωριζει του 1.1.308
αριθμου των κτισθεντων. ωσπερ αν ει τις προσταχθεις επι στρατοπεδου τας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

λεπτομερεις και υποβεβηκυιας αρχας ειπειν επ' ονοματος, ταξιαρχας και λοχαγους
εκατονταρ χους τε και χιλιαρχους και ει τινες αλλαι των κατα μερος δυναστειων
ωνομασμεναι εισι πασας διεξελθων τωι λογωι της παντων κρατουσης και πασαν την
δυναμιν διεπουσης αρχης μηδεμιαν μνημην ποιησαιτο, ου δι' υπεροψιαν η ληθην
την υπερεχουσαν αρχην σιωπησας, αλλ' οτι μονον την υπηκοον τε και υποχειριον
ταξιν διεξελθειν η προσταχθεις η προ θεμενος υβρισειεν αν εν τηι των υποκειμενων
μνημηι συμ περιλαβων και την αρχουσαν, ουτω μοι δοκει και ο εν παραδεισωι
μυηθεις τα απορρητα Παυλος, οτε αρπαγεις εν αυτωι εγενετο και των υπερουρανιων
θαυματων θεατης καταστας τα ανθρωποις αρρητα και ειδε και ηκουσεν, ουτος τα εν
τωι κυριωι κτισθεντα διδαξαι προθεμενος, επειδη διεξηλθε ταυτα τωι λογωι,
περιληπτικαις τισι φωναις δια δραμων την αγγελικην και υπερκοσμιον δυναμιν,
εστησεν εν τοις μνημονευθεισι τον λογον, των υπερ την κτισιν ουδεν εις τον
καταλογον των κτιστων καθελκυσας, ως εκ τουτου σαφως ανω της κτισεως ειναι το
πνευμα το αγιον υπο της γραφης μαρτυρεισθαι. Ει δε τις ανατρεποι τον λογον ως
ουδε των Χερουβιμ 1.1.309 υπο του Παυλου μνημονευθεντων, αλλα και τουτων μετα
του πνευματος εν τηι των γεγονοτων απαριθμησει σιωπη θεντων, και κατασκευαζοι
δια του παραλελειφθαι την περι τουτων μνημην η και ταυτα υπερ την κτισιν η μηδε
το πνευμα δειν οιεσθαι, λογισασθω την των απηριθμημενων διανοιαν, και το
παρεισθαι δοκουν, οτι μη εξ ονοματος η 1.1.310 μνημη γεγονεν, εν τοις ειρημενοις
κατοψεται· ο γαρ θρο νων μνημονευσας αλλωι ονοματι τα Χερουβιμ διηγησατο, τηι
γνωριμωτεραι προσηγοριαι το ασαφες της Ἑβραΐδος εξ ελληνισας. καθησθαι γαρ τον
θεον επι των Χερουβιμ ακουσας τας δυναμεις ταυτας του επ' αυτων καθεζομενου
θρονους ωνομασεν· ωσαυτως δε και τα παρα τωι Ἠσαΐαι Σεραφιμ, παρ' ων εναργως το
της τριαδος εκηρυχθη μυ στηριον, οτε την "1αγιος"2 φωνην το εν εκαστωι των εν τηι
τριαδι καλλος καταπλησσομενα θαυμαστικως εξεβοησαν, περιειληπται τωι
καταλογωι των μνημονευθεντων, τηι προση γοριαι των "1δυναμεων"2 ονομασθεντα
παρα τε του μεγαλου 1.1.311 Παυλου και προ τουτου παρα του προφητου ∆αβιδ. ο
μεν γαρ φησιν· Ευλογειτε τον κυριον πασαι αι δυναμεις αυτου, ποιουντες το θελημα
αυτου, ο δε Ἠσαΐας αντι του "1ευλο γειτε"2 ειπειν τα ρηματα της ευλογιας
ανεγραψεν· Ἅγιος αγιος αγιος κυριος Σαβαωθ, πληρης πασα η γη της δοξης αυτου.
το δε λειτουργους ειναι τας δυναμεις ταυτας <τας> ποιουσας το θελημα του θεου δια
της γενομενης αμαρτιων καθαρσεως κατα το βουλημα του αποστειλαντος παρ' ενος
των Σεραφιμ υπηινιξατο· αυτη γαρ εστιν η λειτουργια των πνευματων τουτων, επι
σωτηριαι των σωιζομενων εκπεμπεσθαι. 1.1.312 α μοι δοκει κατανοησας ο θειος
αποστολος και μαθων οτι το αυτο πραγμα παρα των δυο προφητων εν διαφοροις
ταις προσηγοριαις σημαινεται, την γνωριμωτατην των φωνων εκλεξαμενος
"1δυναμεις"2 τα Σεραφιμ ωνομασεν, ως μηδεμιαν αφορμην τοις συκοφανταις
καταλελειφθαι του κατα το ισον τουτων ενος και το πνευμα το αγιον εν τωι
καταλογωι της 1.1.313 κτισεως περιειληφθαι λεγειν. τα μεν γαρ ειρηται, καθως
αποδεδεικται, τα δε σεσιωπηται, καθως εστιν εκ των κατει λεγμενων υπο του
Παυλου μαθειν του πασαν μεν πλη θυντικως απαριθμησαμενου την κτισιν; των δε
μοναδικως λεγομενων ουδενος μνημονευσαντος. τουτο γαρ ιδιον της αγιας τριαδος
εστι, το μοναχως εξαγγελλεσθαι, εις πατηρ και εις υιος και εν πνευμα αγιον. τα δε
ειρημενα παντα εν πληθει κατειλεκται, αρχαι και εξουσιαι και κυριοτητες και
δυναμεις, ως μηδεμιαν παρεχειν υπονοιαν του εν του των ειναι και το πνευμα το
αγιον. 1.1.314 Ἀλλα Παυλος μεν σιωπαι τα απορρητα, και καλως ποιει· οιδε γαρ
ακουειν μεν εν παραδεισωι τα αρρητα ρη ματα, φειδεσθαι δε της των ανεκφωνητων
εξαγορευσεως, οταν περι των κατωτερων ποιηται τον λογον. οι δε της αληθειας
πολεμιοι και των αρρητων κατατολμωσι, το μεγα λειον του πνευματος τωι ταπεινωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

της κτισεως καθυβριζοντες, ωσπερ ουκ ακηκοοτες, οτι αυτος ο θεος λογος
παραδιδους τοις μαθηταις το της θεογνωσιας μυστηριον εν ονοματι πατρος και υιου
και αγιου πνευματος τοις αναγεννωμενοις ειπε την ζωην και συμπληρουσθαι και
παραγινεσθαι, και δια του συνταξαι τωι πατρι και εαυτωι της περι την 1.1.315 κτισιν
υπονοιας το πνευμα εχωρισεν· ως εξ αμφοτερων ευσεβη και πρεπουσαν γινεσθαι
περι αυτου την υποληψιν, Παυλου μεν εν τηι μνημηι της κτισεως την του πνευματος
φυσιν αποσιγησαντος, του δε κυριου εν τηι μνημηι της ζωο ποιου δυναμεως το
πνευμα το αγιον τωι πατρι και εαυτωι συναρμοσαντος. ουτως ημιν ο λογος δια της
αγιας γραφης οδηγουμενος υπερτιθησι μεν της κτισεως τον τε μονογενη και το
πνευμα το αγιον, κατα δε την του σωτηρος απο φασιν εν τηι μακαριαι τε και ζωοποιωι
και ακτιστωι φυσει 1.1.316 θεωρειν δια πιστεως υποτιθεται· ωστε το ανω της κτισεως
και της πρωτευουσης και δια παντων τελειας φυσεως ειναι πιστευομενον μηδενι
τροπωι τον της ελαττωσεως παραδεχεσθαι λογον, καν ο της αιρεσεως προστατης περι
κοπτηι το αοριστον, εν τηι του ελαττονος επινοιαι οιονει δια κολοβων και συστελλων
της θειας ουσιας την τελειοτητα εν τωι το μειζον και το ελαττον αυτοις ενθεωρειν
διορι ζεσθαι. 1.1.317 Τι τοινυν προστιθησι τηι ακολουθιαι των ειρημενων, σκο
πησωμεν. μετα το ειπειν· 20εξ αναγκης ελαττους τε και μειζους τας ουσιας οιεσθαι
δειν ειναι και τας μεν πρωτην επεχειν ταξιν κατα τινα μεγε θους και αξιας διαφοραν
εν τηι προτιμησει τε ταγμενας, τας δε εν δευτεροις δια το υποβε βηκος της φυσεως τε
και της αξιας απεωσμενας20, 1.1.318 ταυτα επηγαγεν· 20προς τοσαυτην20 φησιν
20εξικνεισθαι διαφοραν, προς οποσην αν εξικνηται τα εργα, επει μηδε θεμιτον την
αυτην ενεργειαν ειπειν, καθ' ην τους αγγελους εποιησεν η τους αστερας και τον
ουρανον η τον ανθρωπον, αλλ' οσωι τα εργα των εργων πρεσβυτερα και τιμιωτερα,
τοσουτωι και την ενεργειαν της ενεργειας αναβεβηκεναι φαιη αν τις περι τουτου
διαβεβαιουμενος, ατε δη των αυτων ενεργειων την ταυτοτητα των εργων αποτε
λουσων και των παρηλλαγμενων εργων παρηλλαγ μενας και τας ενεργειας
εμφαινοντων20. 1.1.319 Ταυτα τοινυν εγω μεν υπολαμβανω μηδε αυτον τον
συγγραφεα δυνασθαι αν ευπορως ειπειν ο τι ποτε νοησας συνεγραψεν· ουτως
ανατεθολωται τηι ιλυι της φρασεως η διανοια των ειρημενων, ως μηδενα αν διιδειν
ευκολως εν τωι βορβορωι της ερμηνειας δυνηθηναι το βουλημα. το γαρ 20προς
τοσαυτην εξικνεισθαι διαφοραν20, προς 20οποσην αν εξικνηται τα εργα20, Λοξιου
τινος κατα τον εξωθεν μυθον υπονοησειεν αν τις ειναι προς απατην 1.1.320 των
ακουοντων φληναφουμενου. ει δε χρη τοις προεξη τασμενοις επομενον και των
ενταυθα αυτωι κατασκευαζο μενων στοχαζεσθαι, τουτο εστιν ο ενδεικνυται, οτι οση
των εργων η προς αλληλα εστι παραλλαγη, τοσαυτη και των ενεργειων η διαφορα
προς αλληλας επιγνωσθησεται. περι τινων τοινυν 20εργων20 ενταυθα ποιειται τον
λογον, ουκ εστιν 1.1.321 εκ των ειρημενων ευρειν. ει μεν γαρ περι των εν τηι κτισει
λεγει θεωρουμενων, ουκ οιδα ποιαν ακολουθιαν εχει ταυτα προς τα προαγοντα. της
γαρ ζητησεως περι πατρος και υιου και αγιου πνευματος ουσης, τινα καιρον εχει γην
και υδωρ και αερα και πυρ και τας των ζυων διαφορας φυσιολογειν και διεξιεναι τωι
λογωι και διαγραφειν 20εργα εργων πρεσβυτερα και τιμιωτερα και ενερ γειαν
ενεργειας αναβεβηκεναι20 λεγειν 20ευλογως 1.1.322 διανοουμενον20; ει δε τον
μονογενη υιον και το αγιον πνευμα προσαγορευει τα 20εργα20, τινας λεγει παλιν
τας των ενεργειων διαφορας, δι' ων τα εργα ταυτα αποτελειται; τινες δε κακειναι αυ
αι ενεργειαι αι τας ενεργειας ανα 1.1.323 βαινουσαι; ουτε γαρ την αναβασιν ην
20αναβαινει20, καθως φησιν αυτος, η ενεργεια την ενεργειαν, ο τι ποτε νοει διε
σαφησεν, ουτε τι περι της φυσεως των ενεργειων διελεχθη, αλλ' επ' ουδενος μεχρι
του νυν βεβηκεν ο λογος αυτωι, ουτε το ουσιωδως υφεσταναι κατασκευαζων ουτε
θελη ματος τινα κινησιν ανυποστατον ενδεικνυμενος. δι' ολου γαρ η διανοια των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

ειρημενων επι του μεσου των υπολη ψεων ριφεισα προς εκατερας τας υπονοιας
μεταρριπιζεται. 1.1.324 Προστιθησι δε οτι 20ουδε θεμις την αυτην ενερ γειαν ειπειν
καθ' ην τους αγγελους εποιησεν η τους αστερας και τον ουρανον η τον ανθρωπον20.
παλιν ταυτα εκ ποιας αναγκης η ακολουθιας τοις ειρημε νοις επηγαγεν η τι μαλλον
δια τουτων κατασκευαζεται το παρηλλαχθαι τας ενεργειας κατα τοσουτον αλληλων,
οση και των εργων εστιν η προς αλληλα διαφορα, τωι μη του αυτου τυγχανειν εργα
τα παντα αλλ' ετερον εξ ετερου γε 1.1.325 γενησθαι κατασκευαζειν, εγω μεν ου
συνορω. ουρανον γαρ και αγγελον και αστερα και ανθρωπον και παντα, οσα εστιν εν
τηι κτισει νοουμενα, ενος εργα τα παντα παρα της γρα φης μεμαθηκαμεν· ο δε του
δογματος αυτων κατασκευαζει λογος οτι ουχ ενος εργα ο υιος και το πνευμα, αλλ' ο
μεν υιος της παρεπομενης τηι πρωτηι ουσιαι ενεργειας εργον εστι, 1.1.326 το δε πνευμα
του εργου παλιν ετερον εργον. τινα ουν κοι νωνιαν εχει προς την εκεινου
κατασκευην ουρανος και αν θρωπος αγγελος τε και αστηρ νυν συμπαραληφθεντες
υπο του λογου, αυτος ειπατω, η ει τις της απορρητου σοφιας αυτου κοινωνος εστιν.
εν τουτοις γαρ το μεν ασεβες φα νερως τοις ειρημενοις εμφαινεται, η δε της
ασεβειας κατα 1.1.327 σκευη και προς εαυτην εστιν ασυμφωνος. το μεν γαρ οιεσθαι
τοσαυτην εν τηι αγιαι τριαδι διαφοραν θεωρεισθαι, οσην εστι κατανοησαι ουρανου
του πασαν την κτισιν εμπεριειλη φοτος προς τον ενα τωι αριθμωι ανθρωπον η
αγγελου προς τον εν ουρανωι φαινομενον αστερα, φανεραν την ασεβειαν εχει· το δε
συντεταγμενον των νοηματων και ακολουθον της περι αυτο τουτο κατασκευης,
τουτο φημι μητε εμοι μητε αυτωι ταχα τωι πατρι της βλασφημιας ευσυνοπτον 1.1.328
ειναι. ει μεν γαρ τοιαυτα περι της κτισεως ελογιζετο, οτι ουρανος μεν εργον εστιν
υπερκειμενης τινος ενεργειας, της δε τωι ουρανωι παρεπομενης ενεργειας
αποτελεσμα ο αστηρ, εκεινου δε ο αγγελος και τουτου ο ανθρωπος, ειχεν αν τι ο
λογος αυτωι, δια της των ομοιων παραθεσεως κατα σκευαζων το δογμα. ει δε ταυτα
μεν δι' ενος γεγενη σθαι και αυτος συντιθεται (ει γε μη παντελως τηι των γραφων
φωνηι διαμαχεται), της δε εκεινων κατασκευης ετερον τινα διοριζεται τροπον, τις η
κοινωνια των επα χθεντων προς τα προαγοντα; 1.1.329 ∆εδοσθω δε τι και κοινον
εχειν ταυτα προς αποδειξιν της των ουσιων παραλλαγης (ταυτα γαρ επιθυμει δι' ων
λεγει κατασκευαζειν), αλλα τα εφεξης πως συνηρτησε τοις ειρημενοις, ακουσωμεν.
20οσωι20, φησι, 20τα εργα των εργων πρεσβυτερα και τιμιωτερα, τοσουτωι και την
ενεργειαν της ενεργειας αναβεβηκεναι φαιη αν τις ευσεβως διανοουμενος20. ταυτα
γαρ ει μεν περι των αισθητων λεγει, πορρω των προτεθεντων 1.1.330 εστιν ο λογος.
τις γαρ η αναγκη τον περι των δογματων ειπειν τι προθεμενον περι της ταξεως των
εν τηι κοσμο γονιαι δημιουργηθεντων φιλοσοφειν και υψηλοτερας και υφειμενας τας
ενεργειας του κτισαντος προς λογον της εκαστου των γεγονοτων πηλικοτητος ειναι
διισχυριζεσθαι; 1.1.331 ει δε περι εκεινων ποιειται τον λογον και 20εργα εργων
πρεσβυτερα τε και τιμιωτερα20 λεγει τα διαπλασθεντα παρ' αυτου νυν εν τωι
δογματι, τουτεστι τον υιον και το πνευμα το αγιον, ταχα καλως εχει σιωπηι μαλλον
τον λογον βδελυξασθαι η δια του συμπλακηναι το δοκειν αυτον και λογον ειναι
κατασκευασαι. πως γαρ αν ευρεθειη το προτι 1.1.332 μοτερον εν οις ουκ εστι το
ατιμοτερον; ει μεν γαρ μεχρι τουτου τηι προς το κακον ευκολιαι και ετοιμοτητι
προεισιν, ωστε του ατιμοτερου και την φωνην και την εννοιαν επι τινος των εν τηι
αγιαι τριαδι πιστευομενων υπονοησαι, βυσαι τα ωτα προσηκει και φυγειν οση
δυναμις απο ακοης πο νηρας, ως αν μη κοινωνια τις του μιασματος γενοιτο τωι
ακουοντι, καθαπερ εξ αγγειου τινος πληρους ακαθαρσιας εις την του ακουοντος
καρδιαν μεταχεομενου του λογου. 1.1.333 Πως γαρ αν τις επι της θειας τε και τιμιας
και υπερκειμενης φυσεως ειπειν τι τοιουτο τολμησειε, δι' ου το ατιμοτερον
συγκριτικως υπο <του> λογου κατασκευ αζεται; Ἵνα παντες, φησι, τιμωσι τον υιον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

καθως τι μωσι τον πατερα. της ουν φωνης ταυτης το ισον της τιμης νομοθετουσης
(νομος γαρ εστιν η θεια φωνη) ουτος και τον νομον και τον νομοθετην αυτον
παραγραφεται και τωι μεν πλειονα, τωι δε ελαττονα την τιμην διανεμει, ουκ οιδα
οπως τα μετρα του πλεοναζοντος της τιμης εξευρισκων. επι μεν γαρ της ανθρωπινης
συνηθειας αι κατα τας αξιας διαφοραι τας τιμας τοις κρατουσιν οριζονται, ως μη εν
ομοιωι και ισωι τωι σχηματι τους υποχειριους βασιλευσι τε προσιεναι και ταις
υποβεβηκυιαις αρχαις· αλλ' η πλειων τε και υφειμενη του φοβου και της αιδους των
προσ ιοντων επιδειξις το ενδεον και περιττευον της τιμης επι των τιμωμενων
ενδεικνυται, και τουτωι μαλιστα τους προ τιμοτερους εν τηι διαθεσει των υποχειριων
εστιν ευρειν, οταν τις υπερ τους πελας φοβερος ειναι μαλλον και πλει ονος της
αιδους η κατα τους λοιπους αξιουσθαι δοκηι. 1.1.334 επι δε της θειας φυσεως δια το
πασαν την κατα το αγαθον τελειοτητα συνεμφαινεσθαι τωι του θειου προσρη ματι
ουκ εστιν ευρειν κατα γε την ημετεραν διανοιαν τον τροπον της προτιμησεως. εν οις
γαρ ου δυναμεως, ου δοξης, ου σοφιας, ου φιλανθρωπιας ουδε τινος ολως της κατα
το αγαθον εννοιας πλεονασμος η ελαττωσις επινοειται, αλλα παντα, οσα εχει ο υιος
αγαθα, του πατρος εστι και τα του πατρος παντα εν τωι υιωι καθοραται, πως διατε
θεντες το πλεον της τιμης επι του πατρος ενδειξομεθα; 1.1.335 ει βασιλικην δυναμιν
και αξιαν τηι διανοιαι λαβοιμεν, βασι λευς ο υιος· εαν κριτην εννοησωμεν, η κρισις
πασα του υιου εστιν· εαν το μεγαλειον της κτισεως τηι ψυχηι δεξω μεθα, παντα δι'
αυτου εγενετο· εαν της ημετερας ζωης την αιτιαν κατανοησωμεν, οιδαμεν την
αληθη ζωην την μεχρι της φυσεως ημων καταβασαν· καν <την> εκ του σκοτους
μεταστασιν καταμαθωμεν, ουκ αγνοουμεν το φως το αληθινον, δι' ου του σκοτους
ηλλοτριωθημεν· ει δε τινι τιμιον η σοφια δοκει, Χριστος θεου δυναμις και θεου
σοφια. 1.1.336 Προς τοινυν τα τοιαυτα και τηλικαυτα του Χριστου θαυματα της
ψυχης ημων κατα το εικος, οσον χωρει, τοσουτον θαυμαστικως διατιθεμενης, τις
υπερβολη τιμης καταληφθηναι δυνησεται της τωι πατρι μονωι κατ' εξαιρετον 1.1.337
προσαγομενης, ης αμοιρησει πρεποντως ο κυριος; αυτο γαρ τουτο η ανθρωπινη προς
το θειον τιμη κατα τον ει κοτα νουν θεωρουμενη ουδεμια τις αλλη εστιν αλλ' η αγα
πητικη σχεσις και η των προσοντων αυτωι αγαθων ομο λογια, και μοι δοκει το ουτω
δειν τιμασθαι τον υιον ως ο πατηρ τιμαται, αντι της αγαπης υπο του λογου τεταχθαι·
ο γαρ νομος εν τωι αγαπαν τον θεον εξ ολης καρδιας και δυναμεως την πρεπουσαν
αυτωι τιμην απονεμειν κελευει, και ενταυθα το ισοστασιον της αγαπης ο θεος λογος
νομοθετων ουτω φησι δειν τιμασθαι 1.1.338 τον υιον, ως ο πατηρ τιμαται. τουτον
τον τροπον της τι μης επληρου και ο μεγας ∆αβιδ προς τον κυριον εν τινι προοιμιωι
της ψαλμωιδιας αγαπαν ομολογων τον κυριον και διεξιων τα της αγαπης αιτια,
ισχυν και κραταιωμα και καταφυγην και ρυστην και θεον βοηθον και ελπιδα και
υπερασπιστην και σωτηριας κερας και αντιληπτορα και τα 1.1.339 τοιαυτα καλων. ει
μεν ουν ουκ εστιν ο μονογενης [υιος] ταυτα τοις ανθρωποις γινομενος,
υποστελλεσθω το πλεο ναζον της τιμης επι τουτου κατα τον της αιρεσεως νομον· ει
δε παντα ταυτα και υπερ ταυτα τον μονογενη θεον ειναι τε και ονομαζεσθαι
πεπιστευκαμεν, κατα πασαν αγαθου πραγματος και νοηματος επινοιαν προς το
μεγαλειον της εν τωι πατρι αγαθοτητος εξισαζομενον, πως αν τις ευλογον ειναι
λεγοι η μη αγαπαν το τοιουτον η ατιμαζειν το αγα 1.1.340 πωμενον; ου γαρ αν ειποι
τις την μεν αγαπην δειν εξ ολης γινεσθαι της καρδιας και της δυναμεως, την δε
τιμην εξ ημισειας. ει ουν εξ ολης της καρδιας τιμαται ο υιος δια του πασαν
ανατιθεναι αυτωι την αγαπην, τις επινοια το πλεον της τιμης εξευρησει, ολης της
καρδιας, οσον χωρει,
τοσουτον αυτωι δια της αγαπης το της τιμης μετρον δωρο φορουσης; ωστε ματαιος
επι των κατα φυσιν τιμιων ο το προτιμοτερον δογματιζων και δια της τοιαυτης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

συγκρισεως του ατιμοτερου παριστων την εννοιαν. 1.1.341 Ἀλλα και το
20πρεσβυτερον20 επι μεν της αισθητης κτισεως λεγειν αληθες εστι· της γαρ
ακολουθιας των ερ γων εν τηι ταξει των ημερων δεικνυμενης, ειποι τις αν της του
ανθρωπου κατασκευης τοσονδε προγενεστερον ειναι τον ουρανον, και διαμετρησει
τον δια μεσου χρονον τωι των ημερων διαστηματι· επι δε της πρωτης φυσεως της
πασαν μεν χρονικην εννοιαν υπεραιρουσης πασαν δ' επινοιαν κατα ληπτικην
απολειπουσης το μεν τι προαγειν εν τοις κατα τον χρονον πρεσβειοις το δε
εφυστεριζειν οιεσθαι της νυν 1.1.342 αναφανεισης σοφιας εστιν. ο γαρ
20πρεσβυτερον20 τον πατερα της του μονογενους υποστασεως αποφαινομενος
ουδεν αλλο η νεωτερον των δια του υιου γενομενων αυτον τον υιον αποφαινεται,
ειπερ αληθες παντας αιωνας και παν διαστημα χρονικον μετα τον υιον και δια του
υιου γεγε 1.1.343 νησθαι λεγειν. και ετι προς τουτοις, οπερ και μαλλον απελεγχει
την ατοπιαν του δογματος, ου μονον τωι υιωι κατασκευασθησεται χρονικη τις η αρχη
της υπαρξεως εκ του τοιουτου λογου, αλλ' ουδε του πατρος εκ της τοιαυτης
ακολουθιας φεισονται το μη ουχι κακεινον απο χρονου την αρχην εσχηκεναι
κατασκευασαι. ει γαρ τι σημειον υπερ κειται γνωριστικον της του υιου γεννησεως,
εκεινο δηλονοτι και τωι πατρι την αρχην ορισει της υποστασεως. 1.1.344 Σαφηνειας
δε χαριν ουκ ακαιρον ισως φιλοπονωτερον εξετασαι τον λογον. ο πρεσβυτεραν της
του υιου ζωης την του πατρος δογματιζων διαστηματι τινι τον μονογενη του επι
παντων θεου παντως διΐστησι· τουτο δε η απειρον τι υπο θησεται το δια μεσου
διαστημα η τισι περασι και σημειοις 1.1.345 φανεροις οριζομενον. αλλ' απειρον μεν
ειπειν ουκ εασει ο της μεσοτητος λογος η παντελως την του πατρος τε και υιου
εννοιαν διαγραψει τωι λογωι, και ουδε μεσον αυτο νοησει, εως αν απειρον ηι προς
ουθετερον οριζομενον, ουτε επι το ανω της του πατρος εννοιας αποτεμνουσης του
απειρου την προοδον, ουτε επι το κατω του υιου την απειριαν εκκο πτοντος. αυτη
γαρ του απειρου η εννοια, το πανταχοθεν εκκεχυσθαι τηι φυσει και μηδενι περατι
μηδαμοθεν περι 1.1.346 λαμβανεσθαι. ουκουν ινα παγια και αμεταθετος διαμενηι περι
τε του πατρος και του υιου η του ειναι υποληψις, ουδεμιαν εξει χωραν απειρον
εννοειν το διαστημα, αλλα πεπερασμενωι τινι κατα πασαν αναγκην τον μονογενη
του πατρος διαστησου σι. τουτο ουν εστιν ο φημι, οτι ο λογος ουτος ουκ εξ αιδιου
ειναι τον επι παντων θεον, αλλ' απο τινος ωρισμενου ση 1.1.347 μειου την αρχην
εσχηκεναι κατασκευασει. ο δε λεγω, τοιουτον εστι· λεξω δε δια των γνωριμων
υποδειγματων σα φηνιζων το νοημα, ως αν γενοιτο δια των φαινομενων κατα
φανες ημιν το αγνοουμενον. πεμπτηι μετα τον ουρανον ημεραι γεγενησθαι τον
ανθρωπον λεγοντες εκ της Μωυσεως γραφης συγκατεσκευασαμεν τωι λογωι τουτωι
κατα το σιω πωμενον το προ του αριθμου των ημερων τουτων μηδε τον ουρανον
ειναι· ουτω το μετα τι γενομενον δια του προ εαυτου διαστηματος οριζει και την του
προυπονοουμενου 1.1.348 υποστασιν. ει δε ουχ ικανως τωι υποδειγματι τον λογον
εσαφηνισαμεν, δυνατον εστι και δι' ετερων το νοηθεν παρα στησαι. τον δια
Μωυσεως δοθεντα νομον τετρακοσιοις ετεσι και τριακοντα της του Ἀβρααμ
επαγγελιας μεταγενεστερον λεγοντες, εαν απο του νομου τον κατοπιν χρονον δι'
ανα λυσεως τωι λογισμωι παροδευσαντες εις το περας των ηριθ μημενων φθασωμεν
ετων, σαφως καταλαμβανομεν, οτι προ του χρονου τουτου η του θεου επαγγελια
ουπω ην. και πολλα τοιαυτα λεγειν εστιν, οις το καθ' εκαστον επεξιεναι ως οχληρον
παραιτησομαι. 1.1.349 Κατα τοινυν την ακολουθιαν των εν τοις υποδειγμασιν
ειρημενων και τον προκειμενον εξετασωμεν λογον. ην δε ουτος κατα την των
εναντιων υποληψιν το 20πρεσβυτερον20 και νεωτερον επι της του πατρος τε και του
υιου και του 1.1.350 αγιου πνευματος υποστασεως ετερον ετερου λεγειν ειναι. ουκ
ουν επειδαν την του υιου γεννησιν διαβαντες, καθως υφη γειται ο της αιρεσεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

λογος, επειτα προσβωμεν τωι δια μεσου διαστηματι οπερ η ματαια των ταυτα
δογματιζοντων οιησις υποτιθεται των μεταξυ του υιου και του πατρος ειναι τι
λογιζομενων, εαν εις το ακρον εκεινο σημειον φθασωμεν, ωι το διαστημα το μεταξυ
περιγραφουσιν, εκει και του θεου των ολων ισταμενην επι το ανω την ζωην
ευρισκομεν, ως εξ αναγκης κατασκευαζεσθαι το προ εκεινου μηδε τον αει οντα θεον
πιστευειν ειναι. 1.1.351 Ει δε αμφιβαλλεις ετι, παλιν τον λογον δι' υποδειγμα των
κατανοησωμεν. ωσπερ γαρ επι δυο κανονων, οταν ο μεν ελαττων ο δε υπερεχων ηι,
τας βασεις αμφοτερων ισω σαντες εν ταις κορυφαις το πλεοναζον επιγινωσκομεν
(παρα θεντες γαρ το του ελαττονος περας απ' εκεινου το περισσον του υπερεχοντος
εγνωμεν, και οσον ενδει τωι βραχυτερωι, δια τινος μετρου το λειπον προς το περας
του μειζονος παρισωσαντες ευρομεν, ειτε πηχυς ειτε οποσονουν εστιν, 1.1.352 οσον
του ελαττονος το μειζον αφεστηκεν) ουτως ει τις εστι κατα τον των υπεναντιων
λογον της του πατρος ζωης ως προς την ζωην του υιου πλεονασμος, εν τινι ρητωι
διαστη ματι παντως εστι, τουτο δε ουκ εις το εφεξης περισσευειν αναγκαιως
συνθησονται. αθανατον γαρ ομοιως εκατερον ειναι και οι εχθροι της αληθειας
ομολογουσιν, αλλ' εις το ανω την διαφοραν ταυτην επινοουσιν, ουκ ισουντες προς
τον πατερα του υιου την ζωην, αλλ' υπερεκτεινοντες την περι 1.1.353 του πατρος
εννοιαν τωι της ζωης διαστηματι. επει ουν παν διαστημα διπλοις περασι
περιγραφεται παντως, αναγκη πασα και του επινοηθεντος παρ' αυτων διαστηματος
τα δυο σημεια τα γνωριστικα των περατων καταληφθηναι. ωσπερ ουν το εν μερος
κατ' αυτους απο της γεννησεως του μονο γενους την αρχην εχει, ουτω και το ετερον
ακρον ετερωι τινι περατι παντως συναποληξει, ωι συναπαρτιζομενον το διαστημα
εαυτο περιγραφει. τι ουν εστι τουτο το περας, αυτοι ειπατωσαν, ειπερ τοις ιδιοις
λογοις ακολουθειν ουκ αισχυνονται. 1.1.354 Ἀλλ' ουδεμιαν αμφιβολιαν ο λογος
εχει, οτι ουδεν ευρησουσι το ετερον περας επι το ετερον μερος του ανα πλασθεντος
παρ' αυτων διαστηματος, ει μη τινα παντως αρχην υποθοιντο της του αγεννητου
<ζωης> αφ' ης το μεσον ως προς την του υιου γεννησιν τωι λογωι διαλαμβα 1.1.355
νουσι. τουτο ουν εστιν ο λεγομεν, οτι ο μεταγενεστερον τον υιον εν τινι
διαστηματικηι παρατασει της του πατρος ζωης λεγων ωρισμενην δωσει και τωι πατρι
την αρχην της υπαρξεως, τωι επινοηθεντι κατα το μεσον διαστηματι συμ
περιγραφομενην· και ουτως αυτοις ευρεθησεται η πολυ θρυλλητος του πατρος
"1αγεννησια"2 δια της τοιαυτης κατα σκευης υπ' αυτων των προμαχων της
"1αγεννησιας"2 εκ κλεπτομενη, ως τον αγεννητον θεον μη αει ειναι λεγειν, αλλ'
απο τινος ωρισμενης αρχης του ειναι την αρχην 1.1.356 εσχηκεναι κατασκευαζειν. ο
γαρ αρχην του ειναι εχων αναρχος ουκ εστιν. ει δε παντι τροπωι το αναρχον του
πατρος ομολογεισθαι προσηκει, μηδε της του υιου ζωης ωρισμενον τι
πολυπραγμονεισθω σημειον, αφ' ου του ειναι αρξαμενος της εις το επεκεινα του
σημειου ζωης αποτε μνεται· αλλ' αρκει κατα μονον τον της αιτιας λογον προ
επινοειν του υιου τον πατερα, και μη κεχωρισμενην και ιδιαζουσαν ποτε του πατρος
την ζωην προ της του υιου γεννησεως, ινα μη συνεισελθηι τηι υποληψει ταυτηι διαστη
ματικον τι νοημα προ της του υιου αναδειξεως τηι ζωηι του γεγεννηκοτος
παραμετρουμενον, ωι κατ' αναγκην ακολου θησει το και του πατρος αρχην τινα της
ζωης υποθεσθαι, καθ' ην το αναπλασθεν προ του υιου διαστημα προιον επι το ανω
στησεται, συμπεριγραφον αυτωι της προεπινοη 1.1.357 θεισης του πατρος ζωης την
αρχην. αλλα <δει> το "1εξ αυτου"2 ομολογουντας, καν τολμηρον τι φαινηται, και το
"1συν αυτωι"2 μη αρνεισθαι, υπο της εν ταις υποθηκαις 1.1.358 γραφης προς την
εννοιαν ταυτην οδηγουμενους· απαυγασμα γαρ αιδιου φωτος παρα της σοφιας
ακουσαντες συνεπιθεω ρουμεν τηι αιδιοτητι του πρωτοτυπου φωτος το απαυγασμα,
και το αιτιον του απαυγασματος εννοουντες και το 20πρε σβυτερον20 ου δεχομενοι·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

και ουτως ημιν ο της ευσεβειας διασωθησεται λογος, ουτε τωι υιωι της ζωης επι το
ανω λειπουσης ουτε της αιδιοτητος του πατρος εν τωι οριστην υποτιθεσθαι του υιου
την αρχην κολοβουμενης. 1.1.359 Ἀλλ' ισως ερει τις των ενισταμενων τωι λογωι, οτι
και η κτισις ομολογουμενην αρχην του ειναι εχει, και ουτε συνεπινοειται τηι
αιδιοτητι του δημιουργου τα γενομενα ουτε ιστησι δια της ιδιας αρχης το αοριστον
της θειας ζωης, ωσπερ επι του υιου και του πατρος εξεταζομενος ο λογος την
ατοπιαν υπεδειξεν· ως ακολουθον ειναι δια του του η και την κτισιν συναΐδιον τωι
θεωι η και τον υιον μεταγενεστερον αφοβως λεγειν. ο γαρ του διαστηματος λογος
ομοιως υποδειξει το ατοπον και απο της κτισεως επι τον 1.1.360 πεποιηκοτα
διαμετρουμενος. ο δε το τοιουτον ανθυποφε ρων ουκ ακριβως ταχα τηι διανοιαι του
δογματος επιστας δια των αλλοτριων και πανταπασιν ακοινωνητων του προ
κειμενου την προς τα ειρημενα ποιειται μαχην. ει μεν γαρ τι των υπερ την κτισιν
δεικνυειν ειχεν εν τινι διαστηματικωι σημειωι την αρχην εχον της υποστασεως, και
τουτο παρα παντων ωμολογειτο δυνατον ειναι, την του διαστηματος εν νοιαν και
προ της κτισεως εννοειν, ειχεν αν ισως καιρον την επι του μονογενους
αποδειχθεισαν δια των ειρημενων αιδιοτητα τοις τοιουτοις επιχειρημασιν αναλυειν
πειρασθαι. 1.1.361 επει δε πασαις ταις των ευσεβουντων ψηφοις ομολογειται, οτι
παντων των οντων το μεν δια της κτισεως εστι, το δε προ της κτισεως, και οτι η μεν
θεια φυσις ακτιστος ειναι πεπιστευται, εν ηι το μεν αιτιον, το δε εξ αιτιου την υπο
στασιν αδιαστατως εχειν ο της ευσεβειας διδασκει λογος, της δε κτισεως εν
παρατασει τινι διαστηματικηι θεωρου μενης, πασα χρονικη ταξις και ακολουθια των
γεγονοτων δια των αιωνων καταλαμβανεται, η δε προαιωνιος φυσις εκπεφευγε τας
κατα το 20πρεσβυτερον20 τε και νεωτερον διαφορας τωι μη συνθεωρεισθαι τηι θειαι τε
και μακαριαι 1.1.362 ζωηι, οσα περι την κτισιν ιδιως ο λογος βλεπει. η μεν γαρ κτισις
πασα, καθως ειρηται, κατα τινα ταξεως ακο λουθιαν γεγενημενη τωι των αιωνων
διαστηματι παραμε τρειται, και ει τις ανιοι τωι λογωι δια της των κτισθεντων
ακολουθιας επι την των γεγονοτων αρχην, τηι των αιωνων 1.1.363 καταβοληι
περιορισει την ζητησιν. η δε υπερ την κτισιν ουσια ατε παντος διαστηματικου
νοηματος κεχωρισμενη πασαν χρονικην ακολουθιαν εκπεφευγεν, απ' ουδεμιας τοι
αυτης αρχης εις ουδεν περας δι' ουδενος τροπου του κατα 1.1.364 τινα ταξιν
ευρισκομενου προιουσα και καταληγουσα. τωι γαρ διαβαντι τους αιωνας και παντα
τα εν αυτοις γεγο νοτα καθαπερ τι πελαγος αχανες η της θειας φυσεως θεωρια τοις
λογισμοις προφανεισα ουδεν δωσει σημειον εφ' εαυτης γνωριστικον αρχης τινος τωι
εις τα επεκεινα δια τεινοντι την καταληπτικην φαντασιαν· ωστε τον πολυπραγ
μονουντα το των αιωνων πρεσβυτερον και ανιοντα επι την των οντων αρχην εν
μηδενι στηναι τωι λογισμωι δυνηθηναι, αει του ζητουμενου υπεκπροθεοντος και
μηδεμιαν στασιν τηι πολυπραγμοσυνηι της διανοιας υποδεικνυοντος. 1.1.365 Σαφης
δε ο λογος και τωι μετριως επεσκεμμενωι την των οντων φυσιν, οτι τηι μεν θειαι τε και
μακαριαι ζωηι το παραμετρουμενον εστιν ουδεν. ου γαρ εκεινη εν χρονωι, αλλ' εξ
εκεινης ο χρονος· η δε κτισις απο τινος ομολο γουμενης παντως αρχης επι τον ιδιον
σκοπον δια των χρο νικων διαστηματων οδευουσα φερεται, ως ταυτης μεν δυ νατον
ειναι, καθως φησι που ο Σολομων, αρχην και τελος και μεσοτητα διασκοπησαι, δια
των χρονικων τμηματων 1.1.366 την ακολουθιαν των κατ' αυτην σημειουμενον. η
δε υπερ κειμενη τε και μακαρια ζωη ατε μηδενος συμπαροδευοντος αυτηι
διαστηματος το διαμετρουν και διαλαμβανον ουκ εχει. τα μεν γαρ γεγονοτα παντα
τοις ιδιοις μετροις εμπεριγε γραμμενα κατα το αρεσαν τηι σοφιαι του κτισαντος οιον
τινι ορωι τωι προσηκοντι μετρωι ως προς την του παντος 1.1.367 ευαρμοστιαν
εμπεριειληπται. και δια τουτο καν τηι ασθενειαι των ανθρωπινων λογισμων
ανεφικτος <ηι> η των εν τηι κτισει θεωρουμενων εφοδος, αλλ' ουν το πεπερατωσθαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

τα παντα τηι του πεποιηκοτος δυναμει και εντος ειναι των της κτισεως ορων ουκ
αμφιβαλλεται· η δε ποιητικη των οντων δυναμις την των γεγονοτων εν εαυτηι
περιγραφουσα φυσιν αυτη το περιεχον ουκ εχει, παν νοημα το προς την αρχην της
θειας ζωης ανελθειν επειγομενον εντος εαυτης κατα κλειουσα και πασης περιεργιας
και φιλοπραγμοσυνης της προς το περας του αοριστου φθασαι φιλονεικουσης υπερ
1.1.368 εκπιπτουσα. απασα γαρ η μετα τους αιωνας ανοδος και διαστασις του νου
τοσουτον υψωθησεται μονον, οσον κατι δειν το του ζητουμενου αδιεξιτητον, και
εοικεν οιον τι με τρον και ορος της των ανθρωπινων λογισμων κινησεως και
ενεργειας ο αιων και τα εντος τουτων ειναι, τα δε υπερ κειμενα τουτων αληπτα και
ανεπιβατα λογισμοις μενει, παντος του δυναμενου υπο καταληψιν ανθρωπινην
ελθειν 1.1.369 καθαρευοντα. εν οις γαρ ουκ ειδος, ου τοπος, ου μεγε θος, ου το εκ του
χρονου μετρον ουδε αλλο τι των κατα ληπτων επινοειται, εξ αναγκης και η
καταληπτικη του νου δυναμις, ζητουσα τινος περιδραξασθαι <των> περι τους αιωνας
και την εν τουτοις κτισιν, εις το συγγενες εαυτηι και ομοφυλον συνιζησει, της
αληπτου φυσεως πανταχοθεν απολισθαινουσα. 1.1.370 Παντι γαρ οιμαι τουτο
γνωριμον ειναι τωι και μετριως επεσκεμμενωι τα οντα, οτι τους αιωνας και τον εν
τουτοις τοπον οιον τι χωρημα δεκτικον των γινομενων προκατα βαλλομενος ο των
ολων δημιουργος εν τουτοις κτιζει τα παντα. ου γαρ ενδεχεται τι των δια κτισεως
γεγονοτων η γινομενων μη παντως η εν τοπωι η εν χρονωι το ειναι εχειν. 1.1.371 η δε
απροσδεης και αΐδιος και των οντων εμπεριεκτικη φυσις ουτ' εν τοπωι εστιν ουτε εν
χρονωι, αλλα προ τουτων και υπερ ταυτα κατα τον αφραστον λογον αυτη εφ' εαυτης
δια μονης της πιστεως θεωρειται, ουτε αιωσι παραμετρου μενη ουτε χρονοις
συμπαρατρεχουσα, αλλ' εφ' εαυτης εστωσα και εν εαυτηι καθιδρυμενη, ουτε τωι
παρωιχηκοτι ουτε τωι μελλοντι συνδιαιρουμενη· ουδε γαρ εστι τι παρ' αυτην εξω
αυτης, ου παροδευοντος το μεν τι παρερχεται 1.1.372 το δε μελλει. ταυτα γαρ ιδια
των εν τηι κτισει τα παθη, προς ελπιδα και μνημην κατα την του χρονου διαιρεσιν
της ζωης σχιζομενης· εκεινηι δε τηι υψηληι και μακαριαι δυναμει, ηι παντα κατα το
ενεστος αει παρεστιν επισης, και το παρωιχηκος και το προσδοκωμενον υπο της περι
εκτικης των παντων δυναμεως εγκρατουμενα καθοραται. 1.1.373 Αυτη τοινυν η
ουσια εστιν, εν ηι παντα, καθως φησιν ο αποστολος, συνεστηκε, και οι καθ' εκαστον
του ειναι μετεχοντες ζωμεν τε και κινουμεθα και εσμεν, η ανωτερα μεν πασης
αρχης, σημεια δε της ιδιας φυσεως ου παρε χομενη, αλλ' εν μονωι τωι μη δυνασθαι
καταληφθηναι γι νωσκομενη. τουτο γαρ αυτης ιδιαιτατον γνωρισμα, το παντος
χαρακτηριστικου νοηματος υψηλοτεραν αυτης ειναι 1.1.374 την φυσιν. η τοινυν
κτισις δια το μη τον αυτον τωι ακτιστωι λογον εχειν αυτωι τουτωι της προς τον
πεποιηκοτα συγκρισεως τε και κοινωνιας χωριζεται, τηι κατα την ουσιαν λεγω
διαφοραι και τωι ιδιον εφ' εαυτηι τον παραστα τικον της φυσεως επιδεχεσθαι λογον
ουδεν επικοινωνουντα 1.1.375 τωι εξ ου γεγονεν. η δε θεια φυσις παντων των
ιδιαζοντως επιθεωρουμενων τηι κτισει σημειων αλλοτριως εχουσα κατω εαυτης
καταλειπει τα τε χρονικα τμηματα, το 20πρεσβυ τερον20 λεγω και το νεωτερον και
τας τοπικας επινοιας, ως μηδε 20ανωτερον20 επ' αυτης τι κυριως λεγεσθαι. παν γαρ
το νοουμενον επι της ακτιστου δυναμεως ανω εστι και αρχη εστι και τον του
20κυριωτατου20 λογον επεχει. 1.1.376 Ἐπει ουν δεδεικται δια των ειρημενων μη εν
τηι κτισει τον μονογενη υιον και το του θεου πνευμα <δειν> διερευνασθαι, αλλ' ανω
της κτισεως πιστευειν ειναι, η μεν κτισις επι τινος ιδιαζουσης αρχης δια της πολυ
πραγμοσυνης των τα τοιαυτα ζητειν φιλονεικουντων ισως καταληφθησεται, το δε
υπερ ταυτην ουδεν αν δια του των μαλλον εις γνωσιν ελθοι, ουδενος εν αυτωι
σημειου 1.1.377 δεικτικου προ των αιωνων ευρισκομενου. ει ουν εν τηι ακτιστωι
φυσει νοειται τα θαυμαστα πραγματα τε και ονοματα, ο πατηρ και ο υιος και το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

πνευμα το αγιον, πως εσται δυνατον, οπερ επι των κατω περιεργαζομενη και
πολυπραγμονουσα καταλαμβανει η εννοια, ετερον ετερου συγκριτικως υπερτιθεισα
δια τινος χρονικου διαστηματος, τουτο και επι της ακτιστου και προαιωνιου
νομιζειν ουσιας 1.1.378 ειναι; εν ηι πατηρ μεν αναρχος και αγεννητος και αει πατηρ
νοειται, εξ αυτου δε κατα το προσεχες αδιαστατως ο μονογενης υιος τωι πατρι
συνεπινοειται, δι' αυτου δε και μετ' αυτου, πριν τι κενον τε και ανυποστατον δια
μεσου παρεμπεσειν νοημα, ευθυς και το πνευμα το αγιον συνημ μενως
καταλαμβανεται, ουχ υστεριζον κατα την υπαρξιν μετα τον υιον, ωστε ποτε τον
μονογενη διχα του πνευματος νοηθηναι, αλλ' εκ μεν του θεου των ολων και αυτο
την αιτιαν εχον του ειναι, οθεν και το μονογενες εστι φως, δια δε του αληθινου
φωτος εκλαμψαν, ουτε διαστηματι ουτε φυ σεως ετεροτητι του πατρος η του
μονογενους αποτεμνομενον. 1.1.379 διαστημα μεν γαρ επι της προαιωνιου φυσεως
ουκ εστιν, η δε κατα την ουσιαν διαφορα ουδεμια. ουδε γαρ εστι δυνατον ακτιστου
προς ακτιστον διαφοραν εννοησαι, ακτιστον δε το πνευμα το αγιον, καθως εν τοις
προλαβουσιν απο δεδεικται λογοις. 1.1.380 Τουτων ουν ουτως εχειν υπειλημμενων
παρα πασι τοις καταδεχομενοις τον ιδιωτισμον του απλουστερου κηρυγματος, τινα
καιρον εχει την του υιου προς τον πατερα συναφειαν δια της κτισεως αναλυειν
πειρασθαι, ως επαναγκες ειναι τι και ταυτηι συναΐδιον η και τον υιον
μεταγενεστερον 1.1.381 οιεσθαι; ουτε γαρ η γεννησις του μονογενους εντος των
αιωνων ουτε η κτισις προ των αιωνων, ωστε ουδενι τροπωι προσηκει την αδιαστατον
φυσιν καταμεριζεσθαι, και μεταξυ της παντων ποιητικης αιτιας διαστηματικην τινα
παρενειρειν υπονοιαν εν τωι λεγειν ποτε μη ειναι τον πασι δεδωκοτα το 1.1.382
ειναι. ουκουν αληθης ο προαποδεδομενος λογος, οτι τηι μεν αγεννησιαι του πατρος η
του μονογενους αιδιοτης γεν νητως συνεπινοειται· ει δε τι διαστημα μεταξυ
νομισθειη, ωι η γεννησις του υιου της του πατρος ζωης διατεμνεται, τουτωι και η
αρχη της ζωης του επι παντων θεου ορισθη 1.1.383 σεται, οπερ ατοπον. την δε κτισιν
κωλυει ουδεν, αλλο τι ουσαν κατα την ιδιαν φυσιν παρα τον κτισαντα, απο τινος
ιδιαζουσης νοηθηναι αρχης, καθως εφαμεν, κατ' ουδεν τηι ακηρατωι και προαιωνιωι
φυσει συμβαινουσαν. το γαρ εκ μη οντων η, ως φησιν ο αποστολος, εκ μη
φαινομενων ουρανον η γην η αλλο τι των εν τηι κτισει θεωρουμενων γεγενησθαι
λεγειν ουδεμιαν τωι ποιητηι των ολων αδοξιαν προστριβεται, επει και μεμαθηκαμεν
παρα της θειας γρα 1.1.384 φης μητε εξ αιδιου ταυτα ειναι μητε εισαει διαμενειν. ει
δε τι των εν τηι αγιαι τριαδι πεπιστευμενων μη αει συνυπ αρχειν τωι πατρι πιστευθειη,
αλλα τις κατα τον της αιρε σεως λογον επινοηθειη διανοια γυμνουσα ποτε τον επι
παντων θεον της του υιου και του αγιου πνευματος δοξης ουδεν ετερον η παντος
αγαθου και θειου πραγματος τε και νοηματος κατα τον της αιρεσεως λογον ο θεος
κεχωρι σμενος επιδειχθησεται. ει δε αει ενδοξος ο πατηρ ο υπαρ 1.1.385 χων προ των
αιωνων, δοξα δε του πατρος ο προαιωνιος υιος, ομοιως δε και του υιου δοξα το του
Χριστου πνευμα το αει συνθεωρουμενον τωι υιωι και τωι πατρι, ποθεν ο σοφος ουτος
και εκ ποιας παιδευσεως το 20πρεσβυτερον20 εν τοις αχρονοις και το
20τιμιωτερον20 εν τοις κατα την φυσιν τιμιοις αποφαινεται, συγκριτικως υπερτιθεις
του ετερου το ετερον και δια της του ενος προτιμησεως το εφεξης ατιμαζων; η γαρ
αντιδιαστολη του 20τιμιωτερου20 φανερω τερα παντως εστιν εις ο τι φερει. 1.1.386
Οια δε τοις ειρημενοις επαγει και τα ακολουθα. 20ατε20, φησι, 20των αυτων
ενεργειων την ταυτοτητα των εργων αποτελουσων, και των παρηλλαγμενων εργων
παρηλλαγμενας και τας ενεργειας απο φαινοντων20. καλως ο γενναδας ηλθεν επι
την αμαχον συνηγοριαν του λογου. 20αι αυται ενεργειαι την ταυ τοτητα των εργων
αποτελουσι20, φησιν. ιδωμεν τοινυν επι των πραγματων τον λογον. μια του πυρος η
δια του θερμαινειν ενεργεια, αλλα τα εργα οιαν εχει την 1.1.387 συμφωνιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

επισκεψωμεθα. τηκεται ο χαλκος, ο πηλος πηγνυται, ο κηρος αναλισκεται, τα λοιπα
των ζυων ει εν αυτωι γενοιτο φθειρεται, η σαλαμανδρα ζωιογονειται, το στυππειον
καιεται, το αμιαντον ωσπερ εν υδατι τηι φλογι καταπλυνεται· τοσαυτη η ταυτοτης
των εργων εκ της μιας ενεργειας. τι δε ο ηλιος; αρ' ουχι και αυτος εκ της αυτης
δυναμεως ομοιως επιθαλπων τα παντα το μεν τι των φυτων ηυξησε, το δε
κατεμαρανε, προς την υποκειμενην 1.1.388 δυναμιν υπαλλασσων της ενεργειας το
τελος; το μεν γαρ επι της πετρας εξηρανε, το δε εκ της βαθειας γης εκα τονταχουν
εποιησεν. ει δε εισελθοις εις τα της φυσεως εργα και ιδοις εν τοις σωμασιν οσα
φιλοτεχνουσα εργα ζεται, μαλλον αν το περιεσκεμμενον καταμαθοις του λε γοντος,
οτι 20η αυτη ενεργεια την ταυτοτητα των 1.1.389 εργων αποτελει20. μια ενεργεια
της συλληψεως εστιν η αιτια, αλλα το συγκριμα του ενδον οικονομουμενου πολυ
ειδες, ως αν μη δυνηθηναι ραιδιως τινα την διαφοραν των εν τωι σωματι ποιοτητων
απαριθμησασθαι. μια παλιν εν εργεια επι των νηπιων η του γαλακτος εστιν ολκη, το
δε ποικιλον των αποτελεσματων της τοιαυτης τροφης τις αν 1.1.390 διεξελθοι
λογος; η μεν γαρ καθαπερ δια σωληνος εκ του στοματος επι τους αποκριτικους
διεξερχεται πορους, η δε αλλοιωτικη της φυσεως δυναμις εκαστωι των μελων καταλ
ληλως προσαγει το γαλα, δια της πεψεως εις μυριας δια φορας την τροφην
κερματιζουσα και τοις υποκειμενοις ομο 1.1.391 φυες απεργαζομενη το εκαστωι
καταλληλον. εκ γαρ της αυτης τρεφονται βρωσεως αρτηριαι φλεβες εγκεφαλος μη
νιγγες μυελος οστα νευρα συνδεσμοι τενοντες σαρκες επι φανεια χονδροι πιμελαι
τριχες ονυχες ιδρωτες ατμοι φλεγμα χολη και οσα λοιπα περιττα και αχρεια της
αυτης αιτιας 1.1.392 εξηπται. καν τα των μελων ειπηις ονοματα τα τε οργανικα και
τα αισθητηρια και οσα αλλα πληροι τον του σωματος ογκον, εκ μιας και της αυτης
κατα την τροφην ενεργειας εις τας τοσαυτας διαφορας αλλοιουται. ει δε τις και τας
τεχνας αναλογισαιτο, ευρησει και δια τουτων το κατεξη τασμενον του δογματος·
μιαν γαρ ως επι το πολυ των δια χειρος τι ποιουντων επι πασης τεχνης ορωμεν
ενεργειαν, αυτην λεγω της χειρος την κινησιν, αλλα τις η κοινωνια 1.1.393 των
αποτελεσματων, σκοπησωμεν. τι κοινον εχει ναου κατα σκευη προς ιματιον, της εν
εκατερωι τεχνης κινησει χειρος ενεργουμενης; κινει την χειρα και ο τοιχωρυχος,
κινει και ο φρεωρυχος, και γη μεταλλευεται και φονευεται ανθρωπος· κινησεως
χειρος εργα τα παντα. ο τε γαρ πολεμιστης επι της μαχης δια χειρος ενεργει την των
εναντιων σφαγην, και ο γεωπονος παλιν τηι χειρι δια της δικελλης επιθρυπτει
1.1.394 την βωλον. πως ουν ημιν ο δογματιστης αποφαινεται 20τας αυτας ενεργειας
την ταυτοτητα των εργων αποτελειν20; εαν δε δοθηι τι και αληθες εχειν τα ειρη
μενα, παλιν και δια τουτου το κατα την ουσιαν οικειον του τε υιου προς τον πατερα
και του πνευματος προς τον υιον πλεον συνισταται. ει μεν γαρ ην τις των ενεργειων
παραλλαγη, ως αλλως μεν του πατρος, ετερως δε του υιου το δοκουν εργαζομενου,
καλως ειχεν εκ του παρηλλαγμενου των ενεργειων και το της εργασθεισης υφ'
εκατερου τουτων 1.1.395 ουσιας παρηλλαγμενον τεκμαιρεσθαι. ει δε ωι τροπωι
ενεργει ο πατηρ, παντα και ο υιος ομοιως ποιει, κατα τε την αυτου του κυριου
φωνην και κατα τον εικοτα λογον (ου γαρ ο μεν ασωματως, ο δε δια σωματος, ουδε
εκεινος μεν εκ τησδε της υλης, εκ δε της ετερας ο ετερος, ουδε εν χρονωι ουδε εν
τοπωι αλλος αλλωι το δοκουν κατεργαζεται, ουδ' αι των οργανων διαφοραι το
παρηλλαγμενον κατασκευαζουσιν· 1.1.396 αλλ' αρκει μονη θεληματος κινησις και
προαιρεσεως ορμη, συνδρομον εχουσα και επακολουθουσαν προς την των οντων
υποστασιν την υφιστωσαν τα παντα δυναμιν), και εν πασιν ομοιως ο πατηρ εξ ου τα
παντα και ο υιος δι' ου τα παντα κατα ταυτο της ενεργειας ειδος εργαζονται, πως
ουτος την κατα τας ουσιας διαφοραν επι του υιου και του πνευματος αποδεικνυειν
οιεται δια του παρηλλαγμενου της του πατρος και του υιου ενεργειας απ' αλληλων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

χωριζομενης; τουναν 1.1.397 τιον γαρ, καθως προεφην, κατασκευαζεται· επειδη
ουδεις τροπος της των ενεργειων παραλλαγης εν πατρι και υιωι θεωρειται, και το
μηδεμιαν εν ταις ουσιαις του υιου και του πνευματος ειναι διαστασιν εν τηι
ταυτοτητι της υπο στησαμενης δυναμεως επιδεικνυται, καθως και η του λογο
γραφου μαρτυρια βεβαιοι τον λογον ουτως επι λεξεως εχουσα· 20ατε20, φησι, 20των
αυτων ενεργειων την ταυ 1.1.398 τοτητα των εργων αποτελουσων20. ωστε ει ταυτο
της επιτελειται των εργων εν τηι των ενεργειων ομοιοτητι, εργον δε κατ' αυτους του
μεν πατρος ο υιος, τουτου δε το πνευμα το αγιον, η ομοιοτροπια της του πατρος και
του υιου ενεργειας την ταυτοτητα παντως της αποτελεσθεισης ουσιας ενδειξεται.
1.1.399 Ἀλλα προστιθησι· 20και των παρηλλαγμενων εργων παρηλλαγμενας και τας
ενεργειας εμφαι νοντων20. παλιν τοινυν και τουτο σκοπησωμεν, τινι το ισχυρον ο
λογος εχει, και ει δοκει δια των εναργων υποδειγματων ταυτα κατανοησωμεν. αρ'
ουχι μια εστιν η δια του προστασσειν ενεργεια του παντα τον κοσμον και 1.1.400 τα
εν αυτωι συστησαμενου δια μονου θεληματος; Αυτος γαρ ειπε και εγενηθησαν, αυτος
ενετειλατο και εκτισθησαν. ουκ επι παντων ομοιως ουσιωθη το προσταγμα και ηρ
κεσεν η βουλησις μονη το μη ον υποστησασθαι; πως ουν εκ μιας της δια του
προστασσειν ενεργειας τοσαυτης της διαφορας καθορωμενης ουτος ωσπερ ουχ ορων
τα πραγ ματα την των εργων παραλλαγην το παρηλλαγμενον της 1.1.401 ενεργειας
ενδεικνυσθαι λεγει; τουναντιον γαρ εδει μονο ειδη παντα τα εν τωι κοσμωι ειναι,
ειπερ κατα τον δογμα τιστην τωι διαλλασσοντι των εργων και το των ενεργειων
παρηλλαγμενον εμφαινεται. η ταυτα ομοια παντα βλεπει, εν μονωι δε τωι πατρι και
τωι υιωι ενθεωρει το ανομοιον; 1.1.402 Ουκουν επισκεψασθω νυν, ει και μη προτερον,
την εν τοις στοιχειοις διαφοραν και ως εκαστον των εν τωι κοσμωι προς την του
παντος συστασιν συντελουντων προς το εναν τιον απηκται της φυσεως. τα μεν γαρ
κουφα τε και ανω φερη πεφυκε, τα δε βαρεα και εις το κατω βριθοντα, και τα μεν αει
εστωτα, τα δε διολου κινουμενα, και εν τοις κινουμενοις τα μεν απαραβατον επι το
εν εχει την κινησιν, ως ο ουρανος και των αστερων οι πλανωμενοι, οις ο δρομος εις
το εμπαλιν του παντος ανελισσεται, τα δε πανταχοθεν διαχεομενα κατα το
συμβαινον αει φερεται, ως ο αηρ και 1.1.403 η θαλασσα και η πασα της υγρας ουσιας
φυσις. τι δ' αν ειποι τις την του θερμου προς το ψυχρον εναντιωσιν η του υγρου την
προς το ξηρον διαφοραν του τε ανω την προς το κατω διαστασιν; οσαι δε των ζυων
αι κατα την φυσιν ανομοιοτητες, τας δε εν τοις φυτοις κατα τε τα σχηματα και τα
μεγεθη και τας των καρπων και ποιοτητων παραλ 1.1.404 λαγας τις αν επελθοι
λογος ανθρωπινος; αλλ' ο σοφος ουτος των 20παρηλλαγμενων εργων παρηλλαγμε
νας και τας ενεργειας20 ημιν αποφαινεται, η το ειδος της θειας ενεργειας μηπω
μαθων, ο φησιν η γραφη, οτι τωι λογωι του προσταγματος παντα γεγενηται, η προς
την των γεγονοτων διαφοραν αμβλυωττων. και ουτως ημιν απερισκεπτως
φθεγγομενος περι θειων δογματων νομοθετει, ουπω ταχα τινος ακηκοως, οτι παν το
αποφαντικως λεγο μενον, εαν μη καθολου το αμαχον τε και ομολογουμενον περι
του προκειμενου πραγματος εχηι, αλλα περι ων ουκ αν τις των επεσκεμμενων
συνθοιτο, περι τουτων κατ' εξου σιαν ο δογματιζων λεγηι, ουδεν διαφερει των
ονειρους η 1.1.405 μυθους παρα ποτον διηγουμενων. και τοιαυτης ουσης της εν τοις
ειρημενοις αναρμοστιας, καθαπερ οι δι' ενυπνιου φαντασιας των καθ' υπαρ
σπουδαζομενων οραν τι νομι σαντες προθυμως εχονται των ανυπαρκτων και της
περι το φαινομενον επιθυμιας δια της ηπατημενης οψεως αναπει θουσης εχειν
οιονται, ουτω και αυτος δια της ονειρωδους ταυτης των δογματων ανατυπωσεως
ισχυειν αυτωι φαντα σθεις τα ειρημενα ταυτα ουτως εχειν διαβεβαιουται και δι'
αυτων κατασκευαζειν επιχειρει τα υπολοιπα. αξιον δε και αυτην παραθεσθαι την
λεξιν εχουσαν ουτως. 1.1.406 20Ουτω δε τουτων εχοντων και τηι προς αλ ληλα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

σχεσει τον ειρμον απαραβατον διατη ρουντων, προσηκει δηπου τους κατα την συμ
φυη τοις πραγμασι ταξιν την εξετασιν ποιου μενους και μη φυρειν ομου παντα και
συγχειν βιαζομενους, ει μεν περι ταις ουσιαις κινοιτο τις αμφισβητησις, εκ των
πρωτων και προσε χων ταις ουσιαις ενεργειων ποιεισθαι των δεικνυμενων την
πιστιν και των αμφιβαλλο μενων την διαλυσιν, την δε επι ταις ενεργειαις 1.1.407
αμφιβολιαν διαλυειν εκ των ουσιων20. εγω τοινυν αρκειν ηγουμαι προς αποδειξιν
της ατοπιας των ειρημενων αυτα τα ρηματα της ασεβειας. ωσπερ γαρ ο το λελωβη
μενον εκ παθους προσωπον υπογραφων τωι λογωι μαλλον αν επιδειξειεν
απογυμνωσας των προκαλυμματων την νοσον, ως μηδεν δεισθαι λογωι μαθειν τους
το φαινομενον βλε ποντας, ουτως ηγουμαι το ειδεχθες τουτο και περικεκομ μενον
του αιρετικου δογματος ικανως φανερουσθαι τοις διορατικοις την ψυχην και δια
μονης της αναγνωσεως εκ 1.1.408 καλυπτομενον. αλλ' επειδη χρη καθαπερ τινα
δακτυλον επι τα σαθρα του δογματος τον δεικτικον λογον επαγοντα φανερωτεραν
τοις πολλοις καταστησαι την εγκειμενην λω βην τωι δογματι, παλιν εφεξης το ρηθεν
αναληψομαι. 1.1.409 20Ουτω δε20, φησι, 20τουτων εχοντων20. τι λεγει ο εν
υπνιαστης; ποιων τουτων και πως εχοντων; οτι 20μονη κυρια και ανωτατω20 του
πατρος η ουσια, ακυρος δε κατα το ακολουθον παντως η εφεξης και ακυροτερα η
1.1.410 τριτη; ταυτα γαρ οις ειπεν ενομοθετησεν. η οτι παρε πομενης τηι ουσιαι τηι
πρωτηι ενεργειας τινος, ης αποτε λεσμα και 20εργον20 ο μονογενης εστιν υιος, τωι
μετρωι της υποστησαμενης αυτον ενεργειας ενδεδεμενος; η οτι ελατ τους τε και
μειζους αι ουσιαι νοουνται δια το εγκεισθαι πως αλληλαις και περιεχεσθαι υπο της
ευρυχωροτερας την ησσονα, ωσπερ επι των καδων συμβαινει των αλληλοις
εντιθεμενων, καθ' ο μειζους τε και ελαττους ενοραι τας 1.1.411 ουσιας τας ουδενι
περατι και ορωι περιειλημμενας; η οτι των δημιουργηματων αι διαφοραι και την των
δημιουργων ετεροτητα συνεμφαινουσιν, ως αμηχανον εκ των ομοιων ενεργειων
διαφορους τας δημιουργιας συνιστασθαι; αρ' ουν εστι τις τοσουτωι κωματι
κατεχομενος τα της ψυχης αισθη τηρια, ωστε ακουσας των τοιουτων δογματων
ευθυς συν θεσθαι τωι διαβεβαιουμενωι οτι 20ουτω δε τουτων εχον των και εν τηι προς
αλληλα σχεσει τον ειρμον 1.1.412 απαραβατον διατηρουντων20; της γαρ αυτης οιμαι
παραπληξιας ειναι λεγειν τε τα τοιαυτα και λεγοντων ακουειν ανεξεταστως, οτι
ειρμωι τινι δια της προς αλληλα σχεσεως ευθυνεται τα δια της κατα την φυσιν
ανομοιοτητος απ' αλληλων διεσχισμενα. η γαρ ηνωται δια της ουσιας κατα τον
ημετερον λογον και ουτως 20εν τηι προς αλ ληλα σχεσει τον ειρμον απαραβατον
διατη ρησει20, η αφεστηκεν αλληλων δια της κατα την φυσιν αλ λοτριοτητος,
καθως εκεινος οιεται. και τις ευρεθησεται 20καθ' ειρμον σχεσις20 εν τοις αλλοτριως
εχουσιν 20η συντηρουσα το απαραβατον20; τις δε 20η συμφυης των πραγματων
ταξις20, καθ' ην ποιεισθαι νομοθετει 1.1.413 την εξετασιν; ει μεν γαρ εις το δογμα
της αληθειας εωρα και μονηι τηι ταξει κατα το ακολουθον των εν τηι αγιαι τριαδι
πεπιστευμενων πραγματων την διαφοραν ελογιζετο, 20της συμφυους20 ταυτης, ως
φησι, 20ταξεως20 ασυγχυτον ποιουμενης την των υποστασεων κρισιν, ωστε και
κοινωνειν κατα την ουσιαν και διηιρησθαι κατα τον της υποστασεως λογον οιεσθαι,
ουκ αν παντως εν τοις υπεναντιοις ετετακτο, ταυτα λεγων, ων και ημεις
προισταμεθα. 1.1.414 Νυνι δε απας ο λογος αυτωι προς το εναντιον βλε πων απορον
ειναι κατασκευαζει της ενταυθα νοηθεισης αυτωι ταξεως την κατανοησιν. πλειστον
γαρ δηπου διενη νοχε των τε εκ προβουλευσεως και των κατα το αυτοματον 1.1.415
εκ φυσικης τινος αναγκης αποβαινοντων το περας. συμ φυης εστι τωι πυρι η
θερμοτης και η λαμπηδων τηι ακτινι και το ρεειν τωι υδατι και τωι λιθωι η επι το κατω
φορα και πολλα τοιαυτα εστιν ειπειν. ει δε τις οικιαν εδομη σατο η μετηλθεν αρχην
η εμποριαν εστειλατο η αλλο τι των εκ προβουλευσεως και παρασκευης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

κατορθουμενων μετεχειρισατο, ουκ εστιν επι τουτου κυριως λεγειν οτι 20συμφυης20
τις τοις παρ' αυτου πεπραγμενοις επεστι ταξις· κατα γαρ το βουλημα του
προαιρουμενου και κατα το χρησιμον του επιτελουμενου πραγματος η ταξις παρα
των 1.1.416 τα καθ' εκαστον ενεργουντων επαγεται. ενταυθα τοινυν επειδη
αποσχιζει της φυσικης οικειοτητος του πατρος τον υιον ο της αιρεσεως λογος, τα
αυτα δε και περι του πνευ ματος οιεται, ως απεξενωμενου της τε προς τον υιον και
τον πατερα ενωσεως, εν παντι δε τωι λογωι κατασκευαζεται το εργον ειναι του
πατρος τον υιον, εργον δε παλιν του υιου το πνευμα, παντα δε τα εργα προαιρεσεως,
ου φυσεως αποτελεσματα, πως ουτος το του θεληματος εργον 20συμ φυη20 τινα
ταξιν πραγματων ειναι οριζεται, ουκ οιδα τι νοων εν τωι λογωι. ως ταυτην του θεου
των ολων την φυσιν επι του υιου και του πνευματος του αγιου δημιουργησαντος και
το υπερβεβηκος των ουσιων τοιουτον ειναι ποιησαντος, 1.1.417 ωστε υποχειριως
εχειν τωι ετερωι το ετερον; και ει ταυτα νοει, δια τι το ειρημενον ου διεσαφησε, κατα
τινα λογον προεπινοειται ταυτα περι θεου γινωσκειν; ως εν τηι βρα χυτητι των
εργων μειζονος επιδειχθησομενης αυτου της δυναμεως; και τις τουτωι συνθησεται,
τωι μεγαλην αιτιαν και δυναμιν τηι των αποτελεσματων ενθεωρεισθαι βραχυ τητι;
αλλ' ως ουν ου δυναμενου το τελειον εν πασι τωι εξ αυτου συνυποστησαι; και πως
αυτωι συμμαρτυρει το 20ανω τατον τε και κυριωτατον20, ειπερ ελαττονα της προ
1.1.418 αιρεσεως επιδειξει την δυναμιν; η ουδε προτεθεισθαι λεγει τον του τελειου
λογον τωι εξ αυτου εγγενεσθαι, ινα μη παντως η τιμη και η δοξα του δια το υπερεχον
τιμωμενου κατασμικρυνηται. και τις ουτως αθλιος ωστε μηδε την θειαν τε και
μακαριαν φυσιν καθαρευειν απο του κατα τον φθονον παθους υπολογιζεσθαι; ποια
ουν ευπρεπης αιτια του ταυτα ουτω παρα του θεου των ολων επι του μονο γενους
και του πνευματος διατεταχθαι; 1.1.419 Ἀλλ' ουκ εκειθεν, φησιν. ποθεν ουν
αλλοθεν, ει μη κατα την φυσιν οικειως εχουσιν 20η συμφυης20 αυτοις 20ταξις20
ενθεωρειται; αλλ' ισως το υφειμενον της ουσιας επι του υιου και του πνευματος το
συμφυες ονομαζει της ταξεως. αλλ' εγω και αυτου τουτου δεομαι την αιτιαν μαθειν,
δι' ην ο υιος κατα την ουσιαν ηλαττωται, της ουσιας και ενεργειας εν τοις ισοις και
τοις αυτοις γνωρι 1.1.420 σμασι τε και ιδιωμασιν ευρισκομενων. ει δε ουχ ο αυτος
της τε ουσιας και της ενεργειας ο λογος, αλλα διαφορον εφ' εκατερου το
σημαινομενον, πως δια των ξενων και αλλο τριων αι αποδειξεις τοις ζητουμενοις
επαγονται; ωσπερ αν ει τις, πολυπραγμονουμενης της ανθρωπινης ουσιας και
ζητουμενου ει γελαστικον ζωιον ο ανθρωπος η γραμματικης δεκτικον, εις αποδειξιν
του προτεθεντος παραλαμβανοι οικιας η πλοιου κατασκευην, ην ο οικοδομος η ο
ναυπηγος ετεκτηνατο, επειτα ισχυριζοιτο τωι σοφωι τουτωι λογωι, οτι ταις ενεργειαις
τας ουσιας γνωριζομεν, ενεργεια δε του 1.1.421 ανθρωπου η οικια και το πλοιον. εκ
τουτων αρα κατα λαμβανομεν το πλατυωνυχον και γελαστικον ειναι τον αν
θρωπον, απλουστατε; αλλ' ου τουτο, φαιη τις αν, το ζητουμενον εστιν, ει τινα
κινησιν και ενεργειαν ο αν θρωπος εχει, αλλ' αυτο το ενεργουν τι ποτε κατα την
φυσιν εστιν· ο πολλου δεω μαθειν εκ της αποκρισεως. 1.1.422 και γαρ ει περι ανεμου
τι μαθειν εβουλομην, ουκ αν ψαμμου σωρειαν εξ ανεμου συστασαν η αχυρου
θημωνα η κονεως διαχυσιν δειξας εντελη αν του ζητουμενου τον λογον απεδωκας.
ετερος γαρ του ανεμου ο λογος και αλλα ταυτα τα αντι του ζητουμενου δεικνυμενα.
πως ουν ουτος ταις ενεργειαις τας ουσιας δεικνυσι και τον του ειναι λογον αυτου
του οντος εκ των γενομενων παρα του οντος παριστησιν; 1.1.423 Ειτα κακεινο
σκοπησωμεν, τι <το> 20εργον20 του πατρος, δι' ου καταλαμβανεσθαι λεγει την
ουσιαν του ενεργησαντος; τον υιον λεξει παντως, ειπερ τα συν ηθη λεγοι. αλλ'
ουτος, ω σοφωτατε, κατα τον σον λογον 20τηι εργασαμενηι αυτον ενεργειαι
παραμετρου μενος20 εκεινην δεικνυει μονην, το δε ζητουμενον ουδεν ηττον εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

αδηλωι μενει, ειπερ η ενεργεια των παρεπομενων τις ειναι τηι πρωτηι ουσιαι και παρα
σου μεμαρτυρηται. 1.1.424 αυτη γαρ τωι εργωι τωι παρ' αυτης αποτελεσθεντι συμ
παρεκτεινεται, καθως συ λεγεις, και δεικνυται δια του αποτελεσματος, ου δε αυτη
κατα την φυσιν η ενεργεια ητις εστιν, αλλα <το> ποσον αυτης μονον ενθεωρειται τωι
εργωι. ως γαρ ου πασα η του χαλκευοντος δυναμις συγκινηθεισα το τρυπανον
εξειργασατο, αλλ' οσον συμμετρον ην προς την του σκευους απεργασιαν, τοσουτον η
τεχνη δια του χειρουρ γουντος ενηργησε, πολλα και παντοδαπα κατεργασασθαι
δυνατως εχουσα, ουτω το μετρον της ενεργειας εν εαυτωι 1.1.425 δεικνυσιν ο παρ'
εκεινης γενομενος. το δε ζητουμενον ουχι το ποσον εστι της ενεργειας, αλλ' αυτη
του ενεργησαντος η ουσια. κατα τον αυτον δε λογον και ει δια του πνευ ματος (οπερ
εργον ονομαζει της τωι υιωι παρεπομενης εν εργειας) κατειληφεναι λεγοι του
μονογενους την φυσιν, ου δεμιαν συστασιν ο λογος εχει, παλιν και ενταυθα της εν
εργειας μεν τωι αποτελεσματι συμπαρεκτεινομενης, την δε φυσιν εαυτης τε και του
ενεργουντος δια του κατεργασθεντος ου δεικνυουσης. 1.1.426 Ἵνα δε και τουτο
συγχωρησωμεν, δεδοσθω ταις εν εργειαις τας ουσιας γινωσκεσθαι. ουκουν η πρωτη
ουσια δια του εξ αυτης εργου γνωριζεται και την δευτεραν ωσαυτως το εργον το
παρ' αυτης γενομενον δεικνυσι. την τριτην τοινυν ειπε, ω σοφωτατε, τι το δεικνυον
εστι, μηδενος εργου τοιουτου της τριτης ουσιας θεωρουμενου. ει γαρ ταις εν
εργειαις, ως συ φηις, αι ουσιαι καταλαμβανονται, ακαταλη πτον ειναι την του
πνευματος φυσιν ομολογησεις, ουκ εχων κατα το προσεχες τοιαυτην ενεργειαν και
τουτου παραστη σαμενος δι' εκεινης την του πνευματος φυσιν αναλογισασθαι.
1.1.427 η τοινυν δειξον τι ουσιωδες εργον του πνευματος, δι' ου κατειληφεναι φῂς
την ουσιαν του πνευματος, η ολος υμιν ο ιστος της αραχνης τηι επαφηι του λογου
περιρρυησεται. ει γαρ εκ της προσεχους ενεργειας η ουσια γνωριζεται κατα τον
υμετερον λογον, ενεργεια δε ουσιωδης του πνευ ματος ουδεμια, καθαπερ του πατρος
μεν τον υιον, του δε υιου το πνευμα φατε, ανεπιγνωστος παντως η του πνευ ματος
φυσις και ακαταληπτος δια τουτων συνωμολογηται, μηδεμιας αυτην ενεργειας της
καθ' υποστασιν νοουμενης 1.1.428 παραδηλουσης. ει δε τουτο διαπεφευγε την
καταληψιν, πως δια του μη κατειλημμενου η υπερκειμενη ουσια κατα λαμβανεται; ει
γαρ αγνοειται του υιου το εργον, οπερ εστιν, ως φασι, το πνευμα, ουδ' αν εκεινος
επιγνωσθειη παντως, τηι αδηλιαι του τεκμηριουντος συσκιαζομενος· και ει του
μονογενους η ουσια τωι τροπωι τουτωι διαλανθανει, πως δια της λανθανουσης 20η
ανωτατω και κυριωτατη20 φανερωθησεται, της του πνευματος αδηλιας κατα
αναλυσιν δια του υιου προς τον πατερα διαδοθεισης; ως εκ τουτων σαφως
αποδεικνυσθαι και δια της των εχθρων μαρτυριας 1.1.429 το ακαταληπτον ειναι
παντη του πατρος την ουσιαν. ποθεν ουν ο οξυδερκης ουτος ο τα ανυπαρκτα βλεπων
την των αφανων τε και ακαταληπτων φυσιν δι' αλληλων αυτος τε βλεπει και ημιν
εγκελευεται, εκ των εργων τας ουσιας και εξ εκεινων τα εργα λεγων
καταλαμβανεσθαι; 1.1.430 Ἀλλα και τον εφεξης λογον επισκοπησωμεν. και την επι
ταις ενεργειαις φησιν αμφιβολιαν διαλυειν εκ των ουσιων. πως αν τις αυτον εκ των
ματαιων υποληψεων επι τους ανθρωπινους λογισμους μεταγαγοι; τας επι ταις εν
εργειαις αμφιβολιας οιεται δυνατον ειναι δια της καταλη ψεως των ουσιων
διαλυεσθαι; πως δια των μη κατειλημ 1.1.431 μενων το αμφιβαλλομενον εις πιστιν
αγει; ει μεν γαρ κατει ληπτο η ουσια, τις χρεια πολυπραγμονεισθαι την ενεργειαν, ως
δι' εκεινης μελλοντων ημων τηι καταληψει του ζητου μενου προσαγεσθαι; ει δε δια
τουτο αναγκαια η της εν εργειας εξετασις, ως αν δια ταυτης προς την συνεσιν της
ενεργουσης αυτην ουσιας οδηγηθειημεν, πως ημιν η μηπω γνωσθεισα φυσις την επι
ταις ενεργειαις αμφιβολιαν δια λυσαι δυνησεται; παντος γαρ πραγματος
αμφιβαλλομενου 1.1.432 δια των ομολογουμενων αι αποδειξεις γινονται. οταν δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

επισης εν αμφοτεροις ηι τοις ζητουμενοις το αδηλον, πως τα δι' αυτων αγνοουμενα
δι' αλληλων καταλαμβανεσθαι 1.1.433 φησιν ο Ευνομιος; αμφιβαλλομενης γαρ της
του πατρος ουσιας, δια της παρεπομενης αυτωι ενεργειας και του παρα ταυτης
αποτελεσθεντος εργου φανερουσθαι το ζητουμενον λεγει· παλιν δε της του
μονογενους ουσιας ζητουμενης ητις εστιν, ον ειτε ενεργειαν ειτε τι της ενεργειας
αποτελεσμα λεγει (κεχρηται γαρ εκατερωι των λογων), εκ της του πε ποιηκοτος
φησιν ουσιας ευκολον ειναι διαλυειν την περι του μονογενους αμφισβητησιν.
1.1.434 Ἡδεως δ' αν και τουτο παρ' αυτου μαθοιμι. επι μονης της θειας φυσεως την
επι ταις ενεργειαις αμφιβολιαν εκ της εργασαμενης ουσιας διαλυεσθαι λεγει, η και
επι παντος πραγματος, ωι τις δυναμις ποιητικη συνυπαρχει, δια της του ποιουντος
ουσιας και την των γεγονοτων φυσιν επι γινωσκει; ει μεν ουν επι μονης της θειας
δυναμεως το τοιουτον αποφαινεται δογμα, δειξατω πως 20την αμφισβη τησιν20 των
του θεου εργων 20διαλυει20 δια της του ενεργη 1.1.435 σαντος φυσεως. ιδου γαρ
αναμφιβολον εργον θεου ουρανος γη θαλασσα, ολος ο κοσμος. ζητεισθω δε καθ'
υποθεσιν τουτων ενος η ουσια, και εστω ουρανος τηι θεωριαι του λογου προκειμενος.
αμφιβαλλομενης τοινυν του ουρανου της ουσιας δια τας ποικιλας επι τουτωι δοξας
των διαφορως κατα το φανεν εκαστωι περι αυτου φυσιολογουντων, πως ημιν επαγει
την διαλυσιν της του ζητουμενου αμφιβολιας η του πεποιηκοτος τον ουρανον
θεωρια; εκεινος αυλος αορατος ασχηματιστος αγεννητος τε και εισαει διαμενων,
φθορας και τροπης και αλλοιωσεως και των τοιουτων παν 1.1.436 των ανεπιδεκτος
μενων. πως ουν ο τοιαυτην περι του ενεργησαντος λαβων την διανοιαν προς την
επιγνωσιν της του ουρανου φυσεως εναχθησεται; πως εκ του αορατου το ορατον, εκ
του αφθαρτου το φθοραι υποκειμενον, εκ του αγεννητως οντος το απο χρονου την
συστασιν εχον, εκ του εισαει διαμενοντος το προσκαιρον κεκτημενον την υπαρξιν,
και εκ παντων των εναντιων την περι του ζητουμενου ποιη 1.1.437 σεται
κατανοησιν; ειπατω ο περιεσκεμμενος δι' ακριβειας τα οντα, ειπατω πως εστι
δυνατον τα ανομοιως κατα την φυσιν εχοντα δι' αλληλων επιγινωσκεσθαι. καιτοι γε
δι' αυτων τουτων ων αυτος φησιν, ειπερ τοις ιδιοις κατα κολουθειν ηπιστατο
λογοις, ωδηγηθη αν προς την του εκ 1.1.438 κλησιαστικου δογματος συγκαταθεσιν.
ει γαρ η του ποιη σαντος φυσις το παρ' αυτης γεγενημενον δεικνυσι, καθως ουτος
φησι, 20ποιημα20 δε κατ' αυτους ο υιος εστι του πατρος, παντως ο την του πατρος
φυσιν κατανοησας και την του μονογενους δι' εκεινης εγνωρισεν, ειπερ η του εν
εργησαντος φυσις το ενεργηθεν απεσημηνεν, ως και δια τουτου τον της
ανομοιοτητος αυτοις . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1.439 . . . μονογενη των της προνοιας εργων αποσχοινιζεσθαι.
μηδεν πολυπραγμονεισθω η γεννησις μηδε βεβιασμενως εκειθεν η ανομοιοτης του
μονογενους διελεγχεσθω. αυταρ κης γαρ και η των προαιρεσεων διαφορα την της
φυσεως 1.1.440 ετεροτητα φανερωσαι. διοτι απλης ειναι συνομολογηθεισης και παρα
των εναντιων της πρωτης ουσιας, επαναγκες εστι τηι φυσει συνδρομον εννοειν την
προαιρεσιν, της δε προαιρε σεως αγαθης δια της προνοιας αποδειχθεισης, αγαθη συν
απεδειχθη και η φυσις, αφ' ης η προαιρεσις. μονου δε του πατρος τα αγαθα
ενεργουντος, του δε υιου μη τα αυτα προαιρουμενου (λεγω δε καθ' υποθεσιν των
εναντιων ενεκεν), προδηλος αν ην η κατα την ουσιαν διαφορα τωι 1.1.441
παρηλλαγμενωι των προαιρεσεων μαρτυρουμενη. ει δε προ νοει μεν ο πατηρ των
απαντων, προνοει δε ωσαυτως και ο υιος (α γαρ βλεπει τον πατερα ποιουντα, και ο
υιος ομοιως ποιει), η των προαιρεσεων ταυτοτης το κοινον της φυσεως των τα αυτα
προαιρουμενων παντως ενδεικνυται. δια τι ουν ατιμαζεται ο της προνοιας λογος, ως
ουδεμιαν 1.1.442 παρεχων προς το ζητουμενον την συνεργιαν; καιτοι πολλα και των
κατα τον βιον υποδειγματων τωι ημετερωι λογωι συναγωνιζεται· λεγω δε απο των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

πασι γνωριμων τα υπο δειγματα. ο του πυρος το φως τεθεαμενος και της θερ
μαντικης αυτου δυναμεως εις πειραν ελθων, ει αλλωι τοι ουτωι φωτι και θερμοτητι
τοιαυτηι πελασειε, δηλονοτι προς την του πυρος εννοιαν αναχθησεται, εκ της
ομοιοτητος των φανεντων αυτωι δια της αισθησεως προς την συγγενειαν της
απεργασαμενης αυτα φυσεως εναγομενος· ου γαρ αν τι 1.1.443 κατα παντα τα του
πυρος ενεργησειε μη πυρ ον. ουτως ειπερ ομοιον και ισον τον αυτον της προνοιας
λογον τωι τε πατρι και τωι υιωι <εγ>καθορωμεν, δια των εις την ημε τεραν γνωσιν
φθανοντων και των υπερπιπτοντων την κατα ληψιν ημων στοχαζομεθα, ως ουκ αν
του ετερογενους κατα την φυσιν τοις ισοις τε και ομοιοις ενεργημασι καταλη
φθεντος. και γαρ οπως αν εχηι προς αλληλα τα επιφαινο μενα εκαστωι γνωρισματα,
ουτως εξ αναγκης και τα υπο 1.1.444 κειμενα εξει. και ει μεν εναντιως εχει τα
γνωρισματα, εναντια χρη παντως λογιζεσθαι και τα δια τουτων δηλου μενα, ει δε
ταυτα ωσαυτως, ουδε εκεινα ετερως. και ωσπερ δι' αινιγματος της των δενδρων
φυσεως τους καρ πους ο κυριος ειναι φησι τα σημεια, ως ουκ επαλλασσο μενων παρα
φυσιν των τοιουτων, ουδε τοις κακοις των αγαθων ουδε το εμπαλιν τοις καλοις των
εναντιων εφαρ μοζοντων (εκ γαρ των καρπων, φησι, τα δενδρα γνωριζεται), ουτω
και του καρπου της προνοιας ουδεμιαν εχοντος δια φοραν, μιαν ορωμεν και την
τους καρπους τουτους εκ βλαστησασαν φυσιν, καν εκ διαφορων ο καρπος των δεν
1.1.445 δρων προβαλληται. ουκουν δια των τηι ημετεραι καταληψει γνωριμων
(γνωριμος δε ημιν εστι της προνοιας ο λογος ωσαυτως επι πατρος τε και υιου
θεωρουμενος) αναμφι βολος γινεται και η κατα την φυσιν ομοιοτης και κοινωνια
του μονογενους προς τον πατερα, δια της ταυτοτητος των καρπων της προνοιας
γνωριζομενη. 1.1.446 Ἀλλ' ινα μη τουτο νοηθηι, ως εξ αναγκης τινος βια σθεις
20αποστηναι μεν λεγει των της προνοιας εργων, αναχθηναι δε επι τον της
γεννησεως τροπον, δια το ακολουθειν20, φησι, 20τωι της γεν νησεως τροπωι τον
τροπον της ομοιοτητος20. ω της αναγκης των αποδειξεων· ως βιαιως ημας η
περιουσια της εν τωι λεγειν τεχνης καταναγκαζει τοις ειρημε νοις συντιθεσθαι.
20ακολουθειν20 λεγει 20τωι τροπωι της 1.1.447 γεννησεως τον τροπον της
ομοιοτητος20. οσον το τεχνικον και περιεσκεμμενον της αποφασεως. ουκουν αν
γνωρισθηι τροπος γεννησεως, συναπεδειχθη τουτωι και ο τροπος της ομοιοτητος.
επειδη τοινυν των δια σαρκος τικτο μενων ζυων παντων η των πλειστων ο αυτος
εστι της γεν νησεως τροπος, 20ακολουθει20 δε κατ' αυτους 20τωι τροπωι της
γεννησεως ο τροπος της ομοιοτητος20, παντα τα κατα τον αυτον τροπον τικτομενα
ομοιως εξει παντως προς τα ομοιως γεννωμενα. [τα γαρ τωι αυτωι ομοια και 1.1.448
αλληλοις εστιν ομοια.] ει ουν ο της γεννησεως τροπος, καθως φησιν ο της αιρεσεως
λογος, εαυτωι το τικτομενον ομοιοι, ουτος δε κατ' ουδεν εν ταις ποικιλαις των ζυων
διαφοραις αλλοιουται, αλλ' ο αυτος επι των πλειστων εστιν, ευρεθησεται η καθολου
και διχα τινος διορισμου γενομενη αποφασις παντα αλληλοις ομοια
κατασκευαζουσα δια το της γεννησεως ομοιον, ανθρωπον κυνα καμηλον μυν ελε
φαντα παρδαλιν και τα αλλα παντα, οσα κατα τον ομοιον 1.1.449 τροπον τικτεσθαι
πεφυκεν. η ουκ αλληλοις φησιν ομοια τα παραπλησιως τικτομενα, αλλ' εκαστον
εκεινωι μονωι, παρ' ου την γενεσιν εχει; αλλ' ει τουτο λεγειν εβουλετο, τωι τικτοντι
ομοιον εδει το τικτομενον αποφηνασθαι, ουχι 20τρο 1.1.450 πωι γεννησεως
ομοιοτητος τροπον20. αλλ' ο μεν εικος εστι και εν τηι φυσει θεωρειται, το ομοιογενες
ειναι τωι γεννωντι το γεννωμενον, τουτο ου δεχεται, ως αν μη εις τουναντιον αυτωι
περιτραπειη το κατασκευασμα. ει γαρ τωι γεννωντι το τικτομενον ομοιον ελεγε,
φρουδα παντα και ανυποστατα τα φιλοπονως αυτωι συντεθεντα περι της ανο
μοιοτητος των ουσιων απηλεγχετο. 1.1.451 Νυνι δε 20τροπωι γεννησεως τροπον20
φησιν 20ομοι οτητος επεσθαι20. τουτο δε τοις ακριβως επισταμε νοις εξεταζειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

εννοιας λογων αδιανοητον παντελως πως ουχ ευρεθησεται; τι γαρ δει νοησαι
γεννησεως τροπον ακου σαντα, πανυ των απορων εστι. το σχημα του αποτικτοντος
ζυου λεγει η την ορμην η την διαθεσιν η τοπον η χρονον η το δια συλληψεως
τελειουσθαι το εμβρυον; η αυτων των γεννητικων μεμνηται τοπων; η ταυτα μεν
ουχι, ετερον δε των κατα την γεννησιν θεωρουμενων λεγει; και 1.1.452 πως αν
μαθοιμεν το λεγομενον; το γαρ ακυρον και αση μαντον της του 20τροπου20 λεξεως
επιδισταζειν ημας τοις σημαινομενοις παρασκευαζει, επισης παντων ταις υπονοιαις
υποπιπτοντων και κατ' ισον εκαστου το ασυναρτητον προς το προκειμενον εχοντων.
ωσαυτως δε και ο φησιν 20ομοιο τητος τροπον20 ουτωσι λεγομενον, αλλοτριον
πασης δια νοιας υπονοουμεν προς τα υποδειγματα των δια της συνη 1.1.453 θειας
γνωριμων αποσκοπουντες. ου γαρ προς το ειδος η τον 20τροπον20 του τοκου και το
γεννωμενον ομοιουται. ο μεν γαρ τοκος επι της δια σαρκος γεννησεως σωματος εστι
διαστολη, το τελειωθεν ζωιον εν τηι διαπλασει των σπλαγχνων επι το εξω
προαγουσα, το δε γεννωμενον αν θρωπος εστιν η ιππος η βους η ο τι αν τυχηι δια
γεννη 1.1.454 σεως υφισταμενον. πως τοινυν 20ο της ομοιοτητος20 του τικτομενου
20τροπος επεται τωι τροπωι της γεν νησεως20, ειπατω αυτος ουτος η ει τις υπ' αυτου
την μαιευτικην επαιδευθη τεχνην. αλλο γαρ τι ο τοκος και το εκ του τοκου αλλο και
διαφορος εφ' εκατερου ο λογος. Ὅτι μεν ουν επι των δια σαρκος τικτομενων ψευδος
εστι το λεγομενον, ουδεις αν αντειποι των νουν εχοντων. 1.1.455 ει δε το ποιειν και
το κατασκευαζειν 20τροπον γεν νησεως20 ονομαζει, 20ωι επεσθαι τον τροπον της20
του γινομενου φησιν 20ομοιοτητος20, και ουτως ο λογος του εικοτος κεχωρισται.
ουτωσι δε δια των υποδειγματων σκοπησωμεν. πληγαις τυπουται σιδηρος προς τι
των εν τωι βιωι χρησιμων παρα του δημιουργουντος σχηματιζομενος. 1.1.456 το ουν
σχημα της αμης, αν ουτω τυχηι, πως ομοιουται τηι χειρι του τεχνιτου η τωι τροπωι της
κατασκευης οιον σφυραις και ανθραξι και φυσαις και ακμονι, δι' ων αυτην ο
δημιουργος ανετυπωσατο, ουκ αν τις ειπειν εχοι· το δε επι του ενος υποδειγματος
ειρημενον πασιν εφαρμοζει τοις δια τινος κατασκευης απεργασθεισιν, οτι 20τωι
τροπωι της 1.1.457 γεννησεως20 το γινομενον ουδαμως ομοιουται. τι γαρ κοινον εχει
το ειδος του ιματιου προς το πηνιον η τους κανονας η την κερκιδα η ολως προς τον
τροπον της του υφαντου κατασκευης; τι δε το βαθρον προς την των ξυλων
απεργασιαν η αλλο τι των γινομενων προς το σχημα του κατεργασαμενου; 1.1.458
Ἀλλ' εν μεν τοις αισθητοις και σωματικοις αργειν τον λογον τουτον και αυτους
οιμαι τους εναντιους συντι θεσθαι. υπολοιπον δ' αν ειη σκοπειν, ει τινα συντελειαν
προς την της βλασφημιας κατασκευην συνεισφερεται. τι ουν το ζητουμενον ην; το
δειν κατα την ουσιαν ομοιως η ανομοιως εχειν τωι πατρι τον υιον ομολογεισθαι,
οπερ δια το μη δυνασθαι, φησιν, εκ των της προνοιας λογων μαθειν επι τον της
γεννησεως ανεληλυθεναι τροπον, ως δια τουτου γνωναι ουχι τον γεννηθεντα, ει
ομοιως εχει προς τον γεννησαντα, αλλα τινα 20ομοιο τητος τροπον20, και δια το
τοις πολλοις αγνωστον ειναι τουτον, δια τουτο την γεννησασαν ουσιαν περιεργα
ζεσθαι. αρα ουν επιλελησται των ιδιων διορισμων, εν οις φησιν 20εκ των εργων20
δειν 20τας ουσιας καταλαμ 1.1.459 βανεσθαι20; της ουν γεννηθεισης ουσιας, ην
εργον ονο μαζει της υπερκειμενης, μηδεπω φανερωθεισης πως εχει κατα την φυσιν;
πως υπερβας το, ως αυτος λεγει, κα τωτερον και δια τουτο τηι καταληψει των
ζητουντων προσεχεστερον, τηι 20κυριωτατηι και ανωτατηι20 προσ φυεται; και το
ακριβως ειδεναι τας θειας φωνας εν τωι καθ' αυτον λογωι κατασκευαζων, νυν
κακεινων ολιγον ποι ειται τον λογον, ωσπερ αγνοων οτι ουκ εστι τηι γνωσει του
πατρος προσβηναι μη δια του υιου προσεγγισαντα; Ουδεις γαρ, φησιν, εγνω τον
πατερα, ει μη ο υιος, και ωι αν βουληται ο υιος αποκαλυψαι. Ἀλλ' ουτος εν οις μεν αν
μελληι καθυβριζειν τας 1.1.460 ευσεβεις και τηι θεοτητι πρεπουσας του μονογενους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

υπο ληψεις, ελαττονα ειναι λεγει γυμνηι τηι φωνηι, εν δε τηι επινοιαι της γνωσεως των
θειων λανθανει το μειζον επ' αυτου κατασκευαζων, ειπερ την του πατρος ουσιαν ως
ετοιμοτεραν εις κατανοησιν καταλαβων δι' εκεινης ανι χνευειν πειραται και
συλλογιζεσθαι του υιου την φυσιν. 1.1.461 ανεισι γουν επι την γεννησασαν ουσιαν
και δι' εκεινης την γεννηθεισαν επισκοπει· 20δια το τηι φυσικηι20, φησι, 20του
γεννησαντος αξιαι δεικνυσθαι τον της γεν νησεως τροπον20. παλιν τουτο απλως και
αδιοριστως παραρριφεν επι παντα παραπλησιως διαχεισθαι παρασκευ αζει του
ζητουντος την εννοιαν. τοιαυτα γαρ εστι καθο λικως τα δογματιζομενα, ως επι
παντα φερεσθαι ταις υπο νοιαις και μηδεν υπεξαιρεισθαι της περιληπτικης αποφα
1.1.462 σεως. ει ουν παντως ο της γεννησεως τροπος τηι φυσικηι του γεννωντος αξιαι
γνωριζεται, πολλαι δε των τικτοντων αι κατα τας αξιας διαφοραι και κατα πολλας
επινοιας καταλαμβανονται (γενναται γαρ Ἰουδαιος Ἕλλην βαρβαρος Σκυθης δουλος
ελευθερος), τι εκ τουτων κατασκευαζεται; οτι οσαι εισι των γεννωντων κατα τας
φυσικας αξιας δια φοραι, τοσουτοι και τροποι γεννησεως κατα το εικος ευρε
θησονται· ως μη κατα τον αυτον τροπον πληρουσθαι πασι την γεννησιν, αλλα ταις
των γεννωντων αξιαις τας φυσεις συμμεταβαλλεσθαι και δειν εκαστωι των
τικτομενων κατα την των αξιωματων διαφοραν ιδιαζοντα τινα γεννησεως 1.1.463
τροπον καινοτομεισθαι. πασι γαρ συμφυεις αξιαι τινες εισι παντως επιθεωρουμεναι
τοις καθ' εκαστον, διαφερουσαι δε αλληλων προς το κρειττον η καταδεεστερον,
οπως αν εκα στωι συμπεσηι γενος αξιωμα θρησκεια πατρις δυναστεια δουλεια
πλουτος πενια το αυτεξουσιον το υποχειριον, παντα οσα τας κατα τον βιον διαφορας
εν ταις αξιαις εργαζεται. ει ουν 20τηι φυσικηι του γεννωντος αξιαι20, καθως φησιν ο
Ευνομιος, 20ο της γεννησεως δεικνυται τροπος20, 1.1.464 πολλαι δε αι κατα τας
αξιας διαφοραι, πολλοι παντως και οι της γεννησεως τροποι κατα τον δογματιστην
ευρεθησονται και αλλος αλλως αποτεχθησονται, της κατα τας αξιας διαφορας
νομοθετουσης τηι φυσει τον τοκον. 1.1.465 Ει δε μη δεχοιτο φυσικας ειναι τας
τοιαυτας αξιας ως εξω της φυσεως θεωρουμενας, ουδε ημεις αντιλεγομεν. εκεινωι
μεντοι παντως συνθησεται, οτι φυσικηι τινι παντως αξιαι της αλογου ζωης η
ανθρωπινη κεχωρισται. αλλ' ο του τοκου τροπος ουδεμιαν εν τηι κατα την φυσικην
αξιαν διαφοραι την παραλλαγην εχει, ομοιοτροπως της φυσεως τα τε λογικα και τα
αλογα δια της γεννησεως εις την 1.1.466 ζωην παραγουσης. ει δε επι μονης εκεινης
της ουσιας της, ως αυτος ονομαζει, 20κυριωτατης και ανωτατης20 το συμφυες
αξιωμα καταλαμβανει, ιδωμεν ο τι και νοων τουτο λεγει. ως μεν γαρ ο ημετερος
λογος, συμφυες εστιν αξιωμα τωι θεωι αυτη η θεοτης η σοφια η δυναμις το αγαθον
ειναι κριτην δικαιον ισχυρον μακροθυμον αληθινον κτιστην εξουσιαστην αορατον
ατελευτητον και ει τι αλλο των εις δοξολογιαν παρα της θεοπνευστου γραφης ειρη
μενων εστιν, απερ παντα και τωι μονογενει υιωι κυριως και συμφυως ενθεωρεισθαι
φαμεν, εν μονηι τηι κατα το αναρ χον εννοιαι την διαφοραν επισταμενοι, και ταυτην
ου κατα 1.1.467 πασαν υπονοιαν του μονογενους αποτεμνομεν. μηδεις δια
σπαρασσετω δια συκοφαντιας τον λογον, ως αγεννητον ημων αποδεικνυειν
επιχειρουντων τον αληθως υιον· ουδεν γαρ ελαττον ασεβειν τους τα τοιαυτα
λεγοντας των το ανο μοιον δογματιζοντων διοριζομεθα. αλλ' επειδη πολυσημος ο
της αρχης λογος και εις πολλα ταις υπονοιαις φερο μενος, εστιν εν οις φαμεν και τωι
μονογενει υιωι μη απεμ 1.1.468 φαινειν την του αναρχου προσηγοριαν. οταν μεν γαρ
το μη εξ αιτιου τινος την υποστασιν εχειν εκ της φωνης του αναρχου νοηται, τουτο
μονου του πατρος ιδιον ομολογου μεν του αγεννητως οντος· οταν δε κατα τα λοιπα
των επι της αρχης σημαινομενων η εξετασις ηι, επειδη και κτισεως τις επινοειται
αρχη και χρονου και ταξεως, καν τουτοις και τωι μονογενει προσμαρτυρουμεν το
υψηλοτερον αρχης ειναι, ως υπερ πασαν και κτισεως αρχην και χρονου εν νοιαν και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

ταξεως ακολουθιαν ειναι πιστευειν τον δι' ου τα 1.1.469 παντα εγενετο· ωστε τον τωι
λογωι της υποστασεως μη αναρχον εν τοις αλλοις πασιν ομολογουμενον εχειν το αν
αρχον, και τον μεν πατερα και αναρχον και αγεννητον, τον δε υιον αναρχον μεν
κατα τον ειρημενον τροπον, ου μην και αγεννητον. 1.1.470 Εις ποιον ουν συμφυες
αξιωμα του πατρος βλεπων δι' εκεινου τον της γεννησεως τροπον αναλογιζεται; εις
την αγεννησιαν παντως ερει. ουκουν ει μεν παντα τα ονοματα, οσα εις δοξολογιαν
του θεου των ολων εμαθομεν, αργα σοι και ασημαντα λεγομεν, περιττη τις εστι και
παρελκουσα η των τοιουτων φωνων απαριθμησις εν ψιλωι τωι κατα λογωι
προφερομενη, ειπερ ουδεμια των λοιπων προσηγοριων 1.1.471 την φυσικην αξιαν
του επι παντων παριστησιν. ει δε εκα στου των λεγομενων ιδιαζουσα τις εννοια και
πρεπουσα τηι περι του θεου υποληψει γνωριζεται, δηλονοτι κατα τον αριθμον των
ονοματων και αι συμφυεις αξιαι του θεου θεωρουνται και δια τουτων η των ουσιων
ομοιοτης κατα σκευαζεται, ειπερ τα συμφυη ταις ουσιαις αξιωματα γνω 1.1.472
ριστικα των υποκειμενων εστι. των δε αξιωματων εφ' εκατερου των αυτων
φαινομενων, η κατα την ουσιαν ταυ τοτης των ταις αυταις αξιαις υποκειμενων
πραγματων σα φως επιδεικνυται. ει γαρ ικανη νομιζεται ενος ονοματος παραλλαγη
το ξενον της ουσιας ενδειξασθαι, ποσωι μαλλον ισχυσει η των μυριων ονοματων
ταυτοτης το κοινον παρα 1.1.473 στησαι της φυσεως; τις ουν η αιτια δι' ην τα μεν
λοιπα των ονοματων περιοραται, μονωι δε τωι ενι τεκμηριουται η γεννησις; και δια τι
μονον συμφυες αξιωμα την 20αγεν νησιαν20 επι του πατρος δογματιζουσι, τα λοιπα
παρωσα μενοι; ινα τηι προς το γεννητον αντιδιαστοληι τον της ομοιοτητος
κακουργησωσι τροπον, οπερ και αυτο κατα τον προσηκοντα καιρον ευθυνομενον
επισης τοις προειρημενοις αδρανες τε και ανυποστατον και αντ' ουδενος
ευρεθησεται. 1.1.474 Ὅτι δε εις τουτο βλεπουσιν αι κατασκευαι πασαι, το
επιφερομενον δεικνυσιν, εν οις εαυτον αποδεχεται ως προση κοντως τηι οδωι εκεινηι
προς την κατασκευην της βλασφη μιας χρησαμενος και ουκ ευθυς απογυμνωσας του
λογου το βουλημα ουδε προ του συναρτησαι την κατασκευην της απατης
αγυμναστοις ετι ταις ακοαις προσβαλων την ασε βειαν ουδε εν προοιμιοις των
λογων την αγεννησιαν ουσιαν αποφηναμενος και την της ουσιας ετεροτητα
διαθρυλησας, 1.1.475 ουτωσι λεγων ταυτα κατα την λεξιν· 20η καθως νομο θετει
Βασιλειος, απ' αυτων αρξασθαι των ζη τουμενων εδει ασυναρτητως την αγεννησιαν
ουσιαν λεγοντας και την της ουσιας ετερο τητα θρυλειν η ταυτοτητα20; περι ων
πολλα δια μεσου διεξελθων εν σκωμμασι και λοιδοριαις και υβρεσιν (ουτω γαρ οιδεν
ο σοφος υπερ των ιδιων δογματων δια γωνιζεσθαι) παλιν επαναλαμβανει τον λογον
και προς τον αντιπαλον δηθεν αποτεινομενος κακεινωι των λεγομενων την 1.1.476
αιτιαν ανατιθεις τοιαδε φησιν· 20επει και προ των αλ λων υμεις ενοχοι τουτοις τοις
πλημμελημασιν οι την αυτην ουσιαν τωι γεννησαντι και τωι γεννηθεντι
διακληρωσαντες, διο και την επι τουτοις λοιδοριαν ωσπερ τινα παγην αφυκτον καθ'
εαυτων ετεκτηνασθε, της δικης ως εικος τοις υμετεροις καθ' υμων αυτων επιψηφι
1.1.477 ζουσης. ητοι γαρ αναρχως αλληλων κεχω ρισθαι τας ουσιας ταυτας
υπολαμβανοντες, τουτων δε την ετεραν εις υιου ταξιν δια γεν νησεως αγοντες και
τον αναρχως οντα υπο του οντος γενεσθαι διατεινομενοι τοις ιδιοις υπο κεισθε
λοιδορημασιν (ον γαρ αγεννητον ειναι φανταζεσθε, τουτωι την παρ' ετερου γεννησιν
επιφημιζετε), η μιαν και μονην αναρχον ομο λογουντες ουσιαν, ειτα ταυτην εις
πατερα και υιον τηι γεννησει περιγραφοντες, αυτην παρ' εαυτης γεγεννησθαι την
αγεννητον ουσιαν φησετε20. 1.1.478 Τα μεν ουν προ των ανεγνωσμενων αυτωι
γεγραμμενα, ως ψιλην εχοντα κατα του διδασκαλου και πατρος ημων την
αναισχυντιαν και ουδεν προς τον προκειμενον συντε λουντα σκοπον, υπερβησομαι·
εν δε τοις ειρημενοις, επειδη δεινως ημιν τους αμφηκεις τουτους ελεγχους διχοθεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

στο μωσας δια της των διλημματων επινοιας προτεινεται, αναγκη και ημας μη
σιωπηι δεξασθαι τον κατα του δογματος πολεμον, αλλ' ως εχομεν δυναμεως
συμμαχησαι τωι λογωι και δειξαι την φοβεραν ταυτην και αμφιστομον μαχαιραν, ην
κατα της αληθειας εθηξατο, των εν ταις σκιαγραφιαις φαινομενων αδρανεστεραν.
1.1.479 ∆ιπλαις εννοιαις διαβαλλει το κοινον της ουσιας και φησιν η δυο αγεννητους
αρχας αντιπαρεξαγομενας αλληλαις την μεν πατερα, την δε υιον ημας ονομαζειν,
τον οντα παρα του οντος γεγενησθαι λεγοντας η μιαν νοουμενην και την αυτην
ουσιαν εκατερον εν μερει μεταλαμβανειν των ονοματων, και πατερα ουσαν και υιον
γινομενην αυτην παρ' 1.1.480 εαυτης δια γεννησεως παραγομενην. ταυτα δια της
εμαυ του λεξεως γραφω, ου παρερμηνευων αυτου την διανοιαν, αλλα το στομφωδες
και κατεστοιβασμενον της ερμηνειας επανορθουμενος, ως αν ευσυνοπτον αυτου
πασι το βουλημα γενοιτο, δια της κατα την λεξιν σαφηνειας εκκαλυπτομενον.
1.1.481 ο γαρ την αμαθιαν ημων διασυρων και το μη εξ αρκουσης παρασκευης επι
τον λογον εληλυθεναι προφερων, ουτως αβρυνει τηι λαμπροτητι της ερμηνειας τον
ιδιον λογον, ουτως 20εξονυχιζει20, καθως αυτος ονομαζει, 20τα ρη ματα20, εν τηι
περιττηι ταυτηι καλλιεπειαι την συγγραφην αγλαΐζων, ως αυτοθεν αιρειν τηι της
λεξεως ηδονηι τον ακουοντα· οια μετα πολλων αλλων και τα νυν υπανεγνω σμενα
εστι. και ει δοκει, παλιν υπαναγνωσομαι· 20διο και την επι τουτοις λοιδοριαν ωσπερ
τινα παγην αφυκτον καθ' εαυτων ετεκτηνασθε, της δικης ως εικος τοις υμετεροις
καθ' υμων αυτων επιψηφιζουσης20. 1.1.482 Ὅρα τα ανθη της αρχαιας Ἀτθιδος, ως
επαστραπτει τηι συνταξει του λογου το λειον και κατεστιλβωμενον της λεξεως, ως
γλαφυρως και ποικιλως τηι ωραι του λογου περιανθιζεται. αλλα ταυτα μεν εχετω, ως
αν τωι δοξηι, ημιν δε προς την διανοιαν των ειρημενων τρεπεσθω παλιν ο δρομος, και
δι' αυτων, ει δοκει, γενωμεθα του λογο 1.1.483 γραφου των λεξεων. 20ητοι γαρ
αναρχως αλληλων κεχωρισθαι τας ουσιας ταυτας υπολαμβανον τες, τουτων δε την
ετεραν εις υιου ταξιν δια γεννησεως αγοντες και τον αναρχως οντα υπο του οντος
γεγενησθαι διατεινομενοι20. αρκει ταυτα. δυο φησιν ημας αγεννητους ουσιας
πρεσβευειν, 1.1.484 πως τουτο λεγων ο φυρειν τα παντα και συγχειν αιτιω μενος δια
του μιαν ομολογειν την ουσιαν; ει μεν γαρ δυο φυσεις αλλοτριως κατα το ειναι προς
αλληλας εχουσας και ο ημετερος επρεσβευε λογος κατα το ισον των το "1ανο
μοιον"2 δογματιζοντων, καλως ειχε το διηιρημενον της φυ σεως εις δυο τινων
αρχων υπονοιας εκφερειν νομιζεσθαι. ει δε μια φυσις ομολογειται παρ' ημων εν
διαφοροις ταις υποστασεσι και πατηρ πιστευεται και υιος δοξαζεται, πως δυο
πρεσβευειν αρχας το τοιουτον δογμα παρα των εναν 1.1.485 τιων συκοφαντειται;
ειτα εκ των δυο τουτων αρχων την μιαν λεγει παρ' ημων εις υιου ταξιν καταγεσθαι
και τον οντα υπο του οντος γεγενησθαι. δειξατω τον προστατην του λογου τουτου,
και ημεις σιωπησομεν, ειτε τι προσωπον διελεγχει το ταυτα παραφθεγξαμενον ειτε
και απλως τον λογον τουτον εν εκκλησιαις οιδε φερομενον. τις γαρ ουτως
παραφορος τοις λογισμοις και εξεστηκως την διανοιαν, ως πατερα και υιον λεγειν
και δυο παλιν αγεννητα οιεσθαι και το εν αυθις παρα του ενος γεγενησθαι νομιζειν;
τις δε και η αναγκη η προς τας τοιαυτας υπονοιας εξωθουσα το δογμα; εκ ποιων παρ'
αυτου λογων τουτο κατεσκευασθη, 1.1.486 ως αναγκαιως ταυτην ανακυψαι την
ατοπιαν; ει μεν γαρ τι των παρ' ημων ομολογουμενων προεφερεν, ειτα δια του του
προηγεν ειτε σοφιστικως ειτε κατα τινα δυναμιν απο δεικτικην την τοιαυτην
συκοφαντιαν, ειχεν ισως καιρον επι διαβοληι του δογματος τα τοιαυτα προφερειν. ει
δε ουτε εστιν ουτε μη γενηται λογος εν εκκλησιαι τοιουτος ουτε ο ειπων ελεγχεται
ουτε ο ακηκοως επιδεικνυται ουτε αναγκη τις ευρισκεται δια τινος ακολουθου την
ατοπιαν ταυτην κατασκευαζουσα, τι βουλεται αυτωι η σκιαμαχια, ου συνορω. 1.1.487
ωσπερ αν ει τις υπο φρενιτιδος παραπαιων συμπεπλεχθαι νομιζοι τινι μηδενος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

προσπαλαιοντος, ειτα κατα σπουδην εαυτον καταβαλων τον προσμαχομενον οιοιτο,
τοιουτον τι πεπονθεν ο σοφος λογογραφος αναπλασσων υπονοιας, ας ημεις ου
γινωσκομεν, και σκιαις προσμαχομενος, ας δια των λογισμων των ιδιων
ανετυπωσατο. 1.1.488 Ειπατω γαρ, τις η αναγκη τον ομολογουντα υιον εκ πατρος
"1γεγεννησθαι"2 εις δυο αγεννητων υποληψεις εκφερε σθαι; η τινος μαλλον εστι
δυο κατασκευαζειν αγεννητα, του τον υιον ψευδωνυμως λεγεσθαι κατασκευαζοντος
η του δια 1.1.489 βεβαιουμενου τηι προσηγοριαι την φυσιν επαληθευεσθαι; ο γαρ την
αληθη γεννησιν του υιου μη δεξαμενος, ειναι δε ολως ομολογων, οικειοτερον αν
υπονοηθειη αγεννητον λεγειν τον οντα μεν, μη δια γεννησεως δε το ειναι εχοντα· ο
δε το γνωριστικον ομοιωμα της του μονογενους υπο στασεως αυτο το γεννητως
αυτον εκ του πατρος υποστηναι διοριζομενος, πως αν εις το αγεννητον αυτον
οιεσθαι παρε 1.1.490 νεχθειη; καιτοι καθ' υμας τους σοφους, εως αν κρατηι το μη
"1γεννηθηναι"2 παρα του πατρος τον υιον, ενι τινι τροπωι των υπο του αγεννητου
σημαινομενων και αυτος αγεννητος κυριως ονομασθησεται. επειδη γαρ τα μεν
τικτομενα τα δε κατασκευαζομενα γινεται, το μη δια γεν νησεως υφεστος ουδεν
κωλυει αγεννητως υφεσταναι λεγειν 1.1.491 κατα μονον το της γεννησεως
σημαινομενον. τουτο δε ο υμετερος περι του κυριου κατασκευαζει λογος ο κτισμα
ειναι διοριζομενος. ουκουν καθ' υμας ω σοφωτατοι αγεν νητος ο μονογενης εκ της
τοιαυτης ακολουθιας ονομασθη σεται, ου κατα το ημετερον δογμα, και ευρισκεται
υμιν 20η δικη20, ηντινα και λεγεις δικην, 20τοις υμετεροις καθ' υμων
επιψηφιζουσα20. 1.1.492 Ευκαιρον γαρ εκ του βορβορου των εκειθεν λογων
προσπτυσαι τηι βδελυριαι του δογματος. και γαρ και το ετερον μερος των κατα το
διλημματον τεθεντων αυτωι της ισης εχεται παραπληξιας. 20η μιαν20, φησι, 20και
μονην αναρχον ομολογουντες ουσιαν ειτα ταυτην εις πατερα και υιον τηι γεννησει
περιγραφον τες αυτην παρ' εαυτης γεγεννησθαι την αγεν 1.1.493 νητον ουσιαν
φησετε20. τις αυτη παλιν η καινη τερατολογια; πως αυτος τις υφ' εαυτου γενναται,
εαυτον πατερα εχων και υιος εαυτου παλιν γινομενος; τις η ναυτια, τις η παραφορα,
στρεφεσθαι εαυτοις επι το κατω τον οροφον και υπερ κεφαλης το εδαφος εχειν; ο οι
υπο μεθης καρηβαρουντες νομιζουσι και βοωσι και διατεινονται μητε την γην
αυτοις πεπηγεναι φευγειν τε και τους τοιχους και εν κυκλωι περιδινεισθαι τα παντα
και μηδεμιαν εχειν 1.1.494 τα φαινομενα στασιν. ταχα τοινυν εν τοιουτωι σαλωι την
ψυχην εχων ο λογογραφος συνεγραφε και ελεειν προσηκει μαλλον επι τοις
γεγραμμενοις αυτον η βδελυττεσθαι. τις γαρ ουτω των θειων δογματων ανηκοος, τις
ουτω πορρω των της εκκλησιας μυστηριων εστιν, ως την τοιαυτην εν νοιαν κατα
της πιστεως δεξασθαι; μαλλον δε μικρον ισως το τοιουτον λεγειν, το μηδενα κατα
της πιστεως την ατο 1.1.495 πιαν ταυτην υπονοησαι. αλλα τις επι της ανθρωπινης φυ
σεως η αλλου τινος των δι' αισθησεως καταλαμβανο μενων, επειδαν το κοινον της
ουσιας ακουσηι, η αναρχα υπονοει παντα, οσα τωι λογωι της ουσιας αλληλοις συμφε
ρεται, η αυτο τι εξ εαυτου γινεσθαι λεγει και τικτειν αμα εαυτο και υφ' εαυτου
γεννασθαι; 1.1.496 Ὁ πρωτος ανθρωπος και ο εξ εκεινου γεγονως δια φορως
εκατεροι το ειναι εχοντες, ο μεν εκ συνδυασμου των γονεων, ο δε εκ της του χου
διαπλασεως, και δυο ειναι πιστευονται και τωι λογωι της ουσιας απ' αλληλων ου δια
σχιζονται, και ουτε αναρχοι δυο ουσιαι αλληλαις αντι παρεξαγεσθαι λεγονται ουτε ο
ων υπο του οντος γεννασθαι, ουτε εις οι δυο ποτε ενοηθησαν εν τηι τοιαυτηι
τερατολογιαι του λογου, ως εαυτου πατερα και εαυτου παλιν υιον αμ φοτερους
νομιζεσθαι· ανθρωπος γαρ και ουτος κακεινος, και ο λογος της ουσιας επι των δυο
κοινος· θνητος εκα τερος, λογικος ομοιως, νου και επιστημης δεκτικος ωσαυ 1.1.497
τως. ει ουν ο της ανθρωποτητος λογος επι του Ἀδαμ και του Ἄβελ τωι
παρηλλαγμενωι της γεννησεως ουχ υπαλλασσεται, ουδεμιαν ουτε της ταξεως ουτε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

του τροπου της υπαρξεως τηι φυσει την παραλλαγην εμποιουντων, αλλ' ωσαυτως
εχειν τηι κοινηι των νηφοντων συγκαταθεσει διω μολογηται και ουδεις <αν> αντειποι
τουτωι μη σφοδρα του ελλεβορου δεομενος, τις η αναγκη κατα της θειας φυσεως το
παραλογον τουτο της εννοιας κατασκευαζεσθαι; 1.1.498 Πατερα και υιον παρα της
αληθειας ακουσαντες εν δυο τοις υποκειμενοις την ενοτητα της φυσεως
εδιδαχθημεν, υπο τε των ονοματων φυσικως [δια] της προς αλληλα σχε σεως
σημαινομενης και υπ' αυτης παλιν της του κυριου 1.1.499 φωνης. ο γαρ ειπων Ἐγω
και ο πατηρ εν εσμεν, τι αλλο η το τε μη αναρχον εαυτου δια της του πατρος
ομολογιας παριστησιν και το κοινον σημαινει της φυσεως δια της προς τον πατερα
ενοτητος; ως αν, οιμαι, δια των ειρη μενων της εφ' εκατερα των αιρεσεων
παρατροπης ο της πιστεως καθαρευοι λογος, μητε του Σαβελλιου χωραν εχοντος εις
συγχυσιν αγειν την των υποστασεων ιδιοτητα, φανερως του μονογενους εαυτον απο
του πατρος διακρι ναντος εν τωι ειπειν Ἐγω και ο πατηρ, μητε του Ἀρειου το ξενον
της φυσεως κατασκευαζειν ισχυοντος, της αμφοτε ρων ενοτητος ου προσιεμενης την
κατα φυσιν διαιρεσιν. 1.1.500 ουδεν γαρ αλλο τι εστιν εν τωι λογωι τουτωι το δια της
ενοτητος επι πατρος και υιου σημαινομενον πλην κατα την ουσιαν αυτην· τα γαρ
λοιπα των αγαθων, οσα επιθεωρειται τηι φυσει, κοινα προκεισθαι πασιν ειπων τις και
τοις δια κτισεως γεγενημενοις ουχ αμαρτησεται. οιον Οικτιρμων και ελεημων ο
κυριος, παρα του προφητου λεγεται. ταυτα βου 1.1.501 λεται παλιν ο κυριος και ημας
γινεσθαι τε και ονομα ζεσθαι· Γινεσθε γαρ οικτιρμονες και Μακαριοι οι ελεη μονες
και οσα τοιαυτα. αρ' ουν, ει τις δια προσοχης και επιμελειας τωι θειωι βουληματι
εαυτον ομοιωσας αγαθος η οικτιρμων και ελεημων εγενετο η πραος και ταπεινος τηι
καρδιαι, καθως μεμαρτυρηνται πολλοι των αγιων εν τοις προτερημασι τουτοις
γενομενοι, παρα τουτο εν εισι προς τον θεον η δια τινος τουτων προς αυτον
συναπτομενοι; ουκ εστι ταυτα. το γαρ μη εν πασι ταυτον εν ειναι προς τον 1.1.502 τηι
φυσει διηλλαγμενον ου δυναται. δια τουτο ανθρωπος προς ανθρωπον εν γινεται,
οταν δια προαιρεσεως, καθως ειπεν ο κυριος, τελειωθωσιν εις το εν, της φυσικης
συνα φειας την κατα προαιρεσιν ενοτητα προσλαβουσης. και ο πατηρ και ο υιος εν
εισι, της κατα την φυσιν και την προαιρεσιν κοινωνιας εις το εν συνδραμουσης. ει δε
τωι θεληματι μονωι συνηρμοσμενος κατα την φυσιν διηιρητο, πως εμαρτυρει εαυτωι
την προς τον πατερα ενοτητα, τωι κυριωτατωι διεσχισμενος; 1.1.503 Ἀκουσαντες
τοινυν οτι Ἐγω και ο πατηρ εν εσμεν, το τε εξ αιτιου τον κυριον και το κατα την
φυσιν απαραλ λακτον του υιου και του πατρος εκ της φωνης επαιδευ θημεν, ουκ εις
μιαν υποστασιν την περι αυτων εννοιαν συναλειφοντες, αλλα φυλασσοντες μεν
διηιρημενην την των υποστασεων ιδιοτητα, ου συνδιαιρουντες δε τοις προσωποις
την της ουσιας ενοτητα, ως αν μη δυο ετερογενη πραγματα εν τωι της αρχης λογωι
υπολαμβανοιτο και δια τουτου παρ 1.1.504 οδον λαβοι των Μανιχαιων το δογμα. το
γαρ κτιστον και το ακτιστον εκ διαμετρου προς αλληλα την κατα το σημαινομενον
εναντιωσιν εχει. ει ουν τα δυο <εν> ταις αρχαις ταχθειη, κατα το λεληθος ημιν ο
μανιχαισμος εις την εκκλησιαν του θεου εισφθαρησεται. λεγω δε ταυτα ζηλωι 1.1.505
των εναντιων περιεργοτερον κατεξεταζων τον λογον. και ουδεις αν ισως αντειποι
μη εγγυς του εικοτος την θεωριαν προαγεσθαι, οτι δυνατου οντος του κτιστου κατα
το ισον τωι ακτιστωι αντιστησεται πως το ετερογενες τηι φυσει τωι μη ωσαυτως κατα
την ουσιαν εχοντι, και εως αν μηθετερωι αυτων επιλιπηι η δυναμις, εις ασυμφωνον
τινα στασιν προς αλληλα τα δυο διενεχθησεται· πασα γαρ αναγκη καταλ ληλον ειναι
και οικειαν ομολογειν τηι φυσει και την προ αιρεσιν, και ει ανομοιως εχοιεν κατα
την φυσιν, ανομοια 1.1.506 ειναι και τα θεληματα. της δε δυναμεως εφ' εκατερων
ικανως εχουσης, ουθετερον ατονησει προς την εκπληρωσιν του ιδιου θεληματος· και
ει τοσουτον εκατερον δυναιτο, οσον και βουλεται, εις αμφηριστον εκατεροις η αρχη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

κατα στησεται, τωι ανενδεει της δυναμεως εις το αντιπαλον προι 1.1.507 ουσα. και
ουτω το των Μανιχαιων δογμα παρεισδυσεται, δυο τινων εναντιων αλληλοις εν τωι
λογωι της αρχης αντι φανεντων, τωι διαλλασσοντι της φυσεως και της προαιρεσεως
προς το αντικειμενον διατμηθεντων. και γινεται αυτοις η της ελαττωσεως
κατασκευη των Μανιχαικων δογματων αρχη. το γαρ της ουσιας ασυμφωνον εις δυο
αρχας περι ΐστησι το δογμα, καθως ο λογος υπεδειξε, τωι κτιστωι και τωι ακτιστωι
διηιρημενας. 1.1.508 Ἀλλα ταυτα μεν ισως βεβιασμενην εχοντα την του ατοπου
κατασκευην οι πολλοι αιτιασονται και ουδε γεγρα φθαι το παραπαν μετα των
λοιπων αξιωσουσιν. εστω ταυτα· ουδε ημεις αντιλεγομεν. ουδε γαρ κατ' οικειαν
ορμην, αλλα δια τους αντιμαχομενους εις την τοιαυτην περιεργιαν εκβαλειν τον
λογον εκ της ακολουθιας προηχθημεν. ει δε ου χρη ταυτα λεγειν, πολυ προτερον
σιωπασθαι προσηκει των εναντιων τον λογον τον της τοιαυτης αντιρρησεως τας
αφορμας παρεχομενον. ου γαρ εστιν ετερως επισχειν τον τοις πονηροις αντιλεγοντα,
μη την υποθεσιν εξελοντα της 1.1.509 αντιρρησεως. πλην ηδεως αν συμβουλευσαιμι
τοις ουτω διακειμενοις μικρον τι της φιλονεικιας εξω γενεσθαι και μη λιαν εκθυμως
των οικειων υπερμαχειν υποληψεων, αις ηδη προειλημμενοι τυγχανουσι, μηδε
πανταχοθεν αναζητειν, οπως αν το πλεον εχοιεν των αντιτεταγμενων, αλλ' ως υπερ
ψυχης οντος του δρομου, μονωι τωι συμφεροντι πειθεσθαι και τηι αληθειαι διδοναι τα
νικητηρια. ει τοινυν του φιλο νεικειν τις αποστας αυτον εφ' εαυτου διασκοποιτο τον
λογον, ου χαλεπως ευρησει την εμφαινομενην ατοπιαν τωι δογματι. 1.1.510
Ὑποθωμεθα γαρ συγχωρεισθαι κατα τον λογον των υπεναντιων την
20αγεννησιαν20 ουσιαν ειναι και παλιν ωσ αυτως την γεννησιν εις ουσιαν
αναλαμβανεσθαι. ουκουν ει τις ακριβως τηι διανοιαι των λεγομενων ακολουθησειε,
το Μανιχαικον αυτοις δογμα δια της οδου ταυτης αναπλασθη σεται, ειπερ κακου
προς αγαθον και φωτος προς σκοτος και παντων των τοιουτων κατα το εναντιον της
φυσεως την 1.1.511 αντιθεσιν δογματιζειν τοις Μανιχαιοις δοκει. και οτι ταυτα
αληθη λεγω, ραιδιως οιμαι συνθησεσθαι τον μη ραιθυμως παραδραμοντα τον λογον.
ουτωσι δε διασκε ψωμεθα. εκαστωι των υποκειμενων προσφυη τινα παντως
επιθεωρειται γνωρισματα, δι' ων το ιδιαζον της υποκει μενης επιγινωσκεται
φυσεως, ειτε επι της των ζυων δια φορας εξεταζοις τον λογον ειτε και επι των
αλλων απαν των. ου γαρ τοις αυτοις το ξυλον και το ζωιον χαρακτη ριζεται, ουδε εν
τοις ζυοις επικοινωνει τα του ανθρωπου γνωριστικα σημεια προς την αλογον φυσιν,
ουδ' αυ παλιν τα αυτα δεικνυσι την τε ζωην και τον θανατον, αλλ' επι παντων
απαξαπλως, καθως ειρηται, αμικτος τις εστι και ακοινωνητος η των υποκειμενων
διακρισις, ουδεν τοις των επιθεωρουμενων γνωρισμασι δια τινος κοινωνιας
συγχεομενη. 1.1.512 κατα τοινυν την ακολουθιαν ταυτην εξετασθητω των υπε
ναντιων ο λογος. την 20αγεννησιαν20 ουσιαν φασι και την γεννησιν ωσαυτως εις
ουσιαν αναγουσιν. αλλ' ωσπερ αν θρωπου και λιθου ετερα και ου τα αυτα
γνωρισματα (ου γαρ αν τον αυτον αποδοιης εκατερου λογον εμψυχου τε και αψυχου
το τι εστιν οριζομενος), ουτω παντως αλλοις μεν γνωριζεσθαι τον αγεννητον
σημειοις δωσουσιν, ετεροις δε τον γεννητον. ουκουν θεωρησωμεν τα ιδιαζοντα του
αγεν νητου θεου οσα ευσεβως λεγειν τε και νοειν παρα της αγιας γραφης περι αυτου
μεμαθηκαμεν. 1.1.513 Τινα ουν εστι ταυτα; ουδενα οιμαι των Χριστιανων αγνοειν
οτι αγαθος οτι χρηστος οτι αγιος δικαιος τε και οσιος αορατος τε και αθανατος,
φθορας τε και τροπης και αλλοιωσεως ανεπιδεκτος, δυνατος σοφος ευεργετης κυ
ριος κριτης παντα τα τοιαυτα. τι γαρ δει τοις ομολογου 1.1.514 μενοις ενδιατριβοντα
παρατεινειν τον λογον; ει ουν ταυτα εν τηι αγεννητωι φυσει καταλαμβανομεν, το δε
γεννηθηναι τωι μη γεννηθηναι υπεναντιως εχει κατα την εννοιαν, αναγκη πασα
συνθεσθαι τους την αγεννησιαν και την γεννησιν ου σιαν ειναι οριζομενους κατα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

λογον της του γεννητου προς το αγεννητον αντιθεσεως και τα γνωριστικα σημεια
της γεννητης ουσιας υπεναντιως εχειν τοις επιθεωρουμενοις τηι 1.1.515 αγεννητωι
φυσει. ει γαρ τα αυτα λεγοιεν, ουκετι το ετε ροιον της των υποκειμενων φυσεως δια
της ταυτοτητος των επιθεωρουμενων συστησεται. των γαρ ετεροιως εχοντων ετερα
χρη παντως ειναι και τα γνωρισματα οιεσθαι, οσα δε ωσαυτως κατα τον λογον της
ουσιας εχει, τοις αυτοις δηλαδη σημειοις χαρακτηριζεται. ει μεν ουν τα αυτα και τωι
μονογενει προσμαρτυρουσιν, ουδεμιαν, καθως ειρηται, 1.1.516 περι το υποκειμενον
διαφοραν εννοουσιν. ει δε τοις βλα σφημοις επιμενοιεν λογοις και το
παρηλλαγμενον της φυσεως εν τηι διαφοραι του γεννητου και του αγεννητου
κατασκευα ζοιεν, ευκολον συνιδειν παντως το εκ της ακολουθιας ανα φαινομενον,
οτι, κατα την των ονοματων αντιθεσιν και της φυσεως των υπο των ονοματων
σημαινομενων υπεναντιως εχειν προς εαυτην νομισθεισης, αναγκη πασα και τα επι
θεωρουμενα εκατεροις προς το εναντιον διενεχθηναι, ωστε των επι του πατρος
λεγομενων τα αντικειμενα τωι μονογενει εφαρμοζεσθαι, θεοτητος αγιασμου
αγαθοτητος αφθαρσιας αιδιοτητος και ει τι αλλο τον επι παντων θεον δια των
ευσεβων ημιν νοηματων παριστησιν· ωστε παντα τα απεμ φαινοντα και εκαστωι των
προς το κρειττον υπειλημμενων αντιδιαστελλομενα της γεννητης ιδια νομιζειν
ουσιας ειναι. 1.1.517 Σαφηνειας δε χαριν προσδιατριπτεον ημιν εστι τωι τοπωι. ωσπερ
τωι θερμωι και τωι ψυχρωι εναντιοις ουσι κατα την φυσιν (υποκεισθω δε τωι λογωι πυρ
τε και κρυσταλλος, εκεινο εκατερον ον οπερ ουκ εστι το ετερον) και τα ιδιως
εκατερωι τουτων επιφαινομενα παρηλλαγμενως εχει παντως προς αλληλα (ιδιον
γαρ του μεν κρυσταλλου η ψυξις, του δε πυρος η θερμοτης), ουτως ειπερ κατα την εν
τοις ονο μασιν εναντιωσιν επι του αγεννητου και γεννητου και η δια των ονοματων
δηλουμενη φυσις προς το αντικειμενον δια σταιη, ουκ ενδεχεται τας δυναμεις των
κατα φυσιν υπεναν τιων ομοιας αλληλαις ειναι, ως ουκ ενδεχεται ουτε εν πυρι την
ψυξιν ουτε εν κρυσταλλωι γενεσθαι την πυρωσιν. 1.1.518 ει ουν εν τηι αγεννητωι
ουσιαι η αγαθοτης νοειται, διεστηκε δε, καθως εκεινοι φασιν, εν τωι λογωι της φυσεως
προς την γεννητην η αγεννητος, συνδιαστησεται παντως και του αγεννητου το ιδιον
απο του κατα το γεννητον ιδιαζοντος· ωστε ει εν εκεινωι το αγαθον, εν τουτωι
νοεισθαι το τωι αγαθωι αντικειμενον. και ουτως ημιν δια των σοφων του των
δογματιστων παλιν ο Μανης αναβιωσεται, την της κακιας φυσιν αντιπαρεξαγων τωι
αγαθωι και τηι των ουσιων ετεροτητι δογματιζων το εν ταις δυναμεσιν αυτων αντικει
μενον. 1.1.519 Ει δε χρη μηδεν υποστειλαμενον μετα παρρησιας 1.1.519 ειπειν,
συγγνωστοτερος τουτων ο Μανης εικοτως αν ειναι νομιζοιτο, ον πρωτον φασι τοις
δογμασι των Μανιχαιων επιτολμησαντα αφ' εαυτου κατονομασαι την αιρεσιν. λεγω
δε ταυτα, ως αν ει τις εχιδνης και ασπιδος την φιλαν θρωποτεραν εκλεγοιτο· πλην
αλλ' επειδη εστι και εν θη ριοις του χειρονος κρισις, ουχι τουτων εκεινους ανεκτοτε
1.1.520 ρους ειναι δοκιμαζομενα τα δογματα δεικνυσιν; ο μεν γαρ συναγορευειν
ᾤετο τωι των αγαθων αιτιωι, ως ουδεμιας κακων αιτιας απ' εκεινου την αρχην
λαβουσης, και δια τουτο εις ετεραν αρχην ιδιαζουσαν των προς το χειρον
αριθμουμενων παντων την αιτιαν ανηψεν οιον απολογου μενος υπερ του θεου των
ολων, ως ουκ ευαγες ον την των αγαθων πηγην και των παρα λογον
πλημμελουμενων επαι τιασθαι, ου συνιεις υπο μικροψυχιας, οτι δυνατον ην μητε
κακων δημιουργον τον θεον οιεσθαι μητε αλλο τι αναρχον 1.1.521 παρα τον θεον
φαντασθηναι. περι ων πολυς ο λογος και ου του παροντος αν ειη καιρου. και ου
χαριν των ειρη μενων εμνησθημεν, οτι εκεινος μεν αφισταν ᾤετο δειν απο του θεου
των ολων την της κακιας αρχην, ουτοι δε κα κεινων χαλεπωτεραν κατασκευαζουσι
την εκτοπον ταυτην 1.1.522 κατα του υιου βλασφημιαν. των μεν γαρ κακων την
φυσιν παραπλησιως εκεινοις δια της κατα την ουσιαν εναντιοτητος δογματιζουσιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

[ον υιον ονομαζουσιν·] εν ωι δε παλιν του τοιουτου πλασματος τον θεον των ολων
δημιουργον αποφαι νονται, παρ' ου φασι την 20γεννησιν20 εργασθεισαν ουσιαν
αλλοτριως εχειν κατα την φυσιν προς τον ποιησαντα, εν τουτωι το πλεον εις
ασεβειαν παρα τους μνημονευθεντας εχουσιν, οτι ου μονον υποστασιν διδοασι τωι
εναντιως προς το αγαθον κατα την φυσιν εχοντι, αλλ' οτι τον αγαθον θεον αλλου
θεου του κατα την φυσιν διηλλαγμενου λε γουσιν αιτιον ειναι, μονονουχι φανερως
βοωντες εν τωι δογ ματι, οτι εστι τι υπεναντιον τηι του αγαθου φυσει, παρ' 1.1.523
αυτου εχον του αγαθου την υποστασιν. της γαρ του πατρος ουσιας αγαθης ειναι
πεπιστευμενης, της δε του υιου δια το μη ωσαυτως εχειν τωι πατρι κατα τον της
φυσεως λογον, καθως δοκει τηι αιρεσει, εν τοις εναντιοις κατα το ακο λουθον
ευρισκομενης, τι δια τουτων κατασκευαζεται; το και υφεσταναι το τωι αγαθωι
αντικειμενον και εξ αυτου του αγαθου υποστηναι το υπεναντιον τηι φυσει. τουτο
φημι και της των Μανιχαιων ατοπιας ειναι φρικτοτερον. 1.1.524 Ει δε αρνουνται τωι
λογωι το βλασφημον, οπερ η ακολουθια του δογματος δεικνυσι, φασι δε των αγαθων
του πατρος τον μονογενη κεκληρονομηκεναι, μη υιον αληθως οντα κατα την των
ευσεβων δοξαν, αλλα δια κτισεως την υποστασιν εχοντα, και τουτο παλιν
κατεξετασωμεν, ει δυ νατον εστι συστηναι κατα τον εικοτα λογον την τοιαυτην
1.1.525 υπονοιαν. εαν γαρ δοθηι κατα τον λογον αυτων μη αλη θως υιον οντα
κεκληρονομηκεναι των παντων τον κυριον, αλλα κτισθεντα και ποιηθεντα των
ομογενων αρχειν, πως καταδεξεται και ου συστασιασει η λοιπη κτισις εκ του
ομοφυλου προς το υποχειριον απωσθεισα, ει μηδεν κατα την φυσιν ελαττον εχουσα
(κτιστη γαρ και αυτη ωσπερ κακεινος) επειτα τωι ομοφυλωι δουλευειν και
υποκυπτειν 1.1.526 καταδικαζοιτο; τυραννιδι γαρ ομοιον το τοιουτο, μη τηι της
ουσιας υπεροχηι το κρατος νεμειν, αλλα μενουσης εν τωι ομοτιμωι της φυσεως
μερισθηναι την κτισιν εις δουλειαν και κυριοτητα, ωστε εν αυτηι το μεν τι αρχειν, το
δε υπο χειριον ειναι, καθαπερ εκ διακληρωσεως τουτου του αξιω ματος συντυχικως
προσγενομενου τωι κατα τον κληρον λα 1.1.527 βοντι την των ομοιων προτιμησιν.
ουδε γαρ ανθρωπος ομοτιμως εχων προς την υποχειριον φυσιν την κατα των
αλογων αρχην εκληρωσατο, αλλα προτερευων τωι λογωι κυριευει των αλλων, τωι
προς το κρειττον αυτωι παρηλ λαχθαι την φυσιν προτεταγμενος. αι δε ανθρωπιναι
δυνα στειαι τουτου χαριν αγχιστροφους εχουσι τας μεταβολας, οτι ου δεχεται το
κατα την φυσιν ομοτιμον μη ισομοιρειν [εν] τωι κρειττονι, αλλα τις εγκειται φυσικη
πασιν επιθυμια 1.1.528 προς το επικρατουν εξισαζεσθαι, οταν ομοφυλον ηι. πως δε
αληθες εσται το παντα δι' αυτου γεγενησθαι, εαν αληθες ηι το και αυτον νον υιον εν
τι των γεγονοτων ειναι; ητοι γαρ και εαυτον πεποιηκως εσται, ινα μη ψευδος το
γεγραμμενον ηι οτι Παντα δι' αυτου εγενετο, και ουτω κατ' αυτων ισχυσει το ατοπον
ο κατα του δογματος ημων εσο φισαντο το αυτον υφ' εαυτου γενεσθαι λεγειν, η
ειπερ τουτο παραλογον και φυσιν ουκ εχον, ασυστατον παν τως εκεινο δειχθησεται,
το την κτισιν πασαν δι' αυτου 1.1.529 γεγενησθαι διισχυριζεσθαι. η γαρ του ενος
υπεξαιρεσις ψευδη τον περι παντων κατασκευαζει λογον, ωστε εκ μεν του κτιστον
ειναι τον μονογενη διοριζεσθαι δυο πονηρων και ατοπων το ετερον παντως ο λογος
ου διαφευξεται, η το μη ειναι παντων αυτον των γεγονοτων αιτιον, ειπερ αυτος
εκεινος υπεξαιροιτο των παντων, ον εν των εργων διισχυριζονται, η το και εαυτου
ποιητην αποδεικνυσθαι, ειπερ μη ψευδεται ο μηδεν των γεγονοτων χωρις εκεινου
γεγενησθαι κηρυξας. 1.1.530 Τα μεν ουν παρ' εκεινων τοιαυτα. ει δε τις τηι
υγιαινουσηι διδασκαλιαι προσεχων εκ της θειας τε και ακηρατου φυσεως τον υιον
ειναι πιστευοι, παντα συνωιδα τωι της ευσεβειας αναφανησεται δογματι, το ποιητην
ειναι των παντων τον κυριον, το βασιλευειν των οντων, ου κατα αποκληρωσιν η
κατα τυραννικην τινα δυναστειαν των ομοφυλων προτεταγμενον, αλλα τηι της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

φυσεως υπερ 1.1.531 οχηι το κατα παντων εχοντα κρατος, και ετι προς του τοις το μη
εις διαφορους αρχας τηι ετεροτητι της φυσεως διηιρημενας το της μοναρχιας δογμα
καταμεριζεσθαι, αλλα μιαν θεοτητα, μιαν αρχην, μιαν των παντων εξουσιαν ειναι
πιστευειν, εν τηι των ομοιων συμφωνιαι της θεοτητος θεω ρουμενης και δια του
ομοιου προς το ομοιον την διανοιαν αγουσης, ως της παντων μεν αρχης, ητις εστιν ο
κυριος, δια του αγιου πνευματος ταις ψυχαις ελλαμπουσης (αμη χανον γαρ αλλως
θεωρηθηναι τον κυριον Ἰησουν, ει μη εν πνευματι αγιωι, καθως φησιν ο αποστολος),
δια δε του κυριου, ος εστιν η παντων αρχη, της επεκεινα πασης αρχης ημιν
ευρισκομενης, ητις εστιν ο επι παντων θεος· ουδε γαρ δυνατον εστιν αλλως το
αρχετυπον αγαθον επι 1.1.532 γνωσθηναι, μη εν τηι εικονι του αορατου φαινομενον.
ωσπερ δε τινα διαυλον ανακαμπτοντες μετα το κεφαλαιον της θεογνωσιας, αυτον
λεγω τον επι παντων θεον, δια των προσεχων τε και οικειων τηι διανοιαι τρεχοντες
εκ του πατρος δια του υιου προς το πνευμα αναχωρουμεν. εν περινοιαι γαρ του
αγεννητου φωτος κατασταντες εκειθεν παλιν το εξ αυτου φως κατα το προσεχες
ενοησαμεν οιον ακτινα τινα τωι ηλιωι συνυφισταμενην, ης η μεν αιτια του ειναι εκ
του ηλιου, η δε υπαρξις ομου τωι ηλιωι, ου χρο νοις υστερον προσγινομενη, αλλ' ομου
τωι οφθηναι τον ηλιον 1.1.533 εξ αυτου συναναφαινομενη· μαλλον δε (ου γαρ
αναγκη πασα τηι εικονι δουλευοντας δουναι τοις συκοφανταις κατα του λογου
λαβην εν τηι του υποδειγματος ατονιαι) ουχι ακ τινα εξ ηλιου νοησομεν, αλλ' εξ
αγεννητου ηλιου αλλον ηλιον ομου τηι του πρωτου επινοιαι γεννητως αυτωι συνεκ
λαμποντα και κατα παντα ωσαυτως εχοντα καλλει δυ ναμει λαμπηδονι μεγεθει
φαιδροτητι και πασιν απαξ τοις περι τον ηλιον θεωρουμενοις. και παλιν ετερον
τοιουτον φως κατα τον αυτον τροπον, ου χρονικωι τινι διαστηματι του γεννητου
φωτος αποτεμνομενον, αλλα δι' αυτου μεν εκλαμπον, την δε της υποστασεως αιτιαν
εχον εκ του πρω τοτυπου φωτος, φως μεντοι και αυτο καθ' ομοιοτητα του
προεπινοηθεντος λαμπον και φωτιζον και τα αλλα παντα 1.1.534 τα του φωτος
εργαζομενον. ουδε γαρ εστι φωτι προς ετερον φως κατ' αυτο τουτο παραλλαγη, οταν
κατ' ουδεν της φωτιστικης χαριτος ενδεον η υστερουμενον φαινηται, αλλα πασηι
τελειοτητι προς το ακροτατον επηρμενον μετα πατρος και υιου θεωρειται, μετα
πατερα και υιον αριθμειται, και δι' εαυτου την προσαγωγην προς το επινοουμενον
φως το εν πατρι και υιωι πασι τοις μετασχειν δυναμενοις χαριζεται. 1.1.535 Ἀλλα
ταυτα μεν εις τοσουτον. επει δε πολυς εστιν ευροων ταις λοιδοριαις και πασης μεν
αρχης κατα σκευην την υβριν ποιουμενος, αντι δε πασης αποδειξεως των
αμφισβητουμενων την λοιδοριαν επαγων, φερε και οσα περι της του αγεννητου
φωνης συκοφαντων τον διδα σκαλον ημων και εις αυτον εκεινον και εις τον λογον
1.1.536 εξυβρισε, βραχεα διελεγχωμεν. παρεθετο του διδασκαλου περι τουτων λεξιν
εχουσαν ουτως· "1Ἐγω δε και την του αγεννητου προσηγοριαν, καν τα μαλιστα δοκηι
ταις εν νοιαις ημων συμβαινειν, αλλ' ουν ως ουδαμου της γραφης κειμενην και
πρωτον στοιχειον ουσαν της βλασφημιας αυτου, σιωπασθαι αν δικαιως αξιαν ειναι
φησαιμι, της πατρος φωνης ισον δυναμενης τωι αγεννητωι· ο γαρ οντως πατηρ και
μονος εξ ουδενος εστιν ετερου, το δε εξ ουδενος 1.1.537 ταυτον εστι τωι αγεννητωι."2
τινα ουν επαγει τοις ειρημενοις αποδειξιν του κακως ειρησθαι τον λογον τουτον
ακουσωμεν. 20την μεν ουν ανωμαλιαν των λογων ην εκ προ πετειας ουχ ηττον η
πονηριας αναιδους τοις εαυτου καταμιγνυσιν εγχειρημασι, τωι της γνωμης
αστηρικτωι και τηι των λογισμων ασθε νειαι περιφερομενος20. ορατε το ευστοχον της
απαν τησεως, ως τεχνικως κατα την λογικην αυτου εντρεχειαν εκεινην διαλυει μεν
των ειρημενων την δυναμιν, αντεισαγει 1.1.538 δε την ευσεβεστεραν υποληψιν.
20ανωμαλος20, φησι, 20τον λογον, προπετης ουχ ηττον η πονηρος την γνωμην,
αστηρικτος τηι των λογισμων ασθε νειαι περιφερομενος20. ποθεν ταυτα και εκ ποιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

αιτιας παροξυνθεις ο την γνωμην εστηριγμενος και τοις λογισμοις υγιαινων φησι;
τινος μαλιστα καταγνους των ειρημενων; οτι την εννοιαν δεχεται του αγεννητου,
την δε φωνην ως κακως εκληφθεισαν παρα των διαστρεφοντων 1.1.539 σιωπης
αξιαν φησι; τι γαρ; μη εν ρημασι και προφοραι το ασφαλες κινδυνευει της πιστεως,
της δε κατα την δια νοιαν ακριβειας λογος ουδεις; η ουχι προηγουμενως τηι καρδιαι
καθαρευειν απο των πονηρων εννοηματων ο της αληθειας παρακελευεται λογος,
ρημασι δε κεχρησθαι προς δηλωσιν των της ψυχης κινηματων, δι' ων αν ηι δυνατον
ενδειξασθαι του νου το απορρητον, ουδεν περι τον τοιονδε 1.1.540 της φωνης ηχον
μικρολογουμενον; ου γαρ το ουτως η ως ετερως ειπειν αιτιον της εν ημιν διανοιας
καθισταται, αλλα το κρυπτον της καρδιας νοημα των τοιωνδε λογων την αιτιαν
ενδιδωσιν· Ἐκ γαρ του περισσευματος, φησι, της καρδιας το στομα λαλει. και των
νοηθεντων ερμηνεα τον λογον ποιουμεθα, ου το εμπαλιν την διανοιαν αφ' ων λε
γομεν συναγειρομεν· καν μεν αμφοτερα συμβαινηι, και νοειν δεξιως και ερμηνευειν,
αρτιος δι' εκατερων ο ανθρωπος, ει δε το ετερον λιποι, ολιγη τωι ιδιωτηι κατα τον
λογον εστιν η ζημια, της κατα ψυχην γνωσεως προς το αγαθον 1.1.541
κατηρτισμενης. Ὁ λαος, φησιν, ουτος τοις χειλεσι με τιμαι, η δε καρδια αυτων πορρω
απεχει απ' εμου, τι τουτωι σημαινων; οτι προτιμοτερα παρα θεωι κριτηι τωι των αλα
λητων στεναγμων επαΐοντι η της ψυχης προς την αληθειαν 1.1.542 σχεσις της εν
ρημασιν ευπρεπειας του λογου. τουτοις μεν γαρ εστι και προς το εναντιον
συγχρησασθαι, κατα την εξουσιαν του φθεγγομενου προς το δοκουν ευκολως υπη
ρετουσης της γλωττης· η δε της ψυχης διαθεσις, οπως αν εχουσα τυχηι, ουτως οραται
τωι εις τα κρυφια βλεποντι. 1.1.543 Τινος ουν χαριν 20ανωμαλος και προπετης ουχ
ηττον η πονηρος ο το20 μεν ευσεβως νοουμενον εκ της του αγεννητου φωνης και
ομολογων και δεχομενος, το δε οσον συντελει προς ασεβειαν τοις <εις> τα δογματα
παρα νομουσι, τουτο σιωπασθαι κελευων; ει μεν γαρ ελεγεν μη 1.1.544 δειν
αγεννητον νοειν τον θεον, ειχεν αν ισως καιρον ταυταις και ετι τουτων
χαλεπωτεραις κατ' αυτου κεχρησθαι ταις λοιδοριαις. ει δε τουτο μεν ομολογει κατα
την κοινην των ευσεβουντων υποληψιν, οιονει δε γνωμην διδωσι διδα σκαλικηι
διαθεσει πρεπουσαν οτι Ἀπεχου της φωνης ταυ της, εις ην εντευθεν η της
καταστροφης υποθεσις την αρχην εχει, την δε εννοιαν εχειν περι του αγεννητον
ειναι τον θεον και δι' ετερων ονοματων κελευει, ουδεν δια 1.1.545 ταυτα των
λοιδοριων τουτων αξιος. η ουχι και παρα της αληθειας ταυτα ποιειν εδιδαχθημεν
μηδε των σφοδρα τιμιων αντεχεσθαι, εαν τι τουτων εις κακον συντεληι; οφθαλμον
δεξιον και ποδα και χειρα ωσαυτως αποτεμνειν κελευων, οταν σκανδαλιζηι τι
τουτων, τι αλλο δια του αινιγματος τουτου ποιειν υποτιθεται η ουχι και τα δο
κουντα καλως εχειν, ει προς τι κακον εξ αβουλιας των χρωμενων απαγει τον
ανθρωπον, αργα και απρακτα ποιει ειναι, ως λυσιτελεστερον ον των προς αμαρτιαν
χειραγωγουν των ακρωτηριασθεντα σωθηναι η τουτων περιεχομενον δι' 1.1.546
αυτων απολεσθαι. τι δε ο μιμητης του Χριστου Παυλος; και αυτος εν τωι βαθει της
σοφιας τα αυτα δογματιζει. ο γαρ παντα καλα προσειπων και μηδεν αποβλητον, ει
μετ' ευχαριστιας μεταλαμβανεται, εστιν οτε δια την συνειδησιν του ασθενουντος
αθετει τινα παλιν, εξ ων απεδεξατο, και παραιτεισθαι κελευει. ει γαρ δια βρωμα,
φησιν, ο αδελφος 1.1.547 μου λυπειται, Ου μη φαγω κρεα εις τον αιωνα. τουτο
τοινυν και ο μιμητης Παυλου ποιει, ος τηι πονηραι της αιρεσεως χρησει δια της του
αγεννητου λεξεως ισχυροποι ουμενην ιδων την απατην των δια του ρηματος τουτου
το ανομοιον δογματιζοντων συνεβουλευε την μεν ευσεβη περι του αγεννητου
διανοιαν ταις ψυχαις διασυζειν, την δε λεξιν ως αμαρτιας γενομενην τοις
απολλυμενοις εφοδιον μη λιαν σπουδαζεσθαι· την γαρ του πατρος προσηγοριαν
κατα τι σημαινομενον και την του αγεννητου σημασιαν ημιν ικανως 1.1.548
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

εμποιειν. πατερα γαρ ακουσαντες τον αιτιον του ειναι τοις πασιν ευθυς ενοησαμεν,
ος ειπερ αλλην τινα υπερκειμενην αιτιαν ειχεν, ουκ αν κυριως πατηρ ωνομασθη, επι
την προνοηθεισαν αιτιαν της κυριας του πατρος κλησεως επαν ιουσης. ει δε αυτος
παντων αιτιος και εξ αυτου τα παντα, καθως φησιν ο αποστολος, δηλονοτι της
εκεινου υπαρξεως ουδεν προεπινοηθηναι δυναται. τουτο δε εστι το αγεννητως ειναι
πιστευεσθαι. 1.1.549 Ἀλλ' ου συγχωρει ταυτα καλως εχειν ο μηδε την αληθειαν
εαυτου πιθανωτεραν ειναι δοκειν αξιων, αλλ' αντινομοθετει και αντιφθεγγεται και
διαχλευαζει τον λογον. η βουλει και τους αφυκτους συλλογισμους και τας ποικιλας
των σοφισματων αναστροφας, δι' ων ελεγχειν οιεται τον 1.1.550 λογον,
επισκεψωμεθα; αλλα δεδοικα μη το μικροπρεπες τε και γλισχρον των ειρημενων
τροπον τινα συνδιαβαληι και τον ευθυνοντα λογον. το γαρ μειρακιοις εις αμιλλαν
προκαλουμενοις συμπλεκεσθαι πλεονα ψογον εκ του προσ φιλονικειν τοις τοιουτοις
ηπερ εκ του νενικηκεναι δοκειν φερει τοις ανδρασι τον επαινον. πλην αλλα
τοιουτον το ειρη μενον εστι. τα γαρ εφ' υβρει ρηθεντα μετα της συνηθους
καλλιφωνιας εκεινης ως αυτωι τε λεγειν προσηκοντα και ημιν εις γυμνασιον
μακροθυμιας προκειμενα σιωπης αξια και ληθης ποιουμεθα· ου γαρ ευπρεπες οιμαι
τα καταγε λαστα των ειρημενων αυτωι τοις παρ' ημων σπουδαζομενοις ενσπειροντας
εις ακοσμους τε και δημωδεις γελωτας την 1.1.551 υπερ της αληθειας διαλυειν
σπουδην. ουδε γαρ εστιν εν τηι ακροασει τουτων διαμειναι αγελαστον, εαν
ακουσωμεν λεγοντος εκ της υψηλης εκεινης και μεγαλοφυους ευγλωτ τιας· 20ωι γαρ
η προσθηκη των λογων εις προσ θηκην τελει βλασφημιας, τουτωι το σιγαν ημισει
μερει του λαλειν εστι κουφοτερον. αλλα20 ταυτα μεν γελασθω παρα των
επισταμενων, ο τι μεν απο δοχης εστιν αξιον, ο τι δε γελωτος· ημεις δε το δριμυ των
συλλογισμων, οις τον ημετερον περισυρει λογον, σκοπησωμεν. 1.1.552 20Ει γαρ ο
πατηρ20, φησι, 20τωι αγεννητωι ταυτον κατα την δυναμιν, τα δε την αυτην εχοντα δυ
ναμιν των ονοματων ταυτον παντως και ση μαινειν πεφυκε, σημαινει δε το
αγεννητον κατ' αυτους το εξ ουδενος ειναι τον θεον, εξ αναγκης και το πατηρ
σημαινει το εξ ουδενος ειναι τον θεον, ουχι δε το γεγεννηκεναι τον υιον20. εκ ποιας
αναγκης, ειπε, το γεγεννηκεναι τον υιον δια της του πατρος φωνης ουκετι
σημαινεται, εαν η αυτη προσηγορια και το αναρχον ημιν του πατρος δι' εαυτης
1.1.553 παραστησηι; ει μεν γαρ αναιρετικον ην του ετερου το ετε ρον κατα την των
αντικειμενων φυσιν, αναγκαιως η του ενος θεσις την αναιρεσιν του λοιπου
κατεσκευαζεν. ει δε το κωλυον εστιν ουδεν τον αυτον και πατερα ειναι και
αγεννητον, εαν δια της του πατρος κλησεως κατα τινα δια νοιαν και το αγεννητον
εννοησωμεν, τις η αναγκη την προς τον υιον σχεσιν δια της του πατρος φωνης
μηκετι γνωρι 1.1.554 ζεσθαι; ουδε γαρ τα λοιπα των ονοματων, οσα την προς αλληλα
κοινωνιαν εχει και δια παντων ταις εννοιαις συμ φερεται, επει και αυτοκρατορα και
αδεσποτον τον βασιλεα καλουμεν και τον αυτον των υποχειριων ηγουμενον, και
ουτε ψευδος εστι περι αυτου λεγειν, οτι η του βασιλεως φωνη σημαινει και το
αδεσποτον, ουτε επαναγκες ειναι φαμεν, ει το αυτοκρατες τε και αναρχον δια ταυτης
της φωνης σημανθειη, μηκετι το κατα των υπηκοων κρατος δια της βασιλειας
σημαινεσθαι· μεσον γαρ εκατερων των υποληψεων ον της βασιλειας το ονομα πη
μεν το αδεσποτον, 1.1.555 πη δε το αρχικον των υποτεταγμενων ενδεικνυται. και
ενταυθα τοινυν, ει μεν εστι τις του πατρος του κυριου πατηρ προεπινοουμενος
ετερος, δειξατωσαν οι την απορρητον αυχουντες σοφιαν, και τοτε συνθησομεθα μη
δυνασθαι του αγεννητου την εννοιαν υπο της του πατρος προσηγοριας 1.1.556
παριστασθαι. ει δε ο πρωτος πατηρ αιτιαν της εαυτου συστασεως υπερκειμενην ουκ
εχει, τωι δε πατρι συνυπα κουεται παντως και του μονογενους η υποστασις, τι μορμο
λυττονται ημας ταις τεχνικαις ταυταις των σοφισματων διαπλοκαις πειθειν, μαλλον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

δε φενακιζειν βουλομενοι, ει το αγεννητον του επι παντων θεου δια της του πατρος
προσ ηγοριας ομολογηθειη της προς τον υιον σχεσεως του πατρος αποσχιζειν την
εννοιαν; 1.1.557 Ἀλλα διαπτυσαντες την παιδιωδη ταυτην και επιπο λαιον αυτων
επιχειρησιν το ως ατοπον παρ' εκεινων προ φερομενον ανδρικως ομολογησωμεν,
οτι και ταυτον σημαινει τωι αγεννητωι το του πατρος ονομα, και το αγεννητον το εξ
ουδενος ειναι τον πατερα παριστησι, και ο πατηρ την περι του μονογενους εννοιαν
συνημμενως δια της σχεσεως μεθ' εαυτου συνεισαγει. και γαρ και ταυτην
προσκειμενην τωι λογωι του διδασκαλου την ρησιν ο δεινος τε και αμαχος ουτος
αγωνιστης των γεγραμμενων εξεκλεψε, τηι αφαιρεσει των ασφαλως ειρημενων
εξευμαριζων εαυτωι την αντιρρησιν. 1.1.558 ο μεν γαρ παρα του διδασκαλου ρηθεις
λογος ουτωσι κατα την λεξιν εχει· "1Ἐγω δε και την του αγεννητου προσηγο ριαν,
καν τα μαλιστα δοκηι ταις εννοιαις ημων συμβαινειν, αλλ' ουν ως ουδαμου της
γραφης κειμενην και πρωτον στοιχειον ουσαν της βλασφημιας αυτων, σιωπασθαι αν
δι καιως αξιαν ειναι φησαιμι, της πατρος φωνης ισον δυνα μενης τωι αγεννητωι προς
το και την περι του υιου εννοιαν 1.1.559 συνημμενως εαυτηι δια της σχεσεως
συνεισαγειν."2 ο δε γενναιος ουτος της αληθειας πρωταγωνιστης το μεν ασφα λειας
ενεκεν τωι λογωι προσκειμενον, λεγω δε το "1και την περι του υιου εννοιαν
συνημμενως εαυτηι δια της σχεσεως συνεισαγειν"2, τουτο μεν υπο της συγγενους
ελευθεριας υφει λετο, και διακλεψας των γεγραμμενων τον λογον τοις υπο λοιποις
συμπλεκεται και ακρωτηριασας τον ειρμον του σω ματος και ως ᾤετο σαθροτερον
εαυτωι και προς την αν τιρρησιν ευεπιβατον καταστησας, ψυχρωι και αδρανει τωι
σοφισματι τους καθ' εαυτον παρακρουεται, το κατα τι κοι νωνουν και δια παντων
την κατα το σημαινομενον κοινωνιαν εχειν κατασκευαζων και τουτωι την
επιπολαιον ακοην συν 1.1.560 αρπαζων. ημων γαρ κατα τι σημαινομενον την του
πατρος ειρηκοτων φωνην και την του αγεννητου σημασιαν παρεχε σθαι, ουτος την
παντελη του σημαινομενου μεταληψιν απο της συνηθους των ονοματων εμφασεως
ποιησαμενος εις ατοπον δηθεν εκβαλλει τον λογον, ως ουκετι την προς τον υιον
σχεσιν της προσηγοριας ταυτης ενδεικνυμενης, ει και 1.1.561 το του αγεννητου
νοημα δια τουτου σημαινοιτο. ωσπερ αν ει τις δυο εννοιας περι του αρτου μαθων,
οτι τε απο σιτου συνεστηκε και οτι τροφη τωι χρωμενωι γινεται, μαχοιτο προς τον
λεγοντα τωι ομοιωι τροπωι των σοφισματων κατ' αυτου χρωμενος, οτι αλλος λογος
εστι της εκ του σιτου συστασεως και ο της τροφης παλιν ετερος. ει ουν δοθειη το εκ
του σιτου ειναι τον αρτον, ουκετι αυτο τουτο και τροφη κυριως ονομασθησεται.
τοιαυτη του συλλογισμου η 1.1.562 διανοια. 20ει γαρ το αγεννητον20, φησιν, 20υπο
της του πατρος προσηγοριας σημαινεται, ουκετι το γεγεννηκεναι τον υιον η φωνη
αυτη παριστη σιν20. αλλ' ευκαιρον ισως την σεμνην εκεινην του κωλου περιοδον
και παρ' ημων επαχθηναι τωι λεγομενωι· 20πρεπει γαρ τοις τοιουτοις παντως
τοιαυτα, οτι πλεον αν εσχε προς το δοκειν σωφρονειν, ει παντελει σιωπηι ταυτην
ωριζε την ασφαλειαν. ωι γαρ η προσθηκη των λογων εις προσθηκην τελει
βλασφημιας, μαλλον δε της εσχατης ανοιας, τουτωι το σιγαν ουχ ημισει μερει, αλλα
τωι παντι του λαλειν εστι κουφοτερον20. 1.1.563 Ταχα αν τις αυτον μαλλον εκ των
καθ' εαυτον προσ αγαγοιτο προς την των λεγομενων αληθειαν. και δη καταλιποντες
το κατηγκυλωμενον της των σοφισματων πλο κης ιδιωτικωτερον τε και κοινοτερον
περι του προκειμενου διαλεξωμεθα. ο σος πατηρ, ω Ευνομιε, παντως ανθρωπος ην,
αλλ' ο αυτος ουτος και σοι του ειναι γεγονεν αιτιος. 1.1.564 αρ' ουν εχρησω ποτε τωι
σοφωι τουτωι και επ' εκεινου, ωστε τον πατερα τον σον, ει τον της φυσεως ορισμον
δεχοιτο, δια το ανθρωπος ειναι μηκετι δυνασθαι την προς σε σχεσιν αποσημαινειν;
χρηναι γαρ παντως των δυο το ετερον, η ανθρωπον ειναι η Ευνομιου πατερα. ειτα
σοι μεν ουκ εξεστι μη κατα το οικειον της σημασιας προφερεσθαι τα 1.1.565 των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

οικειων ονοματα, αλλα καν υβρεως γραψαιο τινα τον χλευαστικως εις σε δια της
των ονοματων υπαλλαγης δια παιζοντα, θεου δε καταπαιζων ου φριττεις και
διαγελων 1.1.566 τα δογματα των μυστηριων ακινδυνως γελαις; ως γαρ ο σος πατηρ
και την προς σε δεικνυσιν οικειοτητα και το ανθρωπος ειναι ουδεν δια τουτου
κωλυεται, και ουκ αν τις των σωφρονουντων αντι του πατερα σου προσειπειν τον
γεν νησαντα, ο δε του ανθρωπου τον ορισμον αποδοιη, η παλιν περι του γενους
ερωτηθεις και ομολογησας το ειναι αν θρωπον, κωλυεσθαι λεγοι δια της ομολογιας
ταυτης το και 1.1.567 σον αυτον ειναι πατερα, ουτως και επι του θεου των ολων ο
μεν ευσεβης και το αγεννητως αυτον ειναι σημαινεσθαι δια της προσηγοριας του
πατρος ουκ αρνησεται, και την προς τον υιον οικειοτητα καθ' ετερον ενδεικνυσθαι
σημαι νομενον· ο δε καταγελων της αληθειας ουκετι το γεγεννη κεναι τον υιον την
του πατρος προσηγοριαν λεγει σημαινειν, εαν και το αγεννητον αυτον ειναι δια της
αυτης φωνης διδασκωμεθα. 1.1.568 Ἔτι δε και τουτο προς ελεγχον της των
ρηθεντων ατοπιας συμπαραλαβωμεν, οπερ ουδενα φημι ουδε των κο μιδηι νηπιων
υπο γραμματιστηι και παιδαγωγωι προς την ονοματικην τεχνολογιαν εναγομενον
αγνοειν. τις γαρ ουκ οιδεν, οτι των ονοματων τα μεν απολυτα τε και ασχετα, 1.1.569
τα δε προς τινα σχεσιν ωνομασμενα εστιν; αυτων δε του των παλιν εστιν α κατα την
των χρωμενων βουλησιν επιρ ρεπως προς εκατερον εχει, α εφ' εαυτων μεν λεγομενα
την απλην ενδεικνυται δυναμιν, μετατιθεμενα δε πολλακις των προς τι γινεται. και
ινα μη τοις πορρω των προκειμενων υποδειγμασι χρωμενος επιμηκυνω τον λογον,
εξ αυτων των 1.1.570 δογματων ο λεγω σαφηνισθησεται. ο θεος και πατηρ και
βασιλευς λεγεται και μυριοις ονομασιν αλλοις παρα της αγιας γραφης ονομαζεται.
εστι τοινυν εκ των ονοματων τουτων το μεν απλως ουτως εφ' εαυτου μεμνημενον
απο λυτως ειπειν οιον αφθαρτος αιωνιος αθανατος και ει τι αλλο τοιουτον· ταυτα
γαρ, καν μηδεν ετερον συνυπακουηται νοημα, απηρτισμενην τινα περι θεου την
διανοιαν εν εαυ 1.1.571 τοις περιγραφει. ετερα δε των ονοματων το προς τι χρη
σιμον αποσημαινει μονον ως βοηθος και υπερασπιστης και αντιληπτωρ και οσα της
τοιαυτης σημασιας ευρισκεται, ων εαν υφεληις το της βοηθειας δεομενον, ηργησεν η
εμφαι νομενη τωι ονοματι δυναμις. εστι δε τινα, καθως προει ρηται, και εφ' εαυτων
και μετα των προς τι λεγομενα οιον το θεος και το αγαθος και οσα τοιαυτα. ου γαρ
μεχρι 1.1.572 παντος εν τωι απολυτωι τουτων διαμενει η εννοια. ο γαρ καθολου θεος
ιδιος του επικαλουμενου πολλακις γινεται, καθως εστι των αγιων ακουειν
ιδιοποιουμενων την αδεσποτον φυσιν. Ἅγιος κυριος ο θεος, εως τουτου το ασχετον.
αλλ' ο προσθεις το ημων, ουκετι εδωκεν εφ' εαυτου νοεισθαι το ονομα, τηι προς
εαυτον σχεσει το σημαινομενον οικειωσας. παλιν Ἀββα ο πατηρ, το πνευμα βοαι·
αυτη εστιν η της 1.1.573 μερικης σχεσεως απολελυμενη φωνη. αλλα και πατερα
ημων τον πατερα τον εν τοις ουρανοις καλειν προσετα χθημεν· αυτη παλιν η
σχετικη σημασια. ωσπερ τοινυν τον καθολου θεον εαυτου τις ποιησαμενος ουδεν την
επι παντων αξιαν ημαυρωσεν, ουτως ουδεν εστι κωλυμα τον πατερα [και] τον εξ
αυτου τον πασης κτισεως πρωτοτοκον αναδειξαντα ομου το γεγεννηκεναι τον υιον
δια της του πατρος προσηγοριας σημαινειν και το μη εξ αιτιας υπερ 1.1.574 κειμενης
ειναι δια της αυτης ερμηνευειν φωνης. ο γαρ τον πρωτον πατερα ειπων τον του
παντος προεπινοουμενον ενεδειξατο, ου το επεκεινα [ουτος εκεινος] <ουκ> εστιν ...
ουκ εχων ο τι προ εαυτου ιδηι ουδε εις ο τι περας μεθ' εαυτον καταληξηι, αλλα
πανταχοθεν επισης αει ων και τελους ορον και αρχης εννοιαν τηι απειριαι της ζωης
διαβαινων πασηι προσηγοριαι συνυπακουομενον εχει και το αΐδιον. 1.1.575 Ἀλλ' ου
δεχεται τον ιδιωτισμον τουτον ο πολυς εν ταις των αληπτων θεωριαις Ευνομιος
ουδε διπλουν επι του πατρος ειναι το σημαινομενον τιθεται, εν μεν το εξ εκεινου τα
παντα και προ παντων τον υιον <τον> μονογενη, δι' ου τα παντα, σημαινεσθαι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

ετερον δε το μηδεμιαν αυτον υπερ 1.1.576 κειμενην αιτιαν εχειν. αλλα καν εκεινος
διαπτυηι τον λογον, ημεις παρ' ουδεν τον γελωτα τον χλευαστικον ποιησαμενοι
θαρρουντες αποκρινουμεθα οπερ ειρηκαμεν ηδη, οτι και ταυτον εστιν ο πατηρ τωι
αγεννητωι και το γεγεννηκεναι τον υιον σημαινει και το εξ ουδενος ειναι
παριστησιν. 1.1.577 Ὁ δε και επαγωνιζεται τοις ειρημενοις και φησι (και μεντοι και
προς τουναντιον αναστρεφει παλιν ο λογος)· 20ει γαρ δια το γεγεννηκεναι τον υιον
ο θεος εστι πατηρ, κατα ταυτον δε σημαινομενον πατηρ εστι και αγεννητος, δια το
γεγεννηκεναι τον υιον ο θεος εστιν αγεννητος, πριν δε γεννησαι του τον ουκ ην
αγεννητος20. ιδωμεν τοινυν και τον της αναστροφης αυτου λογον, πως προς
τουναντιον αναλυων την του προτερου σοφισματος συνθεσιν παλιν ημας και δια
του 1.1.578 του ταις αφυκτοις αναγκαις περιστοιχιζεται. ο προτερος ειχε
συλλογισμος τουτο το ατοπον· ει ο πατηρ σημαινει το εξ ουδενος ειναι τον θεον, εξ
αναγκης το γεγεννηκεναι τον υιον ουκετι ενδειξεται. ουτος δια της προς τουναντιον
αναστροφης ετεραν ημιν ατοπιαν κατα του ημετερου δογ ματος επαγγελλεται. τις
ουν η του εκει δειχθεντος ανα λυσις; 20ει δια το γεγεννηκεναι20, φησι, 20τον υιον ο
1.1.579 θεος εστι πατηρ20. τουτο ημιν ο προτερος συλλογισμος ου παρεστησεν, αλλα
το μεν μη δυνασθαι, ει το αγεννητον δια του πατρος σημανθειη, και την προς τον
υιον σχεσιν σημαινειν η ακολουθια του συλλογισμου δηθεν εδεικνυεν, το δε δια
τουτο τον θεον ειναι πατερα, διοτι γεγεννηκε τον υιον, ουδε η του προτερου
σοφισματος κατασκευη διωρι σατο. τι ουν εστι το αναστρεφομενον υπο της
διαλεκτικης τε και τεχνικης αγχινοιας, ουπω συνιημι. 1.1.580 Πλην αλλα
σκοπησωμεν την των ειρημενων διανοιαν. 20ει δια το γεγεννηκεναι τον υιον ο θεος
εστιν αγεννητος, πριν δε γεννησαι, τουτον ουκ ην αγεννητος20. παλιν ετοιμος προς
το ειρημενον και απλους της αληθειας ο λογος, οτι και το γεγεννηκεναι τον υιον η
του πατρος ενδεικνυται κλησις, καθως ημιν εν τοις προ ειρημενοις προαποδεδεικται,
και το μη εξ αιτιας νοεισθαι 1.1.581 τινος τον γεννησαντα. εαν μεν γαρ προς το εξ
αυτου βλε πηις, η του μονογενους υποστασις δια της του πατρος προσ ηγοριας
γνωριζεται· εαν δε το προ αυτου εξεταζηις, η του πατρος κλησις το αναρχον του τον
υιον γεγεννηκοτος εν δεικνυται. το δε λεγειν οτι 20πριν γεννησαι τον υιον ουκ ην
αγεννητος20 ο θεος διπλην φερει την κατηγο ριαν τωι λογογραφωι, της τε καθ' ημων
συκοφαντιας και της κατα του δογματος υβρεως· το τε γαρ μητε παρα του
διδασκαλου ρηθεν μητε μην παρ' ημων ως ομολογουμενον διασυρει και τον θεον
φησιν υστερον ποτε γεγενησθαι πα 1.1.582 τερα, αλλο τι οντα προτερον δηλαδη και
ου πατερα. δι' ων γαρ το ατοπον δηθεν του ημετερου λογου καταχλευαζει, την
εαυτου περι το δογμα παρανομιαν βοαι. ως γαρ ομο λογουμενον εχων οτι προτερον
αλλο τι ων μετα ταυτα κατα προκοπην εγενετο τε και ωνομασθη πατηρ, τουτο φησιν
οτι πριν γεννησαι τον υιον και δια τουτο κληθηναι πατηρ, ουδε αγεννητος ην, ειπερ
η αγεννησια τηι του πατρος εν 1.1.583 νοιαι γνωριζεται. τουτο οσην εχει την ανοιαν,
ουδεν οιμαι δειν του ελεγχοντος· ικανως γαρ και δι' εαυτου παριστησι τοις γε νουν
εχουσιν. ει γαρ αλλο τι ην ο θεος προ του γενεσθαι πατηρ, τι ερουσιν οι προσταται
του δογματος; εν ποιαι καταστασει θεωρεισθαι φησουσι; τι ονομα τηι τοτε διαγωγηι,
παις νηπιον βρεφος μειρακιον; η τουτων μεν ερουσιν ουδεν το περιφανες ισως της
ατοπιας ερυθριωντες, τελειον δε αυτον εξ αρχης ειναι ουκ απαρνησονται; ειτα πως
τελειος ο μηπω πατηρ ειναι δυναμενος; η το μεν ισχυειν ουκ αφαιρησονται, φησουσι
δε μη πρεπειν ομου τωι 1.1.584 ειναι αυτον και πατερα ειναι; και ει μη καλον μηδε
πρεπον αυτωι το εξ αρχης ειναι πατερα τοιουτου παιδος, πως προιων το μη καλον
επεκτησατο; αλλα καλον εστι νυν και τηι μεγαλειοτητι του θεου πρεπον το τοιουτου
γενεσθαι πατερα. ουκουν αμετοχον αυτον του καλου το κατ' αρχας ειναι
κατασκευασουσι, και εως ουκ ειχε τον υιον ο θεος (ιλεως δε ειη τωι λογωι ο θεος)
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

μητε σοφιαν εχειν αυτον ερουσι μητε δυναμιν μητε αληθειαν μητε ζωην μητε τα
αλλα παντα, οσα κατα διαφορους επινοιας ο μονο γενης υιος εστι τε και ονομαζεται.
1.1.585 Ἀλλα ταυτα μεν εις κεφαλην των αιτιων τραπειη, ημιν δε παλιν επανιτεον
οθεν εξεβημεν. 20ει δια το γεγεννηκεναι20, φησιν, 20πατηρ εστιν ο θεος, ο δε πατηρ
το αγεννητον σημαινει, πριν γεννησαι ουκ ην αγεννητος20. ταυτα γαρ ει μεν κατα
την επ' ανθρωπων λεγοι συνηθειαν, εφ' ων αμηχανον εστι πλειονων
επιτηδευματων εξιν κατα ταυτον τινα κτησασθαι, μη κατα τινα χρονου ταξιν και
ακολουθιαν εκαστον των 1.1.586 σπουδαζομενων αναλαμβανοντα–ει ουτω και επι
του θεου των ολων εδει λογιζεσθαι, ως νυν μεν την αγεννη σιαν εχειν, μετα ταυτα
δε προσλαμβανειν την δυναμιν, ειτα την αφθαρσιαν, ειτα την φρονησιν, και
προιοντα πατερα γινεσθαι και παλιν δικαιον και εφεξης αΐδιον και παντα, οσα περι
αυτον θεωρειται, δια τινος ακολουθιας προσκτα σθαι, ου σφοδρα ην ατοπον ισως
ετερον του ετερου προτε ρευειν των περι τον θεον ονοματων οιεσθαι και προτερον
μεν αγεννητον, μετα δε ταυτα πατερα γεγενησθαι λεγειν. 1.1.587 νυνι δε τις ουτω
ταπεινος την διανοιαν και της των θειων δογματων μεγαλοφυΐας αμυητος, ωστε την
αιτιαν των οντων εις νουν λαβων μη παντων κατα ταυτον αθροαν και συγ
κεκροτημενην των περι τον θεον ευσεβως νοουμενων ανα λαβειν την διανοιαν,
αλλα το μεν υστερον, το δε κατ' αρ χας, ετερον δε τι δια μεσου κατα τινα ταξεως
ακολουθιαν 1.1.588 προσγεγενησθαι νομιζειν; ου γαρ εστιν εν τι τωι λογισμωι
διαβαντα των περι τον θεον ευσεβως λεγομενων εντυχειν ετερωι πραγματι η
νοηματι, ο της του ρηθεντος αρχαιο τητος υπεραρθηναι δυνησεται, αλλα παν ονομα
θειον και παν μεγαλοπρεπες νοημα και πασα γλωσσα και υποληψις ταις περι θεου
εννοιαις αρμοζουσα συνηρτηται προς την ετεραν και ηνωται, και πασαι κατα το
συνεχες αθροαι και συγκεκροτημεναι μετ' αλληλων αι περι του θεου υποληψεις
καταλαμβανονται, η πατροτης η αγεννησια η δυναμις η 1.1.589 αφθαρσια η
αγαθοτης η εξουσια τα αλλα παντα. ου γαρ διηιρημενως τουτων εκαστον των λοιπων
αποτετμημενον εφ' εαυτου κατα τι χρονικον διαστημα νοειται, ως προτερευον
ετερου η εφεπομενον, αλλ' οπερ αν ευρεθηι μεγαλοπρεπες τε και ευσεβες ονομα, τηι
αιδιοτητι του θεου συνεμφαινεται. 1.1.590 ως ουν ουκ εστιν ειπειν ποτε μη ειναι τον
θεον αγαθον η δυνατον η αφθαρτον η αθανατον, κατα τον αυτον τροπον ασεβες εστι
μη αει αυτωι προσμαρτυρειν την πατροτητα, αλλ' υστερον προσγε 1.1.591 γενησθαι
λεγειν. ο γαρ αληθως πατηρ αει πατηρ· ει δε μη προσειη το αει τηι ομολογιαι, αλλα τις
εννοια κατα το ματαιον προεπινοουμενη αποτεμοι και κολοβωσειεν επι το ανω την
του πατρος εννοιαν, ουκετι το αληθως πατηρ ειναι κυριως ομο λογηθησεται, της
εννοιας εκεινης της του υιου προεπινοου μενης παραγραφομενης το αΐδιον και
διηνεκες της πατρο τητος. πως γαρ δυνατον το μετα ταυτα ποτε γενομενον 1.1.592
νοεισθαι ο νυν λεγεται; ει ουν πρωτον αγεννητος ων μετα ταυτα εγενετο και
ωνομασθη πατηρ, ουκ αει ην παντως ο νυν ονομαζεται· ο δε θεος ο νυν εστι, και αει
εστιν, ουτε χειρων ουτε βελτιων εκ προσθηκης γινομενος ουτε τι αλλο εξ αλλου
μεταλαμβανων και αλλοιουμενος, αλλ' ο αυτος εστιν εαυτωι αει. ει μεν <ουν> ουκ ην
εξ αρχης πατηρ, ουδε μετα ταυ 1.1.593 τα εγενετο. ει δε ομολογειται ειναι πατηρ,
παλιν τον αυτον λογον επαναληψομαι, οτι ο νυν εστι, και αει ην, και ει αει ην, και
εις αει εσται. ουκουν αει πατηρ ο πατηρ· τωι δε πατρι συνεπινοουμενου παντως και
του υιου (ουδε γαρ εστι δυνατον βεβαιωθηναι του πατρος την κλησιν, μη υιου την
προσηγοριαν επαληθευοντος), και τα <εν> τωι πατρι θεω 1.1.594 ρουμενα παντα και
επι του υιου καθοραται. παντα γαρ οσα εχει ο πατηρ του υιου εστι, και τα του υιου
παντα ο πατηρ εχει. ο πατηρ, ειπον, τα του υιου, ως αν μη εξειη τωι συκοφαντηι
συμπεριλαμβανειν επηρεαστικως πως πασι και το μη γεγεννησθαι τον υιον εν τωι
λεγειν παντα τα του πατρος τον υιον εχειν, η παλιν το γεννητον ειναι και τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

πατερα εν τωι τα του υιου παντα εν τωι πατρι καθορασθαι. παντα γαρ τα του πατρος
εχει ο υιος, ουχι πατηρ εστι, και το εμπαλιν τα του υιου παντα εν τωι πατρι
θεωρειται, ουχι υιος εστιν. 1.1.595 Ει ουν εν τωι μονογενει τα του πατρος παντα,
ουτος δε εν τωι πατρι, η δε πατροτης της αγεννησιας ου διατε τμηται, τι προ της του
υιου εννοιας κεχωρισμενως εφ' εαυτου κατα τι διαστημα περι τον πατερα νοεισθαι
δυναται; 1.1.596 εγω μεν ουν ου συνορω. ουκουν αφοβως εστιν επιθαρσησαντας τοις
προφερομενοις δια του σοφισματος ημιν ομοσε χω ρησαι, και μηδεν πτοηθεντας του
συλλογισμου την μορμονα την επι καταπληξει των παιδων σεσοφισμενην ειπειν, οτι
ο θεος και αγιος και αθανατος και πατηρ και αγεννητος και αΐδιος και ομου τα παντα
εστι· καν εν τι των ευσεβως περι αυτου λεγομενων καθ' υποθεσιν μη ειναι δωις, τα
παντα τωι ενι συνανηιρηται· ου γαρ εστι δυνατον, εαν μη αθανατος ηι, τα λοιπα ειναι,
ο δε επι μερους ειρηται, 1.1.597 καθολου νοεισθαι. ουκουν ουδεν περι αυτον ουτε
προγε νεστερον ουτε νεωτερον, η ουτως ανευρεθησεται πρεσβυτερος αυτος εαυτου
και νεωτερος. ει γαρ μη παντοτε παντα εστιν ο θεος, αλλα κατα τινα ταξιν και
ακολουθιαν το μεν τι εστι, το δε γινεται (συνθεσις δε περι αυτον ουδεμια, αλλ' οπερ
αν ηι, ολος εστι), κατα δε τον της αιρεσεως λογον προτερον αγεννητος ων μετα
ταυτα γινεται πατηρ, ουδεμιας σωρειας επιτηδευματων περι αυτον νοουμενης,
ουδεν αλλο η ολος αυτος εαυτου ολου πρεσβυτερος τε και μεταγενεστερος γινεται,
κατα μεν το αγεννητον εαυτου προτερευων, κατα δε την του πατρος εννοιαν εαυτου
γινο 1.1.598 μενος δευτερος. ει δε καθως φησι περι του θεου ο προ φητης οτι ο αυτος
εστι, ματαιος ο λεγων οτι πριν γεν νησαι ουκ ην αγεννητος, οτι ουδετερον τουτων
χωρις του ετερου ευρισκεται, ουτε του πατρος το ονομα ουτε του αγεννητου, αλλ'
ομου τα δυο και μετ' αλληλων ταις δια νοιαις των ευσεβως λογιζομενων εγγινεται
τα νοηματα. και γαρ εξ αιδιου πατηρ ο θεος και πατηρ αΐδιος, και παντα οσα ευσεβως
λεγεται κατα ταυτον ονομαζεται, της χρονικης ταυτης καθως εφαμεν ακολουθιας
και ταξεως επι της προαιωνιου φυσεως αργουσης. 1.1.599 Ἴδωμεν δε και τα λοιπα
της διαλεκτικης ευστροφιας, 1.1.599 α και αυτος 20γελοια τε αμα και ελεεινα20
φησιν ειναι, καλως τουτο λεγων. πλατυς γαρ ως αληθως εν τοις ειρη μενοις ο
γελως, μαλλον δε πολυς ο θρηνος επι τηι κατε χουσηι την ψυχην απατηι. επειδη γαρ
κατα τι σημαινομενον ο πατηρ και την του αγεννητου περιειληφεν εννοιαν, ως ο
ημετερος λογος, μεταλαβων την κυριαν του πατρος σημα 1.1.600 σιαν εις το
αγεννητον μονον ταδε φησιν· 20ει γαρ ταυτον εστιν ειπειν αγεννητος η πατηρ,
εξεσται ημιν καταλιπουσι την του πατρος φωνην, μεταλα βουσι δε το αγεννητον
ειπειν· ο αγεννητος υιου εστιν αγεννητος· ωσπερ γαρ ο αγεννητος υιου πατηρ, ουτως
εμπαλιν υιου αγεννητος ο πατηρ20. επεισι μοι λοιπον θαυμαζειν τον ανδρα της ευμη
χανιας, και το πολυτροπον αυτου και ποικιλον της εις τα δογματα παιδιας υπερ την
των πολλων ειναι δυναμιν οιε 1.1.601 σθαι. το μεν γαρ ειρημενον παρα του
διδασκαλου ημων εις λογος εν βραχει την περιγραφην εχων, το δυνατον ειναι και
δια της του πατρος προσηγοριας την αγεννησιαν σημαι νεσθαι, τα δε παρα τουτου
τοσαυτα, ων το πληθος ουκ εν τηι διαφοραι των νενοημενων εστιν, αλλ' εν τηι
περιοδωι και αναστροφηι των ομοιων ρηματων. καθαπερ γαρ οι την μυλην
κεκαλυμμενοις τοις οφθαλμοις περιθεοντες εν πολληι τηι οδοιποριαι κατα τον αυτον
μενουσι τοπον, ουτως αει περι τα αυτα στρεφεται και των αυτων ουκ αφισταται.
1.1.602 ειπεν απαξ επιχλευαζων, οτι ου το γεννησαι σημαινει ο πατηρ, αλλα το εξ
ουδενος ειναι. παλιν το ομοιον επλεξεν· 20ει πατηρ το αγεννητον σημαινει, πριν
γεννησαι ουκ ην αγεννητος20. ειτα εκ τριτου επι τα αυτα επαν ερχεται· 20εξεστι
γαρ20, φησι, 20μεταλαβουσι το αγεν νητον ειπειν· ο αγεννητος υιου εστιν αγεννη
τος20. και ευθυς επανελαβεν ο πολλακις εξημεσε και φησιν· 20ωσπερ γαρ ο
αγεννητος υιου πατηρ, ουτως εμ 1.1.603 παλιν υιου αγεννητος ο πατηρ20. ω ποσακις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

επι τον εαυτου εμετον επανεδραμε, ποσακις επανελαβε, ποσακις εξε βλυσεν. αρ' ουν
ουκ επαχθεις και ημεις τοις πολλοις γενησομεθα τηι ματαιοτητι των παρ' αυτου
προφερομενων και τον ημετερον λογον συμπερισυροντες; Και ισως το σιωπαν ην εν
τοις τοιουτοις αρμοδιω τερον· αλλ' ινα μη τις τηι περι τον ελεγχον ασθενειαι καθ
υφιεναι νομισηι τον λογον, ταυτα τοις ειρημενοις αποκρι 1.1.604 νουμεθα. ουκ εξεστι
σοι λεγειν 20υιου αγεννητον20 τον πατερα, καν η του πατρος κλησις το μη εξ αιτιας
ειναι τον γεγεννηκοτα σημαινηι. ωσπερ γαρ κατα το ρηθεν ημιν υποδειγμα την του
βασιλεως αξιαν ακουσαντες δυο εκ του ονοματος ενοησαμεν, το τε υποτεταχθαι
μηδενι τον κατ' εξουσιαν προεχοντα, και το των υποχειριων κρατειν, ουτω και η του
πατρος προσηγορια διπλην ημιν επι του θεου την σημασιαν παρεχεται, την τε προς
τον υιον νοουμενην <σχεσιν> και το μηδεμιας αυτον εξηφθαι προεπινοουμενης
1.1.605 αιτιας. ωσπερ ουν ουκ εστιν επι του βασιλεως ειπειν, οτι ει τα δυο δια της
αυτης προσηγοριας σημαινεται, το τε κρατειν των υποχειριων και το μη εχειν τον
προηγουμενον, εξεστι μη αρχοντα του εθνους, αλλ' αβασιλευτον των υποτεταγ
μενων προσαγορευειν, ουδε συντιθεντας το τοιουτο λεγειν, οτι ωσπερ βασιλευς
εθνους λεγεται, ουτω και αβασιλευτος του εθνους ονομασθησεται, τον αυτον τροπον
και της του πατρος φωνης τον τε υιον ενδεικνυμενης και την του αγεν νητου
εννοιαν παριστωσης ουκ εξεστι μετατιθεντας παρα το δεον την σημασιαν τηι προς
τον υιον οικειοτητι γελοιως προσκολλαν του αγεννητου την εννοιαν εν τωι λεγειν
οτι του 20υιου αγεννητος ο αγεννητος20. 1.1.606 Ἐπι τουτοις δε τοις ειρημενοις ως
επιβας της αλη θειας και διελεγξας των αντιτεταγμενων το ατοπον οια
μεγαλαυχουμενος φθεγγεται. 20και τις πωποτε20, φησι, 20σωφρονων σιωπασθαι
την φυσικην εννοιαν εδι καιωσε, την δε παρανοιαν ετιμησεν20; ουδεις, ω σοφωτατε,
ουκουν ουδε ο ημετερος λογος ο ειπων την του αγεννητου προσηγοριαν ταις
εννοιαις συμβαινειν και δειν ταυτην εχειν εν ταις καρδιαις ακινητον, αντι δε της δια
στραφεισης παρ' υμων φωνης την του πατρος προσηγοριαν 1.1.607 ικανην ειναι και
προς εκεινην αγειν την εννοιαν. μνησθητι γαρ ων αυτος παρεθου ρηματων, οτι ουχι
20σιωπασθαι την φυσικην εννοιαν εδικαιωσε, την δε παρα νοιαν20, ως αυτος
ονομαζεις, 20ετιμησεν20· αλλα την προσ ηγοριαν μονην του αγεννητου, τουτ' εστι
την εν ταις συλ λαβαις προφοραν, ως κακως εξειλημμενην και αμα μηδε παρα της
γραφης ειρημενην ακινδυνως σιωπαν συμβουλευει, το δε σημαινομενον και μαλιστα
ταις εννοιαις ημων συμ βαινειν φησιν. 1.1.608 Ἀλλα τα μεν παρ' ημων τοιαυτα. ο δε
τους σοφι στας διαβαλλων και τηι αληθειαι καθοπλιζων τον λογον και των ημετερων
πλημμεληματων κατηγορων ουκ ερυθριαι εν τοις περι των δογματων λογοις δια
σοφισματων αστει ζομενος και μιμουμενος τους εν τοις συμποσιοις δια κομ
ψευματων τινων εφελκομενους τον γελωτα. θεασθε γαρ το εμβριθες και
λελογισμενον της του συλλογισμου συμπλοκης· των αυτων γαρ παλιν
επιμνησθησομαι. 20ει γαρ ταυτον εστιν ειπειν αγεννητος η πατηρ, εξεσται ημιν
καταλιπουσι την του πατρος φωνην, μεταλα βουσι δε το αγεννητον ειπειν· ο
αγεννητος υιου εστιν αγεννητος· ωσπερ γαρ ο αγεννητος υιου πατηρ, ουτως εμπαλιν
υιου αγεννητος ο 1.1.609 πατηρ. παραπλησιον γαρ τουτο εκεινωι20. ωσπερ γαρ ει τις
τον Ἀδαμ ορθωι και υγιαινοντι λογωι μηδεν δια φερειν λεγοι η πατερα παντων
ανθρωπων η πρωτον ανθρω πων υπο του θεου πεπλασθαι λεγειν (ταυτον γαρ δι' εκα
τερων σημαινεσθαι), ειτα τις των κατ' αυτον διαλεκτικων εφαλλομενος τοις
ειρημενοις μιμοιτο την τοιαυτην πλοκην, οτι ει ταυτον εστιν η πρωτον αυτον υπο
του θεου πεπλασθαι λεγειν η πατερα των μετα ταυτα, εξεσται καταλιπουσι την του
πατρος φωνην, μεταλαβουσι δε το πρωτοπλαστον ειπειν· ο Ἀδαμ του Ἄβελ ουχι
πατηρ εστιν, αλλα πρωτοπλαστος· ωσπερ γαρ ο πρωτοπλαστος υιου πατηρ, ουτω το
εμπαλιν 1.1.610 υιου πρωτοπλαστος ο πατηρ–ει ταυτα εν καπηλειωι λεγοιτο, ποσον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

αν οιει κροτον και γελωτα παρα των διακωθωνιζο μενων ραγηναι, επικαγχαζοντων
τηι κομψειαι του παρευρε ματος; τοιουτοις ο σοφος θεολογος ισχυριζεται καθ' ημων
τοις λογοις και κατατρεχει του δογματος, παιδαγωγου τινος οντως και βακτηριας
δεομενος, ως αν διδαχθειη οτι ου παντα οσα κατα τινος κατηγορειται προς εν
παντως το σημαινομενον βλεπει, ως δια του ρηθεντος ημιν κατα τον 1.1.611 Ἄβελ
και τον Ἀδαμ υποδειγματος δεικνυται. τον γαρ Ἀδαμ τον αυτον και πατερα του
Ἄβελ και εργον του θεου λεγειν αληθες εστιν· ου μην επειδη αυτος αμφοτερα, επι
του Ἄβελ τα δυο. ουτω και επι του θεου των ολων η του πατρος προσηγορια δηλοι
μεν και το ιδιως υπο της τοιαυτης φωνης σημαινομενον, το γεγεννηκεναι λεγω τον
υιον, ενδεικνυται δε και το μηδεμιαν αιτιαν προεπινοεισθαι του αληθως πατρος· ου
μην επαναγκες, οταν του υιου μνησθωμεν, μη πατερα υιου λεγειν, αλλ' αγεννητον
υιου προσαγορευειν· ουδ' αυ παλιν ει προς την του υιου σχεσιν το αναρχον
σιωπηθειη, εκβαλλειν της διανοιας ημων επι του θεου το αγεννητον. αλλ' απωθειται
την τοιαυτην χρησιν των ονοματων και κατα τους μιμους των γελοιων διαχλευαζει
τον λογον τωι αλλοκοτωι των σοφισματων γελω τοποιων εν τοις δογμασι. 1.1.612
Παλιν γαρ των παρ' αυτου ρηθεντων επιμνησθησομαι. 20ει ταυτον εστιν ειπειν
αγεννητος η πατηρ, εξεσται ημιν καταλιπουσι την του πατρος φωνην, μεταλαβουσι
δε το αγεννητον ειπειν· ο αγεννητος υιου εστιν αγεννητος· ωσπερ γαρ ο αγεννητος
υιου πατηρ, ουτως εμπαλιν υιου αγεννητος ο πατηρ20. αλλ' αντιγελασωμεν ει δοκει
και 1.1.613 ημεις, εις τουναντιον αυτωι περιαγαγοντες το σοφισμα. ει ουκ εστι ταυτον
ο πατηρ τωι αγεννητωι, ο του πατρος υιος ουκ εσται και του αγεννητου υιος. προς γαρ
τον πατερα μονον την σχεσιν εχων αλλοτριως παντως εξει κατα την φυσιν προς τον
αλλο τι οντα και τηι εννοιαι του πατρος μη 1.1.614 συμβαινοντα· ωστε ει αλλο τι παρα
τον αγεννητον εστιν ο πατηρ και ου περιλαμβανει του πατρος η προσηγορια και του
αγεννητου το σημαινομενον, ου δυναται εις ων ο υιος εις δυο πραγματων σχεσεις
καταμεριζεσθαι, και ο αυτος ειναι του τε πατρος και του αγεννητου υιος· και ως
ατοπον ενομισθη υιου αγεννητον τον θεον λεγειν, ουτω παντως και εν τωι
αντιστρεφοντι το ισον ατοπον ευρεθησεται του αγεννητου υιον <τον> μονογενη
λεγειν· ωστε των δυο το ετερον, η ταυτον εστι τωι αγεννητωι ο πατηρ, ινα ο του
πατρος υιος και του αγεννητου υιος ηι, και ματην ημων διεχλευασθη ο λογος, η ει
ετερον τι παρα το αγεννητον εστιν ο πατηρ, ο του πατρος υιος της προς το
αγεννητον σχεσεως ηλλο 1.1.615 τριωται. και εαν τουτο κρατησηι, μη εκ του
αγεννητου ειναι τον μονογενη, γεννητον αυτωι παντως η ακολουθια του λογου τον
πατερα ενδειξεται· το γαρ ον μεν μη αγεννητως δε ον γεννητην παντως υποστασιν
εχει. ει ουν γεννητος ο πατηρ κατ' εκεινους αλλο τι ων παρα τον αγεννητον, που η
πολυθρυλητος αγεννησια εκεινη; που η κρηπις και η 1.1.616 υποβαθρα της αιρετικης
πυργοποιΐας; οιχεται και ηφα νισται δια του γλισχρου των σοφισματων εκ των
κατεχειν τεως δοκουντων διολισθησαν της λαβης το αγεννητον, και η του ανομοιου
κατασκευη καθαπερ τι οναρ διαρρυεισα του λογου την επαφην διαπεφευγε τωι
αγεννητωι συναποπτασα. ουτως οταν τι ψευδος ηι προ της αληθειας τιμωμενον, καν
προς ολιγον δια της απατης ανθησηι, ταχεως περι εαυτο καταρρει και ταις ιδιαις
κατασκευαις διαλυεται. 1.1.617 Ἀλλα ταυτα μεν, οσον επιμειδιασαι τηι κομψειαι της
του ανομοιου ανταποδοσεως, και παρ' ημων προενηνεκται. 1.1.618 καιρος δ' αν ειη
παλιν επαναγαγειν επι την ακολου θιαν τον λογον. ου βουλεται ο Ευνομιος υπο της
του πατρος φωνης και του αγεννητου την σημασιαν παριστασθαι, ινα το ποτε μη
ειναι τον μονογενη κατασκευασηι. και γαρ και πολυ τουτο παρα των μαθητων αυτου
το ερωτημα οτι, 1.1.619 ο ων πως γενναται; αιτιον δε τουτου οιμαι το μη εθελειν της
ανθρωπινης χρησεως των ονοματων και επι των θειων διανοηματων αφιστασθαι.
αλλ' ημεις ευνοικως αυτωι το πεπλανημενον της υπονοιας εις το ευθες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

προαγαγωμεν, 1.1.620 ειποντες α περι τουτου γινωσκομεν. αλλα σημαινει παρ' ημιν,
ω Ευνομιε, τα ονοματα, και ετεραν επι της υπερκει μενης δυναμεως την σημασιαν
παρεχεται. και γαρ και εν τοις λοιποις πασι πολλωι τωι μεσωι η θεια φυσις απο της
ανθρωπινης διατετειχισται, και ουδεν ενταυθα τοιουτον η πειρα δεικνυσιν, οσον εν
εκεινηι στοχασμοις τισι και υπο νοιαις εικαζεται. τον αυτον τροπον και εν τοις υπο
των ονοματων σημαινομενοις, καν ομωνυμια τις ηι των ανθρω πινων προς το
αΐδιον, αλλα κατα το μετρον της των φυ σεων αποστασεως και τα σημαινομενα δια
των ονοματων 1.1.621 κεχωρισται. οιον οικοδεσποτην ανθρωπον δια της παρα
βολης τον θεον ονομαζει ο κυριος· αλλα πολυ τουτο και εν τωι βιωι το ονομα. αρ' ουν
ο αυτος λογος του καθ' ημας ανθρωπου και του ανθρωπου εκεινου, και τοιουτος ο
ημετερος οικος οια η μεγαλη οικια εκεινη, καθως φησιν ο αποστολος, εν ηι τα σκευη
τα χρυσα και τα αργυρα και οσα της λοιπης υλης ηριθμηται; η αλλα μεν εκεινα α
ουδ' αν επιγνοιη τις ευκολως, εν αφθαρσιαι και μακαριο τητι θεωρουμενα, αλλα δε
τα παρ' ημιν εκ γης οντα και 1.1.622 εις γην καταρρεοντα; ωσαυτως δε και εν τοις
λοιποις πασι σχεδον ομωνυμια τις εστι προς τα θεια των ημετερων πραγματων, εν τηι
ταυτοτητι των ονοματων πολυ το δια φορον των σημαινομενων ενδεικνυμενη. διο
και τα των μελων και τα των αισθητηριων ονοματα παραπλησιως εστιν ευρειν
ωσπερ εφ' ημων ουτω και επι της θειας τεταγμενα ζωης, ην υπερ αισθησιν ειναι
παντες ομολογουσιν ανθρωποι. δακτυλοι και βραχιων και χειρ οφθαλμος τε και
βλεφαρα και ακοη και καρδια και ποδες και υποδηματα και ιπποι και ιππασιαι και
αρματα και μυρια τοιαυτα εκ του ανθρωπινου βιου προς την των θειων δηλωσιν δι'
αινιγματος 1.1.623 υπο της γραφης μετενηνεκται. ωσπερ τοινυν εκαστον του των
των ονοματων και ανθρωπινως λεγεται και ουκ ανθρω πινως σημαινεται, ουτω και
το του πατρος ονομα καν ωσαυτως επι τε της ημετερας και επι της θειας λεγηται
φυσεως, αλλα κατα το μετρον της διαφορας των εν τοις ονομασιν υποκειμενων και
τα δια των φωνων σημαινομενα την παραλλαγην εχει. 1.1.624 Ἄλλως γαρ νοουμεν
επ' ανθρωπων την γεννησιν και αλλως περι της θειας γεννησεως στοχαζομεθα. ο αν
θρωπος εν χρονωι τικτεται και τοπος τις αυτωι παντως την 1.1.625 ζωην υποδεχεται,
ων ανευ συστηναι φυσιν ουκ εχει. δια τουτο τοινυν τα χρονικα τμηματα περι την
του ανθρωπου ζωην αναγκαιως ευρισκεται, το προ αυτου λεγω και το κατ' αυτον και
το μετα τουτο. αληθες γαρ εστιν ειπειν περι τινος των γεγενημενων οτι ποτε μη ων
νυν εστι, και μεντοι και ποτε παλιν του ειναι παυσεται· επι δε της προαιωνιου
γεννησεως τα χρονικα ταυτα νοηματα ατε μηδεν εχοντα συγγενες προς εκεινην την
φυσιν τοις νηφοντως λογιζομενοις ου συνεισερχεται. το γαρ ποτε και το υστερον και
το προ τερον, και οσα την χρονικην ταυτην παρατασιν αποσημαινει, διαβας ο την
θειαν ζωην λογιζομενος υψηλως τα υψηλα κατασκεψεται, και ουχ οσα περι την
ανθρωπινην γεννησιν βλεπει, τουτοις νομισει δουλευειν και την αδεσποτον φυσιν.
1.1.626 ενταυθα παθος προηγειται της ανθρωπινης συστασεως, και σωματικαι τινες
αφορμαι προς την του ζυου κατασκευην καταβαλλονται, και υποκειται κατα το
θειον βουλημα η τα τοιαυτα θαυματοποιουσα φυσις πανταχοθεν το οικειον τε και
καταλληλον εις την του γινομενου τελειωσιν ερανιζουσα, των τε του κοσμου
στοιχειων οσον ικανον αφ' εκαστου και της υπο του χρονου συνεργιας το μετριον
και της εκ των διαπλασσοντων το τικτομενον τροφης, οσον οικεοιν τωι πλασ σομενωι
γινεται, και συνελοντι φαναι δια παντων χωρουσα η φυσις, δι' ων η ανθρωπινη ζωη
την κατασκευην εχει, ουτως εις γεννησιν το μη ον αγει, και δια τουτο μη ον γινεσθαι
λεγομεν, οτι το εν τινι χρονωι μη ον εν αλλωι 1.1.627 χρονωι του ειναι αρχεται. επι δε
της θειας γεννησεως η εννοια την τε της φυσεως υπηρεσιαν και την του χρονου
τελειωσιν προς την του γινομενου συνεισφοραν, και παντα οσα περι την κατω
γεννησιν ο λογος εθεωρησεν, ου προσ ιεται και ουδενι των ταπεινων νοηματων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

συνεμπεσειται ο μη σαρκικαις διανοιαις των θειων μυστηριων επιβατευων, αλλα
ζητει τινα διανοιαν τωι μεγαλειωι του σημαινομενου 1.1.628 πρεπουσαν· ουτε γαρ
παθος περι τον απαθη νοησει ουτε συνεργιας φυσικης τον δημιουργον πασης φυσεως
επιδεισθαι λογισεται ουτε χρονικην παρατασιν επι της αιωνιου ζωης παραδεξεται,
αλλα παντων τουτων καθαρευουσαν την θειαν γεννησιν κατανοησας μονον το μη
αναρχως ειναι δια της του πατρος σημασιας τον μονογενη δηλουσθαι συνθησεται,
ως την αιτιαν μεν εκειθεν εχειν του ειναι, αρχην δε της υποστασεως μη λογιζεσθαι,
δια το μη δυνασθαι τι ση 1.1.629 μειον του ζητουμενου κατανοησαι. του γαρ
προγενεστερου και του νεωτερου και παντων των τοιουτων νοηματων εν τοις
χρονικοις διαστημασιν ευρισκομενων, εαν υφεληις τωι λογωι τον χρονον, παντα
συνυφηιρηται τα τοιαυτα σημεια και συνυπεσπασθη μετα του χρονου. 1.1.630 Ἐπει
ουν το "1ποτε"2 ου προσιεται ο προ των αιωνων κατα τον αφραστον λογον τωι πατρι
συνων, γεννητος μεν εστιν, ου μην ποτε του ειναι αρχεται· ουτε γαρ εν χρονωι ουτε
εν τοπωι την ζωην εχει. εξαιρεθεντος δε και τοπου και χρονου και παντος τοιουτου
διανοηματος επι της του μονογενους υποστασεως, το προ εκεινου νοουμενον ο
πατηρ εστι μονος. αλλ' εν τουτωι και ο μονογενης ων, καθως αυτος εκεινος φησι, την
του ποτε μη ειναι υπονοιαν δε 1.1.631 ξασθαι φυσιν ουκ εχει. ει μεν γαρ ποτε ουκ ην
και ο πατηρ, αναγκαιως τηι του πατρος ανυπαρξιαι και η του υιου αιδιοτης επι το ανω
συναπεκοπτετο. ει δε αει εστιν ο πατηρ, πως ο υιος ποτε ουκ εστιν ο μη δυναμενος
εφ' εαυτου χωρις του πατρος νοηθηναι, αλλα κατα το σιωπω 1.1.632 μενον αει τωι
πατρι συνονομαζομενος; η γαρ του πατρος κλησις επισης των δυο προσωπων εν
εαυτηι την επισημασιαν εχει, αυτοματως της περι του υιου εννοιας τηι φωνηι ταυτηι
συνεισιουσης. ποτε ουκ ην ο υιος; εν τινι το μη ειναι αυτου κατεληφθη; εν τοπωι;
τοπος ουκ ην· εν χρονωι; προ χρονων ο κυριος. ει ουν προ τουτων ην, ποτε ουκ ην;
και ει εν τωι πατρι ην, εν τινι ουκ ην, ειπατε οι τα αθεατα 1.1.633 βλεποντες. τι δια
μεσου ο λογισμος υμων ανετυπωσατο; τι καινον του μονογενους ενοησατε η πραγμα
η νοημα, ο τωι πατρι συμπαρεκτεινομενον περισσοτεραν αυτου την ζωην του
μονογενους αποδεικνυσι; 1.1.634 Και τι τουτο λεγω; ουδε γαρ επι των ανθρωπων
κυριως εστιν ειπειν, οτι ουκ ων τις εγεννηθη. Λευις γαρ προ πολλων γενεων της
κατα σαρκα εαυτου γεννησεως υπο του Μελχισεδεκ δεδεκατωται· ουτω γαρ φησιν ο
αποστολος, οτι Λευις ο τας δεκατας λαμβανων δεδεκατωται, και την αποδειξιν τοις
λεγομενοις επηγαγεν, οτι εν τηι οσφυι του πατρος αυτου ην οτε Ἀβρααμ τωι ιερει του
υψιστου συνην 1.1.635 τησεν. ει ουν ανθρωπος τροπον τινα ων γενναται, κατα την
αποστολικην μαρτυριαν δια του κοινου της ουσιας εν τωι γεγεννηκοτι αυτον
προυφεστως, πως επι της θειας φυ σεως την φωνην ταυτην τολμωσι προφερειν, οτι
ουκ ων εγεννηθη ο εν τωι πατρι ων, καθως φησιν ο κυριος· Ἐγω 1.1.636 εν τωι πατρι
και ο πατηρ εν εμοι, κατ' αλλην δηλαδη και αλλην επινοιαν εκατερος εν τωι ετερωι
ειναι λεγομενος, ο μεν υιος εν τωι πατρι, ως το επι της εικονος καλλος εν τηι
αρχετυπωι μορφηι, ο δε πατηρ εν τωι υιωι, ως εν τηι εικονι εαυτου το πρωτοτυπον
καλλος. αλλ' επι μεν των χειροκμητων εικονων ο δια μεσου χρονος την μεταλη
φθεισαν μορφην απο του πρωτοτυπου παντως διΐστησιν, εκει δε ουκ εστι χωρισαι
του ετερου το ετερον, καθως φησιν ο αποστολος, ουτε της υποστασεως τον
χαρακτηρα ουτε της θειας δοξης το απαυγασμα ουτε της αγαθοτητος την ει κονα,
αλλ' ο τουτων τι διανοηθεις συνημμενως και το μετ' 1.1.637 αυτου νοουμενον τηι
διανοιαι συμπαρεδεξατο. ων γαρ, φη σιν, απαυγασμα της δοξης, ων, ουχι γενομενος,
ως σαφως δια τουτου το εφ' εκατερα των υποληψεων ασεβες αποπεμ ψασθαι και
μητε αγεννητον οιηθηναι τον μονογενη, δια του ειπειν απαυγασμα της δοξης· εκ γαρ
της δοξης εστι το απαυγασμα, και ου το εμπαλιν απο τουτου η δοξα· μητε οτι ποτε
του ειναι ηρξατο· η γαρ του ων μαρτυρια το διηνεκες του υιου και αΐδιον και το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

πασης χρονικης 1.1.638 σημασιας υπερκειμενον ερμηνευει. ωστε τινα καιρον εχει
την μικροπρεπη ταυτην ερωτησιν επι λυμηι της ευσεβειας παρα των εναντιων
προφερεσθαι, ην ως αμαχον ημιν εις κατασκευην του οικειου προβαλλονται
<δογματος> διερω 1.1.639 τωντες ει ο ων γενναται; προς ους εστιν ευθαρσως απο
κρινασθαι, οτι ο εν τωι αγεννητωι ων εξ αυτου εγεννηθη, την μεν αιτιαν του ειναι
εκειθεν εχων (Ἐγω γαρ, φησι, ζω δια τον πατερα) την δ' αρχην ουκ εστιν ειπειν οτε.
μη γαρ οντος του μεσιτευοντος προσταγματος η διανοηματος η χρονικου
διαστηματος, ωι διακρινεται και διαχωριζεται το ειναι του υιου απο του πατρος,
ουδεν επινοειται σημειον αφ' ου ο μονογενης της του πατρος ζωης διαζευχθεις εκ
1.1.640 τινος ιδιαζουσης αρχης αναφαινεται. ει ουν ουδεμια εστιν αλλη αρχη, ητις
του υιου της ζωης ηγεμονευει, αλλα μονον τον πατερα ο ευσεβης λογος της
υποστασεως του υιου προ θεωρει αδιαστατως, ο πατηρ δε αναρχος και αγεννητος,
καθως και η των υπεναντιων συνομολογει μαρτυρια, πως αρχην του ειναι λαμβανει
ο τωι αναρχωι ενθεωρουμενος; 1.1.641 τι δε βλαπτεται της ευσεβειας ο λογος εκ του
συντιθεσθαι ταις των εναντιων φωναις, ας ως ατοπους προτεινονται λε γοντες ει ο
ων εγεννηθη; ουδε γαρ τουτο φαμεν, οτι κατα την ρυπαραν του Νικοδημου προς τον
κυριον επαπορησιν, καθ' ην ᾤετο μη ειναι δυνατον εκεινος εις δευτεραν γεν νησιν
τον οντα ελθειν, ουτως ο ων την γεννησιν δεχεται, αλλ' οτι του αει και αναρχως
οντος εξημμενον εαυτου το ειναι εχων και τωι τα πρεσβυτερα πολυπραγμονουντι
συναν ιων και εις το υπερκειμενον της πολυπραγμοσυνης του νου προλαμβανων και
πασαις ταις περι του πατρος εννοιαις συγκεκραμενος, ουτε του ειναι αρχεται ουτε
αγεννητος εστιν, αλλα και εγεννηθη και ην, τωι μεν της αιτιας λογωι την εκ του
πατρος γεννησιν ομολογων, τωι δε αιδιωι της ζωης το ποτε μη ειναι ου προσιεμενος.
1.1.642 Ἀλλ' αντιβαινει τοις ειρημενοις ο τα περισσα σοφι ζομενος και διασχιζει της
του πατρος φυσεως του μονο γενους την ουσιαν, διοτι ο μεν γεγεννηται, ο δε
αγεννητος εστι· και τοσουτων οντων των ονοματων των ευσεβως περι
θεωρουμενων τηι θειαι φυσει, εν οις ουδεμια παραλλαγη του πατρος προς τον υιον
καθοραται, παντων δε κατα το ισον αμφοτεροις εφαρμοζοντων, ουδενος των αλλων
επιμνη σθεις δι' ων το κοινον γνωριζεται, μονωι τωι ονοματι της αγεννησιας
προσφυεται· και ουδε ταυτης την συνηθη και νενομισμενην εμφασιν δεχεται, αλλα
καινοτομει του αγεν νητου την εννοιαν, τας κοινας περι της φωνης ταυτης υπο
1.1.643 ληψεις παραγραφομενος. τι ποτ' ουν εστι τουτων το αιτιον; ουδε γαρ ανευ
μεγαλης τινος αιτιας της μεν συνηθους των ονοματων εμφασεως τον λογον
αφιστησι, ξενιζει δε τηι παραλλαγηι της των φωνων σημασιας. οιδεν ακριβως οτι ει
μεν επι της συνηθειας φυλαχθειη των ονοματων η χρησις, ουδεμιαν ισχυν ευρησει
προς ανατροπην του υγιαι νοντος δογματος, ει δε των κοινων και νενομισμενων δια
νοηματων παρακινηθειη τα ρηματα, τηι περι την φωνην κακοτροπιαι ραιδιως
δυνασθαι συγκακουργησειν τα δογματα. 1.1.644 οιον (επ' αυτων γαρ διελθωμεν των
αδικουμενων ρηματων) ει κατα την κοινην των δογματων υποληψιν δια το μη
γεγεννησθαι αγεννητον λεγεσθαι τον θεον κατεδεξατο, διε πεσεν αν ολον αυτοις το
μηχανημα της αιρεσεως, υπο 1.1.645 σπασθεντος του κατα την αγεννησιαν
σοφισματος. ει γαρ επεισθη δια της ακολουθιας ταυτης καθ' ομοιοτητα παν των
σχεδον των εις εκκλησιαν θεου συντελουντων ωσπερ αορατον και απαθη και
ασωματον, ουτω και αγεννητον νοεισθαι τον επι παντων θεον, δι' εκαστου των
ονοματων το μηδαμως προσον τωι θεωι σημαινεσθαι συντιθεμενος, μη σωμα μη
παθος μη χρωμα μη το εξ αιτιας εχειν το ειναι, ει ταυτα ουτως εχειν υπελαβεν,
ουδεμιαν εσχεν αν δυναμιν ο της ανομοιοτητος λογος αυτων, εν τοις λοιποις πασιν,
οσα περι τον των ολων θεον θεωρειται, συγχωρουντων και των εναντιων τωι
μονογενει προς τον πατερα το ομοιον. 1.1.646 Ἀλλ' ινα μη τουτο γενηται, παντων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

των περι τον θεον ονοματων, των ενδεικτικων λεγω της υπερκειμενης δυνα μεως,
προτιθησι το της αγεννησιας ονομα και τουτο πε ποιηται της κατα του δογματος
ημων καταδρομης ορμη τηριον, την του γεννητου προς το αγεννητον κατα την προ
φοραν εναντιωσιν επι τα προσωπα μεταφερων, οις εφηρμοσται τα ονοματα· και δια
τουτων την ετεροτητα των ουσιων τωι παρηλλαγμενωι των ονοματων σοφιζεται, ουκ
επειδη γεγεν νηται γεννητον, ουδ' οτι μη γεννηθεις εστιν αγεννητον λε γεσθαι
συντιθεμενος, αλλα τον μεν εκ της <αγεννησιας τον δε εκ της> γεννησεως
ουσιωσθαι λεγων, ουκ οιδα ποιας 1.1.647 αυτον σοφιας επι την τοιαυτην συνεσιν
χειραγωγουσης. ει γαρ τις αυτας εφ' εαυτων καταμαθοι των ονοματων τας εμφασεις,
υφελων τωι λογωι τα προσωπα εφ' ων τεταχθαι δοκει τα ονοματα, ευρησει το
ματαιον της διανοιας των 1.1.648 παρ' αυτου λεγομενων. μη γαρ οτι προεπινοειται
του υιου ο πατηρ κατα τον αληθη λογον της πιστεως, δια τουτο και την των
ονοματων ταξιν αξιουτω τις τηι των υποκει μενων αυτοις προσωπων αξιαι και ταξει
συνδιατιθεσθαι, αλλα αυτα σκοπειτω εφ' εαυτων τα ονοματα, ποιον του ετερου τωι
λογωι της επινοιας προτετακται (το ονομα παλιν φημι, ου το πραγμα το δια του
ονοματος σημαινομενον), ποιον των ειρημενων θεσιν τινος νοηματος και ποιον την
του τεθεντος αναιρεσιν ενδεικνυται· οιον (σαφηνειας γαρ ενεκεν δια των ομοιων
οιμαι χρηναι παραστησαι τον λογον) παιδευσις και απαιδευσια οργη και αοργησια
παθος και απαθεια και οσα του τοιουτου ειδους εστι, ποια τουτων το προεπινοεισθαι
των αλλων εχει; οσα την αναιρεσιν του τε θεντος η οσα την θεσιν του υποκειμενου
παριστησιν; εγω 1.1.649 μεν τουτο φημι. προτερον γαρ νοειται η παιδευσις και η
οργη και το παθος, και τοτε η των νοηθεντων αναιρεσις. ουτω και η γεννησις και η
αγεννησια. και μηδεις δια της εθελοθρησκειας διαβαλλετω τον λογον ως προτιθεντα
τον 1.1.650 υιον του γεννησαντος. ου γαρ τον υιον προτεταχθαι του πατρος και
προεπινοεισθαι κατασκευαζομεν, ει περι της του γεννητου και αγεννητου σημασιας
διαλαμβανει ο λογος. ουκουν η μεν γεννησις τινος πραγματος η νοηματος θεσιν
αποσημαινει, η δε αγεννησια την του τεθεντος, καθως ειπον, αναιρεσιν· ωστε παντι
τροπωι προεπινοεισθαι του της 1.1.651 αγεννησιας ονοματος το της γεννησεως
ονομα. τι ουν εν τουτοις οικειον τωι πατρι το τηι ταξει δευτερον εν τοις ονο μασιν
εφαρμοζειν βιαζονται, και οιονται το τινος αφαιρετικον νοημα δεικτικον και
περιληπτικον ειναι της του οντος ουσιας, και προς τους ελεγχοντας την σαθροτητα
των λο γων αγανακτουσι και παροξυνονται; 1.1.652 Ἰδου γαρ πως μνησικακει τωι το
σαθρον αυτου και ασθενες της κακουργιας φωρασαντι, και ως αμυνεται αυτον δι' ων
δυναται· δυναται δε δια λοιδοριας μονης και υβρεως, και σφοδρα γε αυτωι περιττευει
το κτημα της τοιαυτης δυναμεως. καθαπερ γαρ επι των καλλιγραφουντων τον
λογον συνδεσμοι τινες του ρυθμου το ενδεον παραπληρουσι, το ευηχον τε και
εναρμονιον δι' εαυτων εντιθεντες τηι συν ταξει της λεξεως, ουτω και εν τοις
πλειστοις ων λεγει [εν] ταις λοιδοριαις καταποικιλλει την συγγραφην, ωσπερ
καλλωπιζομενος τηι περιουσιαι της του υβριζειν δυναμεως. 1.1.653 παλιν γαρ ημεις
20ματαιοι20, παλιν 20των ορθων λογι σμων αμαρτανοντες20 και 20ου μετα της
αρκουσης τηι χρειαι παρασκευης τοις λογοις επιχειρουν τες20 και 20της του λεγοντος
διανοιας απολειπο μενοι20. ταυτα γαρ παντα και ετι πλειω τουτων παρα του
ευσταθουντος στοματος ο διδασκαλος ημων ονομαζεται. και ισως ουκ αλογος της
οργης η αιτια, αλλα δικαιως ο λογο 1.1.654 γραφος παρωξυνται. τι γαρ αυτον εδει
λυπειν εξελεγχοντα την αρρωστιαν του λογου, τι δε παραγυμνουν τε και φανερον
ποιειν τοις ακεραιοτεροις το βλασφημον τηι πιθανοτητι των σοφισματων
συγκαλυπτομενον; δια τι δε ουκ επικαλυπτει τηι σιωπηι τα σαθρα του δογματος, αλλα
στηλιτευει τον δειλαιον, δεον ελεειν και επικαλυπτειν δια ησυχιας την
ασχημοσυνην του λογου; ο δε ελεγχει και θεατριζει τον οπωσουν παρα τοις ιδιοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

μαθηταις επι σοφιαι και αγχινοιαι 1.1.655 τιμωμενον. ειπε που των εαυτου λογων ο
Ευνομιος 20επε σθαι τωι θεωι το αγεννητον20. επεστη τωι ρηματι ο δι δασκαλος ημων,
οτι το επομενον των εξωθεν επιθεωρου μενων εστιν, η δε ουσια ου των εξωθεν
τινος, αλλ' αυτου του ειναι καθο εστι την σημασιαν ενδεικνυται. δια τουτο
αγανακτει ο επιεικης τε και αμαχος και πολυς εστιν ευροων τοις ονειδεσι, διοτι
ακουσας του ρηθεντος και της δια νοιας επηισθετο. τι ουν ημαρτεν, ει επιστατικως τηι
1.1.656 διανοιαι των γεγραμμενων επηκολουθησεν; ει μεν γαρ ου κατα λογον των
ειρημενων ελαβετο, καλως εχει σοι τα ειρημενα, και ημεις <ουκ> αγανακτησομεν· ει
δε ερυθριαις προς τον ελεγχον, τι ουκ εξαλειφεις εκ των γεγραμμενων, αλλα
λοιδορεις τον προφεροντα; ναι, φησιν, αλλ' ου συνηκε 1.1.657 του λογου το
βουλημα. τι ουν αδικουμεν, ει ανθρωποι οντες εκ των ειρημενων της διανοιας
εστοχασαμεθα, των εν κρυπτωι της καρδιας ουδεμιαν καταληψιν εχοντες; θεωι μεν
γαρ υπαρχει και τα αθεατα βλεπειν και των μηδενι τροπωι καταλαμβανομενων τους
χαρακτηρας επισκοπειν και την ανομοιοτητα των αορατων επιγινωσκειν. ημεις δε
μονον δι' ων ακουομεν κρινομεν. 1.1.658 Ειρηται τοινυν 20παρεπεσθαι τωι θεωι το
αγεν νητον20. εκ του λογου τουτου των εξωθεν τι τωι θεωι παρακολουθουντων την
αγεννησιαν αυτον λεγειν υπενοη σαμεν. παλιν ειρηται 20μαλλον δε αυτο εστιν
ουσια το αγεννητον20. ουκετι τουτου συνειναι την ακολουθιαν ισχυσαμεν, πολυ το
απεμφαινομενον και το αλλοκοτον εν 1.1.659 τοις σημαινομενοις κατανοησαντες. ει
γαρ παρεπεται τωι θεωι το αγεννητον, το δε αγεννητον ουσια εστι, δυο τινων παντως
ουσιων εννοιαν εν ταυτωι κατασκευαζει ο λογος· ως ειναι μεν τον θεον κατα ταυτον
** ως ειναι ποτε και ειναι <εισαει> πεπιστευται, εχειν δε παρεπομενην αυτωι ουσιαν
αλλην, ην 20αγεννησιαν20 προσαγορευουσιν, ετερον τι ουσαν παρα τον ου εστιν
επακολουθημα, καθως φησιν ο διδασκαλος· και ει ουτω ταυτα κελευει νοειν,
συγγνωτω τοις ιδιωταις ημιν, μη δυναμενοις τηι λεπτοτητι ταυτηι των θεωρηματων
εφιστασθαι. 1.1.660 Ει δε αποβαλλει τουτον τον λογον και ου φησι διπλην ουσιαν
περι τον θεον λεγειν, την μεν εκ της θεοτητος, την δε εκ της αγεννησιας
γνωριζομενην, εαυτωι συμβουλευ σατω ο μητε προπετης και απονηρος μη πολυ
νεμειν ταις λοιδοριαις εν τοις υπερ της αληθειας αγωσιν, αλλα διασα φειν τοις
απαιδευτοις ημιν, πως το επακολουθουν και το προηγουμενον ουκ αλλο τι και αλλο
εστιν, αλλ' εν αμφο τερα γινεται· και γαρ εν οις υπερμαχεται νυν του λογου, μενει
παραπλησιως το ατοπον, και ουδεν, καθως αυτος φησιν, 20η των ευαριθμητων
εκεινων ρηματων 1.1.661 προσθηκη20 διορθουται το των ειρημενων ασυμφωνον.
τινα γαρ εν τουτοις εστιν ευρειν διδασκαλιαν, ουπω κατιδειν ηδυνηθην. ειρησεται
δε αυτα τα γεγραμμενα παρ' αυτου επι λεξεως. 20ειπομεν20, φησι· 20μαλλον δε αυτο
εστιν αγεννητον, ουκ εις το ειναι συναιρουντες το δειχθεν ακολουθειν, αλλα το μεν
Ἀκολουθει τηι προσηγοριαι, το δε Ἐστι τηι ουσιαι συναρμο ζοντες. ων συντεθεντων
γενοιτο αν πας ο λογος τοιουτος, οτι ακολουθει το αγεννητον ονομα, επειπερ αυτο
εστιν αγεννητος20. τινα τοινυν ερμηνεα των ειρημενων παραστησομεθα; 20ουκ εις
το ειναι20, φησι, 1.1.662 20συναιρουντες το δειχθεν ακολουθειν20. αλλα το μεν
"120συναιρουντες20"2 ισως αν τινες των αινιγματιστων ειποιεν αντι του
"1συναπτοντες"2 αυτωι νενοησθαι, των δε λοιπων πως αν τις επιγνοιη το συνετον
και ακολουθον; το φανεν, φησιν, εκ της ακολουθιας ου προς την ουσιαν, αλλα προς
την προσηγοριαν οικειως εχει. η δε προσηγορια, ω σοφωτατε, τι; ποτερον απαιδει της
ουσιας η συνδρομος εστι 1.1.663 κατα την εννοιαν; ει μεν γαρ ανοικειως εχει προς
την ουσιαν το ονομα, πως υπο της του αγεννητου προσηγοριας η ουσια
χαρακτηριζεται; ει δε 20προσφυως20, καθως αυτος ονομαζεις, υπο της αγεννησιας η
ουσια περιλαμβανεται, πως ενταυθα καταμεριζεται; και το μεν ονομα της ουσιας
ετερωι ακολουθει, αυτη δε παλιν η ουσια ετερωι. τις δε η συνθεσις του παντος λογου;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

20ακολουθει20, φησι, τωι θεωι 20το αγεννητον ονομα, επειπερ αυτο εστιν αγεν
1.1.664 νητος20. αλλο τι οντι τωι θεωι παρα το αγεννητον ακολου θειν τουτο λεγει το
ονομα; και πως την θεοτητα εν τηι αγεννησιαι οριζεται; αλλ' αγεννητωι οντι τωι θεωι
επεσθαι παλιν φησι το αγεννητον. και τις ημιν των αινιγματων τουτων διαλυσει τον
γριφον, αγεννητον προηγουμενον και αγεννητον εφεπομενον και προσηγοριαν
ουσιας νυν μεν προσφυως εφηρμοσμενην, παλιν δε ως αλλοτριαν παρεπο 1.1.665
μενην; τις δε αυτωι και η τοσαυτη περι το της αγεννησιας ονομα πτοησις, ωστε
εκεινωι πασαν ανατιθεναι την της θεοτητος φυσιν, και ει μεν ουτως ονομασθειη,
μηδεν της ευσεβειας ενδειν, ει δε μη, τον παντα της πιστεως κινδυ νευεσθαι λογον;
και ει μη περιττον τις και παρελκον οιησε το περι τουτων βραχεα διαλαβειν, ουτωσι
τον λογον διαληψομεθα. 1.1.666 Το αΐδιον της θειας ζωης, ως αν τις ορωι τινι περι
λαβων υπογραψειε, τοιουτον εστιν. αει μεν εν τωι ειναι καταλαμβανεται, του δε ποτε
μη ειναι και ποτε μη εσεσθαι 1.1.667 τον λογον ουκ επιδεχεται. αλλ' ωσπερ επι του
κυκλοτερους σχηματος οι τα επιπεδα γεωμετρουντες εξισης απο του κεντρου προς το
διαστημα της γραμμης προς εαυτην ελι χθεισης αοριστον ειναι την αρχην του
σχηματος λεγουσι, μητε εις τελος ομολογουμενον μητε εις αρχην φανεραν της
γραμμης διασπωμενης, αλλ' εκ των ισων διαστηματων πανταχοθεν εκ του κεντρου
προς εαυτην ηνωμενης εκφυγειν το αρχην τινα και τελευτην επιδεξασθαι, ουτω και
μηδεις συκοφαντειτω τον λογον ως περιγεγραμμενωι σχηματι την 1.1.668 αοριστον
φυσιν προσεικαζοντων. ου γαρ προς την περιγρα φην του κυκλου βλεποντες, αλλα
προς το ομοιον του παν ταχοθεν αληπτου της ζωης αφορωντες φαμεν του αιδιου
την εννοιαν τοιαυτην ειναι. απο γαρ του νυν ενεστωτος ωσπερ απο κεντρου και
σημειου τινος πανταχοθεν την δια νοιαν προς το απειρον της ζωης επεκτεινοντες τε
και πε ριαγοντες ισως και ομοιως υπο της ακαταληψιας εν κυκλωι περιελκομεθα,
συνεχη και αδιαστατον αυτην προς εαυτην την θειαν ζωην απανταχοθεν
καταλαμβανοντες και ουδεν 1.1.669 περας κατ' ουδεν μερος επιγνωναι δυναμενοι.
τουτο λεγομεν περι της αιδιοτητος του θεου, ο παρα της προφητειας ηκουσαμεν, οτι
θεος και βασιλευς προαιωνιος και βασιλευει τον αιωνα και επ' αιωνα και ετι, και δια
τουτο ανωτερον μεν πασης αρχης, περισσοτερον δε παντος τελους ειναι διο
ριζομεθα. ταυτην ουν την εννοιαν ως πρεπουσαν τωι θεωι των ολων περι αυτον
εχοντες δυο προσηγοριαις το νοηθεν εξαγ γελλομεν, τωι αγεννητωι και τωι
ατελευτητωι το απειρον και 1.1.670 διηνεκες και αΐδιον της ζωης του θεου
παριστωντες. ει γαρ το ετερον τουτων μονον εις την διανοιαν ταυτην παρα ληφθειη,
σιωπηθειη δε το λειπομενον, χωλευσει παντως το σημαινομενον εν τωι λειποντι. ου
γαρ εστι δυνατον <δι'> ενος τινος τουτων την εν εκατερωι σημασιαν υγιως
παραστησαι. ο γαρ ατελευτητον ειπων την προς το τελος μονον αλλο τριωσιν
εδειξεν, ου μην τι και περι της αρχης διελεχθη· και ο τον αναρχον ονομασας το μεν
υπερ αρχην ειναι το σημαινομενον εδειξε, τον δε περι του τελους λογον αφηκεν
αμφιβολον. 1.1.671 Τουτων ουν, ως εφην, των ονοματων επισης το αΐδιον της θειας
ζωης παριστωντων, καιρος αν ειη κατεξετασαι, πως ουτοι διατεμοντες του αιδιου το
σημαινομενον το μεν της αρχης αναιρετικον νοημα ουσιαν ειναι φασιν, [ου περι το
αΐδιον θεωρεισθαι] το δε του τελους ανεπιδεκτον εν τοις εξω της ουσιας λογιζονται,
ουκ οιδα τινι διανοιαι το τοιου τον αποκληρουντες, ωστε το μεν αρχην μη εχειν εν
ουσιαι τιθεσθαι, το δε τελος μη εχειν ως εκτος της ουσιας απο 1.1.672 ποιεισθαι.
εχρην γαρ, επειδη τα δυο περι το αυτο θεω ρειται, η αμφοτερα εις τον της ουσιας
παραδεχεσθαι λογον η, ει το εν αποβλητον εκριναν, συναποβαλλειν τουτωι και το
λειπομενον. ει δε παντως αρεσκει διελοντας του αιδιου την εννοιαν το μεν τι εις
ουσιαν της θειας φυσεως κατα ταττειν, το δε εν τοις μη ουσι λογιζεσθαι, (επειδη
ταπεινοις λογισμοις τα τοιαυτα κρινειν εθελουσι, προς το υψος των περι θεου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

νοηματων ωσπερ τα πτερορρυησαντα των ορνεων ουκ ανιπταμενοι),
συμβουλευσαιμι αν αυτοις εγωγε μετα λαβειν προς το εναντιον τα δογματα, ως το
μεν ατελευ τητον εν ουσιαι λογιζεσθαι, περιοραν δε μαλλον του ατελευ τητου το
αναρχον, τωι μελλοντι και τωι κατ' ελπιδας πλεον η τωι παρωιχηκοτι και εωλωι τα
πρωτεια προσνεμοντας. 1.1.673 επειδη γαρ (λεγω δε ταυτα δια τους μικρους τα
ψυχαρια εκουσιως τηι των νηπιων υποληψει συγκαταγων τον λογον) επειδη τοινυν
το παρελθον της ζωης αντ' ουδενος εστι τωι ζησαντι, πασα δε η σπουδη τοις ζωσι
προς το μελλον και προσδοκωμενον γινεται, τιμιωτερον αν ειη του αναρχου το
ατελευτητον, οτι προς το μελλον και προσδοκωμενον το 1.1.674 αθανατον φερεται.
ωστε η θεοπρεπη και υψηλα <τα> περι της θειας φυσεως εστω νοηματα, η ειπερ
ανθρωπινοις λογισμοις κρινουσι τα τοιαυτα, το μελλον εστω του παρωι χηκοτος
αυτοις τιμιωτερον, και τουτωι του θεου την ουσιαν περιγραφετωσαν, επειδη παν το
παρελθον ηδη του χρονου τηι παροδωι συναφανιζεται, το δε προσδοκωμενον δια της
ελπιδος την υποστασιν εχει. 1.1.675 Ἀλλα ταυτα μεν ως παιδιοις τοις εν τηι αγοραι
καθ ημενοις και παιζουσι γελοια και παιδαριωδη προφερω· ουδε γαρ εστι το
χαμαιρριφες τε και γηινον των της αιρε σεως δογματων επισκεπτομενον μη ουχι
παντως εις μειρα 1.1.676 κιωδη τινα παιδιαν υποφερεσθαι. εκεινο δε προσθειναι τωι
λογωι καλως εχειν φημι, οτι της του αιδιου σημασιας δι' αμφοτερων κατα τον
ρηθεντα λογον συμπληρουμενης, εκ τε της <της> αρχης και εκ της του τελους
αλλοτριωσεως, ει μεν εν τωι ενι την ουσιαν του θεου περιγραφοιεν, ημιτελης αυτοις
και ημιτομος ο της ουσιας λογος αναφανησεται, εν μονωι τωι αναρχωι νοουμενος, το
δε ατελευτητον εν εαυτωι 1.1.677 κατ' ουσιαν μη κεκτημενος. ει δε αμφοτερα
συνθεντες τον της ουσιας λογον δι' εκατερων συναπαρτισουσι, παλιν σκο πησωμεν
την συναναδεικνυμενην ατοπιαν τωι λογωι· ευρε θησεται γαρ αυτοις ουκετι προς τον
μονογενη μονον, αλλα και προς εαυτον αλλοτριως εχων. σαφης δε ο λογος και ουδε
πολλης της επιστασιας δεομενος. ο γαρ της αρχης και ο του τελους λογος εναντιως
εκατερος προς τον ετερον εχει, και διαφορον επ' αμφοτερων το σημαινομενον,
ωσπερ και επι των λοιπων των κατα διαμετρον αλληλοις αντικει 1.1.678 μενων, οις
ουδεν υπεστι μεσον. ο γαρ ερωτηθεις τον περι της αρχης λογον ου τον αυτον
αποδωσει τωι περι του τε λους ορωι, αλλ' επι το εναντιον εκεινωι προαξει τον ωρι
σμενον της αρχης λογον. ουκουν και τα εκατερωι τουτων αντικειμενα κατα το ισον
μετρον της αντιθεσεως και απ' αλληλων διενεχθησεται, και αλλο τι ομολογηθησεται
ειναι το αναρχον, οπερ αντικειται τωι υπο της αρχης δηλουμενωι, αλλο δε τι το
ατελευτητον, οπερ αναιρετικον του τελους 1.1.679 εστιν. ει ουν ταυτα τα δυο εις την
ουσιαν του θεου φε ροντες αναθησουσι, το τε ατελευτητον φημι και το αναρχον, δυο
τινων εναντιων και ασυμφωνων συνδρομην τον θεον εαυτων αποδειξουσι. την γαρ
του τελους προς την αρχην εναν τιωσιν η εκατερωι τουτων αντικειμενη διανοια και
εφ' εαυ της επιδεικνυται. τα γαρ τοις αντικειμενοις εναντια και 1.1.680 αλληλοις
εναντια παντως εστιν. αληθης δε ο λογος οτι παντα, οσα τοις εναντιως εχουσι κατα
την φυσιν αντι καθισταται, ταυτα και προς αλληλα το εναντιον εχει, ως επι των
υποδειγματων εστιν ιδειν. τωι πυρι το υδωρ ανθ εστηκεν· ουκουν και αι αναιρετικαι
τουτων δυναμεις αλ ληλαις εναντιωσονται. ει γαρ σβεστικη του πυρος εστιν η
υγροτης, αναιρετικη δε του υδατος εστιν η ξηροτης, την του υδατος προς το πυρ
εναντιωσιν και αι αντικειμεναι τουτοις ποιοτητες και εφ' εαυτων διεσωσαντο, ως
εναντιως 1.1.681 εχειν ομολογεισθαι τωι ξηρωι την υγροτητα. ουτως ουν και της
αρχης και του τελους υπεναντιως διακειμενων, τα αντικειμενα τουτοις ονοματα και
αλληλοις μαχεται κατα την εννοιαν, το αναρχον λεγω και το ατελευτητον. ει τοινυν
το ετερον τουτων μονον της ουσιας ενδεικτικον ειναι οριζονται (παλιν γαρ τον
αυτον επαναληψομαι λογον), εξ ημισειας προσμαρτυρησουσιν ουτω τωι θεωι το ειναι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

εν μονωι τωι αναρχωι περιγραφεσθαι λεγοντες αυτου την ουσιαν, 1.1.682 προς δε το
ατελευτητον ουκετι εκτεινοντες· ει δε αμφοτερα εις τον της ουσιας λογον φεροντες
καταθησουσιν, ουδεν ετερον η εξ εναντιων αυτην συγκεισθαι αποφανουνται κατα
τον ρηθεντα τροπον, τηι κατα το τελος προς την αρχην εναντιωσει τωι ατελευτητωι
και αναρχωι κατ' ουσιαν διασχι ζομενην. και ουτως ευρισκεται αυτων ο θεος
ποικιλον τι χρημα και συνθετον, εξ αντικειμενων τινων συγκεκροτη μενος. 1.1.683
Ἀλλ' ουτε εστιν ουτε μη γενηται δογμα τοιουτον εν εκκλησιαι θεου, ωστε τον απλουν
και ασυνθετον μη μονον πολυειδη και ποικιλον, αλλα και εξ εναντιων συγκειμενον
αποφαινεσθαι. η γαρ απλοτης των της αληθειας δογμα των τον θεον οπερ εστιν
υποτιθεται, ουτε ονοματι ουτε δια νοηματι ουτε τινι αλληι καταληπτικηι επινοιαι
περιληφθηναι δυναμενον, ου μονον ανθρωπινης, αλλα και αγγελικης και πασης
υπερκοσμιου καταληψεως υψηλοτερον μενοντα, αφρα στον τε και ανεκφωνητον και
πασης της δια λογων σημα σιας ανωτερον, εν ονομα γνωριστικον της ιδιας εχοντα
φυ σεως, το μονον αυτον υπερ παν ειναι ονομα· ο δη και τωι μονογενει κεχαρισται,
δια το παντα οσα εχει ο πατηρ και 1.1.684 του υιου ειναι. της δε αιδιοτητος αυτου,
ουχι της ουσιας ενδεικτικας ειναι τας φωνας ταυτας ομολογει της ευσεβειας ο λογος,
την τε αγεννητον φημι και την ατελευτητον, ως του μεν αγεννητου το μηδεμιαν
αυτου υπερκεισθαι αρχην και αιτιαν ενδεικνυμενου, του δε ατελευτητου το εις
μηδεν περας στησεσθαι αυτου την βασιλειαν σημαινοντος. Συ γαρ, φησιν, ο αυτος ει,
και τα ετη σου ουκ εκλειψουσι, δια μεν του ειναι το μη εξ αιτιας τινος υποστηναι
σημαι νων, δια δε του εφεξης την απαυστον τε και ατελευτητον μακαριοτητα της
ζωης ενδεικνυμενος. 1.1.685 Ἀλλ' ισως ερει τις και των ευλαβεστερων επιστας τοις
περι του αιδιου ημιν εξητασμενοις, οτι χαλεπον εστι τον περι του μονογενους λογον
δια των ειρημενων παρελ θειν απροσκοπως. δυο γαρ απεμφαινοντων δογματων, ενι
ο λογος συνενεχθησεται. η γαρ αγεννητον ειναι και τον υιον κατασκευασομεν, οπερ
ατοπον, η ουδε το αΐδιον αυτωι 1.1.686 συγχωρησομεν, οπερ ιδιον των
βλασφημουντων εστιν. ει γαρ τωι αναρχωι και ατελευτητωι η αιδιοτης γνωριζεται,
αναγκη πασα η ασεβειν μη ομολογουντας του υιου το αΐδιον, η προς την της
αγεννησιας υποληψιν εν ταις περι του μονογενους υπονοιαις εκφερεσθαι. τι ουν
ημεις; ει μεν τινα χρονικην εμφασιν υπερετιθει της του μονογενους υποστασεως ο
τον πατερα του υιου μονωι τωι της αιτιας λογωι προθεωρων, εικοτως αν ο της
αιδιοτητος ημιν περι 1.1.687 του υιου λογος εκινδυνευετο. νυνι δε το ποτε μη
εσεσθαι
επι της προαιωνιου φυσεως ισως και ομοιως επι τε της του πατρος ζωης και της του
μονογενους [αλλα και της του αγιου πνευματος ομολογιας] ου δεχεται· ενθα γαρ 1.1.688
χρονος ουκ εστι, και το ποτε συνανηιρηται. ει δε αει εν τωι ειναι καταλαμβανεται ο υιος τηι
περι του πατρος εννοιαι συναναφαινομενος, τις ο φοβος προσμαρτυρειν τωι μονογενει το
αΐδιον, τωι μητε αρχην ημερων μητε ζωης εχοντι τελος; ως γαρ εκ φωτος φως και ζωη εκ
ζωης και εξ αγαθου αγαθος σοφος τε και δικαιος και δυνατος και τα αλλα παντα ωσαυτως εκ
τοιουτου τοιουτος, ουτω και εξ αιδιου παντως αΐδιος. 1.1.689 Ἀλλ' υφαρπαζει τον λογον ο
αντιλογικος τε και φιλ ερις, ως της ακολουθιας ταυτης και εξ αγεννητου αγεν νητον
υπονοεισθαι ποιουσης. αλλα νηψατω τηι καρδιαι και ταις ιδιαις επιστητω φωναις ο
μαχομενος, οτι το εκ του πατρος ομολογων την του αγεννητου υπονοιαν επι του μονο
γενους απεπεμψατο, και ουδεις επεστι φοβος και αΐδιον 1.1.690 αυτον και ουκ αγεννητον
λεγειν. οτι μεν γαρ ου διαστη ματι χρονικωι του υιου το ειναι περιοριζεται, αλλα και προ των
αιωνων και μετα τουτους το απειρον αυτου της ζωης απανταχοθεν εκκεχυται, κυριως τηι
του αιδιου προσηγοριαι κατονομαζεται· οτι δε παλιν υιος και ων και λεγομενος συνημμενως
την του πατρος εννοιαν εαυτωι συνθεωρεισθαι διδωσι, το αγεννητως ειναι δοκειν δια τουτου
εκπεφευγεν, αει συνων τωι αει οντι πατρι, καθως ειπε και η θεοπνευστος εκεινη του
διδασκαλου ημων φωνη, οτι γεννητως τηι αγεν 1.1.691 νησιαι του πατρος συναπτομενος. ο δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

αυτος ημιν και περι του αγιου πνευματος λογος, εν μονηι τηι ταξει την διαφοραν εχων. ως
γαρ συναπτεται τωι πατρι ο υιος και το εξ αυτου ειναι εχων ουχ υστεριζει κατα την υπαρξιν,
ουτω παλιν και του μονογενους εχεται το πνευμα το αγιον, επινοιαι μονηι κατα τον της
αιτιας λογον προθεωρουμενου της του πνευ ματος υποστασεως· αι δε χρονικαι παρατασεις
επι της προαιωνιου ζωης χωραν ουκ εχουσιν. ωστε του λογου της αιτιας υπεξηιρημενου εν
μηδενι την αγιαν τριαδα προς εαυ την ασυμφωνως εχειν. Τα μεν δη πρωτα των προς
Ευνομιον αγωνων ικανως ηδη κατα θειαν συμμαχιαν εν τοις φθασασι διηνυσται πονοις,
καθως παρεστι τοις βουλομενοις εξ αυτων ημιν των πεπονημενων μαθειν, οπως εν τωι
προτερωι των λογων η απατη κατα κρατος εληλεγκται, και ουδεμιαν ισχυν ετι κατα της
αληθειας εν τοις εξητασμενοις το ψευδος εχει τοις γε μη λιαν εκθυμως αναισχυντουσι προς
την αλη 2.1.2 θειαν. επειδη δε και δευτερος αυτωι κατα της ευσεβειας πονος οιον τις
ληιστρικος συγκεκροτηται λοχος, παλιν του θεου συμμαχουντος δι' ημων η αληθεια τηι
παραταξει των εχθρων ανθοπλιζεται, καθαπερ τις στρατηγος προκαθη γουμενη των
ημετερων λογων και προς το δοκουν εαυτηι κατα των πολεμιων ευθυνουσα, ηι κατ' ιχνος
επομενοι θαρ ρουντως τοις δευτεροις των αγωνων επιτολμησομεν ουδεν καταπλαγεντες
την του ψευδους παραταξιν, καν εν πληθει 2.1.3 προφαινηται λογων· πιστος γαρ ο
επαγγειλαμενος χι λιους υφ' ενος διωχθησεσθαι και μυριαδας υπο δυο μετα κινηθησεσθαι,
ως της ευσεβειας, ου της πολυχειριας εχου 2.1.4 σης το κατα πολεμον κρατος. ωσπερ γαρ ο
πολυσαρκος Γολιαθ την βαρειαν εκεινην τοις Ἰσραηλιταις επισειων αιχμην ουδεμιαν
επηγαγε δειλιαν ανδρι ποιμενι και αμελετητωι της πολεμικης ευστροφιας, ωι συμπλακεις
κατα την μαχην ακε φαλος γινεται, προς τουναντιον αυτωι της ελπιδος περιτρα πεισης, τον
αυτον τροπον και ο καθ' ημας Γολιας ο της αλλοφυλου καθηγουμενος γνωσεως προκωπον
τε και γυμνην οιον τινα ρομφαιαν την βλασφημιαν τοις αντιτεταγμενοις προτεινων και
στιλβων αμα τοις νεοθηκτοις σοφισμασιν, ουκ εφανη φοβερος και δυσαντητος τοις ιδιωταις
ημιν, ως κατ' εξουσιαν εχειν αυτον τηι ερημιαι των αντιβαινοντων επικομ παζειν· αλλ' ευρεν
ημας εκ της του κυριου ποιμνης αυτο σχεδιους πολεμιστας τους μητε μαθοντας λογομαχειν
μητε ζημιαν το μη μεμαθηκεναι νομιζοντας ιδιωτικον τε και αγροικιζοντα τον λογον της
αληθειας κατ' αυτου σφενδονη 2.1.5 σαντας. επειδη τοινυν και ο μνημονευθεις εκεινος
ποιμην τηι σφενδονηι καταβαλων τον αλλοφυλον, υπορραγεισης τωι λιθωι της περικεφαλαιας
και προς την βιαν της βολης επι τα εντος διασχουσης, ου τουτον εποιησατο της ανδραγαθιας
τον ορον, το ιδειν εν πτωματι τον αντιπαλον, αλλ' επιδρα μων και της κεφαλης τον εχθρον
αποσυλησας τροπαιοφορος τοις ιδιοις επανεισι, την μεγαλορρημονα κεφαλην εκεινην εν τωι
στρατωι των ομοφυλων διαπομπευων, δια τουτο και ημας προσηκει προς το υποδειγμα
βλεποντας μη καταμα λακισθηναι προς τους δευτερους των πονων, αλλ' ως ενι μαλιστα
μιμησασθαι του ∆αβιδ την αριστειαν και παραπλη σιως εκεινωι μετα την πρωτην πληγην
επεμβηναι τωι κει μενωι, ως αν φανειη μαλιστα της κεφαλης ερημος ων ο 2.1.6 της αληθειας
πολεμιος. ο γαρ της πιστεως διεζευγμενος την κεφαλην αποτετμηται του αλλοφυλου
μαλλον. επει γαρ κεφαλη παντος ανδρος ο Χριστος, καθως φησιν ο απο στολος, ανδρα δε
τον πιστον παντως εικος ονομαζεσθαι (ου γαρ δη και των απιστων αν ειη κεφαλη ο
Χριστος), παν τως ο της σωιζουσης πιστεως αποτμηθεις ακεφαλος αν ειη κατα τον Γολιαθ,
δια της ιδιας μαχαιρας, ην κατα της αληθειας εθηξατο, της αληθινης κεφαλης μεριζομενος,
ην ουχι τεμειν απ' αυτου, αλλ' αποδειξαι τετμημενην εργον ημετερον. 2.1.7 Και με μηδεις
οιεσθω φιλοτιμιαι τινι και δοξης αν θρωπινης επιθυμιαι προς τον ασπονδον τουτον και ακη
ρυκτον πολεμον ετοιμως κατιοντα τοις εναντιοις συμπλε κεσθαι. ει μεν γαρ εξην
απραγμονως καθ' ησυχιαν δια γειν εν ειρηνευοντι βιωι, πορρω του καθεστωτος αν ην
εκουσιως επιταρασσειν την ησυχιαν, αυθαιρετον εκ προ 2.1.8 κλησεως πολεμον καθ' ημων
αυτων επεγειροντας. επει δε πολιορκειται μεν η πολις του θεου, η εκκλησια, κατα σειεται δε
το μεγα τειχος της πιστεως τοις μηχανημασι της αιρεσεως εν κυκλωι περιδονουμενον,
κινδυνος δε ου μικρος αιχμαλωτον οιχεσθαι παρα της των δαιμονων επι στρατειας
αναρπαστον τον λογον του κυριου γενομενον, δια τουτο φοβερον ειναι κρινας το μη
συμμετασχειν της των Χριστιανων αγωνιας ουκ επι την ησυχιαν απεκλινα, προτι μοτερους
δε μαλλον εποιησαμην τους εκ των πονων ιδρωτας της εκ του ησυχαζειν ανεσεως, ειδως
ακριβως οτι ωσπερ τον μισθον ληψεται, καθως φησιν ο αποστολος, κατα τον ιδιον κοπον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

εκαστος, ουτω παντως και την τιμωριαν επι 2.1.9 τηι των κατα δυναμιν πονων ολιγωριαι. δια
τουτο και την πρωτην του λογου μαχην ευθαρσως υπεστην, εκ του ποι μενικου καδδιου,
τουτεστιν εκ των εκκλησιαστικων δογματων, τους ακατασκευους τουτους και αυτοφυεις
λογους εις ανα τροπην της βλασφημιας αφεις και ουδεμιας της εκ των εξωθεν λογων
οπλισεως επι τον αγωνα προσδεηθεις, και νυν προς τους δευτερους των αγωνων ουκ
αναδυομαι, την ελπιδα θεμενος κατα τον μεγαν ∆αβιδ επι τον διδασκοντα χειρας εις
παραταξιν και δακτυλους εις πολεμον, ει πως γενοιτο και ημιν εκ θειας δυναμεως
ευθυνθηναι μεν την γραφουσαν χειρα προς την των αιρετικων δογματων αναι ρεσιν,
υπηρετησαι δε τους δακτυλους τηι ανατροπηι της πο νηρας παραταξεως, εμπειρως και
αγωνιστικως διατιθεντας κατα των πολεμιων τον λογον. ωσπερ δε επι των ανθρω πινων
πολεμων οι μεν ανδρειαι τε και δυναμει των λοιπων 2.1.10 διαφεροντες, και
κατησφαλισμενοι τοις οπλοις και ταις προς τους κινδυνους μελεταις την του πολεμειν
εμπειριαν προσειλη φοτες επι του μετωπου της φαλαγγος ιστανται των κατα το βαθος
επιτεταγμενων προκινδυνευοντες, ο δε λοιπος ομιλος εις μονην φαντασιαν πληθους
συντεινοντες αυτωι τωι συνασπισμωι δοκουσι τι κερδος τωι κοινωι συνεισφερειν, ουτως και επι
των ημετερων αγωνων ο μεν γενναιος του Χριστου στρατιωτης και σφοδρος κατα των
αλλοφυλων αγωνιστης, ο μεγας του πνευματος οπλιτης Βασιλειος, ο την αποστολικην
πανοπλιαν ενδεδυκως και τωι θυρεωι κατησφαλισμενος της πιστεως το τε αμυντηριον οπλον,
την του πνευματος λεγω μαχαιραν, αει προβαλλομενος, ουτος μεν προπολεμει της του
κυριου στρατιας εν τωι πονηθεντι κατα της αιρεσεως λογωι ζων τε και αμυνομενος και κατα
των εχθρων αρι στευων, ημεις δε το πληθος τωι θυρεωι του προμαχου της πιστεως εαυτους
υποκρυψαντες, καθ' οπερ αν προηγηται προς τους εναντιους ο στρατηγος, των κατα δυναμιν
αγωνων ουκ αφεξομεθα. 2.1.11 Ἐπειδη τοινυν διελεγχων εκεινος την ηπατημενην της
αιρεσεως και ανυποστατον φαντασιαν ουδαμως αλλως την προσηγοριαν της αγεννησιας η
κατ' επινοιαν φησιν επιλεγε σθαι τωι θεωι και τας αποδειξεις επηγαγε ταις τε κοιναις
εννοιαις και ταις γραφικαις μαρτυριαις ησφαλισμενας, ο δε της απατης ευρετης Ευνομιος
ουτε συντιθεται τοις ειρη μενοις ουτε ανατρεπειν δυνατως εχει, συνεχομενος δε προς την
αληθειαν, οσωι τηλαυγεστερον διαλαμπει της ευσεβειας το δογμα, τοσουτωι μαλλον κατα τα
νυκτινομα των ζυων προς το φως αμβλυωττων και ουδε τας συνηθεις των σο φισματων
καταδυσεις ευρισκων ματην διαπλαναται και προς το του ψευδους αδιεξοδευτον εισιων περι
τα αυτα συνειλειται και πας αυτωι σχεδον περι την φλυαριαν ταυτην ο δευτερος
κατησχοληται πονος, δια τουτο καλως εχει και ημιν εν τουτωι γενεσθαι την προς τους
αντιτεταγμενους μαχην, εν ωι και ο προμαχος ημων δια του ιδιου καθηγησατο λογου. 2.1.12
πρωτον δε φημι χρηναι πασαν επι κεφαλαιωι την ημετεραν περι των δογματων υποληψιν
και την των εχθρων προς ημας διαφωνιαν επιδραμειν, ως αν γενοιτο καθ' οδον ημιν η των
προκειμενων εξετασις. εστι τοινυν το κεφαλαιον της των Χριστιανων ευσεβειας το
πιστευειν τον μονογενη θεον, ος εστιν αληθεια και φως αληθινον και δυναμις θεου και ζωη,
αληθως παντα ειναι α λεγεται, τα τε αλλα και προ των αλλων ταυτα· θεον και αληθειαν,
τουτεστι θεον κατα αληθειαν αει οντα οπερ νοειται και ονομαζεται και ουτε ποτε μη οντα
ουτε ποτε μη εσομενον, ου το ειναι ο τι ποτε κατ' ουσιαν εστι πασαν εκφευγει καταληπτικην
εφοδον 2.1.13 και πολυπραγμοσυνην· ημιν δε, καθως που φησι της σο φιας ο λογος, εκ
μεγεθους και καλλονης κτισματων κατα τινα των γινωσκομενων αναλογιαν εις γνωσιν
ερχεται του ειναι, μονον την πιστιν δια των ενεργειων, ου την γνωσιν 2.1.14 του τι εστι
χαριζομενος. ταυτης τοινυν της διανοιας παρα πασι τοις Χριστιανοις κεκρατηκυιας τοις γε
της επωνυμιας ταυτης αληθως αξιοις, εκεινοις φημι οι προσκυνειν παρα του νομου
μεμαθηκοτες μηδεν, ο μη εστιν αληθινος θεος, αυτωι τωι προσκυνειν τον μονογενη θεον
ομολογουσιν εν αλη θειαι και ου ψευδωνυμον ειναι θεον, ηλθεν η φθοροποιος ερυσιβη της
εκκλησιας η αχρειουσα τα ευσεβη της πιστεως σπερματα, η της Ἰουδαικης απατης
συνηγορος, εχουσα τι 2.1.15 και της Ἑλληνικης αθεΐας. τωι μεν γαρ κτιστον αναπλασ σειν
θεον της των Ἑλληνων απατης συνηγορος γινεται, τωι δε μη παραδεχεσθαι τον υιον την
Ἰουδαικην συνιστησι πλανην. αυτη τοινυν η αιρεσις η παραγραφομενη την αλη θινην του
κυριου θεοτητα και κατασκευαζουσα κτιστον αυτον ειναι δειν υπολαμβανειν, και μη εκεινο
οπερ κατ' ουσιαν και δυναμιν και αξιαν εστιν ο πατηρ, επειδη παντα χοθεν της αληθειας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

περιλαμπουσης ουδεμιαν εχει κατα σκευην τα ζοφωδη ταυτα νοηματα, παντων των
ονοματων υπεριδοντες των εις θεοπρεπη τινα δοξολογιαν παρα της γραφης ευρεθεντων,
ομοιως επι του πατρος και του υιου λεγομενων, ηλθον επι το της 20αγεννησιας20 ονομα το
παρ' αυτων τουτων επι αθετησει της μεγαλειοτητος του μονο 2.1.16 γενους θεου
συμπεπλασμενον. της γαρ ευσεβους ομολογιας την εις τον μονογενη θεον πιστιν
δογματιζουσης, Ἵνα παντες τιμωσι τον υιον καθως τιμωσι τον πατερα, πασας ουτοι τας
ευσεβεις φωνας αις η του υιου μεγαλειοτης ομοτιμως προς την του πατρος αξιαν
διασημαινεται παρωσαμενοι εντευθεν εαυτοις της αθεου περι το δογμα παρανομιας τας
αρχας 2.1.17 και τας υποθεσεις επινοουσιν. επειδη γαρ ο μονογενης θεος, ως η του
ευαγγελιου διδασκει φωνη, εκ του πατρος εξηλθε και παρ' αυτου εστιν, αλλοις ονομασι την
διανοιαν ταυτην μεταλαβοντες δι' εκεινων την αληθη πιστιν κατα 2.1.18 σπαρασσουσι. το
γαρ μη εκ τινος υπερκειμενης αιτιας ειναι τον πατερα της αληθειας διδασκουσης, ουτοι
αγεννη σιαν ωνομασαν το τοιουτον νοημα, και την εκ πατρος του μονογενους υποστασιν τωι
της 20γεννησεως20 διασημαινουσι ρηματι, ειτα συνθεντες τας δυο φωνας την
20αγεννησιαν20 τε και την 20γεννησιν20 αντιφατικως εναντιουμενας αλληλαις εντευθεν
τους ανοητους των επομενων αυτοις παρακρουονται· το γαρ "1εγεννηθη"2 και "1ουκ
εγεννηθη"2 ως αν τις υπο δειγματι σαφηνισειε, τοιουτον εστιν οιον και το "1καθηται"2
2.1.19 και "1ου καθηται"2 και οσα τωι τοιουτωι λεγεται τροπωι. οι δε της κατα φυσιν των
ρηματων εμφασεως τας φωνας ταυτας παρακινησαντες αλλην αυτοις εφαρμοζειν διανοιαν
επι καθαιρεσει της ευσεβειας φιλονεικουσιν. ουκ ισοδυνα μουσης γαρ, καθως ειρηται, της
των ρηματων σημασιας του καθηται και ου καθηται (αναιρειται γαρ πως εν θα τερωι των
σημαινομενων το ετερον) ταυτην την περι το σχημα της προφορας εναντιωσιν της κατα την
ουσιαν παρ αλλαγης ενδεικτικην ειναι σοφιζονται, τωι μεν την γεννησιν 2.1.20 τωι δε την μη
γεννησιν ουσιαν ειναι διοριζομενοι. καιτοι ωσπερ ουκ εστιν ουσιαν ανθρωπου νομισαι το
καθησθαι η μη καθησθαι τον ανθρωπον (ου γαρ τον αυτον αν τις αποδοιη λογον καθεδραν
τε ανθρωπου και ανθρωπον αυτον οριζομενος), ουτως η μη γεννηθεισα ουσια κατα την ανα
λογιαν του ρηθεντος ημιν υποδειγματος αλλο τι παντως εστι τωι ιδιωι λογωι προς το εκ του
μη γεννηθηναι δηλου 2.1.21 μενον. αλλ' ουτοι προς τον πονηρον εκεινον σκοπον αφο
ρωντες, ως αν μαλιστα της του μονογενους θεοτητος η αρνησις αυτοις κυρωθειη, ουχι την
ουσιαν του πατρος αγεννητως ειναι φασιν, αλλ' αναστρεψαντες τον λογον ουσιαν την
αγεννησιαν οριζονται, ινα τηι προς το γεννητον αντι διαστοληι το της φυσεως
παρηλλαγμενον δια της εναντιω 2.1.22 σεως των ονοματων κατασκευασωσι. και προς μεν
την ασε βειαν μυριοις οφθαλμοις βλεπουσι, προς δε το αμηχανον της περι τουτο σπουδης ως
μεμυκοτες τα ομματα της ψυχης αμβλυωττουσι. τις γαρ μη πανταπασι λημων τα της ψυχης
αισθητηρια ου διοραι της του δογματος αυτων αρχης το απαγες και ασυστατον και ως επ'
ουδενος βε βηκεν αυτοις ο λογος ο την αγεννησιαν ουσιαν ποιων; ουτωσι γαρ αυτοις η
απατη κατασκευαζεται. λεξω δε καθως εστι δυνατον ισχυρως τηι εμαυτου φωνηι τον των
εχθρων ανθυποφερων λογον. 2.1.23 Φασιν 20αγεννητον τον θεον ονομαζεσθαι, α πλουν δε
ειναι τηι φυσει το θειον, το δε απλουν μηδεμιαν επιδεχεσθαι συνθεσιν· ει ουν ασυν θετος
κατα την φυσιν εστιν ο θεος, ωι το του αγεννητου επεστιν ονομα, αυτης αν ειη της φυ σεως
ονομα το αγεννητον, και εστιν ουδεν ετε 2.1.24 ρον η αγεννησια η φυσις20. προς ους τουτο
φαμεν, οτι ετερον του 20ασυνθετου20 και ετερον του 20αγεννητου20 το σημαινομενον. το
μεν γαρ την απλοτητα του υποκειμενου, το δε το μη εξ αιτιας ειναι παριστησι, και ουκ
επαλλασ σονται προς αλληλας αι των ονοματων εμφασεις, καν περι το εν αμφοτερα
λεγηται. αλλ' εκ μεν της του αγεννητου προσηγοριας το ανευ αιτιας ειναι τον ουτως
ωνομασμενον εμαθομεν, εκ δε της του απλου το καθαρευειν συνθεσεως· 2.1.25 ουδετερον δε
τουτων αντι του αλλου λεγεται. ουκουν ου δεμιαν αναγκην εχει, επειδη απλουν εστι τηι
φυσει το θειον, αγεννησιαν αυτου την φυσιν κατονομαζεσθαι· αλλα καθ' ο μεν αμερης εστι
και ασυνθετος, απλους λεγεται, καθ' ο δε ουκ εγεννηθη, αγεννητος. ει δε μη σημαινοι το
ανευ αιτιας ειναι η φωνη του αγεννητου, αλλ' η απλοτης αντεισ ερχοιτο τηι σημασιαι του
τοιουτου ονοματος και δια τουτο αγεννητος κατα τον λογον της αιρεσεως λεγοιτο, διοτι
απλους εστι και ασυνθετος, μια δε του απλου τε και αγεν νητου η σημασια, και η του υιου
απλοτης 20αγεννησια20 2.1.26 παντως ονομασθησεται. απλουν γαρ ειναι τηι φυσει και τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

μονογενη θεον ουκ αρνησονται, ει μη αρα και το θεον ειναι αυτον αρνησαιντο. ουκουν
ουδεμιαν κατα το σημαι νομενον κοινωνιαν η απλοτης προς το αγεννητον εξει, ως δια το
ασυνθετον αγεννησιαν την φυσιν λεγεσθαι, ινα μη δυοιν ατοποιν το ετερον καθ' εαυτων
επισπασωνται, η αρ νουμενοι του μονογενους την θεοτητα η κακεινωι την αγεν 2.1.27
νησιαν επιφημιζοντες. επει γαρ απλουν μεν τηι φυσει το θειον, ονομα δε κατ' αυτους της
απλοτητος εστι το αγεν νητον, η συνθετον ειναι τον υιον κατασκευασουσιν, ωι το μηδε θεον
ειναι συναποδεικνυται, η ει ομολογοιεν επ' αυτου την θεοτητα, απλουν δε καθως ειρηται το
θειον εστι, τον αυτον και αγεννητον δια την απλοτητα παντως ειναι κατα σκευασουσιν,
ειπερ η απλοτης ταυτον τηι αγεννησιαι νομι ζεται. ως δ' αν σαφεστερον το λεγομενον
γενοιτο, παλιν το ρηθεν αναληψομαι. 2.1.28 Ἡμεις τουτο φαμεν, οτι εκατερωι των ονοματων
ιδιον τι το σημαινομενον υπεστι και ουτε τωι αγεννητωι το αμερες ερμηνευεται ουτε τωι
απλωι το αγεννητον· αλλ' εν μεν τωι απλωι το ασυνθετον ενοησαμεν, εν δε τωι αγεννητωι το
μη 2.1.29 εξ αιτιας ειναι τινος εδιδαχθημεν. τον δε υιον εκ θεου θεον οντα και αυτον απλουν
πιστευειν οιομεθα δειν δια το πασης συνθεσεως καθαρευειν το θειον και κατα τον αυτον
τροπον και επι τουτου μητε δια της του υιου προσηγοριας την απλοτητα της ουσιας
σημαινειν μητ' αυ τηι απλοτητι παρισταν το του υιου σημαινομενον, αλλ' εκ τουτου μεν την
εκ του πατρος υποστασιν φανερουσθαι, εκ δε του απλου οπερ εμφαινει η τοιαυτη φωνη. επει
ουν ο μεν της κατ' ουσιαν απλοτητος λογος εις και ο αυτος καν επι πατρος λεγηται καν επι
υιου, ουτε υφεσει τινι ουτε πλεονασμωι διαλλασσων, το δε γεννητον τωι αγεννητωι πολλην
κατα το σημαινομενον την διαφοραν εχει (τουτο γαρ εστιν εν τωι ετερωι των ονοματων
νοησαι, ο εν τωι αλλωι ουκ εστι), δια τουτο φαμεν μηδεμιαν αναγκην ειναι αγεννητου οντος
του πατρος, επειδη απλη εστιν αυτου η ουσια, 20αγεννησιαν20 2.1.30 λεγεσθαι αυτου την
ουσιαν. ουδε γαρ απλου οντος του υιου, του αυτου και γεννητου ειναι πεπιστευμενου,
απλοτητα λεγομεν την ουσιαν, αλλ' ωσπερ απλη εστιν η ουσια και ουχ απλοτης, ουτω και
αγεννητος εστιν η ουσια και ουκ 20αγεννησια20. τον αυτον τροπον γεννητου οντος και του
υιου, πασης αναγκης ο λογος κεχωρισται, επειδη απλη αυτου εστιν η ουσια, γεννησιν αυτου
την ουσιαν ορι ζεσθαι, αλλα και ενταυθα ιδιαν εμφασιν εκατερα των ονο ματων εχει· η τε
γαρ του γεννητου προσηγορια το εκ τινος σοι παριστησι και το απλουν το απηλλαχθαι
συνθεσεως. 2.1.31 αλλ' ου ταυτα κακεινοις δοκει· βουλονται γαρ, επειδη απλη εστιν του
πατρος η ουσια, μη αλλο τι η αγεννησιαν αυτην ειναι νομιζεσθαι, διοτι και αγεννητος
λεγεται. προς ους και τουτο εστιν ειπειν οτι, επειδη και κτιστην τον πατερα και δημιουργον
ονομαζουσιν, απλους δε κατ' ουσιαν εστιν ο ταυτα ονομαζομενος, ωρα τοις σοφοις τουτοις
"1κτισιν"2 και "1δημιουργιαν"2 την ουσιαν του πατρος αποφαινεσθαι, επειπερ πασαν
σημασιαν του περι αυτον λεγομενου ονοματος ο της 2.1.32 απλοτητος λογος εις την ουσιαν
αναγει. η τοινυν χωρισα τωσαν του ορισμου της θειας ουσιας την αγεννησιαν επι μονης της
ιδιας εμφασεως μενουσαν η, ειπερ δια την απλο τητα του υποκειμενου τηι αγεννησιαι την
ουσιαν οριζοιντο, δια την αυτην αιτιαν και την κτισιν και την δημιουργιαν τηι του πατρος
ουσιαι ενθεωρειτωσαν, ως ουχι κτιζουσης και δημιουργουσης της εν τηι ουσιαι δυναμεως,
αλλ' αυτης 2.1.33 της δυναμεως κτισμα και δημιουργημα νοουμενης. ει δε τουτο
αποβαλλουσιν ως πονηρον τε και ατοπον, πεισθη τωσαν εκ της ακολουθιας κακεινον τουτωι
συναποβαλλειν τον λογον· ως γαρ ουκ εστι δημιουργημα η του δημιουρ γου ουσια, ουτως
ουδε αγεννησια η του αγεννητου ουσια. συντομιας δε χαριν και σαφηνειας παλιν τον αυτον
επανα ληψομαι λογον· ει μη δια το γεγεννησθαι, αλλα δια το απλη και ασυνθετος ουσια ο
πατηρ ειναι αγεννητος λεγεται, δια την αυτην ταυτην αιτιαν αγεννητος και ο υιος ονομα
σθησεται· ουσια γαρ και ουτος εστι μονοειδης και ασυν 2.1.34 θετος. ει δε τον υιον, επειδη
εγεννηθη, γεννητον εξ αναγ κης ομολογησομεν, δηλον οτι και τον πατερα, επειδη ουκ
εγεννηθη, προσερουμεν αγεννητον. ει δε τουτο η τε αλη θεια και η των κειμενων ακολουθια
καταναγκαζει, προ δηλον οτι ουχι ουσιας εστι το αγεννητον ονομα, αλλα δια φορας τινος
νοηματων σημαντικον της το γεννηθεν του μη γεννηθεντος διαστελλουσης. 2.1.35 Ειτα και
τουτο τοις ειρημενοις προσεξετασωμεν. ει το αγεννητον ονομα φασι την ουσιαν σημαινειν
και μη το ανευ αιτιας την υποστασιν εχειν, ποιωι ονοματι το ανευ αιτιας ειναι τον πατερα
συστησουσι, της αγεννησιας εις την 2.1.36 της ουσιας ενδειξιν παρ' αυτων αποτεταγμενης; ει
γαρ μη την διασταλτικην των υποστασεων διαφοραν δια της του αγεννητου φωνης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

διδασκομεθα, αλλ' αυτης της φυσεως εν δεικτικην ειναι την φωνην ταυτην υποληψομεθα
οιον απορ ρεουσαν πως του υποκειμενου πραγματος και δια της των συλλαβων
εκφωνησεως εκκαλυπτουσαν το ζητουμενον, αναγκη πασα η μη ειναι τον θεον αγεννητον η
μη λεγεσθαι, μηδε μιας φωνης την τοιαυτην εμφασιν ιδιαζοντως επ' αυτου 2.1.37
παρεχομενης. της γαρ αγεννησιας, καθως ουτοι φασιν, ου το ανευ αιτιας ειναι
διασημαινουσης, αλλα την φυσιν εν δεικνυμενης, περιτραπησεται παντως αυτοις προς
τουναντιον το σοφισμα και ευρεθησεται διαφευγον <εκ> του δογματος αυτων επι του θεου
το αγεννητον. μηδενος γαρ ετερου ρηματος η ονοματος το μη γεννηθηναι τον πατερα παρι
στωντος, του δε αγεννητου κατα την σοφιαν αυτων αλλο τι και ουχι το μη γεγεννησθαι
διερμηνευοντος, οιχεται και συνερρυη προς τον Σαβελλιον αυτοις κατολισθησας ο λογος.
2.1.38 αναγκη γαρ πασα δια της ακολουθιας ταυτης τον αυτον ειναι νομιζεσθαι τωι υιωι τον
πατερα, της κατα το γεννητον και αγεννητον διαφορας εκ του δογματος αυτων εκκλα
πεισης, ωστε δυοιν θατερον η αναθησονται την περι του ονοματος δοξαν ως διαφοραν της
εκατερου ιδιοτητος και ουχι φυσιν σημαινοντος, η παραμενοντες τοις εγνωσμενοις περι
ταυτης της φωνης Σαβελλιωι συνθησονται· ου γαρ εστιν οπως η των υποστασεων διαφορα το
ασυγχυτον εξει, μη τωι 2.1.39 γεννητωι διαστελλομενη προς το αγεννητον. ωστε ει μεν
διαφοραν σημαινει το ονομα, η ουσια εσται δια της προση γοριας ταυτης ασημαντος· αλλος
γαρ της διαφορας και ετερος της ουσιας ο λογος· ει δε προς την φυσιν την ση μασιαν της
φωνης καθελκουσιν, εις την των Υιοπατορων λεγομενων απατην ακολουθως
υποσυρησονται, της κατα τας 2.1.40 υποστασεις τρανωσεως υφαιρεθεισης του λογου. ει δε λε
γουσι κωλυειν μηδεν και την προς το γεννητον αντιδιαστολην εκ της αγεννησιας
σημαινεσθαι και αυτην παρισταν την ουσιαν, διαστειλατωσαν ημιν τας προσφυεις του
ονοματος σημασιας, ως δυνασθαι κυριως αρμοζειν προς εκατεραν 2.1.41 διασχισθεισαν του
αγεννητου την εννοιαν. η μεν γαρ της διαφορας εκ του ονοματος τουτου δηλωσις
αμφιβολιαν ουκ εχει, τωι της αντιδιαστολης λογωι συνισταμενη· αντι γαρ του "1γεγεννηται ο
υιος"2 και "1ου γεγεννηται ο πατηρ"2 τον μεν αγεννητον τον δε γεννητον λεγεσθαι κατα
τινα ρημα των παρωνυμιαν και ημεις συντιθεμεθα· η δε της ουσιας δειξις εκ ποιας διανοιας
δια του προσρηματος τουτου σαφη νισθησεται, ειπειν ουκ αν εχοιεν. 2.1.42 Ἀλλα τουτο
σιωπησας ο καινος θεολογος ετερους ημιν φληναφους επι της προλαβουσης λογογραφιας
ειρων διεξεισιν. 20οτι απλους20, φησιν, 20ων ο θεος αγεννητος λεγεται, δια τουτο
αγεννησια εστιν ο θεος20. τι κοινον ο της απλοτητος εχει λογος προς την του αγεννητου
διανοιαν; και γαρ και ο μονογενης και γεννητος εστι και απλους ειναι ουκ αμφιβαλλεται.
20αλλα και αμερης20, φησι, 20και ασυνθετος20. τι και τουτο προς το ζητουμενον; ουδε γαρ ο
υιος πολυειδης και συγκειμενος, αλλ' ομως ου δια 2.1.43 τουτο αγεννητος. αλλα και
ποσοτητος, φησι, και πηλικο τητος ηλλοτριωται. εστω και ταυτα. και γαρ και ο υιος
απεριοριστος τωι πηλικωι και αποσος και ομως υιος. αλλα το ζητουμενον ου τουτο εστι.
προκειται γαρ αποδειχθηναι κατα τινα του αγεννητου σημασιαν η ουσια γνωριζεται. ως γαρ
εκ της φωνης ταυτης ο της των ιδιωματων διαφορας κατεληφθη λογος, ουτως ηξιουν
αναμφιβολον ειναι και του ειναι την ενδειξιν εκ τινος των σημαινομενων δια της αυτης
2.1.44 ταυτης προσηγοριας. αλλα τουτο μεν σιωπαι, λεγει δε 20μη δειν κατ' επινοιαν
επιφημιζεσθαι τωι θεωι το αγεννητον. τα γαρ ουτω λελεγμενα ταις φω ναις20, φησι,
20συνδιαλυεσθαι πεφυκε20. τι δε των λε γομενων ουχ ομου τωι λεχθηναι και διαλυεται; ου
γαρ ωσπερ κεραμευοντες η πλινθευομενοι κατα την απαξ γενο μενην εν τωι στοματι του
λογου τυπωσιν αδιαλυτα φυλασσο μεν τα δια της φωνης προφερομενα, αλλ' ομου τε προενη
νεκται δια του φθογγου ο λογος και το ρηθεν ουκ εστι. 2.1.45 παλιν γαρ προς τον αερα του
της φωνης πνευματος ανα χεθεντος, ουδεν ιχνος των ειρημενων ενετυπωθη τωι τοπωι, εν ωι
γεγονε της φωνης η αναχυσις· ωστε ει τουτωι τον κατ' επινοιαν λογον χαρακτηριζει, τωι μη
μενειν λογον αλλα τηι φωνηι του φθεγγομενου συναφανιζεσθαι, ουκ αν φθανοι παντα λογον
ονομαζων επινοιαν, μηδεμιας υποστασεως εν 2.1.46 ουδενι λογωι μετα την προφοραν
διαμενουσης. ουδε γαρ αυτην την αγεννησιαν, ην εξαιρει της επινοιας, αδιαλυτον και
παγιαν μετα το προενεχθηναι δειξαι δυνησεται, της προενεχθεισης δια του φθογγου ρησεως
εκ του στοματος εν τωι αερι μη συμμενουσης. και ουτω δ' αν τις μαθοι το των ειρημενων
ασυστατον, οτι καν σιωπωντες τας της ψυχης εννοιας απογραφωμεθα, ου τα μεν υφεστωτα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

των νοηματων την δια των γραμματων σημειωσιν δεξεται, το δε ασυστατον αμοιρησει της
εν τοις γραμμασι σημειωσεως· 2.1.47 εξεστι γαρ παν, οτιπερ αν επι νουν ελθηι, καν υφεστηκηι
κατα την συνεσιν καν ως ετερως εχηι, κατ' εξουσιαν εν αποθεσθαι τωι γραμματι, ταυτον δε
εις φανερωσιν διανοιας ο φθογγος εστι τωι γραμματι· επισης γαρ δι' εκατερων το 2.1.48
νοηθεν εξαγγελλομεν. προς τι τοινυν ορων μονηι συνδιαλυει τηι φωνηι την επινοιαν,
συνιδειν ουκ εχω. παντος γαρ λογου του δια τινος ηχου προφερομενου του μεν πνευματος
του την φωνην διαπορθμευσαντος προς το συγγενες η μετα χωρησις γινεται, ο δε των
ρηθεντων νους δια της ακοης τωι μνημονικωι της του ακουοντος ψυχης εγχαρασσεται, ειτε
2.1.49 αληθης ειτε διεσφαλμενος τυχοι. ουκουν ψυχραν της επι νοιας ταυτης ο λογογραφος
ημιν την ερμηνειαν ταυτην προ τεινεται, τηι διαλυσει της φωνης χαρακτηριζων και οριζο
μενος. και τουτου χαριν ο συνετος ακροατης εκεινος, καθ ως φησιν Ἡσαΐας, παραγραφεται
μεν την αδιανοητον ταυ την της επινοιας φυσιολογιαν, οντως διαλυτην αυτην και
ανυποστατον αποδειξας κατα τον τουτου λογον, τεχνολογει δε περι της εγκειμενης τηι λεξει
δυναμεως, δια των γνωρι μων υποδειγματων τηι περι των δογματων θεωριαι προσβιβα 2.1.50
ζων τον λογον. προς ον ο Ευνομιος δια της σεμνης ταυ της λογογραφιας εαυτον αντεπαιρων
αναλυειν επιχειρει τα περι της επινοιας διηρθρωμενα τουτον τον τροπον. αμεινον δε ισως
πριν διευθυναι τα γεγραμμενα τον σκοπον εξετασαι, τι βουλομενος αποφευγει το κατ'
επινοιαν επιλεγεσθαι τωι θεωι το αγεννητον. ∆ογμα κοινον επι παντων των παραδεδεγμενων
τον λογον της ευσεβειας κεκρατηκε το πασαν εν τωι Χριστωι την ελπιδα της σωτηριας δειν
εχειν, ως ουκ ενδεχομενον αλλως εν αγαθοις γενεσθαι, μη της εις Χριστον πιστεως 2.1.51
παρεχομενης το σπουδαζομενον. ταυτης δε της διανοιας παγιως ταις ψυχαις των
πεπιστευκοτων ενερηρεισμενης και πασης τιμης τε και λατρειας και δοξης τωι μονογενει θεωι
παρα παντων ως αρχηγωι της ζωης ανακειμενης τωι ποιουντι τα του πατρος εργα, καθως
αυτος ο κυριος εν τωι ευαγγελιωι φησι, και μηδεμιας κατα πασαν αγαθου πραγ ματος εννοιαν
υπερβολης ελαττουμενωι, ουκ οιδα ποθεν παρακινηθεντες δυσμενειαι και φθονωι της του
κυριου τιμης, καθαπερ ζημιαν εαυτοις κρινοντες την γινομενην τωι μονο γενει θεωι παρα
των πεπιστευκοτων προσκυνησιν, ανται ρουσι ταις θειαις τιμαις και πειθειν επιχειρουσιν,
ως 2.1.52 ουδεν των περι αυτων λεγομενων αληθως λεγεται. ουτε γαρ θεος, καν ονομαζηται
πως υπο της γραφης, αληθινος εστι θεος, ουτε υιος λεγομενος επαληθευουσαν εχει τηι
προσηγοριαι την φυσιν ουτε αξιας ουτε φυσεως αυτωι προς τον πατερα εστι τις κοινωνια.
μηδε γαρ ειναι δυνατον τωι γεγεννημενωι προς τον ποιησαντα το κατα την αξιαν η την
δυναμιν η την φυσιν υπαρχειν ομοτιμον, διοτι τωι μεν αοριστος η ζωη και εξ αιδιου η
υπαρξις, τωι δε υιωι τροπον τινα περιγεγραπται η ζωη, της αρχης καθ' ην γεγονε περατουσης
επι το ανω της ζωης την προοδον και τηι του 2.1.53 πατρος αιδιοτητι συμπαρατεινεσθαι
κωλυουσης· ωστε και τουτωι την ζωην ελλιπη νομιζεσθαι και τον πατερα μη αει ειναι, οπερ
νυν εστι τε και λεγεται, αλλ' ετερον τι προτερον οντα μετα ταυτα βουλευσασθαι γενεσθαι
πατερα, μαλλον δε ουχι γενεσθαι, αλλα κληθηναι· μηδε γαρ υιου κατα αληθειαν
ονομασθηναι πατερα, αλλα κτισματος εις 2.1.54 υιου κλησιν υποβληθεντος. παντως δε,
φασι, το μετα γενεστερον του πρεσβυτερου και το ωρισμενον του αιδιου και το κατα
βουλησιν του πεποιηκοτος γεγεννημενον αυτου του πεποιηκοτος δυναμει τε και αξιαι και
φυσει και τοις εκ χρονου πρεσβειοις και απασι τοις τιμιοις εξ αναγκης 2.1.55 ηλαττωται. ου
δε το τελειον εν ταις θειοτεραις των υπο ληψεων απεστι, πως αν τις τουτο ταις του
αληθινου θεου τιμαις ευλογως αποσεμνυνειεν; ως εκ τουτου κατασκευα ζεσθαι παρ' αυτων
τον ατελη μεν κατα την δυναμιν, ελ λιπη δε κατα την της ζωης τελειοτητα, υποχειριον δε
τωι δυναστευοντι, ποιουντα δε μηδεν αφ' εαυτου πλην ει τι νομοθετειται τωι του κρατουντος
προσταγματι, τουτον εν μηδεμιαι θεοπρεπει τιμηι τε και υποληψει πιστευειν <δειν> ειναι,
αλλα θεον μεν ονομαζειν, κενον δε πασης μεγαλο πρεπους εννοιας περιφερειν το ονομα.
2.1.56 Και επειδη ταυτα ουτωσι λεγομενα διχα της των λο γισμων περιβολης παροξυνει πως
εις οργην και φριττειν ποιει τωι ξενισμωι τον ακουοντα (τις γαρ δεχεται πονηρον συμβουλον
γυμνως και ακατασκευως την καθαιρεσιν της μεγαλειοτητος του Χριστου συμβουλευοντα;),
δια τουτο παραγωγαις τισι πιθαναις και απαταις την πονηραν ταυτην ενεδραν του λογου
περικαλυψαντες ταις εξωθεν επινοιαις τους ανοητους των ακροατων παρακρουονται. τα
γαρ αλλα κατασκευασαντες, δι' ων αν ηι δυνατον αυτοματως επι ταυτα κατασυρηναι την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

των ακουοντων διανοιαν, τωι ακροατηι το 2.1.57 περας της καταστροφης καταλειπουσιν.
ειποντες γαρ μη ειναι ταυτον κατα την ουσιαν τον μονογενη θεον τωι αληθινωι πατρι και
τουτο σοφιστικως συμπεραναντες δια της του αγεννητου προς το γεννητον αντιθεσεως το
απο τουτου σιωπωντες εργαζονται, αυτοματως δια του ακολουθου της ασεβειας
κρατυνομενης. και ωσπερ το δηλητηριον ο φαρ μακευς ευπαραδεκτον ποιει, τωι
επιβουλευομενωι μελιτι κατα γλυκανας τον ολεθρον, και ο μεν εδωκε μονον, το δε εγ
καταμιχθεν τοις σπλαγχνοις ουδεν ετι πραγματευομενου του φαρμακεως την φθοραν
κατεργαζεται, ομοιον τι και 2.1.58 παρα τουτων γινεται· ταις γαρ κομψειαις των
σοφισματων το φθοροποιον δογμα οιον τινι μελιτι καταχρωσαντες, επει δαν εγχεωσι την
απατην τηι ψυχηι του ακουοντος την περι του μη ειναι θεον αληθινον τον μονογενη θεον, τα
αλλα παντα τουτωι και σιωπωντες συγκατειργασαντο. τωι γαρ πεισθηναι μη αληθως ειναι
θεον επακολουθει το μηδε αλλο τι των περι αυτου θεοπρεπως λεγομενων εν αληθειαι
λεγεσθαι· ει γαρ ουτε υιος ουτε θεος εξ αληθειας, αλλ' εκ καταχρησεως τουτων εκατερον,
παντως οτι και τα λοιπα των ονοματων, οις παρα της θειας γραφης ονομα 2.1.59 ζεται, της
αληθειας κεχωρισται. ου γαρ δη το μεν αλη θως επ' αυτου ρηθησεται, το δε αμοιρησει της
αληθειας, αλλα παντως αλληλοις ακολουθησει τα παντα, ωστε ει μεν αληθως ειη θεος, και
κριτην και βασιλεα και τα καθ' εκαστον των λεγομενων ειναι ως λεγεται, ει δε η θεοτης
ψευδοιτο, μηδε αλλο τι των περι αυτου αληθευειν. πεισθεντων τοινυν των ηπατημενων το
ψευδωνυμον επι του μονογενους ειναι την της θεοτητος κλησιν, το μηδε λα τρευειν μηδε
σεβαζεσθαι μηδε ολως την θεωι χρεωστου μενην απονεμειν τιμην συγκατεσκευασθη. 2.1.60
Ἵνα τοινυν ενεργος αυτοις η κατα του σωτηρος επι χειρησις γενηται, ταυτην ευραντο της
βλασφημιας την μεθοδον. συμβουλευουσι μη δειν την εν τοις αλλοις ονο μασι κοινωνιαν
επισκοπειν, δι' ων το ομοτιμον της αξιας του υιου προς τον πατερα διασημαινεται, αλλ' εκ
της του αγεννητου προς το γεννητον αντιθεσεως το παρηλλαγμενον της φυσεως
συλλογιζεσθαι· τουτο γαρ ειναι την θειαν φυσιν, 2.1.61 οπερ σημαινει το της αγεννησιας
ονομα. ειτα παντων αν θρωπων των γε νουν εχοντων αμηχανον ειναι λογιζομενων δυναμει
τινι ρηματων την αφραστον φυσιν εξαγγελθηναι, ουτε της γνωσεως ημων τοσουτον
εκτεινομενης, ως εις τα υπερεκεινα των γινωσκομενων φθανειν, ουτε της των λογων
υπηρεσιας τοσαυτην δυναμιν εν ημιν κεκληρωμενης, ως ικανην ειναι το νοηθεν εξαγγειλαι,
ειπερ τι και ολως υψηλον τε και θειον επι νουν ελθοι, παλιν οι σοφοι ουτοι πολλην
αβελτεριαν και της λογικης επιστημης απειριαν των πολλων καταψηφιζομενοι αυτοι τε
ειδεναι διαβεβαιουνται ταυτα και οις αν εθελωσι δυνασθαι την περι τουτων εμ 2.1.62
ποιησαι γνωσιν. και δια τουτο λεγουσι μηδεν ετερον ειναι την θειαν φυσιν πλην την
20αγεννησιαν20 αυτην, και ταυ την 20κυριωτατην και ανωτατω20 προσαγορευοντες απαν
το μεγαλειον της θεοτητος τηι φωνηι ταυτηι εγκατακλειουσιν· ως εκ τουτου
κατασκευαζεσθαι, ει η αγεννησια το κυριω τατον της ουσιας εστι και τα λοιπα των
θεοπρεπων ονο ματων ταυτηι συνηρτηται, η θεοτης, η αφθαρσια, η δυνα μις και τα αλλα
παντα, ει ουν ταυτα και τα τοιαυτα η 20αγεννησια20 εστι, παντως ει τι τουτο μη λεγεται,
ουδε 2.1.63 εκεινα εσται. ως γαρ το λογικον και το γελαστικον και το επιστημης δεκτικον
ιδιον του ανθρωπου εστιν, ει δε τι μη εστιν ανθρωπος, ουδε εν τοις ιδιωμασι παντως εσται
της φυσεως, ουτως ειπερ 20αγεννησια20 εστιν η αληθινη θεοτης, ωι το ονομα τουτο μη
προσεστιν, ουδε αλλο τι των την θεοτητα χαρακτηριζοντων τουτωι παντως εφευρεθησεται.
της ουν αγεννησιας περι τον υιον μη λεγομενης, το μηδε τα λοιπα παντα των υψηλων τε και
θεοπρεπων ονοματων 2.1.64 επ' αυτου κυριως λεγεσθαι κατεσκευασθη. τουτο ουν ειναι την
καταληψιν των θειων μυστηριων οριζονται, το αθε τεισθαι του υιου την θεοτητα,
μονονουχι φανερως εμβοωντες παντι τωι την ακοην υπεχοντι οτι σοι εξεστι τελειωι κατα την
γνωσιν ειναι, μη πιστευοντι τωι μονογενει θεωι, οτι εστιν αληθως θεος, μη τιμωντι τον υιον
καθως τιμαται ο πατηρ, μη υιον αλλα κτισμα κατα την φυσιν ειναι νομιζοντι, μη κυριον, μη
δεσποτην, αλλα δουλον και υποχειριον. προς τουτο γαρ βλεπει το περας της συμβουλης, καν
ετεροις ρημασιν η βλασφημια περικαλυπτηται. 2.1.65 ∆ια ταυτα ποικιλως κατα την
προτεραν λογογραφιαν εμπυρ ριχιζων τηι των σοφισματων στροφηι και διαφορως
τεχνολογων το αγεννητον, εκκλεπτει την διανοιαν των ευεξαπατητων, εν οις φησιν·
20ουκουν ει μητε κατ' επινοιαν μητε κατα στερησιν μητε εν μερει, αμερης γαρ, μητε εν αυτωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

ως ετερον, <απλους γαρ και ασυνθετος, μητε παρ' αυτον ετερον>, εις γαρ και μονος αγεννη
2.1.66 τος, αυτο αν ειη ουσια αγεννητος20. συνιδων τοινυν ο διδασκαλος ημων την εκ της
απατης εγγινομενην τοις παρακρουσθεισι ζημιαν, οτι αυτης εστι της εις τον κυριον
ομολογιας παραβασις η περι του μη ειναι αυτον αληθως θεον συγκαταθεσις, εις οπερ η των
ρηματων τουτων ακολουθια καταστρεφει το δογμα, δια τουτο το μεν ως μερος μη
επιλεγεσθαι τωι θεωι την αγεννησιαν ουκ αντιλεγει, απλουν τε και αποσον και αμεγεθες και
ασυνθετον και αυτος συνομολο γων ειναι το θειον, το δε κατ' επινοιαν μη δειν επ' αυτου
την επωνυμιαν λεγεσθαι ταυτην και αντιλεγει και αποδεικνυ σιν· οις ουκ εμμενων ο
λογογραφος παλιν ημιν την παρ' εαυτου σοφιαν αντικαθιστησιν εν τωι δευτερωι των λογων,
τοις περι της επινοιας ειρημενοις αντιμαχομενος. 2.1.67 Καιρος δ' αν ειη λοιπον και αυτης
μνησθηναι της εις τουτο κατασκευης, τοσουτον υπειποντας μονον. ουκ εστιν εν ανθρωπινηι
φυσει δυναμις εις ακριβη κατανοησιν ουσιας θεου· ταχα δε μικρον εστιν επι μονης
αποφηνασθαι τουτο της ανθρωπινης δυναμεως, αλλα και την ασωματον κτισιν ελαττονα τις
ειπων η ωστε χωρησαι και περιλαβειν τηι γνωσει την αοριστον φυσιν ου του παντος
αμαρτησεται. 2.1.68 οιον εστιν επι των καθ' ημας υποδειγματων κατανοησαι, οτι πολλων
οντων και διαφορων των δια σαρκος την ζωην ειληχοτων, των μεν πτηνων των δε
χερσαιων, το τε υπερ νεφες εν τηι των πτερων δυναμει γενομενον και το τοις κοιλοις
εγκαθιδρυμενον και εμφωλευον ει μεν προς αλληλα κρινοιντο, ουκ ολιγον αν αφεσταναι
δοξειε του χερσαιου το εναεριον, ει δε προς τα αστρα και την απλανη σφαιραν η συγκρισις
ειη, ουδεν ελαττον κεχωρισθαι του ουρανου το μετεωροπορουν δια πτησεως των περι γην
νομισθησεται 2.1.69 ζυων. ουτως και η των αγγελων δυναμις τωι μεν ημετερωι
συγκρινομενη παμπολυ προεχειν δοκει, οτι ουδεμιας αισθη σεως ενοχλουσης γυμνηι τε και
απαρακαλυπτωι τηι γνωστικηι δυναμει των υψηλων επορεγεται· ει δε προς το μεγαλειον του
οντως οντος και η εκεινων καταληψις εξεταζοιτο, ταχα ο τολμησας ειπειν μη πορρω της
ημετερας βραχυτητος και την εκεινων δυναμιν αφεσταναι της θειας κατανοησεως ουκ εξω
του εικοτος αποτολμησει. πολυ γαρ το μεσον και αδιεξιτητον, ωι προς την κτιστην ουσιαν η
ακτιστος φυσις 2.1.70 διατετειχισται. αυτη πεπερατωται, εκεινη περας ουκ εχει· αυτη τοις
ιδιοις μετροις κατα το αρεσαν τηι σοφιαι του πεποιηκοτος εμπεριειληπται, της δε μετρον η
απειρια εστιν· αυτη διαστηματικηι τινι παρατασει συμπαρεκτεινεται, και χρονωι και τοπωι
περιειργομενη, εκεινη υπερεκπιπτει πασαν διαστηματος εννοιαν, καθ' οπερ αν τις επιβαλληι
τον νουν, κατ' εκεινο την πολυπραγμοσυνην εκφευγουσα· εν ταυτηι τηι ζωηι και αρχην τοις
ουσι και τελος εστιν επινοησαι, η δε υπερ την κτισιν μακαριοτης ουτε αρχην ουτε τελος
προσιεται, αλλ' υπερ το εν εκατερωι σημαινομενον πεφυκεν αει ωσαυτως εχουσα και εφ'
εαυτης βεβηκυια, ου διαστη ματικως εκ τινος εις τι τηι ζωηι διοδευουσα· ουτε γαρ μετ ουσιαι
ζωης ετερας εν τωι ζην γινεται, ως ακολουθον ειναι και περας και αρχην της μετουσιας
νοεισθαι, αλλ' αυτο οπερ εστι ζωη εστιν εν εαυτηι ενεργουμενη, ουτε μειζων ουτε ελαττων
εκ προσθηκης η υφαιρεσεως γινεται. η μεν γαρ εις το μειζον επαυξησις εν τωι απειρωι χωραν
ουκ εχει, της δε κατα την ελαττωσιν επινοιας το κατα φυσιν 2.1.71 απαθες ανεπιδεκτον.
ωσπερ δε τον ουρανον ορωντες και τροπον τινα δια των ορατικων αισθητηριων του κατα το
υψος εφαπτομενοι καλλους ειναι μεν το φαινομενον ουκ αμφιβαλλομεν, το δε τι εστιν
ερωτηθεντες διερμηνευσαι τωι λογωι την φυσιν ουκ εχομεν, θαυμαζομεν δε μονον την
εγκυκλιον του παντος ορωντες περιφοραν και των πλανητων την εναρμονιον επι το
εμπαλιν κινησιν κυκλον τε τινα τον λεγομενον ζωιοφορον κατα το λοξον εγκεχαραγμενον
τωι πολωι, ωι την κινησιν των κατα το εναντιον ανειλουμενων παρατηρουσιν οι ταυτα σοφοι,
φωστηρων τε διαφορας κατα τε τα μεγεθη και τας των αυγων ιδιοτητας επιτολας τε και
δυσεις κατα την εγκυκλιον του ετους περιοδον επι των αυτων αει καιρων γινομενας
απαραβατως, συνοδους τε των πλανωμενων και υποδρομας των υποβεβηκοτων και εκλει
ψεις των υπερκειμενων και γης αποσκιασεις και αποκατα στασεις των εκλειποντων την τε
πολυειδη της σεληνης αλ λοιωσιν και του ηλιου την επι του μεσου των πολων κι νησιν, και
ως αναπλεως ων του ιδιου φωτος και ταις ακτισιν εν κυκλωι καταστεφης παντα τε τηι
φωτιστικηι δυ ναμει περιπτυσσομενος εστιν οτε και αυτος εκλειπει, του σεληναιου σωματος
ως φασιν επιπροσθουντος, και ως κατα το βουλημα του διαταξαντος αει τον ιδιον δρομον
ανυων περιπορευεται δια της τεταγμενης προοδου και υποβασεως, τας τεσσαρας του ετους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

ωρας εν εαυταις ανελισσων, ταυτα ορωντες ειναι μεν τα φαινομενα δι' ων ορωμεν ουκ αμφι
βαλλομεν, ουσιας δε λογον εκαστου των οντων τοσουτον απεχομεν κατανοησαι, οσον ει
μηδε την αρχην τηι αισθησει το φανεν εγνωρισαμεν· ουτω και τον ποιητην του κοσμου οτι
μεν εστιν οιδαμεν, τον δε της ουσιας λογον αγνοειν ουκ αρνουμεθα. 2.1.72 Οι δε γινωσκειν
ταυτα κομπαζοντες προτερον μεν περι των υποβεβηκοτων ειπατωσαν, τι το ουρανιον
οιονται σωμα, τινα δε την κυκλοφορουσαν δια παντος μηχανην, εν τινι δε την κινησιν
γινεσθαι; οπερ γαρ αν τις τηι διανοιαι λογισηται, παντως εις το αμηχανον τε και
ακαταληπτον ο λογισμος 2.1.73 προιων καταληξει. ει τε γαρ ετερον ομοιοσχηματιστον σωμα
λεγοι τις εν τυπωι περιηρμοσμενον περικρατειν την φοραν, ως αει τον δρομον καμπτομενον
ομοιοτροπως περι εαυτον ελισσεσθαι, τηι αναγκηι του περιεχοντος εξενεχθηναι προς το ευθυ
κωλυομενον, πως ερει διαμενειν ταυτα τα σωματα, δια της διηνεκους τριψεως εν αλληλοις
ου δαπανω 2.1.74 μενα; πως δε και ενεργειται η κινησις, δυο σωματων ομο φυων προς τυπον
αλληλοις εναρμοττοντων, οταν το ετερον ακινητον μενηι; τηι γαρ ακινησιαι του
περιδεδραγμενου το εντος διασφιγγομενον αδυνατησει παντως προς την ιδιαν ενεργειαν. τι
δε και το εδραζον του περιεχοντος εκεινου την παγιοτητα, ωστε διαμενειν ασειστον, υπο της
του ενηρ 2.1.75 μοσμενου κινησεως μη τινασσομενον; ει δε κακεινου κατα την
πολυπραγμοσυνην της διανοιας ειναι τις εδρα υπο ληφθειη η συντηρουσα εν τωι παγιωι την
στασιν, παντως προιων κατα το ακολουθον ο λογος κακεινης πολυπραγμο νησει βασιν της
βασεως και ταυτης αλλην και της εφεξης ετεραν και ουτω δια των ομοιων η εξετασις
ανιουσα προς το απειρον ενεχθησεται και εις απορον καταληξει, του εις την του παντος
συστασιν υποβεβλημενου σωματος το επε κεινα παλιν κατεξεταζουσα, ως μηδαμου στηναι
τον λογον 2.1.76 του αει περιεχοντος την περιβολην ζητουντα. αλλα τουτο μεν ουχι· κενον
δε τι κατα την ματαιαν των ταυτα πεφι λοσοφηκοτων υπονοιαν τοις ουρανιοις περικεχυται
νωτοις και τουτωι ενολισθαινουσα του παντος η δινησις προς εαυ την αναστρεφει, μηδεμιαν
εκ στερεου τινος αντιτυπιαν ευ ρισκουσα την δυναμενην εξ αντιβασεως στησαι και ανα
κοψαι προιουσαν εν κυκλωι την κινησιν. τι τοινυν εστι το κενον εκεινο, ο μητε σωμα φασι
μητε νοημα, και μεχρι τινος ισταμενον, και τι το διαδεχομενον; τις δε του ναστου και
αντιτυπου η προς το κενον και ανυποστατον εκεινο συγγενεια; τι το μεσιτευον τοις
παρηλλαγμενοις τηι φυσει; 2.1.77 πως δε δια των ετεροφυων η τοσαυτη του παντος ευαρ
μοστια συνισταται; τι δ' αν τις ειποι τον ουρανον αυτον ειναι, μιγμα τι των περιεχομενων
στοιχειων η εν εξ απαν των η αλλο τι παρα ταυτα; τι δε τους αστερας αυτους, ποθεν δε
αυτοις την αυγην αποστιλβειν τι ουσαν και οπως συνισταμενην; της δε διαφορας αυτων
κατα τε το καλλος και το μεγεθος ο λογος τις; τους δε εντος επτα κυκλους την εναντιαν τωι
παντι κινησιν περιαγομενους τι ειναι, υπο ποιας αναγκης ελαυνεσθαι; το δε αυλον εκεινο
και αιθε ριον πυρ και ο εγκεχυμενος δια μεσου αηρ οιον τι διατει χισμα γινομενος της
θερμαντικης τε και αναλωτικης φυ σεως προς την υγραν και ευαναλωτον; και οπως κατα το
2.1.78 εσχατον η γη τωι παντι υποβεβληται; τι το φυλασσον εχει εν τωι βεβαιωι την στασιν; τι
το υπερειδον αυτης την επι το κατω φοραν; ει ταυτα και τα τοιαυτα τις ημας κατεξ εταζοι,
αρα τις εσται τοσουτον ανεστηκως την διανοιαν ωστε καθυποσχεσθαι των τοιουτων την
γνωσιν; ουδεν γαρ ετερον εις αποκρισιν τοις ευγνωμοσιν η τουτο λειπεται, οτι ο τα παντα εν
σοφιαι ποιησας μονος οιδε τον λογον της κτισεως. ημεις δε Πιστει νοουμεν κατηρτισθαι τους
αιωνας ρηματι θεου, καθως φησιν ο αποστολος. 2.1.79 Ει ουν η κατω κτισις η μεχρι των
αισθητηριων των ημετερων φθανουσα υπερ τα μετρα της ανθρωπινης εστι γνωσεως, πως ο
μονωι θεληματι το παν συστησαμενος εντος της ημετερας εστι καταληψεως; ματαιοτης
ταυτα και μανια ψευδης, καθως φησιν ο προφητης, το οιεσθαι δυνατην ειναι τινι την των
αληπτων περινοιαν. ουτως εστιν ιδειν μικρα νηπια δια την εκ της ηλικιας αγνοιαν παιζοντα
τε ομου 2.1.80 και σπουδαζοντα. πολλακις γαρ ακτινος ηλιακης δια θυ ριδος αυτοις
εισρυεισης περιχαρεντα τωι καλλει προς το φαινομενον ιεται και φερειν φιλονεικει δια
χειρος την ακτινα και διαμαχεται προς αλληλα και περιδρασσεται του φωτος, τηι περιβοληι
των δακτυλων, ως οιεται, την αυγην ενδησαμενα· αλλα διαλυθεισης των δακτυλων της
εμπλοκης γελωτα ποιει τοις νηπιοις και κροτον διαρρυεισα των χειρων 2.1.81 η της ακτινος
λαβη. ουτω και τα της ημετερας γενεας παιδια, καθως φησιν η παραβολη, ταις αγοραις
εγκαθη μενα παιζει· οι την θειαν δυναμιν δια των της προνοιας λογων και των εν τηι κτισει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

θαυματων ταις ψυχαις ελλαμ πουσαν βλεποντες οιον ακτινα τινα και θερμοτητα της
ηλιακης απορρεουσαν φυσεως ουχι θαυμαζουσι την χαριν και προσκυνουσι τον δια τουτων
νοουμενον, αλλ' υπερβαντες το χωρητον τηι ψυχηι ταις των σοφισματων λαβαις του
αναφους περιδρασσονται και κρατειν οιονται δια των συλλο γισμων, ειπερ οιονται·
διασχοντος δε του λογου και διαπτυ ξαντος την των σοφισματων πλοκην ευρισκεται τοις
νουν 2.1.82 εχουσι το απειλημμενον ουδεν. ουτω μικροπρεπως τε και βρεφικως τοις
αμηχανοις εμματαιαζοντες οιον τινι παλαμηι παιδικηι την απερινοητον του θεου φυσιν ταις
ολιγαις συλ λαβαις της 20αγεννησιας20 εναποκλειουσι και συναγορευουσι τηι παρανοιαι και
οιονται τοσουτον και τοιουτον ειναι το θειον, ως ανθρωπινωι λογισμωι δυνασθαι δια μιας
προση γοριας εμπεριειργεσθαι, και ταις μεν των αγιων φωναις ακολουθειν σχηματιζονται,
αυτων δε εκεινων υπεραιροντες 2.1.83 εαυτους ου δεδοικασιν. α γαρ ουδεις των μακαριων
αν δρων ειρηκως επιδεικνυται, ων τις και λογος εν ταις θειαις βιβλοις αναγραπτος φερεται,
ταυτα ουτοι, καθως φησιν ο αποστολος, μη ειδοτες μητε α λεγουσι και περι ων διατεινονται,
ομως αυτοι τε ειδεναι φασι και τοις αλ λοις καθηγεισθαι της ειδησεως μεγαλαυχουσι. και
δια τουτο τον μονογενη θεον μη αληθως ειναι ο λεγεται κατει ληφεναι διισχυριζονται. η
γαρ των συλλογισμων αναγκη τουτο κελευει. 2.1.84 Ὡς δειλαιοι της αγχινοιας, ως δυστυχης
αυτοις και ολεθριος η περιττη και κατεσκεμμενη φιλοσοφια. τις ουτω κατα σπουδην
αυτομολει προς το βαραθρον, ως ουτοι πονωι και σπουδηι τον λακκον εαυτοις της
βλασφημιας ωρυξαντο; οσωι τωι μετρωι της ελπιδος των Χριστιανων αφωρισθησαν· οιωι
χασματι προς την συζουσαν πιστιν διε τειχισθησαν· οσον των κολπων του πατρος της
πιστεως 2.1.85 Ἀβρααμ απωικισθησαν. εκεινος, ει δει κατα την του αποστολου μεγαλοφυΐαν
αλλαξαντα την φωνην αλληγορικως τον νουν της ιστοριας κατανοησαι, μενουσης δηλαδη
και της ιστορικης αληθειας, εξηλθε δια θειου προσταγματος της ιδιας γης και της καθ'
εαυτον συγγενειας εξοδον ανδρι προφητηι προς θεου κατανοησιν επειγομενωι πρε 2.1.86
πουσαν. ου γαρ μοι δοκει τοπικη τις μεταστασις των νοητως ευρισκομενων προξενειν την
καταληψιν. αλλ' αυτος εαυτου και της ιδιας γης, του ταπεινου λεγω και γηΐνου
φρονηματος, εξω γενομενος και υπεραρας ως οιον τε ην των κοινων της φυσεως ορων
εαυτου την διανοιαν και κατα λιπων της ψυχης την προς τας αισθησεις συγγενειαν, ως
μηδενι των κατ' αισθησιν προφαινομενων διοχλουμενος προς την κατανοησιν των
αορατων αμαυρωθηναι, μητε ακοης περιηχουσης μητε οψεως εν τοις φαινομενοις την
διανοιαν διαπλανωσης, καθως φησιν ο αποστολος, δια πιστεως περι πατων, ου δια ειδους,
εις τοσουτον επηρθη τηι μεγαλοφυΐαι της γνωσεως, ωστε ορος νομισθηναι της ανθρωπινης τε
λειωσεως, τοσουτον γνους τον θεον, οσον ην δυνατον την βραχειαν και επικηρον ταυτην
δυναμιν υπερταθεισαν χω 2.1.87 ρησαι. τοιγαρουν και ο πασης κτισεως κυριος, ωσπερ τι
ευρημα του πατριαρχου γενομενος, ιδιως θεος του Ἀβρααμ ονομαζεται. αλλ' ομως τι φησι
περι εκεινου ο λογος; οτι εξηλθεν ουκ επισταμενος που απερχεται, αλλ' ουδε το ονομα του
αγαπωμενου μαθειν χωρησας ουτε μην τηι αγνοιαι 2.1.88 ταυτηι δυσανασχετων τε και
αισχυνομενος. τουτο μεν ουν αυτωι και η ασφαλης ην προς το ζητουμενον οδηγια, το μηδενι
των προχειρων εις κατανοησιν εν ταις περι του θεου διανοιαις χειραγωγεισθαι μηδε τινι
ολως των κατα λαμβανομενων ενσεισασαν αυτου ποτε την διανοιαν στηναι 2.1.89 της εις το
επεκεινα των γινωσκομενων πορειας. αλλ' ωσπερ την εγχωριον αυτου σοφιαν, την
Χαλδαικην λεγω φιλοσο φιαν, μεχρι των φαινομενων εστωσαν τωι λογισμωι διαβας και
υψηλοτερος των δια της αισθησεως γινωσκομενων γενο μενος εκ του καλλους των
θεωρουμενων και εκ της ευαρ μοστιας των ουρανιων θαυματων το πρωτοτυπον καλλος
ιδειν επεθυμησεν, ουτω και τα αλλα παντα, οσα προιων τωι λογισμωι κατελαμβανεν, ειτε
δυναμιν ειτε αγαθοτητα ειτε το αναρχως ειναι ειτε το προς ουδεν περας οριζεσθαι ειτε τι
τοιουτον ετερον νοημα περι την θειαν φυσιν ευρι σκεται, παντα εφοδια προς την ανω
πορειαν και υποβαθρας ποιουμενος και αει τοις ευρισκομενοις επερειδομενος και τοις
εμπροσθεν επεκτεινομενος και τας καλας εκεινας ανα βασεις, καθως φησιν ο προφητης, εν
τηι καρδιαι διατιθε μενος και παν το καταλαμβανομενον υπο της ιδιας δυνα μεως ως του
ζητουμενου μικροτερον υπερβαινων, επειδη πασαν εν ταις περι του θεου υποληψεσι την εξ
ονοματος γινομενην της φυσεως εικασιαν παρεδραμεν, εκκαθηρας τον λογισμον των
τοιουτων υπονοιων αμιγη τε και καθαραν πασης εννοιας την πιστιν αναλαβων, τουτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

σημειον εποιη σατο της του θεου επιγνωσεως απλανες τε και εκδηλον, το κρειττω και
υψηλοτερον παντος γνωριστικου σημειου τον θεον ειναι πιστευσαι. 2.1.90 ∆ια τοι τουτο
μετα την επιπεσουσαν εκεινην εκστασιν εκ των υψηλων θεαματων παλιν εις την
ανθρωπινην κατα κυψας ασθενειαν Ἐγω δε ειμι, φησι, γη και σποδος, τουτε στιν αφωνος τε
και ανενεργητος ως προς την του νοηθεντος 2.1.91 αγαθου ερμηνειαν. η γαρ γη δοκει μοι
και η τεφρα το αψυχον και το αγονον αμα διασημαινειν, και ουτω νομος πιστεως γινεται τωι
μετα ταυτα βιωι, διδασκων τηι κατ' αυτον ιστοριαι τους τωι θεωι προσιοντας οτι ουκ εστιν αλ
λως προσεγγισαι θεωι, μη πιστεως μεσιτευουσης και συν απτουσης δι' εαυτης τον
επιζητουντα νουν προς την ακατα 2.1.92 ληπτον φυσιν. καταλιπων γαρ την εκ της γνωσεως
πολυπραγμοσυνην Ἐπιστευσε, φησιν, Ἀβρααμ τωι θεωι, και ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην.
ουκ εγραφη δε δι' εκεινον, ο αποστολος λεγει, αλλα δι' ημας, οτι την πιστιν, ουχι την γνωσιν
ο θεος εις δικαιοσυνην τοις ανθρω 2.1.93 ποις λογιζεται. η μεν γαρ γνωσις ωσπερ εμπειρικην
τινα την διαθεσιν εχει, μονωι τωι γινωσκομενωι συντιθεμενη, η δε των Χριστιανων πιστις ουχ
ουτως· ου γαρ των γινωσκο μενων, αλλα των ελπιζομενων εστιν υποστασις. το δε δια
κρατουμενον ουκ ελπιζεται· Ὃ γαρ εχει τις, φησι, τι και ελπιζει; το δε διαφευγον την
κατανοησιν ημων ημετερον η πιστις ποιει, δια της ιδιας βεβαιοτητος εγγυωμενη το μη
φαινομενον. ουτω γαρ φησι περι του πιστου ο αποστολος οτι Τον αορατον ως ορων
εκαρτερησε. ματαιος ουν ο δια γνωσεως της ματην φυσιουσης επιγνωναι την θειαν ουσιαν
2.1.94 δυνατον ειναι λεγων. ουτε γαρ ανθρωπος ουτω μεγας ωστε εξισωσαι τωι κυριωι την
καταληπτικην εαυτου δυναμιν (Τις γαρ εν νεφελαις ισωθησεται τωι κυριωι; φησιν ο ∆αβιδ)
ουτε ουτω μικρον το ζητουμενον ωστε υπο λογισμων αν θρωπινης βραχυτητος
περιληφθηναι. ακουε του εκκλη σιαστου συμβουλευοντος μη εξενεγκειν ρημα προ
προσωπου θεου, οτι ο θεος, φησιν, εν τωι ουρανωι ανω και συ επι 2.1.95 της γης κατω.
δεικνυσι δε, οιμαι, δια της των στοιχειων τουτων προς αλληλα οικειωσεως, μαλλον δε
διαστασεως, οσον υψηλοτερα η θεια φυσις της των ανθρωπινων λογισμων περινοιας. οσον
γαρ ανωτερα τα αστρα της των δακτυλων αφης, τοσουτον μαλλον δε πολλαπλασιον και η
παντα νουν υπερεχουσα φυσις των λογισμων των γηΐνων υπερανεστηκεν. 2.1.96 ουκουν
μαθοντες, οσον της φυσεως το διαλλαττον εστι, τοις ιδιοις οροις δι' ησυχιας εμμενωμεν.
ασφαλεστερον γαρ αμα και ευσεβεστερον πλεον του νοουμενου το μεγαλοπρεπες ειναι του
θεου πιστευειν η τισιν υπονοιαις την δοξαν αυτου περιγραψαντα μηδεν υπερ εκεινο οιεσθαι.
2.1.97 Και αλλως δ' αν τις ασφαλες ειναι φησειεν απολυ πραγμονητον εαν την θειαν ουσιαν
ως απορρητον και ανεπ αφον λογισμοις ανθρωπινοις. το μεν γαρ των αδηλων
καταστοχαζεσθαι και τινα των αποκρυφων γνωσιν εξ επι νοιας ανθρωπινων λογισμων
ερευνασθαι παροδον και ακο λουθιαν και ταις διεψευσμεναις των υποληψεων διδωσιν,
διοτι των αγνοουμενων ο στοχασμος ου μονον το αληθες, αλλα και αυτο πολλακις το
ψευδος ως αληθες υποληψεται. 2.1.98 ο δε των ευαγγελιων και της προφητειας μαθητης οτι
μεν εστιν ο ων εξ ων ακηκοε τε των αγιων και δια της των φαινομενων ευαρμοστιας και
των της προνοιας εργων πι στευει, τι δε και οπως εστιν ως ανωφελες αμα και ανη νυτον ουκ
εξεταζων ουδεμιαν δωσει τωι ψευδει κατα της 2.1.99 αληθειας την εισοδον. εν μεν γαρ τωι
πολυπραγμονειν και ο παραλογισμος χωραν ευρισκει, πασης δε πολυπραγμο συνης
αργουσης συναποκοπτεται παντως και η του διαμαρ τανειν αναγκη. και οτι αληθης ο λογος,
παρεστιν εκ του του μαθειν. πως αι των εκκλησιων αιρεσεις εις ποικιλας και διαφορους τας
περι θεου υποληψεις απεπλανηθησαν, αλλου κατ' αλλην τινα της διανοιας κινησιν εαυτον
απατη σαντος; πως αυτοι ουτοι περι ων ο λογος εστι περι το 2.1.100 βαραθρον τουτο της
ασεβειας κατωλισθον; αρ' ουχι πασιν ασφαλεστερον ην κατα την συμβουλην της σοφιας μη
ζη τειν τα βαθυτερα, αλλα δι' ησυχιας την απλην της πι στεως παρακαταθηκην ασυλον
εαυτοις ασφαλιζεσθαι; αλλ' επειδη ολως αρχην ελαβεν η των ανθρωπων ουθενεια τοις
απερινοητοις εμβατευειν εικηι και δογμασι κρατυνειν τα της ματαιας αυτων οιησεως
παρευρηματα, εντευθεν ο πολυς καταλογος των τηι αληθειαι προσπολεμουντων, και αυτοι
ουτοι περι ων ο λογος εστιν οι δογματισται της απατης αναπεφηνασιν οι εις περιγραφην
τινα το θειον αγοντες, μονονουχι φανερως ειδωλοποιουντες εαυτων την υπονοιαν εν τωι
την εμφαινομενην τηι 20αγεννησιαι20 διανοιαν ταυτην θεο ποιειν, ως ουχι κατα τινα λογον
επιθεωρουμενην τηι θειαι 2.1.101 φυσει, αλλ' αυτην ουσαν θεον η ουσιαν θεου. καιτοι γε ισως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

εχρην προς τον των αγιων χορον αποβλεποντας, τους προφητας λεγω και πατριαρχας, οις
πολυμερως και πολυ τροπως ο της αληθειας ενεφθεγξατο λογος, και μετα ταυτα τους
αυτοπτας τε και υπηρετας γενομενους του λογου, δυσ ωπηθηναι μεν την αξιοπιστιαν των
υπ' αυτου μαρτυρη θεντων του πνευματος, εμμενειν δε τοις οροις της εκεινων διδασκαλιας
και γνωσεως και μη επιτολμαν τουτοις, ων η 2.1.102 των αγιων καταληψις ουκ εφηψατο.
εκεινοι γαρ αγνοου μενον τεως τον θεον τηι ανθρωπινηι ζωηι δια την επικρα τουσαν τοτε περι
τα ειδωλα πλανην εμφανη και γνωριμον τοις ανθρωποις ποιουντες εκ τε των θαυματων, α
τοις παρ' αυτου γεγενημενοις εμφαινεται, και εκ των ονοματων, δι' ων το ποικιλον της
θειας δυναμεως κατανοειται, προς την συνεσιν της θειας φυσεως χειραγωγουσι, την
μεγαλοπρε πειαν μονην των περι τον θεον θεωρουμενων τοις ανθρω ποις γνωριζοντες· τον
δε της ουσιας λογον ως ουτε δυνατον χωρηθηναι ουτε τι φεροντα τοις πολυπραγμονουσι το
κερδος 2.1.103 αρρητον αφηκαν και ανεξεταστον. και γαρ και τα αλλα παντα οτι μεν γεγονε
διηγησαντο, ουρανον γην θαλασσαν χρονους αιωνας και την εν τουτοις κτισιν, ο τι δε
τουτων εκαστον και οπως και οθεν απεσιωπησαν· ουτω και περι του θεου Ὅτι μεν εστι και
τοις εκζητουσιν αυτον μισθαπο δοτης γινεται, συμβουλευουσι πειθεσθαι, την δε φυσιν
αυτην ως υπερ παν ουσαν ονομα ουτε ωνομασαν ουτε ημελλησαν. 2.1.104 ει γαρ τι προς
δηλωσιν της θειας κατανοησεως μεμαθη καμεν ονομα, παντα ταυτα κοινωνιαν εχει και
αναλογιαν προς τα τοιαυτα των ονοματων, α του τινος ανθρωπου την ιδιοτητα δεικνυσιν.
ως γαρ οι τον αγνοουμενον δια τινων γνωρισματων δηλουντες ευπατριδην αυτον, αν ουτω
τυχηι, και των ευ γεγονοτων λεγουσιν ειναι και λαμπρον εν πλουτωι και εν αξιαι περιβλεπτον
ανθουντα τε τηι ωραι και επι τοσον διανεστηκοτα τωι σωματι, και τα τοιαυτα λεγοντες ου την
φυσιν του δηλουμενου, αλλα τινα γνωρισματα των περι αυτον γινωσκομενων εδηλωσαν
(ουτε γαρ το ευγενες ουτε το πολυχρηματον ουτε το περιφανες του αξιωματος ουτε το κατα
την ωραν περιβλεπτον η ανθρωποτης εστιν, αλλ' 2.1.105 εκαστον τουτων περι τον τινα
θεωρειται)· ουτως και πασαι φωναι <αι> παρα της αγιας γραφης εις δοξολογιαν θειαν
εξευρημεναι των περι τον θεον τι δηλουμενων αποσημαι νουσιν, ιδιαν εμφασιν εκαστη
παρεχομενη, δι' ων η το δυνατον η το του χειρονος ανεπιδεκτον η το μη εξ αιτιας ειναι η το
μη εις περιγραφην τελους ερχεσθαι η το κατα παντων εχειν το κρατος η ολως τι των περι
αυτον διδασκο μεθα· αυτην δε την ουσιαν ως ουτε διανοιαι τινι χωρητην ουτε λογωι φραστην
απολυπραγμονητον ειασε, σιωπηι τιμασθαι νομοθετησασα εν τωι κωλυειν των βαθυτερων
την ζητησιν και εν τωι λεγειν μη δειν εξενεγκειν ρημα προ προσωπου θεου. 2.1.106 ∆ια τουτο
πασαν τις θεοπνευστον φωνην ερευνωμενος ουκ αν ευροι της θειας φυσεως την
διδασκαλιαν ουδε μην αλλου τινος των κατ' ουσιαν υφεστηκοτων· οθεν εν αγνοιαι παντων
διαγομεν πρωτον εαυτους αγνοουντες οι ανθρωποι, 2.1.107 επειτα δε και τα αλλα παντα. τις
γαρ εστιν ος της ιδιας εαυτου ψυχης εν καταληψει γεγενηται, τις ο επιγνους αυτης την
ουσιαν, υλικη τις εστιν η αυλος, καθαρως ασωματος η τι και σωματοειδες περι αυτην
θεωρειται, πως γινεται πως κιρναται, ποθεν εισκρινεται πως αφισταται, τι το συν δεσμουν
και μεσιτευον εχει προς την του σωματος φυσιν, πως η αναφης τε και ασχηματιστος ιδιαι τινι
περιγραφηι περιειληπται, τις η κατα τας ενεργειας διαφορα, πως η αυτη και υπερ τον
ουρανον ανατεινεται τηι πολυπραγμοσυνηι των αορατων και προς τα υλικα παθη
κατολισθαινει τωι βαρει του σωματος καθελκομενη, θυμον τε και φοβον, λυπην τε και
ηδονην, ελεον και απηνειαν, ελπιδα και μνη μην, δειλιαν και θρασος, φιλιαν και μισος και
παντα τα 2.1.108 εναντιον εν ταις δυναμεσι της ψυχης ενεργουμενα; τις αρα κατανοησας
ουκ ελογισατο, μη τινα δημον ψυχων εν εαυτωι συγκεκροτημενον εχοι, παμπολυ των
ειρημενων εκαστου προς τα λοιπα διαφεροντος και, καθ' ο αν επικρατηι, την κατα παντων
εχοντος δυναστειαν, ως και αυτο το λογιστικον ταις επικρατησεσι των τοιουτων κινηματων
υποκυπτειν και υποτασσεσθαι και την παρ' εαυτου συνεργιαν προς τας τοι αυτας ορμας οιον
δεσποτηι τινι τυραννικως συνεισφερειν; 2.1.109 το ουν πολυμερες και πολυειδες τουτο των
κατα ψυχην νοουμενων τις ο διδαξας ημας εκ της θεοπνευστου γραφης λογος, ποτερον εν τι
εστιν εξ απαντων συγκεκραμενον, και τις η των εναντιων προς αλληλα κρασις και
συμπνοια, ως 2.1.110 εν πραγμα τα πολλα γενεσθαι; αλλ' εκαστον τουτων κατ' ιδιαν
νοουμενον οιον εν πολυχωρωι τινι αγγειωι τηι ψυχηι κατακεκλεισται; και πως ουκ αει παντων
ως εγκειμενων την αισθησιν εχομεν, θαρρουντες αμα και δειλαινομενοι μισουντες τε κατα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

ταυτον και ηδομενοι και των αλλων παν των συγκεχυμενην και αναμεμιγμενην ενδον την
κινησιν εχοντες, αλλ' ανα μερος αυτων την δυναστειαν επιγινωσκο μεν, οταν επικρατησηι τι
τουτων ησυχαζοντων των αλλων; 2.1.111 τις δε ολως και η συνθεσις και η διαθεσις αυτη και
η πολυκενος εν ημιν ευρυχωρια, ωστε εκαστωι την ιδιαν χωραν αποταχθηναι οιον τισι
μεσοις διατειχισμασι κωλυο μενωι προς την επιμιξιαν του γειτονος; αυτο δε τουτο, ει κατ'
ουσιαν υφεστηκεν ο θυμος η ο φοβος η και τα λοιπα των ειρημενων η τινες ανυποστατοι
κινησεις τυγχανουσι, τις 2.1.112 ο διερμηνευσας λογος; ει μεν γαρ υφεστηκασιν, ου μια
ψυχη, καθως ειρηται, αλλα τι συγκροτημα ψυχων εν ημιν περιειληπται, εκαστου τουτων εις
ιδιαζουσαν και περιγε γραμμενην ψυχην αποκεκριμενου. ει δε τινα κινησιν ανυ ποστατον
οιεσθαι χρη ταυτα ειναι, πως κατακρατει και δυναστευει ημων το ανυπαρκτον καθαπερ εκ
τυραννιδος ημας δουλωσαμενον, οτιπερ αν τουτων κατακρατησαν τυχηι; 2.1.113 και ει
νοητον τι εστιν η ψυχη, πως εν τωι νοητωι θεωρειται το πολυμερες τε και συνθετον, ιδιως
της τοιαυτης εννοιας παρα τας σωματικας ταυτας ποιοτητας θεωρουμενης; η δε αυξητικη
δυναμις της ψυχης η τε ορεκτικη και θρε πτικη και αλλοιωτικη και το παντα μεν τα του
σωματος τρεφεσθαι, μη δια παντων δε διηκειν την αισθησιν, αλλ' επισης τοις αψυχοις ενια
των εν ημιν αμοιρειν της αισθη σεως, οστεων και χονδρων ονυχων τε και τριχων και τρε
2.1.114 φομενων και ουκ αισθανομενων; την ουν ημιτελη της ψυχης επι τουτων ενεργειαν
τις ο κατανοησας, ειπε μοι; 2.1.115 Και τι περι της ψυχης λεγω; αλλ' ουδε της σαρκος αυτης
το τας σωματικας αναδεδεγμενον ποιοτητας εναργει τινι καταληψει μεχρι του δευρο
τεθηραται. εαν γαρ τις τωι λογωι το φαινομενον εις τα εξ ων συγκειται διαλυσηι και ψιλωσας
των ποιοτητων εφ' εαυτου κατανοησαι φιλονικησηι το υπο 2.1.116 κειμενον, τι
καταλειφθησεται τηι θεωριαι, ου συνορω. οταν γαρ αφεληις του σωματος το χρωμα, το σχημα,
την αντιτυπιαν, το βαρος, την πηλικοτητα, την επι τοπου θεσιν, την κινησιν, την παθητικην
τε και ενεργητικην διαθεσιν, το προς τι πως εχειν, ων εκαστον ουδεν εφ' εαυτου σωμα εστι,
περι δε το σωμα τα παντα, τι λοιπον εσται, ο τον του σωματος δεχεται λογον, ουτε δι'
εαυτων συνιδειν εχομεν ουτε παρα 2.1.117 της γραφης μεμαθηκαμεν. ο δ' εαυτον αγνοων
πως αν τι των υπερ εαυτον επιγνοιη; και ο τηι περι εαυτου αγνοιαι προειθισμενος αρ' ουχι
φανερως δι' αυτου τουτου διδα σκεται προς μηδεν των εξωθεν αποκεκρυμμενων ξενιζεσθαι;
δια τουτο και τα του κοσμου στοιχεια τηι μεν αισθησει τοσουτον γινωσκομεν, οσον το αφ'
εκαστου χρησιμον προς την ζωην ημων δεχεσθαι, τον δε της ουσιας αυτων λογον 2.1.118
ουτε εμαθομεν ουτε το μη ειδεναι ζημιαν ποιουμεθα. τι γαρ μοι πολυπραγμονειν του πυρος
την φυσιν, πως εκτρι βεται, πως εξαπτεται, πως της παρακειμενης δρασσομενον υλης ου
προτερον αποχωρει πριν διαφαγειν και εξαναλωσαι το υποκειμενον, πως λανθανει ο
σπινθηρ τωι λιθωι εγκει μενος, πως ψυχρος ων τοις απτομενοις ο σιδηρος απογενναι την
φλογα, πως τριβομενα προς εαυτα τα ξυλα πυρ ανα διδωσι, πως απαυγαζον εν ηλιωι το υδωρ
φλογα ποιει, της τε επι το ανω φορας την αιτιαν και την αεικινητον δυναμιν και παντα τα
τοιαυτα παρεντες πολυπραγμονειν τε και εξεταζειν μονον το απ' αυτου χρησιμον εις τον
βιον εαυτων ενοησαμεν, ειδοτες οτι ουδεν ελαττον εχει του πολυπραγμο νουντος ο
απραγμονως την ωφελειαν δεχομενος. 2.1.119 ∆ια τουτο ως περιττον τε και ανωφελες το
περι της ουσιας των γεγονοτων αδολεσχειν η γραφη παρηκε. και μοι δοκει ο της βροντης
υιος Ἰωαννης ο τηι μεγαλοφωνιαι των κατ' αυτον δογματων υπερηχησας τα προλαβοντα κη
ρυγματα τουτο νοησας επι τελει της ευαγγελικης ιστοριας ειπειν οτι πολλα εστι τα υπο του
κυριου γεγενημενα Ἅτινα, φησιν, εαν γραφηται καθ' εν, ουδε αυτον οιμαι τον κοσμον
χωρησαι τα γραφομενα βιβλια, ου παντως ταυτα λεγων τα 2.1.120 κατα τας ιασεις θαυματα·
τουτων γαρ ουδεν αφηκεν αμνη μονευτον η ιστορια, ει και μη επ' ονοματος παντων των
τεθεραπευμενων την μνημην πεποιηται· οταν γαρ λεγηι νεκρους εγειρεσθαι, τυφλους
αναβλεπειν, κωφους ακουειν, χωλους περιπατειν, και παλιν ιασθαι πασαν μαλακιαν, ουδεν
δια τουτων ανιστορητον των θαυματων απελιπε, ταις καθολικαις εννοιαις εμπεριλαβων τα
καθ' εκαστον· αλλ' εκεινο ταχα τωι βαθει της γνωσεως ο ευαγγελιστης λεγει, οτι το
μεγαλειον του υιου του θεου ουκ εκ των δια σαρκος 2.1.121 θαυματοποιηθεντων μονον
γινωσκειν χρη· μικρα γαρ ταυτα ως προς την λοιπην μεγαλουργιαν εξεταζομενα. συ δε
αναβλεψον εις τον ουρανον, ιδε τα εν αυτωι καλλη, μετε νεγκε την διανοιαν επι το πλατος
της γης, επι τα βαθη του υδατος, παντα τον κοσμον τηι διανοιαι λαβων και την υπερκοσμιον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

φυσιν τωι λογισμωι κατανοησας, ταυτα γνωθι τα αληθινα του σοι δια σαρκος επιδημησαντος
εργα, ατινα, φησιν, εαν καθ' εκαστον γραφηται το τι και οπως και οθεν και ποσον, υπερ το
χωρημα του κοσμου της περι 2.1.122 αυτου του κοσμου διδασκαλιας εσται το πληθος. επειδη
γαρ τα παντα ο θεος εν σοφιαι εποιησεν, ορον δε η του θεου σοφια ουκ εχει (Της γαρ
συνεσεως αυτου, φησιν, ουκ εστιν αριθμος), ο τοις ιδιοις μετροις πεπερασμενος κοσμος ου
χωρησει εν εαυτωι της αοριστου σοφιας τον λογον. ει ουν ο κοσμος ολος ελαττων εστιν η
ωστε την διδασκαλιαν των εργων του κυριου χωρησαι, ποσοι κοσμοι χωρησουσιν 2.1.123
την περι του θεου των ολων διηγησιν; ταχα γαρ ουδε η βλασφημος αρνησεται γλωσσα το
απειροπλασιονα ειναι τον ποιητην παντων των μονωι θεληματι παραχθεντων εις γενεσιν. ει
ουν η κτισις πασα του περι εαυτης λογου εστιν αχωρητος (τουτο γαρ ο μεγας Ἰωαννης
μαρτυρεται κατα γε τον ημετερον λογον), πως αν ανθρωπινη βραχυτης ολον τον περι του
δεσποτου της κτισεως χωρησειε λογον; 2.1.124 ειπατωσαν οι τα μεγαλα φθεγγομενοι τι
εστιν ανθρωπος συγκρισει του παντος θεωρουμενος; ποιον γεωμετρικον σημειον ουτως
αμερες, τι των Ἐπικουρειων ατομων ουτω τηι ματαιοτητι των ταυτα θεωρουντων
απολεπτυνεται και εγγυς του μη οντος γινεται, ως ανθρωπινη βραχυτης αντ' ουδενος εστι
προς το παν κρινομενη; καθως φησι και ο μεγας ∆αβιδ καλως επεσκεμμενος ημων την
ουθενειαν οτι Ἡ υποστασις μου ωσει ουθεν επωπιον σου, ου παντελως ειναι λεγων ουδεν,
αλλ' ομοιον τωι μηδεν, το καθ' υπερβολην πασαν βραχυ τηι προς το ανυπαρκτον συγκρισει
διασημαινων. 2.1.125 Ἀλλ' ομως απο τοιαυτης ωρμημενοι φυσεως πλατυ νουσι κατα της
αφραστου δυναμεως τα ιδια στοματα και προσηγοριαι μιαι την αοριστον φυσιν περιμετρουσι
τωι ονοματι της 20αγεννησιας20 την ουσιαν του θεου περισφιγγοντες, ινα την κατα του
μονογενους εαυτοις βλασφημιαν δια του των οδοποιησωσι. του δε μεγαλου Βασιλειου
διορθωσαμενου την ηπατημενην υπονοιαν και τινα περι των ονοματων διεξ ελθοντος ως
ουκ εκ φυσεως οντων, αλλα κατ' επινοιαν επικειμενων τοις πραγμασι, τοσουτον απεχουσι
του αναλυσαι προς την αληθειαν, οτι καθαπερ ιξωι τινι προσκατεχονται τοις απαξ παρ'
αυτων ειρημενοις και ου μεθιενται του σοφισματος ουδε κατ' επινοιαν λεγεσθαι το
αγεννητον, αλλα 2.1.126 της φυσεως ειναι παραστατικον διοριζονται. το μεν ουν παντα
διεξιεναι τον λογον και την ληρωδη και μακραν εκεινην παραθεμενον φλυαριαν επι λεξεως
ανατρεπειν πει ρασθαι μακρας αν ειη σχολης και χρονου πολλου και πολ 2.1.127 λης
απραξιας δεομενον, καθαπερ ακουω και τον Ευνομιον υπερ τον Ἰλιακον πολεμον τηι
πολυετιαι φιλοπονως και καθ' ησυχιαν πολλην προσεδρευσαντα εν πολλωι τωι υπνωι τον
μακρον τουτον ονειρον εαυτωι συμπλασαι, ζητουντα φιλο πονως ουχ οπως ερμηνευσηι τι
των νοηθεντων, αλλ' οπως κατα των λεξεων επισυρηται κατηναγκασμενα νοηματα και
περισυλλεγοντα τας ευηχοτερας φωνας εκ συγγραμματων 2.1.128 τινων· και ωσπερ οι
πτωχοι δι' αποριαν εσθητος εκ ρακω ματων τινων τους χιτωνας εαυτοις περικεντουντες
συρρα πτουσιν, ουτω και τουτον αλλην αλλαχοθεν λεξιν περι βοσκομενον δια τουτων
εξυφηναι εαυτωι του λογου τον κεν τρωνα, ουκ αταλαιπωρως διακολλωντα την συμβολην
των ρηματων και συναρμοζοντα, ου το γλισχρον και μειρακιωδες της φιλοτιμιας εις
αμιλλαν ανδρι προς αληθειαν βλεποντι τοσουτον αποβλητον, οσον αθλητηι τινι των
καρτερικων και 2.1.129 εξωρων το δια περιεργιας κομμωτικης γυναικιζεσθαι, αλλα μοι
δοκει τον σκοπον του παντος εγχειρηματος δι' ολιγων επιδραμοντα τας μακρας περιοδους
χαιρειν εασαι. 2.1.130 Ουκουν ειρηται παρ' ημων (οικειουμαι γαρ του διδα σκαλου τον
λογον) οτι της θειας φυσεως αμυδραν μεν και βραχυτατην εχομεν δια των λογισμων την
αντιληψιν, απο χρωσαν δ' ομως τηι βραχυτητι της δυναμεως ημων δια των ονοματων των
περι αυτην λεγομενων ευσεβως την 2.1.131 γνωσιν ερανιζομεθα. τουτων δε φαμεν των
ονοματων ου μονοειδη παντων ειναι την σημασιαν, αλλα τα μεν των προσοντων τωι θεωι, τα
δε των αποπεφυκοτων εχει την εμφασιν, οιον δικαιον αυτον και αφθαρτον λεγομεν, τωι μεν
δικαιωι το προσειναι δικαιοσυνην, τωι δε αφθαρτωι το μη προσειναι φθοραν ενδεικνυμενοι.
εξεστι δε παλιν και υπαλ λαξαντα τας σημασιας κατα το εμπαλιν προσφυως εφαρ μοσαι τωι
θεωι τα ονοματα, ωστε τωι μεν απεμφαινοντι το 2.1.132 οικειον, τωι δε προσοντι το αλλοτριον
παραστησαι. τηι γαρ δικαιοσυνηι της αδικιας εναντιουμενης, τηι δε φθοραι της αιδιοτητος
αντικειμενης, δυνατον εστι χρησασθαι προσφορως επι του θεου τοις εναντιοις, και μη
διαμαρτειν του προση κοντος εν τωι ειπειν αει τε αυτον ειναι και αδικον μη ειναι, οπερ ισον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

εστι τωι λεγειν δικαιον τε ειναι και φθοραν μη 2.1.133 προσδεχεσθαι. ουτω και τα λοιπα των
ονοματων τηι ποιαι μεταληψει της σημασιας προς εκατεραν την εμφασιν επι τηδειως εχειν
φαμεν, οιον το αγαθον και αθανατον και παντα τα κατα τον ομοιον εκφερομενα τυπον.
δυναται γαρ εκαστον αυτων αλλως και αλλως μεταληφθεν και το προσον και το μη προσον
επι της θειας ενδειξασθαι φυσεως, ωστε του σχηματος των ονοματων υπαλλασσομενου την
ευσεβη 2.1.134 περι το υποκειμενον διανοιαν μενειν ακινητον. ταυτον γαρ εστιν
ανεπιδεκτον τε πονηριας τον θεον ειπειν και αγαθον ονομασαι, και αθανατον ομολογησαι
και αει ζωντα ειπειν· ουδεμιαν γαρ εν τουτοις κατα το σημαινομενον διαφοραν εννοουμεν,
αλλ' εν δι' εκατερων των λογων αποσημαινομεν, 2.1.135 καν το μεν θεσιν το δε αναιρεσιν
τινος εχειν δοκηι. ωσ αυτως και παντων αρχην λεγοντες τον θεον και παλιν αν αρχον
ονομαζοντες ουδεν κατα τας εννοιας μαχομεθα, καθ' εκατερον των λεγομενων αρχηγον και
αιτιον ειναι του παντος αποφαινοντες· ωστε καν αναρχον ειπωμεν καν του παντος
αρχηγετην, τωι μεν το μη προσον, τωι δευτερωι δε το προσον παρεστησαμεν, δυνατου οντος
καθως ειρηται δια της των σημαινομενων υπαλλαγης μεταλλαξαι προς το εναν τιον τας των
ονοματων εμφασεις και τωι νυν απεμφαινοντι τεως ονοματι δια τινος μετασχηματισμου το
προσον γνωρι 2.1.136 σθηναι και τωι ετερωι το ετερον. εξεστι γαρ αντι του αρχην αυτον μη
εχειν ειπειν το αρχην αυτον του παντος ειναι ορισασθαι, και αντι τουτου παλιν το μονον
αυτον αγεννη τως ομολογειν υφεσταναι· ωστε τα μεν ρηματα δοκειν τηι του σχηματος
εξαλλαγηι διαφορως εχειν προς αλληλα, τον δε νουν τοις λεγομενοις ενα και τον αυτον
διαμενειν. το γαρ σπουδαζομενον εν τοις περι θεου λογοις εστιν ουχι ρηματων ευφωνιαν
ευκροτον τε και εναρμονιον επινοησαι, αλλ' ευσεβη διανοιαν εξευρειν δι' ης το πρεπον τηι
υποληψει τηι περι θεου φυλαχθησεται. 2.1.137 Ἐπειδη τοινυν ευσεβες εστι λογιζεσθαι τον
του παντος αιτιον αυτον αιτιαν υπερκειμενην μη εχειν, ταυτης ημιν ερηρεισμενως της
διανοιας μενουσης τις ετι περι τα ρηματα τοις νουν εχουσιν καταλειπεται μαχη, πασης
φωνης, καθ' ην το τοιουτον εξαγγελλεται νοημα, το αυτο παριστωσης; ειτε γαρ αρχην αυτον
και αιτιον του παντος ειναι λεγοις ειτε αναρχον αυτον ονομαζοις ειτε αγεννητως ειναι ειτε
εξ αιδιου υφεσταναι ειτε του παντος αιτιον ειτε εξ ουδενος αιτιου μονον, παντα τα τοιαυτα
ισοστασια πως αλληλοις εστι κατα την δυναμιν των σημαινομενων και ομοτιμως εχει τα
ρηματα, και ματαιος ο ζυγομαχων περι τον τοιονδε της φωνης ηχον, ως ουχι τηι διανοιαι,
ταις δε συλλαβαις και 2.1.138 τοις φθογγοις εγκειμενης της ευσεβειας. ταυτης τοινυν της
εννοιας παρα του διδασκαλου διηρθρωμενης, δι' ης ενεστι τους μη κεκαλυμμενους τωι
αιρετικωι προκαλυμματι σαφως διιδειν οτι το θειον, οπως αν κατα την φυσιν εχηι, ανεπαφον
τε εστι και ακατανοητον και πασης αντιληψεως της εκ των λογισμων υψηλοτερον, η δε
ανθρωπινη διανοια πολυπραγμονουσα και διερευνωμενη δι' ων αν ηι δυνατον λογισμων
επορεγεται και θιγγανει της απροσπελαστου και υψηλης φυσεως, ουτε τοσουτον οξυωπουσα
ως εναργως ιδειν το αορατον ουτε καθαπαξ απεσχοινισμενη της προσ εγγισεως ως μηδεμιαν
δυνασθαι του ζητουμενου λαβειν 2.1.139 εικασιαν. αλλα το μεν τι του ζητουμενου δια της
των λογισμων επαφης εστοχασατο, το δε αυτωι τωι μη δυνασθαι κατιδειν τροπον τινα
κατενοησεν, οιον τινα γνωσιν εναργη 2.1.140 το υπερ πασαν γνωσιν το ζητουμενον ειναι
ποιησαμενη. τα τε γαρ απεμφαινοντα περι την θειαν φυσιν ενοησε και οσα πρεπει περι
αυτην υπονοειν ουκ ηγνοησεν, ου μην αυτην εκεινην ητις εστι περι ην ταυτα λογιζεται
κατιδειν ηδυ νηθη, αλλ' εκ της των προσοντων τε και μη προσοντων γνωσεως ειδεν, ο
μονον οφθηναι δυνατον εστιν, οτι το παντος μεν κακου πορρωθεν ιδρυμενον, εν παντι δε
νοου μενον αγαθωι παντως τι τοιουτον εστιν οιον λογωι τε αρ 2.1.141 ρητον ειναι και
λογισμοις ανεπιβατον. ουτω τοινυν πασας μεν τας απρεπεις εννοιας εν τηι περι της θειας
φυσεως υποληψει του διδασκαλου ημων αποκαθηραντος, παν δε οσον ευφημον τε και
θεοπρεπες νοειν περι αυτην συμβου λευσαντος και διδαξαντος, ως ουτε τι των φθαρτων
ουτε των δια γενεσεως εις το ειναι παρηγμενων το πρωτον αιτιον εστιν, αλλα πασης
τοιαυτης υπονοιας εξω νοειται, εκ δε της αρνησεως των μη προσοντων και εκ της ομολογιας
των ευσεβως περι αυτου νοουμενων οτι εστι καταλαμβανεται, μαχεται τοις ειρημενοις ο
σφοδρος κατα της αληθειας αγωνιστης και βουλεται τον τοιονδε του ρηματος ηχον, την της
20αγεννησιας20 λεγω φωνην, εμφανως δεικνυναι του θεου την ουσιαν. 2.1.142 Καιτοι παντι
προδηλον τωι γε μετριως επεσκεμμενωι τας των ονοματων χρησεις, οτι η αφθαρσια και η
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγεν νησια δια του αφαιρετικου μοριου το μηδεν τουτων προσ ειναι τωι θεωι, μητε φθοραν
μητε γενεσιν, αποσημαινει, επει και αλλα πολλα των ονοματων ομοφωνως λεγομενα την
αφαιρεσιν του μη προσοντος, ου την θεσιν του οντος ενδεικνυται, το ακακον και αλυπον και
απονηρον και ατα ραχον και αοργητον αυπνον ανοσον απαθες ανεπιληπτον 2.1.143 και οσα
τοιαυτα. λεγεται μεν γαρ αληθως ταυτα και οιον καταλογος τις εστι και απαριθμησις των
προς το χειρον νοουμενων, ων το θειον κεχωρισται, ου μην τι περι ου λεγεται δια των
ονοματων ο λογος παριστησιν. τι μεν γαρ ουκ εστι, δι' ων ηκουσαμεν εδιδαχθημεν, τι δε
εστιν, 2.1.144 η των ειρημενων ουκ ενεδειξατο δυναμις. ωσπερ γαρ ει τις περι της του
ανθρωπου φυσεως ειπειν τι θελων το μητε αψυχον λεγων μητε αναισθητον μητε πτηνον
μητε τετρα πουν μητ' ενυδρον το μεν ον ουκ ενεδειξατο, το δε μη ον διεσαφησε, και ουτε
ψευδεται ταυτα περι του ανθρωπου διεξιων ουτε σαφως το υποκειμενον δεικνυσιν, κατα
τον αυτον λογον πολλων τοιουτων περι την θειαν φυσιν λεγομενων, εν οις χρη τον θεον
υπονοειν ειναι μανθανομεν, αυτο δε ο τι ποτε εστι κατ' ουσιαν δια των ειρημενων ου
διδασκομεθα. φευγοντες δε παντι τροπωι των ατοπων τινι νοηματων εν ταις περι θεου
δοξαις συνενεχθηναι πολλαις και ποικιλαις επωνυμιαις επ' αυτου κεχρημεθα, κατα την των
επινοιων 2.1.145 διαφοραν τας προσηγοριας αρμοζοντες. επειδη γαρ εν ουδεν ονομα
περιληπτικον της θειας εξευρηται φυσεως κατ' αυτου του υποκειμενου προσφυως
τεταγμενον, δια τουτο πολλοις ονομασι, εκαστου κατα διαφορους επιβολας ιδια ζουσαν τινα
περι αυτου την εννοιαν ποιουμενου, το θειον προσαγορευομεν, εκ της πολυειδους και
ποικιλης κατ' αυτου σημασιας εναυσματα τινα προς την κατανοησιν του ζητου 2.1.146 μενου
θηρευοντες. ερωτωντες γαρ ημας αυτους και διεξ εταζοντες τι το θειον εστι, διαφορως
αποφαινομεθα οιον το υπερκειμενον της των οντων συστασεως τε και διοικη σεως, ο ουκ εξ
αιτιας την υπαρξιν εχει, τοις δε λοιποις πασιν αιτιον του ειναι καθεστηκεν, περι ο γεννησις
και αρχη και φθορα και τελος ουκ εστιν ουτε προς το εναν τιον τροπη ουτε του κρειττονος
υφεσις, ως μητε το κακον 2.1.147 επ' αυτου χωραν εχειν μητε το αγαθον απειναι. ει δη τις
τας τοιαυτας εννοιας ονομασι διαλαμβανειν εθελοι, αναγκη πασα το μεν μη προσιεμενον
την προς το χειρον τροπην ατρεπτον τε και αναλλοιωτον ονομασαι, το δε πρωτον αιτιον του
παντος αγεννητον προσειπειν, αφθαρτον δε το φθορας ανεπιδεκτον, το δε εις μηδεν
καταληγον περας αθανατον τε και ατελευτητον, παντοκρατορα δε τον του παντος εξη
γουμενον, και ουτω ταλλα παντα κατα τας ευσεβεις υπο ληψεις ονοματοποιουντες ταις των
επινοιων διαφοραις αλ λως και αλλως προσαγορευομεν, η δυναμιν η κρατος η αγαθοτητα η
το μη εξ αιτιου ειναι η το εις αει διαμενειν δια των ονοματων σημαινοντες. 2.1.148 Φημι
τοινυν της τοιαυτης ονοματοποιΐας τους ανθρω πους ειναι κυριους κατα το φανεν εκαστωι
προσφυως εφαρ μοζοντας τωι υποκειμενωι τας κλησεις, και μηδεν ατοπον ειναι, οπερ ως
φοβερον τε και φρικωδες μορμολυττομενος ο λογογραφος προτεινεται, το νεωτερας ειναι
τας των ονο ματων θεσεις ομολογειν επι παντος αυτου του κατονομα ζομενου πραγματος
και επ' αυτου του θεου. ου γαρ ρημα 2.1.149 ο θεος ουδε εν φωνηι και φθογγωι εχει το ειναι.
αλλ' ο μεν θεος εστιν καθ' εαυτον, ο τι ποτε και ειναι πεπιστευται, ονομαζεται δε παρα των
επικαλουμενων ουκ αυτο ο εστιν (αφραστος γαρ η φυσις του οντος), αλλ' εξ ων ενεργειν τι
περι την ζωην ημων πεπιστευται τας επωνυμιας εχει, οιον και αυτο τουτο το εκ του
προχειρου λεγομενον· θεον γαρ αυτον λεγοντες τον εφορον και εποπτην και διορατικον
των 2.1.150 κεκρυμμενων νοουντες επικαλουμεθα. ει δε προυφεστηκε των ενεργειων η
ουσια, νοουμεν δε τας ενεργειας δι' ων αισθανομεθα, ρημασι δε ταυτας οπως αν ηι δυνατον
εξαγ γελλομεν, τις ετι καταλειπεται φοβος νεωτερα των πραγμα των τα ονοματα λεγειν; ει
γαρ μη προτερον ερμηνευομεν τι των περι θεου λεγομενων, πριν αν νοησωμεν, νοουμεν δε
δι' ων εκ των ενεργειων διδασκομεθα, προυφεστηκε δε της ενεργειας η δυναμις, η δε
δυναμις εξηρτηται του θειου βουληματος, το δε βουλημα εν τηι εξουσιαι της θειας απο κειται
φυσεως, αρ' ου σαφως διδασκομεθα οτι επιγινονται τοις πραγμασιν αι σημαντικαι των
γινομενων προσηγοριαι και ωσπερ σκιαι των πραγματων εισιν αι φωναι, προς τας κινησεις
των υφεστωτων σχηματιζομεναι; 2.1.151 Και οτι ταυτα ουτως εχει, πειθει σαφως η θεια
γραφη δια του μεγαλου ∆αβιδ του καθαπερ δια τινων ιδιων και προσφυων ονοματων των εκ
της ενεργειας αυτωι νοηθεντων την θειαν φυσιν ανακαλουντος. Οικτιρμων γαρ, φησι, και
ελεημων ο κυριος, μακροθυμος και πολυελεος. ταυτα τοινυν τι λεγουσιν; ενεργειας εχειν
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την σημασιαν η φυσεως; ουκ 2.1.152 αν τις αλλο τι παρα την ενεργειαν ειποι. ποτε τοινυν
ενεργησας τους οικτιρμους η τον ελεον ο θεος εσχεν εκ της ενεργειας το ονομα; αρα προ της
ανθρωπινης ζωης; και τις ην ο του ελεου δεομενος; αλλα μετα την αμαρτιαν παντως, η δε
αμαρτια μετα τον ανθρωπον. ουκουν μετα τον ανθρωπον και η του ελεειν ενεργεια και

του ελεου το

2.1.153 ονομα. τι ουν; αρα μη και του ∆αβιδ καταγνωσεται ο υπερ τους προφητας
φρονων, οτι δι' ων ενοησε τον θεον, δια τουτων ωνομασεν, η και προς αυτον
ζυγομαχησει την σεμνην εκεινην ωσπερ εκ τραγωιδιας προτεινων ρησιν, οτι 20την
μακαριωτατην του θεου ζωην τοις παρα της επινοιας αγαλλει ονομασι, την εφ'
εαυτηι μονηι και προ της των επινοουντων γεννησεως 2.1.154 αγαλλομενην20; ερει
γαρ παντως ο υπερ του προφητου λε γων, οτι η μεν θεια φυσις εφ' εαυτηι μονηι
αγαλλεται και προ της των επινοουντων γεννησεως, ο δε ανθρωπινος νους, οσον
χωρει δια των ενεργειων διδασκομενος, τοσουτον φθεγγεται. εκ γαρ μεγεθους και
καλλονης κτισματων αναλογως η σοφια φησι τον παντων γενεσιουργον θεωρεισθαι·
τηι δε θειαι και υπερεχουσηι παντα νουν ουσιαι τας τοιαυτας προσ ηγοριας
επιφημιζομεν, ουκ εκεινην αγαλλοντες δι' ων ονο μαζομεν, αλλ' ημας αυτους δια
των λεγομενων οδηγουντες 2.1.155 προς την των κρυπτων κατανοησιν. Ειπα τωι
κυριωι, φησιν ο προφητης, θεος μου ει συ, οτι των αγαθων μου ου χρειαν εχεις. πως
ουν 20την μακαριωτατην του θεου ζωην20 ημεις ουτως, καθως φησιν ουτος,
20αγαλλομεν20, ην φησιν ο προφητης απροσδεα των ανθρωπινων ειναι καλων;
2.1.156 η αντι του ονομαζειν το 20αγαλλειν20 ενοησε; και μην ακουομεν παρα των
ορθως τηι λεξει χρωμενων και δι' ακριβειας των ονοματων την χρησιν
πεπαιδευμενων μη επι ψιλης της δηλωσεως την του 20αγαλλειν20 τεταχθαι φωνην,
αλλα το μεν τοιουτον η γνωριζειν η δηλουν η σημαινειν η 2.1.157 αλλο τι
τοιουτοτροπον λεγεσθαι, το δε αγαλλειν ισον εστι τωι επικαυχασθαι και
επευφραινεσθαι και ει τι της τοιαυτης εμφασεως εχεται· ο δε φησιν ημας 20τοις της
επινοιας ονομασι την μακαριαν αγαλλειν ζωην20. ημεις δε προσθειναι μεν τινα τηι
θειαι φυσει τιμην τηι υπερ πασαν ουσηι τιμην μειζον η κατα την ασθενειαν την
ανθρωπινην οιομεθα, γνωρισαι δε τι των περι αυτην δια των ευσεβως επινοουμενων
ρηματων τε και ονοματων επιχειρειν ουκ αρ 2.1.158 νουμεθα. και δια τουτο καθ'
οσον δυνατον ημιν το ευσεβες ιχνευοντες το μη εξ αιτιας υπερκειμενης το πρωτον
αιτιον την υποστασιν εχειν καταλαμβανομεν. οπερ ει μεν ως αληθες αποδεχοιτο τις,
επαινετον αν ειη δια την αληθειαν μονην· ει δε ως μειζον των λοιπων των περι την
θειαν φυσιν νοουμενων το τοιουτον κρινοι και δια τουτο μονηι ταυτηι τηι υποληψει
λεγοι τον θεον επιγαυριωντα και ευφραινομενον ως τινι των υπερεχοντων
αγαλλεσθαι, μονης της Ευνομιου Μουσης αν ειη του λεγοντος αυτην εφ' εαυτηι την
αγεννη σιαν αγαλλεσθαι, ην δη ουσιαν τε λεγει και μακαριαν τε και θειαν ονομαζει
ζωην. 2.1.159 Ἀλλ' ακουσωμεν πως κατα 20τον επιβαλλοντα τηι χρειαι τροπον και
τον προλαβοντα τυπον20 (ουτω γαρ τοις ισοτυποις των ονοματων παλιν ημιν
ενωραΐζεται) πως δια τουτων 20διαλυειν μεν20 φησι 20την περι αυτου γενομενην
υπονοιαν, περιστελλειν δε την των ηπατημενων αγνοιαν20. αυταις γαρ χρησομαι
του δι θυραμβιστου ταις ομοιοκαταληκτοις φωναις. 20ειποντες20, φησιν, 20οτι τα
κατ' επινοιαν λεγομενα ταις φω ναις συνδιαλυεσθαι πεφυκεν, επηγαγομεν του τοις·
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ο δε θεος και σιωπωντων και φθεγγομε νων και γεγονοτων και προ του γεγονεναι
τα 2.1.160 οντα ην τε και εστιν αγεννητος20. μαθωμεν τοινυν τι κοινον εχει
ρηματων επινοια η ονοματων θεσις προς αυτα τα πραγματα, α δια της ποιας των
ονοματων τε και ρηματων φωνης σημειουμεθα, ωστε ει αγεννητως εστιν ο θεος προ
της ανθρωπινης συστασεως, την εμφαντικην της τοιαυτης υποληψεως φωνην ως τωι
φθογγωι συνδιαχεομενην ακυρον κρινειν, ει κατ' επινοιαν ανθρωπινην ονομασθεισα
2.1.161 τυχοι. ου γαρ ταυτον εστι τωι ειναι το λεγεσθαι. αλλ' εστι μεν τηι φυσει οπερ
εστιν ο θεος, λεγεται δε παρ' ημων, ως αν ηι δυνατον εξαγγειλαι δια την της φυσεως
ημων πτωχειαν, η τας εν τηι ψυχηι διαθεσεις αδηλους εχει μη δια φωνης
εκκαλυπτομενας και λογου. ουκουν το μη εξ αιτιας αυτον ειναι νοησαντες επινοιαι
τινι την νοησιν 2.1.162 ταυτην δια της του αγεννητου φωνης εξαγγελλομεν. τις ουν
η βλαβη τωι οντως οντι το ως εστι παρ' ημων ονομα ζεσθαι; ου γαρ εκ του ρηθηναι
αγεννητον και το υπαρ χειν αγεννητως εστιν, αλλ' εκ του ειναι και το ρηθηναι
προσγινεται. τουτο δε ου συνειδεν ο λεπτος την διανοιαν ουδε τα παρ' αυτου
τεθεντα σαφως κατενοησεν. η γαρ αν επαυσατο τους δι' επινοιας την
20αγεννησιαν20 ονοματο 2.1.163 ποιουντας κακιζων. σκοπειτε γαρ ο φησι· 20τα κατ'
επι νοιαν λεγομενα ταις φωναις συνδιαλυεται, ο δε θεος και γεγενημενων και προ
του γενε σθαι τα οντα και ην και εστιν αγεννητος20. οραις οτι το μεν ειναι οπερ εστιν
εχει προ της των παντων υπαρξεως, και σιωπωντων και φθεγγομενων ουτε μαλλον
ουτε ηττον ων ο εστιν, η δε των ρηματων τε και ονοματων χρησις μετα την των
ανθρωπων κατασκευην εγνωρισθη 2.1.164 των τηι λογικηι δυναμει παρα του θεου
τιμηθεντων. ει ουν υστερα μεν του πεποιηκοτος η κτισις, της κτισεως δε πασης
εσχατος ο ανθρωπος εστιν, ιδιον δε του ανθρωπου ο λογος, λογου δε μερη ρηματα τε
και ονοματα, ονομα δε η 20αγεννησια20, πως ου συνιησιν οις κατασκευαζει, τουτοις
μαχομενος; ημεις τε γαρ φαμεν εφευρησθαι τοις ουσι τα γνωριστικα των οντων
ονοματα δια της ανθρωπινης εννοιας, κακεινος υστερους ομολογει τους
κεχρημενους τωι λογωι της θειας αναδειχθηναι ζωης, ειναι δε την θειαν φυσιν, ως
νυν 2.1.165 τε εστι και αει ην, αγεννητως. ει ουν εκεινος τε προυπ αρχειν των
ανθρωπων ομολογει την μακαριαν ζωην (παλιν γαρ επαναστρεψας τωι αυτωι
χρησομαι λογωι) ημεις τε το χρονοις υστερον φυναι τους ανθρωπους ουκ
αντιλεγομεν, ρημασι δε κεχρησθαι φαμεν και ονομασιν, αφ' ου τε συνε στημεν και
το λογικοι ειναι παρα του πεποιηκοτος εσχη καμεν, η δε 20αγεννησια20 ονομα εστιν
εμφαντικον του ιδιου νοηματος, παν δε ονομα του ανθρωπινου λογου μερος εστιν,
αρα ο προυφεσταναι των ανθρωπων την θειαν φυσιν ομο λογων μεταγενεστεραν
ειναι την εφευρεθεισαν τηι φυσει 2.1.166 κλησιν συντιθεται. ουδε γαρ ην εικος του
λογου την χρησιν προ της των κεχρημενων κατασκευης ενεργεισθαι, ωσπερ ουδε
γεωργιαν προ των γεωργουντων ουδε ναυτιλιαν προ των ναυτιλλομενων ουδε αλλο
τι των κατα τον βιον ενεργουμενων προ του συστηναι τον ανθρωπινον βιον. τι ουν
ημιν διαμαχεται ο τοις ιδιοις αυτου λογοις ακολουθειν ου γινωσκων; Ἦν, φησιν, ο
θεος οπερ εστι προ του γενεσθαι τον ανθρωπον. τουτο και ημεις ουκ αρνουμεθα. παν
γαρ οτιπερ εστι περι τον θεον νοουμενον, τουτο προ της 2.1.167 του κοσμου
συστασεως ην. αλλ' ονομαζεσθαι τουτον φαμεν μετα το γενεσθαι τον ονομαζοντα. ει
γαρ δια τουτο χρω μεθα τοις ονομασιν, ωστε διδασκαλιαν· ημιν εκειθεν των
πραγματων γινεσθαι, μονον δε το αγνοουν επιδεες εστι του διδασκοντος, η δε θεια
φυσις δια το πασαν εμπεριειληφεναι την γνωσιν κρειττων πασης διδασκαλιας εστι,
δεικνυται δια τουτων οτι ου του θεου χαριν αλλ' ημων ενεκα τα ονοματα 2.1.168
προς δηλωσιν του οντος επινενοηται. ου γαρ οπως αν εκεινος εαυτον μαθοι, το της
αγεννησιας ονομα τηι φυσει εφηρμοσεν. ο γαρ ειδως τα παντα και εαυτον προ
παντων συλλαβων και ρηματων προς το μαθειν ως εχει φυσεως και αξιας ουκ
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιδεεται· αλλ' οπως ημεις τινα των ευσε βως περι αυτον νοουμενων καταληψιν
σχοιημεν, ρημασι τισι και συλλαβαις τας των νοηματων διαφορας ετυπωσαμεν, οιον
τινα σημαντρα και χαρακτηρας τας δια του λογου τυπωσεις τοις της διανοιας
κινημασιν επιγραψαντες, ωστε των εγγινομενων τηι ψυχηι κινηματων τρανην και
ασυγχυτον ποιεισθαι την δηλωσιν δια των εφηρμοσμενων τοις νοημασι 2.1.169
φθογγων. τι τοινυν ελεγχει τον ημετερον λογον, καθ' ον φαμεν επινενοησθαι το της
20αγεννησιας20 ονομα προς εν δειξιν του αναρχως τον θεον υφεσταναι, τωι λεγειν
οτι ο θεος και λαλουντων και σιωπωντων και διανοουμενων και προ της των
γενομενων επινοιας ην τε και εστιν αγεν νητος; ει μεν γαρ τις ην ο κατασκευαζων
μη προτερον αυτον αγεννητον ειναι πριν η παρ' ημων εξευρεθηναι το ονομα,
συγγνωστος αν ην προς την τοιαυτην ατοπιαν εκεινα 2.1.170 γραφων. ει δε το
προυφεσταναι και λογου και διανοιας αυτον παρα παντων ομολογειται, η δε του
ονοματος θεσις, καθ' ην ο νους εξαγγελλεται, δι' επινοιας παρ' ημων εξευ ρησθαι
λεγεται, ο δε σκοπος αυτωι της προς ημας εστι μαχης το δειξαι μη παρα ανθρωπων
επινενοησθαι το ονομα, αλλ' ειναι τουτο και προ της ημετερας συστασεως, ουκ οιδα
περι τινος λεγομενον τι κοινον εχει προς την προκει μενην αυτωι σπουδην το προ
των οντων υφεσταναι τον θεον αγεννητως λεγειν και το διαβεβαιουσθαι
μεταγενεστεραν 2.1.171 ειναι διαγωνιζεσθαι του θεου την επινοιαν. μη γαρ επι νοιαν
τις ειναι τον θεον αποφαινεται, ωστε τοις τοιουτοις προς αυτον των λογων
διαγωνιζεσθαι και λεγειν α ειρηκεν, οτι 20μαινομενων εστι το πρεσβυτεραν των επι
νοουντων ηγεισθαι την επινοιαν20, και ετι προς τουτοις οσα υποβας διεξερχεται·
20ωσπερ ουν ουδε εκεινο φρονουντων, το τους ανθρωπους, και περ οντας υστατους
των του θεου δημιουργη ματων, προταττειν της σφων αυτων επινοιας.20 μεγαλην
γαρ <αν> τωι οντι την ισχυν ο λογος ειχεν, ειπερ τις εκ μανιας η παραφροσυνης
επινοιαν ειναι τον θεον απε 2.1.172 φαινετο. ει δε ουτος μεν ο λογος ουτε εστιν ουτε
μην γεγενηται (τις γαρ αν εις τουτο παραπληξιας ελασειεν, ωστε τον οντως οντα και
τα αλλα παντα οσα εστιν εις γενεσιν αγαγοντα, τουτον μη καθ' υποστασιν ιδιαν
ειναι λεγειν, αλλ' επινοιαν ονοματος αυτον αποφαινεσθαι;) τι ματην σκια 2.1.173
μαχει τοις ου τεθεισι μαχομενος; η προδηλος η αιτια της αδιανοητου ταυτης
φιλονεικιας, οτι τους εξαπατηθεντας δια του κατα την αγεννησιαν σοφισματος
αισχυνομενος, επειδη διηλεγχθη παμπολυ της κατα την ουσιαν σημασιας κεχω
ρισμενον το ονομα, εκων ποιειται των λεγομενων την συγχυσιν, απο του ονοματος
επι τα πραγματα μεταβιβαζων την μαχην, ως τους ανεπιστατους ευκολως δια της
τοιαυτης παρα κρουσθηναι συγχυσεως, νομιζοντας η επινοιαν τον θεον παρ' ημων
ειρησθαι η της των ανθρωπινων ονοματων ευρεσεως δευτερον, και δια τουτο
καταλιπων ανελεγκτον το ημετερον 2.1.174 προς ετερα μεταφερει την μαχην; το γαρ
παρ' ημων ην, 2.1.174 καθως ειρηται, το της 20αγεννησιας20 ονομα μη την φυσιν
ενδεικνυσθαι, αλλ' εξ επινοιας εφαρμοζειν τηι φυσει, δι' ης το ανευ αιτιας αυτον
υφεσταναι σημαινεται. το δε παρ' αυτων κατασκευαζομενον ην αυτης ειναι της
ουσιας εν δεικτικην την φωνην. που τοινυν κατεσκευασθη το ουτως 2.1.175 εχειν
την του ονοματος δυναμιν; αλλα ταυτα μεν ετεροις που παντως τεταμιευται λογοις,
ο δε πας αυτωι πονος εις το υφεσταναι τον θεον αγεννητως ησχοληται· ομοιον ωσπερ
αν ει τις σαφως αυτον περι τουτων ηρετο, τινα περι του ονοματος της αγεννησιας
εχοι διανοιαν, ειτε ως επινοου μενου προς ενδειξιν του αναρχως ειναι το πρωτον
αιτιον ειτε και ως αυτης δηλωτικου της ουσιας, ο δε μαλα σεμνως και επιστατικως
απεκρινατο το ουρανου και γης 2.1.176 τον θεον ποιητην ειναι μη αμφιβαλλειν. ως
τοινυν ουτος ο λογος απαιδει του προταθεντος και ου συνηρτηται, κατα τον αυτον
τροπον ευροις αν και επι της καλλιγραφηθεισης αυτωι καθ' ημων μαχης το προς τον
σκοπον ασυναρτητον. ουτωσι δε σκοπησωμεν. 2.1.177 Ἀγεννητον φασι τον θεον
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειναι· τουτωι και ημεις συντιθεμεθα. αλλα και την 20αγεννησιαν20 ουσιαν ειναι·
προς τουτο παρ' ημων αντιρρησις. ονομα γαρ τουτο φαμεν ενδεικτικον ειναι του
αγεννητως τον θεον υφεσταναι, ου την αγεννησιαν ειναι θεον. ελεγχειν
επαγγελλεται τον ημετερον λογον· τις ουν ο ελεγχος; οτι προ της των αν 2.1.178
θρωπων συστασεως ην, φησιν, αγεννητως. τι τουτο προς το ζητουμενον; δειξειν
ουτος κατεπαγγελλεται ταυτον ειναι τωι υποκειμενωι το ονομα. ουσιαν γαρ ειναι την
20αγεννη σιαν20 οριζεται. τις ουν η αποδειξις; το δειξαι προυφε στωτα των φωνηι
κεχρημενων τον θεον; ω της αναντιρρητου και θαυμαστης αποδειξεως. αυτη εστιν η
εκ της διαλε κτικης τεχνης λογικη λεπτουργια, προς ην τις <αν> αντιβλε 2.1.179 ψειε
των αμυητων της απορρητου παιδευσεως; αλλα σεμνως ημιν εν ταις περι της
επινοιας διαστολαις αυτο διακωμωιδει της επινοιας το ονομα. 20των γαρ ουτω κατ'
επι νοιαν λεγομενων20 φησι 20τα μεν κατα την προφοραν εχειν μονην την υπαρξιν
ως τα μηδεν σημαινοντα, τα δε κατ' ιδιαν διανοιαν· και τουτων τα μεν κατα αυξησιν
ως επι των κολοσσιαιων, τα δε κατα μειω σιν ως επι των πυγμαιων, τα δε κατα
προσθεσιν ως επι των πολυκεφαλων η κατα συνθεσιν ως επι 2.1.180 των
μιξοθηρων20. οραις εις τι την επινοιαν ημιν ο σοφος διακερματισας περαιτερω την
δυναμιν αυτης προελθειν ουκ ηξιωσεν. ασημαντον ειναι φησι την επινοιαν,
αδιανοητον, τα παρα φυσιν σοφιζομενην η διακολοβουσαν η υπερτεινουσαν τα
ωρισμενα μετρα της φυσεως η εξ ετεροφυων συντιθεισαν η τερατευομενην ταις
αλλοκοτοις προσθηκαις. εν τουτοις καταπαιξας του της επινοιας ονοματος αχρηστον
αυτην και 2.1.181 ανονητον τωι βιωι το κατ' αυτον αποδεικνυσιν. ποθεν ουν των
μαθηματων τα υψηλοτερα, ποθεν η γεωμετρια και η αριθμητικη φιλοσοφια και των
λογικων τε και φυσικων θεωρηματων η διδασκαλια, αι δε των μηχανηματων
ευρεσεις και τα δια χαλκου τε και υδατος εν ωροσκοπειοις θαυματα, αυτη δε η περι
του οντος φιλοσοφια και η των νοητων θεωρια και συλληβδην φαναι πασα η περι τα
μεγαλα τε και υψηλα της ψυχης ασχολια; τι δε η γεωργια, τι δε η ναυτιλια, τι δε η
λοιπη κατα τον βιον ημων οικονομια; 2.1.182 ποθεν βασιμος τωι ανθρωπωι η
θαλασσα; πως δεδουλωται τωι χερσαιωι το εναεριον, πως τιθασσευεται το ανημερον,
πως δαμαζεται το φοβερωτερον, πως ουκ αφηνιαζει το ισχυροτερον; αρ' ου δι'
επινοιας εφευρεθη ταυτα παντα τηι ανθρωπινηι ζωηι; εστι γαρ κατα γε τον εμον λογον
η επι νοια εφοδος ευρετικη των αγνοουμενων, δια των προσεχων τε και ακολουθων
τηι πρωτηι περι το σπουδαζομενον νοησει το εφεξης εξευρισκουσα. νοησαντες γαρ τι
περι του ζητου μενου τηι αρχηι του ληφθεντος δια των εφευρισκομενων νοη ματων
συναρμοζοντες το ακολουθον εις το περας των σπουδαζομενων την εγχειρησιν
αγομεν. 2.1.183 Και τι μοι τα μειζω και υψηλοτερα των της επινοιας κατορθωματων
απαριθμεισθαι; εξεστι γαρ τωι μη φιλο νεικως εχοντι προς την αληθειαν κατιδειν οτι
και τα αλλα παντα, οσα βιωφελη τε και χρησιμα τηι ζωηι των ανθρω πων ο χρονος
εφευρεν, ουχ ετερως αλλα δια της επινοιας εξηυρηται. και μοι δοκει παντων των
κατα την ζωην ταυτην ενεργουμενων εν ημιν αγαθων των ταις ψυχαις ημων παρα
της θειας προμηθειας ενυπαρχοντων την επι νοιαν τις προτιμοτεραν κρινων μη αν
της πρεπουσης κρι 2.1.184 σεως διαψευσθηναι. λεγω δε ταυτα παρα του Ἰωβ δι
δαχθεις εν οις ο θεος τωι λογωι πεποιηται δια λαιλαπος και νεφων τωι θεραποντι
χρηματιζων, τα τε αλλα λεγων οσα θεωι πρεπον ην λεγειν και οτι αυτος ειη ο ταις
τεχναις επιστησας τον ανθρωπον και γυναιξι χαρισαμενος υφαντικην τε και
ποικιλτικην επιστημην. οτι γαρ ουκ ενεργειαι τινι τας τοιαυτας τεχνας ημας
εδιδαξατο αυτος προκαθημενος της εργασιας, καθαπερ εν τοις σωματικως
διδασκομενοις εστιν ιδειν, ουδεις αν αντειποι παντως μη σαρκινος και 2.1.185
κτηνωδης τις ων. αλλα μην ειρηται παρ' αυτου γεγενη σθαι ημιν των τοιουτων
τεχνων η καθηγησις. ουκουν ο δους τηι φυσει την επινοητικην και ευρετικην των
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ζητου μενων δυναμιν αυτος ημας προς τας τεχνας προηγαγε, και τωι της αιτιας λογωι
παν το ευρισκομενον τε και κατορθου μενον εις τον αρχηγον της δυναμεως ταυτης
επαναφερεται· ουτω και την ιατρικην ο βιος ευρατο, αλλ' ομως θεου 2.1.186 δωρον
την ιατρικην ειπων τις ουχ αμαρτησεται. και παν οτιπερ εστι κατα την ανθρωπινην
ζωην εξευρημενον κατ' ειρηνην και πολεμον προς τι των χρησιμων επιτηδειως
εχον, ουδαμοθεν ημιν εσχε την παροδον, αλλα του νου τα καθ' εκαστον ημιν
καταλληλως νοουντος και εφευρισκοντος· νους δε εργον θεου· ουκουν εκ θεου
παντα οσα δια του 2.1.187 νου ημιν πεπορισται. το δε λεγεσθαι παρα των υπεναν
τιων τα μυθωδη πλασματα και τα ψευδη τερατευματα παρα της επινοιας
λογοποιεισθαι και πλασσεσθαι, ουδε αυτος αντιλεγω· προς γαρ τον ημετερον σκοπον
και ο εκεινων λογος συμφερεται. φαμεν γαρ και ημεις την αυτην ειναι των
εναντιων την επιστημην των τε επωφελων και των ως ετερως εχοντων οιον την
ιατρικην και την κυβερνητικην και ει τι αλλο τοιουτον εστιν· ο γαρ ειδως βοηθησαι
τοις αρρωστουσι δια φαρμακου επιγνοιη αν, ειπερ επι κακωι χρωιτο τηι τεχνηι, και τοις
υγιαινουσιν εντριψαι το δηλητη 2.1.188 ριον· και ο προς τον λιμενα διευθυνων τωι
πηδαλιωι το σκαφος ευθυνειεν αν και επι χοιραδας η σκοπελους, ει τουτο γενοιτο
φιλον αυτωι το δι' επιβουλης διαφθειραι τους πλεοντας· και ο ζωιγραφος τηι αυτηι
τεχνηι την τε καλλιστην μορφην επι του πινακος εδειξε και την αισχιστην παλιν εν
αργως εμιμησατο· ουτως ο παιδοτριβης το εξηρθρωμενον μελος δια της αλειπτικης
εμπειριας ενηρμοσε και το υγι αινον, ει βουλοιτο, δια της αυτης τεχνης εξηρμοσε.
2.1.189 Και τι χρη τα καθ' εκαστον λεγοντα πολυν οχλον επεισαγειν τωι λογωι; ως
τοινυν επι των ειρημενων ουκ αν τις αντειποι τον προς το κρειττον ενεργειν
μεμαθηκοτα τεχνην τινα δυνασθαι αν τηι αυτηι και προς τα μη δεοντα χρησασθαι,
ουτως φαμεν και της επινοιας την δυναμιν επ' αγαθωι μεν εντεθεισθαι παρα του
θεου τηι ανθρωπινηι φυσει, κατακεχρημενων δε τινων τηι εφευρετικηι δυναμει
διακονον πολλακις και συνεργον γινεσθαι των ανωφελων 2.1.190 ευρηματων.
ουκουν ουκ επειδη δυναται τα ψευδη και ανυπαρκτα πιθανως η επινοια
διαπλασσειν, δια τουτο τα οντως οντα και αληθως υφεστωτα διερευνασθαι ου
δυναται, αλλ' η προς το τοιουτον επιτηδειοτης μαρτυρια τοις ευγνω μοσι της προς
εκεινο δυναμεως γινεται. το γαρ προθε μενον καταπληξιν τοις ορωσιν η θυμηδιαν
τινα μηχανη σασθαι της προς το σπουδαζομενον επινοιας μη απορησαι, αλλ' η
πολυχειρας τινας η πολυκεφαλους η πυρ πνεοντας η δρακοντων ολκοις
συνεσπειραμενους ειδοποιησαι η προς το μειζον εξαραι την συμμετριαν η
διακολοβωσαι προς το γελοιον τα μετρα της φυσεως η πηγας τους ανθρωπους και
δενδρα και ορνεα γενεσθαι δια μεταβολης διηγησασθαι, δι' ων εστι ψυχαγωγιαν τινα
τους δια των τοιουτων ηδο μενους ευρειν, εναργεστατην αποδειξιν ειναι φημι του
και τα κρειττω των μαθηματων δυνασθαι αν δια της ευρετικης 2.1.191 δυναμεως
κατανοησαι. ου γαρ προς μεν την των ανυπαρ κτων διαπλασιν εντελης ημιν ο νους
παρα του δεδωκοτος εμπεφυκε, προς δε την των ψυχωφελων ευρεσιν ουδεμιαν
δυναμιν ποριστικην των λυσιτελουντων κεκληρωται· αλλα καθαπερ η ορμητικη και
προαιρετικη της ψυχης ημων δυναμις κατα μεν το προηγουμενον προς την των
καλων τε και αγαθων εφεσιν εγκατεσκευασθη τηι φυσει, χρησαιτο δ' αν τις και προς
τα μη δεοντα τηι τοιαυτηι κινησει, και ουκ αν τις ειποι του προς μηδεν αγαθον την
προαιρεσιν ρεπειν τεκμηριον ειναι το προς τα φαυλα ποτε την ροπην εχειν, ουτως
και η περι τα ματαια τε και ανονητα της επινοιας κινησις ου κατηγορια της προς το
χρησιμον αδυνα μιας εστιν, αλλ' αποδειξις γινεται του και προς τα ψυχω φελη τε και
αναγκαια μη απρακτος ειναι. ως γαρ εξευρεν εκει το προς ηδονην η καταπληξιν,
ουτω και ενταυθα των προς την αληθειαν εφοδων ουχ αμαρτησεται. 2.1.192 Ἓν δε
των ζητουμενων ην, ει το πρωτον αιτιον, ο εστιν ο θεος, αναρχως εστιν η τινος
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρχης εξημμενον εχει το ειναι. καταλαβοντες δε τηι διανοιαι μη δυνασθαι πρωτον
ειναι το εξ ετερου νοουμενον επενοησαμεν ονομα της τοιαυ της εμφαντικον
υποληψεως και φαμεν τον ανευ αιτιας υπερ κειμενης οντα αναρχως ειτουν
αγεννητως ειναι. τον δε ουτως οντα αγεννητον και αναρχον ωνομασαμεν, ου τι
εστιν, αλλα τι ουκ εστι δια του ονοματος ενδεικνυμενοι. 2.1.193 ως δ' αν μαλιστα
καταφανες το νοημα γενοιτο, δι' υπο δειγματος εναργεστερου παραστησαι
πειρασομαι. δεδοσθω περι δενδρου τινος ειναι την ζητησιν ειτε φυτευτον εστιν η
αυτοματως γενομενον. ει μεν ουν εκ φυτειας ειη, φυτευτον παντως προσερουμεν το
δενδρον, ει δε αυτοματως, αφυτευτον. το δη τοιουτον ονομα και της αληθειας ου
διασφαλλεται· παντως γαρ η ουτως η ετερως εσται το δενδρον, και του φυτου την
ιδιαζουσαν ουκ ενδεικνυται φυσιν. το μεν γαρ αυτοφυως ειναι δια του αφυτευτου
εμαθομεν, ει δε πλατανος η αμπελος η αλλο τι των τοιουτων φυτων εστι το
δηλουμενον, 2.1.194 δια της τοιαυτης ονομασιας ουκ εδιδαχθημεν. ει δη νενοηται το
υποδειγμα, καιρος αν ειη μεταβιβασαι τον λογον επι το πραγμα ου το υποδειγμα. το
πρωτον αιτιον εξ ουδεμιας υπερκειμενης αιτιας εχειν το ειναι κατελαβομεθα. τον
ουν αγεννητως οντα θεον εις ονοματος τυπον την εννοιαν ταυτην παραγοντες
αγεννητον ωνομασαμεν. οτι μεν ουν ου δια γενεσεως εστιν, εκ της του ονοματος
εμφασεως εδηλωσαμεν, αυτη δε η ουσια η αγεννητως ουσα τις κατα την ιδιαν φυσιν
εστιν, ουδεν εκ της επωνυμιας ταυτης προς το κατι 2.1.195 δειν ωδηγηθημεν. ουδε
γαρ ην εικος μεχρι τοσουτου την των λογισμων επινοιαν ισχυειν, ωστε υπεραιρειν
ημας των μετρων της φυσεως και τοις αληπτοις επιβιβαζειν και, ων ουκ εστιν
εφοδος εις κατανοησιν, ταυτα τηι ημετεραι γνωσει περιλαμβανειν. Ἀλλα διασαλευει
τον διδασκαλον ημων και περισυρει τον λογον, ον περι της επινοιας εκεινος φησι
και κατορχειται των ειρημενων, παλιν συνηθως τωι κροτωι των λεξειδιων εν
σατυριζων τοις ρημασι, και φησιν· 20ων σφετεριζεται την ερμηνειαν, τουτων
επαισχυνεται την μαρ 2.1.196 τυριαν20. απαγγειλας γαρ τι μερος των κατ' επινοιαν
θεωρηθεντων τωι διδασκαλωι, εν οις εκεινος ου μονον επι των ματαιων ενεργον
εφασκε της επινοιας ειναι την χρησιν, αλλ' εχειν τινα και προς τα μειζω δυναμιν,
20δια του κατα τον σιτον και το σπερμα και την τροφην θεωρηματος επαγει τα
ειρημενα, τηι εξωθεν αυτον φιλοσοφιαι κατακολουθειν αιτιωμενος, και περικοπτειν
την του θεου κηδεμονιαν φησι, μη ομολογουντα παρ' εκεινου τας ονο μασιας
τεθεισθαι τοις πραγμασι, και συμμα χειν αυτον τοις αθεοις και κατα της προνοιας
οπλιζεσθαι, και την εκεινων γνωμην προ των νομων θαυμαζειν κακεινοις πλειον εις
σοφιαν νεμειν, ουκ επεσκεμμενον τους πρωτους των λογων, οτι μηπω παραχθεντων
των ανθρω πων εις γενεσιν η του καρπου και του σπερ ματος επωνυμια παρα της
γραφης ωνομασθη20. 2.1.197 ταυτα καθ' ημων παρ' αυτου τα εγκληματα, ουχ ουτως
γεγραμμενα τοις εκεινου ρημασι τα νοηματα, αλλα τοσου τον υπηλλακται παρ'
ημων η φρασις, οσον το τραχυ τε και δυσηχον της συνταξεως των ειρημενων
επανορθωσασθαι. τι ουν ημεις, τι προς τον κηδεμονα της θειας προνοιας
αποκρινομεθα; αδικειν ημας λεγει οτι το μεν λογικον γε γενησθαι παρα του θεου τον
ανθρωπον ουκ αρνουμεθα, τας δε των ρηματων ευρεσεις εις την λογικην δυναμιν
την εντεθεισαν παρα του θεου τηι φυσει των ανθρωπων ανα γομεν. και τουτο εστι το
χαλεπωτατον των εγκληματων, δι' ου προς την των αθεων γνωμην αυτομολειν ο
διδα σκαλος της ευσεβειας κατηγορειται και 20συνηθειας εκ θεσμου κληρονομος και
συνηγορος20 και παντα ονομαζεται τα δεινοτατα. 2.1.198 Ειπατω τοινυν ο
διορθωτης των ημετερων πταισματων, ο θεος εθετο τας προσηγοριας τοις ουσιν;
τουτο γαρ φησιν ο νεος εξηγητης των μυστικων δογματων, οτι βλαστην και βοτανην
και χορτον και σπερμα και ξυλον και τα τοιαυτα κατωνομασε προ της του ανθρωπου
κατασκευης ο θεος εν τωι παραγειν εις κτισιν τα γεγονοτα δια προσταγματος. 2.1.199
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουκουν ει ψιλωι παραμενει τωι γραμματι και κατα τουτο το μερος ιουδαΐζει τηι γνωμηι
και ουπω πεπαιδευται οτι ουχι γραμματος εστιν ο Χριστιανος μαθητης αλλα
πνευματος (το γαρ γραμμα, φησιν, αποκτεννει, το δε πνευμα ζωοποιει), προφερει δε
ψιλην επι ρηματος ημιν την των γεγραμμενων αναγνωσιν ως θεου ταυτα
διεξελθοντος, και ει τουτο πεπι στευκεν, ουδεν ετερον η καθ' ομοιοτητα των
ανθρωπων και τον θεον διεξοδικωι κεχρησθαι λογωι κατασκευασει και 2.1.200 φωνηι
και φθογγωι διατυπουν τα νοηματα. ει τοινυν τουτο νοει, παντως οτι και τα τουτοις
ακολουθα ουκ αρνησεται· ο γαρ παρ' ημων λογος δια των φωνητικων εκφωνειται
μοριων, αρτηριας γλωσσης οδοντων στοματος, συνεργουσης προς την εκφωνησιν
και της του αερος ολκης και του εν δοθεν πνευματος. υπηχει μεν γαρ ημιν η αρτηρια
κατωθεν αυλου τινος δικην ενηρμοσμενη τηι φαρυγγι· η δε υπερυα δια του
υπερκειμενου κενωματος του κατα τους μυκτηρας διηκοντος καθαπερ τις μαγας
ανωθεν επιπλατυνει τωι ηχωι 2.1.201 τον φθογγον. αλλα και αι παρειαι συνεργουσι
τωι λογωι, κατα τας ποιας των αρθρων τυπωσεις κοιλαινομεναι τε και πλατυνομεναι
και δια στενου παλιν τον φθογγον προαγουσαι κατα τας πολυστροφους της γλωσσης
αναστροφας, ας ποι ειται αλλοτε κατ' αλλο μερος εαυτης, η τοις οδουσιν η τηι
υπερυαι το δι' αυτης παριον πνευμα παρατραχυνουσα 2.1.202 πως η παραθλιβουσα.
συντελει δε τι και η των χειλων υπουργια εν διαφορωι τωι της κινησεως τροπωι
ποικιλως συνεφαπτομενη του φθογγου και τον των ρηματων τυπον
συναπαρτιζουσα. ει τοινυν ο θεος τα ονοματα τοις πραγ μασι τιθεται, καθως ο νεος
της θειας ιστοριας εξηγητης διεσαφησε, βλαστην και βοτανην και ξυλον και καρπον
ονο μαζων, αναγκη πασα μη αλλως τουτων εκαστον ειπειν αυτον η ως λεγεται, κατα
τας των συλλαβων φημι συμ πλοκας, ων αι μεν δια χειλων αι δε δια γλωσσης αι
2.1.203 δε δι' εκατερων αποτυπουνται. ει ουν ουκ αν ετερως εκφωνηθειη το ονομα,
μη των φωνητικων μοριων δια της ποιας κινησεως απογεννωντων τας συλλαβας
και τον λογον, παντως οτι και ταυτα προστιθησι τωι θεωι και δια την του λογου
χρειαν διασχηματισει το θειον. η γαρ ποια των την φωνην εκτελουντων μοριων
διαπλασις εν σχηματι παντως εστι· σχημα δε σωματος περας· παν δε 2.1.204 σωμα το
συνθετον ειναι ου διαπεφευγεν. οπου δε θεω ρειται συνθεσις, εκει καταλαμβανεται
παντως και η του συνθετου διαλυσις· η δε διαλυσις ταυτον κατα την εννοιαν εστι τηι
φθοραι. ουκουν τουτο της καθ' ημων νικης τωι λογογραφωι το περας, το δειξαι τον
ιδιον εαυτου θεον, ον δια του ονοματος της 20αγεννησιας20 ανεπλασε, φθεγγο
μενον μεν ινα μη αμοιρησηι της των ονοματων ευρεσεως, σχηματιζομενον δε τοις
φωνητικοις μελεσιν ινα τα ονοματα φθεγξηται, της δε του σωματος φυσεως δια την
των σχη ματων αναγκην ουκ αμοιρον (ου γαρ αν εφ' εαυτου τι θεωρηθειη σχημα, μη
εν σωματι παντως τυπουμενον), κατ' ολιγον δε προιοντα προς τα συμφυη του
σωματος παθη δια μεν του συνθετου προς την διαλυσιν, δια δε ταυτης εις φθοραν
καταληγοντα. 2.1.205 Τοιαυτη του προσφατου θεου η φυσις δια της ακολουθιας των
ειρημενων υπο του νεου θεοποιου αναπεφηνεν. αλλα αντι λαμβανεται των
γεγραμμενων και φησι 20ταυτα τον Μωυσεα διαρρηδην βοαν οτι ειπεν ο θεος, και
προστιθησι τα ρηματα, το Γενηθητω φως και Γενηθητω στερεωμα και Συναχθητω τα
υδατα και Ὀφθητω η ξηρα και Βλαστησατω η γη και Ἐξαγαγετω τα υδατα και παντα
οσα καθεξης αναγεγραπται20. ουκουν εξετασωμεν 2.1.206 την των ειρημενων
διανοιαν. τις ουκ οιδε και των κομιδηι νηπιων οτι φυσικην εχει προς αλληλα σχεσιν
ακοη τε και λογος, και ως ουκ εστιν ακοην ενεργησαι μηδενος φθεγγομε νου, ουτως
ουδε λογον ενεργον ειναι μη προς ακοην ευθυνο μενον. ει ουν λεγει το ειρηκεναι
τον θεον, υποδειξατω ημιν και την ακοην προς ην ειρηκεν. η προς εαυτον ταυτα
λεγειν φησει; ουκουν εαυτωι προστασσει ταυτα εγκελευο μενος. και τις τουτο
δεξεται, καθησθαι τον θεον το πρακτεον εαυτωι διαταττοντα και εαυτωι διακονωι των
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσταγματων 2.1.207 και υπηρετηι χρωμενον; ει δε και τουτο δοιη τις ευαγες ειναι
λεγειν, τις εφ' εαυτου ρηματων εδεηθη και λογων, καν ανθρωπος ηι; αρκει γαρ
εκαστωι της διανοιας η κινησις την της προαιρεσεως ορμην εμποιησαι. αλλα τωι υιωι
διαλεγεσθαι παντως ερει. και τις ην χρεια προς τουτο φωνης; ιδιον γαρ της
ενσωματου φυσεως το δια ρηματων εξαγγελλειν τα της καρδιας νοηματα· οθεν και
ισοδυνα μουσα τηι χρησει της φωνης η δι' επινοιας των γραμματων 2.1.208 εξευρηται
δηλωσις· επισης γαρ φθεγγομενοι τε και γραφοντες το νοηθεν εξαγγελλομεν, αλλ'
επι μεν των μη λιαν αφεστηκο των φωνηι της ακοης καθικνουμεθα, προς δε τους
πορρωθεν γραμμασι δηλουμεν την γνωμην, και επι των παροντων προς λογον της
αποστασεως η επιτεινομεν τον τονον της φωνης η υφιεμεν, εστιν δε οτε και
διανευοντες μονον το πρακτεον τοις πελας διεσαφησαμεν και την εν τηι ψυχηι
προαιρεσιν και οφθαλμος τοιωσδε διατεθεις ενεδειξατο και χειρος ποια κινησις η
απειπε τι των γινομενων η κατεδεξατο. 2.1.209 ει τοινυν οι σωματι περιειλημμενοι
τα κρυπτα της διανοιας κινηματα και διχα φωνης η ρηματος η της εν γραμμασιν
ομιλιας πολλακις τοις πελας γνωριζουσι και ουδεμιαν ηνεγκε τωι σπουδαζομενωι
πραγματι ζημιαν η σιωπη, αρ' επι της αΰλου και αναφους και, ως φησιν ο Ευνομιος,
20ανωτατω και πρωτης ουσιας20 ρηματων χρεια των και του πατρος διασαφουντων
το νοημα και τωι μονογενει γνωριζοντων το βουλημα; ρηματων των, καθως αυτος
φησι, 20τηι φωνηι πεφυκοτων συνδιαλυεσθαι20; Ουκ οιδα ει τις των νουν εχοντων
ταυτα ως αληθη παραδεξεται, αλλως τε παντος φθογγου παντως εις αερα
προχεομενου (ουδε γαρ δυνατον γενεσθαι φωνην μη εν αερι συνισταμενην) αναγκη
πασα μεσον τι του φθεγγο μενου και του προς ον ο λογος γινεται και αυτους υπο
2.1.210 θεσθαι. μη γαρ οντος του μεσιτευοντος, πως εκ του λαλουντος η φωνη
διοδευσει προς τον ακουοντα; τι ουν ερουσι το μεσον ωι τον υιον [εκ] του πατρος
διοριζουσι; των μεν γαρ σωματων ο κατα τον αερα τοπος γινεται μεσος, αλλο τι ων
κατα την ιδιαν φυσιν παρα την των ανθρω πινων σωματων ουσιαν. ο δε αναφης και
ανειδεος και πασης συνθεσεως καθαρευων θεος, τωι μονογενει θεωι παραπλησιως,
μαλλον δε ωσαυτως αΰλως τε και ασωματως των ιδιων κοινωνων βουλευματων,
ειπερ δια φωνης εποιειτο την κοινωνιαν, τι το μεσιτευον ειχε, δι' ου ρεων ο λογος
και μεθισταμενος ταις ακοαις του μονογενους εισωικιζετο; 2.1.211 ειγε χρη και τουτο
παραδραμειν αθεωρητον, το μη μεμε ρισθαι το θειον ταις αντιληπτικαις ενεργειαις,
ως παρ' ημιν διηιρημενως εκαστον των αισθητηριων του συγγενους επιδρασσεται,
του ορατου μεν η ορασις του ακουστου δε η κατα την ακοην αισθησις, και ουτε
γευεται η αφη ουτε η ακοη την των ατμων η των χυμων αντιληψιν εχει, αλλα
παραμενει εκαστον τηι μιαι ενεργειαι εις ην εταχθη παρα της φυσεως, αναισθητον
τροπον τινα προς ο μη πεφυκε διαμενον και αγευστον της απολαυσεως ης καρπουται
η 2.1.212 γειτων αισθησις. εκει δε ουχ ουτως, αλλ' ολον δι' ολου το θειον ορασις εστι
και ακοη και γνωσις. ου γαρ δη θεμις και τας ζωιωδεστερας των αισθησεων
εφαρμοζειν τηι ακηρατωι φυσει. πλην ει χρη τι και ταπεινον υποθεσθαι και
καταγαγειν εις χαμαιζηλους υποληψεις το θειον, ωστε λαλειν μεν οιεσθαι ρηματα
δια στοματος τον πατερα, εν εργειν δε την ακοην του υιου, τι το μεσον υποτιθεμεθα
το διαγον την πατρικην φωνην εις την του υιου ακοην; 2.1.213 κτιστον ειναι χρη
τουτο η ακτιστον; αλλα κτιστον μεν ουκ εστιν ειπειν· προ γαρ του συστηναι την
κτισιν ο λογος εγενετο· ακτιστον δε πλην της θειας φυσεως εστιν ουδεν. ει ουν
κτισις ουκ ην, ο δε μνημονευθεις εν τηι κοσμογενειαι λογος της κτισεως πρεσβυτερος
ην, αρα ο λεγων ρηματα και φωνης ηχον δια του λογου σημαινεσθαι τι το μεταξυ
του υιου και του πατρος υποθησεται, ωι διετυπουτο η φωνη τα ρηματα; ει γαρ εστι
μεσον, εν ιδιαζουσηι φυσει παντως εστιν, ως μητε τωι πατρι ταυτον ειναι μητε τωι υιωι
κατα την φυσιν συμβαινειν, αλλ' ετερον τι παντως ον διΐστησιν απ' αλληλων τον
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πατερα και τον υιον μεταξυ των δυο 2.1.214 παρενειρομενον. τι ουν τουτο; κτιστον
ουκ εστι· νεωτερα γαρ η κτισις του λογου. γεννητον τον μονογενη εδιδα χθημεν,
αγεννητον πλην του πατρος εστιν ουδεν. ουκουν εξ αναγκης το μηδεν ειναι μεσον
του πατρος και του υιου νοειν ο της αληθειας λογος συναναγκαζει. οπου δε δια
στασις ουκ επινοειται, το συνημμενον παντως ομολογειται, το δε δια παντων
συνημμενον φωνηι και λογωι ου μεσιτευ εται. συνημμενον δε λεγω το εν πασιν
αχωριστον. ου γαρ σωματικην τινα συμφυΐαν επι της νοερας φυσεως το ονομα της
συναφειας ενδεικνυται, αλλα την του νοητου προς το νοητον δια της ταυτοτητος
των θεληματων ενωσιν τε και ανακρασιν. 2.1.215 ∆ιοτι ουδε εστι διαφορα μεταξυ
του υιου και του πατρος εν θεληματι, αλλα κατα το αρχετυπον της αγαθο τητος
καλλος και η εικων εστι της αγαθοτητος. και ωσπερ ει τις εαυτον εν κατοπτρωι
βλεποι (κωλυει γαρ ουδεν σω ματικοις υποδειγμασι παραστησαι το νοημα), κατα
παντα προς το πρωτοτυπον και η εικων μορφωθησεται, ως αιτιαν της εν τωι
κατοπτρωι μορφης ειναι την ενορωσαν μορφην και μητε κινεισθαι μητε επικλινεσθαι
καθ' εαυτην την εικονα, μη του πρωτοτυπου της επικλισεως η της κινησεως
αρξαντος, ει δε κινηθειη το προηγουμενον, συγκινεισθαι παντως και το εν τωι
κατοπτρωι δεικνυμενον, ουτω φαμεν και την εικονα του θεου του αορατου τον
κυριον προς πασαν θεληματος κινησιν αμεσως τε και αδιαστατως συν 2.1.216
διατιθεσθαι τωι πατρι. ηθελησε τι ο πατηρ και ο εν τωι πατρι ων υιος ειχε το θελημα
του πατρος, μαλλον δε αυτος του πατρος εγενετο θελημα. ο γαρ παντα τα του πατρος
εχων εν εαυτωι ουκ εστιν ο τι των του πατρος ουκ εχει. ει δη παντα εχει εν εαυτωι τα
πατρωια, μαλλον δε και αυτον τον πατερα, παντως μετα του πατρος και των του
πατρος ολον το θελημα εν εαυτωι εχει το πατρωιον. 2.1.217 ου χρηιζει τοινυν λογωι
μαθειν του πατρος το θελημα, αυτος ων του πατρος ο λογος κατα την υψηλοτεραν
ση μασιαν του λογου. τις ουν εκεινος ο λογος ο προς τον οντως λογον γινομενος; και
πως ο οντως λογος λογου παλιν ετερου προς διδασκαλιαν προσδεεται; αλλ' ερει τις
προς το πνευμα το αγιον του πατρος γινεσθαι την φωνην. 2.1.218 ουδε το πνευμα
της εκ ρηματων διδασκαλιας προσδεεται, ο εν τωι θεωι εστι, καθως φησιν ο
αποστολος, και παντα ερευναι, και τα βαθη του θεου. ει ουν ρηματα φθεγγεται ο θεος,
πας δε λογος επι ακοης ενεργειται, οι δημηγορειν τον θεον εν διεξοδικοις λογοις
αποφαινομενοι γνωρισατωσαν ημιν και το των θειων λογων ακροατηριον. προς
εαυτον λαλειν ουκ εδεετο, ο υιος απροσδεης ην της εκ ρηματων διδασκαλιας, το
πνευμα το αγιον παντα, φησιν, ερευναι, και τα βαθη του θεου, η κτισις ουπω ην· προς
τινα ο λογος 2.1.219 εγινετο; αλλ' ου ψευδεται, φησιν, η του Μωυσεως γραφη, δι' ης
το ειρηκεναι τι τον θεον αποφαινεται. ουδε γαρ ο μεγας ∆αβιδ των ψευδομενων
εστι, λεγει δε σαφως ουτως κατα λεξιν οτι Οι ουρανοι διηγουνται δοξαν θεου και
ποιησιν χειρων αυτου αναγγελλει το στερεωμα· ημερα τηι ημεραι 2.1.220 ερευγεται
ρημα και νυξ αναγγελλει γνωσιν νυκτι. και ειπων διηγεισθαι τους ουρανους και το
στερεωμα και παρα της ημερας και της νυκτος απαγγελλεσθαι γνωσιν και ρηματα,
παλιν επαγει τοις ειρημενοις οτι ταυτα λαλιαι ουκ εισιν ουδε λογοι ουδε φωναι
τουτων ακουονται. πως ουν διηγη ματα και αναγγελιαι και ρηματα λαλιαι ουκ εισιν
ουδε 2.1.221 φωνη δια της ακουστικης αισθησεως εγγινομενη; αρα μα χεται προς
εαυτον ο προφητης; αρα τι των ουκ ενδεχο μενων διεξεισιν, αφθογγον ρημα και
διηγησιν αλαλον και αγγελιαν διχα φωνης διδασκων; η παντος μαλλον αληθης η
προφητεια η τουτο δια των ειρημενων διδασκουσα, οτι το διηγημα το ουρανιον και
το ρημα το παρα της ημερας βοωμενον φωνη μεν εναρθρος ουκ εστιν ουτε λαλια δια
στοματος, διδασκαλια δε της θειας δυναμεως γινεται τοις επαΐειν επισταμενοις
σιωπωσης φωνης; 2.1.222 Τι ουν περι τουτων υπειληφαμεν; ταχα γαρ εαν τουτο
νοησωμεν, και το παρα Μωυσεως νενοηκοτες εσομεθα. πολ λακις η γραφη προς
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εναργη κατανοησιν του δηλουμενου πραγματος σωματικωτερον διασκευαζει την
των νοητων θεωριαν, οιον δη και τουτο το δογμα εστιν οπερ δοκει μοι ο ∆αβιδ
αποφαινεσθαι, τουτο δι' ων ειπε διδασκων· ουδεν των οντων εκ τινος αυτοματου
συντυχιας την υποστασιν εχει, καθαπερ ωιηθησαν τινες τυχαιας τε και αλογους των
πρωτων στοιχειων αντεμπλοκας τον κοσμον ημιν ολον και τα εν αυτωι
κατεργασασθαι, ουδεμιας προνοιας δια των οντων ηκουσης, αλλ' εστι τι της του
παντος συστασεως και διοικησεως αιτιον, ου πασα η των νοητων εξηπται φυσις,
κακειθεν τας αρχας και τας αιτιας εχει και προς εκεινο 2.1.223 νενευκε τε και
επιστρεφεται και εν αυτωι διαμενει. και επειδη, καθως φησιν ο αποστολος, η αΐδιος
αυτου δυναμις και θειοτης απο της του κοσμου κτισεως νοουμενη καθο ραται, δια
τουτο πασα η κτισις και προ γε παντων, καθως φησιν ο λογος, η εν τοις ουρανοις
διακοσμησις δια της εμφαινομενης τοις γεγονοσι τεχνης την του πεποιηκοτος
σοφιαν ενδεικνυται. και τουτο μοι δοκει παραστησαι θελων την εκ των φαινομενων
μαρτυριαν του σοφως και εντεχνως τα οντα κατεσκευασθαι και εισαει διαμενειν εν
τηι δυναμει 2.1.224 του το παν οιακιζοντος. αυτους φησι τους ουρανους, δι' ων την
σοφιαν του πεποιηκοτος δεικνυουσιν, μονονουχι φωνην αφιεντας βοαν και
διακηρυσσειν του δημιουργου την σοφιαν διχα φωνης. εξεστι γαρ οιονει λογωι ταυτα
διδασκοντων ακουειν οτι προς ημας ορωντες, ω ανθρωποι, και το εν ημιν καλλος
και μεγεθος και την αεικινητον ταυτην περιφοραν και την ευτακτον τε και
εναρμονιον και αει κατα τα αυτα και ωσαυτως εχουσαν κινησιν εννοησατε τον
επιστατουντα της ημετερας συστασεως και δια του φαινομενου καλλους το
πρωτοτυπον και αορατον καλλος αναλογισασθε· ουδεν γαρ εν ημιν αδεσποτον η
αυτοκινητον η αυτοματον, αλλα παν το φαινομενον τε περι ημας και νοουμενον της
υψηλης τε και αφραστου δυναμεως ηρτηται. 2.1.225 ταυτα λογος μεν εναρθρος ουκ
εστιν, εντιθησι δε δια των φαινομενων ταις ψυχαις την γνωσιν της θειας δυναμεως
μαλλον η ει δια φωνης ο λογος εκηρυσσεν. ωσπερ τοινυν διηγειται ο ουρανος και ου
φθεγγεται, και αναγγελλει το στερεωμα την του θεου ποιησιν και φωνης ου
προσδεεται, και ρημα προΐεται η ημερα και λαλια ουκ εστιν, και ουκ αν τις ειποι
διεσφαλθαι την προφητειαν, κατα τον αυτον τροπον επειδη εις αμφοτεροις τωι
Μωυσει και τωι ∆αβιδ ο διδασκαλος, το πνευμα λεγω το αγιον, ο το προσταγμα
καθηγησασθαι της κτισεως λεγων ου ρηματων ημιν δη μιουργον τον θεον
υποτιθεται, αλλα πραγματων των δια της των ρηματων σημασιας γνωριζομενων.
ινα γαρ μη αδεσποτον τινα και αυτοφυη την κτισιν ειναι νοησωμεν, και γεγενησθαι
ταυτην παρα της θειας φυσεως λεγει και ταξει 2.1.226 τινι και ακολουθιαι συστηναι
φησι. και μακρον αν ειη περι της ταξεως φιλοσοφειν των κατα την κοσμοποιΐαν υπο
του Μωυσεως εν ιστοριας χαρακτηρι δογματικως ειρημενων. η γαρ αν μαλλον δι'
εκαστου των γεγραμμενων το πεπλανη μενον τε και ματαιον της των εναντιων
υποληψεως φανερως διηλεγχθη. εξεστι δε τωι βουλομενωι τοις εις την Γενεσιν
πεπονημενοις ημιν εντυχοντι δοκιμασαι των τε ημετερων και των υπεναντιων τον
ακολουθοτερον λογον. 2.1.227 Ἀλλ' επι την προκειμενην ημιν σπουδην επανακτεον
τον λογον, οτι ου παντως επι θεου φωνην και ρημα η του Ειπειν λεξις ενδεικνυται,
αλλα τωι βουληματι του θεου συν δρομον αποφαινων την δυναμιν αισθητικωτερον
ημιν την 2.1.228 νοητην υποδεικνυσι θεωριαν. επειδη γαρ θεληματι του θεου
συνεστη τα παντα, συνηθες δε τοις ανθρωποις λογωι πρωτον διασημαινειν το
βουλημα και ουτως επαγειν το εργον συμ φωνουν τωι βουληματι, η δε γραφη της
κοσμογενειας εισ αγωγη πως εις θεογνωσιαν τοις αρχομενοις εστι, δια των
ετοιμοτερων εις κατανοησιν την ισχυν της θειας παριστωσα φυσεως, προχειροτερον
δε εις γνωσιν των νοουμενων η δια της αισθησεως καταληψις γινεται, τουτου χαριν
ο Μωυσης δια μεν του <το> Ειπειν τον θεον τοδε γενεσθαι προταξαι την ορμητικην
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του θεληματος εξουσιαν παριστησι, δια δε του προσθειναι το Και εγενετο ουτως, το
μηδεμιαν ειναι δια φοραν βουλησεως και ενεργειας επι της θειας ενδεικνυται
φυσεως· αλλα διδασκει καθηγεισθαι μεν επι θεου της εν εργειας την νοησιν, ουκ
εφυστεριζειν δε μετα το νοηθεν το ενεργουμενον, αλλ' αμα τα δυο και κατα ταυτον
θεω ρεισθαι, την τε του νου κινησιν και την αποτελεστικην του 2.1.229 πραγματος
δυναμιν. ουδεν γαρ εδωκεν εννοησαι μεσον ο λογος της προαιρεσεως και της
πραξεως, αλλ' ωσπερ τηι εξαψει της φλογος και η αυγη συνεκφαινεται και εξ εκεινης
ουσα και μετ' αυτης συνεκλαμπουσα, κατα τον αυτον τροπον εργον μεν του θειου
θεληματος η των γεγονοτων εστιν υποστασις, ου μην δευτερευει τηι ταξει μετα το
βουλημα. 2.1.230 ου γαρ ωσπερ επι των αλλων, οις τις πρακτικη δυναμις εκ φυσεως
ενεστι, το μεν δυναμει θεωρειται το δε κατα την της ενεργειας εκπληρωσιν, ως φερε
ειπειν αει μεν ειναι ναυπηγον φαμεν τηι δυναμει τον την ναυπηγικην εχοντα
τεχνην, ενεργειν δε τοτε, οταν επι των εργων δειξηι την επιστημην, ουχ ουτως και
επι της μακαριας ζωης. αλλ' ολον οτιπερ εστιν εν εκεινηι νοουμενον ενεργεια και
πραξις εστιν, αμεσως του βουληματος προς το κατα προθεσιν τελος 2.1.231
μεθισταμενου. ως τοινυν μαρτυρει τωι δημιουργωι την δοξαν η εν τωι ουρανωι
διακοσμησις και ομολογει τον πεποιηκοτα και φωνης ου προσδεεται, ουτω μοι το
εμπαλιν εκ της του Μωυσεως γραφης μεταλαβων αν τις λογισαιτο, οτι και εαυτου
κτισμα ο θεος λεγει τον κοσμον ο τωι προσταγματι το παν ουσιωσας και ρηματων
προς δηλωσιν της εννοιας 2.1.232 ταυτης ουκ επιδεεται. ως ουν ο ακουσας ουρανου
διηγου μενου διεξοδικον ουκ εζητησε λογον (λαλει γαρ τωι νουν εχοντι δια των
γινομενων ο κοσμος την δια των ρηματων δηλωσιν χαιρειν εασας), ουτω καν του
Μωυσεως λεγοντος τις ακουσηι, ως του θεου ονομαστι περι των καθ' εκαστον του
κοσμου μερων διαταττοντος τε και κελευοντος, μητε ψευδεσθαι τον προφητην
υπονοειτω μητε μικροις και χαμαι ζηλοις νοημασι κατασμικρυνετω την των
υψηλων θεωριαν, οιον εξανθρωπιζων δια των τοιουτων το θειον και κατα την
ημετεραν συνηθειαν φωνηι τα προσταγματα διεξοδευειν υποτιθεμενος, αλλα το μεν
προσταγμα δηλουτω την βου λησιν, τα δε των κτισθεντων ονοματα αυτην
διασημαινετω την των γεγονοτων υποστασιν· ωστε τα δυο δια των ειρη μενων
μαθειν, και οτι βουληθεις ο θεος τα παντα κατειρ γασται και οτι απραγμονως τε και
ακοπως το θειον βου λημα φυσις εγενετο. 2.1.233 Ει δε τις το Ειπεν ο θεος
σαρκικωτερον ερμηνευοι, ως δια τουτο τον εναρθρον λογον παρ' αυτου γεγενησθαι
κατα σκευαζειν, ο αυτος ουτος και το Ειδεν ο θεος κατα την αντιληπτικην ημων
αισθησιν δια της των οφθαλμων ενερ γειας παντως υπονοησει και το Ἤκουσε
κυριος και ηλεησε με και Ὠσφρανθη οσμην ευωδιας και οσα περι κεφαλης θειας η
ποδος η χειρος η ρινος η βλεφαρων η δακτυλων η υπο δηματος η γραφη
σωματικωτερον διεξερχεται, παντα κατα το προχειρως σημαινομενον εκλαβων
ανθρωποειδες ημιν διαγραψει το θειον καθ' ομοιοτητα των εν ημιν φαινομενων.
2.1.234 ει δε δακτυλων τις εργα τους ουρανους ακουων και χειρα κραταιαν και
βραχιονα υψηλον και οφθαλμον και βλεφαρα και ποδα και υποδηματα θεοπρεπεις
εννοιας δι' εκαστου των ειρημενων αναλογιζεται και ου διαμολυνει τον περι της
καθαρας φυσεως λογον ταις σωματικαις υποληψεσι καταρ ρυπαινων, ακολουθον αν
ειη και τας των ρηματων εκφω νησεις ενδεικτικας μεν ηγεισθαι του θειου
βουληματος, μη μεντοι φωνας εναρθρους υπολαμβανειν, αλλ' εκεινο λογι ζεσθαι,
οτι ο της λογικης φυσεως δημιουργος αναλογουντα τωι μετρωι της φυσεως τον λογον
ημιν δεδωρηται, ως αν 2.1.235 εχοιμεν εξαγγελλειν δι' αυτου της ψυχης τα
κινηματα. οσον δε απεχει η φυσις της φυσεως, η θεια λεγω της ημετερας, κατα το
ισον μετρον της αποστασεως παντα τα περι αυτην οντα των εν ημιν θεωρουμενων
προς το μεγαλειοτερον τε και θεοπρεπεστερον την παραλλαγην εχει· και ως η δυ
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ναμις η καθ' ημας προς την του θεου κρινομενη το μηδεν εστι και η ζωη προς την
ζωην και τα αλλα παντα τα ημετερα προς τα εν εκεινωι κρινομενα ως ουδεν ενωπιον
αυτου, καθως η προφητεια φησιν, ουτως και ο ημετερος λογος προς τον οντως οντα
λογον κρινομενος εστιν ουδεν. 2.1.236 ουτος μεν γαρ εν αρχηι ουκ ην, αλλα τηι
ημετεραι συγκατε σκευασθη φυσει, ουτε κατ' ιδιαν θεωρειται υποστασιν, αλλ' ως
φησι που ο διδασκαλος τωι ψοφωι της γλωσσης συνα φανιζεται, ουτε τι εργον εστι
τουτου νοησαι του λογου, αλλ' εν μονηι φωνηι και γραμματι την υποστασιν εχει· ο δε
εκ του θεου λογος θεος εστι, λογος εν αρχηι ων και εισαει διαμενων, δι' ου τα παντα
εστι και συνεστηκε, και του παντος επιστατει και πασαν εχει την εξουσιαν των εν
ουρανωι και των επι γης, ζωη και αληθεια και δικαιοσυνη και φως και παν αγαθον
ων και παντα τα εν τωι ειναι 2.1.237 διακρατων. τοιουτου τοινυν οντος και τοσουτου
του λογου του περι τον θεον νοουμενου ουτος τον εν ονομασι και ρη μασι και
συνδεσμοις συναπαρτιζομενον λογον ως τι μεγα χαριζεται τωι θεωι, αγνοων οτι
ωσπερ ο την πρακτικην τηι φυσει ημων χαρισαμενος δυναμιν ου τα καθ' εκαστον
ημων εργα δημιουργειν λεγεται, αλλ' ο μεν εδωκε τηι φυσει την δυναμιν, ενεργειται
δε παρ' ημων οικια και βαθρον και ρομφαια και αροτρον και οτουπερ αν ο βιος τυχηι
δεομενος, ων τα καθ' εκαστον εστι μεν εργα ημετερα, εις δε τον ημων αυτων αιτιον
την αναφοραν εχει τον δεκτικην πασης επιστημης την φυσιν ημων δημιουργησαντα,
ουτως και η του λογου δυναμις εργον μεν εστι του τοιαυτην ημων πε ποιηκοτος την
φυσιν, η δε των καθ' εκαστον ρηματων ευρεσις προς την χρειαν της των
υποκειμενων σημασιας 2.1.238 παρ' ημων αυτων επενοηθη. τεκμηριον δε οτι πολλα
των λεγομενων αισχρα τε και απρεπη πανταπασιν ειναι νενο μισται, ων ουκ αν τις
των νουν εχοντων ευρετην τον θεον υπολαβοι· ωστε καν εκ προσωπου του θεου
λεγηται τινα παρα της θειας γραφης των ημιν συνηθων ρηματων, γνω στεον οτι το
πνευμα το αγιον εκ των ημετερων ημιν δια λεγεται, καθαπερ και επι της των
Πραξεων ιστοριας εμα θομεν οτι εκαστος εν τηι ιδιαι διαλεκτωι εν ηι εγεννηθη την
διδασκαλιαν εδεχετο, δια των γνωριμων αυτωι ρηματων της δυναμεως επαΐων των
λογων. 2.1.239 Και οτι αληθη ταυτα, μαλλον αν τις μαθοι φιλοπονω τερον την
Λευιτικην νομοθεσιαν κατεξεταζων. τηγανου γαρ εκει και λαγανου και σεμιδαλεως
και τοιουτων μεμνηται ονοματων εν ταις μυστικαις ιερουργιαις συμβολικως και δι'
αινιγματος ψυχωφελη τινα δογματα υφηγουμενος, και μετρα τινα κατονομαζει κατα
την τοτε συνηθειαν υφι τι λεγων 2.1.240 και νεβελ και ιν και πολλα τοιαυτα· αρα
ποιησας τας προσηγοριας ταυτας και ονομασας, η την αρχην ουτω δια ταξαμενος
γινεσθαι τε και λεγεσθαι, ωστε το μεν τοιουτον σπερμα σιτον ειπειν, τουτου δε την
εντεριωνην ονομασαι σεμιδαλιν, και τα επιπολαια και υμενωδη και διηπλωμενα
των πεμματων λαγανα προσειπειν και το τοιονδε σκευος, εν ωι το υγρον του
φυραματος εξοπταται και εξικμαζεται, τη γανον ονομασθηναι προσταξαι του τε
υγρου την τοσηνδε ποσοτητα τωι του ιν η τωι του νεβελ ονοματι διαγορευειν και τους
ξηροτερους καρπους διαμετρεισθαι τωι γομορ; 2.1.241 φλυαρια ταυτα και ματαιοτης
Ἰουδαικη παμπολυ της των Χριστιανων μεγαλοφυΐας εκπεπτωκυια, το οιεσθαι τον
μεγαν και υψιστον και υπερ παν ονομα τε και νοημα θεον, τον μονηι τηι του
βουληματος δυναμει το παν διακρατουντα και εις γενεσιν αγοντα και εν τωι ειναι
διατηρουντα, τουτον ως τινα γραμματιστην τας τοιασδε των ονοματων θεσεις δια
2.1.242 λεπτουργουντα καθησθαι. αλλ' ωσπερ τοις κωφοις διασχη ματιζομενοι και
χειρονομουντες το πρακτεον υποσημαινομεν, ουχι τωι μη εχειν ιδιαν αυτοι φωνην
οταν τουτο ποιωμεν, αλλα τωι πανταπασιν αχρηστον ειναι τοις ουκ ακουουσι την δια
των ρηματων υφηγησιν, ουτω και της ανθρωπινης φυ σεως κωφευουσης τροπον
τινα και ουδενος των υψηλων επαιουσης την του θεου χαριν φαμεν πολυμερως και
πολυ τροπως εν τοις προφηταις λαλουσαν, κατα το ημιν ευσυν οπτον τε και συνηθες
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τας των αγιων προφητων δια σχηματιζουσαν γλωσσας, δια τουτων ημας εις την των
υψηλων χειραγωγειν κατανοησιν, ου κατα την ιδιαν μεγα λοφυΐαν ποιουμενην την
διδασκαλιαν (πως γαρ αν εν τωι μικρωι χωρηθειη το μεγα;), αλλα τηι βραχυτητι της
2.1.243 ημετερας συγκατιουσαν δυναμεως. και ωσπερ την κινητικην τωι ζυωι
δυναμιν δους ο θεος ουκετι δημιουργει και τα καθ' εκαστον διαβηματα (απαξ γαρ
την αρχην λαβουσα παρα του πεποιηκοτος η φυσις εαυτην κινει τε και διεξαγει προς
το εκαστοτε δοκουν ενεργουσα την κινησιν, πλην παρα κυριου λεγεται τωι ανδρι τα
διαβηματα κατευθυνεσθαι), ουτως και το δυνασθαι λαλειν τε και φθεγγεσθαι και το
δια φωνης εξαγγελλειν το βουλημα παρα του θεου λαβουσα οδωι πορευεται δια των
πραγματων η φυσις, σημεια τινα τοις ουσι δια της ποιας των φθογγων διαφορας
επιβαλλουσα. 2.1.244 και ταυτα εστι τα παρ' ημων λεγομενα ρηματα τε και ονοματα,
οις την δυναμιν των πραγματων διασημαινομεν. καν λεγηται παρα του Μωυσεως
προ της των καρπων γε νεσεως ο καρπος και προ της των σπερματων τα σπερματα,
ουκ ελεγχει τον ημετερον λογον, ουδε μαχεται τοις περι 2.1.245 της επινοιας
ειρημενοις η του νομοθετου διανοια. ο γαρ ημεις περας ονομαζομεν της
παρελθουσης γεωργιας καρ πον λεγοντες, αρχην δε της μελλουσης σπερμα
προσαγορευ οντες, τουτο το πραγμα το τοις ονομασιν υποκειμενον, ειτε σιτον ειτε τι
αλλο των δια σπορας πληθυνοντων, διδασκει μη αυτοματως γενεσθαι, αλλ' εν
θεληματι του πεποιηκοτος μετα της δυναμεως ταυτης αναφυηναι· ωστε τον αυτον τε
γινεσθαι καρπον εαυτον τε παλιν αγειν σπερμα γινομενον 2.1.246 και τωι
περιττευοντι τρεφειν τον ανθρωπον. φυεται δε κατα θειον βουλημα πραγμα, ουκ
ονομα· ωστε το μεν καθ' υπο στασιν ον πραγμα της του πεποιηκοτος δυναμεως
εργον ειναι, τας δε γνωριστικας των οντων φωνας, δι' ων τα καθ' εκαστον προς
ακριβη τε και ασυγχυτον διδασκαλιαν επι σημειουται ο λογος, ταυτα της λογικης
δυναμεως εργα τε και ευρηματα, αυτην δε ταυτην την λογικην δυναμιν τε και φυσιν
εργον θεου. και επειδη το λογικον εν πασιν ανθρωποις, αναγκαιως κατα τας των
εθνων διαφορας και 2.1.247 αι των ονοματων διαφοραι θεωρουνται. ει δη τις ανθρω
πικως το φως η τον ουρανον η την γην η τα σπερματα παρα του θεου προσειρησθαι
λεγοι, παντως οτι κατα μιαν τινα γλωσσης ιδιοτητα γεγενησθαι κατασκευασει τον
λογον. τις ουν αυτη, δειξατω. τον γαρ εκεινο γινωσκοντα και 2.1.248 τουτο μη
αγνοειν παντως ουκ εξω του εικοτος εστι. και γαρ και εν τωι Ἰορδανηι μετα την του
πνευματος καθοδον και παλιν εν ακοαις των Ἰουδαιων και εν τηι μεταμορφωσει
φωνη γινεται ανωθεν διδασκουσα τους ανθρωπους και σχημα τι, μη το φαινομενον
οιεσθαι μονον, αλλα και τον αγαπη 2.1.249 τον υιον του θεου πιστευειν ειναι αληθη.
η τοιαυτη φωνη προς την των ακουοντων συνεσιν εν τωι αεριωι σωματι παρα του
θεου διετυπωθη κατα την επικρατουσαν τοτε των φθεγγομενων συνηθειαν
γενομενη, ουτω του θεου του παντας θελοντος σωθηναι και εις επιγνωσιν αληθειας
ελθειν προς τον σκοπον της σωτηριας των ακουοντων εν τωι αερι τον λογον
αρθρωσαντος, καθως φησι και προς τους Ἰουδαιους ο κυριος τους οιομενους
βροντην γεγονεναι, δια το εν αερι συστηναι τον ηχον, οτι Ου δι' εμε η φωνη αυτη
γεγονεν, 2.1.250 αλλα δι' υμας. προ δε της του παντος συστασεως ουδενος οντος του
υποδεχομενου τον λογον η σωματωδους στοιχειου τινος του τυπωσαι την εναρθρον
δυναμενου φωνην, ο λεγων ρημασι τον θεον κεχρησθαι πως αποδωσει το εικος τωι
λογωι; αυτος ασωματος, η κτισις ουκ ην, ουδεν περι αυτον υλωδες ο λογος εννοειν
διδωσιν, οι ωφεληθεντες αν δια της ακοης ουπω συνεστησαν. ανθρωπων δε μη
οντων ουδε διαλεκτου τροπος κατα τινα εθνους ιδιοτητα τετυπωτο παν τως. ο
τοινυν προς το γραμμα ψιλον βλεπων τισι λογι σμοις τηι τοιαυτηι διανοιαι παρισταται
ως του θεου ταυτα φθεγγομενου τα ρηματα τε και τα ονοματα; 2.1.251 Καιτοι και δια
τουτων γνοιη τις αν το ματαιον των τα τοιαυτα λεγοντων. ωσπερ γαρ αι των
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

στοιχειων φυσεις εργον ουσαι του πεποιηκοτος πασιν ωσαυτως φαινονται και
ουδεμια κατα την αισθησιν τοις ανθρωποις εστι διαφορα εν τηι του πυρος η του
αερος η του υδατος μετουσιαι, αλλα μια εστι και ακινητος επι παντων η φυσις,
ωσαυτως ενερ γουσα και ουδεν προς τας διαφορας των μετεχοντων αλ λοιουμενη,
ουτως και η των ονοματων θεσις, ειπερ ην εκ θεου τοις πραγμασιν εφηρμοσμενη,
πασιν αν ην η αυτη. 2.1.252 νυνι δε των μεν πραγματων η φυσις ατε δη παρα του
θεου πεπηγυια μενει ακινητος, αι δε σημαντικαι τουτων φωναι προς τοσαυτας
γλωσσων διαφορας διεσχισθησαν, ως μηδε αριθμησασθαι το πληθος ευκολον ειναι.
ει δε τις την επι της πυργοποιΐας συγχυσιν ως εναντιουμενην τοις ειρημενοις
προφερει, ουδε εκει ποιειν λεγεται γλωσσας ο θεος των ανθρωπων, αλλα συγχειν
την ουσαν, ως αν μη 2.1.253 παντες παντων ακουοιεν. εως γαρ ην πασι κατα ταυτον
η ζωη και ουπω προς πολλας εθνων διαφορας εμερισθησαν, μιαι συνεζων φωνηι
παντων ανθρωπων το πληρωμα· επει δε κατα θειαν βουλησιν εδει πασαν υπο των
ανθρωπων κατοι κισθηναι την γην, τοτε διασπασθεντες κατα <την> της φωνης
κοινωνιαν αλλος αλλαχηι διεσπαρησαν και προς αλλον και αλλον χαρακτηρα
ρηματων και φωνης μεθηρμοσθησαν συνδετικην τινα της προς αλληλους ομονοιας
την ομο φωνιαν λαχοντες, προς μεν την των πραγματων ου διαφω νουντες γνωσιν,
προς δε τον των ονοματων τυπον διαφερο 2.1.254 μενοι. ου γαρ αλλο τι παρ' αλλοις
ο λιθος η το ξυλον δοκει, διαφορα δε παρ' εκαστοις τα της υλης ονοματα, ωστε μενει
παγιως ημιν ο λογος ο τας ανθρωπινας φωνας της ημετερας διανοιας ευρηματα
ειναι διοριζομενος. ουτε γαρ εξ αρχης, εως ομοφωνον απαν ην εαυτωι το ανθρω
πινον, θεου ρηματων τινα διδασκαλιαν γεγενησθαι τοις αν θρωποις παρα της
γραφης μεμαθηκαμεν ουτε εις ποικιλας γλωσσων διαφορας διατμηθεντων οπως αν
εκαστος φθεγγοιτο θειος επεστατησε νομος· αλλα θελησας ο θεος τους αν θρωπους
εν αλλαις γενεσθαι γλωσσαις αφηκεν οδωι την φυσιν πορευεσθαι κατα το αρεσκον
διαρθρουσαν παρ' εκα στοις τον ηχον προς την των ονοματων σαφηνειαν. 2.1.255 Ὁ
τοινυν Μωυσης πολλαις υστερον γενεαις της πυργο ποιΐας γενομενος μιαι των μετα
ταυτα κεχρηται γλωσσηι ιστορικως την κοσμογενειαν ημιν διηγουμενος και τινας τωι
θεωι προσαπτει φωνας, τηι εαυτου γλωσσηι καθ' ην πεπαι δευτο τε και συνειθιστο
ταυτα διεξιων και ουκ εξαλλασσων τας του θεου φωνας αλλοιοτροπωι τινι και
ξενιζοντι φωνης χαρακτηρι, ωστε δια του ξενου της συνηθειας και παρηλ λαγμενου
των ονοματων αυτου του θεου ειναι τας φωνας κατασκευαζειν, αλλα τηι συνηθει
χρωμενος γλωσσηι ομοιως 2.1.256 τα τε εαυτου και τα του θεου διεξερχεται. φασι δε
τινες των επιμελεστερον ταις θειαις γραφαις επηκολουθηκοτων μηδε αρχαΐζειν την
Ἑβραιων φωνην καθ' ομοιοτητα των λοιπων, αλλα μετα των αλλων θαυματων και
τουτο τοις Ἰσραηλιταις θαυματοποιηθηναι, το την γλωσσαν ταυτην αθροως μετα
την Αιγυπτον ενσχεδιασθηναι τωι εθνει. και τις εστι του προφητου λογος το τοιουτον
πιστουμενος· εν γαρ τωι εξελθειν αυτον, φησιν, εξ Αιγυπτου τοτε γλωσσαν 2.1.257 ην
ουκ εγνω ηκουσεν. ει ουν Ἑβραιος μεν Μωυσης, τε λευταια δε των αλλων η των
Ἑβραιων φωνη, ο μετα την του κοσμου συστασιν τοσαυταις ετων χιλιασιν υστερον
γε γονως και τηι καθ' εαυτον φωνηι τας του θεου διηγουμενος ρησεις αρ' ουχι σαφως
διδασκει το μη τοιαυτην φωνην την κατα ανθρωπον σχηματιζομενην αναγραφειν
επι του θεου, αλλα ταυτα μεν λεγειν δια το μηδε δυνατον ειναι το νοηθεν ετερως
ειπειν η ανθρωπιναις φωναις, σημαινειν δε δια των λεγομενων θεοπρεπη τινα και
μεγαλοφυεστεραν διανοιαν; 2.1.258 το γαρ οιεσθαι τηι Ἑβραΐδι γλωσσηι τον θεον
κεχρησθαι μηδενος οντος του τοιαυτης φωνης επαΐοντος ουκ οιδα πως ο
λελογισμενος συνθησεται. εν ταις Πραξεσι μεμαθη καμεν δια τουτο την θειαν
δυναμιν εις πολλας διεσχισθαι φωνας, ως αν μηδεις των ετερογλωσσων
αποστεροιτο της ωφελειας· ο δε θεος προ της κτισεως ανθρωπικως διε 2.1.259 λεγετο
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τινα ωφελειν μελλων εκ της τοιαυτης φωνης; το μεν γαρ συνδιατιθεσθαι τηι των
ακουοντων δυναμει τον λογον προς τον της ωφελειας σκοπον, ουδεν αν τις αναξιον
της θειας ειναι φιλανθρωπιας υποτυπησειεν, επει και Παυλος ο μιμητης του κυριου
προς τας των ακουοντων εξεις οιδεν αρμοδιως τον λογον μεταχειριζεσθαι, γαλα τοις
νηπιοις γινομενος και στερεα τοις τελειοις τροφη· το δε μηδενος κατορθουμενου
σκοπου δια της τοιαυτης του λογου χρησεως επειτα κατασκευαζειν τοιαδε τινα
ρηματα τον θεον εφ' εαυτου ραψωιδειν, ουκ οντος του δεομενου της δια των τοιου
των φωνων σημασιας, ουκ οιδα πως εστι μη καταγελαστον 2.1.260 αμα και
βλασφημον το τοιουτον οιεσθαι. ουτε ουν Ἑβραια του θεου η φωνη ουτε καθ' ετερον
τινα τυπον των εν τοις εθνεσι νενομισμενων προφερομενη· αλλ' οσοι του θεου
λογοι παρα του Μωυσεως η των προφητων εγραφησαν, εν δειξεις εισι του θειου
θεληματος αλλως και αλλως κατα την αξιαν των μετεχοντων της χαριτος τωι
καθαρωι τε και 2.1.261 ηγεμονικωι των αγιων ελλαμπουσαι. ουκουν εφθεγγετο μεν ο
Μωυσης ως επεφυκει τε και πεπαιδευτο, προσετιθει δε τωι θεωι τας φωνας ταυτας
καθως ειρηται πολλακις δια το νηπιωδες των αρτι τηι θεογνωσιαι προσαγομενων
προς εναργη τε παραστασιν του θειου θεληματος και ως αν ευπειθεστερους
απεργασαιτο τους ακουοντας τηι αξιοπιστιαι του ειρηκοτος δυσωπουμενους. 2.1.262
Ἀλλ' ου φησιν ο Ευνομιος ο τοιαυτας καθ' ημων τας λοιδοριας προφερων, ο της
20ενθεσμου συνηθειας κληρονομος τε και συνηγορος20–υπαλλαξας γαρ την υβριν
εις ευφημιαν τοις ιδιοις αυτον δεξιωσομαι. αλλ' 20αυτον αυτωι μαρτυρειν τον
Μωυσεα20 διισχυριζεται 20παρα του δημιουργησαντος την φυσιν δεδω ρησθαι τοις
ανθρωποις των τε ονομαζομενων και των ονοματων την χρησιν, και την γε των
δεδομενων κλησιν ανωτεραν ειναι της των χρω μενων γενεσεως20, ουτωσι παντα
κατα λεξιν ειπων. 2.1.263 ει μεν ουν ιδιον κεκτηται τινα Μωυσεα, παρ' ου τα σοφα
ταυτα διδασκεται, κακειθεν ορμωμενος τοις τοιουτοις επι θαρσει των λογων, οτι
20θεος διαθεσμοθετει20, καθως ουτος φησι, 20των ανθρωπων τας ρησεις20, ουτωσι
τε κελευων και ετερως απαγορευων τας επι των πραγματων κεισθαι φωνας,
κεχρησθω προς το δοκουν τοις ληροις, συμμαχον εχων τον κρυπτον Μωυσεα. ει δε
μονος εστι Μωυσης ου η γραφη κοινον μαθημα τοις τον θειον λογον πεπαιδευμενοις
εστι, δεξομεθα την καταγνωσιν, ει υπο των 2.1.264 του Μωυσεως ελεγχομεθα
λογων. που τοινυν τον περι ρη ματων τε και ονοματων ευρατο νομον, επ' αυτων
εκθεσθω των γεγραμμενων. κοσμογενεια και των καθεξης ανθρω πων γενεαλογια
και πραγματων τινων ιστορια και η ποικιλη νομοθεσια περι τε των κατα την
λατρειαν και των κατα τον βιον παρατηρηματων, ταυτα της Μωυσεως γραφης τα
κεφαλαια. ει δε φησιν ουτος ειναι τινα ρηματων νομο θεσιαν, δειξατω τον νομον,
καγω σιωπησομαι· αλλ' ουκ αν 2.1.265 ειπειν εχοι. ου γαρ αν των εναργεστερων
αφεμενος απο δειξεων εκεινα διεξηιει δι' ων καταγελαστος μαλλον η πιθανος δοκει
τοις ακουουσι. το γαρ οιεσθαι τουτο ειναι <το> της ευσεβειας κεφαλαιον, το
ρηματων ευρεσιν προσ μαρτυρειν τωι θεωι, ωι μικρος εις ευφημιαν ολος ο κοσμος και
τα εν αυτωι θαυματα, πως ου της εσχατης ευηθειας εστι των μεγαλων αφεμενον εκ
των ανθρωπινων σεμνυνειν το θειον; προσταγμα της κτισεως καθηγησατο ρηθεν
μεν παρα του Μωυσεως ανθρωπικως, θεοπρεπως δε γενομενον. 2.1.266 το τοινυν
ποιητικον των θειαι δυναμει συνεστηκοτων θελημα τουτο ρηματων διδασκαλιαν ο
ακριβης επιΐστωρ των γραφων αποφαινεται, και ωσπερ ειποντος του θεου γενηθητω
ρημα η συστητω λογος η τοδε τοιανδε λαχετω την κλησιν ουτος εις συνηγοριαν
προβαλλεται των ιδιων ρηματων την υπο στατικην της κτισεως εν τωι θειωι
θεληματι κινησιν, υπο πολλης προσοχης των γραφων και εμπειριας ουδε τουτο
ειδως, οτι και ορμη διανοιας φωνη πολλακις παρα της 2.1.267 γραφης ονομαζεται.
και τουτου μαρτυς Μωυσης αυτος, ον πολλαχη παρασυρων κατα τουτο το μερος
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηγνοησε. τις γαρ ουκ οιδε των και οπωσουν καθωμιληκοτων τηι βιβλωι, οτι
κατεπλαγησαν μεν αθροως εν τηι ερημωι των Αιγυπτιων την εφοδον ο Ἰσραηλιτης
λαος, αρτι την Αιγυπτον απο δρασαντες, πανταχοθεν δε προφαινομενων αυτοις των
δεινων, εκειθεν της θαλασσης αποτειχιζουσης την παροδον, κατοπιν των πολεμιων
την φυγην κωλυοντων, συσταντες προς τον προφητην της αμηχανιας ταυτης
εκεινον επηιτιωντο· του δε παραμυθουμενου τους κατεπτηχοτας τωι φοβωι και εις προ
θυμιαν παραθαρσυνοντος γινεται θεοθεν φωνη ονομαστι τον 2.1.268 προφητην
προσκαλουμενη· Τι βοαις προς με; καιτοι γε προ των ειρημενων ουδεμιας ο λογος
επιμεμνηται Μωυσεως φωνης, αλλ' η προς τον θεον του προφητου διανοια φωνη τις
ωνομασθη κατα το σιωπωμενον εν τωι κρυπτωι της καρ διας νοηματι βοωμενη. ει δη
Μωυσης βοαι μη φθεγγομενος υπο μαρτυρι τωι των αλαλητων στεναγμων επαΐοντι,
τι καινον ει και το θειον βουλημα γνους ο προφητης, ως δυνατον ην αυτωι τε ειπειν
και ημιν ακουσαι, δια των γνωριμων ημιν και συνηθων εφανερωσε λογων,
διαλογον θεου σωματικωτερον διαγραφων ου ρημασι γινομενον, αλλα δια των
εργων αυτων 2.1.269 εκφωνουμενον; Ἐν αρχηι εποιησε, φησιν, ο θεος ου το ονομα
του ουρανου και της γης, αλλα τον ουρανον και την γην· και ειπε Γενηθητω φως,
ουχι προσηγορια φωτος· Και διακρινας το φως απο του σκοτους εκαλεσε, φησιν, ο
θεος το φως ημεραν και το σκοτος εκαλεσε νυκτα. Τουτοις εικος εστι τους
εναντιουμενους ημιν επιστηριζε σθαι. συστησομαι γαρ υπερ αυτων τωι λογωι και τα
παρεθεντα παρ' εκεινων ανθυποισω τηι ακολουθιαι της εξε τασεως, ως αν
ισχυροτερον ημιν βεβαιωθειη το δογμα, μηδεμιας αντιθεσεως ανεξεταστου
παραλειφθεισης. Ἐκα λεσε, φησιν, ο θεος το στερεωμα ουρανον και την ξηραν
εκαλεσε γην και το φως ημεραν και το σκοτος νυκτα. 2.1.270 πως ουν, ερουσι, της
γραφης ομολογουσης παρα του θεου τεθεισθαι τουτοις τας κλησεις υμεις
ανθρωπινης επινοιας ειναι φατε τα ονοματα; τι ουν προς ταυτα ημεις; παλιν επι τον
ιδιωτην καταφευγομεν λογον και φαμεν οτι ο πασαν την κτισιν εκ του μη οντος
αγαγων εις ουσιαν πραγματων εστι δημιουργος εν υποστασει θεωρουμενων, ουκ
ονοματων ανυποστατων εν φωνης ηχωι και ψοφωι γλωττης συνιστα μενων· τα δε
πραγματα κατα την εγκειμενην εκαστωι φυσιν και δυναμιν δια τινος σημαντικης
φωνης ονομαζεται, κατα την επιχωριαζουσαν εν εκαστωι [τωι] εθνει συνηθειαν της
2.1.271 προσηγοριας τοις υποκειμενοις αρμοζομενης. αλλ' επειδη τα πολλα των εν
τηι κτισει θεωρουμενων ουχ απλην εχει την φυσιν, ως ενι ρηματι δυνατως εχειν
εμπεριληφθηναι το υποκειμενον, οιον επι του πυρος αλλο μεν εστι τηι φυσει το
υποκειμενον πραγμα, ετερον δε το σημαντικον του πραγ ματος ονομα (το μεν γαρ
εστιν εκλαμπτικον και καυστικον ξηρον τε και θερμαντικον και αναλωτικον της
υλης ης αν περιδραξηται, το δε ονομα φωνη τις βραχεια δια μιας συλ λαβης
εκφωνουμενη), τουτου ενεκεν ο διαιρων λογος τας εν τωι πυρι θεωρουμενας
δυναμεις τε και ποιοτητας εκαστην ιδιως κατονομαζει, καθως φθασαντες ειπομεν·
και ουκ αν τις ειποι ονομα μονον επιβεβλησθαι τωι πυρι, οταν τις η φανον η
αναλωτικον η αλλο τι των περι αυτο θεωρουμενων κατονομασηι· των γαρ εν αυτωι
φυσικως εγκειμενων δυνα 2.1.272 μεων σημαντικαι εισιν αι τοιαυται φωναι. κατα
τον αυτον τροπον και επι του ουρανου και του στερεωματος μιας φυσεως εν
εκατερωι των ονοματων σημαινομενης ιδιον τι των εν τηι κτισει ταυτηι
γινωσκομενων η διαφορα των ονο ματων παριστησιν, ωστε προς τουτο βλεποντας
ημας αλλο τι μαθειν δια της του ουρανου προσηγοριας, ετερον δε δια 2.1.273 του
στερεωματος. οταν μεν γαρ το περας της αισθητης κτισεως υπογραφηι ο λογος, μεθ'
ην η νοητη τε και υπερ κοσμιος διαδεχεται ληξις, συγκρισει τηι προς το αναφες και
ασωματον και ανειδεον στερεωμα λεγεται η αρχη τε και το περας πασης της υλικης
υποστασεως· οταν δε την των υποκειμενων περιοχην εξεταζωμεν, ωι πασα η υλικη
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περι κρατειται φυσις, ουρανον τουτον προσαγορευομεν τον των 2.1.274 ορατων
παντων ορον γινομενον. τον αυτον τροπον και επι της γης και της ξηρας, επειδη
προς δυο ταυτα <τα> στοι χεια η κατωφερης τε και βαρεια φυσις διεμερισθη, προς τε
την γην φημι και τα υδατα, η μεν της ξηρας προσηγορια διασταλτικη πως της
αντιστοιχουσης ποιοτητος· τηι γαρ προς το υγρον αντιπαραθεσει ξηρα κατωνομασται,
οτε αποδυσα μενη θειωι προσταγματι το περικεχυμενον υδωρ επι της 2.1.275 ιδιας
εφανη ποιοτητος· το δε της γης ονομα ουκετι μιας τινος των περι αυτην ποιοτητων
την σημασιαν ενδεικνυται, αλλα παν εμπεριλαμβανει δια της εγκειμενης εμφασεως
το εν τωι στοιχειωι νοουμενον, οιον το ναστον, το πυκνον, το εμβριθες, το αντιτυπον,
το προς πασαν καρπων τε και ζυων ανατροφην επιτηδειον. ουκουν ου μετωνομασθη
παρα του λογου η ξηρα προς το τελευταιον αυτηι επιβληθεν ονομα (ου γαρ απεθετο
δια του δευτερου ονοματος το ξηρα και ειναι και λεγεσθαι), αλλα μενουσης της
κλησεως και ταυτης κακεινης εκατερωι των ονοματων ιδια τις υπεστι σημασια, η μεν
αντιδιαιρετικη της ετερογενους φυσεως τε και ιδιοτητος, η δε περιεκτικη πασης της
εν αυτηι θεωρου μενης δυναμεως. 2.1.276 Ουτως και επι του φωτος και της ημερας
και παλιν επι της νυκτος και επι του σκοτους ευρισκομεν ου συλλα βων ηχον παρα
του ποιητου των ολων επι τουτων δη μιουργουμενον, αλλα πραγματων υποστασιν
δια των προση 2.1.277 γοριων τουτων επιγινωσκομεν. λυεται κατα το θελημα του
θεου τηι εισοδωι του φωτος το επικρατουν σκοτος παρα την πρωτην κτισιν· της δε γης
εν τωι μεσωι περισχεθεισης και τηι πανταχοθεν των ετεροφυων στοιχειων περιβοληι
εαυτην ανεχουσης, καθως φησιν ο Ἰωβ οτι Κρεμαζων γην επι μηδενος, επαναγκες ην
καθ' εν μερος του φωτος διο δευοντος αντιφραττουσης κατα το αντικειμενον εν τωι
ιδιωι ογκωι της γης υπολειφθηναι τινα δια του αποσκιασματος μοιραν του σκοτους,
της δε αεικινητου περιφορας του πολου συμπεριαγουσης εαυτηι κατ' αναγκην και
τον εκ του απο σκιασματος επισυμβαινοντα ζοφον την εγκυκλιον ταυτην περιοδον
ταξαι τον θεον εις το γενεσθαι μετρον της χρο νικης παρατασεως· το δε μετρον
τουτο ημερα εστι και 2.1.278 νυξ. δια τουτο κατα την εαυτου σοφιαν ιστορικωτερον
τα τοιαυτα των δογματων ο Μωυσης ημιν σαφηνιζων τον εξ αντιφραξεως της γης
επεισιοντα ζοφον χωρισμον φωτος και σκοτους ωνομασε και την αει γινομενην περι
τον περι γειον χωρον του φωτος προς το σκοτος εμμετρον διαδοχην ημεραν και
νυκτα προσειπεν. ωστε ουχι επικλητον το φως ημερα προσηγορευθη, αλλ' ωσπερ
εγενετο φως και ουχι ψιλη προσηγορια φωτος, ουτως και του χρονου το μετρον
εγενετο, επηκολουθησε δε τωι μετρωι το ονομα, ουκ εν ρηματων ψοφωι παρα του
πεποιηκοτος γενομενον, αλλ' αυτης της του πραγματος φυσεως επισπασαμενης την
δια 2.1.279 της φωνης σημασιαν. και ωσπερ ει τουτο σαφως ειρητο παρα του
νομοθετου, οτι παν το φαινομενον και ονομαζο μενον ουκ αυτοφυες εστιν ουδε
αποιητον, αλλ' εκ θεου την υποστασιν εχει, αφ' εαυτων αν συνεθηκαμεν το παντα
τον κοσμον και τα εν αυτωι μερη και την ενθεωρουμενην ταξιν και την γνωριστικην
των οντων δυναμιν τον θεον πεποιη κεναι, ουτως και δι' ων ειπε προς ταυτην
εναγει ημας την διανοιαν, εις το πιστευειν το μηδεν των οντων αναρχον ειναι. και
προς τουτο βλεπων οδωι και ταξει τα καθεξης διεξερχεται, την των γεγονοτων
ακολουθιαν απαριθμουμενος. 2.1.280 ταυτα δε ουκ ην αλλως παραστησασθαι τωι
λογωι, μη δια των γνωριστικων ονοματων την σημασιαν ποιουμενον. επει ουν
γεγραπται οτι Ἐκαλεσεν ο θεος το φως ημεραν, νοητεον οτι εποιησεν ο θεος εκ του
φωτος ημεραν ετερον τι ουσαν κατα τον ιδιον λογον. ου γαρ αν τον αυτον αποδοιης
φωτος και ημερας λογον, αλλα φως μεν το εκ του εναντιου προς το σκοτος
νοουμενον, ημερα δε το τοσονδε του εν τωι 2.1.281 φωτι διαστηματος μετρον.
ωσαυτως και νυκτα και σκοτος κατα την αυτην του λογου διαιρεσιν κατανοησεις,
σκοτος μεν το εξ εναντιου προς το φως νοουμενον οριζομενος, νυκτα δε την
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοσηνδε του σκοτους περιγραφην ονομαζων. ουκουν ερρωται δια παντων ο λογος
ημιν, ει και μη τεχνι κως κατα τα σχηματα της διαλεκτικης συνηρωτηται, δεικνυς
οτι θεος πραγματων εστι δημιουργος, ου ρηματων ψιλων. ουδε γαρ εκεινου χαριν,
αλλ' ημων ενεκεν επικειται τοις πραγμασι τα ονοματα. 2.1.282 ∆ια γαρ το μη
παντοτε δυνατον ημιν ειναι παντα εν οφθαλμοις εχειν τα οντα το μεν τι των αει
παροντων γινω σκομεν, το δε τηι μνημηι εναπογραφομεν. αλλως δε ουκ εστιν
ασυγχυτον φυλαχθηναι ημιν την μνημην, μη της των ονοματων σημασιας
διαστελλουσης απ' αλληλων τα εναποκειμενα τηι διανοιαι πραγματα. θεωι δε παντα
παρ εστι και ουδεν δει μνημης αυτωι, παντων τηι διορατικηι 2.1.283 δυναμει
περικρατουμενων τε και θεωρουμενων. τις ουν επ' αυτου χρεια ρηματος η ονοματος,
αυτης της εν αυτωι σοφιας τε και δυναμεως ασυγχυτον τε και διακεκριμενην την των
οντων φυσιν περιεχουσης; ουκουν παρα θεου μεν τα οντα και υφεστωτα παντα, της
δε ημετερας ενεκεν οδηγιας επεστι τοις ουσι τα σημειωτικα των πραγματων
ονοματα. ταυτα δε κατα το αρεσκον ταις των ανθρωπων συνηθειαις γινεσθαι τις
ειπων ουδεν εις τον της προνοιας πλημμελησει λογον. ου γαρ την φυσιν των οντων
γινεσθαι 2.1.284 παρ' ημων, αλλα τα ονοματα λεγομεν. αλλως ονομαζει τον ουρανον
ο Ἑβραιος και ετερως ο Χαναναιος, νοει δε ωσαυτως εκατερος, ουδεν τηι διαφοραι
των φθογγων περι την κατανοησιν του υποκειμενου διαμφιβαλλοντες. η δε λιαν
ευλαβης των σοφων τουτων εθελοθρησκεια, δι' ων, ει δοθειη παρα ανθρωπων ειναι
τοις πραγμασι τας φωνας, το 20αρχηγικωτερους20 ειναι του θεου τους ανθρωπους
κατασκευαζει, ελεγχεται ματαια τις ουσα και ανυποστατος και δι' αυτου του κατα
τον Μωυσεα μνημονευθεντος ημιν 2.1.285 υποδειγματος. αυτωι γαρ τωι Μωυσηι τις
εθετο την προσ ηγοριαν; ουχ η θυγατηρ του Φαραω εκ του συμβαντος επονομασασα;
Μωυσης γαρ το υδωρ λεγεται τηι των Αιγυπτιων φωνηι. επει ουν κατα το προσταγμα
του τυραννου κιβωτωι το βρεφος ενθεντες οι γεννησαμενοι τοις ρειθροις εδωκαν
(ουτω γαρ τινες των ιστορικων τα κατ' αυτον διη γησαντο), η δε κατα θειον
βουλημα υπο της δινης των υδατων εκκυμανθεισα προσηνεχθη τηι οχθηι και ευρημα
της βασιλιδος κατ' εκεινο τωι λουτρωι το σωμα φαιδρυνομενης εγενετο, ως εξ υδατος
αυτηι του παιδος κτηθεντος μνημο συνον της συντυχιας λεγεται τωι παιδι θεσθαι το
ονομα, ωι και αυτος ο θεος επι του θεραποντος κεχρησθαι ου παρηι τησατο, ουδε
αναξιον εκρινε την της βαρβαρου κλησιν επι 2.1.286 του προφητου κυριαν εασαι.
ουτω προ τουτου ο Ἰακωβ της του συγγονου πτερνης επειλημμενος πτερνιστης εκ
του σχηματος ωι συναπεκυηθη προσηγορευθη· εις τουτο γαρ φερειν του Ἰακωβ την
ερμηνειαν εις Ἑλλαδα φωνην μετα-2.1.287 ληφθεισαν οι τα τοιαυτα νενοηκοτες
διδασκουσι. και τον Φαρες η μαια παλιν εκ του περι τον τοκον συμβαντος ωνομασε,
και ουδεις κατα Ευνομιον ως 20αρχηγικωτεραν20 αυτην της του θεου εξουσιας
εζηλοτυπησεν. αλλα και τοις πατριαρχαις αι μητερες τα ονοματα τιθενται, Ῥουβιμ
και Συμεων και Λευι και τοις καθεξης πασιν ομοιως, και ουδεις κατα τον νυν
λογογραφον εν τοις τοτε χρονοις της θειας προνοιας 20κηδεμων20 ανεφανη, ωστε
κωλυσαι δια της των ονοματων θεσεως 20αρχηγικωτερα20 του θεου 2.1.288
γενεσθαι τα γυναια. τι δ' αν τις τα καθ' εκαστον εκ της ιστοριας λεγοι, υδωρ
αντιλογιας και τοπον πενθους και βουνον ακροβυστιων και φαραγγα βοτρυος και
αγρον αιματος και τα τοιαυτα παντα των ονοματων τεθεντα μεν παρα των
ανθρωπων, μνημονευομενα δε πολλακις και εκ προσωπου θεου, δι' ων εστι μαθειν
ως ουτε υπερ την ανθρωπινην αξιαν εστιν η δια ρηματων γινομενη κατα των
πραγματων σημειωσις ουτε η της θειας φυσεως δυναμις δια τουτων την μαρτυριαν
εχει. 2.1.289 Ἀλλα τους μεν αλλους φληναφους, ους κατα της αληθειας εληρησεν,
ως ουδεμιαν εχοντας κατα των δογμα των ισχυν υπερβησομαι, περιττον ειναι
κρινων εμφιλοχωρειν τοις ματαιοις. τις γαρ ουτως αφροντις των σπουδαιοτερων
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φροντιδων, ωστε τοις ανοητοις των λογων προσαναλισκειν την σπουδην και
διαμαχεσθαι προς τους λεγοντας οτι 20αρχηγικωτεραν μεν και κυριωτεραν20
αποφαινομεν 20την των ανθρωπων φροντιδα της του θεου κη δεμονιας, την δε τοις
αμελεστεροις ενοχλου σαν ολιγωριαν εις20 την 20εκεινου20 μεταφερομεν 20προ
2.1.290 νοιαν20; ταυτα επι λεξεως η του διαβαλλοντος ημας εχει φωνη. εγω δε ισον
ηγουμαι περι τε τα τοιαυτα σπου δαζειν και γραιδιων ονειροις αποσχολαζειν. το γαρ
εν τυπωι φθογγων τινων οιεσθαι τηι θειαι φυσει το της αρχης και κυριοτητος αξιωμα
διαφολασσειν και την μεγαλην 20του θεου κηδεμονιαν20 εν τουτωι δεικνυειν
αμελειν τε παλιν τον θεον και ολιγωρειν της προσηκουσης αυτωι προνοιας ημας τε
διαβαλλειν, οτι την λογικην δυναμιν παρα του θεου λαβοντες οι ανθρωποι επειτα
κατ' εξουσιαν τοις λο γοις προς την των πραγματων δηλωσιν κεχρηνται, τι αλλο η
ουχι γραωδης μυθος η κραιπαλωντων ονειρος το τοιουτον 2.1.291 εστιν; η γαρ
αληθης του θεου δυναμις τε και εξουσια και αρχη και κυριοτης κατα γε τον ημετερον
λογον ουκ εν συλλαβαις το ειναι εχει, η ουτως αν εις ομοτιμον ελθοι τωι θεωι πας
οστισουν ευρετης ρηματων γενομενος, αλλ' αιωνες απειροι και κοσμου καλλη και
φωστηρων αυγαι και τα επι γης και θαλαττης θαυματα αγγελων τε στρα τιαι και
υπερκοσμιοι δυναμεις και ει τι αλλο κατα την ανω ληξιν παρα της γραφης ειναι δι'
αινιγματων ακουομεν, ταυτα εστι τα μαρτυρουντα τωι θεωι υπερ παντα δυναμιν.
2.1.292 φωνης δε ηχον τοις πεφυκοσι φθεγγεσθαι μαρτυρων τις ουδεν εις τον
δεδωκοτα την φωνην ασεβησει. ουδε γαρ μεγα τι τουτο οιομεθα το σημαντικας των
πραγματων εξευρισκειν φωνας. ωι γαρ η γραφη κατα την ιστορικην κοσμογενειαν
ανθρωπου ονομα τωι καθ' ημας εθετο πλασ ματι, τουτον ο Ἰωβ βροτον ονομαζει και
τινες των εξωθεν φωτα και μεροπα ετεροι, ινα εασω τας κατα εθνος του 2.1.293
ονοματος τουτου διαφορας. αρ' ουν εις ισον αγομεν τωι θεωι και τας εκεινων τιμας,
οτι ισοδυναμουσας τηι του αν θρωπου προσηγοριαι κακεινοι τινας εξευρον φωνας, δι'
ων ομοιως δηλουται το υποκειμενον; αλλα ταυτην μεν την ματαιολογιαν εατεον
ημιν, καθως προειπον, και τας εφεξης λοιδοριας εν ουδενος μερει θετεον, εν αις
20καταψευδε σθαι των θειων20 ημας 20λογιων20 φησι, 20και κατα πασαν αδειαν
συκοφαντειν τα τε αλλα παντα και αυτον τον θεον20. μετελθωμεν δε τωι λογωι προς
τα λειπομενα. 2.1.294 Προτιθησι παλιν του διδασκαλου ρησιν εχουσαν ουτως.
"1παραπλησιως δε και ουδεν αλλοιοτερον την της επινοιας χρησιν παρα του θειου
δεδιδαγμεθα λογου. ο κυριος ημων Ἰησους Χριστος την φυσιν της θεοτητος τοις
ανθρωποις παραδηλων ιδιωμασι τισι τοις θεωρουμενοις περι αυτον αποσημαινει
ταυτην, θυραν εαυτον λεγων και αρτον και 2.1.295 οδον και αμπελον και ποιμενα
και φως."2 τα μεν ουν εφ' υβρει ρηθεντα καθ' ημων παρ' αυτου επι τουτοις (ουτω
γαρ αυτον η διαλεκτικη μαχεσθαι τοις αντιλεγουσιν εδι δαξατο), παριδειν οιμαι
πρεπειν και μηδεν προς τας μειρα κιωδεις ανοιας υποταρασσεσθαι. αλλα το δριμυ
τουτο και αφυκτον ρημα κατεξετασωμεν, οπερ εις ανατροπην του καθ' ημας
προτεινεται λογου. 20τις20, φησι, 20των αγιων εστιν ος κατ' επινοιαν λεγεσθαι τωι
κυριωι ταυτα 2.1.296 μαρτυρει τα ονοματα20; τις δε απαγορευει, προς αυτον ειποιμι
αν, βλασφημον ειναι κρινων το εν επινοιαι θεωρειν των ονοματων την χρησιν; ει
γαρ το μη ειρησθαι του κεκωλυσθαι λεγει τεκμηριον ειναι, και το μη κεκωλυσθαι
του συγκεχωρησθαι σημειον ειναι παντως συνθησεται. ονο μαζεται τοις ονομασι
τουτοις ο κυριος, η και περι τουτων εξαρνος ο Ευνομιος γινεται; αλλ' ει μεν αρνειται
το λε γεσθαι ταυτας επι Χριστου τας φωνας, αμαχητι κεκρατη 2.1.297 καμεν. τις γαρ
αν περιφανεστερα γενοιτο νικη του δειξαι φανερως θεομαχουντα τον αντικειμενον
δια του τας θειας του ευαγγελιου φωνας παραγραφεσθαι; ει δε αληθως ομο λογει
ταυτα τον Χριστον ονομαζεσθαι, λεγετω τον τροπον καθ' ον ευσεβως εφαρμοζεται
τωι μονογενει τα ονο ματα. μη της φυσεως αυτου τον λιθον ενδεικτικον διορι ζεται;
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μη την ουσιαν αυτου δια της αξινης ενοησεν; μη δια της θυρας η της θεοτητος του
μονογενους ιδιοτης σημαινεται η δι' εκαστου των αλλων, ινα μη πολυν επα γωμεν
οχλον τωι λογωι παντα καταλεγοντες τα ονοματα; 2.1.298 ου φυσις του μονογενους
εκαστον τουτων των ονοματων εστιν, ου θεοτης, ουκ ουσιας ιδιωμα, αλλα μην
ονομαζεται ταυτα και η κλησις το κυριον εχει. ουδεν γαρ αργον και ασημαντον εν
ταις θειαις φωναις ευαγες εστιν οιεσθαι. ουκουν ειπατω τον λογον, ει αθετει το κατ'
επινοιαν λε γεσθαι, ποθεν εφαρμοζεται ταυτα τωι θεωι τα ονοματα. ημεις μεν γαρ
τουτο φαμεν, οτι πολυειδως του κυριου της ανθρωπινης προνοουντος ζωης εκαστον
ευεργεσιας ειδος δι' εκαστου των τοιουτων ονοματων καταλληλως γνωριζεται, της
ενθεωρουμενης αυτωι προνοιας τε και ενεργειας εις 2.1.299 ονοματος τυπον
μεταβαινουσης. το δε τοιουτον ονομα παρ' ημων "1επινοιαι"2 λεγεται ονομαζεσθαι.
ει δε μη τουτο φιλον τοις αντιλεγουσιν, οπως αν τωι δοκηι εχετω. αλλ' αντιλεγει τοις
λεγομενοις ο των γραφικων αινιγματων ανη 2.1.300 κοος. ει γαρ πεπαιδευτο τας
θειας φωνας, εγνω παντως αν οτι και καταρα και αμαρτια και παροιστρωσα δαμαλις
και σκυμνος λεοντος και αρκτος απορουμενη και παρδαλις και τα τοιαυτα κατα
διαφορους επινοιας παρα της γραφης ο κυριος λεγεται, των αγιων τε και θεοφορων
ανδρων τον σκοπον του νοηματος προς ον αφεωρων ευθυβολως τοις ονομασι
τουτοις διατρανουντων, ει και διαβεβλησθαι ταυτα δοκει πως κατα την προχειρον
ενδειξιν τα ονοματα· απερ εκαστον ει μη κατα τινα τις επινοιαν ευαγως επιλεγεσθαι
τωι θεωι συγχωρησειεν, ου καθαρευσει της ασεβεστερας υπο 2.1.301 νοιας η λεξις. και
μακρον αν ειη περι παντων παρισταν τε και αποδεικνυειν πως ταυτα και
διαβεβληται κατα την κοινην υποληψιν εκ της προχειρου εμφασεως και ο της επι
νοιας λογος οικειοι τηι ευσεβειαι του θεου τα ονοματα. 2.1.302 Ἀλλα προς το συνεχες
της ακολουθιας προελθωμεν παλιν επαναλαβοντες τον λογον. λεγεται τα τοιαυτα
των ονοματων επι του κυριου, και ουκ αν τις αντειποι των καθωμιληκοτων ταις
θεοπνευστοις γραφαις ταυτα μη λεγε σθαι. τι ουν; αρ' αυτης της φυσεως σημαντικας
τας φωνας διοριζεται; ουκουν πολυειδη τινα φησι την θειαν φυσιν και
πολυσυνθετον, κατα τας διαφορας των εν τοις 2.1.303 ονομασι σημαινομενων το
ποικιλον ενδεικνυμενην. ου γαρ η αυτη του αρτου και του λεοντος η σημασια ουδε
θυρας τε και δαμαλεως ουδε αξινης και υδατος, αλλ' εκαστου των ονοματων ιδιον
εστιν ορισμον αποδουναι κατ' ουδεν επικοι νωνουντα τοις αλλοις. ουκουν φυσιν
μεν ου σημαινουσιν, ακυρον δε τις και ασημαντον ειπειν την κλησιν των ονο 2.1.304
ματων ουκ αν τολμησειεν. ει τοινυν λεγεται μεν, ου κατα φυσιν δε, παν δε το παρα
της γραφης λεγομενον κυριον παντως εστι και προσφυως επιλεγεται, τις ετερος
υπολει πεται λογος του αρμοζοντως τωι μονογενει θεωι τας τοιαυτας τεταχθαι φωνας
πλην του κατ' επινοιαν τροπου; δηλον γαρ οτι προς το ποικιλον των ενεργειων κατα
διαφορους σημασιας ονοματοποιειται το θειον, οπως αν νοησωμεν, ουτως ονο
μαζομενον. τι ουν λυμαινεται τοις ευσεβεστεροις νοημασιν η του νου ημων προς την
κατανοησιν των γινομενων συν εργια, ην ημεις μεν επινοιαν λεγομεν, ει δε τις
ετερον τι 2.1.305 καλειν εθελοι, ου διοισομεθα; αλλ' ου μεθιησι καθαπερ οι δεινοι
των αγωνιστων την αφυκτον ταυτην καθ' ημων λαβην και φησιν ουτωσι κατα λεξιν
οτι 20ταυτα δι' επι νοιας ανθρωπινης εστι τα ονοματα και κατ' επινοιαν λεγεται
τινων, α ουδεις αποστολων ουδε ευαγγελιστων εδιδαξε20. και μετα την αμαχον
ταυτην επιχειρησιν επιφερει την ιεραν εκεινην φωνην, τηι πεπαιδευμενηι τα τοιαυτα
γλωσσηι την δυσωδη παλιν καθ'
2.1.306 ημων λοιδοριαν εκπτυων. 20το γαρ τοι20, φησι, 20την εξ αναλογιας
ομωνυμιαν προφερειν εις ανθρω πινην επινοιαν, ψυχης εργον τον μεν ερρωμενον
νουν κατα δικην παρηιρημενης, αρρωστωι δε δια νοιαι και πεφωρημενηι τινι συνηθειαι
τους του κυριου λογους επισκοπουσης20. βαβαι της διαλε κτικης αποδειξεως, ως
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τεχνικως ο λογος αυτωι προς τον 2.1.307 σκοπον συμπεραινεται. τις αν ετι συσταιη
τωι κατ' επι νοιαν λογωι, τοσαυτης οσμης εκ του στοματος αυτου τοις επιχειρουσι τι
λεγειν προχεομενης; αρ' ουν αφεκτεον και ημιν δια τουτο της προς αυτον του λογου
συνεξετασεως, ως αν μη και καθ' ημων την αμαραν ταυτην της λοιδοριας 2.1.308
υποκινησειεν; η μικροψυχων εστι το προς τας νηπιωδεις παραφροσυνας
αντιτραχυνεσθαι; ουκουν συγχωρητεον τωι υβριστηι κεχρησθαι προς το δοκουν τωι
τροπωι. επανα ληπτεον δε τον εκεινου λογον, ως αν κακειθεν γενοιτο συμμαχια προς
την αληθειαν. 2.1.309 20Ἀναλογιας20 εμνησθη και την εκ ταυτης ομω νυμιαν
ενοησε. ποθεν ταυτα μαθων και παρα τινος τα ρηματα; Μωυσης ουκ ειπε, προφητων
και αποστολων ουκ ηκουσεν, ευαγγελισται τας τοιαυτας φωνας σεσιγηκασιν·
ουδεμιας εστι γραφης ταυτα διδασκουσης μαθειν. ποθεν ουν αυτωι το ουτως ειπειν;
αρ' ουχι της του ειποντος δια νοιας ευρημα ο τοιουτος λογος εστιν ο την ποιαν του
νοη ματος σημασιαν αναλογιαν προσαγορευων; πως ουν ου συνιησιν οις πολεμει,
τουτοις συμμαχοις προς τον πολεμον 2.1.310 χρωμενος; πολεμει δε τωι κατ' επινοιαν
λογωι αυτος δια των της επινοιας λογων το μη δειν κατ' επινοιαν τι λεγειν
κατασκευαζων. αλλ' 20ουδεις20, φησι, 20τουτο των αγιων εδιδαξεν20. συ δε εις τινα
των αρχαιων αναφερειν εχεις την της 20αγεννησιας20 φωνην και οτι αυτης
κατηγορειται το ονομα του θεου της ουσιας, 20μαλλον δε αυτο εστι 2.1.311 το
αγεννητον η ουσια20; η σοι μεν εξεστιν εν οις αν μελληι τι των ασεβων
συμπεραινεσθαι καινοτομειν τε και παρευρισκειν τας αρεσκουσας φωνας, ει δε τι
προς την της ασεβειας καθαιρεσιν παρ' ετερου λεγοιτο, παραιρεισθαι της εξουσιας
τον αντιλεγοντα; μεγαλης ταν ειης τυραννιδος επειλημμενος, ει ταυτην σεαυτωι την
εξουσιαν κρατυνειας, ως απερ επι των αλλων κωλυεις, σοι ταυτα ποιειν εξειναι
μονωι και απερ αυτος κατ' εξουσιαν τολμαις, τουτων απειρ 2.1.312 γειν τους αλλους.
δια προσταγματος αθετεις το κατ' επι νοιαν επιλεγεσθαι ταυτα τωι Χριστωι τα
ονοματα, οτι μηδεις των αγιων το δειν ουτω λεγεσθαι διεταξατο. πως ουν τηι του
20αγεννητου20 φωνηι νομοθετεις την θειαν ουσιαν χα ρακτηριζεσθαι, ην ουδεις των
αγιων παραδεδωκως επιδει κνυται; ει γαρ ουτος ορος της των ρηματων ορθοτητος,
το μονον εκεινα φθεγγεσθαι, απερ αν ο θεοπνευστος λογος της γραφης υφηγησηται,
εξαλειπτεον αν ειη των συγγραμ ματων σου το 20αγεννητον20, μηδενος των αγιων
την φωνην 2.1.313 ταυτην 20θεσμοθετησαντος20. αλλα δια τον εγκειμενον 2.1.313
τωι προσρηματι τουτωι νουν παραδεχηι την λεξιν. και ημεις ωσαυτως δια την
εγκειμενην εννοιαν την φωνην της επι νοιας παρεδεξαμεθα. ουκουν η τα δυο της
χρησεως εξαι ρησομεν η ουθετερον, ο τι δ' αν γενηται τουτων, δι' εκα τερων
νικησομεν. σιωπηθεισης μεν γαρ καθολου της 20αγεννησιας20, πασα συγκατεσβεσθη
των εναντιων κατα της αληθειας φωνη και <η> πρεπουσα τωι μονογενει θεωι δοξα
παρα παντων εκλαμψει, μηδενος οντος ονοματος του εξ αντιδιαιρεσεως το
μεγαλειον του κυριου κατασμικρυνοντος. 2.1.314 ει δε μενοι αμφοτερα, και ουτως
επικρατησει μεθ' ημων η αληθεια, εις την επινοιαν εκ της ουσιας μετατεθεντος του
της 20αγεννησιας20 ονοματος. αλλ' εως ουκ εξαιρει των ιδιων λογων την του
αγεννητου φωνην, νουθετησατω εαυτον ο καθ' ημας Φαρισαιος μη προτερον προς το
ημετερον διαβλεπειν καρφος, πριν την εγκειμενην αυτωι δοκον απο βαλειν των
ομματων. 2.1.315 20Ἀλλ' ο θεος20, φησι, 20και τοις ασθενεστατοις των περι γην των
τιμιωτατων μεταδεδωκεν ονοματων, μη συμμεταδους της των αξιωμα των
ισομοιριας, και τοις κυριωτατοις των ευτελεστατων, μη συμμεταφερομενης υπο των
ονοματων της φυσικης ευτελειας20. ταυτα κατ' αυτην ειρηται την λεξιν· ουτω παρ'
αυτων ως παρ' ημων αναγεγραπται. ει μεν τινα κατα το βαθος εγκεκρυμμενην εχει
διανοιαν την ημας διαφευγουσαν, λεγοντων οι κατει ληφοτες τα πορρω της
ημετερας εποψεως, οι μεμυημενοι 2.1.316 παρ' αυτου την εσωτερικην τε και
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απορρητον μυησιν· ει δε πλεον ουδεν των εκ του προχειρου νοουμενων διερμη
νευουσιν, ουκ οιδα ποτερους αν τις ελεεινοτερους των ετε ρων λογισαιτο, τους τα
τοιαυτα λεγοντας η τους τας ακοας τοις τοιουτοις υπεχοντας. 20τοις
ασθενεστατοις20, φησι, 20των περι γην των τιμιωτατων μεταδεδωκεν ονοματων, μη
συμμεταδους της των αξιωματων ισομοιριας20. ουκουν σκοπησωμεν την των
ειρημενων δια 2.1.317 νοιαν. τα ασθενεστατα, φησι, ψιλης αξιουται της των τιμιων
προσηγοριας, ουκ οντα την φυσιν απερ κατονομαζεται, και τουτο εργον ειναι λεγει
θεου, το διαψευδεσθαι τηι τι μιωτεραι κλησει την χειρονα φυσιν. και το εμπαλιν τας
ατιμοτερας φωνας τοις κατα φυσιν προεχουσι τον θεον εφαρμοζειν λεγει, μη
συμμετατιθεμενης τηι κλησει της φυ 2.1.318 σεως. ως δ' αν μαλιστα καταφανες ημιν
το λεγομενον γενοιτο, επ' αυτων δειχθησεται των πραγματων η ατοπια. ει τις τον
δια πασης αρετης ευδοκιμον ακολαστον λεγοι η αναστρεψας τον ισηι κακιαι
διαβεβλημενον αγαθον ειποι και κοσμιον, αρα σωφρονειν ο τοιουτος η τινα της
αληθειας εχειν φροντιδα παρα τοις νουν εχουσι νομισθησεται, επηλ λαγμενας προς
τουναντιον τας προσηγοριας ποιουμενος, μη συμμαρτυρουσης τηι σημασιαι των
ονοματων της φυσεως; 2.1.319 εγω μεν ουκ οιμαι. ταυτα τοινυν παρα του θεου
γινεσθαι φησιν ουτος, α ουτε ταις κοιναις των εννοιων ουτε ταις γραφικαις
μαρτυριαις συμβαινει. εν μεν γαρ τηι κατα τον βιον ημων συνηθειαι μονων των εκ
μεθης η φρενιτιδος παραπαιοντων εστι το διαπλανασθαι προς τα ονοματα και μη
κατα το σημαινομενον ταις επι των πραγματων κεχρη σθαι φωναις, αλλα κυνα μεν
λεγειν, αν ουτω τυχηι, τον ανθρωπον, κυνι δε παλιν εφαρμοζειν ανθρωπου
προσηγοριαν. 2.1.320 η δε θεια γραφη τοσουτον απεχει του τηι συγχυσει ταυτηι
συντιθεσθαι, ωστε και φανερως εστι της προφητειας επι τουτοις σχετλιαζουσης
ακουειν. Ὁ λεγων, φησι, το φως σκοτος και το σκοτος φως, ο τιθεις το πικρον γλυκυ
και το γλυκυ πικρον. προς τι τοινυν βλεπων την ατοπιαν ταυτην προσμαρτυρειν
οιεται δειν τωι ιδιωι θεωι; ειπατωσαν οι μυσταγωγηθεντες παρ' αυτου τα απορρητα, τι
20των περι γην ασθενεστατον20 κρινουσιν, ο 20ταις τιμιωταταις20 2.1.321 των
επωνυμιων παρα του θεου σεμνυνεται. ασθενεστατα των οντων τα τοιαυτα των
ζυων εστιν οις η γενεσις απο σηψεως υγρων την συστασιν εχει, τιμιωτατον δε των
οντων αρετη τε και αγιοτης και ει τι φιλον τωι θεωι. αρ' ουν μυιαι και σκνιπες και
βατραχοι και οις εκ κοπρου η γε νεσις, ταυτα τηι του αγιου και τηι της αρετης
επωνυμιαι τετιμηται, ωστε σεμνυνεσθαι μεν τοις τιμιοις των ονοματων, μη
συμμετεχει δε της των 20αξιωματων ισομοιριας20, 2.1.322 καθως φησιν ο Ευνομιος;
αλλ' ουπω το τοιουτον ηκου σαμεν, οτι τα ασθενη ταυτα ταις μεγαλοφυεστεραις των
προσηγοριων κατωνομασται η οτι το μεγα τηι φυσει και τιμιον τηι ενος τουτων
καθυβρισθη προσηγοριαι. δικαιος ην ο Νωε, φησιν η γραφη, πιστος Ἀβρααμ και πραυς
Μωυσης και σοφος ∆ανιηλ και σωφρων ο Ἰωσηφ και αμεμπτος ο Ἰωβ και
μακροθυμιαν κατωρθωκως ο ∆αβιδ. 2.1.323 ειπατωσαν τοινυν, ει πη τουτων εκαστος
εκ των εναντιων τας επωνυμιας εσχεν, η και επι των προς το χειρον μαρ
τυρουμενων οιον Ναβαλ ο Καρμηλιος και Φαραω ο Αι γυπτιος και Ἀβιμελεχ ο
αλλοφυλος και παντες οι επι κακιαι μνημονευομενοι, ει ταις δεξιωτεραις των
επωνυμιων παρα της θειας φωνης ετιμηθησαν. ουκ εστι ταυτα, αλλ' ως εχει φυσεως
τε και αληθειας, ουτω τα οντα παρα του θεου κρινεται τε και λεγεται, ουκ εναντιως
τοις ουσιν ονο μαζομενα, αλλ' ως αν μαλιστα καταφανη γενοιτο τα ση μαινομενα
ταις οικειαις προσηγοριαις εξαγγελλομενα. 2.1.324 Ταυτα ο ευσθενης την διανοιαν, ο
20της πεφωρη μενης συνηθειας20 κατηγορος, ο τους 20παρηιρημε νους εν δικηι τον
λογισμον20 διασυρων, ταυτα γινω σκειν περι της θειας υποτιθεται φυσεως, ταυτας
περι θεου τας δοξας εκτιθεται ως κατειρωνευομενου των πραγματων ταις
ψευδωνυμοις φωναις και 20τοις ασθενεστατοις τας τιμιωτατας20 χαριζομενου
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσηγοριας, αντιφθεγγο μενης ταις προσηγοριαις της φυσεως, και τα τιμια καθυ
2.1.325 βριζοντος τηι προς τα φαυλα των οντων ομωνυμιαι. και ανθρωπος μεν τις των
προς αρετην βλεποντων εξω τι της αληθειας και ακουσιως πολλακις παρενεχθεις υπ'
αιδους καταδυεται, θεωι δε πρεπουσαν ηγειται τιμην το φανηναι διαψευδομενον ταις
επωνυμιαις τα πραγματα; ου ταυτα μαρτυρουσιν αι προφητειαι τηι θειαι φυσει.
Μακροθυμος και πολυελεος και αληθινος, φησιν ο ∆αβιδ. πως ουν αληθινος ο των
πραγματων καταψευδομενος και υπαλλασσων εν ταις των ονοματων εμφασεσι την
αληθειαν; Ευθης κυριος 2.1.326 ο θεος, παρα του αυτου παλιν προσαγορευεται. αρ'
ουν ευθυτητος εστι το σεμνυνειν εν τοις τιμιωτατοις των ονο ματων τα ατιμα και
την επωνυμιαν διδοντα ψιλην της εμ φαινομενης αξιας τωι ρηματι βασκαινειν τωι
μετειληφοτι της κλησεως; αυτη των θεολογων τουτων η περι του νεου θεου
μαρτυρια· τουτο της πολυθρυλητου διαλεκτικης αγχινοιας το περας, το δειξαι τον
θεον αυτον και ταις απαταις επι τερπομενον και του κατα τον φθονον παθους ου
καθα 2.1.327 ρευοντα. απατης μεν γαρ εστι το μη ως εχει φυσεως τε και αξιας τα
ασθενη των πραγματων κατονομαζειν, αλλ' εκ των υπερεχοντων τας επωνυμιας
αυτοις ματην χαριζεσθαι, μη συμμετατιθεντα τηι κλησει των κατονομαζομενων την
δυναμιν· φθονου δε το δυναμενον την τιμιωτεραν ληξιν τοις προς το κρειττον
ονομασθεισι χαριζεσθαι οκνειν την χαριν, οιονει ζημιαν ιδιαν κρινοντα την των
ασθενων ευπραγιαν. 2.1.328 αλλ' εγω συμβουλευσαιμ' αν τοις γε νουν εχουσι, καν ο
των Γνωστικων τουτων θεος τοιουτος ειναι υπο της των συλλογισμων βιας
καταναγκαζηται, μη ουτω και τον αλη θινον θεον, τον μονογενη θεον οιεσθαι, αλλα
προς την αληθειαν των υποκειμενων οραν και το κατ' αξιαν εκαστωι προσμαρτυρειν
και εκ των πραγματων κατονομαζειν. ∆ευτε; φησιν, οι ευλογημενοι, και Πορευεσθε
οι κατηραμενοι, ουτε τον καταρας αξιον τωι της ευλογιας τιμησας ονοματι ουτε το
εμπαλιν τον την ευλογιαν εαυτωι θησαυρισαντα μετα των εξαγιστων
αποπεμψαμενος. 2.1.329 Ἀλλα τι βουλεται τωι λογογραφωι τα ειρημενα και προς τινα
βλεπει σκοπον ο λογος αυτωι; μη γαρ δη τουτο τις υπονοειτω οτι δι' αποριαν
ρηματων, ως αν μαλιστα δοξειεν εις πλατος εκτεινειν τον λογον, αδιανοητοις τισιν
εμβατταριζων την φλυαριαν εξετεινεν. αλλ' εχει τι και το 2.1.330 ανοητον των
ειρημενων ως προς την αιρεσιν υποπτον. το γαρ ειπειν 20τα τιμιωτατα των
ονοματων και τοις ασθενεστατοις20 επιλεγεσθαι, καν μη ισομοιρουντα τυχηι κατα
την φυσιν του αξιωματος, κατασκευη τις εστιν αυτωι κατα το λεληθος τηι βλασφημιαι
την ακολουθιαν υπευτρε πιζουσα· ως αν τουτο παρ' αυτου μαθοιεν οι τα εκεινου
μανθανοντες, οτι καν θεος ο μονογενης ονομαζηται και σοφια και δυναμις και φως
και αληθεια και κριτης και βασιλευς και επι παντων θεος και μεγας θεος και αρχων
ειρηνης και πατηρ του μελλοντος αιωνος και παντα τα 2.1.331 τοιαυτα, μεχρις
ονοματος μονον εστιν η τιμη. ου γαρ συμμετεχει και της αξιας ην εμφαινει των
ονοματων η δυναμις. και οπερ εποιει τοις Βαβυλωνιοις ο σοφος ∆ανιηλ
διορθουμενος αυτων την περι τα ειδωλα πλανην, ως αν μη τον χαλκον η τον
δρακοντα σεβοιεν, το ονομα του θεου το παρα των ματαιων αυτοις επιπεφημισμενον
αιδουμενοι, και σαφως δι' ων εποιησεν εδειξεν οτι ου συμ βαινει το υψηλον της
θεοτητος ονομα προς τε το ερπετον θηριον και προς το σχημα ωι ο χαλκος
ετετυπωτο, ταυτα προς το εναντιον και ο εχθρος του θεου επι του μονο γενους θεου
κατασκευαζειν δια των δογματων φιλονεικει, τουτο βοων δια πασης της
προκειμενης αυτωι ρησεως οτι μη προς τα ονοματα του κυριου βλεπετε ων
μετειληφεν, ως εκ τουτων το αφραστον αυτου και υψηλον της ουσιας λογιζεσθαι·
πολλα γαρ και αλλα των ασθενεστατων ταις υπερεχουσαις επωνυμιαις τετιμηται, ων
η μεν κλησις το υψηλον εχει, η δε φυσις προς το μεγαλειον της προσηγοριας 2.1.332
ουκ εξαλλασσεται. δια τουτο λεγει μεχρις ονοματων ψιλων γινεσθαι παρα του θεου
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοις υποβεβηκοσι την της τιμης μετουσιαν, μη συνακολουθουσης τηι κλησει της κατα
την αξιαν ισοτητος, ωστε παντα περι του υιου μαθοντας, οσα της υψηλης εστι
σημασιας, μεχρις ονοματος οιεσθαι την εν ταις φωναις τιμην προσμαρτυρεισθαι
αυτωι, της δε κατα την αξιαν 20ισομοιριας20 αμετοχον ειναι κατα την εν τοις
ειρημενοις τεχνολογιαν. 2.1.333 Ἀλλα γαρ ενσχολαζων τοις ανοητοις εοικα τι κατα
το λεληθος τοις εναντιοις χαριζεσθαι. προς γαρ τα ματαια των ειρημενων αντιτιθεις
την αληθειαν αποκναιειν μοι δοκω τους καθομιλουντας τωι λογωι προ της <υπερ>
των καιριω τερων μαχης. ουκουν ταυτα μεν, οπως αν εχηι, τοις επι στατικωτεροις
των ακροατων εατεον, ημιν δε προς τα προ 2.1.334 κειμενα μετενεκτεον τον λογον.
σιγασθω δε και το προσ εχως τοις εξητασμενοις προσκειμενον οτι· 20ταυτα μεντοι
τουτον διατετακται τον τροπον, ου της επι νοιας των ανθρωπων λαχουσης την
εξουσιαν των ονοματων20–τις γαρ τουτο φησι, το μη κατ' ιδιαν υποστασιν
θεωρουμενον εν εξουσιαι πραγματος ειναι τινος; μονων γαρ των οικειαι τινι
προαιρεσει διοικουμενων το κατ' εξουσιαν τι πραττειν εστιν, η δε επινοια της ημε
τερας διανοιας εστιν ενεργεια και της των φθεγγομενων ηρτηται προαιρεσεως, ου
καθ' εαυτην υφεστωσα, αλλ' εν τηι 2.1.335 των διαλεγομενων ορμηι την υποστασιν
εχουσα–20αλλ' αυτου20, φησι, 20του τα παντα δημιουργησαντος θεου σχεσεως τε
και ενεργειας και αναλογιας μετροις και νομοις προσφυως εκαστωι των ονο
μαζομενων τας προσηγοριας συναρμοζοντος20. ταυτα δε η καθολου νουν ουκ εχει η
υπεναντιως τοις προ εκτεθεισιν εχει. ει γαρ προσφυως αρμοζειν τοις υποκει μενοις
μαρτυρει νυν τωι θεωι τα ονοματα, πως εν τοις ανωτεροις κατασκευαζει τον θεον τοις
ατιμοις τα υψηλοτερα των ονοματων χαριζεσθαι, μη συμμεταδιδοντα της εμφαι
νομενης τηι σημασιαι των ονοματων αξιας, και παλιν τα μεγαλα κατα την φυσιν
καθυβριζειν ταις ατιμοις φωναις, τηι ταπεινοτητι των ρηματων ου συμμετατιθεμενης
της φυ 2.1.336 σεως; αλλ' αδικουμεν ταχα την αδιανοητον αυτου ταυτην των
ρηματων συνθηκην ταις τοιαυταις κατηγοριαις υπα γοντες. ταυτα γαρ καθολου
πασης εστι διανοιας αλλοτρια, ου μονον της ορθης λεγω της εις ευσεβειαν, αλλ' ουδ'
οπωσουν μετεχοντα τινος λογισμου τοις εξεταζειν ακριβως 2.1.337 επισταμενοις
ευρισκεται. επει ουν καθ' ομοιοτητα των θα λασσιων πνευμονων ογκον μεν τινα το
φαινομενον εχειν δοκει, ο δε ογκος φλεγμα εστι βδελυκτον μεν ιδειν, βδε
λυκτοτερον δε εις χειρας λαβειν, δια τουτο πρεπωδεστατην προς τα ματαια την
σιωπην κρινων παραδραμουμαι τα ειρημενα σιγηι. τινι γαρ διοικειται νομωι ενεργεια
τε και αναλογια και σχεσις και τις ο νομοθετων τωι θεωι τους της αναλογιας και
σχεσεως νομους και τροπους, κρειττον αν ειη μενειν ανεξεταστον η δια της περι
ταυτα σπουδης ναυτιαν τε ποιειν τοις ακουουσι και απαγειν των σπουδαι οτερων
τον λογον. 2.1.338 Ἀλλα δεδοικα μη παντα ημιν επισης τα εκ της λογο γραφιας του
Ευνομιου προκειμενα φλεγματα τινα ηι και θαλασσιοι πνευμονες· ωστε κατ' αναγκην
ημιν τον λογον τοις ειρημενοις εναποληξαι, μηδεμιαν εκ των γεγραμμενων υλην εις
εργασιαν ευρισκοντα. ως γαρ τις καπνος η ομιχλη βαθυνει μεν και αναθολοι τον
αερα, εν ωιπερ αν την συ στασιν λαβηι, και προς την κατα φυσιν ενεργειαν κωλυει
την ορασιν, ου μην ουτω καταπυκνουται προς εαυτην ως και δραξασθαι τον
βουλομενον και περισχειν ταις παλαμαις και αντιτυπησαι τωι πληττοντι, τοιουτον τι
και περι της σεμνης ταυτης λογογραφιας ειπων τις ουκ αν της αληθους 2.1.339
εικασιας αμαρτοι. πολυς ο υθλος εν ογκωδει και φλεγμαι νοντι λογωι πεπονημενος
και τωι μη λιαν διορατικωι την ψυχην ωσπερ αχλυς τωι πορρωθεν βλεποντι συστασιν
εχειν τινα και φαντασιαν δοκει· ει δε τις κατ' αυτον γενοιτο και τηι εξεταστικηι
διανοιαι των ειρημενων εφαπτοιτο, καπνου δικην διαρρει <υπο> της λαβης τα
νοηματα και εις το μη ον διασκιδναται και ου δεχεται δια τινος στερροτητος και
2.1.340 αντιτυπιας τον πληττοντα λογον. τι ουν χρη πραττειν, απορον·
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευσυκοφαντητος γαρ προς εκατερον παρα τοις φιλ αιτιοις η αιρεσις, ειτε καθαπερ
τινα φαραγγα διαπηδη σαντες την κενοφωνιαν επι τα πρανη και επιδρομα τον λογον
ευθυνωμεν, τοις δοκουσι τινα κατα της αληθειας ισχυν εχειν συσταθεντες δια της
αντιρρησεως, ειτε και πασηι συμπαρατεινωμεν τηι φλυαριαι την προς τα ματαια
μαχην· ουτω μεν γαρ επαχθης εσται τοις αφιλοπονοις η σπουδη και ανονητος εν
πολλαις επων χιλιασιν επ' ουδενι 2.1.341 χρησιμωι μηκυνομενη. ει δε των
δοκουντων εχειν τινα κατα της αληθειας ισχυν μονων αντιλαβοιμεθα, κατηγοριας
αφορ μην τοις υπεναντιοις παρεξομεν ως παρεικοτες τινα των ου δεχομενων
αντιρρησιν. επειδη τοινυν δυο προκειμενων ημιν, του τε δια παντων τον λογον
ελθειν και του τοις αναγκαιοτεροις μονοις επιδραμειν, το μεν επαχθες τοις
ακουουσι, το δε τοις διαβαλλουσιν υποπτον, καλως εχειν φημι μεσην τινα
τραπομενον εκφυγειν εκατερωθεν ως οιον τε 2.1.342 το υπαιτιον. τις ουν η μεθοδος;
παντων των κατα το 2.1.342 ματαιον πεπονημενων αυτωι συντεμοντες ως οιον τε
τον πολυν συρφετον δι' ολιγων επιδραμουμεθα κεφαλαιωδως τα νοηματα, ως μητε
τοις ανοητοις εμβαθυνειν εικη μητε τι των ειρημενων περιιδειν ανεξεταστον.
2.1.343 Ἅπας τοινυν ο λογος αυτωι προς ταυτην ασχολος εστι την σπουδην, δειξαι
φιλονεικων ανθρωπικως το θειον δια λεγομενον και τας σημαντικας των
πραγματων φωνας αυτον τοις ουσι τον των πραγματων δημιουργον εφαρμοζοντα.
και δια τουτο μαχομενος προς τον ειποντα της λογικης ειναι φυσεως, ην θεοθεν
ειληφαμεν, τα τοιαυτα των ονοματων, και της αληθειας διαμαρτανειν φησι και της
ιδιας αυτον μη κρατειν υποθεσεως και ταυτην επαγαγων την μεμψιν 2.1.344 αυτωι
τοιουτοις κεχρηται λογισμοις προς αποδειξιν. 20ειπε20, φησιν, 20ο Βασιλειος μετα
το πρωτον εγγενομενον ημιν περι του πραγματος νοημα την λεπτο τεραν και
ακριβεστεραν του νοηθεντος εξε τασιν επινοιαν λεγεσθαι20. και τηι τοιαυτηι
κατασκευηι διελεγχει τον λογον, ως οιεται, οτι 20εν οις ουκ εστι πρωτον και
δευτερον νοημα ουτε λεπτοτερον ετερον ετερου και ακριβεστερον, ουκ αν εχοι20,
2.1.345 φησι, 20χωραν το κατ' επινοιαν20. τεως μεν ουν και τουτο δολερως
υφαρπασας παρα των εχοντων ακοην φωρα θησεται. ου γαρ πασης επινοιας τουτον
πεποιηται τον ορισμον ο διδασκαλος ημων, αλλ' οιον ιδικην τινα των κατ' επινοιαν
θεωρουμενων υποδιαιρεσιν ποιησαμενος, ως αν μη πολυν οχλον επεισαγαγοι τωι
λογωι, το μερος τουτο διασαφησας αφηκε τους νουν εχοντας εκ του μερους το 2.1.346
ολον επιλογιζεσθαι. και ωσπερ κατα πλειονων και δια φεροντων τωι ειδει
κατηγορεισθαι τις το ζωιον ειπων ουκ αν ως διαμαρτων της αληθειας διελεγχθειη
ιδιως τον αν θρωπον εις υπογραφην αγαγων ουδ' αν τις αυτον ως απο σφαλεντα του
οντος ευθυνοιεν, ει μη κατα πτηνου τε και τετραποδος και ενυδρου τον αυτον
αποδιδοιη λογον, ον επι του κατα τον ανθρωπον απεφηνατο, ουτω πολυσχιδως και
ποικιλως του κατ' επινοιαν θεωρουμενου λογου ουκ αν ελεγχος ειη το μη ειναι
κυριως εκεινην επινοιαν τωι και ετερον ειναι ειπειν, ωστε καν αλλο τι επινοιας ειδος
θεω 2.1.347 ρηθηι, το προαποδοθεν ουχ ημαρτηται. 20ει μεν ουν τις20, φησι, 20των
αποστολων η των προφητων τουτοις χρησαμενος επι του Χριστου τοις ονομασιν
απεδεικνυτο, ειχεν αν παραμυθιαν το ψευδος20. οσην μαρτυρει τωι λογογραφωι τα
ειρημενα την εν ταις γραφαις του θεου φιλοπονιαν. ουδεις ειπε των προφητων η
των αποστολων αρτον η λιθον η πηγην η αξινην η φως 2.1.348 η ποιμενα τον
κυριον; τι ουν ο ∆αβιδ; περι τινος φησιν οτι Κυριος ποιμαινει με, και Ὁ ποιμαινων
τον Ἰσραηλ προσ-σχες; αρα τι διαφερει ποιμενα ειπειν η ποιμαινοντα και Παρα σοι
πηγη ζωης; αρα δεχεται το πηγην ειρησθαι τον κυριον και Λιθον ον απεδοκιμασαν οι
οικοδομουντες; ο δε Ἰωαννης την αναιρετικην της κακιας· δυναμιν του κυριου τωι
της αξινης διασημαινων ονοματι εν οις φησιν Ἤδη η αξινη προς την ριζαν των
δενδρων κειται, ουκ αξιοπιστος 2.1.349 τουτωι μαρτυς των ειρημενων δοκει; ο δε
 
 

126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Μωυσης εν φωτι τον θεον βλεπων και ο Ἰωαννης φως αληθινον ονομαζων, το δε
αυτο τουτο και Παυλος εν τηι πρωτηι θεοφανειαι περι λαμφθεις τωι φωτι και μετα
ταυτα τας παρα του φωτος ακουων φωνας οτι Ἐγω Ἰησους ον συ διωκεις, ουχ
ικανος αρα προς μαρτυριαν εστι; περι δε του αρτου αναγνωτω το ευαγγελιον, οτι η
παρα του Μωυσεως τροφη η ουρανοθεν τωι Ἰσραηλ χορηγουμενη εις τον του κυριου
τυπον υπ' 2.1.350 αυτου του κυριου μετειληπται. Ου γαρ Μωυσης δεδωκεν υμιν τον
αρτον, αλλ' ο πατηρ μου διδωσι τον αρτον τον αληθινον, εαυτον λεγων τον εκ του
ουρανου καταβαντα και ζωην διδοντα τωι κοσμωι. αλλ' ο γνησιος ακροατης του
νομου μηδενα φησι των προφητων η των αποστολων ταυτα επιτεθεικεναι τωι
Χριστωι τα ονοματα. τι ουν το εφεξης, ει αυτος εαυτον τουτοις ωνομασεν ο κυριος;
επειδη γε των του σωτηρος ονοματων ουκ εστι το μεν πρωτον το δε δευ τερον ουδε
λεπτοτερον ετερον ετερου και ακριβεστερον, ομου τα παντα και μετα της ισης
ακριβειας γινωσκοντος, ουδε τουτων ουδενι δυνατον συναρμοσαι τον περι της επι
νοιας αυτωι ρηθεντα λογον. 2.1.351 Πολυν επηντλησα τωι λογωι τον εκειθεν ληρον·
αλλα παραιτουμαι τους εντυγχανοντας συγγνωμην εχειν, ει μηδε τα προδηλα των
ματαιων περιορωμεν ακατανοητα, ουχ ως εμφαιδρυνομενοι τηι ασχημοσυνηι του
λογογραφου (τι γαρ φερει κερδος ημιν ελεγχομενη των εναντιων η ανοια;) αλλ' ως
αν οδωι προΐοι συνιστωσα δια παντων εαυτην η αλη θεια. 20επειδη20, φησιν,
20εαυτωι ταυτας επεθηκε τας προσηγοριας ο κυριος ουτε τι πρωτον νοων ουτε
δευτερον ουτε λεπτοτερον τι η ακριβε στερον, ουκ εστιν εξ επινοιας ειναι ταυτα
2.1.352 ειπειν τα ονοματα20. πως μεμνηται του ιδιου σκο που; πως οιδε τους λογους
καθ' ων τον πολεμον ενε στησατο; εμνησθη τινος των υποτρεχοντων τηι συνηθειαι
προς την ερμηνειαν της επινοιας ο καθηγητης ο ημε τερος και εν τοις κατωτεροις
των υποδειγματων τον νουν διασαφησας ουτως προσβιβαζει τοις ανω την θεω ριαν
του λογου. ειπεν γαρ οτι καθ' εαυτον ο σιτος εν τι πραγμα κατα την υποστασιν
φαινεται, προς δε τας επιθεωρουμενας αυτωι ποικιλας ιδιοτητας εξαλλασσει τας
κλησεις και σπορος γινομενος και καρπος και τροφη και 2.1.353 οσα γινεται, τοσαυτα
ονομαζομενος. παραπλησιως δε, φησι, και ο κυριος εστι μεν καθ' εαυτον ο τι ποτε
κατα την φυσιν εστι, ταις δε των ενεργειων διαφοραις συνονομαζομενος ου μιαν επι
παντων ισχει προσηγοριαν, αλλα καθ' εκαστην εννοιαν την εξ ενεργειας
εγγινομενην ημιν μεταλαμβανει το ονομα. τι ουν ο λογος ημων δια των ειρημενων
ελεγχεται ο ειπων δυνατον ειναι πολλας εφαρμοζεσθαι προσηγοριας κατα τας των
ενεργειων διαφορας και την προς τα ενεργου μενα σχεσιν ενι κατα το υποκειμενον
οντι τωι υιωι του θεου, ως και ο σιτος εις ων εκ των ποικιλων περι αυτου νοημα
2.1.354 των διαφοροις επωνυμιαις επιμεριζεται; πως ουν ανατρεπει τα ειρημενα ο
λεγων περι εαυτου ταυτα τον Χριστον τα ονοματα λεγειν; ου γαρ οστις ο
κατονομασας το ζητουμενον ην, αλλα περι της των ονοματων εννοιας η θεωρια προ
εκειτο ποτερον φυσιν ενδεικνυται η επινοητικως εκ των εν εργειων ονομαζεται.
αλλ' ο δριμυς ουτος και αμφιλαφης την διανοιαν ανατρεπων τον αποδοθεντα περι
της επινοιας λογον τον ειποντα δυνατον ειναι ενι τωι υποκειμενωι πολλας
εξευρισκειν προσηγοριας κατα των ενεργειων τας σημασιας ισχυρως κεχρηται καθ'
ημων τηι μαχηι λεγων 20μη παρ' ετερου τινος τεθεισθαι τωι κυριωι τας τοι 2.1.355
αυτας φωνας20. τι ουν ταυτα προς την νυν προκειμενην σπουδην; μη επειδη παρα
του κυριου τα ονοματα λεγεται, ουδε ονοματα δωσει ταυτα ειναι ουδε προσηγοριας
ουδε φωνας νοηματων σημαντικας; ει μεν γαρ ου δεχεται το ειναι ταυτα ονοματα,
τηι των προσηγοριων αναιρεσει και η επινοια συνανηιρηται· ει δε ουκ αντιλεγει το
τας φωνας ταυτας ονοματα ειναι, τι βλαπτει τον κατ' επινοιαν λογον δια του δειξαι
μη παρ' ετερου τινος, αλλα παρ' αυτου 2.1.356 του κυριου τας τοιαυτας τεθεισθαι
κλησεις; το γαρ λεγο μενον ην, οτι παραπλησιως τωι κατα τον σιτον υποδειγματι εν
 
 

127

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατα το υποκειμενον ο κυριος ων προσφορα ταις ενερ γειαις εχει και τα ονοματα.
του δε σιτου κατα την των περι αυτον θεωρουμενων επινοιαν τας ονομασιας εχειν
ομο λογουμενου συγκατεσκευαζετο και το μη φυσεως ειναι ταυτας επι του κυριου
σημαντικας τας φωνας, αλλα τωι λογωι της 2.1.357 επινοιας εν τοις περι αυτον
νοουμενοις συνιστασθαι. ο δε αντιλεγων υπο πολλης προσοχης ου προς τα τεθεντα
ποι ειται την μαχην, αλλα φησιν αυτον υφ' εαυτου ταυτα κατονομαζεσθαι, ομοιον
ωσπερ αν ει τις του κατα τον Ἰσαακ ονοματος την ερμηνειαν ζητων, ποτερον γελως
ως φασι τινες ερμηνευεται η αλλο τι σημαινει το ονομα, ο δε τις των κατα Ευνομιον
επιστατικως αποκρινοιτο παρα της μητρος τεθεισθαι τωι παιδι την κλησιν· αλλ' ου
τουτο, φαιη τις αν, το ζητουμενον ην, παρα τινος η επωνυμια πεπο ρισται, αλλα τι
σημαινει μεταληφθεισα προς την ημετεραν 2.1.358 γλωσσαν η του ονοματος εννοια.
και ενταυθα τοινυν της ζητησεως ουσης, ει τα ποικιλως επιλεγομενα τωι κυριωι κατ'
επινοιαν λεγεται και ουχι της φυσεως την ενδειξιν εχει, ο τοιαυτην επαγαγων την
αποδειξιν του μη εν επινοιαι θεωρεισθαι τας προσηγοριας, το παρ' αυτου του κυριου
λεγεσθαι ταυτας, πως μετα των σωφρονουντων αριθμηθη σεται ο και πολεμων τηι
αληθειαι και τοιαυταις προς τον πολεμον συμμαχιαις χρωμενος, δι' ων ισχυροτερον
απο φαινει τον πολεμουμενον; 2.1.359 Ειτα προιων ως δη κατα σκοπον αυτωι
συμπερανθεντος του λογου ετερα προχειριζεται καθ' ημων χαλεπωτερα των
ειρημενων ως φησι τα εγκληματα και πολλα προσχετλιασας και προδιαβαλων τον
λογον και σφοδρως τον ακροατην επι τοις μελλουσι ρηθησεσθαι παροξυνας, εν οις
δυσσεβεστερα τινα παρ' ημων αιτιαται κατασκευαζεσθαι, ως μη μονον τας
αποκληρωθεισας παρα του θεου προσηγοριας ταις επι νοιαις ημων προσαπτοντων,
ουκ ειπων τις η των προση γοριων αποκληρωσις και ποτε και πως γεγενημενη,
<αλλα> και ως παντα φυροντων τα πραγματα και εις ταυτον αγοντων του
μονογενους την τε ουσιαν και την ενεργειαν, ουδεν περι αυτου τουτου διαλεχθεις
ουδε αποδειξας, πως ταυτον ειναι τηι ουσιαι κατασκευαζεται παρ' ημων η ενεργεια,
τελος επαγει και αυτον τον κολοφωνα των εγκληματων, ουτωσι 2.1.360 λεγων τοις
ρημασιν. 20ηδη δε20, φησι, 20μεταβαινων απο τουτων και τον επι παντων θεον ταις
εσχαταις περιβαλλει βλασφημιαις και λογοις απερρω γοσι και παραδειγμασι
παντελως αποστατουσι χρωμενος20. εγω δε και τουτο προ των εξητασμενων ηξιουν
μαθειν, τινων 20απερρωγασιν20 οι ημετεροι 20λογοι20 και τινος 20αποστατει20 τα
παρ' ημων 20παραδειγ ματα20, ου παντως του μαθειν ταυτα δεομενος αλλ' η δειξαι
το συρφετωδες των ρηματων του λογογραφου και ακριτομυθον, οις περικτυπων τα
εν ανδρασι γραΐδια και τωι στομφωι των λεξειδιων εν ταις ακοαις των ταυτα θαυμα
ζοντων καλλωπιζομενος στηλην καθ' εαυτου τον λογον 2.1.361 τουτον τοις
πεπαιδευμενοις προτιθεις ου συνιησιν. αλλ' ουδεν τουτο προς τον σκοπον τον
ημετερον. ειθε γαρ μεχρι του των ην κατ' αυτου τα εγκληματα και μηδεν περι την
πιστιν εξαμαρτανων περι μονην την του λογου προφοραν πλημμε λειν ενομιζετο,
ως αντ' ουδενος αν ην αυτωι προς επαινον 2.1.362 η διαβολην το ουτως η ως ετερως
την λεξιν εχειν. η δ' ουν ακολουθια των παρ' αυτου καθ' ημων ειρημενων και τουτο
προστιθησιν. 20επι του σιτου20, φησι, 20και του κυριου διαφορως γυμνασας τας
επινοιας παραπλησιως και την αγιωτατην ουσιαν του θεου διαφορως δεχεσθαι τας
επινοιας φησι20. τουτο εστι το χαλε πωτατον των εγκληματων και επι τουτωι τα
βαρεα καθ' ημων εκεινα προετραγυδησε, δυσσεβειαν και ατοπιαν και παντα τα
τοιαυτα τοις ειρημενοις επικαλων. τις ουν η 2.1.363 της ασεβειας αποδειξις; ειπεν ο
Ευνομιος τινα περι του σιτου, τα κοινα ταυτα και πασιν εκ του προχειρου γνωριμα
διευκρινουμενος, οπως τε γινεται και οπως τελειωθεις δια του καρπου τρεφει,
φυσικαις τισι δυναμεσι φυομενος τε και αυξων και διοικουμενος· και ταυτα ειπων
20και τον μονο γενη θεον ουδεν απεικος ειναι20 φησι 20διαφορους δεχεσθαι τας
 
 

128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επινοιας δια τε τας ετεροτητας των ενεργειων και αναλογιας τινας και σχε σεις20.
ταυτα γαρ κατακορως επ' αυτου διαθρυλει τα ονο ματα. 20αλλα πως20, φησιν, 20ουκ
ατοπον, αθεμιτον δε μαλλον, τουτοις παραβαλλειν τον αγεννητον; 2.1.364 τισι
τουτοις; τωι σιτωι, φησι, και τωι μονογενει θεωι. οραις την ευλαβειαν; ισον απεχειν της
αξιας του αγεννητου θεου κατασκευαζει τον βραχυν σιτον και τον μονογενη θεον.
και οτι ου συκοφαντουμεν τον λογον, παρ' αυτων εστι των γεγραμμενων μαθειν
αυτου την διανοιαν. 20πως γαρ20, φησιν, 20ουκ ατοπον, αθεμιτον δε μαλλον,
τουτοις πα ραβαλλειν τον αγεννητον20; και ταυτα ειπων επαγει κατα το ομοτιμον
τον περι του σιτου και του κυριου λογον, ισον εις ατοπιαν κρινων ενι τουτων
παραβαλλειν τον θεον. 2.1.365 παντι δε γνωριμον παντως το τοιουτον εστιν, οτι τα
ισωι τωι μετρωι τινος αφεστηκοτα και αυτα προς αλληλα το ισον εχει· ωστε κατα τον
σοφον θεολογον ο των αιωνων ποιητης και πασης περιδεδραγμενος των οντων
<της> φυσεως ισο στασιος ανεδειχθη τωι βραχυτατωι σπερματι, ειπερ επισης
απολειπεται της προς τον θεον συγκρισεως και αυτος και ο σιτος. 2.1.366 Ἀλλ' η μεν
ασεβεια του λογου τοσαυτη. καιρος δ' αν ειη και αυτην εξετασαι την εις την
βλασφημιαν κατα σκευην, εν τινι προς εαυτην τωι λογωι δι' ακολουθιας συνηρ τηται.
ειπων γαρ ατοπον ειναι τωι σιτωι και τωι Χριστωι τον θεον παραβαλλειν περι του
σιτου φησιν οτι ουκ εστιν ο θεος καθ' ομοιοτητα τουτων προς μεταβολην επιτηδειος,
περι δε του μονογενους το μη ειναι αυτον προς μεταβολην επιτηδειον σιωπησας και
δια τουτου σαφως ενδειξαμενος το ταπεινον της αξιας, εν τωι μη δειν αυτον ως και
τον σιτον τωι θεωι συγκρινειν αφηκε τον λογον μετεωρον, ουδενι αλλωι λογισμωι
κατασκευασας εν τωι μερει τουτωι το προς τον πατερα του υιου απαραθετον, ως
ικανων οντων των περι τον κοκκον θεωρηθεντων και του υιου την προς τον πατερα
2.1.367 κατα το ταπεινοτερον παραλλαγην συνενδειξασθαι. αλλα 20περι της
αφθαρσιας του πατρος20 διαλεγεται ως 20ουκ εξ ενεργειας προσουσης αυτωι20. εγω
δε ει μεν ενεργεια τις εστιν η οντως ζωη εαυτην ενεργουσα και ει ταυτον εστι τωι
σημαινομενωι το τε αει ζην και το μηδε ποτε εις φθοραν διαλυεσθαι ουπω τωι λογωι
προστιθημι, 2.1.368 αλλα τοις ιδιοις ταμιευσομαι τοποις. οτι μεντοι μια <η> της
αφθαρσιας εστι διανοια ωσαυτως επι τε του πατρος και του υιου νοουμενη και κατ'
ουδεν το του πατρος αφθαρτον της αφθαρσιας του υιου παραλλασσει, ουτε υφεσει
τινι και επιτασει ουτε τινι αλλωι διαφορας τροπωι της κατα την αφθαρσιαν
παραλλαγης ευρισκομενης, τουτο και νυν φημι ευκαιρον ειναι και αει λεγειν, ως αν
μηδεμιαν εχοι δια τουτου χωραν ο λογος αυτωι τηι κατα την αφθαρσιαν εννοιαι τωι
πατρι προσμαρτυρων το προς τον υιον ακοινωνητον. 2.1.369 ως γαρ περι τον πατερα
η αφθαρσια καταλαμβανεται, ουτως και επι του μονογενους ειναι ουκ
αμφιβαλλεται. το γαρ της φθορας απαραδεκτον, οπερ αφθαρσια και εστι και λεγεται,
ισον μαλλον δε τον αυτον εχει λογον εφ' ουπερ αν λεγηται. τι ουν μαθων μονωι
προσμαρτυρει τωι αγεν νητωι θεωι το μη εξ ενεργειας ειναι την αφθαρσιαν αυτωι, ως
δια τουτου την κατα του μονογενους παραλλαγην του 2.1.370 πατρος δεικνυων; ει
μεν γαρ φθαρτον υποτιθεται τον 2.1.370 κτιστον εαυτου θεον, καλως τηι του
φθαρτου προς το αφθαρτον διαφοραι την κατα φυσιν παραλλαγην αποδεικνυσιν· ει
δε ανεπιδεκτος φθορας ωσαυτως εκατερος και ουτε το μαλλον ουτε το ηττον εν τηι
κατα φυσιν αφθαρσιαι κατα λαμβανεται, πως δεικνυσι του πατρος προς τον μονογενη
υιον το ασυγκριτον; η τι βουλεται το μη εξ ενεργειας προσμαρτυρεισθαι τωι πατρι το
αφθαρτον; 2.1.371 Ἀλλ' εκκαλυπτει τον σκοπον τωι μετα ταυτα λογωι. 20ουκ εξ
ενεργειων20, φησιν, 20αφθαρτος εστιν και αγεννητος ως πατηρ τε και
δημιουργος20. τουτωι μοι προσεχειν μαλιστα τον ακροατην αξιω. πως ταυτον οιεται
των δυο τουτων ονοματων το σημαινομενον, της δημιουργιας λεγω και της
πατροτητος; ενεργειαν γαρ ειναι τουτων εκατερον επισης οριζεται σαφως ουτω
 
 

129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαγορευων τωι λογωι, οτι αφθαρτος μεν ουκ ενεργειαι εστι, πατηρ δε 2.1.372 και
δημιουργος εξ ενεργειων ονομαζεται. ει τοινυν ταυτον εστι πατερα τε και
δημιουργον αυτον λεγεσθαι, τωι την ενεργειαν αμφοτερων αυτωι γινεσθαι των
ονοματων αιτιαν, αναγκη πασα και τα των ενεργειων αποτελεσματα ομογενως εχειν
αλληλοις κατ' αυτο το εξ ενεργειας ομοιως ειναι. τουτο δε προς ποιον βλασφημιας
περας δια της ακολου θιας εκφερεται, παντι δηλον εστι τωι επισταμενωι βλεπειν προς
το ακολουθον. εγω δ' οσα περι τουτων λογιζομαι, βουλομαι προσθειναι τηι
συνεξετασει των λογων. ουκ εστιν ενεργειαν απεργαστικην τινος πραγματος αυτην
εφ' εαυτης συστηναι, μη τινος υποδεχομενου της ενεργειας την κινη σιν, οιον
ενεργειν τι φαμεν τον χαλκευοντα, ενεργεισθαι δε 2.1.373 την εκκειμενην υλην τηι
τεχνηι. ουκουν αναγκαιως εχει σχεσιν τινα ταυτα προς αλληλα, η ενεργητικη και η
παθη τικη δυναμις, ων ει χωρισθειη τωι λογωι το ετερον, ουκ αν εφ' εαυτου συσταιη
και το λειπομενον. ει γαρ μη το πασχον ειη, το ενεργουν ουκ εσται. τι ουν εκ τουτου
κατα σκευαζεται; ει ου συνισταται καθ' εαυτην η ενεργεια η αποτελεστικη τινος
πραγματος, μη υποκειμενου του πασχον τος, ο πατηρ δε, καθως ουτοι φασιν, ουδεν
ετερον εστιν η ενεργεια, παθητος αρα δια τουτων ο μονογενης υιος απο δεικνυται
προς την κινησιν της υφιστωσης αυτον ενεργειας 2.1.374 τυπουμενος. ως γαρ τον
του παντος δημιουργον φαμεν παθητικην τινα και ευεικτον υλην υποβαλομενον
ενεργον εαυτου την δημιουργικην ουσιαν ποιησαι, επι μεν των αισθη των τας
ποικιλας τε και πολυειδεις τωι υποκειμενωι ποι οτητας προς την εκαστου των
γινομενων απεργασιαν τεχνι κως επιβαλλοντα, επι δε των νοητων ετερον τροπον
ουχι ποιοτησιν, αλλα προαιρετικαις ορμαις διαμορφουντα το υπο κειμενον, ουτως εξ
αναγκης ει ενεργειαν τις οριζοιτο την πατροτητα, ουκ αλλως αποδειξει του υιου την
υποστασιν, 2.1.375 μη κατα τινα παθητικην παντως απεργασθεισαν υλην. ει γαρ
απαθης νομισθειη, αντιτυπος παντως η απαθεια τωι ενεργουντι γενησεται,
κωλυομενης δε της ενεργειας ουκ εσται παντως το ενεργουμενον. ως δυοιν θατερον,
η παθη την δια τουτων του μονογενους την ουσιαν ποιησουσιν, ινα την ενεργειαν
δεξηται, η τουτο δια το προφανες της ασε βειας οκνουντες το μηδε ολως αυτην ειναι
κατασκευασουσιν. 2.1.376 ο γαρ παθειν αποπεφυκεν, ουδε την ποιητικην ενεργειαν
υφ' εαυτου παντως προσιεται. ο τοινυν ενεργειας τινος αποτελεσμα τον υιον
ονομαζων εν τι και τουτον των παθη των διοριζεται οσα δι' ενεργειας εσχε την
προοδον, η ειπερ αρνοιτο το παθος, και την υποστασιν αυτου μετα του παθους
αρνησεται. αλλ' επειδη καθ' εκατερον των κατα το διλημματον προφαινομενων
σαφης η ασεβεια και το μη ειναι λεγειν και το παθητον αυτον οιεσθαι, προδηλος η
2.1.377 αληθεια δια της των ατοπων αναιρεσεως αναφαινομενη. ει γαρ και αληθως
εστι και παθητος ουκ εστι, δηλον οτι ουκ εξ ενεργειας εστιν, αλλ' ως εικος αληθινον
ειναι θεον εκ του αληθινου θεου του πατρος απαθως εξ αιδιου απαυ γασθεντα τε και
εκλαμψαντα. αλλα 20κατ' αυτην την ουσιαν20, φησιν, 20αφθαρτος εστιν ο θεος20. τι
δε αλλο των θεοπρεπων νοηματων ουκ αυτης εχεται του υιου της ουσιας, το
δικαιον, το αγαθον, το αΐδιον, το του κακου παντος ανεπιδεκτον, το εν παντι τωι
κατα το αγαθον νοου 2.1.378 μενωι απεριοριστον; αρα τις εστιν ο λεγων επικτητον τι
των καλων ειναι τηι θειαι φυσει και ου παν οτιπερ εστι καλον εκειθεν τε αφορμασθαι
και εν αυτηι θεωρεισθαι, ουτω του προφητου λεγοντος Ὅτι ει τι καλον, αυτου, και ει
τι αγαθον, παρ' αυτου εστι; συναπτει δε τουτωι το 20και 2.1.379 αγεννητον κατ'
ουσιαν ειναι20. εγω δε, ει μεν ουτω νοων τουτο λεγει, οτι αγεννητως εστι του
πατρος η ουσια, συντιθεμαι τωι λεγομενωι και ουκ αντιβαινω τωι δογματι· ουδε γαρ
τις ολως των ευσεβουντων γεννητον ειναι τον πατερα του μονογενους υποτιθεται·
ει δε τουτο μεν ενδει κνυται κατα το σχημα του λογου, κατασκευαζει δε το αυτην
20την αγεννησιαν20 ουσιαν ειναι, τουτο φημι δειν μη παραδραμειν ανεξεταστον, ως
 
 

130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αν μη λαθοι τους ευεξα πατητους προς την συγκαταθεσιν της βλασφημιας υποποιου
2.1.380 μενος. οτι τοινυν αλλο τι της αγεννησιας εστι το νοημα και αλλος της θειας
ουσιας ο λογος, εξ αυτων των παρ' αυτου λεγομενων εστιν ο ελεγχος. 20Κατ'
αυτην20, φησι, 20την ουσιαν αφθαρτος εστι και αγεννητος αμιγη και καθαραν ουσαν
πασης ετεροτητος και διαφορας20. περι θεου ταυτα λεγει, ου την ουσιαν αφθαρσιαν
τε και αγεννησιαν ειναι φησι. τρια τοινυν επι θεου ειπεν ονοματα, την ουσιαν, το α
2.1.381 φθαρτον, το αγεννητον. ει μια των τριων τουτων ονομα των επι του θεου
εστιν η εννοια, η θεοτης ταυτα τα τρια παντως εστιν· ως ει τις λεγοι τον ανθρωπον
χαρακτηρισαι βουλομενος λογικον αυτον ειναι γελαστικον τε και πλατυω νυχον·
εφ' ων, δια το μηδεμιαν κατα την φυσιν εν εκαστωι διαφοραν ειναι, ισοδυναμειν τε
αλληλοις τα ονοματα λεγομεν και εν ειναι τωι υποκειμενωι τα τρια, την
ανθρωποτητα την 2.1.382 δια των ονοματων τουτων υπογραφεισαν. ει τοινυν τουτο
εστιν η θεοτης, η αγεννησια τε και η αφθαρσια και η ουσια, κατα πασαν αναγκην εν
τηι του ενος τουτων αφαι ρεσει † συναναιρεισθαι και την θεοτητα. ως γαρ τον μη
λογικον ουδε γελαστικον προσειποι τις αν ουδε αν θρωπον, ουτως και επι τουτων
των τριων ονοματων, του τε αγεννητου φημι και του αφθαρτου και της ουσιας, ει
δια τουτων η θεοτης χαρακτηριζεται, οταν εν τι των τριων μη υπαρχηι, διεγραφη
παντως τωι λειποντι και ο της θεο 2.1.383 τητος λογος. ουκουν αποκρινασθω τινα
περι του μονο γενους θεου εχει την δοξαν. γεννητον αυτον η αγεννητον οιεται;
γεννητον ερει παντως, ειπερ τοις ιδιοις μη μαχοιτο. ει ουν ταυτον εστι τωι αγεννητωι
η ουσια τε και το αφθαρ τον, δι' ων η θεοτης γνωριζεται, ωι μη προσεστι το αγεν
νητον, συναφηιρηται τουτου παντως η ουσια τε και το αφθαρ τον, ων μη παροντων
και η θεοτης κατα πασαν αναγκην εξαιρεθησεται. ουκουν εις διπλουν περας της
κατα το 2.1.384 βλασφημον αυτων ακολουθιας ο λογος κατηντησεν. ει γαρ κατα το
αυτο σημαινομενον λεγεται επι του θεου η ουσια τε και η αφθαρσια και το
αγεννητον, σαφως αποδεικνυται ο καινος ουτος θεοποιος τον παρ' αυτου κτισθεντα
υιον φθαρτον τε γινωσκων δια το μη γινωσκειν αγεννητον, και ου τουτο μονον,
αλλα και παντελως ανυποστατον δια το μη δυνασθαι αυτον εν θεοτητι βλεπειν, ωι
ουκ ενθεωρειται το αγεννητον τε και αφθαρτον, ειπερ ταυτον το αγεννητον τε
2.1.385 και αφθαρτον τηι ουσιαι οιεται. αλλ' επειδη προδηλος εν τουτοις εστιν η
απωλεια, συμβουλευσατω τις τοις δειλαιοις επι το λειπομενον τραπηναι τωι λογωι
και μη ζυγομαχειν εκ του προδηλου προς την αληθειαν, αλλα συντιθεσθαι ιδιον
εκαστου τουτων ειναι των ονοματων το σημαινομενον, οπερ μαλλον αν τις δια των
αντιδιαστελλομενων νοησειε. 2.1.386 το τε γαρ αγεννητον τηι προς το γεννητον
αντιδιαστοληι εξευρισκομεν και το αφθαρτον τηι προς το φθαρτον παρα θεσει
γνωριζεται και η ουσια τηι προς το ανυποστατον παραλλαγηι θεωρειται. ως γαρ ο μη
εγεννηθη αγεννητον λεγεται και ο μη φθειρεται αφθαρτον, ουτως και το μη
ανυπαρκτον ουσιαν κατονομαζομεν, και το εμπαλιν ως το γεννητον ουκ αγεννητον
λεγομεν και το φθαρτον ουκ αφθαρτον ονομαζομεν, ουτω και την ουσιαν
ανυπαρκτον ειναι ου λεγομεν. ουκουν ουσια μεν εν τωι ειναι τι κατα νοειται, το δε
φθαρτον η το αφθαρτον εν τωι ποδαπον ειναι, το δε γεννητον η αγεννητον εν τωι
πως ειναι. αλλος ουν ο του ειναι λογος και ετερος ο το πως η το ποιον δι' εαυτου
σαφηνιζων. 2.1.387 Και μοι δοκει καλως εχειν υπερβαντι την δια μεσου ναυτιαν
(ουτω γαρ οιμαι χρηναι τας ανοητους αυτου κατα της επινοιας επιχειρησεις
κατονομαζειν) τωι προκειμενωι ημιν εμφιλοχωρησαι νοηματι. τα γαρ οσα προς
ανατροπην των περι της επινοιας τωι διδασκαλωι τεθεωρημενων υπο του
λογογραφου καθαπερ τις χυμος φλεγματωδης εξημεσται, τοιαυτα εστιν ως μηδενα
κινδυνον παρεχειν τοις εντυγχα νουσι, καν σφοδρα τις ηλιθιος ων και ευπαραγωγος
τυχηι. 2.1.388 τις γαρ ουτως εξω διανοιας εστιν ωστε τα υποδειγματικως περι του
 
 

131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σιτου παρα του διδασκαλου τεθεντα, δι' ων οιονει τεχνην τινα και εφοδον προς την
των υψηλων θεωριαν τωι ακροατηι υπετιθετο, ταυτα ψιλως του Ευνομιου τοις περι
της ουσιας του θεου των ολων εφαρμοζοντος λογοις οιηθηναι τι λεγειν αυτον και
μετα τινος αγχινοιας κατα της αλη 2.1.389 θειας τεχναζεσθαι; το γαρ φασκειν αυτον
πρεπωδεστατην αιτιαν επι του θεου του γεννησαι τον υιον ειναι την αδεσποτον
εξουσιαν και την ανυπερβλητον δυναμιν, οπερ ου περι του κοσμου μονον και των εν
αυτωι στοιχειων, αλλα και περι των ερπετων και θηριων εστιν ειπειν, και τουτο ως
πρεπον επι της του μονογενους θεου υποληψεως τον σεμνον θεο λογον εκτιθεσθαι,
η το λεγειν και προ της των ονομαζον των γενεσεως αγεννητον η πατερα η τα λοιπα
των ονομα των προσαγορευεσθαι τον θεον, καθαπερ δεδιοτα μη του ονοματος παρα
τοις μηπω γεγονοσι σιωπηθεντος εαυτον αγνοησειεν η εις ληθην εαυτου πεσοι τηι
σιωπηι του ονο ματος ο εστιν αγνοησας, η τε χλευαστικη των ημετερων λογων
καταδρομη, οσον το δριμυ τε και αγχινουν εχει· δι' ων κατασκευαζει το ατοπον, οτι ο
προ παντων αιωνων και χρονων και πασης αισθητης τε και νοητης φυσεως γεγονως
πατηρ πως περιμενει τους ανθρωπους, ινα δια της τουτων ονομασθηι επινοιας.
2.1.390 20Ουκ ονομαζομενος20, ως φησιν εκεινος, 20ουτε υπο του υιου ουτε υπο των
δι' εκεινου γενομενων νοη των ουσιων20. ουδενα γαρ ουτως οιμαι κορυζης ειναι
βαθειας μεστον ως αγνοειν οτι ο μονογενης υιος ο εν τωι πατρι ων και εν εαυτωι τον
πατερα βλεπων ονοματος η ρηματος προς την του υποκειμενου γνωσιν ουκ
επιδεεται, ουτε το πνευμα το αγιον το τα του θεου βαθη διερευνω μενον δια της
ονομαστικης προσηγοριας προς την του ζητου μενου γνωσιν εναγεται, ουτε η
ασωματος των υπερκοσμιων δυναμεων φυσις φωνηι και γλωττηι κατονομαζει το
θειον. 2.1.391 επι γαρ της αΰλου και νοερας φυσεως η κατα τον νουν ενεργεια λογος
εστιν ουδεν τηι υλικηι των οργανων υπηρεσιαι συγχρωμενος. και γαρ επι της
ανθρωπινης φυσεως ουδεν αν εδεησεν ημιν της των ρηματων και ονοματων
χρησεως, ει δυνατον ην γυμνα προδεικνυειν αλληλοις τα της διανοιας κινηματα·
νυνι δε των εγγενομενων ημιν νοηματων δια το τηι σαρκινηι περιβοληι την φυσιν
ημων περιειργεσθαι φανε ρωθηναι μη δυναμενων, αναγκαιως καθαπερ σημεια τοις
πραγμασι τας ποιας των ονοματων θεσεις επιβαλλοντες δι' 2.1.392 εκεινων τας του
νου κινησεις αλληλοις δημοσιευομεν. ει δε πως ην απογυμνουν ετερως τα της
διανοιας κινηματα, χαιρειν την περιοδικην των ρηματων υπηρεσιαν εασαντες
τηλαυγεστερον αν και καθαρωτερον αλληλοις συνεγινομεθα, αυτην των πραγματων
την φυσιν περι ην ο νους καταγινεται ταις της διανοιας ορμαις εκκαλυπτοντες· νυνι
δε τουτου χαριν τωι μεν τινι των οντων ονομα ουρανον εθεμεθα ετερωι δε γην και
αλλωι αλλο τι και το προς τι πως εχειν η το ενεργειν η το πασχειν, παντα ιδιαζουσαις
επισημαινομεθα ταις φωναις, ως αν μη ακοινωνητος τε και αγνωστος η 2.1.393 του
νου κινησις εν ημιν μενοι. η δε υπερκοσμιος εκεινη και αυλος φυσις της σωματικης
περιοχης ελευθερα ουσα και ανετος ουτε εφ' εαυτης ουτε επι της υπερκειμενης
φυσεως ονοματων δεεται η ρηματων, αλλ' ει που και μνη μονευεται παρα της
νοερας φυσεως λογος τις εν ιεραις βιβλοις αναγραπτος, ημων ενεκεν των
ακουοντων το τοιουτον λεγεται των αδυνατουντων αλλωι τροπωι μαθειν το δηλου
2.1.394 μενον, μη δια φωνων και ρηματων εξαγγελλομενον. καν ο ∆αβιδ εν
πνευματι λεγηι τωι κυριωι παρα του κυριου τι λεγεσθαι, ∆αβιδ ο λεγων εστιν ο μη
δυναμενος ετερως ημιν την του νοηθεντος διδασκαλιαν ποιησασθαι, ει μη δια
φωνων και ρηματων την εγγενομενην αυτωι θεοθεν των μυστηριων κατανοησιν
ερμηνευσειε. 2.1.395 Παντα τοινυν τα κατα της επινοιας αυτωι φιλοσοφη θεντα
ρηματα παραδραμειν οιμαι καλως εχειν, καν 20μανιαν20 επικαληι τοις το της
θεοτητος ονομα προς δηλωσιν της υπερεχουσης φυσεως παρα ανθρωπων οιομενοις
δι' επινοιας λεγεσθαι. τι μεν γαρ ουτος νοων διασυρειν οιεται δειν την επινοιαν, εκ
 
 

132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των εκεινου παρεστι λογων τους βουλομενους διδασκεσθαι· α δε ημεις
υπολαμβανομεν περι της των ονο ματων χρησεως, εν τοις κατοπιν ειρηκαμεν, οτι
των πραγ ματων εχοντων ως εχει φυσεως τας ερμηνευτικας των ον των φωνας η
<εν>τεθεισα παρα του θεου τηι φυσει ημων 2.1.396 λογικη δυναμις ευρατο. ων ει μεν
τις την αιτιαν εις τον δεδωκοτα την δυναμιν αναφεροι, ουδε ημεις αντιλεγομεν,
ωσπερ και το κινεισθαι και το οραν και τα λοιπα δια των αισθησεων ενεργειν παρ'
εκεινου λεγομεν γινεσθαι, παρ' ου την τοιαυτην εσχηκαμεν δυναμιν. ουτως ουν και
του ονομαζειν τον θεον τον οντα κατα την φυσιν οπερ εστιν η μεν αιτια κατα τον
κοινον λογον εις αυτον εκεινον την αναφοραν εχει, η δε εξουσια του τα νοηθεντα
παντα τοι ωσδε η ως ετερως κατονομαζειν εν τηι φυσει κειται· ην ειτε τις επινοιαν
ειτε αλλο τι βουλοιτο λεγειν, ου διοισομεθα. 2.1.397 τεκμηριον δε του λογου τουτο
ποιουμεθα, το μη παρα πασιν ομοιως το θειον κατονομαζεσθαι, αλλα κατα το δοκουν
εκαστοις το νοηθεν ερμηνευεσθαι. ουκουν πασαν την συρ φετωδη περι της επινοιας
αυτου φλυαριαν σιγησαντες των δογματων εξομεθα, τοσουτον μονον
παρασημηναμενοι εκ τινων των κατα το μεσον αυτωι της κενοφωνιας παρεντε
θεντων, οπου οιεται τον θεον τοις πρωτοπλαστοις καθαπερ τινα παιδαγωγον η
γραμματιστην παρακαθημενον ρηματων 2.1.398 τε και ονοματων υφηγεισθαι
διδασκαλιαν· εν οις φησιν 2.1.398 20αυτους τους πρωτους υπο του θεου πλασθεν τας
η τους προσεχως εξ εκεινων φυντας, ει μη εδιδαχθησαν ως εκαστα των πραγματων
λε γεται τε και ονομαζεται, αλογιαι και αφωνιαι συζην, και ουδεν αν20, φησιν, 20των
βιωφελων κατε πραξαντο, αδηλου της εκαστου διανοιας υπαρ χουσης δι' αποριαν
των σημαινοντων, ρημα 2.1.399 των δηλαδη και ονοματων20. τοσαυτη <η> παρα
φροσυνη του λογογραφου, ως μη εξαρκειν ηγεισθαι την εντεθεισαν τηι φυσει παρα
του θεου δυναμιν προς πασαν μεθοδον λογικης ενεργειας, αλλ' ει μη τα καθ'
εκαστον μαθοιεν, καθαπερ οι την Ἑβραιων η την Ῥωμαιων φωνην δια λεξεων
διδασκομενοι, αγνοειν τα πραγματα ο τι εστι, μη το πυρ, μη το υδωρ, μη τον αερα, μη
τα λοιπα των οντων επιγινωσκοντας, ει μη δια των επικειμενων αυτοις 2.1.400
ονοματων την περι τουτων γνωσιν εκτησαντο. ημεις δε φαμεν οτι ο τα παντα εν
σοφιαι ποιησας και το λογικον τουτο πλασμα ζωιοπλαστησας μονωι τωι εφειναι τηι
φυσει 2.1.401 τον λογον πασαν την δυναμιν την λογικην εναπεθετο. και ωσπερ την
εν τοις αισθητηριοις δυναμιν παρα του πλα σαντος τον οφθαλμον και φυτευσαντος
την ακοην εν τηι φυσει εχοντες αφ' εαυτων προς ο πεφυκε των αισθητηριων εν
εκαστον, προς τουτο κεχρημεθα και ου δεομεθα ουτε του τα χρωματα
κατονομασαντος, ων η ορασις την αντιληψιν εχει (αρκει γαρ ο οφθαλμος εαυτωι
γενεσθαι των τοιουτων διδα σκαλος) ουτε ων δια της ακοης η δια της γευσεως η δια
της αφης αισθανομεθα αλλοτριων προς την γνωσιν διδασκαλων δεομεθα, οικοθεν
εχοντες εκαστου των κατ' αισθησιν εγγινο μενων ημιν το κριτηριον· ουτω φαμεν
και την διανοητικην της ψυχης δυναμιν τοιαυτην παρα του θεου γενομενην αφ'
εαυτης το λοιπον κινεισθαι και προς τα πραγματα βλεπειν, και ως αν μηδεμιαν
συγχυσιν η γνωσις παθοι, καθαπερ σημαντρα τινα τας δια των φωνων επισημειωσεις
εκαστωι 2.1.402 των πραγματων επιβαλλειν. πιστουται δε το τοιουτον δογμα και ο
μεγας Μωυσης ειπων παρα του Ἀδαμ επιτεθεισθαι τοις αλογοις των ζυων τας
επωνυμιας, ουτωσι γραψας τωι ρηματι· Και επλασεν ο θεος ετι εκ της γης παντα τα
θηρια του αγρου και παντα τα πετεινα του ουρανου και ηγαγεν αυτα προς τον Ἀδαμ
ιδειν τι καλεσει αυτα· και παν ο εκαλεσεν αυτο Ἀδαμ ψυχην ζωσαν, τουτο ονομα
αυτωι· και εκαλεσεν Ἀδαμ ονοματα πασι τοις κτηνεσι και πασι τοις θηριοις του
αγρου. 2.1.403 Ἀλλ' εοικε καθαπερ τις γλοιωδης πηλος και εχε κολλος ο κατα της
επινοιας αυτωι συντεθεις ληρος παρα κατεχειν ημας και μη εαν των χρησιμωτερων
προσαψασθαι. πως γαρ αν τις παραδραμοι την σπουδαιαν εκεινην και
 
 

133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πεφροντισμενην φιλοσοφιαν, εν οις φησι 20μη μονον τοις ποιημασιν εμφαινεσθαι
την του δημιουργου μεγαλοπρεπειαν, αλλα και τοις ονομασι δια δεικνυσθαι την του
θεου σοφιαν οικειως και προσφυως εκαστωι των γενομενων τας προση 2.1.404
γοριας αρμοσαντος20; ταυτα Κρατυλωι ταχα τωι Πλατω νικωι διαλογωι η αυτος
εντυχων η τινος των εντετυχηκοτων ακουσας δια την πολλην, οιμαι, πτωχειαν των
νοηματων ερραπτει τοις ιδιοις ληροις τας εκει φλυαριας, ομοιον τι ποιων 2.1.405
τοις την τροφην εκ προσαιτησεως εαυτοις συναγειρουσιν. ως γαρ εκεινοι βραχυ τι
παρ' εκαστου των ορεγοντων δεχομενοι εκ ποικιλων τε και πολυειδων την τροφην
εαυτοις ερανι ζουσιν, ουτω και ο του Ευνομιου λογος δια την του αλη θινου αρτου
πενιαν τας πανταχοθεν ψιχας ρηματων τε και ονοματων τωι ιδιωι συνερανιζει πονωι
και τουτου χαριν περι κτυπηθεις τηι καλλιφωνιαι της Πλατωνικης λεξεως πρεπειν
οιεται δογμα της εκκλησιας την εκεινου φιλοσοφιαν ποι 2.1.406 ησασθαι. ποσαις
γαρ, ειπε μοι, φωναις κατα τας των εθνων διαφορας η του στερεωματος
κατονομαζεται κτισις; ημεις ουρανον τουτο λεγομεν, σαμαειμ ο Ἑβραιος, ο Ῥωμαιος καιλουμ και αλλως ο Συρος ο Μηδος ο Καππαδοκης ο Μαυρουσιος ο Θραιξ ο
Αιγυπτιος, ουδε αριθμησαι ραιδιον τας των ονοματων διαφορας, οσαι κατα εθνος
περι τε του ουρανου και των λοιπων πραγματων ουσαι τυγχανουσιν. 2.1.407 ποιον
ουν, ειπε, τουτων το προσφυες εστιν ονομα, ωι η μεγαλοπρεπης σοφια του θεου
διαδεικνυται; αν το Ἑλλη νικον των λοιπων προτιμησηις, αντιστησεται σοι τυχον ο
Αιγυπτιος το εαυτου προβαλλομενος· καν τωι Ἑβραικωι τα πρωτεια νειμηις,
αντιπαρεξαγει ο Συρος την ιδιαν φωνην· ουδε ο Ῥωμαιος τουτοις των πρωτειων
υφησεται και ο Μηδος ου δεξεται μη τα εαυτου προτερευειν και εκ των λοιπων
εθνων εκαστος τα εαυτου προ των αλλων αξιωσει 2.1.408 πρωτευειν. τι ουν ου
πεισεται το δογμα προς τοσαυτας φωνων διαφορας υπο των αμφισβητουντων
διασχιζομενον; 20αλλ' εκ τουτων20, φησι, 20καθαπερ νομων εμφανως κειμε νων
δηλουται το τον θεον ταις φυσεσι πρε πουσας και καταλληλους ποιεισθαι τας κλη
2.1.409 σεις20. ω της μεγαλοφυΐας του δογματος. οιας υποληψεις ταις θειαις
διδασκαλιαις ο θεολογος χαριζεται, ων ουδε τοις βαλανευσι φθονουσιν οι ανθρωποι.
και γαρ εκεινοις συγχωρουμεν ονοματοποιειν τας ενεργειας περι ας πονουντες
τυγχανουσι, και ουδεις αυτους ταις ισοθεοις τιμαις απε σεμνυνεν, οτε ποδανιπτρα
και ψιλεθειρα και χειρομακτρα και τοιαυτα πολλα τοις γινομενοις παρ' αυτων
ονοματα τιθενται, 20προσφυως20 δηλουντα τηι εμφασει των ρηματων το
υποκειμενον. 2.1.410 Ἀλλα παραδραμουμαι και ταυτα και την Ἐπικουρειον αυτων
φυσιολογιαν <την> εφεξης κειμενην, ην ισοδυναμειν τηι επινοιαι φησει ο το κενον
και ατομον και τας τυχαιας των οντων γενεσεις συγγενως εχειν λεγων προς το δια
της επινοιας δηλουμενον. ω πως ενοησε τον Ἐπικουρον. ει τας σημαντικας των
πραγματων φωνας τηι λογικηι δυναμει της φυσεως ημων ανατιθεμεν, δια τουτο τα
αμερη σωματα και τας των ατομων αντεμπλοκας και συγκρουσεις και αποπαλσεις
και τα τοιαυτα κατ' Ἐπικουρον λεγοντες ελεγχο 2.1.411 μεθα. σιγασθω και ο
προστατης αυτου και συμμαχος των δογματων Ἀριστοτελης, ου την δοξαν εν τοις
εφεξης φησι τοις της επινοιας λογοις συμφερεσθαι. 20εκεινου γαρ20 φησιν 20ειναι
το δογμα το μη δια παντων των οντων διηκειν την προνοιαν μηδε μεχρι των
περιγειων διαβαινειν πραγματων, οπερ ουτος συμφωνον τοις κατα την επινοιαν
εξητασμε νοις ειναι20 διισχυριζεται. ουτως εστι κρινειν επεσκεμ μενος δι' ακριβειας
τα δογματα. αλλα προιων 20χρηναι20 φησιν 20η μηδε την γενεσιν των οντων τωι
θεωι συγχωρειν η δοντας ταυτην μη παραιρεισθαι 2.1.412 την των ονοματων
θεσιν20. και μην και περι των αλογων, καθως φθασαντες ειρηκαμεν, το εναντιον
παρα της γραφης διδασκομεθα, οτι ουτε εποιησεν ο Ἀδαμ τα ζωια ουτε ωνομασεν ο
θεος, αλλα παρα του θεου μεν η γενεσις, παρα δε του ανθρωπου των γεγονοτων η
 
 

134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κλησις, 2.1.413 ως υπο του Μωυσεως ιστορηται. ειτα λογων ημιν εγκω μιον τωι ιδιωι
διεξεισι λογωι, ωσπερ ατιμαζοντος τινος του λογου την δυναμιν, και φησι μετα την
ασυφηλον εκεινην και στομφωδη των ρηματων συνθηκην 20προνοιας νομωι και
μετρωι τελειωι συναψαι τηι γνωσει και τηι χρησει των αναγκαιων την μεταδοσιν των
ονο ματων20· και πολλα τοιαυτα εν βαθει τωι υπνωι ληρησας επι την αμαχον τε και
ανανταγωνιστον αναγκην μεταβαινει 2.1.414 τωι λογωι. λεξω δε ουκ επι ρηματων,
αλλ' επι μονης της διανοιας τον παρ' εκεινου λογον εκθεμενος. 20ου ποιηταις20,
φησιν, 20αναθετεον την των ρηματων ευρεσιν τοις διαψευσθεισιν εν ταις περι θεου
υποληψεσιν20. οια χαριζεται τωι θεωι ο γενναδας τα της ποιητικης εξου σιας
ευρηματα τωι θεωι προσαπτων, ωστε δια τουτου σεμ νοτερον τοις ανθρωποις και
υψηλοτερον τον θεον δοκειν ειναι, οταν πιστευωσιν οι Ευνομιωι μαθητευομενοι το
λι κριφις και το καρκαιρε και το ευραξ και το κεραιρε και το φυ χειρι και σιζε και
δουπησε και αραβησε και καναχιζε και σμερδαλεον κοναβιζε και λιγξε και ιαχε και
μερμηριξε και παντα τα τοιαυτα οτι ου κατ' εξουσιαν τινα προς το δοκουν οι ποιηται
διεξερχονται, αλλα παρ' αυτου του θεου τα ρηματα ταυτα μυσταγωγουμενοι τοις
2.1.415 μετροις ενειρουσι. παρεισθω και ταυτα και το σοφον εκεινο και αμαχον
επιχειρημα το 20τους αγιους των ανδρων μη εχειν ημας επιδεικνυναι κατα την
γραφικην ιστοριαν καινας επεξευροντας φω νας20. ει μεν γαρ ατελης ην μεχρι της
αναδειξεως των ανδρων εκεινων η ανθρωπινη φυσις και ουπω τηι χαριτι τηι λογικηι
συμπεπληρωτο, καλως εδει παρ' αυτων επιζητεισθαι 2.1.416 την του λειποντος
πληρωσιν· ει δε ευθυς παρα την πρωτην απροσδεης και τελεια κατα την λογικην τε
και διανοητικην ενεργειαν η φυσις υπεστη, πως αν τις ετι κατα το ευκολον
επιζητοιη προς συστασιν του κατα την επινοιαν λογου το τους αγιους καταρξαι
φωνων η ρηματων, η ει μη τουτο εχοιμεν αποδειξαι, ικανην εαυτωι κρινειν
αποδειξιν του τον θεον ημιν νενομοθετηκεναι τας τοιασδε συλλαβας και τα ρηματα;
2.1.417 20Ἀλλ' επειδη20, φησιν, 20ουκ αναινεται ο θεος την προς τους εαυτου
θεραποντας ομιλιαν, ακολουθον εστιν οιεσθαι αυτον εξ αρχης τας προσφυεις τωι
πραγματι τεθεισθαι προσηγο ριας20. τι ουν και προς τουτο ημεις; του μεν καταδε
χεσθαι τον θεον την προς ανθρωπον ομιλιαν αιτιαν ειναι 2.1.418 την φιλανθρωπιαν
διοριζομεθα. επει δε ουκ ενδεχεται το τηι φυσει βραχυ των ιδιων μετρων
υπεραρθηναι και της υπερεχουσης φυσεως του υψους εφαψασθαι, τουτου χαριν
αυτος προς το ημετερον ασθενες καταγων την φιλανθρωπον δυναμιν, ως ημιν
δυνατον ην δεξασθαι, ουτω την παρ' 2.1.419 εαυτου χαριν και ωφελειαν νεμει.
καθαπερ γαρ κατα την θειαν οικονομιαν ο ηλιος το σφοδρον των ακτινων και
ακρατον τωι δια μεσου κατακερασας αερι συμμετρον επαγει τοις δεχομενοις την
αυγην τε και την θερμοτητα, καθ' εαυτον ων τηι ασθενειαι της φυσεως ημων
απροσπελαστος, ουτω και η θεια δυναμις καθ' ομοιοτητα του ρηθεντος ημιν
υποδειγματος απειροπλασιως υπεραιρουσα την φυσιν ημων και απροσιτος εις
μετουσιαν ουσα οιον τις μητηρ ευσπλαγχνος τοις ασημοις των νηπιων κνυζημασι
συνδια ψελλιζομενη τουτο νεμει τηι ανθρωπινηι φυσει ο λαβειν δυ νατως εχει, και
δια τουτο εν ταις ποικιλαις προς τους ανθρωπους θεοφανειαις και κατα ανθρωπον
σχηματιζεται και ανθρωπικως φθεγγεται και οργην και ελεον και τα τοιαυτα
υποδυεται παθη, ως αν δια παντων των καταλλη λων ημιν χειραγωγοιτο η
νηπιωδης ημων ζωη, δια των της 2.1.420 προνοιας λογων της θειας φυσεως
εφαπτομενη. οτι γαρ ουδενι παθει των καθ' ηδονην η κατ' ελεον η οργην συμ
βαινοντων ευαγες εστιν υποκεισθαι το θειον οιεσθαι, ουδεις <αν> αντειποι των και
μετριως επεσκεμμενων την περι των οντων αληθειαν· αλλ' ομως και ευφραινεσθαι
κυ ριος λεγεται επι τοις δουλοις αυτου και οργιζεσθαι θυμωι επι τον επταικοτα λαον
και ελεειν παλιν ον αν ελεησηι και οικτειρειν ωσαυτως, δι' εκαστου οιμαι των
 
 

135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοιουτων ρημα των τουτο του λογου ημας παιδευοντος, οτι δια των ημετε ρων
ιδιωματων η του θεου προνοια τηι ασθενειαι ημων επιμιγνυται, ως αν οι τε προς
αμαρτιαν ρεποντες φοβωι της τιμωριας εαυτους των κακων ανεχοιεν οι τε προειλημ
μενοι μη απογινωσκοιεν την εκ μεταμελειας επανοδον προς τον ελεον βλεποντες,
και οι δι' ακριβους πολιτειας κατορ θουντες τον βιον μαλλον ταις αρεταις
επαγαλλοιντο, ως ευφραινοντες τωι ιδιωι βιωι τον των αγαθων γινομενον εφορον.
2.1.421 ωσπερ δε ουκ εστι κωφον ονομασαι τον δια σχηματων τωι κωφωι καθως
επαΐειν πεφυκεν ομιλουντα, ουτως ουδε αν θρωπινον λογον περι τον θεον οιηθηναι,
επειδη προς αν θρωπους αυτωι κατ' οικονομιαν εχρησατο. και γαρ ημεις κλωγμωι και
ποππυσμωι και συριγματι τα αλογα διευθυνειν ειωθαμεν, αλλ' ου τουτο ημιν ο λογος
εστιν ωι της των αλογων ακοης καθικνουμεθα, αλλα προς μεν ημας αυτους τηι φυσει
κεχρημεθα, τοις δε αλογοις ο καταλληλος ψοφος και ο ποιος δια του σχηματος ηχος
προς την χρειαν εξηρ κεσεν. 2.1.422 Ἀλλ' ου βουλεται τοις ημετεροις ο ευλαβης
ουτος τον θεον κεχρησθαι δια την προς κακιαν ημων ροπην, αγνοων ο φιλτα τος οτι
δι' ημας ουδε καταρα και αμαρτια γενεσθαι απεσχετο. τοσουτον αυτωι περιεστι της
φιλανθρωπιας ως ουχι των αγαθων μονον, αλλα και των κακων των ημετερων
εκουσιως εις πειραν ελθειν. ο δε των κακων την κοινωνιαν καταδεξα μενος πως αν
του καλλιστου των ημετερων, φημι δε του 2.1.423 λογου, την μετουσιαν ωκνησεν;
αλλα τον ∆αβιδ εις συνηγοριαν προβαλλεται και φησιν 20εκεινον λεγειν παρα του
θεου τοις πραγμασι τα ονοματα τεθεισθαι δια το γεγραφθαι τουτον τον τροπον· Ὁ
αριθμων πληθη αστρων και πασιν αυτοις ονοματα καλων20. εγω δε προδηλον μεν
ηγουμαι παντι τωι νουν εχοντι τον περι τουτων λογον ως ουδεμιαν εχει κοινωνιαν
προς το προκειμενον. επειδη δε τινας εικος ανεπισκεπτως τωι λογωι προστιθεσθαι,
2.1.424 βραχεα περι τουτων διαληψομεθα. οιδε πολλακις η θεια γραφη τοιαυτας τωι
θεωι περιτιθεναι φωνας, ως μηδεν απαιδειν αυτας των ημετερων δοκειν οιον το
Ὠργισθη θυμωι κυριος και Μετενοησεν επι τηι κακιαι αυτων και Μετεμεληθη χρισας
τον Σαουλ εις βασιλεα και Ἐξη-γερθη ως ο υπνων κυριος, και ετι προς τουτοις
καθεδραν και στασιν και κινησιν και πολλα τοιουτα διεξεισιν, α φυσει μεν περι τον
θεον ουκ εστι, προς δε την οικονομιαν των 2.1.425 παιδευομενων ουκ αχρηστως
εχει. τους τε γαρ εκλυτω τερους η της οργης ενδειξις συστελλει τωι φοβωι και τοις
δεομενοις του της μετανοιας φαρμακου συμμετανοειν επι τηι κακιαι λεγει τον κυριον,
τοις δ' αυ εν ευπραγιαις τισι προς υβριν εκφερομενοις το μη παραμενειν αυτοις την
ευημεριαν, καν εκ θεου το τοιουτον ειναι δοκηι, δια της επι του Σαουλ μεταμελειας
προδεικνυσι, τοις τε μη εμβαθυνουσι τωι πτω ματι της αμαρτιας, αλλα καθαπερ εξ
υπνου τινος του μα ταιου βιου διαναστασι συνανιστασθαι τον θεον και συναφ
υπνιζεσθαι λεγει, εσταναι δε τοις ακλινως επι του καλου βεβηκοσι, και καθεζεσθαι
τοις εν τωι καλωι καθιδρυμενοις, κινεισθαι δ' αυ παλιν και περιπατειν επι των
μετακινηθεν 2.1.426 των απο της εν τωι καλωι παγιοτητος· ως επι του Ἀδαμ η ιστορια
διεξεισι περιπατουντα το δειλινον εν τωι παραδεισωι τον θεον διαγραφουσα, τωι μεν
δειλινωι την προς τα σκοτεινα του πρωτοπλαστου ροπην διασημαινουσα, τηι δε
κινησει το απαγες του ανθρωπου περι το καλον και το αστατον. 2.1.427 Ἀλλα ταυτα
μεν τοις πολλοις πορρωθεν ισως ως προς την προτεθεισαν ημιν θεωριαν ειναι δοξει,
εκεινο δε ουκ αν τις απαιδειν ειποι του προκειμενου, οτι πολλοι το εαυτοις αληπτον
ουδε θεωι ληπτον ειναι νομιζουσιν, και οπερ αν εκφυγηι την εαυτων κατανοησιν,
περισσοτερον ειναι 2.1.428 τουτο και της θειας δυναμεως οιονται. επειδη τοινυν του
ποσου μετρον ημεις τον αριθμον πεποιημεθα, ο δε αριθμος ουδεν ετερον η συνθεσις
μοναδων εστι, ποικιλως της μο ναδος εις πληθος επαυξομενης (μονας γαρ και η
δεκας κατα συνθεσιν μοναδων προς τουτο περαινομενη, μονας παλιν η εκατοντας εκ
δεκαδων συντιθεμενη, ωσαυτως και η χιλιας αλλη μονας και η μυριας ομοιως
 
 

136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναλογως εκ πολλαπλασιασμου, η μεν εκ χιλιαδων, η δε εξ εκατονταδων προς τουτο
κεφαλαιουμενη, απερ απαντα τοις υποκειμενοις επιμεριζοντες σημεια της ποσοτητος
των αριθμουμενων 2.1.429 πραγματων ποιουμεθα)· ως αν ουν παιδευθειημεν παρα
της θειας γραφης το μηδεν αγνωστον ειναι τωι θεωι, εξη ριθμησθαι παρ' αυτου λεγει
το πληθος των αστρων, ου τουτον τον τροπον γινομενης της αριθμησεως (τις γαρ
ουτως ευηθης ως τωι περιττωι και αρτιωι τον θεον οιεσθαι διαλαμβανειν τα οντα και
δια της των μοναδων συνθεσεως προς το κεφαλαιον της αθροιζομενης ποσοτητος
τον αριθ μον συμπεραινειν;)· αλλ' επειδη εν ημιν ακριβης του ποσου γνωσις εκ του
αριθμου γινεται, ως αν και περι του θεου παιδευθειημεν οτι παντα τηι γνωσει της
σοφιας αυτου περιειληπται και ουδεν εκφευγει την ακριβη κατανοησιν, του του
χαριν αριθμειν τα αστρα τον θεον διωρισατο, τουτο δι' ων λεγει νοειν συμβουλευων,
μη κατα το μετρον της ημετερας γνωσεως και το θειον οιεσθαι των οντων εφα
πτεσθαι, αλλα τα ημιν αληπτα τε και ανεπινοητα παντα 2.1.430 τηι γνωσει της θειας
σοφιας εμπεριειργεσθαι. των γαρ αστρων δια το πληθος εκφευγοντων τον αριθμον
ως προς ανθρωπινην επινοιαν, απο μερους το παν εκδιδασκων ο λογος εκ του ταυτα
κατηριθμησθαι παρα του θεου λεγειν το μηδεν των ημιν αγνωστων εκφευγειν του
θεου την γνωσιν διαμαρτυρεται. δια τουτο φησιν Ὁ αριθμων πληθη αστρων, ουκ
αγνοων δηλαδη πριν εξαριθμησαι την των αστρων ποσοτητα. πως γαρ εικος αυτον
αγνοειν ο εποιη 2.1.431 σεν; ο γαρ του παντος επιστατης ουκ αν αγνοοιη το εμ
περιειλημμενον τηι περιεκτικηι των ολων δυναμει. τι δηποτε ουν αριθμει οπερ
επισταται; των γαρ αγνοουντων εστι το τωι αριθμωι διαμετρειν την ποσοτητα, ο δε τα
παντα ειδως προ γενεσεως αριθμου διδασκαλου προς την των υποκειμενων γνωσιν
ουκ επιδεεται. αλλα μην αριθμειν λεγεται παρα του ∆αβιδ· δηλονοτι προς την
ημετεραν διδασκαλιαν κατα το ημιν χωρητον του λογου προς σαφηνειαν κατιοντος
το ακριβως ειδεναι τα ημιν αγνωστα δια της του αριθμου 2.1.432 σημασιας ο ∆αβιδ
ενεδειξατο. ωσπερ ουν αριθμειν λεγεται ουδεν της αριθμητικης περιοδου προς την
των οντων γνωσιν επιδεομενος, ουτως και πασιν αυτοις ονοματα καλειν η
προφητεια λεγει, ου ταυτην οιμαι την δια της φωνης κλη σιν υποσημαινουσα. η γαρ
αν εις ατοπον τι και αναξιον της περι θεου υποληψεως ο λογος προιων καταληγοι,
ειπερ ταυτα λεγοι τα ονοματα παρα του θεου τεθεισθαι τοις 2.1.433 αστροις τα εν τηι
συνηθειαι ημων αναστρεφομενα. ει γαρ ταυτα τις δοιη θεοθεν επικεκλησθαι, αναγκη
πασα και των Ἑλληνικων ειδωλων εκειθεν οιεσθαι την κλησιν επι πεφημισθαι τοις
αστροις και οσα της μυθικης ιστοριας επιλεγεται τοις αστρυοις ονομασιν αληθη
νομισαι, ως του θεου τας τοιαυτας αυτοις επικυρουντος φωνας. ουτως η εβδομας
των εμπεριεχομενων τωι παντι πολωι τοις Ἑλληνι κοις ειδωλοις επιμερισθεισα εξω
μεμψεως τους προς ταυτα πεπλανημενους ποιησει, ειπερ εκ θεου πιστευθειη τουτο
2.1.434 διατεταχθαι. ουτως ο κατα τον Ὠριωνα και Σκορπιον μυθος εις πιστιν αγεται
και τα περι της Ἀργους διηγηματα και ο Κυκνος και ο Ἀετος και ο Κυων η τε κατα
τον Στεφανον της Ἀριαδνης μυθοποιΐα, και του ζωιοφορου κυ-κλου των κατα τινα
σχηματισμον επινοηθεντων τοις φαινο μενοις ονοματων θεον ευρετην υπονοεισθαι
κατασκευασει, ειπερ καλως ο Ευνομιος οιεται τον ∆αβιδ λεγειν οτι ταυτα αυτοις τα
ονοματα ο θεος επιτιθησι. 2.1.435 Ἐπει ουν ατοπον των τοιουτων ονοματων τον
θεον ευρετην οιεσθαι, ως αν μη και τα των ειδωλων ονοματα εκειθεν την αρχην
εσχηκεναι δοκοιη, καλως αν εχοι μη ανεξεταστως το ρηθεν παραδεξασθαι, αλλα
καθ' ομοιοτητα των κατα τον αριθμον ημιν νενοημενων και τον εν τουτωι νουν
κατανοησαι. επειδη γαρ εν ημιν μαρτυριον της ακριβους εστι γνωσεως το εξ
ονοματος παρ' ημων προσκαλεισθαι τον γνωριμον, διδασκει δια τουτων ημας οτι
των ημιν αληπτων ου μονον το πληρωμα της εν κεφαλαιωι αθροιζομενης πο σοτητος
διαλαμβανει τηι γνωσει ο το παν περιεχων, αλλα 2.1.436 και τα καθ' εκαστον δι'
 
 

137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακριβειας επισταται. τουτου χαριν ου μονον εξηριθμηκεναι τα πληθη των αστρων
αυτον ο λογος φησιν, αλλα και εξ ονοματος εκαστον προσκαλεισθαι, οπερ σημαινει
το μεχρι των λεπτοτερων διηκειν αυτου την ακριβειαν και ουτως ακριβως
επιγινωσκειν τα καθ' εκαστον, ως ο ανθρωπος τον δι' ονοματος αυτωι γνωριζομενον.
ει δε τις λεγοι αλλας ειναι τας παρα του θεου τοις αστροις επικειμενας φωνας, ας
αγνοειν οιεται την ανθρωπινην χρησιν, περι ων υπολαμβανει τον ∆αβιδ ειρηκεναι,
πορρω 2.1.437 της αληθειας ο τοιουτος αποπλαναται. ει γαρ ην ετερα επι των
αστρων ονοματα, ουκ αν η θεια γραφη τουτων εποιειτο μνημην των ονοματων, α εν
τηι καταχρησει της Ἑλληνικης συνηθειας εστιν, Ἠσαΐου μεν λεγοντος Ὁ ποιων
Πλειαδα και Ἕσπερον και Ἀρκτουρον και ταμεια Νοτου,του δε Ἰωβ τον Ὠριωνα και
την Ἀσηρωθ ονομαζοντος,ως εκ τουτου δηλον ειναι, οτι τοις εν τωι βιωι τετριμμενοις
ονομασι προς διδασκαλιαν ημων συγκεχρηται η θεια γραφη. ουτω και Ἀμαλθειας
κερας εν τωι Ἰωβ ακηκοαμεν και παρα τωι Ἠσαΐαι Σειρηνας, του μεν το παμφορον των
αγα θων εκ της Ἑλληνικης υπονοιας ουτω κατονομαζοντος, Ἠσαΐου δε την εξ ακοης
ηδονην τωι των Σειρηνων παρα 2.1.438 δηλουντος ονοματι. ωσπερ ουν ενταυθα τοις
εκ των μυθι κων διηγηματων ονομασιν ο θεοπνευστος συνεχρησατο λογος, προς το
των ακουοντων χρησιμον βλεπων, ουτω κακει τας εκ της ανθρωπινης επινοιας τοις
αστροις επικληθεισας φωνας ειπεν ανεπαισχυντως ο λογος, διδασκων οτι παν
πραγμα το οπωσουν παρα τοις ανθρωποις ονομαζομενον εκ 2.1.439 θεου την
υπαρξιν εχει, το πραγμα, ουχι το ονομα. ου γαρ ο ονομαζων, αλλ' ο ποιων, φησι,
Πλειαδα και Ἕσπερον και Ἀρκτουρον. ουκουν ικανως οιμαι δια των ειρημενων και
τον ∆αβιδ της ημετερας υποληψεως συμμαχον αποδεδειχθαι, ου το κατονομαζειν
τον θεον τα αστρα δια της προφητειας διδασκοντα, αλλα το ακριβως γινωσκειν κατα
την των αν θρωπων συνηθειαν των εκεινους μαλιστα δι' ακριβειας επισταμενων,
ους και ονομαστι προσκαλεισθαι δια πολλην συνηθειαν δυνανται. 2.1.440 Ει δε χρη
και την παρα των πολλων επι τοις ρητοις τουτοις της ψαλμωιδιας εκθεσθαι διανοιαν,
πολυ μαλλον απελεγχθησεται το ματαιον της Ευνομιου περι τουτων οιη σεως.
λεγουσι γαρ οι επιμελεστερον εξητακοτες τον νουν της θεοπνευστου γραφης οτι ου
παντα τα οντα της θειας εστιν εξαριθμησεως αξια· εν τε γαρ τοις ευαγγελικοις
συσσιτιοις τοις γεγονοσι κατα την ερημον ουτε το νηπιωδες ουτε το γυναικειον
αριθμου αξιον ενομισθη, και εν τηι εξοδωι του Ἰσραηλιτου λαου μονοι τωι αριθμωι
κατελεγησαν οι ηδη κατα των εχθρων οπλα φερειν και αριστευειν δυνα 2.1.441
μενοι. ουτε γαρ παντων τα ονοματα τοιαυτα εστιν ως δια του θειου στοματος
φερεσθαι, αλλ' αριθμειται μεν ει τι καθαρον και ουρανιον, ο δια το υψος της
πολιτειας αμιγες μενον της προς τον ζοφον επιμιξιας αστρον λεγεται, ονο μαζεται δε
ει τι κατα τον αυτον λογον του εγγραφηναι ταις θειαις δελτοις αξιον γινεται. περι
γαρ των υπεναν τιων φησιν οτι Ου μη μνησθω των ονοματων αυτων δια 2.1.442
χειλεων μου. ονοματα δε, οια τοις τοιουτοις αστροις επι βαλλει ο κυριος, σαφως
παρα της Ἠσαΐου προφητειας εμαθομεν η φησιν Ἐκαλεσα σε το ονομα σου, εμος ει
συ· ωστε ει τις εαυτον κτημα ποιει του θεου, ονομα τουτωι το εργον γινεται. αλλα
ταυτα μεν εχετω, οπως αν εχειν δοξηι 2.1.443 τοις εντυγχανουσιν. ο δε προστιθησι
τοις ειρημενοις, τα πρωτα της κοσμογενειας εις μαρτυριαν του παρα του θεου τοις
ουσι τας φωνας κεισθαι, ωνπερ εν τοις κατοπιν ικανως εξητασμενων περιττην
κρινω την επαναληψιν, και την του Ἀδαμ φωνην, ην προφητικως εις Χριστον και
την εκκλη σιαν γεγενησθαι φησιν ο αποστολος, ερμηνευετω κατ' εξου 2.1.444 σιαν
ουτος ως βουλεται. ουδεις γαρ ουτως ηλιθιος ως Παυλου τα κεκρυμμενα των
μυστηριων εν τηι δυναμει του πνευματος ημιν εκκαλυπτοντος αξιοπιστοτερον
ερμηνεα των θειων ποιησασθαι τον Ευνομιον τον φανερως ταις φωναις της
θεοπνευστου μαρτυριας αντιμαχομενον και το μη κατω νομασθαι παρα του Ἀδαμ
 
 

138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των αλογων τα ειδη δια της παρεξηγησεως του ρητου τουτου κατασκευαζειν
εκβιαζομενον. 2.1.445 παρεισθω και τα της υβρεως αυτου ρηματα και η αχαρις
αμουσια εκεινη και η κοπρωδης αυτου και βεβολβιτωμενη φωνη διεξιουσα μετα της
συνηθους ευστομιας ταυτα κατα του διδασκαλου ημων· 20τον σπορεα των
ζιζανιων20 και 20την του καρπου † προσοψιν20 και 20Ουαλεν τινου παραφθοραν20
και 20τον παρ' εκεινου καρ πον, ον εν τηι ψυχηι20 λεγει 20σεσωρευσθαι20 του δι
δασκαλου, και η λοιπη των ειρημενων αηδια συγκαλυ φθητω τηι σιωπηι, καθαπερ και
τα μεμυδηκοτα των σωμα των τηι γηι κατακρυπτομεν, ως μη πολλοις δι' οχλου την
δυσωδιαν γινεσθαι. 2.1.446 Προς δε την ακολουθιαν των ειρημενων μετενεκτεον τον
λογον. παλιν γαρ εκτιθεται τινα ρησιν του διδασκαλου εχουσαν ουτως· "1αφθαρτον
γαρ και αγεννητον τον θεον των ολων λεγομεν, κατα διαφορους επιβολας τοις
ονομασι τουτοις χρωμενοι· οταν μεν γαρ εις τους κατοπιν αιωνας αποβλεψωμεν,
υπερεκπιπτουσαν πασης περιγραφης ευρισκον τες την ζωην του θεου αγεννητον
αυτον λεγομεν· οταν δε τοις επερχομενοις αιωσι τον νουν επιβαλωμεν, το αοριστον
και απειρον και ουδενι τελει καταληπτον προσηγορευσαμεν 2.1.447 αφθαρτον. ως
ουν το ατελευτητον της ζωης αφθαρτον, ουτω το αναρχον αυτης αγεννητον
ωνομασθη, τηι επινοιαι ημων επιθεωρουντων ταυτα."2 την μεν ουν λοιδοριαν, ην
προοιμιον της των ειρημενων θεωριας πεποιηται, παλιν παρησομεν, 20σπερματος
τινος υπαλλαγην20 και 20σπορας καθηγητην20 και 20το της μεμψεως ασυλ
λογιστον20 και οσα αλλα τηι ακορητωι γλωσσηι κενεμβατων διεξερχεται· εφ' ωι δε
διαβαλλειν επιχειρει συκοφαντων τον 2.1.448 λογον, προς τουτο και ημεις
τραπησομεθα. ελεγχειν ημας επαγγελλεται ως μη φυσει λεγοντας αφθαρτον ειναι το
θειον. ημεις δε μονα της φυσεως αλλοτριουμεν εκεινα οσα επικτητα γινεται τισι και
αποκτητα· ων δε ανευ το υποκειμενον νοηθηναι φυσιν ουκ εχει, πως αν τις εν αιτιαι
γενοιτο ως αυτην εαυτης διαχωριζων την φυσιν; ει μεν ουν επιγεννηματικην τωι
θεωι την αφθαρσιαν ο ημετερος λογος επρεσβευεν ως ποτε περι αυτον μη ουσαν η ως
ουκ εσομενην ποτε, καιρον αν ειχε ταυτα επι διαβοληι καθ' 2.1.449 ημων λεγειν. ει δε
αει ωσαυτως εχειν και ο νυν εστι παν τοτε ειναι το θειον ο ημετερος διοριζεται
λογος και ουδεν εκ παραυξησεως αυτωι τινος και προσθηκης των μη προσ οντων
προσγινεσθαι, αλλ' εν παντι τωι κατα το αγαθον νοουμενωι και λεγομενωι παντοτε
ειναι, πως μη κατα φυσιν αυτωι προσμαρτυρειν την αφθαρσιαν διαβαλλομεθα;
2.1.450 Ἀλλ' εκ της υπαναγνωσθεισης τωι διδασκαλωι ρη σεως της τοιαυτης του
λογου διαβολης ειληφεναι τας αφορμας σχηματιζεται, ως εκ της παραθεσεως των
αιωνων τωι θεωι την αφθαρσιαν ημων ποριζοντων. ει μεν ουν παρ' ημων το
ημετερον ρητον προεφερετο, υποπτος αν ην ισως εις απολογιαν ο λογος, ως νυν
ημων επιδιορθουμενων και προς το ανευθυνον μετατιθεντων τας υπαιτιους φωνας·
επει δε παρα του εχθρου τα ημετερα λεγεται, τις αν ισχυροτερα γενοιτο της αληθειας
αποδειξις αυτης της των 2.1.451 αντιδικουντων ημιν μαρτυριας; πως τοινυν ο παρ'
ημων εχει λογος ον επι διαβοληι προχειριζεται καθ' ημων ο Ευνομιος; "1οταν, φησι,
τοις επερχομενοις αιωσι τον νουν επιβαλωμεν, το αοριστον και απειρον και ουδενι
τελει κατα ληπτον προσηγορευσαμεν αφθαρτον."2 αρα τωι πορισαι το προσαγορευσαι
ταυτον ο Ευνομιος οιεται; και τις ουτως εξω του καθεστηκοτος εστιν, ως τας
ιδιαζουσας των ρη 2.1.452 ματων τουτων αγνοειν εμφασεις; ποριζει μεν γαρ ο το μη
προσον αυτωι κτησαμενος, προσαγορευει δε ο το ον σημαν τικως ονομαζων. πως ουν
επι τουτοις ο της αληθειας φροντιστης ουκ αισχυνεται εν προδηλωι τηι συκοφαντιαι
την διαβολην συμπεραινων; και καθαπερ οι εκ τινος παθους μη βλεποντες εν οψεσι
των βλεποντων ασχημονουσι το παρ' αυτων μη ορωμενον και παρα των
υγιαινοντων αγνοεισθαι νομιζοντες, τοιουτον τι πεπονθεν ο οξυδερκης ουτος και
ταχυς την διανοιαν την ιδιαν προς την αληθειαν πηρωσιν 2.1.453 και εν τοις
 
 

139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακουουσιν οιεται. και τις ουτως ηλιθιος ως μη παραθειναι τηι διαβοληι τα
συκοφαντουμενα ρηματα και εκ της εκατερων αναγνωσεως την κακουργιαν του
λογο γραφου φωρασαι; ο ημετερος λογος προσαγορευει το αφθαρ τον, εκεινος
κατηγορει του την αφθαρσιαν ποριζοντος. τι κοινον εχει το ποριζειν τωι λεγειν; απο
των ιδιων εκαστος ευθυνεσθαι δικαιος, ουκ εκ των αλλοτριων υπεχειν τας μεμψεις.
νυνι δε κατηγορει μεν ημων και η πικρια προς ημας βλεπει, κατακρινει δε ουδενα
κατα γε τον αληθη 2.1.454 λογον η εαυτον. ει γαρ το ποριζειν τωι θεωι την αφθαρ
σιαν υπαιτιον, τουτο δε παρ' ουδενος αλλου πλην παρ' αυτου λεγεται μονου, αρα
αυτος εαυτου γινεται ο συκο φαντης κατηγορος, το εαυτου διαβαλλων, ου το
ημετερον. και περι του κατα την αγεννησιαν ονοματος ημεις μεν φαμεν, οτι ωσπερ
το ατελευτητον της ζωης αφθαρτον, ουτως το αναρχον αυτης αγεννητον ωνομασθη·
ουτοσι δε παρα των αιωνων ημας λεγει κατα παντων των γεννητων προξενειν αυτωι
τα πρεσβεια. 2.1.455 Σιωπω το βλασφημον οτι κοινοποιει προς παν γεννητον τον
μονογενη θεον, τηι περιληπτικηι φωνηι προς ομοτιμους υποληψεις παντι τωι δια
γενεσεως υφεστωτι τον υιον του θεου καταγων· αλλα την αδιανοητον αυτου
κακουργιαν τοις συνετωτεροις των ακροατων προθησω τωι λογωι. 20παρα των
αιωνων προξενει Βασιλειος κατα παντων των γεννητων τωι θεωι τα πρεσβεια20. τις η
αδιανοητος αυτη κενοφωνια; προξενος θεου ανθρωπος γινεται και προξενει δια των
αιωνων αυτωι τα πρεσβεια; τις 2.1.456 η ματαια των ανυποστατων τουτων ρηματων
κενεμβασια, ει το υπερεκπιπτον την διαστηματικην των αιωνων παρα τασιν εφ'
εκατερα της θειας ουσιας εμφαντικοις τισιν ονο μασιν ο διδασκαλος ειπεν
σημαινεσθαι επι του, καθως ειπεν ο αποστολος, μητε αρχην ημερων μητε ζωης
εχοντος τελος, ως διαφοροις τοις ρημασι το διαφορον σημανθηναι της υποληψεως,
και δια τουτο το μεν πασης αρχης ανω τερον αναρχον λεγεσθαι και αγεννητον, το δε
μηδενι τελει περιγραφομενον αθανατον ονομασαι και αφθαρτον; ταυτα
20πορισμον20 και 20προξενησιν20 και τα τοιαυτα ουκ 2.1.457 αισχυνεται γραφων.
αλλα και 20διχοτομεισθαι20 παρ' ημων φησι 20τους αιωνας20, ωσπερ ουκ
ανεγνωκως α παρεθετο η ως εν επιλησμοσι των λεγομενων τον εαυτου λογον
διατιθεις. τι φησιν ο διδασκαλος; εαν τα προ της κτισεως εννοησωμεν και τους
αιωνας τωι λογισμωι διαβαντες το απεριγραπτον της αιδιου ζωης λογισωμεθα, τηι του
αγεννητου προσηγοριαι το τοιουτον διασημαινομεν νοημα, καν εις το εφεξης την
διανοιαν τρεψωμεν και περισσοτεραν των αιωνων την ζωην του θεου
καταλαβωμεν, δια της ατελευτητου και αφθαρτου φωνης την διανοιαν ταυτην
2.1.458 διερμηνευομεν. που τεμνει τους αιωνας εν τοις ειρημενοις ο λογος, ει την
αιδιοτητα του θεου κατα πασαν επιβολην επισης προφαινομενην και πανταχοθεν
ωσαυτως εχουσαν και μηδενι διαστηματι μετρουμενην τοις κατα δυναμιν 2.1.459
εξαγγελλομεν ρημασι τε και ονομασιν; επειδη γαρ η αν θρωπινη ζωη διαστηματικως
κινουμενη απο τινος αρχης εις τι τελος προιουσα διεξεισι και μεμερισται προς το
παρωιχηκος τε και προσδοκωμενον ο τηιδε βιος, ως το μεν ελπιζεσθαι το δε
μνημονευεσθαι, τουτου χαριν ως προς την ημετεραν σχεσιν το τε παρωιχηκος και το
προσδοκω μενον της διαστηματικης παρατασεως εννοουντες, ουτως και επι της
υπερκειμενης φυσεως εκ καταχρησεως λεγομεν, ουχ ως του θεου δια της ιδιας ζωης
κατοπιν εαυτου τι καταλιποντος διαστημα και προς το προκειμενον παλιν εν τωι ζην
διοδευοντος, αλλ' ως της ημετερας κατανοησεως ως προς την ιδιαν ημων φυσιν
περινοουσης τα πραγματα και το αΐδιον εν τωι παρωιχηκοτι και μελλοντι
διαμετρουσης, οταν μητε το κατοπιν περικοπτηι προιουσαν εις το απειρον του
αοριστου την εννοιαν, μητε το εμπροσθεν συστασιν τινα 2.1.460 και ορον της
απειρου ζωης επαγγελληται. ει ταυτα και νοουμεν και λεγομεν, πως ημιν η των
αιωνων επιθρυλειται τομη, ει μη και την αγιαν γραφην διχοτομειν τους αιωνας ο
 
 

140

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ευνομιος λεγοι τηι αυτηι διανοιαι της θειας ζωης την απειριαν διασημαινουσαν, του
μεν ∆αβιδ την προ των αιωνων βασιλειαν υμνησαντος, του δε Μωυσεως την υπερ
τους αιωνας εκτεινομενην του θεου βασιλειαν δειξαντος· ως εξ αμφοτερων ημας
διδαχθηναι οτι παν διαστηματικον νοημα εντος της θειας φυσεως περιειληπται, τηι
απειριαι 2.1.461 του το παν περιεχοντος απανταχοθεν εμπερατουμενον. ο μεν γαρ
Μωυσης εις το εφεξης βλεπων βασιλευειν αυτον φησι τον αιωνα και επ' αιωνα και
ετι· ο δε μεγας ∆αβιδ προς το κατοπιν αγαγων την διανοιαν ειπεν Ὁ δε θεος βασιλευς
ημων προ αιωνος, και παλιν Εισακουσεται ο θεος 2.1.462 ο υπαρχων προ των
αιωνων. αλλ' ο σοφος Ευνομιος ερ ρωσθαι φρασας τοις τηλικουτοις καθηγηταις
αλλην φησιν ημας λεγειν αναρχον ζωην, ετεραν δε την ατελευτητον παλιν και
αιωνων τινων ετεροτητας και διαφορας συν διασχιζουσας τηι ετεροτητι εαυτων και
την περι θεου φαντασιαν. 2.1.463 Ἀλλ' ως αν μη δια μακρου γενοιτο ημιν η προς τα
ειρημενα μαχη, αυτην προθησομεν αβασανιστον τε και ανεξεταστον την εν τουτοις
του Ευνομιου φιλοπονιαν ικανην ουσαν δι' ων σπουδαζει περι το ψευδος
εκδηλοτεραν ποιησαι τοις συνετοις την αληθειαν. ερωται γαρ ημας προιων τωι λογωι,
20τι ποτε τους αιωνας οιομεθα20· καιτοι γε δικαιοτερον ην παρ' ημων αυτωι τα
τοιαυτα προτεινεσθαι των ερωτηματων· τις γαρ εστιν ο του θεου την ουσιαν
επεγνωκεναι λεγων ο τα ημιν ανεφικτα καταληπτα τηι ιδιαι συνεσει διοριζομενος;
ουκουν αυτος ημιν φυσιολογειτω την των αιωνων ουσιαν ο τα υπερεκεινα
κατειληφεναι κομπαζων, και το αμφικρημνον τουτο και διλημματον της
αποκρισεως μη λιαν φοβερως επισειετω τοις ιδιωταις ημιν, ως ει τοδε τους αιωνας
ειναι νομισομεν, τησδε της ατοπιας υπαπαν 2.1.464 τωσης, και ει το ετερον, της
ετερας. 20ει μεν γαρ αιδιους20, φησι, 20λεγοιτε, Ἕλληνες εσεσθε και Ουαλεντινοι
και βαρβαροι· ει δε γεννητους, ουκετι20, φησιν, 20ομολογησετε τωι θεωι το αγεν
νητον20. ω της αμαχου ταυτης και ανανταγωνιστου επι χειρησεως· εαν τι γεννητον
ομολογηθηι, ω Ευνομιε, η του αγεννητου ομολογια παραγραφησεται. και που σοι
διερρυη κασιν αι του γεννητου προς το αγεννητον τεχνολογιαι, δι' ων το ανομοιον
της του υιου προς τον γεγεννηκοτα ουσιας 2.1.465 κατεσκευαζετο; εοικεν γαρ αφ' ων
νυν διδασκομεθα μη ανομοιως εχειν ο πατηρ κατα την ουσιαν ως προς το γεν νητον
θεωρουμενος, αλλα καθολου τηι του αγεννητου ομο λογιαι εις το μη ον αναλυεσθαι,
ειπερ εαν γεννητους ειπωμεν τους αιωνας, εις το μηκετι τον αγεννητον ομολο γειν
εναγομεθα. αλλ' ιδωμεν την αναγκην δι' ην ημας προς την συγκαταθεσιν της
ατοπιας ταυτης συναναγκαζει. 2.1.466 20ων γαρ τηι παραθεσει20, φησι,
20προσγινεται τωι θεωι το αναρχον, τουτων ουκ οντων ουκ εσται το
προστιθεμενον20. ω της ισχυρας ταυτης και αφυκτου λαβης· ως εκ των μεσων ημας
τοις αλυτοις αμμασιν αθλητικως διασφιγξας εχει. τηι παραθεσει των αιωνων
προσγινεσθαι λεγει τωι θεωι το αγεννητον. παρα τινος προσγινεσθαι; τις τουτο φησιν,
οτι τωι αναρχως οντι εξ επικτησεως δια παραθεσεως τινων προσγινεται το αγεν
νητον; ουτε η λεξις ουτε η διανοια της ατοπιας ταυτης 2.1.467 εν τοις ημετεροις
ελεγχεται λογοις. η μεν γαρ λεξις εαυτης εστι συνηγορος ουδεν εχουσα τοιουτον
οιον καθ' ημων προ ενηνεκται· της δε των ειρημενων εμφασεως τις αν εξηγητης
αξιοπιστοτερος νομισθειη αυτων των πατερων του λογου; ουκουν ημεις δικαιοτεροι
λεγειν τι νοουμεν, οταν επεκεινα των αιωνων την ζωην του θεου ειναι διοριζωμεθα·
λεγομεν 2.1.468 δε ταυτα απερ εν τοις φθασασιν ειρηται. αλλα φησι της παραθεσεως
των αιωνων ουκ ουσης αδυνατον ειναι το εκ ταυτης τωι θεωι προστιθεμενον,
προστεθεισθαι δε την αγεν νησιαν λεγει. λεγετω και παρ' οτου τωι θεωι το τοιουτον
προστεθειται. ει μεν ουν παρ' εαυτου, γελοιος αν ειη την ιδιαν ανοιαν επικαλων τοις
ημετεροις λογοις· ει δε παρ' ημων, υπαναγνωτω την λεξιν, και την κατηγοριαν
δεξομεθα. 2.1.469 Ἀλλα παραδραμειν οιμαι χρηναι και ταυτα και οσα τουτων κατα
 
 

141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το ακολουθον εχεται. παιδιων γαρ αντικρυς εστιν αθυρματα κατασκευας τινας
οικοδομηματων εν ψαμμωι διατιθεντων. συνθεις γαρ τινα κωλου περιοδον και μολις
επι το περας διεξελθων 20την αυτην ζωην20 αποδει κνυσιν 20αναρχον τε ειναι και
ατελευτητον20, ημε τεραν πληρων ευχην εν τηι τοιαυτηι σπουδηι. ουδε γαρ παρ' ημων
αλλο τι λεγεται η οτι μια εστι και συνεχης αυτη προς εαυτην η θεια ζωη, απειρος τε
και αΐδιος και ουδα 2.1.470 μοθεν ουδενι περατι κωλυομενη προς το αοριστον. μεχρι
τουτων ο λογογραφος τους εαυτου πονους και τους ιδρωτας τηι αληθειαι χαριζεται,
δεικνυς την αυτην ζωην κατ' ουδε τερον μερος περατουμενην, ουτε ει το προ
αιωνων τις εξε ταζοι ουτε ει το μετα τουτο λογιζοιτο. αλλ' εν τοις εφεξης παλιν προς
την ιδιαν επανερχεται συγχυσιν. ειπων γαρ την αυτην ειναι ζωην αναρχον τε και
ατελευτητον, αφεις τον περι της ζωης λογον και τας επιθεωρουμενας υπο ληψεις τηι
θειαι ζωηι εις μιαν τας πασας εννοιαν συνταξας 2.1.471 εν τα παντα εποιησεν. 20ει
γαρ η ζωη20, φησιν, 20αναρχος τε και ατελευτητος και αφθαρτος εστι και
αγεννητος, ταυτον αν ειη τωι αγεννητωι η αφθαρσια και τωι ατελευτητωι το
αναρχον20. και προστιθησι τουτοις την εκ των λογισμων συμμαχιαν· 20ου γαρ
δυνατον20, φησι, 20την μεν ζωην ειναι μιαν, τον δε του αφθαρτου λογον μη τον
αυτον ειναι τωι του αγεννητου λογωι20. καλως ο γενναιος προστιθησι. 2.1.472 δοκει
δε μηδε τον της δικαιοσυνης λογον ετερον παρα τα ειρημενα τυγχανειν μηδε τον της
σοφιας και τον της δυνα μεως και τον της αγαθοτητος και εκαστου των θεοπρεπων
ονοματων, και μηδεις εστω λογος κατα το ιδιαζον νοου μενος, αλλ' επι παντι τωι
καταλογωι των ονοματων εν υπο κεισθω το σημαινομενον, και εις υπογραφης λογος
τον περι εκαστου των λεγομενων ορον αποπληρουτω· καν ερω τηθηις το του κριτου
σημαινομενον, την της αγεννησιας ερμηνειαν αποκριναι, καν της δικαιοσυνης δεηι
τον ορισμον αποδουναι, το ασωματον σοι προχειρον εις την αποκρισιν εστω, τι δε
σημαινει η αφθαρσια, οπερ η του ελεου παν 2.1.473 τως ερεις η η της κρισεως
σημασια παριστησιν. ουτω και τα καθ' εκαστα παντα προς αλληλα μεταχωρειτω,
μηδεμιας ιδιαζουσης εμφασεως το ετερον του ετερου δια στελλουσης. και ει ταυτα
νομοθετει ο Ευνομιος, τι ματην αι γραφαι πολυωνυμως την θειαν φυσιν
ανακαλουσιν, θεον κριτην δικαιον ισχυρον μακροθυμον αληθινον ελεημονα και
2.1.474 αλλα πολλα τοιαυτα κατονομαζουσαι; ει γαρ ουδεν των ονοματων επι τινος
ιδιαζουσης εννοιας καταλαμβανεται, παντα δε αλληλοις δια της κατα το
σημαινομενον συγχυ σεως αναπεφυρται, ματαιον αν ειη πολλαις επι του αυτου ταις
επωνυμιαις κεχρησθαι, μηδεμιας της κατα το σημαι νομενον διαφορας απ' αλληλων
τα ονοματα διαστελλουσης. 2.1.475 αλλα τις ουτως αποπληκτος ως αγνοειν οτι η
μεν θεια φυσις, ο τι ποτε κατ' ουσιαν εστι, μια εστιν απλη τις και μονοειδης και
ασυνθετος και κατ' ουδενα τροπον εν ποικιληι τινι συνθεσει θεωρουμενη, η δε
ανθρωπινη ψυχη χαμαι κειμενη και εν τωι γηινωι τουτωι βιωι κατορωρυγμενη δια το
μη δυνασθαι τηλαυγως κατιδειν το ζητουμενον πολλαις εν νοιαις της αφραστου
φυσεως πολυτροπως και πολυμερως επορεγεται, ου κατα μιαν τινα διανοιαν το
κεκρυμμενον 2.1.476 θηρευουσα; η γαρ αν ευκολος ην η καταληψις, ει μια τις ημιν
εφοδος προς την θειαν αποκεκριτο γνωσιν· νυνι δε δια μεν της εμφαινομενης τωι
παντι σοφιας σοφον ειναι το του παντος επιστατουν ενοησαμεν, δια δε της των θαυ
ματων μεγαλουργιας δυναμεως εμφασιν εδεξαμεθα, το δε εξ εκεινου παν εξηφθαι
πιστευειν του μηδεμιαν αυτου της υπαρξεως αιτιαν ειναι τεκμηριον γινεται. 2.1.477
Παλιν το βδελυκτον της κακιας νοησαντες το αναλ λοιωτον αυτου και αμιγες προς
κακιαν καταλαμβανομεν την τε του θανατου διαφθοραν κακων εσχατον ειναι νομι
σαντες αθανατον τε και αφθαρτον τον αλλοτριον παντος τοιουτου νοηματος
ωνομασαμεν, ου το υποκειμενον ταις εννοιαις ταυταις συνδιασχιζοντες, αλλ' ο τι
ποτε κατ' ουσιαν εστιν, εν ειναι πεπιστευκοτες προς πασας τας τοιαυτας 2.1.478
 
 

142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υποληψεις οικειως εχειν το νοηθεν υπειληφαμεν. ου γαρ μαχεται προς αλληλα τα
ονοματα κατα την των αντιθετων φυσιν, ως ει το εν υπαρχοι, μη αν αυτωι
συνθεωρηθηναι το ετερον, ως ουκ ενδεχεται ζωην αμα και θανατον περι τον αυτον
νοηθηναι, αλλα τοιαυτη εστιν εκαστου των επι της θειας φυσεως λεγομενων η
εμφασις, ωστε καν ιδιαζηι τωι σημαινομενωι, μηδεμιαν ισχειν προς το
συνονομαζομενον 2.1.479 εναντιωσιν. τι γαρ εναντιουται τωι ασωματωι το δικαιον,
καν μη συμβαινηι κατα την εννοιαν αλληλοις τα ρηματα; ποιαν δε μαχην η αγαθοτης
εχει προς το αορατον; ουτως ουδε το αΐδιον της θειας ζωης διπλοις ονομασι τε και
νοημασι γνωριζομενον, τωι ατελευτητωι και τωι αναρχωι, τηι διαφοραι των ονοματων
συνδιατεμνεται· και ουτε ταυτον εστι τωι ετερωι κατα την σημασιαν το ετερον (το μεν
γαρ την της αρχης το δε την του τελους αλλοτριωσιν εδειξεν) ουτε μερισμον τινα
του υποκειμενου η των επιθεωρουμενων αυτωι νοηματων διαφορα παρεσκευασε.
2.1.480 Τα μεν δη παρ' ημων ταυτα, τα δε παρα του πολε μουντος ημιν κατ' αυτην
μεν την της λεξεως συμφρασιν τοιαυτα εστιν, ως μηδεμιαν την εκ των λογισμων
συμμα χιαν εχειν, αλλοκοτως αυτου τας τοιαυτας στομφωδεις και αδιανοητους
φωνας εν κωλων και περιοδων σχηματι προς το συμβαν αποπτυοντος. ο δε σκοπος
των λεγομενων ουτος εστι, το μηδεμιαν ειναι των ποικιλων ονοματων κατα τας
2.1.481 εμφασεις διαφοραν. αναγκη δε πασα, ως εοικεν, αυτην επι λεξεως
παραθεσθαι την ρησιν, ως αν μη συκοφαντικως επιφερειν αυτωι τι των ου
προσοντων δοκοιημεν. 20των γαρ αληθων20 φησι 20λογων εκ των υποκειμενων και
δηλουμενων πραγματων λαμβανοντων την επι κρισιν και των ετερων ετεροις
πραγμασι συν αρμοζομενων ωσπερ20 αυ 20και των αυτων τοις αυτοις, εξ αναγκης
δειν δυοιν ειναι θατερον, η και το πραγμα το δηλουμενον παντως ετερον 2.1.482 η
μηδε τον δηλουντα λογον ετερον20. ταυτα και πολλα επι τουτοις αλλα τοιαυτα προς
την του προτεθεντος αυτωι σκοπου κατασκευην διεξερχεται, εκβαλων του λογου
σχεσεις τινας και παραθεσεις και ειδος και μετρον και μερος και χρονον και τοπον,
ως δια της τουτων υπεξαι ρεσεως της ουσιας ενδεικτικην την αγεννησιαν γενεσθαι.
η δε κατασκευη τουτον εχει τον τροπον, λεξω δε τηι εμαυτου 2.1.483 λεξει το νοημα.
20ουκ αλλη τις20, φησιν, 20η ζωη παρα την ουσιαν εστιν, ως αν μη τις συνθεσις περι
την απλην νοοιτο φυσιν, προς το μετεχον και μετεχομενον της εννοιας μεριζομενης·
αλλ' αυτο20, φησιν, 20οπερ εστιν η ζωη, ουσια εστι20, κα λως τα τοιαυτα
φιλοσοφων. ου γαρ αν τις αντειποι των νουν εχοντων μη ταυτα ουτως εχειν. 2.1.484
Ἀλλα πως τον λογον επι τον σκοπον συνεπερανεν; 20ει το αναρχον σημαινοντες20,
φησι, 20την ζωην εση μηναμεν, ταυτην δε την ζωην ουσιαν λεγειν ο της αληθειας
αναγκαζει λογος, αυτης ειναι της θειας ουσιας20 φησι 20σημαντικον το αγεννη
τον20. ημεις δε το μεν μη γεγεννησθαι παρ' ετερου την θειαν ζωην, οπερ σημαινει η
του αναρχου διανοια, και αυτοι συντιθεμεθα, αυτο δε το δια της του μη γεγεννησθαι
λεξεως σημαινομενον ουσιαν νομιζειν μονων των εκ μανιας 2.1.485
παραφερομενων οιομεθα. τις γαρ ουτως εξεστηκεν ως ορισμον ουσιας την μη
γεννησιν αποφηνασθαι; ως γαρ οικειως εχει προς το γεννητον η γεννησις, ουτω
δηλαδη και τωι αγεννητωι εφαρμοσθησεται η μη γεννησις. ο ουν ουκ εστι περι τον
πατερα της αγεννησιας ενδεικνυμενης, πως ημεις εις ουσιαν την του μη προσοντος
ενδειξιν συντι θεμεθα; αλλ' εαυτωι δους το μητε παρ' ημων μητε εκ της των
τεθεντων ακολουθιας αυτωι συγχωρουμενον, το σημαντικον της θειας ζωης την
αγεννησιαν ειναι του θεου 2.1.486 συνεπερανεν. ως δ' αν μαλιστα καταφανης ο περι
τον τοπον τουτον αυτου γενοιτο ληρος, ουτωσι τον λογον διασκο πησωμεν. δι' ων
γαρ επι του πατρος εις την αγεννησιαν τον της ουσιας περιηγαγε λογον, εξετασωμεν
ει μη κατα το ισον δια των αυτων επιχειρηματων και του υιου την ουσιαν εις την
αγεννησιαν αναξομεν. 2.1.487 20∆ει20, φησι, 20της αυτης ζωης και της ειλικρι νως
 
 

143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μιας ενα και τον αυτον ειναι λογον, καν τοις ονομασι και τωι τροπωι και τηι ταξει φαι
νηται διαφορος· των γαρ αληθων λογων εκ των υποκειμενων και δηλουμενων
πραγματων λαμβανοντων την επικρισιν και των ετερων ετεροις πραγμασι
συναρμοζομενων, ωσπερ αυ και των αυτων τοις αυτοις, εξ αναγκης δειν δυοιν ειναι
θατερον, η και το πραγμα το δη λουμενον παντως ετερον η μηδε τον δηλουντα
λογον ετερον, μηδενος υποκειμενου πραγματος παρα την20 του υιου 20ζωην, ωι τις
αν η την διανοιαν 2.1.488 επερεισειεν η τον ετερον λογον επιρριψειε20. μη τις εστιν
εν τοις ειρημενοις αναρμοστια, ως ου δεον επι του μονογενους τα τοιαυτα λεγειν η
γραφειν; ουχι και ο υιος αυτος εστι 20ζωη ειλικρινως μια20; ουχι και επ' αυτου
20ενα και τον αυτον ειναι20 προσηκει 20λογον, καν τοις ονομασιν η τωι τροπωι και
τηι ταξει φαινηται διαφορος20; ουχι και επ' εκεινου 20των δυο20 το 20ετερον εξ
αναγκης20 στησεται, 20η και το πραγμα το δηλουμενον παντως ετερον η μηδε τον
δη λουντα λογον, μηδενος υποκειμενου πραγματος παρα την ζωην αυτου, ωι τις αν η
την διανοιαν επερεισειεν η τον ετερον λογον επιρριψειεν20; 2.1.489 ουδεν παρ'
ημων τοις περι του πατρος ειρημενοις παρα του Ευνομιου εμμεμικται, αλλ' επ' αυτης
ηλθομεν της ομολογιας και της ακολουθιας, μονον "1του υιου"2 παρεν θεντες το
ονομα. ει ουν και αυτος μια ζωη ειλικρινης πασης συνθεσεως και διπλοης
κεχωρισμενη και ουδεν υπο κειται πραγμα παρα την του υιου ζωην (πως γαρ <αν> εν
τωι απλωι μιξις αλλοτριου πραγματος υποπτευοιτο; ου γαρ αν ετι απλουν ειη το μεθ'
ετερου νοουμενον), απλη δε ζωη και η του πατρος ουσια, απλης δε ζωης κατ' αυτον
τον τε της ζωης και τον της απλοτητος λογον ουδεμια τις εστι διαφορα, ουτε
επιτασεως ουτε υφεσεως ουτε της κατα το ποσον η ποιον ετεροτητος την
παραλλαγην εμποιουσης, αναγκη πασα τα ταις αυταις εννοιαις συμβαινοντα και
2.1.490 υπο των αυτων προσηγοριων ονομαζεσθαι. ει ουν εν το πραγμα το κατα την
απλοτητα της ζωης εν πατρι και υιωι καταλαμβανεται, ουδεμιαν του της απλοτητος
λογου καθως ειρηται παραλλαγην δεχομενου, αναγκη πασα το τωι ενι
εφαρμοζομενον ονομα και προς το ετερον προσφυως εχειν· ωστε ει η απλοτης της
του πατρος ζωης τωι της αγεννησιας ονοματι διασημαινεται, μηδε προς την του υιου
απλοτητα 2.1.491 την φωνην ανοικειως εχειν. ωσπερ γαρ το λογικον και θνητον και
νου και επιστημης δεκτικον ανθρωπος ονομαζεται ομοιως επι τε του Ἀδαμ και του
Ἄβελ και ουδεν την της φυσεως επωνυμιαν υπημειψεν, ουτε επι του Ἄβελ το δια
γεννησεως ουτε επι του Ἀδαμ το ανευ γεννησεως εις ζωην παρελθειν, ουτως ειπερ
το απλουν και ασυνθετον της του πατρος ζωης ονομα την αγεννησιαν εχει, ωσαυτως
και επι της του υιου ζωης η αυτη εννοια τηι αυτηι φωνηι κατ' αναγκην
εφαρμοσθησεται, ειπερ 20δει20, καθως φησιν ο Ευνομιος, 20δυοιν θατερον, η και το
πραγμα το δηλουμενον παντως ετερον η μηδε τον δηλουντα λογον ετερον20 ειναι.
2.1.492 Ἀλλα τι τοις ματαιοις εμφιλοχωρουμεν εικηι, δεον αυτην τοις
φιλοπονωτεροις εις ελεγχον της ανοιας των λο γων προτεινειν του Ευνομιου την
βιβλον και διχα των ευθυ νοντων αυτοθεν ου μονον το του δογματος βλασφημον,
αλλα και το της συνηθειας ατονον τοις συνετοις επιδεικνυναι; πολυτροπως γαρ ουκ
επι της ημετερας εννοιας, αλλα κατα το αυτωι δοκουν το της επινοιας ονομα
παρερμηνευων, καθ απερ εν νυκτομαχιαι μηδενος διακρινοντος το φιλιον τε και
αλλοτριον, δι' ων ημιν προσπολεμειν οιεται, το ιδιον δογμα 2.1.493 κατακεντων ου
συνιησιν. ωι γαρ μαλιστα της εκκλησιας των ευσεβουντων εαυτον αλλοτριουν οιεται
δειν τουτο εστι, το κατασκευαζειν 20οψε ποτε τον θεον γεγενησθαι πατερα και το
της πατροτητος ονομα νεωτερον ειναι των λοιπων ονοματων, οσα περι αυτον
λεγεται. εξ εκεινου γαρ αυτον κληθηναι πα τερα αφ' ου προεθετο γενεσθαι πατηρ
και 2.1.494 εγενετο20. επειδη τοινυν εν τωι λογωι τουτωι κατα σκευαζει 20πασας τας
επιλεγομενας τηι θειαι φυσει προσηγοριας κατα το σημαινομενον αλ ληλαις
 
 

144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συμφερεσθαι και μηδεμιαν εν αυταις ειναι διαφοραν20, εν δε των επιλεγομενων
εστιν ονοματων και ο πατηρ (ως γαρ αφθαρτος τε και αΐδιος, ουτω και πατηρ
ονομαζεται), η κυρωσει και επι της φωνης ταυτης την περι των λοιπων ονοματων
δοξαν και διαφθερει την πρωτην υποληψιν, ειπερ πασαις ταις προσηγοριαις και η
2.1.495 της πατροτητος εννοια συμπεριειλημμενη τυχοι (δηλον γαρ οτι ει ταυτον ειη
το σημαινομενον αφθαρτου τε και πατρος, ως αει αφθαρτος, ουτως αει και πατηρ
ομολογηθησεται, μιας, ως φησι, πασι τοις ονομασι της σημασιας ουσης) η ει φοβοιτο
εξ αιδιου προσμαρτυρειν τωι θεωι την πατροτητα, λυσει κατ' αναγκην το επιχειρημα,
εκαστωι των ονοματων ιδιαζουσαν ενυπαρχειν ομολογων σημασιαν, και ουτως ο
πολυς αυτωι περι των ονοματων υθλος πομφολυγος δικην 2.1.496 απορραγεις
κατασβεννυται. ει δε απολογοιτο περι της εν αντιοτητος ως μονης της του πατρος
και της του δημιουργου προσηγοριας επιγεννηματικως τωι θεωι προσγενομενης,
20δια το εξ ενεργειας20, ως αυτος λεγει, 20εκατερας επι λεγεσθαι τωι θεωι τας
φωνας20, περιγραψει την πολλην ημων περι το προκειμενον ασχολιαν, ταυτα
ομολογων α πολλοις εδει πονοις παρ' ημων διελεγχεσθαι. ει γαρ μια της τε του
δημιουργου και της του πατρος φωνης η ση μασια (20εξ ενεργειας20 γαρ εκατερα),
ισοδυναμει παντως αλληλοις και τα δια των φωνων σημαινομενα· ων γαρ το
σημαινομενον το αυτο, τουτων ουδε το υποκειμενον παντως 2.1.497 διαφορον. 20ει
ουν εξ ενεργειας20 και πατηρ και δημιουργος ονομαζεται, εξεστι παντως και
υπαλλαξαντι κατα το αντι στρεφον τοις ονομασι χρησασθαι και ειπειν οτι και
δημιουρ γος του υιου και πατηρ του λιθου εστιν ο θεος, ειπερ αμοιρον εστι το του
πατρος ονομα της κατα φυσιν σχετικης σημασιας. το δε δια τουτου
κατασκευαζομενον ουκετ' αμ 2.1.498 φιβολον εχει την ατοπιαν τοις γε νουν εχουσιν.
ως γαρ ατοπον εστι λιθον ηγεισθαι θεον η αλλο τι των δια κτισεως υποσταντων,
ουτως ομολογηθησεται μηδε τωι μονογενει θεωι δειν προσμαρτυρειν την θεοτητα,
μιας και της αυτης της κατα την ενεργειαν σημασιας αμφοτερας τωι θεωι τας κλησεις
κατα τον Ευνομιου λογον προσμαρτυ ρουσης, καθ' ην και πατηρ και δημιουργος
ονομαζεται. 2.1.499 Ἀλλα των προκειμενων εχωμεθα. διαβαλλων γαρ τον ημετερον
λογον τον κατα διαφορους επιβολας λεγοντα την περι θεου γνωσιν ημιν
συναγειρεσθαι φησι 20μηκετ' αυτον παρ' ημων απλουν ειναι κατασκευαζε σθαι ως
μεταλαμβανοντα των νοηματων των δι' εκαστης προσηγοριας σημαινομενων και
δια της εκεινων μετουσιας συμπληρουντα εαυτωι την κατα το ειναι τελειωσιν20.
ταυτα δια της εμαυτου λεξεως γραφω συντεμνων αυτου την μακραν αδολεσχιαν.
2.1.500 αλλα προς την ματαιαν ταυτην οιμαι και ατονον περιττο λογιαν ουδε την
αντιρρησιν αν τινα των ευ φρονουντων εξω της κατα την ανοιαν κατηγοριας
ποιησασθαι. ει μεν γαρ τι τοιουτον εν τοις παρ' ημων ειρημενοις ην, εδει παντως
ημας η ανατιθεσθαι τα κακως ειρημενα η το αμφιβολον της διανοιας προς το
ανευθυνον της ερμηνειας αγειν. επει δε ουτε ειρηται παρ' ημων τοιουτον ουδεν ουτε
η των ειρημενων ακολουθια προς την τοιαυτην αναγκην εξωθει την διανοιαν, τι δει
τοις ομολογουμενοις ενδιατριβοντα απο 2.1.501 κναιειν τους εντυγχανοντας τηι
παρατασει του λογου; τις γαρ ουτως εξω διανοιας εστιν, ως ακουσας δια πολλων
ημιν νοηματων τας ευσεβεις περι θεου υποληψεις αθροι ζεσθαι συνθετον εκ
διαφορων το θειον οιεσθαι η εκ μετα ληψεως τινων εαυτωι συναγειρειν την
τελειοτητα; ευρατο τις καθ' υποθεσιν γεωμετριαν, ο δε αυτος ουτος υπει ληφθω και
αστρονομιας ευρετης ειναι ιατρικης τε παλιν και γραμματικης και γεωμετριας και
αλλων τοιουτων επι τηδευματων τινων· αρ' επειδη πολλα και διαφορα τα ονο ματα
των επιτηδευματων περι την μιαν θεωρειται ψυχην, 2.1.502 συνθετος δια τουτο η
ψυχη νομισθησεται; καιτοιγε πλει στον διαφερει το κατα την ιατρικην
σημαινομενον της αστρο νομικης επιστημης και η γραμματικη προς την γεωμετριαν
 
 

145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδεμιαν κατα το σημαινομενον την κοινωνιαν εχει, ουδ' αυ παλιν η ναυτιλια και η
γεωπονια· αλλα μην περι την μιαν ψυχην εκαστου τουτων τον λογον δυνατον εστιν
αθροι σθηναι, και ου δια τουτο πολυσυνθετος η ψυχη γινεται ουδε παντα τα
ονοματα των επιτηδευματων προς εν σημαινο 2.1.503 μενον ανακιρναται. ει τοινυν
ο ανθρωπινος νους δια τοσου των ονοματων των περι αυτον λεγομενων ουδεν εις
την απλοτητα βλαπτεται, πως αν τις οιηθειη τον θεον, ει σοφος και δικαιος και
αγαθος και αΐδιος και παντα τα θεοπρεπη καλοιτο ονοματα, ει μη μια πασι νομισθειη
τοις ονομασι σημασια, η πολυμερη γινεσθαι η εκ μετουσιας τουτων το τελειον εαυτωι
συναγειρειν της φυσεως; 2.1.504 Ἀλλ' εξετασωμεν αυτου και την σφοδροτεραν καθ'
ημων κατηγοριαν εχουσαν ουτως. 20ει δε δει20, φησιν, 20επι τον αποτομωτερον
χωρησαι λογον, ουδε την ουσιαν αυτην ανεπιμικτον και καθαραν φυ λασσει των
χειρονων και των εναντιων20. η μεν ουν κατηγορια τοσαυτη, ο δε των εγκληματων
ελεγχος τις; ιδωμεν την σφοδραν αυτου και ρητορικην καθ' ημων επιχειρησιν. 20ει
κατα το ατελευτητον20, φησι, 20της ζωης μονον εστιν αφθαρτος και κατα το
αναρχον μονον αγεννητος, καθ' ο μη εστιν αφθαρτος, φθαρτος εσται, και καθ' ο μη
εστιν 2.1.505 αγεννητος, γεννητος εσται20. και επαναλαβων παλιν το αυτο φησιν·
20εσται αρα κατα μεν το αναρχον αγεννητος ομου και φθαρτος, κατα δε το ατε
λευτητον αφθαρτος ομου και γεννητος20. ο μεν ουν 20αποτομωτερος αυτου λογος20
ουτος εστιν, ον καθ' ημων προοισειν ηπειλησεν εις ελεγχον του την ουσιαν του θεου
λεγειν ημας επιμεμιχθαι τοις εναντιοις τε και τοις χειροσιν. εγω δε φανερον μεν
ηγουμαι τοις ερρωμενον εχουσιν εν εαυτοις το της αληθειας κριτηριον, οτι ουδεμιαν
εν τοις ειρημενοις δεδωκοτος του διδασκαλου τωι συκοφαντηι λαβην, παραποιησας
ουτος προς το δοκουν τα ειρημενα την μειρακιωδη ταυτην του σοφισματος παιδιαν
συνεπερανεν. 2.1.506 πλην ως αν εκδηλοτερον πασι γενοιτο τοις εντυγχανουσιν,
εκεινο τε παλιν επι λεξεως αναγνωσομαι και αντιπαραθησω τουτοις του Ευνομιου
τα ρηματα. "1αφθαρτον, φησιν ο δι δασκαλος, και αγεννητον τον θεον των ολων
λεγομεν κατα διαφορους επιβολας τοις ονομασι τουτοις χρωμενοι· οταν μεν γαρ εις
τους κατοπιν αιωνας αποβλεψωμεν, υπερεκπι πτουσαν πασης περιγραφης
ευρισκοντες την ζωην του θεου αγεννητον αυτον λεγομεν· οταν δε τοις
επερχομενοις αιωσι τον νουν επιβαλωμεν, το αοριστον και απειρον και ουδενι
2.1.507 τελει καταληπτον προσηγορευσαμεν αφθαρτον. ως ουν το ατελευτητον της
ζωης αφθαρτον, ουτω και το αναρχον αυτης αγεννητον ωνομασθη, τηι επινοιαι
ενθεωρουντων ημων ταυτα."2 ουτος του διδασκαλου ο λογος, τουτο παιδευων ημας
δια των ειρημενων, οτι μια ουσα τηι φυσει και συνεχης προς εαυτην η θεια ζωη ουτε
απο αρχης τινος αρχεται ουτε περατι τινι περιγραφεται, και οτι τας επιθεωρουμενας
τηι ζωηι ταυτηι εννοιας εξεστι δι' ονοματων τινων φανερας 2.1.508 καταστησαι. το τε
γαρ μη εξ αιτιας ειναι τινος δια της του αναρχου τε και αγεννητου φωνης
εξαγγελλομεν, και το μηδενι περιγραφεσθαι τελει μηδε εις φθοραν διαλυεσθαι,
τουτο η του αφθαρτου τε και ατελευτητου διασημαινει λεξις· και τουτωι διοριζεται
το δειν επι της θειας ζωης το μεν την αρχην μη εχειν αγεννητως ειναι λεγειν, το δε
ατελευτητως ειναι αφθαρτον κατονομαζειν, επειδη παν το του ειναι παυσαμενον εν
αφανισμωι γινεται παντως, αφανισμον δε του οντος ακουσαντες την του συνεστωτος
φθοραν ενοησαμεν. τον ουν μηδεποτε του ειναι παυομενον αλλοτριον τε της κατα
φθοραν διαλυσεως οντα αφθαρτον ονομαζεσθαι λεγει. 2.1.509 Τι ουν προς ταυτα ο
Ευνομιος; 20ει κατα το ατε λευτητον20, φησι, 20της ζωης μονον εστιν αφθαρτος και
κατα το αναρχον μονον αγεννητος, καθ' ο μη εστιν αφθαρτος, φθαρτος εσται, και
καθ' ο μη εστιν αγεννητος, γεννητος εσται20. τις ταυτα σοι δεδωκεν, ω Ευνομιε, ως
μη πασηι συνθεωρεισθαι τηι ζωηι του θεου την αφθαρσιαν; τις διελων εις δυο την
θειαν ζωην ιδιαζουσαις φωναις επονομαζει των ημιτομων εκατερον, ωστε ωιπερ αν
 
 

146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τμηματι τουτο προσηι το ονομα, 2.1.510 μη προσειναι λεγειν αυτωι και το ετερον; της
σης αυτη διαλεκτικης η δριμυτης, το την αναρχως ουσαν ζωην φθαρτην ειπειν ειναι
και τηι αφθαρτωι μη συνθεωρεισθαι το αναρχον· ομοιον ωσπερ αν ει τις λογικον τε
και νου και επιστημης δεκτικον τον ανθρωπον ειναι λεγοι, εκατερον εφαρμοζων
τουτων των ονοματων τωι υποκειμενωι κατα δια φορον επιβολην τε και εννοιαν,
επειτα παρα τινος τοιουτου καταχλευαζοιτο διεξιοντος τα ομοια, οτι ει δεκτικος νου
και επιστημης ο ανθρωπος, λογικος κατα τουτο ειναι ου δυναται, αλλα καθ' ο
δεκτικος εστιν επιστημης, τουτο μονον εσται, το δε ετερον ου χωρησει η φυσις, και
παλιν ει λογικον οριζοι τον ανθρωπον, ουκετι αυτωι το δεκτικον του 2.1.511 νου
συγχωρησει. καθ' ο γαρ λογικος εστιν, αμετοχος δια νοιας αναδειχθησεται. ει δε
προδηλον εν τουτοις εστι παντι το γελοιον τε και ανοητον, ουδε επ' εκεινου παντως
αμφιβολον. αναγνους γαρ του διδασκαλου την ρησιν σκιαν ευρησεις την παιδιαν του
σοφισματος. ουτε γαρ εν τωι κατα τον ανθρωπον υποδειγματι το δεκτικον της
επιστημης υπο του λογου κωλυεται η υπο του δεκτικου της διανοιας ο λογος, ουτε
το αΐδιον της θειας ζωης η το αφθαρτον ουκ εχει, εαν αναρχον ηι, η ειπερ την
αφθαρσιαν τις αυτηι 2.1.512 μαρτυρησειε, το αναρχως ειναι αφαιρεθησεται. αλλ' ο τηι
τεχνηι της διαλεκτικης αγχινοιας αναζητων την αληθειαν εκ των ιδιων τωι ημετερωι
λογωι παρενθεις α εβουλετο εαυτωι μαχεται και εαυτον ανατρεπει, των ημετερων ου
προσ απτομενος. το γαρ παρ' ημων ουδεν ετερον ην η το την αναρχως ουσαν ζωην
αγεννητον δι' επινοιας ονομαζεσθαι λεγειν, ονομαζεσθαι, ουχι γινεσθαι, και την εις
το αοριστον προιουσαν τηι του αφθαρτου σημαινειν προσηγοριαι, ου ποιειν 2.1.513
αφθαρτον, αλλα σημαινειν ουσαν τοιαυτην. ωστε το μεν αοριστον καθ' εκατερον
ειναι την θειαν ζωην του υποκει μενου ιδιον ειναι, το δε ουτως η ουτως τα
επιθεωρουμενα τωι υποκειμενωι νοηματα λεγεσθαι περι την φωνην εστι μονον την
ενδεικτικην του σημαινομενου νοηματος. εν νοημα περι την θειαν ζωην το μη εξ
αιτιας αυτην ειναι· τουτο η του αγεννητου λεξις ενδεικνυται. ετερον νοημα περι την
θειαν ζωην το αοριστον αυτην ειναι και ατελευ τητον· τουτο η του αφθαρτου
προσηγορια παριστησιν· ωστε το μεν υποκειμενον ειναι, οπερ εστιν, υπερ παν ονομα
τε και νοημα, το δε μητε εξ αιτιας αυτο ειναι μητε εις το ανυπαρκτον ποτε
περιΐστασθαι, ταυτα δια της των ονοματων τουτων επινοιας σημαινεσθαι. 2.1.514 Τι
τοινυν εκ των ημετερων αυτον προς την ανοητον ταυτην παιδιαν παρεκινησεν,
ωστε παλιν επαναλαβοντα το ισον ειπειν εν τουτοις τοις ρημασι· 20εσται αρα κατα
μεν το αναρχον αγεννητος ομου και φθαρτος, κατα δε το ατελευτητον αφθαρτος
ομου και γεννη τος20. τουτο δε καν μη παρ' ημων διευκρινηθηι τωι λογωι, παντι
προδηλον εστι τωι και οπωσουν διανοιας μετεχοντι οπως εστι καταγελαστον και
ανοητον, μαλλον δε ασεβες 2.1.515 και κατακριτον. ωι γαρ λογωι κατασκευαζει την
του φθαρτου προς το αναρχον συζυγιαν, τωι αυτωι τροπωι παντος ευσεβους τε και
θεοπρεπους καταπαιζει ονοματος. ου γαρ μονον τα δυο ταυτα περι την θειαν
θεωρειται ζωην, το αναρχως τε ειναι και φθοραν μη προσδεχεσθαι, αλλα και αυλος
τε και αοργητος λεγεται ατρεπτος τε και ασωματος αορατος τε και ασχηματιστος
αληθης τε και δικαιος, και αλλα μυρια περι την θειαν ζωην εστι νοηματα, ων
εκαστον εφ' εαυτου κατα τινα ιδιαζουσαν εννοιαν ταις σημαντικαις 2.1.516 φωναις
εξαγγελλεται. παντι τοινυν ονοματι, τωι σημαντικωι λεγω της θεοπρεπους
υποληψεως, εξεστι συμπλεξαι την επινοηθεισαν παρα του Ευνομιου κατα το
αλλοκοτον συζυ γιαν. οιον το αυλον τε και το αοργητον αμφοτερα λεγεται περι την
θειαν ζωην, αλλ' ου κατα της αυτης διανοιας εκατερον· το μεν γαρ καθαρευειν
υλικης επιμιξιας το θειον δια της του αΰλου φωνης ενοησαμεν, εν δε τωι αοργητωι η
2.1.517 αλλοτριωσις του κατα την οργην παθους σημαινεται. επι δραμειται τοινυν
και τουτοις κατα το εικος ο Ευνομιος και το ισον εν τοις ειρημενοις ορχησεται. λεξει
 
 

147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ κατα τον αυτον ειρμον την ατοπιαν συμπλεκων· ει καθο κεχωρισται της υλικης
επιμιξιας, αυλος λεγεται, κατα τουτο ουκ εσται αοργητος, και ει δια το μη προσιεσθαι
την οργην εστιν αοργητος, ουκ εστι δυνατον επ' αυτου ομολογεισθαι το αυλον, αλλα
κατα πασαν αναγκην εν μεν τωι καθαρευειν υλης αυλος ομου και οργιλος
αναδειχθησεται, εν δε τωι την οργην μη προσιεσθαι αοργητος τε και υλικος κατα
ταυτον ευρεθησεται. ουτως και επι των αλλων ποιησει 2.1.518 παντων. και ει δοκει,
προθωμεν ετεραν συζυγιαν ονοματων τοιαυτην, το ατρεπτον λεγω και το ασωματον.
των γαρ δυο τουτων ονοματων εκατερου κατα την ιδιαζουσαν εμφασιν επι της θειας
λεγομενων ζωης, ομοιως και επ' αυτων η του Ευνομιου σοφια κατασκευασει την
ατοπιαν. ει γαρ το αει ωσαυτως εχον τηι φωνηι του ατρεπτου σημαινεται και το
νοερον της ουσιας η του ασωματου προσηγορια παρι στησιν, ερει παντως τα αυτα και
επι τουτων ο Ευνομιος, οτι ασυμβατα εστι και αλλοτρια και ακοινωνητως εχει προς
αλληλα τα τοις ονομασιν ενθεωρουμενα τουτοις νοηματα. 2.1.519 εν μεν γαρ τωι
παντοτε ωσαυτως εχειν το θειον μονον ατρεπτον εσται και ουκ ασωματον, εν δε τωι
νοερωι τε και αειδει της ουσιας το μεν ασωματον εχει, του δε ατρεπτου κεχωρισται·
ωστε συμβαινειν οταν μεν το αναλλοιωτον επι της θειας θεωρηται ζωης, μετα του
ατρεπτου και σωμα αυτην ειναι κατασκευαζεσθαι, οταν δε το νοερον εξεταζηται,
ομου τε ασωματον αυτην ειναι και τρεπτην διοριζεσθαι. 2.1.520 ταυτα του Ευνομιου
τα σοφα κατα της αληθειας ευρηματα. τι γαρ δει πασιν επεξιοντα παρατεινειν εν
αδολεσχιαι τον λογον; εστι γαρ ομοιως επι παντων την αλογιαν ταυτην
κατασκευαζομενην θεασασθαι. και γαρ και το αληθινον και το δικαιον ομοιως
αλληλοις κατα την προλαβουσαν πλοκην μαχεσθησεται· αλλο γαρ της αληθειας και
ετερον 2.1.521 του δικαιου το σημαινομενον. ωστε ειπειν αν εκ του ακο λουθου και
περι τουτων Ευνομιον τωι μεν δικαιωι το αληθες μη παρειναι, τηι δε αληθειαι λειπειν
το δικαιον, και συμ βαινειν οταν το της αδικιας αλλοτριον επι θεου τις λογι ζηται,
δικαιον τε και ψευδες ειναι το θειον κατα ταυτον αποφαινεσθαι, εαν δε την προς το
ψευδος αυτου αλλο τριωσιν λογιζωμεθα, αληθες αμα και αδικον κατασκευαζειν
2.1.522 το θειον. ουτως το αορατον, ουτως το ασχηματιστον. εξεσται γαρ δια των *
κατα την ομοιοτροπον τοις προ εκτεθεισι σοφιαν μητε εν τωι ασχηματιστωι το
αορατον ειναι λεγειν μητε εν τωι αορατωι το ασχηματιστον, αλλα τωι μεν αορατωι
συμπλεξει το σχημα, ορατον δε δια της αναστρο φης κατασκευασει το ασχηματιστον,
τα αυτα επι τουτων ειπων, α περι του αφθαρτου τε και αναρχου ετεχνολογησεν, οτι
οταν το ασυνθετον της θειας ζωης λογιζωμεθα, ασχη ματιστον μεν αυτην
ομολογουμεν, ου μην και αορατον, και οταν το μη δυνασθαι σωματικοις οφθαλμοις
τον θεον ιδειν εννοησωμεν, το αορατον αυτωι συγχωρησαντες το εξω σχη 2.1.523
ματος ειναι ου συνθησομεθα. ει δε ταυτα καταγελαστα πασιν ομοιως δοκει και
ανοητα, πολυ μαλλον εκεινων την ατοπιαν ο νουν εχων καταψηφισεται, οθεν
ορμηθεις ο λογος επι ταυτα δι' ακολουθου την ατοπιαν προηγαγεν. Ἀλλ'
επιλαμβανεται της του διδασκαλου φωνης, ως ου δεοντως εν τωι ατελευτητωι
θεωρουσης το αφθαρτον και εν τωι αφθαρτωι νοουσης το ατελευτητον. ουκουν τι
παρα πλησιον τηι αγχινοιαι του Ευνομιου και ημεις γελοιασωμεν. εξετασωμεν γαρ
την τοιαυτην αυτου γνωμην περι των ονο 2.1.524 ματων τουτων, ητις εστιν. αλλο τι
φησει τωι σημαινομενωι το ατελευτητον ειναι παρα το αφθαρτον η εν τα δυο
συνθησεται. αλλ' ει μεν εν αμφοτερα λεγοι, τωι ημετερωι συναγορευσει λογωι· ει δε
αλλο φησει του αφθαρτου ειναι και ετερον του ατελευτητου το σημαινομενον,
αναγκη πασα επι των αλλοτριως εχοντων προς αλληλα μη το αυτο ειναι κατα την
δυναμιν 2.1.525 τωι ετερωι το ετερον. ουκουν ει αλλη του αφθαρτου η εν νοια και του
ατελευτητου παλιν ετερα, και εστι τουτων εκατερον οπερ ουκ εστι το ετερον, ουτε το
αφθαρτον ατε λευτητον ειναι δωσει ουτε το ατελευτητον αφθαρτον, αλλα φθαρτον
 
 

148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεν εσται το ατελευτητον, τελευτητον δε το αφθαρτον. αλλα παραιτουμαι τους
εντυγχανοντας μη καθ' 2.1.526 ημων τρεψαι την επι τωι γελοιωι καταγνωσιν. ταυτα
γαρ ημεις προς τον γελοιαστην υπ' αναγκης επαιξαμεν, ινα δια της ομοιας παιδιας
την μειρακιωδη του σοφισματος αυτου πλοκην διαλυσωμεν. αλλ' ει μη βαρυ τε και
οχληρον τοις εντυγχανουσι φαινοιτο, ουκ ακαιρον αν ειη παλιν επι λεξεως εκθεσθαι
του Ευνομιου τα ρηματα. 20ει κατα το ατε λευτητον20, φησι, 20της ζωης μονον εστιν
αφθαρτος και κατα το αναρχον μονον αγεννητος, καθ' ο μη εστιν αφθαρτος,
φθαρτος εσται, και καθ' ο μη εστιν αγεννητος, γεννητος εσται20. και επανα λαβων
το αυτο παλιν φησιν 20εσται αρα κατα μεν το αναρχον αγεννητος ομου και φθαρτος,
κατα δε το ατελευτητον αφθαρτος ομου και γεν 2.1.527 νητος20. τας γαρ ακαιρους εν
τωι μεσωι των περιττων παρενθηκας ως ουδεν πλεον εις την του λογου κατασκευην
συντελουσας παριημι. αλλα την μεν διανοιαν των ημετερων λογων, αφ' ων αυτος
ουτος παρεθετο, παντι ραιδιον οιμαι κατανοησαι ως ουδεμιαν εχει κοινωνιαν προς
την κατα σκευασθεισαν αυτωι καθ' ημων κατηγοριαν. αφθαρτον γαρ και αγεννητον
τον θεον των ολων λεγομεν, φησιν ο διδα σκαλος, κατα διαφορους επιβολας τοις
ονομασι τουτοις 2.1.528 χρωμενοι. τωι γαρ υπερεκπιπτειν αυτον, φησι, της των
αιωνων περιγραφης κατα παν διαστημα της χρονικης πα ρατασεως, ειτε το εξ αρχης
ειτε το εφεξης λογιζοιμεθα, το καθ' εκατεραν εννοιαν της αιδιου ζωης αοριστον τε
και απεριγραπτον το μεν τωι της αφθαρσιας ονοματι, το δε τωι της αγεννησιας
διασημαινομεν. ουτοσι δε φησι λεγειν ημας οτι το αναρχον ουσια εστι και το
ατελευτητον ουσια παλιν εστιν, ως δυο τμηματα ουσιων κατα το εναντιον λεγομενα
παρ' ημων συμβαλλεσθαι· και ουτω κατασκευαζει το ατοπον, τα εαυτου τιθεις και
τοις εαυτου συμπλεκομενος, και τας παρ' εαυτου συντεθεισας διανοιας εξωθων εις
το ατοπον 2.1.529 κατ' ουδεν των ημετερων προσαπτεται. το γαρ κατα το
ατελευτητον της ζωης μονον τον θεον αφθαρτον ειναι του του εστι και ουχ
ημετερον. ωσαυτως και το αφθαρτον αναρχον μη ειναι της αυτης εστιν αγχινοιας
[το] ευρημα της το μη προσον εις τον της ουσιας λογον κατατασσουσης. ημεις γαρ
ουδεν των μη προσοντων ουσιαν ειναι διοριζο 2.1.530 μεθα. ου προσεστι δε τωι θεωι
ουτε το εις φθοραν την ζωην καταληξαι ουτε το απο γεννησεως του ειναι αρξασθαι·
οπερ δια των δυο τουτων ονοματων, της τε αφθαρσιας και της αγεννησιας,
παρισταται. ο δε τον ιδιον ληρον τοις ημετεροις δογμασιν επιθρυλησας εαυτον
στηλιτευων δια της 2.1.531 κατηγοριας της καθ' ημων ου συνιησιν. ο γαρ ουσιαν την
20αγεννησιαν20 ειναι διοριζομενος εις αυτην κατα το ακο λουθον την ατοπιαν
εκβησεται ην τοις ημετεροις δογμασιν επιφερει. αλλο γαρ της αρχης και αλλο του
τελους κατα την διαστηματικην παρατασιν νοουμενων, ει μεν την ενος τουτων
στερησιν ουσιαν τις ειναι δοιη, εξ ημισειας αυτου την ζωην υποστησει μονωι τωι
αναρχωι υφεστωσαν, προς δε το ατελευτητον ουκετι δια της φυσεως επεκτεινουσαν,
ειπερ 2.1.532 φυσις η αγεννησια νομιζοιτο· ει δε αμφοτερα τις ουσιαν ειναι βιαζοιτο,
αναγκη πασα κατα τον αποδοθεντα του Ευνομιου λογον εκατερον των ονοματων
κατα την εγκει μενην εμφασιν και εν τωι της ουσιας λογωι το ειναι εχειν τοσουτον
υπαρχον μονον, οσον η σημασια της προσηγοριας ενδεικνυται· και ουτως ισχυρος ο
του Ευνομιου λογος γενη σεται ουτε του αναρχου το ατελευτητον εχοντος ουτε του
ατελευτητου το αναρχον, επειδη κατα τον λογον αυτου και ουσια των ειρημενων
εστιν εκατερον και αμικτως τα δυο ταις εννοιαις εχει προς αλληλα, και ουτε η αρχη
προς το τελος τον αυτον εχει λογον ουτε τα αναιρετικα τουτων ονο ματα προς
αλληλα ταις σημασιαις συμφερεται. 2.1.533 Ὡς δ' αν και αυτος επιγνοιη τον ιδιον
ληρον, εκ των παρ' εκεινου ρηθεντων εσται ο ελεγχος. λεγει γαρ τοις ημετεροις
μαχομενος οτι ο θεος και κατα το ατελευτητον εστιν αγεννητος και κατα το
αγεννητον ατελευτητος, ως μιας εν εκατεροις των ονοματων εμφασεως ουσης. ει
 
 

149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοινυν και κατα το ατελευτητον εστιν αγεννητος και ταυτον εστι κατα το
σημαινομενον το ατελευτητον τε και αγεννητον, ατελευτητον δε και τον υιον ειναι
συντιθεται, αγεννητον εκ της ακολουθιας ταυτης και τον υιον κατ' αναγκην συν
θησεται, ειπερ ταυτον εστι, καθως ειρηκε, τωι αναρχωι το 2.1.534 ατελευτητον. ως
γαρ εν τωι αγεννητωι βλεπει το ατελευ τητον, ουτως ομολογει νενοηκεναι και εν τωι
ατελευτητωι το αναρχον. ου γαρ αν εν τωι ισωι την των ονοματων ανα στροφην
εποιησατο. αλλα 20φυσει και ου παραθεσει των αιωνων20, φησιν, 20ο θεος εστιν
αγεννητος20. τις δε ο περι τουτου μαχομενος, το μη φυσει τον θεον παν 2.1.535 ειναι
ο τι και λεγεται; και γαρ και δικαιον και δυνατον και πατερα και αφθαρτον ουτε τηι
προς τους αιωνας παρα θεσει λεγομεν τον θεον ειναι ουτε τηι προς ετερον τι των
οντων αναφοραι, αλλα περι αυτο το υποκειμενον, ο τι ποτε κατα την φυσιν εστιν,
πασαν ευσεβη θεωρουμεν υποληψιν. ως ει γε καθ' υποθεσιν μητε αιων μητε τι αλλο
των κατα την κτισιν νοουμενων δεδημιουργητο, ουδεν ηττον ην αν ο θεος οπερ νυν
ειναι πεπιστευται, ουδεν των αιωνων εις το 2.1.536 γενεσθαι ο εστι προσδεομενος.
αλλ' 20ουκ επεισακτον20, φησιν, 20ουδε συνθετον ουδε διαφορον εχει ζωην· αυτος
γαρ εστιν η αΐδιος ζωη κατ' αυτην την ζωην αθανατος, κατ' αυτην την αθανασιαν α
φθαρτος20. ταυτα και περι του μονογενους μεμαθηκαμεν, και ο αντιλεγων ουκ εστι,
ει μη τις αρα ταις Ἰωαννου φωναις εκ του προφανους διαμαχοιτο. ουτε γαρ
επεισηχθη τωι υιωι η ζωη (Ἐγω γαρ ειμι, φησιν, η ζωη) ουτε συνθετος αυτου η ζωη
ουτε διαφορος, αλλα κατ' αυτην εστι την ζωην αθανατος (<εν> τινι γαρ αν τις αλλωι
το αθανατον πλην εν ζωηι θεωρησειε;) και κατ' αυτην την αθανασιαν αφθαρτος. το
γαρ θανατου κρειττον και φθορας παντως εστιν ανεπιδεκτον. 2.1.537 Μεχρι τουτου
και ο ημετερος επεται λογος. τον δε συγγεγραμμενον τοις ειρημενοις γριφον
ερμηνευοντων οι τηι Προυνικου σοφιαι εγγυμνασθεντες· εξ εκεινης γαρ δοκει μοι της
παρασκευης τα ειρημενα προενηνοχεναι. τι γαρ φησιν; 20αφθαρτος ων αναρχως
αγεννητος εστιν ατε λευτητως ουτε καθ' ετερον ουτε δι' ετερον ουτε προς ετερον
λεγομενος20. ο γαρ κεκαθαρμενος την ακοην και διορατικος την διανοιαν οιδε και
προ των εμων λογων οτι πλην του παταγου των ονοματων, α τηι αλλοκοτωι αυτων
συμπλοκηι κατεκροτησεν, ουδεν ιχνος επι 2.1.538 στημονικης διανοιας εν τοις
ειρημενοις ευρισκεται. ει δε αρα τις και σκια νοηματος τωι ψοφωι των ρηματων ενευ
ρεθειη, ασεβες το ευρεθεν εσται παντως η καταγελαστον. τι γαρ νοων τουτο λεγεις,
ειπε μοι, οτι αναρχος εστιν ατελευτητως και ατελευτητος αναρχως; αρα ταυτον οιει
την αρχην ειναι τωι τελει και καθ' ενος κεισθαι νοηματος τας δυο φωνας, ως Πετρου
και Σιμωνος αι προσηγοριαι εν τι το υποκειμενον δι' εαυτων δηλουσι, και τουτου
χαριν ωσπερ την αρχην τωι τελει ταυτον ειναι νομιζεις, ουτως συναψας προς μιαν
σημασιαν τας δυο φωνας τας εκατερου τουτων αναιρετικας, του τελους λεγω και της
αρχης, εκ του αντιστροφου νοησας τωι αναρχωι ταυτον ειναι το ατε λευτητον μιαν
τας δυο φωνας συγχεας εν αλληλαις εποιησας, και τουτο σοι βουλεται των
ονοματων η μιξις εν τωι λεγειν αγεννητον ειναι ατελευτητως και ατελευτητον
αγεννητως; 2.1.539 και πως ουκ ειδες το ασεβες εν τοις λεγομενοις αμα και
καταγελαστον; ει γαρ εκ του ισου γινεται δια της καινης ταυτης μιξεως η των
ονοματων αναστροφη, ως το αγεν νητον ατελευτητως ειναι αγεννητον και το
ατελευτητον αγεννητως ειναι ατελευτητον, αναγκη πασα παν ατελευτητον μη
αλλως ειναι ει μη αγεννητως ειη· και ουτως ευρισκεται σοι, ω φιλτατε, η
πολυθρυλητος 20αγεννησια20 η μονη κατα σε του πατρος την ουσιαν
χαρακτηριζουσα κοινοποιουμενη προς παν το αθανατον και παντα ποιουσα τωι πατρι
ομο ουσια, δια το πασιν ομοιως εμφαινεσθαι, οις δια της αθα νασιας προεισιν η ζωη
προς το απειρον, αρχαγγελοις αγγε λοις ανθρωπιναις ψυχαις, ταχα δε και αυτηι τηι
αποστατικηι 2.1.540 δυναμει, τωι διαβολωι και τοις δαιμοσιν. ει γαρ το ατελευ τητον τε
 
 

150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και αφθαρτον αγεννητως κατα τον σον λογον παντως εστι, παντι τωι ατελευτητωι τε
και αφθαρτωι συν θεωρεισθαι παντως χρη το αγεννητον. τουτοις περιπι πτουσιν οι
πριν μαθειν α προσηκει μαθειν, δι' ων διδασκειν 2.1.541 επιχειρουσι την εαυτων
αμαθιαν δημοσιευοντες. ει γαρ ειχε τινα διακριτικην επιστημην, ουκ αν ηγνοησε την
ιδιαζοντως εγκειμενην τωι τε αναρχωι και τωι ατελευτητωι διανοιαν, και οτι το μεν
ατελευτητον κοινον παντων εστιν, οσα διαρκειν πεπιστευται τηι ζωηι προς το
απειρον, το δε αναρχον μονου 2.1.542 εστι του ανευ αιτιας οντος. πως ουν εστι το
παντων κοινον ισοδυναμον εκεινων νομισαι, ο μονου του θεου κατ' εξαι ρετον ειναι
παρα παντων πεπιστευται, ωστε δια τουτου η κοινοποιησαι προς παντα τα της
αθανασιας μετεχοντα το αγεννητον η μηδεν αθανατον συγχωρειν ειναι, ειπερ μονου
εστι του αγεννητου το ατελευτητως ειναι, και το εμπαλιν ει του ατελευτητου μονου
εστι το αγεννητως ειναι. ουτω γαρ αν ειναι νομισθειη τα ατελευτητα παντα
αγεννητα. 2.1.543 Ἀλλ' εασθω και ταυτα και η συνηθης αυτου λοι δορια, ην τοις
ειρημενοις επηντλησε, μετα τουτων σιγασθω, προς δε το ακολουθον ελθωμεν της
αναγνωσεως. ταχα δε μοι δοκει καλως εχειν και τα πλειστα των εφεξης παρα
δραμειν ανεξεταστα. εν πασι γαρ ο αυτος εστιν ου τοις παρ' ημων συμπλεκομενος,
αλλ' εαυτωι διδους ως εκ του ημετερου δηθεν τας προς αντιρρησιν αφορμας· οις το
δι' ακριβειας επεξιεναι ματαιον αν τις ειποι των κρινειν επε σκεμμενων, εκαστου
των μετα διανοιας εντυγχανοντων αυτον τωι συγγραμματι εξ αυτων των λεγομενων
την συκοφαντιαν 2.1.544 καταλαμβανοντος. 20πρεσβυτεραν20 λεγει 20του θεου την
αξιαν της του ημετερου καθηγητου επι νοιας20. ουδε ημεις αντιλεγομεν. η γαρ του
θεου αξια, ηντινα χρη και ταυτην νομιζειν ειναι, ου της καθ' ημων μονον γενεας
προτερευει, αλλα και πασης της κτισεως και αυτων υπερκειται των αιωνων. τι ουν
εκ τουτων τωι λογωι προσγινεται, ει μη Βασιλειου μονον, αλλα και παντων των
οντων ανωτερα ομολογειται του θεου η αξια; ναι, φησιν, 2.1.545 αλλα το ονομα η
αξια εστιν. και τις απεδειξε ταυτον ειναι τηι αξιαι την προσηγοριαν, ινα και ημεις τωι
λεγομενωι συνθωμεθα; 20φυσεως ημας20, φησι, 20διδασκει θε σμος εν τοις
ονομαζομενοις πραγμασιν, ουκ εν τηι των ονομαζοντων εξουσιαι κεισθαι την των
ονοματων αξιαν20. τις ουτος ο της φυσεως νομος και πως ου κατα παντων
κεκυρωμενος; ει γαρ <η> φυσις το τοιουτον ενομοθετησε, κατα παντων αυτην εδει
το κρατος εχειν των κοινωνουντων της φυσεως, ωσπερ και τα αλλα 2.1.546 παντα
οσα εστι της φυσεως ιδια. ει ουν ο νομος της φυ σεως εκ των πραγματων ημιν
αναφυεσθαι τας προσηγοριας εποιει ωσπερ εκ των σπερματων η των ριζων τα
βλαστη ματα, και μη τηι προαιρεσει των δηλουντων τα πραγματα τας σημαντικας
των υποκειμενων επωνυμιας επετρεπε, παντες αν ημεν οι ανθρωποι προς αλληλους
ομογλωσσοι. μη γαρ παρηλλαγμενων των επικειμενων τοις πραγμασιν ονοματων,
ουκ αν προς αλληλους κατα το ειδος διεφωνουμεν του λογου. 20οσιον20 φησιν
20ειναι και τωι της προνοιας νομωι προσφυεστατον ανωθεν επικεισθαι τοις 2.1.547
πραγμασι τας φωνας20. πως ουν ηγνοησαν οι προφηται το οσιον και τον της
προνοιας νομον ουκ επαιδευθησαν, οι μηδαμου κατα τον σον λογον την αγεννησιαν
θεοποιη σαντες; πως δε και αυτος ο θεος αγνοει το τοιουτον ειδος της οσιοτητος, ος
γε ουκ ανωθεν επιτιθησι τοις παρ' αυτου πλασθεισι ζυοις τας προσηγοριας, αλλα τωι
Ἀδαμ την εξουσιαν της ονοματοποιΐας χαριζεται; ει γαρ προσφυες τωι της προνοιας
νομωι, καθως φησιν ο Ευνομιος, και οσιον εστι το ανωθεν επικεισθαι τοις πραγμασι
τας φωνας, ανο σιον παντως και αναρμοστον παρα των κατω τοις ουσιν
εφαρμοσθηναι τας κλησεις. 2.1.548 Ἀλλ' 20ο παντων κηδεμων20, φησι, 20δημιουρ
γιας νομωι ταις ημετεραις εγκατασπειραι ψυ χαις εδικαιωσε20. και ει ταυτα ταις των
ανθρωπων ψυχαις κατεσπαρη, πως απο Ἀδαμ μεχρι της σης παρα βασεως ο της
ματαιοτητος ταυτης καρπος ουκ εβλαστησε ταις ψυχαις, ως φηις, των ανθρωπων
 
 

151

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγκειμενος, ωστε ονομα της του πατρος ουσιας την 20αγεννησιαν20 κλη θηναι; ειπε
γαρ αν τουτο και ο Ἀδαμ και οι καθεξης απ' εκεινου παντες, ειπερ παρα του θεου τηι
φυσει το τοι 2.1.549 ουτον κατεσπαρτο. ωσπερ γαρ τα νυν εκ της γης φυομενα εκ της
σπερματικης διαδοχης απο της πρωτης κτισεως εις αει διαμενει και ουδεν εν τωι
παροντι σπερμα καινοτομειται παρα της φυσεως, ουτως και ο λογος ουτος, ειπερ ην,
καθως συ φηις, θεοθεν κατεσπαρμενος τηι φυσει, τηι πρωτηι αν των πρωτοπλαστων
φωνηι συνεβλαστησε και τηι διαδοχηι των επιγινομενων συνδιεξηρχετο. αλλ' επειδη
τουτο παρα την πρωτην ουκ ην (ουδεις γαρ των πρωτων μεχρι του νυν ανθρωπων
προ σου το τοιουτον εφθεγξατο), δηλον οτι νοθον τι και παρευρημενον εκ της
ζιζανιωδους ανεφυη σπορας, ουκ εκ των καλων εκεινων σπερματων α τωι αγρωι
2.1.550 της φυσεως, ευαγγελικως ειπειν, ο θεος κατεβαλετο. οσα γαρ εν τηι κοινηι
φυσει παντως εστιν, ου νυν του ειναι την αρχην εχει, αλλ' εκ της πρωτης συστασεως
συνανεφανη τηι φυσει, ως η τε των αισθητηριων ενεργεια και το προς τι των
ανθρωπινων επιθυμητικως η αλλοτριως εχειν και ει τι αλλο τοιουτον κοινον
ομολογειται της φυσεως, ων ουδεν εν τοις επιγινομενοις ο βιος εκαινοτομησεν, αλλ'
εν τοις αυτοις ιδιωμασι απο των πρωτων μεχρι των εσχατων συνδιατηρειται δια
παντος το ανθρωπινον, ουδεν της φυ σεως ουτε των εξ αρχης προσοντων
αποβαλλουσης ουτε 2.1.551 των μη προσοντων προσλαμβανουσης. ωσπερ δε το μεν
οραν κοινον ομολογειται της φυσεως, το δε τεχνικως οραν εξ επιτηδευσεως τοις
εσπουδακοσι περι τας επιστημας προσγινεται (ου γαρ παντων εστιν η δια της
διοπτρας επι στημονικη κατανοησις η των γεωμετρικων γραμμων η απο δεικτικη
θεωρια η ει τι τοιουτον ετερον, εφ' ων ου το βλεπειν, αλλα το προς τι κεχρησθαι τωι
βλεπειν παρα της τεχνης εφευρηται), ουτω και το λογικον μεν ειναι κοινον αν τις
ειποι της ανθρωπινης ουσιας και ιδιον ανωθεν συγκατουσιωμενον τηι φυσει, το δε
τοις ουσι σημαντικας τινας εφευρισκειν προσηγοριας των ανθρωπων ειναι των την
λογικην δυναμιν θεοθεν εν εαυτοις κεκτημενων, των αει κατα το αρεσκον αυτοις
προς την των δηλουμενων σαφηνειαν λεξεις τινας των πραγματων εμφαντικας
εφευ 2.1.552 ρισκοντων. αλλ' 20εαν ταυτα κρατηι, δυοιν20 φησι κατασκευαζεσθαι
θατερον, η των επινοουντων την επινοιαν πρεσβυτεραν η τας τωι θεωι κατα φυσιν
προσηκουσας προσηγοριας και παντων προυπαρχουσας της των ανθρωπων
γενεσεως υστερας20. αρα και προς τα τοιαυτα διαμαχεσθαι χρη και προς την ουτως
εκδηλον ανοιαν δια του λογου συμ πλεκεσθαι; και τις ουτως ευτελης, ως δια των
τοιουτων βλαβηναι και νομισαι, ει της λογικης δυναμεως ειναι πι στευθειη τα
ρηματα, η πρεσβυτερας των λαλουντων ομο λογειν ειναι τας των ρηματων φωνας η
πλημμελειν εις το θειον οιεσθαι, των ανθρωπων, καθως χωρουσι μετα το 2.1.553
γενεσθαι ανθρωποι, το θειον ονομαζοντων; το γαρ μη δεισθαι την υπερεχουσαν
φυσιν ρηματων δια φωνης και γλωττης εκτυπουμενων ηδη τε ειρηται και περιττον
αν ειη δια των αυτων οχλον εντιθεναι τωι λογωι. το γαρ απροσ δεες τηι φυσει και
τελειον και απεριττον ουτε τι των δεον των ουκ εχει ουτε των μη δεοντων τι εχει.
επει ουν το μη δειν αυτωι της ονοματικης κλησεως εκ των φθασαντων αποδεδεικται
λογων και εκ της κοινης των νουν εχοντων συγκαταθεσεως ομολογειται, ουδεις αν
αντειποι της εσχατης ασεβειας ειναι το προσμαρτυρειν τωι θεωι τα μη δεοντα. 2.1.554
Ἀλλ' ουδεν οιμαι χρηναι τουτοις και τοις τοιουτοις ενδιατριβειν ουδε τα καθεξης
ειρημενα δι' ακριβειας ελεγ χειν· ικανως γαρ τοις επιστατικωτεροις αυτος ο τωι αντι
δικωι πονηθεις λογος συνηγορος των της ευσεβειας δογμα των αναφανησεται. φησι
γαρ 20την ουσιαν αυτην 2.1.555 αφθαρσιαν ειναι και αθανασιαν ωσαυτως20. εγω δε
ειτε προσεστι ταυτα τηι θειαι φυσει ειτε αυτα ταυτα κατα το σημαινομενον η ουσια
εστιν, ουδεν οιμαι χρηναι προς αυτον διαμαχεσθαι· ο τι γαρ αν νικησηι των ειρη
μενων, τον ημετερον παντως συστησει λογον. ει μεν γαρ προσειη τηι ουσιαι το μη
 
 

152

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φθειρεσθαι, προσεστιν αυτηι παν τως και το μη δια γεννησεως ειναι, και ουτως ο της
αγεν νησιας λογος εξω της κατα την ουσιαν σημασιας απ 2.1.556 ωσθησεται. ει δε οτι
ου φθειρεται ο θεος, αφθαρσιαν τις λεγοι την ουσιαν ειναι, και οτι θανατου
κρειττων εστι, δια τουτο αυτην την φυσιν αθανασιαν ειναι οριζοιτο, αφθαρτος δε ο
υιος και αθανατος, αφθαρσια αν ειη και αθανασια και του μονογενους η ουσια. ει
ουν αφθαρσια μεν ο πατηρ, αφθαρσια δε ο υιος, ουσια δε τουτων εκατερον, ουδεμια
δε κατα την της αφθαρσιας εννοιαν επινοειται διαφορα, κατ' ουδεν παντως η ουσια
της ουσιας διενεχθησεται, ειπερ επισης επ' αμφοτερων η φυσις της φθορας ηλλο
2.1.557 τριωται. καν τα αυτα παλιν επαναλαμβανων ταις αφυ κτοις ημας, ως οιεται,
των διλημματων αναγκαις καταδηι, λεγων ει μεν διοριζοιτο παρ' ημων το προσον
του οντος, συνθετον το θειον κατασκευαζεσθαι, ει δε η απλοτης ομο λογοιτο, αυτης
της ουσιας σημαντικην την αφθαρσιαν και την αγεννησιαν παντως αναφανησεσθαι,
παλιν αυτον συμ 2.1.558 μαχον των ημετερων αποδειξομεν λογων. ει γαρ παντη
συνθετον ποιει την θειαν ουσιαν τωι προσειναι τι λεγειν αυτηι, ουδε την πατροτητα
παντως εκτος της ουσιας απο ποιησεται, αλλα φυσει πατερα ομολογησει ως
αφθαρτον τε και αθανατον, και ουτως και μη βουλομενος εις την της φυσεως
οικειοτητα τον υιον καταδεξεται. ου γαρ εσται δυνατον εκεινου φυσει πατρος οντος
της φυσικης προς 2.1.559 αυτον σχεσεως τον υιον αφοριζεσθαι. ει δε εξω της φυ
σεως προσειναι λεγοι τωι θεωι την πατροτητα, και ημιν δωσει παντως κατ' εξουσιαν
προσειναι τι λεγειν τωι πατρι, ως ουδεν της απλοτητος αθετουμενης, ει εξω της
ουσιας το κατα την αγεννησιαν σημαινοιτο. ει δε αυτης φησι της ουσιας σημαντικον
το αφθαρτον και το αγεννητον και ισοδυναμειν αλληλοις εκατερα των ονοματων
διισχυριζοιτο, ως μηδεμιαν επ' αυτων ειναι διαφοραν τωι ταυτον εκατεροις
εγκεισθαι το σημαινομενον, και μιαν λεγοι του αφθαρτου και του αγεννητου την
εννοιαν, ο το εν τουτων ων και το 2.1.560 ετερον παντως εστιν. αλλα μην αφθαρτος
ο υιος ειναι και παρα τουτων ουκ αμφιβαλλεται· αγεννητος αρα κατα τον Ευνομιου
λογον και ουτος εστιν, ειπερ ταυτον σημαινει τηι αγεννησιαι το αφθαρτον. ωστε
δυοιν θατερον, η αλλο τι παρα την αφθαρσιαν το αγεννητον σημαινειν συνθησεται η
επιμενων τοις δεδογμενοις πολλαχως περι τον μονογενη θεον βλασφημησει, ητοι
φθαρτον αυτον ποιων ινα μη αγεν νητον λεγηι, η αγεννητον ειναι κατασκευαζων ινα
μη φθαρ τον αποδειξηι. 2.1.561 Ἀλλ' ουκ οιδ' ο τι προσηκει πραττειν, ειτε δι' ακολου
θιας επεξιεναι πασι τοις προκειμενοις ειτε και τουτοις περιορισαι την προς τα ματαια
μαχην. καθαπερ γαρ επι των τα δηλητηρια πωλουντων η εν ολιγωι πειρα παντος του
φαρμακου την προς τον ολεθρον δυναμιν τοις ωνου μενοις κατεγγυαται, και ουδεις
αμφιβαλλει την εκ του μερους διαφθοραν δια τινος πειρας καταμαθων μη ολον ειναι
το πωλουμενον ολεθρου φαρμακον, ουτως οιμαι δειν και την δηλητηριωδη ταυτην
φαρμακειαν του λογου δια των εξητασμενων επιδειχθεισαν μηκετι αμφιβολον ειναι
τοις γε νουν εχουσι το δια παντος ειναι τοιαυτην οια δια των φθασαντων
εληλεγκται, και τουτου χαριν το μη προαγειν εις μηκος του τοις ματαιοις
εμφιλοχωρειν αιρετωτερον ειναι 2.1.562 λογιζομαι. αλλ' επειδη πολλαχοθεν το
πιθανον εαυτοις οι προσταται της απατης ευρισκουσι και δεος μη το παρο φθηναι τι
των πεπονημενων αυτοις ευπροσωπος καθ' ημων γενηται διαβολης αφορμη, ως το
ισχυροτερον ελλελοιποτων, τουτου χαριν παρηιτησαμην τους καθομιλουντας ημων
τηι σπουδηι μηδεμιαν καταγνοντας αδολεσχιαν επεσθαι προθυ μως τωι λογωι
πανταχου κατ' αναγκην προς τας του ψευ 2.1.563 δους επιχειρησεις εαυτον
αντεξαγοντι. επειδη τοινυν μογις ποτε τον περι της επινοιας ονειρον εν βαθει τωι
υπνωι δια πλασσων επαυσατο, τοις ατονοις εκεινοις και αδιανοητοις των
επιχειρηματων εαυτον καθοπλιζων μεταγει τον λογον επι ετερον ονειρον πολυ της
προλαβουσης φαντασιας ανοη τοτερον. εξεστι δε γνωναι του πονου το ματαιον την
 
 

153

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περι της 20στερησεως20 αυτου τεχνολογιαν κατανοη 2.1.564 σαντας. αλλα το μεν
πασηι τηι φλυαριαι συμπλεκεσθαι αυτου αν ειη του Ευνομιου και των κατ' αυτον των
μηδε μιαν προς τα σπουδαιοτερα των πραγματων αναδεδεγμενων φροντιδα. ημεις
δε δια συντομιας επι κεφαλαιωι τοις ειρη μενοις επιδραμουμεθα, ως αν μητε τι των
υπαιτιων παρα λειφθειη μητε τι των ματαιων εις ανονητον μηκος προαγαγοι τον
λογον. 2.1.565 Μελλων γαρ προσθησειν την περι των στερητικων ονοματων
τεχνολογιαν επηγγελται 20δειξειν των20 ημετε ρων 20δογματων ατοπιαν20, ως
αυτος φησιν, 20ανηκε στον και ευλαβειαν τινα προσποιητον και επι ληπτον20. η μεν
ουν υποσχεσις αυτη· ο δε των εγκλη ματων ελεγχος τις; 20ειποντων20, φησι,
20τινων στερησει γεννησεως ειναι τον θεον αγεννητον, ημεις επ' ελεγχωι τουτων
μηδαμως αρμοζειν τωι θεωι μητε την φωνην ταυτην μητε την εννοιαν ειπο 2.1.566
μεν20. δειξατω τον προστατην του λογου ει τις των αφ' ου γεγονασιν ανθρωποι
μεχρι του νυν ειτε παρα βαρβαροις ειτε παρ' Ἕλλησι το τοιουτον παραφθεγξαμενος
δεικνυται, και ημεις σιωπησομεν. αλλ' ουκ αν ελεγχθειη των εν παντι χρονωι
γεγενημενων ανθρωπων ουδεις το τοιουτον ειπων πλην ει τις μαινοιτο. τις γαρ
ουτως εκ μεθης παραφορος, τις ουτως υπο μανιας η φρενιτιδος εξεστηκως την
διανοιαν, ως τουτον ειπειν τον λογον, οτι τωι αγεννητωι θεωι κατα φυσιν μεν εστιν η
γεννησις, στερηθεις δε του κατα φυσιν εκ γεννητου του προσθεν γεγονε μετα ταυτα
2.1.567 αγεννητος; αλλα ταυτα της ρητορικης τα τεχνασματα, το εν οις ελεγχονται
προσωπων τινων υποβολαις την εκ των ελεγχων αισχυνην διαδιδρασκειν. ουτω και
περι της απο λογιας εκεινης απολελογηται, δικασταις και κατηγοροις ανατιθεις της
επιγραφης την αιτιαν, ου κατηγορους, ου κρισιν, ου δικαστηριον επιδειξαι
δυναμενος. και νυν ως αλλοτριαν μωριαν επανορθουμενος 20εις αναγκην20 φησι
2.1.568 20του ουτως ειπειν εληλυθεναι20. ουτος ο ελεγ χος 20της ανηκεστου20 ημων
20ατοπιας και της προσ ποιητου και επιληπτου ευλαβειας20. αλλ' 20απο ρουντας20
ημας φησιν 20ουκ εχειν ο τι χρησομεθα τοις παρουσι και την αποριαν
επικρυπτομενους εκεινον μεν εκ των ρηματων εις την του κοσμου διαβαλλειν
σοφιαν, αυτους δε την του αγιου 2.1.569 πνευματος οικειουσθαι διδασκαλιαν20.
αλλος ονει ρος ουτος, τοσουτον εαυτωι προσειναι της εξω σοφιας οιεσθαι, ως
φοβερον Βασιλειωι δια τουτο δοκειν. ουτω τινες και βασιλευσιν ομοθρονοι και της
υψηλοτερας αξιας ειναι πολλακις εαυτους εφαντασθησαν, της ηπατημενης των ενυ
πνιων οψεως εκ της καθ' υπαρ επιθυμιας την περι τουτου 2.1.570 δοκησιν
εντιθεισης. ουκ εχοντα φησιν Βασιλειον, ο τι τοις 2.1.570 ειρημενοις χρησεται,
διαβαλλειν αυτον επι τηι του κοσμου σοφιαι. πολλου μεντοι την τοιαυτην αν
διαβολην ετιμησατο, το φοβερος νομισθηναι τηι περιουσιαι των λογων και των
επιτυχοντων τινι, μη τι γε Βασιλειωι και τινι των κατ' 2.1.571 αυτον, ειπερ τις ολως
εστι κατ' αυτον η εγενετο. αλλα τον μεν δια μεσου λογον, ειπερ λογος εστιν η
ανδραποδωδης αυτου λοιδορια και τα αμουσα σκωμματα δι' ων κατα τρεχειν των
ημετερων οιεται, παντα παρησω, βδελυκτον τε και αηδες ποιουμενος τοσουτοις
μολυσμασι τον ημετερον εμφορυνεσθαι λογον, ωσπερ οι τα οχθωδη τε και οδωδοτα
των ελκων μυσαττομενοι και δυσανασχετουντες την θεαν των απο πληθωρικης
τινος βαρυχυμιας δι' ακροχορδονων και ηλων αλλοιωθεντων την επιφανειαν. τον
δε νουν αυτου δι' ολιγων εκθεμενος την πολλην των ειρημενων παραδραμουμαι
δυσω διαν. εσται δε μοι τεως κατ' ελευθεριαν ο λογος διεξα γομενος, ουδεν προς το
επηρεαστικως σπαρασσειν τι των λεγομενων επιστρεφομενος. 2.1.572 Πας λογος ο γε
αληθως λογος σημαντικη τις εστι των κατ' εννοιαν κινηματων φωνη. πασα δε της
υγιους διανοιας ενεργεια τε και κινησις προς την των οντων γνωσιν τε και θεωριαν,
ως αν οιον τε ηι, βλεπει. διχη δε μεμε ρισται των οντων η φυσις εις τε το νοητον και
το αισθητον διαιρουμενη· αλλα των μεν κατ' αισθησιν φαινομενων δια το προχειρον
 
 

154

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της κατανοησεως κοινη προκειται πασιν η γνωσις, ουδεμιαν περι το υποκειμενον
αμφιβολιαν εμποιουσης 2.1.573 της αισθητικης επικρισεως. τας τε γαρ των
χρωματων και των λοιπων ποιοτητων διαφορας, οσα δι' ακοης η οσφρησεως η της
κατα την αφην η την γευσιν αισθησεως επικρινομεν, ομοφωνως παντες οι της αυτης
κοινωνουντες φυσεως γινωσκομεν τε και ονομαζομεν, και οσα των λοιπων την
καταληψιν επιπολαιοτεραν εχειν δοκει των κατα τον βιον αναστρεφομενων
πραγματων, α προς τε τον πολιτικον 2.1.574 και τον ηθικον του βιου σκοπον
καταγινεται. εν δε τηι θεωριαι της νοερας φυσεως δια το υπερκεισθαι αυτην της
αισθητικης καταληψεως στοχαστικως της διανοιας επορε γομενης των
εκφευγοντων την αισθησιν αλλοι αλλως κινου μεθα τε περι το ζητουμενον και κατα
την εγγινομενην εκαστωι περι το υποκειμενον διανοιαν, οπως αν οιον τε ηι, το
νοηθεν εξαγγελλομεν, εγγιζοντες ως ενι μαλιστα τηι δυναμει των νοηθεντων δια της
των ρηματων εμφασεως. 2.1.575 εν δε τουτοις εστι μεν πολλακις και δι' αμφοτερων
κατορ θωθηναι το σπουδαζομενον, της τε διανοιας ουχ αμαρτουσης του ζητουμενου
και της φωνης ευθυβολως το νοηθεν δια της προσφυους ερμηνειας εξαγγελλουσης·
εστι δε τυχον και αμφοτερων η του ετερου γε τουτων αποτυχειν, η της
καταληπτικης διανοιας η της ερμηνευτικης δυναμεως του 2.1.576 προσηκοντος
παρενεχθεισης. δυο τοινυν οντων δι' ων απας ευθυνεται λογος, της τε κατα τον
νουν ασφαλειας και της εν ρημασι προφορας, κρειττον μεν αν ειη το δι' αμφοτερων
ευδοκιμον, ουχ ηττον δε αγαθον της προσηκουσης μη διαμαρτειν υποληψεως, καν ο
λογος ελαττων της διανοιας τυχηι. οταν τοινυν περι των υψηλων και αθεατων η δια
νοια την σπουδην εχηι, ων ουκ εφικνειται η αισθησις (λεγω δε περι της θειας και
αφραστου φυσεως, εν οις τολμηρον μεν και το προχειρως τι τηι διανοιαι λαβειν,
τολμηροτερον δε το ταις επιτυχουσαις επιτρεπειν φωναις την της εγγι νομενης ημιν
υποληψεως ερμηνειαν) τοτε χαιρειν εασαντες τον εν τοις ρημασιν ηχον, ουτως η
ετερως κατα την δυ ναμιν των φθεγγομενων εξαγγελλομενον, μονην εξεταζομεν
την διανοιαν την εμφαινομενην τοις ρημασιν, ειτε υγιως ειτε αλλως εχει, τας
ρηματικας ταυτας η ονοματικας ακρι 2.1.577 βολογιας γραμματιστων τεχναις
παραχωρησαντες. επειδη τοινυν μονα τα γινωσκομενα δια της ονοματικης σημειου
μεθα κλησεως, τα δε υπερ την γνωσιν οντα σημειωτικαις τισι προσηγοριαις
διαλαμβανειν ουχ οιον τε (πως γαρ αν τις το αγνοουμενον σημειωσαιτο;) δια τουτο
ουδεμιας επ' αυτων προσφυους ευρισκομενης προσηγοριας, η το υποκει μενον
ικανως παραστησει, πολλοις και διαφοροις ονομασιν, οπως αν ηι δυνατον,
ανακαλυψαι βιαζομεθα την εγγενομενην 2.1.578 ημιν περι του θειου υπονοιαν. αλλα
μην τα υπο κατα ληψιν ημετεραν ερχομενα τοιαυτα εστιν, ωστε παντως η εν
διαστηματικηι τινι παρατασει θεωρεισθαι τα οντα η τοπι κου χωρηματος παρεχειν
την εννοιαν, εν ωι τα καθ' εκαστον ειναι καταλαμβανεται, η τηι κατα την αρχην και
το τελος περιγραφηι εντος γινεται της ημετερας εποψεως, επισης καθ' εκατερον
περας τωι μη οντι περιγραφομενα (παν γαρ το αρχην τε και τελευτην εχον του ειναι
εκ του μη οντος αρχεται και εις το μη ον καταληγει), η το παντων εσχατον δια της
σωματικης των ποιοτητων συνθηκης καταλαμβα νομεν το φαινομενον, ηι φθορα και
παθος και τροπη και 2.1.579 αλλοιωσις και τα τοιαυτα συνεζευκται. δια τουτο ως αν
μηδεμιαν οικειοτητα προς τα κατω πραγματα η υπερκει μενη φυσις εχειν δοκοιη,
τοις αποχωριστικοις των τοιουτων νοημασι τε και ρημασιν επι της θειας κεχρημεθα
φυσεως, το υπερανω των αιωνων προαιωνιον λεγοντες και το υπερ αρχην αναρχον
και το μη τελειουμενον ατελευτητον ασω ματον τε το χωρις σωματος την υποστασιν
εχον και το μη φθειρομενον αφθαρτον και το τροπης η παθους η αλλοιωσεως
ανεπιδεκτον απαθες και ατρεπτον και αναλ 2.1.580 λοιωτον. τα δε τοιαυτα των
ονοματων τεχνολογουντων μεν ως αν ηι φιλον αυτοις οι βουλομενοι και ονοματα
 
 

155

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλα τοις ονομασι τουτοις εφαρμοζοντων, 20στερητικα η αφαι ρετικα20 η ο τι φιλον
αυτοις ονομαζοντες, ημεις δε του διδασκειν η μανθανειν τα τοιαυτα τοις φιλοτιμοις
παραχω ρησαντες μονον τον νουν εξετασωμεν, ει της ευσεβους τε και θεοπρεπους
υποληψεως εντος εστιν η κεχωρισται. 2.1.581 Ει μεν ουν η ουκ ην προτερον ο θεος η
ουκ εσται ποτε, ουκ αν κυριως ουτε ατελευτητος ουτε αναρχος λε γοιτο· ωσαυτως δε
ουτε αναλλοιωτος ουτε ασωματος ουτε αφθαρτος, ειπερ υπονοοιτο περι αυτον η
σωμα η φθορα η αλλοιωσις η τι τοιουτον. ει δε τουτων ευαγες εστιν ουδεν περι
αυτον εννοειν, ευσεβες αν ειη παντως τοις χωριστικοις των απεμφαινοντων
ρημασιν επ' αυτου κεχρησθαι και λε γειν ταυτα α ηδη πολλακις ειρηκαμεν,
αφθαρτον τε και ατελευτητον και αγεννητον και οσα του τοιουτου ειδους εστι, της
εγκειμενης εκαστωι τουτων των ονοματων εμφα σεως μονον τον χωρισμον των ημιν
προχειρων εις κατα νοησιν διδασκουσης, ουκ αυτην την φυσιν την των απεμφαι
2.1.582 νοντων κεχωρισμενην ερμηνευουσης. τι γαρ ουκ εστι το θειον της των
ονοματων τουτων σημασιας προδεικνυουσης, τι εστιν εκεινο κατα την φυσιν ο
ταυτα ουκ εστιν εν αδηλωι μενει. αλλα και τα λοιπα των ονοματων, ων η σημασια
θεσεως τινος εστιν ενδεικτικη και υπαρξεως, ουκ αυτης της θειας φυσεως, αλλα των
περι αυτην ευσεβως θεωρου 2.1.583 μενων την ενδειξιν εχει. νοησαντες γαρ οτι
ουδεν των οντων των τε φαινομενων και των νοουμενων αυτοματον τινα και
τυχαιαν εχει την συστασιν, αλλα παν, οτιπερ εν τοις ουσι καταλαμβανεται, της
παντων των οντων υπερκειμενης φυσεως εξηπται κακειθεν την αιτιαν της
υπαρξεως εχει, το τε καλλος και το μεγεθος των εν τηι κτισει θαυματων
κατανοησαντες, εκ παντων τουτων και των τοιουτων αλλα νοηματα περι το θειον
λαμβανοντες ιδιοις ονομασιν εκαστον των εγγινομενων ημιν νοηματων
διερμηνευομεν, ακολου θουντες τηι συμβουληι της σοφιας, η φησιν εκ μεγεθους και
καλλονης κτισματων αναλογως δειν τον των παντων γενε 2.1.584 σιουργον
θεωρεισθαι. δημιουργον μεν τον ποιητην των θνητων προσαγορευομεν, δυνατον δε
τον της τοσαυτης περι κρατησαντα κτισεως, ωι εξηρκεσεν η δυναμις ουσιαν ποιησαι
την βουλησιν. το τε της ζωης ημων αγαθον εννοησαντες ακολουθως τον ταυτης
καθηγησαμενον τηι του αγαθου προσηγοριαι κατονομαζομεν, της τε μελλουσης
κρισεως το αδεκαστον παρα της θειας παιδευθεντες γραφης κριτην αυτον και
δικαιον δια τουτων προσαγορευομεν· και παντα συνελοντι φαναι, τα περι της θειας
φυσεως εγγινομενα ημιν νοηματα εις ονοματων τυπον μεταλαμβανομεν, ως
μηδεμιαν κλησιν διχα τινος ιδιαζουσης εννοιας επι της θειας λεγεσθαι 2.1.585
φυσεως. αλλα και την θεος φωνην εκ της εποπτικης εν εργειας κεκρατηκεναι
κατελαβομεθα. πασι γαρ παρειναι το θειον και παντα θεασθαι και δια παντων ηκειν
πεπι στευκοτες την τοιαυτην διανοιαν τωι ονοματι τουτωι δια σημαινομεν, προς
τουτο παρα της αγιας οδηγηθεντες φωνης. ο γαρ ειπων οτι Ὁ θεος μου προσσχες μοι
και Ἴδε ο θεος και το Ὁ θεος γινωσκει τα κρυφια της καρδιας, σαφως την
εγκειμενην τηι φωνηι ταυτηι διανοιαν ερμηνευει, οτι εκ του 2.1.586 θεασθαι θεος
ονομαζεται. διαφερει γαρ ουδεν Προσσχες ειπειν και Ἴδε και Θεασαι. επει ουν το
θεατον ο θεω μενος βλεπει, θεος εικοτως του ορωμενου ο θεωμενος λε γεται. ωστε
και δια τουτου μερικην τινα της θειας φυ σεως ενεργειαν διδαχθεντες της ουσιας
αυτης εν περινοιαι δια της φωνης ταυτης ουκ εγενομεθα· ου μην επειδη ονο ματος
προσφυους απορουμεν, ζημιουσθαι τι το θειον εις 2.1.587 δοξαν υπολαμβανομεν. η
γαρ αδυναμια της των ανεκφω νητων εξαγορευσεως κατηγορουσα της κατα την
φυσιν ημων πτωχειας μειζονα της του θεου δοξης την αποδειξιν εχει διδασκουσα
ημας, καθως φησιν ο αποστολος, οτι μονον εστι θεου προσφυες ονομα το υπερ παν
αυτον ειναι πι στευειν ονομα. το γαρ υπερβαινειν αυτον πασαν διανοιας κινησιν και
εξωτερον ευρισκεσθαι της ονοματικης περι ληψεως τεκμηριον της αφραστου
 
 

156

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεγαλειοτητος τοις αν θρωποις καθισταται. 2.1.588 Περι μεν δη των ονοματων των
επι θεου καθ' ον δη ποτε τυπον εκφωνουμενων ταυτα γινωσκομεν· ων την εκ θεσιν
ακατασκευον τε και απλην τοις ευγνωμονεστεροις των ακροατων παρεθεμεθα, προς
τας ατονους του Ευνομιου περι τουτων μαχας αισχρον αμα και απρεπες ημιν αυτοις
κριναντες εκθυμως αντικαθιστασθαι. τι γαρ αν τις ειποι τωι λεγοντι 20τον τυπον των
ονοματων κυριωτερον20 ημας 20ποιεισθαι της των ονομαζομενων αξιας, τοις
ονομασι την κατα των πραγματων δω ρουμενους προνομιαν και τοις ανισοις ισο
2.1.589 τιμιαν20; ταυτα ουτως ειρηται παρα της εκεινου φωνης. κρινετω δε ο κρινειν
επεσκεμμενος, ει τι καιριον η σφοδρα του συκοφαντου κατηγορια καθ' ημων εχει,
εφ' ωι και απολογησασθαι αξιον, οτι 20δωρουμεθα τοις ονομασι την κατα των
πραγματων προνομιαν20, πασιν οντος προδηλου, οτι ουδεν των ονοματων ουσιωδη
καθ' εαυτο την υποστασιν εχει, αλλα γνωρισμα τι και σημειον ουσιας τινος και
διανοιας γινεται παν ονομα, αυτο εφ' εαυτου μητε 2.1.590 υπαρχον μητε νοουμενον.
τωι δε μη υφεστηκοτι πως εστι νεμειν τας δωρεας, διδασκετω τους μαθητας της
απατης ο προσφυως κεχρησθαι τοις ονομασιν αξιων και τοις ρημασιν. τουτων δε
ουδ' αν επεμνησθην ολως, ει μη δι' αυτων εδει την αποδειξιν της κατα τον νουν τε
και την λεξιν ατονιας του λογογραφου ποιησασθαι. και οσα της θεοπνευστου
γραφης αναρμοστως και ου κατα σκοπον επισυρεται, δια φοραν αθανασιας αγγελων
τε και ανθρωπων τεχνολογων, ουκ οιδα προς ο τι βλεπων και τι δια τουτου
κατασκευαζων, και ταυτα παρησω (το γαρ αθανατον, εως αθανατον ηι, 2.1.591 το
μαλλον και το ηττον συγκριτικως ου προσδεχεται· ει γαρ υποστολην τινα κατα
συγκρισιν το ετερον των παρα τεθειμενων μερος εν τωι της αθανασιας εχοι λογωι,
αναγκη πασα μηδε αθανατον το τοιουτον κατονομαζεσθαι· πως γαρ αν ετι κυριως
λεγοιτο αθανατον ου το θνητον η δια συγκρισεως αντιπαραθεσις κατηγορησε;) και
την λεπτην εκεινην ακριβειαν, το 20μη20 κελευειν 20αδιαφορον ειναι και μεσην την
της στερησεως εννοιαν, αλλα τον μεν των κρειττονων χωρισμον στερησιν λεγειν,
την δε των χειρονων αποστασιν μη δειν τωι ονο ματι τουτωι διασημαινειν20, ως, ει
ταυτα κρατησειε, μηκετι κατ' αυτον της αποστολικης αληθευουσης φωνης, η φησι
μονον αυτον εχειν αθανασιαν και τοις αλλοις παρε 2.1.592 χειν. τι γαρ εχει κοινον η
επαχθεισα ρησις αυτωι προς τον προαγοντα λογον, ουτε ημιν ουτε αλλοις τισιν των
νουν εχοντων δυνατον εννοησαι. και επειδη τα σοφα ταυτα και λεπτα κατιδειν ουκ
ισχυσαμεν, 20ανεπιστημονας20 ονομαζει 20και της των πραγματων κρισεως και της
των 2.1.593 ονοματων χρησεως20, ουτωσι τοις ρημασι γραφων. και παντα τα
τοιαυτα ως ουδεμιαν εχοντα κατα της αληθειας ισχυν παραδραμουμαι ανεξεταστως,
και το διαβαλλειν αυτον την εκτεθεισαν παρ' ημων του αφθαρτου τε και ασωματου
διανοιαν, ως εκατερας των προσηγοριων τουτων της μεν το αδιαστατον, ωι η
τριμερης των σωματων ουκ ενθεωρειται διαστασις, της δε το φθορας ανεπιδεκτον
σημαινουσης, και το λεγειν αυτον ουτωσι τοις ρημασι, οτι 20ου δικαιουμεν τον των
ονοματων τυπον εις αναρμοστους εκ πεσειν εννοιας20, και <το μη> του μη ειναι η μη
προσ ειναι σημαντικον υπολαμβανειν τουτων εκαστον, αλλ' αυτου του ειναι, και
ταυτα σιγης αξια και βαθειας ληθης ειναι κρινας παρησω τοις εντυγχανουσιν εφ'
εαυτων φωρασαι την μεμιγμενην μετα της ανοιας ασεβειαν· ος αξιοι μη
αντιδιαστελλεσθαι το φθαρτον τωι αφθαρτωι μηδε αποστασιν σημαινειν του χειρονος
την αφαιρετικην σημασιαν, αλλ' 2.1.594 αυτο το ειναι δια του υποκειμενου
σημαινεσθαι. ει τοινυν ουκ αφαιρετικη φθορας η του αφθαρτου σημασια παρα του
κενως ταυτα τεχνολογουντος νομιζεται, τουναντιον παν τως κατα πασαν αναγκην ο
τοιουτος ενδειξεται του ονο ματος τυπος. ει γαρ ουκ εστι φθορας αλλοτριωσις η
αφθαρσια, συγκαταθεσις εστι παντως του απεμφαινοντος· αυτη γαρ των αντιθετων
η φυσις, ως τηι του ενος αφαι 2.1.595 ρεσει την του αντικειμενου θεσιν αντεισιεναι.
 
 

157

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλα και την δριμειαν εκεινην κατασκευην του φυσει τον θεον αν επιδεκτον ειναι
θανατου, ωσπερ οντος του την εναντιαν περι τουτων εχοντος δοξαν, χαιρειν
εασωμεν· ημεις γαρ εν τοις αντιθετοις ουδεν διαφερειν ηγουμεθα η τοδε λεγειν τι
ειναι η το εναντιον μη ειναι· οιον δη και επι του παροντος λογου ζωην ειποντες τον
θεον ειναι απαγορευομεν τηι δυ ναμει δια της ομολογιας ταυτης το θανατον περι
αυτον εννοειν, καν μη δια της φωνης εξαγγελλωμεν· και οταν ανεπιδεκτον αυτον
θανατου ομολογησωμεν, τωι αυτωι λογωι το ζωην αυτον ειναι κατεσκευασαμεν.
2.1.596 Ἀλλ' 20ουχ ορω20, φησι, 20πως αν εκ των μη προσ οντων υπερεχοι των
αυτου ποιηματων ο θεος20. και επι τωι σοφωι τουτωι επιχειρηματι 20μετα ασεβειας
ηλιθιον20 ονομαζει τον μεγαν Βασιλειον τον τοις τοιου τοις επιτολμησαντα λογοις·
προς ον ειποιμι αν μη λιαν αφειδως κατα των ταυτα λεγοντων κεχρησθαι ταις
υβρεσι, μη πηι και εαυτον λαθηι τοις αυτοις καθυβριζων. ταχα γαρ ουδ' αν αυτος
αντειποι εν τουτωι το μεγαλειον της θειας γνωριζεσθαι φυσεως, εν τωι μηδεμιαν
εχειν προς ταυτα 2.1.597 κοινωνιαν, ων η κατω φυσις μετεχουσα δεικνυται. ει γαρ εν
τινι τουτων ειη, ουδ' αν το πλεον εχοι, αλλα ταυτον αν ειη παντως εκαστωι των
επικοινωνουντων του ιδιωματος. ει δε υπερ ταυτα εστι, τωι μη εχειν δηλαδη ταυτα
των εχον των υπερανεστηκε, καθαπερ φαμεν κρειττονα των εν αμαρ τιαις οντων
ειναι τον αναμαρτητον· το γαρ του κακου κε χωρισθαι του πλουτειν εν τοις αριστοις
αποδειξις γινεται. αλλ' ο μεν υβριστης κεχρησθω τηι φυσει· ημεις δε μικρον τι
παρασημηναμενοι των εν τωι μερει τουτωι ρηθεντων προς 2.1.598 τα προκειμενα τον
λογον μεταξομεν. 20ομοιως20 φησιν 20αυτον υπερεχειν των μεν θνητων ως
αθανατον, των δε φθαρτων ως αφθαρτον, των δε γεννητων ως αγεννητον20. αρα
πασιν εστι προδηλος η του θεομαχου της ασεβειας κατασκευη, η λογωι προσηκει
διανακαλυψαι την πονηριαν; τις ουκ οιδεν οτι τα τωι αυτωι μετρωι υπερ εχομενα ισα
παντως αλληλοις εστιν; ει ουν ομοιως υπερεχεται παρα του θεου το φθαρτον και
γεννητον, γεννητος δε και ο κυριος, Ευνομιος συμπερανατω το εκ 2.1.599 των
τεθεντων ανακυπτον ασεβημα. δηλον γαρ οτι ταυτον ηγειται τηι φθοραι και τωι
θανατωι την γεννησιν, ως ταυτον εν τοις προ τουτου λογοις [εν] τωι αφθαρτωι το
αγεννητον απεφηνατο. ει ουν εν ισωι βλεπει την φθοραν και την γεννησιν και
ομοιως λεγει τον θεον αφεσταναι των δυο, γεννητος δε ο κυριος, μηδεις παρ' ημων
απαιτειτω προσ τεθηναι το εκ του λογου ακολουθον, αλλ' αφ' εαυτου συλλογισασθω
το περας, ειπερ επισης και κατα τον αυτον λογον του γεννητου και του φθαρτου η
του θεου φυσις αφεστηκεν. αλλ' 20ουκ εστι20, φησιν, 20απουσιαι θανα του και
φθορας λεγειν αφθαρτον αυτον και 2.1.600 αθανατον20. πειθεσθωσαν τοις
ειρημενοις οι των ρινων ελκομενοι και προς το δοκουν εκαστωι περιαγομενοι και
λεγετωσαν παρειναι τωι θεωι την φθοραν και τον θανατον, ινα αθανατος τε και
αφθαρτος λεγηται. ει γαρ ουχι την απουσιαν του θανατου και της φθορας, καθως
φησιν ο Ευνομιος, αι αφαιρετικαι τουτων προσηγοριαι σημαι νουσι, παντως το
παρειναι αυτωι τα εναντια τε και αλ 2.1.601 λοτρια δια της τεχνολογιας ταυτης
κατασκευαζεται. εκα στον γαρ των νοουμενων η απεστι παντως τινος η ουκ απεστιν,
οιον φως σκοτος ζωη θανατος υγεια νοσος και οσα τοιαυτα· εφ' ων ει το ετερον τις
των νοουμενων απειναι λεγοι, την του ετερου παντως παρουσιαν κατα σκευασει. ει
ουν φησι 20μη του θανατου απουσιαι τον θεον αθανατον λεγεσθαι20, δηλος αν ειη
παρου σιαν αυτωι θανατου κατασκευαζων και δια τουτου την 2.1.602 αθανασιαν επι
του θεου των ολων αρνουμενος. πως γαρ αν ετι αθανατος αληθως ειη και αφθαρτος,
ου μη απειναι λεγει την φθοραν και τον θανατον; αλλ' ισως ερει τις ημας
επηρεαστικωτερον τωι λογωι προσφυεσθαι· μη γαρ αν ουτω μανηναι τινα ως
κατασκευασαι τον θεον μη ειναι αθανατον. αλλα των μεν εν τωι κρυπτωι τισι
νοουμενων ουδεις ανθρωπων την γνωσιν εχει, δια δε των λεγομενων 2.1.603 ο
 
 

158

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

στοχασμος ημιν των κεκρυμμενων εγγινεται. ουκουν παλιν το ρηθεν αναλαβωμεν.
20ουκ απουσιαι θανατου20, φησιν, 20ο θεος αθανατος λεγεται20. πως δεξομεθα το
λεγομενον, οτι ουκ απεστι του θεου ο θανατος, καν αθα νατος λεγηται; ουκουν ει
τουτο κελευει νοειν, θνητος εσται παντως ο του Ευνομιου θεος και φθοραι
υποκειμενος. ου γαρ ουκ απεστι θανατος, αθανατος ειναι φυσιν ουκ εχει. αλλα μην
ει μητε θανατου μητε φθορας απουσιαν αι προσ ηγοριαι σημαινουσιν, η ματην
επιλεγονται τωι επι παντων 2.1.604 θεωι η ετερον τινα νουν εν αυταις περιεχουσι. τις
ουν ουτος, ερμηνευσατω ο τεχνολογος. αλλ' ημεις οι, καθως φησιν ο Ευνομιος,
20ανεπιστημονες και της των πραγματων κρισεως και της των ονοματων
χρησεως20, ανοσον λεγειν εμαθομεν ουχ ου το κρατος, αλλ' ου η νοσος κεχωρισται,
και απηρον ου τον εξω των συμποσιων οντα, αλλα τον μηδεμιαν εν εαυτωι πηρωσιν
εχοντα· και τα αλλα παντα ωσαυτως η εκ του παροντος η εκ του μη παροντος
κατονομαζομεν ανδρειον ανανδρον, υπνωδη αυπνον και οσα της συνηθειας εχεται
ταυτης. 2.1.605 Ἀλλ' ουκ οιδα τι φερει κερδος το τας φλυαριας ταυτας αξιουν
εξετασεως. ανδρι γαρ εν πολιαι ζωντι και προς αληθειαν βλεποντι ου μικρα προς
κατακρισιν αιτια το τα γελοια τε και ασπουδα της του αντιπαλου φιλονεικιας δια
στοματος φερειν. διο παρησω κακεινα και τα εφεξης εκεινοις προσκειμενα· εστι δε
ταυτα· 20μηδεμιαν20, φησι, 20της αληθειας μητε τωι θεωι συμφυΐαν προσμαρ 2.1.606
τυρουσης20· ει γαρ μη ειρητο τουτο, τις ην ο διφυα τον θεον ειναι λεγων πλην σου
του πασαν ονοματος εννοιαν τηι του πατρος ουσιαι συμφυοντος και μηδεν εξωθεν
προσ ειναι λεγοντος, αλλ' εκαστον των περι το θειον ονο ματων τηι ουσιαι του θεου
εγκεντριζοντος; ειτα φησι 20μητε μην εξωθεν και παρ' ημων πλαττομενην τοι αυτην
εννοιαν ευσεβειας νομοις εγγραφουσης20. αλλα παραιτησομαι παλιν περι των
ειρημενων, ως ουχι γελωτοποιων τοις εντυγχανουσι τας επιγελαστους ταυτας
εξεθεμην φωνας, αλλ' ως αν πεισαιμι τον ακροατην, αφ' οιας ουτος παρασκευης των
λογων ορμωμενος ο τον ημε τερον ιδιωτισμον διαπλυνων επειτα της αληθειας
καταθρα 2.1.607 συνεται. τις ων κατα τον λογον και οια φθεγγομενος ο τοις
παχυδερμοις των ακροατων εντρυφων τε και εμπομ πευων, οι τας στομφωδεις
αυτον ταυτας ξηροστομιας κακο συνθετως διαπεραινοντα ως κεκρατηκοτα των
παντων τηι δυναμει των λογων ανακηρυσσουσιν; αλλ' αυτην ειναι φησι την ουσιαν
αθανασιαν. την δε του μονογενους ουσιαν τι φηις, προς αυτον ειποιμι αν, αθανασιαν
η ουχι; επειδη και επι ταυτης η απλοτης 20ουδεμιαν20, καθως φηις, 20συμ 2.1.608
φυΐαν προσιεται20. ει μεν ουν αρνειται το αθανασιαν ειναι του υιου την ουσιαν,
δηλον εις ο τι βλεπει. το γαρ αντιδιαστελλομενον τωι αθανατωι ου λιαν εστι λεπτης
κατα νοησαι φρενος. ως γαρ το μη αφθαρτον φθαρτον η ακο λουθια της
αντιδιαιρεσεως δεικνυσι και τρεπτον το μη ατρεπτον, ουτω και θνητον παντως το
μη αθανατον. τι ουν ο των καινων δογματων εξηγητης, τι περι της του 2.1.609
μονογενους ημιν ουσιας κυριολογησει; παλιν γαρ την αυτην προσοισω τωι
λογογραφωι ερωτησιν. δωσει και ταυτην αθα νασιαν ειναι η ου συνθησεται; ει μεν
ουν μη δεχοιτο του υιου την ουσιαν αθανασιαν ειναι, αναγκαιως τωι εναντιωι
συνθησεται, δια της του κρειττονος αφαιρεσεως θανατον 2.1.610 αυτην ειναι
κατασκευαζων. ει δε φευγων το ατοπον αθα νασιαν και του μονογενους την ουσιαν
κατονομαζοι, ουδε μιαν εξ αναγκης δια τουτο κατα την ουσιαν διαφοραν ειναι
συνθησεται. ει γαρ επισης η τε του πατρος και του υιου φυσις αθανασια εστιν,
αθανασια δε προς εαυτην ουδενι λογωι διαφορας διασχιζεται, αρα και παρ' αυτων
των εχ θρων ομολογειται το μηδενα διαφορας λογον επι του πατρος και του υιου
κατα την ουσιαν ευρισκεσθαι. 2.1.611 Ἀλλα καιρος αν ειη την χαλεπην αυτου καθ'
ημων προθειναι κατηγοριαν, ην επι τελει του λογου πεποιη, λεγων ημας 20εκ του
παντη μη οντος τον πατερα λεγειν20. κλεψας τινα λεξιν εκ της συμφρασεως και
 
 

159

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ψιλην αυτην και ασυντακτον εκ του λοιπου σωματος αφελκυσας κνιζειν επιχειρει
τοις απληκτοις οδουσι κατα σπαρασσων, μαλλον δε κατασιελιζων τον λογον. λεξω
δε πρωτον μεν την διανοιαν των παρα του διδασκαλου περι τουτου
διευκρινηθεντων ημιν, ειθ' ουτω τον λογον αυτον επι λεξεως παραθησομαι, ως αν
πασι γενοιτο φανερος ο επι λυμηι της αληθειας ταις των ευσεβουντων σπουδαις
2.1.612 εισφθειρομενος. προσαγων γαρ ημας τηι του αγεννητου σημασιαι δια των καθ'
εαυτον λογων ο διδασκαλος ημων τοιαυτην ημιν εφοδον προς την του ζητουμενου
γνωσιν υπε θετο, δεικνυς πορρω της κατα την ουσιαν εννοιας ον του αγεννητου το
σημαινομενον. του ευαγγελιστου, φησι, της κατα σαρκα του κυριου γενεαλογιας εκ
του Ἰωσηφ την αρχην ποιησαμενου, ειτα προιοντος επι τον αει χρονωι πρε σβυτερον
και εν τωι Ἀδαμ το περας της γενεαλογιας ορι σαντος και δια το μη υπερκεισθαι του
πρωτοπλαστου σω ματικον πατερα του θεου φησαντος, προχειρον ειναι φησι τηι
εκαστου διανοιαι περι του θεου τουτο λαβειν οτι ο θεος, εξ ου ο Ἀδαμ, ου καθ'
ομοιοτητα των ανθρωπικως γε νεαλογηθεντων και αυτος εξ ετερου την υποστασιν
εχει. 2.1.613 επειδαν γαρ παντα διεξελθοντες τον θεον μετα παντα τωι νωι λαβωμεν,
την παντων αρχην ενοησαμεν. αρχη δε πασα ειπερ ετερου τινος εξημμενη τυχοι,
αρχη ουκ εστιν. ουκουν ει αρχη του παντος ο θεος, ουδ' οτιουν εσται της των
παντων αρχης υπερκειμενον. αυτη του διδασκαλου περι της του αγεννητου
σημασιας η εκθεσις. και οτι ουδεν εξω της αληθειας αυτωι παρ' ημων μεμαρτυρηται,
αυτην επι ρηματων την περι τουτου ρησιν εκθησομαι. 2.1.614 "1Ὁ ευαγγελιστης,
φησι, Λουκας την κατα σαρκα γε νεαλογιαν του θεου και σωτηρος ημων Ἰησου
Χριστου εκ τιθεμενος και απο των τελευταιων επι τους πρωτους ανα ποδιζων
ηρξατο μεν απο του Ἰωσηφ, ειπων δε τουτον του Ἠλει, τον δε του Ματταθ και ουτω
κατα αναβασιν προς τον Ἀδαμ την εξηγησιν επαναγαγων, ειτα ελθων επι τους ανω
και ειπων οτι ο Σηθ εκ του Ἀδαμ, ο δε Ἀδαμ εκ του θεου, ενταυθα της αναβασεως
εληξεν. ωσπερ ουν εκεινος ειπεν οτι ο Ἀδαμ εκ του θεου, ημεις εαυτους 2.1.615
ερωτησωμεν ο δε θεος εκ τινος; αρ' ουχι προχειρον εστι τηι εκαστου διανοιαι οτι εξ
ουδενος; το δε εξ ουδενος το αναρχον εστι δηλονοτι, το δε αναρχον το αγεννητον.
ως ουν επι των ανθρωπων ουκ ην ουσια το εκ τινος, ουτως ουδε επι του θεου των
ολων ουσιαν εστιν ειπειν το αγεν νητον."2 τισιν οφθαλμοις ετι προς τον οδηγον
υμων απο βλεπετε; προς υμας λεγω την των απολλυμενων αγελην. πως ετι την
ακοην υποκλινετε τωι τοιαυτην στηλην της ιδιας αναιδειας δια των λογων στησαντι;
ουκ αισχυνεσθε νυν γουν, ει και μη προτερον, τοιουτωι χειραγωγωι προς την 2.1.616
αληθειαν χρωμενοι; ου σημειωι χρησεσθε τουτωι της περι των δογματων αυτου
μανιας, τωι ουτω προς την αληθειαν αυτον των γεγραμμενων αναισχυντως
αντικαθιστασθαι; ουτως υμιν και τας θειας ερμηνευει φωνας, ουτω της των
δογματων αληθειας προΐσταται, ως απελεγχειν Βασιλειον εκ του παντη μη οντος
γενεαλογουντα τον επι παντων 2.1.617 θεον; ειπω την παρ' αυτου ρησιν, εκθωμαι
της αναισχυν τιας τα ρηματα; παριημι τας υβρεις, ου μεμφομαι ταις λοιδοριαις· ου
γαρ αιτιωμαι τον οδωδοτα τωι στοματι οτι οδωδεν, ουδε τον τωι σωματι
λελωβημενον οτι λελωβηται. τα γαρ τοιαυτα φυσεως εστιν ατυχηματα την παρα
των νουν εχοντων μεμψιν εκφευγοντα. ουκουν η του υβριζειν σπουδη λογισμων
εστιν αρρωστια και δυσκληρια ψυχης τον υγιαινοντα λογισμον λελωβημενης. ουδεις
ουν μοι λογος ων
λελοιδορηται, αλλα την σφοδραν εκεινην και αμαχον του συλλογισμου πλοκην, δι'
ης την καθ' ημων κατηγοριαν προς τον σκοπον εαυτου συνεπερανε, διαρρηδην
γραψω κατ' αυτα τα ρηματα. 2.1.618 20Ἵνα γαρ20, φησι, 20μη κωλυθηι τον υιον εκ
μετ ουσιας ειπειν του οντος, λεληθεν εαυτον τον επι παντων θεον εκ του παντη μη
οντος ειπων. ει γαρ το "1μηδεν"2 τωι παντη μη οντι ταυτον κατα την εννοιαν, των δε
 
 

160

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ισοδυναμουντων ακω λυτος η μεταληψις, ο λεγων εξ ουδενος ειναι τον θεον εκ του
παντη μη οντος ειναι λεγει τον θεον20. προς τι των ειρημενων προτερον ιδωμεν, οτι
εκ μετουσιας του θεου τον υιον οιεται και τοις μη τουτο δεχομενοις επισκεδαζει του
στοματος εαυτου την δυσωδιαν, η την ψυχραν και ονειρωδη του σοφισματος
συνθηκην διεξ ετασωμεν; αλλ' οτι μεν το εκ μετουσιας τηι θειαι φυσει προσαπτειν
υιους ποιητων μονων και μυθοπλαστων εστιν, ουκ αν αγνοοιη τις των και οπωσουν
μετεχοντων φρονη 2.1.619 σεως. ουτω γαρ οι τοις μετροις τους μυθους ενειροντες
∆ιονυσους τινας και Ἡρακλεας και Μινωας και αλλους τοιουτους εκ δαιμονιας εις
ανθρωπινα σωματα συμπλοκης διαπλασσουσι και υπεραιρουσι των λοιπων
ανθρωπων τους τοιουτους τωι λογωι ως τηι μετουσιαι της κρειττονος φυσεως το πλεον
εχοντας. ουκουν τουτον μεν τον λογον ως οικοθεν τον της ανοιας αμα και ασεβειας
ελεγχον εχοντα σιωπησαι προσηκει, προθειναι δε μαλλον τον αμαχον εκεινον συλ
λογισμον, ως αν μαθοιεν οι καθ' ημας ιδιωται οιων και οσων οι τας τεχνικας
εφοδους μη παιδευθεντες εζημιω 2.1.620 θησαν. 20ει γαρ το "1μηδεν,"220 φησι, 20τωι
παντη μη οντι ταυτον κατα την εννοιαν, των δε ισοδυναμουν των ακωλυτος η
μεταληψις, ο λεγων εξ ουδενος ειναι τον θεον εκ του παντη μη οντος ειναι λε γει
τον θεον20. τις εδωκε τωι την Ἀριστοτελικην ημιν αιχμην επισειοντι, οτι το λεγειν
τινα πατερα μη εχειν ταυ τον εστι τωι εκ του παντη μη οντος αυτον γεγενησθαι
λεγειν; ο γαρ τους γενεαλογουμενους παρα του λογου καθεξης αριθμησας αει του
μνημονευθεντος υπερκειμενον 2.1.621 πατερα δηλονοτι νοει. τι γαρ ην ο Ἠλει του
Ἰωσηφ; τι δε ο Ματταθ του Ἠλει; τι δε ο Ἀδαμ του Σηθ; αρ' ουχι προδηλον και τοις
αγαν νηπιοις οτι πατερων εστιν απαριθμησις ο των μνημονευθεντων τουτων
ονοματων κατα λογος; ει γαρ ο Σηθ του Ἀδαμ υιος, πατηρ του εξ αυτου
γεγεννημενου παντως Ἀδαμ. ουτως ειπε μοι και του επι παντων θεου πατηρ τις; ειπε
τωι ερωτωντι, ρηξον φω νην, αποκριναι, πασαν την λογικην σου τεχνην προς την
πευσιν ταυτην συγκινησον· αρ' ευρησεις τινα λογον την 2.1.622 του σοφισματος σου
λαβην διαφευγοντα; τις ο του αγεν νητου πατηρ; εχεις ειπειν οστις; ουκουν ουκ
20αγεν νητος20; αλλα συνθλιβομενος ερεις παντως, ο δη και ειπειν εστιν επαναγκες
οτι "1ουδεις"2. τι ουν, ω φιλ τατε, αρα σοι ουπω λελυται η μαλθακη του σοφισματος
αυτη διαπλοκη; αρα συνηκας τοις ιδιοις κολποις ενσι ελισας; τι φησιν ο μεγας
Βασιλειος; οτι ο αγεννητος εξ ουδενος εστι πατρος. εκ γαρ των προγενεαλογηθεντων
πατερων η ακολουθια κατα το σιωπωμενον συνομολο 2.1.623 γεισθαι διδωσι του
πατρος την προσθηκην. συ το εξ ουδενος πατρος το 20μηδεν20 εποιησας, και παλιν
το 20μη δεν εις το παντη μη ον20 μεταλαβων τον λελυμενον εκεινον συλλογισμον
συνεπερανας. ουκουν τα σοφα σου ταυτα της τεχνικης αγχινοιας προς σε
μεταχθησεται. τις 20του αγεννητου20 πατηρ, ερωτω; ουδεις, ερεις κατα πασαν
αναγκην. ο γαρ αγεννητος πατερα παντως ουκ 2.1.624 εχει. ει τοινυν ουδεις του
20αγεννητου20 πατηρ, το δε ου δεις παρα σου προς το 20μηδεν20 μετεληφθη, το δε
20μηδεν20 κατα τον σον λογον 20τωι παντη μη οντι20 ταυτον εστι κατα την εννοιαν,
20ακωλυτος δε των ισοδυναμουν των20, καθως φηις, 20η μεταληψις20, ο ειπων οτι
ουδεις εστι του αγεννητου πατηρ 20εκ του παντη μη οντος20 ειναι λεγει τον επι
παντων θεον. 2.1.625 20Τοιουτον20, ως εοικεν, 20εστιν20, ω Ευνομιε, 20κακον20
(τοις σοις γαρ χρησομαι λογοις) ου 20το δοκειν ειναι σοφον προ του ειναι
τετιμηκεναι20 (μικρον γαρ ισως το τοιουτον εις δυστυχιαν), αλλα το εαυτον αγνοειν
και μη γινωσκειν, οσον εστι το διαφορον του υψιπετους Βασιλειου 2.1.626 και του
χερσαιου θηριου. ει γαρ εφεωρα τον βιον ημων το οξυ και θειον ομμα εκεινο, ει
περιεπολει την ανθρω πινην ζωην τωι της σοφιας πτερωι, εδειξεν αν καταπτας επι σε
τωι ροιζωι των λογων, οιωι τωι οστρακωι της ανοιας συμ πεφυκως προς τινα δι' απατης
σεαυτον αντεπηγειρας, υβρεσι ταις κατ' αυτου και λοιδοριαις το δοκειν τις ειναι
 
 

161

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρα 2.1.627 τοις γραιδιοις και τοις εκτομιαις θηρωμενος. πλην αλλ' ουκ
απελπιστεον σοι και των ονυχων εκεινου. το γαρ ημετερον ως μεν προς εκεινον
ονυχος μοιρα κρινομενον πολλου αν ειη, προς δε σε τοσουτον εστιν, οσον ικανον
ειναι σοι περιρρηξαι της απατης το ελυτρον και δειξαι την εγκεκρυμμενην τωι
οστρακωι ασχημοσυνην. Ει τωι νομιμως αθλουντι των εν τοις αγωσι πονων ορος
εστιν η το παντελως απειποντα προς τους πονους τον ανταγωνιστην εκουσιως
εκστηναι τωι κεκρατηκοτι της νικης η τρισι πτωμασι κατα τον αθλητικον
καταβληθηναι νομον, δι' ων γινεται τωι νενικηκοτι τηι κρισει των βραβευοντων η επι
τωι στεφανωι δοξα δια λαμπρου του κηρυγματος, επει ουν δις ηδη καταβληθεις εν
τοις προλαβουσι λογοις Ευνο μιος ουπω συγχωρει τηι αληθειαι κατα του ψευδους
εχειν τα νικητηρια, αλλ' εκ τριτου παλιν κατα της ευσεβειας δια της λογογραφιας
κονιζεται εν τηι συνηθει παλαιστραι του ψευδους εις τους υπερ της απατης αγωνας
εαυτον επιρ ρωσας, αναγκαιως και νυν δι' ημων ο της αληθειας λογος προς την του
ψευδους ανατροπην αντεγειρεται, τωι νικοποιωι τε και αγωνοθετηι της νικης αναθεις
τας ελπιδας και αμα τηι κακοτεχνιαι των του εναντιου παλαισματων ενδυναμου 3.1.2
μενος. ομολογουμεν γαρ ανεπαισχυντως ημεις μητε τινα λογον δια ρητορικης
τεθηγμενον επι τους αγωνας παρε σκευασθαι μητε δεινοτητα διαλεκτικης αγχινοιας
εις συμ μαχιαν κατα των αντιτεταγμενων προβαλλεσθαι, η και την αληθειαν
πολλακις εις υπονοιαν ψευδους επι των απειρων αντιμεθιστησιν. αλλα μια δυναμις
του εν ημιν λογου κατα του ψευδους εστι πρωτον μεν αυτος ο αληθινος λογος, ισχυς
του ημετερου λογου γινομενος, επειτα δε και η των αντι τεταγμενων σαθροτης,
αυτη δι' εαυτης ανατρεπομενη και 3.1.3 καταπιπτουσα. ως δ' αν μαλιστα γενοιτο
πασι δηλον οτι αυτος του Ευνομιου ο πονος της ιδιας ανατροπης υλη τοις
προσπαλαιουσι γινεται, αυτο προθησω τοις εντυγχανουσι του λογου το ειδωλον
(ουτω γαρ οιμαι χρηναι τον εξω της αληθειας ονομαζεσθαι λογον)· βραβευται δε
δικαιοι της νομιμου των λογων αθλησεως γενοισθε παντες οι τοις πο νοις ημων
εντυγχανοντες και θεωρουντες την γινομενην νυν του ημετερου λογου προς τον
αντιπαλον συμπλοκην, ως αν δια της δικαιας υμων επικρισεως ανακηρυχθειη παντι
τωι της εκκλησιας θεατρωι της ευσεβειας ο λογος, ανανταγω νιστον λαβων παρα πασι
κατα της ασεβειας το κρατος, δια τριων των του εχθρου πτωματων τωι αειθαλει
στεφανωι των σωιζομενων καλλωπιζομενος. 3.1.4 Αυτη τοινυν η λεξις εν προοιμιοις
κατα της αληθειας του τριτου προβεβληται λογου, η τουτον εχει τον τροπον.
20φυσικην20, φησι, 20διασυζοντες ταξιν και τοις ανω θεν εγνωσμενοις εμμενοντες
γεννητον οντα τον υιον και γεννημα λεγειν ου παραιτου μεθα, της γεννηθεισης
ουσιας και της του υιου προσηγοριας την τοιαυτην των ονοματων οικειουμενης
σχεσιν20. τουτωι μοι δι' επιμελειας ο ακροατης επισχετω τον νουν, οτι και γεννητον
και υιον ονομαζων τον μονογενη θεον εις 20την φυσικην ταξιν20 αναφερει την των
ονοματων τουτων αιτιαν και την ανωθεν γνωσιν επι τηι τοιαυτηι διανοιαι
μαρτυρεται· ως ει τι δια των εφεξης ευρεθειη τοις προεκτεθεισιν εναντιουμενος, φα
νερον γενεσθαι πασιν οτι δι' εαυτου ανατρεπεται, προ των 3.1.5 ημετερων λογων δια
των ιδιων απελεγχομενος. ουτωσι δε δια των παρ' αυτου ρηθεντων τον λογον
κατανοησωμεν. ομολογει μηδαμως αν το του υιου ονομα κυριως εφαρμο σθηναι τωι
μονογενει θεωι, μη 20της φυσικης20, καθως φησι, 20ταξεως20 βεβαιουσης τωι
γεννηθεντι την κλησιν. ουκουν ει τις αφελοι φυσικην ταξιν επι της του υιου
προσηγοριας, ματην αυτωι επιθρυλησει το ονομα, της κυριας και κατα φυσιν
διεζευγμενον εμφασεως. αλλα και το 20τοις ανω θεν εγνωσμενοις εμμενοντα20
ταυτα διαβεβαιουσθαι λεγειν πολυ μαλλον κρατυνει την ευσεβη περι της του υιου
προσηγοριας διανοιαν, ως της θεοπνευστου των γραφων δι δασκαλιας της ανωθεν
γεγενημενης ημιν τον περι τουτων 3.1.6 βεβαιουσης λογον. ει ταυτα τοινυν τουτον
 
 

162

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εχει τον τροπον και ουτος εστιν ορος της αληθειας απαραλογιστος, το τα δυο ταυτα
συνδραμειν προς αλληλα, την τε φυσικην, κα θως φησι, ταξιν και την της ανωθεν
γνωσεως μαρτυριαν, βεβαιουσαν την κρισιν της φυσεως, δηλον οτι το παρα ταυτα τι
λεγειν ουδεν εστιν ετερον η προς την αληθειαν αυτην εκ του φανερου διαμαχεσθαι.
ουτος τοινυν ο την φυσιν διδασκαλον του ονοματος τουτου ποιουμενος και τοις
ανωθεν ημιν δια της των αγιων διδασκαλιας εγνω σμενοις εμμενειν λεγων οια
διεξερχεται μικρον υποβας μετα τα ειρημενα παλιν ακουσωμεν. 3.1.7 Τεως γαρ το
συνεχες υπερβησομαι των κατα το ακο λουθον τουτοις εν τωι λογωι συντεταγμενων,
ως αν μη δια λαθοι των γεγραμμενων η εναντιωσις, τηι αναγνωσει των δια μεσου
παρεγκειμενων συσκιασθεισα. 20ο αυτος20, φησιν, 20αρ μοσει λογος και περι του
ποιηματος και κτι σματος, της τε φυσικης κρισεως και της προς αλληλα σχεσεως των
πραγματων, ετι δε της των αγιων χρησεως ακωλυτον ημιν παρεχουσης του τυπου
την εξουσιαν· διοπερ ουκ αν αμαρτοι τις συναρμοζων τωι τε ποιησαντι το ποιημα και
τωι 3.1.8 κτισαντι το κτισμα20. περι τινος λεγει 20κτισματος20 και 20ποιηματος20 ως
φυσικην εχοντος την εν τωι ονοματι σχεσιν προς τον πεποιηκοτα και κτισαντα; ει
μεν περι των εν τηι κτισει θεωρουμενων ορατων τε και αορατων, καθως ο Παυλος
διεξεισιν, εν αυτωι λεγων εκτισθαι τα παντα, ορατα και αορατα, ωστε την σχετικην
ταυτην των ονοματων συζυγιαν κυριως προς εαυτην αρμοσθηναι, συν ταχθεντος τωι
ποιησαντι μεν του ποιηματος, τωι κτισαντι δε του κτισματος, ει ταυτα λεγει, και
ημεις συντιθεμεθα· τωι οντι γαρ, επειδη ποιητης αγγελων ο κυριος, 20ποιημα20
παντως εστι του πεποιηκοτος ο αγγελος, και επειδη του κοσμου κτιστης ο κυριος,
20κτισμα20 δηλονοτι του κτισαντος αυτος τε ο κοσμος και τα εν αυτωι παντα
κατονομαζεται. 3.1.9 ει μεν ουν προς ταυτα βλεπων διακρινει την της φυσεως ταξιν,
επι της ονοματικης σημασιας της προς αλληλα σχε σεως των προς τι λεγομενων
ονοματων τεχνολογων την οικειωσιν, περιττον μεν και ουτως ην, μηδενος
αγνοουντος ταυτα, γραμματικης μικρολογιας ημιν ποιεισθαι τινα τεχνο 3.1.10
λογιαν, των δογματων αφεμενον. ει δε τωι μονογενει θεωι τας τοιαυτας εφαρμοζει
φωνας, ωστε 20ποιημα20 τε 20του ποιησαντος20 και 20κτισμα20 αυτον ειναι λεγειν
20του κτι σαντος20, και εις αγιων χρησιν αναπεμπειν της ονοματο ποιΐας ταυτης την
εξουσιαν, τουτο πρωτον επιδειξατω τωι λογωι, τινας αγιους ειναι φησιν οι
20ποιημα20 και 20κτισμα20 τον του παντος ποιητην απεφηναντο, οις ακολουθων
της φωνης ταυτης καταθρασυνεται. 3.1.11 Ἁγιους η εκκλησια τους τωι αγιωι πνευματι
θεοφορου μενους επισταται πατριαρχας νομοθετας προφητας ευαγγε λιστας
αποστολους. ει τις εν τουτοις εστι δια των θεο πνευστων εαυτου λογων κτιστον
ειναι και ποιημα δογματι ζων τον επι παντων θεον, τον φεροντα τα συμπαντα τωι
ρηματι της δυναμεως αυτου και περιδεδραγμενον παντων των οντων και δι' εαυτου
μονωι τωι θεληματι το παν ουσιω σαντα, συγγνωστος εσται 20τηι χρησει των αγιων20,
καθ 3.1.12 ως φησι, προς την τοιαυτην δογματοποιΐαν επομενος. ει δε πασι προκειται
των θειων γραφων κατ' εξουσιαν η γνωσις και ουδεν απορρητον ουδε αποκρυφον
ουδενι των βουλομενων της θειας διδασκαλιας μετεχειν, πως επιχειρει τους
ακουντας παρακρουεσθαι δια της κατα των γραφων συκοφαντιας, εις αγιων χρησιν
την του 20κτισματος20 φω νην επι του μονογενους αναπεμπων; το μεν γαρ δι' αυτου
γεγονεναι τα παντα πασης μικρου δειν εστι της αγιας ακουσαι φωνης απο Μωυσεως
και των καθεξης προφητων τε και αποστολων, ων μακρον αν ειη τα καθ' εκαστον
νυνι 3.1.13 παρατιθεσθαι. αρκει δε μετα των αλλων και προ των αλλων ο υψηλος
Ἰωαννης εν προοιμιοις της του μονογενους θεολογιας τουτο βοησας, οτι ουδεν των
γεγονοτων εστιν ο μη δι' εκεινου εγενετο, οπερ αμαχος τε και αναμφιβολος εστιν
αποδειξις του κυριον αυτον ειναι της κτισεως, ουχι τωι καταλογωι των κτιστων
εναριθμιον. ει γαρ παντα τα γεγονοτα δι' ουδενος αλλου η δια τουτου εστι και ουδεν
 
 

163

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν τοις δια της κτισεως ουσι χωρις αυτου γεγενησθαι ο Ἰωαννης μαρτυρεται, τις
ουτω τυφλος την διανοιαν, ως μηδε ιδειν εν τωι κηρυγματι του ευαγγελιστου την
αλη θειαν, οτι ο πασαν την κτισιν ποιησας αλλο τι παντως 3.1.14 παρα την κτισιν
εστιν; ει γαρ παν το εν τοις γεγονοσιν αριθμουμενον δι' εκεινου εστιν, αυτος δε εν
αρχηι εστι και προς τον θεον εστι, θεος ων και λογος και ζωη και φως και χαρακτηρ
και απαυγασμα, ουδεν δε των δια κτισεως γεγονοτων δια των αυτων ονοματων
ονομαζεται, ου λογος, ου θεος, ου ζωη, ου φως, ουκ αληθεια, ου χαρακτηρ, ουκ
απαυγασμα, ουδ' αλλο τι των θεοπρεπων ονοματων εστι περι την κτισιν ευρειν,
δηλον οτι ο ταυτα ων αλλο τι τηι φυσει παρα την κτισιν εστιν, ητις τουτων ουδεν
ουτε εστιν ουτε λεγεται. 3.1.15 Ει μεν γαρ ην τις εν ταις τοιαυταις φωναις ομω νυμια
τηι κτισει προς τον ποιησαντα, συγγνωστος ην ισως δια της των λοιπων ονοματων
κοινοτητος και το της κτι σεως ονομα κοινοποιησαι τωι κτισθεντι και τωι ποιησαντι·
ει δε παντων ασυμβατα τε και ακοινωνητα τα επιθεω ρουμενα τηι κτιστηι τε και τηι
ακτιστωι φυσει δια των ονο ματων γνωρισματα, πως ου φανερα πασιν εστιν η συκο
φαντια του τολμωντος εφαρμοσαι το της δουλειας ονομα τωι δεσποζοντι, καθως
φησιν ο προφητης, εν τηι δυναστειαι αυτου του αιωνος, και τον εν πασι πρωτευοντα,
καθως ο αποστολος λεγει, δια του κατα την κτισιν ονοματος τε και νοηματος εις
ομοτιμον αγειν <ταξιν> τηι δουλευουσηι φυσει; 3.1.16 πασαν γαρ την κτισιν δουλευειν
ο μεγας απεφηνατο Παυ λος, ο εν τοις ανω των ουρανων διδασκαλειοις παιδευθεις
την απορρητον γνωσιν, εκει ταυτα μαθων οπου αργει πασα φωνη σημαντικη δια
λογου προφερομενη, αλλα ρημα γινεται διδασκαλιας η ανεκφωνητος εννοια, τα
υπερ λογον την κεκαθαρμενην καρδιαν δια της αλαλητου των νοηματων 3.1.17
ελλαμψεως εκδιδασκουσα. ει ουν ταυτα μεν ο Παυλος βοαι, οτι η κτισις δουλευει, ο
δε μονογενης θεος αληθως εστι κυριος και θεος επι παντων, Ἰωαννης δε το πασαν
δι' αυτου των γεγονοτων ειναι την κτισιν μαρτυρεται, πως ετι ο και οπωσουν εν
Χριστιανοις αριθμουμενος ανεξεται δια της ασυστατου ταυτης και ανακολουθου
τεχνολογιας ορων τον Ευνομιον εις την της κτισεως ταπεινοτητα την υπερ κειμενην
πασης αρχης τε και εξουσιας και κυριοτητος δυναμιν δια της προς το δουλευον
ομωνυμιας καθελκοντα; 3.1.18 ει δε φησιν εχειν τινας των αγιων οι δουλον αυτον
ανειπον η κτιστον η ποιητον η τι των ταπεινων τε και δουλοπρεπων ονοματων, ιδου
παρεισιν αι γραφαι· δοτω μιαν η αυτος η αλλος τις υπερ εκεινου τοιαυτην φωνην,
και ημεις σιωπη 3.1.19 σομεν. ει δε ουτε εστι τοιαυτη λεξις ουτ' αν ευρεθειη ποτε εν
ταις πεπιστευμεναις θεοπνευστοις γραφαις διανοια τις τοιαυτη, ητις της ασεβειας
ταυτης συνηγορος γινεται, τι χρη περαιτερω περι των ομολογουμενων
διαγωνιζεσθαι προς τον ου μονον τας των αγιων συκοφαντουντα φωνας, 3.1.20
αλλα και τοις ιδιοις διορισμοις προσπαλαιοντα; ει γαρ η της φυσεως ταξις, καθως
αυτος ουτος ομολογει, τωι υιωι το ονομα δια το γεννηθηναι προσμαρτυρει, και ουτω
γινεται δια της γεννηθεντος προς τον γεννησαντα σχε σεως η του ονοματος συζυγια,
πως αποσπασας της φυσικης οικειοτητος το του υιου σημαινομενον μεταβαλλει την
σχεσιν επι το ποιημα τε και τον ποιησαντα; οπερ ου μονον επι των στοιχειων του
κοσμου αληθες εστι λεγειν, αλλα καν επι βομβυλιου τις ειπηι και μυρμηκος, καθο
ποιημα του των εστιν εκατερον, ομοιως προς τον ποιησαντα η του ονο ματος σχεσις
το ισον εχει. 3.1.21 Το μεν ουν βλασφημον μετα πολλων ετερων και δια των
ειρημενων δηλον εστιν· η δε παρα των αγιων χρησις, ηι φησιν ουτος ακολουθων
ταυτα λεγειν, φανερα μεν εστιν ουδεμια. ταχα δ' αν ημιν εκεινο προενεχθειη παρ'
αυτων της παροιμιας το μερος οπερ οι προμαχοι της αιρεσεως εις μαρτυριαν του
εκτισθαι τον κυριον προφερειν ειωθασι, το Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις
εργα αυτου. δια γαρ το παρα της σοφιας ειρησθαι τον λογον τουτον, σοφιαν δε παρα
του μεγαλου Παυλου κατωνομασθαι τον κυριον, ως αυτου του μονογενους θεου δια
 
 

164

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του της σοφιας ονοματος ομολογουντος το εκτισθαι υπο του τα παντα ποιη 3.1.22
σαντος την φωνην ταυτην προτεινονται. εγω δε φανεραν μεν ηγουμαι τοις
προσεχεστεροις τε και φιλοπονωτεροις την ευσεβη του ρητου τουτου διανοιαν, ως
μηδεμιαν γενεσθαι βλαβην κατα του λογου της πιστεως τοις πεπαιδευμενοις τα της
παροιμιας αινιγματα· πλην δι' ολιγων οιμαι δειν τον περι τουτου λογον διαλαβειν,
ως αν φανερωτερον της του ρητου τουτου διανοιας εκκαλυφθεισης μηδαμοθεν εχοι
παρρησιαν ο της αιρεσεως λογος, ως εκ της θεοπνευστου 3.1.23 γραφης την
μαρτυριαν εχων. ομολογειται μεν γαρ παρα παντων εν τηι γραφικηι καταχρησει το
της παροιμιας ονομα μη κατα φανερου τεταχθαι νοηματος, αλλ' επι τινος κε
κρυμμενης λεγεσθαι διανοιας, ουτω του ευαγγελιου τας αινιγματωδεις τε και
ασαφεις ρησεις παροιμιας κατονομα ζοντος, ως ειναι την παροιμιαν, ει τις ορωι την
ερμηνειαν του ονοματος τουτου διαλαμβανοι, λογον δι' ετερων των κατα το
προχειρον νοουμενων ετερον τι κατα το κρυπτον ενδεικνυμενον, η λογον ουκ επ'
ευθειας τον του νοηματος σκοπον προδεικνυοντα, αλλα κατα το λοξον την
διδασκαλιαν 3.1.24 ποιουμενον δια πλαγιας εμφασεως. τωι δε βιβλιωι τουτωι κατ'
εξαιρετον το τοιουτον επιγεγραπται ονομα, και της προσηγοριας ταυτης αι εμφασεις
ευθυς εν τοις προοιμιοις παρα του σοφου Σολομωντος διηιρηνται. ου γαρ γνωμας
ουδε συμβουλας ουδε διδασκαλιαν σαφη τους εν τωι βιβλιωι τουτωι λογους, αλλα
παροιμιας ωνομασεν, επαγαγων την ερμηνειαν, τι βουλεται του ονοματος τουτου το
σημαινο μενον· Γνωναι γαρ, φησι, σοφιαν και παιδειαν, ου κατα την κοινην επι των
αλλων μαθηματων συνηθειαν προταξας της σοφιας την παιδευσιν, αλλα σοφον εκ
προπαιδευσεως γενε σθαι πρωτον διακελευεται, ειθ' ουτως την εκ της παροι μιας
παιδειαν χωρησαι. φρονησεως γαρ ειναι λογους, φησι, 3.1.25 δια στροφης τον
σκοπον εκκαλυπτοντας. το γαρ μη επ' ευθειας νοουμενον στροφης τινος χρηιζει προς
την του κεκρυμμενου καταληψιν, και ωσπερ ο Παυλος αλλαξειν εαυτου την φωνην
επηγγειλατο, μελλων μετατιθεναι την ιστοριαν εις τροπικην θεωριαν, ουτως
ενταυθα η των κε κρυμμενων φανερωσις στροφη λογου παρα του Σολομωντος
κατονομαζεται, ως ου δυναμενου κατανοηθηναι του καλ λους των νοηματων, ει μη
τις του λογου το προφαινο μενον εις το εμπαλιν αναστρεψας ιδοι την
αποκεκρυμμενην αυγην του νοηματος· οιον επι του πτερου συμβαινει, ωι 3.1.26 κατα
το ουραιον ο ταως καλλωπιζεται. επι τουτου γαρ ο μεν τα νωτα του πτερου
θεασαμενος κατα το ακαλλες τε και αμορφον καταφρονει παντως ως ευτελους του
θεα ματος· ει δε τις αναστρεψας αυτου την ετεραν οψιν προ δειξειεν, οραι την
ποικιλην ζωγραφιαν της φυσεως και τον ημιτελη κυκλον εν πορφυραι τηι βαφηι κατα
το μεσον εκ λαμποντα και τον χρυσοειδη περι τον κυκλον αερα ταις πολυχροοις ιρισι
κατα το ακρον διεζωσμενον τε και λαμ πομενον. επει ουν ουδεν τωι προχειρωι της
λεξεως επεστι καλλος (Πασα γαρ, φησιν, η δοξα της θυγατρος του βασι λεως εσωθεν,
εν τοις χρυσοις νοημασι τωι κρυπτωι δια λαμπουσα κοσμωι), αναγκαιως ο Σολομων
τοις εντυγχανουσι τουτωι τωι βιβλιωι την του λογου στροφην υποτιθεται, ινα δια
τουτου νοησωσι παραβολην και σκοτεινον λογον, ρησεις τε σοφων και αινιγματα.
3.1.27 Ταυτα τοινυν περιεχουσης της παροιμιακης ταυτης διδασκαλιας, ουδεν αν τις
των ευ φρονουντων ανεξεταστως τε και αθεωρητως των εκ της βιβλου ταυτης
προφερομενων δεξεται, καν οτι μαλιστα σαφες εκ του προχειρου και γνω ριμον
τυγχανηι. παντως γαρ υπεστι τις και τοις προδηλοις ειναι δοκουσιν η κατα αναγωγην
θεωρια. ει δε τα προχειρα της γραφης ταυτης αναγκαιως επιζητει την
λεπτομερεστεραν εξετασιν, ποσωι μαλλον εκεινα οις πολυ το ασαφες τε και 3.1.28
δυσθεωρητον εκ της αυτοθεν εστι κατανοησεως; εξετασω μεν τοινυν εκ της περι τον
τοπον εκεινον συμφρασεως των ρηματων, ει τι σαφες η των παρακειμενων
αναγνωσις εχει. προδιαγραφει την σοφιαν ο λογος ρησεις τινας εξ οικειου
 
 

165

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διεξιουσαν προσωπου. επισταται δε παντως ο φιλομαθης τα εν τωι τοπωι λεγομενα,
οπου κατασκηνοι μεν βουλην η σοφια, επικαλειται δε γνωσιν και εννοιαν, κτημα δε
εχειν φησιν ισχυν τε και φρονησιν, αυτη δε ονομαζεσθαι συνεσις, εν οδοις δε
περιπατειν δικαιοσυνης και ανα μεσον οδων δικαιωματος αναστρεφεσθαι, φησι δε
δι' εαυτης βασιλευειν τους βασιλευοντας και δικαιοσυνην γραφειν τους δυναστευ
3.1.29 οντας και της εαυτων κατακρατειν γης τους τυραννους. οτι γαρ ουδεν των
ειρημενων ο λελογισμενος ανεξεταστως εκ της ετοιμου διανοιας προσδεχεται, παντι
δηλον εστιν. ει γαρ οι βασιλεις δι' εκεινης επι την δυναστειαν προαγονται και παρ'
αυτης η τυραννις την ισχυν εχει, αναγκη πασα τυραννοποιον ημιν την σοφιαν
αναφανηναι και των πονηρως εν βασιλειαι δυναστευοντων εις εαυτην μετατιθεναι
τας 3.1.30 μεμψεις. αλλ' οιδαμεν βασιλεας τους υπο της σοφιας ον τως εις την
ατελευτητον προιοντας αρχην, τους πτωχους τωι πνευματι, ων κτημα η των
ουρανων εστι βασιλεια, καθ ως ο κυριος, ος εστιν η σοφια, δια του ευαγγελιου κατ
επαγγελλεται· τοιουτους και τους δυναστας επιγινωσκομεν τους κατα των παθων
δυναστευοντας, τους μη δουλουμενους τηι δυναστειαι της αμαρτιας, οι καθαπερ
δελτωι τινι τωι 3.1.31 ιδιωι βιωι την δικαιοσυνην εγγραφουσιν. ουτως και η επαι νετη
τυραννις τηι συμμαχιαι της σοφιας την των παθων δημοκρατιαν εις την του νου
μοναρχιαν μετασκευασασα δουλαγωγει τα κακως εις ελευθεριαν αφηνιαζοντα,
παντα τα σωματικα τε και γηινα λεγω φρονηματα. Ἡ γαρ σαρξ επιθυ μει κατα του
πνευματος, και τηι αρχηι της ψυχης επανισταται. ταυτης ουν κρατει της γης ο
τοιουτος τυραννος, ης αρχων εταχθη κατα την πρωτην κτισιν υπο του λογου. 3.1.32
Ὡς τοινυν ταυτα παρα παντων ομολογειται των ευ φρονουντων μετα τοιαυτης
διανοιας αναγινωσκεσθαι μαλλον η μετα της τοις ρητοις επιφαινομενης κατα το
προχειρον, ουτως εικος εστι εκ του ακολουθου προσεχως τουτοις την φωνην
εκεινην συγγεγραμμενην μη απλως τε και ανεξεταστως παρα των ευ φρονουντων
παραδεχθηναι. 3.1.33 Ἐαν αναγγειλω υμιν, φησι, τα καθ' ημεραν γινομενα, μνη
μονευσω τα εξ αιωνος απαριθμησασθαι· κυριος εκτισε με. τι μοι προς ταυτην ερει
την φωνην ο της λεξεως δουλος, ο τωι ηχωι των συλλαβων Ἰουδαικως
προσκαθημενος; αρ' ου δοκει ξενισμον εμποιειν τηι ακοηι των επιστατικωτερων η
συνταξις· Ἐαν αναγγειλω υμιν τα καθ' ημεραν γινομενα, κυριος εκτισε με; ως εαν μη
αναγγειληι τα καθ' ημεραν γινομενα, κατα το ακολουθον και το εκτισθαι παντως αρ
3.1.34 νησεται. ο γαρ ειπων οτι εαν αναγγειλω, εκτισθην, δεδωκε νοειν κατα το
σιωπωμενον οτι ουκ εκτισθην, εαν μη αναγ γειλω. Κυριος εκτισε με, φησιν, αρχην
οδων αυτου εις εργα αυτου, προ του αιωνος εθεμελιωσε με εν αρχηι, προ του την γην
ποιησαι, προ του τας αβυσσους ποιησαι, προ του προελθειν τας πηγας των υδατων,
προ του ορη εδρα σθηναι, προ δε παντων βουνων γενναι με. τις η καινη της
κατασκευης του κτισματος τουτου ταξις; πρωτον κτι ζεται, και μετα τουτο
θεμελιουται, και τοτε γενναται. Κυριος εποιησε, φησι, χωρας και αοικητους και ακρα
οικου 3.1.35 μενα της υπ' ουρανον. ποιον κυριον λεγει ποιητην χωρας αοικητου και
οικουμενης; παντως οτι τον και την σοφιαν ποιησαντα· εκ γαρ του αυτου προσωπου
και ουτος κακεινος ο λογος, ο τε το εκτισε με κυριος λεγων και ο προστιθεις το
εποιησε κυριος χωρας και αοικητους. ουκουν επισης των δυο δημιουργος εσται ο
κυριος, αυτης τε της 3.1.36 σοφιας και της οικουμενης τε και αοικητου χωρας. που
τοινυν το Παντα δια του υιου εγενετο και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν; ει γαρ ο
αυτος κυριος και την σοφιαν κτιζει, ην αντι του υιου νοειν συμβουλευουσι, και τα
καθ' εκαστον οσα η κτισις εχει, πως αληθευει ο υψηλος Ἰωαννης παντα λεγων δι'
αυτου γεγενησθαι; αντιφθεγγεται γαρ η γραφη αυτη προς την του ευαγγελιου
φωνην, τωι την σοφιαν κτισαντι της αοικητου τε και οικουμενης χωρας ανατιθεισα
την ποιησιν. 3.1.37 Ουτω δε και τα εφεξης παντα· θρονον θεου τινα δι εξερχεται επ'
 
 

166

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανεμων αφοριζομενον και ισχυρα γινεσθαι τα ανω νεφη λεγει και ασφαλεις τας
υπουρανιους πηγας και πολλα τοιαυτα περιεχει η συμφρασις, πολλην επιζητουντα
την δια λεπτης τινος και διορατικης φρενος ευρισκομενην εν τοις προκειμενοις
διανοιαν. τις ο επ' ανεμων αφοριζο μενος θρονος; τις η ασφαλεια των υπο τον
ουρανον πηγων; 3.1.38 πως ισχυρα γινεται τα ανω νεφη; ει γαρ τις προς τα
φαινομενα κρινοι τον λογον, πολλην ευρησει μαχην των πραγματων προς τα
λεγομενα. τις γαρ ουκ οιδεν οτι τα ακρα της υπ' ουρανον η τωι λιαν καθομιλειν τηι
του ηλιου θερμοτητι η τωι καθ' υπερβολην αφεσταναι δια την καθ' εκατερον
αμετριαν εστιν αοικητα, τα μεν ξηρα τε και διακαη περα του μετριου γινομενα, τα δε
τωι υγρωι πλεο ναζοντα και κατεψυγμενα δια της πηξεως, οικειται δε μονα οσα της
καθ' εκατερον των εναντιων ακροτητος επι 3.1.39 σης απυκισται; ει δε το μεσον της
γης υπο των αν θρωπων διειληπται, πως τα ακρα της υπο τον ουρανον οικεισθαι η
παροιμια λεγει; τις γαρ ισχυς ενθεωρηθειη τοις νεφεσιν, ως αληθευειν τον λογον
κατα την προχειρον εννοιαν, ος φησιν ισχυρα γεγενησθαι τα ανω νεφη; μανο τερος
γαρ τις εστιν ατμος η του νεφους φυσις κατα τον αερα διαχεομενος, ος εποχειται μεν
τωι εναεριωι πνευματι δια πολλην λεπτοτητα κουφος γινομενος, συρρυεις δε προς
εαυτον εκ της συμπιλησεως διεκπιπτει του ανεχοντος πνευ 3.1.40 ματος, σταγων
βαρεια γινομενος. τις ουν εστιν εν τουτοις η ισχυς, εν οις ουδεμια τοις απτομενοις
αντιληψις γινεται; το γαρ μανον του αερος και ευδιαχυτον και επι του νε φους εστιν
ιδειν. πως δε παλιν επι τηι αστατωι των ανεμων φυσει ο θειος αφοριζεται θρονος; το
δε πρωτον κτιζεσθαι και επι τελει λεγειν γεννασθαι και δια μεσου τουτων θε
μελιουσθαι, τινα λογον ειποι τις αν εχειν ταις κοιναις τε και προχειροις εννοιαις
συμβαινοντα, το τε προ τουτων επαπορηθεν εν τωι λογωι, πως η αναγγελια των καθ'
ημε ραν γινομενων και η μνημη της εξαριθμησεως των εξ αιωνος ωσπερ αιτια τις
γινεται του εκτισθαι παρα του θεου την σοφιαν λεγειν; 3.1.41 Ουκουν επειδη
δεδεικται φανερως δια των ειρημενων μηδεν εν τουτοις τοιουτον ειναι, ως
ανεξεταστως τε και αθεωρητως παραδεχθηναι τον λογον, καλως αν εχοι καθ'
ομοιοτητα των λοιπων και το Κυριος εκτισε με μη κατα την αυτοθεν ημιν εκ του
ρηματος εγγινομενην διανοιαν ερμηνευειν, αλλα ζητειν κατα πασαν προσοχην τε
και επι 3.1.42 μελειαν το ευσεβως δια του λεγομενου νοουμενον. αλλα το μεν
ακριβως κατειληφεναι την των προκειμενων διανοιαν μονων αν ειη των τωι αγιωι
πνευματι τα βαθη διερευνων των και λαλειν επισταμενων εν πνευματι τα θεια
μυστηρια· παρ' ημων δε τοσουτον εν τοις προκειμενοις ο λογος ασχο ληθησεται,
οσον μη παντη περιιδειν τον εν τουτοις σκοπον αθεωρητον. τις ουν ο ημετερος
λογος; ουκ εστιν, οιμαι, δυνατον την εκ θειας ελλαμψεως γινομενην εν τινι σοφιαν
μονην ταυτην διχα των λοιπων χαρισματων του πνευματος παραγενεσθαι, αλλα χρη
παντως συνεισελθειν ταυτηι και 3.1.43 της προφητειας την χαριν. ει γαρ ιδιον σοφιας
εστιν η της των οντων αληθειας καταληψις, προφητεια δε την των μελλοντων
περιεχει σαφηνειαν, ουκ αν εν τωι τελειωι τις της σοφιας ειη χαρισματι μη δια της
προφητικης συν εργιας συμπεριλαβων τηι γνωσει και το εσομενον. επει ουν ουκ
ανθρωπινην τινα σοφιαν εαυτωι προσμαρτυρει Σολο μων ο ειπων οτι Ὁ θεος
δεδιδαχε με σοφιαν, και παντα τον παρ' εαυτου λογον ανατιθεις τωι θεωι εν οις φησιν
οτι Οι εμοι λογοι ειρηνται απο θεου, καλως αν εχοι την ανα μεμιγμενην τηι σοφιαι
προφητειαν εν τωι μερει τουτωι της 3.1.44 παροιμιας διερευνησασθαι. φαμεν τοινυν
οτι εν μεν τοις προ τουτου λογοις ειπων την σοφιαν εαυτηι ωικοδομηκεναι τον οικον
την της σαρκος του κυριου κατασκευην δια του λογου αινισσεται· ου γαρ εν
αλλοτριωι οικοδομηματι η αληθινη σοφια κατυκησεν, αλλ' εαυτηι το οικητηριον
3.1.45 εκ του παρθενικου σωματος εδομησατο. ενταυθα δε το ενωθεν εξ αμφοτερων
τωι λογωι προτιθησι, του τε οικου λεγω και της σοφιας της οικοδομησασης τον οικον,
 
 

167

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτεστιν εκ τε του ανθρωπινου και εκ της ανακραθεισης τωι ανθρωπωι θεοτητος,
εκατερωι δε του των εφαρμοζει τας καταλληλους τε και πρεπουσας φωνας, καθως
εστιν ιδειν και εν τοις ευαγγελιοις γινομενον, εν οις ο λογος κατα το προσφορον τωι
υποκειμενωι διεξαγομενος δια μεν της υψηλοτερας τε και θεοπρεπους σημασιας το
θειον ενδεικνυται, δια δε της χαμαιζηλου τε και ταπεινης 3.1.46 το ανθρωπινον.
ουτως εστιν ιδειν και εν τωι μερει τουτωι προφητικως τον Σολομωντα κινουμενον
και ολον παραδε δωκοτα το της οικονομιας μυστηριον. λεγει γαρ προτερον μεν την
προαιωνιον της σοφιας δυναμιν τε και ενεργειαν, εν οις τωι ευαγγελιστηι τροπον τινα
και επ' αυτων των ρημα των συμφερεται. ως γαρ εκεινος τηι περιληπτικηι φωνηι παν
των αυτον αιτιον και δημιουργον ανεκηρυξεν, ουτως ο Σολο μων παρ' αυτου
γεγενησθαι τα καθεκαστον λεγει τα εν τωι 3.1.47 παντι αριθμουμενα. φησι γαρ οτι ο
θεος τηι σοφιαι εθε μελιωσε την γην, ητοιμασε δε ουρανους εν φρονησει και οσα
τουτοις κατα το ακολουθον επεται της αυτης εχομενα διανοιας. και ως αν μη δοκοιη
την δωρεαν της εν αν θρωποις αρετης περιοραν αμνημονευτον, παλιν εκ προσωπου
της σοφιας εκεινα διεξεισι λεγων, ων μικρωι προσθεν εμνη μονευσαμεν, το
Κατεσκηνωσα βουλην και γνωσιν και εν νοιαν, και οσα της νοερας τε και
επιστημονικης διδασκα λιας εστι. 3.1.48 Ταυτα και τα τοιαυτα διεξελθων επαγει και
περι της κατα τον ανθρωπον οικονομιας διδασκαλιαν, δια τι σαρξ ο λογος εγενετο.
φανερου γαρ απασιν οντος οτι ουδεν εν εαυτωι κτιστον η επεισακτον ο επι παντων
εχει θεος, ου δυναμιν, ου σοφιαν, ου φως, ου λογον, ου ζωην, ουκ αλη θειαν ουδε
ολως τι των εν τωι πληρωματι του θειου κολπου θεωρουμενων, απερ παντα εστιν ο
μονογενης θεος, ο ων εν τοις κολποις του πατρος, ουκ αν τινι των εν τωι θεωι θεω
ρουμενων ευλογως εφαρμοσθειη το της κτισεως ονομα, ωστε ειπειν τον εν τωι πατρι
υιον η τον εν τηι αρχηι λογον η το εν τωι φωτι φως η την εν τηι ζωηι ζωην η την εν τηι
σοφιαι 3.1.49 σοφιαν οτι Κυριος εκτισε με. ει γαρ κτιστη του θεου η σοφια, Χριστος δε
θεου δυναμις και θεου σοφια, επεισακτον εσχε παντως ο θεος την σοφιαν, υστερον
εκ κατασκευης προσλαβων ο μη παρα την πρωτην ειχεν. αλλα μην ο εν τοις κολποις
ων του πατρος ουδεποτε κενον εαυτου διδωσι νοειν τον πατρωιον κολπον. αρα ου
των εξωθεν εγγενο μενων εστι τωι κολπωι, αλλα παντος αγαθου πληρωμα ων
παντοτε εν τωι πατρι νοειται ο εν αρχηι ων, ουκ αναμενων το δια κτισεως εν αυτωι
γενεσθαι, ως αν μηποτε κενος αγαθων ο πατηρ νοηθειη, αλλ' ο εν τηι αιδιοτητι της
πατρικης θεοτητος ειναι νοουμενος αει εν αυτωι εστι, δυ ναμις ων και ζωη και
αληθεια και φως και σοφια και τα 3.1.50 τοιαυτα. ουκουν ουκ εκ του θειου τε και
ακηρατου εστιν η του εκτισε με φωνη, αλλα, καθως ειρηται, εκ του ανα κραθεντος
κατ' οικονομιαν απο της κτιστης ημων φυσεως. πως ουν η αυτη και την γην
θεμελιοι και τους ουρανους ετοιμαζει και τας αβυσσους αναρρηγνυσι, σοφια και φρο
νησις και θεια αισθησις καλουμενη, και ενταυθα κτιζεται εις εργων αρχην; ουκ ανευ,
φησιν, αιτιας μεγαλης η τοι 3.1.51 αυτη συνεργειται οικονομια. αλλ' επειδη των
παραφυλα κτεων ημιν την εντολην λαβοντες οι ανθρωποι εξεβαλον της μνημης την
χαριν, δια της παρακοης εν τηι των αγαθων ληθηι γενομενοι, δια τουτο, ινα
αναγγειλω παλιν υμιν τα καθ' ημεραν επι σωτηριαι γινομενα και αναμνησω τα εξ
αιωνος απαριθμησαμενος ων επελαθεσθε· ου γαρ καινον τι καταγγελλω νυν
ευαγγελιον, αλλα την εις το αρχαιον αποκαταστασιν υμων πραγματευομαι· τουτου
χαριν εκτισθην ο αει ων και μηδεν του κτισθηναι προς το ειναι δεομενος, ωστε με
γενεσθαι αρχην οδων εις τα εργα του θεου, τους ανθρωπους λεγω. της γαρ οδου της
πρωτης καταφθαρεισης, εδει παλιν εγκαινισθηναι τοις πλανωμενοις οδον
προσφατον τε και ζωσαν, αυτον εμε ος ειμι η οδος. 3.1.52 Και οτι προς το
ανθρωπινον η του εκτισε με διανοια βλεπει, σαφεστερον ημιν τουτο παριστησι δια
των ιδιων λογων ο θειος αποστολος, εν οις διακελευεται οτι Ἐνδυσασθε τον κυριον
 
 

168

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἰησουν Χριστον, και προς τουτοις οπου τον αυτον επαναλαβων λογον φησιν
Ἐνδυσασθε τον καινον αν θρωπον τον κατα θεον κτισθεντα. ει γαρ εν μεν εστι το
σωτηριον ενδυμα, τουτο δε εστιν ο Χριστος, ουκ αν αλλον τις ειποι παρα τον
Χριστον ειναι τον καινον ανθρωπον τον κατα θεον κτισθεντα, αλλα δηλον οτι ο τον
Χριστον εν δυσαμενος τον καινον ενδεδυται ανθρωπον τον κατα θεον 3.1.53
κτισθεντα. μονος γαρ ουτος ως αληθως καινος κυριως ονομαζεται ανθρωπος, ος
ουχι δια των γνωριμων τε και συνηθων της φυσεως οδων εν τωι των ανθρωπων
εφανη βιωι, αλλ' εξηλλαγμενη τις και ιδιαζουσα επι μονου τουτου εκαινοτομηθη η
κτισις. δια τουτο τον αυτον προς τε το παραδοξον της γεννησεως βλεπων καινον
ανθρωπον κατα θεον κτισθεντα κατονομαζει, και προς την θειαν φυσιν ορων την
εγκραθεισαν τηι κτισει του καινου τουτου αν θρωπου Χριστον προσαγορευει, ως καθ'
ενος και του αυτου τας δυο κεισθαι φωνας, την τε του Χριστου λεγω και την του
καινου ανθρωπου του κατα θεον κτισθεντος. 3.1.54 Ἐπει ουν ο Χριστος η σοφια
εστιν, ο συνετος ακροατης επισκεψασθω τον λογον των τε προσμαχομενων ημιν και
τον ημετερον και κρινατω τον ευσεβεστερον, τις μαλλον τας θεοπρεπεις εννοιας εν
τωι ρητωι διασυζει, ο τον του παντος κτιστην και κυριον πεποιησθαι διοριζομενος και
τηι δουλευ ουσηι κτισει κατασκευαζων ομοτιμον, η μαλλον ο προς την οικονομιαν
ορων και φυλασσων τηι τε περι το θειον και τηι περι το ανθρωπινον υποληψει το
προσφορον, συμμαρτυ ρουντος του μεγαλου Παυλου τωι δογματι, ος εν μεν τωι καινωι
ανθρωπωι την κτισιν βλεπει, εν δε τηι αληθινηι σοφιαι 3.1.55 την εξουσιαν της
κτισεως. συμβαινει δε και η ταξις του λογου τηι θεωριαι του δογματος. ει γαρ μη
εκτισθη εν ημιν η των οδων αρχη, ουκ αν ο των προσδοκωμενων αιωνων θεμελιος
κατεβληθη, ουδ' αν εγενετο ημιν ο κυριος πατηρ του μελλοντος αιωνος, ει μη κατα
τον Ἠσαΐαν παιδιον εγεννηθη ημιν και εκληθη το ονομα αυτου τα τε αλλα παντα
οσα ο προφητης ωνομασε και μετα παντων πατηρ του μελλοντος αιωνος. προτερον
ουν γεγονε το κατα την παρθενιαν μυστηριον και η περι το παθος οικονομια, και
τοτε οι σοφοι της πιστεως αρχιτεκτονες τον θεμελιον της πιστεως κατεβαλοντο.
ουτος δε εστιν ο Χριστος, ο πατηρ του μελλοντος αιωνος, ωι εποικοδομειται η των
ατε 3.1.56 λευτητων αιωνων ζωη. τουτου δε γενομενου, ινα εκαστωι των
πεπιστευκοτων τα θεια θεληματα του ευαγγελικου νομου και τα ποικιλα του αγιου
πνευματος χαρισματα γενηται, απερ παντα τροπικως κατα τινα προσφυη σημα σιαν
ορη και βουνους ονομαζει η θεια γραφη, την δικαιο συνην μεν ορη θεου
ονομαζουσα, τα δε κριματα αβυσσους προσαγορευουσα, γην δε την υπο του λογου
σπειρομενην και καρποφορουσαν τον πολυχουν καρπον, η ως ετερωθι παρα τωι
∆αβιδ ειρηνην μεν δια των ορων, δικαιοσυνην δε δια των βουνων διδασκομεθα,
αναγκαιως εν τοις πιστοις η σοφια γενναται και αληθης ο λογος. ο γαρ εν τοις δεξα
μενοις αυτον ων εν τοις απιστοις ουπω εγεννηθη. ινα ουν ταυτα και παρ' ημιν
γενηται, χρη τον τουτων δημιουργον εν ημιν γεννηθηναι. 3.1.57 Ουτω δε και τα
εφεξης τουτοις κατα τον ειρμον του τον κατανοησωμεν. εαν γαρ γεννηθηι εν ημιν η
σοφια, τοτε παρα του θεου κατασκευαζεται εν εκαστωι η τε χωρα και η αοικητος,
χωρα μεν η δεχομενη του λογου την σποραν και την αροσιν, αοικητος δε η των
πονηρων οικη τορων χωριζομενη καρδια, και ουτως εσται ημων η οικησις 3.1.58 επι
των ακρων της γης. επειδη γαρ της γης το μεν τι βαθος εστιν το δε επιπολαιον, οταν
τις μη υπογειος γενηται μηδε σπηλαιωδης εν τωι τα κατω φρονειν (οιος εστιν των εν
αμαρτιαις ζωντων ο βιος των εμπεπηγοτων τηι ανυπο στατωι του βυθου ιλυι, οις
αληθως φρεαρ εστιν η ζωη κατα την ψαλμωιδιαν την λεγουσαν Μηδε συσχετω επ'
εμε φρεαρ το στομα αυτου), εαν ουν τις εγγεννηθεισης αυτωι της σο φιας τα ανω
φρονηι, τοσουτον της γης εφαπτομενος οσον επαναγκες, ουτος τα ακρα της υπ'
ουρανον οικει, ουκ εμβαθυνων τωι γηΐνωι φρονηματι, τουτωι τον ουρανον εαυτωι
 
 

169

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3.1.59 αντι της γης ετοιμαζοντι η σοφια παρεστι. και οταν την των ανωθεν νεφων
διδασκαλιαν ισχυραν εαυτωι ποιηι, εις εργον αγων τα παραγγελματα, την τε μεγαλην
και ευρυ χωρον της κακιας θαλασσαν τηι ακριβει πολιτειαι καθαπερ ηιονι τινι
διαλαβων κωλυηι το εμπαθες υδωρ προιεναι του στοματος, καν εν πηγαις κατασχηι,
τωι της διδασκαλιας χαρισματι μετ' ασφαλειας προχεων του λογου το ναμα, ως μη
τινι παρασχειν το ποτον αντι καθαρου υδατος ανα τροπην θολεραν, καν υπεραρθεις
πασης γηΐνης βασεως διαεριος τωι βιωι γενηται, επι της πνευματικης βεβηκως
πολιτειας, ην ανεμους ο λογος ωνομασεν, εστε εις θρονον του εν αυτωι
καθιδρυμενου αφορισθηναι (οιος ην ο Παυλος αφωρισμενος εις ευαγγελιον, προς το
γενεσθαι σκευος εκλογης, προς το βαστασαι το ονομα του θεου, ος αλλωι λογωι
θρονος εγενετο ο τον εφ' εαυτου καθιδρυμενον βασταζων), 3.1.60 οταν ταυτα και τα
τοιαυτα κατορθωθηι, ωστε ευφραινεσθαι ηδη τον εν εαυτωι την οικουμενην του θεου
συντελεσαντα, ευφραινομενον οτι ουχι θηριων τινων και αλογων, αλλ' ανθρωπων
πατηρ εγενετο (ουτοι δ' αν ειεν οι θεοειδεις λογισμοι οι κατα την θειαν εικονα
μορφουμενοι δια της εις τον κτισθεντα εν ημιν και γεννηθεντα και θεμελιω θεντα
πιστεως, η δε πιστις κατα την Παυλου φωνην ο θεμελιος νοειται, δι' ης γενναται
<εν> τοις πιστοις η σοφια και παντα τα ειρημενα εργαζεται), τοτε μακαριος ως
αληθως ο του κατωρθωκοτος γινεται βιος, ωι αρμοζει και επευφραινεται εν παντι
καιρωι η σοφια, τωι καθ' ημεραν 3.1.61 αυτηι μονηι προσχαιρομενωι. ευφραινεται γαρ ο
κυριος επι τοις οσιοις αυτου, και εν ουρανωι χαρα γινεται επι τοις σωιζομενοις, και ο
χρηστος πατηρ επι τωι ανασωθεντι υιωι εορταζει. τουτων δε παρ' ημων εν επιδρομηι
ρηθεντων ο φιλοπονος αναγνους της θειας γραφης τα εδαφη προσ αρμοσατω τοις
θεωρημασι τα αινιγματα, δοκιμασας ει μη παρα πολυ κρειττον εστι προς τουτο
βλεπειν οιεσθαι την των αινιγματων διανοιαν, και μη κατα το προχειρως υπο 3.1.62
νοουμενον. ου γαρ εστι δυνατον την του Ἰωαννου θεολο γιαν αληθη νομισθηναι την
παντα τα κτισθεντα εργον ειναι του λογου υμνησασαν, ειπερ ενταυθα ο την σοφιαν
κτισας μετ' αυτης και τα αλλα παντα πεποιηκεναι πιστευοιτο. ουκετι γαρ δι' εκεινης
εσται τα παντα, αλλα μετα παντων εκεινη των γεγονοτων αριθμηθησεται. 3.1.63 Ὅτι
δε προς τουτο βλεπουσιν αι αινιγματωδεις φωναι, δια του εφεξης λογου σαφως
εκκαλυπτεται ος φησι Νυν ουν υιε ακουσον μου, και Μακαριος ος τας εμας οδους
φυλασσει, οδους δηλαδη λεγων τας προς την αρετην εφοδους, ων 3.1.64 αρχη
γινεται της σοφιας η κτισις. τις τοινυν προς την θειαν βλεπων γραφην ουκ ασεβεις
τε ομου και συκοφαντας ειναι τους εχθρους της αληθειας συνθησεται; ασεβεις μεν,
οτι την αρρητον του μονογενους θεου δοξαν, οσον επ' αυτοις, καθελοντες τηι κτισει
συναπτουσιν, εν των παρ' αυτου γεγονοτων αποδεικνυειν φιλονεικουντες τον
κυριον, ου μονογενες εστι κατα παντων το κρατος· συκοφαντας δε, οτι μηδεμιαν
αυτοις της γραφης προς τας τοιαυτας υπο ληψεις αφορμην παρασχομενης, ως
εκειθεν επαγομενοι την 3.1.65 μαρτυριαν κατα της ευσεβειας οπλιζονται. επει ουν
παρ' ουδενος εχουσι των αγιων επιδειξαι τινα φωνην ητις την προαιωνιον του
μονογενους θεου δοξαν μετα της υποχειριου κτισεως οραν συμβουλευει, καλως αν
εχοι τουτων ημιν απο δειχθεντων ηδη προσμαρτυρηθηναι τωι της ευσεβειας λογωι
κατα του ψευδους τα νικητηρια, και πασας αυτων τας ονοματικας ταυτας
τεχνολογιας παρωσαμενους, δι' ων συναρ μοζουσι 20το κτισμα τωι κτισαντι και το
ποιημα τωι ποιησαντι20, ομολογειν, καθως διδασκει το εξ ουρανων ευαγγελιον, υιον
αγαπητον, ου νοθον ουδε υποβλητον, τηι δε του υιου φωνηι πασαν την φυσικην
οικειοτητα συμπαρα δεξαμενους θεον αληθινον τον εκ του αληθινου θεου λεγειν
και τα παντα ωσαυτως επ' αυτου πιστευειν, οσα εν τωι πατρι καθοραται, διοτι εν εισι
και εν τωι ετερωι νοειται το ετερον, ουχ υπερπιπτον, ουκ ελαττουμενον, ου κατα τινα
θεοπρεπη τε και αγαθον χαρακτηρα παρηλ λαγμενον η αλλοιουμενον. 3.1.66
 
 

170

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Φανερας τοινυν της προς εαυτον μαχης του Ευνομιου γεγενημενης, εν οις εναντια
λεγων εαυτωι απεληλεγκται, νυν μεν δια το γεννηθηναι κατα φυσιν λεγων δειν
αυτον υιον ονομαζεσθαι, παλιν δε δια το κτισθηναι μηκετι υιον, αλλα ποιημα
λεγεσθαι, προσηκειν οιμαι τον νουνεχως και επιστατικως επαΐοντα, επειδη ουκ
ενδεχεται δυο μαχο μενων αλληλοις λογων κατα το ισον εν εκατερωι το αληθες
ευρεθηναι, αποβαλλειν εξ αμφοτερων το ασεβες τε και βλασφημον, το κατα το
20κτισμα20 λεγω και 20ποιημα20, θεσθαι δε μονωι τωι προς ευσεβειαν βλεποντι, τωι
κατα φυσιν ομολογουντι προσειναι τωι μονογενει θεωι την του υιου προσηγοριαν, ως
αν και δια της των εχθρων φωνης 3.1.67 ο της ευσεβειας λογος εχοι την συστασιν.
λεγω δε παλιν αναλαβων ον εξ αρχης αυτου παρεθεμην λογον. 20γεννητον οντα20,
φησι, 20τον υιον και γεννημα λε γειν ου παραιτουμεθα, της γεννηθεισης αυτης
ουσιας και της του υιου προσηγοριας την τοι αυτην των ονοματων οικειουμενης
σχεσιν20. τεως μεν ουν ο κριτικως των λεγομενων ακουων τουτου μεμνησθω, οτι
την 20γεννηθεισαν ουσιαν20 επι του μονο γενους ειπων εδωκεν εκ του ακολουθου
και επι του πα τρος την μη γεννηθεισαν λεγειν, ως μηκετι μητε την αγεννησιαν μητε
την γεννησιν αντ' ουσιας παραλαμβανεσθαι, αλλ' ιδιαι μεν την ουσιαν
παραλαμβανεσθαι, ιδιαι δε το γεννηθηναι αυτην η μη γεννηθηναι δια των επιθεωρου
3.1.68 μενων αυτηι ιδιωματων κατανοεισθαι. φιλοπονωτερον δε τον περι τουτου
λογον κατανοησωμεν. ουσιαν γεγεννησθαι λεγει, υιον δε ειναι της γεννηθεισης
ουσιας το ονομα. αλλ' εν τουτοις ο παρ' ημων λογος δια δυο τον εναντιον ελεγξει
λογον, ενος μεν της κακουργιας την επιχειρησιν, ετερου δε της καθ' ημων
επιχειρησεως την ατονιαν. κακουργει μεν γαρ γεννησιν ουσιας λεγων, ινα
κατασκευασηι την προς αλληλας των ουσιων εναντιωσιν, τωι γεννητωι τε και αγεν
νητωι προς ετεροτητα φυσεως διεσχισμενας. ελεγχεται δε το της επιχειρησεως
ατονον δι' αυτων ων η κακουργια 3.1.69 κατασκευαζεται. ο γαρ γεγεννησθαι την
ουσιαν ειπων ετε ρον τι την γεννησιν ειναι παρα την ουσιαν σαφως διορι ζεται, ως
μη αν το σημαινομενον της γεννησεως τωι της ουσιας εφαρμοσθηναι λογωι. ου γαρ
οπερ εν πολλοις κατε σκευασε, τουτο και εν τωι μερει τουτωι πεποιηκεν, ωστε αυτην
ειπειν ουσιαν ειναι την γεννησιν, αλλα γεννηθηναι ομολογει την ουσιαν, ως
διακεκριμενην εφ' εκατερας φωνης τοις ακουουσιν εγγενεσθαι την εννοιαν, αλλο
γαρ τι νοημα γινεται τωι οτι εγεννηθη ακουσαντι και αλλο δια του της ουσιας
ονοματος. σαφεστερος δε γενοιτ' αν ημιν δια των 3.1.70 υποδειγματων ο λογος.
ειπεν εν τωι ευαγγελιωι ο κυριος οτι προσεγγιζουσης της ωδινος εν λυπηι γινεται η
γυνη, μετα ταυτα δε χαραι χαιρει, οτι εγεννηθη ανθρωπος εις τον κοσμον. ως τοινυν
εν τωι μερει τουτωι δυο νοηματα διακεκριμενα παρα του ευαγγελιου μανθανομεν, εν
μεν τον τοκον ον δια της γεννησεως ενοησαμεν, ετερον δε αυτο το εκ του τοκου
γινομενον (ου γαρ ο τοκος εστιν ο ανθρωπος, αλλα δια του τοκου ο ανθρωπος), ουτω
και ενταυθα του Ευνομιου γεννηθηναι την ουσιαν ομολογησαντος τωι μεν προ
αγοντι ρηματι το εκ τινος εδιδαχθημεν, τωι δε εφεξης αυτο το υποκειμενον
ενοησαμεν, ωι εκ του τινος εστιν η υπο 3.1.71 στασις. ει ουν αλλο μεν εστιν της
ουσιας το σημαινομενον, ετερον δε η της γεννησεως φωνη νοειν υποτιθεται, δια
πεπτωκεν αθροως αυτοις τα σοφα μηχανηματα, ωσπερ οστρακινα σκευη αλληλοις
προσαραχθεντα και δι' αλληλων διατρυφθεντα. ουκετι γαρ αυτοις εξεσται την του
γεννητου προς το αγεννητον διαστολην επι της του υιου και του πατρος ουσιας
μεταφερουσι συμμεταφερειν επι τα πραγματα την 3.1.72 προς αλληλα των ονοματων
μαχην. ομολογηθεντος γαρ παρα του Ευνομιου οτι εγεννηθη η ουσια, καθως και το
ευαγγελικον υποδειγμα την τοιαυτην ερμηνευει διανοιαν, εν ωι τον ανθρωπον
γεννηθηναι μαθοντες ου ταυτον ενοη σαμεν τηι γεννησει τον ανθρωπον, αλλ' ιδιον
εφ' εκατερου των ονοματων εδεξαμεθα νοημα, ουκετι χωραν εξει παντως η αιρεσις
 
 

171

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την ετεροτητα των ουσιων δια των τοιουτων φωνων δογματιζουσα. 3.1.73 Ὡς δ' αν
μαλιστα σαφεστερον ημιν ο περι τουτων λογος εκκαλυφθειη, ουτωσι το
προκειμενον παλιν διαληψο μεθα. εποιησε την ανθρωπινην φυσιν κατ' αρχας μετα
παντων ο το παν συστησαμενος, και μετα το γενεσθαι τον Ἀδαμ τοτε την εξ
αλληλων γεννησιν τοις ανθρωποις ενο μοθετησεν ειπων Αυξανεσθε και
πληθυνεσθε. του τοινυν Ἄβελ γεννητως υποσταντος, τις ουκ αν ειποι των ευ φρο
νουντων κατ' αυτο το της ανθρωπινης γεννησεως σημαι 3.1.74 νομενον αγεννητως
τον Ἀδαμ υποστηναι; αλλα μην ο πρωτος ανθρωπος ολον εσχεν εν εαυτωι της
ανθρωπινης ουσιας τον ορον, και ο εξ εκεινου γεννηθεις ωσαυτως εν τωι αυτωι της
ουσιας υπογραφεται λογωι. ει δε αλλη τις η γεννηθεισα ουσια παρα την μη
γεννηθεισαν κατεσκευαζετο, ουκ αν επ' αμφοτερων ο αυτος της ουσιας ηρμοσε
λογος. ων γαρ η ουσια διαφορος, τουτων ουδε ο λογος εστιν ο αυτος της ουσιας. επει
ουν τοις αυτοις χαρακτηριζεται ιδιωμασιν η τε του Ἀδαμ και η του Ἄβελ ουσια, πασα
αναγκη μιαν μεν ουσιαν επ' αμφοτεροις ειναι συντιθεσθαι, αλλον δε και αλλον τον
εν τηι αυτηι φυσει δεικνυμενον. 3.1.75 ο γαρ Ἀδαμ και ο Ἄβελ εν μεν τωι λογωι της
φυσεως εις οι δυο εισιν, εν δε τοις επιθεωρουμενοις εκατερωι αυτων ιδιωμασιν
ασυγχυτον εχουσι την απ' αλληλων διακρισιν. ουκουν ουκ εστι κυριως ειπειν οτι ο
Ἀδαμ ουσιαν παρ' αυτον αλλην εγεννησεν, αλλα μαλλον οτι εξ εαυτου εγεν νησεν
αλλον εαυτον, ωι πας ο της του γεννησαντος ουσιας 3.1.76 συναπετεχθη λογος. οπερ
ουν επι της ανθρωπινης μεμα θηκαμεν φυσεως δια της κατα το ακολουθον υπο του
λογου προδειχθεισης ημιν οδηγιας, τουτο οιμαι δειν και επι την ακηρατον των
θειων δογματων κατανοησιν εις οδηγιαν λαβειν. πασαν γαρ σαρκωδη και υλικην
εννοιαν των θειων τε και υψηλων δογματων αποσεισαμενοι ασφα λεστατην εξομεν
δια του καταλειπομενου νοηματος, οταν εκκαθαρθηι των τοιουτων, την επι τα
υψηλα τε και απροσ ιτα χειραγωγιαν. 3.1.77 Ὁμολογειται γαρ και παρα των
εναντιων τον επι παν των οντα θεον πατερα του μονογενους και ειναι και λε γεσθαι,
αλλα και τον μονογενη θεον τον εκ του πατρος οντα 20γεννητον20 δια το
γεννηθηναι κατονομαζουσιν. επει ουν εν ανθρωποις το του πατρος ονομα
συνεζευγμενας εχει τινας εμφασεις, ων η ακηρατος ηλλοτριωται φυσις, παντα
προσηκει οσα περι την σαρκωδη του πατρος σημασιαν υλικα νοηματα συνεισερχεται
καταλιποντα θεοπρεπη τινα διανοιαν εμφαντικην μονης της γνησιοτητος επι του
θεου και πατρος 3.1.78 εντυπωσασθαι. επει ουν ου μονον οσα η σαρξ νοειν υπο
τιθεται τηι του ανθρωπινου πατρος εννοιαι συγκαταλαμβα νεται, αλλα και
διαστηματικη τις εννοια συνεπινοειται παν τως τηι ανθρωπινηι πατροτητι, καλως αν
εχοι τωι σωματικωι ρυπωι και την διαστηματικην εννοιαν επι της θειας συν αποβαλειν
γεννησεως, ως αν πανταχοθεν εκπλυθεισης της υλικης ιδιοτητος καθαρευοι παντος
ου μονον εμπαθους, αλλα και διαστηματικου νοηματος η υπερεχουσα γεννησις.
3.1.79 ουκουν ο πατερα τον θεον λεγων τηι του ειναι τον θεον εννοιαι και το τι ειναι
συμπεριληψεται. ωι γαρ απο τινος αρχης εστι το ειναι, τουτωι και το τι ειναι παντως
απο τινος αρχεται· εφ' ου δε το ειναι ουκ ηρξατο, ουδε ει τι αλλο περι αυτον
θεωρειται απο τινος την αρχην εχει. αλλα μην πατηρ ο θεος. ουκουν εξ αιδιου εστιν
οπερ εστιν· ου γαρ εγενετο, αλλ' εστι πατηρ· επι θεου γαρ ο 3.1.80 ην, και εστι και
εσται. ει δε τι ποτε μη ην, ουτε εστιν ουτε εσται· ου γαρ τοιουτου τινος πεπιστευται
ειναι πατηρ, ου χωρις ευσεβες εστιν εφ' εαυτου ποτε τον θεον ειναι λεγειν. ζωης γαρ
εστι πατηρ ο πατηρ αληθειας τε και σοφιας και φωτος και αγιασμου και δυναμεως
και παντων των τοιουτων, οσα ο μονογενης εστι τε και ονομαζεται. οταν τοινυν
παρα των εχθρων κατασκευαζηται το μη ειναι ποτε φως, ουκ οιδα τινος πλειων
εστιν η ζημια, ποτερον αυτου του φωτος, οταν μη το φως ηι, η του εχοντος, οταν μη
3.1.81 εχηι το φως. ουτω και περι της ζωης και της αληθειας και της δυναμεως και
 
 

172

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των αλλων παντων, οσα τον πατρικον πληροι κολπον, *** ο μονογενης θεος εν τωι
ιδιωι πληρω ματι τα παντα ων. ιση γαρ καθ' εκατερον εστιν η ατοπια και της κατα
του υιου βλασφημιας αντιρροπος η κατα του πατρος εστιν ασεβεια. εν γαρ τωι ειπειν
ποτε μη ειναι τον κυριον ουχ απλως δωσεις το μη ειναι την δυναμιν, αλλα του θεου
μη ειναι λεξεις την δυναμιν, του πατρος 3.1.82 της δυναμεως. ουκουν η του μη ειναι
ποτε τον υιον δια του σου λογου κατασκευη ουδεν αλλο η παντος αγαθου ερημιαν
περι τον πατερα κατασκευαζει. ορατε προς ο τι καταστρεφει των σοφων η αγχινοια.
πως αληθευει και δια τουτων η του κυριου φωνη, η φησιν οτι ο αθετων εμε αθετει
τον αποστειλαντα με; δι' ων γαρ το ειναι ποτε του μονογενους αθετουσι, δια τουτων
ατιμαζουσι τον πατερα, παν αγαθον ονομα τε και νοημα της πατρικης δοξης τωι
λογωι περισυλησαντες. 3.1.83 Ουκουν εναργως πεφωραται δια των ειρημενων του
λογογραφου η ατονια της κακουργιας, ος κατασκευαζειν επιχειρων την της ουσιας
του μονογενους προς την του πατρος εναντιωσιν δια του την μεν αγεννητον την δε
γεν νητην ονομαζειν απηλεγχθη τοις ασυστατοις εμματαιαζων. 3.1.84 εδειχθη γαρ
δια των παρ' αυτου λογων πρωτον μεν ετερον ειναι το της ουσιας και αλλο το της
γεννησεως ονομα, επειτα δε οτι ουκ ουσια τις καινη και παρηλλαγμενη παρα την του
πατρος ουσιαν εν τωι υιωι υπεστη, αλλ' οπερ εστιν ο πατηρ εν τωι λογωι της φυσεως,
τουτο και ο εξ εκεινου εστιν, ου μεταβληθεισης εις ετεροτητα εν τηι του υιου υπο
στασει της φυσεως, κατα την προδειχθεισαν ημιν του λογου 3.1.85 αληθειαν επι της
του Ἄβελ και του Ἀδαμ θεωριας. ως γαρ εκει ο αυτος ην εν τωι της ουσιας λογωι τωι
γεννη θεντι ο μη γεννηθεις ομοιοτροπως και η γεννησις του Ἄβελ την της φυσεως
παραλλαγην ουκ εποιησεν, ουτως και επι των ακηρατων δογματων ουδεν εν εαυτωι
δια της ιδιας γεννησεως την του μη γεννηθεντος ουσιαν ηλλοιωσεν ο μονογενης
θεος, εκ του πατρος εξελθων και εν τωι πατρι ων, καθως το ευαγγελιον λεγει, αλλ'
εστι κατα τον απλουν τε και ιδιωτικον της καθ' ημας πιστεως λογον φως εκ φωτος,
θεος αληθινος εκ θεου αληθινου, παντα ων ουτος 3.1.86 οσα εστιν εκεινος πλην του
εκεινος ειναι. τον δε σκοπον ου χαριν ταυτα τεχνολογων διεξερχεται ουδεν οιμαι
δειν εν τωι παροντι λεγειν, ειτε τολμηρον τε και κινδυνωδες ειτε συγκεχωρημενον
εστι και ακινδυνον το παρασχηματιζειν εκ τινος εις τι τας σημαντικας επι της θειας
φυσεως λε ξεις και 20γεννημα20 λεγειν τον γεννηθεντα. 3.1.87 Παριημι ταυτα, ως αν
μη τηι προς τα μικροτερα μαχηι περα του δεοντος ο λογος ημιν ενασχολουμενος αμε
λοιη του μειζονος· αλλ' εκεινο φημι δειν ακριβως κατα νοησαι, ει η κατα φυσιν
σχεσις παρεισαγει των ονοματων τουτων την χρησιν· τουτο γαρ εκεινος φησι
παντως, οτι τηι των προσηγοριων οικειοτητι και το κατ' ουσιαν οικειον
συμπαρεισαγεται· ου γαρ αν εφ' εαυτων ψιλα τα ονοματα της των σημαινομενων
εμφασεως διεζευγμενα σχεσιν εχειν τινα προς αλληλα και οικειοτητα φησειε· αλλ'
εν ταις σημασιαις ταις υπο των λεξεων δηλουμεναις το οικειον τε 3.1.88 και
αλλοτριον των προσηγοριων διακρινομεν. ουκουν ει φυσικην εχειν ομολογει σχεσιν
τον υιον προς τον πατερα, καταλιποντες τας προσηγοριας την εν τοις σημαινομενοις
κατανοησωμεν δυναμιν, ποτερον το αλλοτριον της ουσιας εν οικειοτητι κατανοειται
η το συγγενες τε και ιδιον. αλλα το μεν αλλοτριον ειπειν φανερας μανιας εστιν. πως
γαρ τις δια των ξενων τε και ακοινωνητων συναφη τε και οικειαν εν τοις ονομασι
διασωσει ταξιν, 20της γεννη θεισης αυτης ουσιας20, καθως φησι, 20και της του υιου
προσηγοριας την τοιαυτην των ονοματων 3.1.89 οικειουμενης σχεσιν20; ει δε το
οικειον δια των προσ ηγοριων τουτων αποσημαινεσθαι λεγοι, συνηγορος εξ αναγ
κης του κοινου της ουσιας αναφανησεται δια της των ονο ματων οικειοτητος, και το
των υποκειμενων συναφες κα τασκευαζων σημαινεσθαι και τουτο πολλαχου της
λογο γραφιας ποιων ουκ επισταται. δι' ων γαρ επιχειρει καθαι ρειν την αληθειαν,
ακουσιως πολλακις καθελκεται προς 3.1.90 συνηγοριαν των πολεμουμενων
 
 

173

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δογματων. οιον τι και περι του Σαουλ εκ της ιστοριας ηκουσαμεν, οτι θυμωι ποτε
κατα των προφητευοντων κινουμενος ηττηθη της χαριτος και των θεοφορουμενων
εις ην, του προφητικου πνευματος, ως οιμαι, δι' εαυτου τον αποστατην παιδευσαι
θελησαντος· οθεν το παραλογον της συντυχιας παροιμια τωι μετα ταυτα γεγονε βιωι,
θαυμαστικως της ιστοριας το τοιουτο διεξιουσης· Ἢ και Σαουλ εν προφηταις; 3.1.91
Ἐν τισιν ουν ο Ευνομιος τηι αληθειαι συνισταται; εν οις φησιν οτι 20αυτος ο κυριος
υιος ων του θεου του ζωντος την εκ της παρθενου γεννησιν ουκ επαισχυνομενος εν
τοις εαυτου λογοις υιον ανθρωπου πολλακις ωνομασεν εαυτον20. τουτον γαρ και
ημεις τον λογον εις αποδειξιν του κοινου της ουσιας προφερομεν, οτι του υιου το
ονομα ισην κατ' αμ 3.1.92 φοτερα την της φυσεως κοινωνιαν ενδεικνυται. ως γαρ
υιος ανθρωπου λεγεται δια την της σαρκος αυτου προς την εξ ης εγεννηθη
συγγενειαν, ουτω και του θεου παντως υιος νοειται δια την της ουσιας αυτου προς
την εξ ης υπεστη συναφειαν. και το μεγιστον της αληθειας οπλον ουτος ο λογος
εστιν. τον γαρ μεσιτην θεου και ανθρωπων, καθως ωνομασεν ο μεγας αποστολος,
ουδεν ουτως ως το του υιου δεικνυσιν ονομα, εκατεραι φυσει, τηι θειαι τε και
ανθρωπινηι, κατα το ισον εφαρμοζομενον. ο γαρ αυτος και θεου υιος εστι και υιος
ανθρωπου κατ' οικονομιαν εγενετο, ινα τηι προς εκατερον κοινωνιαι δι' εαυτου
συναψηι 3.1.93 τα διεστωτα τηι φυσει. ει μεν ουν ανθρωπου γενομενος υιος αμετοχος
ην της ανθρωπινης φυσεως, ακολουθον αν ην θεου υιον οντα αυτον μηδε κοινωνειν
της θειας ουσιας λεγειν. ει δε παν το ανθρωπινον συγκριμα εν αυτωι ην (Ἐπειραθη
γαρ κατα παντα καθ' ομοιοτητα χωρις αμαρ τιας), αναγκη πασα και παν της
υπερεχουσης ουσιας ιδιωμα εν αυτωι πιστευειν ειναι, της του υιου φωνης ομοιως
αυτωι μαρτυρουσης εκατερον, εν τωι ανθρωπωι μεν το αν θρωπινον, εν δε τωι θεωι το
θειον. 3.1.94 Ει ουν αι προσηγοριαι, καθως φησιν ο Ευνομιος, το οικειον
ενδεικνυνται, η δε οικειοτης εν τοις πραγμασιν, ουκ εν ψιλαις θεωρειται ταις των
ονοματων φωναις (πραγματα δε φημι <τα> καθ' εαυτα νοουμενα, ει μη τολμηρον
ουτως ειπειν τον υιον τε και τον πατερα), τις αν αντειποι μη ουχι και αυτον τον της
βλασφημιας προστατην αυτο ματως προς την συνηγοριαν της ευσεβειας
καθελκυσθηναι, δι' εαυτου τους οικειους ανατρεποντα λογους και το της 3.1.95
ουσιας κοινον επι των θειων δογματων ανακηρυσσοντα; ου γαρ ψευδεται περι
τουτων ακουσιως παρ' αυτου προσριφεις υπερ της αληθειας ο λογος, οτι ουκ αν
εκληθη υιος, μη της φυσικης των ονοματων εννοιας επαληθευουσης την κλησιν. ως
γαρ ου λεγεται βαθρον υιος του τεχνιτου ουδ' αν τις ειποι των σωφρονουντων οτι ο
οικοδομος την οικιαν ετεκνωσατο ουδε γεννημα του αμπελουργου τον αμπελωνα
κατονομαζομεν, αλλ' εργον μεν ανθρωπου το κατασκευασμα, υιον δε ανθρωπου τον
εξ αυτου γεννωμενον, ως αν, οιμαι, το προσφορον δια των ονοματων εν τοις
υποκειμενοις σημαι νοιτο, ουτως και υιον θεου τον μονογενη διδαχθεντες ου
20κτισμα20 θεου δια της προσηγοριας ενοησαμεν ταυτης, αλλ' οπερ αληθως η του
υιου φωνη τωι σημαινομενωι ενδεικνυται. 3.1.96 ει δε και αμπελου γεννημα ο οινος
υπο της γραφης ονο μαζεται, ουδε ουτως εκ της ομωνυμιας ταυτης επι των της
ευσεβειας δογματων ο λογος παραβλαβησεται. ου γαρ δρυος γεννημα τον οινον
φαμεν ουδε αμπελου την βαλανον, αλλ' ει τις εστι κοινωνια κατα την φυσιν του
γεννηματος 3.1.97 προς το οθεν εστιν. η γαρ εν τηι αμπελωι νοτις δια του πυθμενος
της ριζης υπο της εντεριωνης εξελκομενη τηι δυναμει μεν υδωρ εστιν, ακολουθιαι δε
τινι δια των οδων της φυσεως πορευομενη και εκ των κατωτερων προς το
υπερκειμενον μεταρρεουσα προς οινου μεταβαλλει ποιοτητα, συνεργουσης τι και της
ηλιακης ακτινος, η δια της θερ μοτητος το υγρον εκ του βαθους επι την βλαστην
εξελ κουσα δια της οικειας και καταλληλου πεψεως οινον την ικμαδα ποιει· ωστε
κατα φυσιν μεν μηδεμιαν αλλοτριοτητα την εγκειμενην τηι αμπελωι νοτιδα προς τον
 
 

174

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οινον τον εξ 3.1.98 αυτης απογεννωμενον εχειν. εξ εκεινου γαρ του υγρου το υγρον
τουτο, και ουκ αν τις ετεραν της του οινου υγροτητος αιτιαν ειποι, ει μη την
φυσικως εγκειμενην ταις κληματισι νοτιδα. αι δε των ποιοτητων διαφοραι ου τινα
κατα το υγρον παραλλαγην εμποιουσιν, αλλα τινος ιδιοτητος το εν τωι οινωι υγρον
απο της εν τωι κληματι διακρινουσης † στυ ψεως η γλυκυτητος η υγροτητος †
θατερωι τουτων παρο μαρτουσης, ωστε τωι μεν υποκειμενωι ταυτον ειναι, ταις δε των
ποιοτητων διαφοραις εξαλλασσειν. 3.1.99 Ουκουν ωσπερ υιον ανθρωπου τον
μονογενη θεον παρα της γραφης ακηκοοτες δια της του ονοματος σχεσεως την προς
τον αληθινον ανθρωπον οικειοτητα μεμαθηκαμεν, ουτω καν 20γεννημα20 κατα τον
λογον των υπεναντιων ο υιος λεγηται, ουδεν ηττον και δια τουτου το κατ' ουσιαν
οικειον αυτου προς τον γεγεννηκοτα μανθανομεν, δια το και τον οινον γεννημα της
αμπελου λεγομενον μη αλλοτριον ευρεθηναι κατα τον της υγροτητος λογον της
φυσικως 3.1.100 εγκειμενης τηι αμπελωι δυναμεως. αλλα τα μεν λεγομενα παρα των
υπεναντιων ει τις υγιως εξεταζοι, προς το ημε τερον δογμα βλεπει, η δε διανοια ταις
ιδιαις αυτων κα τασκευαις αντιφθεγγεται, πανταχου το κατα την ουσιαν αλλοτριον
κατασκευαζειν φιλονεικουντων. καιτοι γε παντα πασιν απορον εστι
καταστοχασασθαι, οθεν προς τας τοιαυτας 3.1.101 υποληψεις υπηχθησαν. ει γαρ η
του υιου προσηγορια ουχ απλως το εκ τινος ειναι σημαινει, αλλ' ιδιως την κατα
φυσιν οικειωσιν δια του σημαινομενου παριστησιν, ως αυτος φησιν ο Ευνομιος, και
γεννημα δρυος οινος ου λεγεται, και γεννηματα των εχιδνων, καθως φησι που το
ευαγγε λιον, οφεις εισι και ου προβατα, δηλον οτι και επι του μονογενους η τε του
υιου και του γεννηματος προσηγορια 3.1.102 ουκ αν προς το ετερογενες εχοι την
οικειοτητα. αλλ' ειπερ κατα τον λογον των υπεναντιων και 20γεννημα20 λεγεται
και κατα την φυσιν, ως ομολογουσιν, εστιν η του υιου κλησις, της ουσιας εστι
παντως του γεγεννηκοτος υιος, ουκ αλλου τινος των εξω θεωρουμενων της φυσεως.
ει δε εκειθεν αληθως εστιν, ουκ απεξενωται παντως του οθεν εστιν, ως και εν τοις
αλλοις εδειχθη, οτι παν το γεννητως εκ τινος υποσταν ομογενες εστι παντως τωι εξ
ου γεγονεν. 3.1.103 Ει δε τις απαιτοιη της θειας ουσιας ερμηνειαν τινα και
υπογραφην και εξηγησιν, αμαθεις ειναι της τοιαυτης σοφιας ουκ αρνησομεθα,
τοσουτον ομολογουντες μονον, οτι ουκ εστι το αοριστον κατα την φυσιν επινοιαι τινι
ρηματων διαληφθηναι. το γαρ μη εχειν ορον την θειαν μεγαλω συνην η προφητεια
βοαι, διαρρηδην κηρυσσουσα οτι της μεγαλοπρεπειας της δοξης της αγιωσυνης αυτου
ουκ εστι 3.1.104 περας. ει δε τα περι αυτον απερατωτα, πολυ μαλλον αυτος εκεινος
κατ' ουσιαν ο τι ποτε και εστιν ουδενι ορωι κατ' ουδεν μερος διαλαμβανεται. ει ουν η
δια των ονοματων τε και ρηματων ερμηνεια διαλαμβανει πως τηι σημασιαι το
υποκειμενον, το δε αοριστον περιληφθηναι ου δυναται, ουκ αν τις εικοτως την
αμαθιαν ημων αιτιασαιτο, μη θρασυ νομενων κατα των ατολμητων. τινι γαρ
ονοματι διαλαβω το απεριληπτον; δια ποιας φωνης εξαγγειλω το ανεκφω 3.1.105
νητον; επει ουν κρειττον εστι και υψηλοτερον της ονομα στικης σημασιας το θειον,
σιωπηι τιμαν τα υπερ λογον τε και διανοιαν μεμαθηκαμεν· καν επεμβαινηι τηι
ευλαβειαι ταυτηι του λογου ο υπερφρονων παρ' ο δει φρονειν, εν γε λωτι την
αμαθιαν ημων την περι των ακαταληπτων ποι ουμενος, και του ασχηματιστου και
αοριστου και αμεγεθους και αποσου, πατρος τε λεγω και υιου και πνευματος αγιου,
την κατα το ανομοιον επιγινωσκηι παραλλαγην και προφερηι τουτο προς ελεγχον της
αμαθιας ημων, ο συνεχως παρα των μαθητων της απατης προτεινεται, το Ὑμεις
προσκυνειτε ο ουκ οιδατε, ει την ουσιαν του προσκυνουμενου ουκ οιδαμεν, 3.1.106
ου φοβηθησομεθα κατα την συμβουλην του προφητου τον ονειδισμον των αφρονων
ουδε δια τον φαυλισμον αυτων κατα των ανεκφωνητων θρασυστομησομεν, τον
ιδιωτην τωι λογωι Παυλον διδασκαλον των υπερ γνωσιν μυστηριων ποι ουμενοι, ος
 
 

175

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοσουτον απεχει του την θειαν φυσιν εντος της ανθρωπινης περινοιας οιεσθαι, ως
και τα κριματα του θεου ανεξερευνητα λεγειν και τας οδους ανεξιχνιαστους και τα
τοις αγαπωσιν αυτον υπερ των εν τωι βιωι τωιδε κατορ θωθεντων επηγγελμενα υπερ
καταληψιν ειναι διισχυριζεσθαι, ως μητε οφθαλμωι λαβειν μητε ακοηι δεξασθαι μητε
3.1.107 καρδιαι χωρησαι δυνατον ειναι. ταυτα τοινυν μαθοντες απο του Παυλου
θαρρουντες αποφαινομεθα, οτι ου μονον τα κριματα του θεου της των ερευναν
επιχειρουντων δυναμεως εστιν υψηλοτερα, αλλα και αι της γνωσεως οδοι μεχρι του
νυν ατριβεις τε και ανεπιβατοι μενουσι. τουτο γαρ ηγου μεθα τον αποστολον
σημαναι βουλομενον ανεξιχνιαστους ειπειν τας οδους αι προς το ακαταληπτον
φερουσι, δει κνυντα δια της λεξεως οτι ανεπιβατος εστι λογισμοις αν θρωπινοις η
γνωσις εκεινη, και ουπω τις επεστησεν εαυτου την διανοιαν τηι τοιαυτηι του λογου
πορειαι, ουτε τι ιχνος ουτε σημειον καταληπτικης εφοδου τοις αληπτοις ενεση
μανατο. 3.1.108 Ταυτα τοινυν εκ της αποστολικης μεγαλοφωνιας μα θοντες
αναλογιζομεθα δια των ειρημενων οτι, ει τα κριματα εξερευνηθηναι ου δυναται και
αι οδοι ουκ εξιχνιαζονται και η των αγαθων επαγγελια πασης υπερκειται της απο
στοχασμων εικασιας, ποσωι μαλλον τωι μετρωι κατα το αφραστον τε και
απροσπελαστον ανωτερον εστι και υψηλο τερον αυτο το θειον των περι αυτο
νοουμενων, ων ουδεμιαν ειναι γνωσιν ο θεοδιδακτος αποφαινεται Παυλος· και δια
τουτο βεβαιουμεν εν ημιν αυτοις το καταχλευαζομενον δογμα, ομολογουντες
ελαττους ειναι κατα την γνωσιν των υπερβαινοντων την γνωσιν, και προσκυνειν
φαμεν αληθως 3.1.109 οπερ οιδαμεν. οιδαμεν δε το υψος της δοξης του προσ
κυνουμενου, αυτωι τωι μη δυνασθαι τοις λογισμοις κατα λαβειν αναλογιζομενοι το
του μεγεθους ανεικαστον· και το προς την Σαμαρειτιν παρα του κυριου ρηθεν, καθ'
ημων δε παρα των εχθρων προφερομενον, προς εκεινους αν μαλ λον κυριως
λεγοιτο. το γαρ Ὑμεις προσκυνειτε ο ουκ οιδατε φησι προς την Σαμαρειτιν ο κυριος,
σωματικαις εννοιαις εν ταις περι θεου δοξαις προειλημμενην, ης καλως ο λογος
καθαπτεται, οτι θεον προσκυνειν οι Σαμαρειται νομιζοντες ειτα σωματικως
εγκαθιδρυσθαι τοπωι το θειον οιομενοι μεχρι της φωνης ευσεβουσιν, αλλο τι προσκυ
3.1.110 νουντες και ου θεον. ουδεν γαρ εν περιγραφηι νοουμενον θειον εστιν· αλλ'
ιδιον της θεοτητος το πανταχου ειναι και δια παντων ηκειν και μηδενι
περιειργεσθαι, ωστε περι στρεφεται τοις χριστομαχοις εις κατηγοριαν αυτων ο καθ'
ημων προφερομενος λογος. ως γαρ τοπικηι τινι περιγραφηι το θειον περιεχεσθαι
Σαμαρειται νομιζοντες επετιμηθησαν δι' ων ηκουσαν οτι Προσκυνειτε ο ουκ οιδατε,
και ανονητος γινεται υμιν η λατρεια η προς θεον βλεπουσα, θεος γαρ τοπωι τινι
καθιδρυσθαι νομιζομενος θεος ουκ εστιν, – ουτως αν ειη κυριως και προς τους νεους
Σαμαρειτας ειπειν οτι τωι ονοματι της αγεννησιας οιον τινι τοπωι περι ειληφθαι την
θειαν ουσιαν υπονοουντες Προσκυνειτε ο ουκ οιδατε, ως θεωι μεν λατρευοντες,
αγνοουντες δε, οτι πασης της εξ ονοματων σημασιας και περιληψεως υπερπιπτει του
θεου το αοριστον. 3.1.111 Ἀλλα γαρ επι πλεον παρηνεχθη των προκειμενων ο λογος,
τοις αει κατα το ακολουθον εφευρισκομενοις επο μενος. ουκουν παλιν την
ακολουθιαν επαναλαβωμεν, επειδη την προτεθεισαν αυτου ρησιν αποχρωντως οιμαι
δια των ειρημενων πεφανερωσθαι ου προς την αληθειαν μονον, 3.1.112 αλλα και
προς εαυτην εχουσαν εναντιως. ει γαρ κατ' αυτους η φυσικη σχεσις τηι του υιου
προσηγοριαι προς τον πατερα συνισταται και προς τον γεγεννηκοτα η του γεννη
ματος, κατα τινα γραμματικην φλυαριαν τας σημαντικας της θειας φυσεως λεξεις
της σοφιας τουτων εις ονοματων σχημα παρατυπουσης, ουκετ' αν τις αμφιβαλλοι
την εκ φυσεως συνισταμενην των ονοματων προς αλληλα σχεσιν αποδειξιν της κατ'
ουσιαν αυτων οικειοτητος, μαλλον δε 3.1.113 ταυτοτητος γινεσθαι. αλλα μοι
μεταλαβετω την εναντιαν φωνην ο ημετερος λογος, ως αν μη δοκοιη τηι ασθενειαι
 
 

176

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μονηι των αντιμαχομενων το δογμα της ευσεβειας κρατυ νεσθαι, αλλ' εν εαυτωι
μαλιστα την ισχυν εχειν. ως ουν εστι δυνατον, δι' ευτονωτερας της συνηγοριας
βεβαιωθητω παρ' ημων αυτων ο αντικειμενος λογος, ως αν το υπερ βαλλον της
δυναμεως διαγνωσθειη κατα πολλην πεποι θησιν, και τα παρειμενα παρα των
εναντιων εις ακριβη βασανον της αληθειας ημων προφεροντων. ερει γαρ ισως ο τοις
εναντιοις ισχυριζομενος, οτι ου παντως η του υιου και του γεννηματος κλησις το
κατα την φυσιν οικειον 3.1.114 παριστησι. και γαρ και τεκνον τις οργης εν τηι γραφηι
λεγεται και απωλειας υιος και γεννημα εχιδνης, και ου δηπου κοινοτης τις φυσεως
τοις τοιουτοις ονομασι συναν εφανη. ου γαρ ταυτον εστι τωι υποκειμενωι Ἰουδας, ο
της απωλειας υιος ωνομασμενος, και αυτη κατα το νοου μενον η απωλεια. αλλο γαρ
του κατα τον Ἰουδαν αν 3.1.115 θρωπου και ετερον της απωλειας το σημαινομενον.
ομοιως δε και εκ του εναντιου την ισην κατασκευην ο λογος εχει. υιοι γαρ φωτος
τινες και υιοι ημερας λεγομενοι ου ταυτον εισι τωι φωτι και τηι ημεραι κατα τον
λογον της φυσεως, και τεκνα του Ἀβρααμ οι λιθοι γινονται, οταν δια της πιστεως
και των εργων την συγγενειαν την προς αυτον οικειωσωνται, και οι τωι πνευματι
του θεου αγομενοι, καθ ως φησιν ο αποστολος, υιοι θεου λεγονται, ου ταυτον οντες
τωι θεωι κατα την φυσιν, και πολλα τοιαυτα παρα της θεοπνευστου γραφης εστιν
αναλεξασθαι, δι' ων η απατη καθαπερ εικων τις επηνθισμενη ταις γραφικαις
μαρτυριαις το της αληθειας ειδωλον υποκρινεται. 3.1.116 Τι ουν ημεις προς τουτο
φαμεν; οιδεν η θεια γραφη κατ' αμφοτερων των εννοιων κεχρησθαι του υιου τηι
φωνηι, ωστε τισι μεν εκ φυσεως, τισι δε επισκευαστην και επι κτητον ειναι την
τοιαυτην προσηγοριαν. οταν μεν γαρ υιους ανθρωπων και υιους λεγηι κριων, την
κατ' ουσιαν του γεν νηθεντος προς τον εξ ου γεγονε σχεσιν αποσημαινει· οταν δε
υιους δυναμεως η τεκνα λεγηι θεου, την εκ προαιρεσεως 3.1.117 γινομενην
αγχιστειαν παριστησι. και μεντοι και κατα την εναντιαν διανοιαν οι αυτοι και υιοι
Ἠλει και υιοι λοιμοι ωνομασθησαν, προς εκατερον νοημα της των υιων προση
γοριας ευαρμοστως εχουσης. τωι μεν γαρ υιοι του Ἠλει κληθηναι το κατα την φυσιν
συγγενες προς εκεινον εχειν εμαρτυρηθησαν, λοιμοι δε υιοι κατονομασθεντες επι τηι
της προαιρεσεως μοχθηριαι κατηγορηθησαν, ως ουχι τον πατερα ζηλουντες τωι βιωι,
αλλα τηι κακιαι την προαιρεσιν 3.1.118 εαυτων οικειωσαντες. επι μεν ουν της κατω
φυσεως και των καθ' ημας πραγματων δια το προς εκατερον επιρρε πως το
ανθρωπινον εχειν, προς κακιαν λεγω και αρετην, εφ' ημιν εστιν η νυκτος η ημερας
υιους γενεσθαι, μενουσης κατα το προηγουμενον εν τοις ιδιοις οροις της φυσεως.
ουτε γαρ ο δια κακιαν οργης τεκνον γενομενος της ανθρω πινης ηλλοτριωθη
γεννησεως, ουτε ο τωι αγαθωι δια προ αιρεσεως εαυτον οικειωσας το εξ ανθρωπων
φυναι δια της αστειοτητος των επιτηδευματων απωσατο, αλλα της φυ σεως ομοιως
εφ' εκατερων εστωσης αι κατα τας προ αιρεσεις διαφοραι τα ονοματα της
οικειοτητος υποδυονται, η θεου τεκνα δι' αρετης η του αντικειμενου δια κακιας
γινομεναι. 3.1.119 Ἐπι δε γε των θειων δογματων 20ο την φυσικην διασυζων
ταξιν20 Ευνομιος (αυτοις γαρ χρησομαι του λογογραφου τοις ρημασι) 20και τοις
ανωθεν εγνω σμενοις εμμενων και γεννητον οντα γεννημα λεγειν ου
παραιτουμενος, της γεννηθεισης αυτης20, ως φησιν, 20ουσιας και της του υιου προσ
ηγοριας την τοιαυτην των ονοματων οικειου μενης σχεσιν20, πως αλλοτριοι της
κατ' ουσιαν οικειο 3.1.120 τητος το γεννηθεν του γεννησαντος; επι μεν γαρ των επι
διαβοληι λεγομενων υιων η γεννηματων η παλιν εφ' ων επαινος τις παρομαρτει τοις
τοιουτοις ονομασιν ουκ εστιν ειπειν οτι αληθως τις παρα της οργης γεννηθεις
τεκνον οργης προσηγορευται, ουδ' αυ παλιν ημεραν τις σωματικως εσχεν εαυτου
μητερα, ωστε υιος ταυτης ονομασθηναι, αλλ' η των προαιρεσεων διαφορα ποιειται
τα της τοιαυτης συγ γενειας ονοματα. ενταυθα δε φησιν ο Ευνομιος οτι 20γεν νητον
 
 

177

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οντα τον υιον γεννημα λεγειν ου παραι τουμεθα, της γεννηθεισης20, φησιν,
20ουσιας και της του υιου προσηγοριας την τοιαυτην των 3.1.121 ονοματων σχεσιν
οικειουμενης20. ει ουν δια το αληθως 20γεννημα20 ειναι τον υιον ομολογει 20την
τοιαυτην των ονοματων οικειουσθαι σχεσιν20, πως εχει καιρον εφαρμοζειν την
τοιαυτην αιτιαν των ονοματων τοις τε κατα μεταφοραν εκ καταχρησεως λεγομενοις
και οις η φυσικη σχεσις, καθως φησιν ο Ευνομιος, την τοιαυτην οικειουται κλησιν;
ουκουν επι μονων αληθες το τοιουτον εστιν οις μεθοριος προς αρετην τε και κακιαν
η φυσις, εφ' ων πολλακις τα εναντια τις αντιμεταλαμβανει των ονομα των, νυν μεν
φωτος, παλιν δε σκοτους δια της προς το καλον 3.1.122 η προς το εναντιον
προσκλισεως τεκνον γινομενος. οπου δε το εναντιον χωραν ουκ εχει, ουκετ' αν τις
του υιου την φωνην εκ μεταφορας επιφημιζεσθαι λεγοι καθ' ομοιοτητα των δια
προαιρεσεως οικειουμενων την κλησιν. ου γαρ αν εις τουτον ελθοι τον λογον, οτι
ωσπερ ανθρωπος αποθεμενος τα εργα του σκοτους δια της ευσχημονος ζωης φωτος
γι νεται τεκνον, ουτω και ο μονογενης θεος εκ μεταβολης 3.1.123 εκ του χειρονος
αντιλαμβανει το προτιμοτερον. ανθρω πος μεν γαρ τις ων υιος θεου γινεται δια της
πνευ ματικης γεννησεως Χριστωι συναπτομενος· ο δε τον ανθρω πον δι' εαυτου θεου
υιον ποιων αυτος αλλου υιου του χαρι ζομενου αυτωι την υιοθεσιαν ουκ επιδεεται,
αλλ' οπερ εστι κατα φυσιν και ονομαζεται. ανθρωπος μεν αυτος εαυτον αμειβει, του
παλαιου τον νεον ανταλλασσομενος· θεος δε 3.1.124 εις τι αλλαγησεται, ωστε ο μη
εχει προσκτησασθαι; αν θρωπος μεν εαυτον απεκδυσαμενος την θειαν επενδυεται
φυσιν· ο δε αει ωσαυτως εχων τι αποτιθεται η τι περι βαλλεται; ανθρωπος μεν υιος
θεου γινεται προσλαβων α ουκ εχει και αποβαλων α εχει· ο δε μηδεποτε γεγονως εν
κακιαι ουτε ο λαβηι ουτε ο καταλιπηι εχει. παλιν ο αν θρωπος δυναται πη μεν αληθως
υιος τινος λεγεσθαι, οταν προς την φυσιν βλεπων τις λεγηι, πη δε εκ καταχρησεως,
3.1.125 οταν η του βιου προαιρεσις επιβαληι το ονομα. ο δε θεος εν ων αγαθον εν
απληι τε και ασυνθετωι τηι φυσει παντοτε προς το αυτο βλεπει και ουδεποτε ταις της
προαιρεσεως ορμαις μεταβαλλεται, αλλ' αει και βουλεται οπερ εστιν και εστι παντως
ο και βουλεται, ωστε δι' αμφοτερων υιος θεου κυριως και αληθως ονομαζεσθαι, της
τε φυσεως εν εαυτηι το αγαθον εχουσης της τε προαιρεσεως ουκ απερ ρωγυιας του
κρειττονος, ως μη αν εκ καταχρησεως αυτωι την φωνην ταυτην επικληθηναι.
ουκουν ουδεμιαν εχει χωραν, απερ εκ προσωπου των εναντιων εαυτοις αντεθη
καμεν, ταυτα επι παραγραφηι της κατα φυσιν οικειοτητος παρα των εναντιων
προφερεσθαι. 3.1.126 Ἀλλ' ουκ οιδ' οπως η διοτι μισουντες τε και απο στρεφομενοι
την αληθειαν υιον μεν αυτον ονομαζουσιν, ως δ' αν μη το κατ' ουσιαν κοινον δια
της φωνης ταυτης μαρτυρηθειη, της εγκειμενης τωι ονοματι σημασιας την φωνην
χωρισαντες κενον το ονομα του υιου και ασημαντον τωι μονογενει καταλειπουσι,
μονον αυτωι τον ψοφον της φωνης χαριζομενοι. και οτι ταυτα αληθη λεγω και ου
παραστοχαζομαι του σκοπου των υπεναντιων, φανερως εστιν 3.1.127 εξ αυτων ων
κατεπιχειρουσι της αληθειας μαθειν. τοιαυτα γαρ εστιν α παρ' αυτων επι κατασκευηι
της βλασφημιας προφερεται, 20οτι πολλα του μονογενους ονοματα παρα της θειας
γραφης εδιδαχθημεν, λιθον αξινην πετραν θεμελιον αρτον αμπελον θυραν οδον ποι
μενα πηγην ξυλον αναστασιν διδασκαλον φως και αλλα τοιαυτα πολλα, αλλ' ουδεν
τουτων κατα την προχειρον σημασιαν ευσεβες εστιν επι του κυριου 3.1.128 νοουντας
λεγειν. η γαρ αν ειη των ατοπωτατων το ασωματον τε και αυλον απλουν τε και
ασχηματι στον ταις εμφαινομεναις τισι των ονοματων σημα σιαις διαμορφουσθαι
νομιζειν, ωστε αξινην ακου σαντας το τοιονδε σχημα του σιδηρου νοειν η φως το
εναεριον η αμπελον την εκ φυτειας κληματων η τι των αλλων εκαστον, καθως η
συνηθεια νοειν υποτιθεται· αλλ' επι το θεοπρεπεστερον τας των ονοματων τουτων
μετενεγκοντες εμφασεις αλλο τι νοουμεν, καν ουτω κατονομαζωμεν, ουχ ως οντα τι
 
 

178

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτων κατα τον λογον της φυσεως, αλλ' ως ταυτα μεν λεγομενον, αλλο δε τι παρα
ταυτα δια 3.1.129 των λεγομενων νοουμενον. ει δε τα τοιαυτα των ονοματων και
αληθως επιλεγεται τωι μονογενει θεωι και της φυσεως ου περιεχει την ενδειξιν,
ακολουθον ειναι20 λεγουσι 20μηδε του υιου το σημαινο μενον κατα την
επικρατουσαν συνηθειαν εις την της φυσεως ερμηνειαν παραλαμβανειν, αλλ'
εξευρισκειν τινα σημασιαν και ταυτης της φωνης ετεραν παρα την κοινην τε και
προχειρον20. ταυτα και τα τοιαυτα φιλοσοφουσι προς κατασκευην του μη ειναι
3.1.130 τον υιον οπερ εστι τε και λεγεται. ημιν δε προς ετερον μεν ην σπευδων ο
λογος, την προσφατον του Ευνομιου λογο γραφιαν δειξαι ψευδη και ασυστατον και
ουτε προς την αληθειαν ουτε προς εαυτην συμφωνουσαν. επει δε δι' ων
κατηγορουμεν του δογματος αυτων οιον τις συνηγορια της βλασφημιας επεισηχθη
τωι λογωι, καλως αν εχοι περι του του προτερον εν ολιγωι διαλαβειν, ειθ' ουτως επι
την ακο λουθιαν των γεγραμμενων επανελθειν. 3.1.131 Τι τοινυν εστιν ειποντας
προς τα τοιαυτα μη διαμαρ τειν του προσηκοντος; οτι πολλων οντων, καθως
κακεινοι φασι, των ονοματων, α τωι μονογενει παρα της γραφης επι λεγεται, ουδεν
των αλλων τηι προς τον γεγεννηκοτα φαμεν αναφοραι το προσφυες εχειν. ου γαρ
ωσπερ υιον του πατρος, ουτως η λιθον η αναστασιν η ποιμενα η φως η τι των αλλων
επι τον θεον των ολων επαναφεροντες λεγομεν, αλλ' εστιν οιον τεχνηι τινι και
κανονι διχηι διελεσθαι των θειων ονοματων 3.1.132 την σημασιαν. τα μεν γαρ της
υψηλης τε και αφραστου δοξης την ενδειξιν εχει, τα δε το ποικιλον της προνοητικης
οικονομιας ενδεικνυται· ωστε καθ' υποθεσιν ει μη το ευερ γετουμενον ειη, μηδε τας
φωνας ταυτας επ' αυτου τεταχθαι αι την ευεργεσιαν ενδεικνυνται. οσαι δε το
θεοπρεπες ερ μηνευουσι, και διχα των οικονομουμενων προσφυως και κυριως
εφαρμοζονται τωι μονογενει θεωι. ως δ' αν εναρ γεστερον ημιν εκκαλυφθειη το
τοιουτον δογμα, επ' αυτων 3.1.133 εσται των ονοματων η θεωρια. ουκ αν αμπελος
ωνομασθη ο κυριος, ει μη της φυτειας χαριν των εν αυτωι ριζου μενων, ουδ' αν
ποιμην, ει μη τα προβατα του οικου Ἰσ ραηλ απολωλει, ουδ' ιατρος, ει μη των
νοσουντων χαριν, ουδε τα λοιπα των ονοματων εφ' εαυτου κατεδεχετο, μη δια τινος
προνοητικης ενεργειας προσφορως επι των ευεργε τουμενων τας φωνας
οικειουμενος. τι γαρ δει τα καθ' εκαστον λεγοντα μηκυνειν εν τοις ομολογουμενοις
τον λογον; υιος δε και δεξια και μονογενης και λογος και σοφια και δυναμις και τα
τοιαυτα παντα, οσα προς τι λεγεται, καθ απερ εν συζυγιαι τινι σχετικηι τωι πατρι
παντως συνονομα 3.1.134 ζομενος λεγεται. θεου γαρ δυναμις ονομαζεται και θεου
δεξια και θεου σοφια και πατρος υιος και μονογενης και λογος προς τον θεον και
οσα τοιαυτα. ουκουν ακολουθον εκ των ειρημενων εκαστου των ονοματων
καταλληλον τινα τωι υποκειμενωι και πρεπουσαν ενθεωρειν σημασιαν, ως αν μη τωι
διαμαρτειν της ορθης διανοιας περι τον της ευσε βειας πλημμελησαιμεν λογον.
3.1.135 Ὥσπερ τοινυν των αλλων εκαστον προς το θεοπρεπες μεταλαβοντες
αθετουμεν την προχειρον επ' αυτων εννοιαν, ως μητε φως υλικον μητε πατουμενην
οδον μητε αψυχον λιθον μητε τον εκ γεωργιας αρτον μητε τον δια ρηματων λογον,
αλλ' αντι τουτων εκεινα ονομαζειν οσα το μεγαλειον της δυναμεως του θεου λογου
παριστησιν, ουτως ει τις αθετοιη του υιου την συνηθη και κατα φυσιν σημασιαν, δι'
ης το εκ της ουσιας ειναι του γεγεννηκοτος μανθα νομεν, προς τινα θεοπρεπεστεραν
ερμηνειαν μεταληψεται παντως το ονομα. επειδη γαρ των αλλων εκαστου προς το
ενδοξοτερον η μεταληψις γινομενη προς την της θειας δυναμεως ενδειξιν ηρμοσεν,
ακολουθον παντως εστι και τουτου του ονοματος επι το υψηλοτερον μετενεχθηναι
το 3.1.136 σημαινομενον. τις αν ουν γενοιτο θεοπρεπεστερα διανοια επι της του υιου
προσηγοριας, ει αθετοιτο κατα τον λογον των υπεναντιων η φυσικη προς τον
γεννησαντα σχεσις; ταχα γαρ ουτως ουδεις προς ασεβειαν τολμηρος, ως εν τοις περι
 
 

179

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της θειας φυσεως λογοις το ταπεινον και χαμαι ζηλον των υψηλων τε και μεγαλων
αρμοδιωτερον οιεσθαι. 3.1.137 ουκουν ει μεν τινα ταυτης μεγαλοφυεστεραν
διανοιαν εξευ ρισκουσιν, ως αναξιον ειναι δοκειν περι του μονογενους νοειν το εκ
της φυσεως του πατρος αυτον ειναι, ειπατωσαν ει τι γινωσκουσι κατα την
απορρητον αυτων σοφιαν της πατρικης φυσεως υψηλοτερον, ωστε προς εκεινο τον
μονο γενη θεον επαραντας της προς τον πατερα σχεσεως αυτον υπεραραι· ει δε
παντος υψους υπερκειται και πασαν δυ ναμιν θαυμαστικην υπερβαινει της θειας
φυσεως το μεγα λειον, τις υπολειπεται λογος επι το μειζον φερων της του 3.1.138
υιου κλησεως την ερμηνειαν; επειδη τοινυν ομολογειται πασαν περι του μονογενους
σημαντικην λεξιν, καν εκ της κατω συνηθειας ονομαζηται, προς το μεγαλειοτερον
ταις εννοιαις μετατεθεισαν κυριως λεγεσθαι, δεικνυται δε μη δυνασθαι τινα
μεγαλοφυεστεραν εννοιαν της του υιου προση γοριας ευρειν ταυτης, η το γνησιον
προς τον γεγεννηκοτα παριστησι, ουδεν οιμαι χρηναι πλεον επιδιατριβειν τωι τοπωι,
ικανως δια των ειρημενων αποδειχθεντος οτι ου προσηκει καθ' ομοιοτητα των
λοιπων ονοματων και την του υιου προσηγοριαν μεθερμηνευεσθαι. 3.1.139 Ἀλλ' επι
το βιβλιον παλιν επανακτεον την θεωριαν. ουκ εστι των αυτων τον γεννητον
20γεννημα λεγειν μη παραιτεισθαι20 (τοις γαρ εκεινων χρησομαι ρημασιν), 20της
γεννηθεισης αυτης ουσιας και της του υιου προσηγοριας την τοιαυτην των
ονοματων οι κειουμενης σχεσιν20, και παλιν μετατιθεναι τας προσ φυεις ονομασιας
εις τροπικας μεταληψεις· ωστε δυοιν θατε ρον, η το προτερον των επιχειρηματων
αυτοις διαπεπτωκε και ματην καταφευγουσι προς την εκ φυσεως ταξιν εις κατα
σκευην του δειν 20γεννημα20 τον γεννηθεντα προσαγορευειν, η ει τουτο κατα το
προσηκον λεγεται, ο ετερος λογος υπο των προκατεσκευασμενων διαλυθησεται. ο
γαρ δια το γεν νηθηναι 20γεννημα20 κατ' εκεινους λεγομενος δι' αυτο τουτο 3.1.140
20ποιημα20 και 20κτισμα20 λεγεσθαι φυσιν ουκ εχει. πλειστον γαρ δηπου
διενηνοχεν εκατερου των ονοματων το σημαινο μενον, και προσηκει τον
λελογισμενως ταις φωναις κεχρη μενον προς το υποκειμενον βλεποντα κεχρησθαι
τοις ρη μασιν, ως αν μη τινα συγχυσιν περι τας εννοιας παθοιμεν, ανοικειως τοις
σημαινομενοις τας φωνας επαλλασσοντες. δια τουτο τεχνιτου μεν εργον το δια της
τεχνης απεργασθεν ονομαζομεν, υιον δε ανθρωπου τον εξ εκεινου φυντα προσ
αγορευομεν, ουτε δε το εργον υιον ουτε τον υιον εργον των σωφρονουντων ειποι τις
αν· συγχεοντος γαρ εστι και ανα θολουντος εν τηι πεπλανημενηι των ονοματων
χρησει την 3.1.141 αληθη σημασιαν. ωστε των δυο τουτων το ετερον επι του
μονογενους αληθευειν επαναγκες, ει μεν υιος εστιν, 20κτισμα20 μη λεγεσθαι, ει δε
κτιστος, της του υιου προσηγοριας αλ λοτριουσθαι, καθαπερ και ουρανος και γη και
θαλασσα και τα καθ' εκαστον παντα κτισματα οντα την του υιου κλησιν ουχ
υποδυεται. αλλ' επειδη μαρτυρει γεννητον ειναι τον μονογενη θεον ο Ευνομιος,
ισχυροτερα δε προς την της αληθειας συστασιν η των εχθρων μαρτυρια, και το μη
κτιστον ειναι παντως δια του το γεννητον ειπειν ειναι συνεμαρτυρησεν. αλλα περι
μεν τουτων τοσαυτα. πολλων γαρ ημιν λογων επιρρεοντων, ως αν μη το πληθος εις
αμετριαν εκπεσοι, τουτοις περι των προτεθεντων αρ κεσθησομεθα. 3.2.1 Καιρος δ' αν
ειη και την περι του γεννηματος φυσιο λογιαν την επιμελως αυτωι φιλοσοφηθεισαν
εξετασαι τωι λογωι. φησι τοινυν (ερω δε κατα λεξιν τον καλλιγραφη θεντα λογον
αυτωι κατα της αληθειας)· 20τις γαρ ουτως αμελης και της των οντων φυσεως
ανεπισκε πτος, ως αγνοειν οτι των σωματων, οσα περι γην εν τωι γενναν και
γεννασθαι, ποιειν τε και πασχειν εξεταζομενα τα τε γεννωντα μεταδι δωσι της ιδιας
ουσιας και τα γεννωμενα της αυτης μεταλαμβανειν πεφυκεν, ατε κοινης ουσης της
υλικης αιτιας και της εξωθεν επιρρεουσης χορηγιας, τα τε γεννωμενα γεν ναται
κατα παθος και τα γεννωντα κατα φυσιν ου καθαραν ισχει την ενεργειαν δια το παν
 
 

180

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3.2.2 τοιοις παθεσι συνεζευχθαι την φυσιν20. ορατε πως πρεποντως του εν αρχηι
οντος λογου θεου διαλαμβανει τηι θεωριαι την προαιωνιον γεννησιν ο την των
οντων φυσιν δι' ακριβειας επισκεπτομενος, σωματα περι γην και υλικην αιτιαν και
παθος γεννωντων τε και γεννωμενων και παντα τα τοιαυτα, δι' ων ερυθριασειεν αν
τις των νουν εχοντων, καν περι ημων λεγηται, στηλιτευομενης τωι λογωι της εμ
παθους ημων φυσεως. αλλ' η μεν λαμπρα του λογογραφου 3.2.3 περι του
μονογενους θεου φυσιολογια τοιαυτη. ημεις δε το σχετλιαζειν αφεντες (τι γαρ αν
και πλεον ο στεναγμος ημιν προς καταλυσιν της των εχθρων κακιας
συναγωνισαιτο;) τον νουν των ειρημενων, οπως αν οιοι τε ωμεν, δημοσιευ σωμεν,
περι ποιου γεννηματος η θεωρια προυκειτο, του κατα σαρκα συνισταμενου η του
κατα τον μονογενη θεον. 3.2.4 διπλης γαρ ουσης της θεωριας, επι τε της θειας και
απλης και αΰλου ζωης και επι της υλικης τε και εμπαθους υποστασεως, και ομοιως
λεγομενης επ' αμφοιν της γεννη σεως αναγκαιον αν ειη τρανην και ασυγχυτον την
δια στολην των σημαινομενων ποιησασθαι, μη πη την αληθειαν η της γεννησεως
ομωνυμια παραλογισηται. επειδη τοινυν η μεν δια σαρκος εις το ειναι παροδος
υλικη τις εστι και δια παθους προαγεται, το δε ασωματον και αναφες και ανειδεον
και της υλωδους επιμιξιας ελευθερον πασης δια θεσεως εμπαθους ηλλοτριωται,
θεωρησαι προσηκει περι ποιας γεννησεως η ζητησις ην, της ακηρατου και θειας 3.2.5
η της εμπαθους και ρυπωσης. αλλ' ουκ αν τις αντειποι το μη [περι] του μονογενους
θεου την προαιωνιον υπαρξιν προκεισθαι τηι θεωριαι του λογου. τι ουν εμφιλοχωρει
τηι σωματικηι ταυτηι φυσιολογιαι, εν τηι βδελυραι του λογου διασκευηι καταρρυπαινων
την φυσιν και τα περι την ανθρω πινην γεννησιν παθη δημοσιευων, καταλιπων την
προκει μενην υποθεσιν; ου γαρ την ζωιωδη ταυτην γεννησιν την 3.2.6 δια σαρκος
συνισταμενην μαθειν εδεομεθα. τις γαρ ουτως ηλιθιος, ως εαυτον βλεπων και νοων
εν εαυτωι το ανθρω πινον αλλον ερμηνεα της εαυτου ζητειν φυσεως και δεισθαι
μαθειν τα αναγκαια παθη, οσα τηι γεννησει συνθεωρειται του σωματος, οτι αλλως
μεν ο τικτων, ετερως δε το τικτο μενον εν παθει γινεται, ως αν μαθοι εκ της
διδασκαλιας ταυτης ο ανθρωπος, οτι αυτος τε δια παθους γενναι και 3.2.7 παθος αυτωι
της γεννησεως ηρξατο; ταυτα γαρ και σιω πωμενα και λεγομενα το ισον εχει, καν τις
διεξιηι δημο σιευων τα κρυφια, καν συγκαλυπτηι [τηι] σιωπηι τα απορ ρητα, το δια
παθους προιεναι την φυσιν ημων ουκ ηγνοη σαμεν. ζητουμεν δε περι της υψηλης τε
και αφραστου του μονογενους υπαρξεως, καθ' ην εκ του πατρος ειναι πεπιστευται,
σαφηνισθηναι τον λογον. 3.2.8 Ταυτης τοινυν προκειμενης της εξετασεως ο καινος
θεολογος ρευσιν και παθος και υλικην αιτιαν και ενεργειαν τινα ρυπου μη
καθαρευουσαν και εξωθεν επιρρεουσαν χορηγιαν και παντα τα τοιαυτα τωι λογωι
προστιθησιν, ουκ οιδα τι παθων ο τωι υπερβαλλοντι της σοφιας μηδεν των αληπτων
εξω της εαυτου γνωσεως καταλειπεσθαι λε γων και την αρρητον του υιου γεννησιν
ερμηνευειν επαγγελ λομενος, αποστας των προκειμενων εγχελυος δικην εις τον
ιλυωδη βορβορον των λογισμων καταδυεται κατα τον νυ κτερινον εκεινον
Νικοδημον, ος την ανωθεν γεννησιν του κυριου διδασκοντος προς τον εν μητραι
κοπον τοις λογι σμοις κατεσυρετο, και πως αν εκ δευτερου παλιν εντος της νηδυος
γενοιτο διηπορει λεγων Πως δυναται τουτο γενεσθαι; νομιζων τωι μη δυνασθαι τον
πρεσβυτην δια σπλαγχνου παλιν κυοφορηθηναι μητρυου την πνευματικην γεννησιν
διε 3.2.9 λεγξειν ασυστατον. αλλα κακεινου την πεπλανημενην υπο ληψιν
διορθουται ο κυριος, αμικτα λεγων ειναι τα της σαρκος και του πνευματος ιδιωματα,
και ουτος εαυτον εν τοις ομοιοις, ει βουλεται, διορθουσθω. δει γαρ οιμαι τον
φροντιστην της αληθειας εκ των ιδιων θεωρειν το προκει μενον, μη δια της των
υλικων κατηγοριας διαβαλλειν τον αυλον. ει γαρ ανθρωπος η βους η αλλο τι των
δια σαρκος τικτομενων ου καθαρευει παθους γεννων η γεννωμενος, τι 3.2.10 τουτο
 
 

181

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προς την απαθη και ακηρατον φυσιν; ουδε γαρ το θνητους ημας ειναι την αθανασιαν
του μονογενους παρα γραφεται ουδε η προς κακιαν τροπη των ανθρωπων αμφι
βολον επι της θειας φυσεως ειναι παρασκευαζει το ατρεπτον ουδε αλλο τι των
ημετερων και επι τον θεον μεταφερεται, αλλα τις αμικτος εστι και ακοινωνητος η
ιδιοτης της αν θρωπινης τε και της θειας ζωης και παρηλλακται παντα πασι τα
γνωριστικα ιδιωματα, ως μητε ταυτα επ' εκεινης μητε το εμπαλιν επι ταυτης εκεινα
καταλαμβανεσθαι. 3.2.11 Πως ουν ο Ευνομιος, της θειας προκειμενης τωι λογωι
γεννησεως, αφεις το προκειμενον τα εν τηι γηι διεξερχεται, ουδεμιας ημιν περι
τουτων προς αυτον ουσης αμφισβητη σεως; αλλα προδηλος ο σκοπος του τεχνιτου,
ινα τηι προς 3.2.12 το παθος διαβοληι περιγραψηι του κυριου την γεννησιν. εφ' οις
εγωγε το κατα την βλασφημιαν παρεις θαυμαζω της αγχινοιας τον ανθρωπον, πως
μεμνηται της οικειας σπου δης, ος το δειν γεννημα τον υιον και ειναι και λεγεσθαι
δια των προειρημενων κατασκευασας νυν περι του μη χρηναι γεννησιν περι αυτον
νοειν αγωνιζεται. ει γαρ πασα γεν νησις, καθως ουτος οιεται, συνεζευγμενην εχει
την κατα το παθος διαθεσιν, αναγκη πασα δια τουτων ομολογεισθαι, οτι το του
παθους αλλοτριον συναλλοτριουται παντως και της γεννησεως. ει γαρ ταυτα μετ'
αλληλων συνημμενως νοειται, το παθος τε και η γεννησις, ο του ενος τουτων
αμετοχος ουδ' αν προς το ετερον την κοινωνιαν εχοι. 3.2.13 πως ουν γεννημα δια
την γεννησιν λεγει τον οτι ουκ εγεν νηθη δια των νυν παρ' αυτου λεγομενων
αποδεικνυμενον, και υπερ τινος μαχεται προς τον διδασκαλον ημων τον
συμβουλευοντα μη κατατολμαν επι των θειων δογματων της ονοματοποιΐας, αλλα
γεγεννησθαι μεν ομολογειν, μη παρασχηματιζειν δε την εννοιαν ταυτην εις
ονοματος τυπον, ωστε 20γεννημα20 τον γεννηθεντα προσαγορευειν, ιδιως της
φωνης ταυτης επι των αψυχων η επι των εις εικονα πο 3.2.14 νηριας
παρειλημμενων υπο της γραφης τεταγμενης; αλλ' οταν μεν παρ' ημων λεγηται το
δειν σιωπασθαι την φωνην του 20γεννηματος20, την αμαχον εκεινην ρητορικην προ
χειριζεται, συμπαραλαμβανων εις συμμαχιαν και την γραμ ματικην ψυχρολογιαν
και δια της τεχνικης των ονοματων ειτε παραγωγης ειτε παρωνυμιας ειτε ουκ οιδ'
οπως δη λεγειν ταυτα προσηκει, δια τουτων τους συλλογισμους συμ περαινει
20γεννημα20 τον γεννηθεντα λεγειν ου παραιτου 3.2.15 μενος. επειδαν δε τουτο
δεξαμενοι την του ονοματος εν νοιαν θεωρησωμεν, ως του κοινου της ουσιας
εντευθεν συνενδεικνυμενου, παλιν ανατιθεται τας ιδιας φωνας και περι του μη
γεννηθηναι το 20γεννημα20 διατεινεται, τηι ρυ πωσηι φυσιολογιαι του σωματικου
τοκου την καθαραν τε και θειαν και απαθη του κυριου παραγραφομενος γεννησιν,
ως ουκ ενδεχομενον τα δυο κατα ταυτον επι του θεου συνδραμειν, το τε προς τον
πατερα γνησιον και την απα θειαν της φυσεως, αλλ' ει μεν το απαθες ειη, μη ειναι
την γεννησιν, ει δε το γνησιον τις ομολογοιη, και παθος τηι γεννησει παντως
συμπαραδεχεσθαι. 3.2.16 Ουχ ουτως ο υψηλος Ἰωαννης, ουχ ουτως εκεινη η
βρονταια φωνη το της θεολογιας κηρυσσει μυστηριον, ος και υιον ονομαζει θεου και
πασης εμπαθους υποληψεως εκ καθαιρει το κηρυγμα. ιδου γαρ πως προθεραπευει
την ακοην εν τοις προοιμιοις του ευαγγελιου. οση γαρ εν τωι διδασκαλωι προμηθεια
του μη τινα των ακουοντων εις τα πεινας υποληψεις καταπεσειν, προς ατοπους
τινας υπονοιας 3.2.17 εξ αμαθιας υπολισθησαντα. ως γαρ αν μαλιστα πορρω παθους
απαγαγοι την αγυμναστον ακοην, ουχ υιον ειπεν εν προοιμιοις, ου πατερα, ου
γεννησιν, ινα μη τις εν πρω τοις η πατρος ακουσας κατασυρηι προς την προχειρον
εμφασιν του ονοματος, η υιον μαθων κηρυσσομενον κατα την ωδε συνηθειαν νοησηι
το ονομα, η προσπταισηι τωι ρηματι της γεννησεως ως λιθωι προσκομματος· αλλ' αντι
μεν πατρος αρχην ονομαζει, αντι δε του εγεννηθη το ην, αντι δε του υιου τον λογον,
και φησιν Ἐν αρχηι ην ο λογος. ποιον εν τουτοις παθος, ειπε μοι, αρχη και ην και
 
 

182

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λογος; μη παθος η αρχη; μη εν παθει το ην; μη δια παθους 3.2.18 ο λογος; η επειδη
παθος εν τοις ειρημενοις ουκ εστιν, ουδε το οικειον συνεμφαινεται τωι κηρυγματι;
καιτοι γε πως αν ετερως μαλλον διαφανειη το κατ' ουσιαν κοινον τε και γνησιον και
το συναιδιαζον του λογου προς την αρχην η δια τουτων των λογων; ου γαρ ειπεν εκ
της αρχης εγεννηθη ο λογος, ινα μη τινι παρατατικωι νοηματι της αρχης διαζευξηι
τον λογον, αλλ' ομου τηι αρχηι και τον εν τηι αρχηι συνεκηρυξε, κοινον ειπων της
αρχης τε και του λογου το ην, ινα μη εφυστερησηι μετα την αρχην ο λογος, αλλα
φθασηι την ακοην τωι κηρυγματι, πριν μονην την αρχην εφ' εαυτης παραδεξασθαι, τηι
περι της αρχης πιστει συνεισελθων. 3.2.19 Ειτα φησι Και ο λογος ην προς τον θεον.
ετι δε δοικεν ημων ο ευαγγελιστης το αγυμναστον, ετι φοβειται ημων το νηπιωδες
τε και απαιδευτον, ουπω καταπιστευει τηι ακοηι την του πατρος προσηγοριαν, ινα μη
τις των σαρκωδεστερων πατερα μαθων και μητερα κατα το ακο λουθον δια της
διανοιας ανατυπωσηται. αλλ' ουδεπω ουδε υιον ονομαζει εν τωι κηρυγματι·
υποπτευει γαρ ετι ημων την προς την κατω φυσιν συνηθειαν, μη τις υιον ακουσας
3.2.20 εξανθρωπισηι το θειον δι' εμπαθους υποληψεως. δια τουτο επαναλαμβανων το
κηρυγμα λογον παλιν ωνομασε, σοι ταυτα φυσιολογων τωι απιστωι. ως γαρ ο σος
λογος και εκ του νου αναφαινεται και ου μεσιτευεται παθει, ουτως κακει λογον
ακουσας και το εκ τινος νοησεις και ου νοησεις το παθος. δια τουτο φησιν αναλαβων
παλιν το κηρυγμα Και ο λογος ην προς τον θεον. ω πως παρα μετρει τωι θεωι τον
λογον, μαλλον δε πως συμπαρατεινει τωι απειρωι το απειρον· ο λογος ην προς τον
θεον, προς ολον τον θεον παντως ολος ο λογος. ουκουν οσος ο θεος, τοσουτος
δηλαδη και ο λογος ο προς αυτον ων, ωστε ει ο θεος περιωρισται, και ο λογος
παντως εν ορωι, ει δε του θεου η απειρια διαβαινει τον ορον, ουδε ο τουτωι
συνθεωρουμενος 3.2.21 λογος οροις και μετροις διαλαμβανεται. ου γαρ αν τις ειποι
μη πασηι του πατρος τηι θεοτητι συνθεωρεισθαι τον λογον, ως αν μη του θεου το μεν
εν λογωι ειη, το δε γυμνον του λογου ελεγχοιτο. παλιν η πνευματικη του Ἰωαννου
φωνη, παλιν των νηπιαζοντων τιθηνειται την ακοην ο ευαγγελιστης τωι κηρυγματι·
ουπω τοσουτον ηυξηθημεν εν ταις πρωταις φωναις, ως υιον ακουσαντες
ανολισθητοι μειναι δια της 3.2.22 συνηθους εμφασεως. δια τουτο παλιν ο κηρυξ
αναβοων εν τηι τριτηι φωνηι ετι λογον, ουχ υιον ανεκηρυξεν ειπων Και θεος ην ο
λογος. πρωτον ειπεν εν ωι ην, ειτα προς τινα ην, νυν τι εστι λεγει, δια της τριτης
επαναληψεως τελειων τον σκοπον του κηρυγματος. ου γαρ λογον, φησι, τινα των
κατα το προχειρον νοουμενων, αλλα θεον κηρυσσω εν τωι του λογου προσρηματι·
ουτος γαρ ο λογος, ος εν αρχηι ην και προς τον θεον ην, ουκ αλλο τι παρα τον 3.2.23
θεον ην, αλλα και αυτος θεος ην. και συνεχως δια της επαναληψεως επακμαζων ταις
μεγαλοφωνιαις ο κηρυξ τουτον λεγει τον θεον, τον εν τωι κηρυγματι
προδηλουμενον, τουτον ειναι δι' ου τα παντα εγενετο και ζωην ειναι και φως
ανθρωπων και φως αληθινον εν σκοτιαι λαμπον και υπο της σκοτιας ουκ
αμαυρουμενον, τοις ιδιοις επιδημουντα και υπο των ιδιων ου λαμβανομενον και
σαρκα γενομενον και δια της σαρκος τηι ανθρωπινηι κατασκηνουντα φυσει. και
τοσαυτα προδιεξελθων και τοιαυτα τοτε πατερα λεγει και μονογενη ονομαζει, οτε
ουκετι κινδυνος ην τις τωι δια το σουτων κεκαθαρμενωι προς τινα ρυπωσαν
κατολισθησαι δια νοιαν εκ της του πατρος σημασιας. Ἐθεασαμεθα γαρ, φησι, την
δοξαν αυτου, δοξαν ως μονογενους παρα πατρος. 3.2.24 Ειπε προς ταυτα τωι
ευαγγελιστηι, ειπε τα σοφα σου ταυτα, Ευνομιε, οτι πως πατερα και πως μονογενη
κατονο μαζεις τωι λογωι, πασης σωματικης γεννησεως δια παθους ενεργουμενης;
αποκρινεται σοι παντως υπερ αυτου η αλη θεια, οτι αλλο θεολογιας εστι μυστηριον
και αλλη των ρευστων σωματων φυσιολογια. πολλωι τωι μεσωι απ' αλλη λων ταυτα
διατετειχισται. τι συναπτεις δια του λογου τα αμικτα; πως τωι ρυπωντι λογωι το
 
 

183

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθαρον μολυνεις της θειας γεννησεως; πως δια των παθων του σωματος τεχνο
λογεις το ασωματον; μη εκ των κατω φυσιολογει τα ανω. 3.2.25 υιον θεου κηρυσσω
τον κυριον, οτι και το εξ ουρανων ευαγγελιον δια της φωτεινης νεφελης ουτως
εκηρυξεν· Ουτος γαρ, φησιν, ο υιος μου ο αγαπητος. ου μην επειδη υιον εδιδαχθην,
προς τας ωδε του υιου σημασιας καθειλ κυσθην εκ του ονοματος, αλλα και εκ του
πατρος οιδα και εκ του παθους ουκ οιδα. εγω δε και τουτο τοις ειρημενοις προσθησω,
οτι οιδα τινα και σωματικην γεν νησιν καθαρευουσαν παθους, ως και εν τουτωι
ψευδη του Ευνομιου της σωματικης γεννησεως την φυσιολογιαν απε λεγχθηναι,
ειπερ ευρεθειη σωματος τοκος παθος ου προσ 3.2.26 δεξαμενος. ειπε γαρ, εγενετο
σαρξ ο λογος η ουχι; ουκ αν ειποις μη γεγενησθαι. γεγονε τοινυν, και ουκ εστιν ο
αρνουμενος. πως ουν εφανερωθη εν σαρκι ο θεος; δια τοκου παντως ερεις. ποιου ουν
τουτου μνησθεις; η δηλον οτι της παρθενιας, και οτι το εν αυτηι γεννηθεν εκ πνευ
ματος αγιου ην και οτι επλησθησαν αι ημεραι του τεκειν αυτην και ετεκε και ουδεν
ηττον η αφθαρσια συνδιεφυ 3.2.27 λαχθη τωι τοκωι. ειτα την μεν εκ γυναικος
γεννησιν κα θαραν παθους ειναι πιστευεις, ειγε πιστευεις, την δε θειαν τε και
ακηρατον εκ του πατρος ου δεχηι, ινα μη παθος νοησηις περι την γεννησιν; αλλ' οιδα
σαφως οτι ουχι το παθος αυτωι φευκτον εστιν εν τωι δογματι, ο μηδε την αρχην
ενοραι τηι θειαι τε και ακηρατωι φυσει· αλλ' οπως αν ο ποιητης πασης της κτισεως
μερος νομισθειη της κτι σεως, ταυτα κατασκευαζει προς αρνησιν του μονογενους
θεου, τηι εσχηματισμενηι περι το παθος ευλαβειαι συνεργωι χρωμενος. 3.2.28 Και τουτο
δεικνυσι περιφανως δι' ων τοις ειρημενοις επαγωνιζεται λεγων 20γεγεννησθαι παρα
του πατρος του υιου την ουσιαν. ου κατα εκτασιν προβλη θεισαν, ου κατα ρευσιν η
διαιρεσιν της του γεννησαντος συμφυΐας αποσπασθεισαν, ου κατα αυξησιν
τελειωθεισαν, ου κατα αλλοι ωσιν μορφωθεισαν, μονηι δε τηι βουλησει του
γεννησαντος το ειναι λαχουσαν20. τις γαρ αγνοει [δια τουτων] των μη παντελως
μεμυκοτων τα της ψυχης αισθητηρια, οτι μερος της κτισεως ο υιος ειναι δια των
3.2.29 ειρημενων παρα του Ευνομιου κατασκευαζεται; τι γαρ κωλυει ταυτα παντα,
καθως εστιν, επι λεξεως και περι των αλλων εκαστου των εν τηι κτισει
θεωρουμενων ειπειν; και ει δοκει, συναρμοσωμεν τινι των κατα την κτισιν φαι
νομενων τον λογον, καν μη την αυτην ακολουθιαν εχηι, καθ' ημων αυτων την
ψηφον εξοισομεν ως επηρεαστικως και ου μετα της πρεπουσης τηι αληθειαι
φροντιδος εξετα ζοντων τον λογον. υπαλλαξαντες τοινυν το ονομα του υιου 3.2.30
τον ολον επι λεξεως αναγνωσομεθα λογον. 20φαμεν γαρ γεγεννησθαι παρα του
πατρος της γης την ουσιαν, ου κατ' εκτασιν η διαιρεσιν της του γεννησαντος
συμφυΐας αποσπασθεισαν, ουδε κατα αυξησιν τελειωθεισαν, ου κατα αλλοιω σιν
προβληθεισαν, μονηι δε τηι βουλησει του γεννησαντος το ειναι λαχουσαν20. μη τις
εστι των ειρημενων προς την της γης υποστασιν αναρμοστια; 3.2.31 ουδενα αν οιμαι
τουτο ειπειν· ουτε γαρ εκταθεις ο θεος την γην προεβαλετο ουτε ρυεις η τεμων
εαυτον της προς εαυτον συμφυΐας την ουσιαν ταυτης υπεστησεν ουτε εκ μικρου προς
μεγεθος δια της κατ' ολιγον αυξησεως ετε λειωσεν ουτε τινα τροπην η αλλοιωσιν
υποστας εις το της γης ειδος διεμορφωθη, αλλ' ηρκεσεν αυτωι προς υποστασιν της
των γεγονοτων ουσιας η βουλησις· Αυτος γαρ ειπε, και εγενηθησαν, ωστε και το της
γεννησεως ονομα μη απαιδειν της κατα την γην υποστασεως. ει ουν επι των 3.2.32
μοριων του κοσμου ταυτα λεγειν αληθες εστι, τις ετι λει πεται περι του δογματος
των εναντιων αμφιβολια, οτι μεχρι ρηματων τον υιον ονομαζοντες εν των δια
κτισεως γεγονο των ειναι κατασκευαζουσι, μονοις τοις κατα την ταξιν πρε 3.2.33
σβειοις προτεταγμενον των αλλων; καθαπερ επι της χαλ κευτικης εστιν ειπειν παντα
μεν εκ ταυτης ειναι τα εκ σιδηρου κατασκευασματα, προγεγενησθαι δε της των
λοιπων απεργασιας το τε της πυραγρας και το της σφυρας ορ γανον, δι' ων τυπουται
 
 

184

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προς την χρειαν ο σιδηρος, ου μην επειδη προτερευει τουτο των αλλων, ηδη τις και
διαφορα κατα την υλην εστι του τε εκτυπουντος οργανου και του σχηματιζομενου
σιδηρου κατα το οργανον (σιδηρος γαρ και τουτο κακεινο), το δε σχημα
προγενεστερον του ετερου το ετερον· τοιαυτη της αιρεσεως η περι του υιου
θεολογια, το μηδεν οιεσθαι διαφερειν κατ' ουσιαν αυτον τε τον κυριον και τα παρ'
αυτου γεγονοτα πλην της κατα την ταξιν διαφορας. 3.2.34 Τις τοινυν των και
οπωσουν εις Χριστιανους συντελουν των των τε μοριων του κοσμου και του
πεποιηκοτος τον κοσμον τον αυτον ειναι της ουσιας λογον συνθησεται; εγω μεν γαρ
φριττω την βλασφημιαν, ειδως οτι ων ο λογος ο αυτος, τουτων παντως ουδε η φυσις
διαφορος. ως γαρ Πετρου και Ἰωαννου και των λοιπων ανθρωπων ο τε λογος της
ουσιας κοινος και η φυσις μια, τον αυτον τροπον ει ωσαυτως εχοι κατα την φυσιν ο
κυριος τοις του κοσμου μερεσιν, απερ αν εν εκεινοις κατανοησωσι, τουτοις υπο
3.2.35 κεισθαι και τουτον κατ' αναγκην ομολογησουσιν. αλλα μην ο κοσμος ουκ
εισαει διαμενει· αρα κατ' αυτους και ο κυριος μετα του ουρανου και της γης
παρελευσεται, ειπερ ομογενως εχοι τωι κοσμωι. ει δε αυτος αΐδιος ομολο γειται,
αναγκη πασα μηδε τον κοσμον της θειας φυσεως αμοιρον οιεσθαι, ειπερ τωι
μονογενει κατα την κτισιν συμ βαινοι. οραις προς ο τι φερεται δια της καλης ταυτης
ακολουθιας ο λογος, οιον τις λιθος απορραγεις ακρωρειας και επι το πρανες υπο του
ιδιου βαρους συνελαυνομενος. αναγκη γαρ η και τα του κοσμου στοιχεια κατα την
Ἑλ ληνικην ματαιοτητα σεβασμια φαινεσθαι η μηδε τον υιον 3.2.36 προσκυνεισθαι.
ουτωσι δε σκοπησωμεν. εξ ουκ οντων γεγενησθαι την κτισιν φαμεν την τε νοητην
και οση της αισθητης εστι φυσεως· ταυτα και περι του κυριου κηρυσ σουσι. θεληματι
θεου παντα συστηναι τα γεγονοτα λε γομεν· ταυτα και περι του μονογενους
διεξερχονται. ουκ εκ της ουσιας ειναι του πεποιηκοτος ουτε την αγγελικην κτισιν
ουτε την εγκοσμιον πεπιστευκαμεν· κακεινον ομοιως της του πατρος ουσιας
αλλοτριουσι. δουλευειν τα συμπαντα τωι θεληματι του πεποιηκοτος ομολογουμεν·
ταυτην εχουσι 3.2.37 και περι του μονογενους την διανοιαν. ουκουν εξ αναγκης και
τα αλλα παντα, οσαπερ αν επι ταυτης νοησωσι, ταυτα και τωι μονογενει
εφαρμοσουσι, και οπερ αν εν εκεινωι πι στευσωσι, τουτο και επι της κτισεως
υποληψονται· ωστε ει θεον ομολογουσι τον κυριον, και την λοιπην κτισιν θεοποιη
σουσιν, ει δε ταυτα της θειας φυσεως αμοιρειν διοριζονται, την αυτην υποληψιν και
περι του μονογενους ουκ αρνη σονται. αλλα μην ουδεις των σωφρονουντων τηι
κτισει προσμαρτυρει την θεοτητα· ουκ αρα–και σιωπω το λειπομενον, ως αν μη
χρισαιμι τηι των εχθρων βλα σφημιαι την γλωσσαν· εκεινοι λεγετωσαν το εκ της ακο
λουθιας επιφερομενον, οις το στομα προς την βλα 3.2.38 σφημιαν καταγεγυμνασται.
ο δε λογος και σιωπωντων δηλος εστι. των δυο γαρ το ετερον εξ αναγκης εσται· η
φανερως αποχειροτονησουσι τον μονογενη θεον, ωστε μη κετι παρ' εκεινοις και
ειναι τουτο και λεγεσθαι· η ει προσ μαρτυρουσιν αυτωι την θεοτητα, και πασηι τηι
κτισει το ισον προσμαρτυρησουσιν· η το λειπομενον, φευγοντες την εφ' εκατερα
προφαινομενην ασεβειαν επι τον ευσεβη κατα φευξονται λογον και το μη κτιστον
αυτον ειναι παντως συγκαταθησονται, ινα θεον αυτον αληθως ειναι ομολο γησωσι.
3.2.39 Τι δει τα αλλα λεγοντα διατριβειν εκ της αρχης ταυτης οσα κατ' αναγκην
υπεστι τωι λογωι τα βλασφημα; συνησει γαρ δια των ειρημενων ο προς το ακολουθον
βλε πων, οτι και ο του ψευδους πατηρ, ο του θανατου δη μιουργος, ο της κακιας
ευρετης, κτιστος ων εν νοεραι τε και αθανατωι και ασωματωι τηι φυσει, ουκ εκωλυθη
υπο της φυ σεως δια μεταβολης γενεσθαι οπερ εστι. το γαρ τρεπτον της ουσιας εφ'
εκατερον κατ' εξουσιαν κινουμενον ακολουθουσαν εχει τηι της προαιρεσεως ροπηι
την της φυσεως δυναμιν, ωστε εκεινο γενεσθαι προς οπερ αν η προαιρεσις αυτης
αφηγη 3.2.40 σηται. ουκουν δεκτικον και των εναντιων τον κυριον διο ρισονται, ως
 
 

185

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προς την αγγελικην ομοτιμιαν αυτον κατα σπωντες δια της κτισεως. αλλ'
ακουσατωσαν της μεγαλης του Παυλου φωνης. πως μονον τουτον υιον κεκλησθαι
φησι; δια το ειναι ουχι της των αγγελων, αλλα της κρειτ τονος φυσεως. Τινι γαρ ειπε
ποτε των αγγελων Υιος μου ει συ; και οταν παλιν εισαγαγηι τον πρωτοτοκον εις την
οικουμενην, λεγει Και προσκυνησατωσαν αυτωι παντες αγγελοι 3.2.41 θεου. και προς
μεν τους αγγελους λεγει Ὁ ποιων τους αγγελους αυτου πνευματα και τους
λειτουργους αυτου πυρος φλογα· προς δε τον υιον Ὁ θρονος σου ο θεος εις τον
αιωνα του αιωνος, ραβδος ευθυτητος η ραβδος της βασι λειας σου, και οσα αλλα
μετα τουτων η προφητεια θεολο γουσα διεξεισι. προστιθησι δε και αφ' ετερας
υμνωδιας τα προσφορα το Συ κατ' αρχας την γην εθεμελιωσας, κυριε, και εργα των
χειρων σου εισιν οι ουρανοι, και τα εφεξης παντα εως του Συ δε ο αυτος ει και τα ετη
σου ουκ εκλειψουσι, δι' ων το αναλλοιωτον τε και το αΐδιον υπο 3.2.42 γραφει της
φυσεως. ει ουν τοσουτον υπερκειται της αγγε λικης φυσεως του μονογενους η
θεοτης, οσον διαφερει των δουλων ο κεκτημενος, πως κοινοποιουσιν η προς την
αισθη την κτισιν τον της κτισεως κυριον η προς την των αγγελων φυσιν τον υπ'
αυτων προσκυνουμενον, ταυτα περι του τροπου της υπαρξεως αυτου διεξιοντες, α
τοις καθ' εκαστον των εν τηι κτισει θεωρουμενων κυριως εφαρμοσθησεται, καθως
ηδη τον αποδοθεντα περι του κυριου λογον υπο της αιρε σεως τηι κατασκευηι της γης
προσφυως εχοντα και οικειως 3.2.43 εδειξαμεν; αλλ' ως αν μη τι τοις εντυγχανουσι
τοις πο νοις ημων αμφιβολον υπολειποιτο των τινα συνηγοριαν τοις αιρετικοις
δογμασι παρεχομενων, εκ της θεοπνευστου γρα φης αξιον αν ειη και τουτο τοις
εξητασμενοις παρ' ημων προστεθηναι. ερουσι γαρ ισως εξ αυτων των αποστολικων,
ων ημεις επεμνησθημεν, οτι πως αν πρωτοτοκος κτισεως ωνομασθη, ει μη τουτο ην
οπερ η κτισις εστι; πας γαρ πρωτοτοκος ου των ετεροφυων, αλλα των ομογενων εστι
πρωτοτοκος, ως ο Ῥουβιμ των μετ' εκεινον αριθμουμενων προτερευων κατα τον
τοκον πρωτοτοκος ην ανθρωπων αν θρωπος, και αλλοι πολλοι των
συναριθμουμενων αδελφων 3.2.44 πρωτοτοκοι λεγονται. λεγουσι τοινυν οτι
20ηνπερ αν πασης της κτισεως ουσιαν νοησωμεν, και τον ταυτης πρωτοτοκον της
αυτης ειναι λεγομεν. ει μεν ουν ομοουσιος εστι τωι πατρι των ολων η πασα κτισις,
τουτο και τον πρωτοτοκον αυτης ειναι ουκ αρνησο μεθα· ει δε διαφερει κατα την
ουσιαν της κτισεως ο των ολων θεος, αναγκη πασα μηδε τον πρωτοτοκον ταυτης
κοινωνειν τωι θεωι της ουσιας λεγειν20. η μεν ουν της αντιθεσεως κατασκευη
τοιαυτη, ουδεν αγενεστερον, οιμαι, παρ' ημων αντιτεθεισα τωι λογωι η ως εικος ην
αντεπενεχθηναι παρα των μαχομενων ημιν. α δε προς ταυτα γινωσκειν χρη, νυν ως
αν οιοι τε ωμεν τωι λογωι σαφηνισθη σεται. 3.2.45 Τετρακις ειρηται παρα του
αποστολου εν πασι τοις λογοις αυτου του πρωτοτοκου το ονομα, διαφορως δε και ου
κατα τον αυτον τροπον του ονοματος τουτου την μνημην πεποιηται. νυν μεν γαρ
φησι πρωτοτοκον πασης της κτι σεως, παλιν δε πρωτοτοκον εν πολλοις αδελφοις,
ειτα πρω τοτοκον εκ των νεκρων, εν δε τηι προς Ἑβραιους επιστοληι απολυτον εστιν
εφ' εαυτου μνημονευθεν του πρωτοτοκου το ονομα. λεγει γαρ ουτως· Ὅταν δε παλιν
εισαγαγηι τον πρωτο τοκον εις την οικουμενην, λεγει Και προσκυνησατωσαν αυτωι
3.2.46 παντες αγγελοι αυτου. ουτω δε τουτων διηιρημενων, κα λως αν εχοι εκαστον
τουτων εφ' εαυτου διελεσθαι χωρις, πως της κτισεως εστι πρωτοτοκος και πως εν
πολλοις αδελφοις και πως απο των νεκρων και πως εφ' εαυτου χωρις εκαστου
τουτων μνημονευθεις, οταν παλιν εισαγηται εις την οικουμενην, προσκυνειται υπο
παντων των αγγελων αυτου. ουκουν απο των τελευταιων, ει δοκει, της των
προκειμενων θεωριας αρξωμεθα. 3.2.47 Ὅταν παλιν εισαγαγηι, φησι, τον
πρωτοτοκον εις την οικουμενην. η του παλιν προσθηκη το μη πρωτως γινεσθαι
τουτο δια της κατα την λεξιν ταυτην σημασιας ενδεικνυται· επι γαρ της
 
 

186

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επαναληψεως των απαξ γεγονοτων τηι λεξει ταυτηι κεχρημεθα. ουκουν την επι τωι
τελει των αιωνων φοβεραν του κριτου επιφανειαν σημαινει τωι λογωι, οτε ουκετι εν
τηι του δουλου καθοραται μορφηι, αλλ' επι του θρονου της βασιλειας μεγαλοπρεπως
προκαθημενος και υπο των 3.2.48 αγγελων παντων των περι αυτον
προσκυνουμενος. δια τουτο ο απαξ εισελθων εις την οικουμενην πρωτοτοκος
γενομενος εκ των νεκρων τε και αδελφων και πασης της κτισεως, οταν παλιν
εισερχηται εις την οικουμενην, ο κρινων πασαν την οικουμενην εν δικαιοσυνηι,
καθως η προφητεια λεγει, ουκ αποβαλλει του πρωτοτοκου το ονομα, ο απαξ υπερ
ημων κατεδεξατο, αλλ' ως εν ονοματι Ἰησου παν γονυ καμπτει τωι υπερ παν οντι
ονομα, ουτως και τον εν τωι ονοματι του πρωτοτοκου γενομενον προσκυνει απαν
των αγγελων το πληρωμα, τηι ανακλησει των ανθρωπων επευ φραινομενον, ην δια
του γενεσθαι ημων πρωτοτοκος παλιν 3.2.49 εις την εξ αρχης χαριν ανεκαλεσατο.
επειδη γαρ χαρα γινεται τοις αγγελοις επι τοις ανασωιζομενοις εξ αμαρτιας, διοτι
μεχρι του νυν συστεναζει η κτισις εκεινη και συνω δινει τηι καθ' ημας ματαιοτητι,
ζημιαν οικειαν κρινουσα την ημετεραν απωλειαν, οταν η αποκαλυψις γενηται των
υιων του θεου, ην υπερ ημων αει καραδοκουσι και απεκδε χονται, και οταν αποσωθηι
τηι ανω εκατονταδι το προβατον (ημεις δε παντως εσμεν, η ανθρωπινη φυσις, τουτο
το προ βατον, ο δια του γενεσθαι πρωτοτοκος ο αγαθος ποιμην ανεσωσατο), τοτε
διαφεροντως εν επιτεταμενηι τηι υπερ ημων ευχαριστιαι προσαξουσι τωι θεωι την
προσκυνησιν τωι δια της πρωτοτοκιας ανακαλεσαμενωι τον της πατρυας εστιας απο
φοιτησαντα. 3.2.50 Τουτων δε ουτως ημιν νοηθεντων ουκετ' αν τις περι των λοιπων
αμφιβαλλοι, οτου χαριν η <εκ> νεκρων γινεται πρωτοτοκος η κτισεως η εν πολλοις
αδελφοις. παντα γαρ ταυτα προς τον αυτον σκοπον βλεπει, καν εκαστωι τι κατα το
ιδιαζον εμφαινηται νοημα. πρωτοτοκος γαρ εκ νεκρων γινεται ο πρωτος δι' εαυτου
τας ωδινας του θανατου λυσας 3.2.51 ινα και πασιν οδοποιησηι τον εξ αναστασεως
τοκον. εν αδελφοις δε παλιν πρωτοτοκος γινομενος ο του καινου της παλιγγενεσιας
τοκου προγεννηθεις εν τωι υδατι, ου τας ωδινας η πτησις της περιστερας εμαιευσατο,
δι' ου τους συμμετασχοντας αυτωι της ομοιας γεννησεως αδελφους εαυτου ποιει, και
πρωτοτοκος γινεται των μετ' αυτον γεν νωμενων εκ του υδατος τε και του
πνευματος· και συνε λοντι φαναι, τριων ουσων εν ημιν των γεννησεων, δι' ων
ζωοποιειται η ανθρωπινη φυσις, της μεν απο σωματος, της δε κατα το της
παλιγγενεσιας μυστηριον, της δε δια της ελπιζομενης εκ των νεκρων παλιν
αναστασεως, εν ταις τρισι πρωτοτοκος γινεται, της μεν διπλης παλιγγενεσιας της δι'
αμφοτερων ενεργουμενης, δια τε του βαπτισματος και δια της αναστασεως, αυτος
γενομενος αρχηγος καθ' εκατερον· εν δε τηι σαρκι πρωτοτοκος γινεται πρωτος και
μονος τον αγνωστον τηι φυσει τοκον εφ' εαυτου δια της παρθενιας καινοτομησας, ου
μηδεις εν ταις τοσαυταις των 3.2.52 ανθρωπων γενεαις καθηγησατο. ει ταυτα τοινυν
κατα λογον νενοηται, ουδε το της κτισεως σημαινομενον, ης πρωτοτοκος εστιν,
αγνοηθησεται. διπλην γαρ της φυσεως ημων την κτισιν εγνωκαμεν, την τε πρωτην
καθ' ην επλασθημεν και την δευτεραν καθ' ην ανεπλασθημεν, αλλ' ουκ αν ην της
δευτερας ημων κτισεως χρεια, ει μη την πρωτην δια της 3.2.53 παρακοης
ηχρειωσαμεν. εκεινης τοινυν παλαιωθεισης τε και αφανισθεισης εδει καινην εν
Χριστωι γενεσθαι κτισιν, καθως φησιν ο αποστολος, ος ουδεν ετι των
πεπαλαιωμενων επι της δευτερας κτισεως αξιοι βλεπειν, Ἀπεκδυσαμενοι, λεγων,
τον παλαιον ανθρωπον συν ταις πραξεσι και ταις επιθυμιαις αυτου· Ἐνδυσασθε τον
καινον ανθρωπον τον κατα θεον κτισθεντα, και Ει τις εν Χριστωι, φησι, καινη κτισις,
τα αρχαια παρηλθεν, ιδου γεγονε τα παντα καινα· εις γαρ και ο αυτος της
ανθρωπινης φυσεως ποιητης και το 3.2.54 κατ' αρχας και το μετα ταυτα. τοτε λαβων
χουν απο της γης τον ανθρωπον επλασε, παλιν λαβων τον εκ της παρθενιας χουν
 
 

187

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουχ απλως τον ανθρωπον επλασεν, αλλ' εαυτωι περιεπλασε· τοτε εκτισε, μετα ταυτα
εκτισθη· τοτε ο λογος σαρκα εποιησε, μετα ταυτα ο λογος σαρξ εγενετο, ινα
μετασκευασηι προς πνευμα την ημετεραν σαρκα δια του συμμετασχειν ημιν σαρκος τε
και αιματος. ταυτης τοινυν της καινης εν Χριστωι κτισεως, ης αυτος καθηγησατο,
πρωτοτοκος ωνομασθη, παντων απαρχη γενομενος και των εις ζωην γεννωμενων
και των δι' αναστασεως νεκρων ζωο ποιουμενων, ινα και νεκρων και ζωντων
κυριευσηι και ολον 3.2.55 δια της εν εαυτωι απαρχης συναγιασηι το φυραμα. οτι γαρ ου
κατα την προαιωνιον υπαρξιν εφαρμοζεται τωι υιωι το πρωτοτοκον, η του
μονογενους προσηγορια διαμαρτυρεται. ο γαρ αληθως μονογενης αδελφους ουκ
εχει. πως <γαρ> αν τις ειη μονογενης εν αδελφοις αριθμουμενος; αλλ' ως λεγεται
θεος και ανθρωπος, υιος θεου και υιος ανθρωπου, μορφη [γαρ] θεου και μορφη
δουλου, τα μεν κατα την υπερε χουσαν φυσιν ων, τα δε κατα την φιλανθρωπον
οικονομιαν γενομενος, ουτω και μονογενης θεος ων πρωτοτοκος πασης κτισεως
γινεται, μονογενης μεν ο ων εν τωι πατρυωι κολπωι, εν δε τοις δια της καινης
κτισεως σωιζομενοις πρωτοτοκος 3.2.56 της κτισεως και γενομενος και λεγομενος. ει
δε, καθως η αιρεσις βουλεται, δια το προκατεσκευασθαι της λοιπης κτισεως
πρωτοτοκος λεγεται, ου συμφωνει τοις παρ' αυτων περι του μονογενους θεου
κατασκευαζομενοις το ονομα. ου γαρ τουτο φασιν, οτι παρα του πατρος ομοιως ο τε
υιος και τα παντα εγενετο, αλλα 20ποιημα20 μεν του πατρος τον 3.2.57 μονογενη
θεον λεγουσιν, τουτου δε τα αλλα παντα. ωι 3.2.57 τοινυν λογωι κτισθηναι τον υιον
δογματιζοντες πατερα του κτισματος τον θεον ονομαζουσι, τωι αυτωι λογωι παντως
παρα του μονογενους θεου τα παντα κατεσκευασθαι λε γοντες ου πρωτοτοκον των
δι' αυτου γεγενημενων, αλλα πατερα κυριωτερον αυτον ονομασουσι, της αυτης επ'
αμφο τερων προς τα κτισματα σχεσεως την αυτην κατα το ακο λουθον προσηγοριαν
ποιουσης. ει γαρ κυριως του ιδιου κτισματος ο επι παντων θεος ου πρωτοτοκος,
αλλα πατηρ ονομαζεται, τωι αυτωι λογωι παντως και των ιδιων κτισμα των πατηρ ο
μονογενης θεος, ου πρωτοτοκος κυριως ονο μασθησεται, ως ακυρον κατα παντα και
παρελκουσαν ειναι του πρωτοτοκου την προσηγοριαν, επι της αιρετικης εννοιας
χωραν ουκ εχουσαν. 3.2.58 Ἀλλ' επανιτεον προς τους τηι θειαι γεννησει το παθος
συναπτοντας και δια τουτο απαρνουμενους το αληθως γεν νηθηναι τον κυριον, ινα
μη παθος νοησωσι. το γαρ λεγειν, οτι 20συνεζευκται20 παντως 20τηι γεννησει20 το
20παθος20, και δια τουτο χρηναι της κατα την γεννησιν υποληψεως αλλοτριως
εχειν τον υιον οιεσθαι, ως αν καθαρως εξω πα θους διαμενοι το θειον, τοις μεν
ευεξαπατητοις ισως αν τινα λογον εχειν δοκοιη, τοις δε πεπαιδευμενοις τα θεια
3.2.59 μυστηρια προχειρος εκ των ομολογουμενων ο ελεγχος. τις γαρ ουκ οιδεν, οτι
η γεννησις ημας εις την αλη θινην τε και μακαριαν αναγει ζωην, ουχ η αυτη ουσα τηι
εξ αιματων και θεληματος σαρκος συνισταμενηι, εν ηι και ρυσις και μεταβολη και η
κατ' ολιγον προς τε λειωσιν αυξησις και οσα αλλα περι ταυτην θεωρειται την
γεννησιν· η δε ετερα εκ του θεου και ουρανιος και, καθως φησι που το ευαγγελιον,
ανωθεν ειναι πεπιστευμενη, ητις τα σαρκος και τα αιματος ου παραδεχεται παθη; η
τολ μησατωσαν οι εναντιοι των δυο το ετερον αποφηνασθαι, η 3.2.60 μη ειναι την
ανωθεν γεννησιν η δια παθους ειναι. αλλα μην και ειναι συντιθενται και το παθος
επ' αυτης ουχ ευρισκουσιν. ουκουν ου πασα γεννησις τωι παθει συμπε φυκεν, αλλ'
εμπαθης μεν η υλικη, καθαρα δε παθους η αυλος. τις ουν η αναγκη τα της σαρκος
ιδια τηι ακηρατωι του υιου γεννησει προστριβεσθαι και δια του κωμωιδειν την κατω
γεννησιν τηι ασχημονι φυσιολογιαι της πατρικης οικειο 3.2.61 τητος τον υιον
αποκλειειν; ει γαρ και εφ' ημων γεννησις μεν εκατερας καθηγειται ζωης, αλλ' η μεν
δια σαρκος εμπαθως, η δε πνευματικη καθαρως, και ουκ αν τις αντ ειποι τωι λογωι
των και οπωσουν εν Χριστιανοις αριθμου μενων, πως εστιν επι της ακηρατου
 
 

188

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φυσεως γεννησιν εννοη σαντα παθος υπολογιζεσθαι; 3.2.62 Ἔτι δε και τουτο τοις
ειρημενοις προσεξετασωμεν. ει δια το περι την σαρκα παθος απιστουσι τηι απαθειαι
της θειας γεννησεως, εκ των αυτων υποδειγματων, των εν ημιν λεγω, μηδε
δημιουργειν απαθως τον θεον πιστευετω σαν. ει γαρ προς τα ημετερα το θειον
κρινουσιν, ουτε γενναν τον θεον ουτε κτιζειν ομολογησουσι· τουτων γαρ 3.2.63
ουθετερον εν ημιν απαθως ενεργειται. η ουν αμφοτερα της θειας φυσεως
χωριζετωσαν, την κτισιν τε και την γεννησιν, ινα δι' εκατερων τωι θεωι την απαθειαν
φυλα ξωσι, και καθολου την εις τον μονογενη πιστιν εκ του δογματος αυτων
εκβαλλετωσαν, ως αν εξω παθους ο πατηρ φυλασσοιτο, μητε καμνων εν τωι κτιζειν
μητε εν τωι γενναν μολυνομενος· η ει το ετερον απαθως ενεργεισθαι συγχω ρουσι
παρα της θειας δυναμεως, μηδε περι του αλλου ζυγομαχειτωσαν· ει γαρ κτιζει διχα
πονου και υλης, και 3.2.64 γενναι παντως διχα πονου και ρυσεως. εχω δε παλιν και
προς τουτον τον λογον συνηγορουντα μοι τον Ευνομιον. λεξω δε συντεμων εν
ολιγωι την φλυαριαν αυτου, πασαν δια βραχεων επιδραμων την διανοιαν οτι 20οι αν
θρωποι ου τας υλας ημιν κατασκευαζουσιν, αλλα το ειδος μονον επιτεχνωνται τηι
υληι20· αυτη των παρ' αυτου ρηθεντων δια πολλης φλυαριας εστιν 3.2.65 η διανοια.
ει ουν εν τηι κατω γεννησει συλληψιν και διαπλασιν εννοων απαγορευει δια τουτο
την καθαραν της γεννησεως εννοιαν, ακολουθως κατα τον αυτου λογον της ωδε
κτισεως περι το ειδος πονουσης, υλην δε συνεκποριζειν τωι ειδει μη δυναμενης,
απαγορευετω δια τουτο και δη μιουργον ειναι τον πατερα οιεσθαι. ει δε μη βουλεται
κατα το ανθρωπινον της δυναμεως μετρον επι του θεου την κτισιν νοειν, μηδε την
θειαν γεννησιν εκ των ανθρωπινων διαβαλλετω. 3.2.66 Ὡς δ' αν μαλλον αυτου το
ακριβες τε και περιεσκεμμενον εν τοις λεγομενοις φανερον κατασταιη, μικρον τι
των παρ' αυτου ρηθεντων παλιν επαναληψομαι. φησι γαρ 20τα ποιουντα και
πασχοντα κοινωνειν αλληλοις της φυσεως20, και μετα την εκ σωματων γεννησιν
20τας τεχνικας επι των υλων δημιουργιας20 εκτιθεται. σκεψασθω τοινυν ο αγχινους
ακροατης δια τουτων πως εκπιπτει του ιδιου σκοπου, τοις αει κατα το συμβαν παρευ
ρισκομενοις επιπλανωμενος. το ποιουν και πασχον εν τοις δια σαρκος γινομενοις επι
της αυτης ουσιας οραι, ως του 3.2.67 μεν μεταδιδοντος της ουσιας, του δε μετεχοντος.
ουτως οιδε δι' ακριβειας εν τηι των οντων φυσει οραν την αλη θειαν, ωστε χωριζειν
της ουσιας τον μεταδιδοντα και τον μετεχοντα και αλλον εφ' εαυτου διχα της ουσιας
ειναι λεγειν τουτων εκατερον. ο γαρ μεταλαμβανων η μεταδι δους ετερος παντως
εστι παρα το μετεχομενον τε και διδο μενον, ως δειν προτερον εφ' εαυτου νοεισθαι
τινα καθ' υποστασιν ιδιαν ορωμενον, ειθ' ουτω λεγειν περι αυτου η 3.2.68 διδοναι ο
εχει η ο μη εχει προσιεσθαι. και τουτον ουτως επιγελαστως εκπτυσας τον λογον τωι
εφεξης παλιν εαυτον ανατρεπων ο σοφος ουκ αισθανεται. και γαρ ο την υπο
κειμενην υλην δια της τεχνης προς το δοκουν σχηματιζων ποιει τι παντως δια της
ενεργειας, και η υλη παρα του ενεργουντος την τεχνην εν τωι πασχειν τον
σχηματισμον αναδεχεται· ου γαρ απαθης και αντιτυπος η υλη μενουσα 3.2.69 την εκ
της τεχνης μορφην παραδεχεται. ει τοινυν και επι των κατα τεχνην ενεργουμενων
ουκ αν τι γενοιτο μη πα θους και ενεργειας συνδεδραμηκοτων αλληλοις προς το γι
νομενον, πως εστι δια τουτων εφεσταναι τοις παρ' εαυτου λεγομενοις τον
λογογραφον οιεσθαι, ος εν παθει και ενερ γειαι την κοινωνιαν της ουσιας
αποφαινομενος κινδυνευει μη μονον τωι γεννηθεντι προσμαρτυρειν πως προς τον γε
γεννηκοτα το κοινον της ουσιας, αλλα και πασαν την κτισιν τωι πεποιηκοτι ποιειν
ομοουσιον, ειπερ το ποιουν και το πασχον ομογενως εχειν αλληλοις κατα την φυσιν
ορι 3.2.70 ζεται. ουκουν δι' ων κατασκευαζει ο βουλεται, δια τουτων ανατρεπει το
σπουδαζομενον, ισχυροτεραν τηι παρ' εαυτου μαχηι ποιων την του "1ομοουσιου"2
δοξαν. ει γαρ η μεν εκ τινος γεννησις την του γεγεννηκοτος ουσιαν εν τωι γεν
 
 

189

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νηθεντι δεικνυσιν, η δε τεχνικη κατασκευη δι' ενεργειας τε και παθους
αποτελουμενη κατα τον τουτου λογον εις κοινωνιαν ουσιας αγει το ποιουν τε και το
γινομενον, γε γεννησθαι τον κυριον πολλαχηι των ιδιων συγγραμματων ο 3.2.71
λογογραφος κατασκευαζων, αρα δι' ων αλλοτριοι της του πατρος ουσιας τον κυριον,
δια τουτων αυτωι προσμαρτυρει την συναφειαν. ει γαρ μητε δια γεννησεως μητε δια
κατα σκευης κατα τον τουτου λογον ο της ουσιας χωρισμος καθοραται, οπερ αν δωι
ειναι τον κυριον, ειτε κτιστον ειτε γεννημα, δι' αμφοιν το κατ' ουσιαν οικειον
προσεμαρτυ ρησεν ο εν τωι ποιουντι και πασχοντι, γεννωντι και γεννω μενωι την της
φυσεως κοινωνιαν τεχνολογησας. 3.2.72 Ἀλλα προς το εφεξης του λογου
τραπωμεθα. παραι τουμαι δε τους εντυγχανοντας μη δυσχεραινειν τηι ακριβειαι της
εξετασεως εις πληθος ακουσιον προαγουσηι τον λογον. ου γαρ περι των τυχοντων ο
κινδυνος, ωστε τι παραδρα μοντας των φιλοπονωτερας δεομενων της θεωριας εν
ολιγωι την ζημιαν παθειν, αλλ' αυτωι τωι κεφαλαιωι της ελπιδος εγκινδυνευομεν.
προκειται γαρ η Χριστιανους ειναι, μη συμπαρενεχθεντας υπο της αιρετικης
απωλειας, η παντως προς Ἰουδαικας τε και Ἑλληνικας υποληψεις κατασυρηναι.
3.2.73 ως αν ουν μηθετερον παθοιμεν των απειρημενων, μητε δια της αρνησεως του
αληθως γεννηθεντος υιου τοις Ἰουδαικοις δογμασι συμφερομενοι, μητε δια της του
κτισματος προσ κυνησεως τωι πτωματι των ειδωλολατρουντων συγκαταπι πτοντες,
αναγκαιως προσδιατριψωμεν τωι περι τουτων λογωι, θεντες αυτην του Ευνομιου την
ρησιν εχουσαν ουτως· 20ουτω δε τουτων διηιρημενων, εικοτως φαιη τις αν την
κυριωτατην και πρωτην και μονην εν εργειαι του πατρος υποστασαν ουσιαν εις εαυ
την δεχεσθαι τας του γεννηματος και ποιη ματος και κτισματος προσηγοριας20· και
μετ' ολιγα· 20μονος δε ο υιος20, φησι, 20τηι του πατρος εν εργειαι συστας
ακοινωνητον εχει την τε φυσιν 3.2.74 και την προς τον γεγεννηκοτα σχεσιν20. τα
μεν ουν ειρημενα τοιαυτα. ημεις δε πρωτον μεν των εχθρων την προς εαυτους
μαχην κατανοησωμεν, οιον τινες θεαται πολεμιων γενομενοι προς αλληλους
στασιαζοντων, ειθ' ουτως αντιπαραδειξωμεν την της ευσεβειας αληθειαν. μονος,
φησιν, ο υιος τηι του πατρος ενεργειαι συστας ακοινωνητον εχει την προς τον
γεγεννηκοτα σχεσιν. εν δε τοις προ τουτου τον γεννητον γεννημα λεγειν μη
παραιτεισθαι φησι, της γεννηθεισης αυτης ουσιας και της του υιου προσηγοριας την
τοιαυτην των ονοματων οικειουμενης σχεσιν. 3.2.75 Ουτω τοινυν προδηλου της εν
τοις ειρημενοις ουσης εναντιοτητος, θαυμαζειν επεισι μοι της αγχινοιας τους
επαινετας τουτου του δογματος. απορον γαρ αν ειη προς ο τι των ειρημενων παρ'
αυτου τραπεντες ουκ αν πλημμε λοιεν εις το λειπομενον. ο προτερος κατεσκευαζε
λογος αυτωι την γεννηθεισαν ουσιαν και την του υιου προσηγοριαν την τοιαυτην
των ονοματων οικειουσθαι σχεσιν. η νυν τεχνολογια το εναντιον φησιν,
ακοινωνητον εχειν τον υιον την προς τον γεγεννηκοτα σχεσιν. εαν τωι πρωτωι
πιστευ σωσι, ου παραδεξονται παντως το δευτερον· εαν προς τουτο 3.2.76 ρεψωσι,
κατα της προτερας υποληψεως στησονται. τις αυτοις διαλυσει την μαχην, τις
μεσιτευσει τωι εμφυλιωι πολεμωι, τις συμβιβασει προς συμφωνιαν την στασιν, αυτης
της ψυχης προς εαυτην εκ των λεγομενων μεριζομενης και προς την εναντιοτητα
των δογματων διελκομενης; η τουτο της προφητειας εστι ταχα το αινιγμα, ο περι
των Ἰουδαιων φησιν ο ∆αβιδ οτι ∆ιεσχισθησαν και ου κατε νυγησαν. ιδου γαρ ουδε
προς την εναντιωσιν των δογματων διασχιζομενοι την του πλημμεληματος
αισθησιν εχουσιν, αλλα φερονται δια των ωτων, αμφορεων δικην προς το 3.2.77
δοκουν τωι μετατιθεντι περιαγομενοι. ηρεσεν αυτωι την γεννηθεισαν ουσιαν
προσφυως την του υιου προσηγοριαν εχειν ειπειν· ευθυς καθαπερ οι νυσταζοντες
τοις ειρημενοις επενευσαν. μετεθετο παλιν προς τουναντιον τον λογον και αρνειται
του υιου την προς τον γεγεννηκοτα σχεσιν· παλιν οι φιλτατοι και τουτωι
 
 

190

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνανανευουσιν, ωσπερ αι των σω ματων σκιαι τηι αυτοματωι μιμησει προς την του
προαγοντος συμμετασχηματιζονται κινησιν, οπηιπερ αν εθεληι, προς τουτο ρεποντες,
καν εαυτωι μαχηται, και τουτο καταδεχομενοι. αλλος τις ουτος Ὁμηρικος κυκεων, ου
τα σωματα των φαρ μακευομενων αλλασσων εις αλογων μορφας, αλλα κατα των
ψυχων ενεργων την επι το αλογον αυτων μεταμορφωσιν. 3.2.78 περι μεν γαρ
εκεινων ο λογος φησιν οτι βεβαιος αυτοις ο νους ην, αλλοιωθεντος προς το
θηριωδες του ειδους· εν ταυθα δε των σωματων αυτοις εν τωι κατα φυσιν διαμενον
των προς το αλογον αι ψυχαι μεταπλασσονται. και ωσπερ εκει φησιν η ποιητικη
τερατεια εις διαφορων θηριων ειδη τους φαρμακευθεντας αλλασσεσθαι κατα το
αρεσκον τηι παρασοφιζομενηι την φυσιν, τα αυτα και νυν γινεται παρα 3.2.79 του
Κιρκαιου τουτου κρατηρος. οι γαρ εμπινοντες της γεγοητευμενης απατης εκ του
αυτου συγγραμματος εις δια φορους δογματων μορφας αλλοιουνται, νυν μεν τουτωι,
παλιν δε τωι ετερωι μορφουμενοι. και επι τουτοις οι γλυκυτατοι κατα την του μυθου
διασκευην αγαπωσιν ετι τον της τοι αυτης αλογιας αυτοις εξηγουμενον και οιον
τινα καρπον κρανειας η βαλανον τους διαρριπτουμενους παρ' αυτου λο γους
υποκεκυφοτες εκλεγουσιν, συων δικην προς τα χαμαιρ ριφη των δογματων
λαιμαργως επιτρεχοντες, τοις δε υψη λοις τε και ουρανιοις ενατενιζειν φυσιν ουκ
εχοντες. δια τουτο την επι τα εναντια του λογου παρατροπην ουχ ορω σιν, αλλα το
επ' αυτους ελθον ανεξεταστως αρπαζουσιν, 3.2.80 οιον δη αν ηι· και καθαπερ φασι
των δια μανδραγορου κεκαρωμενων κωματι τινι και δυσκινησιαι κρατεισθαι τα
σωματα, τον αυτον τροπον και τουτοις διακειται τα της ψυχης αισθητηρια, προς την
συνεσιν της απατης αποναρκη σαντα. δεινον μεν ουν και τοις κεκρυμμενοις δολοις
εκ τινος παραλογισμου κατα το λεληθος ενσχεθηναι, πλην αλλα συγγνωστον το
ατυχημα, οταν ακουσιον ηι· το δ' εκ προνοιας τινος και σπουδης του κακου την
πειραν εφελ κεσθαι, μη αγνοουντα την συμφοραν, πασαν υπερβολην 3.2.81
δυστυχηματων παρερχεται. πως γαρ ουκ αξιον σχετλιαζειν, οταν ακουωμεν οτι και
των ιχθυων οι λιχνοι γυμνον μεν προσεγγιζοντα τον σιδηρον φευγουσι, προς δε το
δελεαρ απατωμενοι τροφης ελπιδι κατασπωσι το αγκιστρον, εν οις δε προδηλον εστι
το κακον αυτομολειν εκουσιως επι τον ολεθρον τουτον και της των ιχθυων αλογιας
εστιν αθλιω τερον. οι μεν γαρ προς τον κεκαλυμμενον δια γαστριμαρ γιας
υπηχθησαν ολεθρον, οι δε γυμνον περιχαινουσι της ασεβειας το αγκιστρον, δια τινος
αλογου προσπαθειας αγα πωντες τον ολεθρον. τι γαρ αν ταυτης της εναντιοτητος
γενοιτο προδηλοτερον η το λεγειν, οτι ο αυτος και εγεν νηθη και κτισμα εστι και το
προσφυες εχει της του υιου κλησεως και παλιν αλλοτριουται της του υιου σημασιας;
αλλα ταυτα μεν εις τοσουτον. 3.2.82 Χρησιμον δ' αν ισως ειη της παρατεθεισης ημιν
του Ευνομιου ρησεως πασαν ακολουθως ιδειν την διανοιαν επι την αρχην
αναδραμοντας του λογου. τα γαρ νυν εξετα σθεντα δια το προφανες της των
ειρημενων εναντιοτητος προχειρως ημας εκινησεν εκ των τελευταιων της αντιρρη
σεως αρξασθαι. ειρηται τοινυν κατα την αρχην παρα του Ευνομιου ταυτα· 20ουτω δε
τουτων διηιρημενων, ει κοτως φαιη τις αν την κυριωτατην και πρωτην και μονην
ενεργειαι του πατρος υποστασαν ουσιαν εις εαυτην δεχεσθαι τας του γεννη ματος και
ποιηματος και κτισματος προση 3.2.83 γοριας20. πρωτον τοινυν υπομνησθηναι τους
τωι λογωι προσεχοντας βουλομαι οτι 20κυριωτατην20 ειναι και την του πατρος
ουσιαν εν τηι πρωτηι λογογραφιαι φησι, δια του των προαγαγων των ρηματων τον
λογον οτι 20πας ο των καθ' ημας δογματων συμπληρουται λογος εκ της ανωτατω
και κυριωτατης ουσιας20. και εν ταυθα 20κυριωτατην20 λεγει και 20πρωτην20 του
μονογενους την ουσιαν. ουκουν συνθεντες αφ' εκατερου βιβλιου τας Ευνομιου
φωνας αυτον τουτον παραστησομεθα μαρτυρα του κοινου της ουσιας τον ετερωθι
που το τοιουτον αποφη ναμενον, οτι 20ων αι αυται προσηγοριαι, τουτων 3.2.84 ουδε
 
 

191

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

η φυσις διαφορος20. ου γαρ αν διεστωτα τηι φυσει τηι ταυτοτητι των προσηγοριων
διεσημαινεν ο εαυτωι μαχο μενος. αλλ' επειδη εις εν πατρι και υιωι ο της ουσιας
λογος, δια τουτο παντως κυριωτατην μεν εκεινην, κυριω τατην δε και ταυτην ειναι
φησι. μαρτυρει δε τωι λογωι και η των ανθρωπων συνηθεια, μηδενι το κυριωτατον
εφαρμο ζουσα, ωι μη συναληθευεται τηι φυσει το ονομα. οιον αν θρωπον εκ
καταχρησεως το ομοιωμα λεγομεν, αλλα κυριως τηι φωνηι ταυτηι κατονομαζομεν το
ζωιον το εν τηι φυσει δεικνυμενον· και θεον ωσαυτως ειδωλον τε και δαιμονιον και
κοιλιαν οιδεν ο της γραφης λογος προσαγορευειν, αλλ' ουχι και το κυριον η κλησις
εχει, και τα αλλα παντα 3.2.85 κατα τον αυτον τροπον. βεβρωκεναι τις κατα την
ενυπνιον φαντασιαν λεγεται, αλλ' ουκ εστι κυριαν βρωσιν την φαντα σιαν ειπειν.
ωσπερ τοινυν επισης επι δυο τινων ανθρωπων κατα φυσιν υφεστηκοτων εκατερον
αυτων κυριως τηι φωνηι του ανθρωπου προσαγορευομεν, ει δε την αψυχον τις εικονα
προς τον κατα αληθειαν ανθρωπον συνθεις αριθμησειε, δυο μεν ανθρωπους ισως αν
ειποι τον τε αληθως οντα και το ομοιωμα, ουκετι δ' αν και το κυριον αμφοτεροις
προσμαρτυρησειεν, ουτως ειπερ αλλο τι παρα την του πα τρος ουσιαν η του
μονογενους φυσις υπενοειτο, ουκ αν 20κυ ριωτατην20 εκατεραν των ουσιων ο
λογογραφος ωνομασε. πως γαρ αν τις τα διαφεροντα τηι φυσει τηι ταυτοτητι των
ονοματων σημανειεν; 3.2.86 Ἀλλ' εοικεν η αληθεια και δια των πολεμουντων αυτηι
φανερουσθαι, μη δυναμενου καθαπαξ μηδε εν ταις των εχθρων φωναις υπερισχυειν
της αληθειας του ψευ δους. δια τουτο τωι στοματι των αντικειμενων και μη ειδοτων
α λεγουσιν ο της ευσεβειας ανακηρυσσεται λογος· καθαπερ και υπο του Καιαφα το
σωτηριον υπερ ημων του κυριου παθος προηγορευτο, ουκ ειδοτος ο λεγει. ουκουν ει
κοινον επ' αμφοτερων της ουσιας το 20κυριωτατον20, του πατρος λεγω και του
υιου, τινα χωραν εχει το 20παρηλ λαχθαι τας ουσιας20 αλληλων λεγειν; η πως εν
αυταις η προς το δυνατωτερον τε και μειζον και προτιμοτερον εν θεωρειται
διαφορα, της κυριωτατης ουσιας ουδεμιαν παρα 3.2.87 δεχομενης ελαττωσιν; το γαρ
ατελως ον, οτι περ αν ηι, κυριως ουκ εστιν, ου φυσις, ου δυναμις, ουκ αξιωμα, ουκ
αλλο τι των καθ' εκαστον θεωρουμενων ουδεν, ωστε η κατ' ουσιαν του πατρος
υπεροχη, καθως η αιρεσις βουλεται, το ατελες της ουσιας του μονογενους διελεγχει.
ει ουν ατελης, ου κυρια· ει δε 20κυριωτατη20, και τελεια παντως· τελειον γαρ το
ελλιπες ονομαζεσθαι φυσιν ουκ εχει. αλλ' ουδε συγκριτικως αντιπαρατιθεμενου
τελειου προς τελειον, δια φοραν τινα κατα πλεονασμον η ελλειψιν γινομενην
δυνατον εστιν επινοησαι· μια γαρ επ' αμφοιν ωσπερ επι κανονος η τελειοτης, ουτε
κοιλαινομενη τωι λειποντι ουτε ανωμαλουσα 3.2.88 τωι πλεοναζοντι. την μεν ουν
υπερ του καθ' ημας δογ ματος του Ευνομιου συνηγοριαν ικανως εκ των ειρημενων
εστιν ιδειν, μαλλον δε ου την υπερ ημων σπουδην, αλλα την προς εαυτον μαχην. δι'
ων γαρ το ημετερον δογμα τοις ιδιοις συνιστησι λογοις, καθ' εαυτου τρεπει τα μηχα
νηματα. ημεις δε παλιν τοις γεγραμμενοις κατ' αυτην την λεξιν ακολουθησωμεν, ως
αν φανερον γενοιτο πασιν οτι πλην του βουλεσθαι κακουργειν ουδεμιαν ισχυν προς
την κακιαν ο παρ' αυτων λογος εχει. 3.2.89 Ἀκουσωμεν τοινυν των ειρημενων·
20εικοτως φαιη τις αν την κυριωτατην και πρωτην και μονην ενεργειαι του πατρος
υποστασαν ουσιαν εις εαυτην δεχεσθαι τας του γεννηματος και ποιηματος και
κτισματος προσηγοριας20. τις ουκ οιδεν οτι το χωριζον απο της αιρεσεως την
εκκλησιαν η του κτισματος εστι φωνη επι του υιου λεγομενη; ουκουν
ομολογουμενης παρα πασι της κατα το δογμα διαφορας, τον επιχειρουντα δεικνυειν
των ημετερων τας ιδιας υπο ληψεις αληθεστερας τι πραττειν ευλογωτερον ην, κατα
σκευαζειν δηλονοτι τον ιδιον λογον, δι' ων οιον τε ην, απο δεικνυντα κτιστον τον
κυριον ειναι δειν οιεσθαι, η τουτον παρεντα νομοθετειν τοις ακουουσιν ως
ομολογουμενα τα 3.2.90 αμφιβαλλομενα λεγειν; εγω μεν εκεινο φημι· ταχα δε και
 
 

192

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντες, οις μετεστι διανοιας, τουτο παρα των αντιλεγοντων επιζητησουσι, το την
αρχην του λογου πρωτον επι τινος αναντιρρητου βασεως στησαντας ουτω τοις
ακολουθοις ενα 3.2.91 γωνιζεσθαι. ουτοσι τοινυν αφεις την περι του χρηναι κτι στον
αυτον οιεσθαι κατασκευην τα εφεξης διεξερχεται, τωι ανυποστατωι λημματι την των
λογισμων ακολουθιαν αρμο ζων, οιον τι πασχουσιν οι ταις ματαιαις επιθυμιαις κατα
ψυχην εμβαθυνοντες, η προς βασιλειαν η προς αλλο τι των σπουδαζομενων ταις
εννοιαις διαχεομενοι· ουχ οπως αν γενοιτο τι των σπουδαζομενων αυτοις
επινοουσιν, αλλ' ως τουτου παροντος διατιθεασιν εαυτοις και οικονομουσι προς το
δοκουν το ευτυχημα, δια τινος ηδονης τοις ανυπ 3.2.92 αρκτοις επιπλανωμενοι.
ουτως ημιν και ο σοφος λογο γραφος την πολυθρυλητον εαυτου διαλεκτικην ουκ
οιδα οπου κατακοιμισας, πριν αποδειξαι περι του ζητουμενου, καθαπερ τισι παιδιοις
διαμυθολογειται την απατηλην ταυ την και ακατασκευον του καθ' εαυτον δογματος
φλυαριαν οιον διηγημα τι παροινιον εκτιθεμενος. 3.2.93 Λεγει γαρ 20την ενεργειαι
του πατρος υπο στασαν ουσιαν δεχεσθαι την του γεννηματος και ποιηματος και
κτισματος προσηγοριαν20. τις απεδειξε λογος ενεργειαι τινι κατασκευαστικηι τον
υιον υποστηναι, την δε φυσιν του πατρος ανενεργητον ως προς την υποστασιν του
υιου μειναι; το γαρ αμφιβαλλομενον τε και ζητουμενον τουτο ην, ειτε η ουσια του
πατρος εγεν νησε τον υιον ειτε τι των εξωθεν παρεπομενων τηι φυσει 3.2.94 τουτον
ειργασατο. της τοινυν εκκλησιας κατα την θειαν διδασκαλιαν αληθως θεον ειναι τον
μονογενη πιστευουσης, την δε <της> πολυθεΐας δεισιδαιμονιαν βδελυσσομενης και
δια τουτο την των φυσεων διαφοραν ου προσδεχομενης, ως αν μη τηι παραλλαγηι
των ουσιων υπο αριθμον αι θεο τητες πιπτοιεν, οπερ ουδεν εστιν ετερον η την
πολυθεΐαν παλιν επεισαγειν τωι βιωι, ταυτα τοινυν της εκκλησιας ιδιω τικως
διδασκουσης, οτι εκ της ουσιας του αληθινου θεου αληθινος θεος κατ' ουσιαν ο
μονογενης εστι θεος, τον αντιβαινοντα τοις εγνωσμενοις πως ανατρεπειν εδει την
προειλημμενην υποληψιν; ουχι τωι κατασκευαζειν τον αντι κειμενον λογον, δια
τινος ομολογουμενης αρχης συναποδει κνυοντα το αμφιβολον; ουκ αν οιμαι τινα
των νουν εχον 3.2.95 των ετερον τι παρα ταυτα ζητησαι. αλλ' ουτος απο των
αμφισβητουμενων αρχεται και ως αποδεδειγμενον το αμφι βαλλομενον αρχην τωι
εφεξης διδωσι λογωι. αποδειχθεντος γαρ προτερον οτι δια τινος ενεργειας ο υιος
υπεστη, τις αν ην μαχη προς το επομενον, το εις εαυτην δεχεσθαι την του ποιηματος
προσηγοριαν λεγειν την δι' ενεργειας τινος υποστασαν ουσιαν; εως δ' αν
ακατασκευον ηι το προηγου μενον, πως ισχυν εχει το εφεπομενον, ειπατωσαν οι της
3.2.96 απατης συνηγοροι. και γαρ ει τις πτηνον γενεσθαι καθ' υποθεσιν δοιη τον
ανθρωπον, περι των εφεξης ουκετι μα χησεται. και πτησεται γαρ πως ο πτηνος
γενομενος και ανω της γης εαυτον αναξει, μεταρσιος επι πτερυγων δι' αερος
φερομενος. αλλα σκεπτεον πως αν γενοιτο πτηνος ο την φυσιν ου λαχων εναεριον,
τουτου δε μη οντος, ματαιον 3.2.97 το μετα τουτο διεξιεναι. κακεινος τοινυν τουτι
πρωτον επι δειξατω, το ματην πεπιστευκεναι την εκκλησιαν αληθως ειναι τον
μονογενη υιον, ου κατα θεσιν εισποιηθεντα ψευδ ωνυμωι πατρι, αλλα κατα φυσιν
γεννητως εκ του οντος οντα, μη απεξενωμενον της του γεννησαντος φυσεως. ταυτα
πρωτον ως ψευδη διελεγξατω, και τοτε περι των ακολου θων διεξιων πιθανος εσται.
εως δ' αν το πρωτον αναπο 3.2.98 δεικτον ηι, φλυαριας εστιν εμφιλοχωρειν τοις
δευτεροις. και μοι μηδεις υποκρουετω και το παρ' ημων διομολογουμενον δια
κατασκευης κυρωθηναι· αρκει γαρ εις αποδειξιν του ημετερου λογου το πατροθεν
ηκειν προς ημας την παρα δοσιν, οιον τινα κληρον δι' ακολουθιας εκ των
αποστολων 3.2.99 δια των εφεξης αγιων παραπεμφθεντα. οι δε προς την καινοτητα
ταυτην μετατιθεντες τα δογματα πολλης αν δε οιντο της εκ των λογισμων
συμμαχιας, ει μελλοιεν μη τους κονιορτωδεις των ανθρωπων και ευριπιστους, αλλα
 
 

193

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τους εμβριθεις τε και βεβηκοτας ταις διανοιαις προσαγεσθαι· εως δ' αν
ακατασκευος αυτοις και αναποδεικτος ο λογος προφερηται, τις ουτως ηλιθιος και
κτηνωδης, ως των ευαγγελιστων τε και αποστολων και των καθεξης εν ταις
εκκλησιαις διαλαμψαντων ασθενεστεραν την διδασκαλιαν της αναποδεικτου
φλυαριας ποιησασθαι; 3.2.100 Ἴδωμεν δε και το δυσφωρατοτατον της αγχινοιας του
λογογραφου, οπως τηι περιουσιαι της διαλεκτικης εμπειριας προς τουναντιον
ευμηχανως τους ακεραιοτερους εφελκεται. προσερριψε τηι του 20ποιηματος20 και
20κτισματος20 προσ ηγοριαι και την φωνην του 20γεννηματος20, ειπων εις εαυτην
δεχεσθαι τα ονοματα ταυτα του υιου την ουσιαν, και ωσπερ εν μεθυοντων συνεδριωι
δημηγορων οιεται μηδενι κατα φωρον εαυτου την περι το δογμα κακουργιαν
γενησεσθαι. τωι γαρ συναψαι το γεννημα τωι κτισματι τε και τωι ποιη ματι εκκλεπτειν
ηγειται την κατα το σημαινομενον των ονοματων διαφοραν δια της των
ακοινωνητων συνταξεως. 3.2.101 ταυτα τα σοφα της διαλεκτικης μηχανηματα. αλλ'
ημεις οι ιδιωται τωι λογωι το μεν ειναι τουτο κατα την φωνην και την γλωσσαν, οπερ
ο λογος περι ημων δεικνυσιν, ουκ αρνουμεθα, ωτια δε, καθως φησιν ο προφητης,
κατηρ τισθαι και ημιν προς ακοην ευσυνετον ομολογουμεν. διοπερ ουδεν δια της
συναφειας των ακοινωνητων ονοματων εις την των σημαινομενων συγχυσιν
υπαγομεθα· αλλα καν ο μεγας αποστολος κατα ταυτον ονομασηι ξυλα και χορτον και
καλαμην χρυσον τε και αργυρον και λιθους τιμιους, και τον αριθμον των
μνημονευθεντων επι κεφαλαιου συλ λογιζομεθα, και την φυσιν εκαστου των
κατωνομασμενων 3.2.102 ιδιαζοντως ουκ αγνοησομεν. ουτω και νυν 20γεννηματος
και ποιηματος20 κατα ταυτον μνημονευθεντων, εκ των φωνων επι τα σημαινομενα
μεταβαντες ου την αυτην εκαστωι των ονοματων ενθεωρουμεν διανοιαν· αλλο γαρ
τι το κτισμα και ετερον σημαινει το γεννημα, ωστε καν εκεινος μιγνυηι τα αμικτα, ο
συνετος ακροατης διακεκριμενως ακου σεται και δειξει των αδυνατων ειναι την του
γεννηματος και την του κτισματος προσηγοριαν μιαν τινα φυσιν εις εαυτην
δεχεσθαι. ει γαρ το ετερον αληθευοιτο τουτων, ψευδος εξ αναγκης εσται το ετερον,
ωστε ει κτισμα ειη, μη ειναι γεννημα, και το εμπαλιν, ει γεννημα λεγοιτο, αλ
λοτριουσθαι της επωνυμιας του κτισματος. 3.2.103 Ἀλλα φησιν ο Ευνομιος 20εις
εαυτην δεχεσθαι του υιου την ουσιαν τας του γεννηματος και ποιηματος και
κτισματος προσηγοριας20. μη τι δια των υπολοιπων κατησφαλισατο τον ακεφαλον
τουτον και αρριζον λογον (ως ουδεμια δια των πρωτων κατε βληθη προς το
κατασκευαζομενον δυναμις) η και τα λοιπα της αυτης εχεται ματαιοτητος, ουκ απο
τινος της εκ των λογισμων συμμαχιας την ισχυν προσλαβοντα, αλλα διεξο δικην τε
και ακατασκευον ωσπερ επι της των ονειρων διη 3.2.104 γησεως την της
βλασφημιας εκθεσιν εχοντα; λεγει γαρ τοις ειρημενοις επισυναψας ταυτα οτι
20αμεσιτευτον μεν εχουσαν την γεννησιν, αμεριστως δε συ ζουσαν την προς τον
γεγεννηκοτα και πεποιη κοτα και κτισαντα σχεσιν20. ει γαρ το αμεσιτευτον τε και
αμεριστον καταλιποντες αυτην εφ' εαυτης θεωρη σαιμεν την των ρηματων
διανοιαν, ευρησομεν οτι πανταχου το ληρωδες της διδασκαλιας δι' ουδενος
ισχυροποιουμενον λογου ταις ακοαις των απατωμενων προσριπτεται. 20τον
γεγεννηκοτα20, φησι, 20και κτισαντα και ποιη 3.2.105 σαντα20. ταυτα καν τρια
δοκηι, δυο νοηματων περιεχει την σημασιαν, τωι τας δυο φωνας ισοδυναμειν
αλληλαις κατα την εννοιαν. το γαρ ποιησαι τωι κτισαι ταυτον εστιν, ετερον δε παρα
τα ειρημενα η γεννησις. της ουν κοινης των ανθρωπων υποληψεως προς διαφορους
εννοιας εκ της των ρηματων σημασιας μεριζομενης, τις ημιν επεδειξε λογος ταυτον
ειναι τηι γεννησει το ποιημα, ινα την μιαν 3.2.106 ουσιαν τηι των ρηματων διαφοραι
προσαρμοσωμεν; εως γαρ αν η συνηθης κρατηι σημασια των λεξεων και μηδεις
ευρισκηται λογος ο μετασκευαζων εις το εναντιον τας των ρηματων εμφασεις, ουκ
 
 

194

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενδεχεται μιαν τινα φυσιν προς την του ποιηματος και γεννηματος εννοιαν
διασχισθηναι. επειδη γαρ εφ' εαυτου λεγομενον τουτων εκατερον ιδια ζουσαν εχει
την ερμηνειαν, αναγκη πασα οικειαν τε και συγγενη τοις ονομασι συνεπινοεισθαι
και την σχετικην 3.2.107 συζυγιαν. και γαρ τα λοιπα των προς τι λεγομενων ου προς
το αλλοτριον τε και ακαταλληλον εχει την οικειοτητα, αλλα καν σιωπηθηι προς ο
λεγεται, αυτοματως μετα του πρωτοτυπου και το συνεζευγμενον ακουεται· οιον
δημιουργος δουλος φιλος υιος και τα τοιαυτα. παντα γαρ οσα τηι προς ετερον
αναφοραι θεωρειται, την οικειαν εκαστον και συνημμενην του δηλουμενου
συγγενειαν δια της προσηγοριας παριστησιν, αμικτον εχοντα την προς το ετερογενες
κοινω 3.2.108 νιαν. ουτε γαρ του δημιουργου το ονομα τωι υιωι συνε ζευκται ουτε η
του δουλου φωνη προς τον δημιουργον αναφερεται ουτε ο φιλος τον δουλον
εδηλωσεν ουτε ο υιος τον δεσποτην, αλλα φανεραν και διακεκριμενην τουτων
εκαστου την προς το καταλληλον συζυγιαν επιγινωσκομεν, νοουντες δια μεν του
φιλου ετερον φιλον, δια δε του δουλου τον κυριον, το δε εργον δια του δημιουργου
και δια του υιου τον πατερα. ουτω τοινυν και το γεννημα και το ποιημα προς τι την
κυριαν εμφασιν εχει. ουκουν συνε ζευκται τωι μεν γεννηματι ο γεννησας, ο δε κτισας
τωι κτισματι, και δει παντως, ειγε μη μελλομεν συγχυσιν τινα των πραγματων δια
της των ονοματων υπαλλαγης εμποιειν, συζειν εκαστωι των προς τι λεγομενων το
οικειως συσση μαινομενον. 3.2.109 Φανερας ουν ουσης της των λεξεων τουτων
εννοιας προς ο τι βλεπει, πως ο δια της λογικης τεχνολογιας προ αγων τα δογματα
την οικειαν των προς τι διανοιαν επι των ονοματων τουτων ου κατενοησεν, αλλ'
αρμοζειν <δειν> οιεται τωι πεποιηκοτι το γεννημα και τωι γεγεννηκοτι το ποιημα,
λεγων 20του υιου την ουσιαν εις εαυτην δεχεσθαι τας του γεννηματος και
ποιηματος και κτισματος προσηγοριας, αμεριστον δε συζειν την προς τον
γεγεννηκοτα και ποιησαντα και κτισαντα 3.2.110 σχεσιν20; το γαρ εν πραγμα προς
διαφορους σχεσεις κατα μερισθηναι φυσιν ουκ εχει, αλλ' ο μεν υιος τωι πατρι προσ
ωκειωται και το γεννηθεν τωι γεννησαντι, το δε ποιημα προς τον πεποιηκοτα την
αναφοραν εχει· πλην ει μη τινα καταχρησιν εν αδιαφορωι τινι συνηθειαι ρηματων
κυριωτεραν ηγοιτο τις ειναι της προσφυους σημασιας. 3.2.111 Τισιν ουν λογισμοις
και ποιαις κατασκευαις κατα την αμαχον διαλεκτικην εκεινην εις τουναντιον τας
δοξας των πολλων μεταστησας ταυτα κατ' εξουσιαν διεξεισιν, οτι του επι παντων
θεου και κτιστου και πατρος νοουμενου τε και λεγομενου ο υιος προς αμφοτερας τας
προσηγοριας επιτη δειως εχει, και κτισμα και γεννημα κατα το ισον λεγο 3.2.112
μενος; της γαρ του λογου συνηθειας τε και ακριβειας οικειως διακρινουσης τα
τοιαυτα των ονοματων και το μεν της γεννησεως ονομα επι των εξ αυτης της ουσιας
γεννω μενων λεγουσης, το δε της κτισεως επι των εξωθεν της του κατασκευαζοντος
φυσεως συνισταμενων, και δια τουτο των θειων δογματων εν τηι παραδοσει της
θεογνωσιας πατερα και υιον παραδεδωκοτων, ου κτιστην και εργον, ως αν μη τις
γενοιτο παραφθορα προς το βλασφημον, εις το αλλοτριον τε και ξενον της τοιαυτης
προσηγοριας τον υιον απωθουσης, μηδε τινα παροδον λαβοι τα αθεα δογματα τα της
κατ' ουσιαν οικειοτητος τον μονογενη του πατρος αφο ριζοντα, ο λεγων τωι υιωι την
του ποιηματος αρμοζειν προσ ηγοριαν ερει παντως κατα το ακολουθον και επι του
ποιη ματος την του υιου κλησιν προσφυως εχειν, ωστε, ει ο υιος κτισμα και ο
ουρανος υιος και τα καθ' εκαστον των γεγονοτων κυριως κατα τον λογογραφον τηι
του υιου προσ 3.2.113 ηγοριαι κατονομαζεται. ει γαρ εκεινος ουχι τωι κοινωνειν τωι
γεγεννηκοτι της φυσεως εχει το ονομα, αλλα καθο κτιστος εστι, κατα τουτο υιος
ονομαζεται, ο αυτος δωσει λογος και αμνον και κυνα και βατραχον και παντα, οσα
θεληματι του πεποιηκοτος υπεστη, τηι του υιου προσηγοριαι κατονομαζεσθαι. ει δε
τουτων εκαστον δια το εξω της του θεου φυσεως ειναι υιος ουκ εστιν ουδε θεος
 
 

195

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγεται, κατα το ακολουθον παντως ο κυριως υιος δια το εξ αυτης ειναι του
γεγεννηκοτος της φυσεως υιος εστι και θεος ειναι 3.2.114 ομολογειται. αλλα
μυσαττεται την της γεννησεως εννοιαν και αφοριζει των θειων δογματων τηι
σαρκωδει φυσιολογιαι διαβαλλων το ονομα. αλλ' ικανως υπερ τουτων εν τοις
φθασασιν ο λογος απεδειξεν οτι κατα τον προφητην φο βουνται φοβον οπου ουκ
εστι φοβος. ει γαρ επι των αν θρωπων ου πασα γεννησις εδειχθη κατα παθος συνιστα
μενη, αλλ' η μεν υλικη δια παθους, η δε πνευματικη καθαρα και ακηρατος (το γαρ
γεγεννημενον εκ του πνευ ματος πνευμα και ουχι σαρξ γινεται, τωι δε πνευματι
ουδεμια παθητικη συνθεωρειται διαθεσις), επειδη δια των καθ' ημας υποδειγματων
αναγκαιον εφανη τωι λογογραφωι την θειαν επιλογιζεσθαι δυναμιν, πεισατω εαυτον
εκ του ετερου της γεννησεως τροπου το περι την θειαν γεννησιν 3.2.115 απαθες
εννοειν. αλλα τας τρεις ταυτας μετ' αλληλων προσηγοριας συγχεας, εξ ων
ισοδυναμουσιν αι δυο, συναρ παζειν οιεται τους ακουοντας δια της των δυο φωνων
κατα το σημαινομενον κοινωνιας το και την τριτην ωσαυτως οιεσθαι. επειδη γαρ η
του ποιηματος και κτισματος προσ ηγορια εξω της του πεποιηκοτος φυσεως ειναι το
πεποιη μενον ενδεικνυται, προσαπτει τουτοις την φωνην του γεννη ματος, ως αν
και τουτο τοις προειρημενοις συνερμηνευοιτο. αλλα το τοιουτον ειδος του λογου
κακουργια και απατη και φενακισμος ονομαζεται, ου πεφροντισμενη και τεχνικη
3.2.116 τις αποδειξις. μονη γαρ η δια των ομολογουμενων φανε ρουσα το
αγνοουμενον αποδειξις λεγεται, το δε παραλογι ζεσθαι δια κακουργιας και
υπεκκλεπτειν τον ελεγχον και συγχειν εν ταις επιπολαιοις απαταις την διανοιαν
των, καθως φησιν ο αποστολος, κατεφθαρμενων τον νουν ουκ αν τις των
σωφρονουντων αποδειξιν τεχνικην ονομασειεν. 3.2.117 Ἀλλα προς την ακολουθιαν
μετελθωμεν. 20αμεσι τευτον20 δε φησιν ειναι 20της ουσιας την γεννησιν και
αμεριστως συζειν την προς τον γεγεννη 3.2.118 κοτα και ποιησαντα και κτισαντα
σχεσιν20. ει μεν ουν το αμεριστον τε και αμεσιτευτον ειπων της ουσιας εν τουτωι τον
λογον εστησεν, ουκ αν της ευσεβους υπο ληψεως παρετραπη, επει και παρ' ημων
ομολογειται του υιου το προς τον πατερα συναφες τε και αμεσιτευτον, ως μηδεν
ειναι το δια μεσου τουτων παρενειρομενον, ο μεταξυ της του υιου προς τον πατερα
συναφειας ευρισκεται, μη διαστηματικον τι νοημα, μη αυτο το ακαρες τε και ατομον,
ο διχηι τεμνομενου του χρονου τωι παρωιχηκοτι τε και τωι μελλοντι κατα το ενεστως
αμερως εφ' εαυτου νοειται, ουτε του παρωιχηκοτος ουτε του μελλοντος μερος
γενεσθαι δυνα μενον δια το ειναι καθολου αδιαστατον τε και ατομον και ωιπερ αν
προστεθηι ανεπιδηλον. το ουν καθαρως αμεσον 3.2.119 ουδενι τοιουτωι μεσιτευεσθαι
λεγομεν. ου γαρ αν ετι αμεσον ειη το μεσωι τινι διειργομενον· ει τοινυν κακεινος
αμεσιτευτον ειναι ειπων του υιου την γεννησιν μηδεν των ειρημενων επηνεγκε, την
ευσεβως νοουμενην του υιου προς τον πατερα συναφειαν εδογματιζεν. επειδη δε
καθαπερ μεταμεληθεις εφ' οις ειρηκεν ευθυς επηγαγεν οτι 20συζει την προς τον
γεγεννηκοτα και πεποιηκοτα και κτισαντα σχεσιν20, εμολυνε τοις δευτεροις τα
προτερα, τωι καθαρωι λογωι την βλασφημον φωνην επε 3.2.120 μεσας. δηλον γαρ οτι
κακει το αμεσιτευτον ου προς το ευσεβες βλεπει, αλλ' ως αν τις λεγοι μεταξυ του
ηλου και του χαλκεως μεσιτευειν την σφυραν, ταυτης δε ειναι την κατασκευην
αμεσιτευτον, ουπω γαρ των οργανων υπο της τεχνης εξευρημενων, επινοιαι τινι την
σφυραν, <ου> δι' ετερου τινος οργανου, παρα του τεχνιτου πρωτην γενεσθαι και
ουτω δια ταυτης τα αλλα, ταυτα και περι του μονογενους νοειν η του αμεσιτευτου
λεξις τον λογο 3.2.121 γραφον ενδεικνυται. και ου μονος εν τουτωι πεπλανηται κατα
την ατοπιαν του δογματος ο Ευνομιος, αλλ' εστι και εν τοις Θεογνωστωι
πεπονημενοις το ισον ευρειν, ος φησι τον θεον βουλομενον τοδε το παν
κατασκευασαι πρωτον τον υιον οιον τινα κανονα της δημιουργιας
 
 

196

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προυποστησασθαι, ουδε εκεινος συνιδων εν τωι λογωι το ατοπον, οτι το μη εαυτου
χαριν, αλλα δι' αλλο τι γινομενον ατιμοτερον εστι παντως του δι' ο γινεται, ως το
γεωργικον εργαλειον της ζωης χαριν επιτηδευομεν, ου μην επισης τιμαται τηι ζωηι
3.2.122 και το αροτρον. ουτω τοινυν και ει δια τον κοσμον ο κυριος, και ουχι δι'
εκεινον τα παντα, προτιμοτερα αν ειη του κυριου τα παντα ων χαριν εκεινον
γενεσθαι λεγουσι. τουτο και νυν δια του λογου κατασκευαζουσι, δι' ων αμεσι τευτον
εχειν τον υιον την προς τον κτισαντα και πεποιηκοτα σχεσιν διισχυριζονται. 3.2.123
Ἀλλα φιλανθρωπευεται τοις υπολοιποις και φησιν 20ουδενι των δι' αυτης και μετ'
αυτην γενομενων συγκρινεσθαι20. τοιαυτα δωροφορουσιν οι της αληθειας εχθροι
τωι κυριωι, δι' ων περιφανεστερον η βλασφημια κατασκευαζεται. τι γαρ, ειπε μοι, των
υπολοιπων, οσα κατα την κτισιν εστι, την προς εκατερον συγκρισιν εχει, καθολου
της εν εκαστωι φαινομενης ιδιοτητος ου προσιεμενης την προς τα ετερογενη
κοινωνιαν; ουκ ουρανωι προς γην εστιν η συγκρισις, ου ταυτηι προς τους αστερας, ου
προς τα πελαγη τοις αστροις, ου προς τον λιθον τωι υδατι, ου προς τα δενδρα τοις
ζυοις, ου προς τα πτηνα τοις χερ σαιοις, ου προς τα νηκτα τοις τετραποσιν, ου προς
τα 3.2.124 λογικα τοις αλογοις. και τι αν τις περι των καθ' εκαστον λεγων διατριβοι,
δεικνυς οτι ταυτον εστιν εφ' εκαστου των εν τηι κτισει θεωρουμενων ειπειν, οπερ ως
εξαιρετον τωι μονογενει προσερριφη, το προς μηδεν των μετ' αυτον και δι' αυτου
γεγενημενων την συγκρισιν εχειν; φανερον γαρ εστιν οτι παν, οπερ αν εφ' εαυτου
νοησηις, ασυγκριτον εστι τωι παντι τε και τοις καθ' εκαστον· και οπερ επι του τυ
χοντος κτισματος αληθως εστιν ειπειν ως ικανον εστι, τουτο και αυταρκες εις τιμην
και δοξαν τωι μονογενει θεωι 3.2.125 παρα των εχθρων της αληθειας αποκληρουται.
και τοι αυτα κατασκευασας παλιν εν τοις υπολοιποις ταις δια κενοις αυτον
αποσεμνυνει τιμαις, κυριον και μονογενη προσειπων· αλλ' ως αν μη τις ευσεβης
διανοια δια των ονοματων τουτων τοις ακηκοοσιν εγγενοιτο, ευθυς κατα μιγνυσι
τοις ευσημοτεροις τα βλασφημα. εχει δε ουτως η λεξις. 20ατε δη20, φησι, 20μητε της
γεννηθεισης ου σιας ετερωι τινι χωραν εις κοινωνιαν καταλι πουσης· μονογενης γαρ·
μητε της του ποιη 3.2.126 σαντος ενεργειας κοινης θεωρουμενης20. ω της υβρεως·
ως εν αλογοις η ανοητοις δημηγορων, οις ουκ εστι συνεσις, κατ' εξουσιαν δια των
εναντιων περιαγει τον λογον, μαλλον δε ταυτον πασχει τοις εστερημενοις των
οψεων, επει κακεινοι πολλακις εν οφθαλμοις των βλεπον των ασχημονουσι, δια το
μη βλεπειν αυτοι το μηδε ορασθαι 3.2.127 υποτιθεμενοι. τινος γαρ ουκ εστιν συνιδειν
την εν τοις ειρημενοις εναντιοτητα; δια το γεννηθηναι, φησιν, η ουσια χωραν εις
κοινωνιαν ετεροις ου καταλειπει· μονογενης γαρ. και τουτο ειπων, ως κατα
αληθειαν η μη βλεπων αυτος η μη νομιζων ορασθαι τα μηδεμιαν εχοντα κοινωνιαν
ως συστοιχουντα τοις ειρημενοις προστιθησι, τηι του μονογε 3.2.128 νους ουσιαι την
του πεποιηκοτος ενεργειαν εφαρμοσας. ο γαρ γεννηθεις προς τον γεγεννηκοτα και ο
μονογενης προς τον πατερα κατα το ακολουθον παντως την αναφοραν εχει, και ο
προς την αληθειαν βλεπων ου πεποιηκοτος ενεργειαν, αλλα γεννησαντος φυσιν εν
τηι του υιου θεωρει συστοιχιαι. 3.2.129 Ὁ δε καθαπερ φυτων η σπερματων η τινος
αλλου των κατα την κτισιν επιμνησθεις την του ποιησαντος ενερ γειαν τηι υποστασει
του μονογενους παρατιθησιν. ει μεν γαρ λιθος η ξυλον η αλλο τι τοιουτον τηι θεωριαι
προεκειτο, ακολουθον ην προεπινοειν την του πεποιηκοτος ενεργειαν· ει δε
ομολογειται και παρα των υπεναντιων ο μονογενης θεος υιος τε ειναι και γεννητως
υποστηναι, πως αρμο ζουσιν αι αυται φωναι τουτωι και τοις εσχατοις των μοριων
της κτισεως, και οπερ περι του μυρμηκος η του κωνωπος αληθως εστιν ειπειν, τουτο
και περι του κυριου λεγειν 3.2.130 ευσεβες ειναι νομιζουσιν; ει γαρ τις καταμαθοι
την του μυρμηκος φυσιν οις ιδιαζει προς τα λοιπα των ζυων, ουκ αν εξω της
αληθειας ειποι την του πεποιηκοτος αυτον 3.2.131 ενεργειαν κοινην προς τα αλλα
 
 

197

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μη θεωρεισθαι. α τοινυν επι των τοιουτων λεγεται, ταυτα και επι του μονογενους
αποφαινονται· και καθαπερ οι θηρευοντες λεγονται βοθροις τισιν υπολαμβανειν
των θηριων την παροδον, κρυπτειν δε την επιβουλην δια σαθρων τινων και
ανυποστατων τα στομια των βοθρων επικαλυπτοντες, ως αν ισοπεδον φαινοιτο τωι
παρακειμενωι το βαραθρον, τοιουτον τι μηχαναται κατα των ανθρωπων η αιρεσις,
τον βοθρον της ασεβειας δια των ευφημων τουτων και ευσεβων ονοματων οιον δια
τινος επιπολαιου στεγης επικαλυπτουσα, ωστε τους αλογωτερους, ταυτον ειναι τηι
αληθινηι πιστει το τουτων κηρυγμα δια της των ρηματων ομολογιας νομιζοντας,
προς ψιλον το ονομα του υιου και του μονογενους επιδραμοντας, κενεμβα τησαι τωι
βοθρωι, της των προσηγοριων σημασιας ουχ υπε ρειδουσης αυτων την βασιν, αλλ' εις
το της αρνησεως του Χριστου βαραθρον καταφερουσης. δια τουτο γεννηθεισης
ουσιας μεμνηται μηδενι χωραν εις κοινωνιαν καταλιπουσης και μονογενη ονομαζει·
ταυτα εστι τα του βοθρου καλυμ 3.2.132 ματα. επειδαν δε τις παραστας, πριν
υποληφθηναι τωι χα σματι, καθαπερ τινα χειρα την δια του λογου πειραν επα γαγηι
τωι λογωι, βλεπει τον της ειδωλολατρειας ολεθρον υπορωρυγμενον τωι δογματι. ως
γαρ θεωι και υιωι θεου προσερχομενος κτισμα θεου ευρισκει τηι λατρεια προκει μενον.
δια τουτο ανω και κατω το ονομα του μονογενους περιφερουσιν, ιν' ευπαραδεκτος
γενηται τοις απατωμενοις ο ολεθρος, ως ει τις αρτωι το δηλητηριον καταμιξας
θανατωι τους δεομενους της τροφης δεξιωσαιτο, ουκ αν δεξαμενους γυμνον
προσεσθαι το φθοροποιον δηλητηριον, μη δελεα σθεντας προς το φαινομενον.
σοφως τοινυν κατα γε τον 3.2.133 εαυτου νουν προς το σπουδαζομενον βλεπει. ει
γαρ παντε λως εξεβαλε του καθ' εαυτον δογματος του υιου την φωνην, απαραδεκτος
η απατη τοις ανθρωποις εγινετο, φα νερως διαβοωμενης της αρνησεως εν προδηλωι
κηρυγματι· νυνι δε καταλιπων μονον το ονομα, το δε σημαινομενον προς την της
κτισεως εννοιαν μεταγαγων και κατορθοι 3.2.134 την ειδωλολατρειαν και
υποκλεπτει τον ελεγχον. αλλ' επειδη ου χειλεσι τιμαν τον θεον προσεταχθημεν ουδε
εν ηχωι φωνης η ευσεβεια κρινεται, αλλα χρη πρωτον τηι καρδιαι πιστευθηναι τον
υιον εις δικαιοσυνην και τοτε ομο λογηθηναι τωι στοματι εις σωτηριαν, και οι εν
καρδιαι λεγοντες μη ειναι θεον, καν τωι στοματι κυριον ομολογωσι, διεφθαρησαν και
εβδελυχθησαν, καθως η προφητεια φησι, δια τουτο φημι χρηναι προς τον νουν
βλεπειν των προβαλ λομενων δηθεν τα της πιστεως ρηματα, μη προς τας 3.2.135
φωνας δελεαζεσθαι. ει ουν υιον λεγων ου προς κτισμα βλεπει δια της λεξεως,
ημετερος και ουχι των εναντιων εστι· ει δε τις υιου ονομα τηι κτισει τιθεται, εν τοις
ειδω λολατραις τεταξεται. και γαρ εκεινοι και τον ∆αγων και τον Βηλ και τον
δρακοντα θεον ωνομαζον, αλλ' ου δια τουτο και τον θεον προσεκυνουν. ου γαρ θεος
το ξυλον και ο χαλκος και το θηριον. 3.2.136 Ἀλλα τι χρη καταστοχαζομενους της
διανοιας ανα καλυπτειν τωι λογωι την κεκρυμμενην απατην και παρεχειν ισως
αφορμας τοις ακουουσιν, ως ουκ αληθως ημων ταυτα τοις εχθροις προφεροντων;
ιδου γαρ γυμνην ημιν εκτιθεται την βλασφημιαν, δι' ουδενος προκαλυμματος τον
δολον επι κρυπτομενος, αλλ' εμπαρρησιαζομενος τοις ατοποις ελευ 3.2.137 θεραι
φωνηι. ουτω δε εχει τα γεγραμμενα. 20ημεις μεν ουν20, φησιν, 20ουδεν ετερον
ευρισκοντες παρα την ουσιαν του υιου το δεχομενον την γεννησιν, επ' αυτης της
ουσιας ταττειν οιομεθα δειν τας προσηγοριας, η ματην γε και ψιλοις ρη μασι
λεγομεν υιον και γεννητον, ει γε ταυτα της ουσιας χωρισαιμεν. εκ τουτων
ορμωμενοι και το παρηλλαχθαι τας ουσιας αλληλων πι 3.2.138 στουμεθα20. ουδεν
οιμαι χρηναι την εν τοις ειρημενοις ατοπιαν δια των ημετερων ελεγχεσθαι λογων·
αυτη γαρ η των γεγραμμενων αναγνωσις ικανη στηλιτευσαι την βλασφη μιαν.
ουτωσι δε διασκοπησωμεν. 20παρηλλαχθαι20 λεγει 20τας ουσιας αλληλων20 του
υιου τε και του πατρος. τι τοινυν δια του 20παρηλλαγμενου20 σημαινεται; πρωτον
 
 

198

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτην την της λεξεως εμφασιν εφ' εαυτης εξετασωμεν, ως αν μαλλον δια της του
ρηματος ερμηνειας εκκαλυφθειη το 3.2.139 βλασφημον. λεγεται τοινυν εν τηι
καταχρησει της συνη θειας το ρημα της παραλλαγης επι σωματων μεν, οταν εκ
παραλυσεως η τινος ετερου παθους παρατραπηι τι μελος της φυσικης αρμονιας· εκ
γαρ της προς το υγιαινον του πεπονθοτος αντιπαραθεσεως την προς το χειρον παρα
τροπην του παραδεξαμενου το παθος παραλλαγην ονομα ζομεν· επι δε των εν ηθει
κατ' αρετην και κακιαν διαφε ροντων, οταν ο ακολαστος βιος αντιπαρατιθεμενος τωι
καθαρωι τε και σωφρονι η τωι δικαιωι ο αδικος η προς τον πραιον τε και ειρηνικον και
ησυχιον ο θυμωδης τε και πολεμικος και την οργην αταμιευτος και παν ολως το τηι
παραθεσει του κρειττονος εν κακιαι κατηγορουμενον παρ ηλλαχθαι λεγεται, τωι μη
συμβαινειν αλληλοις τα επ' αμφοτερων γνωρισματα, του τε καλου φημι και του χει
3.2.140 ρονος. ετι παρηλλαχθαι φαμεν και τας επι των στοι χειων θεωρουμενας
ποιοτητας, οσαι κατα το εναντιον αντι στοιχουσιν αλληλαις, φθαρτικην κατ'
αλληλων εχουσαι δυναμιν, οιον το θερμον τε και το ψυχρον η το ξηρον τε και το
υγρον η ολως ει τι τωι ετερωι προς το εναντιον αντικαθεστηκε και το εν τουτοις
ασυμβατον τωι της παραλ λαγης διερμηνευομεν ρηματι, και παν ολως το διαφωνουν
προς το ετερον εν τοις επιθεωρουμενοις γνωρισμασι των παρηλλαγμενων εστιν, ως
υγιεια προς νοσον και προς θα νατον η ζωη και προς ειρηνην ο πολεμος και αρετη
προς κακιαν και οσα τουτοις εστιν ομοιοτροπα. 3.2.141 Τουτων δε ημιν ουτω
διευκρινηθεντων, κατανοησωμεν και επι του λογογραφου, πως 20παρηλλαχθαι
λεγει τας ουσιας αλληλων20 επι του πατρος τε και του υιου. τι τουτο λεγων; αρ' ως
του πατρος μεν οντος κατα φυσιν, 3.2.142 του δε υιου παρηλλαγμενου της φυσεως; η
την της αρετης παρατροπην τωι ρηματι τουτωι διερμηνευει, χωριζων τωι της
παραλλαγης ονοματι το κακον απο του κρειττονος, ως ταυτην μεν εν τωι καλωι την
ουσιαν βλεπειν, εν δε τωι εναντιωι την αλλην; η κατα τον λογον της των στοιχειων
εναντιωσεως και την θειαν ουσιαν παρηλλαχθαι την ετεραν εκ της ετερας
διισχυριζεται; η ως εχει προς ειρηνην ο πολεμος και προς θανατον η ζωη και την
προς τα τοι αυτα παντα τωι τοιουτωι τροπωι μαχην ενοραι ταις ουσιαις, ως μη αυτας
μετ' αλληλων συμβηναι, τωι την μιξιν των εναντιων δαπανητικην κατα των
μιγνυμενων εχειν την δυ ναμιν, καθως φησι περι του τοιουτου δογματος η παροι
μιωδης σοφια οτι Ὕδωρ και πυρ ου μη ειπωσιν Ἀρκει, την ισοπαλη τε και ισοστασιον
των εναντιων φυσιν και την κατ' αλληλων φθοραν δια του αινιγματος
ερμηνευουσα; η κατ' ουδεν τουτων ειναι λεγει την εν ταις ουσιαις εκειναις παρ
3.2.143 αλλαγην καθοραν; ουκουν ειπατω το παρα ταυτα νοου μενον. αλλ' ουκ αν
ειπειν εχοι, καν τα συνηθη λεγηι, οτι ο υιος προς τον γεγεννηκοτα παρηλλακται·
τουτωι γαρ και μαλλον η ατοπια των παρ' αυτου λεγομενων ελεγχεται. τι γαρ ουτω
προσφυως τε και αρμοδιως αλλο αλλωι εμφυεται τε και εναρμοζεται ως η σχετικη
προς τον πατερα του υιου σημασια; αποδειξις δε τουτου οτι καν μη τα δυο ρηθηι
ταυτα ονοματα, τωι ενι και το παρεθεν συσσημαινεται· ουτως εγκειται και
ενηρμοσται τωι ετερωι το ετερον και εν τωι ενι καθοραται αμφοτερα, ως μη αν εφ'
εαυτου νοη 3.2.144 θηναι τουτων τι χωρις του αλλου. το δε παρηλλαγμενον εξ
εναντιου τωι αρμοζοντι παντως και νοειται και λεγεται, οιον η σπαρτος προς την
ευθειαν αρμοδιως εχει, το δε σκολιον τωι ευθει παρατιθεμενον ουχ αρμοζεται, και τοις
μουσικοις συνηθες την συμφωνιαν των τονων αρμονιαν προσαγορευειν, αναρμοστον δε το
εκτροπον τε και απροσ χορδον. ουκουν ταυτον εστι παρηλλαγμενον τε ειπειν και
αναρμοστον. 3.2.145 Ει ουν παρηλλακται κατα τον της αιρεσεως λογον προς την του πατρος
ουσιαν η του μονογενους θεου φυσις, ουδε αρμοζεται παντως· το δε αναρμοστον ουκ αν
γενοιτο 3.2.146 εν εκεινωι ωι εναρμοσθηναι ου δυναται. ωσπερ γαρ μιας ουσης μορφης επι τε
του κηρου και της εν τηι σφενδονηι γλυφιδος, οταν εντεθηι παλιν τηι σφενδονηι ο εκτυπωθεις
 
 

199

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρα ταυτης κηρος, εναρμοζει τον περι εαυτον χαρακτηρα τωι περιεχοντι, τους ιδιους
καταλαμβανων τυπους εν τωι χαραγματι, προς τε τα κοιλα διαδυομενος και τας εξοχας της
γλυφης <τοις> ιδιοις αναδεχομενος τυποις, ει δε ξενος τις και αλλοτριος τυπος εντεθειη τηι
γλυφηι της σφενδονης, τραχυνει και συγχει την ιδιαν μορφην τοις ανοικειοις 3.2.147
χαραγμασι περιγλυφων το ειδος. αλλα μην ο εν τηι μορφηι του θεου υπαρχων ουκ αλλωι τινι
χαρακτηρι παρα τον πατερα μεμορφωται, χαρακτηρ ων της του πατρος υπο στασεως· η δε
μορφη του θεου ταυτον τηι ουσιαι παντως εστιν. ως γαρ εν τηι μορφηι του δουλου γενομενος
τηι ουσιαι του δουλου ενεμορφωθη, ου ψιλην αναλαβων εφ' εαυτου την μορφην ουδε της
ουσιας διεζευγμενην, αλλ' η ουσια τηι μορφηι συσσημαινεται, ουτως παντως και ο ειπων
αυτον εν μορφηι θεου ειναι την ουσιαν δια της μορφης 3.2.148 ενεδειξατο. ει ουν εν τηι
μορφηι του θεου εστι, και εν τωι πατρι ων εσφραγισται τηι πατρυαι δοξηι, καθως φησιν η του
ευαγγελιου φωνη η λεγουσα Τουτον ο πατηρ εσφραγισεν ο θεος, διο και ο εωρακως τον υιον
οραι τον πατερα, η της αγαθοτητος εικων και το της δοξης απαυγασμα και παντα οσα τοιαυτα
το μη αναρμοστως εχειν του υιου την ουσιαν προς τον πατερα μαρτυρεται, αρα προδηλως το
της βλα σφημιας των αντικειμενων ασυστατον δια των ειρημενων 3.2.149 ελεγχεται. ει γαρ
τα παρηλλαγμενα ου συναρμοζεται, ο δε σφραγισθεις υπο του πατρος και εν εαυτωι δεικνυς
τον πατερα και εν τωι πατρι ων και εν εαυτωι εχων εκεινον δια παντων δεικνυσι το συμφυες
και ευαρμοστον, αρα δια τουτων η ατοπια των εναντιων κατα κρατος ελεγχεται. ως γαρ
εδειχθη το παρηλλαγμενον αναρμοστον, ουτω το εμ παλιν αναντιρρητως ομολογειται το
ευαρμοστον απαραλ 3.2.150 λακτον παντως. ως γαρ το παρηλλαγμενον ουχ αρμοζεται, ουτω
το αρμοζομενον ου παρηλλακται· ο δε λεγων της αγαθης του πατρος ουσιας την του
μονογενους παραλλαττειν φυσιν, εν αυτωι τωι αγαθωι την παραλλαγην παντως βλεπει. το δε
του αγαθου παρηλλαγμενον τι εστι, Νοησατε οι ακακοι την πανουργιαν, η παροιμια φησιν.
3.2.151 Ἀλλα ταυτα μεν ως προδηλον εχοντα την ατοπιαν παραδραμουμαι τωι λογωι, το δε
προ αυτων εξετασωμεν. 20ουδεν20 φησιν 20ετερον ευρισκεσθαι παρα την ου σιαν του υιου
το δεχομενον την γεννησιν20. τι νοων ταυτα λεγει; δυο γαρ απ' αλληλων διακρινας ονο
ματα και τα δι' αυτων σημαινομενα συνδιαχωρισας τωι λογωι, εφ' εαυτου εκατερον
ιδιαζοντως εκτιθεται. εν ονομα η 20γεννησις20 και ετερον ονομα η 20ουσια20. δεχεται,
φησιν, η ουσια την γεννησιν, αλλο τι ουσα δηλονοτι παρα την 3.2.152 γεννησιν. ει γαρ η
γεννησις ουσια ην, οπερ δη συνεχως αποφαινεται, ωστε τας δυο προσηγοριας ισοδυναμειν
αλλη λαις κατα την εμφασιν, ουκ αν ειπεν οτι 20δεχεται20 η ουσια την γεννησιν· ισον γαρ
αν ην τωι ειπειν οτι την ουσιαν η ουσια η οτι την γεννησιν η γεννησις δεχεται, ειπερ ταυτον
ην τηι ουσιαι η γεννησις. ουκουν αλλο μεν τι νοει την γεννησιν, αλλο δε τι την ουσιαν, η την
γεννησιν δεχεται. ου γαρ αν ην ταυτον τωι υποδεχομενωι το λαμβα νομενον. τουτο μεν ουν η
σοφη του λογογραφου τεχνο λογια φησιν. ει δε τις εγκειται νους τοις ειρημενοις, ο κρινειν
επεσκεμμενος επισκεψασθω τον λογον. παλιν δε το ρηθεν αναληψομαι. 3.2.153 20Ουδεν
ετερον ευρισκειν20 λεγει 20παρα την ουσιαν του υιου το δεχομενον την γεννησιν20. αλλα
το μηδεμιαν εγκεισθαι τοις ειρημενοις διανοιαν παντι δηλον εστι τωι και οπωσουν επαΐοντι
λογων· υπολοιπον δε αν ειη την βλασφημιαν εις το εμφανες αγαγειν, ην δια των
αδιανοητων τουτων κατασκευαζει ρηματων. βουλεται γαρ, ει και μη δυναται δια την
ερμηνευτικην ατονιαν, ταυτην εμποιησαι τοις ακροαταις την διανοιαν, οτι κατασκευαστη
εστι του υιου η ουσια· γεννησιν δε την κατασκευην ονο μαζει, τηι ευσημοτατηι φωνηι το
φρικτον περιστελλων της βλασφημιας, ως αν ευπαραδεκτος γενοιτο η του εκτισθαι τον
κυριον συγκαταθεσις, τηι της γεννησεως λεξει της 3.2.154 κατασκευης δηλουμενης. λεγει
τοινυν οτι η ουσια την γεννησιν δεχεται, ιν' ωσπερ εν υποκειμενωι τινι πραγματι πασα
κατασκευη θεωρειται (ου γαρ αν τις ειποι κατε σκευασθαι ο μη υφεστηκεν), ουτως οιον τι
κατασκευασμα την του μονογενους θεου φυσιν *** προτεινας τωι λογωι την ποιησιν. 20ει
τοινυν την γεννησιν δεχεται ταυ την20, φησι, τοιουτο σημαναι βουλομενος, οτι ουκ αν ην,
ει μη κατεσκευασθη. τι δε αλλο των εν τηι κτισει θεωρουμενων εστι μη γενομενον; ουρανος,
αηρ, γη, θαλαττα, παν οτιπερ εστι, γενομενον παντως εστιν· ων ουδεν αν ην, ει 3.2.155 μη
γενομενον ην. πως ουν ως εξαιρετον τι τηι του μονο γενους ενεθεωρησε φυσει το εις αυτην
την ουσιαν ανα δεχεσθαι την γεννησιν (ουτω γαρ την κατασκευην ονο μαζει, ως του
βομβυλιου και του κωνωπος ουκ εις εαυτον, αλλ' εις ετερον τι παρ' εαυτον δεξαμενου την
 
 

200

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γεννησιν); ουκουν ομολογειται δια των γεγραμμενων οτι και προς τα μικροτατα της κτισεως
μορια κοινοποιειται παρ' αυτων του μονογενους η ουσια και παν επιχειρημα, δι' ου
κατασκευ αζεται η προς τον πατερα του υιου αλλοτριωσις, την ισην ισχυν και επι των καθ'
εκαστον εχει. 3.2.156 Τις ουν αυτωι χρεια της ποικιλης ταυτης λεπτουργιας εις κατασκευην
της κατα την φυσιν αλλοτριοτητος, δεον την συντομον της αρνησεως οδον τραπηναι τωι
φανερως απειπειν μη δειν ομολογεισθαι του υιου το ονομα μηδε τον μονογενη θεον εν ταις
εκκλησιαις κηρυσσεσθαι, αλλα την Ἰουδαικην λατρειαν κυριωτεραν της των Χριστιανων
κρι νειν ομολογιας, και μονον κτιστην και δημιουργον ομολο γουντας τον πατερα τα λοιπα
παντα τωι της κτισεως υπα γειν ονοματι τε και νοηματι, εν δε τουτοις το των αλλων
προτεταγμενον εργον 20ποιημα20 λεγειν δια τινος κατασκευα στικης ενεργειας γενομενον,
[και] πρωτοκτιστον αντι μονο 3.2.157 γενους θεου και αληθινου υιου προσαγορευοντας;
τουτων γαρ κεκρατηκοτων, ευκολια πολλη προς τον σκοπον αυτων συμπερανθηναι τα
δογματα, παντων κατα το εικος εκ της τοιαυτης αρχης προς το ακολουθον οδηγουμενων, οτι
τον μητε γεννηθεντα μητε υιον οντα, δια δε τινος ενεργειας υποσταντα κοινωνειν τωι θεωι
της ουσιας ουχ οιον τε. εως δ' αν κρατωσιν αι των ευαγγελιων φωναι, δι' ων υιος και
μονογενης και εκ του πατρος και εκ του θεου και τα τοιαυτα κηρυσσεται, ματην ληρησει,
εαυτον τε και τους καθ' εαυτον δια των τοιουτων φληναφων παρακρουομενος. 3.2.158 την
γαρ αληθη προς τον πατερα σχεσιν της του υιου προσηγοριας βοωσης, τις ουτως ηλιθιος, ως
Ἰωαννου και Παυλου και του λοιπου χορου των αγιων τας γνησιας ταυ τας φωνας και της
οικειοτητος ενδεικτικας κηρυσσοντων μη προς εκεινους βλεπειν, αλλα τοις διακενοις
κροταλοις των Ευνομιου σοφισματων *** διδασκαλιαν των δια του πνευματος λαλουντων
μυστηρια και Χριστον εν εαυτοις φε ροντων Ευνομιον αληθεστερον οιεσθαι; τινα τουτον
Ευνο μιον; τον ποθεν εις το καθηγεισθαι Χριστιανων επαρ 3.2.159 θεντα; αλλα ταυτα μεν
εασθω, και ως εστι δυνατον η περι τα προκειμενα σπουδη καταλεαινετω την καρδιαν ημιν
ζηλωι της πιστεως κατα των βλασφημουντων υπεροι δαινουσαν. πως γαρ εστι μη
παρακινηθηναι προς οργην και απεχθειαν εν τωι τον θεον ημων και δεσποτην και ζωοποιον
και σωτηρα παρα των ανθρωπισκων τουτων προ 3.2.160 πηλακιζεσθαι; ει γαρ μοι τον της
σαρκος ελοιδορει πα τερα η προς τον ευεργετην ειχε τον εμον δυσμενως, αρα δυνατον ην
απαθως βασταξαι την κατα των αγαπωμενων οργην; ει δε ο της ψυχης της εμης κυριος, ο μη
ουσαν αυτην υποστησας και δουλωθεισαν εξαγορασας, ο της τε παρουσης γευσας ζωης και
την μελλουσαν παρασκευασας, ο προς βασιλειαν καλων και οπως αν φευγοιμεν την της
γεεννης κατακρισιν παρεγγυων–μικρα λεγω ταυτα και ουπω της του κοινου δεσποτου
μεγαλωσυνης επαξια–, ο υπο πασης της κτισεως προσκυνουμενος, επουρανιων, επι γειων,
καταχθονιων, ωι παρεστηκασιν αι αναριθμητοι των κατ' ουρανον λειτουργων μυριαδες,
προς ον επεστραπται παν οσον ωδε διοικειται και του καλου την εφεσιν εχει, ει ουτος
εκκειται προς λοιδοριαν ανθρωποις, οις ουκ αρκει μονον το εαυτους τηι μεριδι του
αποστατου προσοικειωσαι, αλλα ζημιαν ποιουνται το μη και αλλους εις το αυτο βα ραθρον
μεθ' εαυτων εφελκυσασθαι δια της λογογραφιας, ως αν μη λειποι τοις επιγινομενοις η προς
τον ολεθρον χειραγωγια, αρα τις μεμφεται την επι τουτοις οργην; 3.2.161 Ἀλλα προς την
ακολουθιαν επαναδραμωμεν. δια βαλλει γαρ εν τοις εφεξης παλιν ημας ως ταις
ανθρωπιναις ομοιοτησιν ατιμαζοντας του υιου την γεννησιν, και μεμνηται γε των
γεγραμμενων τωι ημετερωι πατρι περι τουτων, εν οις φησι δυο σημαινομενων εκ της του
υιου φωνης, της τε δια παθους συστασεως και της προς τον γεγεννηκοτα γνη σιοτητος, το
μεν απρεπες και σαρκωδες εν τοις θειοις μη προσιεσθαι λογοις, το δε οσον εις μαρτυριαν της
του μονο γενους δοξης εστι, τουτο μονον εν τοις υψηλοις παραλαμ 3.2.162 βανεσθαι
δογμασι. τις ουν ατιμαζει ταις ανθρωπιναις υποληψεσι του υιου την γεννησιν, ο εξοριζων
της θειας γεν νησεως το παθητον και ανθρωπινον, απαθως δε συναπτων τον υιον τωι
γεννησαντι, η ο κοινοποιων προς την κατω κτισιν τον τα παντα παραγαγοντα εις γενεσιν;
αλλα το τοιουτον, ως εοικεν, η καινη αυτη σοφια προς ατιμιαν οιεται βλεπειν, το τηι
μεγαλειοτητι του πατρος τον υιον οικειωσαι, μεγα δε και υψηλον το καταγαγειν αυτον εις
3.2.163 ομοτιμιαν της ημιν ομοδουλου κτισεως. ω κενων εγκλη ματων· Βασιλειος ως
ατιμαζων τον υιον διαβαλλεται, ο τιμων αυτον καθως τιμαται ο πατηρ, και Ευνομιος της
τιμης του μονογενους υπερμαχεται, ο της αγαθης φυσεως του πατρος αφοριζων. τοιαυτην
 
 

201

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εσχε και Παυλος αιτιαν παρ' Ἀθηναιοις ποτε, προς αυτων εκεινων κατηγορουμενος ως ξενα
καταγγελλων δαιμονια, οτε την περι τους δαιμονας πλανην των ειδωλομανουντων
διηλεγχε και προς την αλη θειαν εχειραγωγει, καταγγελλων εν τωι Ἰησου την ανα στασιν.
ταυτα και νυν οι νεοι Στωικοι και Ἐπικουρειοι τωι μιμητηι του Παυλου προφερουσιν, οι εις
ουδεν ετερον ευκαιρουντες, καθως περι των Ἀθηναιων η ιστορια φησιν, 3.2.164 η εις το
λεγειν τι και ακουειν καινοτερον. τι γαρ αν ευρεθειη τουτων καινοτερον· υιος ενεργειας και
πατηρ κτισματος και θεος προσφατος εκ του μη οντος αναφυο μενος και αγαθον αγαθου
παρηλλαγμενον; ουτοι εισιν οι δια του μη ειναι αυτον λεγειν, οπερ εστιν η του γεννη σαντος
φυσις, τιμαν προσποιουμενοι ταις καθηκουσαις τιμαις. αρ' αιδειται το ειδος της τοιαυτης
τιμης ο Ευνομιος, ει μη προς τον πατερα λεγοι τις αυτον ωικειωσθαι τηι φυσει, 3.2.165 αλλα
προς τι των ετερογενων την κοινωνιαν εχειν; ει γαρ ο προς την κτισιν κοινοποιων τον της
κτισεως κυριον τιμαν εν τουτοις αυτον διοριζεται, τιμασθω και ουτος προς το αλογον η
αναισθητον κατα την φυσιν κοινοποιουμενος· ει δε τουτωι χαλεπον και εφυβριστον η προς
το χειρον εστι κοινωνια, πως τωι δεσποτευοντι εν τηι δυναστειαι αυτου του αιωνος, καθως
φησιν ο προφητης, τιμη εστι το τηι υπο χειριωι και δουλευουσηι φυσει συγκαταταττεσθαι;
αλλα ταυτα μεν εις τοσουτον. 3.3.1 Περι δε της Πετρου του αποστολου φωνης καιρος αν ειη
φιλοπονωτερον διεξετασαι τα ειρημενα αυτωι τε τωι Ευ νομιωι και τωι ημετερωι πατρι περι
τουτου. ει δε εις πληθος εκτεινοι τον λογον η ακριβης θεωρια, συγγνωσεται παντως ο
ευγνωμων ακροατης, ουχ ημας αδολεσχειν αιτιωμενος, αλλ' επι τον την αφορμην δεδωκοτα
την αιτιαν επαναφερων. και μοι συγκεχωρησθω βραχεα τινα προδιεξελθειν της των
προκειμενων εξετασεως, ουδε ταυτα τυχον του σκοπου των σπουδαζομενων απαιδοντα. 3.3.2
Ουδεν των δια κτισεως γεγονοτων σεβασμιον ειναι τοις ανθρωποις ο θειος ενομοθετησε
λογος, ως εκ πασης μικρου δειν εστι της θεοπνευστου γραφης το τοιουτο μαθειν. ο Μωυσης,
αι πλακες, ο νομος, οι καθεξης προφηται, τα ευ αγγελια, των αποστολων τα δογματα, παντες
επισης απαγο ρευουσι το προς την κτισιν βλεπειν. και μακρον αν ειη τα καθ' εκαστον εφεξης
παρατιθεσθαι των εις τουτο φε ροντων· αλλα καν ολιγας της θεοπνευστου γραφης μαρτυ
ριας εκ πολλων παραθωμεθα, επισης παντως ο λογος το αξιοπιστον εχει, διοτι των θειων
εκαστον εις φανερωσιν 3.3.3 αληθειας το ισον εχει, καν ελαχιστον ηι. διχηι γαρ διηιρη μενης
της περι των οντων υποληψεως, εις τε την κτισιν και εις την ακτιστον φυσιν, εαν
επικρατησηι το παρα των εναντιων νυν σπουδαζομενον, ωστε κτιστον ειναι τον υιον του
θεου λεγειν, αναγκη πασα η αθετεισθαι το ευαγγελικον κηρυγμα και μη προσκυνεισθαι τον
εν αρχηι οντα λογον θεον δια το μη δειν προσαγειν την λατρειαν τηι κτισει, η ειπερ δυσωποιη
τα εν ευαγγελιοις θαυματα, δι' ων προς το σεβεσθαι και προσκυνειν τον εν εκεινοις
δηλουμενον εναγομεθα, εις ομοτιμιαν αγειν το κτιστον και το ακτιστον, ειπερ κατα το
δογμα των υπεναντιων και ο κτιστος προσ κυνοιτο θεος, ουδεμιαν εν τηι φυσει την
προτιμησιν εχων της αλλης κτισεως· και ει τουτο κρατησειεν, εις αναρχιαν τινα παντη και
δημοκρατικην αυτονομιαν τα δογματα της 3.3.4 ευσεβειας μετενεχθησεται. οταν γαρ μη
μιαν ειναι την προσκυνουμενην φυσιν πιστευσωσιν οι ανθρωποι, αλλ' εις διαφορους
θεοτητας ταις εννοιαις απενεχθωσιν, ουκ εστιν ο στησει την περι το θειον υποληψιν
προιουσαν δια της κτισεως, αλλα το νομισθεν εν τηι κτισει θειον αφορμη προς την ισην
υποληψιν τωι μετ' εκεινο θεωρουμενωι γενη σεται κακεινο τωι εφεξης, και δια παντων εκ της
ακολου θιας ταυτης η πλανη διενεχθησεται, της πρωτης απατης δια των παρακειμενων
μεχρι των εσχατων διεξιουσης. 2.1.153 ονομα. τι ουν; αρα μη και του ∆αβιδ

καταγνωσεται ο υπερ τους προφητας φρονων, οτι δι' ων ενοησε τον θεον, δια
τουτων ωνομασεν, η και προς αυτον ζυγομαχησει την σεμνην εκεινην ωσπερ εκ
τραγωιδιας προτεινων ρησιν, οτι 20την μακαριωτατην του θεου ζωην τοις παρα της
επινοιας αγαλλει ονομασι, την εφ' εαυτηι μονηι και προ της των επινοουντων
γεννησεως 2.1.154 αγαλλομενην20; ερει γαρ παντως ο υπερ του προφητου λε γων,
οτι η μεν θεια φυσις εφ' εαυτηι μονηι αγαλλεται και προ της των επινοουντων
γεννησεως, ο δε ανθρωπινος νους, οσον χωρει δια των ενεργειων διδασκομενος,
τοσουτον φθεγγεται. εκ γαρ μεγεθους και καλλονης κτισματων αναλογως η σοφια
φησι τον παντων γενεσιουργον θεωρεισθαι· τηι δε θειαι και υπερεχουσηι παντα νουν
 
 

202

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουσιαι τας τοιαυτας προσ ηγοριας επιφημιζομεν, ουκ εκεινην αγαλλοντες δι' ων ονο
μαζομεν, αλλ' ημας αυτους δια των λεγομενων οδηγουντες 2.1.155 προς την των
κρυπτων κατανοησιν. Ειπα τωι κυριωι, φησιν ο προφητης, θεος μου ει συ, οτι των
αγαθων μου ου χρειαν εχεις. πως ουν 20την μακαριωτατην του θεου ζωην20 ημεις
ουτως, καθως φησιν ουτος, 20αγαλλομεν20, ην φησιν ο προφητης απροσδεα των
ανθρωπινων ειναι καλων; 2.1.156 η αντι του ονομαζειν το 20αγαλλειν20 ενοησε; και
μην ακουομεν παρα των ορθως τηι λεξει χρωμενων και δι' ακριβειας των ονοματων
την χρησιν πεπαιδευμενων μη επι ψιλης της δηλωσεως την του 20αγαλλειν20
τεταχθαι φωνην, αλλα το μεν τοιουτον η γνωριζειν η δηλουν η σημαινειν η 2.1.157
αλλο τι τοιουτοτροπον λεγεσθαι, το δε αγαλλειν ισον εστι τωι επικαυχασθαι και
επευφραινεσθαι και ει τι της τοιαυτης εμφασεως εχεται· ο δε φησιν ημας 20τοις της
επινοιας ονομασι την μακαριαν αγαλλειν ζωην20. ημεις δε προσθειναι μεν τινα τηι
θειαι φυσει τιμην τηι υπερ πασαν ουσηι τιμην μειζον η κατα την ασθενειαν την
ανθρωπινην οιομεθα, γνωρισαι δε τι των περι αυτην δια των ευσεβως επινοουμενων
ρηματων τε και ονοματων επιχειρειν ουκ αρ 2.1.158 νουμεθα. και δια τουτο καθ'
οσον δυνατον ημιν το ευσεβες ιχνευοντες το μη εξ αιτιας υπερκειμενης το πρωτον
αιτιον την υποστασιν εχειν καταλαμβανομεν. οπερ ει μεν ως αληθες αποδεχοιτο τις,
επαινετον αν ειη δια την αληθειαν μονην· ει δε ως μειζον των λοιπων των περι την
θειαν φυσιν νοουμενων το τοιουτον κρινοι και δια τουτο μονηι ταυτηι τηι υποληψει
λεγοι τον θεον επιγαυριωντα και ευφραινομενον ως τινι των υπερεχοντων
αγαλλεσθαι, μονης της Ευνομιου Μουσης αν ειη του λεγοντος αυτην εφ' εαυτηι την
αγεννη σιαν αγαλλεσθαι, ην δη ουσιαν τε λεγει και μακαριαν τε και θειαν ονομαζει
ζωην. 2.1.159 Ἀλλ' ακουσωμεν πως κατα 20τον επιβαλλοντα τηι χρειαι τροπον και
τον προλαβοντα τυπον20 (ουτω γαρ τοις ισοτυποις των ονοματων παλιν ημιν
ενωραΐζεται) πως δια τουτων 20διαλυειν μεν20 φησι 20την περι αυτου γενομενην
υπονοιαν, περιστελλειν δε την των ηπατημενων αγνοιαν20. αυταις γαρ χρησομαι
του δι θυραμβιστου ταις ομοιοκαταληκτοις φωναις. 20ειποντες20, φησιν, 20οτι τα
κατ' επινοιαν λεγομενα ταις φω ναις συνδιαλυεσθαι πεφυκεν, επηγαγομεν του τοις·
ο δε θεος και σιωπωντων και φθεγγομε νων και γεγονοτων και προ του γεγονεναι
τα 2.1.160 οντα ην τε και εστιν αγεννητος20. μαθωμεν τοινυν τι κοινον εχει
ρηματων επινοια η ονοματων θεσις προς αυτα τα πραγματα, α δια της ποιας των
ονοματων τε και ρηματων φωνης σημειουμεθα, ωστε ει αγεννητως εστιν ο θεος προ
της ανθρωπινης συστασεως, την εμφαντικην της τοιαυτης υποληψεως φωνην ως τωι
φθογγωι συνδιαχεομενην ακυρον κρινειν, ει κατ' επινοιαν ανθρωπινην ονομασθεισα
2.1.161 τυχοι. ου γαρ ταυτον εστι τωι ειναι το λεγεσθαι. αλλ' εστι μεν τηι φυσει οπερ
εστιν ο θεος, λεγεται δε παρ' ημων, ως αν ηι δυνατον εξαγγειλαι δια την της φυσεως
ημων πτωχειαν, η τας εν τηι ψυχηι διαθεσεις αδηλους εχει μη δια φωνης
εκκαλυπτομενας και λογου. ουκουν το μη εξ αιτιας αυτον ειναι νοησαντες επινοιαι
τινι την νοησιν 2.1.162 ταυτην δια της του αγεννητου φωνης εξαγγελλομεν. τις ουν
η βλαβη τωι οντως οντι το ως εστι παρ' ημων ονομα ζεσθαι; ου γαρ εκ του ρηθηναι
αγεννητον και το υπαρ χειν αγεννητως εστιν, αλλ' εκ του ειναι και το ρηθηναι
προσγινεται. τουτο δε ου συνειδεν ο λεπτος την διανοιαν ουδε τα παρ' αυτου
τεθεντα σαφως κατενοησεν. η γαρ αν επαυσατο τους δι' επινοιας την
20αγεννησιαν20 ονοματο 2.1.163 ποιουντας κακιζων. σκοπειτε γαρ ο φησι· 20τα κατ'
επι νοιαν λεγομενα ταις φωναις συνδιαλυεται, ο δε θεος και γεγενημενων και προ
του γενε σθαι τα οντα και ην και εστιν αγεννητος20. οραις οτι το μεν ειναι οπερ εστιν
εχει προ της των παντων υπαρξεως, και σιωπωντων και φθεγγομενων ουτε μαλλον
ουτε ηττον ων ο εστιν, η δε των ρηματων τε και ονοματων χρησις μετα την των
ανθρωπων κατασκευην εγνωρισθη 2.1.164 των τηι λογικηι δυναμει παρα του θεου
 
 

203

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τιμηθεντων. ει ουν υστερα μεν του πεποιηκοτος η κτισις, της κτισεως δε πασης
εσχατος ο ανθρωπος εστιν, ιδιον δε του ανθρωπου ο λογος, λογου δε μερη ρηματα τε
και ονοματα, ονομα δε η 20αγεννησια20, πως ου συνιησιν οις κατασκευαζει, τουτοις
μαχομενος; ημεις τε γαρ φαμεν εφευρησθαι τοις ουσι τα γνωριστικα των οντων
ονοματα δια της ανθρωπινης εννοιας, κακεινος υστερους ομολογει τους
κεχρημενους τωι λογωι της θειας αναδειχθηναι ζωης, ειναι δε την θειαν φυσιν, ως
νυν 2.1.165 τε εστι και αει ην, αγεννητως. ει ουν εκεινος τε προυπ αρχειν των
ανθρωπων ομολογει την μακαριαν ζωην (παλιν γαρ επαναστρεψας τωι αυτωι
χρησομαι λογωι) ημεις τε το χρονοις υστερον φυναι τους ανθρωπους ουκ
αντιλεγομεν, ρημασι δε κεχρησθαι φαμεν και ονομασιν, αφ' ου τε συνε στημεν και
το λογικοι ειναι παρα του πεποιηκοτος εσχη καμεν, η δε 20αγεννησια20 ονομα εστιν
εμφαντικον του ιδιου νοηματος, παν δε ονομα του ανθρωπινου λογου μερος εστιν,
αρα ο προυφεσταναι των ανθρωπων την θειαν φυσιν ομο λογων μεταγενεστεραν
ειναι την εφευρεθεισαν τηι φυσει 2.1.166 κλησιν συντιθεται. ουδε γαρ ην εικος του
λογου την χρησιν προ της των κεχρημενων κατασκευης ενεργεισθαι, ωσπερ ουδε
γεωργιαν προ των γεωργουντων ουδε ναυτιλιαν προ των ναυτιλλομενων ουδε αλλο
τι των κατα τον βιον ενεργουμενων προ του συστηναι τον ανθρωπινον βιον. τι ουν
ημιν διαμαχεται ο τοις ιδιοις αυτου λογοις ακολουθειν ου γινωσκων; Ἦν, φησιν, ο
θεος οπερ εστι προ του γενεσθαι τον ανθρωπον. τουτο και ημεις ουκ αρνουμεθα. παν
γαρ οτιπερ εστι περι τον θεον νοουμενον, τουτο προ της 2.1.167 του κοσμου
συστασεως ην. αλλ' ονομαζεσθαι τουτον φαμεν μετα το γενεσθαι τον ονομαζοντα. ει
γαρ δια τουτο χρω μεθα τοις ονομασιν, ωστε διδασκαλιαν· ημιν εκειθεν των
πραγματων γινεσθαι, μονον δε το αγνοουν επιδεες εστι του διδασκοντος, η δε θεια
φυσις δια το πασαν εμπεριειληφεναι την γνωσιν κρειττων πασης διδασκαλιας εστι,
δεικνυται δια τουτων οτι ου του θεου χαριν αλλ' ημων ενεκα τα ονοματα 2.1.168
προς δηλωσιν του οντος επινενοηται. ου γαρ οπως αν εκεινος εαυτον μαθοι, το της
αγεννησιας ονομα τηι φυσει εφηρμοσεν. ο γαρ ειδως τα παντα και εαυτον προ
παντων συλλαβων και ρηματων προς το μαθειν ως εχει φυσεως και αξιας ουκ
επιδεεται· αλλ' οπως ημεις τινα των ευσε βως περι αυτον νοουμενων καταληψιν
σχοιημεν, ρημασι τισι και συλλαβαις τας των νοηματων διαφορας ετυπωσαμεν, οιον
τινα σημαντρα και χαρακτηρας τας δια του λογου τυπωσεις τοις της διανοιας
κινημασιν επιγραψαντες, ωστε των εγγινομενων τηι ψυχηι κινηματων τρανην και
ασυγχυτον ποιεισθαι την δηλωσιν δια των εφηρμοσμενων τοις νοημασι 2.1.169
φθογγων. τι τοινυν ελεγχει τον ημετερον λογον, καθ' ον φαμεν επινενοησθαι το της
20αγεννησιας20 ονομα προς εν δειξιν του αναρχως τον θεον υφεσταναι, τωι λεγειν
οτι ο θεος και λαλουντων και σιωπωντων και διανοουμενων και προ της των
γενομενων επινοιας ην τε και εστιν αγεν νητος; ει μεν γαρ τις ην ο κατασκευαζων
μη προτερον αυτον αγεννητον ειναι πριν η παρ' ημων εξευρεθηναι το ονομα,
συγγνωστος αν ην προς την τοιαυτην ατοπιαν εκεινα 2.1.170 γραφων. ει δε το
προυφεσταναι και λογου και διανοιας αυτον παρα παντων ομολογειται, η δε του
ονοματος θεσις, καθ' ην ο νους εξαγγελλεται, δι' επινοιας παρ' ημων εξευ ρησθαι
λεγεται, ο δε σκοπος αυτωι της προς ημας εστι μαχης το δειξαι μη παρα ανθρωπων
επινενοησθαι το ονομα, αλλ' ειναι τουτο και προ της ημετερας συστασεως, ουκ οιδα
περι τινος λεγομενον τι κοινον εχει προς την προκει μενην αυτωι σπουδην το προ
των οντων υφεσταναι τον θεον αγεννητως λεγειν και το διαβεβαιουσθαι
μεταγενεστεραν 2.1.171 ειναι διαγωνιζεσθαι του θεου την επινοιαν. μη γαρ επι νοιαν
τις ειναι τον θεον αποφαινεται, ωστε τοις τοιουτοις προς αυτον των λογων
διαγωνιζεσθαι και λεγειν α ειρηκεν, οτι 20μαινομενων εστι το πρεσβυτεραν των επι
νοουντων ηγεισθαι την επινοιαν20, και ετι προς τουτοις οσα υποβας διεξερχεται·
 
 

204

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20ωσπερ ουν ουδε εκεινο φρονουντων, το τους ανθρωπους, και περ οντας υστατους
των του θεου δημιουργη ματων, προταττειν της σφων αυτων επινοιας.20 μεγαλην
γαρ <αν> τωι οντι την ισχυν ο λογος ειχεν, ειπερ τις εκ μανιας η παραφροσυνης
επινοιαν ειναι τον θεον απε 2.1.172 φαινετο. ει δε ουτος μεν ο λογος ουτε εστιν ουτε
μην γεγενηται (τις γαρ αν εις τουτο παραπληξιας ελασειεν, ωστε τον οντως οντα και
τα αλλα παντα οσα εστιν εις γενεσιν αγαγοντα, τουτον μη καθ' υποστασιν ιδιαν
ειναι λεγειν, αλλ' επινοιαν ονοματος αυτον αποφαινεσθαι;) τι ματην σκια 2.1.173
μαχει τοις ου τεθεισι μαχομενος; η προδηλος η αιτια της αδιανοητου ταυτης
φιλονεικιας, οτι τους εξαπατηθεντας δια του κατα την αγεννησιαν σοφισματος
αισχυνομενος, επειδη διηλεγχθη παμπολυ της κατα την ουσιαν σημασιας κεχω
ρισμενον το ονομα, εκων ποιειται των λεγομενων την συγχυσιν, απο του ονοματος
επι τα πραγματα μεταβιβαζων την μαχην, ως τους ανεπιστατους ευκολως δια της
τοιαυτης παρα κρουσθηναι συγχυσεως, νομιζοντας η επινοιαν τον θεον παρ' ημων
ειρησθαι η της των ανθρωπινων ονοματων ευρεσεως δευτερον, και δια τουτο
καταλιπων ανελεγκτον το ημετερον 2.1.174 προς ετερα μεταφερει την μαχην; το γαρ
παρ' ημων ην, 2.1.174 καθως ειρηται, το της 20αγεννησιας20 ονομα μη την φυσιν
ενδεικνυσθαι, αλλ' εξ επινοιας εφαρμοζειν τηι φυσει, δι' ης το ανευ αιτιας αυτον
υφεσταναι σημαινεται. το δε παρ' αυτων κατασκευαζομενον ην αυτης ειναι της
ουσιας εν δεικτικην την φωνην. που τοινυν κατεσκευασθη το ουτως 2.1.175 εχειν
την του ονοματος δυναμιν; αλλα ταυτα μεν ετεροις που παντως τεταμιευται λογοις,
ο δε πας αυτωι πονος εις το υφεσταναι τον θεον αγεννητως ησχοληται· ομοιον ωσπερ
αν ει τις σαφως αυτον περι τουτων ηρετο, τινα περι του ονοματος της αγεννησιας
εχοι διανοιαν, ειτε ως επινοου μενου προς ενδειξιν του αναρχως ειναι το πρωτον
αιτιον ειτε και ως αυτης δηλωτικου της ουσιας, ο δε μαλα σεμνως και επιστατικως
απεκρινατο το ουρανου και γης 2.1.176 τον θεον ποιητην ειναι μη αμφιβαλλειν. ως
τοινυν ουτος ο λογος απαιδει του προταθεντος και ου συνηρτηται, κατα τον αυτον
τροπον ευροις αν και επι της καλλιγραφηθεισης αυτωι καθ' ημων μαχης το προς τον
σκοπον ασυναρτητον. ουτωσι δε σκοπησωμεν. 2.1.177 Ἀγεννητον φασι τον θεον
ειναι· τουτωι και ημεις συντιθεμεθα. αλλα και την 20αγεννησιαν20 ουσιαν ειναι·
προς τουτο παρ' ημων αντιρρησις. ονομα γαρ τουτο φαμεν ενδεικτικον ειναι του
αγεννητως τον θεον υφεσταναι, ου την αγεννησιαν ειναι θεον. ελεγχειν
επαγγελλεται τον ημετερον λογον· τις ουν ο ελεγχος; οτι προ της των αν 2.1.178
θρωπων συστασεως ην, φησιν, αγεννητως. τι τουτο προς το ζητουμενον; δειξειν
ουτος κατεπαγγελλεται ταυτον ειναι τωι υποκειμενωι το ονομα. ουσιαν γαρ ειναι την
20αγεννη σιαν20 οριζεται. τις ουν η αποδειξις; το δειξαι προυφε στωτα των φωνηι
κεχρημενων τον θεον; ω της αναντιρρητου και θαυμαστης αποδειξεως. αυτη εστιν η
εκ της διαλε κτικης τεχνης λογικη λεπτουργια, προς ην τις <αν> αντιβλε 2.1.179 ψειε
των αμυητων της απορρητου παιδευσεως; αλλα σεμνως ημιν εν ταις περι της
επινοιας διαστολαις αυτο διακωμωιδει της επινοιας το ονομα. 20των γαρ ουτω κατ'
επι νοιαν λεγομενων20 φησι 20τα μεν κατα την προφοραν εχειν μονην την υπαρξιν
ως τα μηδεν σημαινοντα, τα δε κατ' ιδιαν διανοιαν· και τουτων τα μεν κατα αυξησιν
ως επι των κολοσσιαιων, τα δε κατα μειω σιν ως επι των πυγμαιων, τα δε κατα
προσθεσιν ως επι των πολυκεφαλων η κατα συνθεσιν ως επι 2.1.180 των
μιξοθηρων20. οραις εις τι την επινοιαν ημιν ο σοφος διακερματισας περαιτερω την
δυναμιν αυτης προελθειν ουκ ηξιωσεν. ασημαντον ειναι φησι την επινοιαν,
αδιανοητον, τα παρα φυσιν σοφιζομενην η διακολοβουσαν η υπερτεινουσαν τα
ωρισμενα μετρα της φυσεως η εξ ετεροφυων συντιθεισαν η τερατευομενην ταις
αλλοκοτοις προσθηκαις. εν τουτοις καταπαιξας του της επινοιας ονοματος αχρηστον
αυτην και 2.1.181 ανονητον τωι βιωι το κατ' αυτον αποδεικνυσιν. ποθεν ουν των
 
 

205

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαθηματων τα υψηλοτερα, ποθεν η γεωμετρια και η αριθμητικη φιλοσοφια και των
λογικων τε και φυσικων θεωρηματων η διδασκαλια, αι δε των μηχανηματων
ευρεσεις και τα δια χαλκου τε και υδατος εν ωροσκοπειοις θαυματα, αυτη δε η περι
του οντος φιλοσοφια και η των νοητων θεωρια και συλληβδην φαναι πασα η περι τα
μεγαλα τε και υψηλα της ψυχης ασχολια; τι δε η γεωργια, τι δε η ναυτιλια, τι δε η
λοιπη κατα τον βιον ημων οικονομια; 2.1.182 ποθεν βασιμος τωι ανθρωπωι η
θαλασσα; πως δεδουλωται τωι χερσαιωι το εναεριον, πως τιθασσευεται το ανημερον,
πως δαμαζεται το φοβερωτερον, πως ουκ αφηνιαζει το ισχυροτερον; αρ' ου δι'
επινοιας εφευρεθη ταυτα παντα τηι ανθρωπινηι ζωηι; εστι γαρ κατα γε τον εμον λογον
η επι νοια εφοδος ευρετικη των αγνοουμενων, δια των προσεχων τε και ακολουθων
τηι πρωτηι περι το σπουδαζομενον νοησει το εφεξης εξευρισκουσα. νοησαντες γαρ τι
περι του ζητου μενου τηι αρχηι του ληφθεντος δια των εφευρισκομενων νοη ματων
συναρμοζοντες το ακολουθον εις το περας των σπουδαζομενων την εγχειρησιν
αγομεν. 2.1.183 Και τι μοι τα μειζω και υψηλοτερα των της επινοιας κατορθωματων
απαριθμεισθαι; εξεστι γαρ τωι μη φιλο νεικως εχοντι προς την αληθειαν κατιδειν οτι
και τα αλλα παντα, οσα βιωφελη τε και χρησιμα τηι ζωηι των ανθρω πων ο χρονος
εφευρεν, ουχ ετερως αλλα δια της επινοιας εξηυρηται. και μοι δοκει παντων των
κατα την ζωην ταυτην ενεργουμενων εν ημιν αγαθων των ταις ψυχαις ημων παρα
της θειας προμηθειας ενυπαρχοντων την επι νοιαν τις προτιμοτεραν κρινων μη αν
της πρεπουσης κρι 2.1.184 σεως διαψευσθηναι. λεγω δε ταυτα παρα του Ἰωβ δι
δαχθεις εν οις ο θεος τωι λογωι πεποιηται δια λαιλαπος και νεφων τωι θεραποντι
χρηματιζων, τα τε αλλα λεγων οσα θεωι πρεπον ην λεγειν και οτι αυτος ειη ο ταις
τεχναις επιστησας τον ανθρωπον και γυναιξι χαρισαμενος υφαντικην τε και
ποικιλτικην επιστημην. οτι γαρ ουκ ενεργειαι τινι τας τοιαυτας τεχνας ημας
εδιδαξατο αυτος προκαθημενος της εργασιας, καθαπερ εν τοις σωματικως
διδασκομενοις εστιν ιδειν, ουδεις αν αντειποι παντως μη σαρκινος και 2.1.185
κτηνωδης τις ων. αλλα μην ειρηται παρ' αυτου γεγενη σθαι ημιν των τοιουτων
τεχνων η καθηγησις. ουκουν ο δους τηι φυσει την επινοητικην και ευρετικην των
ζητου μενων δυναμιν αυτος ημας προς τας τεχνας προηγαγε, και τωι της αιτιας λογωι
παν το ευρισκομενον τε και κατορθου μενον εις τον αρχηγον της δυναμεως ταυτης
επαναφερεται· ουτω και την ιατρικην ο βιος ευρατο, αλλ' ομως θεου 2.1.186 δωρον
την ιατρικην ειπων τις ουχ αμαρτησεται. και παν οτιπερ εστι κατα την ανθρωπινην
ζωην εξευρημενον κατ' ειρηνην και πολεμον προς τι των χρησιμων επιτηδειως
εχον, ουδαμοθεν ημιν εσχε την παροδον, αλλα του νου τα καθ' εκαστον ημιν
καταλληλως νοουντος και εφευρισκοντος· νους δε εργον θεου· ουκουν εκ θεου
παντα οσα δια του 2.1.187 νου ημιν πεπορισται. το δε λεγεσθαι παρα των υπεναν
τιων τα μυθωδη πλασματα και τα ψευδη τερατευματα παρα της επινοιας
λογοποιεισθαι και πλασσεσθαι, ουδε αυτος αντιλεγω· προς γαρ τον ημετερον σκοπον
και ο εκεινων λογος συμφερεται. φαμεν γαρ και ημεις την αυτην ειναι των
εναντιων την επιστημην των τε επωφελων και των ως ετερως εχοντων οιον την
ιατρικην και την κυβερνητικην και ει τι αλλο τοιουτον εστιν· ο γαρ ειδως βοηθησαι
τοις αρρωστουσι δια φαρμακου επιγνοιη αν, ειπερ επι κακωι χρωιτο τηι τεχνηι, και τοις
υγιαινουσιν εντριψαι το δηλητη 2.1.188 ριον· και ο προς τον λιμενα διευθυνων τωι
πηδαλιωι το σκαφος ευθυνειεν αν και επι χοιραδας η σκοπελους, ει τουτο γενοιτο
φιλον αυτωι το δι' επιβουλης διαφθειραι τους πλεοντας· και ο ζωιγραφος τηι αυτηι
τεχνηι την τε καλλιστην μορφην επι του πινακος εδειξε και την αισχιστην παλιν εν
αργως εμιμησατο· ουτως ο παιδοτριβης το εξηρθρωμενον μελος δια της αλειπτικης
εμπειριας ενηρμοσε και το υγι αινον, ει βουλοιτο, δια της αυτης τεχνης εξηρμοσε.
2.1.189 Και τι χρη τα καθ' εκαστον λεγοντα πολυν οχλον επεισαγειν τωι λογωι; ως
 
 

206

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοινυν επι των ειρημενων ουκ αν τις αντειποι τον προς το κρειττον ενεργειν
μεμαθηκοτα τεχνην τινα δυνασθαι αν τηι αυτηι και προς τα μη δεοντα χρησασθαι,
ουτως φαμεν και της επινοιας την δυναμιν επ' αγαθωι μεν εντεθεισθαι παρα του
θεου τηι ανθρωπινηι φυσει, κατακεχρημενων δε τινων τηι εφευρετικηι δυναμει
διακονον πολλακις και συνεργον γινεσθαι των ανωφελων 2.1.190 ευρηματων.
ουκουν ουκ επειδη δυναται τα ψευδη και ανυπαρκτα πιθανως η επινοια
διαπλασσειν, δια τουτο τα οντως οντα και αληθως υφεστωτα διερευνασθαι ου
δυναται, αλλ' η προς το τοιουτον επιτηδειοτης μαρτυρια τοις ευγνω μοσι της προς
εκεινο δυναμεως γινεται. το γαρ προθε μενον καταπληξιν τοις ορωσιν η θυμηδιαν
τινα μηχανη σασθαι της προς το σπουδαζομενον επινοιας μη απορησαι, αλλ' η
πολυχειρας τινας η πολυκεφαλους η πυρ πνεοντας η δρακοντων ολκοις
συνεσπειραμενους ειδοποιησαι η προς το μειζον εξαραι την συμμετριαν η
διακολοβωσαι προς το γελοιον τα μετρα της φυσεως η πηγας τους ανθρωπους και
δενδρα και ορνεα γενεσθαι δια μεταβολης διηγησασθαι, δι' ων εστι ψυχαγωγιαν τινα
τους δια των τοιουτων ηδο μενους ευρειν, εναργεστατην αποδειξιν ειναι φημι του
και τα κρειττω των μαθηματων δυνασθαι αν δια της ευρετικης 2.1.191 δυναμεως
κατανοησαι. ου γαρ προς μεν την των ανυπαρ κτων διαπλασιν εντελης ημιν ο νους
παρα του δεδωκοτος εμπεφυκε, προς δε την των ψυχωφελων ευρεσιν ουδεμιαν
δυναμιν ποριστικην των λυσιτελουντων κεκληρωται· αλλα καθαπερ η ορμητικη και
προαιρετικη της ψυχης ημων δυναμις κατα μεν το προηγουμενον προς την των
καλων τε και αγαθων εφεσιν εγκατεσκευασθη τηι φυσει, χρησαιτο δ' αν τις και προς
τα μη δεοντα τηι τοιαυτηι κινησει, και ουκ αν τις ειποι του προς μηδεν αγαθον την
προαιρεσιν ρεπειν τεκμηριον ειναι το προς τα φαυλα ποτε την ροπην εχειν, ουτως
και η περι τα ματαια τε και ανονητα της επινοιας κινησις ου κατηγορια της προς το
χρησιμον αδυνα μιας εστιν, αλλ' αποδειξις γινεται του και προς τα ψυχω φελη τε και
αναγκαια μη απρακτος ειναι. ως γαρ εξευρεν εκει το προς ηδονην η καταπληξιν,
ουτω και ενταυθα των προς την αληθειαν εφοδων ουχ αμαρτησεται. 2.1.192 Ἓν δε
των ζητουμενων ην, ει το πρωτον αιτιον, ο εστιν ο θεος, αναρχως εστιν η τινος
αρχης εξημμενον εχει το ειναι. καταλαβοντες δε τηι διανοιαι μη δυνασθαι πρωτον
ειναι το εξ ετερου νοουμενον επενοησαμεν ονομα της τοιαυ της εμφαντικον
υποληψεως και φαμεν τον ανευ αιτιας υπερ κειμενης οντα αναρχως ειτουν
αγεννητως ειναι. τον δε ουτως οντα αγεννητον και αναρχον ωνομασαμεν, ου τι
εστιν, αλλα τι ουκ εστι δια του ονοματος ενδεικνυμενοι. 2.1.193 ως δ' αν μαλιστα
καταφανες το νοημα γενοιτο, δι' υπο δειγματος εναργεστερου παραστησαι
πειρασομαι. δεδοσθω περι δενδρου τινος ειναι την ζητησιν ειτε φυτευτον εστιν η
αυτοματως γενομενον. ει μεν ουν εκ φυτειας ειη, φυτευτον παντως προσερουμεν το
δενδρον, ει δε αυτοματως, αφυτευτον. το δη τοιουτον ονομα και της αληθειας ου
διασφαλλεται· παντως γαρ η ουτως η ετερως εσται το δενδρον, και του φυτου την
ιδιαζουσαν ουκ ενδεικνυται φυσιν. το μεν γαρ αυτοφυως ειναι δια του αφυτευτου
εμαθομεν, ει δε πλατανος η αμπελος η αλλο τι των τοιουτων φυτων εστι το
δηλουμενον, 2.1.194 δια της τοιαυτης ονομασιας ουκ εδιδαχθημεν. ει δη νενοηται το
υποδειγμα, καιρος αν ειη μεταβιβασαι τον λογον επι το πραγμα ου το υποδειγμα. το
πρωτον αιτιον εξ ουδεμιας υπερκειμενης αιτιας εχειν το ειναι κατελαβομεθα. τον
ουν αγεννητως οντα θεον εις ονοματος τυπον την εννοιαν ταυτην παραγοντες
αγεννητον ωνομασαμεν. οτι μεν ουν ου δια γενεσεως εστιν, εκ της του ονοματος
εμφασεως εδηλωσαμεν, αυτη δε η ουσια η αγεννητως ουσα τις κατα την ιδιαν φυσιν
εστιν, ουδεν εκ της επωνυμιας ταυτης προς το κατι 2.1.195 δειν ωδηγηθημεν. ουδε
γαρ ην εικος μεχρι τοσουτου την των λογισμων επινοιαν ισχυειν, ωστε υπεραιρειν
ημας των μετρων της φυσεως και τοις αληπτοις επιβιβαζειν και, ων ουκ εστιν
 
 

207

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εφοδος εις κατανοησιν, ταυτα τηι ημετεραι γνωσει περιλαμβανειν. Ἀλλα διασαλευει
τον διδασκαλον ημων και περισυρει τον λογον, ον περι της επινοιας εκεινος φησι
και κατορχειται των ειρημενων, παλιν συνηθως τωι κροτωι των λεξειδιων εν
σατυριζων τοις ρημασι, και φησιν· 20ων σφετεριζεται την ερμηνειαν, τουτων
επαισχυνεται την μαρ 2.1.196 τυριαν20. απαγγειλας γαρ τι μερος των κατ' επινοιαν
θεωρηθεντων τωι διδασκαλωι, εν οις εκεινος ου μονον επι των ματαιων ενεργον
εφασκε της επινοιας ειναι την χρησιν, αλλ' εχειν τινα και προς τα μειζω δυναμιν,
20δια του κατα τον σιτον και το σπερμα και την τροφην θεωρηματος επαγει τα
ειρημενα, τηι εξωθεν αυτον φιλοσοφιαι κατακολουθειν αιτιωμενος, και περικοπτειν
την του θεου κηδεμονιαν φησι, μη ομολογουντα παρ' εκεινου τας ονο μασιας
τεθεισθαι τοις πραγμασι, και συμμα χειν αυτον τοις αθεοις και κατα της προνοιας
οπλιζεσθαι, και την εκεινων γνωμην προ των νομων θαυμαζειν κακεινοις πλειον εις
σοφιαν νεμειν, ουκ επεσκεμμενον τους πρωτους των λογων, οτι μηπω παραχθεντων
των ανθρω πων εις γενεσιν η του καρπου και του σπερ ματος επωνυμια παρα της
γραφης ωνομασθη20. 2.1.197 ταυτα καθ' ημων παρ' αυτου τα εγκληματα, ουχ ουτως
γεγραμμενα τοις εκεινου ρημασι τα νοηματα, αλλα τοσου τον υπηλλακται παρ'
ημων η φρασις, οσον το τραχυ τε και δυσηχον της συνταξεως των ειρημενων
επανορθωσασθαι. τι ουν ημεις, τι προς τον κηδεμονα της θειας προνοιας
αποκρινομεθα; αδικειν ημας λεγει οτι το μεν λογικον γε γενησθαι παρα του θεου τον
ανθρωπον ουκ αρνουμεθα, τας δε των ρηματων ευρεσεις εις την λογικην δυναμιν
την εντεθεισαν παρα του θεου τηι φυσει των ανθρωπων ανα γομεν. και τουτο εστι το
χαλεπωτατον των εγκληματων, δι' ου προς την των αθεων γνωμην αυτομολειν ο
διδα σκαλος της ευσεβειας κατηγορειται και 20συνηθειας εκ θεσμου κληρονομος και
συνηγορος20 και παντα ονομαζεται τα δεινοτατα. 2.1.198 Ειπατω τοινυν ο
διορθωτης των ημετερων πταισματων, ο θεος εθετο τας προσηγοριας τοις ουσιν;
τουτο γαρ φησιν ο νεος εξηγητης των μυστικων δογματων, οτι βλαστην και βοτανην
και χορτον και σπερμα και ξυλον και τα τοιαυτα κατωνομασε προ της του ανθρωπου
κατασκευης ο θεος εν τωι παραγειν εις κτισιν τα γεγονοτα δια προσταγματος. 2.1.199
ουκουν ει ψιλωι παραμενει τωι γραμματι και κατα τουτο το μερος ιουδαΐζει τηι γνωμηι
και ουπω πεπαιδευται οτι ουχι γραμματος εστιν ο Χριστιανος μαθητης αλλα
πνευματος (το γαρ γραμμα, φησιν, αποκτεννει, το δε πνευμα ζωοποιει), προφερει δε
ψιλην επι ρηματος ημιν την των γεγραμμενων αναγνωσιν ως θεου ταυτα
διεξελθοντος, και ει τουτο πεπι στευκεν, ουδεν ετερον η καθ' ομοιοτητα των
ανθρωπων και τον θεον διεξοδικωι κεχρησθαι λογωι κατασκευασει και 2.1.200 φωνηι
και φθογγωι διατυπουν τα νοηματα. ει τοινυν τουτο νοει, παντως οτι και τα τουτοις
ακολουθα ουκ αρνησεται· ο γαρ παρ' ημων λογος δια των φωνητικων εκφωνειται
μοριων, αρτηριας γλωσσης οδοντων στοματος, συνεργουσης προς την εκφωνησιν
και της του αερος ολκης και του εν δοθεν πνευματος. υπηχει μεν γαρ ημιν η αρτηρια
κατωθεν αυλου τινος δικην ενηρμοσμενη τηι φαρυγγι· η δε υπερυα δια του
υπερκειμενου κενωματος του κατα τους μυκτηρας διηκοντος καθαπερ τις μαγας
ανωθεν επιπλατυνει τωι ηχωι 2.1.201 τον φθογγον. αλλα και αι παρειαι συνεργουσι
τωι λογωι, κατα τας ποιας των αρθρων τυπωσεις κοιλαινομεναι τε και πλατυνομεναι
και δια στενου παλιν τον φθογγον προαγουσαι κατα τας πολυστροφους της γλωσσης
αναστροφας, ας ποι ειται αλλοτε κατ' αλλο μερος εαυτης, η τοις οδουσιν η τηι
υπερυαι το δι' αυτης παριον πνευμα παρατραχυνουσα 2.1.202 πως η παραθλιβουσα.
συντελει δε τι και η των χειλων υπουργια εν διαφορωι τωι της κινησεως τροπωι
ποικιλως συνεφαπτομενη του φθογγου και τον των ρηματων τυπον
συναπαρτιζουσα. ει τοινυν ο θεος τα ονοματα τοις πραγ μασι τιθεται, καθως ο νεος
της θειας ιστοριας εξηγητης διεσαφησε, βλαστην και βοτανην και ξυλον και καρπον
 
 

208

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ονο μαζων, αναγκη πασα μη αλλως τουτων εκαστον ειπειν αυτον η ως λεγεται, κατα
τας των συλλαβων φημι συμ πλοκας, ων αι μεν δια χειλων αι δε δια γλωσσης αι
2.1.203 δε δι' εκατερων αποτυπουνται. ει ουν ουκ αν ετερως εκφωνηθειη το ονομα,
μη των φωνητικων μοριων δια της ποιας κινησεως απογεννωντων τας συλλαβας
και τον λογον, παντως οτι και ταυτα προστιθησι τωι θεωι και δια την του λογου
χρειαν διασχηματισει το θειον. η γαρ ποια των την φωνην εκτελουντων μοριων
διαπλασις εν σχηματι παντως εστι· σχημα δε σωματος περας· παν δε 2.1.204 σωμα το
συνθετον ειναι ου διαπεφευγεν. οπου δε θεω ρειται συνθεσις, εκει καταλαμβανεται
παντως και η του συνθετου διαλυσις· η δε διαλυσις ταυτον κατα την εννοιαν εστι τηι
φθοραι. ουκουν τουτο της καθ' ημων νικης τωι λογογραφωι το περας, το δειξαι τον
ιδιον εαυτου θεον, ον δια του ονοματος της 20αγεννησιας20 ανεπλασε, φθεγγο
μενον μεν ινα μη αμοιρησηι της των ονοματων ευρεσεως, σχηματιζομενον δε τοις
φωνητικοις μελεσιν ινα τα ονοματα φθεγξηται, της δε του σωματος φυσεως δια την
των σχη ματων αναγκην ουκ αμοιρον (ου γαρ αν εφ' εαυτου τι θεωρηθειη σχημα, μη
εν σωματι παντως τυπουμενον), κατ' ολιγον δε προιοντα προς τα συμφυη του
σωματος παθη δια μεν του συνθετου προς την διαλυσιν, δια δε ταυτης εις φθοραν
καταληγοντα. 2.1.205 Τοιαυτη του προσφατου θεου η φυσις δια της ακολουθιας των
ειρημενων υπο του νεου θεοποιου αναπεφηνεν. αλλα αντι λαμβανεται των
γεγραμμενων και φησι 20ταυτα τον Μωυσεα διαρρηδην βοαν οτι ειπεν ο θεος, και
προστιθησι τα ρηματα, το Γενηθητω φως και Γενηθητω στερεωμα και Συναχθητω τα
υδατα και Ὀφθητω η ξηρα και Βλαστησατω η γη και Ἐξαγαγετω τα υδατα και παντα
οσα καθεξης αναγεγραπται20. ουκουν εξετασωμεν 2.1.206 την των ειρημενων
διανοιαν. τις ουκ οιδε και των κομιδηι νηπιων οτι φυσικην εχει προς αλληλα σχεσιν
ακοη τε και λογος, και ως ουκ εστιν ακοην ενεργησαι μηδενος φθεγγομε νου, ουτως
ουδε λογον ενεργον ειναι μη προς ακοην ευθυνο μενον. ει ουν λεγει το ειρηκεναι
τον θεον, υποδειξατω ημιν και την ακοην προς ην ειρηκεν. η προς εαυτον ταυτα
λεγειν φησει; ουκουν εαυτωι προστασσει ταυτα εγκελευο μενος. και τις τουτο
δεξεται, καθησθαι τον θεον το πρακτεον εαυτωι διαταττοντα και εαυτωι διακονωι των
προσταγματων 2.1.207 και υπηρετηι χρωμενον; ει δε και τουτο δοιη τις ευαγες ειναι
λεγειν, τις εφ' εαυτου ρηματων εδεηθη και λογων, καν ανθρωπος ηι; αρκει γαρ
εκαστωι της διανοιας η κινησις την της προαιρεσεως ορμην εμποιησαι. αλλα τωι υιωι
διαλεγεσθαι παντως ερει. και τις ην χρεια προς τουτο φωνης; ιδιον γαρ της
ενσωματου φυσεως το δια ρηματων εξαγγελλειν τα της καρδιας νοηματα· οθεν και
ισοδυνα μουσα τηι χρησει της φωνης η δι' επινοιας των γραμματων 2.1.208 εξευρηται
δηλωσις· επισης γαρ φθεγγομενοι τε και γραφοντες το νοηθεν εξαγγελλομεν, αλλ'
επι μεν των μη λιαν αφεστηκο των φωνηι της ακοης καθικνουμεθα, προς δε τους
πορρωθεν γραμμασι δηλουμεν την γνωμην, και επι των παροντων προς λογον της
αποστασεως η επιτεινομεν τον τονον της φωνης η υφιεμεν, εστιν δε οτε και
διανευοντες μονον το πρακτεον τοις πελας διεσαφησαμεν και την εν τηι ψυχηι
προαιρεσιν και οφθαλμος τοιωσδε διατεθεις ενεδειξατο και χειρος ποια κινησις η
απειπε τι των γινομενων η κατεδεξατο. 2.1.209 ει τοινυν οι σωματι περιειλημμενοι
τα κρυπτα της διανοιας κινηματα και διχα φωνης η ρηματος η της εν γραμμασιν
ομιλιας πολλακις τοις πελας γνωριζουσι και ουδεμιαν ηνεγκε τωι σπουδαζομενωι
πραγματι ζημιαν η σιωπη, αρ' επι της αΰλου και αναφους και, ως φησιν ο Ευνομιος,
20ανωτατω και πρωτης ουσιας20 ρηματων χρεια των και του πατρος διασαφουντων
το νοημα και τωι μονογενει γνωριζοντων το βουλημα; ρηματων των, καθως αυτος
φησι, 20τηι φωνηι πεφυκοτων συνδιαλυεσθαι20; Ουκ οιδα ει τις των νουν εχοντων
ταυτα ως αληθη παραδεξεται, αλλως τε παντος φθογγου παντως εις αερα
προχεομενου (ουδε γαρ δυνατον γενεσθαι φωνην μη εν αερι συνισταμενην) αναγκη
 
 

209

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πασα μεσον τι του φθεγγο μενου και του προς ον ο λογος γινεται και αυτους υπο
2.1.210 θεσθαι. μη γαρ οντος του μεσιτευοντος, πως εκ του λαλουντος η φωνη
διοδευσει προς τον ακουοντα; τι ουν ερουσι το μεσον ωι τον υιον [εκ] του πατρος
διοριζουσι; των μεν γαρ σωματων ο κατα τον αερα τοπος γινεται μεσος, αλλο τι ων
κατα την ιδιαν φυσιν παρα την των ανθρω πινων σωματων ουσιαν. ο δε αναφης και
ανειδεος και πασης συνθεσεως καθαρευων θεος, τωι μονογενει θεωι παραπλησιως,
μαλλον δε ωσαυτως αΰλως τε και ασωματως των ιδιων κοινωνων βουλευματων,
ειπερ δια φωνης εποιειτο την κοινωνιαν, τι το μεσιτευον ειχε, δι' ου ρεων ο λογος
και μεθισταμενος ταις ακοαις του μονογενους εισωικιζετο; 2.1.211 ειγε χρη και τουτο
παραδραμειν αθεωρητον, το μη μεμε ρισθαι το θειον ταις αντιληπτικαις ενεργειαις,
ως παρ' ημιν διηιρημενως εκαστον των αισθητηριων του συγγενους επιδρασσεται,
του ορατου μεν η ορασις του ακουστου δε η κατα την ακοην αισθησις, και ουτε
γευεται η αφη ουτε η ακοη την των ατμων η των χυμων αντιληψιν εχει, αλλα
παραμενει εκαστον τηι μιαι ενεργειαι εις ην εταχθη παρα της φυσεως, αναισθητον
τροπον τινα προς ο μη πεφυκε διαμενον και αγευστον της απολαυσεως ης καρπουται
η 2.1.212 γειτων αισθησις. εκει δε ουχ ουτως, αλλ' ολον δι' ολου το θειον ορασις εστι
και ακοη και γνωσις. ου γαρ δη θεμις και τας ζωιωδεστερας των αισθησεων
εφαρμοζειν τηι ακηρατωι φυσει. πλην ει χρη τι και ταπεινον υποθεσθαι και
καταγαγειν εις χαμαιζηλους υποληψεις το θειον, ωστε λαλειν μεν οιεσθαι ρηματα
δια στοματος τον πατερα, εν εργειν δε την ακοην του υιου, τι το μεσον υποτιθεμεθα
το διαγον την πατρικην φωνην εις την του υιου ακοην; 2.1.213 κτιστον ειναι χρη
τουτο η ακτιστον; αλλα κτιστον μεν ουκ εστιν ειπειν· προ γαρ του συστηναι την
κτισιν ο λογος εγενετο· ακτιστον δε πλην της θειας φυσεως εστιν ουδεν. ει ουν
κτισις ουκ ην, ο δε μνημονευθεις εν τηι κοσμογενειαι λογος της κτισεως πρεσβυτερος
ην, αρα ο λεγων ρηματα και φωνης ηχον δια του λογου σημαινεσθαι τι το μεταξυ
του υιου και του πατρος υποθησεται, ωι διετυπουτο η φωνη τα ρηματα; ει γαρ εστι
μεσον, εν ιδιαζουσηι φυσει παντως εστιν, ως μητε τωι πατρι ταυτον ειναι μητε τωι υιωι
κατα την φυσιν συμβαινειν, αλλ' ετερον τι παντως ον διΐστησιν απ' αλληλων τον
πατερα και τον υιον μεταξυ των δυο 2.1.214 παρενειρομενον. τι ουν τουτο; κτιστον
ουκ εστι· νεωτερα γαρ η κτισις του λογου. γεννητον τον μονογενη εδιδα χθημεν,
αγεννητον πλην του πατρος εστιν ουδεν. ουκουν εξ αναγκης το μηδεν ειναι μεσον
του πατρος και του υιου νοειν ο της αληθειας λογος συναναγκαζει. οπου δε δια
στασις ουκ επινοειται, το συνημμενον παντως ομολογειται, το δε δια παντων
συνημμενον φωνηι και λογωι ου μεσιτευ εται. συνημμενον δε λεγω το εν πασιν
αχωριστον. ου γαρ σωματικην τινα συμφυΐαν επι της νοερας φυσεως το ονομα της
συναφειας ενδεικνυται, αλλα την του νοητου προς το νοητον δια της ταυτοτητος
των θεληματων ενωσιν τε και ανακρασιν. 2.1.215 ∆ιοτι ουδε εστι διαφορα μεταξυ
του υιου και του πατρος εν θεληματι, αλλα κατα το αρχετυπον της αγαθο τητος
καλλος και η εικων εστι της αγαθοτητος. και ωσπερ ει τις εαυτον εν κατοπτρωι
βλεποι (κωλυει γαρ ουδεν σω ματικοις υποδειγμασι παραστησαι το νοημα), κατα
παντα προς το πρωτοτυπον και η εικων μορφωθησεται, ως αιτιαν της εν τωι
κατοπτρωι μορφης ειναι την ενορωσαν μορφην και μητε κινεισθαι μητε επικλινεσθαι
καθ' εαυτην την εικονα, μη του πρωτοτυπου της επικλισεως η της κινησεως
αρξαντος, ει δε κινηθειη το προηγουμενον, συγκινεισθαι παντως και το εν τωι
κατοπτρωι δεικνυμενον, ουτω φαμεν και την εικονα του θεου του αορατου τον
κυριον προς πασαν θεληματος κινησιν αμεσως τε και αδιαστατως συν 2.1.216
διατιθεσθαι τωι πατρι. ηθελησε τι ο πατηρ και ο εν τωι πατρι ων υιος ειχε το θελημα
του πατρος, μαλλον δε αυτος του πατρος εγενετο θελημα. ο γαρ παντα τα του πατρος
εχων εν εαυτωι ουκ εστιν ο τι των του πατρος ουκ εχει. ει δη παντα εχει εν εαυτωι τα
 
 

210

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πατρωια, μαλλον δε και αυτον τον πατερα, παντως μετα του πατρος και των του
πατρος ολον το θελημα εν εαυτωι εχει το πατρωιον. 2.1.217 ου χρηιζει τοινυν λογωι
μαθειν του πατρος το θελημα, αυτος ων του πατρος ο λογος κατα την υψηλοτεραν
ση μασιαν του λογου. τις ουν εκεινος ο λογος ο προς τον οντως λογον γινομενος; και
πως ο οντως λογος λογου παλιν ετερου προς διδασκαλιαν προσδεεται; αλλ' ερει τις
προς το πνευμα το αγιον του πατρος γινεσθαι την φωνην. 2.1.218 ουδε το πνευμα
της εκ ρηματων διδασκαλιας προσδεεται, ο εν τωι θεωι εστι, καθως φησιν ο
αποστολος, και παντα ερευναι, και τα βαθη του θεου. ει ουν ρηματα φθεγγεται ο θεος,
πας δε λογος επι ακοης ενεργειται, οι δημηγορειν τον θεον εν διεξοδικοις λογοις
αποφαινομενοι γνωρισατωσαν ημιν και το των θειων λογων ακροατηριον. προς
εαυτον λαλειν ουκ εδεετο, ο υιος απροσδεης ην της εκ ρηματων διδασκαλιας, το
πνευμα το αγιον παντα, φησιν, ερευναι, και τα βαθη του θεου, η κτισις ουπω ην· προς
τινα ο λογος 2.1.219 εγινετο; αλλ' ου ψευδεται, φησιν, η του Μωυσεως γραφη, δι' ης
το ειρηκεναι τι τον θεον αποφαινεται. ουδε γαρ ο μεγας ∆αβιδ των ψευδομενων
εστι, λεγει δε σαφως ουτως κατα λεξιν οτι Οι ουρανοι διηγουνται δοξαν θεου και
ποιησιν χειρων αυτου αναγγελλει το στερεωμα· ημερα τηι ημεραι 2.1.220 ερευγεται
ρημα και νυξ αναγγελλει γνωσιν νυκτι. και ειπων διηγεισθαι τους ουρανους και το
στερεωμα και παρα της ημερας και της νυκτος απαγγελλεσθαι γνωσιν και ρηματα,
παλιν επαγει τοις ειρημενοις οτι ταυτα λαλιαι ουκ εισιν ουδε λογοι ουδε φωναι
τουτων ακουονται. πως ουν διηγη ματα και αναγγελιαι και ρηματα λαλιαι ουκ εισιν
ουδε 2.1.221 φωνη δια της ακουστικης αισθησεως εγγινομενη; αρα μα χεται προς
εαυτον ο προφητης; αρα τι των ουκ ενδεχο μενων διεξεισιν, αφθογγον ρημα και
διηγησιν αλαλον και αγγελιαν διχα φωνης διδασκων; η παντος μαλλον αληθης η
προφητεια η τουτο δια των ειρημενων διδασκουσα, οτι το διηγημα το ουρανιον και
το ρημα το παρα της ημερας βοωμενον φωνη μεν εναρθρος ουκ εστιν ουτε λαλια δια
στοματος, διδασκαλια δε της θειας δυναμεως γινεται τοις επαΐειν επισταμενοις
σιωπωσης φωνης; 2.1.222 Τι ουν περι τουτων υπειληφαμεν; ταχα γαρ εαν τουτο
νοησωμεν, και το παρα Μωυσεως νενοηκοτες εσομεθα. πολ λακις η γραφη προς
εναργη κατανοησιν του δηλουμενου πραγματος σωματικωτερον διασκευαζει την
των νοητων θεωριαν, οιον δη και τουτο το δογμα εστιν οπερ δοκει μοι ο ∆αβιδ
αποφαινεσθαι, τουτο δι' ων ειπε διδασκων· ουδεν των οντων εκ τινος αυτοματου
συντυχιας την υποστασιν εχει, καθαπερ ωιηθησαν τινες τυχαιας τε και αλογους των
πρωτων στοιχειων αντεμπλοκας τον κοσμον ημιν ολον και τα εν αυτωι
κατεργασασθαι, ουδεμιας προνοιας δια των οντων ηκουσης, αλλ' εστι τι της του
παντος συστασεως και διοικησεως αιτιον, ου πασα η των νοητων εξηπται φυσις,
κακειθεν τας αρχας και τας αιτιας εχει και προς εκεινο 2.1.223 νενευκε τε και
επιστρεφεται και εν αυτωι διαμενει. και επειδη, καθως φησιν ο αποστολος, η αΐδιος
αυτου δυναμις και θειοτης απο της του κοσμου κτισεως νοουμενη καθο ραται, δια
τουτο πασα η κτισις και προ γε παντων, καθως φησιν ο λογος, η εν τοις ουρανοις
διακοσμησις δια της εμφαινομενης τοις γεγονοσι τεχνης την του πεποιηκοτος
σοφιαν ενδεικνυται. και τουτο μοι δοκει παραστησαι θελων την εκ των φαινομενων
μαρτυριαν του σοφως και εντεχνως τα οντα κατεσκευασθαι και εισαει διαμενειν εν
τηι δυναμει 2.1.224 του το παν οιακιζοντος. αυτους φησι τους ουρανους, δι' ων την
σοφιαν του πεποιηκοτος δεικνυουσιν, μονονουχι φωνην αφιεντας βοαν και
διακηρυσσειν του δημιουργου την σοφιαν διχα φωνης. εξεστι γαρ οιονει λογωι ταυτα
διδασκοντων ακουειν οτι προς ημας ορωντες, ω ανθρωποι, και το εν ημιν καλλος
και μεγεθος και την αεικινητον ταυτην περιφοραν και την ευτακτον τε και
εναρμονιον και αει κατα τα αυτα και ωσαυτως εχουσαν κινησιν εννοησατε τον
επιστατουντα της ημετερας συστασεως και δια του φαινομενου καλλους το
 
 

211

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πρωτοτυπον και αορατον καλλος αναλογισασθε· ουδεν γαρ εν ημιν αδεσποτον η
αυτοκινητον η αυτοματον, αλλα παν το φαινομενον τε περι ημας και νοουμενον της
υψηλης τε και αφραστου δυναμεως ηρτηται. 2.1.225 ταυτα λογος μεν εναρθρος ουκ
εστιν, εντιθησι δε δια των φαινομενων ταις ψυχαις την γνωσιν της θειας δυναμεως
μαλλον η ει δια φωνης ο λογος εκηρυσσεν. ωσπερ τοινυν διηγειται ο ουρανος και ου
φθεγγεται, και αναγγελλει το στερεωμα την του θεου ποιησιν και φωνης ου
προσδεεται, και ρημα προΐεται η ημερα και λαλια ουκ εστιν, και ουκ αν τις ειποι
διεσφαλθαι την προφητειαν, κατα τον αυτον τροπον επειδη εις αμφοτεροις τωι
Μωυσει και τωι ∆αβιδ ο διδασκαλος, το πνευμα λεγω το αγιον, ο το προσταγμα
καθηγησασθαι της κτισεως λεγων ου ρηματων ημιν δη μιουργον τον θεον
υποτιθεται, αλλα πραγματων των δια της των ρηματων σημασιας γνωριζομενων.
ινα γαρ μη αδεσποτον τινα και αυτοφυη την κτισιν ειναι νοησωμεν, και γεγενησθαι
ταυτην παρα της θειας φυσεως λεγει και ταξει 2.1.226 τινι και ακολουθιαι συστηναι
φησι. και μακρον αν ειη περι της ταξεως φιλοσοφειν των κατα την κοσμοποιΐαν υπο
του Μωυσεως εν ιστοριας χαρακτηρι δογματικως ειρημενων. η γαρ αν μαλλον δι'
εκαστου των γεγραμμενων το πεπλανη μενον τε και ματαιον της των εναντιων
υποληψεως φανερως διηλεγχθη. εξεστι δε τωι βουλομενωι τοις εις την Γενεσιν
πεπονημενοις ημιν εντυχοντι δοκιμασαι των τε ημετερων και των υπεναντιων τον
ακολουθοτερον λογον. 2.1.227 Ἀλλ' επι την προκειμενην ημιν σπουδην επανακτεον
τον λογον, οτι ου παντως επι θεου φωνην και ρημα η του Ειπειν λεξις ενδεικνυται,
αλλα τωι βουληματι του θεου συν δρομον αποφαινων την δυναμιν αισθητικωτερον
ημιν την 2.1.228 νοητην υποδεικνυσι θεωριαν. επειδη γαρ θεληματι του θεου
συνεστη τα παντα, συνηθες δε τοις ανθρωποις λογωι πρωτον διασημαινειν το
βουλημα και ουτως επαγειν το εργον συμ φωνουν τωι βουληματι, η δε γραφη της
κοσμογενειας εισ αγωγη πως εις θεογνωσιαν τοις αρχομενοις εστι, δια των
ετοιμοτερων εις κατανοησιν την ισχυν της θειας παριστωσα φυσεως, προχειροτερον
δε εις γνωσιν των νοουμενων η δια της αισθησεως καταληψις γινεται, τουτου χαριν
ο Μωυσης δια μεν του <το> Ειπειν τον θεον τοδε γενεσθαι προταξαι την ορμητικην
του θεληματος εξουσιαν παριστησι, δια δε του προσθειναι το Και εγενετο ουτως, το
μηδεμιαν ειναι δια φοραν βουλησεως και ενεργειας επι της θειας ενδεικνυται
φυσεως· αλλα διδασκει καθηγεισθαι μεν επι θεου της εν εργειας την νοησιν, ουκ
εφυστεριζειν δε μετα το νοηθεν το ενεργουμενον, αλλ' αμα τα δυο και κατα ταυτον
θεω ρεισθαι, την τε του νου κινησιν και την αποτελεστικην του 2.1.229 πραγματος
δυναμιν. ουδεν γαρ εδωκεν εννοησαι μεσον ο λογος της προαιρεσεως και της
πραξεως, αλλ' ωσπερ τηι εξαψει της φλογος και η αυγη συνεκφαινεται και εξ εκεινης
ουσα και μετ' αυτης συνεκλαμπουσα, κατα τον αυτον τροπον εργον μεν του θειου
θεληματος η των γεγονοτων εστιν υποστασις, ου μην δευτερευει τηι ταξει μετα το
βουλημα. 2.1.230 ου γαρ ωσπερ επι των αλλων, οις τις πρακτικη δυναμις εκ φυσεως
ενεστι, το μεν δυναμει θεωρειται το δε κατα την της ενεργειας εκπληρωσιν, ως φερε
ειπειν αει μεν ειναι ναυπηγον φαμεν τηι δυναμει τον την ναυπηγικην εχοντα
τεχνην, ενεργειν δε τοτε, οταν επι των εργων δειξηι την επιστημην, ουχ ουτως και
επι της μακαριας ζωης. αλλ' ολον οτιπερ εστιν εν εκεινηι νοουμενον ενεργεια και
πραξις εστιν, αμεσως του βουληματος προς το κατα προθεσιν τελος 2.1.231
μεθισταμενου. ως τοινυν μαρτυρει τωι δημιουργωι την δοξαν η εν τωι ουρανωι
διακοσμησις και ομολογει τον πεποιηκοτα και φωνης ου προσδεεται, ουτω μοι το
εμπαλιν εκ της του Μωυσεως γραφης μεταλαβων αν τις λογισαιτο, οτι και εαυτου
κτισμα ο θεος λεγει τον κοσμον ο τωι προσταγματι το παν ουσιωσας και ρηματων
προς δηλωσιν της εννοιας 2.1.232 ταυτης ουκ επιδεεται. ως ουν ο ακουσας ουρανου
διηγου μενου διεξοδικον ουκ εζητησε λογον (λαλει γαρ τωι νουν εχοντι δια των
 
 

212

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γινομενων ο κοσμος την δια των ρηματων δηλωσιν χαιρειν εασας), ουτω καν του
Μωυσεως λεγοντος τις ακουσηι, ως του θεου ονομαστι περι των καθ' εκαστον του
κοσμου μερων διαταττοντος τε και κελευοντος, μητε ψευδεσθαι τον προφητην
υπονοειτω μητε μικροις και χαμαι ζηλοις νοημασι κατασμικρυνετω την των
υψηλων θεωριαν, οιον εξανθρωπιζων δια των τοιουτων το θειον και κατα την
ημετεραν συνηθειαν φωνηι τα προσταγματα διεξοδευειν υποτιθεμενος, αλλα το μεν
προσταγμα δηλουτω την βου λησιν, τα δε των κτισθεντων ονοματα αυτην
διασημαινετω την των γεγονοτων υποστασιν· ωστε τα δυο δια των ειρη μενων
μαθειν, και οτι βουληθεις ο θεος τα παντα κατειρ γασται και οτι απραγμονως τε και
ακοπως το θειον βου λημα φυσις εγενετο. 2.1.233 Ει δε τις το Ειπεν ο θεος
σαρκικωτερον ερμηνευοι, ως δια τουτο τον εναρθρον λογον παρ' αυτου γεγενησθαι
κατα σκευαζειν, ο αυτος ουτος και το Ειδεν ο θεος κατα την αντιληπτικην ημων
αισθησιν δια της των οφθαλμων ενερ γειας παντως υπονοησει και το Ἤκουσε
κυριος και ηλεησε με και Ὠσφρανθη οσμην ευωδιας και οσα περι κεφαλης θειας η
ποδος η χειρος η ρινος η βλεφαρων η δακτυλων η υπο δηματος η γραφη
σωματικωτερον διεξερχεται, παντα κατα το προχειρως σημαινομενον εκλαβων
ανθρωποειδες ημιν διαγραψει το θειον καθ' ομοιοτητα των εν ημιν φαινομενων.
2.1.234 ει δε δακτυλων τις εργα τους ουρανους ακουων και χειρα κραταιαν και
βραχιονα υψηλον και οφθαλμον και βλεφαρα και ποδα και υποδηματα θεοπρεπεις
εννοιας δι' εκαστου των ειρημενων αναλογιζεται και ου διαμολυνει τον περι της
καθαρας φυσεως λογον ταις σωματικαις υποληψεσι καταρ ρυπαινων, ακολουθον αν
ειη και τας των ρηματων εκφω νησεις ενδεικτικας μεν ηγεισθαι του θειου
βουληματος, μη μεντοι φωνας εναρθρους υπολαμβανειν, αλλ' εκεινο λογι ζεσθαι,
οτι ο της λογικης φυσεως δημιουργος αναλογουντα τωι μετρωι της φυσεως τον λογον
ημιν δεδωρηται, ως αν 2.1.235 εχοιμεν εξαγγελλειν δι' αυτου της ψυχης τα
κινηματα. οσον δε απεχει η φυσις της φυσεως, η θεια λεγω της ημετερας, κατα το
ισον μετρον της αποστασεως παντα τα περι αυτην οντα των εν ημιν θεωρουμενων
προς το μεγαλειοτερον τε και θεοπρεπεστερον την παραλλαγην εχει· και ως η δυ
ναμις η καθ' ημας προς την του θεου κρινομενη το μηδεν εστι και η ζωη προς την
ζωην και τα αλλα παντα τα ημετερα προς τα εν εκεινωι κρινομενα ως ουδεν ενωπιον
αυτου, καθως η προφητεια φησιν, ουτως και ο ημετερος λογος προς τον οντως οντα
λογον κρινομενος εστιν ουδεν. 2.1.236 ουτος μεν γαρ εν αρχηι ουκ ην, αλλα τηι
ημετεραι συγκατε σκευασθη φυσει, ουτε κατ' ιδιαν θεωρειται υποστασιν, αλλ' ως
φησι που ο διδασκαλος τωι ψοφωι της γλωσσης συνα φανιζεται, ουτε τι εργον εστι
τουτου νοησαι του λογου, αλλ' εν μονηι φωνηι και γραμματι την υποστασιν εχει· ο δε
εκ του θεου λογος θεος εστι, λογος εν αρχηι ων και εισαει διαμενων, δι' ου τα παντα
εστι και συνεστηκε, και του παντος επιστατει και πασαν εχει την εξουσιαν των εν
ουρανωι και των επι γης, ζωη και αληθεια και δικαιοσυνη και φως και παν αγαθον
ων και παντα τα εν τωι ειναι 2.1.237 διακρατων. τοιουτου τοινυν οντος και τοσουτου
του λογου του περι τον θεον νοουμενου ουτος τον εν ονομασι και ρη μασι και
συνδεσμοις συναπαρτιζομενον λογον ως τι μεγα χαριζεται τωι θεωι, αγνοων οτι
ωσπερ ο την πρακτικην τηι φυσει ημων χαρισαμενος δυναμιν ου τα καθ' εκαστον
ημων εργα δημιουργειν λεγεται, αλλ' ο μεν εδωκε τηι φυσει την δυναμιν, ενεργειται
δε παρ' ημων οικια και βαθρον και ρομφαια και αροτρον και οτουπερ αν ο βιος τυχηι
δεομενος, ων τα καθ' εκαστον εστι μεν εργα ημετερα, εις δε τον ημων αυτων αιτιον
την αναφοραν εχει τον δεκτικην πασης επιστημης την φυσιν ημων δημιουργησαντα,
ουτως και η του λογου δυναμις εργον μεν εστι του τοιαυτην ημων πε ποιηκοτος την
φυσιν, η δε των καθ' εκαστον ρηματων ευρεσις προς την χρειαν της των
υποκειμενων σημασιας 2.1.238 παρ' ημων αυτων επενοηθη. τεκμηριον δε οτι πολλα
 
 

213

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των λεγομενων αισχρα τε και απρεπη πανταπασιν ειναι νενο μισται, ων ουκ αν τις
των νουν εχοντων ευρετην τον θεον υπολαβοι· ωστε καν εκ προσωπου του θεου
λεγηται τινα παρα της θειας γραφης των ημιν συνηθων ρηματων, γνω στεον οτι το
πνευμα το αγιον εκ των ημετερων ημιν δια λεγεται, καθαπερ και επι της των
Πραξεων ιστοριας εμα θομεν οτι εκαστος εν τηι ιδιαι διαλεκτωι εν ηι εγεννηθη την
διδασκαλιαν εδεχετο, δια των γνωριμων αυτωι ρηματων της δυναμεως επαΐων των
λογων. 2.1.239 Και οτι αληθη ταυτα, μαλλον αν τις μαθοι φιλοπονω τερον την
Λευιτικην νομοθεσιαν κατεξεταζων. τηγανου γαρ εκει και λαγανου και σεμιδαλεως
και τοιουτων μεμνηται ονοματων εν ταις μυστικαις ιερουργιαις συμβολικως και δι'
αινιγματος ψυχωφελη τινα δογματα υφηγουμενος, και μετρα τινα κατονομαζει κατα
την τοτε συνηθειαν υφι τι λεγων 2.1.240 και νεβελ και ιν και πολλα τοιαυτα· αρα
ποιησας τας προσηγοριας ταυτας και ονομασας, η την αρχην ουτω δια ταξαμενος
γινεσθαι τε και λεγεσθαι, ωστε το μεν τοιουτον σπερμα σιτον ειπειν, τουτου δε την
εντεριωνην ονομασαι σεμιδαλιν, και τα επιπολαια και υμενωδη και διηπλωμενα
των πεμματων λαγανα προσειπειν και το τοιονδε σκευος, εν ωι το υγρον του
φυραματος εξοπταται και εξικμαζεται, τη γανον ονομασθηναι προσταξαι του τε
υγρου την τοσηνδε ποσοτητα τωι του ιν η τωι του νεβελ ονοματι διαγορευειν και τους
ξηροτερους καρπους διαμετρεισθαι τωι γομορ; 2.1.241 φλυαρια ταυτα και ματαιοτης
Ἰουδαικη παμπολυ της των Χριστιανων μεγαλοφυΐας εκπεπτωκυια, το οιεσθαι τον
μεγαν και υψιστον και υπερ παν ονομα τε και νοημα θεον, τον μονηι τηι του
βουληματος δυναμει το παν διακρατουντα και εις γενεσιν αγοντα και εν τωι ειναι
διατηρουντα, τουτον ως τινα γραμματιστην τας τοιασδε των ονοματων θεσεις δια
2.1.242 λεπτουργουντα καθησθαι. αλλ' ωσπερ τοις κωφοις διασχη ματιζομενοι και
χειρονομουντες το πρακτεον υποσημαινομεν, ουχι τωι μη εχειν ιδιαν αυτοι φωνην
οταν τουτο ποιωμεν, αλλα τωι πανταπασιν αχρηστον ειναι τοις ουκ ακουουσι την δια
των ρηματων υφηγησιν, ουτω και της ανθρωπινης φυ σεως κωφευουσης τροπον
τινα και ουδενος των υψηλων επαιουσης την του θεου χαριν φαμεν πολυμερως και
πολυ τροπως εν τοις προφηταις λαλουσαν, κατα το ημιν ευσυν οπτον τε και συνηθες
τας των αγιων προφητων δια σχηματιζουσαν γλωσσας, δια τουτων ημας εις την των
υψηλων χειραγωγειν κατανοησιν, ου κατα την ιδιαν μεγα λοφυΐαν ποιουμενην την
διδασκαλιαν (πως γαρ αν εν τωι μικρωι χωρηθειη το μεγα;), αλλα τηι βραχυτητι της
2.1.243 ημετερας συγκατιουσαν δυναμεως. και ωσπερ την κινητικην τωι ζυωι
δυναμιν δους ο θεος ουκετι δημιουργει και τα καθ' εκαστον διαβηματα (απαξ γαρ
την αρχην λαβουσα παρα του πεποιηκοτος η φυσις εαυτην κινει τε και διεξαγει προς
το εκαστοτε δοκουν ενεργουσα την κινησιν, πλην παρα κυριου λεγεται τωι ανδρι τα
διαβηματα κατευθυνεσθαι), ουτως και το δυνασθαι λαλειν τε και φθεγγεσθαι και το
δια φωνης εξαγγελλειν το βουλημα παρα του θεου λαβουσα οδωι πορευεται δια των
πραγματων η φυσις, σημεια τινα τοις ουσι δια της ποιας των φθογγων διαφορας
επιβαλλουσα. 2.1.244 και ταυτα εστι τα παρ' ημων λεγομενα ρηματα τε και ονοματα,
οις την δυναμιν των πραγματων διασημαινομεν. καν λεγηται παρα του Μωυσεως
προ της των καρπων γε νεσεως ο καρπος και προ της των σπερματων τα σπερματα,
ουκ ελεγχει τον ημετερον λογον, ουδε μαχεται τοις περι 2.1.245 της επινοιας
ειρημενοις η του νομοθετου διανοια. ο γαρ ημεις περας ονομαζομεν της
παρελθουσης γεωργιας καρ πον λεγοντες, αρχην δε της μελλουσης σπερμα
προσαγορευ οντες, τουτο το πραγμα το τοις ονομασιν υποκειμενον, ειτε σιτον ειτε τι
αλλο των δια σπορας πληθυνοντων, διδασκει μη αυτοματως γενεσθαι, αλλ' εν
θεληματι του πεποιηκοτος μετα της δυναμεως ταυτης αναφυηναι· ωστε τον αυτον τε
γινεσθαι καρπον εαυτον τε παλιν αγειν σπερμα γινομενον 2.1.246 και τωι
περιττευοντι τρεφειν τον ανθρωπον. φυεται δε κατα θειον βουλημα πραγμα, ουκ
 
 

214

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ονομα· ωστε το μεν καθ' υπο στασιν ον πραγμα της του πεποιηκοτος δυναμεως
εργον ειναι, τας δε γνωριστικας των οντων φωνας, δι' ων τα καθ' εκαστον προς
ακριβη τε και ασυγχυτον διδασκαλιαν επι σημειουται ο λογος, ταυτα της λογικης
δυναμεως εργα τε και ευρηματα, αυτην δε ταυτην την λογικην δυναμιν τε και φυσιν
εργον θεου. και επειδη το λογικον εν πασιν ανθρωποις, αναγκαιως κατα τας των
εθνων διαφορας και 2.1.247 αι των ονοματων διαφοραι θεωρουνται. ει δη τις ανθρω
πικως το φως η τον ουρανον η την γην η τα σπερματα παρα του θεου προσειρησθαι
λεγοι, παντως οτι κατα μιαν τινα γλωσσης ιδιοτητα γεγενησθαι κατασκευασει τον
λογον. τις ουν αυτη, δειξατω. τον γαρ εκεινο γινωσκοντα και 2.1.248 τουτο μη
αγνοειν παντως ουκ εξω του εικοτος εστι. και γαρ και εν τωι Ἰορδανηι μετα την του
πνευματος καθοδον και παλιν εν ακοαις των Ἰουδαιων και εν τηι μεταμορφωσει
φωνη γινεται ανωθεν διδασκουσα τους ανθρωπους και σχημα τι, μη το φαινομενον
οιεσθαι μονον, αλλα και τον αγαπη 2.1.249 τον υιον του θεου πιστευειν ειναι αληθη.
η τοιαυτη φωνη προς την των ακουοντων συνεσιν εν τωι αεριωι σωματι παρα του
θεου διετυπωθη κατα την επικρατουσαν τοτε των φθεγγομενων συνηθειαν
γενομενη, ουτω του θεου του παντας θελοντος σωθηναι και εις επιγνωσιν αληθειας
ελθειν προς τον σκοπον της σωτηριας των ακουοντων εν τωι αερι τον λογον
αρθρωσαντος, καθως φησι και προς τους Ἰουδαιους ο κυριος τους οιομενους
βροντην γεγονεναι, δια το εν αερι συστηναι τον ηχον, οτι Ου δι' εμε η φωνη αυτη
γεγονεν, 2.1.250 αλλα δι' υμας. προ δε της του παντος συστασεως ουδενος οντος του
υποδεχομενου τον λογον η σωματωδους στοιχειου τινος του τυπωσαι την εναρθρον
δυναμενου φωνην, ο λεγων ρημασι τον θεον κεχρησθαι πως αποδωσει το εικος τωι
λογωι; αυτος ασωματος, η κτισις ουκ ην, ουδεν περι αυτον υλωδες ο λογος εννοειν
διδωσιν, οι ωφεληθεντες αν δια της ακοης ουπω συνεστησαν. ανθρωπων δε μη
οντων ουδε διαλεκτου τροπος κατα τινα εθνους ιδιοτητα τετυπωτο παν τως. ο
τοινυν προς το γραμμα ψιλον βλεπων τισι λογι σμοις τηι τοιαυτηι διανοιαι παρισταται
ως του θεου ταυτα φθεγγομενου τα ρηματα τε και τα ονοματα; 2.1.251 Καιτοι και δια
τουτων γνοιη τις αν το ματαιον των τα τοιαυτα λεγοντων. ωσπερ γαρ αι των
στοιχειων φυσεις εργον ουσαι του πεποιηκοτος πασιν ωσαυτως φαινονται και
ουδεμια κατα την αισθησιν τοις ανθρωποις εστι διαφορα εν τηι του πυρος η του
αερος η του υδατος μετουσιαι, αλλα μια εστι και ακινητος επι παντων η φυσις,
ωσαυτως ενερ γουσα και ουδεν προς τας διαφορας των μετεχοντων αλ λοιουμενη,
ουτως και η των ονοματων θεσις, ειπερ ην εκ θεου τοις πραγμασιν εφηρμοσμενη,
πασιν αν ην η αυτη. 2.1.252 νυνι δε των μεν πραγματων η φυσις ατε δη παρα του
θεου πεπηγυια μενει ακινητος, αι δε σημαντικαι τουτων φωναι προς τοσαυτας
γλωσσων διαφορας διεσχισθησαν, ως μηδε αριθμησασθαι το πληθος ευκολον ειναι.
ει δε τις την επι της πυργοποιΐας συγχυσιν ως εναντιουμενην τοις ειρημενοις
προφερει, ουδε εκει ποιειν λεγεται γλωσσας ο θεος των ανθρωπων, αλλα συγχειν
την ουσαν, ως αν μη 2.1.253 παντες παντων ακουοιεν. εως γαρ ην πασι κατα ταυτον
η ζωη και ουπω προς πολλας εθνων διαφορας εμερισθησαν, μιαι συνεζων φωνηι
παντων ανθρωπων το πληρωμα· επει δε κατα θειαν βουλησιν εδει πασαν υπο των
ανθρωπων κατοι κισθηναι την γην, τοτε διασπασθεντες κατα <την> της φωνης
κοινωνιαν αλλος αλλαχηι διεσπαρησαν και προς αλλον και αλλον χαρακτηρα
ρηματων και φωνης μεθηρμοσθησαν συνδετικην τινα της προς αλληλους ομονοιας
την ομο φωνιαν λαχοντες, προς μεν την των πραγματων ου διαφω νουντες γνωσιν,
προς δε τον των ονοματων τυπον διαφερο 2.1.254 μενοι. ου γαρ αλλο τι παρ' αλλοις
ο λιθος η το ξυλον δοκει, διαφορα δε παρ' εκαστοις τα της υλης ονοματα, ωστε μενει
παγιως ημιν ο λογος ο τας ανθρωπινας φωνας της ημετερας διανοιας ευρηματα
ειναι διοριζομενος. ουτε γαρ εξ αρχης, εως ομοφωνον απαν ην εαυτωι το ανθρω
 
 

215

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πινον, θεου ρηματων τινα διδασκαλιαν γεγενησθαι τοις αν θρωποις παρα της
γραφης μεμαθηκαμεν ουτε εις ποικιλας γλωσσων διαφορας διατμηθεντων οπως αν
εκαστος φθεγγοιτο θειος επεστατησε νομος· αλλα θελησας ο θεος τους αν θρωπους
εν αλλαις γενεσθαι γλωσσαις αφηκεν οδωι την φυσιν πορευεσθαι κατα το αρεσκον
διαρθρουσαν παρ' εκα στοις τον ηχον προς την των ονοματων σαφηνειαν. 2.1.255 Ὁ
τοινυν Μωυσης πολλαις υστερον γενεαις της πυργο ποιΐας γενομενος μιαι των μετα
ταυτα κεχρηται γλωσσηι ιστορικως την κοσμογενειαν ημιν διηγουμενος και τινας τωι
θεωι προσαπτει φωνας, τηι εαυτου γλωσσηι καθ' ην πεπαι δευτο τε και συνειθιστο
ταυτα διεξιων και ουκ εξαλλασσων τας του θεου φωνας αλλοιοτροπωι τινι και
ξενιζοντι φωνης χαρακτηρι, ωστε δια του ξενου της συνηθειας και παρηλ λαγμενου
των ονοματων αυτου του θεου ειναι τας φωνας κατασκευαζειν, αλλα τηι συνηθει
χρωμενος γλωσσηι ομοιως 2.1.256 τα τε εαυτου και τα του θεου διεξερχεται. φασι δε
τινες των επιμελεστερον ταις θειαις γραφαις επηκολουθηκοτων μηδε αρχαΐζειν την
Ἑβραιων φωνην καθ' ομοιοτητα των λοιπων, αλλα μετα των αλλων θαυματων και
τουτο τοις Ἰσραηλιταις θαυματοποιηθηναι, το την γλωσσαν ταυτην αθροως μετα
την Αιγυπτον ενσχεδιασθηναι τωι εθνει. και τις εστι του προφητου λογος το τοιουτον
πιστουμενος· εν γαρ τωι εξελθειν αυτον, φησιν, εξ Αιγυπτου τοτε γλωσσαν 2.1.257 ην
ουκ εγνω ηκουσεν. ει ουν Ἑβραιος μεν Μωυσης, τε λευταια δε των αλλων η των
Ἑβραιων φωνη, ο μετα την του κοσμου συστασιν τοσαυταις ετων χιλιασιν υστερον
γε γονως και τηι καθ' εαυτον φωνηι τας του θεου διηγουμενος ρησεις αρ' ουχι σαφως
διδασκει το μη τοιαυτην φωνην την κατα ανθρωπον σχηματιζομενην αναγραφειν
επι του θεου, αλλα ταυτα μεν λεγειν δια το μηδε δυνατον ειναι το νοηθεν ετερως
ειπειν η ανθρωπιναις φωναις, σημαινειν δε δια των λεγομενων θεοπρεπη τινα και
μεγαλοφυεστεραν διανοιαν; 2.1.258 το γαρ οιεσθαι τηι Ἑβραΐδι γλωσσηι τον θεον
κεχρησθαι μηδενος οντος του τοιαυτης φωνης επαΐοντος ουκ οιδα πως ο
λελογισμενος συνθησεται. εν ταις Πραξεσι μεμαθη καμεν δια τουτο την θειαν
δυναμιν εις πολλας διεσχισθαι φωνας, ως αν μηδεις των ετερογλωσσων
αποστεροιτο της ωφελειας· ο δε θεος προ της κτισεως ανθρωπικως διε 2.1.259 λεγετο
τινα ωφελειν μελλων εκ της τοιαυτης φωνης; το μεν γαρ συνδιατιθεσθαι τηι των
ακουοντων δυναμει τον λογον προς τον της ωφελειας σκοπον, ουδεν αν τις αναξιον
της θειας ειναι φιλανθρωπιας υποτυπησειεν, επει και Παυλος ο μιμητης του κυριου
προς τας των ακουοντων εξεις οιδεν αρμοδιως τον λογον μεταχειριζεσθαι, γαλα τοις
νηπιοις γινομενος και στερεα τοις τελειοις τροφη· το δε μηδενος κατορθουμενου
σκοπου δια της τοιαυτης του λογου χρησεως επειτα κατασκευαζειν τοιαδε τινα
ρηματα τον θεον εφ' εαυτου ραψωιδειν, ουκ οντος του δεομενου της δια των τοιου
των φωνων σημασιας, ουκ οιδα πως εστι μη καταγελαστον 2.1.260 αμα και
βλασφημον το τοιουτον οιεσθαι. ουτε ουν Ἑβραια του θεου η φωνη ουτε καθ' ετερον
τινα τυπον των εν τοις εθνεσι νενομισμενων προφερομενη· αλλ' οσοι του θεου
λογοι παρα του Μωυσεως η των προφητων εγραφησαν, εν δειξεις εισι του θειου
θεληματος αλλως και αλλως κατα την αξιαν των μετεχοντων της χαριτος τωι
καθαρωι τε και 2.1.261 ηγεμονικωι των αγιων ελλαμπουσαι. ουκουν εφθεγγετο μεν ο
Μωυσης ως επεφυκει τε και πεπαιδευτο, προσετιθει δε τωι θεωι τας φωνας ταυτας
καθως ειρηται πολλακις δια το νηπιωδες των αρτι τηι θεογνωσιαι προσαγομενων
προς εναργη τε παραστασιν του θειου θεληματος και ως αν ευπειθεστερους
απεργασαιτο τους ακουοντας τηι αξιοπιστιαι του ειρηκοτος δυσωπουμενους. 2.1.262
Ἀλλ' ου φησιν ο Ευνομιος ο τοιαυτας καθ' ημων τας λοιδοριας προφερων, ο της
20ενθεσμου συνηθειας κληρονομος τε και συνηγορος20–υπαλλαξας γαρ την υβριν
εις ευφημιαν τοις ιδιοις αυτον δεξιωσομαι. αλλ' 20αυτον αυτωι μαρτυρειν τον
Μωυσεα20 διισχυριζεται 20παρα του δημιουργησαντος την φυσιν δεδω ρησθαι τοις
 
 

216

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθρωποις των τε ονομαζομενων και των ονοματων την χρησιν, και την γε των
δεδομενων κλησιν ανωτεραν ειναι της των χρω μενων γενεσεως20, ουτωσι παντα
κατα λεξιν ειπων. 2.1.263 ει μεν ουν ιδιον κεκτηται τινα Μωυσεα, παρ' ου τα σοφα
ταυτα διδασκεται, κακειθεν ορμωμενος τοις τοιουτοις επι θαρσει των λογων, οτι
20θεος διαθεσμοθετει20, καθως ουτος φησι, 20των ανθρωπων τας ρησεις20, ουτωσι
τε κελευων και ετερως απαγορευων τας επι των πραγματων κεισθαι φωνας,
κεχρησθω προς το δοκουν τοις ληροις, συμμαχον εχων τον κρυπτον Μωυσεα. ει δε
μονος εστι Μωυσης ου η γραφη κοινον μαθημα τοις τον θειον λογον πεπαιδευμενοις
εστι, δεξομεθα την καταγνωσιν, ει υπο των 2.1.264 του Μωυσεως ελεγχομεθα
λογων. που τοινυν τον περι ρη ματων τε και ονοματων ευρατο νομον, επ' αυτων
εκθεσθω των γεγραμμενων. κοσμογενεια και των καθεξης ανθρω πων γενεαλογια
και πραγματων τινων ιστορια και η ποικιλη νομοθεσια περι τε των κατα την
λατρειαν και των κατα τον βιον παρατηρηματων, ταυτα της Μωυσεως γραφης τα
κεφαλαια. ει δε φησιν ουτος ειναι τινα ρηματων νομο θεσιαν, δειξατω τον νομον,
καγω σιωπησομαι· αλλ' ουκ αν 2.1.265 ειπειν εχοι. ου γαρ αν των εναργεστερων
αφεμενος απο δειξεων εκεινα διεξηιει δι' ων καταγελαστος μαλλον η πιθανος δοκει
τοις ακουουσι. το γαρ οιεσθαι τουτο ειναι <το> της ευσεβειας κεφαλαιον, το
ρηματων ευρεσιν προσ μαρτυρειν τωι θεωι, ωι μικρος εις ευφημιαν ολος ο κοσμος και
τα εν αυτωι θαυματα, πως ου της εσχατης ευηθειας εστι των μεγαλων αφεμενον εκ
των ανθρωπινων σεμνυνειν το θειον; προσταγμα της κτισεως καθηγησατο ρηθεν
μεν παρα του Μωυσεως ανθρωπικως, θεοπρεπως δε γενομενον. 2.1.266 το τοινυν
ποιητικον των θειαι δυναμει συνεστηκοτων θελημα τουτο ρηματων διδασκαλιαν ο
ακριβης επιΐστωρ των γραφων αποφαινεται, και ωσπερ ειποντος του θεου γενηθητω
ρημα η συστητω λογος η τοδε τοιανδε λαχετω την κλησιν ουτος εις συνηγοριαν
προβαλλεται των ιδιων ρηματων την υπο στατικην της κτισεως εν τωι θειωι
θεληματι κινησιν, υπο πολλης προσοχης των γραφων και εμπειριας ουδε τουτο
ειδως, οτι και ορμη διανοιας φωνη πολλακις παρα της 2.1.267 γραφης ονομαζεται.
και τουτου μαρτυς Μωυσης αυτος, ον πολλαχη παρασυρων κατα τουτο το μερος
ηγνοησε. τις γαρ ουκ οιδε των και οπωσουν καθωμιληκοτων τηι βιβλωι, οτι
κατεπλαγησαν μεν αθροως εν τηι ερημωι των Αιγυπτιων την εφοδον ο Ἰσραηλιτης
λαος, αρτι την Αιγυπτον απο δρασαντες, πανταχοθεν δε προφαινομενων αυτοις των
δεινων, εκειθεν της θαλασσης αποτειχιζουσης την παροδον, κατοπιν των πολεμιων
την φυγην κωλυοντων, συσταντες προς τον προφητην της αμηχανιας ταυτης
εκεινον επηιτιωντο· του δε παραμυθουμενου τους κατεπτηχοτας τωι φοβωι και εις προ
θυμιαν παραθαρσυνοντος γινεται θεοθεν φωνη ονομαστι τον 2.1.268 προφητην
προσκαλουμενη· Τι βοαις προς με; καιτοι γε προ των ειρημενων ουδεμιας ο λογος
επιμεμνηται Μωυσεως φωνης, αλλ' η προς τον θεον του προφητου διανοια φωνη τις
ωνομασθη κατα το σιωπωμενον εν τωι κρυπτωι της καρ διας νοηματι βοωμενη. ει δη
Μωυσης βοαι μη φθεγγομενος υπο μαρτυρι τωι των αλαλητων στεναγμων επαΐοντι,
τι καινον ει και το θειον βουλημα γνους ο προφητης, ως δυνατον ην αυτωι τε ειπειν
και ημιν ακουσαι, δια των γνωριμων ημιν και συνηθων εφανερωσε λογων,
διαλογον θεου σωματικωτερον διαγραφων ου ρημασι γινομενον, αλλα δια των
εργων αυτων 2.1.269 εκφωνουμενον; Ἐν αρχηι εποιησε, φησιν, ο θεος ου το ονομα
του ουρανου και της γης, αλλα τον ουρανον και την γην· και ειπε Γενηθητω φως,
ουχι προσηγορια φωτος· Και διακρινας το φως απο του σκοτους εκαλεσε, φησιν, ο
θεος το φως ημεραν και το σκοτος εκαλεσε νυκτα. Τουτοις εικος εστι τους
εναντιουμενους ημιν επιστηριζε σθαι. συστησομαι γαρ υπερ αυτων τωι λογωι και τα
παρεθεντα παρ' εκεινων ανθυποισω τηι ακολουθιαι της εξε τασεως, ως αν
ισχυροτερον ημιν βεβαιωθειη το δογμα, μηδεμιας αντιθεσεως ανεξεταστου
 
 

217

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραλειφθεισης. Ἐκα λεσε, φησιν, ο θεος το στερεωμα ουρανον και την ξηραν
εκαλεσε γην και το φως ημεραν και το σκοτος νυκτα. 2.1.270 πως ουν, ερουσι, της
γραφης ομολογουσης παρα του θεου τεθεισθαι τουτοις τας κλησεις υμεις
ανθρωπινης επινοιας ειναι φατε τα ονοματα; τι ουν προς ταυτα ημεις; παλιν επι τον
ιδιωτην καταφευγομεν λογον και φαμεν οτι ο πασαν την κτισιν εκ του μη οντος
αγαγων εις ουσιαν πραγματων εστι δημιουργος εν υποστασει θεωρουμενων, ουκ
ονοματων ανυποστατων εν φωνης ηχωι και ψοφωι γλωττης συνιστα μενων· τα δε
πραγματα κατα την εγκειμενην εκαστωι φυσιν και δυναμιν δια τινος σημαντικης
φωνης ονομαζεται, κατα την επιχωριαζουσαν εν εκαστωι [τωι] εθνει συνηθειαν της
2.1.271 προσηγοριας τοις υποκειμενοις αρμοζομενης. αλλ' επειδη τα πολλα των εν
τηι κτισει θεωρουμενων ουχ απλην εχει την φυσιν, ως ενι ρηματι δυνατως εχειν
εμπεριληφθηναι το υποκειμενον, οιον επι του πυρος αλλο μεν εστι τηι φυσει το
υποκειμενον πραγμα, ετερον δε το σημαντικον του πραγ ματος ονομα (το μεν γαρ
εστιν εκλαμπτικον και καυστικον ξηρον τε και θερμαντικον και αναλωτικον της
υλης ης αν περιδραξηται, το δε ονομα φωνη τις βραχεια δια μιας συλ λαβης
εκφωνουμενη), τουτου ενεκεν ο διαιρων λογος τας εν τωι πυρι θεωρουμενας
δυναμεις τε και ποιοτητας εκαστην ιδιως κατονομαζει, καθως φθασαντες ειπομεν·
και ουκ αν τις ειποι ονομα μονον επιβεβλησθαι τωι πυρι, οταν τις η φανον η
αναλωτικον η αλλο τι των περι αυτο θεωρουμενων κατονομασηι· των γαρ εν αυτωι
φυσικως εγκειμενων δυνα 2.1.272 μεων σημαντικαι εισιν αι τοιαυται φωναι. κατα
τον αυτον τροπον και επι του ουρανου και του στερεωματος μιας φυσεως εν
εκατερωι των ονοματων σημαινομενης ιδιον τι των εν τηι κτισει ταυτηι
γινωσκομενων η διαφορα των ονο ματων παριστησιν, ωστε προς τουτο βλεποντας
ημας αλλο τι μαθειν δια της του ουρανου προσηγοριας, ετερον δε δια 2.1.273 του
στερεωματος. οταν μεν γαρ το περας της αισθητης κτισεως υπογραφηι ο λογος, μεθ'
ην η νοητη τε και υπερ κοσμιος διαδεχεται ληξις, συγκρισει τηι προς το αναφες και
ασωματον και ανειδεον στερεωμα λεγεται η αρχη τε και το περας πασης της υλικης
υποστασεως· οταν δε την των υποκειμενων περιοχην εξεταζωμεν, ωι πασα η υλικη
περι κρατειται φυσις, ουρανον τουτον προσαγορευομεν τον των 2.1.274 ορατων
παντων ορον γινομενον. τον αυτον τροπον και επι της γης και της ξηρας, επειδη
προς δυο ταυτα <τα> στοι χεια η κατωφερης τε και βαρεια φυσις διεμερισθη, προς τε
την γην φημι και τα υδατα, η μεν της ξηρας προσηγορια διασταλτικη πως της
αντιστοιχουσης ποιοτητος· τηι γαρ προς το υγρον αντιπαραθεσει ξηρα κατωνομασται,
οτε αποδυσα μενη θειωι προσταγματι το περικεχυμενον υδωρ επι της 2.1.275 ιδιας
εφανη ποιοτητος· το δε της γης ονομα ουκετι μιας τινος των περι αυτην ποιοτητων
την σημασιαν ενδεικνυται, αλλα παν εμπεριλαμβανει δια της εγκειμενης εμφασεως
το εν τωι στοιχειωι νοουμενον, οιον το ναστον, το πυκνον, το εμβριθες, το αντιτυπον,
το προς πασαν καρπων τε και ζυων ανατροφην επιτηδειον. ουκουν ου μετωνομασθη
παρα του λογου η ξηρα προς το τελευταιον αυτηι επιβληθεν ονομα (ου γαρ απεθετο
δια του δευτερου ονοματος το ξηρα και ειναι και λεγεσθαι), αλλα μενουσης της
κλησεως και ταυτης κακεινης εκατερωι των ονοματων ιδια τις υπεστι σημασια, η μεν
αντιδιαιρετικη της ετερογενους φυσεως τε και ιδιοτητος, η δε περιεκτικη πασης της
εν αυτηι θεωρου μενης δυναμεως. 2.1.276 Ουτως και επι του φωτος και της ημερας
και παλιν επι της νυκτος και επι του σκοτους ευρισκομεν ου συλλα βων ηχον παρα
του ποιητου των ολων επι τουτων δη μιουργουμενον, αλλα πραγματων υποστασιν
δια των προση 2.1.277 γοριων τουτων επιγινωσκομεν. λυεται κατα το θελημα του
θεου τηι εισοδωι του φωτος το επικρατουν σκοτος παρα την πρωτην κτισιν· της δε γης
εν τωι μεσωι περισχεθεισης και τηι πανταχοθεν των ετεροφυων στοιχειων περιβοληι
εαυτην ανεχουσης, καθως φησιν ο Ἰωβ οτι Κρεμαζων γην επι μηδενος, επαναγκες ην
 
 

218

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθ' εν μερος του φωτος διο δευοντος αντιφραττουσης κατα το αντικειμενον εν τωι
ιδιωι ογκωι της γης υπολειφθηναι τινα δια του αποσκιασματος μοιραν του σκοτους,
της δε αεικινητου περιφορας του πολου συμπεριαγουσης εαυτηι κατ' αναγκην και
τον εκ του απο σκιασματος επισυμβαινοντα ζοφον την εγκυκλιον ταυτην περιοδον
ταξαι τον θεον εις το γενεσθαι μετρον της χρο νικης παρατασεως· το δε μετρον
τουτο ημερα εστι και 2.1.278 νυξ. δια τουτο κατα την εαυτου σοφιαν ιστορικωτερον
τα τοιαυτα των δογματων ο Μωυσης ημιν σαφηνιζων τον εξ αντιφραξεως της γης
επεισιοντα ζοφον χωρισμον φωτος και σκοτους ωνομασε και την αει γινομενην περι
τον περι γειον χωρον του φωτος προς το σκοτος εμμετρον διαδοχην ημεραν και
νυκτα προσειπεν. ωστε ουχι επικλητον το φως ημερα προσηγορευθη, αλλ' ωσπερ
εγενετο φως και ουχι ψιλη προσηγορια φωτος, ουτως και του χρονου το μετρον
εγενετο, επηκολουθησε δε τωι μετρωι το ονομα, ουκ εν ρηματων ψοφωι παρα του
πεποιηκοτος γενομενον, αλλ' αυτης της του πραγματος φυσεως επισπασαμενης την
δια 2.1.279 της φωνης σημασιαν. και ωσπερ ει τουτο σαφως ειρητο παρα του
νομοθετου, οτι παν το φαινομενον και ονομαζο μενον ουκ αυτοφυες εστιν ουδε
αποιητον, αλλ' εκ θεου την υποστασιν εχει, αφ' εαυτων αν συνεθηκαμεν το παντα
τον κοσμον και τα εν αυτωι μερη και την ενθεωρουμενην ταξιν και την γνωριστικην
των οντων δυναμιν τον θεον πεποιη κεναι, ουτως και δι' ων ειπε προς ταυτην
εναγει ημας την διανοιαν, εις το πιστευειν το μηδεν των οντων αναρχον ειναι. και
προς τουτο βλεπων οδωι και ταξει τα καθεξης διεξερχεται, την των γεγονοτων
ακολουθιαν απαριθμουμενος. 2.1.280 ταυτα δε ουκ ην αλλως παραστησασθαι τωι
λογωι, μη δια των γνωριστικων ονοματων την σημασιαν ποιουμενον. επει ουν
γεγραπται οτι Ἐκαλεσεν ο θεος το φως ημεραν, νοητεον οτι εποιησεν ο θεος εκ του
φωτος ημεραν ετερον τι ουσαν κατα τον ιδιον λογον. ου γαρ αν τον αυτον αποδοιης
φωτος και ημερας λογον, αλλα φως μεν το εκ του εναντιου προς το σκοτος
νοουμενον, ημερα δε το τοσονδε του εν τωι 2.1.281 φωτι διαστηματος μετρον.
ωσαυτως και νυκτα και σκοτος κατα την αυτην του λογου διαιρεσιν κατανοησεις,
σκοτος μεν το εξ εναντιου προς το φως νοουμενον οριζομενος, νυκτα δε την
τοσηνδε του σκοτους περιγραφην ονομαζων. ουκουν ερρωται δια παντων ο λογος
ημιν, ει και μη τεχνι κως κατα τα σχηματα της διαλεκτικης συνηρωτηται, δεικνυς
οτι θεος πραγματων εστι δημιουργος, ου ρηματων ψιλων. ουδε γαρ εκεινου χαριν,
αλλ' ημων ενεκεν επικειται τοις πραγμασι τα ονοματα. 2.1.282 ∆ια γαρ το μη
παντοτε δυνατον ημιν ειναι παντα εν οφθαλμοις εχειν τα οντα το μεν τι των αει
παροντων γινω σκομεν, το δε τηι μνημηι εναπογραφομεν. αλλως δε ουκ εστιν
ασυγχυτον φυλαχθηναι ημιν την μνημην, μη της των ονοματων σημασιας
διαστελλουσης απ' αλληλων τα εναποκειμενα τηι διανοιαι πραγματα. θεωι δε παντα
παρ εστι και ουδεν δει μνημης αυτωι, παντων τηι διορατικηι 2.1.283 δυναμει
περικρατουμενων τε και θεωρουμενων. τις ουν επ' αυτου χρεια ρηματος η ονοματος,
αυτης της εν αυτωι σοφιας τε και δυναμεως ασυγχυτον τε και διακεκριμενην την των
οντων φυσιν περιεχουσης; ουκουν παρα θεου μεν τα οντα και υφεστωτα παντα, της
δε ημετερας ενεκεν οδηγιας επεστι τοις ουσι τα σημειωτικα των πραγματων
ονοματα. ταυτα δε κατα το αρεσκον ταις των ανθρωπων συνηθειαις γινεσθαι τις
ειπων ουδεν εις τον της προνοιας πλημμελησει λογον. ου γαρ την φυσιν των οντων
γινεσθαι 2.1.284 παρ' ημων, αλλα τα ονοματα λεγομεν. αλλως ονομαζει τον ουρανον
ο Ἑβραιος και ετερως ο Χαναναιος, νοει δε ωσαυτως εκατερος, ουδεν τηι διαφοραι
των φθογγων περι την κατανοησιν του υποκειμενου διαμφιβαλλοντες. η δε λιαν
ευλαβης των σοφων τουτων εθελοθρησκεια, δι' ων, ει δοθειη παρα ανθρωπων ειναι
τοις πραγμασι τας φωνας, το 20αρχηγικωτερους20 ειναι του θεου τους ανθρωπους
κατασκευαζει, ελεγχεται ματαια τις ουσα και ανυποστατος και δι' αυτου του κατα
 
 

219

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον Μωυσεα μνημονευθεντος ημιν 2.1.285 υποδειγματος. αυτωι γαρ τωι Μωυσηι τις
εθετο την προσ ηγοριαν; ουχ η θυγατηρ του Φαραω εκ του συμβαντος επονομασασα;
Μωυσης γαρ το υδωρ λεγεται τηι των Αιγυπτιων φωνηι. επει ουν κατα το προσταγμα
του τυραννου κιβωτωι το βρεφος ενθεντες οι γεννησαμενοι τοις ρειθροις εδωκαν
(ουτω γαρ τινες των ιστορικων τα κατ' αυτον διη γησαντο), η δε κατα θειον
βουλημα υπο της δινης των υδατων εκκυμανθεισα προσηνεχθη τηι οχθηι και ευρημα
της βασιλιδος κατ' εκεινο τωι λουτρωι το σωμα φαιδρυνομενης εγενετο, ως εξ υδατος
αυτηι του παιδος κτηθεντος μνημο συνον της συντυχιας λεγεται τωι παιδι θεσθαι το
ονομα, ωι και αυτος ο θεος επι του θεραποντος κεχρησθαι ου παρηι τησατο, ουδε
αναξιον εκρινε την της βαρβαρου κλησιν επι 2.1.286 του προφητου κυριαν εασαι.
ουτω προ τουτου ο Ἰακωβ της του συγγονου πτερνης επειλημμενος πτερνιστης εκ
του σχηματος ωι συναπεκυηθη προσηγορευθη· εις τουτο γαρ φερειν του Ἰακωβ την
ερμηνειαν εις Ἑλλαδα φωνην μετα-2.1.287 ληφθεισαν οι τα τοιαυτα νενοηκοτες
διδασκουσι. και τον Φαρες η μαια παλιν εκ του περι τον τοκον συμβαντος ωνομασε,
και ουδεις κατα Ευνομιον ως 20αρχηγικωτεραν20 αυτην της του θεου εξουσιας
εζηλοτυπησεν. αλλα και τοις πατριαρχαις αι μητερες τα ονοματα τιθενται, Ῥουβιμ
και Συμεων και Λευι και τοις καθεξης πασιν ομοιως, και ουδεις κατα τον νυν
λογογραφον εν τοις τοτε χρονοις της θειας προνοιας 20κηδεμων20 ανεφανη, ωστε
κωλυσαι δια της των ονοματων θεσεως 20αρχηγικωτερα20 του θεου 2.1.288
γενεσθαι τα γυναια. τι δ' αν τις τα καθ' εκαστον εκ της ιστοριας λεγοι, υδωρ
αντιλογιας και τοπον πενθους και βουνον ακροβυστιων και φαραγγα βοτρυος και
αγρον αιματος και τα τοιαυτα παντα των ονοματων τεθεντα μεν παρα των
ανθρωπων, μνημονευομενα δε πολλακις και εκ προσωπου θεου, δι' ων εστι μαθειν
ως ουτε υπερ την ανθρωπινην αξιαν εστιν η δια ρηματων γινομενη κατα των
πραγματων σημειωσις ουτε η της θειας φυσεως δυναμις δια τουτων την μαρτυριαν
εχει. 2.1.289 Ἀλλα τους μεν αλλους φληναφους, ους κατα της αληθειας εληρησεν,
ως ουδεμιαν εχοντας κατα των δογμα των ισχυν υπερβησομαι, περιττον ειναι
κρινων εμφιλοχωρειν τοις ματαιοις. τις γαρ ουτως αφροντις των σπουδαιοτερων
φροντιδων, ωστε τοις ανοητοις των λογων προσαναλισκειν την σπουδην και
διαμαχεσθαι προς τους λεγοντας οτι 20αρχηγικωτεραν μεν και κυριωτεραν20
αποφαινομεν 20την των ανθρωπων φροντιδα της του θεου κη δεμονιας, την δε τοις
αμελεστεροις ενοχλου σαν ολιγωριαν εις20 την 20εκεινου20 μεταφερομεν 20προ
2.1.290 νοιαν20; ταυτα επι λεξεως η του διαβαλλοντος ημας εχει φωνη. εγω δε ισον
ηγουμαι περι τε τα τοιαυτα σπου δαζειν και γραιδιων ονειροις αποσχολαζειν. το γαρ
εν τυπωι φθογγων τινων οιεσθαι τηι θειαι φυσει το της αρχης και κυριοτητος αξιωμα
διαφολασσειν και την μεγαλην 20του θεου κηδεμονιαν20 εν τουτωι δεικνυειν
αμελειν τε παλιν τον θεον και ολιγωρειν της προσηκουσης αυτωι προνοιας ημας τε
διαβαλλειν, οτι την λογικην δυναμιν παρα του θεου λαβοντες οι ανθρωποι επειτα
κατ' εξουσιαν τοις λο γοις προς την των πραγματων δηλωσιν κεχρηνται, τι αλλο η
ουχι γραωδης μυθος η κραιπαλωντων ονειρος το τοιουτον 2.1.291 εστιν; η γαρ
αληθης του θεου δυναμις τε και εξουσια και αρχη και κυριοτης κατα γε τον ημετερον
λογον ουκ εν συλλαβαις το ειναι εχει, η ουτως αν εις ομοτιμον ελθοι τωι θεωι πας
οστισουν ευρετης ρηματων γενομενος, αλλ' αιωνες απειροι και κοσμου καλλη και
φωστηρων αυγαι και τα επι γης και θαλαττης θαυματα αγγελων τε στρα τιαι και
υπερκοσμιοι δυναμεις και ει τι αλλο κατα την ανω ληξιν παρα της γραφης ειναι δι'
αινιγματων ακουομεν, ταυτα εστι τα μαρτυρουντα τωι θεωι υπερ παντα δυναμιν.
2.1.292 φωνης δε ηχον τοις πεφυκοσι φθεγγεσθαι μαρτυρων τις ουδεν εις τον
δεδωκοτα την φωνην ασεβησει. ουδε γαρ μεγα τι τουτο οιομεθα το σημαντικας των
πραγματων εξευρισκειν φωνας. ωι γαρ η γραφη κατα την ιστορικην κοσμογενειαν
 
 

220

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθρωπου ονομα τωι καθ' ημας εθετο πλασ ματι, τουτον ο Ἰωβ βροτον ονομαζει και
τινες των εξωθεν φωτα και μεροπα ετεροι, ινα εασω τας κατα εθνος του 2.1.293
ονοματος τουτου διαφορας. αρ' ουν εις ισον αγομεν τωι θεωι και τας εκεινων τιμας,
οτι ισοδυναμουσας τηι του αν θρωπου προσηγοριαι κακεινοι τινας εξευρον φωνας, δι'
ων ομοιως δηλουται το υποκειμενον; αλλα ταυτην μεν την ματαιολογιαν εατεον
ημιν, καθως προειπον, και τας εφεξης λοιδοριας εν ουδενος μερει θετεον, εν αις
20καταψευδε σθαι των θειων20 ημας 20λογιων20 φησι, 20και κατα πασαν αδειαν
συκοφαντειν τα τε αλλα παντα και αυτον τον θεον20. μετελθωμεν δε τωι λογωι προς
τα λειπομενα. 2.1.294 Προτιθησι παλιν του διδασκαλου ρησιν εχουσαν ουτως.
"1παραπλησιως δε και ουδεν αλλοιοτερον την της επινοιας χρησιν παρα του θειου
δεδιδαγμεθα λογου. ο κυριος ημων Ἰησους Χριστος την φυσιν της θεοτητος τοις
ανθρωποις παραδηλων ιδιωμασι τισι τοις θεωρουμενοις περι αυτον αποσημαινει
ταυτην, θυραν εαυτον λεγων και αρτον και 2.1.295 οδον και αμπελον και ποιμενα
και φως."2 τα μεν ουν εφ' υβρει ρηθεντα καθ' ημων παρ' αυτου επι τουτοις (ουτω
γαρ αυτον η διαλεκτικη μαχεσθαι τοις αντιλεγουσιν εδι δαξατο), παριδειν οιμαι
πρεπειν και μηδεν προς τας μειρα κιωδεις ανοιας υποταρασσεσθαι. αλλα το δριμυ
τουτο και αφυκτον ρημα κατεξετασωμεν, οπερ εις ανατροπην του καθ' ημας
προτεινεται λογου. 20τις20, φησι, 20των αγιων εστιν ος κατ' επινοιαν λεγεσθαι τωι
κυριωι ταυτα 2.1.296 μαρτυρει τα ονοματα20; τις δε απαγορευει, προς αυτον ειποιμι
αν, βλασφημον ειναι κρινων το εν επινοιαι θεωρειν των ονοματων την χρησιν; ει
γαρ το μη ειρησθαι του κεκωλυσθαι λεγει τεκμηριον ειναι, και το μη κεκωλυσθαι
του συγκεχωρησθαι σημειον ειναι παντως συνθησεται. ονο μαζεται τοις ονομασι
τουτοις ο κυριος, η και περι τουτων εξαρνος ο Ευνομιος γινεται; αλλ' ει μεν αρνειται
το λε γεσθαι ταυτας επι Χριστου τας φωνας, αμαχητι κεκρατη 2.1.297 καμεν. τις γαρ
αν περιφανεστερα γενοιτο νικη του δειξαι φανερως θεομαχουντα τον αντικειμενον
δια του τας θειας του ευαγγελιου φωνας παραγραφεσθαι; ει δε αληθως ομο λογει
ταυτα τον Χριστον ονομαζεσθαι, λεγετω τον τροπον καθ' ον ευσεβως εφαρμοζεται
τωι μονογενει τα ονο ματα. μη της φυσεως αυτου τον λιθον ενδεικτικον διορι ζεται;
μη την ουσιαν αυτου δια της αξινης ενοησεν; μη δια της θυρας η της θεοτητος του
μονογενους ιδιοτης σημαινεται η δι' εκαστου των αλλων, ινα μη πολυν επα γωμεν
οχλον τωι λογωι παντα καταλεγοντες τα ονοματα; 2.1.298 ου φυσις του μονογενους
εκαστον τουτων των ονοματων εστιν, ου θεοτης, ουκ ουσιας ιδιωμα, αλλα μην
ονομαζεται ταυτα και η κλησις το κυριον εχει. ουδεν γαρ αργον και ασημαντον εν
ταις θειαις φωναις ευαγες εστιν οιεσθαι. ουκουν ειπατω τον λογον, ει αθετει το κατ'
επινοιαν λε γεσθαι, ποθεν εφαρμοζεται ταυτα τωι θεωι τα ονοματα. ημεις μεν γαρ
τουτο φαμεν, οτι πολυειδως του κυριου της ανθρωπινης προνοουντος ζωης εκαστον
ευεργεσιας ειδος δι' εκαστου των τοιουτων ονοματων καταλληλως γνωριζεται, της
ενθεωρουμενης αυτωι προνοιας τε και ενεργειας εις 2.1.299 ονοματος τυπον
μεταβαινουσης. το δε τοιουτον ονομα παρ' ημων "1επινοιαι"2 λεγεται ονομαζεσθαι.
ει δε μη τουτο φιλον τοις αντιλεγουσιν, οπως αν τωι δοκηι εχετω. αλλ' αντιλεγει τοις
λεγομενοις ο των γραφικων αινιγματων ανη 2.1.300 κοος. ει γαρ πεπαιδευτο τας
θειας φωνας, εγνω παντως αν οτι και καταρα και αμαρτια και παροιστρωσα δαμαλις
και σκυμνος λεοντος και αρκτος απορουμενη και παρδαλις και τα τοιαυτα κατα
διαφορους επινοιας παρα της γραφης ο κυριος λεγεται, των αγιων τε και θεοφορων
ανδρων τον σκοπον του νοηματος προς ον αφεωρων ευθυβολως τοις ονομασι
τουτοις διατρανουντων, ει και διαβεβλησθαι ταυτα δοκει πως κατα την προχειρον
ενδειξιν τα ονοματα· απερ εκαστον ει μη κατα τινα τις επινοιαν ευαγως επιλεγεσθαι
τωι θεωι συγχωρησειεν, ου καθαρευσει της ασεβεστερας υπο 2.1.301 νοιας η λεξις. και
μακρον αν ειη περι παντων παρισταν τε και αποδεικνυειν πως ταυτα και
 
 

221

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαβεβληται κατα την κοινην υποληψιν εκ της προχειρου εμφασεως και ο της επι
νοιας λογος οικειοι τηι ευσεβειαι του θεου τα ονοματα. 2.1.302 Ἀλλα προς το συνεχες
της ακολουθιας προελθωμεν παλιν επαναλαβοντες τον λογον. λεγεται τα τοιαυτα
των ονοματων επι του κυριου, και ουκ αν τις αντειποι των καθωμιληκοτων ταις
θεοπνευστοις γραφαις ταυτα μη λεγε σθαι. τι ουν; αρ' αυτης της φυσεως σημαντικας
τας φωνας διοριζεται; ουκουν πολυειδη τινα φησι την θειαν φυσιν και
πολυσυνθετον, κατα τας διαφορας των εν τοις 2.1.303 ονομασι σημαινομενων το
ποικιλον ενδεικνυμενην. ου γαρ η αυτη του αρτου και του λεοντος η σημασια ουδε
θυρας τε και δαμαλεως ουδε αξινης και υδατος, αλλ' εκαστου των ονοματων ιδιον
εστιν ορισμον αποδουναι κατ' ουδεν επικοι νωνουντα τοις αλλοις. ουκουν φυσιν
μεν ου σημαινουσιν, ακυρον δε τις και ασημαντον ειπειν την κλησιν των ονο 2.1.304
ματων ουκ αν τολμησειεν. ει τοινυν λεγεται μεν, ου κατα φυσιν δε, παν δε το παρα
της γραφης λεγομενον κυριον παντως εστι και προσφυως επιλεγεται, τις ετερος
υπολει πεται λογος του αρμοζοντως τωι μονογενει θεωι τας τοιαυτας τεταχθαι φωνας
πλην του κατ' επινοιαν τροπου; δηλον γαρ οτι προς το ποικιλον των ενεργειων κατα
διαφορους σημασιας ονοματοποιειται το θειον, οπως αν νοησωμεν, ουτως ονο
μαζομενον. τι ουν λυμαινεται τοις ευσεβεστεροις νοημασιν η του νου ημων προς την
κατανοησιν των γινομενων συν εργια, ην ημεις μεν επινοιαν λεγομεν, ει δε τις
ετερον τι 2.1.305 καλειν εθελοι, ου διοισομεθα; αλλ' ου μεθιησι καθαπερ οι δεινοι
των αγωνιστων την αφυκτον ταυτην καθ' ημων λαβην και φησιν ουτωσι κατα λεξιν
οτι 20ταυτα δι' επι νοιας ανθρωπινης εστι τα ονοματα και κατ' επινοιαν λεγεται
τινων, α ουδεις αποστολων ουδε ευαγγελιστων εδιδαξε20. και μετα την αμαχον
ταυτην επιχειρησιν επιφερει την ιεραν εκεινην φωνην, τηι πεπαιδευμενηι τα τοιαυτα
γλωσσηι την δυσωδη παλιν καθ'
2.1.306 ημων λοιδοριαν εκπτυων. 20το γαρ τοι20, φησι, 20την εξ αναλογιας
ομωνυμιαν προφερειν εις ανθρω πινην επινοιαν, ψυχης εργον τον μεν ερρωμενον
νουν κατα δικην παρηιρημενης, αρρωστωι δε δια νοιαι και πεφωρημενηι τινι συνηθειαι
τους του κυριου λογους επισκοπουσης20. βαβαι της διαλε κτικης αποδειξεως, ως
τεχνικως ο λογος αυτωι προς τον 2.1.307 σκοπον συμπεραινεται. τις αν ετι συσταιη
τωι κατ' επι νοιαν λογωι, τοσαυτης οσμης εκ του στοματος αυτου τοις επιχειρουσι τι
λεγειν προχεομενης; αρ' ουν αφεκτεον και ημιν δια τουτο της προς αυτον του λογου
συνεξετασεως, ως αν μη και καθ' ημων την αμαραν ταυτην της λοιδοριας 2.1.308
υποκινησειεν; η μικροψυχων εστι το προς τας νηπιωδεις παραφροσυνας
αντιτραχυνεσθαι; ουκουν συγχωρητεον τωι υβριστηι κεχρησθαι προς το δοκουν τωι
τροπωι. επανα ληπτεον δε τον εκεινου λογον, ως αν κακειθεν γενοιτο συμμαχια προς
την αληθειαν. 2.1.309 20Ἀναλογιας20 εμνησθη και την εκ ταυτης ομω νυμιαν
ενοησε. ποθεν ταυτα μαθων και παρα τινος τα ρηματα; Μωυσης ουκ ειπε, προφητων
και αποστολων ουκ ηκουσεν, ευαγγελισται τας τοιαυτας φωνας σεσιγηκασιν·
ουδεμιας εστι γραφης ταυτα διδασκουσης μαθειν. ποθεν ουν αυτωι το ουτως ειπειν;
αρ' ουχι της του ειποντος δια νοιας ευρημα ο τοιουτος λογος εστιν ο την ποιαν του
νοη ματος σημασιαν αναλογιαν προσαγορευων; πως ουν ου συνιησιν οις πολεμει,
τουτοις συμμαχοις προς τον πολεμον 2.1.310 χρωμενος; πολεμει δε τωι κατ' επινοιαν
λογωι αυτος δια των της επινοιας λογων το μη δειν κατ' επινοιαν τι λεγειν
κατασκευαζων. αλλ' 20ουδεις20, φησι, 20τουτο των αγιων εδιδαξεν20. συ δε εις τινα
των αρχαιων αναφερειν εχεις την της 20αγεννησιας20 φωνην και οτι αυτης
κατηγορειται το ονομα του θεου της ουσιας, 20μαλλον δε αυτο εστι 2.1.311 το
αγεννητον η ουσια20; η σοι μεν εξεστιν εν οις αν μελληι τι των ασεβων
συμπεραινεσθαι καινοτομειν τε και παρευρισκειν τας αρεσκουσας φωνας, ει δε τι
προς την της ασεβειας καθαιρεσιν παρ' ετερου λεγοιτο, παραιρεισθαι της εξουσιας
 
 

222

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον αντιλεγοντα; μεγαλης ταν ειης τυραννιδος επειλημμενος, ει ταυτην σεαυτωι την
εξουσιαν κρατυνειας, ως απερ επι των αλλων κωλυεις, σοι ταυτα ποιειν εξειναι
μονωι και απερ αυτος κατ' εξουσιαν τολμαις, τουτων απειρ 2.1.312 γειν τους αλλους.
δια προσταγματος αθετεις το κατ' επι νοιαν επιλεγεσθαι ταυτα τωι Χριστωι τα
ονοματα, οτι μηδεις των αγιων το δειν ουτω λεγεσθαι διεταξατο. πως ουν τηι του
20αγεννητου20 φωνηι νομοθετεις την θειαν ουσιαν χα ρακτηριζεσθαι, ην ουδεις των
αγιων παραδεδωκως επιδει κνυται; ει γαρ ουτος ορος της των ρηματων ορθοτητος,
το μονον εκεινα φθεγγεσθαι, απερ αν ο θεοπνευστος λογος της γραφης υφηγησηται,
εξαλειπτεον αν ειη των συγγραμ ματων σου το 20αγεννητον20, μηδενος των αγιων
την φωνην 2.1.313 ταυτην 20θεσμοθετησαντος20. αλλα δια τον εγκειμενον 2.1.313
τωι προσρηματι τουτωι νουν παραδεχηι την λεξιν. και ημεις ωσαυτως δια την
εγκειμενην εννοιαν την φωνην της επι νοιας παρεδεξαμεθα. ουκουν η τα δυο της
χρησεως εξαι ρησομεν η ουθετερον, ο τι δ' αν γενηται τουτων, δι' εκα τερων
νικησομεν. σιωπηθεισης μεν γαρ καθολου της 20αγεννησιας20, πασα συγκατεσβεσθη
των εναντιων κατα της αληθειας φωνη και <η> πρεπουσα τωι μονογενει θεωι δοξα
παρα παντων εκλαμψει, μηδενος οντος ονοματος του εξ αντιδιαιρεσεως το
μεγαλειον του κυριου κατασμικρυνοντος. 2.1.314 ει δε μενοι αμφοτερα, και ουτως
επικρατησει μεθ' ημων η αληθεια, εις την επινοιαν εκ της ουσιας μετατεθεντος του
της 20αγεννησιας20 ονοματος. αλλ' εως ουκ εξαιρει των ιδιων λογων την του
αγεννητου φωνην, νουθετησατω εαυτον ο καθ' ημας Φαρισαιος μη προτερον προς το
ημετερον διαβλεπειν καρφος, πριν την εγκειμενην αυτωι δοκον απο βαλειν των
ομματων. 2.1.315 20Ἀλλ' ο θεος20, φησι, 20και τοις ασθενεστατοις των περι γην των
τιμιωτατων μεταδεδωκεν ονοματων, μη συμμεταδους της των αξιωμα των
ισομοιριας, και τοις κυριωτατοις των ευτελεστατων, μη συμμεταφερομενης υπο των
ονοματων της φυσικης ευτελειας20. ταυτα κατ' αυτην ειρηται την λεξιν· ουτω παρ'
αυτων ως παρ' ημων αναγεγραπται. ει μεν τινα κατα το βαθος εγκεκρυμμενην εχει
διανοιαν την ημας διαφευγουσαν, λεγοντων οι κατει ληφοτες τα πορρω της
ημετερας εποψεως, οι μεμυημενοι 2.1.316 παρ' αυτου την εσωτερικην τε και
απορρητον μυησιν· ει δε πλεον ουδεν των εκ του προχειρου νοουμενων διερμη
νευουσιν, ουκ οιδα ποτερους αν τις ελεεινοτερους των ετε ρων λογισαιτο, τους τα
τοιαυτα λεγοντας η τους τας ακοας τοις τοιουτοις υπεχοντας. 20τοις
ασθενεστατοις20, φησι, 20των περι γην των τιμιωτατων μεταδεδωκεν ονοματων, μη
συμμεταδους της των αξιωματων ισομοιριας20. ουκουν σκοπησωμεν την των
ειρημενων δια 2.1.317 νοιαν. τα ασθενεστατα, φησι, ψιλης αξιουται της των τιμιων
προσηγοριας, ουκ οντα την φυσιν απερ κατονομαζεται, και τουτο εργον ειναι λεγει
θεου, το διαψευδεσθαι τηι τι μιωτεραι κλησει την χειρονα φυσιν. και το εμπαλιν τας
ατιμοτερας φωνας τοις κατα φυσιν προεχουσι τον θεον εφαρμοζειν λεγει, μη
συμμετατιθεμενης τηι κλησει της φυ 2.1.318 σεως. ως δ' αν μαλιστα καταφανες ημιν
το λεγομενον γενοιτο, επ' αυτων δειχθησεται των πραγματων η ατοπια. ει τις τον
δια πασης αρετης ευδοκιμον ακολαστον λεγοι η αναστρεψας τον ισηι κακιαι
διαβεβλημενον αγαθον ειποι και κοσμιον, αρα σωφρονειν ο τοιουτος η τινα της
αληθειας εχειν φροντιδα παρα τοις νουν εχουσι νομισθησεται, επηλ λαγμενας προς
τουναντιον τας προσηγοριας ποιουμενος, μη συμμαρτυρουσης τηι σημασιαι των
ονοματων της φυσεως; 2.1.319 εγω μεν ουκ οιμαι. ταυτα τοινυν παρα του θεου
γινεσθαι φησιν ουτος, α ουτε ταις κοιναις των εννοιων ουτε ταις γραφικαις
μαρτυριαις συμβαινει. εν μεν γαρ τηι κατα τον βιον ημων συνηθειαι μονων των εκ
μεθης η φρενιτιδος παραπαιοντων εστι το διαπλανασθαι προς τα ονοματα και μη
κατα το σημαινομενον ταις επι των πραγματων κεχρη σθαι φωναις, αλλα κυνα μεν
λεγειν, αν ουτω τυχηι, τον ανθρωπον, κυνι δε παλιν εφαρμοζειν ανθρωπου
 
 

223

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσηγοριαν. 2.1.320 η δε θεια γραφη τοσουτον απεχει του τηι συγχυσει ταυτηι
συντιθεσθαι, ωστε και φανερως εστι της προφητειας επι τουτοις σχετλιαζουσης
ακουειν. Ὁ λεγων, φησι, το φως σκοτος και το σκοτος φως, ο τιθεις το πικρον γλυκυ
και το γλυκυ πικρον. προς τι τοινυν βλεπων την ατοπιαν ταυτην προσμαρτυρειν
οιεται δειν τωι ιδιωι θεωι; ειπατωσαν οι μυσταγωγηθεντες παρ' αυτου τα απορρητα, τι
20των περι γην ασθενεστατον20 κρινουσιν, ο 20ταις τιμιωταταις20 2.1.321 των
επωνυμιων παρα του θεου σεμνυνεται. ασθενεστατα των οντων τα τοιαυτα των
ζυων εστιν οις η γενεσις απο σηψεως υγρων την συστασιν εχει, τιμιωτατον δε των
οντων αρετη τε και αγιοτης και ει τι φιλον τωι θεωι. αρ' ουν μυιαι και σκνιπες και
βατραχοι και οις εκ κοπρου η γε νεσις, ταυτα τηι του αγιου και τηι της αρετης
επωνυμιαι τετιμηται, ωστε σεμνυνεσθαι μεν τοις τιμιοις των ονοματων, μη
συμμετεχει δε της των 20αξιωματων ισομοιριας20, 2.1.322 καθως φησιν ο Ευνομιος;
αλλ' ουπω το τοιουτον ηκου σαμεν, οτι τα ασθενη ταυτα ταις μεγαλοφυεστεραις των
προσηγοριων κατωνομασται η οτι το μεγα τηι φυσει και τιμιον τηι ενος τουτων
καθυβρισθη προσηγοριαι. δικαιος ην ο Νωε, φησιν η γραφη, πιστος Ἀβρααμ και πραυς
Μωυσης και σοφος ∆ανιηλ και σωφρων ο Ἰωσηφ και αμεμπτος ο Ἰωβ και
μακροθυμιαν κατωρθωκως ο ∆αβιδ. 2.1.323 ειπατωσαν τοινυν, ει πη τουτων εκαστος
εκ των εναντιων τας επωνυμιας εσχεν, η και επι των προς το χειρον μαρ
τυρουμενων οιον Ναβαλ ο Καρμηλιος και Φαραω ο Αι γυπτιος και Ἀβιμελεχ ο
αλλοφυλος και παντες οι επι κακιαι μνημονευομενοι, ει ταις δεξιωτεραις των
επωνυμιων παρα της θειας φωνης ετιμηθησαν. ουκ εστι ταυτα, αλλ' ως εχει φυσεως
τε και αληθειας, ουτω τα οντα παρα του θεου κρινεται τε και λεγεται, ουκ εναντιως
τοις ουσιν ονο μαζομενα, αλλ' ως αν μαλιστα καταφανη γενοιτο τα ση μαινομενα
ταις οικειαις προσηγοριαις εξαγγελλομενα. 2.1.324 Ταυτα ο ευσθενης την διανοιαν, ο
20της πεφωρη μενης συνηθειας20 κατηγορος, ο τους 20παρηιρημε νους εν δικηι τον
λογισμον20 διασυρων, ταυτα γινω σκειν περι της θειας υποτιθεται φυσεως, ταυτας
περι θεου τας δοξας εκτιθεται ως κατειρωνευομενου των πραγματων ταις
ψευδωνυμοις φωναις και 20τοις ασθενεστατοις τας τιμιωτατας20 χαριζομενου
προσηγοριας, αντιφθεγγο μενης ταις προσηγοριαις της φυσεως, και τα τιμια καθυ
2.1.325 βριζοντος τηι προς τα φαυλα των οντων ομωνυμιαι. και ανθρωπος μεν τις των
προς αρετην βλεποντων εξω τι της αληθειας και ακουσιως πολλακις παρενεχθεις υπ'
αιδους καταδυεται, θεωι δε πρεπουσαν ηγειται τιμην το φανηναι διαψευδομενον ταις
επωνυμιαις τα πραγματα; ου ταυτα μαρτυρουσιν αι προφητειαι τηι θειαι φυσει.
Μακροθυμος και πολυελεος και αληθινος, φησιν ο ∆αβιδ. πως ουν αληθινος ο των
πραγματων καταψευδομενος και υπαλλασσων εν ταις των ονοματων εμφασεσι την
αληθειαν; Ευθης κυριος 2.1.326 ο θεος, παρα του αυτου παλιν προσαγορευεται. αρ'
ουν ευθυτητος εστι το σεμνυνειν εν τοις τιμιωτατοις των ονο ματων τα ατιμα και
την επωνυμιαν διδοντα ψιλην της εμ φαινομενης αξιας τωι ρηματι βασκαινειν τωι
μετειληφοτι της κλησεως; αυτη των θεολογων τουτων η περι του νεου θεου
μαρτυρια· τουτο της πολυθρυλητου διαλεκτικης αγχινοιας το περας, το δειξαι τον
θεον αυτον και ταις απαταις επι τερπομενον και του κατα τον φθονον παθους ου
καθα 2.1.327 ρευοντα. απατης μεν γαρ εστι το μη ως εχει φυσεως τε και αξιας τα
ασθενη των πραγματων κατονομαζειν, αλλ' εκ των υπερεχοντων τας επωνυμιας
αυτοις ματην χαριζεσθαι, μη συμμετατιθεντα τηι κλησει των κατονομαζομενων την
δυναμιν· φθονου δε το δυναμενον την τιμιωτεραν ληξιν τοις προς το κρειττον
ονομασθεισι χαριζεσθαι οκνειν την χαριν, οιονει ζημιαν ιδιαν κρινοντα την των
ασθενων ευπραγιαν. 2.1.328 αλλ' εγω συμβουλευσαιμ' αν τοις γε νουν εχουσι, καν ο
των Γνωστικων τουτων θεος τοιουτος ειναι υπο της των συλλογισμων βιας
καταναγκαζηται, μη ουτω και τον αλη θινον θεον, τον μονογενη θεον οιεσθαι, αλλα
 
 

224

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προς την αληθειαν των υποκειμενων οραν και το κατ' αξιαν εκαστωι προσμαρτυρειν
και εκ των πραγματων κατονομαζειν. ∆ευτε; φησιν, οι ευλογημενοι, και Πορευεσθε
οι κατηραμενοι, ουτε τον καταρας αξιον τωι της ευλογιας τιμησας ονοματι ουτε το
εμπαλιν τον την ευλογιαν εαυτωι θησαυρισαντα μετα των εξαγιστων
αποπεμψαμενος. 2.1.329 Ἀλλα τι βουλεται τωι λογογραφωι τα ειρημενα και προς τινα
βλεπει σκοπον ο λογος αυτωι; μη γαρ δη τουτο τις υπονοειτω οτι δι' αποριαν
ρηματων, ως αν μαλιστα δοξειεν εις πλατος εκτεινειν τον λογον, αδιανοητοις τισιν
εμβατταριζων την φλυαριαν εξετεινεν. αλλ' εχει τι και το 2.1.330 ανοητον των
ειρημενων ως προς την αιρεσιν υποπτον. το γαρ ειπειν 20τα τιμιωτατα των
ονοματων και τοις ασθενεστατοις20 επιλεγεσθαι, καν μη ισομοιρουντα τυχηι κατα
την φυσιν του αξιωματος, κατασκευη τις εστιν αυτωι κατα το λεληθος τηι βλασφημιαι
την ακολουθιαν υπευτρε πιζουσα· ως αν τουτο παρ' αυτου μαθοιεν οι τα εκεινου
μανθανοντες, οτι καν θεος ο μονογενης ονομαζηται και σοφια και δυναμις και φως
και αληθεια και κριτης και βασιλευς και επι παντων θεος και μεγας θεος και αρχων
ειρηνης και πατηρ του μελλοντος αιωνος και παντα τα 2.1.331 τοιαυτα, μεχρις
ονοματος μονον εστιν η τιμη. ου γαρ συμμετεχει και της αξιας ην εμφαινει των
ονοματων η δυναμις. και οπερ εποιει τοις Βαβυλωνιοις ο σοφος ∆ανιηλ
διορθουμενος αυτων την περι τα ειδωλα πλανην, ως αν μη τον χαλκον η τον
δρακοντα σεβοιεν, το ονομα του θεου το παρα των ματαιων αυτοις επιπεφημισμενον
αιδουμενοι, και σαφως δι' ων εποιησεν εδειξεν οτι ου συμ βαινει το υψηλον της
θεοτητος ονομα προς τε το ερπετον θηριον και προς το σχημα ωι ο χαλκος
ετετυπωτο, ταυτα προς το εναντιον και ο εχθρος του θεου επι του μονο γενους θεου
κατασκευαζειν δια των δογματων φιλονεικει, τουτο βοων δια πασης της
προκειμενης αυτωι ρησεως οτι μη προς τα ονοματα του κυριου βλεπετε ων
μετειληφεν, ως εκ τουτων το αφραστον αυτου και υψηλον της ουσιας λογιζεσθαι·
πολλα γαρ και αλλα των ασθενεστατων ταις υπερεχουσαις επωνυμιαις τετιμηται, ων
η μεν κλησις το υψηλον εχει, η δε φυσις προς το μεγαλειον της προσηγοριας 2.1.332
ουκ εξαλλασσεται. δια τουτο λεγει μεχρις ονοματων ψιλων γινεσθαι παρα του θεου
τοις υποβεβηκοσι την της τιμης μετουσιαν, μη συνακολουθουσης τηι κλησει της κατα
την αξιαν ισοτητος, ωστε παντα περι του υιου μαθοντας, οσα της υψηλης εστι
σημασιας, μεχρις ονοματος οιεσθαι την εν ταις φωναις τιμην προσμαρτυρεισθαι
αυτωι, της δε κατα την αξιαν 20ισομοιριας20 αμετοχον ειναι κατα την εν τοις
ειρημενοις τεχνολογιαν. 2.1.333 Ἀλλα γαρ ενσχολαζων τοις ανοητοις εοικα τι κατα
το λεληθος τοις εναντιοις χαριζεσθαι. προς γαρ τα ματαια των ειρημενων αντιτιθεις
την αληθειαν αποκναιειν μοι δοκω τους καθομιλουντας τωι λογωι προ της <υπερ>
των καιριω τερων μαχης. ουκουν ταυτα μεν, οπως αν εχηι, τοις επι στατικωτεροις
των ακροατων εατεον, ημιν δε προς τα προ 2.1.334 κειμενα μετενεκτεον τον λογον.
σιγασθω δε και το προσ εχως τοις εξητασμενοις προσκειμενον οτι· 20ταυτα μεντοι
τουτον διατετακται τον τροπον, ου της επι νοιας των ανθρωπων λαχουσης την
εξουσιαν των ονοματων20–τις γαρ τουτο φησι, το μη κατ' ιδιαν υποστασιν
θεωρουμενον εν εξουσιαι πραγματος ειναι τινος; μονων γαρ των οικειαι τινι
προαιρεσει διοικουμενων το κατ' εξουσιαν τι πραττειν εστιν, η δε επινοια της ημε
τερας διανοιας εστιν ενεργεια και της των φθεγγομενων ηρτηται προαιρεσεως, ου
καθ' εαυτην υφεστωσα, αλλ' εν τηι 2.1.335 των διαλεγομενων ορμηι την υποστασιν
εχουσα–20αλλ' αυτου20, φησι, 20του τα παντα δημιουργησαντος θεου σχεσεως τε
και ενεργειας και αναλογιας μετροις και νομοις προσφυως εκαστωι των ονο
μαζομενων τας προσηγοριας συναρμοζοντος20. ταυτα δε η καθολου νουν ουκ εχει η
υπεναντιως τοις προ εκτεθεισιν εχει. ει γαρ προσφυως αρμοζειν τοις υποκει μενοις
μαρτυρει νυν τωι θεωι τα ονοματα, πως εν τοις ανωτεροις κατασκευαζει τον θεον τοις
 
 

225

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ατιμοις τα υψηλοτερα των ονοματων χαριζεσθαι, μη συμμεταδιδοντα της εμφαι
νομενης τηι σημασιαι των ονοματων αξιας, και παλιν τα μεγαλα κατα την φυσιν
καθυβριζειν ταις ατιμοις φωναις, τηι ταπεινοτητι των ρηματων ου συμμετατιθεμενης
της φυ 2.1.336 σεως; αλλ' αδικουμεν ταχα την αδιανοητον αυτου ταυτην των
ρηματων συνθηκην ταις τοιαυταις κατηγοριαις υπα γοντες. ταυτα γαρ καθολου
πασης εστι διανοιας αλλοτρια, ου μονον της ορθης λεγω της εις ευσεβειαν, αλλ' ουδ'
οπωσουν μετεχοντα τινος λογισμου τοις εξεταζειν ακριβως 2.1.337 επισταμενοις
ευρισκεται. επει ουν καθ' ομοιοτητα των θα λασσιων πνευμονων ογκον μεν τινα το
φαινομενον εχειν δοκει, ο δε ογκος φλεγμα εστι βδελυκτον μεν ιδειν, βδε
λυκτοτερον δε εις χειρας λαβειν, δια τουτο πρεπωδεστατην προς τα ματαια την
σιωπην κρινων παραδραμουμαι τα ειρημενα σιγηι. τινι γαρ διοικειται νομωι ενεργεια
τε και αναλογια και σχεσις και τις ο νομοθετων τωι θεωι τους της αναλογιας και
σχεσεως νομους και τροπους, κρειττον αν ειη μενειν ανεξεταστον η δια της περι
ταυτα σπουδης ναυτιαν τε ποιειν τοις ακουουσι και απαγειν των σπουδαι οτερων
τον λογον. 2.1.338 Ἀλλα δεδοικα μη παντα ημιν επισης τα εκ της λογο γραφιας του
Ευνομιου προκειμενα φλεγματα τινα ηι και θαλασσιοι πνευμονες· ωστε κατ' αναγκην
ημιν τον λογον τοις ειρημενοις εναποληξαι, μηδεμιαν εκ των γεγραμμενων υλην εις
εργασιαν ευρισκοντα. ως γαρ τις καπνος η ομιχλη βαθυνει μεν και αναθολοι τον
αερα, εν ωιπερ αν την συ στασιν λαβηι, και προς την κατα φυσιν ενεργειαν κωλυει
την ορασιν, ου μην ουτω καταπυκνουται προς εαυτην ως και δραξασθαι τον
βουλομενον και περισχειν ταις παλαμαις και αντιτυπησαι τωι πληττοντι, τοιουτον τι
και περι της σεμνης ταυτης λογογραφιας ειπων τις ουκ αν της αληθους 2.1.339
εικασιας αμαρτοι. πολυς ο υθλος εν ογκωδει και φλεγμαι νοντι λογωι πεπονημενος
και τωι μη λιαν διορατικωι την ψυχην ωσπερ αχλυς τωι πορρωθεν βλεποντι συστασιν
εχειν τινα και φαντασιαν δοκει· ει δε τις κατ' αυτον γενοιτο και τηι εξεταστικηι
διανοιαι των ειρημενων εφαπτοιτο, καπνου δικην διαρρει <υπο> της λαβης τα
νοηματα και εις το μη ον διασκιδναται και ου δεχεται δια τινος στερροτητος και
2.1.340 αντιτυπιας τον πληττοντα λογον. τι ουν χρη πραττειν, απορον·
ευσυκοφαντητος γαρ προς εκατερον παρα τοις φιλ αιτιοις η αιρεσις, ειτε καθαπερ
τινα φαραγγα διαπηδη σαντες την κενοφωνιαν επι τα πρανη και επιδρομα τον λογον
ευθυνωμεν, τοις δοκουσι τινα κατα της αληθειας ισχυν εχειν συσταθεντες δια της
αντιρρησεως, ειτε και πασηι συμπαρατεινωμεν τηι φλυαριαι την προς τα ματαια
μαχην· ουτω μεν γαρ επαχθης εσται τοις αφιλοπονοις η σπουδη και ανονητος εν
πολλαις επων χιλιασιν επ' ουδενι 2.1.341 χρησιμωι μηκυνομενη. ει δε των
δοκουντων εχειν τινα κατα της αληθειας ισχυν μονων αντιλαβοιμεθα, κατηγοριας
αφορ μην τοις υπεναντιοις παρεξομεν ως παρεικοτες τινα των ου δεχομενων
αντιρρησιν. επειδη τοινυν δυο προκειμενων ημιν, του τε δια παντων τον λογον
ελθειν και του τοις αναγκαιοτεροις μονοις επιδραμειν, το μεν επαχθες τοις
ακουουσι, το δε τοις διαβαλλουσιν υποπτον, καλως εχειν φημι μεσην τινα
τραπομενον εκφυγειν εκατερωθεν ως οιον τε 2.1.342 το υπαιτιον. τις ουν η μεθοδος;
παντων των κατα το 2.1.342 ματαιον πεπονημενων αυτωι συντεμοντες ως οιον τε
τον πολυν συρφετον δι' ολιγων επιδραμουμεθα κεφαλαιωδως τα νοηματα, ως μητε
τοις ανοητοις εμβαθυνειν εικη μητε τι των ειρημενων περιιδειν ανεξεταστον.
2.1.343 Ἅπας τοινυν ο λογος αυτωι προς ταυτην ασχολος εστι την σπουδην, δειξαι
φιλονεικων ανθρωπικως το θειον δια λεγομενον και τας σημαντικας των
πραγματων φωνας αυτον τοις ουσι τον των πραγματων δημιουργον εφαρμοζοντα.
και δια τουτο μαχομενος προς τον ειποντα της λογικης ειναι φυσεως, ην θεοθεν
ειληφαμεν, τα τοιαυτα των ονοματων, και της αληθειας διαμαρτανειν φησι και της
ιδιας αυτον μη κρατειν υποθεσεως και ταυτην επαγαγων την μεμψιν 2.1.344 αυτωι
 
 

226

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοιουτοις κεχρηται λογισμοις προς αποδειξιν. 20ειπε20, φησιν, 20ο Βασιλειος μετα
το πρωτον εγγενομενον ημιν περι του πραγματος νοημα την λεπτο τεραν και
ακριβεστεραν του νοηθεντος εξε τασιν επινοιαν λεγεσθαι20. και τηι τοιαυτηι
κατασκευηι διελεγχει τον λογον, ως οιεται, οτι 20εν οις ουκ εστι πρωτον και
δευτερον νοημα ουτε λεπτοτερον ετερον ετερου και ακριβεστερον, ουκ αν εχοι20,
2.1.345 φησι, 20χωραν το κατ' επινοιαν20. τεως μεν ουν και τουτο δολερως
υφαρπασας παρα των εχοντων ακοην φωρα θησεται. ου γαρ πασης επινοιας τουτον
πεποιηται τον ορισμον ο διδασκαλος ημων, αλλ' οιον ιδικην τινα των κατ' επινοιαν
θεωρουμενων υποδιαιρεσιν ποιησαμενος, ως αν μη πολυν οχλον επεισαγαγοι τωι
λογωι, το μερος τουτο διασαφησας αφηκε τους νουν εχοντας εκ του μερους το 2.1.346
ολον επιλογιζεσθαι. και ωσπερ κατα πλειονων και δια φεροντων τωι ειδει
κατηγορεισθαι τις το ζωιον ειπων ουκ αν ως διαμαρτων της αληθειας διελεγχθειη
ιδιως τον αν θρωπον εις υπογραφην αγαγων ουδ' αν τις αυτον ως απο σφαλεντα του
οντος ευθυνοιεν, ει μη κατα πτηνου τε και τετραποδος και ενυδρου τον αυτον
αποδιδοιη λογον, ον επι του κατα τον ανθρωπον απεφηνατο, ουτω πολυσχιδως και
ποικιλως του κατ' επινοιαν θεωρουμενου λογου ουκ αν ελεγχος ειη το μη ειναι
κυριως εκεινην επινοιαν τωι και ετερον ειναι ειπειν, ωστε καν αλλο τι επινοιας ειδος
θεω 2.1.347 ρηθηι, το προαποδοθεν ουχ ημαρτηται. 20ει μεν ουν τις20, φησι, 20των
αποστολων η των προφητων τουτοις χρησαμενος επι του Χριστου τοις ονομασιν
απεδεικνυτο, ειχεν αν παραμυθιαν το ψευδος20. οσην μαρτυρει τωι λογογραφωι τα
ειρημενα την εν ταις γραφαις του θεου φιλοπονιαν. ουδεις ειπε των προφητων η
των αποστολων αρτον η λιθον η πηγην η αξινην η φως 2.1.348 η ποιμενα τον
κυριον; τι ουν ο ∆αβιδ; περι τινος φησιν οτι Κυριος ποιμαινει με, και Ὁ ποιμαινων
τον Ἰσραηλ προσ-σχες; αρα τι διαφερει ποιμενα ειπειν η ποιμαινοντα και Παρα σοι
πηγη ζωης; αρα δεχεται το πηγην ειρησθαι τον κυριον και Λιθον ον απεδοκιμασαν οι
οικοδομουντες; ο δε Ἰωαννης την αναιρετικην της κακιας· δυναμιν του κυριου τωι
της αξινης διασημαινων ονοματι εν οις φησιν Ἤδη η αξινη προς την ριζαν των
δενδρων κειται, ουκ αξιοπιστος 2.1.349 τουτωι μαρτυς των ειρημενων δοκει; ο δε
Μωυσης εν φωτι τον θεον βλεπων και ο Ἰωαννης φως αληθινον ονομαζων, το δε
αυτο τουτο και Παυλος εν τηι πρωτηι θεοφανειαι περι λαμφθεις τωι φωτι και μετα
ταυτα τας παρα του φωτος ακουων φωνας οτι Ἐγω Ἰησους ον συ διωκεις, ουχ
ικανος αρα προς μαρτυριαν εστι; περι δε του αρτου αναγνωτω το ευαγγελιον, οτι η
παρα του Μωυσεως τροφη η ουρανοθεν τωι Ἰσραηλ χορηγουμενη εις τον του κυριου
τυπον υπ' 2.1.350 αυτου του κυριου μετειληπται. Ου γαρ Μωυσης δεδωκεν υμιν τον
αρτον, αλλ' ο πατηρ μου διδωσι τον αρτον τον αληθινον, εαυτον λεγων τον εκ του
ουρανου καταβαντα και ζωην διδοντα τωι κοσμωι. αλλ' ο γνησιος ακροατης του
νομου μηδενα φησι των προφητων η των αποστολων ταυτα επιτεθεικεναι τωι
Χριστωι τα ονοματα. τι ουν το εφεξης, ει αυτος εαυτον τουτοις ωνομασεν ο κυριος;
επειδη γε των του σωτηρος ονοματων ουκ εστι το μεν πρωτον το δε δευ τερον ουδε
λεπτοτερον ετερον ετερου και ακριβεστερον, ομου τα παντα και μετα της ισης
ακριβειας γινωσκοντος, ουδε τουτων ουδενι δυνατον συναρμοσαι τον περι της επι
νοιας αυτωι ρηθεντα λογον. 2.1.351 Πολυν επηντλησα τωι λογωι τον εκειθεν ληρον·
αλλα παραιτουμαι τους εντυγχανοντας συγγνωμην εχειν, ει μηδε τα προδηλα των
ματαιων περιορωμεν ακατανοητα, ουχ ως εμφαιδρυνομενοι τηι ασχημοσυνηι του
λογογραφου (τι γαρ φερει κερδος ημιν ελεγχομενη των εναντιων η ανοια;) αλλ' ως
αν οδωι προΐοι συνιστωσα δια παντων εαυτην η αλη θεια. 20επειδη20, φησιν,
20εαυτωι ταυτας επεθηκε τας προσηγοριας ο κυριος ουτε τι πρωτον νοων ουτε
δευτερον ουτε λεπτοτερον τι η ακριβε στερον, ουκ εστιν εξ επινοιας ειναι ταυτα
2.1.352 ειπειν τα ονοματα20. πως μεμνηται του ιδιου σκο που; πως οιδε τους λογους
 
 

227

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθ' ων τον πολεμον ενε στησατο; εμνησθη τινος των υποτρεχοντων τηι συνηθειαι
προς την ερμηνειαν της επινοιας ο καθηγητης ο ημε τερος και εν τοις κατωτεροις
των υποδειγματων τον νουν διασαφησας ουτως προσβιβαζει τοις ανω την θεω ριαν
του λογου. ειπεν γαρ οτι καθ' εαυτον ο σιτος εν τι πραγμα κατα την υποστασιν
φαινεται, προς δε τας επιθεωρουμενας αυτωι ποικιλας ιδιοτητας εξαλλασσει τας
κλησεις και σπορος γινομενος και καρπος και τροφη και 2.1.353 οσα γινεται, τοσαυτα
ονομαζομενος. παραπλησιως δε, φησι, και ο κυριος εστι μεν καθ' εαυτον ο τι ποτε
κατα την φυσιν εστι, ταις δε των ενεργειων διαφοραις συνονομαζομενος ου μιαν επι
παντων ισχει προσηγοριαν, αλλα καθ' εκαστην εννοιαν την εξ ενεργειας
εγγινομενην ημιν μεταλαμβανει το ονομα. τι ουν ο λογος ημων δια των ειρημενων
ελεγχεται ο ειπων δυνατον ειναι πολλας εφαρμοζεσθαι προσηγοριας κατα τας των
ενεργειων διαφορας και την προς τα ενεργου μενα σχεσιν ενι κατα το υποκειμενον
οντι τωι υιωι του θεου, ως και ο σιτος εις ων εκ των ποικιλων περι αυτου νοημα
2.1.354 των διαφοροις επωνυμιαις επιμεριζεται; πως ουν ανατρεπει τα ειρημενα ο
λεγων περι εαυτου ταυτα τον Χριστον τα ονοματα λεγειν; ου γαρ οστις ο
κατονομασας το ζητουμενον ην, αλλα περι της των ονοματων εννοιας η θεωρια προ
εκειτο ποτερον φυσιν ενδεικνυται η επινοητικως εκ των εν εργειων ονομαζεται.
αλλ' ο δριμυς ουτος και αμφιλαφης την διανοιαν ανατρεπων τον αποδοθεντα περι
της επινοιας λογον τον ειποντα δυνατον ειναι ενι τωι υποκειμενωι πολλας
εξευρισκειν προσηγοριας κατα των ενεργειων τας σημασιας ισχυρως κεχρηται καθ'
ημων τηι μαχηι λεγων 20μη παρ' ετερου τινος τεθεισθαι τωι κυριωι τας τοι 2.1.355
αυτας φωνας20. τι ουν ταυτα προς την νυν προκειμενην σπουδην; μη επειδη παρα
του κυριου τα ονοματα λεγεται, ουδε ονοματα δωσει ταυτα ειναι ουδε προσηγοριας
ουδε φωνας νοηματων σημαντικας; ει μεν γαρ ου δεχεται το ειναι ταυτα ονοματα,
τηι των προσηγοριων αναιρεσει και η επινοια συνανηιρηται· ει δε ουκ αντιλεγει το
τας φωνας ταυτας ονοματα ειναι, τι βλαπτει τον κατ' επινοιαν λογον δια του δειξαι
μη παρ' ετερου τινος, αλλα παρ' αυτου 2.1.356 του κυριου τας τοιαυτας τεθεισθαι
κλησεις; το γαρ λεγο μενον ην, οτι παραπλησιως τωι κατα τον σιτον υποδειγματι εν
κατα το υποκειμενον ο κυριος ων προσφορα ταις ενερ γειαις εχει και τα ονοματα.
του δε σιτου κατα την των περι αυτον θεωρουμενων επινοιαν τας ονομασιας εχειν
ομο λογουμενου συγκατεσκευαζετο και το μη φυσεως ειναι ταυτας επι του κυριου
σημαντικας τας φωνας, αλλα τωι λογωι της 2.1.357 επινοιας εν τοις περι αυτον
νοουμενοις συνιστασθαι. ο δε αντιλεγων υπο πολλης προσοχης ου προς τα τεθεντα
ποι ειται την μαχην, αλλα φησιν αυτον υφ' εαυτου ταυτα κατονομαζεσθαι, ομοιον
ωσπερ αν ει τις του κατα τον Ἰσαακ ονοματος την ερμηνειαν ζητων, ποτερον γελως
ως φασι τινες ερμηνευεται η αλλο τι σημαινει το ονομα, ο δε τις των κατα Ευνομιον
επιστατικως αποκρινοιτο παρα της μητρος τεθεισθαι τωι παιδι την κλησιν· αλλ' ου
τουτο, φαιη τις αν, το ζητουμενον ην, παρα τινος η επωνυμια πεπο ρισται, αλλα τι
σημαινει μεταληφθεισα προς την ημετεραν 2.1.358 γλωσσαν η του ονοματος εννοια.
και ενταυθα τοινυν της ζητησεως ουσης, ει τα ποικιλως επιλεγομενα τωι κυριωι κατ'
επινοιαν λεγεται και ουχι της φυσεως την ενδειξιν εχει, ο τοιαυτην επαγαγων την
αποδειξιν του μη εν επινοιαι θεωρεισθαι τας προσηγοριας, το παρ' αυτου του κυριου
λεγεσθαι ταυτας, πως μετα των σωφρονουντων αριθμηθη σεται ο και πολεμων τηι
αληθειαι και τοιαυταις προς τον πολεμον συμμαχιαις χρωμενος, δι' ων ισχυροτερον
απο φαινει τον πολεμουμενον; 2.1.359 Ειτα προιων ως δη κατα σκοπον αυτωι
συμπερανθεντος του λογου ετερα προχειριζεται καθ' ημων χαλεπωτερα των
ειρημενων ως φησι τα εγκληματα και πολλα προσχετλιασας και προδιαβαλων τον
λογον και σφοδρως τον ακροατην επι τοις μελλουσι ρηθησεσθαι παροξυνας, εν οις
δυσσεβεστερα τινα παρ' ημων αιτιαται κατασκευαζεσθαι, ως μη μονον τας
 
 

228

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποκληρωθεισας παρα του θεου προσηγοριας ταις επι νοιαις ημων προσαπτοντων,
ουκ ειπων τις η των προση γοριων αποκληρωσις και ποτε και πως γεγενημενη,
<αλλα> και ως παντα φυροντων τα πραγματα και εις ταυτον αγοντων του
μονογενους την τε ουσιαν και την ενεργειαν, ουδεν περι αυτου τουτου διαλεχθεις
ουδε αποδειξας, πως ταυτον ειναι τηι ουσιαι κατασκευαζεται παρ' ημων η ενεργεια,
τελος επαγει και αυτον τον κολοφωνα των εγκληματων, ουτωσι 2.1.360 λεγων τοις
ρημασιν. 20ηδη δε20, φησι, 20μεταβαινων απο τουτων και τον επι παντων θεον ταις
εσχαταις περιβαλλει βλασφημιαις και λογοις απερρω γοσι και παραδειγμασι
παντελως αποστατουσι χρωμενος20. εγω δε και τουτο προ των εξητασμενων ηξιουν
μαθειν, τινων 20απερρωγασιν20 οι ημετεροι 20λογοι20 και τινος 20αποστατει20 τα
παρ' ημων 20παραδειγ ματα20, ου παντως του μαθειν ταυτα δεομενος αλλ' η δειξαι
το συρφετωδες των ρηματων του λογογραφου και ακριτομυθον, οις περικτυπων τα
εν ανδρασι γραΐδια και τωι στομφωι των λεξειδιων εν ταις ακοαις των ταυτα θαυμα
ζοντων καλλωπιζομενος στηλην καθ' εαυτου τον λογον 2.1.361 τουτον τοις
πεπαιδευμενοις προτιθεις ου συνιησιν. αλλ' ουδεν τουτο προς τον σκοπον τον
ημετερον. ειθε γαρ μεχρι του των ην κατ' αυτου τα εγκληματα και μηδεν περι την
πιστιν εξαμαρτανων περι μονην την του λογου προφοραν πλημμε λειν ενομιζετο,
ως αντ' ουδενος αν ην αυτωι προς επαινον 2.1.362 η διαβολην το ουτως η ως ετερως
την λεξιν εχειν. η δ' ουν ακολουθια των παρ' αυτου καθ' ημων ειρημενων και τουτο
προστιθησιν. 20επι του σιτου20, φησι, 20και του κυριου διαφορως γυμνασας τας
επινοιας παραπλησιως και την αγιωτατην ουσιαν του θεου διαφορως δεχεσθαι τας
επινοιας φησι20. τουτο εστι το χαλε πωτατον των εγκληματων και επι τουτωι τα
βαρεα καθ' ημων εκεινα προετραγυδησε, δυσσεβειαν και ατοπιαν και παντα τα
τοιαυτα τοις ειρημενοις επικαλων. τις ουν η 2.1.363 της ασεβειας αποδειξις; ειπεν ο
Ευνομιος τινα περι του σιτου, τα κοινα ταυτα και πασιν εκ του προχειρου γνωριμα
διευκρινουμενος, οπως τε γινεται και οπως τελειωθεις δια του καρπου τρεφει,
φυσικαις τισι δυναμεσι φυομενος τε και αυξων και διοικουμενος· και ταυτα ειπων
20και τον μονο γενη θεον ουδεν απεικος ειναι20 φησι 20διαφορους δεχεσθαι τας
επινοιας δια τε τας ετεροτητας των ενεργειων και αναλογιας τινας και σχε σεις20.
ταυτα γαρ κατακορως επ' αυτου διαθρυλει τα ονο ματα. 20αλλα πως20, φησιν, 20ουκ
ατοπον, αθεμιτον δε μαλλον, τουτοις παραβαλλειν τον αγεννητον; 2.1.364 τισι
τουτοις; τωι σιτωι, φησι, και τωι μονογενει θεωι. οραις την ευλαβειαν; ισον απεχειν της
αξιας του αγεννητου θεου κατασκευαζει τον βραχυν σιτον και τον μονογενη θεον.
και οτι ου συκοφαντουμεν τον λογον, παρ' αυτων εστι των γεγραμμενων μαθειν
αυτου την διανοιαν. 20πως γαρ20, φησιν, 20ουκ ατοπον, αθεμιτον δε μαλλον,
τουτοις πα ραβαλλειν τον αγεννητον20; και ταυτα ειπων επαγει κατα το ομοτιμον
τον περι του σιτου και του κυριου λογον, ισον εις ατοπιαν κρινων ενι τουτων
παραβαλλειν τον θεον. 2.1.365 παντι δε γνωριμον παντως το τοιουτον εστιν, οτι τα
ισωι τωι μετρωι τινος αφεστηκοτα και αυτα προς αλληλα το ισον εχει· ωστε κατα τον
σοφον θεολογον ο των αιωνων ποιητης και πασης περιδεδραγμενος των οντων
<της> φυσεως ισο στασιος ανεδειχθη τωι βραχυτατωι σπερματι, ειπερ επισης
απολειπεται της προς τον θεον συγκρισεως και αυτος και ο σιτος. 2.1.366 Ἀλλ' η μεν
ασεβεια του λογου τοσαυτη. καιρος δ' αν ειη και αυτην εξετασαι την εις την
βλασφημιαν κατα σκευην, εν τινι προς εαυτην τωι λογωι δι' ακολουθιας συνηρ τηται.
ειπων γαρ ατοπον ειναι τωι σιτωι και τωι Χριστωι τον θεον παραβαλλειν περι του
σιτου φησιν οτι ουκ εστιν ο θεος καθ' ομοιοτητα τουτων προς μεταβολην επιτηδειος,
περι δε του μονογενους το μη ειναι αυτον προς μεταβολην επιτηδειον σιωπησας και
δια τουτου σαφως ενδειξαμενος το ταπεινον της αξιας, εν τωι μη δειν αυτον ως και
τον σιτον τωι θεωι συγκρινειν αφηκε τον λογον μετεωρον, ουδενι αλλωι λογισμωι
 
 

229

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατασκευασας εν τωι μερει τουτωι το προς τον πατερα του υιου απαραθετον, ως
ικανων οντων των περι τον κοκκον θεωρηθεντων και του υιου την προς τον πατερα
2.1.367 κατα το ταπεινοτερον παραλλαγην συνενδειξασθαι. αλλα 20περι της
αφθαρσιας του πατρος20 διαλεγεται ως 20ουκ εξ ενεργειας προσουσης αυτωι20. εγω
δε ει μεν ενεργεια τις εστιν η οντως ζωη εαυτην ενεργουσα και ει ταυτον εστι τωι
σημαινομενωι το τε αει ζην και το μηδε ποτε εις φθοραν διαλυεσθαι ουπω τωι λογωι
προστιθημι, 2.1.368 αλλα τοις ιδιοις ταμιευσομαι τοποις. οτι μεντοι μια <η> της
αφθαρσιας εστι διανοια ωσαυτως επι τε του πατρος και του υιου νοουμενη και κατ'
ουδεν το του πατρος αφθαρτον της αφθαρσιας του υιου παραλλασσει, ουτε υφεσει
τινι και επιτασει ουτε τινι αλλωι διαφορας τροπωι της κατα την αφθαρσιαν
παραλλαγης ευρισκομενης, τουτο και νυν φημι ευκαιρον ειναι και αει λεγειν, ως αν
μηδεμιαν εχοι δια τουτου χωραν ο λογος αυτωι τηι κατα την αφθαρσιαν εννοιαι τωι
πατρι προσμαρτυρων το προς τον υιον ακοινωνητον. 2.1.369 ως γαρ περι τον πατερα
η αφθαρσια καταλαμβανεται, ουτως και επι του μονογενους ειναι ουκ
αμφιβαλλεται. το γαρ της φθορας απαραδεκτον, οπερ αφθαρσια και εστι και λεγεται,
ισον μαλλον δε τον αυτον εχει λογον εφ' ουπερ αν λεγηται. τι ουν μαθων μονωι
προσμαρτυρει τωι αγεν νητωι θεωι το μη εξ ενεργειας ειναι την αφθαρσιαν αυτωι, ως
δια τουτου την κατα του μονογενους παραλλαγην του 2.1.370 πατρος δεικνυων; ει
μεν γαρ φθαρτον υποτιθεται τον 2.1.370 κτιστον εαυτου θεον, καλως τηι του
φθαρτου προς το αφθαρτον διαφοραι την κατα φυσιν παραλλαγην αποδεικνυσιν· ει
δε ανεπιδεκτος φθορας ωσαυτως εκατερος και ουτε το μαλλον ουτε το ηττον εν τηι
κατα φυσιν αφθαρσιαι κατα λαμβανεται, πως δεικνυσι του πατρος προς τον μονογενη
υιον το ασυγκριτον; η τι βουλεται το μη εξ ενεργειας προσμαρτυρεισθαι τωι πατρι το
αφθαρτον; 2.1.371 Ἀλλ' εκκαλυπτει τον σκοπον τωι μετα ταυτα λογωι. 20ουκ εξ
ενεργειων20, φησιν, 20αφθαρτος εστιν και αγεννητος ως πατηρ τε και
δημιουργος20. τουτωι μοι προσεχειν μαλιστα τον ακροατην αξιω. πως ταυτον οιεται
των δυο τουτων ονοματων το σημαινομενον, της δημιουργιας λεγω και της
πατροτητος; ενεργειαν γαρ ειναι τουτων εκατερον επισης οριζεται σαφως ουτω
διαγορευων τωι λογωι, οτι αφθαρτος μεν ουκ ενεργειαι εστι, πατηρ δε 2.1.372 και
δημιουργος εξ ενεργειων ονομαζεται. ει τοινυν ταυτον εστι πατερα τε και
δημιουργον αυτον λεγεσθαι, τωι την ενεργειαν αμφοτερων αυτωι γινεσθαι των
ονοματων αιτιαν, αναγκη πασα και τα των ενεργειων αποτελεσματα ομογενως εχειν
αλληλοις κατ' αυτο το εξ ενεργειας ομοιως ειναι. τουτο δε προς ποιον βλασφημιας
περας δια της ακολου θιας εκφερεται, παντι δηλον εστι τωι επισταμενωι βλεπειν προς
το ακολουθον. εγω δ' οσα περι τουτων λογιζομαι, βουλομαι προσθειναι τηι
συνεξετασει των λογων. ουκ εστιν ενεργειαν απεργαστικην τινος πραγματος αυτην
εφ' εαυτης συστηναι, μη τινος υποδεχομενου της ενεργειας την κινη σιν, οιον
ενεργειν τι φαμεν τον χαλκευοντα, ενεργεισθαι δε 2.1.373 την εκκειμενην υλην τηι
τεχνηι. ουκουν αναγκαιως εχει σχεσιν τινα ταυτα προς αλληλα, η ενεργητικη και η
παθη τικη δυναμις, ων ει χωρισθειη τωι λογωι το ετερον, ουκ αν εφ' εαυτου συσταιη
και το λειπομενον. ει γαρ μη το πασχον ειη, το ενεργουν ουκ εσται. τι ουν εκ τουτου
κατα σκευαζεται; ει ου συνισταται καθ' εαυτην η ενεργεια η αποτελεστικη τινος
πραγματος, μη υποκειμενου του πασχον τος, ο πατηρ δε, καθως ουτοι φασιν, ουδεν
ετερον εστιν η ενεργεια, παθητος αρα δια τουτων ο μονογενης υιος απο δεικνυται
προς την κινησιν της υφιστωσης αυτον ενεργειας 2.1.374 τυπουμενος. ως γαρ τον
του παντος δημιουργον φαμεν παθητικην τινα και ευεικτον υλην υποβαλομενον
ενεργον εαυτου την δημιουργικην ουσιαν ποιησαι, επι μεν των αισθη των τας
ποικιλας τε και πολυειδεις τωι υποκειμενωι ποι οτητας προς την εκαστου των
γινομενων απεργασιαν τεχνι κως επιβαλλοντα, επι δε των νοητων ετερον τροπον
 
 

230

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουχι ποιοτησιν, αλλα προαιρετικαις ορμαις διαμορφουντα το υπο κειμενον, ουτως εξ
αναγκης ει ενεργειαν τις οριζοιτο την πατροτητα, ουκ αλλως αποδειξει του υιου την
υποστασιν, 2.1.375 μη κατα τινα παθητικην παντως απεργασθεισαν υλην. ει γαρ
απαθης νομισθειη, αντιτυπος παντως η απαθεια τωι ενεργουντι γενησεται,
κωλυομενης δε της ενεργειας ουκ εσται παντως το ενεργουμενον. ως δυοιν θατερον,
η παθη την δια τουτων του μονογενους την ουσιαν ποιησουσιν, ινα την ενεργειαν
δεξηται, η τουτο δια το προφανες της ασε βειας οκνουντες το μηδε ολως αυτην ειναι
κατασκευασουσιν. 2.1.376 ο γαρ παθειν αποπεφυκεν, ουδε την ποιητικην ενεργειαν
υφ' εαυτου παντως προσιεται. ο τοινυν ενεργειας τινος αποτελεσμα τον υιον
ονομαζων εν τι και τουτον των παθη των διοριζεται οσα δι' ενεργειας εσχε την
προοδον, η ειπερ αρνοιτο το παθος, και την υποστασιν αυτου μετα του παθους
αρνησεται. αλλ' επειδη καθ' εκατερον των κατα το διλημματον προφαινομενων
σαφης η ασεβεια και το μη ειναι λεγειν και το παθητον αυτον οιεσθαι, προδηλος η
2.1.377 αληθεια δια της των ατοπων αναιρεσεως αναφαινομενη. ει γαρ και αληθως
εστι και παθητος ουκ εστι, δηλον οτι ουκ εξ ενεργειας εστιν, αλλ' ως εικος αληθινον
ειναι θεον εκ του αληθινου θεου του πατρος απαθως εξ αιδιου απαυ γασθεντα τε και
εκλαμψαντα. αλλα 20κατ' αυτην την ουσιαν20, φησιν, 20αφθαρτος εστιν ο θεος20. τι
δε αλλο των θεοπρεπων νοηματων ουκ αυτης εχεται του υιου της ουσιας, το
δικαιον, το αγαθον, το αΐδιον, το του κακου παντος ανεπιδεκτον, το εν παντι τωι
κατα το αγαθον νοου 2.1.378 μενωι απεριοριστον; αρα τις εστιν ο λεγων επικτητον τι
των καλων ειναι τηι θειαι φυσει και ου παν οτιπερ εστι καλον εκειθεν τε αφορμασθαι
και εν αυτηι θεωρεισθαι, ουτω του προφητου λεγοντος Ὅτι ει τι καλον, αυτου, και ει
τι αγαθον, παρ' αυτου εστι; συναπτει δε τουτωι το 20και 2.1.379 αγεννητον κατ'
ουσιαν ειναι20. εγω δε, ει μεν ουτω νοων τουτο λεγει, οτι αγεννητως εστι του
πατρος η ουσια, συντιθεμαι τωι λεγομενωι και ουκ αντιβαινω τωι δογματι· ουδε γαρ
τις ολως των ευσεβουντων γεννητον ειναι τον πατερα του μονογενους υποτιθεται·
ει δε τουτο μεν ενδει κνυται κατα το σχημα του λογου, κατασκευαζει δε το αυτην
20την αγεννησιαν20 ουσιαν ειναι, τουτο φημι δειν μη παραδραμειν ανεξεταστον, ως
αν μη λαθοι τους ευεξα πατητους προς την συγκαταθεσιν της βλασφημιας υποποιου
2.1.380 μενος. οτι τοινυν αλλο τι της αγεννησιας εστι το νοημα και αλλος της θειας
ουσιας ο λογος, εξ αυτων των παρ' αυτου λεγομενων εστιν ο ελεγχος. 20Κατ'
αυτην20, φησι, 20την ουσιαν αφθαρτος εστι και αγεννητος αμιγη και καθαραν ουσαν
πασης ετεροτητος και διαφορας20. περι θεου ταυτα λεγει, ου την ουσιαν αφθαρσιαν
τε και αγεννησιαν ειναι φησι. τρια τοινυν επι θεου ειπεν ονοματα, την ουσιαν, το α
2.1.381 φθαρτον, το αγεννητον. ει μια των τριων τουτων ονομα των επι του θεου
εστιν η εννοια, η θεοτης ταυτα τα τρια παντως εστιν· ως ει τις λεγοι τον ανθρωπον
χαρακτηρισαι βουλομενος λογικον αυτον ειναι γελαστικον τε και πλατυω νυχον·
εφ' ων, δια το μηδεμιαν κατα την φυσιν εν εκαστωι διαφοραν ειναι, ισοδυναμειν τε
αλληλοις τα ονοματα λεγομεν και εν ειναι τωι υποκειμενωι τα τρια, την
ανθρωποτητα την 2.1.382 δια των ονοματων τουτων υπογραφεισαν. ει τοινυν τουτο
εστιν η θεοτης, η αγεννησια τε και η αφθαρσια και η ουσια, κατα πασαν αναγκην εν
τηι του ενος τουτων αφαι ρεσει † συναναιρεισθαι και την θεοτητα. ως γαρ τον μη
λογικον ουδε γελαστικον προσειποι τις αν ουδε αν θρωπον, ουτως και επι τουτων
των τριων ονοματων, του τε αγεννητου φημι και του αφθαρτου και της ουσιας, ει
δια τουτων η θεοτης χαρακτηριζεται, οταν εν τι των τριων μη υπαρχηι, διεγραφη
παντως τωι λειποντι και ο της θεο 2.1.383 τητος λογος. ουκουν αποκρινασθω τινα
περι του μονο γενους θεου εχει την δοξαν. γεννητον αυτον η αγεννητον οιεται;
γεννητον ερει παντως, ειπερ τοις ιδιοις μη μαχοιτο. ει ουν ταυτον εστι τωι αγεννητωι
η ουσια τε και το αφθαρ τον, δι' ων η θεοτης γνωριζεται, ωι μη προσεστι το αγεν
 
 

231

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νητον, συναφηιρηται τουτου παντως η ουσια τε και το αφθαρ τον, ων μη παροντων
και η θεοτης κατα πασαν αναγκην εξαιρεθησεται. ουκουν εις διπλουν περας της
κατα το 2.1.384 βλασφημον αυτων ακολουθιας ο λογος κατηντησεν. ει γαρ κατα το
αυτο σημαινομενον λεγεται επι του θεου η ουσια τε και η αφθαρσια και το
αγεννητον, σαφως αποδεικνυται ο καινος ουτος θεοποιος τον παρ' αυτου κτισθεντα
υιον φθαρτον τε γινωσκων δια το μη γινωσκειν αγεννητον, και ου τουτο μονον,
αλλα και παντελως ανυποστατον δια το μη δυνασθαι αυτον εν θεοτητι βλεπειν, ωι
ουκ ενθεωρειται το αγεννητον τε και αφθαρτον, ειπερ ταυτον το αγεννητον τε
2.1.385 και αφθαρτον τηι ουσιαι οιεται. αλλ' επειδη προδηλος εν τουτοις εστιν η
απωλεια, συμβουλευσατω τις τοις δειλαιοις επι το λειπομενον τραπηναι τωι λογωι
και μη ζυγομαχειν εκ του προδηλου προς την αληθειαν, αλλα συντιθεσθαι ιδιον
εκαστου τουτων ειναι των ονοματων το σημαινομενον, οπερ μαλλον αν τις δια των
αντιδιαστελλομενων νοησειε. 2.1.386 το τε γαρ αγεννητον τηι προς το γεννητον
αντιδιαστοληι εξευρισκομεν και το αφθαρτον τηι προς το φθαρτον παρα θεσει
γνωριζεται και η ουσια τηι προς το ανυποστατον παραλλαγηι θεωρειται. ως γαρ ο μη
εγεννηθη αγεννητον λεγεται και ο μη φθειρεται αφθαρτον, ουτως και το μη
ανυπαρκτον ουσιαν κατονομαζομεν, και το εμπαλιν ως το γεννητον ουκ αγεννητον
λεγομεν και το φθαρτον ουκ αφθαρτον ονομαζομεν, ουτω και την ουσιαν
ανυπαρκτον ειναι ου λεγομεν. ουκουν ουσια μεν εν τωι ειναι τι κατα νοειται, το δε
φθαρτον η το αφθαρτον εν τωι ποδαπον ειναι, το δε γεννητον η αγεννητον εν τωι
πως ειναι. αλλος ουν ο του ειναι λογος και ετερος ο το πως η το ποιον δι' εαυτου
σαφηνιζων. 2.1.387 Και μοι δοκει καλως εχειν υπερβαντι την δια μεσου ναυτιαν
(ουτω γαρ οιμαι χρηναι τας ανοητους αυτου κατα της επινοιας επιχειρησεις
κατονομαζειν) τωι προκειμενωι ημιν εμφιλοχωρησαι νοηματι. τα γαρ οσα προς
ανατροπην των περι της επινοιας τωι διδασκαλωι τεθεωρημενων υπο του
λογογραφου καθαπερ τις χυμος φλεγματωδης εξημεσται, τοιαυτα εστιν ως μηδενα
κινδυνον παρεχειν τοις εντυγχα νουσι, καν σφοδρα τις ηλιθιος ων και ευπαραγωγος
τυχηι. 2.1.388 τις γαρ ουτως εξω διανοιας εστιν ωστε τα υποδειγματικως περι του
σιτου παρα του διδασκαλου τεθεντα, δι' ων οιονει τεχνην τινα και εφοδον προς την
των υψηλων θεωριαν τωι ακροατηι υπετιθετο, ταυτα ψιλως του Ευνομιου τοις περι
της ουσιας του θεου των ολων εφαρμοζοντος λογοις οιηθηναι τι λεγειν αυτον και
μετα τινος αγχινοιας κατα της αλη 2.1.389 θειας τεχναζεσθαι; το γαρ φασκειν αυτον
πρεπωδεστατην αιτιαν επι του θεου του γεννησαι τον υιον ειναι την αδεσποτον
εξουσιαν και την ανυπερβλητον δυναμιν, οπερ ου περι του κοσμου μονον και των εν
αυτωι στοιχειων, αλλα και περι των ερπετων και θηριων εστιν ειπειν, και τουτο ως
πρεπον επι της του μονογενους θεου υποληψεως τον σεμνον θεο λογον εκτιθεσθαι,
η το λεγειν και προ της των ονομαζον των γενεσεως αγεννητον η πατερα η τα λοιπα
των ονομα των προσαγορευεσθαι τον θεον, καθαπερ δεδιοτα μη του ονοματος παρα
τοις μηπω γεγονοσι σιωπηθεντος εαυτον αγνοησειεν η εις ληθην εαυτου πεσοι τηι
σιωπηι του ονο ματος ο εστιν αγνοησας, η τε χλευαστικη των ημετερων λογων
καταδρομη, οσον το δριμυ τε και αγχινουν εχει· δι' ων κατασκευαζει το ατοπον, οτι ο
προ παντων αιωνων και χρονων και πασης αισθητης τε και νοητης φυσεως γεγονως
πατηρ πως περιμενει τους ανθρωπους, ινα δια της τουτων ονομασθηι επινοιας.
2.1.390 20Ουκ ονομαζομενος20, ως φησιν εκεινος, 20ουτε υπο του υιου ουτε υπο των
δι' εκεινου γενομενων νοη των ουσιων20. ουδενα γαρ ουτως οιμαι κορυζης ειναι
βαθειας μεστον ως αγνοειν οτι ο μονογενης υιος ο εν τωι πατρι ων και εν εαυτωι τον
πατερα βλεπων ονοματος η ρηματος προς την του υποκειμενου γνωσιν ουκ
επιδεεται, ουτε το πνευμα το αγιον το τα του θεου βαθη διερευνω μενον δια της
ονομαστικης προσηγοριας προς την του ζητου μενου γνωσιν εναγεται, ουτε η
 
 

232

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ασωματος των υπερκοσμιων δυναμεων φυσις φωνηι και γλωττηι κατονομαζει το
θειον. 2.1.391 επι γαρ της αΰλου και νοερας φυσεως η κατα τον νουν ενεργεια λογος
εστιν ουδεν τηι υλικηι των οργανων υπηρεσιαι συγχρωμενος. και γαρ επι της
ανθρωπινης φυσεως ουδεν αν εδεησεν ημιν της των ρηματων και ονοματων
χρησεως, ει δυνατον ην γυμνα προδεικνυειν αλληλοις τα της διανοιας κινηματα·
νυνι δε των εγγενομενων ημιν νοηματων δια το τηι σαρκινηι περιβοληι την φυσιν
ημων περιειργεσθαι φανε ρωθηναι μη δυναμενων, αναγκαιως καθαπερ σημεια τοις
πραγμασι τας ποιας των ονοματων θεσεις επιβαλλοντες δι' 2.1.392 εκεινων τας του
νου κινησεις αλληλοις δημοσιευομεν. ει δε πως ην απογυμνουν ετερως τα της
διανοιας κινηματα, χαιρειν την περιοδικην των ρηματων υπηρεσιαν εασαντες
τηλαυγεστερον αν και καθαρωτερον αλληλοις συνεγινομεθα, αυτην των πραγματων
την φυσιν περι ην ο νους καταγινεται ταις της διανοιας ορμαις εκκαλυπτοντες· νυνι
δε τουτου χαριν τωι μεν τινι των οντων ονομα ουρανον εθεμεθα ετερωι δε γην και
αλλωι αλλο τι και το προς τι πως εχειν η το ενεργειν η το πασχειν, παντα ιδιαζουσαις
επισημαινομεθα ταις φωναις, ως αν μη ακοινωνητος τε και αγνωστος η 2.1.393 του
νου κινησις εν ημιν μενοι. η δε υπερκοσμιος εκεινη και αυλος φυσις της σωματικης
περιοχης ελευθερα ουσα και ανετος ουτε εφ' εαυτης ουτε επι της υπερκειμενης
φυσεως ονοματων δεεται η ρηματων, αλλ' ει που και μνη μονευεται παρα της
νοερας φυσεως λογος τις εν ιεραις βιβλοις αναγραπτος, ημων ενεκεν των
ακουοντων το τοιουτον λεγεται των αδυνατουντων αλλωι τροπωι μαθειν το δηλου
2.1.394 μενον, μη δια φωνων και ρηματων εξαγγελλομενον. καν ο ∆αβιδ εν
πνευματι λεγηι τωι κυριωι παρα του κυριου τι λεγεσθαι, ∆αβιδ ο λεγων εστιν ο μη
δυναμενος ετερως ημιν την του νοηθεντος διδασκαλιαν ποιησασθαι, ει μη δια
φωνων και ρηματων την εγγενομενην αυτωι θεοθεν των μυστηριων κατανοησιν
ερμηνευσειε. 2.1.395 Παντα τοινυν τα κατα της επινοιας αυτωι φιλοσοφη θεντα
ρηματα παραδραμειν οιμαι καλως εχειν, καν 20μανιαν20 επικαληι τοις το της
θεοτητος ονομα προς δηλωσιν της υπερεχουσης φυσεως παρα ανθρωπων οιομενοις
δι' επινοιας λεγεσθαι. τι μεν γαρ ουτος νοων διασυρειν οιεται δειν την επινοιαν, εκ
των εκεινου παρεστι λογων τους βουλομενους διδασκεσθαι· α δε ημεις
υπολαμβανομεν περι της των ονο ματων χρησεως, εν τοις κατοπιν ειρηκαμεν, οτι
των πραγ ματων εχοντων ως εχει φυσεως τας ερμηνευτικας των ον των φωνας η
<εν>τεθεισα παρα του θεου τηι φυσει ημων 2.1.396 λογικη δυναμις ευρατο. ων ει μεν
τις την αιτιαν εις τον δεδωκοτα την δυναμιν αναφεροι, ουδε ημεις αντιλεγομεν,
ωσπερ και το κινεισθαι και το οραν και τα λοιπα δια των αισθησεων ενεργειν παρ'
εκεινου λεγομεν γινεσθαι, παρ' ου την τοιαυτην εσχηκαμεν δυναμιν. ουτως ουν και
του ονομαζειν τον θεον τον οντα κατα την φυσιν οπερ εστιν η μεν αιτια κατα τον
κοινον λογον εις αυτον εκεινον την αναφοραν εχει, η δε εξουσια του τα νοηθεντα
παντα τοι ωσδε η ως ετερως κατονομαζειν εν τηι φυσει κειται· ην ειτε τις επινοιαν
ειτε αλλο τι βουλοιτο λεγειν, ου διοισομεθα. 2.1.397 τεκμηριον δε του λογου τουτο
ποιουμεθα, το μη παρα πασιν ομοιως το θειον κατονομαζεσθαι, αλλα κατα το δοκουν
εκαστοις το νοηθεν ερμηνευεσθαι. ουκουν πασαν την συρ φετωδη περι της επινοιας
αυτου φλυαριαν σιγησαντες των δογματων εξομεθα, τοσουτον μονον
παρασημηναμενοι εκ τινων των κατα το μεσον αυτωι της κενοφωνιας παρεντε
θεντων, οπου οιεται τον θεον τοις πρωτοπλαστοις καθαπερ τινα παιδαγωγον η
γραμματιστην παρακαθημενον ρηματων 2.1.398 τε και ονοματων υφηγεισθαι
διδασκαλιαν· εν οις φησιν 2.1.398 20αυτους τους πρωτους υπο του θεου πλασθεν τας
η τους προσεχως εξ εκεινων φυντας, ει μη εδιδαχθησαν ως εκαστα των πραγματων
λε γεται τε και ονομαζεται, αλογιαι και αφωνιαι συζην, και ουδεν αν20, φησιν, 20των
βιωφελων κατε πραξαντο, αδηλου της εκαστου διανοιας υπαρ χουσης δι' αποριαν
 
 

233

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των σημαινοντων, ρημα 2.1.399 των δηλαδη και ονοματων20. τοσαυτη <η> παρα
φροσυνη του λογογραφου, ως μη εξαρκειν ηγεισθαι την εντεθεισαν τηι φυσει παρα
του θεου δυναμιν προς πασαν μεθοδον λογικης ενεργειας, αλλ' ει μη τα καθ'
εκαστον μαθοιεν, καθαπερ οι την Ἑβραιων η την Ῥωμαιων φωνην δια λεξεων
διδασκομενοι, αγνοειν τα πραγματα ο τι εστι, μη το πυρ, μη το υδωρ, μη τον αερα, μη
τα λοιπα των οντων επιγινωσκοντας, ει μη δια των επικειμενων αυτοις 2.1.400
ονοματων την περι τουτων γνωσιν εκτησαντο. ημεις δε φαμεν οτι ο τα παντα εν
σοφιαι ποιησας και το λογικον τουτο πλασμα ζωιοπλαστησας μονωι τωι εφειναι τηι
φυσει 2.1.401 τον λογον πασαν την δυναμιν την λογικην εναπεθετο. και ωσπερ την
εν τοις αισθητηριοις δυναμιν παρα του πλα σαντος τον οφθαλμον και φυτευσαντος
την ακοην εν τηι φυσει εχοντες αφ' εαυτων προς ο πεφυκε των αισθητηριων εν
εκαστον, προς τουτο κεχρημεθα και ου δεομεθα ουτε του τα χρωματα
κατονομασαντος, ων η ορασις την αντιληψιν εχει (αρκει γαρ ο οφθαλμος εαυτωι
γενεσθαι των τοιουτων διδα σκαλος) ουτε ων δια της ακοης η δια της γευσεως η δια
της αφης αισθανομεθα αλλοτριων προς την γνωσιν διδασκαλων δεομεθα, οικοθεν
εχοντες εκαστου των κατ' αισθησιν εγγινο μενων ημιν το κριτηριον· ουτω φαμεν
και την διανοητικην της ψυχης δυναμιν τοιαυτην παρα του θεου γενομενην αφ'
εαυτης το λοιπον κινεισθαι και προς τα πραγματα βλεπειν, και ως αν μηδεμιαν
συγχυσιν η γνωσις παθοι, καθαπερ σημαντρα τινα τας δια των φωνων επισημειωσεις
εκαστωι 2.1.402 των πραγματων επιβαλλειν. πιστουται δε το τοιουτον δογμα και ο
μεγας Μωυσης ειπων παρα του Ἀδαμ επιτεθεισθαι τοις αλογοις των ζυων τας
επωνυμιας, ουτωσι γραψας τωι ρηματι· Και επλασεν ο θεος ετι εκ της γης παντα τα
θηρια του αγρου και παντα τα πετεινα του ουρανου και ηγαγεν αυτα προς τον Ἀδαμ
ιδειν τι καλεσει αυτα· και παν ο εκαλεσεν αυτο Ἀδαμ ψυχην ζωσαν, τουτο ονομα
αυτωι· και εκαλεσεν Ἀδαμ ονοματα πασι τοις κτηνεσι και πασι τοις θηριοις του
αγρου. 2.1.403 Ἀλλ' εοικε καθαπερ τις γλοιωδης πηλος και εχε κολλος ο κατα της
επινοιας αυτωι συντεθεις ληρος παρα κατεχειν ημας και μη εαν των χρησιμωτερων
προσαψασθαι. πως γαρ αν τις παραδραμοι την σπουδαιαν εκεινην και
πεφροντισμενην φιλοσοφιαν, εν οις φησι 20μη μονον τοις ποιημασιν εμφαινεσθαι
την του δημιουργου μεγαλοπρεπειαν, αλλα και τοις ονομασι δια δεικνυσθαι την του
θεου σοφιαν οικειως και προσφυως εκαστωι των γενομενων τας προση 2.1.404
γοριας αρμοσαντος20; ταυτα Κρατυλωι ταχα τωι Πλατω νικωι διαλογωι η αυτος
εντυχων η τινος των εντετυχηκοτων ακουσας δια την πολλην, οιμαι, πτωχειαν των
νοηματων ερραπτει τοις ιδιοις ληροις τας εκει φλυαριας, ομοιον τι ποιων 2.1.405
τοις την τροφην εκ προσαιτησεως εαυτοις συναγειρουσιν. ως γαρ εκεινοι βραχυ τι
παρ' εκαστου των ορεγοντων δεχομενοι εκ ποικιλων τε και πολυειδων την τροφην
εαυτοις ερανι ζουσιν, ουτω και ο του Ευνομιου λογος δια την του αλη θινου αρτου
πενιαν τας πανταχοθεν ψιχας ρηματων τε και ονοματων τωι ιδιωι συνερανιζει πονωι
και τουτου χαριν περι κτυπηθεις τηι καλλιφωνιαι της Πλατωνικης λεξεως πρεπειν
οιεται δογμα της εκκλησιας την εκεινου φιλοσοφιαν ποι 2.1.406 ησασθαι. ποσαις
γαρ, ειπε μοι, φωναις κατα τας των εθνων διαφορας η του στερεωματος
κατονομαζεται κτισις; ημεις ουρανον τουτο λεγομεν, σαμαειμ ο Ἑβραιος, ο Ῥωμαιος καιλουμ και αλλως ο Συρος ο Μηδος ο Καππαδοκης ο Μαυρουσιος ο Θραιξ ο
Αιγυπτιος, ουδε αριθμησαι ραιδιον τας των ονοματων διαφορας, οσαι κατα εθνος
περι τε του ουρανου και των λοιπων πραγματων ουσαι τυγχανουσιν. 2.1.407 ποιον
ουν, ειπε, τουτων το προσφυες εστιν ονομα, ωι η μεγαλοπρεπης σοφια του θεου
διαδεικνυται; αν το Ἑλλη νικον των λοιπων προτιμησηις, αντιστησεται σοι τυχον ο
Αιγυπτιος το εαυτου προβαλλομενος· καν τωι Ἑβραικωι τα πρωτεια νειμηις,
αντιπαρεξαγει ο Συρος την ιδιαν φωνην· ουδε ο Ῥωμαιος τουτοις των πρωτειων
 
 

234

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υφησεται και ο Μηδος ου δεξεται μη τα εαυτου προτερευειν και εκ των λοιπων
εθνων εκαστος τα εαυτου προ των αλλων αξιωσει 2.1.408 πρωτευειν. τι ουν ου
πεισεται το δογμα προς τοσαυτας φωνων διαφορας υπο των αμφισβητουντων
διασχιζομενον; 20αλλ' εκ τουτων20, φησι, 20καθαπερ νομων εμφανως κειμε νων
δηλουται το τον θεον ταις φυσεσι πρε πουσας και καταλληλους ποιεισθαι τας κλη
2.1.409 σεις20. ω της μεγαλοφυΐας του δογματος. οιας υποληψεις ταις θειαις
διδασκαλιαις ο θεολογος χαριζεται, ων ουδε τοις βαλανευσι φθονουσιν οι ανθρωποι.
και γαρ εκεινοις συγχωρουμεν ονοματοποιειν τας ενεργειας περι ας πονουντες
τυγχανουσι, και ουδεις αυτους ταις ισοθεοις τιμαις απε σεμνυνεν, οτε ποδανιπτρα
και ψιλεθειρα και χειρομακτρα και τοιαυτα πολλα τοις γινομενοις παρ' αυτων
ονοματα τιθενται, 20προσφυως20 δηλουντα τηι εμφασει των ρηματων το
υποκειμενον. 2.1.410 Ἀλλα παραδραμουμαι και ταυτα και την Ἐπικουρειον αυτων
φυσιολογιαν <την> εφεξης κειμενην, ην ισοδυναμειν τηι επινοιαι φησει ο το κενον
και ατομον και τας τυχαιας των οντων γενεσεις συγγενως εχειν λεγων προς το δια
της επινοιας δηλουμενον. ω πως ενοησε τον Ἐπικουρον. ει τας σημαντικας των
πραγματων φωνας τηι λογικηι δυναμει της φυσεως ημων ανατιθεμεν, δια τουτο τα
αμερη σωματα και τας των ατομων αντεμπλοκας και συγκρουσεις και αποπαλσεις
και τα τοιαυτα κατ' Ἐπικουρον λεγοντες ελεγχο 2.1.411 μεθα. σιγασθω και ο
προστατης αυτου και συμμαχος των δογματων Ἀριστοτελης, ου την δοξαν εν τοις
εφεξης φησι τοις της επινοιας λογοις συμφερεσθαι. 20εκεινου γαρ20 φησιν 20ειναι
το δογμα το μη δια παντων των οντων διηκειν την προνοιαν μηδε μεχρι των
περιγειων διαβαινειν πραγματων, οπερ ουτος συμφωνον τοις κατα την επινοιαν
εξητασμε νοις ειναι20 διισχυριζεται. ουτως εστι κρινειν επεσκεμ μενος δι' ακριβειας
τα δογματα. αλλα προιων 20χρηναι20 φησιν 20η μηδε την γενεσιν των οντων τωι
θεωι συγχωρειν η δοντας ταυτην μη παραιρεισθαι 2.1.412 την των ονοματων
θεσιν20. και μην και περι των αλογων, καθως φθασαντες ειρηκαμεν, το εναντιον
παρα της γραφης διδασκομεθα, οτι ουτε εποιησεν ο Ἀδαμ τα ζωια ουτε ωνομασεν ο
θεος, αλλα παρα του θεου μεν η γενεσις, παρα δε του ανθρωπου των γεγονοτων η
κλησις, 2.1.413 ως υπο του Μωυσεως ιστορηται. ειτα λογων ημιν εγκω μιον τωι ιδιωι
διεξεισι λογωι, ωσπερ ατιμαζοντος τινος του λογου την δυναμιν, και φησι μετα την
ασυφηλον εκεινην και στομφωδη των ρηματων συνθηκην 20προνοιας νομωι και
μετρωι τελειωι συναψαι τηι γνωσει και τηι χρησει των αναγκαιων την μεταδοσιν των
ονο ματων20· και πολλα τοιαυτα εν βαθει τωι υπνωι ληρησας επι την αμαχον τε και
ανανταγωνιστον αναγκην μεταβαινει 2.1.414 τωι λογωι. λεξω δε ουκ επι ρηματων,
αλλ' επι μονης της διανοιας τον παρ' εκεινου λογον εκθεμενος. 20ου ποιηταις20,
φησιν, 20αναθετεον την των ρηματων ευρεσιν τοις διαψευσθεισιν εν ταις περι θεου
υποληψεσιν20. οια χαριζεται τωι θεωι ο γενναδας τα της ποιητικης εξου σιας
ευρηματα τωι θεωι προσαπτων, ωστε δια τουτου σεμ νοτερον τοις ανθρωποις και
υψηλοτερον τον θεον δοκειν ειναι, οταν πιστευωσιν οι Ευνομιωι μαθητευομενοι το
λι κριφις και το καρκαιρε και το ευραξ και το κεραιρε και το φυ χειρι και σιζε και
δουπησε και αραβησε και καναχιζε και σμερδαλεον κοναβιζε και λιγξε και ιαχε και
μερμηριξε και παντα τα τοιαυτα οτι ου κατ' εξουσιαν τινα προς το δοκουν οι ποιηται
διεξερχονται, αλλα παρ' αυτου του θεου τα ρηματα ταυτα μυσταγωγουμενοι τοις
2.1.415 μετροις ενειρουσι. παρεισθω και ταυτα και το σοφον εκεινο και αμαχον
επιχειρημα το 20τους αγιους των ανδρων μη εχειν ημας επιδεικνυναι κατα την
γραφικην ιστοριαν καινας επεξευροντας φω νας20. ει μεν γαρ ατελης ην μεχρι της
αναδειξεως των ανδρων εκεινων η ανθρωπινη φυσις και ουπω τηι χαριτι τηι λογικηι
συμπεπληρωτο, καλως εδει παρ' αυτων επιζητεισθαι 2.1.416 την του λειποντος
πληρωσιν· ει δε ευθυς παρα την πρωτην απροσδεης και τελεια κατα την λογικην τε
 
 

235

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και διανοητικην ενεργειαν η φυσις υπεστη, πως αν τις ετι κατα το ευκολον
επιζητοιη προς συστασιν του κατα την επινοιαν λογου το τους αγιους καταρξαι
φωνων η ρηματων, η ει μη τουτο εχοιμεν αποδειξαι, ικανην εαυτωι κρινειν
αποδειξιν του τον θεον ημιν νενομοθετηκεναι τας τοιασδε συλλαβας και τα ρηματα;
2.1.417 20Ἀλλ' επειδη20, φησιν, 20ουκ αναινεται ο θεος την προς τους εαυτου
θεραποντας ομιλιαν, ακολουθον εστιν οιεσθαι αυτον εξ αρχης τας προσφυεις τωι
πραγματι τεθεισθαι προσηγο ριας20. τι ουν και προς τουτο ημεις; του μεν καταδε
χεσθαι τον θεον την προς ανθρωπον ομιλιαν αιτιαν ειναι 2.1.418 την φιλανθρωπιαν
διοριζομεθα. επει δε ουκ ενδεχεται το τηι φυσει βραχυ των ιδιων μετρων
υπεραρθηναι και της υπερεχουσης φυσεως του υψους εφαψασθαι, τουτου χαριν
αυτος προς το ημετερον ασθενες καταγων την φιλανθρωπον δυναμιν, ως ημιν
δυνατον ην δεξασθαι, ουτω την παρ' 2.1.419 εαυτου χαριν και ωφελειαν νεμει.
καθαπερ γαρ κατα την θειαν οικονομιαν ο ηλιος το σφοδρον των ακτινων και
ακρατον τωι δια μεσου κατακερασας αερι συμμετρον επαγει τοις δεχομενοις την
αυγην τε και την θερμοτητα, καθ' εαυτον ων τηι ασθενειαι της φυσεως ημων
απροσπελαστος, ουτω και η θεια δυναμις καθ' ομοιοτητα του ρηθεντος ημιν
υποδειγματος απειροπλασιως υπεραιρουσα την φυσιν ημων και απροσιτος εις
μετουσιαν ουσα οιον τις μητηρ ευσπλαγχνος τοις ασημοις των νηπιων κνυζημασι
συνδια ψελλιζομενη τουτο νεμει τηι ανθρωπινηι φυσει ο λαβειν δυ νατως εχει, και
δια τουτο εν ταις ποικιλαις προς τους ανθρωπους θεοφανειαις και κατα ανθρωπον
σχηματιζεται και ανθρωπικως φθεγγεται και οργην και ελεον και τα τοιαυτα
υποδυεται παθη, ως αν δια παντων των καταλλη λων ημιν χειραγωγοιτο η
νηπιωδης ημων ζωη, δια των της 2.1.420 προνοιας λογων της θειας φυσεως
εφαπτομενη. οτι γαρ ουδενι παθει των καθ' ηδονην η κατ' ελεον η οργην συμ
βαινοντων ευαγες εστιν υποκεισθαι το θειον οιεσθαι, ουδεις <αν> αντειποι των και
μετριως επεσκεμμενων την περι των οντων αληθειαν· αλλ' ομως και ευφραινεσθαι
κυ ριος λεγεται επι τοις δουλοις αυτου και οργιζεσθαι θυμωι επι τον επταικοτα λαον
και ελεειν παλιν ον αν ελεησηι και οικτειρειν ωσαυτως, δι' εκαστου οιμαι των
τοιουτων ρημα των τουτο του λογου ημας παιδευοντος, οτι δια των ημετε ρων
ιδιωματων η του θεου προνοια τηι ασθενειαι ημων επιμιγνυται, ως αν οι τε προς
αμαρτιαν ρεποντες φοβωι της τιμωριας εαυτους των κακων ανεχοιεν οι τε προειλημ
μενοι μη απογινωσκοιεν την εκ μεταμελειας επανοδον προς τον ελεον βλεποντες,
και οι δι' ακριβους πολιτειας κατορ θουντες τον βιον μαλλον ταις αρεταις
επαγαλλοιντο, ως ευφραινοντες τωι ιδιωι βιωι τον των αγαθων γινομενον εφορον.
2.1.421 ωσπερ δε ουκ εστι κωφον ονομασαι τον δια σχηματων τωι κωφωι καθως
επαΐειν πεφυκεν ομιλουντα, ουτως ουδε αν θρωπινον λογον περι τον θεον οιηθηναι,
επειδη προς αν θρωπους αυτωι κατ' οικονομιαν εχρησατο. και γαρ ημεις κλωγμωι και
ποππυσμωι και συριγματι τα αλογα διευθυνειν ειωθαμεν, αλλ' ου τουτο ημιν ο λογος
εστιν ωι της των αλογων ακοης καθικνουμεθα, αλλα προς μεν ημας αυτους τηι φυσει
κεχρημεθα, τοις δε αλογοις ο καταλληλος ψοφος και ο ποιος δια του σχηματος ηχος
προς την χρειαν εξηρ κεσεν. 2.1.422 Ἀλλ' ου βουλεται τοις ημετεροις ο ευλαβης
ουτος τον θεον κεχρησθαι δια την προς κακιαν ημων ροπην, αγνοων ο φιλτα τος οτι
δι' ημας ουδε καταρα και αμαρτια γενεσθαι απεσχετο. τοσουτον αυτωι περιεστι της
φιλανθρωπιας ως ουχι των αγαθων μονον, αλλα και των κακων των ημετερων
εκουσιως εις πειραν ελθειν. ο δε των κακων την κοινωνιαν καταδεξα μενος πως αν
του καλλιστου των ημετερων, φημι δε του 2.1.423 λογου, την μετουσιαν ωκνησεν;
αλλα τον ∆αβιδ εις συνηγοριαν προβαλλεται και φησιν 20εκεινον λεγειν παρα του
θεου τοις πραγμασι τα ονοματα τεθεισθαι δια το γεγραφθαι τουτον τον τροπον· Ὁ
αριθμων πληθη αστρων και πασιν αυτοις ονοματα καλων20. εγω δε προδηλον μεν
 
 

236

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηγουμαι παντι τωι νουν εχοντι τον περι τουτων λογον ως ουδεμιαν εχει κοινωνιαν
προς το προκειμενον. επειδη δε τινας εικος ανεπισκεπτως τωι λογωι προστιθεσθαι,
2.1.424 βραχεα περι τουτων διαληψομεθα. οιδε πολλακις η θεια γραφη τοιαυτας τωι
θεωι περιτιθεναι φωνας, ως μηδεν απαιδειν αυτας των ημετερων δοκειν οιον το
Ὠργισθη θυμωι κυριος και Μετενοησεν επι τηι κακιαι αυτων και Μετεμεληθη χρισας
τον Σαουλ εις βασιλεα και Ἐξη-γερθη ως ο υπνων κυριος, και ετι προς τουτοις
καθεδραν και στασιν και κινησιν και πολλα τοιουτα διεξεισιν, α φυσει μεν περι τον
θεον ουκ εστι, προς δε την οικονομιαν των 2.1.425 παιδευομενων ουκ αχρηστως
εχει. τους τε γαρ εκλυτω τερους η της οργης ενδειξις συστελλει τωι φοβωι και τοις
δεομενοις του της μετανοιας φαρμακου συμμετανοειν επι τηι κακιαι λεγει τον κυριον,
τοις δ' αυ εν ευπραγιαις τισι προς υβριν εκφερομενοις το μη παραμενειν αυτοις την
ευημεριαν, καν εκ θεου το τοιουτον ειναι δοκηι, δια της επι του Σαουλ μεταμελειας
προδεικνυσι, τοις τε μη εμβαθυνουσι τωι πτω ματι της αμαρτιας, αλλα καθαπερ εξ
υπνου τινος του μα ταιου βιου διαναστασι συνανιστασθαι τον θεον και συναφ
υπνιζεσθαι λεγει, εσταναι δε τοις ακλινως επι του καλου βεβηκοσι, και καθεζεσθαι
τοις εν τωι καλωι καθιδρυμενοις, κινεισθαι δ' αυ παλιν και περιπατειν επι των
μετακινηθεν 2.1.426 των απο της εν τωι καλωι παγιοτητος· ως επι του Ἀδαμ η ιστορια
διεξεισι περιπατουντα το δειλινον εν τωι παραδεισωι τον θεον διαγραφουσα, τωι μεν
δειλινωι την προς τα σκοτεινα του πρωτοπλαστου ροπην διασημαινουσα, τηι δε
κινησει το απαγες του ανθρωπου περι το καλον και το αστατον. 2.1.427 Ἀλλα ταυτα
μεν τοις πολλοις πορρωθεν ισως ως προς την προτεθεισαν ημιν θεωριαν ειναι δοξει,
εκεινο δε ουκ αν τις απαιδειν ειποι του προκειμενου, οτι πολλοι το εαυτοις αληπτον
ουδε θεωι ληπτον ειναι νομιζουσιν, και οπερ αν εκφυγηι την εαυτων κατανοησιν,
περισσοτερον ειναι 2.1.428 τουτο και της θειας δυναμεως οιονται. επειδη τοινυν του
ποσου μετρον ημεις τον αριθμον πεποιημεθα, ο δε αριθμος ουδεν ετερον η συνθεσις
μοναδων εστι, ποικιλως της μο ναδος εις πληθος επαυξομενης (μονας γαρ και η
δεκας κατα συνθεσιν μοναδων προς τουτο περαινομενη, μονας παλιν η εκατοντας εκ
δεκαδων συντιθεμενη, ωσαυτως και η χιλιας αλλη μονας και η μυριας ομοιως
αναλογως εκ πολλαπλασιασμου, η μεν εκ χιλιαδων, η δε εξ εκατονταδων προς τουτο
κεφαλαιουμενη, απερ απαντα τοις υποκειμενοις επιμεριζοντες σημεια της ποσοτητος
των αριθμουμενων 2.1.429 πραγματων ποιουμεθα)· ως αν ουν παιδευθειημεν παρα
της θειας γραφης το μηδεν αγνωστον ειναι τωι θεωι, εξη ριθμησθαι παρ' αυτου λεγει
το πληθος των αστρων, ου τουτον τον τροπον γινομενης της αριθμησεως (τις γαρ
ουτως ευηθης ως τωι περιττωι και αρτιωι τον θεον οιεσθαι διαλαμβανειν τα οντα και
δια της των μοναδων συνθεσεως προς το κεφαλαιον της αθροιζομενης ποσοτητος
τον αριθ μον συμπεραινειν;)· αλλ' επειδη εν ημιν ακριβης του ποσου γνωσις εκ του
αριθμου γινεται, ως αν και περι του θεου παιδευθειημεν οτι παντα τηι γνωσει της
σοφιας αυτου περιειληπται και ουδεν εκφευγει την ακριβη κατανοησιν, του του
χαριν αριθμειν τα αστρα τον θεον διωρισατο, τουτο δι' ων λεγει νοειν συμβουλευων,
μη κατα το μετρον της ημετερας γνωσεως και το θειον οιεσθαι των οντων εφα
πτεσθαι, αλλα τα ημιν αληπτα τε και ανεπινοητα παντα 2.1.430 τηι γνωσει της θειας
σοφιας εμπεριειργεσθαι. των γαρ αστρων δια το πληθος εκφευγοντων τον αριθμον
ως προς ανθρωπινην επινοιαν, απο μερους το παν εκδιδασκων ο λογος εκ του ταυτα
κατηριθμησθαι παρα του θεου λεγειν το μηδεν των ημιν αγνωστων εκφευγειν του
θεου την γνωσιν διαμαρτυρεται. δια τουτο φησιν Ὁ αριθμων πληθη αστρων, ουκ
αγνοων δηλαδη πριν εξαριθμησαι την των αστρων ποσοτητα. πως γαρ εικος αυτον
αγνοειν ο εποιη 2.1.431 σεν; ο γαρ του παντος επιστατης ουκ αν αγνοοιη το εμ
περιειλημμενον τηι περιεκτικηι των ολων δυναμει. τι δηποτε ουν αριθμει οπερ
επισταται; των γαρ αγνοουντων εστι το τωι αριθμωι διαμετρειν την ποσοτητα, ο δε τα
 
 

237

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντα ειδως προ γενεσεως αριθμου διδασκαλου προς την των υποκειμενων γνωσιν
ουκ επιδεεται. αλλα μην αριθμειν λεγεται παρα του ∆αβιδ· δηλονοτι προς την
ημετεραν διδασκαλιαν κατα το ημιν χωρητον του λογου προς σαφηνειαν κατιοντος
το ακριβως ειδεναι τα ημιν αγνωστα δια της του αριθμου 2.1.432 σημασιας ο ∆αβιδ
ενεδειξατο. ωσπερ ουν αριθμειν λεγεται ουδεν της αριθμητικης περιοδου προς την
των οντων γνωσιν επιδεομενος, ουτως και πασιν αυτοις ονοματα καλειν η
προφητεια λεγει, ου ταυτην οιμαι την δια της φωνης κλη σιν υποσημαινουσα. η γαρ
αν εις ατοπον τι και αναξιον της περι θεου υποληψεως ο λογος προιων καταληγοι,
ειπερ ταυτα λεγοι τα ονοματα παρα του θεου τεθεισθαι τοις 2.1.433 αστροις τα εν τηι
συνηθειαι ημων αναστρεφομενα. ει γαρ ταυτα τις δοιη θεοθεν επικεκλησθαι, αναγκη
πασα και των Ἑλληνικων ειδωλων εκειθεν οιεσθαι την κλησιν επι πεφημισθαι τοις
αστροις και οσα της μυθικης ιστοριας επιλεγεται τοις αστρυοις ονομασιν αληθη
νομισαι, ως του θεου τας τοιαυτας αυτοις επικυρουντος φωνας. ουτως η εβδομας
των εμπεριεχομενων τωι παντι πολωι τοις Ἑλληνι κοις ειδωλοις επιμερισθεισα εξω
μεμψεως τους προς ταυτα πεπλανημενους ποιησει, ειπερ εκ θεου πιστευθειη τουτο
2.1.434 διατεταχθαι. ουτως ο κατα τον Ὠριωνα και Σκορπιον μυθος εις πιστιν αγεται
και τα περι της Ἀργους διηγηματα και ο Κυκνος και ο Ἀετος και ο Κυων η τε κατα
τον Στεφανον της Ἀριαδνης μυθοποιΐα, και του ζωιοφορου κυ-κλου των κατα τινα
σχηματισμον επινοηθεντων τοις φαινο μενοις ονοματων θεον ευρετην υπονοεισθαι
κατασκευασει, ειπερ καλως ο Ευνομιος οιεται τον ∆αβιδ λεγειν οτι ταυτα αυτοις τα
ονοματα ο θεος επιτιθησι. 2.1.435 Ἐπει ουν ατοπον των τοιουτων ονοματων τον
θεον ευρετην οιεσθαι, ως αν μη και τα των ειδωλων ονοματα εκειθεν την αρχην
εσχηκεναι δοκοιη, καλως αν εχοι μη ανεξεταστως το ρηθεν παραδεξασθαι, αλλα
καθ' ομοιοτητα των κατα τον αριθμον ημιν νενοημενων και τον εν τουτωι νουν
κατανοησαι. επειδη γαρ εν ημιν μαρτυριον της ακριβους εστι γνωσεως το εξ
ονοματος παρ' ημων προσκαλεισθαι τον γνωριμον, διδασκει δια τουτων ημας οτι
των ημιν αληπτων ου μονον το πληρωμα της εν κεφαλαιωι αθροιζομενης πο σοτητος
διαλαμβανει τηι γνωσει ο το παν περιεχων, αλλα 2.1.436 και τα καθ' εκαστον δι'
ακριβειας επισταται. τουτου χαριν ου μονον εξηριθμηκεναι τα πληθη των αστρων
αυτον ο λογος φησιν, αλλα και εξ ονοματος εκαστον προσκαλεισθαι, οπερ σημαινει
το μεχρι των λεπτοτερων διηκειν αυτου την ακριβειαν και ουτως ακριβως
επιγινωσκειν τα καθ' εκαστον, ως ο ανθρωπος τον δι' ονοματος αυτωι γνωριζομενον.
ει δε τις λεγοι αλλας ειναι τας παρα του θεου τοις αστροις επικειμενας φωνας, ας
αγνοειν οιεται την ανθρωπινην χρησιν, περι ων υπολαμβανει τον ∆αβιδ ειρηκεναι,
πορρω 2.1.437 της αληθειας ο τοιουτος αποπλαναται. ει γαρ ην ετερα επι των
αστρων ονοματα, ουκ αν η θεια γραφη τουτων εποιειτο μνημην των ονοματων, α εν
τηι καταχρησει της Ἑλληνικης συνηθειας εστιν, Ἠσαΐου μεν λεγοντος Ὁ ποιων
Πλειαδα και Ἕσπερον και Ἀρκτουρον και ταμεια Νοτου,του δε Ἰωβ τον Ὠριωνα και
την Ἀσηρωθ ονομαζοντος,ως εκ τουτου δηλον ειναι, οτι τοις εν τωι βιωι τετριμμενοις
ονομασι προς διδασκαλιαν ημων συγκεχρηται η θεια γραφη. ουτω και Ἀμαλθειας
κερας εν τωι Ἰωβ ακηκοαμεν και παρα τωι Ἠσαΐαι Σειρηνας, του μεν το παμφορον των
αγα θων εκ της Ἑλληνικης υπονοιας ουτω κατονομαζοντος, Ἠσαΐου δε την εξ ακοης
ηδονην τωι των Σειρηνων παρα 2.1.438 δηλουντος ονοματι. ωσπερ ουν ενταυθα τοις
εκ των μυθι κων διηγηματων ονομασιν ο θεοπνευστος συνεχρησατο λογος, προς το
των ακουοντων χρησιμον βλεπων, ουτω κακει τας εκ της ανθρωπινης επινοιας τοις
αστροις επικληθεισας φωνας ειπεν ανεπαισχυντως ο λογος, διδασκων οτι παν
πραγμα το οπωσουν παρα τοις ανθρωποις ονομαζομενον εκ 2.1.439 θεου την
υπαρξιν εχει, το πραγμα, ουχι το ονομα. ου γαρ ο ονομαζων, αλλ' ο ποιων, φησι,
Πλειαδα και Ἕσπερον και Ἀρκτουρον. ουκουν ικανως οιμαι δια των ειρημενων και
 
 

238

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον ∆αβιδ της ημετερας υποληψεως συμμαχον αποδεδειχθαι, ου το κατονομαζειν
τον θεον τα αστρα δια της προφητειας διδασκοντα, αλλα το ακριβως γινωσκειν κατα
την των αν θρωπων συνηθειαν των εκεινους μαλιστα δι' ακριβειας επισταμενων,
ους και ονομαστι προσκαλεισθαι δια πολλην συνηθειαν δυνανται. 2.1.440 Ει δε χρη
και την παρα των πολλων επι τοις ρητοις τουτοις της ψαλμωιδιας εκθεσθαι διανοιαν,
πολυ μαλλον απελεγχθησεται το ματαιον της Ευνομιου περι τουτων οιη σεως.
λεγουσι γαρ οι επιμελεστερον εξητακοτες τον νουν της θεοπνευστου γραφης οτι ου
παντα τα οντα της θειας εστιν εξαριθμησεως αξια· εν τε γαρ τοις ευαγγελικοις
συσσιτιοις τοις γεγονοσι κατα την ερημον ουτε το νηπιωδες ουτε το γυναικειον
αριθμου αξιον ενομισθη, και εν τηι εξοδωι του Ἰσραηλιτου λαου μονοι τωι αριθμωι
κατελεγησαν οι ηδη κατα των εχθρων οπλα φερειν και αριστευειν δυνα 2.1.441
μενοι. ουτε γαρ παντων τα ονοματα τοιαυτα εστιν ως δια του θειου στοματος
φερεσθαι, αλλ' αριθμειται μεν ει τι καθαρον και ουρανιον, ο δια το υψος της
πολιτειας αμιγες μενον της προς τον ζοφον επιμιξιας αστρον λεγεται, ονο μαζεται δε
ει τι κατα τον αυτον λογον του εγγραφηναι ταις θειαις δελτοις αξιον γινεται. περι
γαρ των υπεναν τιων φησιν οτι Ου μη μνησθω των ονοματων αυτων δια 2.1.442
χειλεων μου. ονοματα δε, οια τοις τοιουτοις αστροις επι βαλλει ο κυριος, σαφως
παρα της Ἠσαΐου προφητειας εμαθομεν η φησιν Ἐκαλεσα σε το ονομα σου, εμος ει
συ· ωστε ει τις εαυτον κτημα ποιει του θεου, ονομα τουτωι το εργον γινεται. αλλα
ταυτα μεν εχετω, οπως αν εχειν δοξηι 2.1.443 τοις εντυγχανουσιν. ο δε προστιθησι
τοις ειρημενοις, τα πρωτα της κοσμογενειας εις μαρτυριαν του παρα του θεου τοις
ουσι τας φωνας κεισθαι, ωνπερ εν τοις κατοπιν ικανως εξητασμενων περιττην
κρινω την επαναληψιν, και την του Ἀδαμ φωνην, ην προφητικως εις Χριστον και
την εκκλη σιαν γεγενησθαι φησιν ο αποστολος, ερμηνευετω κατ' εξου 2.1.444 σιαν
ουτος ως βουλεται. ουδεις γαρ ουτως ηλιθιος ως Παυλου τα κεκρυμμενα των
μυστηριων εν τηι δυναμει του πνευματος ημιν εκκαλυπτοντος αξιοπιστοτερον
ερμηνεα των θειων ποιησασθαι τον Ευνομιον τον φανερως ταις φωναις της
θεοπνευστου μαρτυριας αντιμαχομενον και το μη κατω νομασθαι παρα του Ἀδαμ
των αλογων τα ειδη δια της παρεξηγησεως του ρητου τουτου κατασκευαζειν
εκβιαζομενον. 2.1.445 παρεισθω και τα της υβρεως αυτου ρηματα και η αχαρις
αμουσια εκεινη και η κοπρωδης αυτου και βεβολβιτωμενη φωνη διεξιουσα μετα της
συνηθους ευστομιας ταυτα κατα του διδασκαλου ημων· 20τον σπορεα των
ζιζανιων20 και 20την του καρπου † προσοψιν20 και 20Ουαλεν τινου παραφθοραν20
και 20τον παρ' εκεινου καρ πον, ον εν τηι ψυχηι20 λεγει 20σεσωρευσθαι20 του δι
δασκαλου, και η λοιπη των ειρημενων αηδια συγκαλυ φθητω τηι σιωπηι, καθαπερ και
τα μεμυδηκοτα των σωμα των τηι γηι κατακρυπτομεν, ως μη πολλοις δι' οχλου την
δυσωδιαν γινεσθαι. 2.1.446 Προς δε την ακολουθιαν των ειρημενων μετενεκτεον τον
λογον. παλιν γαρ εκτιθεται τινα ρησιν του διδασκαλου εχουσαν ουτως· "1αφθαρτον
γαρ και αγεννητον τον θεον των ολων λεγομεν, κατα διαφορους επιβολας τοις
ονομασι τουτοις χρωμενοι· οταν μεν γαρ εις τους κατοπιν αιωνας αποβλεψωμεν,
υπερεκπιπτουσαν πασης περιγραφης ευρισκον τες την ζωην του θεου αγεννητον
αυτον λεγομεν· οταν δε τοις επερχομενοις αιωσι τον νουν επιβαλωμεν, το αοριστον
και απειρον και ουδενι τελει καταληπτον προσηγορευσαμεν 2.1.447 αφθαρτον. ως
ουν το ατελευτητον της ζωης αφθαρτον, ουτω το αναρχον αυτης αγεννητον
ωνομασθη, τηι επινοιαι ημων επιθεωρουντων ταυτα."2 την μεν ουν λοιδοριαν, ην
προοιμιον της των ειρημενων θεωριας πεποιηται, παλιν παρησομεν, 20σπερματος
τινος υπαλλαγην20 και 20σπορας καθηγητην20 και 20το της μεμψεως ασυλ
λογιστον20 και οσα αλλα τηι ακορητωι γλωσσηι κενεμβατων διεξερχεται· εφ' ωι δε
διαβαλλειν επιχειρει συκοφαντων τον 2.1.448 λογον, προς τουτο και ημεις
 
 

239

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τραπησομεθα. ελεγχειν ημας επαγγελλεται ως μη φυσει λεγοντας αφθαρτον ειναι το
θειον. ημεις δε μονα της φυσεως αλλοτριουμεν εκεινα οσα επικτητα γινεται τισι και
αποκτητα· ων δε ανευ το υποκειμενον νοηθηναι φυσιν ουκ εχει, πως αν τις εν αιτιαι
γενοιτο ως αυτην εαυτης διαχωριζων την φυσιν; ει μεν ουν επιγεννηματικην τωι
θεωι την αφθαρσιαν ο ημετερος λογος επρεσβευεν ως ποτε περι αυτον μη ουσαν η ως
ουκ εσομενην ποτε, καιρον αν ειχε ταυτα επι διαβοληι καθ' 2.1.449 ημων λεγειν. ει δε
αει ωσαυτως εχειν και ο νυν εστι παν τοτε ειναι το θειον ο ημετερος διοριζεται
λογος και ουδεν εκ παραυξησεως αυτωι τινος και προσθηκης των μη προσ οντων
προσγινεσθαι, αλλ' εν παντι τωι κατα το αγαθον νοουμενωι και λεγομενωι παντοτε
ειναι, πως μη κατα φυσιν αυτωι προσμαρτυρειν την αφθαρσιαν διαβαλλομεθα;
2.1.450 Ἀλλ' εκ της υπαναγνωσθεισης τωι διδασκαλωι ρη σεως της τοιαυτης του
λογου διαβολης ειληφεναι τας αφορμας σχηματιζεται, ως εκ της παραθεσεως των
αιωνων τωι θεωι την αφθαρσιαν ημων ποριζοντων. ει μεν ουν παρ' ημων το
ημετερον ρητον προεφερετο, υποπτος αν ην ισως εις απολογιαν ο λογος, ως νυν
ημων επιδιορθουμενων και προς το ανευθυνον μετατιθεντων τας υπαιτιους φωνας·
επει δε παρα του εχθρου τα ημετερα λεγεται, τις αν ισχυροτερα γενοιτο της αληθειας
αποδειξις αυτης της των 2.1.451 αντιδικουντων ημιν μαρτυριας; πως τοινυν ο παρ'
ημων εχει λογος ον επι διαβοληι προχειριζεται καθ' ημων ο Ευνομιος; "1οταν, φησι,
τοις επερχομενοις αιωσι τον νουν επιβαλωμεν, το αοριστον και απειρον και ουδενι
τελει κατα ληπτον προσηγορευσαμεν αφθαρτον."2 αρα τωι πορισαι το προσαγορευσαι
ταυτον ο Ευνομιος οιεται; και τις ουτως εξω του καθεστηκοτος εστιν, ως τας
ιδιαζουσας των ρη 2.1.452 ματων τουτων αγνοειν εμφασεις; ποριζει μεν γαρ ο το μη
προσον αυτωι κτησαμενος, προσαγορευει δε ο το ον σημαν τικως ονομαζων. πως ουν
επι τουτοις ο της αληθειας φροντιστης ουκ αισχυνεται εν προδηλωι τηι συκοφαντιαι
την διαβολην συμπεραινων; και καθαπερ οι εκ τινος παθους μη βλεποντες εν οψεσι
των βλεποντων ασχημονουσι το παρ' αυτων μη ορωμενον και παρα των
υγιαινοντων αγνοεισθαι νομιζοντες, τοιουτον τι πεπονθεν ο οξυδερκης ουτος και
ταχυς την διανοιαν την ιδιαν προς την αληθειαν πηρωσιν 2.1.453 και εν τοις
ακουουσιν οιεται. και τις ουτως ηλιθιος ως μη παραθειναι τηι διαβοληι τα
συκοφαντουμενα ρηματα και εκ της εκατερων αναγνωσεως την κακουργιαν του
λογο γραφου φωρασαι; ο ημετερος λογος προσαγορευει το αφθαρ τον, εκεινος
κατηγορει του την αφθαρσιαν ποριζοντος. τι κοινον εχει το ποριζειν τωι λεγειν; απο
των ιδιων εκαστος ευθυνεσθαι δικαιος, ουκ εκ των αλλοτριων υπεχειν τας μεμψεις.
νυνι δε κατηγορει μεν ημων και η πικρια προς ημας βλεπει, κατακρινει δε ουδενα
κατα γε τον αληθη 2.1.454 λογον η εαυτον. ει γαρ το ποριζειν τωι θεωι την αφθαρ
σιαν υπαιτιον, τουτο δε παρ' ουδενος αλλου πλην παρ' αυτου λεγεται μονου, αρα
αυτος εαυτου γινεται ο συκο φαντης κατηγορος, το εαυτου διαβαλλων, ου το
ημετερον. και περι του κατα την αγεννησιαν ονοματος ημεις μεν φαμεν, οτι ωσπερ
το ατελευτητον της ζωης αφθαρτον, ουτως το αναρχον αυτης αγεννητον ωνομασθη·
ουτοσι δε παρα των αιωνων ημας λεγει κατα παντων των γεννητων προξενειν αυτωι
τα πρεσβεια. 2.1.455 Σιωπω το βλασφημον οτι κοινοποιει προς παν γεννητον τον
μονογενη θεον, τηι περιληπτικηι φωνηι προς ομοτιμους υποληψεις παντι τωι δια
γενεσεως υφεστωτι τον υιον του θεου καταγων· αλλα την αδιανοητον αυτου
κακουργιαν τοις συνετωτεροις των ακροατων προθησω τωι λογωι. 20παρα των
αιωνων προξενει Βασιλειος κατα παντων των γεννητων τωι θεωι τα πρεσβεια20. τις η
αδιανοητος αυτη κενοφωνια; προξενος θεου ανθρωπος γινεται και προξενει δια των
αιωνων αυτωι τα πρεσβεια; τις 2.1.456 η ματαια των ανυποστατων τουτων ρηματων
κενεμβασια, ει το υπερεκπιπτον την διαστηματικην των αιωνων παρα τασιν εφ'
εκατερα της θειας ουσιας εμφαντικοις τισιν ονο μασιν ο διδασκαλος ειπεν
 
 

240

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σημαινεσθαι επι του, καθως ειπεν ο αποστολος, μητε αρχην ημερων μητε ζωης
εχοντος τελος, ως διαφοροις τοις ρημασι το διαφορον σημανθηναι της υποληψεως,
και δια τουτο το μεν πασης αρχης ανω τερον αναρχον λεγεσθαι και αγεννητον, το δε
μηδενι τελει περιγραφομενον αθανατον ονομασαι και αφθαρτον; ταυτα
20πορισμον20 και 20προξενησιν20 και τα τοιαυτα ουκ 2.1.457 αισχυνεται γραφων.
αλλα και 20διχοτομεισθαι20 παρ' ημων φησι 20τους αιωνας20, ωσπερ ουκ
ανεγνωκως α παρεθετο η ως εν επιλησμοσι των λεγομενων τον εαυτου λογον
διατιθεις. τι φησιν ο διδασκαλος; εαν τα προ της κτισεως εννοησωμεν και τους
αιωνας τωι λογισμωι διαβαντες το απεριγραπτον της αιδιου ζωης λογισωμεθα, τηι του
αγεννητου προσηγοριαι το τοιουτον διασημαινομεν νοημα, καν εις το εφεξης την
διανοιαν τρεψωμεν και περισσοτεραν των αιωνων την ζωην του θεου
καταλαβωμεν, δια της ατελευτητου και αφθαρτου φωνης την διανοιαν ταυτην
2.1.458 διερμηνευομεν. που τεμνει τους αιωνας εν τοις ειρημενοις ο λογος, ει την
αιδιοτητα του θεου κατα πασαν επιβολην επισης προφαινομενην και πανταχοθεν
ωσαυτως εχουσαν και μηδενι διαστηματι μετρουμενην τοις κατα δυναμιν 2.1.459
εξαγγελλομεν ρημασι τε και ονομασιν; επειδη γαρ η αν θρωπινη ζωη διαστηματικως
κινουμενη απο τινος αρχης εις τι τελος προιουσα διεξεισι και μεμερισται προς το
παρωιχηκος τε και προσδοκωμενον ο τηιδε βιος, ως το μεν ελπιζεσθαι το δε
μνημονευεσθαι, τουτου χαριν ως προς την ημετεραν σχεσιν το τε παρωιχηκος και το
προσδοκω μενον της διαστηματικης παρατασεως εννοουντες, ουτως και επι της
υπερκειμενης φυσεως εκ καταχρησεως λεγομεν, ουχ ως του θεου δια της ιδιας ζωης
κατοπιν εαυτου τι καταλιποντος διαστημα και προς το προκειμενον παλιν εν τωι ζην
διοδευοντος, αλλ' ως της ημετερας κατανοησεως ως προς την ιδιαν ημων φυσιν
περινοουσης τα πραγματα και το αΐδιον εν τωι παρωιχηκοτι και μελλοντι
διαμετρουσης, οταν μητε το κατοπιν περικοπτηι προιουσαν εις το απειρον του
αοριστου την εννοιαν, μητε το εμπροσθεν συστασιν τινα 2.1.460 και ορον της
απειρου ζωης επαγγελληται. ει ταυτα και νοουμεν και λεγομεν, πως ημιν η των
αιωνων επιθρυλειται τομη, ει μη και την αγιαν γραφην διχοτομειν τους αιωνας ο
Ευνομιος λεγοι τηι αυτηι διανοιαι της θειας ζωης την απειριαν διασημαινουσαν, του
μεν ∆αβιδ την προ των αιωνων βασιλειαν υμνησαντος, του δε Μωυσεως την υπερ
τους αιωνας εκτεινομενην του θεου βασιλειαν δειξαντος· ως εξ αμφοτερων ημας
διδαχθηναι οτι παν διαστηματικον νοημα εντος της θειας φυσεως περιειληπται, τηι
απειριαι 2.1.461 του το παν περιεχοντος απανταχοθεν εμπερατουμενον. ο μεν γαρ
Μωυσης εις το εφεξης βλεπων βασιλευειν αυτον φησι τον αιωνα και επ' αιωνα και
ετι· ο δε μεγας ∆αβιδ προς το κατοπιν αγαγων την διανοιαν ειπεν Ὁ δε θεος βασιλευς
ημων προ αιωνος, και παλιν Εισακουσεται ο θεος 2.1.462 ο υπαρχων προ των
αιωνων. αλλ' ο σοφος Ευνομιος ερ ρωσθαι φρασας τοις τηλικουτοις καθηγηταις
αλλην φησιν ημας λεγειν αναρχον ζωην, ετεραν δε την ατελευτητον παλιν και
αιωνων τινων ετεροτητας και διαφορας συν διασχιζουσας τηι ετεροτητι εαυτων και
την περι θεου φαντασιαν. 2.1.463 Ἀλλ' ως αν μη δια μακρου γενοιτο ημιν η προς τα
ειρημενα μαχη, αυτην προθησομεν αβασανιστον τε και ανεξεταστον την εν τουτοις
του Ευνομιου φιλοπονιαν ικανην ουσαν δι' ων σπουδαζει περι το ψευδος
εκδηλοτεραν ποιησαι τοις συνετοις την αληθειαν. ερωται γαρ ημας προιων τωι λογωι,
20τι ποτε τους αιωνας οιομεθα20· καιτοι γε δικαιοτερον ην παρ' ημων αυτωι τα
τοιαυτα προτεινεσθαι των ερωτηματων· τις γαρ εστιν ο του θεου την ουσιαν
επεγνωκεναι λεγων ο τα ημιν ανεφικτα καταληπτα τηι ιδιαι συνεσει διοριζομενος;
ουκουν αυτος ημιν φυσιολογειτω την των αιωνων ουσιαν ο τα υπερεκεινα
κατειληφεναι κομπαζων, και το αμφικρημνον τουτο και διλημματον της
αποκρισεως μη λιαν φοβερως επισειετω τοις ιδιωταις ημιν, ως ει τοδε τους αιωνας
 
 

241

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειναι νομισομεν, τησδε της ατοπιας υπαπαν 2.1.464 τωσης, και ει το ετερον, της
ετερας. 20ει μεν γαρ αιδιους20, φησι, 20λεγοιτε, Ἕλληνες εσεσθε και Ουαλεντινοι
και βαρβαροι· ει δε γεννητους, ουκετι20, φησιν, 20ομολογησετε τωι θεωι το αγεν
νητον20. ω της αμαχου ταυτης και ανανταγωνιστου επι χειρησεως· εαν τι γεννητον
ομολογηθηι, ω Ευνομιε, η του αγεννητου ομολογια παραγραφησεται. και που σοι
διερρυη κασιν αι του γεννητου προς το αγεννητον τεχνολογιαι, δι' ων το ανομοιον
της του υιου προς τον γεγεννηκοτα ουσιας 2.1.465 κατεσκευαζετο; εοικεν γαρ αφ' ων
νυν διδασκομεθα μη ανομοιως εχειν ο πατηρ κατα την ουσιαν ως προς το γεν νητον
θεωρουμενος, αλλα καθολου τηι του αγεννητου ομο λογιαι εις το μη ον αναλυεσθαι,
ειπερ εαν γεννητους ειπωμεν τους αιωνας, εις το μηκετι τον αγεννητον ομολο γειν
εναγομεθα. αλλ' ιδωμεν την αναγκην δι' ην ημας προς την συγκαταθεσιν της
ατοπιας ταυτης συναναγκαζει. 2.1.466 20ων γαρ τηι παραθεσει20, φησι,
20προσγινεται τωι θεωι το αναρχον, τουτων ουκ οντων ουκ εσται το
προστιθεμενον20. ω της ισχυρας ταυτης και αφυκτου λαβης· ως εκ των μεσων ημας
τοις αλυτοις αμμασιν αθλητικως διασφιγξας εχει. τηι παραθεσει των αιωνων
προσγινεσθαι λεγει τωι θεωι το αγεννητον. παρα τινος προσγινεσθαι; τις τουτο φησιν,
οτι τωι αναρχως οντι εξ επικτησεως δια παραθεσεως τινων προσγινεται το αγεν
νητον; ουτε η λεξις ουτε η διανοια της ατοπιας ταυτης 2.1.467 εν τοις ημετεροις
ελεγχεται λογοις. η μεν γαρ λεξις εαυτης εστι συνηγορος ουδεν εχουσα τοιουτον
οιον καθ' ημων προ ενηνεκται· της δε των ειρημενων εμφασεως τις αν εξηγητης
αξιοπιστοτερος νομισθειη αυτων των πατερων του λογου; ουκουν ημεις δικαιοτεροι
λεγειν τι νοουμεν, οταν επεκεινα των αιωνων την ζωην του θεου ειναι διοριζωμεθα·
λεγομεν 2.1.468 δε ταυτα απερ εν τοις φθασασιν ειρηται. αλλα φησι της παραθεσεως
των αιωνων ουκ ουσης αδυνατον ειναι το εκ ταυτης τωι θεωι προστιθεμενον,
προστεθεισθαι δε την αγεν νησιαν λεγει. λεγετω και παρ' οτου τωι θεωι το τοιουτον
προστεθειται. ει μεν ουν παρ' εαυτου, γελοιος αν ειη την ιδιαν ανοιαν επικαλων τοις
ημετεροις λογοις· ει δε παρ' ημων, υπαναγνωτω την λεξιν, και την κατηγοριαν
δεξομεθα. 2.1.469 Ἀλλα παραδραμειν οιμαι χρηναι και ταυτα και οσα τουτων κατα
το ακολουθον εχεται. παιδιων γαρ αντικρυς εστιν αθυρματα κατασκευας τινας
οικοδομηματων εν ψαμμωι διατιθεντων. συνθεις γαρ τινα κωλου περιοδον και μολις
επι το περας διεξελθων 20την αυτην ζωην20 αποδει κνυσιν 20αναρχον τε ειναι και
ατελευτητον20, ημε τεραν πληρων ευχην εν τηι τοιαυτηι σπουδηι. ουδε γαρ παρ' ημων
αλλο τι λεγεται η οτι μια εστι και συνεχης αυτη προς εαυτην η θεια ζωη, απειρος τε
και αΐδιος και ουδα 2.1.470 μοθεν ουδενι περατι κωλυομενη προς το αοριστον. μεχρι
τουτων ο λογογραφος τους εαυτου πονους και τους ιδρωτας τηι αληθειαι χαριζεται,
δεικνυς την αυτην ζωην κατ' ουδε τερον μερος περατουμενην, ουτε ει το προ
αιωνων τις εξε ταζοι ουτε ει το μετα τουτο λογιζοιτο. αλλ' εν τοις εφεξης παλιν προς
την ιδιαν επανερχεται συγχυσιν. ειπων γαρ την αυτην ειναι ζωην αναρχον τε και
ατελευτητον, αφεις τον περι της ζωης λογον και τας επιθεωρουμενας υπο ληψεις τηι
θειαι ζωηι εις μιαν τας πασας εννοιαν συνταξας 2.1.471 εν τα παντα εποιησεν. 20ει
γαρ η ζωη20, φησιν, 20αναρχος τε και ατελευτητος και αφθαρτος εστι και
αγεννητος, ταυτον αν ειη τωι αγεννητωι η αφθαρσια και τωι ατελευτητωι το
αναρχον20. και προστιθησι τουτοις την εκ των λογισμων συμμαχιαν· 20ου γαρ
δυνατον20, φησι, 20την μεν ζωην ειναι μιαν, τον δε του αφθαρτου λογον μη τον
αυτον ειναι τωι του αγεννητου λογωι20. καλως ο γενναιος προστιθησι. 2.1.472 δοκει
δε μηδε τον της δικαιοσυνης λογον ετερον παρα τα ειρημενα τυγχανειν μηδε τον της
σοφιας και τον της δυνα μεως και τον της αγαθοτητος και εκαστου των θεοπρεπων
ονοματων, και μηδεις εστω λογος κατα το ιδιαζον νοου μενος, αλλ' επι παντι τωι
καταλογωι των ονοματων εν υπο κεισθω το σημαινομενον, και εις υπογραφης λογος
 
 

242

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον περι εκαστου των λεγομενων ορον αποπληρουτω· καν ερω τηθηις το του κριτου
σημαινομενον, την της αγεννησιας ερμηνειαν αποκριναι, καν της δικαιοσυνης δεηι
τον ορισμον αποδουναι, το ασωματον σοι προχειρον εις την αποκρισιν εστω, τι δε
σημαινει η αφθαρσια, οπερ η του ελεου παν 2.1.473 τως ερεις η η της κρισεως
σημασια παριστησιν. ουτω και τα καθ' εκαστα παντα προς αλληλα μεταχωρειτω,
μηδεμιας ιδιαζουσης εμφασεως το ετερον του ετερου δια στελλουσης. και ει ταυτα
νομοθετει ο Ευνομιος, τι ματην αι γραφαι πολυωνυμως την θειαν φυσιν
ανακαλουσιν, θεον κριτην δικαιον ισχυρον μακροθυμον αληθινον ελεημονα και
2.1.474 αλλα πολλα τοιαυτα κατονομαζουσαι; ει γαρ ουδεν των ονοματων επι τινος
ιδιαζουσης εννοιας καταλαμβανεται, παντα δε αλληλοις δια της κατα το
σημαινομενον συγχυ σεως αναπεφυρται, ματαιον αν ειη πολλαις επι του αυτου ταις
επωνυμιαις κεχρησθαι, μηδεμιας της κατα το σημαι νομενον διαφορας απ' αλληλων
τα ονοματα διαστελλουσης. 2.1.475 αλλα τις ουτως αποπληκτος ως αγνοειν οτι η
μεν θεια φυσις, ο τι ποτε κατ' ουσιαν εστι, μια εστιν απλη τις και μονοειδης και
ασυνθετος και κατ' ουδενα τροπον εν ποικιληι τινι συνθεσει θεωρουμενη, η δε
ανθρωπινη ψυχη χαμαι κειμενη και εν τωι γηινωι τουτωι βιωι κατορωρυγμενη δια το
μη δυνασθαι τηλαυγως κατιδειν το ζητουμενον πολλαις εν νοιαις της αφραστου
φυσεως πολυτροπως και πολυμερως επορεγεται, ου κατα μιαν τινα διανοιαν το
κεκρυμμενον 2.1.476 θηρευουσα; η γαρ αν ευκολος ην η καταληψις, ει μια τις ημιν
εφοδος προς την θειαν αποκεκριτο γνωσιν· νυνι δε δια μεν της εμφαινομενης τωι
παντι σοφιας σοφον ειναι το του παντος επιστατουν ενοησαμεν, δια δε της των θαυ
ματων μεγαλουργιας δυναμεως εμφασιν εδεξαμεθα, το δε εξ εκεινου παν εξηφθαι
πιστευειν του μηδεμιαν αυτου της υπαρξεως αιτιαν ειναι τεκμηριον γινεται. 2.1.477
Παλιν το βδελυκτον της κακιας νοησαντες το αναλ λοιωτον αυτου και αμιγες προς
κακιαν καταλαμβανομεν την τε του θανατου διαφθοραν κακων εσχατον ειναι νομι
σαντες αθανατον τε και αφθαρτον τον αλλοτριον παντος τοιουτου νοηματος
ωνομασαμεν, ου το υποκειμενον ταις εννοιαις ταυταις συνδιασχιζοντες, αλλ' ο τι
ποτε κατ' ουσιαν εστιν, εν ειναι πεπιστευκοτες προς πασας τας τοιαυτας 2.1.478
υποληψεις οικειως εχειν το νοηθεν υπειληφαμεν. ου γαρ μαχεται προς αλληλα τα
ονοματα κατα την των αντιθετων φυσιν, ως ει το εν υπαρχοι, μη αν αυτωι
συνθεωρηθηναι το ετερον, ως ουκ ενδεχεται ζωην αμα και θανατον περι τον αυτον
νοηθηναι, αλλα τοιαυτη εστιν εκαστου των επι της θειας φυσεως λεγομενων η
εμφασις, ωστε καν ιδιαζηι τωι σημαινομενωι, μηδεμιαν ισχειν προς το
συνονομαζομενον 2.1.479 εναντιωσιν. τι γαρ εναντιουται τωι ασωματωι το δικαιον,
καν μη συμβαινηι κατα την εννοιαν αλληλοις τα ρηματα; ποιαν δε μαχην η αγαθοτης
εχει προς το αορατον; ουτως ουδε το αΐδιον της θειας ζωης διπλοις ονομασι τε και
νοημασι γνωριζομενον, τωι ατελευτητωι και τωι αναρχωι, τηι διαφοραι των ονοματων
συνδιατεμνεται· και ουτε ταυτον εστι τωι ετερωι κατα την σημασιαν το ετερον (το μεν
γαρ την της αρχης το δε την του τελους αλλοτριωσιν εδειξεν) ουτε μερισμον τινα
του υποκειμενου η των επιθεωρουμενων αυτωι νοηματων διαφορα παρεσκευασε.
2.1.480 Τα μεν δη παρ' ημων ταυτα, τα δε παρα του πολε μουντος ημιν κατ' αυτην
μεν την της λεξεως συμφρασιν τοιαυτα εστιν, ως μηδεμιαν την εκ των λογισμων
συμμα χιαν εχειν, αλλοκοτως αυτου τας τοιαυτας στομφωδεις και αδιανοητους
φωνας εν κωλων και περιοδων σχηματι προς το συμβαν αποπτυοντος. ο δε σκοπος
των λεγομενων ουτος εστι, το μηδεμιαν ειναι των ποικιλων ονοματων κατα τας
2.1.481 εμφασεις διαφοραν. αναγκη δε πασα, ως εοικεν, αυτην επι λεξεως
παραθεσθαι την ρησιν, ως αν μη συκοφαντικως επιφερειν αυτωι τι των ου
προσοντων δοκοιημεν. 20των γαρ αληθων20 φησι 20λογων εκ των υποκειμενων και
δηλουμενων πραγματων λαμβανοντων την επι κρισιν και των ετερων ετεροις
 
 

243

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πραγμασι συν αρμοζομενων ωσπερ20 αυ 20και των αυτων τοις αυτοις, εξ αναγκης
δειν δυοιν ειναι θατερον, η και το πραγμα το δηλουμενον παντως ετερον 2.1.482 η
μηδε τον δηλουντα λογον ετερον20. ταυτα και πολλα επι τουτοις αλλα τοιαυτα προς
την του προτεθεντος αυτωι σκοπου κατασκευην διεξερχεται, εκβαλων του λογου
σχεσεις τινας και παραθεσεις και ειδος και μετρον και μερος και χρονον και τοπον,
ως δια της τουτων υπεξαι ρεσεως της ουσιας ενδεικτικην την αγεννησιαν γενεσθαι.
η δε κατασκευη τουτον εχει τον τροπον, λεξω δε τηι εμαυτου 2.1.483 λεξει το νοημα.
20ουκ αλλη τις20, φησιν, 20η ζωη παρα την ουσιαν εστιν, ως αν μη τις συνθεσις περι
την απλην νοοιτο φυσιν, προς το μετεχον και μετεχομενον της εννοιας μεριζομενης·
αλλ' αυτο20, φησιν, 20οπερ εστιν η ζωη, ουσια εστι20, κα λως τα τοιαυτα
φιλοσοφων. ου γαρ αν τις αντειποι των νουν εχοντων μη ταυτα ουτως εχειν. 2.1.484
Ἀλλα πως τον λογον επι τον σκοπον συνεπερανεν; 20ει το αναρχον σημαινοντες20,
φησι, 20την ζωην εση μηναμεν, ταυτην δε την ζωην ουσιαν λεγειν ο της αληθειας
αναγκαζει λογος, αυτης ειναι της θειας ουσιας20 φησι 20σημαντικον το αγεννη
τον20. ημεις δε το μεν μη γεγεννησθαι παρ' ετερου την θειαν ζωην, οπερ σημαινει η
του αναρχου διανοια, και αυτοι συντιθεμεθα, αυτο δε το δια της του μη γεγεννησθαι
λεξεως σημαινομενον ουσιαν νομιζειν μονων των εκ μανιας 2.1.485
παραφερομενων οιομεθα. τις γαρ ουτως εξεστηκεν ως ορισμον ουσιας την μη
γεννησιν αποφηνασθαι; ως γαρ οικειως εχει προς το γεννητον η γεννησις, ουτω
δηλαδη και τωι αγεννητωι εφαρμοσθησεται η μη γεννησις. ο ουν ουκ εστι περι τον
πατερα της αγεννησιας ενδεικνυμενης, πως ημεις εις ουσιαν την του μη προσοντος
ενδειξιν συντι θεμεθα; αλλ' εαυτωι δους το μητε παρ' ημων μητε εκ της των
τεθεντων ακολουθιας αυτωι συγχωρουμενον, το σημαντικον της θειας ζωης την
αγεννησιαν ειναι του θεου 2.1.486 συνεπερανεν. ως δ' αν μαλιστα καταφανης ο περι
τον τοπον τουτον αυτου γενοιτο ληρος, ουτωσι τον λογον διασκο πησωμεν. δι' ων
γαρ επι του πατρος εις την αγεννησιαν τον της ουσιας περιηγαγε λογον, εξετασωμεν
ει μη κατα το ισον δια των αυτων επιχειρηματων και του υιου την ουσιαν εις την
αγεννησιαν αναξομεν. 2.1.487 20∆ει20, φησι, 20της αυτης ζωης και της ειλικρι νως
μιας ενα και τον αυτον ειναι λογον, καν τοις ονομασι και τωι τροπωι και τηι ταξει φαι
νηται διαφορος· των γαρ αληθων λογων εκ των υποκειμενων και δηλουμενων
πραγματων λαμβανοντων την επικρισιν και των ετερων ετεροις πραγμασι
συναρμοζομενων, ωσπερ αυ και των αυτων τοις αυτοις, εξ αναγκης δειν δυοιν ειναι
θατερον, η και το πραγμα το δη λουμενον παντως ετερον η μηδε τον δηλουντα
λογον ετερον, μηδενος υποκειμενου πραγματος παρα την20 του υιου 20ζωην, ωι τις
αν η την διανοιαν 2.1.488 επερεισειεν η τον ετερον λογον επιρριψειε20. μη τις εστιν
εν τοις ειρημενοις αναρμοστια, ως ου δεον επι του μονογενους τα τοιαυτα λεγειν η
γραφειν; ουχι και ο υιος αυτος εστι 20ζωη ειλικρινως μια20; ουχι και επ' αυτου
20ενα και τον αυτον ειναι20 προσηκει 20λογον, καν τοις ονομασιν η τωι τροπωι και
τηι ταξει φαινηται διαφορος20; ουχι και επ' εκεινου 20των δυο20 το 20ετερον εξ
αναγκης20 στησεται, 20η και το πραγμα το δηλουμενον παντως ετερον η μηδε τον
δη λουντα λογον, μηδενος υποκειμενου πραγματος παρα την ζωην αυτου, ωι τις αν η
την διανοιαν επερεισειεν η τον ετερον λογον επιρριψειεν20; 2.1.489 ουδεν παρ'
ημων τοις περι του πατρος ειρημενοις παρα του Ευνομιου εμμεμικται, αλλ' επ' αυτης
ηλθομεν της ομολογιας και της ακολουθιας, μονον "1του υιου"2 παρεν θεντες το
ονομα. ει ουν και αυτος μια ζωη ειλικρινης πασης συνθεσεως και διπλοης
κεχωρισμενη και ουδεν υπο κειται πραγμα παρα την του υιου ζωην (πως γαρ <αν> εν
τωι απλωι μιξις αλλοτριου πραγματος υποπτευοιτο; ου γαρ αν ετι απλουν ειη το μεθ'
ετερου νοουμενον), απλη δε ζωη και η του πατρος ουσια, απλης δε ζωης κατ' αυτον
τον τε της ζωης και τον της απλοτητος λογον ουδεμια τις εστι διαφορα, ουτε
 
 

244

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιτασεως ουτε υφεσεως ουτε της κατα το ποσον η ποιον ετεροτητος την
παραλλαγην εμποιουσης, αναγκη πασα τα ταις αυταις εννοιαις συμβαινοντα και
2.1.490 υπο των αυτων προσηγοριων ονομαζεσθαι. ει ουν εν το πραγμα το κατα την
απλοτητα της ζωης εν πατρι και υιωι καταλαμβανεται, ουδεμιαν του της απλοτητος
λογου καθως ειρηται παραλλαγην δεχομενου, αναγκη πασα το τωι ενι
εφαρμοζομενον ονομα και προς το ετερον προσφυως εχειν· ωστε ει η απλοτης της
του πατρος ζωης τωι της αγεννησιας ονοματι διασημαινεται, μηδε προς την του υιου
απλοτητα 2.1.491 την φωνην ανοικειως εχειν. ωσπερ γαρ το λογικον και θνητον και
νου και επιστημης δεκτικον ανθρωπος ονομαζεται ομοιως επι τε του Ἀδαμ και του
Ἄβελ και ουδεν την της φυσεως επωνυμιαν υπημειψεν, ουτε επι του Ἄβελ το δια
γεννησεως ουτε επι του Ἀδαμ το ανευ γεννησεως εις ζωην παρελθειν, ουτως ειπερ
το απλουν και ασυνθετον της του πατρος ζωης ονομα την αγεννησιαν εχει, ωσαυτως
και επι της του υιου ζωης η αυτη εννοια τηι αυτηι φωνηι κατ' αναγκην
εφαρμοσθησεται, ειπερ 20δει20, καθως φησιν ο Ευνομιος, 20δυοιν θατερον, η και το
πραγμα το δηλουμενον παντως ετερον η μηδε τον δηλουντα λογον ετερον20 ειναι.
2.1.492 Ἀλλα τι τοις ματαιοις εμφιλοχωρουμεν εικηι, δεον αυτην τοις
φιλοπονωτεροις εις ελεγχον της ανοιας των λο γων προτεινειν του Ευνομιου την
βιβλον και διχα των ευθυ νοντων αυτοθεν ου μονον το του δογματος βλασφημον,
αλλα και το της συνηθειας ατονον τοις συνετοις επιδεικνυναι; πολυτροπως γαρ ουκ
επι της ημετερας εννοιας, αλλα κατα το αυτωι δοκουν το της επινοιας ονομα
παρερμηνευων, καθ απερ εν νυκτομαχιαι μηδενος διακρινοντος το φιλιον τε και
αλλοτριον, δι' ων ημιν προσπολεμειν οιεται, το ιδιον δογμα 2.1.493 κατακεντων ου
συνιησιν. ωι γαρ μαλιστα της εκκλησιας των ευσεβουντων εαυτον αλλοτριουν οιεται
δειν τουτο εστι, το κατασκευαζειν 20οψε ποτε τον θεον γεγενησθαι πατερα και το
της πατροτητος ονομα νεωτερον ειναι των λοιπων ονοματων, οσα περι αυτον
λεγεται. εξ εκεινου γαρ αυτον κληθηναι πα τερα αφ' ου προεθετο γενεσθαι πατηρ
και 2.1.494 εγενετο20. επειδη τοινυν εν τωι λογωι τουτωι κατα σκευαζει 20πασας τας
επιλεγομενας τηι θειαι φυσει προσηγοριας κατα το σημαινομενον αλ ληλαις
συμφερεσθαι και μηδεμιαν εν αυταις ειναι διαφοραν20, εν δε των επιλεγομενων
εστιν ονοματων και ο πατηρ (ως γαρ αφθαρτος τε και αΐδιος, ουτω και πατηρ
ονομαζεται), η κυρωσει και επι της φωνης ταυτης την περι των λοιπων ονοματων
δοξαν και διαφθερει την πρωτην υποληψιν, ειπερ πασαις ταις προσηγοριαις και η
2.1.495 της πατροτητος εννοια συμπεριειλημμενη τυχοι (δηλον γαρ οτι ει ταυτον ειη
το σημαινομενον αφθαρτου τε και πατρος, ως αει αφθαρτος, ουτως αει και πατηρ
ομολογηθησεται, μιας, ως φησι, πασι τοις ονομασι της σημασιας ουσης) η ει φοβοιτο
εξ αιδιου προσμαρτυρειν τωι θεωι την πατροτητα, λυσει κατ' αναγκην το επιχειρημα,
εκαστωι των ονοματων ιδιαζουσαν ενυπαρχειν ομολογων σημασιαν, και ουτως ο
πολυς αυτωι περι των ονοματων υθλος πομφολυγος δικην 2.1.496 απορραγεις
κατασβεννυται. ει δε απολογοιτο περι της εν αντιοτητος ως μονης της του πατρος
και της του δημιουργου προσηγοριας επιγεννηματικως τωι θεωι προσγενομενης,
20δια το εξ ενεργειας20, ως αυτος λεγει, 20εκατερας επι λεγεσθαι τωι θεωι τας
φωνας20, περιγραψει την πολλην ημων περι το προκειμενον ασχολιαν, ταυτα
ομολογων α πολλοις εδει πονοις παρ' ημων διελεγχεσθαι. ει γαρ μια της τε του
δημιουργου και της του πατρος φωνης η ση μασια (20εξ ενεργειας20 γαρ εκατερα),
ισοδυναμει παντως αλληλοις και τα δια των φωνων σημαινομενα· ων γαρ το
σημαινομενον το αυτο, τουτων ουδε το υποκειμενον παντως 2.1.497 διαφορον. 20ει
ουν εξ ενεργειας20 και πατηρ και δημιουργος ονομαζεται, εξεστι παντως και
υπαλλαξαντι κατα το αντι στρεφον τοις ονομασι χρησασθαι και ειπειν οτι και
δημιουρ γος του υιου και πατηρ του λιθου εστιν ο θεος, ειπερ αμοιρον εστι το του
 
 

245

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πατρος ονομα της κατα φυσιν σχετικης σημασιας. το δε δια τουτου
κατασκευαζομενον ουκετ' αμ 2.1.498 φιβολον εχει την ατοπιαν τοις γε νουν εχουσιν.
ως γαρ ατοπον εστι λιθον ηγεισθαι θεον η αλλο τι των δια κτισεως υποσταντων,
ουτως ομολογηθησεται μηδε τωι μονογενει θεωι δειν προσμαρτυρειν την θεοτητα,
μιας και της αυτης της κατα την ενεργειαν σημασιας αμφοτερας τωι θεωι τας κλησεις
κατα τον Ευνομιου λογον προσμαρτυ ρουσης, καθ' ην και πατηρ και δημιουργος
ονομαζεται. 2.1.499 Ἀλλα των προκειμενων εχωμεθα. διαβαλλων γαρ τον ημετερον
λογον τον κατα διαφορους επιβολας λεγοντα την περι θεου γνωσιν ημιν
συναγειρεσθαι φησι 20μηκετ' αυτον παρ' ημων απλουν ειναι κατασκευαζε σθαι ως
μεταλαμβανοντα των νοηματων των δι' εκαστης προσηγοριας σημαινομενων και
δια της εκεινων μετουσιας συμπληρουντα εαυτωι την κατα το ειναι τελειωσιν20.
ταυτα δια της εμαυτου λεξεως γραφω συντεμνων αυτου την μακραν αδολεσχιαν.
2.1.500 αλλα προς την ματαιαν ταυτην οιμαι και ατονον περιττο λογιαν ουδε την
αντιρρησιν αν τινα των ευ φρονουντων εξω της κατα την ανοιαν κατηγοριας
ποιησασθαι. ει μεν γαρ τι τοιουτον εν τοις παρ' ημων ειρημενοις ην, εδει παντως
ημας η ανατιθεσθαι τα κακως ειρημενα η το αμφιβολον της διανοιας προς το
ανευθυνον της ερμηνειας αγειν. επει δε ουτε ειρηται παρ' ημων τοιουτον ουδεν ουτε
η των ειρημενων ακολουθια προς την τοιαυτην αναγκην εξωθει την διανοιαν, τι δει
τοις ομολογουμενοις ενδιατριβοντα απο 2.1.501 κναιειν τους εντυγχανοντας τηι
παρατασει του λογου; τις γαρ ουτως εξω διανοιας εστιν, ως ακουσας δια πολλων
ημιν νοηματων τας ευσεβεις περι θεου υποληψεις αθροι ζεσθαι συνθετον εκ
διαφορων το θειον οιεσθαι η εκ μετα ληψεως τινων εαυτωι συναγειρειν την
τελειοτητα; ευρατο τις καθ' υποθεσιν γεωμετριαν, ο δε αυτος ουτος υπει ληφθω και
αστρονομιας ευρετης ειναι ιατρικης τε παλιν και γραμματικης και γεωμετριας και
αλλων τοιουτων επι τηδευματων τινων· αρ' επειδη πολλα και διαφορα τα ονο ματα
των επιτηδευματων περι την μιαν θεωρειται ψυχην, 2.1.502 συνθετος δια τουτο η
ψυχη νομισθησεται; καιτοιγε πλει στον διαφερει το κατα την ιατρικην
σημαινομενον της αστρο νομικης επιστημης και η γραμματικη προς την γεωμετριαν
ουδεμιαν κατα το σημαινομενον την κοινωνιαν εχει, ουδ' αυ παλιν η ναυτιλια και η
γεωπονια· αλλα μην περι την μιαν ψυχην εκαστου τουτων τον λογον δυνατον εστιν
αθροι σθηναι, και ου δια τουτο πολυσυνθετος η ψυχη γινεται ουδε παντα τα
ονοματα των επιτηδευματων προς εν σημαινο 2.1.503 μενον ανακιρναται. ει τοινυν
ο ανθρωπινος νους δια τοσου των ονοματων των περι αυτον λεγομενων ουδεν εις
την απλοτητα βλαπτεται, πως αν τις οιηθειη τον θεον, ει σοφος και δικαιος και
αγαθος και αΐδιος και παντα τα θεοπρεπη καλοιτο ονοματα, ει μη μια πασι νομισθειη
τοις ονομασι σημασια, η πολυμερη γινεσθαι η εκ μετουσιας τουτων το τελειον εαυτωι
συναγειρειν της φυσεως; 2.1.504 Ἀλλ' εξετασωμεν αυτου και την σφοδροτεραν καθ'
ημων κατηγοριαν εχουσαν ουτως. 20ει δε δει20, φησιν, 20επι τον αποτομωτερον
χωρησαι λογον, ουδε την ουσιαν αυτην ανεπιμικτον και καθαραν φυ λασσει των
χειρονων και των εναντιων20. η μεν ουν κατηγορια τοσαυτη, ο δε των εγκληματων
ελεγχος τις; ιδωμεν την σφοδραν αυτου και ρητορικην καθ' ημων επιχειρησιν. 20ει
κατα το ατελευτητον20, φησι, 20της ζωης μονον εστιν αφθαρτος και κατα το
αναρχον μονον αγεννητος, καθ' ο μη εστιν αφθαρτος, φθαρτος εσται, και καθ' ο μη
εστιν 2.1.505 αγεννητος, γεννητος εσται20. και επαναλαβων παλιν το αυτο φησιν·
20εσται αρα κατα μεν το αναρχον αγεννητος ομου και φθαρτος, κατα δε το ατε
λευτητον αφθαρτος ομου και γεννητος20. ο μεν ουν 20αποτομωτερος αυτου λογος20
ουτος εστιν, ον καθ' ημων προοισειν ηπειλησεν εις ελεγχον του την ουσιαν του θεου
λεγειν ημας επιμεμιχθαι τοις εναντιοις τε και τοις χειροσιν. εγω δε φανερον μεν
ηγουμαι τοις ερρωμενον εχουσιν εν εαυτοις το της αληθειας κριτηριον, οτι ουδεμιαν
 
 

246

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν τοις ειρημενοις δεδωκοτος του διδασκαλου τωι συκοφαντηι λαβην, παραποιησας
ουτος προς το δοκουν τα ειρημενα την μειρακιωδη ταυτην του σοφισματος παιδιαν
συνεπερανεν. 2.1.506 πλην ως αν εκδηλοτερον πασι γενοιτο τοις εντυγχανουσιν,
εκεινο τε παλιν επι λεξεως αναγνωσομαι και αντιπαραθησω τουτοις του Ευνομιου
τα ρηματα. "1αφθαρτον, φησιν ο δι δασκαλος, και αγεννητον τον θεον των ολων
λεγομεν κατα διαφορους επιβολας τοις ονομασι τουτοις χρωμενοι· οταν μεν γαρ εις
τους κατοπιν αιωνας αποβλεψωμεν, υπερεκπι πτουσαν πασης περιγραφης
ευρισκοντες την ζωην του θεου αγεννητον αυτον λεγομεν· οταν δε τοις
επερχομενοις αιωσι τον νουν επιβαλωμεν, το αοριστον και απειρον και ουδενι
2.1.507 τελει καταληπτον προσηγορευσαμεν αφθαρτον. ως ουν το ατελευτητον της
ζωης αφθαρτον, ουτω και το αναρχον αυτης αγεννητον ωνομασθη, τηι επινοιαι
ενθεωρουντων ημων ταυτα."2 ουτος του διδασκαλου ο λογος, τουτο παιδευων ημας
δια των ειρημενων, οτι μια ουσα τηι φυσει και συνεχης προς εαυτην η θεια ζωη ουτε
απο αρχης τινος αρχεται ουτε περατι τινι περιγραφεται, και οτι τας επιθεωρουμενας
τηι ζωηι ταυτηι εννοιας εξεστι δι' ονοματων τινων φανερας 2.1.508 καταστησαι. το τε
γαρ μη εξ αιτιας ειναι τινος δια της του αναρχου τε και αγεννητου φωνης
εξαγγελλομεν, και το μηδενι περιγραφεσθαι τελει μηδε εις φθοραν διαλυεσθαι,
τουτο η του αφθαρτου τε και ατελευτητου διασημαινει λεξις· και τουτωι διοριζεται
το δειν επι της θειας ζωης το μεν την αρχην μη εχειν αγεννητως ειναι λεγειν, το δε
ατελευτητως ειναι αφθαρτον κατονομαζειν, επειδη παν το του ειναι παυσαμενον εν
αφανισμωι γινεται παντως, αφανισμον δε του οντος ακουσαντες την του συνεστωτος
φθοραν ενοησαμεν. τον ουν μηδεποτε του ειναι παυομενον αλλοτριον τε της κατα
φθοραν διαλυσεως οντα αφθαρτον ονομαζεσθαι λεγει. 2.1.509 Τι ουν προς ταυτα ο
Ευνομιος; 20ει κατα το ατε λευτητον20, φησι, 20της ζωης μονον εστιν αφθαρτος και
κατα το αναρχον μονον αγεννητος, καθ' ο μη εστιν αφθαρτος, φθαρτος εσται, και
καθ' ο μη εστιν αγεννητος, γεννητος εσται20. τις ταυτα σοι δεδωκεν, ω Ευνομιε, ως
μη πασηι συνθεωρεισθαι τηι ζωηι του θεου την αφθαρσιαν; τις διελων εις δυο την
θειαν ζωην ιδιαζουσαις φωναις επονομαζει των ημιτομων εκατερον, ωστε ωιπερ αν
τμηματι τουτο προσηι το ονομα, 2.1.510 μη προσειναι λεγειν αυτωι και το ετερον; της
σης αυτη διαλεκτικης η δριμυτης, το την αναρχως ουσαν ζωην φθαρτην ειπειν ειναι
και τηι αφθαρτωι μη συνθεωρεισθαι το αναρχον· ομοιον ωσπερ αν ει τις λογικον τε
και νου και επιστημης δεκτικον τον ανθρωπον ειναι λεγοι, εκατερον εφαρμοζων
τουτων των ονοματων τωι υποκειμενωι κατα δια φορον επιβολην τε και εννοιαν,
επειτα παρα τινος τοιουτου καταχλευαζοιτο διεξιοντος τα ομοια, οτι ει δεκτικος νου
και επιστημης ο ανθρωπος, λογικος κατα τουτο ειναι ου δυναται, αλλα καθ' ο
δεκτικος εστιν επιστημης, τουτο μονον εσται, το δε ετερον ου χωρησει η φυσις, και
παλιν ει λογικον οριζοι τον ανθρωπον, ουκετι αυτωι το δεκτικον του 2.1.511 νου
συγχωρησει. καθ' ο γαρ λογικος εστιν, αμετοχος δια νοιας αναδειχθησεται. ει δε
προδηλον εν τουτοις εστι παντι το γελοιον τε και ανοητον, ουδε επ' εκεινου παντως
αμφιβολον. αναγνους γαρ του διδασκαλου την ρησιν σκιαν ευρησεις την παιδιαν του
σοφισματος. ουτε γαρ εν τωι κατα τον ανθρωπον υποδειγματι το δεκτικον της
επιστημης υπο του λογου κωλυεται η υπο του δεκτικου της διανοιας ο λογος, ουτε
το αΐδιον της θειας ζωης η το αφθαρτον ουκ εχει, εαν αναρχον ηι, η ειπερ την
αφθαρσιαν τις αυτηι 2.1.512 μαρτυρησειε, το αναρχως ειναι αφαιρεθησεται. αλλ' ο τηι
τεχνηι της διαλεκτικης αγχινοιας αναζητων την αληθειαν εκ των ιδιων τωι ημετερωι
λογωι παρενθεις α εβουλετο εαυτωι μαχεται και εαυτον ανατρεπει, των ημετερων ου
προσ απτομενος. το γαρ παρ' ημων ουδεν ετερον ην η το την αναρχως ουσαν ζωην
αγεννητον δι' επινοιας ονομαζεσθαι λεγειν, ονομαζεσθαι, ουχι γινεσθαι, και την εις
το αοριστον προιουσαν τηι του αφθαρτου σημαινειν προσηγοριαι, ου ποιειν 2.1.513
 
 

247

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αφθαρτον, αλλα σημαινειν ουσαν τοιαυτην. ωστε το μεν αοριστον καθ' εκατερον
ειναι την θειαν ζωην του υποκει μενου ιδιον ειναι, το δε ουτως η ουτως τα
επιθεωρουμενα τωι υποκειμενωι νοηματα λεγεσθαι περι την φωνην εστι μονον την
ενδεικτικην του σημαινομενου νοηματος. εν νοημα περι την θειαν ζωην το μη εξ
αιτιας αυτην ειναι· τουτο η του αγεννητου λεξις ενδεικνυται. ετερον νοημα περι την
θειαν ζωην το αοριστον αυτην ειναι και ατελευ τητον· τουτο η του αφθαρτου
προσηγορια παριστησιν· ωστε το μεν υποκειμενον ειναι, οπερ εστιν, υπερ παν ονομα
τε και νοημα, το δε μητε εξ αιτιας αυτο ειναι μητε εις το ανυπαρκτον ποτε
περιΐστασθαι, ταυτα δια της των ονοματων τουτων επινοιας σημαινεσθαι. 2.1.514 Τι
τοινυν εκ των ημετερων αυτον προς την ανοητον ταυτην παιδιαν παρεκινησεν,
ωστε παλιν επαναλαβοντα το ισον ειπειν εν τουτοις τοις ρημασι· 20εσται αρα κατα
μεν το αναρχον αγεννητος ομου και φθαρτος, κατα δε το ατελευτητον αφθαρτος
ομου και γεννη τος20. τουτο δε καν μη παρ' ημων διευκρινηθηι τωι λογωι, παντι
προδηλον εστι τωι και οπωσουν διανοιας μετεχοντι οπως εστι καταγελαστον και
ανοητον, μαλλον δε ασεβες 2.1.515 και κατακριτον. ωι γαρ λογωι κατασκευαζει την
του φθαρτου προς το αναρχον συζυγιαν, τωι αυτωι τροπωι παντος ευσεβους τε και
θεοπρεπους καταπαιζει ονοματος. ου γαρ μονον τα δυο ταυτα περι την θειαν
θεωρειται ζωην, το αναρχως τε ειναι και φθοραν μη προσδεχεσθαι, αλλα και αυλος
τε και αοργητος λεγεται ατρεπτος τε και ασωματος αορατος τε και ασχηματιστος
αληθης τε και δικαιος, και αλλα μυρια περι την θειαν ζωην εστι νοηματα, ων
εκαστον εφ' εαυτου κατα τινα ιδιαζουσαν εννοιαν ταις σημαντικαις 2.1.516 φωναις
εξαγγελλεται. παντι τοινυν ονοματι, τωι σημαντικωι λεγω της θεοπρεπους
υποληψεως, εξεστι συμπλεξαι την επινοηθεισαν παρα του Ευνομιου κατα το
αλλοκοτον συζυ γιαν. οιον το αυλον τε και το αοργητον αμφοτερα λεγεται περι την
θειαν ζωην, αλλ' ου κατα της αυτης διανοιας εκατερον· το μεν γαρ καθαρευειν
υλικης επιμιξιας το θειον δια της του αΰλου φωνης ενοησαμεν, εν δε τωι αοργητωι η
2.1.517 αλλοτριωσις του κατα την οργην παθους σημαινεται. επι δραμειται τοινυν
και τουτοις κατα το εικος ο Ευνομιος και το ισον εν τοις ειρημενοις ορχησεται. λεξει
γαρ κατα τον αυτον ειρμον την ατοπιαν συμπλεκων· ει καθο κεχωρισται της υλικης
επιμιξιας, αυλος λεγεται, κατα τουτο ουκ εσται αοργητος, και ει δια το μη προσιεσθαι
την οργην εστιν αοργητος, ουκ εστι δυνατον επ' αυτου ομολογεισθαι το αυλον, αλλα
κατα πασαν αναγκην εν μεν τωι καθαρευειν υλης αυλος ομου και οργιλος
αναδειχθησεται, εν δε τωι την οργην μη προσιεσθαι αοργητος τε και υλικος κατα
ταυτον ευρεθησεται. ουτως και επι των αλλων ποιησει 2.1.518 παντων. και ει δοκει,
προθωμεν ετεραν συζυγιαν ονοματων τοιαυτην, το ατρεπτον λεγω και το ασωματον.
των γαρ δυο τουτων ονοματων εκατερου κατα την ιδιαζουσαν εμφασιν επι της θειας
λεγομενων ζωης, ομοιως και επ' αυτων η του Ευνομιου σοφια κατασκευασει την
ατοπιαν. ει γαρ το αει ωσαυτως εχον τηι φωνηι του ατρεπτου σημαινεται και το
νοερον της ουσιας η του ασωματου προσηγορια παρι στησιν, ερει παντως τα αυτα και
επι τουτων ο Ευνομιος, οτι ασυμβατα εστι και αλλοτρια και ακοινωνητως εχει προς
αλληλα τα τοις ονομασιν ενθεωρουμενα τουτοις νοηματα. 2.1.519 εν μεν γαρ τωι
παντοτε ωσαυτως εχειν το θειον μονον ατρεπτον εσται και ουκ ασωματον, εν δε τωι
νοερωι τε και αειδει της ουσιας το μεν ασωματον εχει, του δε ατρεπτου κεχωρισται·
ωστε συμβαινειν οταν μεν το αναλλοιωτον επι της θειας θεωρηται ζωης, μετα του
ατρεπτου και σωμα αυτην ειναι κατασκευαζεσθαι, οταν δε το νοερον εξεταζηται,
ομου τε ασωματον αυτην ειναι και τρεπτην διοριζεσθαι. 2.1.520 ταυτα του Ευνομιου
τα σοφα κατα της αληθειας ευρηματα. τι γαρ δει πασιν επεξιοντα παρατεινειν εν
αδολεσχιαι τον λογον; εστι γαρ ομοιως επι παντων την αλογιαν ταυτην
κατασκευαζομενην θεασασθαι. και γαρ και το αληθινον και το δικαιον ομοιως
 
 

248

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλληλοις κατα την προλαβουσαν πλοκην μαχεσθησεται· αλλο γαρ της αληθειας και
ετερον 2.1.521 του δικαιου το σημαινομενον. ωστε ειπειν αν εκ του ακο λουθου και
περι τουτων Ευνομιον τωι μεν δικαιωι το αληθες μη παρειναι, τηι δε αληθειαι λειπειν
το δικαιον, και συμ βαινειν οταν το της αδικιας αλλοτριον επι θεου τις λογι ζηται,
δικαιον τε και ψευδες ειναι το θειον κατα ταυτον αποφαινεσθαι, εαν δε την προς το
ψευδος αυτου αλλο τριωσιν λογιζωμεθα, αληθες αμα και αδικον κατασκευαζειν
2.1.522 το θειον. ουτως το αορατον, ουτως το ασχηματιστον. εξεσται γαρ δια των *
κατα την ομοιοτροπον τοις προ εκτεθεισι σοφιαν μητε εν τωι ασχηματιστωι το
αορατον ειναι λεγειν μητε εν τωι αορατωι το ασχηματιστον, αλλα τωι μεν αορατωι
συμπλεξει το σχημα, ορατον δε δια της αναστρο φης κατασκευασει το ασχηματιστον,
τα αυτα επι τουτων ειπων, α περι του αφθαρτου τε και αναρχου ετεχνολογησεν, οτι
οταν το ασυνθετον της θειας ζωης λογιζωμεθα, ασχη ματιστον μεν αυτην
ομολογουμεν, ου μην και αορατον, και οταν το μη δυνασθαι σωματικοις οφθαλμοις
τον θεον ιδειν εννοησωμεν, το αορατον αυτωι συγχωρησαντες το εξω σχη 2.1.523
ματος ειναι ου συνθησομεθα. ει δε ταυτα καταγελαστα πασιν ομοιως δοκει και
ανοητα, πολυ μαλλον εκεινων την ατοπιαν ο νουν εχων καταψηφισεται, οθεν
ορμηθεις ο λογος επι ταυτα δι' ακολουθου την ατοπιαν προηγαγεν. Ἀλλ'
επιλαμβανεται της του διδασκαλου φωνης, ως ου δεοντως εν τωι ατελευτητωι
θεωρουσης το αφθαρτον και εν τωι αφθαρτωι νοουσης το ατελευτητον. ουκουν τι
παρα πλησιον τηι αγχινοιαι του Ευνομιου και ημεις γελοιασωμεν. εξετασωμεν γαρ
την τοιαυτην αυτου γνωμην περι των ονο 2.1.524 ματων τουτων, ητις εστιν. αλλο τι
φησει τωι σημαινομενωι το ατελευτητον ειναι παρα το αφθαρτον η εν τα δυο
συνθησεται. αλλ' ει μεν εν αμφοτερα λεγοι, τωι ημετερωι συναγορευσει λογωι· ει δε
αλλο φησει του αφθαρτου ειναι και ετερον του ατελευτητου το σημαινομενον,
αναγκη πασα επι των αλλοτριως εχοντων προς αλληλα μη το αυτο ειναι κατα την
δυναμιν 2.1.525 τωι ετερωι το ετερον. ουκουν ει αλλη του αφθαρτου η εν νοια και του
ατελευτητου παλιν ετερα, και εστι τουτων εκατερον οπερ ουκ εστι το ετερον, ουτε το
αφθαρτον ατε λευτητον ειναι δωσει ουτε το ατελευτητον αφθαρτον, αλλα φθαρτον
μεν εσται το ατελευτητον, τελευτητον δε το αφθαρτον. αλλα παραιτουμαι τους
εντυγχανοντας μη καθ' 2.1.526 ημων τρεψαι την επι τωι γελοιωι καταγνωσιν. ταυτα
γαρ ημεις προς τον γελοιαστην υπ' αναγκης επαιξαμεν, ινα δια της ομοιας παιδιας
την μειρακιωδη του σοφισματος αυτου πλοκην διαλυσωμεν. αλλ' ει μη βαρυ τε και
οχληρον τοις εντυγχανουσι φαινοιτο, ουκ ακαιρον αν ειη παλιν επι λεξεως εκθεσθαι
του Ευνομιου τα ρηματα. 20ει κατα το ατε λευτητον20, φησι, 20της ζωης μονον εστιν
αφθαρτος και κατα το αναρχον μονον αγεννητος, καθ' ο μη εστιν αφθαρτος,
φθαρτος εσται, και καθ' ο μη εστιν αγεννητος, γεννητος εσται20. και επανα λαβων
το αυτο παλιν φησιν 20εσται αρα κατα μεν το αναρχον αγεννητος ομου και φθαρτος,
κατα δε το ατελευτητον αφθαρτος ομου και γεν 2.1.527 νητος20. τας γαρ ακαιρους εν
τωι μεσωι των περιττων παρενθηκας ως ουδεν πλεον εις την του λογου κατασκευην
συντελουσας παριημι. αλλα την μεν διανοιαν των ημετερων λογων, αφ' ων αυτος
ουτος παρεθετο, παντι ραιδιον οιμαι κατανοησαι ως ουδεμιαν εχει κοινωνιαν προς
την κατα σκευασθεισαν αυτωι καθ' ημων κατηγοριαν. αφθαρτον γαρ και αγεννητον
τον θεον των ολων λεγομεν, φησιν ο διδα σκαλος, κατα διαφορους επιβολας τοις
ονομασι τουτοις 2.1.528 χρωμενοι. τωι γαρ υπερεκπιπτειν αυτον, φησι, της των
αιωνων περιγραφης κατα παν διαστημα της χρονικης πα ρατασεως, ειτε το εξ αρχης
ειτε το εφεξης λογιζοιμεθα, το καθ' εκατεραν εννοιαν της αιδιου ζωης αοριστον τε
και απεριγραπτον το μεν τωι της αφθαρσιας ονοματι, το δε τωι της αγεννησιας
διασημαινομεν. ουτοσι δε φησι λεγειν ημας οτι το αναρχον ουσια εστι και το
ατελευτητον ουσια παλιν εστιν, ως δυο τμηματα ουσιων κατα το εναντιον λεγομενα
 
 

249

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρ' ημων συμβαλλεσθαι· και ουτω κατασκευαζει το ατοπον, τα εαυτου τιθεις και
τοις εαυτου συμπλεκομενος, και τας παρ' εαυτου συντεθεισας διανοιας εξωθων εις
το ατοπον 2.1.529 κατ' ουδεν των ημετερων προσαπτεται. το γαρ κατα το
ατελευτητον της ζωης μονον τον θεον αφθαρτον ειναι του του εστι και ουχ
ημετερον. ωσαυτως και το αφθαρτον αναρχον μη ειναι της αυτης εστιν αγχινοιας
[το] ευρημα της το μη προσον εις τον της ουσιας λογον κατατασσουσης. ημεις γαρ
ουδεν των μη προσοντων ουσιαν ειναι διοριζο 2.1.530 μεθα. ου προσεστι δε τωι θεωι
ουτε το εις φθοραν την ζωην καταληξαι ουτε το απο γεννησεως του ειναι αρξασθαι·
οπερ δια των δυο τουτων ονοματων, της τε αφθαρσιας και της αγεννησιας,
παρισταται. ο δε τον ιδιον ληρον τοις ημετεροις δογμασιν επιθρυλησας εαυτον
στηλιτευων δια της 2.1.531 κατηγοριας της καθ' ημων ου συνιησιν. ο γαρ ουσιαν την
20αγεννησιαν20 ειναι διοριζομενος εις αυτην κατα το ακο λουθον την ατοπιαν
εκβησεται ην τοις ημετεροις δογμασιν επιφερει. αλλο γαρ της αρχης και αλλο του
τελους κατα την διαστηματικην παρατασιν νοουμενων, ει μεν την ενος τουτων
στερησιν ουσιαν τις ειναι δοιη, εξ ημισειας αυτου την ζωην υποστησει μονωι τωι
αναρχωι υφεστωσαν, προς δε το ατελευτητον ουκετι δια της φυσεως επεκτεινουσαν,
ειπερ 2.1.532 φυσις η αγεννησια νομιζοιτο· ει δε αμφοτερα τις ουσιαν ειναι βιαζοιτο,
αναγκη πασα κατα τον αποδοθεντα του Ευνομιου λογον εκατερον των ονοματων
κατα την εγκει μενην εμφασιν και εν τωι της ουσιας λογωι το ειναι εχειν τοσουτον
υπαρχον μονον, οσον η σημασια της προσηγοριας ενδεικνυται· και ουτως ισχυρος ο
του Ευνομιου λογος γενη σεται ουτε του αναρχου το ατελευτητον εχοντος ουτε του
ατελευτητου το αναρχον, επειδη κατα τον λογον αυτου και ουσια των ειρημενων
εστιν εκατερον και αμικτως τα δυο ταις εννοιαις εχει προς αλληλα, και ουτε η αρχη
προς το τελος τον αυτον εχει λογον ουτε τα αναιρετικα τουτων ονο ματα προς
αλληλα ταις σημασιαις συμφερεται. 2.1.533 Ὡς δ' αν και αυτος επιγνοιη τον ιδιον
ληρον, εκ των παρ' εκεινου ρηθεντων εσται ο ελεγχος. λεγει γαρ τοις ημετεροις
μαχομενος οτι ο θεος και κατα το ατελευτητον εστιν αγεννητος και κατα το
αγεννητον ατελευτητος, ως μιας εν εκατεροις των ονοματων εμφασεως ουσης. ει
τοινυν και κατα το ατελευτητον εστιν αγεννητος και ταυτον εστι κατα το
σημαινομενον το ατελευτητον τε και αγεννητον, ατελευτητον δε και τον υιον ειναι
συντιθεται, αγεννητον εκ της ακολουθιας ταυτης και τον υιον κατ' αναγκην συν
θησεται, ειπερ ταυτον εστι, καθως ειρηκε, τωι αναρχωι το 2.1.534 ατελευτητον. ως
γαρ εν τωι αγεννητωι βλεπει το ατελευ τητον, ουτως ομολογει νενοηκεναι και εν τωι
ατελευτητωι το αναρχον. ου γαρ αν εν τωι ισωι την των ονοματων ανα στροφην
εποιησατο. αλλα 20φυσει και ου παραθεσει των αιωνων20, φησιν, 20ο θεος εστιν
αγεννητος20. τις δε ο περι τουτου μαχομενος, το μη φυσει τον θεον παν 2.1.535 ειναι
ο τι και λεγεται; και γαρ και δικαιον και δυνατον και πατερα και αφθαρτον ουτε τηι
προς τους αιωνας παρα θεσει λεγομεν τον θεον ειναι ουτε τηι προς ετερον τι των
οντων αναφοραι, αλλα περι αυτο το υποκειμενον, ο τι ποτε κατα την φυσιν εστιν,
πασαν ευσεβη θεωρουμεν υποληψιν. ως ει γε καθ' υποθεσιν μητε αιων μητε τι αλλο
των κατα την κτισιν νοουμενων δεδημιουργητο, ουδεν ηττον ην αν ο θεος οπερ νυν
ειναι πεπιστευται, ουδεν των αιωνων εις το 2.1.536 γενεσθαι ο εστι προσδεομενος.
αλλ' 20ουκ επεισακτον20, φησιν, 20ουδε συνθετον ουδε διαφορον εχει ζωην· αυτος
γαρ εστιν η αΐδιος ζωη κατ' αυτην την ζωην αθανατος, κατ' αυτην την αθανασιαν α
φθαρτος20. ταυτα και περι του μονογενους μεμαθηκαμεν, και ο αντιλεγων ουκ εστι,
ει μη τις αρα ταις Ἰωαννου φωναις εκ του προφανους διαμαχοιτο. ουτε γαρ
επεισηχθη τωι υιωι η ζωη (Ἐγω γαρ ειμι, φησιν, η ζωη) ουτε συνθετος αυτου η ζωη
ουτε διαφορος, αλλα κατ' αυτην εστι την ζωην αθανατος (<εν> τινι γαρ αν τις αλλωι
το αθανατον πλην εν ζωηι θεωρησειε;) και κατ' αυτην την αθανασιαν αφθαρτος. το
 
 

250

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ θανατου κρειττον και φθορας παντως εστιν ανεπιδεκτον. 2.1.537 Μεχρι τουτου
και ο ημετερος επεται λογος. τον δε συγγεγραμμενον τοις ειρημενοις γριφον
ερμηνευοντων οι τηι Προυνικου σοφιαι εγγυμνασθεντες· εξ εκεινης γαρ δοκει μοι της
παρασκευης τα ειρημενα προενηνοχεναι. τι γαρ φησιν; 20αφθαρτος ων αναρχως
αγεννητος εστιν ατε λευτητως ουτε καθ' ετερον ουτε δι' ετερον ουτε προς ετερον
λεγομενος20. ο γαρ κεκαθαρμενος την ακοην και διορατικος την διανοιαν οιδε και
προ των εμων λογων οτι πλην του παταγου των ονοματων, α τηι αλλοκοτωι αυτων
συμπλοκηι κατεκροτησεν, ουδεν ιχνος επι 2.1.538 στημονικης διανοιας εν τοις
ειρημενοις ευρισκεται. ει δε αρα τις και σκια νοηματος τωι ψοφωι των ρηματων ενευ
ρεθειη, ασεβες το ευρεθεν εσται παντως η καταγελαστον. τι γαρ νοων τουτο λεγεις,
ειπε μοι, οτι αναρχος εστιν ατελευτητως και ατελευτητος αναρχως; αρα ταυτον οιει
την αρχην ειναι τωι τελει και καθ' ενος κεισθαι νοηματος τας δυο φωνας, ως Πετρου
και Σιμωνος αι προσηγοριαι εν τι το υποκειμενον δι' εαυτων δηλουσι, και τουτου
χαριν ωσπερ την αρχην τωι τελει ταυτον ειναι νομιζεις, ουτως συναψας προς μιαν
σημασιαν τας δυο φωνας τας εκατερου τουτων αναιρετικας, του τελους λεγω και της
αρχης, εκ του αντιστροφου νοησας τωι αναρχωι ταυτον ειναι το ατε λευτητον μιαν
τας δυο φωνας συγχεας εν αλληλαις εποιησας, και τουτο σοι βουλεται των
ονοματων η μιξις εν τωι λεγειν αγεννητον ειναι ατελευτητως και ατελευτητον
αγεννητως; 2.1.539 και πως ουκ ειδες το ασεβες εν τοις λεγομενοις αμα και
καταγελαστον; ει γαρ εκ του ισου γινεται δια της καινης ταυτης μιξεως η των
ονοματων αναστροφη, ως το αγεν νητον ατελευτητως ειναι αγεννητον και το
ατελευτητον αγεννητως ειναι ατελευτητον, αναγκη πασα παν ατελευτητον μη
αλλως ειναι ει μη αγεννητως ειη· και ουτως ευρισκεται σοι, ω φιλτατε, η
πολυθρυλητος 20αγεννησια20 η μονη κατα σε του πατρος την ουσιαν
χαρακτηριζουσα κοινοποιουμενη προς παν το αθανατον και παντα ποιουσα τωι πατρι
ομο ουσια, δια το πασιν ομοιως εμφαινεσθαι, οις δια της αθα νασιας προεισιν η ζωη
προς το απειρον, αρχαγγελοις αγγε λοις ανθρωπιναις ψυχαις, ταχα δε και αυτηι τηι
αποστατικηι 2.1.540 δυναμει, τωι διαβολωι και τοις δαιμοσιν. ει γαρ το ατελευ τητον τε
και αφθαρτον αγεννητως κατα τον σον λογον παντως εστι, παντι τωι ατελευτητωι τε
και αφθαρτωι συν θεωρεισθαι παντως χρη το αγεννητον. τουτοις περιπι πτουσιν οι
πριν μαθειν α προσηκει μαθειν, δι' ων διδασκειν 2.1.541 επιχειρουσι την εαυτων
αμαθιαν δημοσιευοντες. ει γαρ ειχε τινα διακριτικην επιστημην, ουκ αν ηγνοησε την
ιδιαζοντως εγκειμενην τωι τε αναρχωι και τωι ατελευτητωι διανοιαν, και οτι το μεν
ατελευτητον κοινον παντων εστιν, οσα διαρκειν πεπιστευται τηι ζωηι προς το
απειρον, το δε αναρχον μονου 2.1.542 εστι του ανευ αιτιας οντος. πως ουν εστι το
παντων κοινον ισοδυναμον εκεινων νομισαι, ο μονου του θεου κατ' εξαι ρετον ειναι
παρα παντων πεπιστευται, ωστε δια τουτου η κοινοποιησαι προς παντα τα της
αθανασιας μετεχοντα το αγεννητον η μηδεν αθανατον συγχωρειν ειναι, ειπερ μονου
εστι του αγεννητου το ατελευτητως ειναι, και το εμπαλιν ει του ατελευτητου μονου
εστι το αγεννητως ειναι. ουτω γαρ αν ειναι νομισθειη τα ατελευτητα παντα
αγεννητα. 2.1.543 Ἀλλ' εασθω και ταυτα και η συνηθης αυτου λοι δορια, ην τοις
ειρημενοις επηντλησε, μετα τουτων σιγασθω, προς δε το ακολουθον ελθωμεν της
αναγνωσεως. ταχα δε μοι δοκει καλως εχειν και τα πλειστα των εφεξης παρα
δραμειν ανεξεταστα. εν πασι γαρ ο αυτος εστιν ου τοις παρ' ημων συμπλεκομενος,
αλλ' εαυτωι διδους ως εκ του ημετερου δηθεν τας προς αντιρρησιν αφορμας· οις το
δι' ακριβειας επεξιεναι ματαιον αν τις ειποι των κρινειν επε σκεμμενων, εκαστου
των μετα διανοιας εντυγχανοντων αυτον τωι συγγραμματι εξ αυτων των λεγομενων
την συκοφαντιαν 2.1.544 καταλαμβανοντος. 20πρεσβυτεραν20 λεγει 20του θεου την
αξιαν της του ημετερου καθηγητου επι νοιας20. ουδε ημεις αντιλεγομεν. η γαρ του
 
 

251

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεου αξια, ηντινα χρη και ταυτην νομιζειν ειναι, ου της καθ' ημων μονον γενεας
προτερευει, αλλα και πασης της κτισεως και αυτων υπερκειται των αιωνων. τι ουν
εκ τουτων τωι λογωι προσγινεται, ει μη Βασιλειου μονον, αλλα και παντων των
οντων ανωτερα ομολογειται του θεου η αξια; ναι, φησιν, 2.1.545 αλλα το ονομα η
αξια εστιν. και τις απεδειξε ταυτον ειναι τηι αξιαι την προσηγοριαν, ινα και ημεις τωι
λεγομενωι συνθωμεθα; 20φυσεως ημας20, φησι, 20διδασκει θε σμος εν τοις
ονομαζομενοις πραγμασιν, ουκ εν τηι των ονομαζοντων εξουσιαι κεισθαι την των
ονοματων αξιαν20. τις ουτος ο της φυσεως νομος και πως ου κατα παντων
κεκυρωμενος; ει γαρ <η> φυσις το τοιουτον ενομοθετησε, κατα παντων αυτην εδει
το κρατος εχειν των κοινωνουντων της φυσεως, ωσπερ και τα αλλα 2.1.546 παντα
οσα εστι της φυσεως ιδια. ει ουν ο νομος της φυ σεως εκ των πραγματων ημιν
αναφυεσθαι τας προσηγοριας εποιει ωσπερ εκ των σπερματων η των ριζων τα
βλαστη ματα, και μη τηι προαιρεσει των δηλουντων τα πραγματα τας σημαντικας
των υποκειμενων επωνυμιας επετρεπε, παντες αν ημεν οι ανθρωποι προς αλληλους
ομογλωσσοι. μη γαρ παρηλλαγμενων των επικειμενων τοις πραγμασιν ονοματων,
ουκ αν προς αλληλους κατα το ειδος διεφωνουμεν του λογου. 20οσιον20 φησιν
20ειναι και τωι της προνοιας νομωι προσφυεστατον ανωθεν επικεισθαι τοις 2.1.547
πραγμασι τας φωνας20. πως ουν ηγνοησαν οι προφηται το οσιον και τον της
προνοιας νομον ουκ επαιδευθησαν, οι μηδαμου κατα τον σον λογον την αγεννησιαν
θεοποιη σαντες; πως δε και αυτος ο θεος αγνοει το τοιουτον ειδος της οσιοτητος, ος
γε ουκ ανωθεν επιτιθησι τοις παρ' αυτου πλασθεισι ζυοις τας προσηγοριας, αλλα τωι
Ἀδαμ την εξουσιαν της ονοματοποιΐας χαριζεται; ει γαρ προσφυες τωι της προνοιας
νομωι, καθως φησιν ο Ευνομιος, και οσιον εστι το ανωθεν επικεισθαι τοις πραγμασι
τας φωνας, ανο σιον παντως και αναρμοστον παρα των κατω τοις ουσιν
εφαρμοσθηναι τας κλησεις. 2.1.548 Ἀλλ' 20ο παντων κηδεμων20, φησι, 20δημιουρ
γιας νομωι ταις ημετεραις εγκατασπειραι ψυ χαις εδικαιωσε20. και ει ταυτα ταις των
ανθρωπων ψυχαις κατεσπαρη, πως απο Ἀδαμ μεχρι της σης παρα βασεως ο της
ματαιοτητος ταυτης καρπος ουκ εβλαστησε ταις ψυχαις, ως φηις, των ανθρωπων
εγκειμενος, ωστε ονομα της του πατρος ουσιας την 20αγεννησιαν20 κλη θηναι; ειπε
γαρ αν τουτο και ο Ἀδαμ και οι καθεξης απ' εκεινου παντες, ειπερ παρα του θεου τηι
φυσει το τοι 2.1.549 ουτον κατεσπαρτο. ωσπερ γαρ τα νυν εκ της γης φυομενα εκ της
σπερματικης διαδοχης απο της πρωτης κτισεως εις αει διαμενει και ουδεν εν τωι
παροντι σπερμα καινοτομειται παρα της φυσεως, ουτως και ο λογος ουτος, ειπερ ην,
καθως συ φηις, θεοθεν κατεσπαρμενος τηι φυσει, τηι πρωτηι αν των πρωτοπλαστων
φωνηι συνεβλαστησε και τηι διαδοχηι των επιγινομενων συνδιεξηρχετο. αλλ' επειδη
τουτο παρα την πρωτην ουκ ην (ουδεις γαρ των πρωτων μεχρι του νυν ανθρωπων
προ σου το τοιουτον εφθεγξατο), δηλον οτι νοθον τι και παρευρημενον εκ της
ζιζανιωδους ανεφυη σπορας, ουκ εκ των καλων εκεινων σπερματων α τωι αγρωι
2.1.550 της φυσεως, ευαγγελικως ειπειν, ο θεος κατεβαλετο. οσα γαρ εν τηι κοινηι
φυσει παντως εστιν, ου νυν του ειναι την αρχην εχει, αλλ' εκ της πρωτης συστασεως
συνανεφανη τηι φυσει, ως η τε των αισθητηριων ενεργεια και το προς τι των
ανθρωπινων επιθυμητικως η αλλοτριως εχειν και ει τι αλλο τοιουτον κοινον
ομολογειται της φυσεως, ων ουδεν εν τοις επιγινομενοις ο βιος εκαινοτομησεν, αλλ'
εν τοις αυτοις ιδιωμασι απο των πρωτων μεχρι των εσχατων συνδιατηρειται δια
παντος το ανθρωπινον, ουδεν της φυ σεως ουτε των εξ αρχης προσοντων
αποβαλλουσης ουτε 2.1.551 των μη προσοντων προσλαμβανουσης. ωσπερ δε το μεν
οραν κοινον ομολογειται της φυσεως, το δε τεχνικως οραν εξ επιτηδευσεως τοις
εσπουδακοσι περι τας επιστημας προσγινεται (ου γαρ παντων εστιν η δια της
διοπτρας επι στημονικη κατανοησις η των γεωμετρικων γραμμων η απο δεικτικη
 
 

252

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεωρια η ει τι τοιουτον ετερον, εφ' ων ου το βλεπειν, αλλα το προς τι κεχρησθαι τωι
βλεπειν παρα της τεχνης εφευρηται), ουτω και το λογικον μεν ειναι κοινον αν τις
ειποι της ανθρωπινης ουσιας και ιδιον ανωθεν συγκατουσιωμενον τηι φυσει, το δε
τοις ουσι σημαντικας τινας εφευρισκειν προσηγοριας των ανθρωπων ειναι των την
λογικην δυναμιν θεοθεν εν εαυτοις κεκτημενων, των αει κατα το αρεσκον αυτοις
προς την των δηλουμενων σαφηνειαν λεξεις τινας των πραγματων εμφαντικας
εφευ 2.1.552 ρισκοντων. αλλ' 20εαν ταυτα κρατηι, δυοιν20 φησι κατασκευαζεσθαι
θατερον, η των επινοουντων την επινοιαν πρεσβυτεραν η τας τωι θεωι κατα φυσιν
προσηκουσας προσηγοριας και παντων προυπαρχουσας της των ανθρωπων
γενεσεως υστερας20. αρα και προς τα τοιαυτα διαμαχεσθαι χρη και προς την ουτως
εκδηλον ανοιαν δια του λογου συμ πλεκεσθαι; και τις ουτως ευτελης, ως δια των
τοιουτων βλαβηναι και νομισαι, ει της λογικης δυναμεως ειναι πι στευθειη τα
ρηματα, η πρεσβυτερας των λαλουντων ομο λογειν ειναι τας των ρηματων φωνας η
πλημμελειν εις το θειον οιεσθαι, των ανθρωπων, καθως χωρουσι μετα το 2.1.553
γενεσθαι ανθρωποι, το θειον ονομαζοντων; το γαρ μη δεισθαι την υπερεχουσαν
φυσιν ρηματων δια φωνης και γλωττης εκτυπουμενων ηδη τε ειρηται και περιττον
αν ειη δια των αυτων οχλον εντιθεναι τωι λογωι. το γαρ απροσ δεες τηι φυσει και
τελειον και απεριττον ουτε τι των δεον των ουκ εχει ουτε των μη δεοντων τι εχει.
επει ουν το μη δειν αυτωι της ονοματικης κλησεως εκ των φθασαντων αποδεδεικται
λογων και εκ της κοινης των νουν εχοντων συγκαταθεσεως ομολογειται, ουδεις αν
αντειποι της εσχατης ασεβειας ειναι το προσμαρτυρειν τωι θεωι τα μη δεοντα. 2.1.554
Ἀλλ' ουδεν οιμαι χρηναι τουτοις και τοις τοιουτοις ενδιατριβειν ουδε τα καθεξης
ειρημενα δι' ακριβειας ελεγ χειν· ικανως γαρ τοις επιστατικωτεροις αυτος ο τωι αντι
δικωι πονηθεις λογος συνηγορος των της ευσεβειας δογμα των αναφανησεται. φησι
γαρ 20την ουσιαν αυτην 2.1.555 αφθαρσιαν ειναι και αθανασιαν ωσαυτως20. εγω δε
ειτε προσεστι ταυτα τηι θειαι φυσει ειτε αυτα ταυτα κατα το σημαινομενον η ουσια
εστιν, ουδεν οιμαι χρηναι προς αυτον διαμαχεσθαι· ο τι γαρ αν νικησηι των ειρη
μενων, τον ημετερον παντως συστησει λογον. ει μεν γαρ προσειη τηι ουσιαι το μη
φθειρεσθαι, προσεστιν αυτηι παν τως και το μη δια γεννησεως ειναι, και ουτως ο της
αγεν νησιας λογος εξω της κατα την ουσιαν σημασιας απ 2.1.556 ωσθησεται. ει δε οτι
ου φθειρεται ο θεος, αφθαρσιαν τις λεγοι την ουσιαν ειναι, και οτι θανατου
κρειττων εστι, δια τουτο αυτην την φυσιν αθανασιαν ειναι οριζοιτο, αφθαρτος δε ο
υιος και αθανατος, αφθαρσια αν ειη και αθανασια και του μονογενους η ουσια. ει
ουν αφθαρσια μεν ο πατηρ, αφθαρσια δε ο υιος, ουσια δε τουτων εκατερον, ουδεμια
δε κατα την της αφθαρσιας εννοιαν επινοειται διαφορα, κατ' ουδεν παντως η ουσια
της ουσιας διενεχθησεται, ειπερ επισης επ' αμφοτερων η φυσις της φθορας ηλλο
2.1.557 τριωται. καν τα αυτα παλιν επαναλαμβανων ταις αφυ κτοις ημας, ως οιεται,
των διλημματων αναγκαις καταδηι, λεγων ει μεν διοριζοιτο παρ' ημων το προσον
του οντος, συνθετον το θειον κατασκευαζεσθαι, ει δε η απλοτης ομο λογοιτο, αυτης
της ουσιας σημαντικην την αφθαρσιαν και την αγεννησιαν παντως αναφανησεσθαι,
παλιν αυτον συμ 2.1.558 μαχον των ημετερων αποδειξομεν λογων. ει γαρ παντη
συνθετον ποιει την θειαν ουσιαν τωι προσειναι τι λεγειν αυτηι, ουδε την πατροτητα
παντως εκτος της ουσιας απο ποιησεται, αλλα φυσει πατερα ομολογησει ως
αφθαρτον τε και αθανατον, και ουτως και μη βουλομενος εις την της φυσεως
οικειοτητα τον υιον καταδεξεται. ου γαρ εσται δυνατον εκεινου φυσει πατρος οντος
της φυσικης προς 2.1.559 αυτον σχεσεως τον υιον αφοριζεσθαι. ει δε εξω της φυ
σεως προσειναι λεγοι τωι θεωι την πατροτητα, και ημιν δωσει παντως κατ' εξουσιαν
προσειναι τι λεγειν τωι πατρι, ως ουδεν της απλοτητος αθετουμενης, ει εξω της
ουσιας το κατα την αγεννησιαν σημαινοιτο. ει δε αυτης φησι της ουσιας σημαντικον
 
 

253

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το αφθαρτον και το αγεννητον και ισοδυναμειν αλληλοις εκατερα των ονοματων
διισχυριζοιτο, ως μηδεμιαν επ' αυτων ειναι διαφοραν τωι ταυτον εκατεροις
εγκεισθαι το σημαινομενον, και μιαν λεγοι του αφθαρτου και του αγεννητου την
εννοιαν, ο το εν τουτων ων και το 2.1.560 ετερον παντως εστιν. αλλα μην αφθαρτος
ο υιος ειναι και παρα τουτων ουκ αμφιβαλλεται· αγεννητος αρα κατα τον Ευνομιου
λογον και ουτος εστιν, ειπερ ταυτον σημαινει τηι αγεννησιαι το αφθαρτον. ωστε
δυοιν θατερον, η αλλο τι παρα την αφθαρσιαν το αγεννητον σημαινειν συνθησεται η
επιμενων τοις δεδογμενοις πολλαχως περι τον μονογενη θεον βλασφημησει, ητοι
φθαρτον αυτον ποιων ινα μη αγεν νητον λεγηι, η αγεννητον ειναι κατασκευαζων ινα
μη φθαρ τον αποδειξηι. 2.1.561 Ἀλλ' ουκ οιδ' ο τι προσηκει πραττειν, ειτε δι' ακολου
θιας επεξιεναι πασι τοις προκειμενοις ειτε και τουτοις περιορισαι την προς τα ματαια
μαχην. καθαπερ γαρ επι των τα δηλητηρια πωλουντων η εν ολιγωι πειρα παντος του
φαρμακου την προς τον ολεθρον δυναμιν τοις ωνου μενοις κατεγγυαται, και ουδεις
αμφιβαλλει την εκ του μερους διαφθοραν δια τινος πειρας καταμαθων μη ολον ειναι
το πωλουμενον ολεθρου φαρμακον, ουτως οιμαι δειν και την δηλητηριωδη ταυτην
φαρμακειαν του λογου δια των εξητασμενων επιδειχθεισαν μηκετι αμφιβολον ειναι
τοις γε νουν εχουσι το δια παντος ειναι τοιαυτην οια δια των φθασαντων
εληλεγκται, και τουτου χαριν το μη προαγειν εις μηκος του τοις ματαιοις
εμφιλοχωρειν αιρετωτερον ειναι 2.1.562 λογιζομαι. αλλ' επειδη πολλαχοθεν το
πιθανον εαυτοις οι προσταται της απατης ευρισκουσι και δεος μη το παρο φθηναι τι
των πεπονημενων αυτοις ευπροσωπος καθ' ημων γενηται διαβολης αφορμη, ως το
ισχυροτερον ελλελοιποτων, τουτου χαριν παρηιτησαμην τους καθομιλουντας ημων
τηι σπουδηι μηδεμιαν καταγνοντας αδολεσχιαν επεσθαι προθυ μως τωι λογωι
πανταχου κατ' αναγκην προς τας του ψευ 2.1.563 δους επιχειρησεις εαυτον
αντεξαγοντι. επειδη τοινυν μογις ποτε τον περι της επινοιας ονειρον εν βαθει τωι
υπνωι δια πλασσων επαυσατο, τοις ατονοις εκεινοις και αδιανοητοις των
επιχειρηματων εαυτον καθοπλιζων μεταγει τον λογον επι ετερον ονειρον πολυ της
προλαβουσης φαντασιας ανοη τοτερον. εξεστι δε γνωναι του πονου το ματαιον την
περι της 20στερησεως20 αυτου τεχνολογιαν κατανοη 2.1.564 σαντας. αλλα το μεν
πασηι τηι φλυαριαι συμπλεκεσθαι αυτου αν ειη του Ευνομιου και των κατ' αυτον των
μηδε μιαν προς τα σπουδαιοτερα των πραγματων αναδεδεγμενων φροντιδα. ημεις
δε δια συντομιας επι κεφαλαιωι τοις ειρη μενοις επιδραμουμεθα, ως αν μητε τι των
υπαιτιων παρα λειφθειη μητε τι των ματαιων εις ανονητον μηκος προαγαγοι τον
λογον. 2.1.565 Μελλων γαρ προσθησειν την περι των στερητικων ονοματων
τεχνολογιαν επηγγελται 20δειξειν των20 ημετε ρων 20δογματων ατοπιαν20, ως
αυτος φησιν, 20ανηκε στον και ευλαβειαν τινα προσποιητον και επι ληπτον20. η μεν
ουν υποσχεσις αυτη· ο δε των εγκλη ματων ελεγχος τις; 20ειποντων20, φησι,
20τινων στερησει γεννησεως ειναι τον θεον αγεννητον, ημεις επ' ελεγχωι τουτων
μηδαμως αρμοζειν τωι θεωι μητε την φωνην ταυτην μητε την εννοιαν ειπο 2.1.566
μεν20. δειξατω τον προστατην του λογου ει τις των αφ' ου γεγονασιν ανθρωποι
μεχρι του νυν ειτε παρα βαρβαροις ειτε παρ' Ἕλλησι το τοιουτον παραφθεγξαμενος
δεικνυται, και ημεις σιωπησομεν. αλλ' ουκ αν ελεγχθειη των εν παντι χρονωι
γεγενημενων ανθρωπων ουδεις το τοιουτον ειπων πλην ει τις μαινοιτο. τις γαρ
ουτως εκ μεθης παραφορος, τις ουτως υπο μανιας η φρενιτιδος εξεστηκως την
διανοιαν, ως τουτον ειπειν τον λογον, οτι τωι αγεννητωι θεωι κατα φυσιν μεν εστιν η
γεννησις, στερηθεις δε του κατα φυσιν εκ γεννητου του προσθεν γεγονε μετα ταυτα
2.1.567 αγεννητος; αλλα ταυτα της ρητορικης τα τεχνασματα, το εν οις ελεγχονται
προσωπων τινων υποβολαις την εκ των ελεγχων αισχυνην διαδιδρασκειν. ουτω και
περι της απο λογιας εκεινης απολελογηται, δικασταις και κατηγοροις ανατιθεις της
 
 

254

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιγραφης την αιτιαν, ου κατηγορους, ου κρισιν, ου δικαστηριον επιδειξαι
δυναμενος. και νυν ως αλλοτριαν μωριαν επανορθουμενος 20εις αναγκην20 φησι
2.1.568 20του ουτως ειπειν εληλυθεναι20. ουτος ο ελεγ χος 20της ανηκεστου20 ημων
20ατοπιας και της προσ ποιητου και επιληπτου ευλαβειας20. αλλ' 20απο ρουντας20
ημας φησιν 20ουκ εχειν ο τι χρησομεθα τοις παρουσι και την αποριαν
επικρυπτομενους εκεινον μεν εκ των ρηματων εις την του κοσμου διαβαλλειν
σοφιαν, αυτους δε την του αγιου 2.1.569 πνευματος οικειουσθαι διδασκαλιαν20.
αλλος ονει ρος ουτος, τοσουτον εαυτωι προσειναι της εξω σοφιας οιεσθαι, ως
φοβερον Βασιλειωι δια τουτο δοκειν. ουτω τινες και βασιλευσιν ομοθρονοι και της
υψηλοτερας αξιας ειναι πολλακις εαυτους εφαντασθησαν, της ηπατημενης των ενυ
πνιων οψεως εκ της καθ' υπαρ επιθυμιας την περι τουτου 2.1.570 δοκησιν
εντιθεισης. ουκ εχοντα φησιν Βασιλειον, ο τι τοις 2.1.570 ειρημενοις χρησεται,
διαβαλλειν αυτον επι τηι του κοσμου σοφιαι. πολλου μεντοι την τοιαυτην αν
διαβολην ετιμησατο, το φοβερος νομισθηναι τηι περιουσιαι των λογων και των
επιτυχοντων τινι, μη τι γε Βασιλειωι και τινι των κατ' 2.1.571 αυτον, ειπερ τις ολως
εστι κατ' αυτον η εγενετο. αλλα τον μεν δια μεσου λογον, ειπερ λογος εστιν η
ανδραποδωδης αυτου λοιδορια και τα αμουσα σκωμματα δι' ων κατα τρεχειν των
ημετερων οιεται, παντα παρησω, βδελυκτον τε και αηδες ποιουμενος τοσουτοις
μολυσμασι τον ημετερον εμφορυνεσθαι λογον, ωσπερ οι τα οχθωδη τε και οδωδοτα
των ελκων μυσαττομενοι και δυσανασχετουντες την θεαν των απο πληθωρικης
τινος βαρυχυμιας δι' ακροχορδονων και ηλων αλλοιωθεντων την επιφανειαν. τον
δε νουν αυτου δι' ολιγων εκθεμενος την πολλην των ειρημενων παραδραμουμαι
δυσω διαν. εσται δε μοι τεως κατ' ελευθεριαν ο λογος διεξα γομενος, ουδεν προς το
επηρεαστικως σπαρασσειν τι των λεγομενων επιστρεφομενος. 2.1.572 Πας λογος ο γε
αληθως λογος σημαντικη τις εστι των κατ' εννοιαν κινηματων φωνη. πασα δε της
υγιους διανοιας ενεργεια τε και κινησις προς την των οντων γνωσιν τε και θεωριαν,
ως αν οιον τε ηι, βλεπει. διχη δε μεμε ρισται των οντων η φυσις εις τε το νοητον και
το αισθητον διαιρουμενη· αλλα των μεν κατ' αισθησιν φαινομενων δια το προχειρον
της κατανοησεως κοινη προκειται πασιν η γνωσις, ουδεμιαν περι το υποκειμενον
αμφιβολιαν εμποιουσης 2.1.573 της αισθητικης επικρισεως. τας τε γαρ των
χρωματων και των λοιπων ποιοτητων διαφορας, οσα δι' ακοης η οσφρησεως η της
κατα την αφην η την γευσιν αισθησεως επικρινομεν, ομοφωνως παντες οι της αυτης
κοινωνουντες φυσεως γινωσκομεν τε και ονομαζομεν, και οσα των λοιπων την
καταληψιν επιπολαιοτεραν εχειν δοκει των κατα τον βιον αναστρεφομενων
πραγματων, α προς τε τον πολιτικον 2.1.574 και τον ηθικον του βιου σκοπον
καταγινεται. εν δε τηι θεωριαι της νοερας φυσεως δια το υπερκεισθαι αυτην της
αισθητικης καταληψεως στοχαστικως της διανοιας επορε γομενης των
εκφευγοντων την αισθησιν αλλοι αλλως κινου μεθα τε περι το ζητουμενον και κατα
την εγγινομενην εκαστωι περι το υποκειμενον διανοιαν, οπως αν οιον τε ηι, το
νοηθεν εξαγγελλομεν, εγγιζοντες ως ενι μαλιστα τηι δυναμει των νοηθεντων δια της
των ρηματων εμφασεως. 2.1.575 εν δε τουτοις εστι μεν πολλακις και δι' αμφοτερων
κατορ θωθηναι το σπουδαζομενον, της τε διανοιας ουχ αμαρτουσης του ζητουμενου
και της φωνης ευθυβολως το νοηθεν δια της προσφυους ερμηνειας εξαγγελλουσης·
εστι δε τυχον και αμφοτερων η του ετερου γε τουτων αποτυχειν, η της
καταληπτικης διανοιας η της ερμηνευτικης δυναμεως του 2.1.576 προσηκοντος
παρενεχθεισης. δυο τοινυν οντων δι' ων απας ευθυνεται λογος, της τε κατα τον
νουν ασφαλειας και της εν ρημασι προφορας, κρειττον μεν αν ειη το δι' αμφοτερων
ευδοκιμον, ουχ ηττον δε αγαθον της προσηκουσης μη διαμαρτειν υποληψεως, καν ο
λογος ελαττων της διανοιας τυχηι. οταν τοινυν περι των υψηλων και αθεατων η δια
 
 

255

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νοια την σπουδην εχηι, ων ουκ εφικνειται η αισθησις (λεγω δε περι της θειας και
αφραστου φυσεως, εν οις τολμηρον μεν και το προχειρως τι τηι διανοιαι λαβειν,
τολμηροτερον δε το ταις επιτυχουσαις επιτρεπειν φωναις την της εγγι νομενης ημιν
υποληψεως ερμηνειαν) τοτε χαιρειν εασαντες τον εν τοις ρημασιν ηχον, ουτως η
ετερως κατα την δυ ναμιν των φθεγγομενων εξαγγελλομενον, μονην εξεταζομεν
την διανοιαν την εμφαινομενην τοις ρημασιν, ειτε υγιως ειτε αλλως εχει, τας
ρηματικας ταυτας η ονοματικας ακρι 2.1.577 βολογιας γραμματιστων τεχναις
παραχωρησαντες. επειδη τοινυν μονα τα γινωσκομενα δια της ονοματικης σημειου
μεθα κλησεως, τα δε υπερ την γνωσιν οντα σημειωτικαις τισι προσηγοριαις
διαλαμβανειν ουχ οιον τε (πως γαρ αν τις το αγνοουμενον σημειωσαιτο;) δια τουτο
ουδεμιας επ' αυτων προσφυους ευρισκομενης προσηγοριας, η το υποκει μενον
ικανως παραστησει, πολλοις και διαφοροις ονομασιν, οπως αν ηι δυνατον,
ανακαλυψαι βιαζομεθα την εγγενομενην 2.1.578 ημιν περι του θειου υπονοιαν. αλλα
μην τα υπο κατα ληψιν ημετεραν ερχομενα τοιαυτα εστιν, ωστε παντως η εν
διαστηματικηι τινι παρατασει θεωρεισθαι τα οντα η τοπι κου χωρηματος παρεχειν
την εννοιαν, εν ωι τα καθ' εκαστον ειναι καταλαμβανεται, η τηι κατα την αρχην και
το τελος περιγραφηι εντος γινεται της ημετερας εποψεως, επισης καθ' εκατερον
περας τωι μη οντι περιγραφομενα (παν γαρ το αρχην τε και τελευτην εχον του ειναι
εκ του μη οντος αρχεται και εις το μη ον καταληγει), η το παντων εσχατον δια της
σωματικης των ποιοτητων συνθηκης καταλαμβα νομεν το φαινομενον, ηι φθορα και
παθος και τροπη και 2.1.579 αλλοιωσις και τα τοιαυτα συνεζευκται. δια τουτο ως αν
μηδεμιαν οικειοτητα προς τα κατω πραγματα η υπερκει μενη φυσις εχειν δοκοιη,
τοις αποχωριστικοις των τοιουτων νοημασι τε και ρημασιν επι της θειας κεχρημεθα
φυσεως, το υπερανω των αιωνων προαιωνιον λεγοντες και το υπερ αρχην αναρχον
και το μη τελειουμενον ατελευτητον ασω ματον τε το χωρις σωματος την υποστασιν
εχον και το μη φθειρομενον αφθαρτον και το τροπης η παθους η αλλοιωσεως
ανεπιδεκτον απαθες και ατρεπτον και αναλ 2.1.580 λοιωτον. τα δε τοιαυτα των
ονοματων τεχνολογουντων μεν ως αν ηι φιλον αυτοις οι βουλομενοι και ονοματα
αλλα τοις ονομασι τουτοις εφαρμοζοντων, 20στερητικα η αφαι ρετικα20 η ο τι φιλον
αυτοις ονομαζοντες, ημεις δε του διδασκειν η μανθανειν τα τοιαυτα τοις φιλοτιμοις
παραχω ρησαντες μονον τον νουν εξετασωμεν, ει της ευσεβους τε και θεοπρεπους
υποληψεως εντος εστιν η κεχωρισται. 2.1.581 Ει μεν ουν η ουκ ην προτερον ο θεος η
ουκ εσται ποτε, ουκ αν κυριως ουτε ατελευτητος ουτε αναρχος λε γοιτο· ωσαυτως δε
ουτε αναλλοιωτος ουτε ασωματος ουτε αφθαρτος, ειπερ υπονοοιτο περι αυτον η
σωμα η φθορα η αλλοιωσις η τι τοιουτον. ει δε τουτων ευαγες εστιν ουδεν περι
αυτον εννοειν, ευσεβες αν ειη παντως τοις χωριστικοις των απεμφαινοντων
ρημασιν επ' αυτου κεχρησθαι και λε γειν ταυτα α ηδη πολλακις ειρηκαμεν,
αφθαρτον τε και ατελευτητον και αγεννητον και οσα του τοιουτου ειδους εστι, της
εγκειμενης εκαστωι τουτων των ονοματων εμφα σεως μονον τον χωρισμον των ημιν
προχειρων εις κατα νοησιν διδασκουσης, ουκ αυτην την φυσιν την των απεμφαι
2.1.582 νοντων κεχωρισμενην ερμηνευουσης. τι γαρ ουκ εστι το θειον της των
ονοματων τουτων σημασιας προδεικνυουσης, τι εστιν εκεινο κατα την φυσιν ο
ταυτα ουκ εστιν εν αδηλωι μενει. αλλα και τα λοιπα των ονοματων, ων η σημασια
θεσεως τινος εστιν ενδεικτικη και υπαρξεως, ουκ αυτης της θειας φυσεως, αλλα των
περι αυτην ευσεβως θεωρου 2.1.583 μενων την ενδειξιν εχει. νοησαντες γαρ οτι
ουδεν των οντων των τε φαινομενων και των νοουμενων αυτοματον τινα και
τυχαιαν εχει την συστασιν, αλλα παν, οτιπερ εν τοις ουσι καταλαμβανεται, της
παντων των οντων υπερκειμενης φυσεως εξηπται κακειθεν την αιτιαν της
υπαρξεως εχει, το τε καλλος και το μεγεθος των εν τηι κτισει θαυματων
 
 

256

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατανοησαντες, εκ παντων τουτων και των τοιουτων αλλα νοηματα περι το θειον
λαμβανοντες ιδιοις ονομασιν εκαστον των εγγινομενων ημιν νοηματων
διερμηνευομεν, ακολου θουντες τηι συμβουληι της σοφιας, η φησιν εκ μεγεθους και
καλλονης κτισματων αναλογως δειν τον των παντων γενε 2.1.584 σιουργον
θεωρεισθαι. δημιουργον μεν τον ποιητην των θνητων προσαγορευομεν, δυνατον δε
τον της τοσαυτης περι κρατησαντα κτισεως, ωι εξηρκεσεν η δυναμις ουσιαν ποιησαι
την βουλησιν. το τε της ζωης ημων αγαθον εννοησαντες ακολουθως τον ταυτης
καθηγησαμενον τηι του αγαθου προσηγοριαι κατονομαζομεν, της τε μελλουσης
κρισεως το αδεκαστον παρα της θειας παιδευθεντες γραφης κριτην αυτον και
δικαιον δια τουτων προσαγορευομεν· και παντα συνελοντι φαναι, τα περι της θειας
φυσεως εγγινομενα ημιν νοηματα εις ονοματων τυπον μεταλαμβανομεν, ως
μηδεμιαν κλησιν διχα τινος ιδιαζουσης εννοιας επι της θειας λεγεσθαι 2.1.585
φυσεως. αλλα και την θεος φωνην εκ της εποπτικης εν εργειας κεκρατηκεναι
κατελαβομεθα. πασι γαρ παρειναι το θειον και παντα θεασθαι και δια παντων ηκειν
πεπι στευκοτες την τοιαυτην διανοιαν τωι ονοματι τουτωι δια σημαινομεν, προς
τουτο παρα της αγιας οδηγηθεντες φωνης. ο γαρ ειπων οτι Ὁ θεος μου προσσχες μοι
και Ἴδε ο θεος και το Ὁ θεος γινωσκει τα κρυφια της καρδιας, σαφως την
εγκειμενην τηι φωνηι ταυτηι διανοιαν ερμηνευει, οτι εκ του 2.1.586 θεασθαι θεος
ονομαζεται. διαφερει γαρ ουδεν Προσσχες ειπειν και Ἴδε και Θεασαι. επει ουν το
θεατον ο θεω μενος βλεπει, θεος εικοτως του ορωμενου ο θεωμενος λε γεται. ωστε
και δια τουτου μερικην τινα της θειας φυ σεως ενεργειαν διδαχθεντες της ουσιας
αυτης εν περινοιαι δια της φωνης ταυτης ουκ εγενομεθα· ου μην επειδη ονο ματος
προσφυους απορουμεν, ζημιουσθαι τι το θειον εις 2.1.587 δοξαν υπολαμβανομεν. η
γαρ αδυναμια της των ανεκφω νητων εξαγορευσεως κατηγορουσα της κατα την
φυσιν ημων πτωχειας μειζονα της του θεου δοξης την αποδειξιν εχει διδασκουσα
ημας, καθως φησιν ο αποστολος, οτι μονον εστι θεου προσφυες ονομα το υπερ παν
αυτον ειναι πι στευειν ονομα. το γαρ υπερβαινειν αυτον πασαν διανοιας κινησιν και
εξωτερον ευρισκεσθαι της ονοματικης περι ληψεως τεκμηριον της αφραστου
μεγαλειοτητος τοις αν θρωποις καθισταται. 2.1.588 Περι μεν δη των ονοματων των
επι θεου καθ' ον δη ποτε τυπον εκφωνουμενων ταυτα γινωσκομεν· ων την εκ θεσιν
ακατασκευον τε και απλην τοις ευγνωμονεστεροις των ακροατων παρεθεμεθα, προς
τας ατονους του Ευνομιου περι τουτων μαχας αισχρον αμα και απρεπες ημιν αυτοις
κριναντες εκθυμως αντικαθιστασθαι. τι γαρ αν τις ειποι τωι λεγοντι 20τον τυπον των
ονοματων κυριωτερον20 ημας 20ποιεισθαι της των ονομαζομενων αξιας, τοις
ονομασι την κατα των πραγματων δω ρουμενους προνομιαν και τοις ανισοις ισο
2.1.589 τιμιαν20; ταυτα ουτως ειρηται παρα της εκεινου φωνης. κρινετω δε ο κρινειν
επεσκεμμενος, ει τι καιριον η σφοδρα του συκοφαντου κατηγορια καθ' ημων εχει,
εφ' ωι και απολογησασθαι αξιον, οτι 20δωρουμεθα τοις ονομασι την κατα των
πραγματων προνομιαν20, πασιν οντος προδηλου, οτι ουδεν των ονοματων ουσιωδη
καθ' εαυτο την υποστασιν εχει, αλλα γνωρισμα τι και σημειον ουσιας τινος και
διανοιας γινεται παν ονομα, αυτο εφ' εαυτου μητε 2.1.590 υπαρχον μητε νοουμενον.
τωι δε μη υφεστηκοτι πως εστι νεμειν τας δωρεας, διδασκετω τους μαθητας της
απατης ο προσφυως κεχρησθαι τοις ονομασιν αξιων και τοις ρημασιν. τουτων δε
ουδ' αν επεμνησθην ολως, ει μη δι' αυτων εδει την αποδειξιν της κατα τον νουν τε
και την λεξιν ατονιας του λογογραφου ποιησασθαι. και οσα της θεοπνευστου
γραφης αναρμοστως και ου κατα σκοπον επισυρεται, δια φοραν αθανασιας αγγελων
τε και ανθρωπων τεχνολογων, ουκ οιδα προς ο τι βλεπων και τι δια τουτου
κατασκευαζων, και ταυτα παρησω (το γαρ αθανατον, εως αθανατον ηι, 2.1.591 το
μαλλον και το ηττον συγκριτικως ου προσδεχεται· ει γαρ υποστολην τινα κατα
 
 

257

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συγκρισιν το ετερον των παρα τεθειμενων μερος εν τωι της αθανασιας εχοι λογωι,
αναγκη πασα μηδε αθανατον το τοιουτον κατονομαζεσθαι· πως γαρ αν ετι κυριως
λεγοιτο αθανατον ου το θνητον η δια συγκρισεως αντιπαραθεσις κατηγορησε;) και
την λεπτην εκεινην ακριβειαν, το 20μη20 κελευειν 20αδιαφορον ειναι και μεσην την
της στερησεως εννοιαν, αλλα τον μεν των κρειττονων χωρισμον στερησιν λεγειν,
την δε των χειρονων αποστασιν μη δειν τωι ονο ματι τουτωι διασημαινειν20, ως, ει
ταυτα κρατησειε, μηκετι κατ' αυτον της αποστολικης αληθευουσης φωνης, η φησι
μονον αυτον εχειν αθανασιαν και τοις αλλοις παρε 2.1.592 χειν. τι γαρ εχει κοινον η
επαχθεισα ρησις αυτωι προς τον προαγοντα λογον, ουτε ημιν ουτε αλλοις τισιν των
νουν εχοντων δυνατον εννοησαι. και επειδη τα σοφα ταυτα και λεπτα κατιδειν ουκ
ισχυσαμεν, 20ανεπιστημονας20 ονομαζει 20και της των πραγματων κρισεως και της
των 2.1.593 ονοματων χρησεως20, ουτωσι τοις ρημασι γραφων. και παντα τα
τοιαυτα ως ουδεμιαν εχοντα κατα της αληθειας ισχυν παραδραμουμαι ανεξεταστως,
και το διαβαλλειν αυτον την εκτεθεισαν παρ' ημων του αφθαρτου τε και ασωματου
διανοιαν, ως εκατερας των προσηγοριων τουτων της μεν το αδιαστατον, ωι η
τριμερης των σωματων ουκ ενθεωρειται διαστασις, της δε το φθορας ανεπιδεκτον
σημαινουσης, και το λεγειν αυτον ουτωσι τοις ρημασι, οτι 20ου δικαιουμεν τον των
ονοματων τυπον εις αναρμοστους εκ πεσειν εννοιας20, και <το μη> του μη ειναι η μη
προσ ειναι σημαντικον υπολαμβανειν τουτων εκαστον, αλλ' αυτου του ειναι, και
ταυτα σιγης αξια και βαθειας ληθης ειναι κρινας παρησω τοις εντυγχανουσιν εφ'
εαυτων φωρασαι την μεμιγμενην μετα της ανοιας ασεβειαν· ος αξιοι μη
αντιδιαστελλεσθαι το φθαρτον τωι αφθαρτωι μηδε αποστασιν σημαινειν του χειρονος
την αφαιρετικην σημασιαν, αλλ' 2.1.594 αυτο το ειναι δια του υποκειμενου
σημαινεσθαι. ει τοινυν ουκ αφαιρετικη φθορας η του αφθαρτου σημασια παρα του
κενως ταυτα τεχνολογουντος νομιζεται, τουναντιον παν τως κατα πασαν αναγκην ο
τοιουτος ενδειξεται του ονο ματος τυπος. ει γαρ ουκ εστι φθορας αλλοτριωσις η
αφθαρσια, συγκαταθεσις εστι παντως του απεμφαινοντος· αυτη γαρ των αντιθετων
η φυσις, ως τηι του ενος αφαι 2.1.595 ρεσει την του αντικειμενου θεσιν αντεισιεναι.
αλλα και την δριμειαν εκεινην κατασκευην του φυσει τον θεον αν επιδεκτον ειναι
θανατου, ωσπερ οντος του την εναντιαν περι τουτων εχοντος δοξαν, χαιρειν
εασωμεν· ημεις γαρ εν τοις αντιθετοις ουδεν διαφερειν ηγουμεθα η τοδε λεγειν τι
ειναι η το εναντιον μη ειναι· οιον δη και επι του παροντος λογου ζωην ειποντες τον
θεον ειναι απαγορευομεν τηι δυ ναμει δια της ομολογιας ταυτης το θανατον περι
αυτον εννοειν, καν μη δια της φωνης εξαγγελλωμεν· και οταν ανεπιδεκτον αυτον
θανατου ομολογησωμεν, τωι αυτωι λογωι το ζωην αυτον ειναι κατεσκευασαμεν.
2.1.596 Ἀλλ' 20ουχ ορω20, φησι, 20πως αν εκ των μη προσ οντων υπερεχοι των
αυτου ποιηματων ο θεος20. και επι τωι σοφωι τουτωι επιχειρηματι 20μετα ασεβειας
ηλιθιον20 ονομαζει τον μεγαν Βασιλειον τον τοις τοιου τοις επιτολμησαντα λογοις·
προς ον ειποιμι αν μη λιαν αφειδως κατα των ταυτα λεγοντων κεχρησθαι ταις
υβρεσι, μη πηι και εαυτον λαθηι τοις αυτοις καθυβριζων. ταχα γαρ ουδ' αν αυτος
αντειποι εν τουτωι το μεγαλειον της θειας γνωριζεσθαι φυσεως, εν τωι μηδεμιαν
εχειν προς ταυτα 2.1.597 κοινωνιαν, ων η κατω φυσις μετεχουσα δεικνυται. ει γαρ εν
τινι τουτων ειη, ουδ' αν το πλεον εχοι, αλλα ταυτον αν ειη παντως εκαστωι των
επικοινωνουντων του ιδιωματος. ει δε υπερ ταυτα εστι, τωι μη εχειν δηλαδη ταυτα
των εχον των υπερανεστηκε, καθαπερ φαμεν κρειττονα των εν αμαρ τιαις οντων
ειναι τον αναμαρτητον· το γαρ του κακου κε χωρισθαι του πλουτειν εν τοις αριστοις
αποδειξις γινεται. αλλ' ο μεν υβριστης κεχρησθω τηι φυσει· ημεις δε μικρον τι
παρασημηναμενοι των εν τωι μερει τουτωι ρηθεντων προς 2.1.598 τα προκειμενα τον
λογον μεταξομεν. 20ομοιως20 φησιν 20αυτον υπερεχειν των μεν θνητων ως
 
 

258

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αθανατον, των δε φθαρτων ως αφθαρτον, των δε γεννητων ως αγεννητον20. αρα
πασιν εστι προδηλος η του θεομαχου της ασεβειας κατασκευη, η λογωι προσηκει
διανακαλυψαι την πονηριαν; τις ουκ οιδεν οτι τα τωι αυτωι μετρωι υπερ εχομενα ισα
παντως αλληλοις εστιν; ει ουν ομοιως υπερεχεται παρα του θεου το φθαρτον και
γεννητον, γεννητος δε και ο κυριος, Ευνομιος συμπερανατω το εκ 2.1.599 των
τεθεντων ανακυπτον ασεβημα. δηλον γαρ οτι ταυτον ηγειται τηι φθοραι και τωι
θανατωι την γεννησιν, ως ταυτον εν τοις προ τουτου λογοις [εν] τωι αφθαρτωι το
αγεννητον απεφηνατο. ει ουν εν ισωι βλεπει την φθοραν και την γεννησιν και
ομοιως λεγει τον θεον αφεσταναι των δυο, γεννητος δε ο κυριος, μηδεις παρ' ημων
απαιτειτω προσ τεθηναι το εκ του λογου ακολουθον, αλλ' αφ' εαυτου συλλογισασθω
το περας, ειπερ επισης και κατα τον αυτον λογον του γεννητου και του φθαρτου η
του θεου φυσις αφεστηκεν. αλλ' 20ουκ εστι20, φησιν, 20απουσιαι θανα του και
φθορας λεγειν αφθαρτον αυτον και 2.1.600 αθανατον20. πειθεσθωσαν τοις
ειρημενοις οι των ρινων ελκομενοι και προς το δοκουν εκαστωι περιαγομενοι και
λεγετωσαν παρειναι τωι θεωι την φθοραν και τον θανατον, ινα αθανατος τε και
αφθαρτος λεγηται. ει γαρ ουχι την απουσιαν του θανατου και της φθορας, καθως
φησιν ο Ευνομιος, αι αφαιρετικαι τουτων προσηγοριαι σημαι νουσι, παντως το
παρειναι αυτωι τα εναντια τε και αλ 2.1.601 λοτρια δια της τεχνολογιας ταυτης
κατασκευαζεται. εκα στον γαρ των νοουμενων η απεστι παντως τινος η ουκ απεστιν,
οιον φως σκοτος ζωη θανατος υγεια νοσος και οσα τοιαυτα· εφ' ων ει το ετερον τις
των νοουμενων απειναι λεγοι, την του ετερου παντως παρουσιαν κατα σκευασει. ει
ουν φησι 20μη του θανατου απουσιαι τον θεον αθανατον λεγεσθαι20, δηλος αν ειη
παρου σιαν αυτωι θανατου κατασκευαζων και δια τουτου την 2.1.602 αθανασιαν επι
του θεου των ολων αρνουμενος. πως γαρ αν ετι αθανατος αληθως ειη και αφθαρτος,
ου μη απειναι λεγει την φθοραν και τον θανατον; αλλ' ισως ερει τις ημας
επηρεαστικωτερον τωι λογωι προσφυεσθαι· μη γαρ αν ουτω μανηναι τινα ως
κατασκευασαι τον θεον μη ειναι αθανατον. αλλα των μεν εν τωι κρυπτωι τισι
νοουμενων ουδεις ανθρωπων την γνωσιν εχει, δια δε των λεγομενων 2.1.603 ο
στοχασμος ημιν των κεκρυμμενων εγγινεται. ουκουν παλιν το ρηθεν αναλαβωμεν.
20ουκ απουσιαι θανατου20, φησιν, 20ο θεος αθανατος λεγεται20. πως δεξομεθα το
λεγομενον, οτι ουκ απεστι του θεου ο θανατος, καν αθα νατος λεγηται; ουκουν ει
τουτο κελευει νοειν, θνητος εσται παντως ο του Ευνομιου θεος και φθοραι
υποκειμενος. ου γαρ ουκ απεστι θανατος, αθανατος ειναι φυσιν ουκ εχει. αλλα μην
ει μητε θανατου μητε φθορας απουσιαν αι προσ ηγοριαι σημαινουσιν, η ματην
επιλεγονται τωι επι παντων 2.1.604 θεωι η ετερον τινα νουν εν αυταις περιεχουσι. τις
ουν ουτος, ερμηνευσατω ο τεχνολογος. αλλ' ημεις οι, καθως φησιν ο Ευνομιος,
20ανεπιστημονες και της των πραγματων κρισεως και της των ονοματων
χρησεως20, ανοσον λεγειν εμαθομεν ουχ ου το κρατος, αλλ' ου η νοσος κεχωρισται,
και απηρον ου τον εξω των συμποσιων οντα, αλλα τον μηδεμιαν εν εαυτωι πηρωσιν
εχοντα· και τα αλλα παντα ωσαυτως η εκ του παροντος η εκ του μη παροντος
κατονομαζομεν ανδρειον ανανδρον, υπνωδη αυπνον και οσα της συνηθειας εχεται
ταυτης. 2.1.605 Ἀλλ' ουκ οιδα τι φερει κερδος το τας φλυαριας ταυτας αξιουν
εξετασεως. ανδρι γαρ εν πολιαι ζωντι και προς αληθειαν βλεποντι ου μικρα προς
κατακρισιν αιτια το τα γελοια τε και ασπουδα της του αντιπαλου φιλονεικιας δια
στοματος φερειν. διο παρησω κακεινα και τα εφεξης εκεινοις προσκειμενα· εστι δε
ταυτα· 20μηδεμιαν20, φησι, 20της αληθειας μητε τωι θεωι συμφυΐαν προσμαρ 2.1.606
τυρουσης20· ει γαρ μη ειρητο τουτο, τις ην ο διφυα τον θεον ειναι λεγων πλην σου
του πασαν ονοματος εννοιαν τηι του πατρος ουσιαι συμφυοντος και μηδεν εξωθεν
προσ ειναι λεγοντος, αλλ' εκαστον των περι το θειον ονο ματων τηι ουσιαι του θεου
 
 

259

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγκεντριζοντος; ειτα φησι 20μητε μην εξωθεν και παρ' ημων πλαττομενην τοι αυτην
εννοιαν ευσεβειας νομοις εγγραφουσης20. αλλα παραιτησομαι παλιν περι των
ειρημενων, ως ουχι γελωτοποιων τοις εντυγχανουσι τας επιγελαστους ταυτας
εξεθεμην φωνας, αλλ' ως αν πεισαιμι τον ακροατην, αφ' οιας ουτος παρασκευης των
λογων ορμωμενος ο τον ημε τερον ιδιωτισμον διαπλυνων επειτα της αληθειας
καταθρα 2.1.607 συνεται. τις ων κατα τον λογον και οια φθεγγομενος ο τοις
παχυδερμοις των ακροατων εντρυφων τε και εμπομ πευων, οι τας στομφωδεις
αυτον ταυτας ξηροστομιας κακο συνθετως διαπεραινοντα ως κεκρατηκοτα των
παντων τηι δυναμει των λογων ανακηρυσσουσιν; αλλ' αυτην ειναι φησι την ουσιαν
αθανασιαν. την δε του μονογενους ουσιαν τι φηις, προς αυτον ειποιμι αν, αθανασιαν
η ουχι; επειδη και επι ταυτης η απλοτης 20ουδεμιαν20, καθως φηις, 20συμ 2.1.608
φυΐαν προσιεται20. ει μεν ουν αρνειται το αθανασιαν ειναι του υιου την ουσιαν,
δηλον εις ο τι βλεπει. το γαρ αντιδιαστελλομενον τωι αθανατωι ου λιαν εστι λεπτης
κατα νοησαι φρενος. ως γαρ το μη αφθαρτον φθαρτον η ακο λουθια της
αντιδιαιρεσεως δεικνυσι και τρεπτον το μη ατρεπτον, ουτω και θνητον παντως το
μη αθανατον. τι ουν ο των καινων δογματων εξηγητης, τι περι της του 2.1.609
μονογενους ημιν ουσιας κυριολογησει; παλιν γαρ την αυτην προσοισω τωι
λογογραφωι ερωτησιν. δωσει και ταυτην αθα νασιαν ειναι η ου συνθησεται; ει μεν
ουν μη δεχοιτο του υιου την ουσιαν αθανασιαν ειναι, αναγκαιως τωι εναντιωι
συνθησεται, δια της του κρειττονος αφαιρεσεως θανατον 2.1.610 αυτην ειναι
κατασκευαζων. ει δε φευγων το ατοπον αθα νασιαν και του μονογενους την ουσιαν
κατονομαζοι, ουδε μιαν εξ αναγκης δια τουτο κατα την ουσιαν διαφοραν ειναι
συνθησεται. ει γαρ επισης η τε του πατρος και του υιου φυσις αθανασια εστιν,
αθανασια δε προς εαυτην ουδενι λογωι διαφορας διασχιζεται, αρα και παρ' αυτων
των εχ θρων ομολογειται το μηδενα διαφορας λογον επι του πατρος και του υιου
κατα την ουσιαν ευρισκεσθαι. 2.1.611 Ἀλλα καιρος αν ειη την χαλεπην αυτου καθ'
ημων προθειναι κατηγοριαν, ην επι τελει του λογου πεποιη, λεγων ημας 20εκ του
παντη μη οντος τον πατερα λεγειν20. κλεψας τινα λεξιν εκ της συμφρασεως και
ψιλην αυτην και ασυντακτον εκ του λοιπου σωματος αφελκυσας κνιζειν επιχειρει
τοις απληκτοις οδουσι κατα σπαρασσων, μαλλον δε κατασιελιζων τον λογον. λεξω
δε πρωτον μεν την διανοιαν των παρα του διδασκαλου περι τουτου
διευκρινηθεντων ημιν, ειθ' ουτω τον λογον αυτον επι λεξεως παραθησομαι, ως αν
πασι γενοιτο φανερος ο επι λυμηι της αληθειας ταις των ευσεβουντων σπουδαις
2.1.612 εισφθειρομενος. προσαγων γαρ ημας τηι του αγεννητου σημασιαι δια των καθ'
εαυτον λογων ο διδασκαλος ημων τοιαυτην ημιν εφοδον προς την του ζητουμενου
γνωσιν υπε θετο, δεικνυς πορρω της κατα την ουσιαν εννοιας ον του αγεννητου το
σημαινομενον. του ευαγγελιστου, φησι, της κατα σαρκα του κυριου γενεαλογιας εκ
του Ἰωσηφ την αρχην ποιησαμενου, ειτα προιοντος επι τον αει χρονωι πρε σβυτερον
και εν τωι Ἀδαμ το περας της γενεαλογιας ορι σαντος και δια το μη υπερκεισθαι του
πρωτοπλαστου σω ματικον πατερα του θεου φησαντος, προχειρον ειναι φησι τηι
εκαστου διανοιαι περι του θεου τουτο λαβειν οτι ο θεος, εξ ου ο Ἀδαμ, ου καθ'
ομοιοτητα των ανθρωπικως γε νεαλογηθεντων και αυτος εξ ετερου την υποστασιν
εχει. 2.1.613 επειδαν γαρ παντα διεξελθοντες τον θεον μετα παντα τωι νωι λαβωμεν,
την παντων αρχην ενοησαμεν. αρχη δε πασα ειπερ ετερου τινος εξημμενη τυχοι,
αρχη ουκ εστιν. ουκουν ει αρχη του παντος ο θεος, ουδ' οτιουν εσται της των
παντων αρχης υπερκειμενον. αυτη του διδασκαλου περι της του αγεννητου
σημασιας η εκθεσις. και οτι ουδεν εξω της αληθειας αυτωι παρ' ημων μεμαρτυρηται,
αυτην επι ρηματων την περι τουτου ρησιν εκθησομαι. 2.1.614 "1Ὁ ευαγγελιστης,
φησι, Λουκας την κατα σαρκα γε νεαλογιαν του θεου και σωτηρος ημων Ἰησου
 
 

260

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Χριστου εκ τιθεμενος και απο των τελευταιων επι τους πρωτους ανα ποδιζων
ηρξατο μεν απο του Ἰωσηφ, ειπων δε τουτον του Ἠλει, τον δε του Ματταθ και ουτω
κατα αναβασιν προς τον Ἀδαμ την εξηγησιν επαναγαγων, ειτα ελθων επι τους ανω
και ειπων οτι ο Σηθ εκ του Ἀδαμ, ο δε Ἀδαμ εκ του θεου, ενταυθα της αναβασεως
εληξεν. ωσπερ ουν εκεινος ειπεν οτι ο Ἀδαμ εκ του θεου, ημεις εαυτους 2.1.615
ερωτησωμεν ο δε θεος εκ τινος; αρ' ουχι προχειρον εστι τηι εκαστου διανοιαι οτι εξ
ουδενος; το δε εξ ουδενος το αναρχον εστι δηλονοτι, το δε αναρχον το αγεννητον.
ως ουν επι των ανθρωπων ουκ ην ουσια το εκ τινος, ουτως ουδε επι του θεου των
ολων ουσιαν εστιν ειπειν το αγεν νητον."2 τισιν οφθαλμοις ετι προς τον οδηγον
υμων απο βλεπετε; προς υμας λεγω την των απολλυμενων αγελην. πως ετι την
ακοην υποκλινετε τωι τοιαυτην στηλην της ιδιας αναιδειας δια των λογων στησαντι;
ουκ αισχυνεσθε νυν γουν, ει και μη προτερον, τοιουτωι χειραγωγωι προς την 2.1.616
αληθειαν χρωμενοι; ου σημειωι χρησεσθε τουτωι της περι των δογματων αυτου
μανιας, τωι ουτω προς την αληθειαν αυτον των γεγραμμενων αναισχυντως
αντικαθιστασθαι; ουτως υμιν και τας θειας ερμηνευει φωνας, ουτω της των
δογματων αληθειας προΐσταται, ως απελεγχειν Βασιλειον εκ του παντη μη οντος
γενεαλογουντα τον επι παντων 2.1.617 θεον; ειπω την παρ' αυτου ρησιν, εκθωμαι
της αναισχυν τιας τα ρηματα; παριημι τας υβρεις, ου μεμφομαι ταις λοιδοριαις· ου
γαρ αιτιωμαι τον οδωδοτα τωι στοματι οτι οδωδεν, ουδε τον τωι σωματι
λελωβημενον οτι λελωβηται. τα γαρ τοιαυτα φυσεως εστιν ατυχηματα την παρα
των νουν εχοντων μεμψιν εκφευγοντα. ουκουν η του υβριζειν σπουδη λογισμων
εστιν αρρωστια και δυσκληρια ψυχης τον υγιαινοντα λογισμον λελωβημενης. ουδεις
ουν μοι λογος ων
λελοιδορηται, αλλα την σφοδραν εκεινην και αμαχον του συλλογισμου πλοκην, δι'
ης την καθ' ημων κατηγοριαν προς τον σκοπον εαυτου συνεπερανε, διαρρηδην
γραψω κατ' αυτα τα ρηματα. 2.1.618 20Ἵνα γαρ20, φησι, 20μη κωλυθηι τον υιον εκ
μετ ουσιας ειπειν του οντος, λεληθεν εαυτον τον επι παντων θεον εκ του παντη μη
οντος ειπων. ει γαρ το "1μηδεν"2 τωι παντη μη οντι ταυτον κατα την εννοιαν, των δε
ισοδυναμουντων ακω λυτος η μεταληψις, ο λεγων εξ ουδενος ειναι τον θεον εκ του
παντη μη οντος ειναι λεγει τον θεον20. προς τι των ειρημενων προτερον ιδωμεν, οτι
εκ μετουσιας του θεου τον υιον οιεται και τοις μη τουτο δεχομενοις επισκεδαζει του
στοματος εαυτου την δυσωδιαν, η την ψυχραν και ονειρωδη του σοφισματος
συνθηκην διεξ ετασωμεν; αλλ' οτι μεν το εκ μετουσιας τηι θειαι φυσει προσαπτειν
υιους ποιητων μονων και μυθοπλαστων εστιν, ουκ αν αγνοοιη τις των και οπωσουν
μετεχοντων φρονη 2.1.619 σεως. ουτω γαρ οι τοις μετροις τους μυθους ενειροντες
∆ιονυσους τινας και Ἡρακλεας και Μινωας και αλλους τοιουτους εκ δαιμονιας εις
ανθρωπινα σωματα συμπλοκης διαπλασσουσι και υπεραιρουσι των λοιπων
ανθρωπων τους τοιουτους τωι λογωι ως τηι μετουσιαι της κρειττονος φυσεως το πλεον
εχοντας. ουκουν τουτον μεν τον λογον ως οικοθεν τον της ανοιας αμα και ασεβειας
ελεγχον εχοντα σιωπησαι προσηκει, προθειναι δε μαλλον τον αμαχον εκεινον συλ
λογισμον, ως αν μαθοιεν οι καθ' ημας ιδιωται οιων και οσων οι τας τεχνικας
εφοδους μη παιδευθεντες εζημιω 2.1.620 θησαν. 20ει γαρ το "1μηδεν,"220 φησι, 20τωι
παντη μη οντι ταυτον κατα την εννοιαν, των δε ισοδυναμουν των ακωλυτος η
μεταληψις, ο λεγων εξ ουδενος ειναι τον θεον εκ του παντη μη οντος ειναι λε γει
τον θεον20. τις εδωκε τωι την Ἀριστοτελικην ημιν αιχμην επισειοντι, οτι το λεγειν
τινα πατερα μη εχειν ταυ τον εστι τωι εκ του παντη μη οντος αυτον γεγενησθαι
λεγειν; ο γαρ τους γενεαλογουμενους παρα του λογου καθεξης αριθμησας αει του
μνημονευθεντος υπερκειμενον 2.1.621 πατερα δηλονοτι νοει. τι γαρ ην ο Ἠλει του
Ἰωσηφ; τι δε ο Ματταθ του Ἠλει; τι δε ο Ἀδαμ του Σηθ; αρ' ουχι προδηλον και τοις
 
 

261

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγαν νηπιοις οτι πατερων εστιν απαριθμησις ο των μνημονευθεντων τουτων
ονοματων κατα λογος; ει γαρ ο Σηθ του Ἀδαμ υιος, πατηρ του εξ αυτου
γεγεννημενου παντως Ἀδαμ. ουτως ειπε μοι και του επι παντων θεου πατηρ τις; ειπε
τωι ερωτωντι, ρηξον φω νην, αποκριναι, πασαν την λογικην σου τεχνην προς την
πευσιν ταυτην συγκινησον· αρ' ευρησεις τινα λογον την 2.1.622 του σοφισματος σου
λαβην διαφευγοντα; τις ο του αγεν νητου πατηρ; εχεις ειπειν οστις; ουκουν ουκ
20αγεν νητος20; αλλα συνθλιβομενος ερεις παντως, ο δη και ειπειν εστιν επαναγκες
οτι "1ουδεις"2. τι ουν, ω φιλ τατε, αρα σοι ουπω λελυται η μαλθακη του σοφισματος
αυτη διαπλοκη; αρα συνηκας τοις ιδιοις κολποις ενσι ελισας; τι φησιν ο μεγας
Βασιλειος; οτι ο αγεννητος εξ ουδενος εστι πατρος. εκ γαρ των προγενεαλογηθεντων
πατερων η ακολουθια κατα το σιωπωμενον συνομολο 2.1.623 γεισθαι διδωσι του
πατρος την προσθηκην. συ το εξ ουδενος πατρος το 20μηδεν20 εποιησας, και παλιν
το 20μη δεν εις το παντη μη ον20 μεταλαβων τον λελυμενον εκεινον συλλογισμον
συνεπερανας. ουκουν τα σοφα σου ταυτα της τεχνικης αγχινοιας προς σε
μεταχθησεται. τις 20του αγεννητου20 πατηρ, ερωτω; ουδεις, ερεις κατα πασαν
αναγκην. ο γαρ αγεννητος πατερα παντως ουκ 2.1.624 εχει. ει τοινυν ουδεις του
20αγεννητου20 πατηρ, το δε ου δεις παρα σου προς το 20μηδεν20 μετεληφθη, το δε
20μηδεν20 κατα τον σον λογον 20τωι παντη μη οντι20 ταυτον εστι κατα την εννοιαν,
20ακωλυτος δε των ισοδυναμουν των20, καθως φηις, 20η μεταληψις20, ο ειπων οτι
ουδεις εστι του αγεννητου πατηρ 20εκ του παντη μη οντος20 ειναι λεγει τον επι
παντων θεον. 2.1.625 20Τοιουτον20, ως εοικεν, 20εστιν20, ω Ευνομιε, 20κακον20
(τοις σοις γαρ χρησομαι λογοις) ου 20το δοκειν ειναι σοφον προ του ειναι
τετιμηκεναι20 (μικρον γαρ ισως το τοιουτον εις δυστυχιαν), αλλα το εαυτον αγνοειν
και μη γινωσκειν, οσον εστι το διαφορον του υψιπετους Βασιλειου 2.1.626 και του
χερσαιου θηριου. ει γαρ εφεωρα τον βιον ημων το οξυ και θειον ομμα εκεινο, ει
περιεπολει την ανθρω πινην ζωην τωι της σοφιας πτερωι, εδειξεν αν καταπτας επι σε
τωι ροιζωι των λογων, οιωι τωι οστρακωι της ανοιας συμ πεφυκως προς τινα δι' απατης
σεαυτον αντεπηγειρας, υβρεσι ταις κατ' αυτου και λοιδοριαις το δοκειν τις ειναι
παρα 2.1.627 τοις γραιδιοις και τοις εκτομιαις θηρωμενος. πλην αλλ' ουκ
απελπιστεον σοι και των ονυχων εκεινου. το γαρ ημετερον ως μεν προς εκεινον
ονυχος μοιρα κρινομενον πολλου αν ειη, προς δε σε τοσουτον εστιν, οσον ικανον
ειναι σοι περιρρηξαι της απατης το ελυτρον και δειξαι την εγκεκρυμμενην τωι
οστρακωι ασχημοσυνην. Ει τωι νομιμως αθλουντι των εν τοις αγωσι πονων ορος
εστιν η το παντελως απειποντα προς τους πονους τον ανταγωνιστην εκουσιως
εκστηναι τωι κεκρατηκοτι της νικης η τρισι πτωμασι κατα τον αθλητικον
καταβληθηναι νομον, δι' ων γινεται τωι νενικηκοτι τηι κρισει των βραβευοντων η επι
τωι στεφανωι δοξα δια λαμπρου του κηρυγματος, επει ουν δις ηδη καταβληθεις εν
τοις προλαβουσι λογοις Ευνο μιος ουπω συγχωρει τηι αληθειαι κατα του ψευδους
εχειν τα νικητηρια, αλλ' εκ τριτου παλιν κατα της ευσεβειας δια της λογογραφιας
κονιζεται εν τηι συνηθει παλαιστραι του ψευδους εις τους υπερ της απατης αγωνας
εαυτον επιρ ρωσας, αναγκαιως και νυν δι' ημων ο της αληθειας λογος προς την του
ψευδους ανατροπην αντεγειρεται, τωι νικοποιωι τε και αγωνοθετηι της νικης αναθεις
τας ελπιδας και αμα τηι κακοτεχνιαι των του εναντιου παλαισματων ενδυναμου 3.1.2
μενος. ομολογουμεν γαρ ανεπαισχυντως ημεις μητε τινα λογον δια ρητορικης
τεθηγμενον επι τους αγωνας παρε σκευασθαι μητε δεινοτητα διαλεκτικης αγχινοιας
εις συμ μαχιαν κατα των αντιτεταγμενων προβαλλεσθαι, η και την αληθειαν
πολλακις εις υπονοιαν ψευδους επι των απειρων αντιμεθιστησιν. αλλα μια δυναμις
του εν ημιν λογου κατα του ψευδους εστι πρωτον μεν αυτος ο αληθινος λογος, ισχυς
του ημετερου λογου γινομενος, επειτα δε και η των αντι τεταγμενων σαθροτης,
 
 

262

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτη δι' εαυτης ανατρεπομενη και 3.1.3 καταπιπτουσα. ως δ' αν μαλιστα γενοιτο
πασι δηλον οτι αυτος του Ευνομιου ο πονος της ιδιας ανατροπης υλη τοις
προσπαλαιουσι γινεται, αυτο προθησω τοις εντυγχανουσι του λογου το ειδωλον
(ουτω γαρ οιμαι χρηναι τον εξω της αληθειας ονομαζεσθαι λογον)· βραβευται δε
δικαιοι της νομιμου των λογων αθλησεως γενοισθε παντες οι τοις πο νοις ημων
εντυγχανοντες και θεωρουντες την γινομενην νυν του ημετερου λογου προς τον
αντιπαλον συμπλοκην, ως αν δια της δικαιας υμων επικρισεως ανακηρυχθειη παντι
τωι της εκκλησιας θεατρωι της ευσεβειας ο λογος, ανανταγω νιστον λαβων παρα πασι
κατα της ασεβειας το κρατος, δια τριων των του εχθρου πτωματων τωι αειθαλει
στεφανωι των σωιζομενων καλλωπιζομενος. 3.1.4 Αυτη τοινυν η λεξις εν προοιμιοις
κατα της αληθειας του τριτου προβεβληται λογου, η τουτον εχει τον τροπον.
20φυσικην20, φησι, 20διασυζοντες ταξιν και τοις ανω θεν εγνωσμενοις εμμενοντες
γεννητον οντα τον υιον και γεννημα λεγειν ου παραιτου μεθα, της γεννηθεισης
ουσιας και της του υιου προσηγοριας την τοιαυτην των ονοματων οικειουμενης
σχεσιν20. τουτωι μοι δι' επιμελειας ο ακροατης επισχετω τον νουν, οτι και γεννητον
και υιον ονομαζων τον μονογενη θεον εις 20την φυσικην ταξιν20 αναφερει την των
ονοματων τουτων αιτιαν και την ανωθεν γνωσιν επι τηι τοιαυτηι διανοιαι
μαρτυρεται· ως ει τι δια των εφεξης ευρεθειη τοις προεκτεθεισιν εναντιουμενος, φα
νερον γενεσθαι πασιν οτι δι' εαυτου ανατρεπεται, προ των 3.1.5 ημετερων λογων δια
των ιδιων απελεγχομενος. ουτωσι δε δια των παρ' αυτου ρηθεντων τον λογον
κατανοησωμεν. ομολογει μηδαμως αν το του υιου ονομα κυριως εφαρμο σθηναι τωι
μονογενει θεωι, μη 20της φυσικης20, καθως φησι, 20ταξεως20 βεβαιουσης τωι
γεννηθεντι την κλησιν. ουκουν ει τις αφελοι φυσικην ταξιν επι της του υιου
προσηγοριας, ματην αυτωι επιθρυλησει το ονομα, της κυριας και κατα φυσιν
διεζευγμενον εμφασεως. αλλα και το 20τοις ανω θεν εγνωσμενοις εμμενοντα20
ταυτα διαβεβαιουσθαι λεγειν πολυ μαλλον κρατυνει την ευσεβη περι της του υιου
προσηγοριας διανοιαν, ως της θεοπνευστου των γραφων δι δασκαλιας της ανωθεν
γεγενημενης ημιν τον περι τουτων 3.1.6 βεβαιουσης λογον. ει ταυτα τοινυν τουτον
εχει τον τροπον και ουτος εστιν ορος της αληθειας απαραλογιστος, το τα δυο ταυτα
συνδραμειν προς αλληλα, την τε φυσικην, κα θως φησι, ταξιν και την της ανωθεν
γνωσεως μαρτυριαν, βεβαιουσαν την κρισιν της φυσεως, δηλον οτι το παρα ταυτα τι
λεγειν ουδεν εστιν ετερον η προς την αληθειαν αυτην εκ του φανερου διαμαχεσθαι.
ουτος τοινυν ο την φυσιν διδασκαλον του ονοματος τουτου ποιουμενος και τοις
ανωθεν ημιν δια της των αγιων διδασκαλιας εγνω σμενοις εμμενειν λεγων οια
διεξερχεται μικρον υποβας μετα τα ειρημενα παλιν ακουσωμεν. 3.1.7 Τεως γαρ το
συνεχες υπερβησομαι των κατα το ακο λουθον τουτοις εν τωι λογωι συντεταγμενων,
ως αν μη δια λαθοι των γεγραμμενων η εναντιωσις, τηι αναγνωσει των δια μεσου
παρεγκειμενων συσκιασθεισα. 20ο αυτος20, φησιν, 20αρ μοσει λογος και περι του
ποιηματος και κτι σματος, της τε φυσικης κρισεως και της προς αλληλα σχεσεως των
πραγματων, ετι δε της των αγιων χρησεως ακωλυτον ημιν παρεχουσης του τυπου
την εξουσιαν· διοπερ ουκ αν αμαρτοι τις συναρμοζων τωι τε ποιησαντι το ποιημα και
τωι 3.1.8 κτισαντι το κτισμα20. περι τινος λεγει 20κτισματος20 και 20ποιηματος20 ως
φυσικην εχοντος την εν τωι ονοματι σχεσιν προς τον πεποιηκοτα και κτισαντα; ει
μεν περι των εν τηι κτισει θεωρουμενων ορατων τε και αορατων, καθως ο Παυλος
διεξεισιν, εν αυτωι λεγων εκτισθαι τα παντα, ορατα και αορατα, ωστε την σχετικην
ταυτην των ονοματων συζυγιαν κυριως προς εαυτην αρμοσθηναι, συν ταχθεντος τωι
ποιησαντι μεν του ποιηματος, τωι κτισαντι δε του κτισματος, ει ταυτα λεγει, και
ημεις συντιθεμεθα· τωι οντι γαρ, επειδη ποιητης αγγελων ο κυριος, 20ποιημα20
παντως εστι του πεποιηκοτος ο αγγελος, και επειδη του κοσμου κτιστης ο κυριος,
 
 

263

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20κτισμα20 δηλονοτι του κτισαντος αυτος τε ο κοσμος και τα εν αυτωι παντα
κατονομαζεται. 3.1.9 ει μεν ουν προς ταυτα βλεπων διακρινει την της φυσεως ταξιν,
επι της ονοματικης σημασιας της προς αλληλα σχε σεως των προς τι λεγομενων
ονοματων τεχνολογων την οικειωσιν, περιττον μεν και ουτως ην, μηδενος
αγνοουντος ταυτα, γραμματικης μικρολογιας ημιν ποιεισθαι τινα τεχνο 3.1.10
λογιαν, των δογματων αφεμενον. ει δε τωι μονογενει θεωι τας τοιαυτας εφαρμοζει
φωνας, ωστε 20ποιημα20 τε 20του ποιησαντος20 και 20κτισμα20 αυτον ειναι λεγειν
20του κτι σαντος20, και εις αγιων χρησιν αναπεμπειν της ονοματο ποιΐας ταυτης την
εξουσιαν, τουτο πρωτον επιδειξατω τωι λογωι, τινας αγιους ειναι φησιν οι
20ποιημα20 και 20κτισμα20 τον του παντος ποιητην απεφηναντο, οις ακολουθων
της φωνης ταυτης καταθρασυνεται. 3.1.11 Ἁγιους η εκκλησια τους τωι αγιωι πνευματι
θεοφορου μενους επισταται πατριαρχας νομοθετας προφητας ευαγγε λιστας
αποστολους. ει τις εν τουτοις εστι δια των θεο πνευστων εαυτου λογων κτιστον
ειναι και ποιημα δογματι ζων τον επι παντων θεον, τον φεροντα τα συμπαντα τωι
ρηματι της δυναμεως αυτου και περιδεδραγμενον παντων των οντων και δι' εαυτου
μονωι τωι θεληματι το παν ουσιω σαντα, συγγνωστος εσται 20τηι χρησει των αγιων20,
καθ 3.1.12 ως φησι, προς την τοιαυτην δογματοποιΐαν επομενος. ει δε πασι προκειται
των θειων γραφων κατ' εξουσιαν η γνωσις και ουδεν απορρητον ουδε αποκρυφον
ουδενι των βουλομενων της θειας διδασκαλιας μετεχειν, πως επιχειρει τους
ακουντας παρακρουεσθαι δια της κατα των γραφων συκοφαντιας, εις αγιων χρησιν
την του 20κτισματος20 φω νην επι του μονογενους αναπεμπων; το μεν γαρ δι' αυτου
γεγονεναι τα παντα πασης μικρου δειν εστι της αγιας ακουσαι φωνης απο Μωυσεως
και των καθεξης προφητων τε και αποστολων, ων μακρον αν ειη τα καθ' εκαστον
νυνι 3.1.13 παρατιθεσθαι. αρκει δε μετα των αλλων και προ των αλλων ο υψηλος
Ἰωαννης εν προοιμιοις της του μονογενους θεολογιας τουτο βοησας, οτι ουδεν των
γεγονοτων εστιν ο μη δι' εκεινου εγενετο, οπερ αμαχος τε και αναμφιβολος εστιν
αποδειξις του κυριον αυτον ειναι της κτισεως, ουχι τωι καταλογωι των κτιστων
εναριθμιον. ει γαρ παντα τα γεγονοτα δι' ουδενος αλλου η δια τουτου εστι και ουδεν
εν τοις δια της κτισεως ουσι χωρις αυτου γεγενησθαι ο Ἰωαννης μαρτυρεται, τις
ουτω τυφλος την διανοιαν, ως μηδε ιδειν εν τωι κηρυγματι του ευαγγελιστου την
αλη θειαν, οτι ο πασαν την κτισιν ποιησας αλλο τι παντως 3.1.14 παρα την κτισιν
εστιν; ει γαρ παν το εν τοις γεγονοσιν αριθμουμενον δι' εκεινου εστιν, αυτος δε εν
αρχηι εστι και προς τον θεον εστι, θεος ων και λογος και ζωη και φως και χαρακτηρ
και απαυγασμα, ουδεν δε των δια κτισεως γεγονοτων δια των αυτων ονοματων
ονομαζεται, ου λογος, ου θεος, ου ζωη, ου φως, ουκ αληθεια, ου χαρακτηρ, ουκ
απαυγασμα, ουδ' αλλο τι των θεοπρεπων ονοματων εστι περι την κτισιν ευρειν,
δηλον οτι ο ταυτα ων αλλο τι τηι φυσει παρα την κτισιν εστιν, ητις τουτων ουδεν
ουτε εστιν ουτε λεγεται. 3.1.15 Ει μεν γαρ ην τις εν ταις τοιαυταις φωναις ομω νυμια
τηι κτισει προς τον ποιησαντα, συγγνωστος ην ισως δια της των λοιπων ονοματων
κοινοτητος και το της κτι σεως ονομα κοινοποιησαι τωι κτισθεντι και τωι ποιησαντι·
ει δε παντων ασυμβατα τε και ακοινωνητα τα επιθεω ρουμενα τηι κτιστηι τε και τηι
ακτιστωι φυσει δια των ονο ματων γνωρισματα, πως ου φανερα πασιν εστιν η συκο
φαντια του τολμωντος εφαρμοσαι το της δουλειας ονομα τωι δεσποζοντι, καθως
φησιν ο προφητης, εν τηι δυναστειαι αυτου του αιωνος, και τον εν πασι πρωτευοντα,
καθως ο αποστολος λεγει, δια του κατα την κτισιν ονοματος τε και νοηματος εις
ομοτιμον αγειν <ταξιν> τηι δουλευουσηι φυσει; 3.1.16 πασαν γαρ την κτισιν δουλευειν
ο μεγας απεφηνατο Παυ λος, ο εν τοις ανω των ουρανων διδασκαλειοις παιδευθεις
την απορρητον γνωσιν, εκει ταυτα μαθων οπου αργει πασα φωνη σημαντικη δια
λογου προφερομενη, αλλα ρημα γινεται διδασκαλιας η ανεκφωνητος εννοια, τα
 
 

264

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπερ λογον την κεκαθαρμενην καρδιαν δια της αλαλητου των νοηματων 3.1.17
ελλαμψεως εκδιδασκουσα. ει ουν ταυτα μεν ο Παυλος βοαι, οτι η κτισις δουλευει, ο
δε μονογενης θεος αληθως εστι κυριος και θεος επι παντων, Ἰωαννης δε το πασαν
δι' αυτου των γεγονοτων ειναι την κτισιν μαρτυρεται, πως ετι ο και οπωσουν εν
Χριστιανοις αριθμουμενος ανεξεται δια της ασυστατου ταυτης και ανακολουθου
τεχνολογιας ορων τον Ευνομιον εις την της κτισεως ταπεινοτητα την υπερ κειμενην
πασης αρχης τε και εξουσιας και κυριοτητος δυναμιν δια της προς το δουλευον
ομωνυμιας καθελκοντα; 3.1.18 ει δε φησιν εχειν τινας των αγιων οι δουλον αυτον
ανειπον η κτιστον η ποιητον η τι των ταπεινων τε και δουλοπρεπων ονοματων, ιδου
παρεισιν αι γραφαι· δοτω μιαν η αυτος η αλλος τις υπερ εκεινου τοιαυτην φωνην,
και ημεις σιωπη 3.1.19 σομεν. ει δε ουτε εστι τοιαυτη λεξις ουτ' αν ευρεθειη ποτε εν
ταις πεπιστευμεναις θεοπνευστοις γραφαις διανοια τις τοιαυτη, ητις της ασεβειας
ταυτης συνηγορος γινεται, τι χρη περαιτερω περι των ομολογουμενων
διαγωνιζεσθαι προς τον ου μονον τας των αγιων συκοφαντουντα φωνας, 3.1.20
αλλα και τοις ιδιοις διορισμοις προσπαλαιοντα; ει γαρ η της φυσεως ταξις, καθως
αυτος ουτος ομολογει, τωι υιωι το ονομα δια το γεννηθηναι προσμαρτυρει, και ουτω
γινεται δια της γεννηθεντος προς τον γεννησαντα σχε σεως η του ονοματος συζυγια,
πως αποσπασας της φυσικης οικειοτητος το του υιου σημαινομενον μεταβαλλει την
σχεσιν επι το ποιημα τε και τον ποιησαντα; οπερ ου μονον επι των στοιχειων του
κοσμου αληθες εστι λεγειν, αλλα καν επι βομβυλιου τις ειπηι και μυρμηκος, καθο
ποιημα του των εστιν εκατερον, ομοιως προς τον ποιησαντα η του ονο ματος σχεσις
το ισον εχει. 3.1.21 Το μεν ουν βλασφημον μετα πολλων ετερων και δια των
ειρημενων δηλον εστιν· η δε παρα των αγιων χρησις, ηι φησιν ουτος ακολουθων
ταυτα λεγειν, φανερα μεν εστιν ουδεμια. ταχα δ' αν ημιν εκεινο προενεχθειη παρ'
αυτων της παροιμιας το μερος οπερ οι προμαχοι της αιρεσεως εις μαρτυριαν του
εκτισθαι τον κυριον προφερειν ειωθασι, το Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις
εργα αυτου. δια γαρ το παρα της σοφιας ειρησθαι τον λογον τουτον, σοφιαν δε παρα
του μεγαλου Παυλου κατωνομασθαι τον κυριον, ως αυτου του μονογενους θεου δια
του της σοφιας ονοματος ομολογουντος το εκτισθαι υπο του τα παντα ποιη 3.1.22
σαντος την φωνην ταυτην προτεινονται. εγω δε φανεραν μεν ηγουμαι τοις
προσεχεστεροις τε και φιλοπονωτεροις την ευσεβη του ρητου τουτου διανοιαν, ως
μηδεμιαν γενεσθαι βλαβην κατα του λογου της πιστεως τοις πεπαιδευμενοις τα της
παροιμιας αινιγματα· πλην δι' ολιγων οιμαι δειν τον περι τουτου λογον διαλαβειν,
ως αν φανερωτερον της του ρητου τουτου διανοιας εκκαλυφθεισης μηδαμοθεν εχοι
παρρησιαν ο της αιρεσεως λογος, ως εκ της θεοπνευστου 3.1.23 γραφης την
μαρτυριαν εχων. ομολογειται μεν γαρ παρα παντων εν τηι γραφικηι καταχρησει το
της παροιμιας ονομα μη κατα φανερου τεταχθαι νοηματος, αλλ' επι τινος κε
κρυμμενης λεγεσθαι διανοιας, ουτω του ευαγγελιου τας αινιγματωδεις τε και
ασαφεις ρησεις παροιμιας κατονομα ζοντος, ως ειναι την παροιμιαν, ει τις ορωι την
ερμηνειαν του ονοματος τουτου διαλαμβανοι, λογον δι' ετερων των κατα το
προχειρον νοουμενων ετερον τι κατα το κρυπτον ενδεικνυμενον, η λογον ουκ επ'
ευθειας τον του νοηματος σκοπον προδεικνυοντα, αλλα κατα το λοξον την
διδασκαλιαν 3.1.24 ποιουμενον δια πλαγιας εμφασεως. τωι δε βιβλιωι τουτωι κατ'
εξαιρετον το τοιουτον επιγεγραπται ονομα, και της προσηγοριας ταυτης αι εμφασεις
ευθυς εν τοις προοιμιοις παρα του σοφου Σολομωντος διηιρηνται. ου γαρ γνωμας
ουδε συμβουλας ουδε διδασκαλιαν σαφη τους εν τωι βιβλιωι τουτωι λογους, αλλα
παροιμιας ωνομασεν, επαγαγων την ερμηνειαν, τι βουλεται του ονοματος τουτου το
σημαινο μενον· Γνωναι γαρ, φησι, σοφιαν και παιδειαν, ου κατα την κοινην επι των
αλλων μαθηματων συνηθειαν προταξας της σοφιας την παιδευσιν, αλλα σοφον εκ
 
 

265

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προπαιδευσεως γενε σθαι πρωτον διακελευεται, ειθ' ουτως την εκ της παροι μιας
παιδειαν χωρησαι. φρονησεως γαρ ειναι λογους, φησι, 3.1.25 δια στροφης τον
σκοπον εκκαλυπτοντας. το γαρ μη επ' ευθειας νοουμενον στροφης τινος χρηιζει προς
την του κεκρυμμενου καταληψιν, και ωσπερ ο Παυλος αλλαξειν εαυτου την φωνην
επηγγειλατο, μελλων μετατιθεναι την ιστοριαν εις τροπικην θεωριαν, ουτως
ενταυθα η των κε κρυμμενων φανερωσις στροφη λογου παρα του Σολομωντος
κατονομαζεται, ως ου δυναμενου κατανοηθηναι του καλ λους των νοηματων, ει μη
τις του λογου το προφαινο μενον εις το εμπαλιν αναστρεψας ιδοι την
αποκεκρυμμενην αυγην του νοηματος· οιον επι του πτερου συμβαινει, ωι 3.1.26 κατα
το ουραιον ο ταως καλλωπιζεται. επι τουτου γαρ ο μεν τα νωτα του πτερου
θεασαμενος κατα το ακαλλες τε και αμορφον καταφρονει παντως ως ευτελους του
θεα ματος· ει δε τις αναστρεψας αυτου την ετεραν οψιν προ δειξειεν, οραι την
ποικιλην ζωγραφιαν της φυσεως και τον ημιτελη κυκλον εν πορφυραι τηι βαφηι κατα
το μεσον εκ λαμποντα και τον χρυσοειδη περι τον κυκλον αερα ταις πολυχροοις ιρισι
κατα το ακρον διεζωσμενον τε και λαμ πομενον. επει ουν ουδεν τωι προχειρωι της
λεξεως επεστι καλλος (Πασα γαρ, φησιν, η δοξα της θυγατρος του βασι λεως εσωθεν,
εν τοις χρυσοις νοημασι τωι κρυπτωι δια λαμπουσα κοσμωι), αναγκαιως ο Σολομων
τοις εντυγχανουσι τουτωι τωι βιβλιωι την του λογου στροφην υποτιθεται, ινα δια
τουτου νοησωσι παραβολην και σκοτεινον λογον, ρησεις τε σοφων και αινιγματα.
3.1.27 Ταυτα τοινυν περιεχουσης της παροιμιακης ταυτης διδασκαλιας, ουδεν αν τις
των ευ φρονουντων ανεξεταστως τε και αθεωρητως των εκ της βιβλου ταυτης
προφερομενων δεξεται, καν οτι μαλιστα σαφες εκ του προχειρου και γνω ριμον
τυγχανηι. παντως γαρ υπεστι τις και τοις προδηλοις ειναι δοκουσιν η κατα αναγωγην
θεωρια. ει δε τα προχειρα της γραφης ταυτης αναγκαιως επιζητει την
λεπτομερεστεραν εξετασιν, ποσωι μαλλον εκεινα οις πολυ το ασαφες τε και 3.1.28
δυσθεωρητον εκ της αυτοθεν εστι κατανοησεως; εξετασω μεν τοινυν εκ της περι τον
τοπον εκεινον συμφρασεως των ρηματων, ει τι σαφες η των παρακειμενων
αναγνωσις εχει. προδιαγραφει την σοφιαν ο λογος ρησεις τινας εξ οικειου
διεξιουσαν προσωπου. επισταται δε παντως ο φιλομαθης τα εν τωι τοπωι λεγομενα,
οπου κατασκηνοι μεν βουλην η σοφια, επικαλειται δε γνωσιν και εννοιαν, κτημα δε
εχειν φησιν ισχυν τε και φρονησιν, αυτη δε ονομαζεσθαι συνεσις, εν οδοις δε
περιπατειν δικαιοσυνης και ανα μεσον οδων δικαιωματος αναστρεφεσθαι, φησι δε
δι' εαυτης βασιλευειν τους βασιλευοντας και δικαιοσυνην γραφειν τους δυναστευ
3.1.29 οντας και της εαυτων κατακρατειν γης τους τυραννους. οτι γαρ ουδεν των
ειρημενων ο λελογισμενος ανεξεταστως εκ της ετοιμου διανοιας προσδεχεται, παντι
δηλον εστιν. ει γαρ οι βασιλεις δι' εκεινης επι την δυναστειαν προαγονται και παρ'
αυτης η τυραννις την ισχυν εχει, αναγκη πασα τυραννοποιον ημιν την σοφιαν
αναφανηναι και των πονηρως εν βασιλειαι δυναστευοντων εις εαυτην μετατιθεναι
τας 3.1.30 μεμψεις. αλλ' οιδαμεν βασιλεας τους υπο της σοφιας ον τως εις την
ατελευτητον προιοντας αρχην, τους πτωχους τωι πνευματι, ων κτημα η των
ουρανων εστι βασιλεια, καθ ως ο κυριος, ος εστιν η σοφια, δια του ευαγγελιου κατ
επαγγελλεται· τοιουτους και τους δυναστας επιγινωσκομεν τους κατα των παθων
δυναστευοντας, τους μη δουλουμενους τηι δυναστειαι της αμαρτιας, οι καθαπερ
δελτωι τινι τωι 3.1.31 ιδιωι βιωι την δικαιοσυνην εγγραφουσιν. ουτως και η επαι νετη
τυραννις τηι συμμαχιαι της σοφιας την των παθων δημοκρατιαν εις την του νου
μοναρχιαν μετασκευασασα δουλαγωγει τα κακως εις ελευθεριαν αφηνιαζοντα,
παντα τα σωματικα τε και γηινα λεγω φρονηματα. Ἡ γαρ σαρξ επιθυ μει κατα του
πνευματος, και τηι αρχηι της ψυχης επανισταται. ταυτης ουν κρατει της γης ο
τοιουτος τυραννος, ης αρχων εταχθη κατα την πρωτην κτισιν υπο του λογου. 3.1.32
 
 

266

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ὡς τοινυν ταυτα παρα παντων ομολογειται των ευ φρονουντων μετα τοιαυτης
διανοιας αναγινωσκεσθαι μαλλον η μετα της τοις ρητοις επιφαινομενης κατα το
προχειρον, ουτως εικος εστι εκ του ακολουθου προσεχως τουτοις την φωνην
εκεινην συγγεγραμμενην μη απλως τε και ανεξεταστως παρα των ευ φρονουντων
παραδεχθηναι. 3.1.33 Ἐαν αναγγειλω υμιν, φησι, τα καθ' ημεραν γινομενα, μνη
μονευσω τα εξ αιωνος απαριθμησασθαι· κυριος εκτισε με. τι μοι προς ταυτην ερει
την φωνην ο της λεξεως δουλος, ο τωι ηχωι των συλλαβων Ἰουδαικως
προσκαθημενος; αρ' ου δοκει ξενισμον εμποιειν τηι ακοηι των επιστατικωτερων η
συνταξις· Ἐαν αναγγειλω υμιν τα καθ' ημεραν γινομενα, κυριος εκτισε με; ως εαν μη
αναγγειληι τα καθ' ημεραν γινομενα, κατα το ακολουθον και το εκτισθαι παντως αρ
3.1.34 νησεται. ο γαρ ειπων οτι εαν αναγγειλω, εκτισθην, δεδωκε νοειν κατα το
σιωπωμενον οτι ουκ εκτισθην, εαν μη αναγ γειλω. Κυριος εκτισε με, φησιν, αρχην
οδων αυτου εις εργα αυτου, προ του αιωνος εθεμελιωσε με εν αρχηι, προ του την γην
ποιησαι, προ του τας αβυσσους ποιησαι, προ του προελθειν τας πηγας των υδατων,
προ του ορη εδρα σθηναι, προ δε παντων βουνων γενναι με. τις η καινη της
κατασκευης του κτισματος τουτου ταξις; πρωτον κτι ζεται, και μετα τουτο
θεμελιουται, και τοτε γενναται. Κυριος εποιησε, φησι, χωρας και αοικητους και ακρα
οικου 3.1.35 μενα της υπ' ουρανον. ποιον κυριον λεγει ποιητην χωρας αοικητου και
οικουμενης; παντως οτι τον και την σοφιαν ποιησαντα· εκ γαρ του αυτου προσωπου
και ουτος κακεινος ο λογος, ο τε το εκτισε με κυριος λεγων και ο προστιθεις το
εποιησε κυριος χωρας και αοικητους. ουκουν επισης των δυο δημιουργος εσται ο
κυριος, αυτης τε της 3.1.36 σοφιας και της οικουμενης τε και αοικητου χωρας. που
τοινυν το Παντα δια του υιου εγενετο και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν; ει γαρ ο
αυτος κυριος και την σοφιαν κτιζει, ην αντι του υιου νοειν συμβουλευουσι, και τα
καθ' εκαστον οσα η κτισις εχει, πως αληθευει ο υψηλος Ἰωαννης παντα λεγων δι'
αυτου γεγενησθαι; αντιφθεγγεται γαρ η γραφη αυτη προς την του ευαγγελιου
φωνην, τωι την σοφιαν κτισαντι της αοικητου τε και οικουμενης χωρας ανατιθεισα
την ποιησιν. 3.1.37 Ουτω δε και τα εφεξης παντα· θρονον θεου τινα δι εξερχεται επ'
ανεμων αφοριζομενον και ισχυρα γινεσθαι τα ανω νεφη λεγει και ασφαλεις τας
υπουρανιους πηγας και πολλα τοιαυτα περιεχει η συμφρασις, πολλην επιζητουντα
την δια λεπτης τινος και διορατικης φρενος ευρισκομενην εν τοις προκειμενοις
διανοιαν. τις ο επ' ανεμων αφοριζο μενος θρονος; τις η ασφαλεια των υπο τον
ουρανον πηγων; 3.1.38 πως ισχυρα γινεται τα ανω νεφη; ει γαρ τις προς τα
φαινομενα κρινοι τον λογον, πολλην ευρησει μαχην των πραγματων προς τα
λεγομενα. τις γαρ ουκ οιδεν οτι τα ακρα της υπ' ουρανον η τωι λιαν καθομιλειν τηι
του ηλιου θερμοτητι η τωι καθ' υπερβολην αφεσταναι δια την καθ' εκατερον
αμετριαν εστιν αοικητα, τα μεν ξηρα τε και διακαη περα του μετριου γινομενα, τα δε
τωι υγρωι πλεο ναζοντα και κατεψυγμενα δια της πηξεως, οικειται δε μονα οσα της
καθ' εκατερον των εναντιων ακροτητος επι 3.1.39 σης απυκισται; ει δε το μεσον της
γης υπο των αν θρωπων διειληπται, πως τα ακρα της υπο τον ουρανον οικεισθαι η
παροιμια λεγει; τις γαρ ισχυς ενθεωρηθειη τοις νεφεσιν, ως αληθευειν τον λογον
κατα την προχειρον εννοιαν, ος φησιν ισχυρα γεγενησθαι τα ανω νεφη; μανο τερος
γαρ τις εστιν ατμος η του νεφους φυσις κατα τον αερα διαχεομενος, ος εποχειται μεν
τωι εναεριωι πνευματι δια πολλην λεπτοτητα κουφος γινομενος, συρρυεις δε προς
εαυτον εκ της συμπιλησεως διεκπιπτει του ανεχοντος πνευ 3.1.40 ματος, σταγων
βαρεια γινομενος. τις ουν εστιν εν τουτοις η ισχυς, εν οις ουδεμια τοις απτομενοις
αντιληψις γινεται; το γαρ μανον του αερος και ευδιαχυτον και επι του νε φους εστιν
ιδειν. πως δε παλιν επι τηι αστατωι των ανεμων φυσει ο θειος αφοριζεται θρονος; το
δε πρωτον κτιζεσθαι και επι τελει λεγειν γεννασθαι και δια μεσου τουτων θε
 
 

267

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μελιουσθαι, τινα λογον ειποι τις αν εχειν ταις κοιναις τε και προχειροις εννοιαις
συμβαινοντα, το τε προ τουτων επαπορηθεν εν τωι λογωι, πως η αναγγελια των καθ'
ημε ραν γινομενων και η μνημη της εξαριθμησεως των εξ αιωνος ωσπερ αιτια τις
γινεται του εκτισθαι παρα του θεου την σοφιαν λεγειν; 3.1.41 Ουκουν επειδη
δεδεικται φανερως δια των ειρημενων μηδεν εν τουτοις τοιουτον ειναι, ως
ανεξεταστως τε και αθεωρητως παραδεχθηναι τον λογον, καλως αν εχοι καθ'
ομοιοτητα των λοιπων και το Κυριος εκτισε με μη κατα την αυτοθεν ημιν εκ του
ρηματος εγγινομενην διανοιαν ερμηνευειν, αλλα ζητειν κατα πασαν προσοχην τε
και επι 3.1.42 μελειαν το ευσεβως δια του λεγομενου νοουμενον. αλλα το μεν
ακριβως κατειληφεναι την των προκειμενων διανοιαν μονων αν ειη των τωι αγιωι
πνευματι τα βαθη διερευνων των και λαλειν επισταμενων εν πνευματι τα θεια
μυστηρια· παρ' ημων δε τοσουτον εν τοις προκειμενοις ο λογος ασχο ληθησεται,
οσον μη παντη περιιδειν τον εν τουτοις σκοπον αθεωρητον. τις ουν ο ημετερος
λογος; ουκ εστιν, οιμαι, δυνατον την εκ θειας ελλαμψεως γινομενην εν τινι σοφιαν
μονην ταυτην διχα των λοιπων χαρισματων του πνευματος παραγενεσθαι, αλλα χρη
παντως συνεισελθειν ταυτηι και 3.1.43 της προφητειας την χαριν. ει γαρ ιδιον σοφιας
εστιν η της των οντων αληθειας καταληψις, προφητεια δε την των μελλοντων
περιεχει σαφηνειαν, ουκ αν εν τωι τελειωι τις της σοφιας ειη χαρισματι μη δια της
προφητικης συν εργιας συμπεριλαβων τηι γνωσει και το εσομενον. επει ουν ουκ
ανθρωπινην τινα σοφιαν εαυτωι προσμαρτυρει Σολο μων ο ειπων οτι Ὁ θεος
δεδιδαχε με σοφιαν, και παντα τον παρ' εαυτου λογον ανατιθεις τωι θεωι εν οις φησιν
οτι Οι εμοι λογοι ειρηνται απο θεου, καλως αν εχοι την ανα μεμιγμενην τηι σοφιαι
προφητειαν εν τωι μερει τουτωι της 3.1.44 παροιμιας διερευνησασθαι. φαμεν τοινυν
οτι εν μεν τοις προ τουτου λογοις ειπων την σοφιαν εαυτηι ωικοδομηκεναι τον οικον
την της σαρκος του κυριου κατασκευην δια του λογου αινισσεται· ου γαρ εν
αλλοτριωι οικοδομηματι η αληθινη σοφια κατυκησεν, αλλ' εαυτηι το οικητηριον
3.1.45 εκ του παρθενικου σωματος εδομησατο. ενταυθα δε το ενωθεν εξ αμφοτερων
τωι λογωι προτιθησι, του τε οικου λεγω και της σοφιας της οικοδομησασης τον οικον,
τουτεστιν εκ τε του ανθρωπινου και εκ της ανακραθεισης τωι ανθρωπωι θεοτητος,
εκατερωι δε του των εφαρμοζει τας καταλληλους τε και πρεπουσας φωνας, καθως
εστιν ιδειν και εν τοις ευαγγελιοις γινομενον, εν οις ο λογος κατα το προσφορον τωι
υποκειμενωι διεξαγομενος δια μεν της υψηλοτερας τε και θεοπρεπους σημασιας το
θειον ενδεικνυται, δια δε της χαμαιζηλου τε και ταπεινης 3.1.46 το ανθρωπινον.
ουτως εστιν ιδειν και εν τωι μερει τουτωι προφητικως τον Σολομωντα κινουμενον
και ολον παραδε δωκοτα το της οικονομιας μυστηριον. λεγει γαρ προτερον μεν την
προαιωνιον της σοφιας δυναμιν τε και ενεργειαν, εν οις τωι ευαγγελιστηι τροπον τινα
και επ' αυτων των ρημα των συμφερεται. ως γαρ εκεινος τηι περιληπτικηι φωνηι παν
των αυτον αιτιον και δημιουργον ανεκηρυξεν, ουτως ο Σολο μων παρ' αυτου
γεγενησθαι τα καθεκαστον λεγει τα εν τωι 3.1.47 παντι αριθμουμενα. φησι γαρ οτι ο
θεος τηι σοφιαι εθε μελιωσε την γην, ητοιμασε δε ουρανους εν φρονησει και οσα
τουτοις κατα το ακολουθον επεται της αυτης εχομενα διανοιας. και ως αν μη δοκοιη
την δωρεαν της εν αν θρωποις αρετης περιοραν αμνημονευτον, παλιν εκ προσωπου
της σοφιας εκεινα διεξεισι λεγων, ων μικρωι προσθεν εμνη μονευσαμεν, το
Κατεσκηνωσα βουλην και γνωσιν και εν νοιαν, και οσα της νοερας τε και
επιστημονικης διδασκα λιας εστι. 3.1.48 Ταυτα και τα τοιαυτα διεξελθων επαγει και
περι της κατα τον ανθρωπον οικονομιας διδασκαλιαν, δια τι σαρξ ο λογος εγενετο.
φανερου γαρ απασιν οντος οτι ουδεν εν εαυτωι κτιστον η επεισακτον ο επι παντων
εχει θεος, ου δυναμιν, ου σοφιαν, ου φως, ου λογον, ου ζωην, ουκ αλη θειαν ουδε
ολως τι των εν τωι πληρωματι του θειου κολπου θεωρουμενων, απερ παντα εστιν ο
 
 

268

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μονογενης θεος, ο ων εν τοις κολποις του πατρος, ουκ αν τινι των εν τωι θεωι θεω
ρουμενων ευλογως εφαρμοσθειη το της κτισεως ονομα, ωστε ειπειν τον εν τωι πατρι
υιον η τον εν τηι αρχηι λογον η το εν τωι φωτι φως η την εν τηι ζωηι ζωην η την εν τηι
σοφιαι 3.1.49 σοφιαν οτι Κυριος εκτισε με. ει γαρ κτιστη του θεου η σοφια, Χριστος δε
θεου δυναμις και θεου σοφια, επεισακτον εσχε παντως ο θεος την σοφιαν, υστερον
εκ κατασκευης προσλαβων ο μη παρα την πρωτην ειχεν. αλλα μην ο εν τοις κολποις
ων του πατρος ουδεποτε κενον εαυτου διδωσι νοειν τον πατρωιον κολπον. αρα ου
των εξωθεν εγγενο μενων εστι τωι κολπωι, αλλα παντος αγαθου πληρωμα ων
παντοτε εν τωι πατρι νοειται ο εν αρχηι ων, ουκ αναμενων το δια κτισεως εν αυτωι
γενεσθαι, ως αν μηποτε κενος αγαθων ο πατηρ νοηθειη, αλλ' ο εν τηι αιδιοτητι της
πατρικης θεοτητος ειναι νοουμενος αει εν αυτωι εστι, δυ ναμις ων και ζωη και
αληθεια και φως και σοφια και τα 3.1.50 τοιαυτα. ουκουν ουκ εκ του θειου τε και
ακηρατου εστιν η του εκτισε με φωνη, αλλα, καθως ειρηται, εκ του ανα κραθεντος
κατ' οικονομιαν απο της κτιστης ημων φυσεως. πως ουν η αυτη και την γην
θεμελιοι και τους ουρανους ετοιμαζει και τας αβυσσους αναρρηγνυσι, σοφια και φρο
νησις και θεια αισθησις καλουμενη, και ενταυθα κτιζεται εις εργων αρχην; ουκ ανευ,
φησιν, αιτιας μεγαλης η τοι 3.1.51 αυτη συνεργειται οικονομια. αλλ' επειδη των
παραφυλα κτεων ημιν την εντολην λαβοντες οι ανθρωποι εξεβαλον της μνημης την
χαριν, δια της παρακοης εν τηι των αγαθων ληθηι γενομενοι, δια τουτο, ινα
αναγγειλω παλιν υμιν τα καθ' ημεραν επι σωτηριαι γινομενα και αναμνησω τα εξ
αιωνος απαριθμησαμενος ων επελαθεσθε· ου γαρ καινον τι καταγγελλω νυν
ευαγγελιον, αλλα την εις το αρχαιον αποκαταστασιν υμων πραγματευομαι· τουτου
χαριν εκτισθην ο αει ων και μηδεν του κτισθηναι προς το ειναι δεομενος, ωστε με
γενεσθαι αρχην οδων εις τα εργα του θεου, τους ανθρωπους λεγω. της γαρ οδου της
πρωτης καταφθαρεισης, εδει παλιν εγκαινισθηναι τοις πλανωμενοις οδον
προσφατον τε και ζωσαν, αυτον εμε ος ειμι η οδος. 3.1.52 Και οτι προς το
ανθρωπινον η του εκτισε με διανοια βλεπει, σαφεστερον ημιν τουτο παριστησι δια
των ιδιων λογων ο θειος αποστολος, εν οις διακελευεται οτι Ἐνδυσασθε τον κυριον
Ἰησουν Χριστον, και προς τουτοις οπου τον αυτον επαναλαβων λογον φησιν
Ἐνδυσασθε τον καινον αν θρωπον τον κατα θεον κτισθεντα. ει γαρ εν μεν εστι το
σωτηριον ενδυμα, τουτο δε εστιν ο Χριστος, ουκ αν αλλον τις ειποι παρα τον
Χριστον ειναι τον καινον ανθρωπον τον κατα θεον κτισθεντα, αλλα δηλον οτι ο τον
Χριστον εν δυσαμενος τον καινον ενδεδυται ανθρωπον τον κατα θεον 3.1.53
κτισθεντα. μονος γαρ ουτος ως αληθως καινος κυριως ονομαζεται ανθρωπος, ος
ουχι δια των γνωριμων τε και συνηθων της φυσεως οδων εν τωι των ανθρωπων
εφανη βιωι, αλλ' εξηλλαγμενη τις και ιδιαζουσα επι μονου τουτου εκαινοτομηθη η
κτισις. δια τουτο τον αυτον προς τε το παραδοξον της γεννησεως βλεπων καινον
ανθρωπον κατα θεον κτισθεντα κατονομαζει, και προς την θειαν φυσιν ορων την
εγκραθεισαν τηι κτισει του καινου τουτου αν θρωπου Χριστον προσαγορευει, ως καθ'
ενος και του αυτου τας δυο κεισθαι φωνας, την τε του Χριστου λεγω και την του
καινου ανθρωπου του κατα θεον κτισθεντος. 3.1.54 Ἐπει ουν ο Χριστος η σοφια
εστιν, ο συνετος ακροατης επισκεψασθω τον λογον των τε προσμαχομενων ημιν και
τον ημετερον και κρινατω τον ευσεβεστερον, τις μαλλον τας θεοπρεπεις εννοιας εν
τωι ρητωι διασυζει, ο τον του παντος κτιστην και κυριον πεποιησθαι διοριζομενος και
τηι δουλευ ουσηι κτισει κατασκευαζων ομοτιμον, η μαλλον ο προς την οικονομιαν
ορων και φυλασσων τηι τε περι το θειον και τηι περι το ανθρωπινον υποληψει το
προσφορον, συμμαρτυ ρουντος του μεγαλου Παυλου τωι δογματι, ος εν μεν τωι καινωι
ανθρωπωι την κτισιν βλεπει, εν δε τηι αληθινηι σοφιαι 3.1.55 την εξουσιαν της
κτισεως. συμβαινει δε και η ταξις του λογου τηι θεωριαι του δογματος. ει γαρ μη
 
 

269

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκτισθη εν ημιν η των οδων αρχη, ουκ αν ο των προσδοκωμενων αιωνων θεμελιος
κατεβληθη, ουδ' αν εγενετο ημιν ο κυριος πατηρ του μελλοντος αιωνος, ει μη κατα
τον Ἠσαΐαν παιδιον εγεννηθη ημιν και εκληθη το ονομα αυτου τα τε αλλα παντα
οσα ο προφητης ωνομασε και μετα παντων πατηρ του μελλοντος αιωνος. προτερον
ουν γεγονε το κατα την παρθενιαν μυστηριον και η περι το παθος οικονομια, και
τοτε οι σοφοι της πιστεως αρχιτεκτονες τον θεμελιον της πιστεως κατεβαλοντο.
ουτος δε εστιν ο Χριστος, ο πατηρ του μελλοντος αιωνος, ωι εποικοδομειται η των
ατε 3.1.56 λευτητων αιωνων ζωη. τουτου δε γενομενου, ινα εκαστωι των
πεπιστευκοτων τα θεια θεληματα του ευαγγελικου νομου και τα ποικιλα του αγιου
πνευματος χαρισματα γενηται, απερ παντα τροπικως κατα τινα προσφυη σημα σιαν
ορη και βουνους ονομαζει η θεια γραφη, την δικαιο συνην μεν ορη θεου
ονομαζουσα, τα δε κριματα αβυσσους προσαγορευουσα, γην δε την υπο του λογου
σπειρομενην και καρποφορουσαν τον πολυχουν καρπον, η ως ετερωθι παρα τωι
∆αβιδ ειρηνην μεν δια των ορων, δικαιοσυνην δε δια των βουνων διδασκομεθα,
αναγκαιως εν τοις πιστοις η σοφια γενναται και αληθης ο λογος. ο γαρ εν τοις δεξα
μενοις αυτον ων εν τοις απιστοις ουπω εγεννηθη. ινα ουν ταυτα και παρ' ημιν
γενηται, χρη τον τουτων δημιουργον εν ημιν γεννηθηναι. 3.1.57 Ουτω δε και τα
εφεξης τουτοις κατα τον ειρμον του τον κατανοησωμεν. εαν γαρ γεννηθηι εν ημιν η
σοφια, τοτε παρα του θεου κατασκευαζεται εν εκαστωι η τε χωρα και η αοικητος,
χωρα μεν η δεχομενη του λογου την σποραν και την αροσιν, αοικητος δε η των
πονηρων οικη τορων χωριζομενη καρδια, και ουτως εσται ημων η οικησις 3.1.58 επι
των ακρων της γης. επειδη γαρ της γης το μεν τι βαθος εστιν το δε επιπολαιον, οταν
τις μη υπογειος γενηται μηδε σπηλαιωδης εν τωι τα κατω φρονειν (οιος εστιν των εν
αμαρτιαις ζωντων ο βιος των εμπεπηγοτων τηι ανυπο στατωι του βυθου ιλυι, οις
αληθως φρεαρ εστιν η ζωη κατα την ψαλμωιδιαν την λεγουσαν Μηδε συσχετω επ'
εμε φρεαρ το στομα αυτου), εαν ουν τις εγγεννηθεισης αυτωι της σο φιας τα ανω
φρονηι, τοσουτον της γης εφαπτομενος οσον επαναγκες, ουτος τα ακρα της υπ'
ουρανον οικει, ουκ εμβαθυνων τωι γηΐνωι φρονηματι, τουτωι τον ουρανον εαυτωι
3.1.59 αντι της γης ετοιμαζοντι η σοφια παρεστι. και οταν την των ανωθεν νεφων
διδασκαλιαν ισχυραν εαυτωι ποιηι, εις εργον αγων τα παραγγελματα, την τε μεγαλην
και ευρυ χωρον της κακιας θαλασσαν τηι ακριβει πολιτειαι καθαπερ ηιονι τινι
διαλαβων κωλυηι το εμπαθες υδωρ προιεναι του στοματος, καν εν πηγαις κατασχηι,
τωι της διδασκαλιας χαρισματι μετ' ασφαλειας προχεων του λογου το ναμα, ως μη
τινι παρασχειν το ποτον αντι καθαρου υδατος ανα τροπην θολεραν, καν υπεραρθεις
πασης γηΐνης βασεως διαεριος τωι βιωι γενηται, επι της πνευματικης βεβηκως
πολιτειας, ην ανεμους ο λογος ωνομασεν, εστε εις θρονον του εν αυτωι
καθιδρυμενου αφορισθηναι (οιος ην ο Παυλος αφωρισμενος εις ευαγγελιον, προς το
γενεσθαι σκευος εκλογης, προς το βαστασαι το ονομα του θεου, ος αλλωι λογωι
θρονος εγενετο ο τον εφ' εαυτου καθιδρυμενον βασταζων), 3.1.60 οταν ταυτα και τα
τοιαυτα κατορθωθηι, ωστε ευφραινεσθαι ηδη τον εν εαυτωι την οικουμενην του θεου
συντελεσαντα, ευφραινομενον οτι ουχι θηριων τινων και αλογων, αλλ' ανθρωπων
πατηρ εγενετο (ουτοι δ' αν ειεν οι θεοειδεις λογισμοι οι κατα την θειαν εικονα
μορφουμενοι δια της εις τον κτισθεντα εν ημιν και γεννηθεντα και θεμελιω θεντα
πιστεως, η δε πιστις κατα την Παυλου φωνην ο θεμελιος νοειται, δι' ης γενναται
<εν> τοις πιστοις η σοφια και παντα τα ειρημενα εργαζεται), τοτε μακαριος ως
αληθως ο του κατωρθωκοτος γινεται βιος, ωι αρμοζει και επευφραινεται εν παντι
καιρωι η σοφια, τωι καθ' ημεραν 3.1.61 αυτηι μονηι προσχαιρομενωι. ευφραινεται γαρ ο
κυριος επι τοις οσιοις αυτου, και εν ουρανωι χαρα γινεται επι τοις σωιζομενοις, και ο
χρηστος πατηρ επι τωι ανασωθεντι υιωι εορταζει. τουτων δε παρ' ημων εν επιδρομηι
 
 

270

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ρηθεντων ο φιλοπονος αναγνους της θειας γραφης τα εδαφη προσ αρμοσατω τοις
θεωρημασι τα αινιγματα, δοκιμασας ει μη παρα πολυ κρειττον εστι προς τουτο
βλεπειν οιεσθαι την των αινιγματων διανοιαν, και μη κατα το προχειρως υπο 3.1.62
νοουμενον. ου γαρ εστι δυνατον την του Ἰωαννου θεολο γιαν αληθη νομισθηναι την
παντα τα κτισθεντα εργον ειναι του λογου υμνησασαν, ειπερ ενταυθα ο την σοφιαν
κτισας μετ' αυτης και τα αλλα παντα πεποιηκεναι πιστευοιτο. ουκετι γαρ δι' εκεινης
εσται τα παντα, αλλα μετα παντων εκεινη των γεγονοτων αριθμηθησεται. 3.1.63 Ὅτι
δε προς τουτο βλεπουσιν αι αινιγματωδεις φωναι, δια του εφεξης λογου σαφως
εκκαλυπτεται ος φησι Νυν ουν υιε ακουσον μου, και Μακαριος ος τας εμας οδους
φυλασσει, οδους δηλαδη λεγων τας προς την αρετην εφοδους, ων 3.1.64 αρχη
γινεται της σοφιας η κτισις. τις τοινυν προς την θειαν βλεπων γραφην ουκ ασεβεις
τε ομου και συκοφαντας ειναι τους εχθρους της αληθειας συνθησεται; ασεβεις μεν,
οτι την αρρητον του μονογενους θεου δοξαν, οσον επ' αυτοις, καθελοντες τηι κτισει
συναπτουσιν, εν των παρ' αυτου γεγονοτων αποδεικνυειν φιλονεικουντες τον
κυριον, ου μονογενες εστι κατα παντων το κρατος· συκοφαντας δε, οτι μηδεμιαν
αυτοις της γραφης προς τας τοιαυτας υπο ληψεις αφορμην παρασχομενης, ως
εκειθεν επαγομενοι την 3.1.65 μαρτυριαν κατα της ευσεβειας οπλιζονται. επει ουν
παρ' ουδενος εχουσι των αγιων επιδειξαι τινα φωνην ητις την προαιωνιον του
μονογενους θεου δοξαν μετα της υποχειριου κτισεως οραν συμβουλευει, καλως αν
εχοι τουτων ημιν απο δειχθεντων ηδη προσμαρτυρηθηναι τωι της ευσεβειας λογωι
κατα του ψευδους τα νικητηρια, και πασας αυτων τας ονοματικας ταυτας
τεχνολογιας παρωσαμενους, δι' ων συναρ μοζουσι 20το κτισμα τωι κτισαντι και το
ποιημα τωι ποιησαντι20, ομολογειν, καθως διδασκει το εξ ουρανων ευαγγελιον, υιον
αγαπητον, ου νοθον ουδε υποβλητον, τηι δε του υιου φωνηι πασαν την φυσικην
οικειοτητα συμπαρα δεξαμενους θεον αληθινον τον εκ του αληθινου θεου λεγειν
και τα παντα ωσαυτως επ' αυτου πιστευειν, οσα εν τωι πατρι καθοραται, διοτι εν εισι
και εν τωι ετερωι νοειται το ετερον, ουχ υπερπιπτον, ουκ ελαττουμενον, ου κατα τινα
θεοπρεπη τε και αγαθον χαρακτηρα παρηλ λαγμενον η αλλοιουμενον. 3.1.66
Φανερας τοινυν της προς εαυτον μαχης του Ευνομιου γεγενημενης, εν οις εναντια
λεγων εαυτωι απεληλεγκται, νυν μεν δια το γεννηθηναι κατα φυσιν λεγων δειν
αυτον υιον ονομαζεσθαι, παλιν δε δια το κτισθηναι μηκετι υιον, αλλα ποιημα
λεγεσθαι, προσηκειν οιμαι τον νουνεχως και επιστατικως επαΐοντα, επειδη ουκ
ενδεχεται δυο μαχο μενων αλληλοις λογων κατα το ισον εν εκατερωι το αληθες
ευρεθηναι, αποβαλλειν εξ αμφοτερων το ασεβες τε και βλασφημον, το κατα το
20κτισμα20 λεγω και 20ποιημα20, θεσθαι δε μονωι τωι προς ευσεβειαν βλεποντι, τωι
κατα φυσιν ομολογουντι προσειναι τωι μονογενει θεωι την του υιου προσηγοριαν, ως
αν και δια της των εχθρων φωνης 3.1.67 ο της ευσεβειας λογος εχοι την συστασιν.
λεγω δε παλιν αναλαβων ον εξ αρχης αυτου παρεθεμην λογον. 20γεννητον οντα20,
φησι, 20τον υιον και γεννημα λε γειν ου παραιτουμεθα, της γεννηθεισης αυτης
ουσιας και της του υιου προσηγοριας την τοι αυτην των ονοματων οικειουμενης
σχεσιν20. τεως μεν ουν ο κριτικως των λεγομενων ακουων τουτου μεμνησθω, οτι
την 20γεννηθεισαν ουσιαν20 επι του μονο γενους ειπων εδωκεν εκ του ακολουθου
και επι του πα τρος την μη γεννηθεισαν λεγειν, ως μηκετι μητε την αγεννησιαν μητε
την γεννησιν αντ' ουσιας παραλαμβανεσθαι, αλλ' ιδιαι μεν την ουσιαν
παραλαμβανεσθαι, ιδιαι δε το γεννηθηναι αυτην η μη γεννηθηναι δια των επιθεωρου
3.1.68 μενων αυτηι ιδιωματων κατανοεισθαι. φιλοπονωτερον δε τον περι τουτου
λογον κατανοησωμεν. ουσιαν γεγεννησθαι λεγει, υιον δε ειναι της γεννηθεισης
ουσιας το ονομα. αλλ' εν τουτοις ο παρ' ημων λογος δια δυο τον εναντιον ελεγξει
λογον, ενος μεν της κακουργιας την επιχειρησιν, ετερου δε της καθ' ημων
 
 

271

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιχειρησεως την ατονιαν. κακουργει μεν γαρ γεννησιν ουσιας λεγων, ινα
κατασκευασηι την προς αλληλας των ουσιων εναντιωσιν, τωι γεννητωι τε και αγεν
νητωι προς ετεροτητα φυσεως διεσχισμενας. ελεγχεται δε το της επιχειρησεως
ατονον δι' αυτων ων η κακουργια 3.1.69 κατασκευαζεται. ο γαρ γεγεννησθαι την
ουσιαν ειπων ετε ρον τι την γεννησιν ειναι παρα την ουσιαν σαφως διορι ζεται, ως
μη αν το σημαινομενον της γεννησεως τωι της ουσιας εφαρμοσθηναι λογωι. ου γαρ
οπερ εν πολλοις κατε σκευασε, τουτο και εν τωι μερει τουτωι πεποιηκεν, ωστε αυτην
ειπειν ουσιαν ειναι την γεννησιν, αλλα γεννηθηναι ομολογει την ουσιαν, ως
διακεκριμενην εφ' εκατερας φωνης τοις ακουουσιν εγγενεσθαι την εννοιαν, αλλο
γαρ τι νοημα γινεται τωι οτι εγεννηθη ακουσαντι και αλλο δια του της ουσιας
ονοματος. σαφεστερος δε γενοιτ' αν ημιν δια των 3.1.70 υποδειγματων ο λογος.
ειπεν εν τωι ευαγγελιωι ο κυριος οτι προσεγγιζουσης της ωδινος εν λυπηι γινεται η
γυνη, μετα ταυτα δε χαραι χαιρει, οτι εγεννηθη ανθρωπος εις τον κοσμον. ως τοινυν
εν τωι μερει τουτωι δυο νοηματα διακεκριμενα παρα του ευαγγελιου μανθανομεν, εν
μεν τον τοκον ον δια της γεννησεως ενοησαμεν, ετερον δε αυτο το εκ του τοκου
γινομενον (ου γαρ ο τοκος εστιν ο ανθρωπος, αλλα δια του τοκου ο ανθρωπος), ουτω
και ενταυθα του Ευνομιου γεννηθηναι την ουσιαν ομολογησαντος τωι μεν προ
αγοντι ρηματι το εκ τινος εδιδαχθημεν, τωι δε εφεξης αυτο το υποκειμενον
ενοησαμεν, ωι εκ του τινος εστιν η υπο 3.1.71 στασις. ει ουν αλλο μεν εστιν της
ουσιας το σημαινομενον, ετερον δε η της γεννησεως φωνη νοειν υποτιθεται, δια
πεπτωκεν αθροως αυτοις τα σοφα μηχανηματα, ωσπερ οστρακινα σκευη αλληλοις
προσαραχθεντα και δι' αλληλων διατρυφθεντα. ουκετι γαρ αυτοις εξεσται την του
γεννητου προς το αγεννητον διαστολην επι της του υιου και του πατρος ουσιας
μεταφερουσι συμμεταφερειν επι τα πραγματα την 3.1.72 προς αλληλα των ονοματων
μαχην. ομολογηθεντος γαρ παρα του Ευνομιου οτι εγεννηθη η ουσια, καθως και το
ευαγγελικον υποδειγμα την τοιαυτην ερμηνευει διανοιαν, εν ωι τον ανθρωπον
γεννηθηναι μαθοντες ου ταυτον ενοη σαμεν τηι γεννησει τον ανθρωπον, αλλ' ιδιον
εφ' εκατερου των ονοματων εδεξαμεθα νοημα, ουκετι χωραν εξει παντως η αιρεσις
την ετεροτητα των ουσιων δια των τοιουτων φωνων δογματιζουσα. 3.1.73 Ὡς δ' αν
μαλιστα σαφεστερον ημιν ο περι τουτων λογος εκκαλυφθειη, ουτωσι το
προκειμενον παλιν διαληψο μεθα. εποιησε την ανθρωπινην φυσιν κατ' αρχας μετα
παντων ο το παν συστησαμενος, και μετα το γενεσθαι τον Ἀδαμ τοτε την εξ
αλληλων γεννησιν τοις ανθρωποις ενο μοθετησεν ειπων Αυξανεσθε και
πληθυνεσθε. του τοινυν Ἄβελ γεννητως υποσταντος, τις ουκ αν ειποι των ευ φρο
νουντων κατ' αυτο το της ανθρωπινης γεννησεως σημαι 3.1.74 νομενον αγεννητως
τον Ἀδαμ υποστηναι; αλλα μην ο πρωτος ανθρωπος ολον εσχεν εν εαυτωι της
ανθρωπινης ουσιας τον ορον, και ο εξ εκεινου γεννηθεις ωσαυτως εν τωι αυτωι της
ουσιας υπογραφεται λογωι. ει δε αλλη τις η γεννηθεισα ουσια παρα την μη
γεννηθεισαν κατεσκευαζετο, ουκ αν επ' αμφοτερων ο αυτος της ουσιας ηρμοσε
λογος. ων γαρ η ουσια διαφορος, τουτων ουδε ο λογος εστιν ο αυτος της ουσιας. επει
ουν τοις αυτοις χαρακτηριζεται ιδιωμασιν η τε του Ἀδαμ και η του Ἄβελ ουσια, πασα
αναγκη μιαν μεν ουσιαν επ' αμφοτεροις ειναι συντιθεσθαι, αλλον δε και αλλον τον
εν τηι αυτηι φυσει δεικνυμενον. 3.1.75 ο γαρ Ἀδαμ και ο Ἄβελ εν μεν τωι λογωι της
φυσεως εις οι δυο εισιν, εν δε τοις επιθεωρουμενοις εκατερωι αυτων ιδιωμασιν
ασυγχυτον εχουσι την απ' αλληλων διακρισιν. ουκουν ουκ εστι κυριως ειπειν οτι ο
Ἀδαμ ουσιαν παρ' αυτον αλλην εγεννησεν, αλλα μαλλον οτι εξ εαυτου εγεν νησεν
αλλον εαυτον, ωι πας ο της του γεννησαντος ουσιας 3.1.76 συναπετεχθη λογος. οπερ
ουν επι της ανθρωπινης μεμα θηκαμεν φυσεως δια της κατα το ακολουθον υπο του
λογου προδειχθεισης ημιν οδηγιας, τουτο οιμαι δειν και επι την ακηρατον των
 
 

272

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θειων δογματων κατανοησιν εις οδηγιαν λαβειν. πασαν γαρ σαρκωδη και υλικην
εννοιαν των θειων τε και υψηλων δογματων αποσεισαμενοι ασφα λεστατην εξομεν
δια του καταλειπομενου νοηματος, οταν εκκαθαρθηι των τοιουτων, την επι τα
υψηλα τε και απροσ ιτα χειραγωγιαν. 3.1.77 Ὁμολογειται γαρ και παρα των
εναντιων τον επι παν των οντα θεον πατερα του μονογενους και ειναι και λε γεσθαι,
αλλα και τον μονογενη θεον τον εκ του πατρος οντα 20γεννητον20 δια το
γεννηθηναι κατονομαζουσιν. επει ουν εν ανθρωποις το του πατρος ονομα
συνεζευγμενας εχει τινας εμφασεις, ων η ακηρατος ηλλοτριωται φυσις, παντα
προσηκει οσα περι την σαρκωδη του πατρος σημασιαν υλικα νοηματα συνεισερχεται
καταλιποντα θεοπρεπη τινα διανοιαν εμφαντικην μονης της γνησιοτητος επι του
θεου και πατρος 3.1.78 εντυπωσασθαι. επει ουν ου μονον οσα η σαρξ νοειν υπο
τιθεται τηι του ανθρωπινου πατρος εννοιαι συγκαταλαμβα νεται, αλλα και
διαστηματικη τις εννοια συνεπινοειται παν τως τηι ανθρωπινηι πατροτητι, καλως αν
εχοι τωι σωματικωι ρυπωι και την διαστηματικην εννοιαν επι της θειας συν αποβαλειν
γεννησεως, ως αν πανταχοθεν εκπλυθεισης της υλικης ιδιοτητος καθαρευοι παντος
ου μονον εμπαθους, αλλα και διαστηματικου νοηματος η υπερεχουσα γεννησις.
3.1.79 ουκουν ο πατερα τον θεον λεγων τηι του ειναι τον θεον εννοιαι και το τι ειναι
συμπεριληψεται. ωι γαρ απο τινος αρχης εστι το ειναι, τουτωι και το τι ειναι παντως
απο τινος αρχεται· εφ' ου δε το ειναι ουκ ηρξατο, ουδε ει τι αλλο περι αυτον
θεωρειται απο τινος την αρχην εχει. αλλα μην πατηρ ο θεος. ουκουν εξ αιδιου εστιν
οπερ εστιν· ου γαρ εγενετο, αλλ' εστι πατηρ· επι θεου γαρ ο 3.1.80 ην, και εστι και
εσται. ει δε τι ποτε μη ην, ουτε εστιν ουτε εσται· ου γαρ τοιουτου τινος πεπιστευται
ειναι πατηρ, ου χωρις ευσεβες εστιν εφ' εαυτου ποτε τον θεον ειναι λεγειν. ζωης γαρ
εστι πατηρ ο πατηρ αληθειας τε και σοφιας και φωτος και αγιασμου και δυναμεως
και παντων των τοιουτων, οσα ο μονογενης εστι τε και ονομαζεται. οταν τοινυν
παρα των εχθρων κατασκευαζηται το μη ειναι ποτε φως, ουκ οιδα τινος πλειων
εστιν η ζημια, ποτερον αυτου του φωτος, οταν μη το φως ηι, η του εχοντος, οταν μη
3.1.81 εχηι το φως. ουτω και περι της ζωης και της αληθειας και της δυναμεως και
των αλλων παντων, οσα τον πατρικον πληροι κολπον, *** ο μονογενης θεος εν τωι
ιδιωι πληρω ματι τα παντα ων. ιση γαρ καθ' εκατερον εστιν η ατοπια και της κατα
του υιου βλασφημιας αντιρροπος η κατα του πατρος εστιν ασεβεια. εν γαρ τωι ειπειν
ποτε μη ειναι τον κυριον ουχ απλως δωσεις το μη ειναι την δυναμιν, αλλα του θεου
μη ειναι λεξεις την δυναμιν, του πατρος 3.1.82 της δυναμεως. ουκουν η του μη ειναι
ποτε τον υιον δια του σου λογου κατασκευη ουδεν αλλο η παντος αγαθου ερημιαν
περι τον πατερα κατασκευαζει. ορατε προς ο τι καταστρεφει των σοφων η αγχινοια.
πως αληθευει και δια τουτων η του κυριου φωνη, η φησιν οτι ο αθετων εμε αθετει
τον αποστειλαντα με; δι' ων γαρ το ειναι ποτε του μονογενους αθετουσι, δια τουτων
ατιμαζουσι τον πατερα, παν αγαθον ονομα τε και νοημα της πατρικης δοξης τωι
λογωι περισυλησαντες. 3.1.83 Ουκουν εναργως πεφωραται δια των ειρημενων του
λογογραφου η ατονια της κακουργιας, ος κατασκευαζειν επιχειρων την της ουσιας
του μονογενους προς την του πατρος εναντιωσιν δια του την μεν αγεννητον την δε
γεν νητην ονομαζειν απηλεγχθη τοις ασυστατοις εμματαιαζων. 3.1.84 εδειχθη γαρ
δια των παρ' αυτου λογων πρωτον μεν ετερον ειναι το της ουσιας και αλλο το της
γεννησεως ονομα, επειτα δε οτι ουκ ουσια τις καινη και παρηλλαγμενη παρα την του
πατρος ουσιαν εν τωι υιωι υπεστη, αλλ' οπερ εστιν ο πατηρ εν τωι λογωι της φυσεως,
τουτο και ο εξ εκεινου εστιν, ου μεταβληθεισης εις ετεροτητα εν τηι του υιου υπο
στασει της φυσεως, κατα την προδειχθεισαν ημιν του λογου 3.1.85 αληθειαν επι της
του Ἄβελ και του Ἀδαμ θεωριας. ως γαρ εκει ο αυτος ην εν τωι της ουσιας λογωι τωι
γεννη θεντι ο μη γεννηθεις ομοιοτροπως και η γεννησις του Ἄβελ την της φυσεως
 
 

273

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραλλαγην ουκ εποιησεν, ουτως και επι των ακηρατων δογματων ουδεν εν εαυτωι
δια της ιδιας γεννησεως την του μη γεννηθεντος ουσιαν ηλλοιωσεν ο μονογενης
θεος, εκ του πατρος εξελθων και εν τωι πατρι ων, καθως το ευαγγελιον λεγει, αλλ'
εστι κατα τον απλουν τε και ιδιωτικον της καθ' ημας πιστεως λογον φως εκ φωτος,
θεος αληθινος εκ θεου αληθινου, παντα ων ουτος 3.1.86 οσα εστιν εκεινος πλην του
εκεινος ειναι. τον δε σκοπον ου χαριν ταυτα τεχνολογων διεξερχεται ουδεν οιμαι
δειν εν τωι παροντι λεγειν, ειτε τολμηρον τε και κινδυνωδες ειτε συγκεχωρημενον
εστι και ακινδυνον το παρασχηματιζειν εκ τινος εις τι τας σημαντικας επι της θειας
φυσεως λε ξεις και 20γεννημα20 λεγειν τον γεννηθεντα. 3.1.87 Παριημι ταυτα, ως αν
μη τηι προς τα μικροτερα μαχηι περα του δεοντος ο λογος ημιν ενασχολουμενος αμε
λοιη του μειζονος· αλλ' εκεινο φημι δειν ακριβως κατα νοησαι, ει η κατα φυσιν
σχεσις παρεισαγει των ονοματων τουτων την χρησιν· τουτο γαρ εκεινος φησι
παντως, οτι τηι των προσηγοριων οικειοτητι και το κατ' ουσιαν οικειον
συμπαρεισαγεται· ου γαρ αν εφ' εαυτων ψιλα τα ονοματα της των σημαινομενων
εμφασεως διεζευγμενα σχεσιν εχειν τινα προς αλληλα και οικειοτητα φησειε· αλλ'
εν ταις σημασιαις ταις υπο των λεξεων δηλουμεναις το οικειον τε 3.1.88 και
αλλοτριον των προσηγοριων διακρινομεν. ουκουν ει φυσικην εχειν ομολογει σχεσιν
τον υιον προς τον πατερα, καταλιποντες τας προσηγοριας την εν τοις σημαινομενοις
κατανοησωμεν δυναμιν, ποτερον το αλλοτριον της ουσιας εν οικειοτητι κατανοειται
η το συγγενες τε και ιδιον. αλλα το μεν αλλοτριον ειπειν φανερας μανιας εστιν. πως
γαρ τις δια των ξενων τε και ακοινωνητων συναφη τε και οικειαν εν τοις ονομασι
διασωσει ταξιν, 20της γεννη θεισης αυτης ουσιας20, καθως φησι, 20και της του υιου
προσηγοριας την τοιαυτην των ονοματων 3.1.89 οικειουμενης σχεσιν20; ει δε το
οικειον δια των προσ ηγοριων τουτων αποσημαινεσθαι λεγοι, συνηγορος εξ αναγ
κης του κοινου της ουσιας αναφανησεται δια της των ονο ματων οικειοτητος, και το
των υποκειμενων συναφες κα τασκευαζων σημαινεσθαι και τουτο πολλαχου της
λογο γραφιας ποιων ουκ επισταται. δι' ων γαρ επιχειρει καθαι ρειν την αληθειαν,
ακουσιως πολλακις καθελκεται προς 3.1.90 συνηγοριαν των πολεμουμενων
δογματων. οιον τι και περι του Σαουλ εκ της ιστοριας ηκουσαμεν, οτι θυμωι ποτε
κατα των προφητευοντων κινουμενος ηττηθη της χαριτος και των θεοφορουμενων
εις ην, του προφητικου πνευματος, ως οιμαι, δι' εαυτου τον αποστατην παιδευσαι
θελησαντος· οθεν το παραλογον της συντυχιας παροιμια τωι μετα ταυτα γεγονε βιωι,
θαυμαστικως της ιστοριας το τοιουτο διεξιουσης· Ἢ και Σαουλ εν προφηταις; 3.1.91
Ἐν τισιν ουν ο Ευνομιος τηι αληθειαι συνισταται; εν οις φησιν οτι 20αυτος ο κυριος
υιος ων του θεου του ζωντος την εκ της παρθενου γεννησιν ουκ επαισχυνομενος εν
τοις εαυτου λογοις υιον ανθρωπου πολλακις ωνομασεν εαυτον20. τουτον γαρ και
ημεις τον λογον εις αποδειξιν του κοινου της ουσιας προφερομεν, οτι του υιου το
ονομα ισην κατ' αμ 3.1.92 φοτερα την της φυσεως κοινωνιαν ενδεικνυται. ως γαρ
υιος ανθρωπου λεγεται δια την της σαρκος αυτου προς την εξ ης εγεννηθη
συγγενειαν, ουτω και του θεου παντως υιος νοειται δια την της ουσιας αυτου προς
την εξ ης υπεστη συναφειαν. και το μεγιστον της αληθειας οπλον ουτος ο λογος
εστιν. τον γαρ μεσιτην θεου και ανθρωπων, καθως ωνομασεν ο μεγας αποστολος,
ουδεν ουτως ως το του υιου δεικνυσιν ονομα, εκατεραι φυσει, τηι θειαι τε και
ανθρωπινηι, κατα το ισον εφαρμοζομενον. ο γαρ αυτος και θεου υιος εστι και υιος
ανθρωπου κατ' οικονομιαν εγενετο, ινα τηι προς εκατερον κοινωνιαι δι' εαυτου
συναψηι 3.1.93 τα διεστωτα τηι φυσει. ει μεν ουν ανθρωπου γενομενος υιος αμετοχος
ην της ανθρωπινης φυσεως, ακολουθον αν ην θεου υιον οντα αυτον μηδε κοινωνειν
της θειας ουσιας λεγειν. ει δε παν το ανθρωπινον συγκριμα εν αυτωι ην (Ἐπειραθη
γαρ κατα παντα καθ' ομοιοτητα χωρις αμαρ τιας), αναγκη πασα και παν της
 
 

274

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπερεχουσης ουσιας ιδιωμα εν αυτωι πιστευειν ειναι, της του υιου φωνης ομοιως
αυτωι μαρτυρουσης εκατερον, εν τωι ανθρωπωι μεν το αν θρωπινον, εν δε τωι θεωι το
θειον. 3.1.94 Ει ουν αι προσηγοριαι, καθως φησιν ο Ευνομιος, το οικειον
ενδεικνυνται, η δε οικειοτης εν τοις πραγμασιν, ουκ εν ψιλαις θεωρειται ταις των
ονοματων φωναις (πραγματα δε φημι <τα> καθ' εαυτα νοουμενα, ει μη τολμηρον
ουτως ειπειν τον υιον τε και τον πατερα), τις αν αντειποι μη ουχι και αυτον τον της
βλασφημιας προστατην αυτο ματως προς την συνηγοριαν της ευσεβειας
καθελκυσθηναι, δι' εαυτου τους οικειους ανατρεποντα λογους και το της 3.1.95
ουσιας κοινον επι των θειων δογματων ανακηρυσσοντα; ου γαρ ψευδεται περι
τουτων ακουσιως παρ' αυτου προσριφεις υπερ της αληθειας ο λογος, οτι ουκ αν
εκληθη υιος, μη της φυσικης των ονοματων εννοιας επαληθευουσης την κλησιν. ως
γαρ ου λεγεται βαθρον υιος του τεχνιτου ουδ' αν τις ειποι των σωφρονουντων οτι ο
οικοδομος την οικιαν ετεκνωσατο ουδε γεννημα του αμπελουργου τον αμπελωνα
κατονομαζομεν, αλλ' εργον μεν ανθρωπου το κατασκευασμα, υιον δε ανθρωπου τον
εξ αυτου γεννωμενον, ως αν, οιμαι, το προσφορον δια των ονοματων εν τοις
υποκειμενοις σημαι νοιτο, ουτως και υιον θεου τον μονογενη διδαχθεντες ου
20κτισμα20 θεου δια της προσηγοριας ενοησαμεν ταυτης, αλλ' οπερ αληθως η του
υιου φωνη τωι σημαινομενωι ενδεικνυται. 3.1.96 ει δε και αμπελου γεννημα ο οινος
υπο της γραφης ονο μαζεται, ουδε ουτως εκ της ομωνυμιας ταυτης επι των της
ευσεβειας δογματων ο λογος παραβλαβησεται. ου γαρ δρυος γεννημα τον οινον
φαμεν ουδε αμπελου την βαλανον, αλλ' ει τις εστι κοινωνια κατα την φυσιν του
γεννηματος 3.1.97 προς το οθεν εστιν. η γαρ εν τηι αμπελωι νοτις δια του πυθμενος
της ριζης υπο της εντεριωνης εξελκομενη τηι δυναμει μεν υδωρ εστιν, ακολουθιαι δε
τινι δια των οδων της φυσεως πορευομενη και εκ των κατωτερων προς το
υπερκειμενον μεταρρεουσα προς οινου μεταβαλλει ποιοτητα, συνεργουσης τι και της
ηλιακης ακτινος, η δια της θερ μοτητος το υγρον εκ του βαθους επι την βλαστην
εξελ κουσα δια της οικειας και καταλληλου πεψεως οινον την ικμαδα ποιει· ωστε
κατα φυσιν μεν μηδεμιαν αλλοτριοτητα την εγκειμενην τηι αμπελωι νοτιδα προς τον
οινον τον εξ 3.1.98 αυτης απογεννωμενον εχειν. εξ εκεινου γαρ του υγρου το υγρον
τουτο, και ουκ αν τις ετεραν της του οινου υγροτητος αιτιαν ειποι, ει μη την
φυσικως εγκειμενην ταις κληματισι νοτιδα. αι δε των ποιοτητων διαφοραι ου τινα
κατα το υγρον παραλλαγην εμποιουσιν, αλλα τινος ιδιοτητος το εν τωι οινωι υγρον
απο της εν τωι κληματι διακρινουσης † στυ ψεως η γλυκυτητος η υγροτητος †
θατερωι τουτων παρο μαρτουσης, ωστε τωι μεν υποκειμενωι ταυτον ειναι, ταις δε των
ποιοτητων διαφοραις εξαλλασσειν. 3.1.99 Ουκουν ωσπερ υιον ανθρωπου τον
μονογενη θεον παρα της γραφης ακηκοοτες δια της του ονοματος σχεσεως την προς
τον αληθινον ανθρωπον οικειοτητα μεμαθηκαμεν, ουτω καν 20γεννημα20 κατα τον
λογον των υπεναντιων ο υιος λεγηται, ουδεν ηττον και δια τουτου το κατ' ουσιαν
οικειον αυτου προς τον γεγεννηκοτα μανθανομεν, δια το και τον οινον γεννημα της
αμπελου λεγομενον μη αλλοτριον ευρεθηναι κατα τον της υγροτητος λογον της
φυσικως 3.1.100 εγκειμενης τηι αμπελωι δυναμεως. αλλα τα μεν λεγομενα παρα των
υπεναντιων ει τις υγιως εξεταζοι, προς το ημε τερον δογμα βλεπει, η δε διανοια ταις
ιδιαις αυτων κα τασκευαις αντιφθεγγεται, πανταχου το κατα την ουσιαν αλλοτριον
κατασκευαζειν φιλονεικουντων. καιτοι γε παντα πασιν απορον εστι
καταστοχασασθαι, οθεν προς τας τοιαυτας 3.1.101 υποληψεις υπηχθησαν. ει γαρ η
του υιου προσηγορια ουχ απλως το εκ τινος ειναι σημαινει, αλλ' ιδιως την κατα
φυσιν οικειωσιν δια του σημαινομενου παριστησιν, ως αυτος φησιν ο Ευνομιος, και
γεννημα δρυος οινος ου λεγεται, και γεννηματα των εχιδνων, καθως φησι που το
ευαγγε λιον, οφεις εισι και ου προβατα, δηλον οτι και επι του μονογενους η τε του
 
 

275

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υιου και του γεννηματος προσηγορια 3.1.102 ουκ αν προς το ετερογενες εχοι την
οικειοτητα. αλλ' ειπερ κατα τον λογον των υπεναντιων και 20γεννημα20 λεγεται
και κατα την φυσιν, ως ομολογουσιν, εστιν η του υιου κλησις, της ουσιας εστι
παντως του γεγεννηκοτος υιος, ουκ αλλου τινος των εξω θεωρουμενων της φυσεως.
ει δε εκειθεν αληθως εστιν, ουκ απεξενωται παντως του οθεν εστιν, ως και εν τοις
αλλοις εδειχθη, οτι παν το γεννητως εκ τινος υποσταν ομογενες εστι παντως τωι εξ
ου γεγονεν. 3.1.103 Ει δε τις απαιτοιη της θειας ουσιας ερμηνειαν τινα και
υπογραφην και εξηγησιν, αμαθεις ειναι της τοιαυτης σοφιας ουκ αρνησομεθα,
τοσουτον ομολογουντες μονον, οτι ουκ εστι το αοριστον κατα την φυσιν επινοιαι τινι
ρηματων διαληφθηναι. το γαρ μη εχειν ορον την θειαν μεγαλω συνην η προφητεια
βοαι, διαρρηδην κηρυσσουσα οτι της μεγαλοπρεπειας της δοξης της αγιωσυνης αυτου
ουκ εστι 3.1.104 περας. ει δε τα περι αυτον απερατωτα, πολυ μαλλον αυτος εκεινος
κατ' ουσιαν ο τι ποτε και εστιν ουδενι ορωι κατ' ουδεν μερος διαλαμβανεται. ει ουν η
δια των ονοματων τε και ρηματων ερμηνεια διαλαμβανει πως τηι σημασιαι το
υποκειμενον, το δε αοριστον περιληφθηναι ου δυναται, ουκ αν τις εικοτως την
αμαθιαν ημων αιτιασαιτο, μη θρασυ νομενων κατα των ατολμητων. τινι γαρ
ονοματι διαλαβω το απεριληπτον; δια ποιας φωνης εξαγγειλω το ανεκφω 3.1.105
νητον; επει ουν κρειττον εστι και υψηλοτερον της ονομα στικης σημασιας το θειον,
σιωπηι τιμαν τα υπερ λογον τε και διανοιαν μεμαθηκαμεν· καν επεμβαινηι τηι
ευλαβειαι ταυτηι του λογου ο υπερφρονων παρ' ο δει φρονειν, εν γε λωτι την
αμαθιαν ημων την περι των ακαταληπτων ποι ουμενος, και του ασχηματιστου και
αοριστου και αμεγεθους και αποσου, πατρος τε λεγω και υιου και πνευματος αγιου,
την κατα το ανομοιον επιγινωσκηι παραλλαγην και προφερηι τουτο προς ελεγχον της
αμαθιας ημων, ο συνεχως παρα των μαθητων της απατης προτεινεται, το Ὑμεις
προσκυνειτε ο ουκ οιδατε, ει την ουσιαν του προσκυνουμενου ουκ οιδαμεν, 3.1.106
ου φοβηθησομεθα κατα την συμβουλην του προφητου τον ονειδισμον των αφρονων
ουδε δια τον φαυλισμον αυτων κατα των ανεκφωνητων θρασυστομησομεν, τον
ιδιωτην τωι λογωι Παυλον διδασκαλον των υπερ γνωσιν μυστηριων ποι ουμενοι, ος
τοσουτον απεχει του την θειαν φυσιν εντος της ανθρωπινης περινοιας οιεσθαι, ως
και τα κριματα του θεου ανεξερευνητα λεγειν και τας οδους ανεξιχνιαστους και τα
τοις αγαπωσιν αυτον υπερ των εν τωι βιωι τωιδε κατορ θωθεντων επηγγελμενα υπερ
καταληψιν ειναι διισχυριζεσθαι, ως μητε οφθαλμωι λαβειν μητε ακοηι δεξασθαι μητε
3.1.107 καρδιαι χωρησαι δυνατον ειναι. ταυτα τοινυν μαθοντες απο του Παυλου
θαρρουντες αποφαινομεθα, οτι ου μονον τα κριματα του θεου της των ερευναν
επιχειρουντων δυναμεως εστιν υψηλοτερα, αλλα και αι της γνωσεως οδοι μεχρι του
νυν ατριβεις τε και ανεπιβατοι μενουσι. τουτο γαρ ηγου μεθα τον αποστολον
σημαναι βουλομενον ανεξιχνιαστους ειπειν τας οδους αι προς το ακαταληπτον
φερουσι, δει κνυντα δια της λεξεως οτι ανεπιβατος εστι λογισμοις αν θρωπινοις η
γνωσις εκεινη, και ουπω τις επεστησεν εαυτου την διανοιαν τηι τοιαυτηι του λογου
πορειαι, ουτε τι ιχνος ουτε σημειον καταληπτικης εφοδου τοις αληπτοις ενεση
μανατο. 3.1.108 Ταυτα τοινυν εκ της αποστολικης μεγαλοφωνιας μα θοντες
αναλογιζομεθα δια των ειρημενων οτι, ει τα κριματα εξερευνηθηναι ου δυναται και
αι οδοι ουκ εξιχνιαζονται και η των αγαθων επαγγελια πασης υπερκειται της απο
στοχασμων εικασιας, ποσωι μαλλον τωι μετρωι κατα το αφραστον τε και
απροσπελαστον ανωτερον εστι και υψηλο τερον αυτο το θειον των περι αυτο
νοουμενων, ων ουδεμιαν ειναι γνωσιν ο θεοδιδακτος αποφαινεται Παυλος· και δια
τουτο βεβαιουμεν εν ημιν αυτοις το καταχλευαζομενον δογμα, ομολογουντες
ελαττους ειναι κατα την γνωσιν των υπερβαινοντων την γνωσιν, και προσκυνειν
φαμεν αληθως 3.1.109 οπερ οιδαμεν. οιδαμεν δε το υψος της δοξης του προσ
 
 

276

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κυνουμενου, αυτωι τωι μη δυνασθαι τοις λογισμοις κατα λαβειν αναλογιζομενοι το
του μεγεθους ανεικαστον· και το προς την Σαμαρειτιν παρα του κυριου ρηθεν, καθ'
ημων δε παρα των εχθρων προφερομενον, προς εκεινους αν μαλ λον κυριως
λεγοιτο. το γαρ Ὑμεις προσκυνειτε ο ουκ οιδατε φησι προς την Σαμαρειτιν ο κυριος,
σωματικαις εννοιαις εν ταις περι θεου δοξαις προειλημμενην, ης καλως ο λογος
καθαπτεται, οτι θεον προσκυνειν οι Σαμαρειται νομιζοντες ειτα σωματικως
εγκαθιδρυσθαι τοπωι το θειον οιομενοι μεχρι της φωνης ευσεβουσιν, αλλο τι προσκυ
3.1.110 νουντες και ου θεον. ουδεν γαρ εν περιγραφηι νοουμενον θειον εστιν· αλλ'
ιδιον της θεοτητος το πανταχου ειναι και δια παντων ηκειν και μηδενι
περιειργεσθαι, ωστε περι στρεφεται τοις χριστομαχοις εις κατηγοριαν αυτων ο καθ'
ημων προφερομενος λογος. ως γαρ τοπικηι τινι περιγραφηι το θειον περιεχεσθαι
Σαμαρειται νομιζοντες επετιμηθησαν δι' ων ηκουσαν οτι Προσκυνειτε ο ουκ οιδατε,
και ανονητος γινεται υμιν η λατρεια η προς θεον βλεπουσα, θεος γαρ τοπωι τινι
καθιδρυσθαι νομιζομενος θεος ουκ εστιν, – ουτως αν ειη κυριως και προς τους νεους
Σαμαρειτας ειπειν οτι τωι ονοματι της αγεννησιας οιον τινι τοπωι περι ειληφθαι την
θειαν ουσιαν υπονοουντες Προσκυνειτε ο ουκ οιδατε, ως θεωι μεν λατρευοντες,
αγνοουντες δε, οτι πασης της εξ ονοματων σημασιας και περιληψεως υπερπιπτει του
θεου το αοριστον. 3.1.111 Ἀλλα γαρ επι πλεον παρηνεχθη των προκειμενων ο λογος,
τοις αει κατα το ακολουθον εφευρισκομενοις επο μενος. ουκουν παλιν την
ακολουθιαν επαναλαβωμεν, επειδη την προτεθεισαν αυτου ρησιν αποχρωντως οιμαι
δια των ειρημενων πεφανερωσθαι ου προς την αληθειαν μονον, 3.1.112 αλλα και
προς εαυτην εχουσαν εναντιως. ει γαρ κατ' αυτους η φυσικη σχεσις τηι του υιου
προσηγοριαι προς τον πατερα συνισταται και προς τον γεγεννηκοτα η του γεννη
ματος, κατα τινα γραμματικην φλυαριαν τας σημαντικας της θειας φυσεως λεξεις
της σοφιας τουτων εις ονοματων σχημα παρατυπουσης, ουκετ' αν τις αμφιβαλλοι
την εκ φυσεως συνισταμενην των ονοματων προς αλληλα σχεσιν αποδειξιν της κατ'
ουσιαν αυτων οικειοτητος, μαλλον δε 3.1.113 ταυτοτητος γινεσθαι. αλλα μοι
μεταλαβετω την εναντιαν φωνην ο ημετερος λογος, ως αν μη δοκοιη τηι ασθενειαι
μονηι των αντιμαχομενων το δογμα της ευσεβειας κρατυ νεσθαι, αλλ' εν εαυτωι
μαλιστα την ισχυν εχειν. ως ουν εστι δυνατον, δι' ευτονωτερας της συνηγοριας
βεβαιωθητω παρ' ημων αυτων ο αντικειμενος λογος, ως αν το υπερ βαλλον της
δυναμεως διαγνωσθειη κατα πολλην πεποι θησιν, και τα παρειμενα παρα των
εναντιων εις ακριβη βασανον της αληθειας ημων προφεροντων. ερει γαρ ισως ο τοις
εναντιοις ισχυριζομενος, οτι ου παντως η του υιου και του γεννηματος κλησις το
κατα την φυσιν οικειον 3.1.114 παριστησι. και γαρ και τεκνον τις οργης εν τηι γραφηι
λεγεται και απωλειας υιος και γεννημα εχιδνης, και ου δηπου κοινοτης τις φυσεως
τοις τοιουτοις ονομασι συναν εφανη. ου γαρ ταυτον εστι τωι υποκειμενωι Ἰουδας, ο
της απωλειας υιος ωνομασμενος, και αυτη κατα το νοου μενον η απωλεια. αλλο γαρ
του κατα τον Ἰουδαν αν 3.1.115 θρωπου και ετερον της απωλειας το σημαινομενον.
ομοιως δε και εκ του εναντιου την ισην κατασκευην ο λογος εχει. υιοι γαρ φωτος
τινες και υιοι ημερας λεγομενοι ου ταυτον εισι τωι φωτι και τηι ημεραι κατα τον
λογον της φυσεως, και τεκνα του Ἀβρααμ οι λιθοι γινονται, οταν δια της πιστεως
και των εργων την συγγενειαν την προς αυτον οικειωσωνται, και οι τωι πνευματι
του θεου αγομενοι, καθ ως φησιν ο αποστολος, υιοι θεου λεγονται, ου ταυτον οντες
τωι θεωι κατα την φυσιν, και πολλα τοιαυτα παρα της θεοπνευστου γραφης εστιν
αναλεξασθαι, δι' ων η απατη καθαπερ εικων τις επηνθισμενη ταις γραφικαις
μαρτυριαις το της αληθειας ειδωλον υποκρινεται. 3.1.116 Τι ουν ημεις προς τουτο
φαμεν; οιδεν η θεια γραφη κατ' αμφοτερων των εννοιων κεχρησθαι του υιου τηι
φωνηι, ωστε τισι μεν εκ φυσεως, τισι δε επισκευαστην και επι κτητον ειναι την
 
 

277

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοιαυτην προσηγοριαν. οταν μεν γαρ υιους ανθρωπων και υιους λεγηι κριων, την
κατ' ουσιαν του γεν νηθεντος προς τον εξ ου γεγονε σχεσιν αποσημαινει· οταν δε
υιους δυναμεως η τεκνα λεγηι θεου, την εκ προαιρεσεως 3.1.117 γινομενην
αγχιστειαν παριστησι. και μεντοι και κατα την εναντιαν διανοιαν οι αυτοι και υιοι
Ἠλει και υιοι λοιμοι ωνομασθησαν, προς εκατερον νοημα της των υιων προση
γοριας ευαρμοστως εχουσης. τωι μεν γαρ υιοι του Ἠλει κληθηναι το κατα την φυσιν
συγγενες προς εκεινον εχειν εμαρτυρηθησαν, λοιμοι δε υιοι κατονομασθεντες επι τηι
της προαιρεσεως μοχθηριαι κατηγορηθησαν, ως ουχι τον πατερα ζηλουντες τωι βιωι,
αλλα τηι κακιαι την προαιρεσιν 3.1.118 εαυτων οικειωσαντες. επι μεν ουν της κατω
φυσεως και των καθ' ημας πραγματων δια το προς εκατερον επιρρε πως το
ανθρωπινον εχειν, προς κακιαν λεγω και αρετην, εφ' ημιν εστιν η νυκτος η ημερας
υιους γενεσθαι, μενουσης κατα το προηγουμενον εν τοις ιδιοις οροις της φυσεως.
ουτε γαρ ο δια κακιαν οργης τεκνον γενομενος της ανθρω πινης ηλλοτριωθη
γεννησεως, ουτε ο τωι αγαθωι δια προ αιρεσεως εαυτον οικειωσας το εξ ανθρωπων
φυναι δια της αστειοτητος των επιτηδευματων απωσατο, αλλα της φυ σεως ομοιως
εφ' εκατερων εστωσης αι κατα τας προ αιρεσεις διαφοραι τα ονοματα της
οικειοτητος υποδυονται, η θεου τεκνα δι' αρετης η του αντικειμενου δια κακιας
γινομεναι. 3.1.119 Ἐπι δε γε των θειων δογματων 20ο την φυσικην διασυζων
ταξιν20 Ευνομιος (αυτοις γαρ χρησομαι του λογογραφου τοις ρημασι) 20και τοις
ανωθεν εγνω σμενοις εμμενων και γεννητον οντα γεννημα λεγειν ου
παραιτουμενος, της γεννηθεισης αυτης20, ως φησιν, 20ουσιας και της του υιου προσ
ηγοριας την τοιαυτην των ονοματων οικειου μενης σχεσιν20, πως αλλοτριοι της
κατ' ουσιαν οικειο 3.1.120 τητος το γεννηθεν του γεννησαντος; επι μεν γαρ των επι
διαβοληι λεγομενων υιων η γεννηματων η παλιν εφ' ων επαινος τις παρομαρτει τοις
τοιουτοις ονομασιν ουκ εστιν ειπειν οτι αληθως τις παρα της οργης γεννηθεις
τεκνον οργης προσηγορευται, ουδ' αυ παλιν ημεραν τις σωματικως εσχεν εαυτου
μητερα, ωστε υιος ταυτης ονομασθηναι, αλλ' η των προαιρεσεων διαφορα ποιειται
τα της τοιαυτης συγ γενειας ονοματα. ενταυθα δε φησιν ο Ευνομιος οτι 20γεν νητον
οντα τον υιον γεννημα λεγειν ου παραι τουμεθα, της γεννηθεισης20, φησιν,
20ουσιας και της του υιου προσηγοριας την τοιαυτην των 3.1.121 ονοματων σχεσιν
οικειουμενης20. ει ουν δια το αληθως 20γεννημα20 ειναι τον υιον ομολογει 20την
τοιαυτην των ονοματων οικειουσθαι σχεσιν20, πως εχει καιρον εφαρμοζειν την
τοιαυτην αιτιαν των ονοματων τοις τε κατα μεταφοραν εκ καταχρησεως λεγομενοις
και οις η φυσικη σχεσις, καθως φησιν ο Ευνομιος, την τοιαυτην οικειουται κλησιν;
ουκουν επι μονων αληθες το τοιουτον εστιν οις μεθοριος προς αρετην τε και κακιαν
η φυσις, εφ' ων πολλακις τα εναντια τις αντιμεταλαμβανει των ονομα των, νυν μεν
φωτος, παλιν δε σκοτους δια της προς το καλον 3.1.122 η προς το εναντιον
προσκλισεως τεκνον γινομενος. οπου δε το εναντιον χωραν ουκ εχει, ουκετ' αν τις
του υιου την φωνην εκ μεταφορας επιφημιζεσθαι λεγοι καθ' ομοιοτητα των δια
προαιρεσεως οικειουμενων την κλησιν. ου γαρ αν εις τουτον ελθοι τον λογον, οτι
ωσπερ ανθρωπος αποθεμενος τα εργα του σκοτους δια της ευσχημονος ζωης φωτος
γι νεται τεκνον, ουτω και ο μονογενης θεος εκ μεταβολης 3.1.123 εκ του χειρονος
αντιλαμβανει το προτιμοτερον. ανθρω πος μεν γαρ τις ων υιος θεου γινεται δια της
πνευ ματικης γεννησεως Χριστωι συναπτομενος· ο δε τον ανθρω πον δι' εαυτου θεου
υιον ποιων αυτος αλλου υιου του χαρι ζομενου αυτωι την υιοθεσιαν ουκ επιδεεται,
αλλ' οπερ εστι κατα φυσιν και ονομαζεται. ανθρωπος μεν αυτος εαυτον αμειβει, του
παλαιου τον νεον ανταλλασσομενος· θεος δε 3.1.124 εις τι αλλαγησεται, ωστε ο μη
εχει προσκτησασθαι; αν θρωπος μεν εαυτον απεκδυσαμενος την θειαν επενδυεται
φυσιν· ο δε αει ωσαυτως εχων τι αποτιθεται η τι περι βαλλεται; ανθρωπος μεν υιος
 
 

278

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεου γινεται προσλαβων α ουκ εχει και αποβαλων α εχει· ο δε μηδεποτε γεγονως εν
κακιαι ουτε ο λαβηι ουτε ο καταλιπηι εχει. παλιν ο αν θρωπος δυναται πη μεν αληθως
υιος τινος λεγεσθαι, οταν προς την φυσιν βλεπων τις λεγηι, πη δε εκ καταχρησεως,
3.1.125 οταν η του βιου προαιρεσις επιβαληι το ονομα. ο δε θεος εν ων αγαθον εν
απληι τε και ασυνθετωι τηι φυσει παντοτε προς το αυτο βλεπει και ουδεποτε ταις της
προαιρεσεως ορμαις μεταβαλλεται, αλλ' αει και βουλεται οπερ εστιν και εστι παντως
ο και βουλεται, ωστε δι' αμφοτερων υιος θεου κυριως και αληθως ονομαζεσθαι, της
τε φυσεως εν εαυτηι το αγαθον εχουσης της τε προαιρεσεως ουκ απερ ρωγυιας του
κρειττονος, ως μη αν εκ καταχρησεως αυτωι την φωνην ταυτην επικληθηναι.
ουκουν ουδεμιαν εχει χωραν, απερ εκ προσωπου των εναντιων εαυτοις αντεθη
καμεν, ταυτα επι παραγραφηι της κατα φυσιν οικειοτητος παρα των εναντιων
προφερεσθαι. 3.1.126 Ἀλλ' ουκ οιδ' οπως η διοτι μισουντες τε και απο στρεφομενοι
την αληθειαν υιον μεν αυτον ονομαζουσιν, ως δ' αν μη το κατ' ουσιαν κοινον δια
της φωνης ταυτης μαρτυρηθειη, της εγκειμενης τωι ονοματι σημασιας την φωνην
χωρισαντες κενον το ονομα του υιου και ασημαντον τωι μονογενει καταλειπουσι,
μονον αυτωι τον ψοφον της φωνης χαριζομενοι. και οτι ταυτα αληθη λεγω και ου
παραστοχαζομαι του σκοπου των υπεναντιων, φανερως εστιν 3.1.127 εξ αυτων ων
κατεπιχειρουσι της αληθειας μαθειν. τοιαυτα γαρ εστιν α παρ' αυτων επι κατασκευηι
της βλασφημιας προφερεται, 20οτι πολλα του μονογενους ονοματα παρα της θειας
γραφης εδιδαχθημεν, λιθον αξινην πετραν θεμελιον αρτον αμπελον θυραν οδον ποι
μενα πηγην ξυλον αναστασιν διδασκαλον φως και αλλα τοιαυτα πολλα, αλλ' ουδεν
τουτων κατα την προχειρον σημασιαν ευσεβες εστιν επι του κυριου 3.1.128 νοουντας
λεγειν. η γαρ αν ειη των ατοπωτατων το ασωματον τε και αυλον απλουν τε και
ασχηματι στον ταις εμφαινομεναις τισι των ονοματων σημα σιαις διαμορφουσθαι
νομιζειν, ωστε αξινην ακου σαντας το τοιονδε σχημα του σιδηρου νοειν η φως το
εναεριον η αμπελον την εκ φυτειας κληματων η τι των αλλων εκαστον, καθως η
συνηθεια νοειν υποτιθεται· αλλ' επι το θεοπρεπεστερον τας των ονοματων τουτων
μετενεγκοντες εμφασεις αλλο τι νοουμεν, καν ουτω κατονομαζωμεν, ουχ ως οντα τι
τουτων κατα τον λογον της φυσεως, αλλ' ως ταυτα μεν λεγομενον, αλλο δε τι παρα
ταυτα δια 3.1.129 των λεγομενων νοουμενον. ει δε τα τοιαυτα των ονοματων και
αληθως επιλεγεται τωι μονογενει θεωι και της φυσεως ου περιεχει την ενδειξιν,
ακολουθον ειναι20 λεγουσι 20μηδε του υιου το σημαινο μενον κατα την
επικρατουσαν συνηθειαν εις την της φυσεως ερμηνειαν παραλαμβανειν, αλλ'
εξευρισκειν τινα σημασιαν και ταυτης της φωνης ετεραν παρα την κοινην τε και
προχειρον20. ταυτα και τα τοιαυτα φιλοσοφουσι προς κατασκευην του μη ειναι
3.1.130 τον υιον οπερ εστι τε και λεγεται. ημιν δε προς ετερον μεν ην σπευδων ο
λογος, την προσφατον του Ευνομιου λογο γραφιαν δειξαι ψευδη και ασυστατον και
ουτε προς την αληθειαν ουτε προς εαυτην συμφωνουσαν. επει δε δι' ων
κατηγορουμεν του δογματος αυτων οιον τις συνηγορια της βλασφημιας επεισηχθη
τωι λογωι, καλως αν εχοι περι του του προτερον εν ολιγωι διαλαβειν, ειθ' ουτως επι
την ακο λουθιαν των γεγραμμενων επανελθειν. 3.1.131 Τι τοινυν εστιν ειποντας
προς τα τοιαυτα μη διαμαρ τειν του προσηκοντος; οτι πολλων οντων, καθως
κακεινοι φασι, των ονοματων, α τωι μονογενει παρα της γραφης επι λεγεται, ουδεν
των αλλων τηι προς τον γεγεννηκοτα φαμεν αναφοραι το προσφυες εχειν. ου γαρ
ωσπερ υιον του πατρος, ουτως η λιθον η αναστασιν η ποιμενα η φως η τι των αλλων
επι τον θεον των ολων επαναφεροντες λεγομεν, αλλ' εστιν οιον τεχνηι τινι και
κανονι διχηι διελεσθαι των θειων ονοματων 3.1.132 την σημασιαν. τα μεν γαρ της
υψηλης τε και αφραστου δοξης την ενδειξιν εχει, τα δε το ποικιλον της προνοητικης
οικονομιας ενδεικνυται· ωστε καθ' υποθεσιν ει μη το ευερ γετουμενον ειη, μηδε τας
 
 

279

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φωνας ταυτας επ' αυτου τεταχθαι αι την ευεργεσιαν ενδεικνυνται. οσαι δε το
θεοπρεπες ερ μηνευουσι, και διχα των οικονομουμενων προσφυως και κυριως
εφαρμοζονται τωι μονογενει θεωι. ως δ' αν εναρ γεστερον ημιν εκκαλυφθειη το
τοιουτον δογμα, επ' αυτων 3.1.133 εσται των ονοματων η θεωρια. ουκ αν αμπελος
ωνομασθη ο κυριος, ει μη της φυτειας χαριν των εν αυτωι ριζου μενων, ουδ' αν
ποιμην, ει μη τα προβατα του οικου Ἰσ ραηλ απολωλει, ουδ' ιατρος, ει μη των
νοσουντων χαριν, ουδε τα λοιπα των ονοματων εφ' εαυτου κατεδεχετο, μη δια τινος
προνοητικης ενεργειας προσφορως επι των ευεργε τουμενων τας φωνας
οικειουμενος. τι γαρ δει τα καθ' εκαστον λεγοντα μηκυνειν εν τοις ομολογουμενοις
τον λογον; υιος δε και δεξια και μονογενης και λογος και σοφια και δυναμις και τα
τοιαυτα παντα, οσα προς τι λεγεται, καθ απερ εν συζυγιαι τινι σχετικηι τωι πατρι
παντως συνονομα 3.1.134 ζομενος λεγεται. θεου γαρ δυναμις ονομαζεται και θεου
δεξια και θεου σοφια και πατρος υιος και μονογενης και λογος προς τον θεον και
οσα τοιαυτα. ουκουν ακολουθον εκ των ειρημενων εκαστου των ονοματων
καταλληλον τινα τωι υποκειμενωι και πρεπουσαν ενθεωρειν σημασιαν, ως αν μη τωι
διαμαρτειν της ορθης διανοιας περι τον της ευσε βειας πλημμελησαιμεν λογον.
3.1.135 Ὥσπερ τοινυν των αλλων εκαστον προς το θεοπρεπες μεταλαβοντες
αθετουμεν την προχειρον επ' αυτων εννοιαν, ως μητε φως υλικον μητε πατουμενην
οδον μητε αψυχον λιθον μητε τον εκ γεωργιας αρτον μητε τον δια ρηματων λογον,
αλλ' αντι τουτων εκεινα ονομαζειν οσα το μεγαλειον της δυναμεως του θεου λογου
παριστησιν, ουτως ει τις αθετοιη του υιου την συνηθη και κατα φυσιν σημασιαν, δι'
ης το εκ της ουσιας ειναι του γεγεννηκοτος μανθα νομεν, προς τινα θεοπρεπεστεραν
ερμηνειαν μεταληψεται παντως το ονομα. επειδη γαρ των αλλων εκαστου προς το
ενδοξοτερον η μεταληψις γινομενη προς την της θειας δυναμεως ενδειξιν ηρμοσεν,
ακολουθον παντως εστι και τουτου του ονοματος επι το υψηλοτερον μετενεχθηναι
το 3.1.136 σημαινομενον. τις αν ουν γενοιτο θεοπρεπεστερα διανοια επι της του υιου
προσηγοριας, ει αθετοιτο κατα τον λογον των υπεναντιων η φυσικη προς τον
γεννησαντα σχεσις; ταχα γαρ ουτως ουδεις προς ασεβειαν τολμηρος, ως εν τοις περι
της θειας φυσεως λογοις το ταπεινον και χαμαι ζηλον των υψηλων τε και μεγαλων
αρμοδιωτερον οιεσθαι. 3.1.137 ουκουν ει μεν τινα ταυτης μεγαλοφυεστεραν
διανοιαν εξευ ρισκουσιν, ως αναξιον ειναι δοκειν περι του μονογενους νοειν το εκ
της φυσεως του πατρος αυτον ειναι, ειπατωσαν ει τι γινωσκουσι κατα την
απορρητον αυτων σοφιαν της πατρικης φυσεως υψηλοτερον, ωστε προς εκεινο τον
μονο γενη θεον επαραντας της προς τον πατερα σχεσεως αυτον υπεραραι· ει δε
παντος υψους υπερκειται και πασαν δυ ναμιν θαυμαστικην υπερβαινει της θειας
φυσεως το μεγα λειον, τις υπολειπεται λογος επι το μειζον φερων της του 3.1.138
υιου κλησεως την ερμηνειαν; επειδη τοινυν ομολογειται πασαν περι του μονογενους
σημαντικην λεξιν, καν εκ της κατω συνηθειας ονομαζηται, προς το μεγαλειοτερον
ταις εννοιαις μετατεθεισαν κυριως λεγεσθαι, δεικνυται δε μη δυνασθαι τινα
μεγαλοφυεστεραν εννοιαν της του υιου προση γοριας ευρειν ταυτης, η το γνησιον
προς τον γεγεννηκοτα παριστησι, ουδεν οιμαι χρηναι πλεον επιδιατριβειν τωι τοπωι,
ικανως δια των ειρημενων αποδειχθεντος οτι ου προσηκει καθ' ομοιοτητα των
λοιπων ονοματων και την του υιου προσηγοριαν μεθερμηνευεσθαι. 3.1.139 Ἀλλ' επι
το βιβλιον παλιν επανακτεον την θεωριαν. ουκ εστι των αυτων τον γεννητον
20γεννημα λεγειν μη παραιτεισθαι20 (τοις γαρ εκεινων χρησομαι ρημασιν), 20της
γεννηθεισης αυτης ουσιας και της του υιου προσηγοριας την τοιαυτην των
ονοματων οι κειουμενης σχεσιν20, και παλιν μετατιθεναι τας προσ φυεις ονομασιας
εις τροπικας μεταληψεις· ωστε δυοιν θατε ρον, η το προτερον των επιχειρηματων
αυτοις διαπεπτωκε και ματην καταφευγουσι προς την εκ φυσεως ταξιν εις κατα
 
 

280

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σκευην του δειν 20γεννημα20 τον γεννηθεντα προσαγορευειν, η ει τουτο κατα το
προσηκον λεγεται, ο ετερος λογος υπο των προκατεσκευασμενων διαλυθησεται. ο
γαρ δια το γεν νηθηναι 20γεννημα20 κατ' εκεινους λεγομενος δι' αυτο τουτο 3.1.140
20ποιημα20 και 20κτισμα20 λεγεσθαι φυσιν ουκ εχει. πλειστον γαρ δηπου
διενηνοχεν εκατερου των ονοματων το σημαινο μενον, και προσηκει τον
λελογισμενως ταις φωναις κεχρη μενον προς το υποκειμενον βλεποντα κεχρησθαι
τοις ρη μασιν, ως αν μη τινα συγχυσιν περι τας εννοιας παθοιμεν, ανοικειως τοις
σημαινομενοις τας φωνας επαλλασσοντες. δια τουτο τεχνιτου μεν εργον το δια της
τεχνης απεργασθεν ονομαζομεν, υιον δε ανθρωπου τον εξ εκεινου φυντα προσ
αγορευομεν, ουτε δε το εργον υιον ουτε τον υιον εργον των σωφρονουντων ειποι τις
αν· συγχεοντος γαρ εστι και ανα θολουντος εν τηι πεπλανημενηι των ονοματων
χρησει την 3.1.141 αληθη σημασιαν. ωστε των δυο τουτων το ετερον επι του
μονογενους αληθευειν επαναγκες, ει μεν υιος εστιν, 20κτισμα20 μη λεγεσθαι, ει δε
κτιστος, της του υιου προσηγοριας αλ λοτριουσθαι, καθαπερ και ουρανος και γη και
θαλασσα και τα καθ' εκαστον παντα κτισματα οντα την του υιου κλησιν ουχ
υποδυεται. αλλ' επειδη μαρτυρει γεννητον ειναι τον μονογενη θεον ο Ευνομιος,
ισχυροτερα δε προς την της αληθειας συστασιν η των εχθρων μαρτυρια, και το μη
κτιστον ειναι παντως δια του το γεννητον ειπειν ειναι συνεμαρτυρησεν. αλλα περι
μεν τουτων τοσαυτα. πολλων γαρ ημιν λογων επιρρεοντων, ως αν μη το πληθος εις
αμετριαν εκπεσοι, τουτοις περι των προτεθεντων αρ κεσθησομεθα. 3.2.1 Καιρος δ' αν
ειη και την περι του γεννηματος φυσιο λογιαν την επιμελως αυτωι φιλοσοφηθεισαν
εξετασαι τωι λογωι. φησι τοινυν (ερω δε κατα λεξιν τον καλλιγραφη θεντα λογον
αυτωι κατα της αληθειας)· 20τις γαρ ουτως αμελης και της των οντων φυσεως
ανεπισκε πτος, ως αγνοειν οτι των σωματων, οσα περι γην εν τωι γενναν και
γεννασθαι, ποιειν τε και πασχειν εξεταζομενα τα τε γεννωντα μεταδι δωσι της ιδιας
ουσιας και τα γεννωμενα της αυτης μεταλαμβανειν πεφυκεν, ατε κοινης ουσης της
υλικης αιτιας και της εξωθεν επιρρεουσης χορηγιας, τα τε γεννωμενα γεν ναται
κατα παθος και τα γεννωντα κατα φυσιν ου καθαραν ισχει την ενεργειαν δια το παν
3.2.2 τοιοις παθεσι συνεζευχθαι την φυσιν20. ορατε πως πρεποντως του εν αρχηι
οντος λογου θεου διαλαμβανει τηι θεωριαι την προαιωνιον γεννησιν ο την των
οντων φυσιν δι' ακριβειας επισκεπτομενος, σωματα περι γην και υλικην αιτιαν και
παθος γεννωντων τε και γεννωμενων και παντα τα τοιαυτα, δι' ων ερυθριασειεν αν
τις των νουν εχοντων, καν περι ημων λεγηται, στηλιτευομενης τωι λογωι της εμ
παθους ημων φυσεως. αλλ' η μεν λαμπρα του λογογραφου 3.2.3 περι του
μονογενους θεου φυσιολογια τοιαυτη. ημεις δε το σχετλιαζειν αφεντες (τι γαρ αν
και πλεον ο στεναγμος ημιν προς καταλυσιν της των εχθρων κακιας
συναγωνισαιτο;) τον νουν των ειρημενων, οπως αν οιοι τε ωμεν, δημοσιευ σωμεν,
περι ποιου γεννηματος η θεωρια προυκειτο, του κατα σαρκα συνισταμενου η του
κατα τον μονογενη θεον. 3.2.4 διπλης γαρ ουσης της θεωριας, επι τε της θειας και
απλης και αΰλου ζωης και επι της υλικης τε και εμπαθους υποστασεως, και ομοιως
λεγομενης επ' αμφοιν της γεννη σεως αναγκαιον αν ειη τρανην και ασυγχυτον την
δια στολην των σημαινομενων ποιησασθαι, μη πη την αληθειαν η της γεννησεως
ομωνυμια παραλογισηται. επειδη τοινυν η μεν δια σαρκος εις το ειναι παροδος
υλικη τις εστι και δια παθους προαγεται, το δε ασωματον και αναφες και ανειδεον
και της υλωδους επιμιξιας ελευθερον πασης δια θεσεως εμπαθους ηλλοτριωται,
θεωρησαι προσηκει περι ποιας γεννησεως η ζητησις ην, της ακηρατου και θειας 3.2.5
η της εμπαθους και ρυπωσης. αλλ' ουκ αν τις αντειποι το μη [περι] του μονογενους
θεου την προαιωνιον υπαρξιν προκεισθαι τηι θεωριαι του λογου. τι ουν εμφιλοχωρει
τηι σωματικηι ταυτηι φυσιολογιαι, εν τηι βδελυραι του λογου διασκευηι καταρρυπαινων
 
 

281

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την φυσιν και τα περι την ανθρω πινην γεννησιν παθη δημοσιευων, καταλιπων την
προκει μενην υποθεσιν; ου γαρ την ζωιωδη ταυτην γεννησιν την 3.2.6 δια σαρκος
συνισταμενην μαθειν εδεομεθα. τις γαρ ουτως ηλιθιος, ως εαυτον βλεπων και νοων
εν εαυτωι το ανθρω πινον αλλον ερμηνεα της εαυτου ζητειν φυσεως και δεισθαι
μαθειν τα αναγκαια παθη, οσα τηι γεννησει συνθεωρειται του σωματος, οτι αλλως
μεν ο τικτων, ετερως δε το τικτο μενον εν παθει γινεται, ως αν μαθοι εκ της
διδασκαλιας ταυτης ο ανθρωπος, οτι αυτος τε δια παθους γενναι και 3.2.7 παθος αυτωι
της γεννησεως ηρξατο; ταυτα γαρ και σιω πωμενα και λεγομενα το ισον εχει, καν τις
διεξιηι δημο σιευων τα κρυφια, καν συγκαλυπτηι [τηι] σιωπηι τα απορ ρητα, το δια
παθους προιεναι την φυσιν ημων ουκ ηγνοη σαμεν. ζητουμεν δε περι της υψηλης τε
και αφραστου του μονογενους υπαρξεως, καθ' ην εκ του πατρος ειναι πεπιστευται,
σαφηνισθηναι τον λογον. 3.2.8 Ταυτης τοινυν προκειμενης της εξετασεως ο καινος
θεολογος ρευσιν και παθος και υλικην αιτιαν και ενεργειαν τινα ρυπου μη
καθαρευουσαν και εξωθεν επιρρεουσαν χορηγιαν και παντα τα τοιαυτα τωι λογωι
προστιθησιν, ουκ οιδα τι παθων ο τωι υπερβαλλοντι της σοφιας μηδεν των αληπτων
εξω της εαυτου γνωσεως καταλειπεσθαι λε γων και την αρρητον του υιου γεννησιν
ερμηνευειν επαγγελ λομενος, αποστας των προκειμενων εγχελυος δικην εις τον
ιλυωδη βορβορον των λογισμων καταδυεται κατα τον νυ κτερινον εκεινον
Νικοδημον, ος την ανωθεν γεννησιν του κυριου διδασκοντος προς τον εν μητραι
κοπον τοις λογι σμοις κατεσυρετο, και πως αν εκ δευτερου παλιν εντος της νηδυος
γενοιτο διηπορει λεγων Πως δυναται τουτο γενεσθαι; νομιζων τωι μη δυνασθαι τον
πρεσβυτην δια σπλαγχνου παλιν κυοφορηθηναι μητρυου την πνευματικην γεννησιν
διε 3.2.9 λεγξειν ασυστατον. αλλα κακεινου την πεπλανημενην υπο ληψιν
διορθουται ο κυριος, αμικτα λεγων ειναι τα της σαρκος και του πνευματος ιδιωματα,
και ουτος εαυτον εν τοις ομοιοις, ει βουλεται, διορθουσθω. δει γαρ οιμαι τον
φροντιστην της αληθειας εκ των ιδιων θεωρειν το προκει μενον, μη δια της των
υλικων κατηγοριας διαβαλλειν τον αυλον. ει γαρ ανθρωπος η βους η αλλο τι των
δια σαρκος τικτομενων ου καθαρευει παθους γεννων η γεννωμενος, τι 3.2.10 τουτο
προς την απαθη και ακηρατον φυσιν; ουδε γαρ το θνητους ημας ειναι την αθανασιαν
του μονογενους παρα γραφεται ουδε η προς κακιαν τροπη των ανθρωπων αμφι
βολον επι της θειας φυσεως ειναι παρασκευαζει το ατρεπτον ουδε αλλο τι των
ημετερων και επι τον θεον μεταφερεται, αλλα τις αμικτος εστι και ακοινωνητος η
ιδιοτης της αν θρωπινης τε και της θειας ζωης και παρηλλακται παντα πασι τα
γνωριστικα ιδιωματα, ως μητε ταυτα επ' εκεινης μητε το εμπαλιν επι ταυτης εκεινα
καταλαμβανεσθαι. 3.2.11 Πως ουν ο Ευνομιος, της θειας προκειμενης τωι λογωι
γεννησεως, αφεις το προκειμενον τα εν τηι γηι διεξερχεται, ουδεμιας ημιν περι
τουτων προς αυτον ουσης αμφισβητη σεως; αλλα προδηλος ο σκοπος του τεχνιτου,
ινα τηι προς 3.2.12 το παθος διαβοληι περιγραψηι του κυριου την γεννησιν. εφ' οις
εγωγε το κατα την βλασφημιαν παρεις θαυμαζω της αγχινοιας τον ανθρωπον, πως
μεμνηται της οικειας σπου δης, ος το δειν γεννημα τον υιον και ειναι και λεγεσθαι
δια των προειρημενων κατασκευασας νυν περι του μη χρηναι γεννησιν περι αυτον
νοειν αγωνιζεται. ει γαρ πασα γεν νησις, καθως ουτος οιεται, συνεζευγμενην εχει
την κατα το παθος διαθεσιν, αναγκη πασα δια τουτων ομολογεισθαι, οτι το του
παθους αλλοτριον συναλλοτριουται παντως και της γεννησεως. ει γαρ ταυτα μετ'
αλληλων συνημμενως νοειται, το παθος τε και η γεννησις, ο του ενος τουτων
αμετοχος ουδ' αν προς το ετερον την κοινωνιαν εχοι. 3.2.13 πως ουν γεννημα δια
την γεννησιν λεγει τον οτι ουκ εγεν νηθη δια των νυν παρ' αυτου λεγομενων
αποδεικνυμενον, και υπερ τινος μαχεται προς τον διδασκαλον ημων τον
συμβουλευοντα μη κατατολμαν επι των θειων δογματων της ονοματοποιΐας, αλλα
 
 

282

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γεγεννησθαι μεν ομολογειν, μη παρασχηματιζειν δε την εννοιαν ταυτην εις
ονοματος τυπον, ωστε 20γεννημα20 τον γεννηθεντα προσαγορευειν, ιδιως της
φωνης ταυτης επι των αψυχων η επι των εις εικονα πο 3.2.14 νηριας
παρειλημμενων υπο της γραφης τεταγμενης; αλλ' οταν μεν παρ' ημων λεγηται το
δειν σιωπασθαι την φωνην του 20γεννηματος20, την αμαχον εκεινην ρητορικην προ
χειριζεται, συμπαραλαμβανων εις συμμαχιαν και την γραμ ματικην ψυχρολογιαν
και δια της τεχνικης των ονοματων ειτε παραγωγης ειτε παρωνυμιας ειτε ουκ οιδ'
οπως δη λεγειν ταυτα προσηκει, δια τουτων τους συλλογισμους συμ περαινει
20γεννημα20 τον γεννηθεντα λεγειν ου παραιτου 3.2.15 μενος. επειδαν δε τουτο
δεξαμενοι την του ονοματος εν νοιαν θεωρησωμεν, ως του κοινου της ουσιας
εντευθεν συνενδεικνυμενου, παλιν ανατιθεται τας ιδιας φωνας και περι του μη
γεννηθηναι το 20γεννημα20 διατεινεται, τηι ρυ πωσηι φυσιολογιαι του σωματικου
τοκου την καθαραν τε και θειαν και απαθη του κυριου παραγραφομενος γεννησιν,
ως ουκ ενδεχομενον τα δυο κατα ταυτον επι του θεου συνδραμειν, το τε προς τον
πατερα γνησιον και την απα θειαν της φυσεως, αλλ' ει μεν το απαθες ειη, μη ειναι
την γεννησιν, ει δε το γνησιον τις ομολογοιη, και παθος τηι γεννησει παντως
συμπαραδεχεσθαι. 3.2.16 Ουχ ουτως ο υψηλος Ἰωαννης, ουχ ουτως εκεινη η
βρονταια φωνη το της θεολογιας κηρυσσει μυστηριον, ος και υιον ονομαζει θεου και
πασης εμπαθους υποληψεως εκ καθαιρει το κηρυγμα. ιδου γαρ πως προθεραπευει
την ακοην εν τοις προοιμιοις του ευαγγελιου. οση γαρ εν τωι διδασκαλωι προμηθεια
του μη τινα των ακουοντων εις τα πεινας υποληψεις καταπεσειν, προς ατοπους
τινας υπονοιας 3.2.17 εξ αμαθιας υπολισθησαντα. ως γαρ αν μαλιστα πορρω παθους
απαγαγοι την αγυμναστον ακοην, ουχ υιον ειπεν εν προοιμιοις, ου πατερα, ου
γεννησιν, ινα μη τις εν πρω τοις η πατρος ακουσας κατασυρηι προς την προχειρον
εμφασιν του ονοματος, η υιον μαθων κηρυσσομενον κατα την ωδε συνηθειαν νοησηι
το ονομα, η προσπταισηι τωι ρηματι της γεννησεως ως λιθωι προσκομματος· αλλ' αντι
μεν πατρος αρχην ονομαζει, αντι δε του εγεννηθη το ην, αντι δε του υιου τον λογον,
και φησιν Ἐν αρχηι ην ο λογος. ποιον εν τουτοις παθος, ειπε μοι, αρχη και ην και
λογος; μη παθος η αρχη; μη εν παθει το ην; μη δια παθους 3.2.18 ο λογος; η επειδη
παθος εν τοις ειρημενοις ουκ εστιν, ουδε το οικειον συνεμφαινεται τωι κηρυγματι;
καιτοι γε πως αν ετερως μαλλον διαφανειη το κατ' ουσιαν κοινον τε και γνησιον και
το συναιδιαζον του λογου προς την αρχην η δια τουτων των λογων; ου γαρ ειπεν εκ
της αρχης εγεννηθη ο λογος, ινα μη τινι παρατατικωι νοηματι της αρχης διαζευξηι
τον λογον, αλλ' ομου τηι αρχηι και τον εν τηι αρχηι συνεκηρυξε, κοινον ειπων της
αρχης τε και του λογου το ην, ινα μη εφυστερησηι μετα την αρχην ο λογος, αλλα
φθασηι την ακοην τωι κηρυγματι, πριν μονην την αρχην εφ' εαυτης παραδεξασθαι, τηι
περι της αρχης πιστει συνεισελθων. 3.2.19 Ειτα φησι Και ο λογος ην προς τον θεον.
ετι δε δοικεν ημων ο ευαγγελιστης το αγυμναστον, ετι φοβειται ημων το νηπιωδες
τε και απαιδευτον, ουπω καταπιστευει τηι ακοηι την του πατρος προσηγοριαν, ινα μη
τις των σαρκωδεστερων πατερα μαθων και μητερα κατα το ακο λουθον δια της
διανοιας ανατυπωσηται. αλλ' ουδεπω ουδε υιον ονομαζει εν τωι κηρυγματι·
υποπτευει γαρ ετι ημων την προς την κατω φυσιν συνηθειαν, μη τις υιον ακουσας
3.2.20 εξανθρωπισηι το θειον δι' εμπαθους υποληψεως. δια τουτο επαναλαμβανων το
κηρυγμα λογον παλιν ωνομασε, σοι ταυτα φυσιολογων τωι απιστωι. ως γαρ ο σος
λογος και εκ του νου αναφαινεται και ου μεσιτευεται παθει, ουτως κακει λογον
ακουσας και το εκ τινος νοησεις και ου νοησεις το παθος. δια τουτο φησιν αναλαβων
παλιν το κηρυγμα Και ο λογος ην προς τον θεον. ω πως παρα μετρει τωι θεωι τον
λογον, μαλλον δε πως συμπαρατεινει τωι απειρωι το απειρον· ο λογος ην προς τον
θεον, προς ολον τον θεον παντως ολος ο λογος. ουκουν οσος ο θεος, τοσουτος
 
 

283

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δηλαδη και ο λογος ο προς αυτον ων, ωστε ει ο θεος περιωρισται, και ο λογος
παντως εν ορωι, ει δε του θεου η απειρια διαβαινει τον ορον, ουδε ο τουτωι
συνθεωρουμενος 3.2.21 λογος οροις και μετροις διαλαμβανεται. ου γαρ αν τις ειποι
μη πασηι του πατρος τηι θεοτητι συνθεωρεισθαι τον λογον, ως αν μη του θεου το μεν
εν λογωι ειη, το δε γυμνον του λογου ελεγχοιτο. παλιν η πνευματικη του Ἰωαννου
φωνη, παλιν των νηπιαζοντων τιθηνειται την ακοην ο ευαγγελιστης τωι κηρυγματι·
ουπω τοσουτον ηυξηθημεν εν ταις πρωταις φωναις, ως υιον ακουσαντες
ανολισθητοι μειναι δια της 3.2.22 συνηθους εμφασεως. δια τουτο παλιν ο κηρυξ
αναβοων εν τηι τριτηι φωνηι ετι λογον, ουχ υιον ανεκηρυξεν ειπων Και θεος ην ο
λογος. πρωτον ειπεν εν ωι ην, ειτα προς τινα ην, νυν τι εστι λεγει, δια της τριτης
επαναληψεως τελειων τον σκοπον του κηρυγματος. ου γαρ λογον, φησι, τινα των
κατα το προχειρον νοουμενων, αλλα θεον κηρυσσω εν τωι του λογου προσρηματι·
ουτος γαρ ο λογος, ος εν αρχηι ην και προς τον θεον ην, ουκ αλλο τι παρα τον 3.2.23
θεον ην, αλλα και αυτος θεος ην. και συνεχως δια της επαναληψεως επακμαζων ταις
μεγαλοφωνιαις ο κηρυξ τουτον λεγει τον θεον, τον εν τωι κηρυγματι
προδηλουμενον, τουτον ειναι δι' ου τα παντα εγενετο και ζωην ειναι και φως
ανθρωπων και φως αληθινον εν σκοτιαι λαμπον και υπο της σκοτιας ουκ
αμαυρουμενον, τοις ιδιοις επιδημουντα και υπο των ιδιων ου λαμβανομενον και
σαρκα γενομενον και δια της σαρκος τηι ανθρωπινηι κατασκηνουντα φυσει. και
τοσαυτα προδιεξελθων και τοιαυτα τοτε πατερα λεγει και μονογενη ονομαζει, οτε
ουκετι κινδυνος ην τις τωι δια το σουτων κεκαθαρμενωι προς τινα ρυπωσαν
κατολισθησαι δια νοιαν εκ της του πατρος σημασιας. Ἐθεασαμεθα γαρ, φησι, την
δοξαν αυτου, δοξαν ως μονογενους παρα πατρος. 3.2.24 Ειπε προς ταυτα τωι
ευαγγελιστηι, ειπε τα σοφα σου ταυτα, Ευνομιε, οτι πως πατερα και πως μονογενη
κατονο μαζεις τωι λογωι, πασης σωματικης γεννησεως δια παθους ενεργουμενης;
αποκρινεται σοι παντως υπερ αυτου η αλη θεια, οτι αλλο θεολογιας εστι μυστηριον
και αλλη των ρευστων σωματων φυσιολογια. πολλωι τωι μεσωι απ' αλλη λων ταυτα
διατετειχισται. τι συναπτεις δια του λογου τα αμικτα; πως τωι ρυπωντι λογωι το
καθαρον μολυνεις της θειας γεννησεως; πως δια των παθων του σωματος τεχνο
λογεις το ασωματον; μη εκ των κατω φυσιολογει τα ανω. 3.2.25 υιον θεου κηρυσσω
τον κυριον, οτι και το εξ ουρανων ευαγγελιον δια της φωτεινης νεφελης ουτως
εκηρυξεν· Ουτος γαρ, φησιν, ο υιος μου ο αγαπητος. ου μην επειδη υιον εδιδαχθην,
προς τας ωδε του υιου σημασιας καθειλ κυσθην εκ του ονοματος, αλλα και εκ του
πατρος οιδα και εκ του παθους ουκ οιδα. εγω δε και τουτο τοις ειρημενοις προσθησω,
οτι οιδα τινα και σωματικην γεν νησιν καθαρευουσαν παθους, ως και εν τουτωι
ψευδη του Ευνομιου της σωματικης γεννησεως την φυσιολογιαν απε λεγχθηναι,
ειπερ ευρεθειη σωματος τοκος παθος ου προσ 3.2.26 δεξαμενος. ειπε γαρ, εγενετο
σαρξ ο λογος η ουχι; ουκ αν ειποις μη γεγενησθαι. γεγονε τοινυν, και ουκ εστιν ο
αρνουμενος. πως ουν εφανερωθη εν σαρκι ο θεος; δια τοκου παντως ερεις. ποιου ουν
τουτου μνησθεις; η δηλον οτι της παρθενιας, και οτι το εν αυτηι γεννηθεν εκ πνευ
ματος αγιου ην και οτι επλησθησαν αι ημεραι του τεκειν αυτην και ετεκε και ουδεν
ηττον η αφθαρσια συνδιεφυ 3.2.27 λαχθη τωι τοκωι. ειτα την μεν εκ γυναικος
γεννησιν κα θαραν παθους ειναι πιστευεις, ειγε πιστευεις, την δε θειαν τε και
ακηρατον εκ του πατρος ου δεχηι, ινα μη παθος νοησηις περι την γεννησιν; αλλ' οιδα
σαφως οτι ουχι το παθος αυτωι φευκτον εστιν εν τωι δογματι, ο μηδε την αρχην
ενοραι τηι θειαι τε και ακηρατωι φυσει· αλλ' οπως αν ο ποιητης πασης της κτισεως
μερος νομισθειη της κτι σεως, ταυτα κατασκευαζει προς αρνησιν του μονογενους
θεου, τηι εσχηματισμενηι περι το παθος ευλαβειαι συνεργωι χρωμενος. 3.2.28 Και τουτο
δεικνυσι περιφανως δι' ων τοις ειρημενοις επαγωνιζεται λεγων 20γεγεννησθαι παρα
 
 

284

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του πατρος του υιου την ουσιαν. ου κατα εκτασιν προβλη θεισαν, ου κατα ρευσιν η
διαιρεσιν της του γεννησαντος συμφυΐας αποσπασθεισαν, ου κατα αυξησιν
τελειωθεισαν, ου κατα αλλοι ωσιν μορφωθεισαν, μονηι δε τηι βουλησει του
γεννησαντος το ειναι λαχουσαν20. τις γαρ αγνοει [δια τουτων] των μη παντελως
μεμυκοτων τα της ψυχης αισθητηρια, οτι μερος της κτισεως ο υιος ειναι δια των
3.2.29 ειρημενων παρα του Ευνομιου κατασκευαζεται; τι γαρ κωλυει ταυτα παντα,
καθως εστιν, επι λεξεως και περι των αλλων εκαστου των εν τηι κτισει
θεωρουμενων ειπειν; και ει δοκει, συναρμοσωμεν τινι των κατα την κτισιν φαι
νομενων τον λογον, καν μη την αυτην ακολουθιαν εχηι, καθ' ημων αυτων την
ψηφον εξοισομεν ως επηρεαστικως και ου μετα της πρεπουσης τηι αληθειαι
φροντιδος εξετα ζοντων τον λογον. υπαλλαξαντες τοινυν το ονομα του υιου 3.2.30
τον ολον επι λεξεως αναγνωσομεθα λογον. 20φαμεν γαρ γεγεννησθαι παρα του
πατρος της γης την ουσιαν, ου κατ' εκτασιν η διαιρεσιν της του γεννησαντος
συμφυΐας αποσπασθεισαν, ουδε κατα αυξησιν τελειωθεισαν, ου κατα αλλοιω σιν
προβληθεισαν, μονηι δε τηι βουλησει του γεννησαντος το ειναι λαχουσαν20. μη τις
εστι των ειρημενων προς την της γης υποστασιν αναρμοστια; 3.2.31 ουδενα αν οιμαι
τουτο ειπειν· ουτε γαρ εκταθεις ο θεος την γην προεβαλετο ουτε ρυεις η τεμων
εαυτον της προς εαυτον συμφυΐας την ουσιαν ταυτης υπεστησεν ουτε εκ μικρου προς
μεγεθος δια της κατ' ολιγον αυξησεως ετε λειωσεν ουτε τινα τροπην η αλλοιωσιν
υποστας εις το της γης ειδος διεμορφωθη, αλλ' ηρκεσεν αυτωι προς υποστασιν της
των γεγονοτων ουσιας η βουλησις· Αυτος γαρ ειπε, και εγενηθησαν, ωστε και το της
γεννησεως ονομα μη απαιδειν της κατα την γην υποστασεως. ει ουν επι των 3.2.32
μοριων του κοσμου ταυτα λεγειν αληθες εστι, τις ετι λει πεται περι του δογματος
των εναντιων αμφιβολια, οτι μεχρι ρηματων τον υιον ονομαζοντες εν των δια
κτισεως γεγονο των ειναι κατασκευαζουσι, μονοις τοις κατα την ταξιν πρε 3.2.33
σβειοις προτεταγμενον των αλλων; καθαπερ επι της χαλ κευτικης εστιν ειπειν παντα
μεν εκ ταυτης ειναι τα εκ σιδηρου κατασκευασματα, προγεγενησθαι δε της των
λοιπων απεργασιας το τε της πυραγρας και το της σφυρας ορ γανον, δι' ων τυπουται
προς την χρειαν ο σιδηρος, ου μην επειδη προτερευει τουτο των αλλων, ηδη τις και
διαφορα κατα την υλην εστι του τε εκτυπουντος οργανου και του σχηματιζομενου
σιδηρου κατα το οργανον (σιδηρος γαρ και τουτο κακεινο), το δε σχημα
προγενεστερον του ετερου το ετερον· τοιαυτη της αιρεσεως η περι του υιου
θεολογια, το μηδεν οιεσθαι διαφερειν κατ' ουσιαν αυτον τε τον κυριον και τα παρ'
αυτου γεγονοτα πλην της κατα την ταξιν διαφορας. 3.2.34 Τις τοινυν των και
οπωσουν εις Χριστιανους συντελουν των των τε μοριων του κοσμου και του
πεποιηκοτος τον κοσμον τον αυτον ειναι της ουσιας λογον συνθησεται; εγω μεν γαρ
φριττω την βλασφημιαν, ειδως οτι ων ο λογος ο αυτος, τουτων παντως ουδε η φυσις
διαφορος. ως γαρ Πετρου και Ἰωαννου και των λοιπων ανθρωπων ο τε λογος της
ουσιας κοινος και η φυσις μια, τον αυτον τροπον ει ωσαυτως εχοι κατα την φυσιν ο
κυριος τοις του κοσμου μερεσιν, απερ αν εν εκεινοις κατανοησωσι, τουτοις υπο
3.2.35 κεισθαι και τουτον κατ' αναγκην ομολογησουσιν. αλλα μην ο κοσμος ουκ
εισαει διαμενει· αρα κατ' αυτους και ο κυριος μετα του ουρανου και της γης
παρελευσεται, ειπερ ομογενως εχοι τωι κοσμωι. ει δε αυτος αΐδιος ομολο γειται,
αναγκη πασα μηδε τον κοσμον της θειας φυσεως αμοιρον οιεσθαι, ειπερ τωι
μονογενει κατα την κτισιν συμ βαινοι. οραις προς ο τι φερεται δια της καλης ταυτης
ακολουθιας ο λογος, οιον τις λιθος απορραγεις ακρωρειας και επι το πρανες υπο του
ιδιου βαρους συνελαυνομενος. αναγκη γαρ η και τα του κοσμου στοιχεια κατα την
Ἑλ ληνικην ματαιοτητα σεβασμια φαινεσθαι η μηδε τον υιον 3.2.36 προσκυνεισθαι.
ουτωσι δε σκοπησωμεν. εξ ουκ οντων γεγενησθαι την κτισιν φαμεν την τε νοητην
 
 

285

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και οση της αισθητης εστι φυσεως· ταυτα και περι του κυριου κηρυσ σουσι. θεληματι
θεου παντα συστηναι τα γεγονοτα λε γομεν· ταυτα και περι του μονογενους
διεξερχονται. ουκ εκ της ουσιας ειναι του πεποιηκοτος ουτε την αγγελικην κτισιν
ουτε την εγκοσμιον πεπιστευκαμεν· κακεινον ομοιως της του πατρος ουσιας
αλλοτριουσι. δουλευειν τα συμπαντα τωι θεληματι του πεποιηκοτος ομολογουμεν·
ταυτην εχουσι 3.2.37 και περι του μονογενους την διανοιαν. ουκουν εξ αναγκης και
τα αλλα παντα, οσαπερ αν επι ταυτης νοησωσι, ταυτα και τωι μονογενει
εφαρμοσουσι, και οπερ αν εν εκεινωι πι στευσωσι, τουτο και επι της κτισεως
υποληψονται· ωστε ει θεον ομολογουσι τον κυριον, και την λοιπην κτισιν θεοποιη
σουσιν, ει δε ταυτα της θειας φυσεως αμοιρειν διοριζονται, την αυτην υποληψιν και
περι του μονογενους ουκ αρνη σονται. αλλα μην ουδεις των σωφρονουντων τηι
κτισει προσμαρτυρει την θεοτητα· ουκ αρα–και σιωπω το λειπομενον, ως αν μη
χρισαιμι τηι των εχθρων βλα σφημιαι την γλωσσαν· εκεινοι λεγετωσαν το εκ της ακο
λουθιας επιφερομενον, οις το στομα προς την βλα 3.2.38 σφημιαν καταγεγυμνασται.
ο δε λογος και σιωπωντων δηλος εστι. των δυο γαρ το ετερον εξ αναγκης εσται· η
φανερως αποχειροτονησουσι τον μονογενη θεον, ωστε μη κετι παρ' εκεινοις και
ειναι τουτο και λεγεσθαι· η ει προσ μαρτυρουσιν αυτωι την θεοτητα, και πασηι τηι
κτισει το ισον προσμαρτυρησουσιν· η το λειπομενον, φευγοντες την εφ' εκατερα
προφαινομενην ασεβειαν επι τον ευσεβη κατα φευξονται λογον και το μη κτιστον
αυτον ειναι παντως συγκαταθησονται, ινα θεον αυτον αληθως ειναι ομολο γησωσι.
3.2.39 Τι δει τα αλλα λεγοντα διατριβειν εκ της αρχης ταυτης οσα κατ' αναγκην
υπεστι τωι λογωι τα βλασφημα; συνησει γαρ δια των ειρημενων ο προς το ακολουθον
βλε πων, οτι και ο του ψευδους πατηρ, ο του θανατου δη μιουργος, ο της κακιας
ευρετης, κτιστος ων εν νοεραι τε και αθανατωι και ασωματωι τηι φυσει, ουκ εκωλυθη
υπο της φυ σεως δια μεταβολης γενεσθαι οπερ εστι. το γαρ τρεπτον της ουσιας εφ'
εκατερον κατ' εξουσιαν κινουμενον ακολουθουσαν εχει τηι της προαιρεσεως ροπηι
την της φυσεως δυναμιν, ωστε εκεινο γενεσθαι προς οπερ αν η προαιρεσις αυτης
αφηγη 3.2.40 σηται. ουκουν δεκτικον και των εναντιων τον κυριον διο ρισονται, ως
προς την αγγελικην ομοτιμιαν αυτον κατα σπωντες δια της κτισεως. αλλ'
ακουσατωσαν της μεγαλης του Παυλου φωνης. πως μονον τουτον υιον κεκλησθαι
φησι; δια το ειναι ουχι της των αγγελων, αλλα της κρειτ τονος φυσεως. Τινι γαρ ειπε
ποτε των αγγελων Υιος μου ει συ; και οταν παλιν εισαγαγηι τον πρωτοτοκον εις την
οικουμενην, λεγει Και προσκυνησατωσαν αυτωι παντες αγγελοι 3.2.41 θεου. και προς
μεν τους αγγελους λεγει Ὁ ποιων τους αγγελους αυτου πνευματα και τους
λειτουργους αυτου πυρος φλογα· προς δε τον υιον Ὁ θρονος σου ο θεος εις τον
αιωνα του αιωνος, ραβδος ευθυτητος η ραβδος της βασι λειας σου, και οσα αλλα
μετα τουτων η προφητεια θεολο γουσα διεξεισι. προστιθησι δε και αφ' ετερας
υμνωδιας τα προσφορα το Συ κατ' αρχας την γην εθεμελιωσας, κυριε, και εργα των
χειρων σου εισιν οι ουρανοι, και τα εφεξης παντα εως του Συ δε ο αυτος ει και τα ετη
σου ουκ εκλειψουσι, δι' ων το αναλλοιωτον τε και το αΐδιον υπο 3.2.42 γραφει της
φυσεως. ει ουν τοσουτον υπερκειται της αγγε λικης φυσεως του μονογενους η
θεοτης, οσον διαφερει των δουλων ο κεκτημενος, πως κοινοποιουσιν η προς την
αισθη την κτισιν τον της κτισεως κυριον η προς την των αγγελων φυσιν τον υπ'
αυτων προσκυνουμενον, ταυτα περι του τροπου της υπαρξεως αυτου διεξιοντες, α
τοις καθ' εκαστον των εν τηι κτισει θεωρουμενων κυριως εφαρμοσθησεται, καθως
ηδη τον αποδοθεντα περι του κυριου λογον υπο της αιρε σεως τηι κατασκευηι της γης
προσφυως εχοντα και οικειως 3.2.43 εδειξαμεν; αλλ' ως αν μη τι τοις εντυγχανουσι
τοις πο νοις ημων αμφιβολον υπολειποιτο των τινα συνηγοριαν τοις αιρετικοις
δογμασι παρεχομενων, εκ της θεοπνευστου γρα φης αξιον αν ειη και τουτο τοις
 
 

286

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξητασμενοις παρ' ημων προστεθηναι. ερουσι γαρ ισως εξ αυτων των αποστολικων,
ων ημεις επεμνησθημεν, οτι πως αν πρωτοτοκος κτισεως ωνομασθη, ει μη τουτο ην
οπερ η κτισις εστι; πας γαρ πρωτοτοκος ου των ετεροφυων, αλλα των ομογενων εστι
πρωτοτοκος, ως ο Ῥουβιμ των μετ' εκεινον αριθμουμενων προτερευων κατα τον
τοκον πρωτοτοκος ην ανθρωπων αν θρωπος, και αλλοι πολλοι των
συναριθμουμενων αδελφων 3.2.44 πρωτοτοκοι λεγονται. λεγουσι τοινυν οτι
20ηνπερ αν πασης της κτισεως ουσιαν νοησωμεν, και τον ταυτης πρωτοτοκον της
αυτης ειναι λεγομεν. ει μεν ουν ομοουσιος εστι τωι πατρι των ολων η πασα κτισις,
τουτο και τον πρωτοτοκον αυτης ειναι ουκ αρνησο μεθα· ει δε διαφερει κατα την
ουσιαν της κτισεως ο των ολων θεος, αναγκη πασα μηδε τον πρωτοτοκον ταυτης
κοινωνειν τωι θεωι της ουσιας λεγειν20. η μεν ουν της αντιθεσεως κατασκευη
τοιαυτη, ουδεν αγενεστερον, οιμαι, παρ' ημων αντιτεθεισα τωι λογωι η ως εικος ην
αντεπενεχθηναι παρα των μαχομενων ημιν. α δε προς ταυτα γινωσκειν χρη, νυν ως
αν οιοι τε ωμεν τωι λογωι σαφηνισθη σεται. 3.2.45 Τετρακις ειρηται παρα του
αποστολου εν πασι τοις λογοις αυτου του πρωτοτοκου το ονομα, διαφορως δε και ου
κατα τον αυτον τροπον του ονοματος τουτου την μνημην πεποιηται. νυν μεν γαρ
φησι πρωτοτοκον πασης της κτι σεως, παλιν δε πρωτοτοκον εν πολλοις αδελφοις,
ειτα πρω τοτοκον εκ των νεκρων, εν δε τηι προς Ἑβραιους επιστοληι απολυτον εστιν
εφ' εαυτου μνημονευθεν του πρωτοτοκου το ονομα. λεγει γαρ ουτως· Ὅταν δε παλιν
εισαγαγηι τον πρωτο τοκον εις την οικουμενην, λεγει Και προσκυνησατωσαν αυτωι
3.2.46 παντες αγγελοι αυτου. ουτω δε τουτων διηιρημενων, κα λως αν εχοι εκαστον
τουτων εφ' εαυτου διελεσθαι χωρις, πως της κτισεως εστι πρωτοτοκος και πως εν
πολλοις αδελφοις και πως απο των νεκρων και πως εφ' εαυτου χωρις εκαστου
τουτων μνημονευθεις, οταν παλιν εισαγηται εις την οικουμενην, προσκυνειται υπο
παντων των αγγελων αυτου. ουκουν απο των τελευταιων, ει δοκει, της των
προκειμενων θεωριας αρξωμεθα. 3.2.47 Ὅταν παλιν εισαγαγηι, φησι, τον
πρωτοτοκον εις την οικουμενην. η του παλιν προσθηκη το μη πρωτως γινεσθαι
τουτο δια της κατα την λεξιν ταυτην σημασιας ενδεικνυται· επι γαρ της
επαναληψεως των απαξ γεγονοτων τηι λεξει ταυτηι κεχρημεθα. ουκουν την επι τωι
τελει των αιωνων φοβεραν του κριτου επιφανειαν σημαινει τωι λογωι, οτε ουκετι εν
τηι του δουλου καθοραται μορφηι, αλλ' επι του θρονου της βασιλειας μεγαλοπρεπως
προκαθημενος και υπο των 3.2.48 αγγελων παντων των περι αυτον
προσκυνουμενος. δια τουτο ο απαξ εισελθων εις την οικουμενην πρωτοτοκος
γενομενος εκ των νεκρων τε και αδελφων και πασης της κτισεως, οταν παλιν
εισερχηται εις την οικουμενην, ο κρινων πασαν την οικουμενην εν δικαιοσυνηι,
καθως η προφητεια λεγει, ουκ αποβαλλει του πρωτοτοκου το ονομα, ο απαξ υπερ
ημων κατεδεξατο, αλλ' ως εν ονοματι Ἰησου παν γονυ καμπτει τωι υπερ παν οντι
ονομα, ουτως και τον εν τωι ονοματι του πρωτοτοκου γενομενον προσκυνει απαν
των αγγελων το πληρωμα, τηι ανακλησει των ανθρωπων επευ φραινομενον, ην δια
του γενεσθαι ημων πρωτοτοκος παλιν 3.2.49 εις την εξ αρχης χαριν ανεκαλεσατο.
επειδη γαρ χαρα γινεται τοις αγγελοις επι τοις ανασωιζομενοις εξ αμαρτιας, διοτι
μεχρι του νυν συστεναζει η κτισις εκεινη και συνω δινει τηι καθ' ημας ματαιοτητι,
ζημιαν οικειαν κρινουσα την ημετεραν απωλειαν, οταν η αποκαλυψις γενηται των
υιων του θεου, ην υπερ ημων αει καραδοκουσι και απεκδε χονται, και οταν αποσωθηι
τηι ανω εκατονταδι το προβατον (ημεις δε παντως εσμεν, η ανθρωπινη φυσις, τουτο
το προ βατον, ο δια του γενεσθαι πρωτοτοκος ο αγαθος ποιμην ανεσωσατο), τοτε
διαφεροντως εν επιτεταμενηι τηι υπερ ημων ευχαριστιαι προσαξουσι τωι θεωι την
προσκυνησιν τωι δια της πρωτοτοκιας ανακαλεσαμενωι τον της πατρυας εστιας απο
φοιτησαντα. 3.2.50 Τουτων δε ουτως ημιν νοηθεντων ουκετ' αν τις περι των λοιπων
 
 

287

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμφιβαλλοι, οτου χαριν η <εκ> νεκρων γινεται πρωτοτοκος η κτισεως η εν πολλοις
αδελφοις. παντα γαρ ταυτα προς τον αυτον σκοπον βλεπει, καν εκαστωι τι κατα το
ιδιαζον εμφαινηται νοημα. πρωτοτοκος γαρ εκ νεκρων γινεται ο πρωτος δι' εαυτου
τας ωδινας του θανατου λυσας 3.2.51 ινα και πασιν οδοποιησηι τον εξ αναστασεως
τοκον. εν αδελφοις δε παλιν πρωτοτοκος γινομενος ο του καινου της παλιγγενεσιας
τοκου προγεννηθεις εν τωι υδατι, ου τας ωδινας η πτησις της περιστερας εμαιευσατο,
δι' ου τους συμμετασχοντας αυτωι της ομοιας γεννησεως αδελφους εαυτου ποιει, και
πρωτοτοκος γινεται των μετ' αυτον γεν νωμενων εκ του υδατος τε και του
πνευματος· και συνε λοντι φαναι, τριων ουσων εν ημιν των γεννησεων, δι' ων
ζωοποιειται η ανθρωπινη φυσις, της μεν απο σωματος, της δε κατα το της
παλιγγενεσιας μυστηριον, της δε δια της ελπιζομενης εκ των νεκρων παλιν
αναστασεως, εν ταις τρισι πρωτοτοκος γινεται, της μεν διπλης παλιγγενεσιας της δι'
αμφοτερων ενεργουμενης, δια τε του βαπτισματος και δια της αναστασεως, αυτος
γενομενος αρχηγος καθ' εκατερον· εν δε τηι σαρκι πρωτοτοκος γινεται πρωτος και
μονος τον αγνωστον τηι φυσει τοκον εφ' εαυτου δια της παρθενιας καινοτομησας, ου
μηδεις εν ταις τοσαυταις των 3.2.52 ανθρωπων γενεαις καθηγησατο. ει ταυτα τοινυν
κατα λογον νενοηται, ουδε το της κτισεως σημαινομενον, ης πρωτοτοκος εστιν,
αγνοηθησεται. διπλην γαρ της φυσεως ημων την κτισιν εγνωκαμεν, την τε πρωτην
καθ' ην επλασθημεν και την δευτεραν καθ' ην ανεπλασθημεν, αλλ' ουκ αν ην της
δευτερας ημων κτισεως χρεια, ει μη την πρωτην δια της 3.2.53 παρακοης
ηχρειωσαμεν. εκεινης τοινυν παλαιωθεισης τε και αφανισθεισης εδει καινην εν
Χριστωι γενεσθαι κτισιν, καθως φησιν ο αποστολος, ος ουδεν ετι των
πεπαλαιωμενων επι της δευτερας κτισεως αξιοι βλεπειν, Ἀπεκδυσαμενοι, λεγων,
τον παλαιον ανθρωπον συν ταις πραξεσι και ταις επιθυμιαις αυτου· Ἐνδυσασθε τον
καινον ανθρωπον τον κατα θεον κτισθεντα, και Ει τις εν Χριστωι, φησι, καινη κτισις,
τα αρχαια παρηλθεν, ιδου γεγονε τα παντα καινα· εις γαρ και ο αυτος της
ανθρωπινης φυσεως ποιητης και το 3.2.54 κατ' αρχας και το μετα ταυτα. τοτε λαβων
χουν απο της γης τον ανθρωπον επλασε, παλιν λαβων τον εκ της παρθενιας χουν
ουχ απλως τον ανθρωπον επλασεν, αλλ' εαυτωι περιεπλασε· τοτε εκτισε, μετα ταυτα
εκτισθη· τοτε ο λογος σαρκα εποιησε, μετα ταυτα ο λογος σαρξ εγενετο, ινα
μετασκευασηι προς πνευμα την ημετεραν σαρκα δια του συμμετασχειν ημιν σαρκος τε
και αιματος. ταυτης τοινυν της καινης εν Χριστωι κτισεως, ης αυτος καθηγησατο,
πρωτοτοκος ωνομασθη, παντων απαρχη γενομενος και των εις ζωην γεννωμενων
και των δι' αναστασεως νεκρων ζωο ποιουμενων, ινα και νεκρων και ζωντων
κυριευσηι και ολον 3.2.55 δια της εν εαυτωι απαρχης συναγιασηι το φυραμα. οτι γαρ ου
κατα την προαιωνιον υπαρξιν εφαρμοζεται τωι υιωι το πρωτοτοκον, η του
μονογενους προσηγορια διαμαρτυρεται. ο γαρ αληθως μονογενης αδελφους ουκ
εχει. πως <γαρ> αν τις ειη μονογενης εν αδελφοις αριθμουμενος; αλλ' ως λεγεται
θεος και ανθρωπος, υιος θεου και υιος ανθρωπου, μορφη [γαρ] θεου και μορφη
δουλου, τα μεν κατα την υπερε χουσαν φυσιν ων, τα δε κατα την φιλανθρωπον
οικονομιαν γενομενος, ουτω και μονογενης θεος ων πρωτοτοκος πασης κτισεως
γινεται, μονογενης μεν ο ων εν τωι πατρυωι κολπωι, εν δε τοις δια της καινης
κτισεως σωιζομενοις πρωτοτοκος 3.2.56 της κτισεως και γενομενος και λεγομενος. ει
δε, καθως η αιρεσις βουλεται, δια το προκατεσκευασθαι της λοιπης κτισεως
πρωτοτοκος λεγεται, ου συμφωνει τοις παρ' αυτων περι του μονογενους θεου
κατασκευαζομενοις το ονομα. ου γαρ τουτο φασιν, οτι παρα του πατρος ομοιως ο τε
υιος και τα παντα εγενετο, αλλα 20ποιημα20 μεν του πατρος τον 3.2.57 μονογενη
θεον λεγουσιν, τουτου δε τα αλλα παντα. ωι 3.2.57 τοινυν λογωι κτισθηναι τον υιον
δογματιζοντες πατερα του κτισματος τον θεον ονομαζουσι, τωι αυτωι λογωι παντως
 
 

288

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρα του μονογενους θεου τα παντα κατεσκευασθαι λε γοντες ου πρωτοτοκον των
δι' αυτου γεγενημενων, αλλα πατερα κυριωτερον αυτον ονομασουσι, της αυτης επ'
αμφο τερων προς τα κτισματα σχεσεως την αυτην κατα το ακο λουθον προσηγοριαν
ποιουσης. ει γαρ κυριως του ιδιου κτισματος ο επι παντων θεος ου πρωτοτοκος,
αλλα πατηρ ονομαζεται, τωι αυτωι λογωι παντως και των ιδιων κτισμα των πατηρ ο
μονογενης θεος, ου πρωτοτοκος κυριως ονο μασθησεται, ως ακυρον κατα παντα και
παρελκουσαν ειναι του πρωτοτοκου την προσηγοριαν, επι της αιρετικης εννοιας
χωραν ουκ εχουσαν. 3.2.58 Ἀλλ' επανιτεον προς τους τηι θειαι γεννησει το παθος
συναπτοντας και δια τουτο απαρνουμενους το αληθως γεν νηθηναι τον κυριον, ινα
μη παθος νοησωσι. το γαρ λεγειν, οτι 20συνεζευκται20 παντως 20τηι γεννησει20 το
20παθος20, και δια τουτο χρηναι της κατα την γεννησιν υποληψεως αλλοτριως
εχειν τον υιον οιεσθαι, ως αν καθαρως εξω πα θους διαμενοι το θειον, τοις μεν
ευεξαπατητοις ισως αν τινα λογον εχειν δοκοιη, τοις δε πεπαιδευμενοις τα θεια
3.2.59 μυστηρια προχειρος εκ των ομολογουμενων ο ελεγχος. τις γαρ ουκ οιδεν, οτι
η γεννησις ημας εις την αλη θινην τε και μακαριαν αναγει ζωην, ουχ η αυτη ουσα τηι
εξ αιματων και θεληματος σαρκος συνισταμενηι, εν ηι και ρυσις και μεταβολη και η
κατ' ολιγον προς τε λειωσιν αυξησις και οσα αλλα περι ταυτην θεωρειται την
γεννησιν· η δε ετερα εκ του θεου και ουρανιος και, καθως φησι που το ευαγγελιον,
ανωθεν ειναι πεπιστευμενη, ητις τα σαρκος και τα αιματος ου παραδεχεται παθη; η
τολ μησατωσαν οι εναντιοι των δυο το ετερον αποφηνασθαι, η 3.2.60 μη ειναι την
ανωθεν γεννησιν η δια παθους ειναι. αλλα μην και ειναι συντιθενται και το παθος
επ' αυτης ουχ ευρισκουσιν. ουκουν ου πασα γεννησις τωι παθει συμπε φυκεν, αλλ'
εμπαθης μεν η υλικη, καθαρα δε παθους η αυλος. τις ουν η αναγκη τα της σαρκος
ιδια τηι ακηρατωι του υιου γεννησει προστριβεσθαι και δια του κωμωιδειν την κατω
γεννησιν τηι ασχημονι φυσιολογιαι της πατρικης οικειο 3.2.61 τητος τον υιον
αποκλειειν; ει γαρ και εφ' ημων γεννησις μεν εκατερας καθηγειται ζωης, αλλ' η μεν
δια σαρκος εμπαθως, η δε πνευματικη καθαρως, και ουκ αν τις αντ ειποι τωι λογωι
των και οπωσουν εν Χριστιανοις αριθμου μενων, πως εστιν επι της ακηρατου
φυσεως γεννησιν εννοη σαντα παθος υπολογιζεσθαι; 3.2.62 Ἔτι δε και τουτο τοις
ειρημενοις προσεξετασωμεν. ει δια το περι την σαρκα παθος απιστουσι τηι απαθειαι
της θειας γεννησεως, εκ των αυτων υποδειγματων, των εν ημιν λεγω, μηδε
δημιουργειν απαθως τον θεον πιστευετω σαν. ει γαρ προς τα ημετερα το θειον
κρινουσιν, ουτε γενναν τον θεον ουτε κτιζειν ομολογησουσι· τουτων γαρ 3.2.63
ουθετερον εν ημιν απαθως ενεργειται. η ουν αμφοτερα της θειας φυσεως
χωριζετωσαν, την κτισιν τε και την γεννησιν, ινα δι' εκατερων τωι θεωι την απαθειαν
φυλα ξωσι, και καθολου την εις τον μονογενη πιστιν εκ του δογματος αυτων
εκβαλλετωσαν, ως αν εξω παθους ο πατηρ φυλασσοιτο, μητε καμνων εν τωι κτιζειν
μητε εν τωι γενναν μολυνομενος· η ει το ετερον απαθως ενεργεισθαι συγχω ρουσι
παρα της θειας δυναμεως, μηδε περι του αλλου ζυγομαχειτωσαν· ει γαρ κτιζει διχα
πονου και υλης, και 3.2.64 γενναι παντως διχα πονου και ρυσεως. εχω δε παλιν και
προς τουτον τον λογον συνηγορουντα μοι τον Ευνομιον. λεξω δε συντεμων εν
ολιγωι την φλυαριαν αυτου, πασαν δια βραχεων επιδραμων την διανοιαν οτι 20οι αν
θρωποι ου τας υλας ημιν κατασκευαζουσιν, αλλα το ειδος μονον επιτεχνωνται τηι
υληι20· αυτη των παρ' αυτου ρηθεντων δια πολλης φλυαριας εστιν 3.2.65 η διανοια.
ει ουν εν τηι κατω γεννησει συλληψιν και διαπλασιν εννοων απαγορευει δια τουτο
την καθαραν της γεννησεως εννοιαν, ακολουθως κατα τον αυτου λογον της ωδε
κτισεως περι το ειδος πονουσης, υλην δε συνεκποριζειν τωι ειδει μη δυναμενης,
απαγορευετω δια τουτο και δη μιουργον ειναι τον πατερα οιεσθαι. ει δε μη βουλεται
κατα το ανθρωπινον της δυναμεως μετρον επι του θεου την κτισιν νοειν, μηδε την
 
 

289

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θειαν γεννησιν εκ των ανθρωπινων διαβαλλετω. 3.2.66 Ὡς δ' αν μαλλον αυτου το
ακριβες τε και περιεσκεμμενον εν τοις λεγομενοις φανερον κατασταιη, μικρον τι
των παρ' αυτου ρηθεντων παλιν επαναληψομαι. φησι γαρ 20τα ποιουντα και
πασχοντα κοινωνειν αλληλοις της φυσεως20, και μετα την εκ σωματων γεννησιν
20τας τεχνικας επι των υλων δημιουργιας20 εκτιθεται. σκεψασθω τοινυν ο αγχινους
ακροατης δια τουτων πως εκπιπτει του ιδιου σκοπου, τοις αει κατα το συμβαν παρευ
ρισκομενοις επιπλανωμενος. το ποιουν και πασχον εν τοις δια σαρκος γινομενοις επι
της αυτης ουσιας οραι, ως του 3.2.67 μεν μεταδιδοντος της ουσιας, του δε μετεχοντος.
ουτως οιδε δι' ακριβειας εν τηι των οντων φυσει οραν την αλη θειαν, ωστε χωριζειν
της ουσιας τον μεταδιδοντα και τον μετεχοντα και αλλον εφ' εαυτου διχα της ουσιας
ειναι λεγειν τουτων εκατερον. ο γαρ μεταλαμβανων η μεταδι δους ετερος παντως
εστι παρα το μετεχομενον τε και διδο μενον, ως δειν προτερον εφ' εαυτου νοεισθαι
τινα καθ' υποστασιν ιδιαν ορωμενον, ειθ' ουτω λεγειν περι αυτου η 3.2.68 διδοναι ο
εχει η ο μη εχει προσιεσθαι. και τουτον ουτως επιγελαστως εκπτυσας τον λογον τωι
εφεξης παλιν εαυτον ανατρεπων ο σοφος ουκ αισθανεται. και γαρ ο την υπο
κειμενην υλην δια της τεχνης προς το δοκουν σχηματιζων ποιει τι παντως δια της
ενεργειας, και η υλη παρα του ενεργουντος την τεχνην εν τωι πασχειν τον
σχηματισμον αναδεχεται· ου γαρ απαθης και αντιτυπος η υλη μενουσα 3.2.69 την εκ
της τεχνης μορφην παραδεχεται. ει τοινυν και επι των κατα τεχνην ενεργουμενων
ουκ αν τι γενοιτο μη πα θους και ενεργειας συνδεδραμηκοτων αλληλοις προς το γι
νομενον, πως εστι δια τουτων εφεσταναι τοις παρ' εαυτου λεγομενοις τον
λογογραφον οιεσθαι, ος εν παθει και ενερ γειαι την κοινωνιαν της ουσιας
αποφαινομενος κινδυνευει μη μονον τωι γεννηθεντι προσμαρτυρειν πως προς τον γε
γεννηκοτα το κοινον της ουσιας, αλλα και πασαν την κτισιν τωι πεποιηκοτι ποιειν
ομοουσιον, ειπερ το ποιουν και το πασχον ομογενως εχειν αλληλοις κατα την φυσιν
ορι 3.2.70 ζεται. ουκουν δι' ων κατασκευαζει ο βουλεται, δια τουτων ανατρεπει το
σπουδαζομενον, ισχυροτεραν τηι παρ' εαυτου μαχηι ποιων την του "1ομοουσιου"2
δοξαν. ει γαρ η μεν εκ τινος γεννησις την του γεγεννηκοτος ουσιαν εν τωι γεν
νηθεντι δεικνυσιν, η δε τεχνικη κατασκευη δι' ενεργειας τε και παθους
αποτελουμενη κατα τον τουτου λογον εις κοινωνιαν ουσιας αγει το ποιουν τε και το
γινομενον, γε γεννησθαι τον κυριον πολλαχηι των ιδιων συγγραμματων ο 3.2.71
λογογραφος κατασκευαζων, αρα δι' ων αλλοτριοι της του πατρος ουσιας τον κυριον,
δια τουτων αυτωι προσμαρτυρει την συναφειαν. ει γαρ μητε δια γεννησεως μητε δια
κατα σκευης κατα τον τουτου λογον ο της ουσιας χωρισμος καθοραται, οπερ αν δωι
ειναι τον κυριον, ειτε κτιστον ειτε γεννημα, δι' αμφοιν το κατ' ουσιαν οικειον
προσεμαρτυ ρησεν ο εν τωι ποιουντι και πασχοντι, γεννωντι και γεννω μενωι την της
φυσεως κοινωνιαν τεχνολογησας. 3.2.72 Ἀλλα προς το εφεξης του λογου
τραπωμεθα. παραι τουμαι δε τους εντυγχανοντας μη δυσχεραινειν τηι ακριβειαι της
εξετασεως εις πληθος ακουσιον προαγουσηι τον λογον. ου γαρ περι των τυχοντων ο
κινδυνος, ωστε τι παραδρα μοντας των φιλοπονωτερας δεομενων της θεωριας εν
ολιγωι την ζημιαν παθειν, αλλ' αυτωι τωι κεφαλαιωι της ελπιδος εγκινδυνευομεν.
προκειται γαρ η Χριστιανους ειναι, μη συμπαρενεχθεντας υπο της αιρετικης
απωλειας, η παντως προς Ἰουδαικας τε και Ἑλληνικας υποληψεις κατασυρηναι.
3.2.73 ως αν ουν μηθετερον παθοιμεν των απειρημενων, μητε δια της αρνησεως του
αληθως γεννηθεντος υιου τοις Ἰουδαικοις δογμασι συμφερομενοι, μητε δια της του
κτισματος προσ κυνησεως τωι πτωματι των ειδωλολατρουντων συγκαταπι πτοντες,
αναγκαιως προσδιατριψωμεν τωι περι τουτων λογωι, θεντες αυτην του Ευνομιου την
ρησιν εχουσαν ουτως· 20ουτω δε τουτων διηιρημενων, εικοτως φαιη τις αν την
κυριωτατην και πρωτην και μονην εν εργειαι του πατρος υποστασαν ουσιαν εις εαυ
 
 

290

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την δεχεσθαι τας του γεννηματος και ποιη ματος και κτισματος προσηγοριας20· και
μετ' ολιγα· 20μονος δε ο υιος20, φησι, 20τηι του πατρος εν εργειαι συστας
ακοινωνητον εχει την τε φυσιν 3.2.74 και την προς τον γεγεννηκοτα σχεσιν20. τα
μεν ουν ειρημενα τοιαυτα. ημεις δε πρωτον μεν των εχθρων την προς εαυτους
μαχην κατανοησωμεν, οιον τινες θεαται πολεμιων γενομενοι προς αλληλους
στασιαζοντων, ειθ' ουτως αντιπαραδειξωμεν την της ευσεβειας αληθειαν. μονος,
φησιν, ο υιος τηι του πατρος ενεργειαι συστας ακοινωνητον εχει την προς τον
γεγεννηκοτα σχεσιν. εν δε τοις προ τουτου τον γεννητον γεννημα λεγειν μη
παραιτεισθαι φησι, της γεννηθεισης αυτης ουσιας και της του υιου προσηγοριας την
τοιαυτην των ονοματων οικειουμενης σχεσιν. 3.2.75 Ουτω τοινυν προδηλου της εν
τοις ειρημενοις ουσης εναντιοτητος, θαυμαζειν επεισι μοι της αγχινοιας τους
επαινετας τουτου του δογματος. απορον γαρ αν ειη προς ο τι των ειρημενων παρ'
αυτου τραπεντες ουκ αν πλημμε λοιεν εις το λειπομενον. ο προτερος κατεσκευαζε
λογος αυτωι την γεννηθεισαν ουσιαν και την του υιου προσηγοριαν την τοιαυτην
των ονοματων οικειουσθαι σχεσιν. η νυν τεχνολογια το εναντιον φησιν,
ακοινωνητον εχειν τον υιον την προς τον γεγεννηκοτα σχεσιν. εαν τωι πρωτωι
πιστευ σωσι, ου παραδεξονται παντως το δευτερον· εαν προς τουτο 3.2.76 ρεψωσι,
κατα της προτερας υποληψεως στησονται. τις αυτοις διαλυσει την μαχην, τις
μεσιτευσει τωι εμφυλιωι πολεμωι, τις συμβιβασει προς συμφωνιαν την στασιν, αυτης
της ψυχης προς εαυτην εκ των λεγομενων μεριζομενης και προς την εναντιοτητα
των δογματων διελκομενης; η τουτο της προφητειας εστι ταχα το αινιγμα, ο περι
των Ἰουδαιων φησιν ο ∆αβιδ οτι ∆ιεσχισθησαν και ου κατε νυγησαν. ιδου γαρ ουδε
προς την εναντιωσιν των δογματων διασχιζομενοι την του πλημμεληματος
αισθησιν εχουσιν, αλλα φερονται δια των ωτων, αμφορεων δικην προς το 3.2.77
δοκουν τωι μετατιθεντι περιαγομενοι. ηρεσεν αυτωι την γεννηθεισαν ουσιαν
προσφυως την του υιου προσηγοριαν εχειν ειπειν· ευθυς καθαπερ οι νυσταζοντες
τοις ειρημενοις επενευσαν. μετεθετο παλιν προς τουναντιον τον λογον και αρνειται
του υιου την προς τον γεγεννηκοτα σχεσιν· παλιν οι φιλτατοι και τουτωι
συνανανευουσιν, ωσπερ αι των σω ματων σκιαι τηι αυτοματωι μιμησει προς την του
προαγοντος συμμετασχηματιζονται κινησιν, οπηιπερ αν εθεληι, προς τουτο ρεποντες,
καν εαυτωι μαχηται, και τουτο καταδεχομενοι. αλλος τις ουτος Ὁμηρικος κυκεων, ου
τα σωματα των φαρ μακευομενων αλλασσων εις αλογων μορφας, αλλα κατα των
ψυχων ενεργων την επι το αλογον αυτων μεταμορφωσιν. 3.2.78 περι μεν γαρ
εκεινων ο λογος φησιν οτι βεβαιος αυτοις ο νους ην, αλλοιωθεντος προς το
θηριωδες του ειδους· εν ταυθα δε των σωματων αυτοις εν τωι κατα φυσιν διαμενον
των προς το αλογον αι ψυχαι μεταπλασσονται. και ωσπερ εκει φησιν η ποιητικη
τερατεια εις διαφορων θηριων ειδη τους φαρμακευθεντας αλλασσεσθαι κατα το
αρεσκον τηι παρασοφιζομενηι την φυσιν, τα αυτα και νυν γινεται παρα 3.2.79 του
Κιρκαιου τουτου κρατηρος. οι γαρ εμπινοντες της γεγοητευμενης απατης εκ του
αυτου συγγραμματος εις δια φορους δογματων μορφας αλλοιουνται, νυν μεν τουτωι,
παλιν δε τωι ετερωι μορφουμενοι. και επι τουτοις οι γλυκυτατοι κατα την του μυθου
διασκευην αγαπωσιν ετι τον της τοι αυτης αλογιας αυτοις εξηγουμενον και οιον
τινα καρπον κρανειας η βαλανον τους διαρριπτουμενους παρ' αυτου λο γους
υποκεκυφοτες εκλεγουσιν, συων δικην προς τα χαμαιρ ριφη των δογματων
λαιμαργως επιτρεχοντες, τοις δε υψη λοις τε και ουρανιοις ενατενιζειν φυσιν ουκ
εχοντες. δια τουτο την επι τα εναντια του λογου παρατροπην ουχ ορω σιν, αλλα το
επ' αυτους ελθον ανεξεταστως αρπαζουσιν, 3.2.80 οιον δη αν ηι· και καθαπερ φασι
των δια μανδραγορου κεκαρωμενων κωματι τινι και δυσκινησιαι κρατεισθαι τα
σωματα, τον αυτον τροπον και τουτοις διακειται τα της ψυχης αισθητηρια, προς την
 
 

291

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνεσιν της απατης αποναρκη σαντα. δεινον μεν ουν και τοις κεκρυμμενοις δολοις
εκ τινος παραλογισμου κατα το λεληθος ενσχεθηναι, πλην αλλα συγγνωστον το
ατυχημα, οταν ακουσιον ηι· το δ' εκ προνοιας τινος και σπουδης του κακου την
πειραν εφελ κεσθαι, μη αγνοουντα την συμφοραν, πασαν υπερβολην 3.2.81
δυστυχηματων παρερχεται. πως γαρ ουκ αξιον σχετλιαζειν, οταν ακουωμεν οτι και
των ιχθυων οι λιχνοι γυμνον μεν προσεγγιζοντα τον σιδηρον φευγουσι, προς δε το
δελεαρ απατωμενοι τροφης ελπιδι κατασπωσι το αγκιστρον, εν οις δε προδηλον εστι
το κακον αυτομολειν εκουσιως επι τον ολεθρον τουτον και της των ιχθυων αλογιας
εστιν αθλιω τερον. οι μεν γαρ προς τον κεκαλυμμενον δια γαστριμαρ γιας
υπηχθησαν ολεθρον, οι δε γυμνον περιχαινουσι της ασεβειας το αγκιστρον, δια τινος
αλογου προσπαθειας αγα πωντες τον ολεθρον. τι γαρ αν ταυτης της εναντιοτητος
γενοιτο προδηλοτερον η το λεγειν, οτι ο αυτος και εγεν νηθη και κτισμα εστι και το
προσφυες εχει της του υιου κλησεως και παλιν αλλοτριουται της του υιου σημασιας;
αλλα ταυτα μεν εις τοσουτον. 3.2.82 Χρησιμον δ' αν ισως ειη της παρατεθεισης ημιν
του Ευνομιου ρησεως πασαν ακολουθως ιδειν την διανοιαν επι την αρχην
αναδραμοντας του λογου. τα γαρ νυν εξετα σθεντα δια το προφανες της των
ειρημενων εναντιοτητος προχειρως ημας εκινησεν εκ των τελευταιων της αντιρρη
σεως αρξασθαι. ειρηται τοινυν κατα την αρχην παρα του Ευνομιου ταυτα· 20ουτω δε
τουτων διηιρημενων, ει κοτως φαιη τις αν την κυριωτατην και πρωτην και μονην
ενεργειαι του πατρος υποστασαν ουσιαν εις εαυτην δεχεσθαι τας του γεννη ματος και
ποιηματος και κτισματος προση 3.2.83 γοριας20. πρωτον τοινυν υπομνησθηναι τους
τωι λογωι προσεχοντας βουλομαι οτι 20κυριωτατην20 ειναι και την του πατρος
ουσιαν εν τηι πρωτηι λογογραφιαι φησι, δια του των προαγαγων των ρηματων τον
λογον οτι 20πας ο των καθ' ημας δογματων συμπληρουται λογος εκ της ανωτατω
και κυριωτατης ουσιας20. και εν ταυθα 20κυριωτατην20 λεγει και 20πρωτην20 του
μονογενους την ουσιαν. ουκουν συνθεντες αφ' εκατερου βιβλιου τας Ευνομιου
φωνας αυτον τουτον παραστησομεθα μαρτυρα του κοινου της ουσιας τον ετερωθι
που το τοιουτον αποφη ναμενον, οτι 20ων αι αυται προσηγοριαι, τουτων 3.2.84 ουδε
η φυσις διαφορος20. ου γαρ αν διεστωτα τηι φυσει τηι ταυτοτητι των προσηγοριων
διεσημαινεν ο εαυτωι μαχο μενος. αλλ' επειδη εις εν πατρι και υιωι ο της ουσιας
λογος, δια τουτο παντως κυριωτατην μεν εκεινην, κυριω τατην δε και ταυτην ειναι
φησι. μαρτυρει δε τωι λογωι και η των ανθρωπων συνηθεια, μηδενι το κυριωτατον
εφαρμο ζουσα, ωι μη συναληθευεται τηι φυσει το ονομα. οιον αν θρωπον εκ
καταχρησεως το ομοιωμα λεγομεν, αλλα κυριως τηι φωνηι ταυτηι κατονομαζομεν το
ζωιον το εν τηι φυσει δεικνυμενον· και θεον ωσαυτως ειδωλον τε και δαιμονιον και
κοιλιαν οιδεν ο της γραφης λογος προσαγορευειν, αλλ' ουχι και το κυριον η κλησις
εχει, και τα αλλα παντα 3.2.85 κατα τον αυτον τροπον. βεβρωκεναι τις κατα την
ενυπνιον φαντασιαν λεγεται, αλλ' ουκ εστι κυριαν βρωσιν την φαντα σιαν ειπειν.
ωσπερ τοινυν επισης επι δυο τινων ανθρωπων κατα φυσιν υφεστηκοτων εκατερον
αυτων κυριως τηι φωνηι του ανθρωπου προσαγορευομεν, ει δε την αψυχον τις εικονα
προς τον κατα αληθειαν ανθρωπον συνθεις αριθμησειε, δυο μεν ανθρωπους ισως αν
ειποι τον τε αληθως οντα και το ομοιωμα, ουκετι δ' αν και το κυριον αμφοτεροις
προσμαρτυρησειεν, ουτως ειπερ αλλο τι παρα την του πα τρος ουσιαν η του
μονογενους φυσις υπενοειτο, ουκ αν 20κυ ριωτατην20 εκατεραν των ουσιων ο
λογογραφος ωνομασε. πως γαρ αν τις τα διαφεροντα τηι φυσει τηι ταυτοτητι των
ονοματων σημανειεν; 3.2.86 Ἀλλ' εοικεν η αληθεια και δια των πολεμουντων αυτηι
φανερουσθαι, μη δυναμενου καθαπαξ μηδε εν ταις των εχθρων φωναις υπερισχυειν
της αληθειας του ψευ δους. δια τουτο τωι στοματι των αντικειμενων και μη ειδοτων
α λεγουσιν ο της ευσεβειας ανακηρυσσεται λογος· καθαπερ και υπο του Καιαφα το
 
 

292

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωτηριον υπερ ημων του κυριου παθος προηγορευτο, ουκ ειδοτος ο λεγει. ουκουν ει
κοινον επ' αμφοτερων της ουσιας το 20κυριωτατον20, του πατρος λεγω και του
υιου, τινα χωραν εχει το 20παρηλ λαχθαι τας ουσιας20 αλληλων λεγειν; η πως εν
αυταις η προς το δυνατωτερον τε και μειζον και προτιμοτερον εν θεωρειται
διαφορα, της κυριωτατης ουσιας ουδεμιαν παρα 3.2.87 δεχομενης ελαττωσιν; το γαρ
ατελως ον, οτι περ αν ηι, κυριως ουκ εστιν, ου φυσις, ου δυναμις, ουκ αξιωμα, ουκ
αλλο τι των καθ' εκαστον θεωρουμενων ουδεν, ωστε η κατ' ουσιαν του πατρος
υπεροχη, καθως η αιρεσις βουλεται, το ατελες της ουσιας του μονογενους διελεγχει.
ει ουν ατελης, ου κυρια· ει δε 20κυριωτατη20, και τελεια παντως· τελειον γαρ το
ελλιπες ονομαζεσθαι φυσιν ουκ εχει. αλλ' ουδε συγκριτικως αντιπαρατιθεμενου
τελειου προς τελειον, δια φοραν τινα κατα πλεονασμον η ελλειψιν γινομενην
δυνατον εστιν επινοησαι· μια γαρ επ' αμφοιν ωσπερ επι κανονος η τελειοτης, ουτε
κοιλαινομενη τωι λειποντι ουτε ανωμαλουσα 3.2.88 τωι πλεοναζοντι. την μεν ουν
υπερ του καθ' ημας δογ ματος του Ευνομιου συνηγοριαν ικανως εκ των ειρημενων
εστιν ιδειν, μαλλον δε ου την υπερ ημων σπουδην, αλλα την προς εαυτον μαχην. δι'
ων γαρ το ημετερον δογμα τοις ιδιοις συνιστησι λογοις, καθ' εαυτου τρεπει τα μηχα
νηματα. ημεις δε παλιν τοις γεγραμμενοις κατ' αυτην την λεξιν ακολουθησωμεν, ως
αν φανερον γενοιτο πασιν οτι πλην του βουλεσθαι κακουργειν ουδεμιαν ισχυν προς
την κακιαν ο παρ' αυτων λογος εχει. 3.2.89 Ἀκουσωμεν τοινυν των ειρημενων·
20εικοτως φαιη τις αν την κυριωτατην και πρωτην και μονην ενεργειαι του πατρος
υποστασαν ουσιαν εις εαυτην δεχεσθαι τας του γεννηματος και ποιηματος και
κτισματος προσηγοριας20. τις ουκ οιδεν οτι το χωριζον απο της αιρεσεως την
εκκλησιαν η του κτισματος εστι φωνη επι του υιου λεγομενη; ουκουν
ομολογουμενης παρα πασι της κατα το δογμα διαφορας, τον επιχειρουντα δεικνυειν
των ημετερων τας ιδιας υπο ληψεις αληθεστερας τι πραττειν ευλογωτερον ην, κατα
σκευαζειν δηλονοτι τον ιδιον λογον, δι' ων οιον τε ην, απο δεικνυντα κτιστον τον
κυριον ειναι δειν οιεσθαι, η τουτον παρεντα νομοθετειν τοις ακουουσιν ως
ομολογουμενα τα 3.2.90 αμφιβαλλομενα λεγειν; εγω μεν εκεινο φημι· ταχα δε και
παντες, οις μετεστι διανοιας, τουτο παρα των αντιλεγοντων επιζητησουσι, το την
αρχην του λογου πρωτον επι τινος αναντιρρητου βασεως στησαντας ουτω τοις
ακολουθοις ενα 3.2.91 γωνιζεσθαι. ουτοσι τοινυν αφεις την περι του χρηναι κτι στον
αυτον οιεσθαι κατασκευην τα εφεξης διεξερχεται, τωι ανυποστατωι λημματι την των
λογισμων ακολουθιαν αρμο ζων, οιον τι πασχουσιν οι ταις ματαιαις επιθυμιαις κατα
ψυχην εμβαθυνοντες, η προς βασιλειαν η προς αλλο τι των σπουδαζομενων ταις
εννοιαις διαχεομενοι· ουχ οπως αν γενοιτο τι των σπουδαζομενων αυτοις
επινοουσιν, αλλ' ως τουτου παροντος διατιθεασιν εαυτοις και οικονομουσι προς το
δοκουν το ευτυχημα, δια τινος ηδονης τοις ανυπ 3.2.92 αρκτοις επιπλανωμενοι.
ουτως ημιν και ο σοφος λογο γραφος την πολυθρυλητον εαυτου διαλεκτικην ουκ
οιδα οπου κατακοιμισας, πριν αποδειξαι περι του ζητουμενου, καθαπερ τισι παιδιοις
διαμυθολογειται την απατηλην ταυ την και ακατασκευον του καθ' εαυτον δογματος
φλυαριαν οιον διηγημα τι παροινιον εκτιθεμενος. 3.2.93 Λεγει γαρ 20την ενεργειαι
του πατρος υπο στασαν ουσιαν δεχεσθαι την του γεννηματος και ποιηματος και
κτισματος προσηγοριαν20. τις απεδειξε λογος ενεργειαι τινι κατασκευαστικηι τον
υιον υποστηναι, την δε φυσιν του πατρος ανενεργητον ως προς την υποστασιν του
υιου μειναι; το γαρ αμφιβαλλομενον τε και ζητουμενον τουτο ην, ειτε η ουσια του
πατρος εγεν νησε τον υιον ειτε τι των εξωθεν παρεπομενων τηι φυσει 3.2.94 τουτον
ειργασατο. της τοινυν εκκλησιας κατα την θειαν διδασκαλιαν αληθως θεον ειναι τον
μονογενη πιστευουσης, την δε <της> πολυθεΐας δεισιδαιμονιαν βδελυσσομενης και
δια τουτο την των φυσεων διαφοραν ου προσδεχομενης, ως αν μη τηι παραλλαγηι
 
 

293

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των ουσιων υπο αριθμον αι θεο τητες πιπτοιεν, οπερ ουδεν εστιν ετερον η την
πολυθεΐαν παλιν επεισαγειν τωι βιωι, ταυτα τοινυν της εκκλησιας ιδιω τικως
διδασκουσης, οτι εκ της ουσιας του αληθινου θεου αληθινος θεος κατ' ουσιαν ο
μονογενης εστι θεος, τον αντιβαινοντα τοις εγνωσμενοις πως ανατρεπειν εδει την
προειλημμενην υποληψιν; ουχι τωι κατασκευαζειν τον αντι κειμενον λογον, δια
τινος ομολογουμενης αρχης συναποδει κνυοντα το αμφιβολον; ουκ αν οιμαι τινα
των νουν εχον 3.2.95 των ετερον τι παρα ταυτα ζητησαι. αλλ' ουτος απο των
αμφισβητουμενων αρχεται και ως αποδεδειγμενον το αμφι βαλλομενον αρχην τωι
εφεξης διδωσι λογωι. αποδειχθεντος γαρ προτερον οτι δια τινος ενεργειας ο υιος
υπεστη, τις αν ην μαχη προς το επομενον, το εις εαυτην δεχεσθαι την του ποιηματος
προσηγοριαν λεγειν την δι' ενεργειας τινος υποστασαν ουσιαν; εως δ' αν
ακατασκευον ηι το προηγου μενον, πως ισχυν εχει το εφεπομενον, ειπατωσαν οι της
3.2.96 απατης συνηγοροι. και γαρ ει τις πτηνον γενεσθαι καθ' υποθεσιν δοιη τον
ανθρωπον, περι των εφεξης ουκετι μα χησεται. και πτησεται γαρ πως ο πτηνος
γενομενος και ανω της γης εαυτον αναξει, μεταρσιος επι πτερυγων δι' αερος
φερομενος. αλλα σκεπτεον πως αν γενοιτο πτηνος ο την φυσιν ου λαχων εναεριον,
τουτου δε μη οντος, ματαιον 3.2.97 το μετα τουτο διεξιεναι. κακεινος τοινυν τουτι
πρωτον επι δειξατω, το ματην πεπιστευκεναι την εκκλησιαν αληθως ειναι τον
μονογενη υιον, ου κατα θεσιν εισποιηθεντα ψευδ ωνυμωι πατρι, αλλα κατα φυσιν
γεννητως εκ του οντος οντα, μη απεξενωμενον της του γεννησαντος φυσεως. ταυτα
πρωτον ως ψευδη διελεγξατω, και τοτε περι των ακολου θων διεξιων πιθανος εσται.
εως δ' αν το πρωτον αναπο 3.2.98 δεικτον ηι, φλυαριας εστιν εμφιλοχωρειν τοις
δευτεροις. και μοι μηδεις υποκρουετω και το παρ' ημων διομολογουμενον δια
κατασκευης κυρωθηναι· αρκει γαρ εις αποδειξιν του ημετερου λογου το πατροθεν
ηκειν προς ημας την παρα δοσιν, οιον τινα κληρον δι' ακολουθιας εκ των
αποστολων 3.2.99 δια των εφεξης αγιων παραπεμφθεντα. οι δε προς την καινοτητα
ταυτην μετατιθεντες τα δογματα πολλης αν δε οιντο της εκ των λογισμων
συμμαχιας, ει μελλοιεν μη τους κονιορτωδεις των ανθρωπων και ευριπιστους, αλλα
και τους εμβριθεις τε και βεβηκοτας ταις διανοιαις προσαγεσθαι· εως δ' αν
ακατασκευος αυτοις και αναποδεικτος ο λογος προφερηται, τις ουτως ηλιθιος και
κτηνωδης, ως των ευαγγελιστων τε και αποστολων και των καθεξης εν ταις
εκκλησιαις διαλαμψαντων ασθενεστεραν την διδασκαλιαν της αναποδεικτου
φλυαριας ποιησασθαι; 3.2.100 Ἴδωμεν δε και το δυσφωρατοτατον της αγχινοιας του
λογογραφου, οπως τηι περιουσιαι της διαλεκτικης εμπειριας προς τουναντιον
ευμηχανως τους ακεραιοτερους εφελκεται. προσερριψε τηι του 20ποιηματος20 και
20κτισματος20 προσ ηγοριαι και την φωνην του 20γεννηματος20, ειπων εις εαυτην
δεχεσθαι τα ονοματα ταυτα του υιου την ουσιαν, και ωσπερ εν μεθυοντων συνεδριωι
δημηγορων οιεται μηδενι κατα φωρον εαυτου την περι το δογμα κακουργιαν
γενησεσθαι. τωι γαρ συναψαι το γεννημα τωι κτισματι τε και τωι ποιη ματι εκκλεπτειν
ηγειται την κατα το σημαινομενον των ονοματων διαφοραν δια της των
ακοινωνητων συνταξεως. 3.2.101 ταυτα τα σοφα της διαλεκτικης μηχανηματα. αλλ'
ημεις οι ιδιωται τωι λογωι το μεν ειναι τουτο κατα την φωνην και την γλωσσαν, οπερ
ο λογος περι ημων δεικνυσιν, ουκ αρνουμεθα, ωτια δε, καθως φησιν ο προφητης,
κατηρ τισθαι και ημιν προς ακοην ευσυνετον ομολογουμεν. διοπερ ουδεν δια της
συναφειας των ακοινωνητων ονοματων εις την των σημαινομενων συγχυσιν
υπαγομεθα· αλλα καν ο μεγας αποστολος κατα ταυτον ονομασηι ξυλα και χορτον και
καλαμην χρυσον τε και αργυρον και λιθους τιμιους, και τον αριθμον των
μνημονευθεντων επι κεφαλαιου συλ λογιζομεθα, και την φυσιν εκαστου των
κατωνομασμενων 3.2.102 ιδιαζοντως ουκ αγνοησομεν. ουτω και νυν 20γεννηματος
 
 

294

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και ποιηματος20 κατα ταυτον μνημονευθεντων, εκ των φωνων επι τα σημαινομενα
μεταβαντες ου την αυτην εκαστωι των ονοματων ενθεωρουμεν διανοιαν· αλλο γαρ
τι το κτισμα και ετερον σημαινει το γεννημα, ωστε καν εκεινος μιγνυηι τα αμικτα, ο
συνετος ακροατης διακεκριμενως ακου σεται και δειξει των αδυνατων ειναι την του
γεννηματος και την του κτισματος προσηγοριαν μιαν τινα φυσιν εις εαυτην
δεχεσθαι. ει γαρ το ετερον αληθευοιτο τουτων, ψευδος εξ αναγκης εσται το ετερον,
ωστε ει κτισμα ειη, μη ειναι γεννημα, και το εμπαλιν, ει γεννημα λεγοιτο, αλ
λοτριουσθαι της επωνυμιας του κτισματος. 3.2.103 Ἀλλα φησιν ο Ευνομιος 20εις
εαυτην δεχεσθαι του υιου την ουσιαν τας του γεννηματος και ποιηματος και
κτισματος προσηγοριας20. μη τι δια των υπολοιπων κατησφαλισατο τον ακεφαλον
τουτον και αρριζον λογον (ως ουδεμια δια των πρωτων κατε βληθη προς το
κατασκευαζομενον δυναμις) η και τα λοιπα της αυτης εχεται ματαιοτητος, ουκ απο
τινος της εκ των λογισμων συμμαχιας την ισχυν προσλαβοντα, αλλα διεξο δικην τε
και ακατασκευον ωσπερ επι της των ονειρων διη 3.2.104 γησεως την της
βλασφημιας εκθεσιν εχοντα; λεγει γαρ τοις ειρημενοις επισυναψας ταυτα οτι
20αμεσιτευτον μεν εχουσαν την γεννησιν, αμεριστως δε συ ζουσαν την προς τον
γεγεννηκοτα και πεποιη κοτα και κτισαντα σχεσιν20. ει γαρ το αμεσιτευτον τε και
αμεριστον καταλιποντες αυτην εφ' εαυτης θεωρη σαιμεν την των ρηματων
διανοιαν, ευρησομεν οτι πανταχου το ληρωδες της διδασκαλιας δι' ουδενος
ισχυροποιουμενον λογου ταις ακοαις των απατωμενων προσριπτεται. 20τον
γεγεννηκοτα20, φησι, 20και κτισαντα και ποιη 3.2.105 σαντα20. ταυτα καν τρια
δοκηι, δυο νοηματων περιεχει την σημασιαν, τωι τας δυο φωνας ισοδυναμειν
αλληλαις κατα την εννοιαν. το γαρ ποιησαι τωι κτισαι ταυτον εστιν, ετερον δε παρα
τα ειρημενα η γεννησις. της ουν κοινης των ανθρωπων υποληψεως προς διαφορους
εννοιας εκ της των ρηματων σημασιας μεριζομενης, τις ημιν επεδειξε λογος ταυτον
ειναι τηι γεννησει το ποιημα, ινα την μιαν 3.2.106 ουσιαν τηι των ρηματων διαφοραι
προσαρμοσωμεν; εως γαρ αν η συνηθης κρατηι σημασια των λεξεων και μηδεις
ευρισκηται λογος ο μετασκευαζων εις το εναντιον τας των ρηματων εμφασεις, ουκ
ενδεχεται μιαν τινα φυσιν προς την του ποιηματος και γεννηματος εννοιαν
διασχισθηναι. επειδη γαρ εφ' εαυτου λεγομενον τουτων εκατερον ιδια ζουσαν εχει
την ερμηνειαν, αναγκη πασα οικειαν τε και συγγενη τοις ονομασι συνεπινοεισθαι
και την σχετικην 3.2.107 συζυγιαν. και γαρ τα λοιπα των προς τι λεγομενων ου προς
το αλλοτριον τε και ακαταλληλον εχει την οικειοτητα, αλλα καν σιωπηθηι προς ο
λεγεται, αυτοματως μετα του πρωτοτυπου και το συνεζευγμενον ακουεται· οιον
δημιουργος δουλος φιλος υιος και τα τοιαυτα. παντα γαρ οσα τηι προς ετερον
αναφοραι θεωρειται, την οικειαν εκαστον και συνημμενην του δηλουμενου
συγγενειαν δια της προσηγοριας παριστησιν, αμικτον εχοντα την προς το ετερογενες
κοινω 3.2.108 νιαν. ουτε γαρ του δημιουργου το ονομα τωι υιωι συνε ζευκται ουτε η
του δουλου φωνη προς τον δημιουργον αναφερεται ουτε ο φιλος τον δουλον
εδηλωσεν ουτε ο υιος τον δεσποτην, αλλα φανεραν και διακεκριμενην τουτων
εκαστου την προς το καταλληλον συζυγιαν επιγινωσκομεν, νοουντες δια μεν του
φιλου ετερον φιλον, δια δε του δουλου τον κυριον, το δε εργον δια του δημιουργου
και δια του υιου τον πατερα. ουτω τοινυν και το γεννημα και το ποιημα προς τι την
κυριαν εμφασιν εχει. ουκουν συνε ζευκται τωι μεν γεννηματι ο γεννησας, ο δε κτισας
τωι κτισματι, και δει παντως, ειγε μη μελλομεν συγχυσιν τινα των πραγματων δια
της των ονοματων υπαλλαγης εμποιειν, συζειν εκαστωι των προς τι λεγομενων το
οικειως συσση μαινομενον. 3.2.109 Φανερας ουν ουσης της των λεξεων τουτων
εννοιας προς ο τι βλεπει, πως ο δια της λογικης τεχνολογιας προ αγων τα δογματα
την οικειαν των προς τι διανοιαν επι των ονοματων τουτων ου κατενοησεν, αλλ'
 
 

295

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρμοζειν <δειν> οιεται τωι πεποιηκοτι το γεννημα και τωι γεγεννηκοτι το ποιημα,
λεγων 20του υιου την ουσιαν εις εαυτην δεχεσθαι τας του γεννηματος και
ποιηματος και κτισματος προσηγοριας, αμεριστον δε συζειν την προς τον
γεγεννηκοτα και ποιησαντα και κτισαντα 3.2.110 σχεσιν20; το γαρ εν πραγμα προς
διαφορους σχεσεις κατα μερισθηναι φυσιν ουκ εχει, αλλ' ο μεν υιος τωι πατρι προσ
ωκειωται και το γεννηθεν τωι γεννησαντι, το δε ποιημα προς τον πεποιηκοτα την
αναφοραν εχει· πλην ει μη τινα καταχρησιν εν αδιαφορωι τινι συνηθειαι ρηματων
κυριωτεραν ηγοιτο τις ειναι της προσφυους σημασιας. 3.2.111 Τισιν ουν λογισμοις
και ποιαις κατασκευαις κατα την αμαχον διαλεκτικην εκεινην εις τουναντιον τας
δοξας των πολλων μεταστησας ταυτα κατ' εξουσιαν διεξεισιν, οτι του επι παντων
θεου και κτιστου και πατρος νοουμενου τε και λεγομενου ο υιος προς αμφοτερας τας
προσηγοριας επιτη δειως εχει, και κτισμα και γεννημα κατα το ισον λεγο 3.2.112
μενος; της γαρ του λογου συνηθειας τε και ακριβειας οικειως διακρινουσης τα
τοιαυτα των ονοματων και το μεν της γεννησεως ονομα επι των εξ αυτης της ουσιας
γεννω μενων λεγουσης, το δε της κτισεως επι των εξωθεν της του κατασκευαζοντος
φυσεως συνισταμενων, και δια τουτο των θειων δογματων εν τηι παραδοσει της
θεογνωσιας πατερα και υιον παραδεδωκοτων, ου κτιστην και εργον, ως αν μη τις
γενοιτο παραφθορα προς το βλασφημον, εις το αλλοτριον τε και ξενον της τοιαυτης
προσηγοριας τον υιον απωθουσης, μηδε τινα παροδον λαβοι τα αθεα δογματα τα της
κατ' ουσιαν οικειοτητος τον μονογενη του πατρος αφο ριζοντα, ο λεγων τωι υιωι την
του ποιηματος αρμοζειν προσ ηγοριαν ερει παντως κατα το ακολουθον και επι του
ποιη ματος την του υιου κλησιν προσφυως εχειν, ωστε, ει ο υιος κτισμα και ο
ουρανος υιος και τα καθ' εκαστον των γεγονοτων κυριως κατα τον λογογραφον τηι
του υιου προσ 3.2.113 ηγοριαι κατονομαζεται. ει γαρ εκεινος ουχι τωι κοινωνειν τωι
γεγεννηκοτι της φυσεως εχει το ονομα, αλλα καθο κτιστος εστι, κατα τουτο υιος
ονομαζεται, ο αυτος δωσει λογος και αμνον και κυνα και βατραχον και παντα, οσα
θεληματι του πεποιηκοτος υπεστη, τηι του υιου προσηγοριαι κατονομαζεσθαι. ει δε
τουτων εκαστον δια το εξω της του θεου φυσεως ειναι υιος ουκ εστιν ουδε θεος
λεγεται, κατα το ακολουθον παντως ο κυριως υιος δια το εξ αυτης ειναι του
γεγεννηκοτος της φυσεως υιος εστι και θεος ειναι 3.2.114 ομολογειται. αλλα
μυσαττεται την της γεννησεως εννοιαν και αφοριζει των θειων δογματων τηι
σαρκωδει φυσιολογιαι διαβαλλων το ονομα. αλλ' ικανως υπερ τουτων εν τοις
φθασασιν ο λογος απεδειξεν οτι κατα τον προφητην φο βουνται φοβον οπου ουκ
εστι φοβος. ει γαρ επι των αν θρωπων ου πασα γεννησις εδειχθη κατα παθος συνιστα
μενη, αλλ' η μεν υλικη δια παθους, η δε πνευματικη καθαρα και ακηρατος (το γαρ
γεγεννημενον εκ του πνευ ματος πνευμα και ουχι σαρξ γινεται, τωι δε πνευματι
ουδεμια παθητικη συνθεωρειται διαθεσις), επειδη δια των καθ' ημας υποδειγματων
αναγκαιον εφανη τωι λογογραφωι την θειαν επιλογιζεσθαι δυναμιν, πεισατω εαυτον
εκ του ετερου της γεννησεως τροπου το περι την θειαν γεννησιν 3.2.115 απαθες
εννοειν. αλλα τας τρεις ταυτας μετ' αλληλων προσηγοριας συγχεας, εξ ων
ισοδυναμουσιν αι δυο, συναρ παζειν οιεται τους ακουοντας δια της των δυο φωνων
κατα το σημαινομενον κοινωνιας το και την τριτην ωσαυτως οιεσθαι. επειδη γαρ η
του ποιηματος και κτισματος προσ ηγορια εξω της του πεποιηκοτος φυσεως ειναι το
πεποιη μενον ενδεικνυται, προσαπτει τουτοις την φωνην του γεννη ματος, ως αν
και τουτο τοις προειρημενοις συνερμηνευοιτο. αλλα το τοιουτον ειδος του λογου
κακουργια και απατη και φενακισμος ονομαζεται, ου πεφροντισμενη και τεχνικη
3.2.116 τις αποδειξις. μονη γαρ η δια των ομολογουμενων φανε ρουσα το
αγνοουμενον αποδειξις λεγεται, το δε παραλογι ζεσθαι δια κακουργιας και
υπεκκλεπτειν τον ελεγχον και συγχειν εν ταις επιπολαιοις απαταις την διανοιαν
 
 

296

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των, καθως φησιν ο αποστολος, κατεφθαρμενων τον νουν ουκ αν τις των
σωφρονουντων αποδειξιν τεχνικην ονομασειεν. 3.2.117 Ἀλλα προς την ακολουθιαν
μετελθωμεν. 20αμεσι τευτον20 δε φησιν ειναι 20της ουσιας την γεννησιν και
αμεριστως συζειν την προς τον γεγεννη 3.2.118 κοτα και ποιησαντα και κτισαντα
σχεσιν20. ει μεν ουν το αμεριστον τε και αμεσιτευτον ειπων της ουσιας εν τουτωι τον
λογον εστησεν, ουκ αν της ευσεβους υπο ληψεως παρετραπη, επει και παρ' ημων
ομολογειται του υιου το προς τον πατερα συναφες τε και αμεσιτευτον, ως μηδεν
ειναι το δια μεσου τουτων παρενειρομενον, ο μεταξυ της του υιου προς τον πατερα
συναφειας ευρισκεται, μη διαστηματικον τι νοημα, μη αυτο το ακαρες τε και ατομον,
ο διχηι τεμνομενου του χρονου τωι παρωιχηκοτι τε και τωι μελλοντι κατα το ενεστως
αμερως εφ' εαυτου νοειται, ουτε του παρωιχηκοτος ουτε του μελλοντος μερος
γενεσθαι δυνα μενον δια το ειναι καθολου αδιαστατον τε και ατομον και ωιπερ αν
προστεθηι ανεπιδηλον. το ουν καθαρως αμεσον 3.2.119 ουδενι τοιουτωι μεσιτευεσθαι
λεγομεν. ου γαρ αν ετι αμεσον ειη το μεσωι τινι διειργομενον· ει τοινυν κακεινος
αμεσιτευτον ειναι ειπων του υιου την γεννησιν μηδεν των ειρημενων επηνεγκε, την
ευσεβως νοουμενην του υιου προς τον πατερα συναφειαν εδογματιζεν. επειδη δε
καθαπερ μεταμεληθεις εφ' οις ειρηκεν ευθυς επηγαγεν οτι 20συζει την προς τον
γεγεννηκοτα και πεποιηκοτα και κτισαντα σχεσιν20, εμολυνε τοις δευτεροις τα
προτερα, τωι καθαρωι λογωι την βλασφημον φωνην επε 3.2.120 μεσας. δηλον γαρ οτι
κακει το αμεσιτευτον ου προς το ευσεβες βλεπει, αλλ' ως αν τις λεγοι μεταξυ του
ηλου και του χαλκεως μεσιτευειν την σφυραν, ταυτης δε ειναι την κατασκευην
αμεσιτευτον, ουπω γαρ των οργανων υπο της τεχνης εξευρημενων, επινοιαι τινι την
σφυραν, <ου> δι' ετερου τινος οργανου, παρα του τεχνιτου πρωτην γενεσθαι και
ουτω δια ταυτης τα αλλα, ταυτα και περι του μονογενους νοειν η του αμεσιτευτου
λεξις τον λογο 3.2.121 γραφον ενδεικνυται. και ου μονος εν τουτωι πεπλανηται κατα
την ατοπιαν του δογματος ο Ευνομιος, αλλ' εστι και εν τοις Θεογνωστωι
πεπονημενοις το ισον ευρειν, ος φησι τον θεον βουλομενον τοδε το παν
κατασκευασαι πρωτον τον υιον οιον τινα κανονα της δημιουργιας
προυποστησασθαι, ουδε εκεινος συνιδων εν τωι λογωι το ατοπον, οτι το μη εαυτου
χαριν, αλλα δι' αλλο τι γινομενον ατιμοτερον εστι παντως του δι' ο γινεται, ως το
γεωργικον εργαλειον της ζωης χαριν επιτηδευομεν, ου μην επισης τιμαται τηι ζωηι
3.2.122 και το αροτρον. ουτω τοινυν και ει δια τον κοσμον ο κυριος, και ουχι δι'
εκεινον τα παντα, προτιμοτερα αν ειη του κυριου τα παντα ων χαριν εκεινον
γενεσθαι λεγουσι. τουτο και νυν δια του λογου κατασκευαζουσι, δι' ων αμεσι τευτον
εχειν τον υιον την προς τον κτισαντα και πεποιηκοτα σχεσιν διισχυριζονται. 3.2.123
Ἀλλα φιλανθρωπευεται τοις υπολοιποις και φησιν 20ουδενι των δι' αυτης και μετ'
αυτην γενομενων συγκρινεσθαι20. τοιαυτα δωροφορουσιν οι της αληθειας εχθροι
τωι κυριωι, δι' ων περιφανεστερον η βλασφημια κατασκευαζεται. τι γαρ, ειπε μοι, των
υπολοιπων, οσα κατα την κτισιν εστι, την προς εκατερον συγκρισιν εχει, καθολου
της εν εκαστωι φαινομενης ιδιοτητος ου προσιεμενης την προς τα ετερογενη
κοινωνιαν; ουκ ουρανωι προς γην εστιν η συγκρισις, ου ταυτηι προς τους αστερας, ου
προς τα πελαγη τοις αστροις, ου προς τον λιθον τωι υδατι, ου προς τα δενδρα τοις
ζυοις, ου προς τα πτηνα τοις χερ σαιοις, ου προς τα νηκτα τοις τετραποσιν, ου προς
τα 3.2.124 λογικα τοις αλογοις. και τι αν τις περι των καθ' εκαστον λεγων διατριβοι,
δεικνυς οτι ταυτον εστιν εφ' εκαστου των εν τηι κτισει θεωρουμενων ειπειν, οπερ ως
εξαιρετον τωι μονογενει προσερριφη, το προς μηδεν των μετ' αυτον και δι' αυτου
γεγενημενων την συγκρισιν εχειν; φανερον γαρ εστιν οτι παν, οπερ αν εφ' εαυτου
νοησηις, ασυγκριτον εστι τωι παντι τε και τοις καθ' εκαστον· και οπερ επι του τυ
χοντος κτισματος αληθως εστιν ειπειν ως ικανον εστι, τουτο και αυταρκες εις τιμην
 
 

297

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και δοξαν τωι μονογενει θεωι 3.2.125 παρα των εχθρων της αληθειας αποκληρουται.
και τοι αυτα κατασκευασας παλιν εν τοις υπολοιποις ταις δια κενοις αυτον
αποσεμνυνει τιμαις, κυριον και μονογενη προσειπων· αλλ' ως αν μη τις ευσεβης
διανοια δια των ονοματων τουτων τοις ακηκοοσιν εγγενοιτο, ευθυς κατα μιγνυσι
τοις ευσημοτεροις τα βλασφημα. εχει δε ουτως η λεξις. 20ατε δη20, φησι, 20μητε της
γεννηθεισης ου σιας ετερωι τινι χωραν εις κοινωνιαν καταλι πουσης· μονογενης γαρ·
μητε της του ποιη 3.2.126 σαντος ενεργειας κοινης θεωρουμενης20. ω της υβρεως·
ως εν αλογοις η ανοητοις δημηγορων, οις ουκ εστι συνεσις, κατ' εξουσιαν δια των
εναντιων περιαγει τον λογον, μαλλον δε ταυτον πασχει τοις εστερημενοις των
οψεων, επει κακεινοι πολλακις εν οφθαλμοις των βλεπον των ασχημονουσι, δια το
μη βλεπειν αυτοι το μηδε ορασθαι 3.2.127 υποτιθεμενοι. τινος γαρ ουκ εστιν συνιδειν
την εν τοις ειρημενοις εναντιοτητα; δια το γεννηθηναι, φησιν, η ουσια χωραν εις
κοινωνιαν ετεροις ου καταλειπει· μονογενης γαρ. και τουτο ειπων, ως κατα
αληθειαν η μη βλεπων αυτος η μη νομιζων ορασθαι τα μηδεμιαν εχοντα κοινωνιαν
ως συστοιχουντα τοις ειρημενοις προστιθησι, τηι του μονογε 3.2.128 νους ουσιαι την
του πεποιηκοτος ενεργειαν εφαρμοσας. ο γαρ γεννηθεις προς τον γεγεννηκοτα και ο
μονογενης προς τον πατερα κατα το ακολουθον παντως την αναφοραν εχει, και ο
προς την αληθειαν βλεπων ου πεποιηκοτος ενεργειαν, αλλα γεννησαντος φυσιν εν
τηι του υιου θεωρει συστοιχιαι. 3.2.129 Ὁ δε καθαπερ φυτων η σπερματων η τινος
αλλου των κατα την κτισιν επιμνησθεις την του ποιησαντος ενερ γειαν τηι υποστασει
του μονογενους παρατιθησιν. ει μεν γαρ λιθος η ξυλον η αλλο τι τοιουτον τηι θεωριαι
προεκειτο, ακολουθον ην προεπινοειν την του πεποιηκοτος ενεργειαν· ει δε
ομολογειται και παρα των υπεναντιων ο μονογενης θεος υιος τε ειναι και γεννητως
υποστηναι, πως αρμο ζουσιν αι αυται φωναι τουτωι και τοις εσχατοις των μοριων
της κτισεως, και οπερ περι του μυρμηκος η του κωνωπος αληθως εστιν ειπειν, τουτο
και περι του κυριου λεγειν 3.2.130 ευσεβες ειναι νομιζουσιν; ει γαρ τις καταμαθοι
την του μυρμηκος φυσιν οις ιδιαζει προς τα λοιπα των ζυων, ουκ αν εξω της
αληθειας ειποι την του πεποιηκοτος αυτον 3.2.131 ενεργειαν κοινην προς τα αλλα
μη θεωρεισθαι. α τοινυν επι των τοιουτων λεγεται, ταυτα και επι του μονογενους
αποφαινονται· και καθαπερ οι θηρευοντες λεγονται βοθροις τισιν υπολαμβανειν
των θηριων την παροδον, κρυπτειν δε την επιβουλην δια σαθρων τινων και
ανυποστατων τα στομια των βοθρων επικαλυπτοντες, ως αν ισοπεδον φαινοιτο τωι
παρακειμενωι το βαραθρον, τοιουτον τι μηχαναται κατα των ανθρωπων η αιρεσις,
τον βοθρον της ασεβειας δια των ευφημων τουτων και ευσεβων ονοματων οιον δια
τινος επιπολαιου στεγης επικαλυπτουσα, ωστε τους αλογωτερους, ταυτον ειναι τηι
αληθινηι πιστει το τουτων κηρυγμα δια της των ρηματων ομολογιας νομιζοντας,
προς ψιλον το ονομα του υιου και του μονογενους επιδραμοντας, κενεμβα τησαι τωι
βοθρωι, της των προσηγοριων σημασιας ουχ υπε ρειδουσης αυτων την βασιν, αλλ' εις
το της αρνησεως του Χριστου βαραθρον καταφερουσης. δια τουτο γεννηθεισης
ουσιας μεμνηται μηδενι χωραν εις κοινωνιαν καταλιπουσης και μονογενη ονομαζει·
ταυτα εστι τα του βοθρου καλυμ 3.2.132 ματα. επειδαν δε τις παραστας, πριν
υποληφθηναι τωι χα σματι, καθαπερ τινα χειρα την δια του λογου πειραν επα γαγηι
τωι λογωι, βλεπει τον της ειδωλολατρειας ολεθρον υπορωρυγμενον τωι δογματι. ως
γαρ θεωι και υιωι θεου προσερχομενος κτισμα θεου ευρισκει τηι λατρεια προκει μενον.
δια τουτο ανω και κατω το ονομα του μονογενους περιφερουσιν, ιν' ευπαραδεκτος
γενηται τοις απατωμενοις ο ολεθρος, ως ει τις αρτωι το δηλητηριον καταμιξας
θανατωι τους δεομενους της τροφης δεξιωσαιτο, ουκ αν δεξαμενους γυμνον
προσεσθαι το φθοροποιον δηλητηριον, μη δελεα σθεντας προς το φαινομενον.
σοφως τοινυν κατα γε τον 3.2.133 εαυτου νουν προς το σπουδαζομενον βλεπει. ει
 
 

298

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ παντε λως εξεβαλε του καθ' εαυτον δογματος του υιου την φωνην, απαραδεκτος
η απατη τοις ανθρωποις εγινετο, φα νερως διαβοωμενης της αρνησεως εν προδηλωι
κηρυγματι· νυνι δε καταλιπων μονον το ονομα, το δε σημαινομενον προς την της
κτισεως εννοιαν μεταγαγων και κατορθοι 3.2.134 την ειδωλολατρειαν και
υποκλεπτει τον ελεγχον. αλλ' επειδη ου χειλεσι τιμαν τον θεον προσεταχθημεν ουδε
εν ηχωι φωνης η ευσεβεια κρινεται, αλλα χρη πρωτον τηι καρδιαι πιστευθηναι τον
υιον εις δικαιοσυνην και τοτε ομο λογηθηναι τωι στοματι εις σωτηριαν, και οι εν
καρδιαι λεγοντες μη ειναι θεον, καν τωι στοματι κυριον ομολογωσι, διεφθαρησαν και
εβδελυχθησαν, καθως η προφητεια φησι, δια τουτο φημι χρηναι προς τον νουν
βλεπειν των προβαλ λομενων δηθεν τα της πιστεως ρηματα, μη προς τας 3.2.135
φωνας δελεαζεσθαι. ει ουν υιον λεγων ου προς κτισμα βλεπει δια της λεξεως,
ημετερος και ουχι των εναντιων εστι· ει δε τις υιου ονομα τηι κτισει τιθεται, εν τοις
ειδω λολατραις τεταξεται. και γαρ εκεινοι και τον ∆αγων και τον Βηλ και τον
δρακοντα θεον ωνομαζον, αλλ' ου δια τουτο και τον θεον προσεκυνουν. ου γαρ θεος
το ξυλον και ο χαλκος και το θηριον. 3.2.136 Ἀλλα τι χρη καταστοχαζομενους της
διανοιας ανα καλυπτειν τωι λογωι την κεκρυμμενην απατην και παρεχειν ισως
αφορμας τοις ακουουσιν, ως ουκ αληθως ημων ταυτα τοις εχθροις προφεροντων;
ιδου γαρ γυμνην ημιν εκτιθεται την βλασφημιαν, δι' ουδενος προκαλυμματος τον
δολον επι κρυπτομενος, αλλ' εμπαρρησιαζομενος τοις ατοποις ελευ 3.2.137 θεραι
φωνηι. ουτω δε εχει τα γεγραμμενα. 20ημεις μεν ουν20, φησιν, 20ουδεν ετερον
ευρισκοντες παρα την ουσιαν του υιου το δεχομενον την γεννησιν, επ' αυτης της
ουσιας ταττειν οιομεθα δειν τας προσηγοριας, η ματην γε και ψιλοις ρη μασι
λεγομεν υιον και γεννητον, ει γε ταυτα της ουσιας χωρισαιμεν. εκ τουτων
ορμωμενοι και το παρηλλαχθαι τας ουσιας αλληλων πι 3.2.138 στουμεθα20. ουδεν
οιμαι χρηναι την εν τοις ειρημενοις ατοπιαν δια των ημετερων ελεγχεσθαι λογων·
αυτη γαρ η των γεγραμμενων αναγνωσις ικανη στηλιτευσαι την βλασφη μιαν.
ουτωσι δε διασκοπησωμεν. 20παρηλλαχθαι20 λεγει 20τας ουσιας αλληλων20 του
υιου τε και του πατρος. τι τοινυν δια του 20παρηλλαγμενου20 σημαινεται; πρωτον
αυτην την της λεξεως εμφασιν εφ' εαυτης εξετασωμεν, ως αν μαλλον δια της του
ρηματος ερμηνειας εκκαλυφθειη το 3.2.139 βλασφημον. λεγεται τοινυν εν τηι
καταχρησει της συνη θειας το ρημα της παραλλαγης επι σωματων μεν, οταν εκ
παραλυσεως η τινος ετερου παθους παρατραπηι τι μελος της φυσικης αρμονιας· εκ
γαρ της προς το υγιαινον του πεπονθοτος αντιπαραθεσεως την προς το χειρον παρα
τροπην του παραδεξαμενου το παθος παραλλαγην ονομα ζομεν· επι δε των εν ηθει
κατ' αρετην και κακιαν διαφε ροντων, οταν ο ακολαστος βιος αντιπαρατιθεμενος τωι
καθαρωι τε και σωφρονι η τωι δικαιωι ο αδικος η προς τον πραιον τε και ειρηνικον και
ησυχιον ο θυμωδης τε και πολεμικος και την οργην αταμιευτος και παν ολως το τηι
παραθεσει του κρειττονος εν κακιαι κατηγορουμενον παρ ηλλαχθαι λεγεται, τωι μη
συμβαινειν αλληλοις τα επ' αμφοτερων γνωρισματα, του τε καλου φημι και του χει
3.2.140 ρονος. ετι παρηλλαχθαι φαμεν και τας επι των στοι χειων θεωρουμενας
ποιοτητας, οσαι κατα το εναντιον αντι στοιχουσιν αλληλαις, φθαρτικην κατ'
αλληλων εχουσαι δυναμιν, οιον το θερμον τε και το ψυχρον η το ξηρον τε και το
υγρον η ολως ει τι τωι ετερωι προς το εναντιον αντικαθεστηκε και το εν τουτοις
ασυμβατον τωι της παραλ λαγης διερμηνευομεν ρηματι, και παν ολως το διαφωνουν
προς το ετερον εν τοις επιθεωρουμενοις γνωρισμασι των παρηλλαγμενων εστιν, ως
υγιεια προς νοσον και προς θα νατον η ζωη και προς ειρηνην ο πολεμος και αρετη
προς κακιαν και οσα τουτοις εστιν ομοιοτροπα. 3.2.141 Τουτων δε ημιν ουτω
διευκρινηθεντων, κατανοησωμεν και επι του λογογραφου, πως 20παρηλλαχθαι
λεγει τας ουσιας αλληλων20 επι του πατρος τε και του υιου. τι τουτο λεγων; αρ' ως
 
 

299

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του πατρος μεν οντος κατα φυσιν, 3.2.142 του δε υιου παρηλλαγμενου της φυσεως; η
την της αρετης παρατροπην τωι ρηματι τουτωι διερμηνευει, χωριζων τωι της
παραλλαγης ονοματι το κακον απο του κρειττονος, ως ταυτην μεν εν τωι καλωι την
ουσιαν βλεπειν, εν δε τωι εναντιωι την αλλην; η κατα τον λογον της των στοιχειων
εναντιωσεως και την θειαν ουσιαν παρηλλαχθαι την ετεραν εκ της ετερας
διισχυριζεται; η ως εχει προς ειρηνην ο πολεμος και προς θανατον η ζωη και την
προς τα τοι αυτα παντα τωι τοιουτωι τροπωι μαχην ενοραι ταις ουσιαις, ως μη αυτας
μετ' αλληλων συμβηναι, τωι την μιξιν των εναντιων δαπανητικην κατα των
μιγνυμενων εχειν την δυ ναμιν, καθως φησι περι του τοιουτου δογματος η παροι
μιωδης σοφια οτι Ὕδωρ και πυρ ου μη ειπωσιν Ἀρκει, την ισοπαλη τε και ισοστασιον
των εναντιων φυσιν και την κατ' αλληλων φθοραν δια του αινιγματος
ερμηνευουσα; η κατ' ουδεν τουτων ειναι λεγει την εν ταις ουσιαις εκειναις παρ
3.2.143 αλλαγην καθοραν; ουκουν ειπατω το παρα ταυτα νοου μενον. αλλ' ουκ αν
ειπειν εχοι, καν τα συνηθη λεγηι, οτι ο υιος προς τον γεγεννηκοτα παρηλλακται·
τουτωι γαρ και μαλλον η ατοπια των παρ' αυτου λεγομενων ελεγχεται. τι γαρ ουτω
προσφυως τε και αρμοδιως αλλο αλλωι εμφυεται τε και εναρμοζεται ως η σχετικη
προς τον πατερα του υιου σημασια; αποδειξις δε τουτου οτι καν μη τα δυο ρηθηι
ταυτα ονοματα, τωι ενι και το παρεθεν συσσημαινεται· ουτως εγκειται και
ενηρμοσται τωι ετερωι το ετερον και εν τωι ενι καθοραται αμφοτερα, ως μη αν εφ'
εαυτου νοη 3.2.144 θηναι τουτων τι χωρις του αλλου. το δε παρηλλαγμενον εξ
εναντιου τωι αρμοζοντι παντως και νοειται και λεγεται, οιον η σπαρτος προς την
ευθειαν αρμοδιως εχει, το δε σκολιον τωι ευθει παρατιθεμενον ουχ αρμοζεται, και
τοις μουσικοις συνηθες την συμφωνιαν των τονων αρμονιαν προσαγορευειν,
αναρμοστον δε το εκτροπον τε και απροσ χορδον. ουκουν ταυτον εστι
παρηλλαγμενον τε ειπειν και αναρμοστον. 3.2.145 Ει ουν παρηλλακται κατα τον της
αιρεσεως λογον προς την του πατρος ουσιαν η του μονογενους θεου φυσις, ουδε
αρμοζεται παντως· το δε αναρμοστον ουκ αν γενοιτο 3.2.146 εν εκεινωι ωι
εναρμοσθηναι ου δυναται. ωσπερ γαρ μιας ουσης μορφης επι τε του κηρου και της εν
τηι σφενδονηι γλυφιδος, οταν εντεθηι παλιν τηι σφενδονηι ο εκτυπωθεις παρα ταυτης
κηρος, εναρμοζει τον περι εαυτον χαρακτηρα τωι περιεχοντι, τους ιδιους
καταλαμβανων τυπους εν τωι χαραγματι, προς τε τα κοιλα διαδυομενος και τας
εξοχας της γλυφης <τοις> ιδιοις αναδεχομενος τυποις, ει δε ξενος τις και αλλοτριος
τυπος εντεθειη τηι γλυφηι της σφενδονης, τραχυνει και συγχει την ιδιαν μορφην τοις
ανοικειοις 3.2.147 χαραγμασι περιγλυφων το ειδος. αλλα μην ο εν τηι μορφηι του
θεου υπαρχων ουκ αλλωι τινι χαρακτηρι παρα τον πατερα μεμορφωται, χαρακτηρ ων
της του πατρος υπο στασεως· η δε μορφη του θεου ταυτον τηι ουσιαι παντως εστιν. ως
γαρ εν τηι μορφηι του δουλου γενομενος τηι ουσιαι του δουλου ενεμορφωθη, ου ψιλην
αναλαβων εφ' εαυτου την μορφην ουδε της ουσιας διεζευγμενην, αλλ' η ουσια τηι
μορφηι συσσημαινεται, ουτως παντως και ο ειπων αυτον εν μορφηι θεου ειναι την
ουσιαν δια της μορφης 3.2.148 ενεδειξατο. ει ουν εν τηι μορφηι του θεου εστι, και εν
τωι πατρι ων εσφραγισται τηι πατρυαι δοξηι, καθως φησιν η του ευαγγελιου φωνη η
λεγουσα Τουτον ο πατηρ εσφραγισεν ο θεος, διο και ο εωρακως τον υιον οραι τον
πατερα, η της αγαθοτητος εικων και το της δοξης απαυγασμα και παντα οσα τοιαυτα
το μη αναρμοστως εχειν του υιου την ουσιαν προς τον πατερα μαρτυρεται, αρα
προδηλως το της βλα σφημιας των αντικειμενων ασυστατον δια των ειρημενων
3.2.149 ελεγχεται. ει γαρ τα παρηλλαγμενα ου συναρμοζεται, ο δε σφραγισθεις υπο
του πατρος και εν εαυτωι δεικνυς τον πατερα και εν τωι πατρι ων και εν εαυτωι εχων
εκεινον δια παντων δεικνυσι το συμφυες και ευαρμοστον, αρα δια τουτων η ατοπια
των εναντιων κατα κρατος ελεγχεται. ως γαρ εδειχθη το παρηλλαγμενον
 
 

300

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναρμοστον, ουτω το εμ παλιν αναντιρρητως ομολογειται το ευαρμοστον απαραλ
3.2.150 λακτον παντως. ως γαρ το παρηλλαγμενον ουχ αρμοζεται, ουτω το
αρμοζομενον ου παρηλλακται· ο δε λεγων της αγαθης του πατρος ουσιας την του
μονογενους παραλλαττειν φυσιν, εν αυτωι τωι αγαθωι την παραλλαγην παντως
βλεπει. το δε του αγαθου παρηλλαγμενον τι εστι, Νοησατε οι ακακοι την
πανουργιαν, η παροιμια φησιν. 3.2.151 Ἀλλα ταυτα μεν ως προδηλον εχοντα την
ατοπιαν παραδραμουμαι τωι λογωι, το δε προ αυτων εξετασωμεν. 20ουδεν20 φησιν
20ετερον ευρισκεσθαι παρα την ου σιαν του υιου το δεχομενον την γεννησιν20. τι
νοων ταυτα λεγει; δυο γαρ απ' αλληλων διακρινας ονο ματα και τα δι' αυτων
σημαινομενα συνδιαχωρισας τωι λογωι, εφ' εαυτου εκατερον ιδιαζοντως εκτιθεται. εν
ονομα η 20γεννησις20 και ετερον ονομα η 20ουσια20. δεχεται, φησιν, η ουσια την
γεννησιν, αλλο τι ουσα δηλονοτι παρα την 3.2.152 γεννησιν. ει γαρ η γεννησις ουσια
ην, οπερ δη συνεχως αποφαινεται, ωστε τας δυο προσηγοριας ισοδυναμειν αλλη λαις
κατα την εμφασιν, ουκ αν ειπεν οτι 20δεχεται20 η ουσια την γεννησιν· ισον γαρ αν
ην τωι ειπειν οτι την ουσιαν η ουσια η οτι την γεννησιν η γεννησις δεχεται, ειπερ
ταυτον ην τηι ουσιαι η γεννησις. ουκουν αλλο μεν τι νοει την γεννησιν, αλλο δε τι
την ουσιαν, η την γεννησιν δεχεται. ου γαρ αν ην ταυτον τωι υποδεχομενωι το λαμβα
νομενον. τουτο μεν ουν η σοφη του λογογραφου τεχνο λογια φησιν. ει δε τις
εγκειται νους τοις ειρημενοις, ο κρινειν επεσκεμμενος επισκεψασθω τον λογον.
παλιν δε το ρηθεν αναληψομαι. 3.2.153 20Ουδεν ετερον ευρισκειν20 λεγει 20παρα
την ουσιαν του υιου το δεχομενον την γεννησιν20. αλλα το μηδεμιαν εγκεισθαι τοις
ειρημενοις διανοιαν παντι δηλον εστι τωι και οπωσουν επαΐοντι λογων· υπολοιπον
δε αν ειη την βλασφημιαν εις το εμφανες αγαγειν, ην δια των αδιανοητων τουτων
κατασκευαζει ρηματων. βουλεται γαρ, ει και μη δυναται δια την ερμηνευτικην
ατονιαν, ταυτην εμποιησαι τοις ακροαταις την διανοιαν, οτι κατασκευαστη εστι του
υιου η ουσια· γεννησιν δε την κατασκευην ονο μαζει, τηι ευσημοτατηι φωνηι το
φρικτον περιστελλων της βλασφημιας, ως αν ευπαραδεκτος γενοιτο η του εκτισθαι
τον κυριον συγκαταθεσις, τηι της γεννησεως λεξει της 3.2.154 κατασκευης
δηλουμενης. λεγει τοινυν οτι η ουσια την γεννησιν δεχεται, ιν' ωσπερ εν
υποκειμενωι τινι πραγματι πασα κατασκευη θεωρειται (ου γαρ αν τις ειποι κατε
σκευασθαι ο μη υφεστηκεν), ουτως οιον τι κατασκευασμα την του μονογενους θεου
φυσιν *** προτεινας τωι λογωι την ποιησιν. 20ει τοινυν την γεννησιν δεχεται ταυ
την20, φησι, τοιουτο σημαναι βουλομενος, οτι ουκ αν ην, ει μη κατεσκευασθη. τι δε
αλλο των εν τηι κτισει θεωρουμενων εστι μη γενομενον; ουρανος, αηρ, γη, θαλαττα,
παν οτιπερ εστι, γενομενον παντως εστιν· ων ουδεν αν ην, ει 3.2.155 μη γενομενον
ην. πως ουν ως εξαιρετον τι τηι του μονο γενους ενεθεωρησε φυσει το εις αυτην την
ουσιαν ανα δεχεσθαι την γεννησιν (ουτω γαρ την κατασκευην ονο μαζει, ως του
βομβυλιου και του κωνωπος ουκ εις εαυτον, αλλ' εις ετερον τι παρ' εαυτον
δεξαμενου την γεννησιν); ουκουν ομολογειται δια των γεγραμμενων οτι και προς τα
μικροτατα της κτισεως μορια κοινοποιειται παρ' αυτων του μονογενους η ουσια και
παν επιχειρημα, δι' ου κατασκευ αζεται η προς τον πατερα του υιου αλλοτριωσις,
την ισην ισχυν και επι των καθ' εκαστον εχει. 3.2.156 Τις ουν αυτωι χρεια της
ποικιλης ταυτης λεπτουργιας εις κατασκευην της κατα την φυσιν αλλοτριοτητος,
δεον την συντομον της αρνησεως οδον τραπηναι τωι φανερως απειπειν μη δειν
ομολογεισθαι του υιου το ονομα μηδε τον μονογενη θεον εν ταις εκκλησιαις
κηρυσσεσθαι, αλλα την Ἰουδαικην λατρειαν κυριωτεραν της των Χριστιανων κρι
νειν ομολογιας, και μονον κτιστην και δημιουργον ομολο γουντας τον πατερα τα
λοιπα παντα τωι της κτισεως υπα γειν ονοματι τε και νοηματι, εν δε τουτοις το των
αλλων προτεταγμενον εργον 20ποιημα20 λεγειν δια τινος κατασκευα στικης
 
 

301

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενεργειας γενομενον, [και] πρωτοκτιστον αντι μονο 3.2.157 γενους θεου και
αληθινου υιου προσαγορευοντας; τουτων γαρ κεκρατηκοτων, ευκολια πολλη προς
τον σκοπον αυτων συμπερανθηναι τα δογματα, παντων κατα το εικος εκ της
τοιαυτης αρχης προς το ακολουθον οδηγουμενων, οτι τον μητε γεννηθεντα μητε
υιον οντα, δια δε τινος ενεργειας υποσταντα κοινωνειν τωι θεωι της ουσιας ουχ οιον
τε. εως δ' αν κρατωσιν αι των ευαγγελιων φωναι, δι' ων υιος και μονογενης και εκ
του πατρος και εκ του θεου και τα τοιαυτα κηρυσσεται, ματην ληρησει, εαυτον τε και
τους καθ' εαυτον δια των τοιουτων φληναφων παρακρουομενος. 3.2.158 την γαρ
αληθη προς τον πατερα σχεσιν της του υιου προσηγοριας βοωσης, τις ουτως ηλιθιος,
ως Ἰωαννου και Παυλου και του λοιπου χορου των αγιων τας γνησιας ταυ τας
φωνας και της οικειοτητος ενδεικτικας κηρυσσοντων μη προς εκεινους βλεπειν,
αλλα τοις διακενοις κροταλοις των Ευνομιου σοφισματων *** διδασκαλιαν των δια
του πνευματος λαλουντων μυστηρια και Χριστον εν εαυτοις φε ροντων Ευνομιον
αληθεστερον οιεσθαι; τινα τουτον Ευνο μιον; τον ποθεν εις το καθηγεισθαι
Χριστιανων επαρ 3.2.159 θεντα; αλλα ταυτα μεν εασθω, και ως εστι δυνατον η περι
τα προκειμενα σπουδη καταλεαινετω την καρδιαν ημιν ζηλωι της πιστεως κατα των
βλασφημουντων υπεροι δαινουσαν. πως γαρ εστι μη παρακινηθηναι προς οργην και
απεχθειαν εν τωι τον θεον ημων και δεσποτην και ζωοποιον και σωτηρα παρα των
ανθρωπισκων τουτων προ 3.2.160 πηλακιζεσθαι; ει γαρ μοι τον της σαρκος ελοιδορει
πα τερα η προς τον ευεργετην ειχε τον εμον δυσμενως, αρα δυνατον ην απαθως
βασταξαι την κατα των αγαπωμενων οργην; ει δε ο της ψυχης της εμης κυριος, ο μη
ουσαν αυτην υποστησας και δουλωθεισαν εξαγορασας, ο της τε παρουσης γευσας
ζωης και την μελλουσαν παρασκευασας, ο προς βασιλειαν καλων και οπως αν
φευγοιμεν την της γεεννης κατακρισιν παρεγγυων–μικρα λεγω ταυτα και ουπω της
του κοινου δεσποτου μεγαλωσυνης επαξια–, ο υπο πασης της κτισεως
προσκυνουμενος, επουρανιων, επι γειων, καταχθονιων, ωι παρεστηκασιν αι
αναριθμητοι των κατ' ουρανον λειτουργων μυριαδες, προς ον επεστραπται παν οσον
ωδε διοικειται και του καλου την εφεσιν εχει, ει ουτος εκκειται προς λοιδοριαν
ανθρωποις, οις ουκ αρκει μονον το εαυτους τηι μεριδι του αποστατου προσοικειωσαι,
αλλα ζημιαν ποιουνται το μη και αλλους εις το αυτο βα ραθρον μεθ' εαυτων
εφελκυσασθαι δια της λογογραφιας, ως αν μη λειποι τοις επιγινομενοις η προς τον
ολεθρον χειραγωγια, αρα τις μεμφεται την επι τουτοις οργην; 3.2.161 Ἀλλα προς την
ακολουθιαν επαναδραμωμεν. δια βαλλει γαρ εν τοις εφεξης παλιν ημας ως ταις
ανθρωπιναις ομοιοτησιν ατιμαζοντας του υιου την γεννησιν, και μεμνηται γε των
γεγραμμενων τωι ημετερωι πατρι περι τουτων, εν οις φησι δυο σημαινομενων εκ της
του υιου φωνης, της τε δια παθους συστασεως και της προς τον γεγεννηκοτα γνη
σιοτητος, το μεν απρεπες και σαρκωδες εν τοις θειοις μη προσιεσθαι λογοις, το δε
οσον εις μαρτυριαν της του μονο γενους δοξης εστι, τουτο μονον εν τοις υψηλοις
παραλαμ 3.2.162 βανεσθαι δογμασι. τις ουν ατιμαζει ταις ανθρωπιναις υποληψεσι
του υιου την γεννησιν, ο εξοριζων της θειας γεν νησεως το παθητον και
ανθρωπινον, απαθως δε συναπτων τον υιον τωι γεννησαντι, η ο κοινοποιων προς
την κατω κτισιν τον τα παντα παραγαγοντα εις γενεσιν; αλλα το τοιουτον, ως
εοικεν, η καινη αυτη σοφια προς ατιμιαν οιεται βλεπειν, το τηι μεγαλειοτητι του
πατρος τον υιον οικειωσαι, μεγα δε και υψηλον το καταγαγειν αυτον εις 3.2.163
ομοτιμιαν της ημιν ομοδουλου κτισεως. ω κενων εγκλη ματων· Βασιλειος ως
ατιμαζων τον υιον διαβαλλεται, ο τιμων αυτον καθως τιμαται ο πατηρ, και Ευνομιος
της τιμης του μονογενους υπερμαχεται, ο της αγαθης φυσεως του πατρος αφοριζων.
τοιαυτην εσχε και Παυλος αιτιαν παρ' Ἀθηναιοις ποτε, προς αυτων εκεινων
κατηγορουμενος ως ξενα καταγγελλων δαιμονια, οτε την περι τους δαιμονας
 
 

302

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλανην των ειδωλομανουντων διηλεγχε και προς την αλη θειαν εχειραγωγει,
καταγγελλων εν τωι Ἰησου την ανα στασιν. ταυτα και νυν οι νεοι Στωικοι και
Ἐπικουρειοι τωι μιμητηι του Παυλου προφερουσιν, οι εις ουδεν ετερον ευκαιρουντες,
καθως περι των Ἀθηναιων η ιστορια φησιν, 3.2.164 η εις το λεγειν τι και ακουειν
καινοτερον. τι γαρ αν ευρεθειη τουτων καινοτερον· υιος ενεργειας και πατηρ
κτισματος και θεος προσφατος εκ του μη οντος αναφυο μενος και αγαθον αγαθου
παρηλλαγμενον; ουτοι εισιν οι δια του μη ειναι αυτον λεγειν, οπερ εστιν η του γεννη
σαντος φυσις, τιμαν προσποιουμενοι ταις καθηκουσαις τιμαις. αρ' αιδειται το ειδος
της τοιαυτης τιμης ο Ευνομιος, ει μη προς τον πατερα λεγοι τις αυτον ωικειωσθαι τηι
φυσει, 3.2.165 αλλα προς τι των ετερογενων την κοινωνιαν εχειν; ει γαρ ο προς την
κτισιν κοινοποιων τον της κτισεως κυριον τιμαν εν τουτοις αυτον διοριζεται,
τιμασθω και ουτος προς το αλογον η αναισθητον κατα την φυσιν κοινοποιουμενος·
ει δε τουτωι χαλεπον και εφυβριστον η προς το χειρον εστι κοινωνια, πως τωι
δεσποτευοντι εν τηι δυναστειαι αυτου του αιωνος, καθως φησιν ο προφητης, τιμη εστι
το τηι υπο χειριωι και δουλευουσηι φυσει συγκαταταττεσθαι; αλλα ταυτα μεν εις
τοσουτον. 3.3.1 Περι δε της Πετρου του αποστολου φωνης καιρος αν ειη
φιλοπονωτερον διεξετασαι τα ειρημενα αυτωι τε τωι Ευ νομιωι και τωι ημετερωι πατρι
περι τουτου. ει δε εις πληθος εκτεινοι τον λογον η ακριβης θεωρια, συγγνωσεται
παντως ο ευγνωμων ακροατης, ουχ ημας αδολεσχειν αιτιωμενος, αλλ' επι τον την
αφορμην δεδωκοτα την αιτιαν επαναφερων. και μοι συγκεχωρησθω βραχεα τινα
προδιεξελθειν της των προκειμενων εξετασεως, ουδε ταυτα τυχον του σκοπου των
σπουδαζομενων απαιδοντα. 3.3.2 Ουδεν των δια κτισεως γεγονοτων σεβασμιον ειναι
τοις ανθρωποις ο θειος ενομοθετησε λογος, ως εκ πασης μικρου δειν εστι της
θεοπνευστου γραφης το τοιουτο μαθειν. ο Μωυσης, αι πλακες, ο νομος, οι καθεξης
προφηται, τα ευ αγγελια, των αποστολων τα δογματα, παντες επισης απαγο ρευουσι
το προς την κτισιν βλεπειν. και μακρον αν ειη τα καθ' εκαστον εφεξης παρατιθεσθαι
των εις τουτο φε ροντων· αλλα καν ολιγας της θεοπνευστου γραφης μαρτυ ριας εκ
πολλων παραθωμεθα, επισης παντως ο λογος το αξιοπιστον εχει, διοτι των θειων
εκαστον εις φανερωσιν 3.3.3 αληθειας το ισον εχει, καν ελαχιστον ηι. διχηι γαρ διηιρη
μενης της περι των οντων υποληψεως, εις τε την κτισιν και εις την ακτιστον φυσιν,
εαν επικρατησηι το παρα των εναντιων νυν σπουδαζομενον, ωστε κτιστον ειναι τον
υιον του θεου λεγειν, αναγκη πασα η αθετεισθαι το ευαγγελικον κηρυγμα και μη
προσκυνεισθαι τον εν αρχηι οντα λογον θεον δια το μη δειν προσαγειν την λατρειαν
τηι κτισει, η ειπερ δυσωποιη τα εν ευαγγελιοις θαυματα, δι' ων προς το σεβεσθαι και
προσκυνειν τον εν εκεινοις δηλουμενον εναγομεθα, εις ομοτιμιαν αγειν το κτιστον
και το ακτιστον, ειπερ κατα το δογμα των υπεναντιων και ο κτιστος προσ κυνοιτο
θεος, ουδεμιαν εν τηι φυσει την προτιμησιν εχων της αλλης κτισεως· και ει τουτο
κρατησειεν, εις αναρχιαν τινα παντη και δημοκρατικην αυτονομιαν τα δογματα της
3.3.4 ευσεβειας μετενεχθησεται. οταν γαρ μη μιαν ειναι την προσκυνουμενην φυσιν
πιστευσωσιν οι ανθρωποι, αλλ' εις διαφορους θεοτητας ταις εννοιαις απενεχθωσιν,
ουκ εστιν ο στησει την περι το θειον υποληψιν προιουσαν δια της κτισεως, αλλα το
νομισθεν εν τηι κτισει θειον αφορμη προς την ισην υποληψιν τωι μετ' εκεινο
θεωρουμενωι γενη σεται κακεινο τωι εφεξης, και δια παντων εκ της ακολου θιας
ταυτης η πλανη διενεχθησεται, της πρωτης απατης δια των παρακειμενων μεχρι των
εσχατων διεξιουσης.
3.3.5 Και οτι ουκ εξω τι του εικοτος παραστοχαζομαι, αξιο πιστον του λογου
παραστησομαι μαρτυρα την μεχρι του νυν επικρατουσαν εν τοις Ἕλλησι πλανην.
επειδη γαρ απαι δευτωι και μικροφυει διανοιαι προς τα της κτισεως καλλη
θαυμαστικως διετεθησαν, ου χειραγωγωι τε και οδηγωι τωι θαυματι των φαινομενων
 
 

303

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προς την του υπερκειμενου καλ λους κατανοησιν συγχρησαμενοι, αλλα μεχρι των
καταλαμ βανομενων εστησαν εαυτων την διανοιαν και εκαστον της κτισεως μερος
ιδιαζοντως εθαυμασαν, δια τουτο ουκ εν ενι τινι μονωι των φαινομενων την περι το
θειον υποληψιν εστησαν, αλλα παν το εν τηι κτισει βλεπομενον θειον ενο 3.3.6
μισαν. και ουτω τοις μεν Αιγυπτιοις περι τα νοερα πλειον ενεργηθεισης της πλανης
αι μυριαι των δαιμονων μορφαι εις φυσεις θεων ηριθμηθησαν, τοις δε Βαβυλωνιοις
η απλα νης του πολου περιφορα θεος ενομισθη, ον και Βηλ ωνο μασαν. ουτω δε και
τους εφεξης επτα η Ἑλληνικη μαοτης ιδιαζοντως θεοποιησασα αλλωι αλλως κατα
τινα της απατης ιδιαζοντα λογον υπεκυψε. παντας γαρ τουτους εν αλληλοις
αναστρεφομενους τους κυκλους κατανοησαντες, επειδη περι το ακροτατον
επλανηθησαν, δι' ακολουθου και 3.3.7 μεχρι του εσχατου την αυτην πλανην
συνδιεσωσαντο. και προς τουτοις αυτον τε τον αιθερα και τον υποκεχυμενον αερα
την τε γην και την θαλασσαν και την υποχθονιον ληξιν και αυτης δε της γης οσα
χρειωδη και αναγκαια προς την ανθρωπινην εστι ζωην ουδεν ο τι της θειας απο
κληρον ειναι φυσεως εδογματισαν, αλλ' εκαστωι τουτων υπεκυψαν, δι' ενος τινος
των εν τηι κτισει προφαινομενων πασιν εαυτους τοις εφεξης της κτισεως μοριοις
καταδου λωσαντες, ως ειγε κακεινοις αθεμιτον εξ αρχης κατεφανη το προς την
κτισιν βλεπειν, ουκ αν εις την πολυθεον ταυ 3.3.8 την απατην απεπλανηθησαν. ως
αν ουν μη ταυτα παθοι μεν και ημεις οι προς την αληθινην θεοτητα βλεπειν παρα
της γραφης διδασκομενοι, παν το κτιστον εξω της θειας φυσεως νοειν
επαιδευθημεν, μονην δε την ακτιστον φυσιν λατρευειν τε και σεβαζεσθαι, ης
χαρακτηρ εστι και γνω ρισμα το μητε αρχεσθαι του ειναι ποτε μητε παυεσθαι, ουτως
του μεγαλου Ἠσαΐου δια της υψηλης αυτου φωνης περι των δογματων τουτων
θεολογησαντος, ος εκ του θειου προσωπου φησιν Ἐγω πρωτος και εγω μετα ταυτα
και εμπροσθεν μου θεος ουκ εγενετο και μετ' εμε θεος ουκ 3.3.9 εσται. παντων γαρ
μαλλον ακριβως ειδως το της ευαγγε λικης ευσεβειας μυστηριον ο μεγας ουτος
προφητης ο και το παραδοξον εκεινο σημειον επι της παρθενου μηνυσας και του
παιδιου την γεννησιν ευαγγελισαμενος και το του υιου ονομα εκεινωι σαφως
παραστησας, ουτος τοινυν ο πασαν εμπεριειληφως δια του πνευματος εν εαυτωι την
αλη θειαν, ως αν μαλιστα πασι γενοιτο δηλος ο της θειας φυσεως χαρακτηρ, δι' ου το
οντως ον διακρινομεν απο του γενομενου, τουτο φησιν εκ προσωπου του θεου οτι
Ἐγω ειμι πρωτος και εγω μετα ταυτα και εμπροσθεν εμου θεος ου 3.3.10 γεγονε και
μετ' εμε ουκ εσται. επει ουν ουτε το προ του θεου θεος ουτε το μετα τον θεον θεος
(το μεν γαρ μετα τον θεον κτισις, το δε επεκεινα του θεου ουδεν, το δε ουδεν θεος
ουκ εστιν, μαλλον δε το επεκεινα του θεου αυτος εκεινος, εν τηι αιδιωι μακαριοτητι
προς ουδεν οριζο μενος), επει ουν θεου η φωνη αυτη η πνευματικη εν τωι προφητικωι
στοματι λαληθεισα, δογμα δια τουτου μανθα νομεν οτι μια τις εστιν η θεια φυσις
συνεχης προς εαυτην και αδιασπαστος, το προτερον και υστερον εφ' εαυτης ου
προσιεμενη, καν εν τριαδι κηρυσσηται, ουτε πρεσβυτερον τι των εν αυτηι
θεωρουμενων ουτε μεταγενεστερον εχουσα. 3.3.11 επει ουν θεου η φωνη, εαν τε του
πατρος δωις ειναι τον λογον εαν τε του υιου, επισης δι' εκατερου το δογμα της
ευσεβειας κρατυνεται. εαν μεν γαρ ο πατηρ ταυτα λεγηι, μαρτυρει τωι υιωι το μη μετ'
αυτον ειναι· ει γαρ θεος μεν ο υιος, παν δε το μετα τον πατερα θεος ουκ εστι, δηλον
οτι το εν τωι πατρι και μη μετα τον πατερα τον υιον ειναι ο λογος μαρτυρεται· ειτε
του υιου δοιη τις ειναι την φωνην ταυτην, το ου γεγονεν εμπροσθεν μου διδασκαλια
σαφης εσται τηι της αρχης αιδιοτητι συγκαταλαμβανεσθαι και τον εν τηι αρχηι
θεωρουμενον. ει τι ουν μετα τον θεον εστι, κτισις τουτο και ου θεος δια των
ειρημενων ευρισκεται. το γαρ μετ' εμε ον, φησι, θεος ουκ εστι. 3.3.12 Ταυτης τοινυν
προεκτεθεισης ημιν της περι των οντων θεωριας, καιρος αν ειη τον προκειμενον
 
 

304

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξετασαι λογον. ουκουν ειρηται μεν παρα του Πετρου προς τους Ἰουδαιους οτι
Κυριον αυτον και Χριστον εποιησεν ο θεος, τουτον τον Ἰησουν ον υμεις
εσταυρωσατε. λεγεται δε παρ' ημων ου προς το θειον του μονογενους ευσεβες ειναι
το Ἐποιησεν αναφερειν, αλλα προς την του δουλου μορφην την κατα καιρον της εν
σαρκι παρουσιας οικονομικως γενομενην. οι δε προς τουναντιον τον λογον
βιαζομενοι την προαιωνιον του υιου γεννησιν τηι Ἐποιησεν φωνηι παρα του
αποστολου 3.3.13 διασημαινεσθαι λεγουσι. προθεντες τοινυν εν τωι μεσωι τον λογον
και δι' ακριβειας αμφοτερας τας υποληψεις επισκε ψαμενοι τωι ακροατηι την κρισιν
του αληθους καταλειψομεν. αλλα της μεν των εναντιων διανοιας ικανος αν ειη
συνη γορος αυτος ο Ευνομιος ουκ αγεννως εν τουτοις αγωνισα μενος, ωστε τον
εκεινου λογον επι λεξεως διεξελθοντες εν τελως τον υπερ των μαχομενων ημιν
λογον διελευσομεθα· του δε καθ' ημας δογματος ημεις κατα το δυνατον προστη
σομεθα, τοις παρα του μεγαλου Βασιλειου προεκτεθεισιν 3.3.14 οπως αν οιοι τε ωμεν
κατ' ιχνος επομενοι. οι δε τηι αλη θειαι δια της αναγνωσεως δικαζοντες, καθως φησι
τις των προφητων, Κριμα δικαιον κρινατε, μη ταις φιλονεικοις προ ληψεσιν, αλλα
τηι δεικνυμενηι δια της εξετασεως αληθειαι δοντες τα νικητηρια. και παριτω γε
πρωτος ο των ημε τερων κατηγορος, ωσπερ εν δικαστηριωι τα γεγραμμενα λεγων.
3.3.15 20Προς δε τοις ειρημενοις και το Ἐποιησεν επι της ουσιας του υιου λαβειν
παραιτουμενος ομου τε τωι σταυρωι επαισχυνομενος τιθησι μεν τοις αποστολοις α
μηδεις μηδε των εις σκαια βλασφημειν αυτους εσπουδακοτων, δυο δε σαφως
Χριστους και δυο κυριους επεισαγει τοις εαυτου δογμασι και λογοις· φησι γαρ ως ου
τον εν αρχηι οντα λογον κυριον και Χριστον ο θεος εποιησεν, αλλα τον κενωσαντα
εαυτον εις μορφην δουλου και σταυρωθεντα εξ ασθε 3.3.16 νειας. γραφει δε
διαρρηδην ουτως· "1ετι δε "1ουδε η του αποστολου διανοια την προ αι "1ωνος
υποστασιν του μονογενους ημιν παρι "1στησι, περι ης ο λογος εν τωι παροντι· ου γαρ
"1περι της ουσιας αυτης του θεου λογου του εν "1αρχηι οντος προς τον θεον, αλλα
περι του "1κενωσαντος εαυτον εν τηι του δουλου μορφηι "1και γενομενου
συμμορφου τωι σωματι της τα "1πεινωσεως ημων και σταυρωθεντος εξ ασθε "1νειας
σαφως διαλεγεται. καιτοι τουτο παντι "1γνωριμον τωι και μικρον επιστησαντι της
αποστο "1λικης λεξεως τωι βουληματι, οτι ουχι θεολογιας "1ημιν παραδιδωσι
τροπον, αλλα τους της οικονο "1μιας λογους παρεισαγει. Κυριον γαρ αυτον, φησι,
"1και Χριστον ο θεος εποιησε, τουτον τον Ἰησουν "1ον υμεις εσταυρωσατε, τηι
δεικτικηι φωνηι προς το "1ανθρωπινον αυτου και βλεπομενον πασι προδη 3.3.17
"1λως επερειδομενος."2 ταυτα μεν ουν ο τωι των αποστολων βουληματι τον εαυτου
νουν υπαλ λαξας, ου γαρ δη θεμις ειπειν επιστησας· μη ποτε τις τοσαυτην
καταψηφισαιτο παρανοιαν ανδρων οσιων και προς το της ευσεβειας κη ρυγμα
λογαδων, ωστε την εκεινων διδασκα λιαν εις τοσαυτην υπερβολην † απολειπουσαν
εις υβριν ***. οι τον εαυτων ληρον εις την των οσιων μνημην αναφεροντες ποιας ου
μεστοι ταρα χης; ποιας ουκ ατοπιας γεμοντες οι τον ανθρωπον εις ανθρωπον
κεκενωσθαι δοξαζοντες και δια τουτου τον εξ υπακοης εαυτον ταπεινωσαντα τηι του
δουλου μορφηι συμμορφον ειναι τοις ανθρωποις και πριν ταυτην αναλαβειν την
μορφην κατασκευα 3.3.18 ζοντες; και τις, ω παντων υμεις ραιθυμοτατοι, μορφην
εχων δουλου μορφην αναλαμβανει δουλου; πως δ' αν τις εαυτον εις τουτο
κενωσειεν οπερ εστιν; ου μεν ουν ευρησετε τουτων τινα μη χανην καιπερ οντες
τολμηροι λεγειν και φρο νειν αμηχανα. πως δε ουκ ελεεινοτατοι παν των υμεις
ανθρωπον υπερ απαντων ανθρωπων πεπονθεναι δοξαζοντες και τουτωι την εαυτων
ανατιθεντες λυτρωσιν; ει γαρ μη περι του εν αρχηι οντος λογου και θεου οντος ο
μακαριος διαλεγεται Πετρος, αλλα περι του βλεπομενου και κενωσαντος εαυτον,
καθως φησι Βασιλειος, εκενωσεν δε ο βλεπομενος ανθρωπος εαυτον εις δουλου
 
 

305

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μορφην, ο δε κενωσας εαυτον εις δουλου μορφην εις ανθρωπου γενεσιν εκενωσεν
εαυτον, ο βλεπομενος ανθρωπος εις ανθρωπου γενεσιν εκενω 3.3.19 σεν εαυτον.
αλλ' αντιμαχεται μεν τουτοις και αυτη των πραγματων η φυσις, αντιφθεγγεται δε
περιφανως και αυτος ο τηι θεολογιαι την οικονομιαν ταυτην υμνησας, ου τον
βλεπομενον ανθρωπον, αλλ' αυτον τον εν αρχηι οντα λογον και θεον οντα σαρκα
ανειληφεναι λεγων, οπερ αλλαις φωναις ισον εστι τωι μορφην δουλου λαβειν. ει μεν
ουν ταυτα νομιζετε πιστα, μεταθεσθε του πλανου, παυσασθε τον ανθρωπον εις
ανθρωπον κεκενωσθαι 3.3.20 δοξαζοντες. ει δε ουχ ικανοι εστε πειθειν απει στους,
ετεραι φωνηι και δευτεραι ψηφωι την απιστιαν λυσατε. υπομνησθητε του φησαντος
Ὃς εν μορφηι θεου υπαρχων ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα θεωι, αλλ' εαυτον
εκενωσε μορφην δουλου λαβων. ου γαρ εστιν ανθρωπων ουδεις ος τουτον
οικειωσεται τον λογον. ουδεις των πωποτε γενο μενων αγιων μονογενης ην θεος,
γενομενος ανθρω πος. τουτο γαρ εστιν εν μορφηι θεου τυγχανοντα 3.3.21 μορφην
δουλου λαβειν. ει τοινυν περι του κε νωσαντος εαυτον εις την του δουλου μορφην ο
μακαριος διαλεγεται Πετρος, εκενωσεν δε εαυ τον εις δουλου μορφην ο εν μορφηι
θεου υπαρ χων, ο δε εν μορφηι θεου υπαρχων εστιν ο εν αρχηι ων λογος και θεος ων
μονογενης, περι του εν αρχηι οντος και θεου οντος ο μακαριος διαλεγεται Πετρος,
και τουτον εκδιδασκει γε 3.3.22 γονεναι κυριον και Χριστον. ταυτην μεντοι την
μαχην αυτος προς εαυτον αναστρεφει Βα σιλειος και δεικνυται σαφως ουτε τωι
βουλη ματι των αποστολων τον εαυτου νουν επιστη σας ουτε των οικειων λογων
φυλαττων την ακολου θιαν· εξ ων η συναισθομενος της ανωμαλιας συγχωρησει τον
εν αρχηι οντα λογον και θεον οντα γεγονεναι κυριον, η μαχομενοις μαχομενα συναπ
των και τουτοις παραμενων φιλονεικως ετερα προσθησει πολεμιωτερα, δυο
κατασκευαζων ειναι Χριστους και δυο κυριους. ει γαρ ετερος μεν ο εν αρχηι ων θεος
λογος, ετερος δε ο κενωσας εαυτον και μορφην δουλου λαβων, κυριος δε και ο θεος
λογος δι' ου τα παντα, κυριος δε και Χριστος ουτος ο Ἰησους ο σταυρωθεις μετα το
γενεσθαι τα παντα, 3.3.23 δυο κατ' αυτον κυριοι και Χριστοι. τουτον μεν ουν ουδεις
παραιτησεται λογος της ουτως περι φανους βλασφημιας. ει δε τις τουτωι συνιστα
μενος φαιη τον αυτον μεν ειναι τον εν αρχηι λογον και γενομενον κυριον, κατα δε
την εν σαρκι παρουσιαν γεγενησθαι κυριον και Χρι στον, αναγκασθησεται παντως
ειπειν προ της εν σαρκι παρουσιας μη ειναι τον υιον κυριον. αλλα γαρ ει και
Βασιλειωι και τοις κατ' αυτον απιστοις δυο κυριοι και Χριστοι καταγγελ λονται
ψευδως, αλλ' ημιν γε εις κυριος και Χρι στος δι' ου τα παντα γεγονεν, ου κατα
προκοπην γενομενος κυριος, αλλα προ πασης κτισεως και προ παντων αιωνων
υποστας κυριος Ἰησους, δι' ου τα παντα, τουτο παντων ημας των αγιων συμφω νως
εκδιδασκοντων και καταγγειλαντων των δογ 3.3.24 ματων το καλλιστον. ο τε γαρ
μακαριος Ἰωαννης τον θεον λογον δι' ου τα παντα γεγονεν εν σαρκι γεγενησθαι
διδασκει λεγων Και ο λογος σαρξ εγενετο, ο τε θαυμασιωτατος Παυλος εις ταπει
νοφροσυνην εναγων τους προσεχοντας αυτωι τον νουν Χριστον Ἰησουν λεγει τον εν
μορφηι θεου υπαρχοντα και κενωσαντα εαυτον εις δουλου μορφην και ταπεινωθεντα
μεχρι θανατου, θανατου δε σταυρου, και παλιν εν ετεροις κυριον της δοξης 3.3.25
ονομαζει τον σταυρωθεντα. Ει γαρ εγνωσαν, φησιν, ουκ αν τον κυριον της δοξης
εσταυρωσαν. και πολυ γε τουτου γυμνοτερον αυτην την ουσιαν ονομαζει κυριον
ειπων Ὁ δε κυριος το πνευμα εστιν. ει τοινυν ο εν αρχηι λογος, καθο πνευμα, κυριος
και της δοξης κυριος, τουτον δε τον κυ ριον και Χριστον εποιησεν ο θεος, αυτο το
πνευμα και τον θεον λογον εποιησεν ο θεος και ουκ αλλον τινα κυριον, ον
ονειροπολει Βασι λειος20. 3.3.26 Ἡ μεν δη κατηγορια τοιαυτη. δοκει δε μοι χρηναι
πρωτον επι κεφαλαιων εκαστον των επενηνεγμενων εν ολιγωι διεξελθειν, ειθ'
ουτως ευθυναι τωι λογωι τα ειρημενα, ως αν τοις τε κρινουσι την αληθειαν
 
 

306

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευμνημονευτος η καθ' ημων ειη γραφη, προς ην απολογησασθαι χρη, και ημεις εν
ταξει και ακολουθιαι των εγκληματων εκαστον δια λυσαιμεν. επαισχυνεσθαι φησιν
ημας τωι σταυρωι του Χρι στου και κακηγορειν τους αγιους και ανθρωπον εις
ανθρωπον κεκενωσθαι λεγειν και προ της δια σαρκος παρουσιας την του δουλου
μορφην εχειν τον κυριον οιεσθαι και ανθρωπωι ανατιθεναι την λυτρωσιν και δυο
Χριστους τε και κυριους εν τωι δογματι λεγειν, η ει μη τουτο, προ του παθους μη
3.3.27 λεγειν ειναι τον μονογενη Χριστον τε και κυριον. ως αν ουν φυγοιμεν την
βλασφημιαν ταυτην, πεποιησθαι φησι δειν του υιου την ουσιαν ομολογειν, ως και
του αποστολου Πετρου το τοιουτο δογμα τηι ιδιαι βεβαιουντος φωνηι. ταυτα της
κατηγοριας εστι τα κεφαλαια· τα γαρ οσα προς την καθ' ημων αυτωι λοιδοριαν
πεφιλοπονηται ως ουδεν συντε λουντα προς τον σκοπον σιωπησομαι. ταχα γαρ η
τοιαυτη των λογων καταφορα κατα τινα τεχνικην θεωριαν συνηθης εστι τοις
ρητορευουσι, προς μειζονα κατηγοριας ογκον εξευ 3.3.28 ρημενη. υβριζετω τοινυν
δια την τεχνην ο σοφιστης και τοις καθ' ημων ονειδεσιν ενακμαζετω, μεταξυ των
αγωνων ταις καταφοραις εμπομπευων καλειτω 20ληρους20, καλειτω 20παντων
ραιθυμοτατους20 και 20παντων ελεεινοτα τους, ταραχης τε και ατοπιας πληρεις20
και παν ο τι βουλεται· φαυλιζετω κατ' εξουσιαν ημας, και ημεις ανεξομεθα· αισχυνη
γαρ εστι τωι γε νουν εχοντι ου το λοιδορουντος ακουειν, αλλα προς το ρηθεν
επιστρεφεσθαι, εχει δε τι και χρησιμον ισως το καθ' ημων αυτον κε χρησθαι τηι
φυσει· ταχα γαρ την κακηγορον αυτου γλωσσαν εις ημας ασχολησας μικραν γουν
εκεχειριαν της κατα του 3.3.29 θεου μαχης ποιησεται. ουκουν εμφορεισθω κατ'
εξουσιαν των υβρεων, και ο αντιλεγων ουκ εσται. ουδε γαρ ει τις ατοπον και
δυσωδες πνεοι κατα σωματικην δυσκρασιαν η κατα τινα λοιμωδη και δυστροπον
αρρωστιαν, προκαλεσαιτο αν τον υγιαινοντα προς ζηλον του δυστυχηματος, ως
ελεσθαι τινα τωι ισωι κακωι δι' οικειας νοσου την του οδωδοτος αηδιαν αμυνεσθαι.
ελεειν γαρ, ου μιμεισθαι τους τοιου τους η κοινη συμβουλευει φυσις. ουκουν
παρεντες οσα τοιαυτα κατα σπουδην τωι λογωι κατεμιξε σκωπτων, σχε τλιαζων,
αγανακτων, λοιδορουμενος, μονον τον περι των δογματων επισκεψωμεθα λογον.
αναλαβοντες τοινυν εξ αρχης εν μερει προς εκαστον των εγκληματων στησομεθα.
3.3.30 Ἀρχη της κατηγοριας ην το επαισχυνεσθαι ημας τωι σταυρωι του υπερ ημων
καταδεξαμενου το παθος. αρα μη και το κατ' ουσιαν ανομοιον πρεσβευειν ημας
αιτιασεται; των γαρ προς την τοιαυτην παρατραπεντων υποληψιν οικει οτερον αν
ειη το εγκλημα του κατασκευαζειν εν αισχυνηι τον σταυρον ποιεισθαι. ει γαρ ομοιως
μεν παρ' αμφοτερων η κατα το παθος οικονομια πεπιστευται, ημεις δε τον δια του
σταυρου φανερωθεντα θεον ουτως τιμαν οιομεθα δειν καθως τιμαται ο πατηρ, τοις
δε το παθος εμποδιον γι νεται προς το δοξαζειν τον μονογενη θεον επισης τωι γεγεν
νηκοτι πατρι, αρα περιτρεπεται προς τουναντιον τωι σοφιστηι τα εγκληματα, και δι'
ων κατηγορειν ημων οιεται, την 3.3.31 ιδιαν δημοσιευει κατα των δογματων
ασεβειαν. δηλον γαρ οτι τουτου χαριν υπερτιθησι του υιου τον πατερα και ταις
μειζοσιν αποσεμνυνει τιμαις, οτι η κατα τον σταυρον αισχυνη περι αυτον ουχ
οραται, και δια τουτο προς το χειρον παρ ηλλαχθαι του υιου την φυσιν διισχυριζεται,
οτι του σταυρου το ονειδος εις αυτον αναφερεται μονον, του πατρος ουχ απτομενον.
και μηδεις οιεσθω με μονηι τηι κατα τον νουν ακολουθιαι της λογογραφιας επομενον
ταυτα λεγειν. 3.3.32 προδιελθων γαρ του λογου πασαν την φιλοπονως συγκει μενην
εν αυτωι βλασφημιαν εν τοις μετα ταυτα σαφως ευρον γυμνηι τηι λεξει ταυτην
εκτεθεισαν υπ' αυτου την βλασφημιαν. και ει δοκει παραθησομαι τηι ακολουθιαι των
εμων λογων τα παρ' αυτου γεγραμμενα εχοντα ουτως. φησι γαρ 20ει μεν εχει
δεικνυναι και επι παντων θεον, οσπερ εστιν απροσιτον φως, εν σαρκι γενομενον η
γενεσθαι δυναμενον υπ' εξουσιαν ελθειν, προσταγ μασιν υπακουσαι, νομοις
 
 

307

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθρωπινοις πολιτευσα σθαι, σταυρον ενεγκειν, ισον λεγετω τωι φωτι το φως20,
3.3.33 τις ουν ο επαισχυνομενος τωι σταυρωι; ο και μετα το παθος προσκυνων ισα
πατρι τον υιον η ο και προ του παθους υβριζων ου μονον τηι προς την κτισιν
ομοτιμιαι, αλλα και τωι κατα σκευαζειν της εμπαθους αυτον ειναι φυσεως, μη αν
ελθοντα προς την των παθηματων πειραν, ει μη δεκτικην ειχε των 3.3.34 τοιουτων
την φυσιν; ημεις μεν γαρ και το σωμα, ωι το παθος εδεξατο, τηι θειαι φυσει
κατακραθεν εκεινο πεποιη σθαι φαμεν δια της ανακρασεως, οπερ η αναλαβουσα
φυσις εστι· τοσουτον απεχομεν του μικρον τι περι τον μονογενη θεον εννοειν, ως ει
τι και της κατω φυσεως δια την φιλαν θρωπον προσεληφθη οικονομιαν, και τουτο
πιστευειν μετα πεποιησθαι προς το θειον τε και ακηρατον· ο δε σημειον της προς το
ταπεινοτερον κατ' ουσιαν παραλλαγης το περι τον σταυρον παθος πεποιηται, ουκ
οιδα οπως την υπερ βαλλουσαν της δυναμεως ενεργειαν, καθ' ην και τουτο
ηδυνηθη, τεκμηριον ασθενειας ποιουμενος, ουδε τουτο συνεις, οτι ουδεν κατα την
εαυτου φυσιν κινουμενον ως επι παρα δοξωι θαυμαζεται, αλλ' οσα τους ορους
εκβαινει της φυ σεως, ταυτα μαλιστα παντων εν θαυματι γινεται και προς ταυτα
πασα μεν επιστρεφεται ακοη, πασα δε διανοια τεινε 3.3.35 το παραδοξον
θαυμαζουσα. διο και παντες οι τον λογον κηρυσσοντες εν τουτωι το θαυμα του
μυστηριου καταμη νυουσιν οτι θεος εφανερωθη εν σαρκι, οτι ο λογος σαρξ εγενετο,
οτι το φως εν τηι σκοτιαι ελαμψεν, οτι η ζωη θα νατου εγευσατο, και παντα τα
τοιαυτα βοωσιν οι κηρυκες, δι' ων πλεοναζεται το θαυμα του δια των εξω της
φυσεως 3.3.36 το περιον της δυναμεως εαυτου φανερωσαντος. αλλα καν εκεινοις
υβριζειν δια ταυτα δοκηι και της προς τον πατερα ομοτιμιας δια την περι τον σταυρον
οικονομιαν τον υιον αποσχοινιζωσιν, ημεις καθως παρεδωκαν ημιν οι απ' αρχης
αυτοπται και υπηρεται του λογου γενομενοι δια των αγιων γραφων πεπιστευκαμεν
οτι ο εν αρχηι ων θεος Μετα ταυτα, καθως φησιν ο Βαρουχ, επι της γης ωφθη και τοις
αν θρωποις συνανεστραφη, ανταλλαγμα τε του ημετερου θανα του γενομενος ελυσε
δια της ιδιας αναστασεως τα δεσμα του θανατου και ωδοποιησε πασηι σαρκι δι'
εαυτου την αναστασιν, ομοθρονος τε και ομοδοξος ων τωι ιδιωι πατρι κατ' αξιαν των
βεβιωμενων εν τηι ημεραι της κρισεως εποισει 3.3.37 την ψηφον τοις κρινομενοις.
ταυτα περι τον εσταυρωμενον ημεις πεπιστευκαμεν και δια τουτο υπερυψουντες
κατα το ημετερον της δυναμεως μετρον ουκ αποληγομεν, οτι ο μη δενι χωρητος δια
την αφραστον αυτου και απροσιτον μεγα λειοτητα πλην εαυτωι και τωι πατρι και τωι
πνευματι τωι αγιωι, ουτος και προς κοινωνιαν της ασθενειας ημων κατ 3.3.38 ελθειν
ηδυνηθη· οι δε ταυτην αποδειξιν της κατα την φυσιν αλλοτριοτητος του υιου προς
τον πατερα ποιουνται, το δια σαρκος και σταυρου φανερωθηναι τον κυριον, ως της
μεν φυσεως του πατρος καθαρως εν απαθειαι δια μενουσης και μηδενι τροπωι την
προς το παθος κοινωνιαν αναδεξασθαι δυναμενης, του δε υιου δια το προς το ταπει
νοτερον παρηλλαχθαι την φυσιν, προς σαρκος τε και θα νατου πειραν ουκ
αδυνατουντος ελθειν, ως ου πολλης γινο μενης της μεταστασεως, αλλα τροπον τινα
προς το συγγενες και ομοφυλον εκ του ομοιου μεταχωρουσης δια του κτιστην μεν
την ανθρωπινην, κτιστην δε και την του μονογενους 3.3.39 υποτιθεσθαι φυσιν. τις
τοινυν εικοτως επαισχυνεσθαι τωι σταυρωι κατηγορειται, ο τα ταπεινα περι αυτου
λεγων η ο περι των υψηλοτερων αγωνιζομενος; ουκ οιδα ει της Παυ λου
μεγαλοφωνιας ο κατηγορος ηκουσεν ο ουτω κατα σμικρυνων τον επι του σταυρου
γνωρισθεντα θεον, οια και οσα εκεινος τωι υψηλωι στοματι περι του σταυρου διεξερ
χεται. ο γαρ δια τοσουτων και τοιουτων θαυματων εαυτον γνωριζειν εχων μη
γενοιτο, φησιν, επι τινι αλλωι καυχασθαι ει μη επι τωι σταυρωι του Χριστου, και προς
Κορινθιους λεγει τον λογον του σταυρου δυναμιν θεου τοις σωιζομενοις 3.3.40 ειναι.
Ἐφεσιοις δε την το παν διακρατουσαν τε και συν εχουσαν δυναμιν τωι σχηματι του
 
 

308

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σταυρου καταγραφει, εν οις βουλεται αυτους υψωθεντας γνωναι την
υπερβαλλουσαν δοξαν της δυναμεως ταυτης, υψος και πλατος και βαθος και μηκος
κατονομαζων, εκαστην κεραιαν των κατα το σχημα του σταυρου θεωρουμενων
ιδιοις προσαγορευων ονο μασιν, ως το μεν ανω μερος υψος ειπειν, βαθος δε το μετα
την συμβολην υποκειμενον, την δε εγκαρσιον καθ' εκατερον κεραιαν τωι του μηκους
τε και πλατους ονοματι διασημαινων, ως αν δια τουτου φανερωθειη το μεγα μυ
στηριον, οτι και τα ουρανια και τα καταχθονια και παντα των οντων τα περατα
διακρατειται και συνεχεται παρα του την απορρητον και μεγαλην ταυτην δυναμιν εν
τωι τυπωι του σταυρου παραδειξαντος. αλλ' ουδεν οιμαι δειν πλεον ταις αιτιαις
ταυταις εναγωνιζεσθαι, περιττον κρινων εμφιλο τιμεισθαι τοις κατα της
συκοφαντιας ελεγχοις, και δι' ολιγων της αληθειας δειχθεισης. ουκουν προς ετερον
εγ κλημα τωι λογωι μετελθωμεν. 3.3.41 ∆ιαβαλλεσθαι λεγει παρ' ημων τους αγιους.
αλλ' ει μεν αυτος ακηκοε, λεγετω τα ρηματα της κακηγοριας· ει δε προς ετερους
ειρηκεναι λεγει, δειξατω δια των μαρτυ ρουντων αληθη την αιτιαν· ει δε αφ' ων
γεγραφηκαμεν αποδεικνυσιν, αναγνωτω τα ειρημενα, και την αιτιαν δεξο μεθα. αλλ'
ουκ αν τι τοιουτον προσενεγκειν εχοι· προ κειται γαρ παντι τωι βουλομενωι τα παρ'
ημων εις εξετασιν. ει δε μητε προς αυτον ειρηται μητε ετερων ακηκοε μητε δια των
γεγραμμενων εχει τον ελεγχον, σιγαν οιμαι χρηναι 3.3.42 τον υπερ τουτων
απολογουμενον. προς γαρ το ανυποστατον εγκλημα πρεπουσα παντως εστιν
απολογια η σιωπη. Πετρος φησιν ο αποστολος Κυριον και Χριστον ο θεος εποιησε
τουτον τον Ἰησουν ον υμεις εσταυρωσατε. ημεις ταυτα παρ' αυτου μεμαθηκοτες
φαμεν περι εν πασαν βλεπειν των ειρημενων την συμφρασιν, αυτον τε τον σταυρον
και το ανθρωπινον ονομα και το δεικτικον της φωνης· δυο γαρ πραγματα περι εν
προσωπον ο της γραφης λογος γεγενη σθαι φησι, παρα μεν των Ἰουδαιων το παθος,
παρα δε του θεου την τιμην, ουχ ως αλλου μεν πεπονθοτος, ετερου 3.3.43 δε δια της
ανυψωσεως τετιμημενου. και σαφεστερον εφερ μηνευει λεγων δια των εφεξης· Τηι
δεξιαι γαρ, φησι, του θεου υψωθεις. τις ουν υψωθη; ο ταπεινος η ο υψιστος; τι δε το
ταπεινον ει μη το ανθρωπινον; τι δε αλλο παρα το θειον εστιν ο υψιστος; αλλα μην ο
θεος υψωθηναι ου δεεται υψιστος ων. αρα το ανθρωπινον ο αποστολος υψω σθαι
λεγει, υψωθη δε δια του κυριος και Χριστος γενεσθαι. δια τουτο δε μετα το παθος
εγενετο. ουκουν ου την προ αιωνιον υπαρξιν του κυριου δια του Ἐποιησε ρηματος
παρι στησιν ο αποστολος, αλλα την του ταπεινου προς το υψηλον μεταποιησιν την
δια της δεξιας του θεου γεγενημενην, σαφηνιζεται γαρ και δια τουτου του ρηματος
το της ευσε 3.3.44 βειας μυστηριον. ο γαρ ειπων οτι Τηι δεξιαι του θεου υψω θεις,
φανερως εκκαλυπτει την απορρητον του μυστηριου οικονομιαν, οτι η δεξια του
θεου η ποιητικη παντων των οντων, ητις εστιν ο κυριος δι' ου τα παντα εγενετο και
ου χωρις υπεστη των οντων ουδεν, αυτη τον ενωθεντα προς αυτην ανθρωπον εις το
ιδιον υψος ανηγαγε, δια της ανα κρασεως, οπερ εστιν αυτη κατα την φυσιν,
κακεινον ποιη σασα· εστι δε αυτη κυριος και βασιλευς· Χριστος γαρ ο βασιλευς
ονομαζεται· ταυτα κακεινον εποιησεν. ωσπερ γαρ εν τωι υψιστωι γενομενος
υπερυψωθη, ουτω και τα αλλα παντα εγενετο, εν τωι αθανατωι αθανατος, εν τωι φωτι
φως, εν τωι αφθαρτωι αφθαρτος, εν τωι αορατωι αορατος, εν τωι 3.3.45 Χριστωι Χριστος,
εν τωι κυριωι κυριος. πεφυκε γαρ και επι των σωματικων ανακρασεων, οταν πολλωι
τωι μετρωι το ετερον πλεοναζηι μερος, προς το επικρατουν παντως μετα ποιεισθαι το
ελαττουμενον. τουτο και επι του μυστικου λογου σαφως δια της του Πετρου φωνης
διδασκομεθα, οτι το ταπεινον του εξ ασθενειας σταυρωθεντος· η δε ασθενεια 3.3.46
την σαρκα δηλοι, καθως παρα του κυριου ηκουσαμεν. τουτο δε δια της προς το
απειρον τε και αοριστον του αγαθου ανακρασεως ουκετι εμεινεν εν τοις οικειοις
μετροις και ιδιωμασιν, αλλα τηι δεξιαι του θεου συνεπηιρθη και εγενετο αντι δουλου
 
 

309

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κυριος, αντι υποχειριου Χριστος βασιλευς, αντι ταπεινου υψιστος, αντι ανθρωπου
θεος. τινα τοινυν ο υπερ των αποστολων πολεμειν ημιν σχηματιζομενος ευρεν εκ
των γεγραμμενων κατα των αγιων λαβην; αλλα σιωπασθω και τουτο το εγκλημα·
μικρον γαρ οιμαι και αγεννες ειναι προς τα ψευδη τε και αναποδεικτα των
λεγομενων ιστασθαι. αλλ' επι το σφοδροτερον της κατηγοριας μετελθωμεν. 3.3.47
Φησι 20τον ανθρωπον εις ανθρωπον κεκενω σθαι20 λεγειν ημας και 20τον εξ
υπακοης εαυτον τα πεινωσαντα τηι του δουλου μορφηι συμμορφον ειναι τοις
ανθρωποις και πριν ταυτην αναλα βειν την μορφην20. ουδεν υπημειφθη της λεξεως,
αλλ' αυτα τα ρηματα παρ' ημων μετενηνεκται απο των εκεινου λογων προς τον
ημετερον. ει μεν εστι τι τοιουτον εν τοις παρ' ημων γεγραμμενοις (ημετερα γαρ τα
του διδα σκαλου φημι), μηδεις εγκαλειτω συκοφαντιαν τωι ρητορι· πασαν αυτωι
φροντιδα της αληθειας και ημεις μαρτυρη 3.3.48 σομεν. ει δε τουτων μεν εστιν εν
τοις γεγραμμενοις ουδεν, ο λογος δε ουκ αιτιαν επαγει ψιλην, αλλ' ως επιφανως
αποδεδειγμενοις αγανακτει και οργιζεται 20τερατειας και ληρους και ταραχης
πληρεις και ανωμαλιας20 και τα τοιαυτα καλων, τι χρη πραττειν ου συνορω.
καθαπερ οι προς τας απροφασιστους οργας των φρενιτι ζοντων αμηχανουντες ουκ
εχουσιν ο τι βουλευσονται, ουτως ουδε αυτος εξευρισκω τινα προς την αμηχανιαν
ταυτην επι νοιαν. φησιν ο διδασκαλος (παλιν γαρ επι λεξεως αυτου τον λογον
επαναληψομαι) οτι "1ουχι θεολογιας ημιν παρα 3.3.49 διδωσι τροπον, αλλα τους της
οικονομιας λογους."2 ο δε κατηγορος εκ τουτων ορμηθεις 20ανθρωπον εις ανθρω
πον κεκενωσθαι20 λεγει κατασκευαζειν ημας. τις κοι νωνια τουτων κακεινων; ει
φαμεν τον αποστολον μη θεο λογιας ημιν παραδεδωκεναι τροπον, αλλα την κατα το
παθος οικονομιαν υποδειξαι τωι λογωι, δια τουτο ανθρωπου εις ανθρωπον κενωσιν
και δουλου μορφην προαιωνιον και της εν σαρκι παρουσιας πρεσβυτερον τον εκ
Μαριας αν θρωπον λεγειν διαβαλλομεθα; αλλα περιττον οιμαι τοις ομολογουμενοις
ενδιατριβειν, αυτης της αληθειας αφιεισης 3.3.50 ημας του εγκληματος. τοτε γαρ χρη
τοις κατηγορουσιν αντικαθιστασθαι, οταν τις παρασχηι καθ' εαυτου τωι συκο φαντηι
λαβην· εφ' ων δε κινδυνος εστιν ουδεις υπονοηθηναι τι των ατοπων, ου της του
συκοφαντουμενου διαβολης, αλλα της του κατηγορουντος μανιας ελεγχος η
κατηγορια καθ ισταται. αλλ' ωσπερ 20επαισχυνεσθαι τωι σταυρωι20 την αιτιαν
εχοντες εδειξαμεν δια των εξητασμενων εις τουν αντιον περιτρεπομενον τωι
κατηγορωι το εγκλημα, ουτω και την αιτιαν ταυτην εις αυτους τους κατηγορους
επαναστρε φουσαν δειξομεν, ως εκεινων, ουχ ημων την εξ ομοιου προς το ομοιον
του υιου μεταστασιν εν τηι κατα το παθος οικο 3.3.51 νομιαι δογματιζοντων.
εξετασωμεν γαρ παρ' αλληλα θεντες επι κεφαλαιου τα παρ' εκατερων λεγομενα.
ημεις φαμεν τον μονογενη θεον δι' εαυτου παραγαγοντα τα παντα εις γενεσιν <εν>
αυτωι περικρατειν τα παντα, εν δε των παρ' αυτου γεγονοτων και την ανθρωπινην
φυσιν, ης προς κακιαν απορρυεισης και δια τουτο γενομενης εν τηι του θανατου
φθοραι, παλιν αυτην δι' εαυτου προς την αθανατον ζωην εφελκυσασθαι, δια του
ανθρωπου ωι κατεσκηνωσεν ολον αναλαβοντα προς εαυτον το ανθρωπινον, και την
ζωοποιον εαυτου δυναμιν τηι θνητηι και επικηρωι καταμιξαι φυσει και την ημετεραν
νεκρωσιν δια της προς εαυτον ανακρασεως 3.3.52 εις ζωτικην μεταποιησαι χαριν και
δυναμιν. και τουτο φαμεν ειναι το κατα την σαρκα του κυριου μυστηριον, οτι ο
ατρεπτος εν τωι τρεπτωι γινεται, ινα προς το κρειττον αλλοιωσας και μεταβαλων εκ
του χειρονος την εμμιχθεισαν τηι τρεπτηι διαθεσει κακιαν εξαφανισηι απο της φυσεως
εν εαυτωι το κακον δαπανησας. ο γαρ θεος ημων πυρ καταν αλισκον εστιν, ωι
εναφανιζεται πασα κακιας υλη. ουτος ο ημετερος λογος, ο δε κατηγορος τι φησι; ου
τον ατρεπτον τε και ακτιστον τωι δια κτισεως γεγονοτι και δια τουτο προς κακιαν
αλλοιωθεντι καταμιχθηναι, αλλα και αυτον κτιστον οντα προς το συγγενες ελθειν
 
 

310

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτωι και ομοφυλον, ουκ εξ υπερεχουσης φυσεως δια φιλανθρωπιαν την ταπει
νοτεραν υποδυντα φυσιν, αλλ' οπερ ην, τουτο γενομενον. 3.3.53 τωι γαρ γενικωι της
προσηγοριας εν κατα παντων εστι των εκ του μη οντος υποσταντων το της κτισεως
ονομα, αι δε μερικαι των εν τηι κτισει θεωρουμενων διαφοραι ταις των ιδιωματων
παραλλαγαις ετερα της ετερας διενηνοχασιν· ωστε ει κτιστος μεν εκεινος, κτιστος δε
ο ανθρωπος, αυτος εις εαυτον εκενωθη κατα την Ευνομιου φωνην, και ου προς το
ταπεινον εκ του υπερεχοντος, αλλ' εκ του ομοιου προς το ομοτιμον μετεχωρησε,
πλην της κατα το σωμα 3.3.54 και το ασωματον ιδιοτητος. προς τινα τοινυν η δικαια
των δικαζοντων ενεχθησεται ψηφος η τις τοις εγκλημασιν εκεινοις υπευθυνος
αναφανησεται; ο παρα του θεου του ακτιστου τον κτιστον σεσωσθαι λεγων η ο τωι
κτισματι της σωτηριας ημων ανατιθεις την αιτιαν; αλλ' ουκ αδηλος των
ευσεβουντων η κρισις. ο γαρ ακριβως επισταμενος την διαφοραν του κτιστου προς
το ακτιστον, ων η παραλλαγη κυριοτητι και δουλειαι χαρακτηριζεται, του μεν
ακτιστου θεου δεσποζοντος εν τηι δυναστειαι αυτου του αιωνος, καθ ως φησιν ο
προφητης, παντων δε των εν τηι κτισει δου λευοντων κατα την του αυτου προφητου
φωνην, η φησιν οτι Τα συμπαντα δουλα σα, ο ταυτα τοινυν δι' επιμελειας
κατανοησας ουκ αγνοει παντως τον εκ δουλειας εις δου 3.3.55 λειαν τον μονογενη
μετοικιζοντα. ει γαρ δουλευει μεν η κτισις πασα κατα τον Παυλον, κτιστη δε κατ'
Ευνομιον του μονογενους η ουσια, ου δεσποτην καταμιχθηναι δου λοις, αλλα
δουλον εν δουλοις γενεσθαι δια των δογμα των οι εναντιοι παντως
κατασκευαζουσιν. αλλα μην το προ της εν σαρκι παρουσιας εν δουλου μορφηι λεγειν
ειναι τον κυριον ισον εστι τωι διαβαλλειν ημας ως μελανας τους αστερας και ζοφωδη
τον ηλιον και τον ουρανον χθαμαλον 3.3.56 και το υδωρ ξηρον και παντα λεγοντας
τα τοιαυτα. ο γαρ ουκ εξ ων ακηκοε τι κατασκευαζων, αλλα κατ' ιδιαν ορμην το
δοκουν αναπλασσων? μηδε των τοιουτων φειδεσθω καθ' ημων εγκληματων. ισον
γαρ εστιν υπερ γε τουτων ημας και υπερ εκεινων ευθυνεσθαι τωι μηδεν τουτων τας
αρχας εκ των ημετερων εχειν. ο γαρ εν τηι του πατρος δοξηι τον αληθινον υιον ειναι
διοριζομενος πως αν εν δουλου μορφηι την αιωνιον του μονογενους δοξαν υβριζοι;
επειδη τοινυν δοκει τωι λογογραφωι λεγειν κακως, φροντιζει δε του δοκειν
ευπροσωπους τας αιτιας κατασκευαζειν, ουδεν περιττον αν ειη και αχρηστον τοις
ασυστατοις των εγκληματων ενα γωνιζεσθαι. 3.3.57 Και γαρ η εφεξης κατηγορια
παραπλησιον το παρα λογον εχει. 20δυο20 γαρ 20Χριστους και δυο κυριους20 λεγειν
ημας ηιτιασατο, ουκ εκ των ημετερων ελεγχειν την αιτιαν εχων, αλλα προς το
δοκουν κατ' εξουσιαν τωι ψευδει χρωμενος. επει ουν επ' αυτωι ποιειται το λεγειν α
βουλεται, τι μικρολογως φερει το ψευδος, δυο μονους Χρι στους λεγεσθαι παρ' ημων
κατασκευαζων; λεγετω κατ' εξουσιαν ει δοκει και δεκα Χριστους πρεσβευειν ημας
και δεκακις τοσουτους και εις χιλιους τον αριθμον εκτεινετω, 3.3.58 ως αν
νεανικωτερον της συκοφαντιας αντιλαμβανοιτο. η τε γαρ βλασφημια και επι δυο και
επι πλειονων Χριστων το ισον εχει και το αναποδεικτον των εγκληματων ωσαυτως
ισον εστι. δειξας τοινυν το δυο λεγειν ημας κυριους και δυο Χριστους, ως περι
μυριων τον ελεγχον ποιησαμενος την καθ' ημων ψηφον εχετω. αλλ' εκ των
ημετερων ημας διελεγχειν φησι. παλιν τα ειρημενα τωι διδασκαλωι διασκεψωμεθα,
δι' ων ουτος οιεται κινειν καθ' ημων τα 3.3.59 εγκληματα. "1ου θεολογιας ημιν
παραδιδωσι τροπον, φησιν, αλλα τους της οικονομιας λογους"2 ο λεγων οτι Κυριον
αυτον και Χριστον εποιησεν ο θεος, τουτον τον Ἰησουν ον υμεις εσταυρωσατε, "1τηι
δεικτικηι φωνηι προς το ανθρωπινον αυτου και βλεπομενον πασιν επερειδομενος."2
τα μεν ουν γεγραμ μενα ταυτα. οι δε δυο Χριστοι ποθεν παρα του Ευνομιου δια του
ειρημενου εισεκυκληθησαν; αρα το την δεικτικην φωνην προς το φαινομενον ειπειν
απερειδεσθαι, τουτο της 3.3.60 των δυο Χριστων κατασκευης την αποδειξιν εχει;
 
 

311

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουκουν αρνεισθαι προσηκει και το υπερυψωθηναι παρ' αυτου μετα το παθος τον
κυριον, ως αν μη και δυο υψιστους λεγειν αιτιαθειημεν, ειπερ υψιστος μεν ο εν αρχηι
ων λογος θεος, υπερυψωθη δε μετα το παθος ο εκ νεκρων αναστας, καθως φησιν ο
αποστολος. των δυο γαρ εστιν εξ αναγκης ελεσθαι το ετερον, η λεγοντας
υπερυψωσθαι μετα το παθος, οπερ ισον εστι τωι κυριον γενομενον και Χριστον,
ασεβειας παρα τωι Ευνομιωι φευγειν γραφην, η την κατηγοριαν εκ κλινοντας
αρνεισθαι την ομολογιαν της του παθοντος υπερ 3.3.61 υψωσεως. αλλα χρη προς
ταυτα παλιν τον του κατηγορου λογον συνηγορον της ημετερας απολογιας
προστησασθαι. ουκουν ερουμεν επι λεξεως τα παρ' εκεινου τεθεντα, δι' ων ο
ημετερος συνισταται λογος, τουτον τον τροπον. 20ο μακαριος20, φησιν, 20Ἰωαννης
τον θεον λογον, δι' ου τα παντα γεγονεν, εν σαρκι γεγενησθαι διδα σκει λεγων Και ο
λογος σαρξ εγενετο20. αρα συν ιεις α γραφει ταυτα τωι ιδιωι λογωι προστιθησιν; εγω
μεν ουκ οιμαι τον αυτον και την τουτων ειδεναι διανοιαν και προς τον ημετερον
διαμαχεσθαι λογον. ει γαρ τις ακριβως επισκεψαιτο τα λεγομενα, ουδεμιαν εν
τουτοις ευρησει προς αλληλα των τε παρ' ημων και των παρ' εκεινου λεγομενων
3.3.62 την μαχην. ημεις τε γαρ και τα δια σαρκος οικονομη θεντα κατ' ιδιαν ορωμεν
και την θειαν δυναμιν εφ' εαυτης νοουμεν, εκεινος τε παραπλησιως ημιν τον εν
αρχηι λογον εν σαρκι πεφανερωσθαι λεγει, και ουτε αλλος τις αυτον ουτε αυτος
εαυτον ηιτιασατο πωποτε ως δυο λογους κηρυσ σοντα, τον τε εν αρχηι οντα και τον
σαρκα γενομενον, οιδε γαρ παντως οτι ο μεν λογος ο αυτος εστι τωι λογωι ο εν σαρκι
φανεις τωι προς τον θεον οντι. η δε σαρξ ουχ η αυτη τηι θεοτητι πριν μεταποιηθηναι
και ταυτην προς την θεοτητα, ως εξ αναγκης αλλα μεν εφαρμοζειν τωι θεωι 3.3.63
λογωι, ετερα δε τηι του δουλου μορφηι. ει ουν εκεινος ουκ εγκαλει αυτωι δια της
τοιαυτης ομολογιας [δια] την των λογων δυαδα, πως ημεις προς δυο Χριστους
διαμεριζειν την πιστιν διαβαλλομεθα, οι τον εκ του παθους υπερυψω θεντα τουτον
κυριον τε και Χριστον γεγενησθαι λεγοντες δια της προς τον οντως κυριον και
Χριστον ενωσεως, ειδοτες δι' ων μεμαθηκαμεν, οτι η μεν θεια φυσις αει μια και η
αυτη και ωσαυτως εχουσα, η δε σαρξ καθ' εαυτην μεν εστι τουτο οπερ καταλαμβανει
περι αυτης ο λογος τε και η αισθησις, ανακραθεισα δε προς το θειον ουκετι εν τοις
εαυτης οροις τε και ιδιωμασι μενει, αλλα προς το επι κρατουν τε και υπερεχον
αναλαμβανεται, διαμενει δε ασυγ χυτος των τε της σαρκος και των της θεοτητος
ιδιωματων η θεωρια, εως αν εφ' εαυτου θεωρηται τουτων εκατερον. 3.3.64 οιον τι
λεγω· ο λογος προ των αιωνων ην, η σαρξ δε επι των εσχατων εγενετο χρονων, και
ουκ αν τις αναστρεψας ειποι η ταυτην προαιωνιον ειναι η εν τοις εσχατοις γε
γενησθαι τον λογον· η σαρξ παθητικης εστι φυσεως, εν εργητικης δε ο λογος, και
ουτε αυτη δημιουργικη των οντων ουτε η θεοτης παθητικην εχει την δυναμιν· εν
αρχηι προς τον θεον ο λογος, εν τηι του θανατου πειραι ο ανθρωπος, και ουτε εξ αιδιου
το ανθρωπινον ουτε θνητον 3.3.65 το θειον. και τα αλλα παντα κατα τον αυτον
θεωρειται τροπον· ουτε ζωοποιει τον Λαζαρον η ανθρωπινη φυσις ουτε δακρυει τον
κειμενον η απαθης εξουσια, αλλ' ιδιον του μεν ανθρωπου το δακρυον, η δε ζωη της
οντως ζωης· ουτε τρεφει τας χιλιαδας η ανθρωπινη πτωχεια ουτε τρεχει επι την
συκην η παντοδυναμος εξουσια. τις ο κοπιων εκ της οδοιποριας και τις ο απονως
ολον τον κοσμον υπο στησας τωι λογωι; τι το της δοξης απαυγασμα, τι το τοις 3.3.66
ηλοις διαπειρομενον; ποια μορφη επι του παθους ραπι ζεται και ποια εξ αιδιου
δοξαζεται; φανερα γαρ ταυτα καν μη τις εφερμηνευσηι τωι λογωι, οτι αι μεν πληγαι
του δουλου εν ωι ο δεσποτης, αι δε τιμαι του δεσποτου περι ον ο δουλος· ως δια την
συναφειαν τε και συμφυΐαν κοινα γινεσθαι τα εκατερας αμφοτερα, του τε δεσποτου
τους δου λικους μωλωπας εις εαυτον αναλαμβανοντος και του δουλου τηι δεσποτικηι
δοξαζομενου τιμηι· δια τουτο γαρ και του κυριου της δοξης ο σταυρος λεγεται και
 
 

312

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πασα γλωσσα εξομολογειται οτι κυριος Ἰησους Χριστος εις δοξαν θεου πατρος. 3.3.67
Ει δε χρη και τα λοιπα κατα τον αυτον διελειν τρο πον, σκεψωμεθα τι το
αποθνησκον και τι το καταλυον τον θανατον, τι το ανακαινουμενον και τι το
κενουμενον. κε νουται μεν γαρ η θεοτης, ινα χωρητη τηι ανθρωπινηι φυσει γενηται,
ανακαινουται δε το ανθρωπινον, δια της προς το θειον ανακρασεως θειον
γινομενον. ως γαρ ου κρατειται πνευμα εν υδατι, οταν τινι των βαρυτερων
συγκατασπασθεν εναποληφθηι τωι βαθει του υδατος, αλλ' επι το συγγενες ανατρεχει,
το δε υδωρ πολλακις τηι αναδρομηι του πνευ ματος συνεπαιρεται, εν λεπτηι τινι και
υμενωδει τηι επιφα νειαι τωι αερωδει κυκλωι περικυρτουμενον, ουτω και της
αληθινης ζωης της εγκειμενης τηι σαρκι προς εαυτην μετα το παθος αναδραμουσης
και η περι αυτην σαρξ συνεπηρθη, υπο της θεικης αθανασιας απο της φθορας
συνανωσθεισα 3.3.68 επι το αφθαρτον. και ωσπερ το εν τωι ξυλωι πυρ εντος πολλακις
της επιφανειας κρυπτομενον λανθανει των ορων των η και των απτομενων την
αισθησιν, αναζωπυρουμενον δε φανερουται, ουτως και εν τωι θανατωι ων πεποιηται
κατ' εξουσιαν ο διαζευξας την ψυχην απο του σωματος, ο ειπων προς τον ιδιον
πατερα οτι Ἐν ταις χερσι σου παρατιθεμαι το πνευμα μου, ο καθως φησιν εξουσιαν
εχων θειναι αυτην και εξουσιαν εχων παλιν λαβειν αυτην· ουτος ο της εν
ανθρωποις αισχυνης καταφρονησας δια το ειναι της δοξης κυριος, οιονει
συγκαλυψας το της ζωης εμπυρευμα τηι φυσει του σωματος εν τηι κατα τον θανατον
οικονομιαι παλιν ανηψε τε και ανεζωπυρησε τηι δυναμει της ιδιας θεοτητος, το
νεκρωθεν αναθαλψας και ουτως τωι απειρωι της θεικης δυναμεως την βραχειαν
εκεινην της φυσεως ημων απαρχην αναχεας, οπερ αυτος ην, τουτο κακεινο εποιησε,
την δου λικην μορφην κυριον και τον ανθρωπον τον εκ Μαριας Χριστον και τον
σταυρωθεντα εξ ασθενειας ζωην και δυ ναμιν και παντα, οσα εν τωι θεωι λογωι κατα
το ευσεβες θεωρειται, και εν τωι αναληφθεντι παρα του λογου ποιησας· ως μη κατα
τινα διαιρεσιν ιδιαζοντως εφ' εκατερου ταυτα δοκειν ειναι, αλλα τηι προς το θειον
ανακρασει κατα το επικρατουν αναποιηθεισαν την επικηρον φυσιν μεταλαβειν την
της θεοτητος δυναμιν, ως ει τις λεγοι οτι την σταγονα του οξους εμμιχθεισαν τωι
πελαγει θαλασσαν η μιξις εποιησε τωι μηκετι την κατα φυσιν ποιοτητα του υγρου
3.3.69 τουτου εν τηι απειριαι του επικρατουντος συμμενειν. ουτος ο ημετερος λογος,
ουκ αριθμον Χριστων, καθως κατηγορει ο Ευνομιος, αλλα ενωσιν του ανθρωπου
προς το θειον πρε σβευων, την του θνητου προς το αθανατον και την του δουλου
προς τον κυριον και την της αμαρτιας προς την δικαιοσυνην και την της καταρας
προς την ευλογιαν και την του ανθρωπου προς τον Χριστον μεταστοιχειωσιν 20ποιη
σιν20 ονομαζων. τις ουν ετι τοις συκοφανταις υπολειπεται λογος, ως δυο Χριστους
ημων εν τωι δογματι κηρυσσοντων, ει τον εξ αρχης ακτιστως εκ του πατρος οντα
κυριον και Χριστον και λογον και θεον ου λεγομεν 20πεποιησθαι20, τον δε μακαριον
Πετρον εν βραχει το κατα την σαρκα μυστηριον παροδικως ενδεικνυμενον λεγειν
διοριζομεθα κατα την προ αποδεδειγμενην διανοιαν, οτι το σταυρωθεν εξ ασθενειας
και αυτο δια την επικρατησασαν του ενοικησαντος δυναμιν εκεινο γεγονεν, οπερ ο
ενοικησας εστι τε και ονομαζεται, ονομαζεται δε Χριστος και κυριος, καθως
ειρηκαμεν; 3.4.1 Ἀλλ' αισθανομαι περα του δεοντος εμφιλοχωρησας τωι τοπωι, της
αναγκης των νοηματων προς την θεωριαν ημας ταυτην εξαπαγουσης·
επαναληπτεον δε την ακολουθιαν των εγκληματων, ως αν μηδεν των επενεχθεντων
ημιν αναπο λογητον παραδραμοιμεν. και πρωτον ει δοκει τουτο σκε ψωμεθα, οπως
ημας αιτιαται κοινον ανθρωπον την του παντος σωτηριαν ενηργηκεναι λεγειν.
τουτο γαρ ει και δια των εξητασμενων μετριως ηδη προαποδεδεικται, αλλ' ως αν δια
παντων εκκαθαρθειη των εκ διαβολης κρινον 3.4.2 των ημας η υποληψις, εν ολιγωι
παλιν διαληψομεθα. ημεις τοσουτον απεχομεν εις κοινον ανθρωπον της μεγαλης
 
 

313

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και υπερ λογον χαριτος την αιτιαν αναγειν, ωστε καν εις Πε τρον και Παυλον η εις
ουρανιον αγγελον αναφερηι τις την τοιαυτην ευεργεσιαν, αναθεμα λεγειν τουτον
κατα τον Παυ λου νομον. ουτε γαρ Παυλος εσταυρωθη υπερ ημων ουτε εις
ανθρωπινον εβαπτισθημεν ονομα. ου μην επειδη κρειττω της ανθρωπινης φυσεως
ειναι την σωτηριον του Χριστου δυναμιν ομολογουμεν, ηδη το δογμα των
υπεναντιων το κατα 3.4.3 της αληθειας κρατυνεται. τοις μεν γαρ σκοπος εστι δια
παντων κατασκευασαι την της ουσιας του υιου προς την του πατρος αλλοτριωσιν,
και ου μονον τηι του γεννητου προς το αγεννητον διαστοληι, αλλα και τηι του
παθητου προς το απαθες αντιθεσει το κατ' ουσιαν ανομοιον απο δεικνυειν
σπουδαζουσι. και τουτο γυμνοτερον μεν εν τοις τελευταιοις του λογου
κατασκευαζεται, φανερον δε και 3.4.4 δια των νυν λεγομενων ουχ ηττον εστιν. ει
γαρ αιτιαται τους το παθος τηι ανθρωπινηι φυσει ανατιθεντας, βουλεται παντως
αυτην τωι παθει υπαγαγειν την θεοτητα. διπλης γαρ ουσης και αμφιβολου της
υποληψεως, ειτε το θειον ειτε το ανθρωπινον εν παθει γεγονεν, η του ενος κατη
γορια κατασκευη παντως του λειπομενου γινεται. ει τοινυν αιτιωνται τους το παθος
περι τον ανθρωπον βλεποντας, επαινουσι παντως τους εμπαθη λεγοντας του υιου
την θεοτητα, το δε δια τουτων κατασκευαζομενον συνηγορια 3.4.5 της του δογματος
αυτων ατοπιας γινεται. ει γαρ πασχει μεν κατα τον λογον αυτων του υιου η θεοτης,
η δε του πατρος εν απαθειαι πασηι φυλασσεται, η απαθης αρα φυσις προς την
παραδεχομενην το παθος κατα την ουσιαν αλλο τριως εχει. επειδη τοινυν βραχυ μεν
οσον εν τηι περι γραφηι των ρηματων εστι το λεγομενον, πασης δε της περι το δογμα
κακιας τας αρχας και τας υποθεσεις παρεχεται, δικαιον αν ειη τους εντυγχανοντας
μη το συντομον της 3.4.6 αποκρισεως, αλλα το ασφαλες απαιτειν. ημεις τοινυν ουτε
ανθρωπωι την σωτηριαν εαυτων ανατιθεμεν ουτε την ακη ρατον και θειαν φυσιν
εμπαθη και επικηρον ειναι κατα δεχομεθα, αλλ' επειδη χρη παντως πιστευειν ταις
θειαις φωναις, αι θεον τον εν αρχηι οντα λογον κηρυσσουσι, μετα ταυτα δε τον
λογον σαρκα γενομενον επι της γης οφθηναι και τοις ανθρωποις συναναστραφηναι,
τα προσφορα της 3.4.7 θειας φωνης νοηματα τηι πιστει δεχομεθα. οταν μεν γαρ
ακουωμεν οτι φως εστι και δυναμις και δικαιοσυνη και ζωη και αληθεια και οτι
παντα δι' αυτου εγενετο, παντα ταυτα και τα τοιαυτα πιστα ποιουμεθα εις τον λογον
[τον θεον] αναφεροντες, οταν δε λυπην και υπνον και ενδειαν και ταραχην και
δεσμα και ηλους και λογχην και αιμα και τραυματα και ταφην και μνημειον και οσα
αλλα τοιαυτα, καν υπεναντιως εχηι τοις προαποδεδομενοις, ουδεν ηττον πιστα τε και
αληθη ειναι δεχομεθα προς την σαρκα βλε ποντες, ην τηι πιστει μετα του λογου
παρεδεξαμεθα. ως γαρ ουκ εστι τα της σαρκος ιδιωματα τωι εν αρχηι οντι
επιθεωρηθηναι λογωι, ουτως αυ παλιν ουδε τα της θεοτητος 3.4.8 ιδια εν τηι της
σαρκος φυσει κατανοησαι. διο μεμιγμενης της ευαγγελικης περι του κυριου
διδασκαλιας δια τε των υψηλων τε και θεοπρεπων και δια των ταπεινων τε και
ανθρωπινων εκατερον των νοηματων εκατερωι των εν τωι μυστηριωι νοουμενων
καταλληλως αρμοζομεν, το μεν αν θρωπινον τωι ανθρωπινωι το δε υψηλον τηι
θεοτητι, και φαμεν οτι, καθο θεος ο υιος, απαθης παντως εστι και ακη ρατος, ει δε τι
παθος εν τωι ευαγγελιωι περι αυτου λεγοιτο, δια του ανθρωπινου παντως του
δεχομενου το παθος το 3.4.9 τοιουτον ενηργησεν. ενεργει γαρ ως αληθως η θεοτης
δια του περι αυτην σωματος την του παντος σωτηριαν, ως ειναι της μεν σαρκος το
παθος, του δε θεου την ενεργειαν· καν τον αποστολον εις συνηγοριαν τινες του
εναντιου καθελκωσι δογματος λεγοντα οτι του ιδιου υιου ουκ εφεισατο και ο θεος
τον εαυτου υιον επεμψεν και οσα τοιαυτα προς την θειαν φυσιν εν τηι του παθους
οικονομιαι και ουχι προς το ανθρωπινον βλεπειν δοκει, ουδεν ηττον των υγιων
δογματων ουκ αφεξομεθα, αυτου του Παυλου γυμνοτερον το περι του 3.4.10 του
 
 

314

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σαφηνισαντος ημιν μυστηριον. πανταχου γαρ τωι αν θρωπινωι μερει του Χριστου την
του παθους οικονομιαν προσμαρτυρει λεγων Ἐπειδη γαρ δι' ανθρωπου ο θανατος,
και δι' ανθρωπου αναστασις νεκρων, και Ὁ θεος τον εαυτου υιον πεμψας εν
ομοιωματι σαρκος αμαρτιας κατεκρινε την αμαρτιαν εν τηι σαρκι· εν τηι σαρκι γαρ
φησιν, ουκ εν τηι θεοτητι· και Ἐσταυρωθη εξ ασθενειας (την σαρκα δια της ασθενειας
σημαινων), ζηι δε εκ δυναμεως (το θειον δια της δυναμεως ενδεικνυμενος), και
Ἀπεθανε τηι αμαρτιαι (τουτεστιν τωι σωματι), ζηι δε τωι θεωι (τουτεστι τηι θεοτητι)·
ωστε δια τουτων κατασκευαζεσθαι οτι ο μεν ανθρωπος του θανατου εγευσατο, η δε
αθανατος φυσις το κατα θανατον ου παρεδεξατο παθος, και Τον μη γνοντα αμαρτιαν
υπερ ημων, φησιν, αμαρτιαν εποιησε, παλιν αμαρτιαν 3.4.11 ονομαζων την σαρκα.
τουτο δε καν εκ παροδου λεγω μεν, ουκ αχρηστοτερον ισως δοκει του προκειμενου
το επεισοδιον. επειδη γαρ ειποντος του αγιου Πετρου Κυ ριον αυτον και Χριστον
εποιησεν, και παλιν του απο στολου Παυλου προς Ἑβραιους οτι ιερεα εποιησεν, αρ
παζει την Ἐποιησε φωνην ο Ευνομιος ως ενδεικτικην της προαιωνιου υπαρξεως και
δια τουτου 20ποιημα20 ειναι τον κυριον κατασκευαζειν οιεται δειν. ακουσατω
τοινυν του Παυλου λεγοντος οτι Τον μη γνοντα αμαρτιαν υπερ ημων 3.4.12
αμαρτιαν εποιησεν. ει το Ἐποιησεν επι του κυριου εκ τε της προς Ἑβραιους
επιστολης και εκ της Πετρου φωνης εις το προαιωνιον αναπεμπει νοημα, καλως αν
εχοι και την ενταυθα φωνην, η φησιν οτι αμαρτιαν αυτον ο θεος "1εποιησεν"2, εις
την πρωτην της ουσιας αναγειν υποστασιν και δια τουτο 20πεποιησθαι20 αυτον καθ'
ομοιοτητα των αλλων μαρτυριων αποδεικνυειν πειρασθαι, ινα την Ἐποιησεν λεξιν
εις την ουσιαν ανενεγκοι, ακολουθως εαυτωι ποιων, και την αμαρτιαν εν τηι ουσιαι
βλεποι. ει δε τουτο δια το περιφανες της ατοπιας αισχυνοιτο και την επ' εσχατων
οικονομιαν δια του ειπειν Ἁμαρτιαν εποιησεν ενδεικνυσθαι τον απο στολον λεγοι,
πεισατω εαυτον δια της αυτης ακολουθιας κακει το Ἐποιησε προς την οικονομιαν
βλεπειν. 3.4.13 Ἀλλ' επανελθωμεν παλιν οθεν εξεβημεν. μυρια γαρ προς τουτοις
αλλα δυνατον εστιν εκ της αυτης γραφης προς τον σκοπον αναλεξασθαι. και μηδεις
οιεσθω τον θειον αποστολον καθ' εαυτου προς τα εναντια μεριζεσθαι και τοις
μαχομενοις κατα τα δογματα προς την εις εκατερον επιχειρησιν εκ του ισου
παρεχειν δια των ιδιων τας υλας. ευροι γαρ αν τις ακριβως εξεταζων οτι προς εν
αυτωι βλεπει δι' ακριβειας ο λογος. και ουκ επιδισταζει ταις επινοιαις· πανταχου γαρ
την του ανθρωπινου προς το θειον ανακρασιν κηρυσσων ουδεν ηττον εν εκατερωι το
ιδιον καθοραι, ως και της ανθρωπινης ασθενειας δια της προς το ακηρατον
κοινωνιας προς το κρειττον αλλοιωθεισης και της θειας δυναμεως ου
συγκαταπιπτουσης τηι προς το ταπεινον συνα 3.4.14 φειαι της φυσεως. οταν ουν λεγηι
οτι Του ιδιου υιου ουκ εφεισατο, τον αληθινον υιον αντιδιαστελλει τοις αλλοις υιοις
τοις γεννηθεισι και υψωθεισι και αθετησασι, τουτοις λεγω τοις δια προσταγματος
παραχθεισιν εις γενεσιν, τηι του ιδιου προσθηκηι το κατα την φυσιν οικειον
επισημαινων. και ως αν μη τις τηι ακηρατωι φυσει το κατα τον σταυρον παθος
προστριβοιτο, δι' ετερων τρανοτερον την τοιαυτην επανορθουται πλανην, μεσιτην
αυτον θεου και ανθρωπων και ανθρωπον και θεον ονομαζων, ινα εκ του τα δυο περι
το εν λεγεσθαι το προσφορον νοοιτο περι εκατερον, περι μεν το θειον η απαθεια,
περι δε το ανθρω 3.4.15 πινον η κατα το παθος οικονομια. της ουν επινοιας διαι
ρουσης το κατα φιλανθρωπιαν μεν ηνωμενον, τωι δε λογωι διακρινομενον, οταν μεν
το υπερκειμενον τε και υπερεχον παντα νουν κηρυσσηι, τοις υψηλοτεροις κεχρηται
των ονο ματων, επι παντων θεον και μεγαν θεον και δυναμιν θεου και σοφιαν και
τα τοιαυτα καλων· πασαν δε την αναγκαιως δια το ημετερον ασθενες
συμπαραληφθεισαν των παθηματων πειραν υπογραφων τωι λογωι εκ του ημετε ρου
κατονομαζει το συναμφοτερον, ανθρωπον αυτον προσ αγορευων, ου κοινοποιων
 
 

315

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προς την λοιπην φυσιν δια της φωνης το δηλουμενον, αλλ' ωστε περι εκατερον το
ευσεβες φυλαχθηναι, του τε ανθρωπινου δια της αναληψεως δοξα ζομενου και του
θειου δια της συγκαταβασεως μη μολυνο μενου, αλλα διδοντος μεν τοις παθημασιν
το ανθρωπινον μερος, ενεργουντος δε την του πεπονθοτος αναστασιν δια 3.4.16 της
θειας δυναμεως. και ουτως ουτε η του θανατου πειρα επι τον κεκοινωνηκοτα της
εμπαθους φυσεως αναφερεται δια την του ανθρωπου προς αυτον ενωσιν, και τα
υψηλα τε και θεοπρεπη των ονοματων επι τον ανθρωπον κατα βαινει, ως και κυριον
της δοξης τον επι του σταυρου φα νεντα κατονομαζεσθαι, τηι της φυσεως αυτου προς
το τα πεινον ανακρασει και της των ονοματων χαριτος εκ του 3.4.17 θειου προς το
ανθρωπινον συμμετελθουσης. δια τουτο ποι κιλως και διαφορως αυτον παραδιδωσι,
νυν μεν τον εξ ουρανων κατελθοντα, νυν δε τον εκ γυναικος γεννηθεντα, και θεον
προαιωνιον και επ' εσχατων ημερων ανθρωπον· ουτως και απαθης ο μονογενης θεος
και παθητος ο Χρι στος ειναι πιστευεται, και ο λογος δια των εναντιων ου ψευδεται
το προσφορον εκατερωι των ονοματων εν τοις νοη μασιν εφαρμοζων. ει ουν ταυτα
φρονειν εκ της θεοπνευστου διδασκαλιας εμαθομεν, πως ανθρωπωι κοινωι την αιτιαν
της σωτηριας ημων ανατιθεμεν; ει δε [την] του μακαριου Πε τρου την Ἐποιησεν
φωνην ουκ εις το προαιωνιον της υπο στασεως, αλλ' εις το προσφατον της
οικονομιας βλεπειν 3.4.18 διοριζομεθα, τι τουτο κοινωνει τωι εγκληματι; ο γαρ μεγας
ουτος αποστολος το περι την του δουλου μορφην ορωμενον εκεινο δια της
αναληψεως "1πεποιησθαι"2 φησιν, οπερ ο ανα λαβων κατα την εαυτου φυσιν ην.
και γαρ εν τηι προς Ἑβραιους επιστοληι το ισον εστι παρα του Παυλου μαθειν,
λεγοντος αποστολον και αρχιερεα τον Ἰησουν παρα του θεου γεγενησθαι, πιστον
οντα τωι "1ποιησαντι"2 αυτον. κακει γαρ τον τωι ιδιωι αιματι περι των αμαρτιων
ημων ιερατικως ιλεωσαμενον αρχιερεα κατονομασας ου την πρωτην του
μονογενους υποστασιν δια της Ἐποιησεν λεξεως απαγγελλει, αλλα την συνηθως επι
της των ιερεων αναδειξεως ονομα 3.4.19 ζομενην χαριν παραστησαι θελων φησι το
Ἐποιησεν. Ἰη-σους γαρ, καθως φησι Ζαχαριας, ο αρχιερευς ο μεγας, ο τον ιδιον
αμνον, τουτεστι το ιδιον σωμα, υπερ της κοσμικης αμαρτιας ιερουργησας, ο δια τα
παιδια τα κεκοινωνηκοτα σαρκος τε και αιματος και αυτος παραπλησιως συμμετα
σχων του αιματος, ου καθο εν αρχηι ην, λογος ων και θεος και εν μορφηι θεου
υπαρχων και ων ισα θεωι, αλλα καθο εκενωσεν εαυτον εν τηι του δουλου μορφηι και
προσ ηγαγε προσφοραν και θυσιαν υπερ ημων, ουτως εγενετο ιερευς πολλαις
υστερον γενεαις κατα την ταξιν Μελχισεδεκ. οιδε δε παντως το περι τουτου
μυστηριον ο μη παρεργως 3.4.20 τωι προς Ἑβραιους καθομιλησας λογωι. ομοιως ουν
ενταυθα τε ιερευς και αποστολος κακει κυριος και Χριστος "1πεποι ησθαι"2 λεγεται,
το μεν ως προς την υπερ ημων οικονομιαν, το δε δια την προς το θειον του
ανθρωπινου μεταβολην τε και μεταποιησιν. ποιησιν γαρ ο αποστολος λεγει την
μεταποιησιν. ουκουν προδηλος η συκοφαντια των εναντιων τα της οικονομιας
ρηματα εις την προαιωνιον υποστασιν επηρεαστικως αρπαζοντων. ουδε γαρ ομοιως
εμαθομεν παρα του αποστολου γινωσκειν Χριστον νυν τε και προτερον, ουτως
ειποντος του Παυλου οτι Ει και εγνωκαμεν ποτε κατα σαρκα Χριστον, αλλα νυν
ουκετι γινωσκομεν, ως εκεινης μεν της γνωσεως την προσκαιρον οικονομιαν δη
λουσης, ταυτης δε την αΐδιον υπαρξιν. ουκουν μετριως ημιν ο λογος υπερ των
εγκληματων απολελογηται το μητε δυο νομιζειν Χριστους η κυριους μητε
επαισχυνεσθαι τωι σταυρωι μητε κοινον ανθρωπον υπερ του κοσμου πεπονθεναι
δοξαζειν μητε μην το Ἐποιησεν εις την της ουσιας κατα 3.4.21 σκευην οιεσθαι
φερειν. της δε τοιαυτης ημων υποληψεως ου μικραν εχει παρ' αυτου του κατηγορου
την συμμαχιαν ο λογος, εν οις μεταξυ καταφορικως ημιν επελαυνων την γλωσσαν
και τουτο προφερει οτι· 20ταυτην μεντοι την μαχην αυτος προς εαυτον αναφερει
 
 

316

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Βασιλειος και δεικνυται σαφως ουτε τωι βουληματι των αποστολων εαυτον
επιστησας ουτε των οι κειων λογων φυλαττων την ακολουθιαν· εξ ων η
συναισθομενος της ανωμαλιας συγχωρησει τον εν αρχηι οντα λογον και θεον οντα
γεγο νεναι κυριον, η μαχομενοις μαχομενα συν απτει20. ουτος γαρ και ο ημετερος
λογος ον φησι και ο Ευνομιος, ο τον εν αρχηι οντα λογον και θεον οντα γεγο 3.4.22
νεναι κυριον λεγων. ων γαρ οπερ ην, και θεος και λογος και ζωη και φως χαρις τε
και αληθεια και κυριος και Χριστος και παν υψηλον τε και θειον ονομα, εν τωι προσ
ληφθεντι ανθρωπωι, ος ουδεν τουτων ην, τα τε αλλα εγε νετο, οσα ο λογος ην, και
μετα των αλλων και Χριστος και κυριος κατα τε την διδασκαλιαν Πετρου και κατα
την ομολογιαν του Ευνομιου, ουχι της θεοτητος κατα προκοπην τι
προσλαμβανουσης, αλλα τηι φυσει τηι θειαι πασης υψηλης αξιας ενθεωρουμενης·
ουτω γινεται και κυριος και Χρι στος, ου τηι θεοτητι επι την της χαριτος προσθηκην
ερχο μενος (ανελλιπης γαρ αγαθου παντος η της θεοτητος ωμο λογηται φυσις), αλλα
το ανθρωπινον εις την της θεοτητος μετουσιαν αγων, η δια του Χριστου τε και του
κυριου ση μαινεται. 3.4.23 Και περι μεν τουτων αποχρη. το δ' επι διαβοληι του καθ'
ημας δογματος παρα του Ευνομιου λεγομενον ως εις εαυτον του Χριστου
κενωθεντος ηδη μεν ικανως δια των ειρημενων εξητασται, δι' ων αποδεδεικται την
εαυτου βλα σφημιαν τωι ημετερωι δογματι προστριβομενος. ου γαρ ο την ατρεπτον
φυσιν ομολογων υποδυναι την κτιστην και επικηρον την εκ του ομοιου προς το
ομοιον μεταχωρησιν λεγει, αλλ' ο μηδεμιαν μεταστασιν απο του μεγαλειου της
φυσεως επι το ταπεινοτερον εννοων. ει γαρ κτιστος μεν εκεινος κατα τον λογον
αυτων, κτιστος δε ο ανθρωπος, διεκλαπη παντως το θαυμα του λογου και παραδοξον
εν τοις λεγομενοις εστιν ουδεν, της κτισεως αυτης εν εαυτηι 3.4.24 γενομενης. αλλ'
ημεις μεμαθηκοτες παρα της προφητειας την αλλοιωσιν της δεξιας του υψιστου–
δεξιαν δε του πατρος την του θεου λεγομεν δυναμιν την ποιητικην του παντος, ητις
εστιν ο κυριος, ουχ ως μερος εξηρτημενη του ολου, αλλ' ως εξ εκεινου μεν ουσα, εφ'
εαυτης δε κατ' ιδιαν υποστασιν θεωρουμενη–τουτο φαμεν οτι ουτε η δεξια κατα τον
λογον της φυσεως εκεινου παρηλλακται, ου εστι δεξια, ουτε αλλοιωσις αυτης αλλη
τις παρα την της σαρκος οικονομιαν λεγεσθαι δυναται. ην γαρ ως αληθως η δεξια
του θεου αυτος ο εν σαρκι φανερωθεις θεος, δι' αυτης της σαρκος τοις διορατικοις
καθορωμενος, καθο μεν εποιει τα εργα του πατρος, δεξια του θεου και ων και
νοουμενος, εν ωι δε περιειχετο τωι της σαρκος προ καλυμματι κατα το βλεπομενον,
αλλοιος παρ' ο τηι φυσει 3.4.25 ην θεωρουμενος. δια τουτο προς Φιλιππον λεγει τον
προς μονον το αλλοιωθεν ατενιζοντα οτι βλεπε δια του αλλοιω θεντος το
αναλλοιωτον, καν τουτο ιδηις, αυτον τον πατερα, ον ζητεις ιδειν, εωρακως εσηι· ο
γαρ εωρακως εμε, ου τον εν τηι αλλοιωσει φαινομενον, αλλα τον αληθως εμε τον εν
τωι πατρι οντα, αυτον εκεινον εωρακως εσται τον εν ωι ειμι, τωι τον αυτον χαρακτηρα
της θεοτητος επ' αμφοιν καθορασθαι. την ουν ακηρατον και απαθη και ακτιστον
φυσιν εν τωι παθητωι της κτισεως γεγενησθαι πιστευοντες και εν τουτωι νοουντες την
αλλοιωσιν, πως 20αυτον εις εαυτον κεκενωσθαι20 λεγειν κατηγορουμεθα παρα των
τον ιδιον λογον τοις ημετεροις δογμασιν επιθρυλουντων; 3.4.26 του γαρ κτιστου
προς το κτιστον η κοινωνια ουδεμια δεξιας εστιν αλλοιωσις. κτιστην γαρ <την>
δεξιαν της ακτιστου φυσεως λεγειν Ευνομιου μονου και των τα ομοια τουτωι
φρονουντων εστιν. ο γαρ οφθαλμον εχων προς την αλη θειαν βλεποντα οιον τον
υψιστον οραι, τοιαυτην και την δεξιαν του υψιστου κατοψεται, ακτιστον ακτιστου,
αγαθου αγαθην, αιδιου αΐδιον, μηδεν την αιδιοτητα του γεννητως ειναι αυτην εν τωι
πατρι καταβλαπτοντος· ωστε λεληθεν εαυτον ο κατηγορος τοις ιδιοις ονειδεσι καθ'
ημων χρωμενος. 3.4.27 Προς δε τους τωι παθει προσπταιοντας και δια τουτου
κατασκευαζοντας την των ουσιων ετεροτητα, ως του πα τρος μεν δια το υπερεχον
 
 

317

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της φυσεως ου παραδεχομενου το παθος, του υιου δε δια το καταδεες και
παρηλλαγμενον προς την των παθηματων κοινωνιαν συγκατιοντος, ταυτα
προσθειναι βουλομαι τοις ειρημενοις, οτι ουδεν κατα αλη θειαν παθος εστιν, ο μη εις
αμαρτιαν φερει, ουδε κυριως αν τις τον αναγκαιον της φυσεως ειρμον παθος λεγοι,
βλε πων οδωι προιουσαν εν ταξει τινι και ακολουθιαι την συν θετον φυσιν. η γαρ των
ετεροφυων στοιχειων προς αλληλα συνδρομη κατα την του σωματος ημων
κατασκευην συν 3.4.28 θεσις τις εστι δια πλειονων ανομοιων αρμοζομενη. εκλυ
θεισης δε τωι καθηκοντι καιρωι της συνδεουσης την των στοιχειων συνδρομην
αρμονιας παλιν το συνθετον εις τα εξ ων συνεστηκεν αναλυεται. εργον ουν εστι
τουτο μαλλον και ουχι παθος της φυσεως. μονον γαρ το εξ εναντιου τηι κατα την
αρετην απαθειαι νοουμενον κυριως προσαγο ρευομεν παθος, ου και εν τηι κοινωνιαι
της ημετερας φυ σεως αμετοχον διαμειναι τον την σωτηριαν ημιν χαριζο μενον
πεπιστευκαμεν, τον Πεπειραμενον κατα παντα καθ' 3.4.29 ομοιοτητα χωρις
αμαρτιας. του μεν ουν κατα αληθειαν παθους, ο προαιρεσεως εστι νοσος, ουκ
εκοινωνησεν. Ἁμαρ τιαν γαρ, φησιν, ουκ εποιησεν ουδε ευρεθη δολος εν τωι στοματι
αυτου· των δε της φυσεως ημων ιδιωματων, α δια τινος συνηθειας και καταχρησεως
ομωνυμως λεγεται παθη, τουτων μετασχειν ομολογουμεν τον κυριον, γεννησεως
και τροφης και αυξησεως υπνου τε και κοπου και οσα προς τας σωματικας
αχθηδονας η ψυχη φυσικως συνδια τιθεσθαι πεφυκε, την του ενδεοντος εφεσιν εκ
του σωματος επι την ψυχην της ορεξεως διατεινουσης, και λυπης αισθησιν και
δειλιαν προς θανατον και οσα τοιαυτα, πλην 3.4.30 ει μη τι προς αμαρτιας
ακολουθιαν φερει. ωσπερ τοινυν την δια παντων αυτου διηκουσαν δυναμιν
κατανοουντες εν ουρανωι τε και αερι και γηι και θαλασσηι και ει τι επου ρανιον και ει
τι καταχθονιον, πανταχου μεν και δια παν των αυτον ειναι πιστευομεν, ουδεν δε
τουτων των εν οις εστιν εκεινον ειναι φαμεν (ου γαρ ουρανος εστιν ο διειλη φως
αυτον τηι περικρατητικηι του παντος σπιθαμηι ουδε γη ο κατεχων τον γυρον της γης
ουδε υδωρ παλιν ο την υγραν περιεχων φυσιν), ουτως ουδε δια των λεγομενων της
σαρκος παθηματων ελθοντα εμπαθη αυτον ειναι φαμεν, αλλ' ως των οντων αιτιον
και του παντος περιδεδραγμενον και τηι αφραστωι δυναμει της ιδιας μεγαλειοτητος
παν το τε κινουμενον οιακιζοντα και το εστως εν παγιαι συντη ρουντα τηι βασει, και
εν ημιν γεγενησθαι φαμεν επι θερα πειαι της κατα την αμαρτιαν νοσου, καταλληλως
τωι παθει την ενεργειαν της ιατρικης αρμοσαμενον, ως ᾔδει συμφερειν τωι
αρρωστουντι μερει της κτισεως, ουτως επαγαγοντα την 3.4.31 ιασιν. συνεφερε δε τηι
επαφηι το παθος ιασασθαι· [ουτω και ιασαμενον] ου μην επειδη ιατρευει την
αρρωστιαν, δια τουτο και αυτος εμπαθης γεγενησθαι νομιζεται· ουδε γαρ επι των
ανθρωπων το τοιουτον λεγειν η συνηθεια διδωσι. τον γαρ θεραπευτικως απτομενον
του νενοσηκοτος ουκ αυτον μετεχειν της αρρωστιας φαμεν, αλλα και τωι νοσουντι
χα ριζεσθαι την εις υγιειαν επανοδον και μη μετεχειν της αρ ρωστιας φαμεν· ουδε
γαρ εκεινου το παθος, αλλα το εμ 3.4.32 παλιν εκεινος του αρρωστηματος απτεται. ει
ουν ο δια της τεχνης αγαθον τι τοις σωμασιν ενεργων ουχι νωθρος τε και αρρωστος,
αλλα φιλανθρωπος τε και ευεργετης και οσα τοιαυτα κατονομαζεται, τι ως ταπεινον
τε και αδοξον την περι ημας οικονομιαν διαβαλλοντες δια ταυτης προς το χειρον
παρηλλαχθαι του υιου την ουσιαν κατασκευαζουσιν, ως της του πατρος μεν φυσεως
ανωτερας των παθηματων ουσης, της δε του μονογενους ου καθαρευουσης του πα
θους; ει γαρ ο σκοπος της δια σαρκος οικονομιας ου το εμπαθη γενεσθαι τον κυριον,
αλλα το φιλανθρωπον επι δειχθηναι, φιλανθρωπος δε και ο πατηρ ειναι ουκ αμφι
βαλλεται, εν τοις αυτοις εστιν αρα τωι υιωι ο πατηρ, ει 3.4.33 προς τον σκοπον τις
εθελοι βλεπειν. ει δε ουχ ο πατηρ ενηργησε την του θανατου καταλυσιν, θαυμασηις
μηδεν. και γαρ και την κρισιν πασαν δεδωκε τωι υιωι αυτος κρινων ουδενα, ου τωι μη
 
 

318

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυνασθαι η σωσαι τον απολομενον η κριναι τον αμαρτησαντα δια του υιου ταυτα
ποιων, αλλα τωι δια της ιδιας δυναμεως, δι' ης τα παντα εργαζεται, και ταυτα ποιειν·
δυναμις δε του πατρος εστιν ο υιος. ουκουν οι δια του υιου σωθεντες τηι δυναμει του
πατρος εσωθησαν, και οι παρα τουτου κρινομενοι τηι δικαιοσυνηι του θεου την 3.4.34
κρισιν υπεχουσιν. Χριστος γαρ εστιν η του θεου δικαιοσυνη η δια του ευαγγελιου
αποκαλυπτομενη, καθως φησιν ο αποστολος, καν εις τον κοσμον ιδηις ολον καν εις
τα μερη του κοσμου τα συμπληρουντα το ολον, παντα ταυτα του πατρος εστιν εργα,
της δυναμεως αυτου εργα γενομενα, και ουτως αληθευει δι' αμφοτερων ο λογος και
παντα τον πατερα εργαζεσθαι λεγων και χωρις του υιου γινεσθαι των οντων ουδεν·
η γαρ της δυναμεως ενεργεια εις τον ου εστιν η δυναμις την αναφοραν εχει. επει ουν
δυναμις του πατρος ο υιος, παντα τα εργα του υιου του πατρος εστιν 3.4.35 εργα. οτι
γαρ ουχι φυσεως ασθενειαι προς την του πα θους οικονομιαν, αλλ' εξουσιαι
θεληματος ερχεται, μυριας εστιν εκ του ευαγγελιου παραθεσθαι φωνας, ας παρησω
δια το προδηλον, ως αν μη τοις ομολογουμενοις ενδιατριβων ο λογος μηκυνοιτο. ει
μεν ουν κακον το γενομενον, ου τον πατερα μονον, αλλα και τον υιον του κακου
χωριστεον· ει δε αγαθον η σωτηρια των απολωλοτων και ου παθος, αλλα
φιλανθρωπια το γεγενημενον εστι, τι αλλοτριοις τον πατερα της επι τηι σωτηριαι
ημων ευχαριστιας, τον δια της ιδιας δυναμεως, ητις εστιν ο Χριστος, την εκ του θα
νατου ελευθεριαν τοις ανθρωποις κατεργασαμενον; αλλ' επανιτεον παλιν επι τον
σφοδρον λογογραφον και την συν τονον εκεινην καθ' ημων ρητορειαν αναληπτεον
ημιν. 3.4.36 Αιτιαται το μη λεγειν πεποιησθαι του υιου την ουσιαν ημας ως
εναντιουμενους τηι φωνηι Πετρου· Κυριον αυτον και Χριστον εποιησε, τουτον τον
Ἰησουν ον υμεις εσταυ ρωσατε, και πολυς εστιν αγανακτων επι τουτοις και λοιδο
ρουμενος και κατασκευαζει γε δι' ων οιεται διελεγχειν τον ημετερον λογον. ιδωμεν
τοινυν των επιχειρηματων την δυναμιν. 20και τις20, φησιν, 20ω παντων υμεις
ραιθυμο τατοι, μορφην εχων δουλου μορφην αναλαμ βανει δουλου20; ουδεις των
νουν εχοντων, προς αυτον ερουμεν ημεις, το τοιουτον αν ειποι, πλην ει μη τινες
3.4.37 καθολου της ελπιδος των Χριστιανων ηλλοτριωνται. ουτοι δε εστε υμεις οι
εγκαλουντες ραιθυμιαν ημιν, οτι μη κτι στον λεγειν τον κτιστην καταδεχομεθα. ει
γαρ μη ψευ δεται δια του προφητου λεγον το πνευμα το αγιον οτι Τα συμπαντα
δουλα σα, και πασα η κτισις δουλευει, κτιστος δε καθ' υμας ο υιος, ομοδουλος εστι
παντως τοις συμπασι, τωι κοινωνειν της κτισεως εις το κοινωνειν και της δου λειας
συγκαθελκομενος. τωι δε δουλευοντι παντως υμεις και την δουλικην μορφην
περιθησετε. ου γαρ δη δουλον ομολογουντες τηι φυσει τωι προσωπειωι της δουλειας
επαι 3.4.38 σχυνθησεσθε. τις ουν, ω δριμυτατε ρητορων, ο εκ της δουλικης μορφης
τον υιον εις αλλην δουλου μεταβιβαζων μορφην, ο το ακτιστον αυτωι
προσμαρτυρων ωι και το μη δουλευειν συναποδεικνυται η μαλλον οι διαρρηδην
βοωντες υμεις δουλον ειναι του πατρος τον υιον και προ της του δουλου μορφης και
υπ' αυτου κυριευεσθαι; ου δεομαι δικαστων ετερων, σοι την περι τουτων επιτρεπω
ψηφον. οιμαι γαρ μη αν ουτω προς την αληθειαν αναιδως τινας εχειν, ωστε τοις
ομολογουμενοις δι' αναισχυντιας ενιστασθαι. προδηλον γαρ παντι το λεγομενον, οτι
το δουλον τηι φυσει τοις ιδιωμασι της δουλειας χαρακτηριζεται· ιδιον γαρ δου λειας
η κτισις. ο ουν δουλον αυτον οντα την ημετεραν λεγων υπεληλυθεναι μορφην,
εκεινος εστι παντως ο εκ δουλειας εις δουλειαν τον μονογενη μετοικιζων. 3.4.39
Ἀλλ' επαγωνιζεται τοις ειρημενοις και φησι μικρον υποβας (τα γαρ εν τωι μεσωι δια
το μετριως εν τοις προα γουσιν εξετασθηναι νυν υπερβησομαι) ως 20τολμηρους20
εις το 20λεγειν και φρονειν αμηχανα20 διαβαλλων 20ελεει νοτατους20 τε
προσαγορευσας ταυτα προστιθησιν· 20ει γαρ μη περι του εν αρχηι οντος λογου και
θεου οντος ο μακαριος διαλεγεται Πετρος, αλλα περι του βλεπο μενου και
 
 

319

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κενωσαντος εαυτον, καθως φησιν ο Βασιλειος, εκενωσεν δε ο βλεπομενος ανθρωπος
εαυτον εις δουλου μορφην, ο δε κενωσας εαυτον εις δουλου μορφην εις ανθρωπου
γενεσιν εκενωσεν εαυτον, ο βλεπομενος ανθρωπος εις ανθρωπου 3.4.40 γενεσιν
εκενωσεν εαυτον20. ταχα μεν ουν ευθυς εκ των ανεγνωσμενων προπεφωραται τηι
κρισει των ακουοντων της του λογου κατασκευης η τε κακουργια και το ανοητον·
πλην δι' ολιγων και παρ' ημων ο των ειρημενων ελεγχος προσ τεθησεται, ουκ εις
ανατροπην τοσουτον του απαιδευτου σο φισματος, ο και δι' εαυτου παρα τοις
εχουσιν ακοην ανα τετραπται, αλλ' ως αν μη δοκοιημεν εν προσχηματι του
καταφρονειν της ευτελειας του λογου περιοραν το προτεθεν ανεξεταστον. ουτωσι
τοινυν τον λογον επισκεψωμεθα. 3.4.41 Τις εστιν η του αποστολου φωνη; Γνωστον
εστω, φη σιν, οτι κυριον αυτον και Χριστον εποιησεν ο θεος. ειτα ως αν πυθομενου
τινος, περι τινα γεγονεν η τοιαυτη χαρις, οιονει δακτυλωι το υποκειμενον δεικνυει
Τουτον, ειπων, τον Ἰησουν ον υμεις εσταυρωσατε. τι περι τουτου φησιν ο Βασιλειος;
οτι η δεικτικη του λογου φωνη τουτον πεποιη σθαι Χριστον λεγει και κυριον τον
παρ' αυτων των ακου οντων εσταυρωμενον. υμεις γαρ εσταυρωσατε, φησι· και εικος
ην τους αιτησαμενους τον κατ' αυτου φονον ακροατας ειναι του λογου· ουδε γαρ
πολυς ην ο απο του σταυρου 3.4.42 προς την δημηγοριαν του Πετρου χρονος. τι ουν
προς ταυτα προφερει ο Ευνομιος; 20ει μη περι του εν αρχηι οντος λογου και θεου
οντος ο μακαριος δια λεγεται Πετρος, αλλα περι του βλεπομενου και κενωσαντος
εαυτον, καθως φησιν ο Βασι λειος, εκενωσεν δε ο βλεπομενος ανθρωπος εαυτον εις
δουλου μορφην20–επισχες, τις τουτο φησιν, οτι παλιν εαυτον εκενωσεν ο
βλεπομενος ανθρωπος εις δουλου μορφην; η τις κατασκευαζει οτι προ της δια
σαρκος επιφανειας το κατα τον σταυρον γεγονε παθος; ουτε γαρ ο σταυρος προ του
σωματος ουτε το σωμα προ 3.4.43 της του δουλου μορφης. αλλ' ο μεν θεος εν σαρκι
φανε ρουται, η δε σαρξ η τον θεον εν εαυτηι δειξασα μετα το πληρωσαι δι' εαυτης το
μεγα του θανατου μυστηριον μετα ποιειται προς το υψηλον τε και θειον, δι'
ανακρασεως Χριστος γενομενη και κυριος, εις εκεινο μετατεθεισα και αλλαγεισα,
οπερ ην ο εν εκεινηι τηι σαρκι εαυτον φανε ρωσας. αλλ' ει ταυτα λεγοιμεν, παλιν
ημας τον επι του σταυρου δειχθεντα εις αλλου ανθρωπου γενεσιν κεκενωσθαι
λεγειν ο προαγωνιστης ουτος της αληθειας κατασκευαζει, συντιθεις ουτωσι κατα
την λεξιν το σοφισμα: 20ει ο βλε πομενος20, φησιν, 20ανθρωπος εκενωσεν εαυτον
εις δουλου μορφην, ο δε κενωσας εαυτον εις δου λου μορφην εις ανθρωπου γενεσιν
εκενωσεν εαυτον, ο βλεπομενος ανθρωπος εις ανθρωπου γενεσιν εκενωσεν
εαυτον20. 3.4.44 Ὢ πως μεμνηται της προκειμενης σπουδης; πως κατα σκοπον
συμπεραινει τον λογον; Χριστον πεποιησθαι και κυριον τον βλεπομενον ανθρωπον
φησιν ειρηκεναι τον απο στολον ο Βασιλειος· ο δε δεινος ουτος και αγχινους των
ειρημενων ανατροπευς, 20ει μη την ουσιαν20, φησι, 20του εν αρχηι οντος πεποιησθαι
λεγει ο Πετρος, εκε νωσεν <δε> εαυτον ο βλεπομενος ανθρωπος εις δουλου μορφην,
ο δε κενωσας εαυτον εις δουλου μορφην εις ανθρωπου γενεσιν εκενωσεν εαυτον, <ο
βλεπομενος ανθρωπος εις ανθρω 3.4.45 που γενεσιν εκενωσεν εαυτον>20. ηττημεθα
της αμαχου ταυτης σοφιας, Ευνομιε. απεληλεγκται κατα κρατος το μη προς τον εξ
ασθενειας σταυρωθεντα βλε πειν του αποστολου τον λογον, δι' ων εμαθομεν οτι, αν
τουτο ουτως εχειν πιστευσωμεν, παλιν ο βλεπομενος αν θρωπος ετερος ανθρωπος
γινεται, εις αλλην ανθρωπου κενουμενος γενεσιν. ου παυσηι ποτε παιζων κατα των
ατολμητων; ουκ ερυθριασεις εν ουτω γελοιοις σοφισμασι τον των θειων μυστηριων
εκλυων φοβον; ουκ επιστρα φησηι νυν γουν ει και μη προτερον προς το γνωναι οτι ο
μονογενης θεος ο ων εν τοις κολποις του πατρος λογος ων και βασιλευς και κυριος
και παν υψηλον ονομα τε και νοημα ουδεν των αγαθων γενεσθαι προσδεεται, αυτος
ων των αγαθων παντων το πληρωμα, ο δε εις τι μετα 3.4.46 βαλλομενος εκεινο
 
 

320

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γινεται ο μη προτερον ην; ωσπερ ουν ο μη γνους αμαρτιαν αμαρτια γινεται, ινα αρηι
την αμαρ τιαν του κοσμου, ουτως παλιν η δεξαμενη τον κυριον σαρξ Χριστος και
κυριος γινεται, ο μη ην τηι φυσει, εις τουτο μεταποιουμενη δια της ανακρασεως. δι'
ων μανθανομεν οτι ουτ' αν εν σαρκι ο θεος εφανερωθη, ει μη ο λογος σαρξ εγενετο,
ουτ' αν μετεποιηθη προς το θειον η περι αυτον του ανθρωπου σαρξ, ει μη το
φαινομενον εγενετο 3.4.47 Χριστος τε και κυριος. αλλα διαπτυουσι τον ιδιωτισμον
του ημετερου κηρυγματος οι τηι ουσιαι του θεου δια των συλλογισμων εμβατευοντες
και βουλονται τον παντα τα οντα δια κτισεως παραγαγοντα εις γενεσιν αυτον
αποδειξαι μερος οντα της κτισεως, και συμμαχον της τοιαυτης σπουδης την φωνην
του Πετρου προς κατασκευην της βλασφημιας εφελ κονται του προς τους Ἰουδαιους
φησαντος οτι Γνωστον εστω παντι τωι οικωι Ἰσραηλ οτι κυριον αυτον και Χριστον
εποιησεν ο θεος, τουτον τον Ἰησουν ον υμεις εσταυρωσατε. ταυτην του κτιστην
ειναι του μονογενους θεου την ουσιαν 3.4.48 προβαλλονται την αποδειξιν. τι ουν,
ειπε μοι, μη προ αιωνος οι Ἰουδαιοι, προς ους ο λογος εγενετο; μη προ κοσμιος ο
σταυρος; μη προ πασης κτισεως ο Πιλατος; μη πρωτον Ἰησους και μετα ταυτα λογος;
μη πρεσβυτερα η σαρξ της θεοτητος; μη προ του κοσμου ο Γαβριηλ την Μαριαν
ευαγγελιζεται; ουχ ο μεν κατα Χριστον ανθρωπος επι Καισαρος Αυγουστου την
αρχην λαμβανει δια γεννη σεως, ο δε εν αρχηι ων λογος θεος βασιλευς ημων προ
αιωνιος, καθως η προφητεια μαρτυρεται; ουχ οραις οιαν επαγεις τωι λογωι την
συγχυσιν τα ανω κατω κατα την 3.4.49 παροιμιαν κυκων; πεντηκοστη μετα το παθος
ημερα ην οτε ταυτα τοις Ἰουδαιοις εδημηγορει ο Πετρος λεγων οτι τουτον ον υμεις
εσταυρωσατε Χριστον και κυριον ο θεος εποιησεν. ου προσεχεις τηι ταξει του λογου,
τι προτερον και τι δευτερον εν τοις ειρημενοις εστιν; ου γαρ ειπεν οτι ον ο θεος
εποιησε κυριον, υμεις εσταυρωσατε, αλλ' ον υμεις, φησιν, εσταυρωσατε, τουτον
εποιησεν ο θεος Χρι στον τε και κυριον, ως δηλον εκ τουτων ειναι οτι ου το προ των
αιωνων, αλλα το μετα την οικονομιαν ο Πετρος 3.4.50 λεγει. πως ουν ουχ οραις ολην
περι το δεικνυμενον ανα στρεφομενην του λογου την εννοιαν, αλλα γελοιαζεις εν
τηι μειρακιωδει πλοκηι του σοφισματος λεγων, ει τον φαινομενον Χριστον τε και
κυριον πεποιησθαι παρα του θεου πεπιστευ καμεν, αναγκην ειναι παλιν εις
ανθρωπον μετακενουσθαι τον κυριον και δευτεραν υποδυεσθαι γεννησιν; τι μαλλον
δια τουτων το καθ' υμας δογμα κρατυνεται; πως δια των ειρημενων η του βασιλεως
της κτισεως ουσια κτιστη απο 3.4.51 δεικνυται; εγω μεν γαρ τουναντιον φημι τα
ημετερα δια των μαχομενων ημιν συναγορευεσθαι και υπο της αγαν προσοχης μη
συνεωρακεναι τον ρητορα οτι προς το ατοπον δηθεν εξωθων τον λογον, δι' ων
ανατρεπειν επιχειρει, δια τουτων τοις πολεμουμενοις συναγωνιζεται. ει γαρ εκ του
υπερεχοντος προς το ταπεινον πιστευειν χρη γεγενησθαι του υιου την μεταστασιν,
μονη δε υπερκειται της κτισεως η θεια τε και ακτιστος φυσις, κτιστος δε ο ανθρωπος,
ταχα διαβλεψας δια του ιδιου λογου προς την αληθειαν μεταταξεται, συνθεμενος εν
τωι κτιστωι κατα φιλανθρωπιαν 3.4.52 γεγενησθαι το ακτιστον. ει δε οιεται κτιστον
αποδεικνυειν τον κυριον δια του δειξαι θεον οντα της ανθρωπινης φυ σεως
μετεσχηκεναι, πολλα τοιαυτα προς την του ισου κατασκευην ευρεθησεται εκ του
ομοιου την συνηγοριαν πλη ρουντα τωι λογωι. και γαρ επειδη λογος ην και θεος ην,
Μετα ταυτα δε, καθως φησιν ο προφητης, επι της γης ωφθη και τοις ανθρωποις
συνανεστραφη, εν των κτισματων ειναι δια τουτων αποδειχθησεται. ει δε ταυτα
πορρω των ζητουμενων, ουδε τα ομοια παντως τοις προκειμενοις ωικει ωται. ισον
γαρ εστι κατα την εννοιαν τον εν αρχηι οντα λογον μετα ταυτα πεφανερωσθαι τοις
ανθρωποις δια σαρκος λεγειν και εν μορφηι θεου υπαρχοντα την του δουλου μορφην
υποδυεσθαι. ων ει το ετερον εις κατασκευην της βλασφημιας ανονητον,
συναποβαλειν αναγκη και το λει πομενον. 3.4.53 Ἀλλα συμβουλευει φιλανθρωπως
 
 

321

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημιν μεταθεσθαι του πλανου και υποδεικνυσιν ην αυτος κατασκευαζει αληθειαν.
20τον εν αρχηι20, φησιν, 20οντα λογον και θεον, τουτον πεποιησθαι διδασκει ο
αποστολος Πετρος20. αλλ' ει μεν ονειρους ημιν υπεκρινετο και την ενυπνιον
επηγγελλετο μαντικην, κινδυνος ην ισως ουδεις προς το δοκουν συγχωρειν αυτωι
παραγαγειν τα της φαντασιας αι νιγματα· επει δε τας θειας φωνας εξηγεισθαι φησιν,
ουκετ' ασφαλες ημιν κατ' εξουσιαν αυτωι διδοναι παρερμη νευειν τα ρηματα. τι
φησιν η γραφη; οτι Κυριον και Χριστον εποιησεν ο θεος τουτον τον Ἰησουν ον υμεις
3.4.54 εσταυρωσατε. ουκουν παντων κατα ταυτον συνδραμοντων, της δεικτικης
φωνης του ανθρωπινως ωνομασμενου, της των μιαιφονησαντων κατηγοριας, του
κατα τον σταυρον παθοος, εξ αναγκης η διανοια προς το φαινομενον βλεπει. ο δε
φησι ταυτα μεν λεγειν Πετρον, ενδεικνυσθαι δε δια της Ἐποιησε λεξεως την
προαιωνιον ουσιαν. αλλα τιτθαις μεν η γραιδιοις ακινδυνον συγχωρειν παιζειν προς
τα μειρακια και προς το δοκουν μεταγειν τας των ενυπνιων εμφασεις· της δε
θεοπνευστου φωνης προκειμενης ημιν εις εξηγησιν, κωλυει ο μεγας αποστολος τας
γραωδεις κενοφωνιας προσ 3.4.55 ιεσθαι. σταυρον γαρ ακουσας τον σταυρον νοω,
και αν θρωπινον ονομα διδαχθεις ορω την δηλουμενην υπο του ονοματος φυσιν.
τουτον ουν μαθων πεποιησθαι παρα του Πετρου κυριον και Χριστον τον εν
οφθαλμοις ημων γεγε νημενον λεγειν ουκ αμφιβαλλω, επειδη και συμφωνουσι προς
αλληλους οι αγιοι τοις τε αλλοις πασι και περι τουτο το μερος. ως γαρ αυτος τον
εσταυρωμενον κυριον πεποι ησθαι λεγει, ουτω και Παυλος φησιν αυτον
υπερυψωσθαι μετα το παθος και την αναστασιν, ου καθο θεος εστι, κατ' 3.4.56 εκεινο
υψουμενον (τι γαρ υπερκειται του θειου υψους ανω τερον, ωστε προς εκεινο λεγειν
τον θεον υψουσθαι;) αλλα το ταπεινον της ανθρωπινης φυσεως υπερυψουσθαι
λεγει, δεικνυντος οιμαι του λογου την του αναληφθεντος ανθρωπου προς το υψος
της θειας φυσεως εξομοιωσιν τε και ενωσιν. τουτο τοινυν σημαινειν και τον μεγαν
πεπιστευκαμεν Πετρον εν τωι λεγειν κυριον τον επι του σταυρου γεγενησθαι, δια της
κατα παντα προς το θειον ενωσεως εκεινο γενομενον ο το θειον εστιν. ει δε τις και
συγχωρησειεν αυτωι παρεξ ηγεισθαι την θειαν φωνην, ουδε ουτως προς τον σκοπον
3.4.57 της αιρεσεως ο λογος συμπερανθησεται. δεδοσθω γαρ περι του εν αρχηι οντος
λεγειν τον Πετρον οτι Κυριον αυτον και Χριστον εποιησε, τουτον τον Ἰησουν ον
υμεις εσταυρωσατε· ευρισκομεν γαρ ουδε δια τουτου την βλασφη μιαν ισχυν τινα
κατα της αληθειας λαμβανουσαν. Κυριον, φησιν, αυτον και Χριστον εποιησεν ο θεος.
εις τι τοινυν των ειρημενων επαναφερειν χρη το Ἐποιησεν; τινι των εν τηι φρασει
κειμενων την φωνην εφαρμοσομεν; τρια γαρ εισι τα προκειμενα, ουτος και Κυριος
και Χριστος. τινι τουτων την Ἐποιησε συζευξει φωνην; αλλ' ουδεις ουτως κατα της
αληθειας θρασυς ως ειπειν οτι μη προς τον Χριστον τε και κυριον το Ἐποιησεν
βλεπει· οντα γαρ αυτον ο τι ποτε ην Χριστον και κυριον γεγενησθαι παρα του πατρος
ο Πετρος φησιν. 3.4.58 Ουκ εμος ο λογος, αλλ' αυτου του μαχομενου τωι λογωι. φησι
γαρ εν αυτοις τουτοις τοις προκειμενοις ημιν εις εξετασιν ουτωσι τοις ρημασι λεγων·
20περι του εν αρχηι οντος και θεου οντος ο μακαριος δια λεγεται Πετρος και τουτον
εκδιδασκει γεγο νεναι κυριον και Χριστον20. ουκουν τον οντα ο τι ποτε και ην
Χριστον γεγονεναι και κυριον ο Ευνομιος λεγει, οια δη και περι του ∆αβιδ η ιστορια
φησιν, οτι υιος ων του Ἰεσσαι και των ποιμνιων επιστατων εις βασιλεα εχρισθη, ουκ
ανθρωπον αυτον τηνικαυτα ποιουσης της χρισεως, αλλ' οντα κατα την αυτου φυσιν
οπερ ετυγχανεν 3.4.59 εξ ιδιωτου προς βασιλεα μετατιθεισης. τι ουν μαλλον δια
τουτων το πεποιησθαι του υιου την ουσιαν κατασκευαζεται, ει, καθως φησιν ο
Ευνομιος, εν αρχηι αυτον οντα και θεον οντα και κυριον και Χριστον ο θεος
εποιησεν; η γαρ κυ ριοτης ουχι ουσιας ονομα, αλλ' εξουσιας εστι, και η του Χριστου
προσηγορια την βασιλειαν ενδεικνυται, αλλος δε της βασιλειας και ετερος ο της
 
 

322

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φυσεως λογος. αλλα μην ταυτα περι τον υιον του θεου γεγενησθαι φησιν η γραφη.
ουκουν επισκεψωμεθα το μαλλον ευσεβες και ακολουθον. τινα κατα προκοπην
μετεχειν τινος των υψηλοτερων ευαγες εστι λεγειν, τον θεον η τον ανθρωπον; τις
ουτω παις την διανοιαν ως οιεσθαι το θειον εκ προσθηκης επι το τελειον 3.4.60
φερεσθαι; περι δε της ανθρωπινης φυσεως το τοιουτον υπονοειν ουκ εξω του
εικοτος εστι, σαφως τωι κυριωι της του ευαγγελιου φωνης την κατα το ανθρωπινον
αυξησιν προσμαρτυρουσης· Ἰησους γαρ προεκοπτεν, φησιν, ηλικιαι και σοφιαι και
χαριτι. τι τοινυν ευλογωτερον εστιν εκ της του αποστολου φωνης υποτιθεσθαι, τον
εν αρχηι οντα θεον εκ προκοπης κυριον γενεσθαι η το ταπεινον της ανθρω πινης
φυσεως εκ της προς το θειον κοινωνιας εις το υψος της αξιας αναλαμβανεσθαι; και
γαρ ο προφητης ∆αβιδ ως εκ προσωπου του κυριου φησιν οτι Ἐγω δε κατεσταθην
βασιλευς υπ' αυτου, παραπλησιον λεγων τωι Χριστος εγε 3.4.61 νομην. και παλιν ως
εκ του πατρος προς τον κυριον Κατα κυριευε, φησιν, εν μεσωι των εχθρων σου,
ταυτον λεγων [τωι Πετρωι] τωι Κυριος γινου των εχθρων σου. ωσπερ τοινυν η της
βασιλειας σημαινει καταστασις ου την της ουσιας κατασκευην, αλλα την εις το
αξιωμα προοδον, και ο κατα κυριευειν εγκελευομενος ου τοτε γινεσθαι το μη ον
κελευει, αλλα τωι οντι διδωσι την κατα των απειθουντων αρχην, ουτω και ο
μακαριος Πετρος Χριστον τουτεστι βασιλεα παντων γεγενησθαι λεγων προσεθηκε το
Αυτον, ινα χωρισηι της τε ουσιας και των περι ταυτην θεωρουμενων τον λογον.
3.4.62 οντα γαρ οπερ εστι τα ειρημενα εποιησεν. ει μεν ουν ευαγες ην επι της
υπερεχουσης φυσεως το κατα προκοπην τι γενεσθαι λεγειν οιον εξ ιδιωτου βασιλεα
και εκ ταπεινου υψηλον και εκ δουλου κυριον, επρεπεν ισως και την του Πετρου
φωνην τηι θειαι του μονογενους εφαρμοζειν ουσιαι· επει δε το θειον, ο τι ποτε ειναι
πεπιστευται, παντοτε ωσαυτως εχει, προσθηκης μεν πασης ανωτερον, μειωσεως δε
ανεπιδεκτον, αναγκη πασα προς το ανθρωπινον αγειν 3.4.63 τον λογον. ο γαρ θεος
λογος, οπερ εν αρχηι ην, τουτο και νυν εστι και εισαει διαμενει, αει βασιλευς, αει
κυριος, υψιστος αει και θεος, ουδεν τουτων εκ προκοπης γενομενος, αλλα παντα ων
[εν] τηι δυναμει της φυσεως οσα και λε γεται· ο δε εξ ανθρωπου δια της αναληψεως
προς το θειον υψωθεις, αλλο τι ων και αλλο γινομενος, κυριως και αληθως Χριστος
και κυριος γεγενησθαι λεγεται. εκ δουλου γαρ αυτον κυριον και εξ υποχειριου
βασιλεα και Χριστον εξ υπηκοου εποιησε και το ταπεινον υπερυψωσε και τωι το
ανθρωπινον εχοντι ονομα εχαρισατο το υπερ παν ονομα. 3.4.64 και ουτω γεγονεν η
αρρητος εκεινη μιξις και συνοδος, της ανθρωπινης βραχυτητος προς το θειον
μεγεθος ανακρα θεισης. διο και τα μεγαλα και θεοπρεπη των ονοματων τωι
ανθρωπινωι κυριως εφηρμοσται και το εμπαλιν δια των ανθρωπινων η θεοτης
κατονομαζεται. ο γαρ αυτος και το υπερ παν ονομα εχει και εν τωι ανθρωπινωι τωι
κατα Ἰησουν ονοματι παρα πασης προσκυνειται της κτισεως. Ἐν γαρ τωι ονοματι,
φησιν, Ἰησου παν γονυ καμψει επουρα νιων και επιγειων και καταχθονιων, και
πασα γλωσσα εξο μολογησεται οτι κυριος Ἰησους εις δοξαν θεου πατρος. αλλα ταυτα
μεν εις τοσουτον. 3.5.1 Ἐπει δε φησι την Κυριος λεξιν της ουσιας του μονο γενους,
ου της αξιας κατηγορεισθαι, και τον αποστολον τουτοις επιμαρτυρεται λεγοντα προς
Κορινθιους Ὁ δε κυριος το πνευμα εστιν, ευκαιρον αν ειη μηδε ταυτην αυτου την
πλανην περιιδειν αδιορθωτον. την κυριος λεξιν της ουσιας ειναι σημαντικην
διοριζεται και εις αποδειξιν της υπολη ψεως ταυτης επαγει τον ρηθεντα λογον.
ιδωμεν τοινυν ει τι κοινον τουτο προς το προκειμενον εχει. Ὁ κυριος, φησι, το
πνευμα εστιν. ο δε την γραφην προς το δοκουν εξηγου μενος ουσιαν ονομαζει την
κυριοτητα και δια των ειρη 3.5.2 μενων οιεται τον λογον εις αποδειξιν αγειν. αλλ' ει
μεν ειρητο παρα του Παυλου Ὁ δε κυριος ουσια εστι, και ημεις τοις λεγομενοις αν
συνεδραμομεν· επειδη δε ο μεν θεοπνευστος λογος το πνευμα φησιν ειναι τον
 
 

323

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κυριον, ο δε Ευνομιος ουσιαν λεγει την κυριοτητα, ουκ οιδα ποθεν ο λογος αυτωι την
ισχυν εχει, ει μη ταχα παλιν και την του πνευματος λεξιν αντι της ουσιας λεγοι παρα
τηι γραφηι κεισθαι. εξετασωμεν τοινυν ει που τηι του πνευματος λεξει χρησαμενος ο
αποστολος την ουσιαν δια της φωνης ενεδει ξατο. Αυτο, φησι, το πνευμα
συμμαρτυρει τωι πνευματι ημων, και Ουδεις οιδε τα του ανθρωπου, ει μη το πνευμα
το εν αυτωι, και Το γραμμα αποκτεννει, το δε πνευμα ζωο ποιει, και Ει πνευματι τας
πραξεις του σωματος θανατουτε, ζησεσθε, και Ει ζωμεν πνευματι, πνευματι και
στοιχωμεν, και τις αν εξαριθμησαιτο τας του αποστολου περι τουτου φωνας, εν αις
ουδαμου την ουσιαν δια της λεξεως ταυτης 3.5.3 σημαινομενην ευρισκομεν. ο γαρ
λεγων οτι Αυτο το πνευμα συμμαρτυρει τωι πνευματι ημων, ουδεν ετερον η το αγιον
ενδεικνυται πνευμα το τηι διανοιαι των πιστων εγγινομενον· και γαρ και τον νουν
πολλαχηι των εαυτου λογων πνευμα κατονομαζει, ου δεξαμενου την κοινωνιαν του
πνευματος παραγινεται τοις δεξαμενοις το της υιοθεσιας αξιωμα. και τωι Ουδεις οιδε
τα του ανθρωπου, ει μη το πνευμα το εν αυτωι, ει και ο ανθρωπος κατα της ουσιας
και το πνευμα ωσαυτως, δυο ουσιαι ο ανθρωπος εκ των ειρημενων ειναι 3.5.4
κατασκευαζεται. ο δε το γραμμα λεγων αποκτιννυναι, ζω οποιειν δε το πνευμα, ουκ
οιδ' οπως ουσιαν αντιδιαστελλει τωι γραμματι. η παλιν πως ουτος οιεται λεγοντα
τον Παυλον πνευματι δειν τας πραξεις του σωματος αναιρειν επι την ουσιαν αγειν
το του πνευματος σημαινομενον; το δε ζην πνευματι και στοιχειν πνευματι, τουτο
και παντα πασιν εξω διανοιας αν ειη, ει προς την ουσιαν το του πνευματος
σημαινομενον φεροιτο. τινι γαρ αλλωι και ουχι τηι ουσιαι του ζην μετεχομεν απαντες
οι εν τωι ζην οντες; ειτα περι τουτου συμβουλην ημιν ο αποστολος κατατιθεται ουσιαι
ζην, ως αν ει ελεγεν οτι δι' υμων αυτων και μη δι' 3.5.5 ετερων της ζωης μετεχετε; ει
ουν ουδαμου ταυτην κυ ριως εστι παραληφθηναι την εννοιαν, πως ενταυθα παλιν
τους υποκριτας των ονειρων μιμουμενος αντι της ουσιας κελευει το πνευμα
παραλαμβανεσθαι, ινα συμπερανηι συλλο γιστικως το κατα της ουσιας συγκεισθαι
την κυριος λεξιν; ει γαρ το πνευμα ουσια εστιν, ο δε κυριος το πνευμα εστιν, ο κυριος
ουσια παντως ευρισκεται. ω πως αναντα 3.5.6 γωνιστος η του επιχειρηματος
δυναμις. πως εστιν εκδυναι και αναλυσαι την αμηχανον ταυτην των αποδειξεων
αναγκην; ο κυριος, φησι, κατα της ουσιας λεγεται, πως τουτο κατα σκευαζων; οτι
φησιν ο αποστολος Ὁ δε κυριος το πνευμα εστι. τι ουν τουτο προς την ουσιαν; αλλα
το πνευμα κε λευων αντι της ουσιας τεταχθαι. αυται των αποδεικτικων εφοδων αι
τεχναι, ταυτα της Ἀριστοτελικης τεχνολογιας τα κατορθωματα, δια τουτο ελεεινοι
μεν ημεις κατα τον σον λογον οι της σοφιας ταυτης αμυητοι, μακαριστος δε συ
παντως ο δια της τοιαυτης εφοδου ταληθες ανιχνευων. ουτω νοεις τον αποστολον,
ως αντι της ουσιας του μονο 3.5.7 γενους οιεσθαι το πνευμα παρ' αυτου τεταχθαι;
πως ουν αρμοσεις κατα το ακολουθον; ου γαρ τουτοις το νοημα περιγραφεται. ειπων
γαρ ο Παυλος Ὁ δε κυριος το πνευμα εστιν, επηγαγεν· Ου δε το πνευμα κυριου
ελευθερια. ει ουν κυριος εστιν η ουσια, ουσια δε το πνευμα, τις παλιν η της ουσιας
ουσια; μια γαρ ουσια το πνευμα κατα τον λογον τον σον, οπερ εστιν ο κυριος. παλιν
του κυριου, ος εστι το πνευμα, ετερον λεγει πνευμα, τουτεστιν αλλην ουσιαν κατα
την σην ερμηνειαν. ουδεν ουν αλλο κατα τον υμετερον λογον η ουσιαν ουσιας νοει ο
αποστολος, κυριον πνευμα και πνευμα κυριου διαρρηδην γραφων. 3.5.8 Ἀλλ'
Ευνομιωι μεν εχετω τα γεγραμμενα κατα το αρεσκον αυτωι, ο δε ημεις περι τουτων
γινωσκομεν, τοιουτον εστιν. η θεοπνευστος γραφη, καθως ο θειος αποστολος αυτην
ονομαζει, του αγιου πνευματος εστι γραφη, το δε βουλημα ταυτης η των ανθρωπων
εστιν ωφελεια. Πασα γαρ, φησι, γραφη θεοπνευστος και ωφελιμος, ποικιλη δε και
πολυειδης η ωφελεια, καθως φησιν ο αποστολος· προς διδασκαλιαν, προς ελεγμον,
προς επανορθωσιν, προς παι 3.5.9 δειαν την εν δικαιοσυνηι. το δε τοιουτο κερδος ουκ
 
 

324

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκ του προχειρου λαβειν εστι τοις εντυγχανουσιν, αλλ' οιον παρα πετασματι τινι τωι
σωματι της γραφης το θειον υπο κρυπτεται βουλημα, νομοθεσιας τινος η ιστοριας
των κατα τον νουν θεωρουμενων προβεβλημενης. δια τοι τουτο τους προς το σωμα
βλεποντας της γραφης ο αποστολος καλυμμα επι της καρδιας εχειν φησι και μη
δυνασθαι προς την δοξαν διαβλεψαι του πνευματικου νομου, κωλυομενους δια του
επιβεβλημενου τωι προσωπειωι του νομοθετου καλυμ 3.5.10 ματος. διο φησι Το
γραμμα αποκτεννει, το δε πνευμα ζωοποιει, δεικνυς οτι πολλαχηι των γεγραμμενων
η προ χειρος ερμηνεια, ει μη κατα τον προσηκοντα νουν εκλη φθειη, τηι δια του
πνευματος υποδεικνυμενηι ζωηι το εναν τιον ποιει, του μεν το τελειον της αρετης εν
απαθειαι πασηι τοις ανθρωποις νομοθετουντος, της δε των γεγραμ μενων ιστοριας
εστιν οπου και απεμφαινοντων πραγματων τινων περιεχουσης την εκθεσιν και
οιονει συντρεχειν νομι ζομενης τοις της φυσεως παθεσιν, οις ει τις προσεχοι κατα το
προχειρον, θανατου διδασκαλιαν το γραμμα ποι 3.5.11 ησεται. των μεν ουν
σωματικωτερον τοις γεγραμμενοις εντυγχανοντων προβεβλησθαι φησι των της
ψυχης αισθη τηριων το καλυμμα, των δε εις το νοητον την θεωριαν τρεποντων οιον
προσωπειου τινος γυμνωθεισαν ανακαλυπτε σθαι την εγκειμενην δοξαν τωι
γραμματι. το δε δια της υψηλοτερας κατανοησεως ευρισκομενον κυριον ειναι φησιν,
οπερ εστι το πνευμα. ηνικα γαρ αν επιστρεψηι προς κυ ριον, περιαιρεισθαι λεγει το
καλυμμα· ο δε κυριος το πνευμα εστι. λεγει δε τουτο τηι δουλειαι του γραμματος
3.5.12 την του πνευματος αντιδιαιρων κυριοτητα. ως γαρ τωι απο κτιννυντι το
ζωοποιουν αντιτιθεται, ουτως αντιδιαστελλει τηι δουλειαι τον κυριον. και ως αν μη
τινα συγχυσιν παθοιμεν περι του αγιου διδασκομενοι πνευματος, δια της του κυριου
φωνης προς την του μονογενους υπονοιαν εναγομενοι, δια τουτο τηι επαναληψει
τον λογον κατασφαλιζεται και κυριον το πνευμα ειπων και πνευμα κυριου
προσαγορευσας, ινα τωι τιμιωι της κυριοτητος το της φυσεως υπερεχον ενδειξηται
3.5.13 και το της υποστασεως ιδιαζον μη συγχεηι τωι λογωι. ο γαρ και κυριον αυτον
και κυριου πνευμα ειπων ιδιον τι παρα τον μονογενη διδασκει νοειν· ωσπερ και
ετερωθι Χρι στου πνευμα λεγει, το αυτο τουτο καλως και μυστικως το κατα την
ακολουθιαν του δογματος ευσεβες κατα την ευ αγγελικην παραδοσιν υπογραφων.
ουτως ημεις οι 20παν των ελεεινοτατοι20 παρα του αποστολου μυσταγωγουμενοι εκ
του αποκτιννυντος γραμματος προς το ζωοποιουν μετα βαινομεν πνευμα, μαθοντες
παρα του μυηθεντος εν παρα δεισωι τα αρρητα οτι οσα η θεια γραφη λεγει, του πνευ
ματος εισι του αγιου φωναι. καλως γαρ προεφητευσε το 3.5.14 πνευμα το αγιον.
τουτο προς τους κατα Ῥωμην Ἰουδαιους ειπων τας Ἠσαΐου φωνας επιφερει· και
προς Ἑβραιους το πνευμα προταξας εν οις φησιν οτι ∆ιο καθως λεγει το πνευμα το
αγιον, επαγει τα της ψαλμωιδιας ρηματα τα εκ προσωπου θεου διεξοδικως ειρημενα·
και παρ' αυτου δε του κυριου το ισον εμαθομεν, οτι ∆αβιδ ουκ εν εαυτωι μεν ων,
τουτεστιν ου κατα την ανθρωπινην φυσιν φθεγγομενος, τα ουρανια διεξηιει
μυστηρια (πως γαρ αν τις ανθρωπος ων τον υπερουρανιον διαλογον του πατρος προς
τον υιον γνοιη;) αλλ' εν πνευματι ων και κυριον ειπε τωι κυριωι 3.5.15 λαλειν α
ειρηκεν. Ει γαρ ∆αβιδ εν πνευματι, φησι, καλει αυτον κυριον, πως υιος αυτου εστιν;
ουκουν τηι δυναμει του πνευματος οι θεοφορουμενοι των αγιων εμπνεονται και δια
τουτο πασα γραφη θεοπνευστος λεγεται, δια το της θειας εμπνευσεως ειναι
διδασκαλιαν. ει περιαιρεθειη το σωματικον του λογου προκαλυμμα, το λειπομενον
κυριος εστι και ζωη και πνευμα κατα τε τον μεγαν Παυλον και κατα την του
ευαγγελιου φωνην. ο μεν γαρ Παυλος τωι επιστρεψαντι εκ του γραμματος προς το
πνευμα ουκετι την αναιρουσαν δουλειαν, αλλα κυριον ειπε καταλαμβανεσθαι, 3.5.16
ος το ζωοποιον πνευμα εστι. το δε υψηλον ευαγγελιον φησι· Τα ρηματα α εγω λαλω
πνευμα εστι και ζωη εστιν, ως γυμνα οντα του σωματικου προκαλυμματος. ουσιαν
 
 

325

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε του μονογενους το πνευμα νοειν τοις ονειροπολοις αφησομεν, μαλλον δε κατα
περιουσιαν πολλην και τοις εκεινων χρη σομεθα και δια των εναντιων βελων
καθοπλισομεν την αληθειαν. εξεστι γαρ συλαγωγεισθαι παρα των Ἰσραηλιτων τον
Αιγυπτιον και ποιησαι τον εκεινων πλουτον ημε 3.5.17 τερον κοσμον· ει πνευμα
λεγεται του υιου η ουσια, πνευμα δε και ο θεος (ουτω γαρ λεγει και το ευαγγελιον),
και η του πατρος ουσια παντως λεγεται πνευμα. αλλα ει μονων εκεινων λογος εστι
τα ανομοιως προφερομενα και κατα την φυσιν ανομοιως εχειν, συναγεται παντως
τα ωσαυτως λεγομενα μηδε κατα την φυσιν ηλλοτριωσθαι προς αλληλα. επει ουν
κατα τον λογον αυτων πνευμα λεγεται του υιου και του πατρος η ουσια, το μη ειναι
της ουσιας διαφοραν δια τουτων σαφως αποδεδεικται. 3.5.18 Μικρον γαρ μετα ταυτα
φησιν ο Ευνομιος οτι 20των παρηλλαγμενων ουσιων παρηλλαγμεναι παν τως και αι
σημαντικαι της ουσιας εισι προσ ηγοριαι εφ' ων δε μια και η αυτη φωνη, εν παντως
εσται και το τηι αυτηι προσηγοριαι δη λουμενον20· ωστε δια παντων ο δρασσομενος
τους σοφους εν τηι πανουργιαι αυτων τους μακρους πονους του λογο γραφου και
τους μυριους επι τοις πονηθεισιν ιδρωτας προς την συστασιν του καθ' ημας
δογματος περιηγαγεν. ει γαρ πνευμα μεν ο θεος εν τωι ευαγγελιωι λεγεται, πνευμα δε
του μονογενους η ουσια παρα του Ευνομιου κατασκευαζεται, τωι ονοματι προς το
ονομα μηδεμιας υπουσης διαφορας, ουδε τα σημαινομενα παντως υπο των
ονοματων απ' αλλη 3.5.19 λων κατα την φυσιν διενεχθησεται. και μοι δοκει καλως
εχειν την αδρανη ταυτην και απληκτον σκιαμαχιαν ελεγξαντα την εφεξης αυτωι
συγγεγραμμενην προς κατηγοριαν των του διδασκαλου λογων παραδραμειν
ανεξεταστον. ελεγχος γαρ ικανος της των ειρημενων εστι ματαιοτητος αυτος ο
λογος δι' εαυτου βοων την ασθενειαν. το δε τοις τοιουτοις εν αγωνιαι συμπλεκεσθαι
ισον εστι τωι και νεκροις επεμβαινειν. 3.5.20 εκθεμενος γαρ εκ πολλης πεποιθησεως
ρησιν του διδα σκαλου τινα και προδιαβαλων και διαπτυσας και αντι του μηδενος
ειναι δειξειν επαγγειλαμενος ταυτον επαθε τοις νηπιοις των παιδων, οις το ατελες
και αωρον της διανοιας και το των αισθητηριων αγυμναστον ουκ ακριβη διδωσι των
φαινομενων την κατανοησιν· δια τουτο πολλακις μικρον υπερ κεφαλης ειναι τους
αστερας νομιζοντες βωλοις τισιν υπο παιδικης ανοιας προφανεντας καταλιθαζουσιν,
ειτα καταπεσουσης της βωλου συν κροτωι και γελωτι προς τους ηλικιωτας
μεγαλαυχουσιν ως επ' αυτους τους αστερας της 3.5.21 βολης ενεχθεισης. τοιουτος ο
τωι βελει των νηπιων την αληθειαν βαλων, ος καθαπερ αστερας τινας τους υπερ
λαμπεις εκεινους του διδασκαλου προεκθεμενος λογους χαμοθεν εκ της
πεπατημενης και χαμερπους διανοιας τους γεωδεις τε και αστατους ερριψε λογους,
οι τοσουτον υψω θεντες, οσον μη εχειν οθεν πεσωσιν αυτοματως, τωι εαυτων βαρει
περιετραπησαν. η μεν γαρ του μεγαλου Βασιλειου ρησις ουτως κατα την λεξιν εχει.
"1καιτοι τις αν τωι λογωι τουτωι σωφρονων προσθοιτο, οτι ων τα ονοματα εστι δια
φορα, τουτων παρηλλαχθαι και τας ουσιας αναγκη; Πε τρου γαρ και Παυλου και
απαξαπλως ανθρωπων προσ 3.5.22 ηγοριαι μεν διαφοροι, ουσια δε παντων μια.
διοπερ εν τοις πλειστοις οι αυτοι αλληλοις εσμεν, τοις δε ιδιωμασι μονοις τοις περι
εκαστον θεωρουμενοις ετερος ετερου διενηνοχαμεν. οθεν και αι προσηγοριαι ουχι
των ουσιων εισι σημαντικαι, αλλα των ιδιοτητων, αι τον καθ' ενα χαρακτηριζουσιν.
οταν ουν ακουσωμεν Πετρον, ου την ουσιαν αυτου νοουμεν εκ του ονοματος
(ουσιαν δε λεγω νυν ου το υλικον υπο κειμενον), αλλα των ιδιωματων των περι
αυτον θεωρου μενων την εννοιαν εντυπουμεθα."2 3.5.23 Ταυτα μεν ο μεγας φησιν. ο
δε μαχομενος τοις ειρη μενοις οιαι κεχρηται καθ' ημων τηι ευστοχιαι, οτωι σχολη τοις
ανονητοις ενευκαιρειν, εξ αυτης του Ευνομιου της συγγραφης διδασκεσθω. ου γαρ
μοι φιλον τοις εμοις παρ εντιθεναι πονοις την ναυτιωδη φλυαριαν του ρητορος και
το αμαθες αυτου και ανοητον δια μεσου των εμων λογων 3.5.24 ενστηλιτευεσθαι.
 
 

326

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20επαινον20 γαρ τινα διεξερχεται 20λογων των σημαντικων το υποκειμενον
φανερουντων20 και δια της συνηθους εαυτου λεξεως συντιθησι και δια κολλαι τα εν
τριοδοις απερριμμενα των λεξειδιων ρακωματα, και παλιν ο τλημων Ἰσοκρατης
περιεσθιεται ρηματα τε και σχηματα προς την συνθεσιν του προκειμενου παρατιλ
λομενος, εστι δε οπου και ο Ἑβραιος Φιλων τα ισα πασχει, 3.5.25 εκ των ιδιων πονων
συνερανιζων αυτωι τα λεξειδια. και ουδε ουτως εξειργασθη το πολυκεντητον τουτο
και πολυ χρωμον των λογων εξυφασμα, αλλα παν επιχειρημα και πασα προβολη
νοηματων και πασα παρασκευη τεχνικη αυτη περι εαυτην κατερρυη· και οιον τι περι
τας πομφολυγας συμβαινειν ειωθεν, οταν προς τι δια συστασιν υδατων ανω θεν αι
σταγονες φερομεναι τας αφρωδεις επαναστασεις ερ γαζωνται, αι ομου τε
συνεστησαν και παραχρημα διεπεσον, μηδεν της ιδιας συστασεως τοις υδασιν ιχνος
υπολειπομεναι, τοιαυται των του λογογραφου νοηματων αι φυσαλιδες ομου τωι
προβληθηναι διχα των απτομενων κατασβεννυμεναι. 3.5.26 μετα γαρ τας αλυτους
εκεινας κατασκευας και την ενυπνιον φιλοσοφιαν, δι' ης ταις των ονοματων
παραλλαγαις το διηι ρημενον ειπε της ουσιας καταλαμβανεσθαι, καθαπερ τις
αφρωδης ογκος κατα ρουν απαγομενος ενσεισας τινι των στερροτερων διεπεσεν,
ουτω κατα το αυτοματον ο λογος φερομενος και απροοπτως τηι αληθειαι
προσενεχθεις την ανυποστατον ταυτην και πομφολυγωδη του ψευδους συστασιν εις
το μη ον διεσκεδασεν. λεγει γαρ τοις ρημασι τουτοις· 20τις ουτως ηλιθιος και της
ανθρωπινης κατα στασεως εκτος, ως περι ανθρωπων διαλεγο μενος τον μεν ειπειν
ανθρωπον, τον δε ιππον καλειν συγκρινων20; ειποιμι αν προς αυτον εγω· κα λως
ονομαζεις ηλιθιον τον ουτως περι τας φωνας αμαρ τανοντα, και χρησομαι γε προς
συνηγοριαν της αληθειας 3.5.27 μαρτυρι σοι. ει γαρ της εσχατης εστιν ηλιθιοτητος
τον μεν ιππον τον δε ανθρωπον λεγειν, ειπερ ανθρωποι κατα αληθειαν ειεν
αμφοτεροι, της ισης παντως παραπληξιας εστι, θεου μεν του πατρος, θεου δε του
υιου ειναι πεπι στευμενου, τον μεν κτιστον τον δε ακτιστον λεγειν, ως εκει της
ανθρωποτητος, ουτως και ενταυθα της θεοτητος ουκ επιδεχομενης την προς το
ετερογενες παρατροπην του ονο ματος. ο γαρ εστιν το αλογον προς τον ανθρωπον,
τουτο και η κτισις προς την θεοτητα, κατα το ισον μη δυνα 3.5.28 μενη τον αυτον
επιδεξασθαι τωι προαγοντι λογον. και ως ουκ εστι τον αυτον εφαρμοσαι ορον τωι
λογικωι τε και τωι τετραποδι (διΐσταται γαρ φυσικως εκατερον απο του ετερου τωι
ιδιαζοντι), ουτως ουδε την κτιστην τε και ακτιστον ουσιαν δια των αυτων
ερμηνευσεις, των επι ταυτης λεγο μενων της ουσιας ουκ εφευρισκομενων τηι αλληι.
ως γαρ ουχ ευρισκεται το λογικον εν ιππωι ουδε εν ανθρωπωι το μονωνυχον, ουτως
ουτε τηι κτισει η θεοτης <ενθεωρειται> ουτε τηι θεοτητι το δια κτισεως ειναι· αλλ' ει
θεος, παν τως και ακτιστος, ει δε κτιστος, ου θεος, ει μη τις αρα δια καταχρησεως
τινος και συνηθειας λογων ψιλον επι την κτισιν αγοι το της θεοτητος ονομα,
καθαπερ και ιπποις τισι τα ανθρωπινα των ονοματων παρα των ιππικων
επιβεβληται· αλλ' ουτε ο ιππος ανθρωπος, καν ανθρωπινηι προσηγοριαι
κατονομαζηται, ουτε το κτισμα θεος, καν προσ μαρτυρωσιν αυτωι τινες την φωνην
της θεοτητος, φθογγον 3.5.29 διακενον εν δυαδι συλλαβων χαριζομενοι. επει ουν
συνηνεχθη κατα το αυτοματον ο της αιρεσεως λογος προς την αλη θειαν, αυτος
εαυτωι συμβουλευσατω τοις οικειοις εμμενειν και μηδενι τροπωι τας εαυτου φωνας
ανατιθεσθαι, αλλα τωι οντι νομιζειν ηλιθιον ειναι και παρεξεστηκοτα τον το
υποκειμενον μη ως εστιν ονομαζοντα, αλλ' αντι ανθρωπου ιππον και αντι ουρανου
θαλασσαν και αντι θεου λεγοντα κτισμα. και μηδεις οιεσθω παραλογον
αντιδιαιρεισθαι τωι θεωι την κτισιν, αλλα προς τους προφητας και προς τους 3.5.30
αποστολους βλεπετω. ο μεν γαρ προφητης φησιν εκ προσ ωπου του πατρος οτι Ἡ
χειρ μου εποιησε ταυτα παντα, χειρα την του μονογενους δυναμιν εν αινιγματι
 
 

327

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγων, ο δε αποστολος εκ του πατρος ειναι τα παντα και δια του υιου τα παντα
λεγει. συμβαινει δε πως το προφητικον πνευμα τηι αποστολικηι διδασκαλιαι και ταυτηι
δια πνευματος γενομενηι· εκει τε γαρ τα παντα της χειρος εργα του επι παντων ο
προφητης ειπων διαστελλει την των γεγονοτων φυσιν προς τον ποιησαντα, ο δε
ποιησας εστι δια της ιδιας χειρος τα παντα ο επι παντων θεος, την μεν χειρα 3.5.31
εχων, τα δε παντα δι' αυτης εργαζομενος. και ενταυθα παλιν ο αποστολος την αυτην
ποιειται των οντων τομην, τα παντα μεν της ποιητικης εξαπτων αιτιας, ουκ εν τοις
πασι δε το ποιουν εξαριθμησας, ως σαφως δια τουτων το της φυσεως διαφορον του
κτιστου προς το ακτιστον διδα χθηναι, και αλλο μεν το ποιουν κατα την ιδιαν φυσιν,
ετερον δε το γινομενον δεικνυσθαι. επει ουν τα παντα εκ του θεου, θεος δε ο υιος,
καλως η κτισις αντιδιαστελλεται τηι θεοτητι, του δε μονογενους αλλο τι παρα την
των παν των οντος φυσιν και ουδε των μαχομενων τηι αληθειαι προς τουτο
ενισταμενων, αναγκη πασα και τωι υιωι κατα το ισον αντιδιαιρεισθαι την κτισιν,
ειπερ μη ψευδονται δι' αυτου γεγενησθαι τα παντα των αγιων αι φωναι
μαρτυρομεναι. 3.5.32 Θεου τοινυν του μονογενους εν ταις θειαις κηρυσσο μενου
γραφαις, νοησατω τον ιδιον λογον Ευνομιος και κατα γνωτω πασαν ηλιθιοτητα του
το θειον τωι κτιστωι και ακτιστωι καταμεριζοντος καθ' ομοιοτητα του τον ανθρωπον
εις ιππον διαιρουντος και ανθρωπον. λεγει γαρ αυτος μετα την δια μεσου φλυαριαν
μικρον υποβας οτι 20αμεταθετος η προσφυης των ονοματων προς τα πραγματα
σχεσις20. τουτωι και αυτος επιψηφιζων τωι λογωι το παγιον ειναι την αληθη των
προσηγοριων προς το υποκειμενον 3.5.33 οικειοτητα. ει ουν το της θεοτητος ονομα
τωι μονογενει θεωι προσφυως επικεκληται, συνθησεται δε παντως, καν προς ημας
εθεληι διαπληκτιζεσθαι, το μη ψευδεσθαι την γραφην μηδε απαιδουσαν της φυσεως
επικεισθαι τωι μονο γενει την της θεοτητος κλησιν, πεισατω δια των ιδιων εαυτον
οτι ει 20αμεταθετος η προσφυης των ονομα των προς τα πραγματα σχεσις20, θεος δε
ο κυριος λεγεται, ου δυναται διαφοραν τινα κατα την της θεοτητος εννοιαν επι του
υιου και του πατρος εννοησαι, επειπερ κοινον επ' αμφοτερων τουτο το ονομα·
μαλλον δε ουχι τουτο μονον, αλλα πολυς εστιν ονοματων καταλογος οις
απαραλλακτως ο μονογενης τωι πατρι συνονομαζεται, αγα θος αφθαρτος δικαιος
κριτης μακροθυμος ελεημων αΐδιος ατελευτητος, παντα οσα του μεγαλειου της
φυσεως τε και της δυναμεως την σημασιαν ενδεικνυται, ουδεμιας υποστολης κατα
το υψηλον της εννοιας εν τινι των 3.5.34 ονοματων επ' αυτου γινομενης. αλλα τον
τοσουτον αριθ μον των θειων προσηγοριων οιον μεμυκοτι τωι οφθαλμωι παροδευων
προς εν μονον διαβλεπει το γεννητον και αγεν νητον, λεπτωι τε και ασθενει τωι
πεισματι το κλυδωνι ζομενον τε και περιφερομενον τοις πνευμασι της πλανης δογμα
καταπιστευσας. φησι γαρ 20μηδενα των της αληθειας πεφροντικοτων ουτε των
γεννητων ουδεν ονομαζειν αγεννητον ουτε τον επι παν 3.5.35 των θεον υιον η
γεννητον20. τουτο δε ουκετι των ημετερων επιδεεται λογων προς ελεγχον· ουδε γαρ
προ καλυμμασι τισι κατα το συνηθες αυτωι περισκεπει τον δολον, αλλ' ισην ποιειται
του ατοπου την αναστροφην εν τωι λεγειν μητε των γεννητων λεγεσθαι τι
αγεννητον μητε τον επι παντων θεον υιον η γεννητον ονομαζεσθαι, ουδεν κατα το
ιδιαζον τηι μονογενει του υιου θεοτητι παρα τα λοιπα των γεννητων αποκρινας, αλλ'
ομοτιμως ποιειται την προς θεον διαστολην παντων των γεγονοτων, ουκ εξελων
τον υιον των παντων· και δια της των ατοπων δηθεν ανα στροφης φανερως τον
υιον της θειας αφιστησι φυσεως, λεγων μητε τι των γεννητων αγεννητον μητε τον
θεον υιον η γεννητον λεγεσθαι, τηι αντιδιαιρεσει σαφως το φρικτον 3.5.36
εκκαλυπτων της βλασφημιας. διαστειλας γαρ τα γεγονοτα προς το αγεννητον εν τηι
κατα το αντιστροφον επαγωγηι ουκετι τον αγεννητον, αλλα τον θεον ειπεν υιον η
γεννητον αδυνατον ειναι λεγειν, δεικνυς δια των ειρημενων οτι το μη αγεννητον
 
 

328

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεος ουκ εστι και οτι τοσουτον απεχει ο μονογενης θεος δια το γεννητος ειναι του
ειναι θεος, οσον και ο αγεννητος του γεννητος ειναι η λεγεσθαι. ου γαρ αγνοιαι της
κατα τον λογον ακολουθιας ασυμφωνον τε και αναρμοστον ποιειται των τεθεντων
την αναστροφην, αλλα κακουργων της ευσεβειας τον λογον αντιδιαστελλει τωι γεν
νητωι την θεοτητα, τουτο δι' ων λεγει κατασκευαζων, οτι 3.5.37 το μη αγεννητον
θεος ουκ εστιν. η γαρ αληθης ακο λουθια του λογου τις ην; ειποντα μηδεν των
γεννητων ειναι αγεννητον, επαγαγειν οτι ουδε ει τι κατα φυσιν εστιν αγεννητον,
γεννητον ειναι δυναται. ο γαρ τοιουτος λογος και το αληθες εχει και της
βλασφημιας κεχωρισται. νυν δε τωι προθειναι μεν οτι των γεννητων ουδεν εστιν
αγεν νητον, επαγαγειν δε οτι ουδε γεννητος ο θεος, σαφως του ειναι θεον τον
μονογενη θεον αφοριζει, δια του μη αγεν νητον αυτον ειναι το μηδε θεον αυτον
ειναι κατασκευαζων. αρ' ουν ετερων ετι προς αποδειξιν της εκτοπου ταυτης
βλασφημιας των ελεγχων δεομεθα και ουκ αρκει τουτο μονον αντι στηλης γενεσθαι
τωι χριστομαχωι τωι κατα σκευαζοντι δια των ειρημενων μη ειναι θεον τον εν αρχηι
3.5.38 οντα λογον θεον; τι ουν ετι χρη προς τους τοιουτους συμπλεκεσθαι; ουδε γαρ
τοις περι τα ειδωλα και τον επιβωμιον λυθρον ασχολουμενοις διαπλεκομεθα, ουχι
τωι συντιθεσθαι τηι απωλειαι των ειδωλομανουντων, αλλα τωι βαρυτεραν ειναι την
νοσον αυτων της παρ' ημων θεραπειας. ωσπερ τοινυν την ειδωλολατρειαν αυτο
καταμηνυει το εργον και προλαμβανει των κατηγορων τον ελεγχον το κακον εν
παρρησιαι τολμωμενον, ουτω και ενταυθα σιγαν οιμαι δειν τον της ευσεβειας
συνηγορον προς τον βοωντα καθ' εαυτου περιφανως την ασεβειαν, καθαπερ και επι
των τωι καρκι νωδει παθει κεκρατημενων απρακτος η ιατρικη μενει δια το
υπερισχυειν της τεχνης την νοσον. 3.5.39 Πλην επειδη τι μετα τα ειρημενα και
ισχυροτερον επαγγελλεται λεγειν, ως αν μη φοβωι των δυνατωτερων καθ υφιεναι
δοκοιημεν την αντιρρησιν, κακεινο τοις ειρημενοις προσεξετασωμεν. 20ει δε εδει20,
φησι, 20παντων αφεμενον επι τον ισχυροτερον χωρησαι λογον, εκεινα φησαιμι αν,
οτι και των υπ' αυτου προς ελεγχον προβληθεντων ονοματων παραδεχθεντων
ουδεν ηττον αληθης ο παρ' ημων φανερωθησεται λογος. ειπερ η παραλλαγη των τας
ιδιοτητας σημαινον των ονοματων την παραλλαγην εμφαινει των πραγ ματων,
αναγκη δηπου συγχωρειν και τηι παραλλαγηι των τας ουσιας σημαινοντων
συνεμφαινεσθαι την παραλλαγην των ουσιων. και τουτο επι παντων ουτως εχον
ευροι τις αν, λεγω δε ουσιων ενερ γειων χρωματων σχηματων των αλλων
ποιοτητων. 3.5.40 πυρ τε γαρ και υδωρ, διαφορους ουσιας, παρηλ λαγμεναις
σημαινομεν προσηγοριαις, αερα τε και γην, ψυχρον τε αυ και θερμον, λευκον τε και
μελαν η τριγωνον και περιφερες· τι γαρ δει περι των νοητων λεγειν ουσιων, ας
καταλεγων ο αποστολος τηι διαφοραι των ονοματων την παραλλαγην ενεφηνε των
ουσιων20; τις ουκ αν καταπλαγειη προς την ανανταγωνιστον ταυτην του επι
χειρηματος δυναμιν; υπερ την επαγγελιαν ο λογος, φοβε ρωτερα της απειλης η
πειρα. επι τον ισχυροτερον, φησιν, 3.5.41 ηξω των λογων. τις ουτος εστιν; οτι της
των ιδιω ματων διαφορας δια των ονοματων γινωσκομενης των ση μαινοντων τας
ιδιοτητας αναγκη δηπου συγχωρειν, φησι, και τας των ουσιων διαφορας εν ταις των
ονοματων παρ αλλαγαις ερμηνευεσθαι. τινες ουν αι των ουσιων προσ ηγοριαι δι' ων
επι πατρος και υιου το παρηλλαγμενον εδι δαχθη της φυσεως; πυρ λεγει και υδωρ
και αερα και γην, ψυχρον τε και θερμον, λευκον τε και μελαν, τριγωνον και
περιφερες. νενικηκε τοις υποδειγμασιν, υπερεσχε κατα κρατος τωι λογωι· ουδε γαρ
αυτος αντιλεγω τα δια παντων ακοινωνητα των ονοματων την των φυσεων
διαφοραν συν 3.5.42 ενδεικνυσθαι. αλλα τουτι μονον ουκ ειδεν ο οξυς και
διορατικος την διανοιαν, οτι ενταυθα ο τε πατηρ θεος και ο υιος θεος δικαιος τε και
αφθαρτος και παντα τα της θεολογιας ονοματα κατα το ισον επι τε <του> πατρος και
 
 

329

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του υιου λεγεται, ωστε ει το παρηλλαγμενον των προσ ηγοριων την διαφοραν
σημαινει των φυσεων, η κοινοτης 3.5.43 των ονοματων το κοινον της ουσιας
παντως ενδειξεται. και ει χρη συνθεσθαι την θειαν ουσιαν δι' ονοματων μηνυεσθαι,
πρεπον αν ειη τας υψηλας ταυτας και θεοπρεπεις φωνας εφαρμοζειν τηι φυσει
μαλλον η την του 20γεννητου20 και 20αγεννητου20 επωνυμιαν, οτι το μεν αγαθον
τε και αφθαρ τον, δικαιον τε και σοφον και οσα τοιαυτα μονηι προσφυως τηι
υπερεχουσηι παντα νουν εφαρμοζεται φυσει, το δε γεν νητον και προς τα ευτελη της
κατω κτισεως την ομω νυμιαν εχει. γεννητον γαρ φαμεν και κυνα και βατρα χον και
παντα οσα δια γεννησεως εχει την παροδον· αλλα και το αγεννητον ονομα ου μονον
επι του ανευ αιτιας υφεστωτος λεγεται, αλλα και προς το ανυπαρκτον εχει την 3.5.44
οικειοτητα. αγεννητος λεγεται και ο σκινδαψος, αγεν νητον και το βλιτυρι,
αγεννητος ο Μινωταυρος, ο Κυ κλωψ, η Σκυλλα, η Χιμαιρα, ου τωι αγεννητως ειναι,
αλλα τωι μη γενεσθαι ολως. ει ουν τα θειοτερα των ονο ματων κοινα τωι υιωι προς
τον πατερα, τα δε οσα η προς το ανυπαρκτον η ως προς τα ταπεινα την ομωνυμιαν
εχει, ταυτα παρηλλακται, το γεννητον εστω και το αγεννητον, η ισχυρα του
Ευνομιου καθ' ημων επιχειρησις αυτη κρα τυνει της αληθειας το δογμα, μηδεμιαν
ειναι κατα την φυσιν διαφοραν μαρτυρουσα δια το μηδε τοις ονομασι τινα
παραλλαγην καθορασθαι. ει δε εν τωι γεννητωι και αγεν νητωι το διαφορον της
ουσιας τιθεται και ουτως οιεται τα ονοματα καθ' ομοιοτητα των εν τοις
υποδειγμασιν ειρη μενων διακεισθαι ως τωι πυρι και τωι υδατι προς αλληλα, παλιν
ενταυθα το φρικτον της βλασφημιας και σιωπωντων 3.5.45 ημων φανερωθησεται.
το πυρ γαρ και το υδωρ φθαρτικην κατ' αλληλων την φυσιν εχει και ισως εκατερον
εν τωι ετερωι γενομενον τηι επικρατησει του πλεοναζοντος φθειρεται. ει ουν ουτω
διεσταναι του 20αγεννητου20 την φυσιν προς την του μονογενους δογματιζει,
παντως οτι και την φθαρτι κην ταυτην εναντιοτητα τηι παραλλαγηι των ουσιων
ενυπαρ χειν κατα το ακολουθον διδωσιν, ως ασυμβατον αυτων δια τουτου και
ακοινωνητον ειναι την φυσιν και ενδαπανασθαι τωι ετερωι το ετερον, ει εν αλληλοις
αμφοτερα η μετ' αλ ληλων γενοιντο. 3.5.46 Πως ουν εν τωι πατρι ο υιος και ου
φθειρεται, και πως εν τωι υιωι ο πατηρ ων εις το διηνεκες αντεχει μη δαπανωμενος,
ειπερ η του πυρος προς το υδωρ ιδιοτης και εν τηι του γεννητου προς το αγεννητον
διασυζεται σχεσει, καθως φησιν ο Ευνομιος; αλλ' ουδε γης προς αερα κοι νωνιαν ο
λογος βλεπει· η μεν γαρ σταθερα και εμβριθης και αντιτυπος και κατωφερης και
βαρεια, τωι δε αερι εκ των εναντιων η φυσις. ομοιως το λευκον και το μελαν εν τηι
εναντιοτητι των χρωματων ευρισκεται και τωι τρι γωνωι το περιφερες μη ταυτον
ειναι συντιθεται· εκεινο γαρ εστιν εκατερον εν τωι λογωι του σχηματος, οπερ ουκ εστι
3.5.47 το ετερον. επι δε θεου του πατρος και θεου του μονο γενους υιου κατα τι
βλεπει την εναντιωσιν ουχ ευρισκω. αγαθοτης μια, σοφια δικαιοσυνη φρονησις
δυναμις αφθαρσια τα αλλα παντα, οσα της υψηλης εστι σημασιας, εφ' εκατερου
ωσαυτως λεγεται και τροπον τινα εν τωι ετερωι το ετερον την ισχυν εχει· ο τε γαρ
πατηρ δια του υιου τα παντα ποιει ο τε μονογενης δυναμις ων του πατρος εν εαυτωι
το παν κατεργαζεται. τινα τοινυν χρειαν πληροι πυρ τε και υδωρ εις αποδειξιν της
επι υιου τε και πατρος κατα την ουσιαν αλλοτριοτητος; και τις ο ισχυρος εκεινος και
3.5.48 απορρητος λογος ο δια τουτων αποδεικνυμενος; αλλα 20τολμηρους20 ημας
ονομαζει Πετρου και Παυλου την τε της φυσεως ενοτητα και την των υποστασεων
διαφοραν παραστησαντας και δεινα φησι παρ' ημων τολμασθαι, ει τοις υλικοις
υποδειγμασι τηι των νοητων θεωριαι τον λογον προσαγομεν. καλως ο διορθωτης των
ημετερων πταισμα των, καλως επικαλει την τολμαν ημιν τοις το θειον δια 3.5.49
των υλικων ερμηνευουσι. τι ουν περι των στοιχειων ερεις, ο σταθερος τε και
περιεσκεμμενος, αυλον την γην, νοητον το πυρ, ασωματον το υδωρ, εξω της
 
 

330

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αισθητης αντιληψεως τον αερα; ουτω συντετακται σοι προς τον σκοπον η δια νοια,
ουτω πανταχοθεν οξυωπεις, αληπτον τοις αντιτεταγ μενοις διεξαγων τον λογον, ως
μη βλεπειν εν σεαυτωι τα κατα των κατηγορουμενων εγκληματα; η σοι μεν δια της
υλης το κατ' ουσιαν αλλοτριον κατασκευαζοντι συγχωρη σομεν, ημεις δε δια των
χωρητων ημιν υποδειγματων το οικειον της φυσεως αποδεικνυντες αποβλητοι;
3.5.50 Ἀλλα Πετρος, φησι, και Παυλος παρα ανθρωπων κατωνομασθησαν, και δια
τουτο και μεταθειναι τας προσ ηγοριας επ' αυτων δυνατον γεγονε. τι δε των οντων
ου παρα ανθρωπων ωνομασται; σε μαρτυρα του λογου προσ αγομαι. ει γαρ την των
ονοματων μεταθεσιν σημειον ποιηι του παρα ανθρωπων κατωνομασθαι τα
πραγματα, συνθησηι δια τουτου παντως παν ονομα παρ' ημων τεθεισθαι τοις ουσιν
εκ του μη τας αυτας των υποκειμενων προσηγοριας 3.5.51 παρα πασι κεκρατηκεναι.
ως γαρ Παυλος ο προτερον Σαυλος και Πετρος εκ Σιμωνος, ουτω γη τε και ουρανος
και αηρ και θαλασσα και παντα τα της κτισεως μερη ουχ ομοιως παρα πασιν
ωνομασται, αλλ' ετερως μεν παρ' Ἑβραιοις, ετερως δε παρ' ημιν και παρ' εκαστοις
των εθνων διαφοροις ταις προσηγοριαις κατονομαζεται. ει ουν ισχυει τωι Ευνομιωι
το επιχειρημα Πετρον και Παυλον δια τουτο μετακεκλησθαι κατασκευαζοντι δια το
παρ' ανθρω πων αυτοις τας προσηγοριας τεθεισθαι, ισχυσει παντως και ο ημετερος
λογος εκ των ομοιων ορμωμενος ο παντα παρ' ημων κατωνομασθαι λεγων δια το
παντων τας προσ 3.5.52 ηγοριας κατα τας των εθνων διαφορας ενηλλαχθαι. ει δε τα
παντα ουτως, ουδε το γεννητον παντως και αγεννητον αλλως· και γαρ και ταυτα
των μετονομαζομενων εστι. το γαρ εγγενομενον ημιν περι το υποκειμενον νοημα
εις ονο ματος τυπον μεταλαμβανοντες αλλοτε αλλοις ρημασι το νοηθεν
εξαγγελλομεν, ουχι ποιουντες το πραγμα, αλλα ση μαινοντες δι' ων ονομαζομεν. τα
μεν γαρ πραγματα, καθως αν εχηι φυσεως, εφ' εαυτων μενει, η δε διανοια των οντων
εφαπτομενη δι' ων αν γενηται δυνατον ρηματων εκ καλυπτει το νοημα. και ωσπερ
ου συμμετεβληθη τηι μετα βοληι του ονοματος η ουσια του Πετρου, ουτως ουδε αλλο
τι των θεωρουμενων εν τηι των ονοματων επαλλαγηι μετα 3.5.53 βαλλεται. διο και
την του 20αγεννητου20 φωνην παρ' ημων επιτεθεισθαι φαμεν τωι αληθινωι και
πρωτωι πατρι τωι του παντος αιτιωι και μηδεμιαν εν τηι σημασιαι του υποκειμενου
γινεσθαι βλαβην, ει εξ ετερας φωνης το ισον γνωρισαιμεν εξεστι γαρ αντι του ειπειν
20αγεννητον20 πρωτον αιτιον αυτον προσειπειν η πατερα του μονογενους η εκ
μηδεμιας αιτιας υφεστηκοτα και πολλα τοιαυτα οσα προς την αυτην διανοιαν φερει·
ωστε και δι' ων εγκαλει λογων κρατυνει τα ημετερα δογματα, οτι ονομα της θειας
φυσεως σημαν 3.5.54 τικον ουκ εμαθομεν. αλλα το μεν ειναι αυτην εδιδαχθημεν,
δυναμιν δε προσηγοριας τοιαυτης, δι' ης εμπεριλαμβανεται η αφραστος τε και
αοριστος φυσις, η ουκ ειναι καθολου φαμεν η παντως ημιν αγνωστον ειναι. ωστε
παρεις την συνηθη μυθολογιαν δεικνυτω τας σημαντικας των ουσιων προσηγο ριας
και τωι παρηλλαγμενωι των ονοματων συνδιασχιζετω 3.5.55 το υποκειμενον. εως δ'
αν ο της γραφης αληθευηι λογος, οτι Ἀβρααμ και Μωυσης ουκ εχωρησαν την του
ονοματος γνωσιν, και οτι θεον ουδεις εωρακε πωποτε, και ειδεν αυτον ανθρωπων
ουδεις ουδε ιδειν δυναται, και οτι το περι αυτον φως απροσιτον και της
μεγαλωσυνης αυτου περας ουκ εστιν, εως αν ταυτα λαληται παρ' ημιν και
πιστευηται, πας λογος ο περιληψιν τινα και ερμηνειαν της αοριστου φυσεως δια της
ονοματικης σημασιας επαγ γελλομενος ομοιος εστι τωι δια της ιδιας παλαμης πασαν
εμπεριλαμβανειν οιομενωι την θαλασσαν. ο γαρ εστι χειρος κοτυλη προς πελαγος
ολον, τουτο πασα δυναμις λογων προς την αφραστον τε και απεριληπτον φυσιν.
3.5.56 Ταυτα δε φαμεν ουχ ως αρνουμενοι το αγεννητως ειναι τον πατερα ουδ' ως
μη συντιθεμενοι το γεννητον ειναι τον μονογενη θεον, αλλα και ουτος γεγεννηται
κακεινος ου γεγεννηται. τι δε κατα την φυσιν εστιν ο διχα γεννησεως ων και ο
 
 

331

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γεγεννησθαι πεπιστευμενος, εκ της του γεννη θηναι και μη γεννηθηναι σημασιας
ουκ εδιδαχθημεν. ειποντες γαρ οτι ουτος η γεγεννηται η ου γεγεννηται, δι πλην
εντυπουμεθα δια των ειρημενων διανοιαν, τωι μεν δεικτικωι του λογου προς το
υποκειμενον βλεποντες, τωι δε γεγεννηται η ου γεγεννηται το τωι υποκειμενωι
προσθεω ρουμενον διδασκομενοι, ως αλλο μεν τι περι του οντος νοειν, 3.5.57 αλλο
δε τι περι του επιθεωρουμενου τωι οντι. αλλα και παντι ονοματι τωι περι την θειαν
λεγομενωι φυσιν το εστι παντως συνυπακουεται, οιον δικαιος αφθαρτος αθανατος τε
και αγεννητος και ει τι ετερον λεγεται· καν μη τηι φωνηι συμπαρομαρτουν τυχηι το
ρημα τουτο, αλλ' η διανοια παντως του φθεγγομενου και του ακουοντος τωι εστι
προσ απαρτιζει το ονομα, ως ει μη τουτο προσκεοιτο, κατα κενου την προσηγοριαν
πιπτειν. οιον (κρειττον γαρ εν υποδειγματι παραστησαι τον λογον) ειποντος του
∆αβιδ οτι ο θεος κριτης δικαιος και ισχυρος και μακροθυμος, ει μη συν υπακουοιτο
των κατειλημμενων ονοματων εκαστωι το εστι, ματαια δοξει και ανυποστατος η των
προσηγοριων απαριθ μησις, προς ουδεν υποκειμενον ερειδομενη· συνυπακουομενου
δε του εστιν εκαστωι των ονοματων, ισχυσει παντως τα 3.5.58 ειρημενα περι το ον
θεωρουμενα. ωσπερ τοινυν ειποντες οτι κριτης εστι δια μεν της κρισεως ενεργειαν
τινα περι αυτον ενοησαμεν, δια δε του εστι τωι υποκειμενωι τον νουν επεβαλομεν,
σαφως διδασκομενοι δια τουτων μη τον αυτον νομιζειν τηι ενεργειαι τον του ειναι
λογον, ουτως και εκ του ειπειν οτι γεννητος η αγεννητος εστι μεριζομεν προς
διπλην υποληψιν την διανοιαν, δια μεν του εστι νοουντες το υπο κειμενον, δια δε
του γεννητος η αγεννητος το προσον τωι 3.5.59 υποκειμενωι καταλαμβανοντες.
καθαπερ τοινυν κριτην η μακροθυμον παρα του ∆αβιδ ειναι τον θεον διδαχθεντες ου
την θειαν ουσιαν, αλλα τι των περι αυτην θεωρουμενων εμαθομεν, ουτως και
ενταυθα το μη γεγεννησθαι ακου σαντες ου το υποκειμενον δια της απεμφασεως
εγνωμεν, αλλα τι ου χρη περι το υποκειμενον νοειν ωδηγηθημεν, το δε κατ' ουσιαν
ο τι ποτε εστιν ουδεν ηττον εν αδηλωι μενει, ουτω και της αγιας γραφης τα μεν λοιπα
των θειων ονοματων κατα του οντος κατηγορουσης, αυτο δε το ον ακατονομαστον
τωι Μωυσηι παραδουσης. ο τοινυν του οντος εκκαλυπτων την φυσιν μη τα περι το ον
διεξιτω, αλλ' 3.5.60 αυτην ημιν φανερουτω δι' ων λεγει την φυσιν. παν γαρ οτιπερ
αν ειπηις ονομα περι το ον εστιν, ουκ εκεινο εστιν, αγαθος 20αγεννητος20 αφθαρτος·
αλλα το εστιν εκαστωι τουτων ουκ απολειπεται. τουτου τοινυν του οντος αγαθου και
οντος 20αγεννητου20, καθο εστι, τον λογον τις απο δωσειν επαγγειλαμενος ματαιος
αν ειη τα μεν επιθεωρου μενα λεγων, αυτην δε σιωπων την ουσιαν ην ερμηνευειν
τωι λογωι κατεπαγγελλεται. το γαρ αγεννητως ειναι εν των επιθεωρουμενων εστι τωι
οντι, αλλος δε του ειναι και αλλος του πως ειναι ο λογος· ο μεχρι του νυν αρρητον
τε και ανερμηνευτον εκ των ειρημενων εστιν. ουκουν φανερωσατω προτερον ημιν
τα της ουσιας ονοματα, και τοτε τηι παραλ λαγηι των προσηγοριων διατεμνετω την
φυσιν· εως δ' αν το ζητουμενον ανεκφωνητον μενηι, ματην αυτωι τα περι των
ονοματων τετεχνολογηται, των ονοματων ουκ οντων. 3.5.61 Ἡ μεν ουν
20ισχυροτερα20 των Ευνομιου κατα της αληθειας λαβη τοιαυτη, πολλων κατα το
μερος τουτο της λογογραφιας σιωπηθεντων δογματων. δοκει γαρ μοι πρε πειν τοις
τον ενοπλιον τουτον κατα των εχθρων της αλη θειας τρεχουσι δρομον προς τους
πεφραγμενους ποσως τηι πιθανοτητι του ψευδους οπλιζεσθαι, τοις δε νεκροις και
οδωδοσι των νοηματων μη εμμολυνειν τον λογον. το γαρ οιεσθαι 20παντα οσα τωι
της ουσιας ηνωται λογωι παντως εν σωμασιν ειναι και φθοραι συνεζευ χθαι20 (τουτο
γαρ εν τωι μερει τουτωι φησιν) ως νεκρωδη δυσωδιαν εκων υπερβησομαι, παντος
οιμαι του γε νουν εχοντος εκ του προχειρου κατιδειν δυναμενου το τεθνηκος 3.5.62
τε και διαπεπτωκος του λογου. τις γαρ ουκ οιδεν οτι πλη θος μεν απειρον των
ανθρωπινων εστι ψυχων, ουσια δε πασαις υποκειται μια και το ομοουσιον
 
 

332

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υποκειμενον εν αυταις της σωματικης διαφθορας ηλλοτριωται; ωστε νη πιοις
φανερον ειναι τον λογον, οτι τα σωματα ου δια το ομοουσια ειναι αλληλοις δια
τουτο φθειρεται τε και δια λυεται, αλλα δια το συνθετον ειληφεναι την φυσιν.
αλλος δε του συνθετου και ετερος του κοινου της ουσιας λογος· ωστε το μεν
ομοουσια τα φθαρτα σωματα λεγειν αληθες εστιν, η δε αναστροφη το αληθες ουκ
εχει· ει τι ομοουσιον, τουτο και φθαρτον εστι παντως, ως επι των ψυχων απο
δεικνυται, ων και ουσια μια και φθορα τηι κοινοτητι 3.5.63 της ουσιας ου προσεστιν.
ο δε περι των ψυχων αποδοθεις λογος και περι πασης νοερας υποστασεως της εν τηι
κτισει θεωρουμενης οικειως αν εχοι. ου γαρ, καθως Ευνομιος βουλεται, αι παρα του
Παυλου κατειλεγμεναι φωναι των υπερκοσμιων δυναμεων φυσεις τινας αλληλων
παρηλλαγ μενας σημαινουσιν, αλλ' η των προσηγοριων σημασια σαφως ενδεικνυται
το μη φυσεων διαφορας, αλλα της επουρανιου στρατιας τας ποικιλας των ενεργειων
ιδιοτητας τωι λογωι παριστασθαι. αρχαι γαρ, φησι, και θρονοι και εξουσιαι και
δυναμεις και κυριοτητες. ταυτα δε τα ονοματα τοιαυτα εστιν ως αυτοθεν παντι
προδηλον ειναι το κατ' ενεργειας 3.5.64 τινος τεταχθαι τα σημαινομενα. το γαρ
αρχειν και το εξουσιαζειν και το κυριευειν και το θρονον ειναι τινος, ταυτα παντα
ουκ αν ο λελογισμενος εις ουσιων διαφορας απαγαγοι, προδηλως της ενεργειας υφ'
εκαστου των ονο ματων σημαινομενης. ωστε ο λεγων φυσεων διαφορας εν τοις
κατειλεγμενοις ονομασι παρα του Παυλου σημαινεσθαι φρεναπαται εαυτον, καθως
φησιν ο αποστολος, μη ειδως μητε α λεγει μητε περι τινων διαβεβαιουται, σαφως
ενδει κνυμενης της των ονοματων σημασιας οτι αξιωματων τινων διαφορας ο
αποστολος εν ταις νοηταις δυναμεσιν οιδεν, ουκ ουσιων ετεροτητας δια των
ονοματων ενδεικνυται. 3.6.1 Τα μεν ουν 20ισχυρα20 των Ευνομιου τοιαυτα. εγω δε
των εν επαγγελιαι δυναμεως ουτω σαθρων τε και ανυποστα των επιδειχθεντων τωι
λογωι, σιωπαν οιμαι δειν επι των υπολοιπων, τοις κατα των ισχυρων ελεγχοις και
των αλλων τηι δυναμει συναπελεγχθεντων· καθαπερ επι των πολεμων συμβαινει,
του δυνατωτερου των αλλων καταπεσοντος μη κετι το λειπομενον της στρατιας εν
λογωι τινι τοις κεκρα τηκοσι του ισχυοντος γινεσθαι. αλλ' ουκ εαι σιωπαν το
κεφαλαιον της βλασφημιας εν τοις εφεξης του λογου προ κειμενον· την γαρ εκ μη
οντων εις το ειναι του μονο γενους παροδον, τουτο δη το φρικτον τε και αθεον και
πασης ασεβειας φευκτοτερον δογμα του Ευνομιου, νυν τηι 3.6.2 ακολουθιαι του λογου
κατασκευαζει. και επειδη πασι τοις δια της απατης ταυτης γεγοητευμενοις ετοιμον
επι γλωσσης εστιν εις κατασκευην του εκ μη οντος ειναι τον ημας και πασαν την
κτισιν εξ ουκ οντων ποιησαντα το λεγειν ει ην, ου γεγεννηται, και ει γεγεννηται,
ουκ ην, και πολλην εχει δια τουτων η απατη την συμμαχιαν, των μικροψυχοτερων
εν τηι επιπολαιωι ταυτηι πιθανοτητι στενοχωρουμενων και προς συγκαταθεσιν της
βλασφημιας υπαγομενων, αναγκη μη παρελθειν την ριζαν της πικριας του δογματος,
ινα μη, καθως φησιν ο αποστολος, ανω φυουσα διοχληι. πρω τον δε φημι δειν αυτον
εφ' εαυτου τον λογον κατανοησαι διχα της προς τους εναντιους μαχης, ειθ' ουτως
επι την εξετασιν τε και τον ελεγχον των εκτεθεντων ελθειν. 3.6.3 Ἓν γνωρισμα της
αληθινης θεοτητος ο της αγιας γραφης υποδεικνυσι λογος, ο δια της ανωθεν φωνης
εδι δαχθη ο Μωυσης ακουσας του ειποντος οτι Ἐγω ειμι ο ων. ουκουν τουτο μονον
θειον ειναι ως αληθως πιστευειν οιομεθα δειν, ο κατα το αΐδιον τε και αοριστον εν
τωι ειναι καταλαμβανεται, και παν το περι αυτο θεωρουμενον αει ωσαυτως εχει,
ουτε προσγινομενον ουτε απογινομενον. ωστε ει τις λεγοι περι θεου οτι προτερον
μεν ην νυν δε ουκ εστιν η οτι νυν μεν εστι προτερον δε ουκ ην, επισης αθεον
κρινομεν των ειρημενων εκατερον· κολοβουται γαρ ομοιως δι' αμφοτερων ο της
αιδιοτητος λογος καθ' εκατερον μερος ομοιως τωι ανυπαρκτωι περισκεπομενος, ειτε
προθεωροιη τις το μη ον του οντος ειτε καταληγειν το ον εις το μη ον αποφαινοιτο,
 
 

333

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και ουδεν παραμυθειται την ασεβη περι το θειον υποληψιν εν πρωτοις η τελευταιοις
επιθρυλου 3.6.4 μενον τωι θεωι το ανυπαρκτον. δια τουτο την περι του μη ειναι ποτε
τον οντως οντα κατασκευην αρνησιν τε και αθε τησιν της αληθινης θεοτητος ειναι
διοριζομεθα. επειδη γαρ ο μεν δια του φωτος εαυτον τωι Μωυσηι δειξας οντα εαυτον
ονομαζει λεγων Ἐγω ειμι ο ων, Ἠσαΐας δε καθαπερ οργανον του εν αυτωι
φθεγγομενου γενομενος εκ προσωπου λεγει του οντος οτι Ἐγω πρωτος και εγω μετα
ταυτα, ως δια τουτου νοεισθαι καθ' εκατεραν εννοιαν επι θεου το αΐδιον, ομοιως δε
και η προς τον Μανωε γενομενη φωνη το απεριληπτον ειναι δια της του ονοματος
σημασιας το θειον ενδεικνυται, οτε μαθειν αξιουντος του Μανωε το ονομα, ως
προελθουσης εις εργον της επαγγελιας επ' ονοματος δοξασηι τον ευεργετην, λεγει
προς αυτον Τι τουτο ερωταις; και αυτο εστιν θαυμαστον, ως δια τουτου μαθειν οτι εν
εστι σημαντικον της θειας φυσεως ονομα, το αρρητως περι 3.6.5 αυτης ημιν θαυμα
κατα ψυχην εγγινομενον, ωσαυτως δε και ο μεγας ∆αβιδ εν τοις καθ' εαυτον λογοις
το ισον βοαι, ως πασης μεν της κτισεως υπ' αυτου παραχθεισης εις γενεσιν, μονου δε
του θεου ωσαυτως αει τε οντος και εισαει διαμενοντος, εν οις φησι Συ δε ο αυτος ει
και τα ετη σου ουκ εκλειψουσι· ταυτα και τα τοιαυτα παρα των θεοφορουμενων
ακουοντες παν, ο μη εξ αιδιου εστιν, ως προσφατον τε και αλλοτριον της αληθινης
θεοτητος τοις 3.6.6 ειδωλολατραις προσκυνειν καταλειπομεν. το γαρ νυν ον,
προτερον δε μη ον προσφατον εστι παντως και ουκ αΐδιον, το δε προς τι των
προσφατων οραν δαιμονων λατρειαν ο Μωυσης ονομαζει λεγων Ἔθυσαν δαιμονιοις
και ου θεωι, θεοις οις ουκ ᾔδεισαν οι πατερες αυτων, καινοι και προ σφατοι ηκασιν. ει
ουν παν το προσφατον εν σεβασματι δαι μονων εστι λατρεια και της αληθινης
θεοτητος ηλλοτριω, ο δε νυν μεν εστιν, αει δε ουκ ην, προσφατον εστι και ουκ
αΐδιον, αναγκαιως προς το ον βλεποντες τους το μη ον τωι οντι συνθεωρουντας και
λεγοντας, οτι ποτε ουκ ην, 3.6.7 τοις θεραπευταις των ειδωλων εγκαταλεγομεν. και
γαρ ο μεγας Ἰωαννης τον μονογενη θεον τωι ιδιωι καταγγελλων κηρυγματι παντοιως
τον εαυτου κατασφαλιζεται λογον, ως μη τινα παροδον την του μη ειναι υποληψιν
κατα του οντος λαβειν. λεγει γαρ οτι εν αρχηι ην και προς τον θεον ην και θεος ην
και φως ην και ζωη και αληθεια και παντα τα αγαθα παντοτε ην και ουδεν ουδεποτε
τι των καλων ουκ ην ο παντων των αγαθων το πληρωμα ων 3.6.8 και εν τοις
κολποις του πατρος ων. ει τοινυν Μωυσης μεν οιον τινα χαρακτηρα της αληθινης
θεοτητος ημιν νομοθετει το μηδεν αλλο περι θεου γινωσκειν η τουτο μονον, οτι εστι
(τουτο γαρ ενδεικνυται το Ἐγω ειμι ο ων), Ἠσαΐας δε το πανταχοθεν αοριστον του
οντος βοαι τωι κηρυγματι, μητε δι' αρχης μητε δια τελους βλεπων το ον επι του θεου
οριζομενον (ο γαρ ειπων οτι Ἐγω πρωτος και εγω μετα ταυτα, εν ουθετερωι τον ορον
της αιδιοτητος ιστησιν, ως μητε προς την αρχην ορωντας ευρειν τι σημειον, αφ' ου
εστι και μεθ' ο ουκ ην, μητε προς το εφεξης την διανοιαν αναγοντας ορωι τινι
διακοπτειν του οντος την επι το αΐδιον προοδον), του δε προφητου ∆αβιδ προσφατον
τε και αλλοτριον θεον προσκυνεισθαι απαγορευοντος, ων εκα τερον εν τοις
δογμασιν εστι της αιρεσεως [εν μεν τωι μη αιδιωι το προσφατον, εν δε τωι της του
αληθινου θεου φυσεως απεξενωσθαι το αλλοτριον σαφως επιδεικνυται]· 3.6.9
τουτων ουν ουτως εχοντων πασαν την δια των σοφισματων κατασκευην την περι
του μη ειναι ποτε τον οντως οντα ουδεν αλλο η παραβασιν του Χριστιανισμου και
τροπην εις ειδωλολατρειαν ειναι διοριζομεθα. του γαρ ευαγγελιστου δια της
θεολογιας πανταχοθεν εξορισαντος το μη ον εκ του οντος και δια της συνεχους του
ην επαναληψεως την του μη ειναι υπονοιαν επιμελως εξαλειψαντος, μονογενη δε
θεον και λογον θεου και υιον θεου και ισον θεωι και παντα τα τοιαυτα
κατονομασαντος, παγιαν εχομεν ταυτην εν εαυτοις την κρισιν και αμεταθετον, οτι ει
θεος εστιν ο μονογενης υιος, αει χρη πιστευειν αυτον ειναι, τον θεον 3.6.10
 
 

334

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πεπιστευμενον. αλλα μην ει αληθως εστι θεος, και αει παντως εστι και ουδεποτε εν
τωι μη ειναι καταλαμβανεται. θεος γαρ, καθως πολλακις ειρηκαμεν, ει νυν εστι, και
αει παντως ην, ει δε ποτε μη ην, ουδε νυν εστιν ολως. αλλ' επειδη το υιον ειναι τον
μονογενη θεον και εισαει διαμενειν και παρα των εχθρων της αληθειας ομολογειται,
τουτο φαμεν οτι εν τωι πατρι ων ου καθ' εν μονον εστιν εν αυτωι, αλλα κατα παντα
οσα νοειται ο πατηρ, δια παντων εστιν εν αυτωι. ως ουν εν τωι αφθαρτωι του πατρος
ων αφθαρτος εστι και εν τωι αγαθωι αγαθος και εν τωι δυνατωι δυνατος και εν εκαστωι
ων των προς το κρειττον εν τωι πατρι νοου μενων εκεινο εστιν, ουτως και εν τωι
αιδιωι παντως αΐδιος. 3.6.11 η δε του πατρος αιδιοτης εν τωι μητε εκ του μη οντος
αρξασθαι μητε εις το μη ον καταληγειν γνωριζεται. ουκουν ο παντα τα του πατρος
εχων και εν πασηι τηι δοξηι του πατρος θεωρουμενος ωσπερ εν τωι ατελευτητωι του
πατρος ων ζωης τελος ουκ εχει, ουτω και εν τωι αναρχωι του πατρος ων αρχην
ημερων ουκ εχει, καθως φησιν ο απο στολος, αλλα και εκ του πατρος εστι και εν τηι
αιδιοτητι του πατρος καθοραται, και τουτωι μαλιστα τωι τροπωι το δια παντων της
εικονος απαραλλακτον προς τον ου εστιν εικων θεωρειται, και αληθης ο λογος εν
τουτοις ευρι σκεται ο ειπων οτι Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον πατερα. 3.6.12 αλλα και
το παρα του αποστολου ειρημενον ουτως αν μα λιστα νοηθειη καλως και προσφυως
εχον, το απαυγασμα ειναι της δοξης και χαρακτηρα της υποστασεως τον υιον. τοις
γαρ αδυνατουσιν επι το υψος της θεογνωσιας τον λο γισμον αγαγειν δια της των
νοητων θεωριας, τουτοις εκ των τηι αισθησει προφαινομενων εμποιει τινα τοις
ακουουσιν 3.6.13 ο αποστολος του αληθους φαντασιαν. ως γαρ το ηλιακον σωμα
ολωι τωι περιεχοντι κυκλωι χαρακτηριζεται και ο τον κυκλον ιδων ολου του κατα το
βαθος υποκειμενου την υποστασιν δια του φαινομενου ανελογισατο, ουτως ειπεν εν
τωι μεγεθει της του υιου δυναμεως το του πατρος μεγα λειον χαρακτηριζεσθαι, ινα
οσον τουτο γινωσκεται, τοσουτον 3.6.14 ειναι κακεινο πιστευηται· και παλιν ως εκ
παντος του ηλιακου κυκλου η του φωτος λαμπηδων απαυγαζεται (ου γαρ το μεν τι
λαμπει, το δε αλαμπες εστι του κυκλου), ουτως ολη η δοξα, ητις εστιν ο πατηρ, τωι εξ
εαυτης απαυγασματι τουτεστι τωι αληθινωι φωτι πανταχοθεν περι αυγαζεται· και ως
εκ του ηλιου μεν εστιν η ακτις (ου γαρ αν ην ακτις, ει μη ηλιος ην), ου μην ποτε
χωρις της απαυγαζομενης ακτινος εφ' εαυτου νοειται ο ηλιος, ουτω το συναφες τε
και αΐδιον της εκ του πατρος υπαρξεως του μονογενους παραδιδους ο αποστολος
απαυγασμα δοξης τον υιον κατωνομασε. 3.6.15 Τουτων ουν ημιν ουτω διηιρημενων
ουκετ' αν τις αμφι βαλλοι πως και εκ του πατρος ο μονογενης ειναι πεπι στευται και
αιδιως εστι, καν δοκηι κατα την προχειρον εννοιαν μη συμβαινειν ο λογος τωι λογωι ο
εκ του πατρος αυτον ειναι λεγων τωι μαρτυρουντι αυτωι το αΐδιον. ει δε χρη και δι'
ετερων τον λογον πιστωσασθαι, δυνατον αν γε νοιτο νοησαι το περι τουτου δογμα
δια τινων των κατα την αισθησιν ημιν γνωριζομενων. μηδεις δε επηρεαζετω τωι
λογωι μη δυναμενωι τοιαυτην εν τοις ουσιν ευρειν εικονα του ζητουμενου, η δια
παντων αρκεσει δι' αναλογιας τινος 3.6.16 και ομοιοτητος προς την του προκειμενου
παραστασιν. βου λομεθα γαρ τους λεγοντας προτερον βεβουλευσθαι τον πατερα, ειθ'
ουτως ελθειν επι το γενεσθαι πατερα και δια τουτου το μεταγενεστερον τωι λογωι
κατασκευαζοντας πεισαι δι' ων αν γενοιτο δυνατον ημιν υποδειγματων μεταγειν
προς το ευσεβες την διανοιαν. ουτε γαρ η αμεσος αυτη συνα φεια εκθλιβει την
βουλησιν του πατρος ως κατα τινα φυ σεως αναγκην απροαιρετως τον υιον
εσχηκοτος, ουτε η βουλησις διΐστησι του πατρος τον υιον ως τι διαστημα μεταξυ
παρεμπιπτουσα, ως μητε εκβαλλειν του δογματος την επι τωι υιωι βουλησιν του
γεννησαντος, οιον στενοχωρου μενην εν τηι συναφειαι της του υιου προς τον πατερα
ενο τητος, μητε μην την αδιαστατον διαλυειν συναφειαν, οταν εν 3.6.17 θεωρηται τηι
γεννησει η βουλησις. τουτο γαρ της βαρειας ημων και δυσκινητου φυσεως εστιν
 
 

335

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ιδιον, το μη εν ταυτωι πολλακις παρειναι ημιν και το εχειν τι και το βουλεσθαι, αλλα
νυν μεν βουλομεθα τι εχειν ων ουκ εχομεν, μετα ταυτα δε τυγχανομεν ων τυχειν
ηβουληθημεν. επι δε της απλης και παντοδυναμου φυσεως ομου τα παντα και κατα
ταυτον νοειται, και το θελειν το αγαθον και το εχειν οπερ ηθελησε. παντοτε γαρ
ενεργον και ενουσιον και ενυποστατον τηι αιδιωι φυσει το αγαθον τε και το αΐδιον
ενθεωρειται θελημα, ουτε απο τινος ιδιαζουσης αρχης εγγινομενον ουτε 3.6.18 διχα
του θελητου νοηθηναι δυναμενον. ουδε γαρ ενδεχεται παρα τωι θεωι η το αγαθον
θελημα μη ειναι η μη συνειναι το θελητον τωι βουληματι, ουδεμιας αιτιας ουτε το
πρεπον τωι πατρι μη παντοτε ειναι [μη] ουσης ουτε προς το εχειν το βουλητον
εμποδιζουσης. επει ουν φυσει το αγαθον, μαλλον δε παντος αγαθου επεκεινα ο
μονογενης θεος, ουκ αβουλητον δε τωι πατρι το αγαθον, φανερως αποδεικνυται δια
τουτων οτι και αμεσος εστι του υιου η προς τον πατερα συναφεια και ουκ εξωθειται
ουδε εξειργεται υπο της αδια στατου συναφειας το βουλημα το τηι αγαθηι φυσει δια
παντος ενυπαρχον. ει δε τις ανεπηρεαστως ακουει του λογου, και τοιουτον τι τοις
ειρημενοις προσθειναι βουλομαι. 3.6.19 Ὥσπερ ει τις (λεγω δε καθ' υποθεσιν)
προαιρετικην τινα τηι φλογι δυναμιν δοιη, δηλον αν ειη οτι ομου τωι ειναι η φλοξ και
την αυγην εκλαμπειν αφ' εαυτης θελησει, θελησασα δε παντως ουκ αδυνατησει, της
φυσικης δυνα μεως επιτελες ποιουσης ομου τωι συστηναι την φλογα το περι την
αυγην βουλημα, ως αναντιρρητως ει τουτο δοθειη το προαιρετικως κινεισθαι την
φλογα, παντων κατα ταυτον την συνδρομην νοεισθαι, της τε του πυρος εξαψεως και
του περι την αυγην θεληματος και αυτης της αυγης, ως μηδεν της προαιρετικης
κινησεως προς την οξειαν της αυγης υποστασιν εμποδιζουσης–ουτως κατα το ρηθεν
ημιν υποδειγμα και τωι πατρι το αγαθον θελημα συνομο λογων ουκ αποστησεις δια
του θεληματος του πατρος τον 3.6.20 υιον· ουδε γαρ εικος εστι το του ειναι αυτον
βουλημα εμποδιον του ευθυς ειναι γινεσθαι, αλλ' ωσπερ εν τωι οφθαλμωι το τε
βλεπειν και το θελειν βλεπειν το μεν φυσεως εστιν ενεργεια το δε ορμη
προαιρεσεως, ου μην αναβολην εμποιει τηι ενεργειαι του βλεπειν προς αυτο τουτο της
προ αιρεσεως η κινησις (ιδιαι γαρ τουτων εκατερον και εφ' εαυτου θεωρειται, ουδεν
εμποδιον προς το ειναι το ετερον τωι ετερωι γινομενον, αλλα τα δυο τροπον τινα μετ'
αλλη λων εστι, της τε φυσικης ενεργειας τηι προαιρεσει παρο μαρτουσης και της
προαιρεσεως παλιν του κατα φυσιν ουκ 3.6.21 απολιμπανομενης κινηματος)· ως ουν
τωι οφθαλμωι η κατα νοησις συμφυης εστι και η του οραν βουλησις ουδεμιαν
υπερθεσιν προς αυτο το οραν ενεποιησεν, αλλα και θελει αυτωι ειναι την ορασιν και
ο θελει εστιν, ουτω και επι της αρρητου και υπερ πασαν εννοιαν φυσεως παντων
αμα κατα ταυτον εγγινεται ημιν η διανοια, της τε αιδιου του πατρος υπαρξεως και
του περι τον υιον θεληματος και αυτου του υιου του, καθως φησιν ο Ἰωαννης, εν τηι
αρχηι οντος και 3.6.22 ου μετα την αρχην νοουμενου· αρχη δε του παντος ο πατηρ.
αλλ' εν τηι αρχηι ταυτηι και ο υιος ειναι κεκηρυκται εκεινο ων κατα την φυσιν, οπερ
εστιν η αρχη. θεος γαρ η αρχη και ο εν τηι αρχηι ων λογος θεος εστιν. της δε αρχης το
αΐδιον ενδεικνυμενης καλως ο Ἰωαννης τηι αρχηι συν απτει τον λογον εν αυτηι ειναι
λεγων τον λογον, τουτο ως οιμαι κατασκευαζων, ινα μη φθασηι μονη καθ' εαυτην
εγγενεσθαι η αρχη τωι ακουσαντι, αλλα πριν ταυτην εν τυπωθηναι τηι διανοιαι
συγκατανοηθηι τηι αρχηι και ο λογος ο εν εκεινηι ων, συνεισελθων μετ' αυτης εις την
του ακου οντος εννοιαν και μετα της αρχης τηι ακοηι εγγενομενος. 3.6.23 Ουτωσι δε
του δογματος ημιν διευκρινηθεντος καιρος αν ειη και τον εναντιον προθειναι και
θεωρησαι λογον εκ παραλληλου προς τας ημετερας υποληψεις αντεξεταζοντα. λεγει
δε ουτως· 20δυο γαρ οντων20, φησι, 20των υφ' ημων ειρημενων, του τε προ της
ιδιας γεννησεως μη ειναι την ουσιαν του μονογενους και του γεν νηθεισαν προ
παντων ειναι, ουθετερον των ειρημενων ελεγχει ψευδος. ουτε γαρ ως προ της
 
 

336

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανωτατω γεννησεως και συστασεως ην ειπειν ετολμησεν, αντιπιπτουσης της του πα
τρος φυσεως και της των σωφρονουντων κρι σεως. τις γαρ αν και παραδεξαιτο
σωφρονων υιον οντα και γεννητον προ της ανωτατω γεν νησεως, μη δεομενου
γεννησεως προς το ειναι 3.6.24 ο εστι του χωρις γεννησεως οντος20. ει μεν ουν
αληθευει τον διδασκαλον ημων μηδεν ηγωνισθαι λεγων προς τας αντιθεσεις, ειδειεν
αν παντες οσοι τοις λογοις εκεινου καθωμιληκασιν. εγω δε (μικρον γαρ εις
αποδειξιν κακιας τον ελεγχον της περι ταυτα συκοφαντιας ειναι λογι ζομαι)
καταλιπων το δειξαι μη ανεξεταστον παρεωρασθαι το μερος τουτο παρα του
διδασκαλου προς την εξετασιν των προτεθεντων, οπως αν οιον τε ηι, τρεψω τον
λογον. δυο φησιν εν τωι καθ' εαυτον ειρηκεναι λογωι, εν μεν το προ της ιδιας
γεννησεως μη ειναι την ουσιαν του μονο 3.6.25 γενους, ετερον δε το γεννηθεισαν
προ παντων ειναι. αλλ' οτι μεν ου καινη τις ουσια παρα του πατρος εγεννηθη εξω
της εν αυτωι τωι πατρι θεωρουμενης, ικανως οιμαι δια των προειρημενων ημιν
αποδεδειχθαι και μηδεν χρηιζειν ημας, ως πρωτως ημιν προενεχθεντος του λογου,
προς την τοι αυτην βλασφημιαν συμπλεκεσθαι, προς τουτο δε μονον αναγκαιον
ειναι την σπουδην γενεσθαι τωι λογωι, προς την αθεον αυτου λεγω και φρικωδη
φωνην την φανερως ειπουσαν 3.6.26 περι του θεου λογου οτι ουκ ην. αλλα και περι
ταυτης της βλασφημιας εν τοις προειρημενοις μετριως διαλαβοντος του λογου ταχα
περιττον αν ειη παλιν δια των ομοιων θεωρηματων τα προαποδεδειγμενα
κατασκευαζειν. τουτου γαρ ενεκεν και προειρηται παρ' ημων εκεινα, ως της ευσε
βους διανοιας προεντυπωθεισης τοις εντυγχανουσιν κατα φανεστεραν γενεσθαι των
εναντιων την βλασφημιαν των επι του μονογενους θεου το μη ειναι του ειναι
κατασκευαζον των πρεσβυτερον. 3.6.27 ∆οκει δε μοι καλως εχειν αυτο της
γεννησεως το σημαινομενον δι' επιμελεστερας εξετασεως διασκοπησαι τωι λογωι. οτι
μεν ουν το εξ αιτιας ειναι τινος το ονομα τουτο παριστησι, παντι δηλον εστι και
ουδεν οιμαι χρηναι περι τουτου διαγωνιζεσθαι. αλλ' επειδη διαφορος των εξ αιτιας
υφεστηκοτων εστιν ο λογος, τουτ' οιμαι προσηκειν δια τινος τεχνικης διαιρεσεως
σαφηνισθηναι τωι λογωι. των τοινυν εκ τινος γινομενων ταυτας τας διαφορας
κατειλη 3.6.28 φαμεν. τα μεν γαρ εξ υλης εστι και τεχνης, ως αι των οικοδομηματων
και των λοιπων εργων κατασκευαι δια της καταλληλου υλης γινομεναι, ων
καθηγειται τις τεχνη προς τον ιδιον σκοπον των γινομενων το προτεθεν
συμπεραινουσα, τα δε εξ υλης και φυσεως· τας γαρ εξ αλληλων γενεσεις των ζυων η
φυσις οικοδομει δια της εν τοις σωμασιν υλι κης υποστασεως το εαυτης ενεργουσα
το δε εξ υλικης απορροιας, εφ' ων και το προηγουμενον μενει οιον εστι και το απ'
εκεινου ρεον εφ' εαυτου νοειται, ως επι του ηλιου και της ακτινος η επι της
λαμπαδος και της αυγης η επι των αρωματων τε και μυρων και της εκειθεν
εκδιδομενης ποιοτητος. ταυτα γαρ εφ' εαυτων αμειωτα μενοντα ευθυς εχει
συμπαρομαρτουσαν εκαστον την απ' αυτων εκδιδομενην φυσικην ιδιοτητα, οιον ο
μεν ηλιος την ακτινα, η δε λαμπας την αυγην, τα δε αρωματα την τωι 3.6.29 αερι εξ
αυτων εντικτομενην ευωδιαν. εστι και ετερον ειδος παρα ταυτα γεννησεως, ου η μεν
αιτια αυλος εστι και ασωματος, η δε γεννησις αισθητη τε και δια σωματος, λεγω δε
τον εκ του νου γεννωμενον λογον· ασωματος γαρ ων καθ' εαυτον ο νους δια των
αισθητων οργανων τικτει τον λογον. τοσαυτας γεννησεων διαφορας οιον εν γενικηι
3.6.30 τινι θεωριαι κατενοησαμεν. τα γαρ οσα θαυματουργειται παρα της φυσεως της
σωματα ζυων τινων εις ετεροφυη τινα μεταβαλλουσης η απο τινος των υγρων
αλλοιωσεως η σπερματων φθορας η ξυλων σηπεδονος ζωια τινα δημιουρ γουσης η εκ
της του πυρος συμπιλησεως τον ψυχρον εκ των δαλων ατμον εναποληφθεντα τωι
βαθει προς ζυου γενεσιν μεταποιουσης, ο σαλαμανδραν προσαγορευουσιν, καν εξω
των διορισθεντων ειναι δοκηι, ουδεν ηττον εν τοις ειρημε 3.6.31 νοις εστι. δια γαρ
 
 

337

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωματων η φυσις τα ποικιλα ταυτα των ζυων ειδη τεχναζεται· η γαρ ποια του
σωματος τροπη τοιωσδε παρα της φυσεως διατεθεισα τοδε τι του ζυου το ειδος
εδημιουργησεν· οπερ ουκ αλλο τι εστιν ειδος γεννη 3.6.32 σεως παρα το εκ φυσεως
και υλης αποτελουμενον. τουτων τοινυν των της γεννησεως τροπων φανερων τοις
ανθρωποις οντων η φιλανθρωπος του αγιου πνευματος οικονομια παρα διδουσα
ημιν τα θεια μυστηρια δια των ημιν χωρητων την διδασκαλιαν ποιειται των υπερ
λογον, ως και εν τοις αλλοις απασι τουτο ποιει, οταν σωματικως διαγραφηι το θειον,
οφθαλμον και βλεφαρα και ους και δακτυλους και χειρα και δεξιαν και βραχιονα και
ποδας και υποδηματα και τα τοιαυτα περι θεου διεξιουσα, ων ουδεν κατα την
προχειρον εννοιαν εν τηι θειαι καταλαμβανεται φυσει, αλλα προς το ημιν ευσυν
οπτον την διδασκαλιαν αναγουσα ταις τετριμμεναις εν τηι συνηθειαι των ανθρωπων
φωναις τα υπερ πασαν σημασιαν πραγματα διοριζει, αναλογικως ημων δι' εκαστου
των περι θεου λεγομενων προς τινα αναγομενων υψηλοτεραν υπονοιαν. 3.6.33
ουτως ουν και τα πολλα της γεννησεως ειδη [παρα της θεοπνευστου διδασκαλιας]
εις παραστασιν της αρρητου του μονογενους υποστασεως παραλαμβανει, τοσουτον
αφ' εκαστου λαμβανουσα οσον ευαγες εστιν εις τας περι του θεου υπο 3.6.34 ληψεις
παραληφθηναι. ως γαρ η των δακτυλων μνημη επι του θεου και της χειρος και του
βραχιονος ου την εξ οστων νευρων και σαρκων και συνδεσμων του μελους
κατασκευην υπογραφει τωι λογωι, αλλα την πρακτικην αυτου και ενεργητικην
δυναμιν τωι τοιουτωι διασημαινει ονοματι και δι' εκαστου των αλλων τα καταλληλα
των περι θεου νοουμενων ενδεικνυται, ου συμπαραδεχομενη τας σωματικας των
ονοματων εμφασεις, ουτως και τα των γεννησεων του των ειδη λεγει μεν επι της
θειας φυσεως, ου μην ουτω 3.6.35 λεγει ως νοειν οιδεν η καθ' ημας συνηθεια. οταν
μεν γαρ περι της κατασκευαστικης λεγηι δυναμεως, γεννησιν μεν ονομαζει την
τοιαυτην ενεργειαν δια το δειν προς το ταπεινον της ημετερας δυναμεως καταβηναι
τον λογον, ου μην εν δεικνυται τα οσα παρ' ημιν τηι κατασκευαστικηι γενεσει
συνθεωρειται, ου τοπον, ου χρονον, ουχ υλης παρασκευην, ουκ οργανων συνεργιαν,
ου τον επι τοις γινομενοις κοπον, αλλα ταυτα ημιν καταλιπουσα μεγαλοφυως και
υψηλως τωι θεωι προσμαρτυρει των οντων την γενεσιν εν οις φησιν οτι Αυτος ειπεν
και εγενηθησαν, αυτος ενετειλατο και εκτι 3.6.36 σθησαν. παλιν οταν την απορρητον
τε και υπερ λογον του μονογενους εκ του πατρος υποστασιν ερμηνευηι, δια το
αχωρητον ειναι την ανθρωπινην πτωχειαν των υπερ λογον τε και εννοιαν
διδαγματων κακει τοις ημετεροις συγκεχρηται και υιον ονομαζει, οπερ η παρ' ημιν
συνηθεια τοις απο υλης και φυσεως αποτικτομενοις ονομα τιθεται. αλλ' ωσπερ την
της κτισεως γενεσιν επι του θεου ο λογος ειπων το δια τινος υλης γινεσθαι αυτην ου
προσεθηκεν, ουσιαν υλης και τοπον και χρονον και παντα τα τοιαυτα την του
θεληματος δυναμιν ειναι αποφηναμενος, ουτω και ενταυθα υιον ειπων αφηκε
παντα τα τε αλλα οσα περι την κατω γεννησιν η ανθρωπινη φυσις οραι, παθη λεγω
και διαθεσεις και την εκ του χρονου συνεργιαν και την του τοπου χρειαν και προ
παντων την υλην, ων ανευ απαντων 3.6.37 η κατω γεννησις εκ της φυσεως ου
συνισταται. πασης δε τοιαυτης εννοιας υλικης τε και διαστηματικης μη συμπαρα
ληφθεισης εν τηι του υιου σημασιαι, μονη υπελειφθη η φυσις, και δια τουτο τηι του
υιου φωνηι το οικειον και γνησιον της εκ του πατρος αναδειξεως επι του μονογενους
ερμηνευεται. και επειδη ουχ ικανον ην το τοιουτο της γεννησεως ειδος αρκουσαν
ημιν εμποιησαι περι της αρρητου του μονογενους υπαρξεως την φαντασιαν,
συμπαραλαμβανει και ετερον της γεννησεως ειδος προς σημασιαν της του υιου
θεολογιας το εκ της υλικης απορροιας, και φησιν απαυγασμα δοξης και οσμην μυρου
και ατμιδα θεου, απερ εν τηι προεκτεθεισηι παρ' ημων τεχνολογιαι η καθ' ημας 3.6.38
συνηθεια υλικην απορροιαν ονομαζει. αλλ' ωσπερ εν τοις προειρημενοις ουτε η της
 
 

338

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κτισεως ποιησις ουτε η του υιου σημασια χρονον η υλην η τοπον η παθος
συμπαρεδεξατο, ουτως και ενταυθα πασης της υλικης εννοιας εκκαθαρας την του
απαυγασματος και των λοιπων των μνημονευθεντων σημασιαν, μονον το θεοπρεπες
του τοιουτου της γεννησεως ειδους ο λογος παραλαβων ενδεικνυται το εξ αυτου τε
και μετ' αυτου νοεισθαι δια της κατα την λεξιν ταυτην εμ 3.6.39 φασεως. ουτε γαρ η
ατμις την εις αερα διαχυσιν εκ της υποκειμενης υλης παριστησιν ουτε η οσμη την εκ
της ποιοτητος του μυρου γινομενην προς τον αερα μεταστασιν ουτε το απαυγασμα
την εκ του ηλιακου σωματος δια των ακτινων απορροιαν, αλλα τουτο μονον εκ
παντων, καθως ειρηται, δια του τοιουτου της γεννησεως τροπου δηλουται, το εξ
εκεινου τε ειναι και μετ' εκεινου νοεισθαι, μηδενος διαστηματος μεταξυ του πατρος
και του εξ αυτου μεσιτευ
οντος. επει δε δια πλειονα φιλανθρωπιαν η του αγιου πνευματος χαρις πολλαχοθεν
ημιν εγγενεσθαι τας θειας περι του μονογενους υποληψεις ωικονομησατο,
προσεθηκεν και το λειπομενον των εν γεννησει θεωρουμενων ειδος, το 3.6.40 εκ του
νου φημι και του λογου. αλλα πλειονι χρηται τηι προμηθειαι ο υψηλος Ἰωαννης, ως
μηποτε υπο ατονιας τε και μικροψυχιας καταπεσειν τον ακουοντα προς κοινην εν
νοιαν λογου, ως φθογγον του πατρος τον υιον νομισθηναι. δια τουτο εν ουσιαι
βλεπειν τον λογον παρασκευαζει τωι πρωτωι κηρυγματι και εν ουσιαι ουκ
απεξενωμενηι τινι και απερρωγυιαι της οθεν εστιν, αλλ' εν αυτηι τηι πρωτηι και
μακαριαι φυσει. ταυτα γαρ διδασκει λεγων οτι εν αρχηι ην ο λογος και προς τον θεον
και θεος, [και] παντα οσα εστιν 3.6.41 η αρχη και αυτος ων. ουτως γαρ περι της
αιδιοτητος του μονογενους θεολογων διεξερχεται. τουτων τοινυν των της
γεννησεως τροπων ητοι των εξ αιτιας υφεστηκοτων εν τηι καθ' ημας συνηθειαι
γινωσκομενων, παραληφθεντων δε και παρα της αγιας γραφης προς την των
υπερκειμενων διδασκαλιαν ουτως ως εικος εστι προς παραστασιν των θειων
υποληψεων εκαστον τουτων μεταληφθηναι, κρινατω δικαιαν κρισιν ο εντυγχανων
τωι λογωι, ει τι των παρα της αιρεσεως φερομενων ισχυν τινα κατα της αληθειας εχει.
3.6.42 Προθησω δε παλιν αυτην επι λεξεως του εναντιου την ρησιν εχουσαν ουτως.
20δυο20, φησι, 20οντων των παρ' ημων ειρημενων, του τε προ της ιδιας γεννη σεως
μη ειναι την ουσιαν του μονογενους και του γεννηθεισαν προ παντων ειναι20. ποιον
γεν νησεως ειδος ο δογματιστης ημιν προτεινεται; αρα το πρεπον επι θεου νοειν τε
και λεγειν; και τις ουτως αθεος 3.6.43 ωστε προεπινοειν του θεου το μη ειναι; αλλα
δηλον οτι προς την υλικην ταυτην γενεσιν βλεπων την κατω φυσιν της περι του
μονογενους θεου υποληψεως ποιειται διδα σκαλον, και επειδη βους η ονος η
καμηλος προ της ιδιας γεννησεως ουκ εστι, τουτο και επι του μονογενους βουλεται
λεγειν, ο επι των ζυων η ακολουθια της κατω φυσεως διδωσι βλεπειν, ουδε τουτο
νοων ο σωματικος θεολογος, οτι το μονογενες επι θεου λεγομενον αυτωι τωι ρηματι
το προς πασαν γενεσιν ακοινωνητον τε και ιδιαζον αποσημαινει. 3.6.44 πως γαρ αν
ειη μονογενης αυτη η γεννησις, ει κοινωνιαν κατα την εμφασιν και ταυτοτητα προς
αλλην γεννησιν εχοι; το γαρ μονον κατ' εξαιρετον επ' αυτου νοεισθαι, ο ουκ εστιν
επ' αλλης κατανοησαι γεννησεως, κυριως τε και προσ φυως τωι προσρηματι του
μονογενους ερμηνευεται· ως ει γε τι της κατω γεννησεως και επ' αυτου θεωροιτο,
ουκετ' αν ειη μονογενης ο τισι της γεννησεως ιδιωμασι προς τα 3.6.45 λοιπα των
γεννηθεντων κοινοποιουμενος. ει γαρ τα αυτα και επι τουτου λεγοιτο, α και επι των
αλλων των δια γεν νησεως εις το ειναι προιοντων λεγεται, εις αδελφικην τινα
σχεσιν το του μονογενους σημαινομενον μετασκευασει ο λογος. ουκουν ει το
αμικτον τε και ακοινωνητον προς τα λοιπα των γινομενων ενδεικνυται το του
μονογενους σημαινομενον, ουδεν των περι την κατω γεννησιν ορωμενων και επι
της εκ του πατρος υποστασεως του υιου νοεισθαι καταδεξομεθα. αλλα μην ιδιον
 
 

339

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντων των δια γεννησεως υφεστηκοτων το μη ειναι προ της γεννησεως· αλλοτριον
αρα τουτο της του μονογενους ιδιοτητος ωι μηδεν του τροπου της κοινης γεν νησεως
[ειδους το πεπλανημενον] προσειναι η του μονο 3.6.46 γενους επωνυμια μαρτυρεται.
ουκουν πιστωθητω ο υλικος ουτος και τηι αισθησει φιλος δια του ετερου της
γεννησεως ειδους το πεπλανημενον των υποληψεων αυτου διορθωσασθαι. τι γαρ
ερεις, οταν απαυγασμα δοξης και οσμην μυρου ακουσηις, οτι ουκ ην το απαυγασμα
προ της ιδιας γεννη σεως; αλλ' οταν τουτο ειπηις, ουδε την δοξαν παντως ειναι
δωσεις ουτε το μυρον· ου γαρ εστιν η τυφλην εφ' εαυτης και αλαμπη ποτε
νομισθηναι την δοξαν ειναι η το μυρον της ευπνοιας αγονον· ωστε ει το απαυγασμα
ουκ ην, ουδε η δοξα ην παντως, και της οσμης μη ουσης το μηδε το 3.6.47 μυρον
ειναι συναπεδειχθη. ει δε φοβει τινα ταυτα παρα της γραφης παραληφθεντα τα
υποδειγματα ως ουκ ακριβως το μεγαλειον του μονογενους παριστωντα δια το μη
ταυτον ειναι τωι υποκειμενωι κατα την ουσιαν η τον ατμον τωι μυρωι η την ακτινα τωι
ηλιωι, ο αληθινος λογος διορθωσασθω τον φοβον ο εν τηι αρχηι ων και παντα ων οσα
εστιν η αρχη και του παντος προυπαρχων, ουτως εν τωι κηρυγματι του Ἰωαννου
βοησαντος οτι και προς τον θεον ην ο λογος και 3.6.48 θεος ην ο λογος. ει ουν θεος
μεν ο πατηρ, θεος δε και ο υιος, τις ετι καταλειπεται προς την ακριβη του μονο
γενους θεολογιαν αμφιβολια, οταν τηι μεν του υιου ση μασιαι το κατα φυσιν οικειον
γνωριζηται, τωι δε απαυγα σματι το συναφες τε και αδιαστατον, τηι δε του θεου προσ
ηγοριαι κατα το ισον εφηρμοσμενηι πατρι τε και υιωι το δια παντων ομοτιμον, ο δε
χαρακτηρ πασηι τηι υποστασει του πατρος επιθεωρουμενος το ανελλιπες του ιδιου
μεγε θους διασημαινηι, και η μορφη του θεου την δια παντων καταμηνυηι ταυτοτητα
τωι παντα δεικνυειν εφ' εαυτης, δι' ων η θεοτης χαρακτηριζεται. 3.6.49 Παλιν τοινυν
προθωμεν του Ευνομιου τον λογον. 20ουκ ην20, φησι, 20προ της ιδιας γεννησεως20.
τις ουτος εστιν ον ουκ ειναι λεγει; ειπατω τα θεια ονοματα, οις ο κατ' Ευνομιον ποτε
μη ων ονομαζεται. ουκουν φως ερει και μακαριοτητα ζωην τε και αφθαρσιαν και
δικαιοσυνην και αγιασμον και δυναμιν και αληθειαν και τα τοιαυτα. ο τοινυν 20προ
της γεννησεως20 λεγων αυτον 20μη ειναι20 αντικρυς ταυτα βοαι οτι ουκ ην αληθεια
οτε εκεινος ουκ ην, ουκ ην ζωη, ουκ ην φως, ουκ ην δυναμις, ουκ ην αφθαρσια, ουκ
αλλο τι των προς το κρειττον νοουμενων ουδεν, και το ετι τουτων παραλογωτερον
και εις ασεβειαν 3.6.50 χαλεπωτερον, ουκ ην απαυγασμα, ουκ ην χαρακτηρ. εν γαρ
τωι μη ειναι λεγειν απαυγασμα το μηδε την απαυγα ζουσαν δυναμιν ειναι
συγκατασκευαζεται παντως, ως επι του κατα τον λυχνον εστιν υποδειγματος. ο γαρ
την αυγην του λυχνου ειπων το και λαμπειν τον λυχνον συνενεδειξατο, και ο μη
ειναι την αυγην λεγων την σβεσιν του φωτιζοντος συνεσημανεν. ωστε οταν ο υιος
μη ειναι λεγηται, και η του πατρος ανυπαρξια κατα πασαν αναγκην εκ του ακο 3.6.51
λουθου δια τουτων κατασκευαζεται. ει γαρ συνημμενως εχεται του ετερου το ετερον
κατα την αποστολικην μαρ τυριαν, και το απαυγασμα της δοξης και ο χαρακτηρ της
υποστασεως και η σοφια του θεου, ο το ετερον των συνημ μενων μη ειναι λεγων τηι
του ενος αναιρεσει συνανειλε παντως και το λειπομενον· ωστε του απαυγασματος
μη οντος ομολογεισθαι μη ειναι μηδε την απαυγαζουσαν φυσιν, και του χαρακτηρος
μη υφεστωτος μηδε την χαρακτηριζο μενην ειναι υποστασιν, σοφιας δε και
δυναμεως θεου μη 3.6.52 ουσης μηδε εκεινον παντως ειναι ομολογεισθαι τον διχα
σοφιας τε και δυναμεως εφ' εαυτου μη νοουμενον. ει ουν ουκ ην ο μονογενης θεος
πριν γενεσθαι, καθως φησιν ο Ευνομιος, Χριστος δε θεου δυναμις και θεου σοφια και
χαρακτηρ και απαυγασμα, ουκ ην παντως ουδε ο πατηρ, ου ο υιος δυναμις εστι και
σοφια και χαρακτηρ και απαυ γασμα· ου γαρ εστιν επινοησαι τωι λογωι ουτε
υποστασιν αχαρακτηριστον ουτε αλαμπη δοξαν ουτε ασοφον θεον, ουκ αχειρα
δημιουργον, ουκ αλογον αρχην, ουκ απαιδα πατερα, αλλα παντα τα τοιαυτα επι τε
 
 

340

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των ομολογουντων και επι των αθετουντων [και] αλληλοις συναναφαινεται και δια
της του ενος αναιρεσεως και το συνημμενον συναφανιζεται. 3.6.53 επειδη τοινυν
κατασκευαζεται παρ' αυτων το μη ειναι τον υιον προ του γενεσθαι ο εστιν
απαυγασμα δοξης, η δε ακο λουθια συναναιρει τηι του απαυγασματος ανυπαρξιαι και
την της δοξης αιδιοτητα, δοξα δε ο πατηρ, οθεν το μονο γενες φως απηυγασθη,
νοησατωσαν οι περιττοι την σοφιαν οτι συμμαχοι των Ἐπικουρειων δογματων
αναπεφηνασιν, εν 3.6.54 προσχηματι Χριστιανισμου την αθεΐαν πρεσβευοντες.
διπλης τοινυν κατα το ακολουθον της ατοπιας αναφανεισης, η καθ ολου μη ειναι
τον θεον λεγειν η μη αναρχως ειναι, ελε σθωσαν το δοκουν εκ των φανεντων, η
αθεοι λεγεσθαι η μηκετι αναρχον ειναι τωι πατρι την ζωην λεγειν. αλλα μην φευγειν
εικος αυτους το αθεους νομιζεσθαι· ουκουν λειπεται το μη ειναι αΐδιον το θεον
κατασκευαζειν. ει δε τουτο η των αποδειχθεντων ακολουθια συναναγκαζει, που αι
ποικιλαι και ευστροφοι των ονοματων αντιστροφαι; που η αμηχανος των
συλλογισμων αναγκη δια της του αγεν νητου προς το γεννητον διαστολης τας
γραωδεις ακοας περικομπουσα; 3.6.55 Ἀλλα ταυτα μεν εις τοσουτον. καλως δ' αν
εχοι μηδε το εφεξης παριδειν ανεξεταστον· σιωπασθω δε τα δια μεσου παιγνια, οις ο
δεινος ουτος ρητωρ μειρακιωδως εναβρυνεται ειτε παιζων ειτε σπουδαζων εν ταις
καθ' ημων λοιδοριαις, ως δια τουτου κρειττων κατα τον λογον εσομενος. ου γαρ δη
βιασεται τις ημας η τοις λοξοις τα ομματα συνδιαστρεφειν τας οψεις η τοις υπο
δαιμονιας νοσου παρα πεπληγοσι συνδιαστρεβλουσθαι και συνεξαλλεσθαι και συγ
καταπιπτειν τωι σωματι. αλλ' εκεινους μεν ελεησομεν, 3.6.56 ημεις δε του
καθεστηκοτος ουκ εκστησομεθα. φησι τοινυν στρεψας προς τον διδασκαλον ημων
τον εν τωι πραγματι λογον, ως δη κατα προσωπον την μαχην ποιουμενος οτι 20τοις
ιδιοις αλωσηι πτεροις20. εκεινου γαρ ειρηκοτος το καλον αει παρειναι τωι επι παντων
θεωι, καλον δε το τοιουτου παιδος ειναι πατερα· ουκουν μηδεποτε το καλον απειναι
αυτου μηδε ανευ υιου τον πατερα θελησαι ειναι, θελησαντα δε μη αδυνατησαι,
δυναμενον δε και βουλο μενον εν τωι κατα γνωμην ειναι και αει εχειν τον υιον δια
το αει θελειν το αγαθον (προς τουτο γαρ η διανοια των υπο του πατρος ημων
ειρημενων βλεπει), ταυτα προδιασυρας ο Ευνομιος εκ της εξωθεν σοφιας
επεισαχθεισαν τοιαυτην τινα ρησιν προς ανατροπην των ειρημενων προβαλλεται
και 3.6.57 φησι· 20τις γενησηι λεγοντος τινος των τοις τοι ουτοις λογοις
εμμεμελετηκοτων, ως ειπερ το δημιουργειν καλον και θεωι πρεπον, πως ουκ
αναρχως αυτωι το καλον και πρεπον παρην, ειπερ αναρχος ο θεος; και ταυτα μητε
αγνοιας κωλυουσης μητε ασθενειας εμποδιζουσης η προς το δημιουργειν ηλικιας και
οσα συμφο ρησας κακως σεαυτου κατεχεας· ου γαρ δη του θεου θεμις ειπειν20. ει μεν
ουν ην δυνατον αυτον τον διδασκαλον προς το ερωτηθεν αποκρινασθαι, εδειξεν αν
τωι Ευνομιωι "1τις αν εγενετο"2, καθως ουτος ηρωτησε, δια της θεοπαιδευτου
γλωττης το τε θειον εκκαλυπτων μυστηριον και μαστιζων τοις ελεγχοις τους της
απατης προστατας, ωστε φανερον γενεσθαι πασιν, οσον το μεσον εστι [μεταξυ]
διακονου μυστηριων Χριστου και μιμου γελοιων 3.6.58 η ποιητου καινων τε και
αλλοκοτων δογματων. επει δε ο μεν, καθως φησιν ο αποστολος, αποθανων τωι θεωι
λαλει, ο δε ως ουκ οντος του αντερουντος τοιαυτα προβαλλει, καν μη το ισον η παρ'
ημων αποκρισις εχηι ως προς την του μεγαλου Βασιλειου φωνην, πλην εν παρρησιαι
ταυτα προς τον ερωτησαντα φησομεν, οτι μαρτυρια του αληθευειν ημας εν οις το
δογμα της ασεβειας ελεγχομεν ο σος γινεται λογος ο επι ανατροπηι των ημετερων
προφερομενος λογων. 3.6.59 ουδε γαρ αλλο τι τοσουτον ημεις αιτιωμεθα η το μηδεν
οιεσθαι διαφερειν υμας του κοινου της κτισεως τον δεσποτην της κτισεως, και το
παρ' υμων προτεινομενον κατασκευη εστιν ων ημεις αιτιωμεθα. ει γαρ οπερ επι της
κτισεως βλεπεις, τουτο δει εφαρμοζειν και τωι μονογενει θεωι, περας εχει το παρ'
 
 

341

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημων σπουδαζομενον· απεληλεγκται γαρ δια των σων λογων το ατοπον και πασι
γεγονε κατα φανες, οτι τε ημεις εν αληθειαι τον λογον ευθυνομεν και οτι σοι η περι
του μονογενους θεου υποληψις τοιαυτη εστιν οια και περι τα λοιπα των κτισματων.
3.6.60 Περι τινος η αμφισβητησις ην; ου περι του μονο γενους υιου του θεου, του
δημιουργου πασης της κτισεως, ειτε αει ην ειτε υστερον τωι πατρι προσεγενετο; τι
ουν περι τουτου φησιν η του διδασκαλου φωνη; οτι το τηι φυσει καλον ουκ ευαγες
εστι μη αει εν τωι θεωι πιστευειν ειναι. μηδε γαρ αιτιαν οραν τινα, καθ' ην εικος εστι
το αγαθον τωι αγαθωι μη παρειναι, μητε κατα δυναμεως ελλειψιν μητε κατα την της
βουλης ατονιαν. τι προς ταυτα φησιν ο τοις ειρημενοις μαχομενος; οτι εαν τον θεον
λογον δωις εξ αιδιου πιστευεσθαι, και περι των δημιουργηματων το ισον 3.6.61
δωσεις. ω πως οιδε διακρινειν τωι λογωι δημιουργηματων φυσιν και θειαν
μεγαλειοτητα, πως επισταται περι εκατερου τα προσφορα, οσα τε περι του θεου και
οσα περι της κτι σεως ευσεβες εστιν οιεσθαι. 20ει ο δημιουργος20, φησιν, 20απο
χρονου της δημιουργιας αρχεται20· ου γαρ αλλωι τινι την των γεγονοτων αρχην εστι
σημειωσασθαι, μη εν τωι ιδιωι διαστηματι του χρονου τας αρχας και τα τελη 3.6.62
τοις γινομενοις οριζοντος. δια τουτο φησι δειν και τον ποιητην των χρονων απο της
ομοιας αρχης του ειναι αρ ξασθαι. αλλ' η μεν κτισις αρχην τους αιωνας εχει, του δε
ποιητου των αιωνων ποιαν επινοησεις αρχην; ει μεν γαρ την εν τωι ευαγγελιωι τις
λεγοι, ο πατηρ εστιν εκει το δηλουμενον, ωι συνημμενως και η του υιου ομολογια
συν αναδεικνυται, και ουκ εστι τον εν τωι πατρι οντα, καθως φησιν ο κυριος, απο
τινος σημειου του εν αυτωι ειναι αρ ξασθαι. ει δε αλλην τις αρχην παρ' εκεινην
λεγοι, ειπατω το ονομα ωι σημειουται την τοιαυτην αρχην, μηδενος κατα 3.6.63
λαμβανομενου προ της των αιωνων συστασεως. ουκουν ουδεν ημας παρακινησει
της ευσεβους περι τον μονογενη θεον υποληψεως ο τοιουτος λογος, καν
επικροτωσιν αι γραες ως ισχυρωι τωι προβληματι. μενομεν γαρ επι των εξ αρχης
εγνωσμενων ερηρεισμενον εχοντες επι της αλη θειας τον λογον οτι, οσα περι του
μονογενους θεου λεγειν ο της ευσεβειας υποτιθεται λογος, ουδεμιαν εχει προς την
κτισιν την οικειοτητα, αλλα πολλωι τωι μεσωι διωρισται του τε παντα πεποιηκοτος
και των εργων αυτου τα γνωρισματα. ει μεν ουν εν ετεροις τισιν ειχε τινα κοινωνιαν
ο υιος προς την κτισιν, εδει παντως μηδε κατα τον της υπαρξεως 3.6.64 τροπον
παρηλλαχθαι λεγειν· ει δε αμοιρος η κτισις των τοιουτων εστι των οσα περι τον υιον
μεμαθηκαμεν, αναγ καιον παντως μηδε κατα τουτο λεγειν την κοινωνιαν εχειν.
ουδε γαρ εν αρχηι ην η κτισις ουτε προς τον θεον ην ουτε θεος ην, ου ζωη, ου φως,
ουκ αναστασις, ου τα λοιπα των θεοπρεπων ονοματων οιον αληθεια, δικαιοσυνη,
αγιασμος, κριτης δικαιος, ποιητης του παντος, υπαρχων προ των αιωνων,
βασιλευων τον αιωνα και επ' αιωνα και ετι, ουκ απαυγασμα δοξης η κτισις, ου
χαρακτηρ υποστασεως, ουκ αγαθοτητος εικων, ου χαρις, ου δυναμις, ουκ αληθεια, ου
σωτηρια, ουκ απολυτρωσις, ουδε τι τοιουτον ολως των εις δοξαν του μονογενους
παρα της γραφης λεγομενων ουδεν επι της κτισεως ουτε εστιν ουτε λεγεται, ινα τας
υψηλο τερας παρωμεν φωνας, το Ἐγω εν τωι πατρι και ο πατηρ εν εμοι, και Ὁ
εωρακως εμε εωρακε τον πατερα, και Ουδεις 3.6.65 οιδε τον υιον ει μη ο πατηρ. ει
μεν ουν ειχε τα τοιαυτα και τηλικαυτα προσμαρτυρειν ο λογος τηι κτισει, καλως αν
το περι ταυτην θεωρουμενον και ταις περι του μονο γενους υποληψεσιν εφαρμοζειν
ᾤετο δειν, εκ των ομοφυλων προς το συγγενες γινομενης της παραθεσεως· ει δε
παντα τα τοιαυτα νοηματα τε και ονοματα προς μεν τον πατερα την κοινωνιαν εχει,
της δε περι την κτισιν υπονοιας υπερ κειται, αρ' ου καταδυσεται υπ' αισχυνης ο
σοφος και αγχι νους δια των εν τηι κτισει θεωρουμενων φυσιολογων τον της
κτισεως κυριον, ουπω συνιεις οτι αλλα <της θειας φυσεως και αλλα> της κτισεως
εστι τα γνωρισματα. 3.6.66 Των γαρ οντων παντων η ανωτατω διαιρεσις εις το
 
 

342

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κτιστον και ακτιστον την τομην εχει, το μεν ως αιτιον του γεγονοτος, το δε ως
εκειθεν γενομενον. διηιρημενης τοινυν της τε κτιστης φυσεως και της θειας ουσιας
και ουδεμιαν επιμιξιαν εχουσης κατα τας γνωριστικας ιδιο τητας, αναγκη πασα μη
δια των ομοιων εκατεραν νοειν μηδε τα αυτα γνωρισματα των διεστηκοτων κατα
τον της 3.6.67 φυσεως λογον αναζητειν. της τοινυν εν τηι κτισει φυσεως, καθως φησι
που της παναρετου σοφιας ο λογος, αρχην τε και τελος και μεσοτητα χρονων εφ'
εαυτης δεικνυουσης και πασι συμπαρατεινομενης τοις χρονικοις διαστημασι, ταυτην
την ιδιοτητα οιον τινα χαρακτηρα του υποκειμενου λαμβανομεν εν τωι παντως και
αρχην αυτου τινα της συ στασεως βλεπειν και προς το μεσον οραν και προς το περας
ταις ελπισι συμπαρατεινεσθαι. μεμαθηκαμεν γαρ οτι ουτε εξ αιδιου ην ο ουρανος και
η γη ουτε εις το αΐδιον εσται, ως εκ τουτου δηλον ειναι οτι και απο αρχης τινος τα
οντα ηρξατο και εις τι παντως καταληξει περας. η δε θεια φυσις κατ' ουδεν μερος
περατουμενη, αλλα παντα χοθεν [εν] τωι αοριστωι παντα περασμον διαβαινουσα
πορρω 3.6.68 θεν εστι των επι της κτισεως ευρισκομενων σημειων. η γαρ αδιαστατος
και αποσος και απεριγραπτος δυναμις εν εαυτηι τους αιωνας και πασαν την εν
τουτοις εχουσα κτισιν και πανταχοθεν της των αιωνων απειριας τηι αιδιοτητι της
ιδιας υπερεκπιπτουσα φυσεως η ουδεν εχει σημειον το καταμηνυον την φυσιν η
αλλο τι παντως και ουχ οπερ η κτισις εχει. επει ουν ιδιον της κτισεως το αρχην
εχειν, αλλοτριον αν ειη της ακτιστου φυσεως το της κτισεως ιδιον. ει γαρ καθ'
ομοιοτητα της κτισεως και την του μονογενους υπαρξιν εκ τινος καταλαμβανομενης
αρχης υποτιθεσθαι τις αξιωσειε, κατ' αναγκην παντως και την των λοιπων ακο
3.6.69 λουθιαν τωι περι του υιου λογωι συνεφαρμοσει. ου γαρ εστι της αρχης δοθεισης
μη συνομολογησαι και το επομενον. ωσπερ γαρ ει τις ανθρωπον ειναι δοιη τινα,
παντα τα της φυσεως ιδια τηι ομολογιαι ταυτηι συνηρτησε, και ζωιον αυτον και
λογικον ειναι λεγων και ει τι αλλο νοειται περι τον ανθρωπον, κατα τον αυτον
λογον ει εν τι των περι την κτισιν ιδιωματων επι της θειας ουσιας κατανοησαιμεν,
ουκετ' εφ' ημιν εσται τον λοιπον καταλογον των επ' αυτης θεωρουμενων μη
εφαρμοσαι τηι ακηρατωι φυσει· η γαρ αρχη βιαιως τε και αναγκαιως το μεθ' εαυτην
ακολουθον 3.6.70 επιζητησει. η γαρ ουτω νοουμενη αρχη των μετ' αυτην εστιν αρχη,
ωστε ει εκεινα ειη, και ταυτην ειναι, ει δε αναιροιτο τα συνημμενα, μηδε το
προηγουμενον μενειν. της τοινυν σοφιας και μεσοτητα και τελος τηι αρχηι προστι
θεισης, ει λαβοιμεν επι της του μονογενους φυσεως αρχην τινα απο τινος σημειου
οριζομενην της υποστασεως, καθως δογματιζει η αιρεσις, ου συγχωρησει παντως η
σοφια μη 3.6.71 και το περας και το μεσον τηι αρχηι συναρτησαι. ει δε τουτο γενοιτο,
ευρεθησεται ημιν ο θεολογος θνητον τοις επιχειρημασιν αποδεικνυων το θειον. ει
γαρ τηι αρχηι το τελος κατα τον της σοφιας λογον αναγκαιως εφεπεται και το μεσον
ενθεωρειται τοις περασιν, ο το εν δους τηι δυναμει και τα αλλα συγκατεσκευασε,
μετρα και περας ζωης οριζων τηι αοριστωι φυσει. ει δε τουτο ασεβες τε και ατοπον,
της ισης η και μειζονος αξιον κατηγοριας εστι το αρχην δουναι τωι λογωι τωι εις
ασεβειαν ληγοντι· αρχη δε της τοιαυτης ατοπιας εφανη το εν αρχηι τινι περιγεγραμ
3.6.72 μενην του υιου την ζωην νομισαι. ωστε δυοιν θατερον, η 3.6.72 μεταθησονται
προς τον υγιαινοντα λογον υπο των ειρη μενων αναγκαζομενοι και τηι του πατρος
αιδιοτητι τον εξ εκεινου συνθεωρησουσιν, η ει μη τουτο βουλοιντο, καθ' εκατερον
περατωσουσι του υιου το αΐδιον, τηι αρχηι και τωι τελει το απειρον αυτου της ζωης εις
το ανυπαρκτον αγοντες. 3.6.73 ει δε ατελευτητος και των ψυχων και των αγγελων η
φυσις και ουδεν κωλυεται εις το αΐδιον προιεναι δια του και κτιστη ειναι και απο
τινος την αρχην της συστασεως εσχη κεναι, ως δια τουτου δυνασθαι αν και επι του
Χριστου το ισον τους υπεναντιους ειπειν, ως μητε εξ αιδιου οντος και εις το
ατελευτητον παρατεινοντος, ο ταυτα προφερων κα κεινο λογιζεσθω, οσωι <τωι>
 
 

343

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεταξυ της κτισεως η θεοτης 3.6.74 διεστηκε τοις ιδιωμασι. της μεν γαρ θεοτητος
ιδιον το ανενδεες παντος του κατα το αγαθον θεωρουμενου νοη ματος, η δε κτισις εκ
μετοχης του βελτιονος εν τωι καλωι γινεται, ητις ου μονον του ειναι ηρξατο, αλλα
και του εν τωι καλωι ειναι παντοτε δια της προς το κρειττον επαυξη σεως εν τωι
αρχεσθαι καταλαμβανεται. διοτι ουδεποτε επι του κατειλημμενου ισταται, αλλα παν
το κτισθεν δια της μετουσιας αρχη της προς το μειζον ανοδου γινεται και κατα την
Παυλου φωνην ουδεποτε παυεται τοις εμπροσθεν επεκτεινομενη και ληθην
ποιουμενη των οπισθεν. 3.6.75 Ἐπει ουν η μεν θεοτης αυτοζωη εστι, θεος δε ο
μονογενης θεος και ζωη και αληθεια και παν ει τι υψηλον και θεοπρεπες εστι νοημα,
η δε κτισις εκειθεν των αγαθων λαμβανει την χορηγιαν, φανερον εκ τουτων αν ειη
οτι ειπερ μετεχουσα της ζωης εν τωι ζην εστι, και ει παυσαιτο της μετουσιας, και του
εν τωι ζην ειναι παυσεται παντως. ει μεν ουν και περι του μονογενους θεου ταυτα
λεγειν τολ μωσιν, οσα περι της κτισεως αληθες εστι λεγειν, και τουτο μετα παντων
λεγετωσαν, οτι ομοιως τηι κτισει και του ειναι αρχεται και εν τωι ζην καθ' ομοιοτητα
των ψυχων διαμενει. 3.6.76 ει δε ο μεν αυτοζωη εστι και του επεισακτον εχειν εν
εαυτωι την ζωην ου προσδεεται, τα δε αλλα παντα ουχι ζωη εστιν, αλλα μεθεκτικα
της ζωης γινεται, τις αναγκη δια των εν τηι κτισει βλεπομενων παραγραφεσθαι του
υιου το αΐδιον; το μεν γαρ αει ωσαυτως κατα την φυσιν εχον απαραδεκτον εστι του
εναντιου και της προς το ετερον μεταβολης ανεπιδεκτον· οις δε η φυσις μεθοριος,
τουτοις επαμφοτεριζει προς εκατερον η ροπη, κατ' εξουσιαν τοις κατα γνωμην
προσκλινομενη. ει ουν η οντως ζωη εν τηι θειαι τε και υπερκειμενηι θεωρειται φυσει,
η αποπτωσις ταυτης προς το αντικειμενον παντως κατα το εικος κατα 3.6.77 ληξει.
πολυσημος δε της ζωης και του θανατου η εννοια και ου κατα τον αυτον νοουμενη
τροπον. επι μεν γαρ της σαρκος η των σωματικων αισθησεων ενεργεια τε και κι
νησις ζωη λεγεται και το εμπαλιν η σβεσις αυτων και διαλυσις θανατος ονομαζεται·
επι δε της νοερας φυσεως η προς το θειον οικειωσις η αληθης εστι ζωη και η του του
αποπτωσις θανατον εχει το ονομα. διο και το αρ χεγονον κακον ο διαβολος και
θανατος λεγεται και ευρετης θανατου, αλλα και κρατος εχειν θανατου παρα του απο
3.6.78 στολου λεγεται. ουκουν διπλης, καθως ειρηται, της του θανατου σημασιας εκ
των γραφων νοουμενης, ο μεν αλη θως ατρεπτος τε και αναλλοιωτος μονος εχει την
αθα νασιαν και φως οικει τωι ζοφωι της κακιας απροσιτον τε και απροσπελαστον· οσα
δε του θανατου μετεχει, της αθανασιας δια της επι το εναντιον ροπης πορρω
γινομενα *** ει δε απορρυειη της του αγαθου μετουσιας, δεξαιτο αν τωι τρεπτωι της
φυσεως την κοινωνιαν του χειρονος, οπερ ουδεν ετερον εστιν η θανατος, αναλογιαν
τινα προς τον 3.6.79 σωματικον θανατον εχων. ως γαρ ενταυθα των της φυ σεως
ενεργηματων η σβεσις θανατος κεκληται, ουτως και επι της νοερας ουσιας η προς το
αγαθον ακινησια θανατος εστι και ζωης αναχωρησις· ως μη αντιπιπτειν τωι λογωι τωι
την αιρετικην ατοπιαν ελεγχοντι το περι την ασωματον κτισιν νοουμενον. ο γαρ
καταλληλος τηι νοεραι φυσει θα νατος τουτεστιν ο χωρισμος του θεου, ον ζωην
ονομαζομεν, ουδε ταυτης της φυσεως τηι δυναμει κεχωρισται. η γαρ εκ του μη οντος
παροδος το τρεπτον καταμηνυει της φυ σεως. ωι δε συγγενης η αλλοιωσις, τουτο
χαριτι του ενι σχυοντος της του εναντιου μετουσιας απειργεται, ουχι δυναμει της
ιδιας φυσεως εν τωι αγαθωι μενει· το δε τοι 3.6.80 ουτον ουκ αΐδιον. ει ουν και
αληθευει λεγων μη δειν δια των αυτων την θειαν ουσιαν και την κτιστην φυσιν ανα
λογιζεσθαι μηδε δια τινος αρχης περιγραφειν του υιου το ειναι, ως αν μη τουτου
δοθεντος και τα λοιπα της κτισεως ιδια τηι του ενος ομολογιαι συμπαρεισελθοι,
ελεγχεται προ δηλως η ατοπια του τον μονογενη θεον δια των περι της κτισεως
λεγομενων της του πατρος αιδιοτητος αποσχιζοντος. ως γαρ ουδεν αλλο των
χαρακτηριζοντων την κτισιν περι τον ποιητην καθοραται της κτισεως, ουτως ουδε
 
 

344

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το απ' αρχης τινος ειναι ταυτην αποδειξις γινεται μη παντοτε ειναι εν τωι πατρι τον
υιον, ος εστι σοφια τε και δυναμις και φως και ζωη και παντα οσα εν τωι πατρικωι
θεωρειται κολπωι. 3.7.1 Ἀλλ' επι τους υψηλοτερους μετερχεται λογους και
μετεωρισας εαυτον και ογκωσας εν διακενωι φυσηματι λεγειν επιχειρει τι της του
θεου μεγαλοπρεπειας επαξιον. ο δε λεγει τοιουτον εστι. 20θεος γαρ ων20, φησι, 20το
παντων εξοχωτατον αγαθον και παντων κρατιστον και πασης αναγκης ελευθερον20.
καλως ο γενναδας καθ απερ τι πλοιον ανερματιστον αυτοματως υπο των της απατης
κυματων τωι λιμενι της αληθειας εγκαθορμιζει τον λογον. 20παντων των αγαθων
εξοχωτατον20 εστιν ο 3.7.2 θεος. υπερευγε της ομολογιας. παντως δε τον μεγαν
Ἰωαννην ουκ αν γραψαιτο παρανομων γραφην, παρ' ου θεος ο μονογενης εν υψηλωι
τωι κηρυγματι διαγγελλεται ο και προς τον θεον ων και θεος ων. ουκουν ει
αξιοπιστος της του μονογενους θεοτητος κηρυξ εκεινος, 20ο δε θεος το εξοχωτατον
εστιν αγαθον20, ο υιος αρα το εξο χωτατον αγαθον παρα του εχθρου της δοξης
αυτου με μαρτυρηται. της δε τοιαυτης φωνης και επι του πατρος αρμοζουσης, το
υπερθετικον της του εξοχωτατου εμφασεως ουδεμιαν εκ συγκρισεως παραδεχεται
μειωσιν η υπερθεσιν. τουτων δε ημιν παρα της των εχθρων μαρτυριας προς
αποδειξιν της του μονογενους δοξης παρειλημμενων, προσ θετεον εις συμμαχιαν
του υγιαινοντος λογου και τον εφε 3.7.3 ξης αυτου λογον. φησι γαρ οτι 20το
εξοχωτατον αγα θον, ο θεος, ατε μητε φυσεως εμποδιζουσης μητε αιτιας
αναγκαζουσης μητε χρειας κατε πειγουσης, γενναι τε και δημιουργει κατα την της
ιδιας εξουσιας υπεροχην την βουλησιν αρ κουσαν εχων δυναμιν προς την των
γινομενων συστασιν. ει τοινυν παν καλον κατα την του του βουλησιν, ου μονον το
γενομενον οριζει καλον, αλλα και οτε γενεσθαι καλον, ειπερ 3.7.4 αρα ασθενειας το
ποιειν ο μη βουλεται20. μεχρι τουτου παραληπτεος ημιν προς συστασιν των ευσεβων
δογματων ο εκ ρυπαρων τε και παρακεκομμενων λεξει διων † διαπεπορπημενος των
εναντιων λογος. ο γαρ 20κατα την της ιδιας εξουσιας υπεροχην την βου λησιν
αρκουσαν εχων δυναμιν προς την των γινομενων συστασιν20, ο τα παντα κτισας
20μητε φυ σεως εμποδιζουσης μητε αιτιας αναγκαζου σης, ου μονον το γενομενον
οριζει καλον, αλλα 3.7.5 και οτε γενεσθαι καλον20. ο δε παντα ποιων ο μονο γενης
εστι θεος, καθως κηρυσσει το ευαγγελιον. ουτος οτε ηθελησε, τοτε και την κτισιν
εποιησεν, τοτε περιεσχε τωι ουρανιωι σωματι δια της κυκλοφορουμενης ουσιας παντα
τον εντος του σχηματος απειλημμενον κοσμον· οτε καλως εχειν ωιηθη τουτο
γενεσθαι, τοτε ανεδειξε την ξηραν, τοτε τα υδατα τοις κοιλοις εγκατεκλεισε χωροις·
τοτε βλα στηματα, τοτε καρποι, τοτε ζυων γενεσις, τοτε ανθρωπου πλασις, οτε
τουτων εκαστον ευκαιρον εδοκει τηι σοφιαι του 3.7.6 κτισαντος. ο δε τα παντα
ποιησας (παλιν γαρ τον αυτον επαναληψομαι λογον) ο μονογενης εστι θεος ο τους
αιωνας ποιησας. του γαρ διαστηματος των αιωνων προκαταβεβλη μενου των οντων,
ευκαιρον εστιν ειπειν το χρονικον τουτο επιρρημα, οτι 20τοτε20 εβουληθη και
20τοτε20 εποιησεν. αιωνος δε ουκ οντος ουδε τινος διαστηματικης εννοιας περι την
θειαν φυσιν την αποσον τε και αδιαστατον θεωρουμενης, αργειν αναγκη παντως τας
των χρονικων επιρρηματων 3.7.7 εμφασεις. ωστε τηι μεν κτισει την χρονικην αρχην
κατα το αρεσαν τηι σοφιαι του τα παντα πεποιηκοτος δεδοσθαι λεγειν ουκ εξω του
εικοτος εστιν· αυτην δε την θειαν φυσιν εν παρατασει τινι διαστηματικηι θεωρειν
μονων των την νεαν σοφιαν πεπαιδευμενων εστιν. οιον γαρ κακεινο τοις ειρημενοις
εγκειμενον υπερεβην εκων, προς το προκει μενον σπευδων, ο νυν εις αποδειξιν της
αγχινοιας του λογογραφου επαναλαβων αναγνωσομαι. 3.7.8 20Ὁ20 γαρ
20εξοχωτατος20 αυτου 20θεος προ των αλ λων20, φησιν, 20οσα γεννητα, της αυτου
κρατει δυ ναμεως20. ο μεν λογος επ' αυτης της λεξεως απο του Φιλωνος του
Ἑβραιου μετενηνεκται παρα του λογογραφου επι τον ιδιον λογον, και οτωι φιλον, εξ
 
 

345

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτων των πεπονη μενων τωι Φιλωνι καταφωρος η κλοπη του Ευνομιου γενη σεται.
εγω δε τουτο παρεσημηναμην επι του παροντος ου τοσουτον την πτωχειαν των
ιδιων λογων τε και νοη ματων τωι λογογραφωι επονειδιζων, οσον δειξαι τοις εντυγ
χανουσι θελων την οικειοτητα προς τους Ἰουδαιων λογους 3.7.9 των Ευνομιου
δογματων. ου γαρ αν επ' αυτης της λεξεως τοις τουτου νοημασιν ο του Φιλωνος
ενηρμοσθη λογος, ει μη τις ην και της διανοιας τουτου προς την εκεινου συγγε νεια.
ουτω γαρ εστιν ευρειν κειμενον παρα τωι Ἑβραιωι τον λογον το 20ο θεος προ των
αλλων οσα γεννητα20, το δε εφεξης εκ της νεας Ἰουδαικης προσερριφη το 20της
ιδιας κατακρατει δυναμεως20. τουτο δε οσην την ατοπιαν εχει, δειξει σαφως ο λογος
εξεταζομενος. 20ο θεος20, φησι, 20κρατει της ιδιας δυναμεως20. τι ων, ειπε μοι,
τινος κρατει; αλλο τι παρα την δυναμιν ων αυτος αλλο τι ουσης κατακρατει της
δυναμεως; ουκουν ητταται της αδυ 3.7.10 ναμιας η δυναμις. το γαρ αλλο τι παρα την
δυναμιν ον δυναμις παντως ουκ εστιν· και ουτως ευρισκεται καθο δυ ναμις ουκ
εστιν, κατ' εκεινο κρατων της δυναμεως. αλλα δυναμις ων ο θεος παλιν αλλην εν
εαυτωι δυναμιν εχει και ταυτηι κατακρατει της ετερας. και τις η μαχη και η δια
στασις, ωστε μερισαντα τον θεον την ενυπαρχουσαν ισχυν εαυτωι τωι ενι τμηματι της
δυναμεως καταπαλαιειν το ετερον; ου γαρ αν κρατησειε της δυναμεως εαυτου, μη
συμμαχουσης αυτωι προς τουτο μειζονος τινος και βιαιοτερας δυναμεως. τοιουτος ο
Ευνομιου θεος, διφυης τις η πολυ συνθετος, αυτος προς εαυτον μεριζομενος,
ασυμφωνον εχων τηι δυναμει την δυναμιν, ως ταυτηι μεν προς αταξιαν εκ φερεσθαι,
τηι δε ετεραι κωλυειν το πλημμελες της κινη 3.7.11 σεως. τι δε και βουλομενος κρατει
προς γεννησιν ορμωσαν την δυναμιν, μη τι γενηται κακον εκ του μη κωλυθηναι την
γεννησιν, μαλλον δε προ τουτου τι τηι φυσει το κρα τουμενον εστιν, ερμηνευσατω.
το γαρ λεγομενον ορμητικην τινα και προαιρετικην υποδεικνυσι κινησιν εφ' εαυτης
ιδια ζοντως θεωρουμενην. αλλο γαρ τι το κρατουν και ετερον εξ αναγκης εστι το
κρατουμενον. κρατει τοινυν ο θεος της δυναμεως τι ουσης, αυτοπροαιρετου τινος
φυσεως η 3.7.12 αλλο τι παρα τουτο; ορμωσης προς ενεργειαν η ατρεμου σης; ει μεν
γαρ ηρεμειν υποτιθεται, το ησυχαζον του κρατουντος ουκ επιδεεται· ει δε κρατειν
φησι, δηλονοτι κι νουμενου τε και ορμωντος κρατει. τουτο δε αλλο τι τηι φυσει παρα
τον επικρατουντα παντως ερει. τι ουν νοει τουτο, φανερωσατω τωι λογωι. αλλο τι
παρα τον θεον εν υποστασει θεωρουμενον; και πως αν ειη εν τωι θεωι το αλλοτριον; η
εξιν τινα κατα το ανυποστατον εν τηι θειαι 3.7.13 φυσει θεωρουμενην; αλλ' ουκ αν
ειποι τουτο. το γαρ μη υφεστως ουκ εστι, το δε μη ον ουτε κρατειται ουτε αφιεται.
τις ουν η κρατουμενη δυναμις εκεινη και κωλυομενη προς την ιδιαν ενεργειαν, εως
εμελλεν ο καιρος της του υιου γεννησεως επιστας ακωλυτον αφιεναι την δυναμιν
προς την κατα φυσιν ενεργειαν φερεσθαι; τις δε η εν τωι μεσωι της αναβολης αιτια,
δι' ην ο θεος την του μονογενους υπερε θετο γεννησιν, ουπω καλον ειναι οιομενος
το γενεσθαι 3.7.14 πατηρ; τι δε το μεσον τουτο ο μεταξυ της του πατρος και του υιου
ζωης παρενειρεται; ου χρονος, ου τοπος, ου διαστηματικον τι νοημα, ουκ αλλο
τοιουτον ουδεν. προς τι τοινυν ο οξυς και διορατικος οφθαλμος ατενιζων ενοραι της
ζωης του υιου προς την του πατρος ζωην την διαστασιν; αλλα πανταχοθεν
συνελαυνομενος ουδεν μεν ειναι το μεταξυ και αυτος εξ αναγκης συντιθεται.
μηδενος δε οντος του μεσιτευοντος, αμεσον και συναφη την κοινωνιαν ειναι ου
καταδεχεται; 3.7.15 Ἀλλ' υποκαταβαινει προς τα ημετερα της γνωσεως μετρα και
ανθρωπικως ημιν ως εις ημων και αυτος δια λεγεται υφομολογων ηρεμα των
λογισμων την ασθενειαν και καταφευγων επι τον λογον ον Ἀριστοτελης τε και οι
κατ' αυτον ουκ εδιδαξαν. 20τοτε γαρ20, φησι, 20καλον και πρεπον γεννησαι τον
υιον, οτε εβουλετο, μηδε μιας εκ τουτου ζητησεως εγγινομενης τοις σωφροσιν του
δια τι μη προτερον20. τι ταυτα, Ευ νομιε; και συ πεζευεις κατα τους ιδιωτας ημας και
 
 

346

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατα λιπων τας τεχνικας περιοδους επι την αλογον συγκαταθεσιν και αυτος
καταφευγεις ο πολλα τοις ανευ λογικης εντρε χειας επιχειρουσι τωι γραφειν
επονειδισας, ο προς Βασιλειον λεγων οτι 20δι' ων αδυνατον τοις ανθρωποις ειναι
λεγεις τας υπερ των πνευματικων λογων ευ θυνας, την ιδιαν ελεγχεις αγνοιαν20,
και παλιν ετερωθι το ισον προφερων οτι 20την ιδιαν ασθενειαν κοινοποιεις, το σοι20
μη 20δυνατον πασιν αδυνατον αποφαινομενος20; ο ταυτα και τα τοιαυτα λεγων
ουτω προσαγεις την ακοην του επιζητουντος την αιτιαν καθ' ην αναβαλλεται
τοιουτου γενεσθαι πατηρ ο πατηρ; αρκειν οιει προς αποδειξιν το ειπειν οτι τοτε
εγεννησεν οτε εβουλετο, 3.7.16 και μηδεμια εστω περι τουτου ζητησις; ουτως σοι
προς την κατασκευην των δογματων ησθενησεν η καταληπτικη φαντασια; που αι
διλημματοι προτασεις; που αι βιαιοι κα τασκευαι; πως σοι φρουδα και ανυποστατα
διαρρυεντα της τεχνης οιχεται τα φοβερα τε και αφυκτα των συλλογισμων
συμπερασματα; 20τοτε εγεννησε τον υιον οτε εβουλετο, και μηδεμια εστω περι
τουτου ζητησις20. ταυτα των πολλων ιδρωτων, ταυτα των υπερογκων επαγ
γελματων <τα> αποτελεσματα; τι το ερωτημα ην; ει καλον και πρεπον θεωι τοιουτον
εχειν υιον, δια τι μη αει το καλον μετ' αυτου ειναι πιστευεται; τις η αποκρισις ην εξ
αυτων 3.7.17 ημιν των αδυτων της φιλοσοφιας πεποιηται, ταις αλυτοις αναγκαις
διασφιγξας τον λογον; τοτε εποιησε τον υιον οτε εβουλετο, μηδεμια δε περι τουτου
ζητησις εστω, δια τι μη προτερον. ει δε περι των αλογων τινος η σκεψις προεκειτο
των κατα τινα φυσικην ορμην ενεργουντων, δια τι μη προτερον το δοκουν
κατειργασατο η ο αραχνης τα νηματα η το κηριον η μελιττα η την καλιαν η τρυγων,
τι αν ετερον ειπειν εσχες; η ουκ αυτη προχειρος αν ην η αποκρισις οτι τοτε εποιησεν
οτε εβουλετο, και μηδεμια εστω περι τουτου ζη 3.7.18 τησις; αλλα και περι πλαστου
τινος η ζωγραφου το δο κουν δια της μιμητικης ενεργουντος τεχνης η εν γραφαις η
εν πλασμασιν, οταν μη υποχειριος ων εξουσιαι τινι προς ενεργειαν αγηι την τεχνην,
αρμοζειν οιμαι την τοιαυτην φωνην επι του μαθειν εθελοντος, δια τι μη προτερον εν
εργον την τεχνην εποιησεν, οτι ουκ εχων αναγκην καιρον της ενεργειας πεποιηται
την προαιρεσιν. ανθρωποι γαρ δια το μητε αει ταυτα βουλεσθαι μητε συνεργουσαν
εχειν ως τα πολλα τηι βουλησει την δυναμιν τοτε ποιουσι τι των κατα γνωμην, οταν
αυτοις η τε προαιρεσις προς το εργον 3.7.19 ρεψηι και μηδεν κωλυηι των εξωθεν. το
δε αει ωσαυτως εχον, ωι επικτητον των αγαθων εστιν ουδεν, εν ωι πασα διαφορα
βουλευματων η κατα το εναντιον κατα τινα πλανην και αγνοιαν εγγινομενη χωραν
ουκ εχει, ο ουδεν εκ μετα βολης γινεται ο μη προτερον ην, μηδε αιρειται τι μετα
ταυτα ο μη εξ αρχης ως αγαθον κατενοησε–περι του του λεγειν μη αει το καλον
εχειν, αλλ' υστερον ελεσθαι τι εχειν ο μη προτερον ειλετο, ταυτα της
υπερβαλλουσης 3.7.20 ημας σοφιας εστιν. ημεις γαρ εμαθομεν οτι το θειον αει
παντος αγαθου πληρες εστιν, μαλλον δε αυτο των αγαθων εστι το πληρωμα <α>ει
και ουδεμιας προσθηκης εις τε λειωσιν δεεται, αλλ' αυτο τηι εαυτου φυσει η του
αγαθου τελειοτης εστι· το δε τελειον επισης αυξησεως τε και μειωσεως ηλλοτριωται·
και δια τουτο την επιθεωρουμενην τηι θειαι φυσει των αγαθων τελειοτητα παντοτε
φαμεν την αυτην ειναι, καθ' οπερ αν την διανοιαν εαυτων επεκτει 3.7.21 νωμεν, εκει
τοιαυτην καταλαμβανοντες. ουκουν ουδεποτε κενον αγαθου το θειον. αλλα μην
αγαθου παντος πλη ρωμα ο υιος· παντοτε αρα εν τωι πατρι θεωρειται, ωι φυσις η εν
παντι αγαθωι τελειοτης. αλλα, φησι, μηδεμια εστω ζητησις, δια τι μη προτερον. προς
ον ερουμεν ημεις οτι αλλο εστιν, ω σοφωτατε, <το> νομοθετειν τι των κατα γνωμην
εξ επιταγματος και ετερον το λογωι περι των αμφι βαλλομενων προσαγεσθαι. εως αν
τοινυν μηδεμιαν εχηις αιτιαν ειπειν, καθ' ην ευσεβες εστιν υστερον τωι πατρι τον
υιον προσγεγενησθαι λεγειν, αργησει σοι το επιταγμα παρα τοις σωφρονουσιν. 3.7.22
Ουτω μεν ουν ημιν εκ της τεχνικης εφοδου την αλη θειαν Ευνομιος εις το εμφανες
 
 

347

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγει. ημεις δε κατα το συνηθες ημιν τον εκεινου λογον προς κατασκευην των της
αληθειας δογματων οικειωσωμεθα, ως αν και δια τουτου γενοιτο δηλον οτι
πανταχου κατα το ακουσιον υπ' αυτης της αληθειας αναγκαζομενοι τωι καθ' ημας
συναγορευουσι λογωι. ει γαρ 20τοτε εγεννησε τον υιον οτε εβου λετο20, καθως φησιν
ο αντιπαλος, εβουλετο δε το αγαθον αει, συνδρομος δε τηι βουλησει η δυναμις, αει
αρα ο υιος μετα του πατρος νοηθησεται του αει και βουλομενου το 3.7.23 καλον και
δυναμενου εχειν ο βουλεται. ει δε χρη και τον εφεξης αυτου λογον προσαγαγειν τηι
αληθειαι, ραιδιον εστι και τουτον τωι καθ' ημας συναρμοσαι δογματι οτι 20μηδεμια
περι τουτου ζητησις εστω τοις σωφροσιν, δια τι μη προτερον20. η γαρ του
20προτερον20 λεξις χρονι κην τινα την ενδειξιν εχει, αντιδιαστελλομενη προς το
μετα ταυτα και υστερον· οταν δε χρονος μη ηι, συναναιρειται παντως και της
χρονικης διαστασεως τα ονοματα. αλλα μην προ χρονων και προ αιωνων ο κυριος·
αχρηστος αρα τοις νουν εχουσιν επι του ποιητου των αιωνων η του προ τερον και
υστερον ζητησις· κενα γαρ πασης διανοιας εστι 3.7.24 τα τοιαυτα των ονοματων μη
επι χρονου λεγομενα. επει ουν προ των χρονων ο κυριος, το προτερον παντως και το
υστερον επ' αυτου χωραν ουκ εχει. ταχα μεν αποχρη και ταυτα προς ανατροπην των
ου δεομενων του προσπαλαιοντος, αλλ' υπο της ιδιας αυτων ατονιας
καταπιπτοντων. τις γαρ τοσουτον ευσχολος εκ των του βιου φροντιδων ως επι το
σουτον εαυτον δουναι τηι ακροασει της τε ματαιοτητος των υπεναντιων λογων και
της ημετερας προς τα ματαια πραγ ματα μαχης; αλλ' επειδη τοις προειλημμενοις τηι
ασεβειαι καθαπερ τις δευσοποιος βαφη και δυσεκνιπτος η απατη και δια βαθους ταις
καρδιαις εγκεκαυται, μικρον ετι τωι λογωι προσδιατριψωμεν, ει πως δυνηθειημεν της
πονηρας 3.7.25 αυτων ταυτης κηλιδος τας ψυχας απορρυψαι. ειπων γαρ τα ειρημενα
και επαγαγων τουτοις κατα τον παιδευτην αυτου Προυνικον ασυναρτητους τινας
και αναρμοστους υβρεων τε και λοιδορηματων οκταδας επι τον κολοφωνα των επι
χειρηματων μετερχεται και καταλιπων την ασυλλογιστον της ματαιοτητος εκθεσιν
παλιν τοις κεντροις της διαλεκτι κης καθοπλισας τον λογον συλλογιστικως ως
οιεται καθ' ημων κατασκευαζει το ατοπον. 3.7.26 Ἔχει δε ουτως η λεξις· 20πασης
γεννησεως ουκ επ' απειρον εκτεινομενης, αλλ' εις τι τελος κατα ληγουσης, αναγκη
πασα και τους παραδεξα μενους του υιου την γεννησιν **** ποτε πε παυσθαι τουτον
γεννωμενον μηδε προς την αρ χην απιστως εχειν, των παυσαμενων του γεν νασθαι
και αρξαμενων παντως· η γαρ του γεννασθαι παυλα πιστουται της τε γεννησεως και
του γεννασθαι την αρχην, και τουτοις απιστειν ουκ εστιν εκ τε της φυσεως αυτης, ετι
δε και των θειων νομων20. επειδη τοινυν κατα την σοφιαν των τα τοιαυτα δεινων
το καθολου προθεις επα γωγικως κατασκευαζειν επιχειρει το προκειμενον, εμπερι
λαμβανων τηι γενικηι προτασει την επι μερους αποδειξιν, προτερον το καθολου
κατανοησωμεν, ειθ' ουτως την των 3.7.27 επαγομενων εξετασωμεν δυναμιν. αρ'
ευσεβες εστιν εκ πασης γεννησεως και του υιου τεκμηρασθαι την προαιωνιον γεν
νησιν, και την κοινην φυσιν διδασκαλον της του μονογενους υπαρξεως
προβαλλεσθαι χρη; εγω μεν ουκ αν επι το σουτον ελθειν τινα μανιας ελπισαιμι, ως
τοιουτο τι κατα της θειας και ακηρατου φαντασθηναι γεννησεως. 20πασα20, φησι,
20γεννησις ουκ επ' απειρον εκτεινεται20. τι το της γεννησεως εστι σημαινομενον;
την σαρκωδη και σωμα τικην αποκυησιν λεγει η την κατασκευην των αψυχων;
3.7.28 αλλα των μεν σωματικων γεννησεων φανερα τα παθη, απερ ουκ αν τις επι την
θειαν γεννησιν μεταφεροι. και ως αν μη τα της φυσεως εργα διαγραφων ο λογος
παρελκειν δο κοιη, σιωπηι τα τοιαυτα παρελευσομεθα, παντος οιμαι του γε νουν
εχοντος αφ' εαυτου γινωσκοντος τας αιτιας καθ' ας η γεννησις παρατεινεται και
αρχομενη και ληγουσα· μακρον γαρ αν ειη και περιττον αμα παντα δι' ακριβειας
εκτιθεσθαι, την συνοδον των γεννωντων, την εν τοις σπλαγ χνοις του γεννωμενου
 
 

348

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαπλασιν, την ωδινα, τον τοκον, τον χρονον, ων ανευ ουκ εστι συστηναι σωματος
γεννησιν· απερ επισης παντα της θειας γεννησεως του μονογενους ηλλο 3.7.29
τριωται. ει γαρ εν τι τουτων δοθειη, και τα λοιπα παντα κατ' αναγκην
συνεισελευσεται. ως αν ουν καθαρευοι πασης εμπαθους διανοιας η θεια γεννησις,
ουδε την διαστηματικην παρατασιν επ' εκεινης νοησομεν. το γαρ αρχομενον και
παυομενον εν παρατασει τινι θεωρειται παντως. πασα δε παρατασις χρονωι
διαμετρειται· χρονου δε μη οντος, ωι και τελος του τοκου και αρχην σημειουμεθα,
ματαιον αν ειη τελος και αρχην επι της αδιαστατου γεννησεως εν νοειν, ουδενος
ευρισκομενου σημειωτικου νοηματος ουτε εν 3.7.30 ωι αρχεται ουτε εις ο καταληγει.
ει δε προς τα αψυχα των κτισματων οραι, και επ' εκεινων ωσαυτως και τοπος και
χρονος και υλη και παρασκευη και δυναμις του τεχνι τευοντος και πολλα τοιαυτα
συνδραμοντα τελεσιουργει το γινομενον. και επειδη πασι τοις γινομενοις
συμπαρατεινεται παντως ο χρονος και αι κατασκευαστικαι προς το γινο μενον
αφορμαι συνεπινοουνται παντι τωι κτιζομενωι, καν εμ ψυχον τι καν αψυχον ηι,
φανερας εστιν ευρειν επι τουτων και τας αρχας και τας τελευτας της συστασεως· και
γαρ και υλης πορισμος αρχη του κατασκευασματος γινεται και τοπικον τι σημειον
και ακολουθια χρονου. παντα ταυτα τας αρχας και τα τελη τοις γινομενοις οριζει,
και ουκ αν τις ειποι κοινωνιαν εχειν τινα ταυτα προς την προαιωνιον του
μονογενους θεου υπαρξιν, ωστε δια των ωδε θεωρου μενων αρχην τινα και τελος
επι της γεννησεως εκεινης αναλογιζεσθαι. 3.7.31 Τουτων ουν ημιν ουτω
διηιρημενων παλιν τον λογον των εναντιων κατανοησωμεν. 20πασης20, φησι,
20γεννησεως ουκ επ' απειρον εκτεινομενης, αλλ' εις τι τελος καταληγουσης20.
επειδη τοινυν νενοηται το της γεννη σεως σημαινομενον καθ' εκατεραν εννοιαν,
ειτε την απο κυησιν των σωματικων ειτε την κατασκευην εθελοι των κτισματων τωι
τοιουτωι σημαινειν ονοματι, ων ουδετερον επι της ακηρατου φυσεως την κοινωνιαν
εχει, αλλοτρια δε 3.7.32 δεικται του προκειμενου η προτασις. ου γαρ, επειδη πασα
ποιησις τε και γεννησις εις τι καταληγει περας, αναγκη πασα, καθως εκεινος
κατασκευαζει, και τους παραδεξα μενους του υιου την γεννησιν διπλοις αυτην
περασι περι γραφειν, αρχην και τελος επ' αυτης εννοουντας. μονα γαρ τα πηλικοτητι
περιγεγραμμενα τινι και αρχεται γινομενα και εις περας ληγει, και το εκ του χρονου
μετρον τωι ποσωι του γεννωμενου παρατεινομενον την αρχην του τελους διΐστησι τωι
μεταξυ διαστηματι. το δε αποσον και αδια στατον πως αν τις η μετρησειεν η
διαστησειεν; ποιον επι του αποσου μετρον ευρων η ποιον επι του αδιαστατου δια
3.7.33 στημα; πως δε τις το αοριστον τελει και αρχηι διαληψεται; αρχη γαρ και τελος
των διαστηματικων περατων εστιν ονο ματα. διαστασεως δε μη ουσης ουδε το περας
εστιν. αλλα μην αδιαστατος η θεια φυσις, αδιαστατος δε ουσα περας ουκ εχει, το δε
απερατωτον απειρον εστι τε και λεγεται. ματαιον αρα το απειρον αρχηι και τελευτηι
περι γραφειν· το γαρ περιγεγραμμενον απειρον ειναι ου δυναται. ποθεν ουν ο
Πλατωνικος ουτος Φαιδρος τα περι ψυχης εκει φιλοσοφηθεντα τωι Πλατωνι τοις
ιδιοις δογμασιν ασυν 3.7.34 αρτητως ερραπτει; ως γαρ εκεινος εκει παυλαν ειπε κινη
σεως, ουτω 20παυλαν γεννησεως20 και ουτος ειπειν επε θυμησεν, ως αν τους
απειρους τουτων ταις Πλατωνικαις καλλιφωνιαις περικομπησειε. 20και τουτοις
απιστειν ουκ εστι20, φησι, 20εκ τε της φυσεως αυτης, ετι δε και των θειων νομων20.
αλλ' η μεν 20φυσις20 εκ των ειρημενων ουκ αξιοπιστος εις διδασκαλιαν της θειας
γεννη σεως ημιν αναπεφηνεν, ουδε ει τον κοσμον τις αυτον εις υποδειγμα φεροι του
λογου, επει και τηι τουτου κτισει, καθως εν τηι κοσμογενειαι παρα του Μωυσεως
εμαθομεν, συνδιεξηιει το εκ του χρονου μετρον, ρηταις ημεραις τε και νυξιν εκαστωι
των γινομενων κατα τινα ταξιν και ακολου θιαν παραμετρουμενον. οπερ επι της του
μονογενους υπο στασεως ουδε αυτος ο των εναντιων δεχεται λογος, ομο 3.7.35
 
 

349

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λογων προ χρονων αιωνιων ειναι τον κυριον. υπολοιπον δ' αν ειη την 20εκ των
θειων νομων20 συνηγοριαν του προ κειμενου κατανοησαι, δι' ης επαγγελλεται και
τελος και αρχην της του υιου γεννησεως αποδεικνυειν. 20βουληθεις20, φησιν, 20ο
θεος τοις Ἑβραιοις τον περι της δη μιουργιας εντυπωθηναι νομον, [ου την πρωτην
της γεννησεως ημεραν] τωι τελει της δημιουρ γιας εναπεθετο και της αρχης την
πιστιν· ου γαρ την πρωτην της γεννησεως ημεραν, αλλα την εβδομην, εν ηι
κατεπαυσεν απο των εργων, εδωκε *** την υπομνησιν της δημιουργιας20. 3.7.36 αρα
τις πεισθησεται παρ' εκεινου ταυτα γεγραφθαι και ουχι παρ' ημων επι διαβοληι του
συγγραμματος παρεντε θεισθαι τα ειρημενα, ως αν καταγελαστος δοκοιη τοις
εντυγχανουσιν, τα μηδεν κοινωνουντα τοις ζητουμενοις εις αποδειξιν των
προκειμενων επισυρομενος; το γαρ ζητουμενον ην δειξαι, καθως επηγγειλατο, μη
οντα τον υιον γεγεννησθαι, αλλ' αρχην τε λαβειν γεννησεως και ληξαι γεννωμενον,
οιον τινος ωδινος εν χρονωι παρατεινουσης την γεννησιν. η δε εις τουτο κατασκευη
τις; το σαββατιζειν εκ νομου κατα την εβδομην ημεραν τον Ἑβραιων λαον. ω 3.7.37
ποση συμφωνια της μαρτυριας προς το προκειμενον. επειδη τιμαται τηι αργιαι παρα
του Ἰουδαιου το σαββατον, απο δεδεικται το τον κυριον, καθως ουτος λεγει, αρχην
τε λα βειν του τοκου και τικτομενον παυσασθαι. ποσαι και αλλαι προς τουτο
μαρτυριαι τωι λογογραφωι παρειθησαν ουδεν της ειρημενης προς συστασιν του
ζητουμενου λειπο μεναι; η κατα την ογδοην περιτομη, η των αζυμων εβ δομας, το εν
τεσσαρεσκαιδεκατηι του σεληναιου δρομου μυστηριον, αι του καθαρισμου θυσιαι, η
περι των λεπρων παρατηρησις, ο κριος, ο μοσχος, η δαμαλις, ο αποπομπαιος 3.7.38
χιμαρος. ει δε ταυτα πορρω των προκειμενων εστιν, πως εντος εκεινο του
ζητουμενου, λεγετωσαν οι ζηλωται των Ἰουδαικων μυστηριων. ημεις γαρ
μικροπρεπες τε και ανανδρον το τοις κειμενοις επεμβαινειν νομιζοντες αναζη
τησομεν εκ της των γεγραμμενων ακολουθιας ει τι τοιουτον εστιν οιον ιδρωτα
κινησαι τωι προσπαλαιοντι. οσα τοινυν εν τοις εφεξης περι του μη δειν μεσον τι του
υιου και του πατρος εννοειν κατασκευαζων διεξεισιν, ως συμβαινοντα πως 3.7.39 τωι
καθ' ημας δογματι παρελευσομαι. αδιακρισιας γαρ αν ειη και αγνωμοσυνης αμα μη
διακρινειν εν τοις λεγο μενοις το ανευθυνον τε και το υπαιτιον, επειδη τοις ιδιοις
μαχομενος ουκ ακολουθει τοις ομολογουμενοις, και το αμεσον λεγων και το
συναφες ου δεχομενος, και το μη ειναι τι προ του μονογενους εννοων και το ειναι
υιον υπο νοων, αλλα περι του μη οντα γεγεννησθαι διαμαχομενος. μικρον <ουν> εν
τουτοις ασχοληθεντες δια το τοις φθα σασιν ικανως ηδη προκατεσκευασθαι τον
λογον των προ κειμενων εξομεθα. 3.7.40 Ουκ εστι του αυτου και μηδεν υπερτιθεναι
της του μονογενους υποστασεως και μη ειναι λεγειν προ της γεννη σεως, αλλα τοτε
γεγεννησθαι οτε ο πατηρ ηβουληθη· το γαρ "1τοτε"2 και "1οτε"2 κυριως και
προσφυως επι την χρονικην δειξιν την σημασιαν φερει κατα τε την κοινην των
υγιως φθεγγομενων συνηθειαν και κατα την εν τηι γραφηι ση μασιαν. Τοτε ερουσιν
εν τοις εθνεσι, και Ὅτε απεστειλα υμας, και Τοτε ομοιωθησεται η βασιλεια, και
μυρια τοι αυτα δια πασης εστι της γραφης εις αποδειξιν του προ κειμενου λαβειν, οτι
τοις τοιουτοις του λογου μοριοις τον 3.7.41 χρονον επισημειουται της γραφης η
συνηθεια. ει ουν χρονος ουκ ην, καθως ο αντιλεγων συντιθεται, συνανηιρηται
παντως και η χρονικη σημασια· ταυτης δε μη ουσης το αΐδιον της εννοιας κατα
πασαν αναγκην αντεισελευσεται. τηι γαρ του μη ειναι φωνηι και το ποτε παντως
συνυπα κουεται. ει γαρ χωρις του ποτε το μη ειναι λεγοι, ουδε νυν ειναι δωσει· ει δε
το νυν διδους προς το αΐδιον μα χεται, παντως ου το καθολου μη ειναι, αλλα το ποτε
μη 3.7.42 ειναι διανενοηται. της δε φωνης ταυτης ανυποστατου παν ταπασιν ουσης,
ει μη προς την του χρονου σημασιαν ερει δοιτο, ανοητον αν ειη και ματαιον το μητε
τι προ του υιου ειναι λεγειν μητε παντοτε τον υιον ειναι κατασκευαζειν. ει γαρ μητε
 
 

350

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοπος μητε χρονος μητε τις ετερα κτισις εστιν εν ηι ουκ εστιν ο εν αρχηι ων λογος,
πανταχοθεν του δογματος της ευσεβειας εξηιρηται το ποτε μη ειναι τον κυριον.
ουκουν ουχ ημιν, αλλ' εαυτωι διαμαχεται ο και ειναι και μη ειναι τον μονογενη
δογματιζων. εν γαρ τωι ομολογειν μηδενι την του υιου προς τον πατερα διαιρεισθαι
3.7.43 συναφειαν το αΐδιον αυτωι παντως προσμεμαρτυρηκεν. ει δε εν τωι πατρι λεγοι
μη ειναι τον υιον, τωι τοιουτωι λογωι ουκ αντερουμεν αυτοι, αλλα την γραφην
αντιθησομεν, η φησιν εν τωι πατρι τε ειναι τον υιον και εν τωι υιωι τον πατερα, το
ποτε η οτε η τοτε μη προστιθεισα τωι λογωι, αλλα τηι αποφατικηι ταυτηι και απολυτωι
φωνηι το αΐδιον αυτωι μαρτυρησασα. 3.7.44 Το δε κατασκευαζειν αυτον αγεννητον
παρ' ημων λε γεσθαι τον μονογενη θεον ισον εστι τωι λεγειν οτι και 3.7.45 γεννητον
ειναι τον πατερα διοριζομεθα. της γαρ αυτης ατοπιας, μαλλον δε βλασφημιας
εκατερον· ωστε ει μεν συκοφαντειν εγνωκε, προστιθετω και το ετερον εγκλημα,
μηδενος φειδομενος δι' ων αν ηι δυνατον χαλεπωτερον εκ τραχυνειν καθ' ημων τους
ακουοντας. ει δε το ετερον τουτων δια το περιφανες της συκοφαντιας ουκ αιτιαται,
αφιετω και το λειπομενον· ισον γαρ εις ασεβειαν, καθως ειρηται, και τον υιον
αγεννητον λεγειν και γεννητον τον 3.7.46 πατερα. ει μεν ουν ευρισκεται τις εν τοις
παρ' ημων γε γραμμενοις φωνη τοιαυτη, δι' ης αγεννητος ο υιος ονομα ζεται, καθ'
ημων αυτων την εσχατην ψηφον εξοισομεν· ει δε ψευδεις αιτιας τε και συκοφαντιας
κατ' εξουσιαν συμ πλασσει, το δοκουν επι διαβοληι των καθ' ημας δογματων
λογοποιων, γενοιτ' αν ισως τοις γε νουν εχουσι και αυτη της εν ημιν ευσεβειας
αποδειξις, οτι της αληθειας ημων υπερμαχουσης το ψευδος εις κατηγοριαν του
δογματος ημων προεστησατο, αλλοτριαν του ημετερου λογου κατασκευαζων την
της ασεβειας γραφην. αλλ' εστιν εν συντομωι προς 3.7.47 τας αιτιας ταυτας
απολογησασθαι. ως γαρ ημεις τον αγεν νητως ειναι λεγοντα τον μονογενη θεον
επαρατον κρινομεν, ουτω κακεινος επαρασθω τον μη ειναι ποτε τον εν αρχηι οντα
διοριζομενον. εκ γαρ του τοιουτου δειχθησεται τροπου ο τε κατα αληθειαν και ο
συκοφαντικως τας αιτιας επα γων. ει δε ημεις αρνουμεθα τα εγκληματα, και πατερα
λεγοντες τηι φωνηι υιον συνεπινοουμεν, και υιον ονομασαντες αληθως ειναι φαμεν ο
λεγεται, γεννητως εκ του αγεννητου φωτος απαυγασθεντα, πως ου προδηλος η
συκοφαντια των αγεννητον λεγειν ημας τον μονογενη θρυλουντων; ου μην επειδη
γεννητως αυτον ειναι φαμεν, το μη ειναι αυτον 3.7.48 ποτε δια τουτου
παραδεξομεθα. τις γαρ ουκ οιδεν οτι αμεσος εστιν η κατα το σημαινομενον
εναντιωσις του οντος και του μη οντος, ωστε την του ετερου των ειρημενων θεσιν
αναιρεσιν του εναντιου γινεσθαι παντως, και οτι καθαπερ το ειναι κατα παντα
χρονον ταυτον εστιν, εν ωιπερ αν τις υφεσταναι τι των οντων υποθηται (ου γαρ
μαλλον νυν εστιν ουρανος και αστρα και ηλιος και τα λοιπα των οντων η χθες και
πρωην και εν παντι τωι προαγοντι χρονωι), τον αυτον τροπον και του μη ειναι το
σημαινομενον επισης εν παντι το ανυπαρκτον εχει, ειτε κατα το προτερον τις ειτε
3.7.49 κατα το υστερον λεγοι. ου γαρ μαλλον νυν τι των υφεστω των ουκ εστιν η ει
προτερον ανυπαρκτον ην, αλλα εις ο του μη ειναι λογος επι του μη οντος εν παντι
χρονικωι διαστηματι. διο και επι των ζυων την τε του γεγονοτος εις το μη ον
αναλυσιν και του μηδεπω την εις το γε νεσθαι παροδον εσχηκοτος ονομασι μεν
διαφοροις την ανυπ αρξιαν σημαινομεν, η μη γεγενησθαι την αρχην η τε θναναι το
γενομενον λεγοντες, επισης δε δι' εκατερας 3.7.50 φωνης το ανυπαρκτον
παριστωμεν τωι λογωι. ωσπερ γαρ η ημερα νυκτι περιεχεται καθ' εκατερον μερος,
λεγεται δε ουχ ωσαυτως τα περιεχοντα, αλλα το μεν μετα την εσπεραν, το δε προ του
ορθρου, νυξ δε το δηλουμενον εστι κατ' αμφοτερα, τον αυτον τροπον ει εκ του
παραλληλου προς το ον αντιθεωροιη τις το μη ον, κατονομασει μεν διαφορως το τε
προ της συστασεως και το μετα την του συσταντος διαλυσιν, εν δε νοησει δι'
 
 

351

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμφοτερων το σημαι νομενον [το τε προ της συστασεως και το μετα την του
συσταντος διαλυσιν]. το γαρ μη ειναι του τε μη γεννη θεντος και του τεθνηκοτος
πλην της διαφορας των ονο ματων ισον εστιν υπεξηιρημενου του κατα την ελπιδα
της 3.7.51 αναστασεως λογου. επειδη τοινυν αρχηγον ζωης και αυτο ζωην τον
μονογενη θεον παρα της γραφης μεμαθηκαμεν και φως και αληθειαν και παν οτιπερ
εστιν εν ονοματι και νοηματι τιμιον, ατοπον και δυσσεβες ειναι φαμεν τωι οντως
οντι συνθεωρειν και το εξ εναντιου νοουμενον, η διαλυσιν εις φθοραν η ανυπαρξιαν
προ της συστασεως, αλλα πανταχοθεν προς το εφεξης και προς το προαιωνιον
επεκτεινοντες εαυτων την διανοιαν ουδαμου προς το μη ον ταις εννοιαις ληγομεν,
ισον εις ασεβειαν κρινοντες οιωιδη ποτε χρονωι δι' ανυπαρξιας περικοπτειν το θειον.
ταυτον γαρ εστιν και θνητην ειπειν την αθανατον ζωην και ψευδη την αληθειαν και
σκοτεινον το φως και μη ειναι το ον. 3.7.52 ο τοινυν το μη εσεσθαι ποτε μη διδους
ουδε το μη ειναι ποτε συνθησεται κατα τον ημετερον λογον, την αυτην ατο πιαν
φευγων καθ' εκατερον μερος· ως γαρ το ατελευτητον της ζωης του μονογενους ουκ
επικοπτει θανατος, ουτως ουδε κατα το ανω η ανυπαρξια στησει προς το αΐδιον
αυτου την ζωην προιουσαν, ως αν πανταχοθεν καθαρευοι το οντως ον της προς το
μη ον κοινωνιας. δια τουτο πορρω γινεσθαι της τοιαυτης πλανης τους μαθητας
θελων ο κυριος, ως αν μη ποτε και αυτοι το πρεσβυτερον της του μονογενους
υποστασεως αναζητουντες προς το ανυπ αρκτον τοις λογισμοις απενεχθειεν. Ἐγω,
φησιν, εν τωι πατρι και ο πατηρ εν εμοι, ως ουτε του μη οντος εν τωι οντι νοουμενου
ουτε του οντος εν τωι μη οντι. και αυτη δε η του λογου ταξις το ευσεβες ερμηνευει
του δογματος. 3.7.53 επειδη γαρ ουκ εκ του υιου ο πατηρ, αλλ' εκ του πατρος ο υιος,
δια τουτο πρωτον φησιν Ἐγω εν τωι πατρι, δεικνυς το μη αλλως αλλ' εξ εκεινου
ειναι, ειτα αναστρεφει τον λογον οτι Και ο πατηρ εν εμοι, σημαινων οτι ο υπερβας
τον υιον τηι πολυπραγμοσυνηι και την περι του πατρος εν νοιαν συμπαρερχεται. ο
γαρ εν τινι ων εξω του εν ωι εστιν ευρεθηναι ου δυναται· ωστε ματαιος ο εν τωι υιωι
μεν ειναι τον πατερα μη αντιλεγων, εξω δε του υιου κατει 3.7.54 ληφεναι τι του
πατρος φανταζομενος, και ματην διαπλανα των πολεμουντων ημιν η περι το ρημα
της 20αγεννη σιας20 σκιαμαχια δια των ανυπαρκτων κενεμβατουσα. 3.7.55 Μαλλον
δε ει χρη πασαν εις το εμφανες αγαγειν την ατοπιαν του λογου, μικρον ετι
συγχωρηθητω προσ διατριψαι τωι θεωρηματι. του γαρ μονογενους θεου υστε ρον
μετα τον πατερα γεγεννησθαι παρ' αυτων λεγο μενου, ευρισκεται κατ' αναγκην το
αγεννητον αυτων, ο τι ποτε και ειναι φανταζονται, των κακων την εννοιαν συν
εμφαινον. τις γαρ ουκ οιδεν οτι ωσπερ τωι οντι το μη ον αντιδιαιρειται, ουτω και
παντι αγαθωι πραγματι τε και ονοματι το εξ εναντιου νοουμενον, οιον τωι καλωι το
κακον και τηι αληθειαι το ψευδος, τωι φωτι το σκοτος και παντα οσα τουτοις
ομοιοτροπως προς το εναντιον αλληλοις αντι καθισταται, εφ' ων αμεσος εστιν η
εναντιωσις και ουκ εν δεχεται κατα ταυτον τα δυο μετ' αλληλων ειναι, αλλ' η τε
παρουσια του ενος υπεξαιρει το αντιθετον και εν τηι 3.7.56 του ετερου υποχωρησει
γινεται του εναντιου η γενεσις. του των δε ημιν ουτω διωμολογημενων κακεινο
παντι δηλον εστιν, οτι ωσπερ φησι Μωυσης σκοτος ειναι προ της του φωτος κτισεως,
ουτω και επι του υιου, ει κατα τον λογον της αιρεσεως τοτε εποιησεν αυτον ο πατηρ
οτε ηθελησε, πριν ποιησαι αυτον ουκ ην εκεινο το φως, οπερ εστιν ο υιος. φωτος δε
μηπω οντος ουκ ενδεχεται μη το αντι κειμενον ειναι. και γαρ δια των αλλων
εμαθομεν οτι ουδεν εικηι των παρα του δημιουργου γεγονοτων εστιν, αλλα το
λειπον επεισαγεται τοις ουσι δια της κτισεως. δηλον ουν εστι παντως οτι ειπερ
εποιησε τον υιον ο θεος, δια το 3.7.57 λειπειν τηι φυσει των οντων εποιησεν. ωσπερ
ουν του αισθητου φωτος λειποντος σκοτος ην και, ει μη εγεγονει το φως, επεκρατει
παντως το σκοτος, ουτως και του υιου μηπω οντος αυτο τε το αληθινον φως και
 
 

352

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντα οσα εστιν ο υιος ουπω ην. το γαρ ον και κατα την της αιρεσεως μαρτυριαν του
γενεσθαι ου δεεται. ουκουν ει εποιησε, το μη ον παντως εποιησε. πριν ουν γενεσθαι
κατ' αυτους τον υιον ουδε η αληθεια δηλονοτι εγεγονει ουτε το νοητον φως ουτε η
πηγη της ζωης ουτε τινος καθολου καλου τε και 3.7.58 αγαθου φυσις. αλλα μην
τουτων εκαστου τηι υπεξαιρεσει το εξ εναντιου νοουμενον παρυφισταται, και φωτος
μη οντος ουκ εστι μη σκοτος ειναι, και επι των αλλων ωσαυτως ανθ' εκαστου των
προς το κρειττον νοουμενων, οταν μη παρηι τι τουτων, ουκ ενδεχεται μη το εναντιον
παντως ειναι αντι του λειποντος. αναγκη ουν πασα, ως εμελλε θελειν ο πατηρ τον
υιον "1ποιησαι"2 κατα τον της αιρεσεως λογον, μηδενος οντος των οσα ο υιος εστιν,
παντα τα εναντια περι αυτον ειναι λεγειν, αντι του φωτος το σκοτος, αντι της
αληθειας το ψευδος, αντι της ζωης τον θανατον, αντι του καλου το 3.7.59 κακον. ο
γαρ κτιζων τα μη οντα κτιζει· 20τωι γαρ οντι20, καθως φησιν ο Ευνομιος, 20ου δει
γεννησεως20. των δε κατα αντιθεσιν θεωρουμενων ουκ εστιν αλλως τα κρειττω μη
ειναι η εκ του τα χειρονα ειναι. ταυτα τοινυν η σοφια της αιρεσεως δωροφορει τωι
πατρι δι' ων ατιμαζει του υιου το αΐδιον, τον των κακων καταλογον προ της του
υιου αναδειξεως προσαγουσα τωι θεωι και πατρι. 3.7.60 Και μηδεις εκ της αλλης
κτισεως ανατρεπειν οιεσθω την εκ της ακολουθιας ταυτης αναδειχθεισαν ατοπιαν
του δογματος. ερει γαρ τις ισως οτι ωσπερ του ουρανου μη οντος ουδεν εναντιον
τουτωι, ουτως και του υιου μηπω γενομενου, ος εστιν αληθεια, ου παντως
αναγκαζομεθα το εναντιον ειναι συντιθεσθαι. προς ον εστιν ειπειν οτι ου ρανωι μεν
το αντικειμενον εστιν ουδεν, ει μη αρα τωι ειναι αυτον το μη ειναι τις λεγοι
αντιθετον. τηι δε αρετηι το κατα κακιαν παντως αντικαθεστηκεν, αρετη δε ο κυριος,
ωστε ουρανου μεν μη οντος ουδεν ην, αγαθου δε μη οντος 3.7.61 το εναντιον ην. ο
ουν το αγαθον λεγων μη ειναι το κακον ειναι και μη βουλομενος παντως
συνθησεται. 20αλλα και ο πατηρ20, φησι, 20και παντελης εστιν αρετη και ζωη και
απροσιτον φως και παντα τα υψηλα νοηματα τε και ονοματα· ως μη ειναι αναγκην,
οτε το μονογενες φως ουπω ην, το καταλληλον εκ του εναντιου νοεισθαι σκοτος20.
αλλ' ουτος ο εμος εστι λογος, οτι ουδεποτε σκοτος ην. ουδε γαρ ην ποτε οτε το φως
ουκ ην· αει γαρ εν τωι 3.7.62 φωτι παντως εστι το φως, καθως η προφητεια λεγει. ει
δε κατα τον λογον της αιρεσεως αλλο το αγεννητον και ετερον το γεννητον εστι
φως και το μεν εξ αιδιου τουτο δε μετα ταυτα γενομενον, αναγκη πασα τωι μεν αιδιωι
φωτι μηδεποτε χωραν ευρειν αντικαταστηναι το αντικειμενον· αει γαρ λαμποντος
του φωτος η ενεργεια του σκοτους επ' αυτου χωραν ουκ εχει· επι δε του μετα ταυτα,
καθως εκεινοι φασι, γεγονοτος αμηχανον ειναι μη εκ σκοτους το φως λαμψαι, αλλα
παντηι και παντως του τε αιδιου φωτος και του υστερον γενομενου σκοτος το μεσον
διαληφθησεται. 3.7.63 ου γαρ αν της κατασκευης του μετα ταυτα φωτος χρεια
εγινετο, ει μη προς τι χρησιμον ην το κτιζομενον. μια δε φωτος χρησις του λυεσθαι
δι' αυτου τον επικρατουντα ζοφον. το μεν ουν ακτιστως ον φως αυτο δι' εαυτο εστιν
οπερ εστιν τηι φυσει, το δε κτιζομενον δια τι γινεται παν τως. ουκουν προυπαρχειν
αναγκη το σκοτος, ου χαριν αναγκαιως δημιουργειται το φεγγος, και ουκ εστιν
ουδενι λογωι παραμυθησασθαι το μη προτερευειν της του γεννη του φωτος
αναδειξεως το σκοτος, οταν μετα ταυτα κατε 3.7.64 σκευασθαι πιστευηται. αλλα μην
πασης ασεβειας το τοι ουτον εστιν επεκεινα. αρα σαφως πεφανερωται οτι ουχι μη
ουσαν την αληθειαν ο πατηρ της αληθειας εποιησεν, αλλα πηγη ων φωτος και
αληθειας και παντος αγαθου εξ εαυτου το μονογενες φως της αληθειας απηυγασε,
δι' ου παντοτε η της υποστασεως αυτου δοξα χαρακτηριζεται, ως πανταχοθεν των
υστερον τωι θεωι δια κτισεως τον υιον προγεγενησθαι λεγοντων την βλασφημιαν
ελεγχεσθαι. 3.8.1 Ἀλλα των προκειμενων εχωμεθα. μικρον γαρ προελ θων
διαμαχεται προς τους ομολογουντας ασθενειν την αν θρωπινην φυσιν προς την των
 
 

353

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αληπτων περινοιαν και τοι αυτα τινα μεγαλαυχουμενος διεξερχεται, το καθ' ημας
ευτελιζων τουτοις τοις ρημασιν· 20ουδε γαρ ει τινος ο νους δια κακονοιαν
εσκοτωμενος και δια τουτο μηδεν μητε των προσω μητε των υπερ κεφα λην ιδειν
δυναμενος μετριως εχοι προς την της αληθειας καταληψιν, δια τουτο οιεσθαι χρη
μηδε τοις αλλοις ανθρωποις εφικτην 3.8.2 ειναι την των οντων ευρεσιν20. αλλ'
ειποιμ' αν προς αυτον οτι ο 20εφικτην ειναι20 λεγων 20την των οντων ευρεσιν20
οδωι τινι παντως και ακολουθιαι δια της των οντων γνωσεως προηγαγεν εαυτου την
διανοιαν και τοις ευληπτοις τε και μικροτεροις εγγυμνασθεις δια της κατα ληψεως
ουτως και τοις επεκεινα πασης εννοιας επεβαλεν 3.8.3 εαυτου την καταληπτικην
φαντασιαν. ουκουν ο την περι των οντων ειδησιν κατειληφεναι μεγαλαυχουμενος
το μικρο τατον των προφαινομενων ημιν οπως εχει φυσεως ερμη νευσατω, ως αν
δια του γνωριμου και περι του κεκρυμ μενου πιστωσαιτο, και τις η του μυρμηκος
φυσις ερμηνευ σατω τωι λογωι, ει πνευματι και ασθματι συνεχεται αυτου η ζωη, ει
σπλαγχνοις οικονομειται παραπλησιως τοις αλλοις ζυοις, ει οστεοις το σωμα
περιειληπται, ει μυελωι τα κοιλα των οστεων κατα το εντος **, ει νευροις και
συνδεσμοις τας αρμονιας τετονωται, ει μυων περιβολαις και αδενων η των νευρων
περικρατειται θεσις, ει τοις νωτιαιοις σπονδυ λοις εκ του βρεγματος επι το ουραιον ο
μυελος παρατει νεται, ει τηι περιοχηι του νευρωδους υμενος τοις κινουμενοις μελεσι
την ορμητικην ενδιδωσι δυναμιν, ει εστιν εν αυτωι το ηπαρ και το χοληδοχον
αγγειον επι του ηπατος νεφροι τε και καρδια και αρτηριαι και φλεβες υμενες τε και
φρενες και διαφραγματα, και ει ψιλον εστιν η τετριχωται, και ει προς το αρρεν τε και
θηλυ διαμεριζεται, εν τινι τε μερει του σωματος το οπτικον η το ακουστικον εγκαθι
δρυται, και ει της οσφραντικης μετεχει αισθησεως, ει μο νωνυχον εστιν η
πολυσχιδεις εχει τας βασεις, ποσον δε βιοι χρονον και τις ο τροπος αυτοις της εξ
αλληλων γεν νησεως, επι ποσον δε κυισκεται το τικτομενον και πως ουτε πεζοι
παντες οι μυρμηκες ουτε υποπτεροι παντες, αλλ' οι μεν των χαμαι ερχομενων εισιν,
οι δε διαεριοι φερονται. 3.8.4 ο τοινυν των οντων κατειληφεναι την γνωσιν
κομπαζων τεως ημιν την του μυρμηκος φυσιν φανερωσατω, ειθ' ουτω φυ
σιολογειτω την παντα νουν υπερεχουσαν δυναμιν. ει δε του βραχυτατου μυρμηκος
ουπω περιελαβε τηι γνωσει την φυσιν, πως τον εν εαυτωι πασαν περικρατουντα την
κτισιν τωι καταληπτικωι περιειληφεναι λογωι μεγαλαυχειται και τους το ασθενες της
ανθρωπινης φυσεως εφ' εαυτων ομο λογουντας 20εσκοτωσθαι20 λεγει τα της ψυχης
αισθητηρια 20και μητε20 τινος 20των προσω μητε των υπερ κε φαλην20
εφικνεισθαι; 3.8.5 Ἀλλ' ο την γνωσιν εχων των οντων ιδωμεν τι παρα τους αλλους
επισταται, ακουσωμεν της υπερογκου φωνης. η 20ματην αν ο κυριος εαυτον
ωνομασεν θυραν20, φησι, 20μηδενος οντος του διιοντος προς κατα νοησιν και
θεωριαν του πατρος, ματην δ' αν οδον, μηδεμιαν παρεχων ευμαρειαν τοις ελ θειν
προς τον πατερα βουλομενοις· πως δ' αν ειη φως, μη φωτιζων τους ανθρωπους, μη
καταλαμπων το της ψυχης ομμα προς κατανοησιν εαυτου τε και του υπερκειμενου
φωτος20; ει μεν ουν οικοθεν τινας λογισμους διεξηιει εκφευγοντας τηι λεπτοτητι την
των ακουοντων διανοιαν, δυνατον αν ην ισως παρακρουσθηναι τηι περινοιαι του
λογου, διαδιδρασκοντος 3.8.6 πολλακις του εγκειμενου νοηματος τον ακουοντα. επει
δε τα θεια προβαλλεται ρηματα, παντως ουδεις καταμεμψεται τους την θεοπνευστον
διδασκαλιαν πασι κοινην προκεισθαι πεπιστευκοτας. επειδη τοινυν θυρα, φησιν,
ωνομασθη ο κυριος, εκ τουτου κατασκευαζεται το καταληπτην ειναι του θεου την
ουσιαν. αλλ' ου δεχεται την διανοιαν ταυτην το ευαγγελιον. αυτης γαρ ακουσωμεν
της θειας φωνης. Ἐγω ειμι, φησιν, η θυρα· δι' εμου εαν τις εισελθηι, σωθησεται, και
εισελευσεται και εξελευσεται, και νομην ευρησει. τι 3.8.7 τοινυν εκ τουτων η γνωσις
της ουσιας εστιν; πλειονων γαρ οντων των ειρημενων και ιδιαν εκαστου διανοιαν
 
 

354

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατα το σημαινομενον εχοντος, ουτε παντα δυνατον εστιν τωι της ουσιας εντιθεσθαι
λογωι, ως αν μη συμμικτον εκ διαφορων νοηθειη το θειον, και το μαλλον κυριως
εφαρμοσαι τωι προκειμενωι δυναμενον ουκ εστιν ευκολως εκ των κατειλεγμενων
ευρειν. η θυρα ο κυριος· ∆ι' εμου, φησιν, εαν τις εισελθηι, σωθησεται, και
εισελευσεται και εξελευσεται, και νομην ευρησει. την εισοδον ειπωμεν αντι της
ουσιας λεγειν αυτον η την σωτηριαν των εισιοντων η την εξοδον η την νομην η την
ευρεσιν; εκαστον γαρ τουτων ιδιαζει τωι σημαινομενωι και ου συμφωνει προς το
ετερον. το γαρ εντος γενεσθαι τωι εξελθειν εναντιον εκ του προχειρου 3.8.8 δοκει και
τα αλλα ωσαυτως. αλλο γαρ τι τωι ιδιωι λογωι εστιν η νομη, ετερον δε τι παρα τουτο η
ευρεσις. τι ουν εκ τουτων η του πατρος ουσια νομιζεται; ου γαρ δη τα παντα τις
ειπων μη συμφωνουντα τηι σημασιαι προς αλληλα την απλην τε και ασυνθετον
ουσιαν δια των ασυμφωνων ενδειξεται. πως δ' αν αληθευοι ο λογος οτι Θεον ουδεις
εωρακε πωποτε, και Ὃν ειδεν ανθρωπων ουδεις ουδε ιδειν δυναται, και οτι Ουκ
εστιν ος οψεται το προσωπον κυριου και ζησεται, ειπερ η το εντος της θυρας η το
εκτος η 3.8.9 της νομης η ευρεσις ουσια του πατρος ειη; ου μην επειδη τουτο ουκ
εστιν, αργον τε και ασημον επι του κυριου το ονομα της θυρας υπονοησομεν.
αληθως γαρ ο αυτος εστι και θυρα περιοχης και οικος καταφυγης, καθως ο ∆αβιδ
ονομαζει, και δι' εαυτου τους εισιοντας δεχεται και εν εαυτωι τους ενδον γενομενους
συζει και παλιν δι' εαυτου προς την νομην των αρετων προαγει και παντα γινεται
τοις σωιζομενοις, ινα εκαστωι προσφορον εαυτον ποιησηι, και οδος και οδηγος και
θυρα περιοχης και οικος καταφυγης και υδωρ αναπαυσεως και τοπος χλοης, ην εν
τωι ευαγγελιωι νομην ονομαζει· ο δε καινος θεολογος δια την γνωσιν της 3.8.10 του
πατρος ουσιας θυραν φησιν ωνομασθαι τον κυριον. τι ουν ουχι και την πετραν και
τον λιθον και την πηγην και το ξυλον και τα λοιπα των ονοματων προς την αυτην
ελκει διανοιαν, ως αν τωι πληθει των αλλοκοτων μαρτυ ριων το εαυτου δογμα
πιστωσαιτο, δυναμενος εκαστωι του των τον αυτον εφαρμοσαι λογον ον περι της
οδου και της θυρας και του φωτος διεξηλθε; εγω δε τουτο παρα της θεοπνευστου
γραφης διδαχθεις θαρσων αποφαινομαι, οτι ο υπερ παν ονομα ων ημιν πολυωνυμος
γινεται κατα τας των ευεργεσιων ποικιλιας ονομαζομενος, φως μεν οταν εξαφανιζηι
της αγνοιας τον ζοφον, ζωη δε οταν την αθα νασιαν χαριζηται, οδος δε οταν προς
την αληθειαν απο της πλανης χειραγωγησηι· ουτω και πυργος ισχυος και πολις
περιοχης και πηγη και πετρα και αμπελος και ιατρος και αναστασις και παντα τα
τοιαυτα προς ημας ονομαζεται, ποικιλως εαυτον ταις ημετεραις ευεργεσιαις 3.8.11
καταμεριζων. τας δε ουσιας δια των ονοματων ερμηνευ οντες οι υπερ την
ανθρωπινην φυσιν οξυωπουντες, οι το μεν ακαταληπτον βλεποντες, το δε
καταληπτον παραβλε ποντες, ον ουτε ειδε τις ανθρωπων ουτε ιδειν δυναται, του τον
ου μονον οραν, αλλα και μετρειν διαβεβαιουνται, την δε πιστιν ου βλεπουσι τωι της
ψυχης οφθαλμωι, οπερ δη μονον συμμετρον εστι τηι ημετεραι κατανοησει, την εκ των
3.8.12 λογισμων επιγνωσιν επιπροσθεν ταυτης ποιουμενοι. ουτως ηκουσα της
ιστοριας των υιων Βενιαμιν κατηγορουσης, οι προς μεν τον νομον ουκ εβλεπον,
κατα δε τριχος ετοξα ζοντο, δηλουντος οιμαι του λογου την περι το ματαιον αυτων
ασχολιαν, οτι των μεν ανωφελων και ανυποστατων εκηβολοι τινες ησαν και
ευφυεις στοχασται, των δε προδηλως ωφελουντων αμαθεις τε και αμελετητοι·
επαγει γαρ τοις ειρημενοις η ιστορια την κατ' αυτους συμφοραν, οπως προς την
Σοδομιτικην παρανομιαν λυσσησαντες πανστρατιαι του Ἰσραηλιτου λαου κατ' αυτων
οπλισθεντος εξεπορθηθησαν. και μοι δοκει φιλανθρωπον ειναι γνωμην εισηγη
σασθαι τοις νεοις τοξοταις, μη κατα τριχος εθελειν τοξα ζεσθαι, την δε θυραν μη
βλεπειν της πιστεως, αλλα παρεν τας την περι το αληπτον ματαιοπονιαν μη
ζημιουσθαι το προχειρον κερδος το δια μονης της πιστεως ευρισκομενον. 3.8.13
 
 

355

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀλλα τα λειπομενα της λογογραφιας επισκεψαμενος οκνω προαγαγειν περαιτερω
τον λογον, φρικης τινος εκ των λεγομενων την καρδιαν υποδραμουσης. βουλεται
γαρ αλλο τι δειξαι παρα την αιωνιαν ζωην τον υιον οντα, ητις ει μη εν τωι μονογενει
θεωροιτο, ματαια μεν η πιστις απο δειχθησεται, κενον δε το κηρυγμα, περιττον δε το
βαπτισμα, εις ουδεν δε των μαρτυρων οι πονοι, αχρηστοι δε και ανο νητοι τηι ζωηι
των ανθρωπων οι των αποστολων ιδρωτες. 3.8.14 τι γαρ κατηγγειλαν τον Χριστον,
εν ωι της αιωνιας ζωης κατ' Ευνομιον ουκ εστιν η δυναμις; εις τι δε τωι ονοματι
Χριστου τους πεπιστευκοτας κατονομαζουσιν, ει μη δια τουτου της αιωνιας
μελλοιεν μετεχειν ζωης; 20ο γαρ νους20, φησι, 20των εις τον κυριον πεπιστευκοτων
πασαν αισθητην και νοητην ουσιαν υπερκυψας ουδε επι της του υιου γεννησεως
ιστασθαι πεφυκεν, επεκεινα δε και ταυτης ιεται, ποθωι της αιω 3.8.15 νιου ζωης
εντυχειν τωι πρωτωι γλιχομενος20. τι των ειρημενων πλεον οδυρωμαι, το μη ειναι
την αιωνιαν ζωην εν τωι υιωι τους δειλαιους νομιζειν η το χθαμαλην ουτω και
προσγειον βλεπειν την του μονογενους υποστασιν, ωστε της αρχης αυτου τοις
λογισμοις επιβαντας 20υπερ κυπτειν20 ανω της του υιου ζωης τηι εαυτων διανοιαι
φαν ταζεσθαι και καταλιποντας κατω που του κυριου την γεν νησιν επεκεινα ταυτης
ιεσθαι ποθωι της αιωνιου ζωης; ταυτην γαρ τα ειρημενα την διανοιαν εχει, οτι ο
ανθρω πινος νους την των οντων γνωσιν διερευνωμενος και της αισθητης τε και
νοητης κτισεως εαυτον υπεραρας καθ' ομοιοτητα των λοιπων κατωτερον εαυτου
τον εν αρχηι οντα λογον θεον καταλειψει, και εν ωι ουκ ην ο θεος λογος, εν εκεινωι
αυτος γινεται, δια της πολυπραγμοσυνης του νου τοις υπερκειμενοις της του υιου
ζωης εμβατευων, εκει την αιωνιον ζωην ερευνωμενος οπου ο μονογενης θεος ουκ
3.8.16 εστιν. ποθωι γαρ της αιωνιας, φησι, ζωης εις τα επεκεινα του υιου τωι νωι
φερεται, ως εν τωι υιωι παντως μη ευρων το ζητουμενον. ει ουν ουκ εστιν εν τωι υιωι
η αιωνιος ζωη, αρα ψευδης αλωσεται ο ειπων οτι Ἐγω ειμι η ζωη, η ζωη μεν εστιν,
ουκ αιωνιος δε; αλλα το μη αιωνιον προσ καιρον παντως, το δε τοιουτο της ζωης
ειδος κοινον και των αλογων εστιν. που τοινυν το μεγαλειον της οντως ζωης, ει
μετεχοι ταυτης και η αλογος φυσις; πως δε ταυτον εσται τηι ζωηι ο λογος, ει τηι αλογωι
φυσει δια της 3.8.17 προσκαιρου ζωης εισοικιζοιτο; ει γαρ κατα τον μεγαν Ἰωαννην
ζωη μεν εστιν ο λογος, προσκαιρος δε αυτη και ουκ αιωνιος, καθως τηι αιρεσει δοκει,
γινεται δε και εν τοις αλλοις η προσκαιρος, τι κατα το ακολουθον συμ περαινεται; η
λογικα ειναι τα αλογα η αλογον ομολογεισθαι τον λογον. αρ' ετι λογων προς
ελεγχον της εξαγιστου και πονηρας αυτων βλασφημιας δεομεθα; μη γαρ τοιαυτα τα
λεγομενα, ως κεκρυμμενην εχειν την συμβουλην της του 3.8.18 κυριου αρνησεως; ει
γαρ φανερως μεν ο αποστολος λεγει το μη αιωνιον προσκαιρον, ουτοι δε εν μονηι τηι
ουσιαι του πατρος την αιωνιον ορωσι ζωην, τον δε υιον της του πα τρος φυσεως
αλλοτριουντες συναποτεμνουσι και της αιωνιου ζωης, τι αλλο και ουχι αρνησις
εστιν περιφανης και αθετησις της εις τον κυριον πιστεως, σαφως του αποστολου
λεγοντος τους εν τηι ζωηι ταυτηι μονον εν Χριστωι ηλπι κοτας ελεεινοτατους απαντων
ειναι; ει ουν ζωη μεν ο κυ ριος, ουκ αιωνιος δε, προσκαιρος παντως εστιν η ζωη και
εφημερος η κατα τον παροντα χρονον ενεργουμενη, <εν> ηι τους ελπιζοντας ο
αποστολος κατοικτιζεται ως της αλη θινης αφαμαρτοντας ζωης. 3.8.19 Ἀλλα μην
τουτον διαβαντες οι κατ' Ευνομιον πεφω τισμενοι εις το επεκεινα του υιου τοις
λογισμοις φερονται, εν τωι εξω του μονογενους θεωρουμενωι την αιωνιον αναζη
τουντες ζωην. τι χρη λεγειν επι των τοιουτων κακων αλλο πλην ει τι θρηνον
εκκαλειται και δακρυον. ω πως αν επιστεναξαιμεν τηι δειλαιαι ταυτηι και ελεεινηι
γενεαι, τοιουτων δε κακων εξενεγκουσηι φοραν; εθρηνησε ποτε τον Ἰσραηλιτην λαον
ο ζηλωτης Ἰερεμιας, οτε τωι Ἰεχονιαι τηςειδωλολατρειας καθηγουμενωι προς το
κακον συνεφρονησαν και αντι της εις την θρηισκειαν παρανομιας την εις Ἀσ συριους
 
 

356

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αιχμαλωσιαν κατεδικασθησαν, εξοικισθεντες του αγιασματος και πορρω της των
πατερων κληρονομιας γε 3.8.20 νομενοι. τουτους μοι δοκει νυν τους θρηνους
οικειοτερον αιδεσθαι, οτε ο μιμητης του Ἰεχονιου προς το καινον τουτο της
ειδωλολατρειας ειδος τους απατωμενους εφελκεται, της πατρικης εξοικιζων
κληρονομιας, της πιστεως λεγω. οις ατεχνως κατα την ιστοριαν εις Βαβυλωνιους η
μετανα στασις γινεται απο της ανω Ἱερουσαλημ τουτεστιν απο της του θεου
εκκλησιας επι την συγχυσιν ταυτην των πο νηρων δογματων μεθισταμενοις·
συγχυσις γαρ η Βαβυλων ερμηνευεται· και κατα τον πηρωθεντα Ἰεχονιαν και ουτος
εαυτον εκουσιως του φωτος της αληθειας στερησας λαφυρον γεγονε του
Βαβυλωνιου τυραννου, μη καταμαθων ο δειλαιος οτι την αιωνιον ζωην επισης πατρι
τε και υιωι και πνευ ματι αγιωι το ευαγγελιον ενοραν δογματιζει, περι μεν του πατρος
ουτως ειποντος του λογου οτι το γινωσκειν αυτον η αιωνιος εστι ζωη, περι δε του
υιου οτι πας ο πιστευων εις αυτον την αιωνιον εχει ζωην, περι δε του πνευματος του
αγιου οτι τωι δεξαμενωι την χαριν εσται πηγη υδατος 3.8.21 αλλομενου εις ζωην
αιωνιον. ουκουν πας ο ποθων την αιωνιον ζωην, επειδαν ευρηι τον υιον, τον αληθη
λεγω και ου ψευδωνυμον, ολον ευρεν εν αυτωι οπερ εποθησε, διοτι και αυτος εστιν η
ζωη και εν εαυτωι την ζωην εχει. αλλ' ο λεπτος ουτος τον νουν και διορατικος την
καρδιαν υπο πολλης οξυωπιας τωι υιωι την αιωνιον ουκ ενευρισκει ζωην, αλλ'
υπερβας τουτον και καταλιπων οιον εμποδιον τι προς το ζητουμενον εκει
διερευναται την αιωνιον ζωην, 3.8.22 οπου μη ειναι οιεται την οντως ζωην. τι αν τις
επινοη σειε τουτων η εις βλασφημιαν φρικτοτερον η εις θρηνων αφορμην
σκυθρωποτερον; αλλα μην το 20Σαβελλιον20 τε και 20Μοντανον20 τοις ημετεροις
δογμασιν επιθρυλεισθαι τοιουτον εστιν οιον ει τις και την κατα το ανομοιον ημιν
βλασφη μιαν προστριβοιτο. ει γαρ τις επεσκεμμενως την των αιρεσεων τουτων
απατην διεξετασειεν, ευρησει πολλην εχον 3.8.23 τας προς την κατ' Ευνομιον
πλανην την οικειοτητα. ιου δαΐζει γαρ εκατερος αυτων εν τωι δογματι ουτε τον μονο
γενη θεον ουτε το πνευμα το αγιον εις κοινωνιαν της θεοτητος του μεγαλου παρ'
αυτοις και πρωτου λεγομενου θεου προσδεχομενος· ον γαρ Σαβελλιος λεγει
"1τριωνυμον"2, τουτον Ευνομιος ονομαζει "1αγεννητον"2· ουδετερος δε του των εν
τηι τριαδι των υποστασεων θεωρει την θεοτητα. τις τοινυν οικειως εχει προς τον
Σαβελλιον, η των εντυγ χανοντων τωι λογωι κρισις αποφηνασθω. αλλα ταυτα μεν εις
τοσουτον. 3.8.24 Ἐπει δε πολυς εστιν εν τοις εφεξης των βδελυρων επιχειρηματων
ανακινων την δυσωδιαν, δι' ων μη ειναι ποτε τον μονογενη κατασκευαζει θεον,
καλως εχειν φημι δια των προλαβοντων μετριως της περι τουτων ημιν δια νοιας
εκκαθαρθεισης μηκετι συνδιαβαπτιζειν τον λογον τοις ομοιοις κακοις. πλην τουτο
μονον ουκ ακαιρον ισως 3.8.25 προσθειναι των πολλων εκλεξαμενον. φησι κατα το
ισον και τηι του πατρος ουσιαι συνεζευχθαι ** τινος την αγεν νησιαν ειποντος δια
των ομοιων ο λογος προερχεται, καθως επι του υιου συνεπερανε, σαφως δια της των
εναν τιων κατασκευης το δογμα της ευσεβειας κρατυνεται, το μη ταυτον οιεσθαι
ειναι τηι ουσιαι 20την αγεννησιαν20 τε και 20την γεννησιν20, αλλ' επιθεωρεισθαι μεν
ταυτα τωι υποκειμενωι, αλλο δε τι παρα ταυτα ειναι τωι ιδιωι λογωι το υποκειμενον,
εφ' ου μηδεμιας διαφορας ευρισκομενης δια το κεχωρισθαι της ουσιας την κατα το
γεννητον τε και αγεννητον διαφοραν λειπεται κατα πασαν αναγκην το
απαραλλακτον επ' αμφοιν την ουσιαν συντιθεσθαι. ετι και τουτο τοις ειρημενοις
προσεξετασωμεν, πως κεχωρισθαι του πατρος λεγει την 20γεννησιν20, ουσιαν αυτην
νοων η 3.8.26 ενεργειαν. αλλ' ει μεν ενεργειαν οιεται ταυτην, επισης παντως τωι τε
ενεργηθεντι και τωι ενεργουντι συναπτεται, ωσπερ επι πασης κατασκευης ομοιως επι
τε του γινομενου και του ποιουντος εστιν ιδειν την ενεργειαν μητε του τεχνι
τευοντος χωριζομενην και τηι κατασκευηι των αποτελεσματων εμφαινομενην· ει δε
 
 

357

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουσιαν αυτην λεγοι της του πατρος ουσιας κεχωρισμενην, εκ ταυτης ομολογων ειναι
τον κυριον, δηλος εστιν ταυτην αντι του πατρος επι του μονογενους βλεπων, ως δυο
πατερας επι του υιου νοεισθαι, τον μεν ονομαζομενον μονον, ον δη και
20αγεννητον20 λεγει, μη κοινωνουντα δε της γεννησεως, την δε τα του πατρος επι
του μονογενους ενεργουσαν, ην 20γεννησιν20 ονομαζει. 3.8.27 Και τουτο μαλλον δι'
αυτων των Ευνομιου λογων η δια των ημετερων ελεγχεται. λεγει γαρ εν τοις
εφεξης· 20ο δε θεος χωρις γεννησεως ων και προ του γεν νηθεντος εστι20, και μετ'
ολιγον· 20ωι γαρ εκ του γεν νηθηναι το ειναι, ουτος πριν γεννηθηναι ουκ ην20.
ουκουν ει η γεννησις μεν κεχωρισται του πατρος, τωι δε υιωι εκ του γεννηθηναι το
ειναι εστιν, αρα ανενεργητος ο πατηρ επι της του μονογενους υποστασεως και
κεχωρισμενος της γεννησεως, αφ' ης ο υιος το ειναι εχει. ει ουν ηλ λοτριωται της
του υιου γεννησεως ο πατηρ, η αλλον τινα πατερα του υιου δια του της γεννησεως
ονοματος ανα πλασσουσιν η αυτογεννητον τινα και αυτογενεθλον τον υιον 3.8.28 οι
σοφοι δια των ειρημενων αποδεικνυουσιν. οραις το πε φυρμενον της διανοιας του
την αμαθιαν ημιν ανω και κατω δια των ιδιων λογων προφεροντος, ως διαπλαναται
ταις πολυοδιαις, μαλλον δε ταις ανοδιαις η βλασφημια, δι' ουδενος βεβαιου προς τον
σκοπον εαυτης προιουσα; και οιον εστιν επι των νηπιων ιδειν, οταν υφ' ηλικιας αθυ
ροντες εν ψαμμωι τινι μιμωνται τας των οικοδομηματων κατασκευας, οις ου κατα
σκοπον η μιμησις τεχνικως προς το αρχετυπον ομοιουται, αλλα προτερον υπ' ανοιας
τι κατα το συμβαν εξειργασαντο, ειτα βουλευονται τι χρη ονομασαι το
κατασκευασμα· ταυτην και επι του λογογραφου την 3.8.29 αγχινοιαν βλεπω. οιον
γαρ τινα ψαμμου σωρειαν κατα το επελθον αυτωι τα της ασεβειας ρηματα
συμφορησας μετα ταυτα λογιζεται την αδιανοητον βλασφημιαν, προς ο τι βλεπει,
διχα τινος λογικης ακολουθιας εκ του αυτοματου δια των ειρημενων αναφυεισαν.
ου γαρ οιμαι κατα προ θεσιν αυτωι την της 20γεννησεως20 υποστασιν αναπεπλασθαι
αντι πατρος τηι ουσιαι του υιου γινομενην, ουδε το αλλο τριον αποδειχθηναι της
γεννησεως του υιου τον πατερα κατα σκοπον ην, ως οιμαι, τωι ρητορι, ουδε η
αυτογενεθλος τερατεια δια τινος προβουλευσεως επεισηνεχθη, αλλα παντα τα
τοιαυτα διανοιας χωρις απημεσθη τωι λογογραφωι, ως μηδε πολλης αξιον εν τουτοις
κατηγοριας ειναι τον πλημ μελουντα μεν εν τοις δογμασιν, ουκ ειδοτα δε, καθως
φησιν ο αποστολος, ουτε ο λεγει ουτε περι τινων διαβε 3.8.30 βαιουται. 20ωι γαρ εκ
του γεννηθηναι20, φησι, 20το ειναι, ουτος προ του γεννηθηναι ουκ ην20. ει αντι του
πατρος νοων την γεννησιν λεγει, καγω συντιθεμαι και ο αντιλεγων ουκ εστιν.
ταυτον γαρ εστι δι' εκατερας σημηναι της λεξεως εκ τε του ειπειν οτι ο Ἀβρααμ εγεν
νησε τον Ἰσαακ και αντι του "εγεννησεν"2 οτι "1πατηρ εγε νετο"2 του Ἰσαακ. επει
ουν ταυτον εστι τωι γεγεννηκεναι το ειναι πατερα, ει τις προς ετερον τυπον
μεταλαβοι τα ρηματα, ταυτον ουσα τηι γεννησει η πατροτης αναδειχθη σεται. ει ουν
ουτω φησιν ο Ευνομιος οτι· ωι γαρ εκ του πατρος το ειναι, ουτος προ του πατρος ουκ
ην, υγιαινει ο 3.8.31 λογος, και ημεις τοις ειρημενοις επιψηφιζομεν. ει δε προς
εκεινην ανατρεχει τωι λογωι την γεννησιν και κεχωρισθαι μεν φησι του πατρος,
συνεζευχθαι δε τωι υιωι, ματαιον ηγουμαι τηι των αδιανοητων εμφιλοχωρειν θεωριαι.
ουτε γαρ ει πραγμα κατ' ιδιαν υποστασιν θεωρουμενον την γεν νησιν οιεται ουτε ει
προς το ανυποστατον ταις εννοιαις δια του ονοματος αποσυρεται, μεχρι του νυν εκ
των ειρημενων κατιδειν δεδυνημεθα. φερεται γαρ ομοιως προς εκατεραν των
υποληψεων το απαγες του λογου και αρριζον, προς το δοκουν τωι νοουντι
περικλινομενον. 3.8.32 Ἀλλ' ουπω τα χαλεπα της βλασφημιας εξητασται, απερ ηδη
των γεγραμμενων η ακολουθια προστιθησι· και δη τα ειρημενα κατα λεξιν
διασκεψωμεθα. ουκ οιδα δε πως εστι τολμησαι προενεγκειν δια στοματος την
φρικωδη τε και αθεον του χριστομαχου λογογραφιαν. δεδοικα γαρ μη ποτε καθ'
 
 

358

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ομοιοτητα των δηλητηριων φαρμακων ενα ποθηται τωι στοματι, δι' ου το ρημα
παρερχεται, της φθοροποιου πικριας το λειψανον. Πιστευσαι δει τον προσ ερχομενον
θεωι, φησιν ο αποστολος, οτι εστιν. ουκουν ιδιον 3.8.33 θεοτητος γνωρισμα το
αληθως ειναι. ο δε κατασκευαζει τον αληθως οντα η μη καθολου ειναι η μη κυριως
ειναι, οπερ ισον εστι τωι μηδε ολως ειναι. ο γαρ μη κυριως ων ουδε εστιν ολως. οιον
τρεχειν λεγεται κατα την ενυπνιον φαντασιαν ο τηι σπουδηι του δρομου
εμφανταζομενος· αλλ' επειδη ψευδως την δοκησιν του αληθους υποκρινεται δρο
μου, δια τουτο η φαντασια δρομος ουκ εστιν. αλλα καν ουτως εκ καταχρησεως
λεγηται, ψευδωνυμωι τηι κλησει κατονομαζεται. ουκουν ο τολμων τον μονογενη
θεον η μη ειναι λεγειν η μη κυριως ειναι σαφως την εις αυτον πιστιν διαγραφει του
δογματος. τις γαρ αν ετι μη οντι πιστευσειεν; η τις αν προσθοιτο τουτωι, ου το ειναι
ακυρον απο δεδεικται παρα των εχθρων του αληθινου κυριου και ανυ ποστατον;
3.8.34 Και ως αν μη δοξειεν δια τινος συκοφαντιας κατα των υπεναντιων ο παρ'
ημων γινεσθαι λογος, αυτην παρα θησομαι των ασεβων την λεξιν εχουσαν ουτως·
20ουκ ων ουδε κυριως ων20, φησιν, 20ο εν κολποις ων του ον τος και εν αρχηι ων
και προς τον θεον ων, καν Βασιλειος του διορισμου τουτου και της προσ θηκης
αμελησας επαλλαττηι την του οντος προσηγοριαν παρα την αληθειαν20. τι λεγεις; ο
εν τωι πατρι ων ουκ εστι, και ο εν αρχηι ων και ο εν τοις κολποις ων δια τουτο ουκ
εστιν, οτι εν αρχηι εστι και εν τωι πατρι εστι και εν τοις κολποις καθοραται του οντος;
και δια τουτο κυριως ουκ εστιν, οτι εν τωι οντι 3.8.35 εστιν; ω καινων τε και
παραλογων δογματων. νυν πρωτως της κενοφωνιας ταυτης ηκουσαμεν, οτι ο κυριος
δι' ου τα παντα κυριως ουκ εστι. και ουπω τουτο δεινον, αλλ' ετι και [το] τουτου
παραλογωτερον το μη μονον μη ειναι αυτον λεγειν η μη κυριως ειναι, αλλα και τηι
συνθετωι τε και ποικιληι ενθεωρεισθαι φυσει· 20ουκ ων γαρ20, φησιν, 20ουδε απλους
ων20. ωι δε το απλουν ου προσεστιν, το ποικιλον δηλονοτι προσμαρτυρειται και
συνθετον. πως ουν ο αυτος και ουκ εστιν ολως και συνθετος κατα την ουσιαν εστιν;
χρη γαρ των δυο το ετερον, η καθολου προσμαρτυρουντας αυτωι το ανυπαρκτον
μηδε συνθετον λεγειν, η το συνθετον 3.8.36 επικαλουντας αυτωι μη εξαιρειν του
οντος. αλλ' ως αν πολυειδως τε και ποικιλως γινοιτο παρ' αυτων η βλασφη μια,
πασιν εφαλλεται τοις αθεοις νοημασι, τηι μεν προς το ον συγκρισει μη ειναι κυριως
λεγουσα, τηι δε προς το απλουν σχεσει αμοιρειν της απλοτητος. ουκ ων ουδε απλως
ουδε κυριως ων. τις των παραβεβηκοτων τον λογον και την πιστιν εξομοσαμενων
τοσουτον ενεδαψιλευσατο ταις αρ νητικαις του κυριου φωναις και αντεφιλοτιμηθη
τωι θειωι του Ἰωαννου κηρυγματι; οσακις γαρ εκεινος το "1ην"2 τωι λογωι
προσεμαρτυρησε, τοσαυτακις ουτος αντιθειναι το "1ουκ 3.8.37 ην"2 τωι οντι
εφιλονεικησε. και τωι αγιωι στοματι του πατρος ημων διαμαχεται, ταυτα προφερων
κατ' αυτου τα εγκλη ματα οτι αμελει των διορισμων τουτων Βασιλειος, οντα λεγων
τον εν τωι πατρι και εν τηι αρχηι και εν τοις κολ ποις οντα, ως της τοιαυτης
προσθηκης, της κατα την αρχην και τον κολπον, παραγραφομενης του οντος την
υπαρξιν. ω καινων μαθηματων, οια παιδευουσιν οι παι δευται της απατης, οιων
δογματων εισηγηται τοις ακουουσι 3.8.38 γινονται. το εν τινι ον μη ειναι
διδασκουσιν. ουκουν επειδη εντος σου εστιν, Ευνομιε, η καρδια και ο εγκε φαλος,
ουκ εστι κατα τον σον διορισμον τουτων εκατερον. ει γαρ δια τουτο κυριως ο
μονογενης θεος ουκ εστιν, διοτι εν τοις του πατρος εστι κολποις, παν το εν τινι ον
του ειναι παντως εξηιρηται. αλλα μην εν σοι η καρδια και ου καθ' εαυτην εστιν. αρα
κατα τον σον λογον η καθολου χρη μη ειναι λεγειν αυτην η μη κυριως ειναι. 3.8.39
Ἀλλα το μεν απαιδευτον εν τοις ειρημενοις παρ' αυτου και το βλασφημον τοσουτον
τε και τοιουτον, ως και προ των ημετερων λογων καταφανες ειναι τοις γε νουν
εχουσιν· ως δ' αν μαλλον επιδηλος αυτου γενοιτο μετα της ασεβειας η ανοια, τουτο
 
 

359

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοις προειρημενοις προσθη σομεν. ει μονον εστι κυριως ειναι λεγειν, ωι της γραφης ο
λογος απολελυμενον τε και ασχετον μαρτυρει το ειναι, δια τι καθαπερ οι
υδροφορουντες εν εξουσιαι του πιειν 3.8.40 οντες τηι διψηι φθειρονται; και ουτως
προχειρον εχων της κατα του υιου βλασφημιας το αντιφαρμακον επιμυσας
παρεδραμεν, ωσπερ το σωθηναι φοβουμενος, και αδικειν αιτιαται Βασιλειον οτι τους
προσδιορισμους σιωπησας μονον εφ' εαυτου το ην επι του μονογενους διηγησατο.
καιτοι γε δυνατον ην, α εκεινος ειδε και εκαστος των οφθαλμους εχοντων οραι, και
τουτον ιδειν. ο μοι δοκει προφητικως κινηθεις ο υψηλος Ἰωαννης, ως αν εμφραγειη
τα στοματα των χριστομαχων των δια τας προσθηκας ταυτας αθετουν των του
Χριστου το κυριως ειναι, απλως και αδιοριστως ειπειν οτι θεος ην ο λογος και ζωη
ην και φως ην, ου μονον εν αρχηι και προς τον θεον και εν κολποις του πατρος ων,
ωστε δια της τοιαυτης σχεσεως αναιρεισθαι του κυριου το κυριως ειναι· αλλα τωι
ειπειν οτι θεος ην, τηι ασχετωι ταυτηι και απολυτωι φωνηι πασαν περιδρομην των εις
ασεβειαν τρεχοντων τοις λογισμοις υποτεμνεται και ετι προς τουτοις, ο και μαλλον,
ελεγχει την των αντικει 3.8.41 μενων κακονοιαν. ει γαρ το εν τινι ειναι σημειον
ποιουνται του μη κυριως ειναι, ουδε τον πατερα κυριως ειναι παντως συντιθενται,
μεμαθηκοτες εν τωι ευαγγελιωι οτι ωσπερ ο υιος εν τωι πατρι, ουτω και ο πατηρ εν τωι
υιωι μενει κατα την του κυριου φωνην. ισον γαρ εστι τωι εν κολποις ειναι του πατρος
τον υιον το εν τωι υιωι τον πατερα ειναι λεγειν. εν παροδωι δε και τουτο
προσεξετασωμεν. οτε ουκ ην, ως φασιν, ο υιος, τι περιειχε του πατρος ο κολπος;
παντως γαρ η πληρη δωσουσιν αυτον ειναι η κενον υποθησονται. 3.8.42 ει μεν ουν
πληρης ην ο κολπος, ο υιος παντως ην του κολπου το πληρωμα· ει δε τινα κενοτητα
τοις του πατρος ενθεωρουσι κολποις, ουδεν ετερον η εκ παραυξησεως αυτωι
προσμαρτυρουσι την τελειοτητα, απο του κενου τε και λει ποντος επι το πληρες
μεθισταμενου και τελειον. αλλ' Ουκ εγνωσαν ουδε συνηκαν, φησιν ο ∆αβιδ περι των
εν σκοτει διαπορευομενων. ο γαρ εκπεπολεμωμενος τωι αληθινωι φωτι εν φωτι την
ψυχην εχειν ου δυναται. δια τουτο προσκει μενον εκ του ακολουθου το την ασεβειαν
ταυτην επαν ορθουμενον ωσπερ αορασιαι πληγεντες κατα τους Σοδομιτας ου
κατενοησαν. 3.8.43 Ἀλλα και κυριευεσθαι λεγει παρα του πατρος του υιου την
ουσιαν, ουτω λεγων τωι ρηματι· 20ου γαρ οικει ουται ταυτην την αξιαν ο δια τον
πατερα ων και ζων, της και τουτου κυριευουσης ουσιας προς εαυτην ελκουσης την
του οντος εννοιαν20. ει μεν ουν τινι των εξω σοφων ταυτα δοκει, μηδεν ενο
χλεισθω τα ευαγγελια μηδε η λοιπη της θεοπνευστου γραφης διδασκαλια (τις γαρ
κοινωνια τωι Χριστιανωι λογωι προς την μωρανθεισαν σοφιαν;)· ει δε τοις γραφικοις
επε ρειδεται, δειξατω τοιαυτην εκ των αγιων φωνην, και ημεις σιωπησομεν.
βοωντος ακουω του Παυλου οτι Εις κυριος 3.8.44 Ἰησους Χριστος. αλλ' αντιβοαι τωι
Παυλωι Ευνομιος δουλον ονομαζων τον Χριστον. αλλο γαρ τι δουλειας ημεις ουκ
επιγινωσκομεν γνωρισμα πλην του υποχειριον ειναι και κυ ριευεσθαι. ο δουλος
δουλος παντως εστιν· ο δε δουλος τηι φυσει κυριος ειναι ου δυναται, καν εκ
καταχρησεως λεγηται. και τι μοι φερειν εις μαρτυριαν της του κυριου κυριοτητος
τας του Παυλου φωνας; αυτος γαρ ο Παυλου δεσποτης προς τους μαθητας φησιν
αληθως ειναι κυριος, αποδεχομενος την ομολογιαν των διδασκαλον αυτον και
3.8.45 κυριον ονομαζοντων. λεγει γαρ οτι Ὑμεις καλειτε με κυ ριον και διδασκαλον
και καλως λεγετε· ειμι γαρ. το δε αυτο τουτο και τον πατερα παρ' αυτων
ενομοθετησε λε γεσθαι ειπων Μη καλεσητε καθηγητην επι της γης· εις γαρ εστιν
υμων καθηγητης ο Χριστος· και μη καλεσητε πατερα επι της γης· εις γαρ εστιν υμων
πατηρ ο εν τοις ουρανοις. τινι τοινυν προσεκτεον ημιν εν μεσωι τουτων
απειλημμενοις; εκειθεν αυτος τε ο κυριος και ο λαλουντα εχων εν εαυτωι τον
Χριστον το μη χρηναι δουλον αυτον εννοειν εγκελευεται, αλλ' ουτω τιμαν αυτον
 
 

360

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθως τιμαται ο πατηρ· εντευθεν Ευνομιος δουλειας επαγει τωι κυριωι γραφην,
κυριευεσθαι λεγων τον του παντος εξημμενον το 3.8.46 κρατος. αρ' αμφιβολος ημιν
του πρακτεου η αιρεσις η παρ' ολιγον εστιν η του λυσιτελεστερου διακρισις; ατιμασω
Παυλου την συμβουλην, ω Ευνομιε; απιστοτεραν ηγησομαι της σης απατης την της
αληθειας φωνην; αλλ' Ει μη ηλθον και ελαλησα, φησιν, αυτοις, αμαρτιαν ουκ ειχον.
επει ουν αυτος ελαλησεν αυτοις, αληθως λεγων εαυτον ειναι κυριον, ουχι ψευδως
ονομαζεσθαι (ειμι γαρ, φησιν, ουχι ονομαζομαι), τι αναγκαιον ποιειν ωι
αναποδραστος εστιν εκ του προγνωναι η τιμωρια; 3.8.47 Ἀλλ' ισως παλιν ημιν προς
ταυτα την συνηθη σοφιαν αντιπροβαλλεται και λεξει τον αυτον και δουλευειν και
κυριον ειναι, υπο μεν του κρατουντος κυριευομενον, των δε λοιπων κυριευοντα.
λεγεται γαρ τα σοφα ταυτα κατα τας τριοδους παρα των εραστων της απατης
περιφερομενα, οι δια των ανθρωπινων περιστασεων τας ματαιας εαυτων υπο ληψεις
περι το θειον κρατυνουσιν· επειδη γαρ αι κατα τον βιον τουτον συντυχιαι των
τοιουτων ημιν πραγματων τα υποδειγματα φερουσιν, οιον επ' οικιας εστιν
ευπορωτερας ιδειν τον δραστικωτερον τε και ευνουστερον των ομοδουλων
προτεταγμενον, προσταγματι του δεσποτου την κατα των ομοτιμων υπεροχην
λαχοντα, ταυτην μεταγουσιν επι τα θεια δογματα την διανοιαν, ωστε τον μονογενη
θεον υπε ζευγμενον τηι δυναστειαι του υπερεχοντος μηδεν εμποδιζεσθαι τηι του
δυναστευοντος εξουσιαι προς την των καταδεεστερων 3.8.48 ηγεμονιαν. αλλ' ημεις
ερρωσθαι φρασαντες τηι τοιαυτηι σοφιαι κατα το ημετερον της διανοιας μετρον τον
περι τουτου λογον διασκεψωμεθα. αρα τον πατερα φυσει κυριον ομολογουσιν η δια
χειροτονιας τινος προς τουτο ελθειν; αλλ' ουκ οιμαι εις τουτο μανιας ελθειν τον και
οπωσουν διανοιας μετεχοντα, ως μη φυσει προσμαρτυρειν τωι θεωι των ολων την
κυριοτητα. ο γαρ απλουν τηι φυσει και αμερες και ασυνθετον, οπερ αν τυχηι ον, ολον
διολου τουτο εστιν, ουκ εκ μεταβολης τινος ετερον εξ ετερου γινομενον, 3.8.49 αλλ'
εν ωι εστι διαμενον προς το αΐδιον. τι ουν και περι του μονογενους υπειληφασιν; αρα
απλην αυτου την ουσιαν ομολογουσιν η τινα και συνθεσιν περι αυτην εννοουσιν; ει
μεν ουν ποικιλον τι χρημα και πολυμερες ειναι τουτον νομιζουσιν, ουδε το ονομα
παντως της θεοτητος αυτωι συγχωρησουσιν, εις υλωδεις τινας και σωματικας
υποληψεις το περι του Χριστου δογμα μεταγοντες· ει δε απλουν ειναι συντιθενται,
πως εστι τηι απλοτητι του υποκειμενου την των εναντιων συνδρομην ενθεωρησαι;
ως γαρ της ζωης και του θανατου αμεσος εστιν η προς το εναντιον αντιδιαστασις,
ουτως η κυριοτης προς την δουλειαν αμικτος εστι και 3.8.50 ηλλοτριωμενη τοις
ιδιαζουσιν. ου γαρ αν τις εκατερον τουτων εφ' εαυτου θεωρων τον ισον αμφοτεροις
αρμοσειε λογον· ων δε ο λογος ουχ ο αυτος, τουτων και η φυσις παντως διαφορος. ει
ουν απλους κατα την φυσιν ο κυριος, πως αν γενοιτο περι το υποκειμενον η των
εναντιων δι πλοη, δουλειας συνανακιρναμενης τηι κυριοτητι; αλλ' ει κυριος κατα
την των αγιων διδασκαλιαν ομολογειται, αμετ οχον αυτον ειναι του εναντιου η
απλοτης του υποκειμενου μαρτυρεται· ει δε δουλευειν αυτον αποφαινονται, ματην
αυτωι το ονομα προσμαρτυρουσι της κυριοτητος. το γαρ απλουν τηι φυσει προς τα
εναντια των ιδιωματων ου δια 3.8.51 σχιζεται. ει δε το μεν ειναι φασιν αυτον το δε
λεγεσθαι, τηι φυσει μεν δουλον, τωι ονοματι δε κυριον, ρηξατωσαν εν παρρησιαι
τοιαυτην φωνην, και αναπαυσουσιν ημας των μακρων περι την αντιρρησιν πονων.
τις γαρ ουτως εν τοις ματαιοις ευσχολος, ως τα φανερα τε και αναμφιβολα δια
λογισμων εξελεγχειν; ουδε γαρ ει τις εαυτου καταμηνυσειε του φονου το μιασμα,
πονος τις υπολειπεται τοις κατηγοροις δι' αποδειξεων τινων αγειν την μιαιφονιαν
εις ελεγχον. ουτω και ημεις ουκετι τον εκ της εξετασεως ελεγχον τοις εναν τιοις
εποισομεν, οταν μεχρι τουτου τηι ασεβειαι προελθωσιν. 3.8.52 ο γαρ δουλον τηι φυσει
λεγων τον μονογενη θεον ομοδουλον εαυτωι τουτον δι' ων λεγει κατασκευαζει. εκ
 
 

361

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε τουτου διπλη η ατοπια κατ' αναγκην συνενεχθησεται. η γαρ καταφρονησει του
ομοδουλου και την πιστιν αρνησεται, τον ζυγον της του Χριστου δεσποτειας
αποσεισαμενος, η υπο κυψει τωι δουλωι και αποστραφεις την αυτοκρατη τε και
αδεσποτον φυσιν τροπον τινα εαυτον αντι θεου σεβασθη 3.8.53 σεται. ει γαρ εν
δουλειαι μεν εαυτον, εν δουλειαι δε οραι και το σεβασμα, προς εαυτον ατεχνως βλεπει
ο αλλον εαυτον εν τωι σεβασματι βλεπων. αλλα μην τα αλλα παντα, οσα κατ'
αναγκην τηι κακιαι ταυτηι συνθεωρειται του δογματος, τις αν εξαριθμησαιτο λογος;
τις γαρ ουκ οιδεν οτι ο δουλος τηι φυσει και προς δεσποτικην αναγκην ησχο λημενος
ουδε του κατα τον φοβον παθους εκτος αν ειη; συνεζευκται γαρ πως τηι φυσει της
δουλειας ο φοβος. και τουτου μαρτυς ο θειος αποστολος ειπων οτι Ουκ ελαβετε
πνευμα δουλειας παλιν εις φοβον. ωστε καθ' ομοιοτητα των ανθρωπων και το κατα
τον φοβον παθος επιθρυλη σουσι τωι ομοδουλωι θεωι. 3.8.54 Ἀλλ' ο μεν της αιρεσεως
θεος τοιουτος. ημεις δε οι κατα τον αποστολον επ' ελευθεριαι παρα Χριστου κλη
θεντες του της δουλειας ημας ελευθερωσαντος, οσα φρονειν παρα των γραφων
εδιδαχθημεν, δι' ολιγων εκθησομαι. εγω γαρ εκ της θειας διδασκαλιας ορμωμενος
θαρρων αποφαινομαι οτι ουδε ημας δουλους ειναι ο θειος βουλεται λογος,
μετασκευασθεισης ημιν προς το κρειττον της φυ σεως, και ο παντα λαβων τα
ημετερα, εφ' ωιτε αντιδουναι τα ιδια, ως τας νοσους και τον θανατον και την
καταραν και την αμαρτιαν, ουτω και την δουλειαν ανελαβεν, ουχ ως αυτος εχειν α
ελαβεν, αλλ' ως εκκαθαραι των τοιου των την φυσιν, εξαφανισθεντων εν τηι
ακηρατωι φυσει των 3.8.55 ημετερων. ως ουν ουκ εσται κατα την ελπιζομενην ζωην
ου νοσος, ου καταρα, ουχ αμαρτια, ου θανατος, ουτως εις αφανισμον και η δουλεια
μετα τουτων διελευσεται. και οτι ταυτα αληθη λεγω, αυτην προς μαρτυριαν καλω
την αληθειαν, η φησι προς τους μαθητας οτι Ουκετι καλω υμας δουλους, αλλα
φιλους. ει ουν το καθ' ημας εσται ποτε του της δουλειας ονειδους ελευθερον, πως ο
του παντος δεσποτης υπο της παραπληξιας τε και μανιας των εξεστηκοτων τουτων
καταδουλουται, οι κατα το ακολουθον παντως ουδε γινωσκειν αυτον τα του πατρος
διοριζονται δια την περι των δουλων αποφασιν, η φησιν οτι Ὁ δουλος ουκ 3.8.56
οιδε τι ποιει ο κυριος αυτου; αλλ' οταν ταυτα λεγωσιν, ακουσατωσαν οτι παντα εν
εαυτωι τα του πατρος ο υιος εχει, και παντα βλεπει οσα ο πατηρ ποιει, και ουδεν των
πατρικων αγαθων εξω της του μονογενους εστι γνωσεως. πως γαρ αν τι του πατρος
μη εχοι, ολον εχων εν εαυτωι τον πατερα; ουκουν ει δουλος μεν ου γινωσκει τι ποιει
ο δεσποτης, ο δε παντα εν εαυτωι τα του πατρος εχει, νη ψατωσαν ποτε οι τηι μεθηι
παραφοροι και αναβλεψατωσαν νυν γουν προς την αληθειαν, οτι ο παντα εχων οσα
ο πατηρ εχει δεσποτης παντων και ουχι δουλος εστι. πως γαρ δυναται η αδεσποτος
υποστασις δουλικον εχειν εφ' εαυτης χαρακτηρα και ο του παντος βασιλευς μη ομο
τιμον εχειν εαυτωι την μορφην; η πως η ατιμια της αλη θινης απαυγαζεται δοξης;
ατιμια γαρ εστιν η δουλεια. 3.8.57 πως δε ο του βασιλεως υιος εις δουλειαν γενναται;
ουκ εστι ταυτα, ουκ εστιν. αλλ' ως φως εκ φωτος και ζωη εκ ζωης και εξ αληθειας
αληθεια, ουτως και εκ κυριου κυ ριος, βασιλευς εκ βασιλεως, εκ θεου θεος, εξ
αδεσποτου αδεσποτος· ολον γαρ εχων εν εαυτωι τον πατερα, ει τι ο πατηρ εχει εν
εαυτωι, παντως εχει· και επειδη παντα του πατρος εστιν οσα ο υιος εχει, αναγκη πασα
παρα των εχθρων της του θεου δοξης, ειπερ ο υιος δουλος, και τον 3.8.58 πατερα εις
δουλειαν καταγεσθαι. ουδεν γαρ εστι των εν τωι υιωι θεωρουμενων, ο μη του πατρος
εστι παντως. Παντα γαρ, φησι, τα εμα σα και τα σα εμα. τι ουν ερουσιν οι δειλαιοι; τι
[ουν] ευλογωτερον, τον υιον τηι βασιλειαι του πατρος ενδοξαζεσθαι, τον ειποντα οτι
Τα σα εμα και δεδο ξασμαι εν αυτοις, η τον πατερα τηι ατιμιαι της δουλειας του υιου
καθυβριζεσθαι; ου γαρ εστι τον παντα τα του υιου εν εαυτωι περιεχοντα και αυτον εν
τωι υιωι οντα μη και εν τηι δουλειαι του υιου παντως ειναι και εν εαυτωι την δουλειαν
 
 

362

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εχειν. ταυτα κατορθοι δια της σοφιας Ευνο μιος, δι' ων καθυβριζει τηι δουλειαι τον
κυριον, την αυτην ατιμιαν τηι ακηρατωι δοξηι του πατρος προστριβομενος. 3.8.59 Ἀλλ'
επαναδραμωμεν παλιν επι την των γεγραμμενων ακολουθιαν. τι λεγει περι του
μονογενους ο Ευνομιος; οτι 20ουκ οικειουται ταυτην την αξιαν. αξιαν20 γαρ
ονομαζει την του οντος προσηγοριαν. ω παραλογου φιλο σοφιας. τις των πωποτε
γεγονοτων ανθρωπων ειτε παρ' Ἕλλησιν ειτε παρα τηι βαρβαρικηι φιλοσοφιαι, τις
των καθ' ημας, τις των εν παντι τωι χρονωι 20αξιαν20 ονομα τωι οντι εθετο; παν γαρ
το εν υποστασει θεωρουμενον η κοινη των λογωι κεχρημενων συνηθεια "1ειναι"2
λεγει· παρα δε το ειναι η του οντος επωνυμια παρεσχηματισται. αλλα νυν
καινοτομειται κατα της του οντος σημασιας η της 20αξιας20 3.8.60 φωνη. λεγει γαρ
τον υιον μη οικειουσθαι την του οντος αξιαν τον δια τον πατερα οντα και ζωντα,
ουτε <την> γραφην εχων του λογου προστησασθαι ουτε δια τινος ακο λουθιας προς
την ανοιαν ταυτην προαγαγων τον λογον, αλλ' ως τινα φυσωδη τροφην τοις
σπλαγχνοις ενθεμενος ακατασκευον τε και ασυλλογιστον οιον τι πνευμα δυσωδες
3.8.61 την βλασφημιαν ερευγεται. 20ουκ οικειουται20, φησι, 20ταυ την την αξιαν20.
δεδοσθω το ον 20αξιαν20 κατονομαζεσθαι· τι ουν ο ων ουκ οικειουται το ειναι; οτι,
φησι, δια τον πατερα εστιν. ουκουν μη ειναι λεγεις τον το ειναι μη οικειουμενον; το
γαρ 20μη οικειουσθαι20 τωι αλλοτριουσθαι ταυτον σημαινει, και προδηλος η των
σημαινομενων αντι διαιρεσις. το τε γαρ οικειον ουκ αλλοτριον και το αλλο τριον
ουκ οικειον. ο ουν 20μη οικειουμενος20 το ειναι ηλλοτριωται παντως του ειναι. ο δε
του ειναι αλλοτριος 3.8.62 εν τωι ειναι ουκ εστιν. αλλα την αναγκην της ατοπιας
ταυτης επηγαγεν ειπων 20της και τουτου κυριευουσης ουσιας προς εαυτην ελκουσης
την του οντος εννοιαν20. τουτου δε το μεν κατα την συμφρασιν ασυν αρτητον
σιωπασθω, το δε σπουδαζομενον εν τοις λεγο μενοις εξεταζεσθω. τινος
αποδειξαντος λογου το κυριευειν του μονογενους την του πατρος ουσιαν παλιν εκ
της πλη θωρας ημιν προσερευγεται; τις ευαγγελιστης τουτου προ εστη του λογου; τις
εφοδος διαλεκτικη, ποιαι προτασεις, τινες κατασκευαι το κυριευεσθαι τον μονογενη
θεον δια 3.8.63 τινος ακολουθιας απεδειξαν; αλλα προς εαυτην ελκει, φησιν, η του
κυριευουσα ουσια την του υιου οντος εννοιαν. τι βουλεται αυτωι ο ελκηθμος του
οντος και πως προσερριφη τοις ειρημενοις η του 20ελκειν20 λεξις; κρινει παντως ο
επεσκεμμενος δυναμιν λογων. αλλα και τουτο σιγησομεν, εκεινον δε παλιν τον
λογον αναληψομεθα, οτι ου διδωσιν ειναι κατ' ουσιαν ωι το ονομα του οντος ου
καταλειπει. και τι ματην σκιαμαχει περι του μη οντος μαχομενος ως τοιουδε οντος;
το γαρ μη ον ουτε ομοιον τινι παντως εστιν ουτε ανομοιον. αλλα διδους το ειναι
απαγορευει το λεγε σθαι. ω κενης ακριβειας, εν τωι μειζονι συγχωρουντα μι 3.8.64
κρολογεισθαι περι τον ψοφον του ρηματος. πως δε ο 20κυριευων20, ως φησι, του
υιου 20προς εαυτον ελκει του οντος την εννοιαν20; ει μεν γαρ την εαυτου ουσιαν
ελκειν φησι τον πατερα, περιττος ουτος ο ελκηθμος· παρ εστι γαρ αυτωι το ειναι και
μη ελκομενον· ει δε του υιου το ειναι παρα του πατρος φησιν ελκεσθαι, πως
αποσπασθη σεται του οντος το ειναι και προς τον ελκοντα μεταχωρησει, κατιδειν
ουκ εχω. αρα μη την Σαβελλιου πλανην φαντα ζεται, ως ουκ οντος του υιου καθ'
εαυτον, τηι δε του πατρος υποστασει προσαλιφεντος, και τουτο βουλεται αυτωι το
20ελκεσθαι την του οντος εννοιαν20 παρα της του υιου κυριευουσης ουσιας; η ειναι
καθ' υποστασιν τον υιον ουκ αρνουμενος της του οντος αυτον φησι σημασιας απο
μεριζεσθαι; και πως εστι διαζευχθηναι της του ειναι δια νοιας το ον; εως γαρ αν ηι
παν οπερ αν ηι, μη ειναι ο εστι φυσιν ουκ εχει. 3.9.1 Ἀλλα και προς το εφεξης του
λογου προελθωμεν. 20αυτου20, φησι, 20του μονογενους αποδιδοντος τωι πατρι την
μονωι κατ' αξιαν οφειλομενην επω νυμιαν. ο γαρ την του αγαθου προσρησιν μονωι
προσηκειν διδαξας εκεινωι τωι και της σφετε ρας και πασης αγαθοτητος αιτιωι και παν
 
 

363

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το τε ον και γινομενον αγαθον επ' εκεινον φε ρων σχοληι γ' αν των ποτε γενομενων
οικειω σαιτο την εξουσιαν και την του οντος επωνυ μιαν20. εως μεν ουν τισι
προκαλυμμασιν υποκρυπτων την βλασφημιαν ταις των λογισμων περιοδοις κατα το
λεληθος τους απατωμενους προσηγετο, προσεχειν ᾤμην δειν τον νουν τοις κατα το
λανθανον κακουργουμενοις και ως ην 3.9.2 οιον τε παραγυμνουν τωι λογωι τον
ολεθρον. επει δε παντος απατηλου προσωπειου το ψευδος απογυμνωσας λαμπραν
επι λεξεως την βλασφημιαν εκτιθεται, περιττον ηγουμαι τοις ουκ αρνουμενοις την
ασεβειαν τους δια των λογισμων ελεγ χους επαγων ματαιον υπομενειν οχλον. τι γαρ
αν πλεον ευρεθειη παρ' ημων εις την της κακονοιας αποδειξιν; οιον εστιν το εκ του
προχειρου παρ' αυτων εν τοις γεγραμμε νοις επιδεικνυμενον. μονον αξιον της του
αγαθου προσ ηγοριας φησι τον πατερα, μονωι εκεινωι την τοιαυτην επω νυμιαν
οφειλεσθαι, ως και του υιου συντιθεμενου το μονωι 3.9.3 προσηκειν εκεινωι την
αγαθοτητα. απολελογηται υπερ ημων ο κατηγορος. ταχα γαρ τις επηρεαστης εν τοις
κατοπιν ενομιζομην τοις εντυγχανουσιν, εν οις απεδεικνυον αλλο τριον της
πατρικης αγαθοτητος τους χριστομαχους κατα σκευαζειν τον κυριον· αλλα νυν οιμαι
δια της των εναν τιων ομολογιας αποδεδειχθαι το μη συκοφαντικως ημας το
τοιουτον εγκλημα τοις εχθροις επιφερειν. ο γαρ μονωι τωι πατρι κατ' αξιαν
οφειλεσθαι του αγαθου την επωνυμιαν λεγων κακεινωι μονωι προσηκειν ειπων την
τοιαυτην φωνην την περιεσταλμενην εν τοις προαγουσι πονηριαν νυν ανα
κεκαλυμμενωι δημοσιευει τωι λογωι. μονωι φησι τωι πατρι 3.9.4 προσηκειν του αγαθου
την επωνυμιαν. αρα μετα της εγκει μενης τηι φωνηι σημασιας η διεζευγμενην της
οικειας εμ φασεως; ει μεν ουν το ονομα του αγαθου μονον ανατιθησι τωι πατρι κατ'
εξαιρετον, ελεεινος αν ειη της αλογιας, ρη ματος διακενου ψοφον τωι πατρι
χαριζομενος· ει δε το νοημα το δια του αγαθου σημαινομενον μονωι προσηκειν οιεται
τωι θεωι και πατρι, βδελυκτος αν ειη της ασεβειας, των Μανιχαιων την νοσον επι των
ιδιων δογματων ανανεου 3.9.5 μενος. ως γαρ υγεια και νοσος, ουτως και αγαθοτης
και πονηρια ταις αλληλων αναιρεσεσι παρυφιστανται, ωστε την του ενος απουσιαν
υπαρξιν του ετερου γινεσθαι. ει ουν μονωι τωι πατρι προσηκειν λεγει την αγαθοτητα,
αποκλειει ταυτης παν οτιπερ εστιν εν τοις ουσι παρα τον πατερα νοουμενον, ωστε
τοις πασι και τον μονογενη θεον του αγα θου συναπειργεσθαι. ως γαρ ο μονον
γελαστικον ειναι λεγων τον ανθρωπον το μηδεν των λοιπων ζυων της ιδιο τητος
ταυτης μετεχειν συνενεδειξατο, ουτως ο εν μονωι τωι πατρι το αγαθον ειναι
αποφηναμενος χωριζει τα παντα της 3.9.6 κατα το αγαθον ιδιοτητος. ει ουν μονος ο
πατηρ κατ' αξιαν οφειλομενην εχει του αγαθου την επωνυμιαν, καθως φησιν ο
Ευνομιος, ουδενι των αλλων η τοιαυτη φωνη κυ ριως εφαρμοσθησεται. πασα δε
προαιρεσις ορμητικη ητοι κατα το αγαθον ενεργειται παντως η προς το αντικειμενον
φερεται. το γαρ προς ουθετερον επιρρεπως εχειν η των αψυχων ιδιον η των
αναισθητων εστιν. ει τοινυν μονος ο πατηρ αγαθος ουκ επικτητον εχων αλλ' εν τηι
φυσει την αγαθοτητα, ου κοινωνει δε τωι πατρι της φυσεως ο υιος, καθως η αιρεσις
βουλεται, ο της αγαθης ουσιας αμετοχος 3.9.7 και της του αγαθου παντως επωνυμιας
συνηλλοτριωται. ο δε μητε της φυσεως του αγαθου μητε της επωνυμιας μετεχων
ουκ αγνοειται παντως οστις εστι, καν εγω φεισωμαι του βλασφημου ονοματος.
παντι γαρ δηλον εστιν οτι το πονηρον τε και αντικειμενον εις την του υιου εννοιαν
υπο βληθηναι φιλονεικει ο Ευνομιος. ο γαρ μη αγαθος προς ποιον ονομα οικειως
εχει, παντι φανερον τωι διανοιας μετεχοντι. ως γαρ ο μη ανδρειος δειλος και ο μη δι
καιος αδικος και ο μη σοφος αφρων εστιν, ουτως και ο μη αγαθος προδηλον εχει το
αντιφωνουμενον ονομα, προς ο την του μονογενους εννοιαν εξωθειν ο χριστομαχος
βια ζεται, αλλος Μανης η Βαρδησανης τηι εκκλησιαι γινομενος. 3.9.8 ταυτα εστιν εν
οις ουδεν τον λογον ημων ειναι φαμεν της σιωπης εναργεστερον. μυρια γαρ τις
 
 

364

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειπων και παντας λο γισμους ανακινησας ουκ αν ειποι τοιουτον εις κατηγοριαν
ουδεν, οιον παρ' αυτων εκεινων εν παρρησιαι κηρυσσεται. τι γαρ αν τις προς κακιαν
ευροι πικροτερον η το μη λεγειν αγα θον ειναι τον εν μορφηι θεου υπαρχοντα και
ουχ αρπαγμον ηγησαμενον το ειναι ισα θεωι, αλλ' επι το ταπεινον της ανθρωπινης
καταβαντα φυσεως, δια μονην φιλανθρωπιαν 3.9.9 τουτο ποιησαντα; αντι τινος ουν,
ειπε μοι, ταυτα τωι κυριωι ανταποδιδοτε (χρησομαι γαρ τηι Μωυσεως προς τους Ἰσ
ραηλιτας φωνηι); ουκ αγαθος οστις σε κονιν αψυχον οντα θεοειδει καλλει
κατακοσμησας εμψυχον εικονα της εαυτου δυναμεως ανεστησατο; ουκ αγαθος ο δια
σε μορφην δου λου λαβων και αντι της προκειμενης αυτωι χαρας τα παθηματα της
σης αμαρτιας αναδεξαμενος και δους εαυτον ανταλλαγμα του σου θανατου και υπερ
ημων καταρα και 3.9.10 αμαρτια γενομενος; ουδε Μαρκιων υμας, ο των υμετερων
δογματων προστατης, κατα τουτο το μερος επανωρθωσατο; ωι κοινον μεν προς το
υμετερον φρονημα των θεων η δυας και το παρηλλαχθαι κατα την φυσιν εκατερον
προς τον ετερον οιεσθαι, φιλανθρωποτερον δε το την αγαθοτητα τωι θεωι του
ευαγγελιου προσμαρτυρειν· υμεις δε και της του αγαθου φυσεως τον μονογενη θεον
αφοριζετε, ως αν και τον Μαρκιωνα τηι κακιαι του δογματος υμων παραδραμοιτε.
3.9.11 Ἀλλ' αντιλαμβανονται των γεγραμμενων και ου φασι δικαια πασχειν υπερ
των της γραφης ρηματων κατηγορου μενοι. αυτον γαρ λεγουσιν ειρηκεναι τον
κυριον το Ου 3.9.12 δεις αγαθος ει μη εις ο θεος. ουκουν ως αν μη και κατα των
θειων ρηματων η συκοφαντια την ισχυν εχοι, αυτον τον ευαγγελικον λογον εν
ολιγωι διαληψομεθα. νεον οιδε τουτον η ιστορια τον πλουσιον προς ον φησι την
φωνην ταυτην ο κυριος, απολαυστικον οιμαι τινα των κατα τον βιον ηδεων και
φιλοκτημονα. λυπεισθαι γαρ αυτον φησι προς την συμβουλην της των προσοντων
αυτωι αποκτησεως και μη ελεσθαι των κτηματων την ζωην αντ αλλαξασθαι. ουτος
επειδη τινα ζωης αιωνιας επιδεδη μηκεναι διδασκαλον ηκουσεν, ελπιδι του εις αει
τρυφησειν παρατεινομενης αυτωι της ζωης εις ατελεστον προσηιει θωπευων τηι του
αγαθου προσηγοριαι τον κυριον, μαλλον δε ουχι τον νοουμενον κυριον, αλλα τον
φαινομενον εν τηι 3.9.13 του δουλου μορφηι. ου γαρ τοιουτος ην οιος διασχειν το
καταπετασμα της σαρκος και διιδειν ισχυσαι το της θεο τητος αδυτον. ο τοινυν τας
καρδιας ορων κυριος ειδε προς ο τι βλεπων ο νεος ικετευεν, οτι ουχι προς το θειον
ειχε την ψυχην ατενιζουσαν, αλλα τον ανθρωπον ελιπαρει δι δασκαλον αγαθον
ονομαζων δια την ελπιδα του μαθειν το τοιουτον μαθημα, δι' ου κωλυθησεσθαι
προσεδοκα τον θανατον. ουκουν εικοτως ο παρακληθεις παρ' αυτου ουτος 3.9.14 και
αποκρινεται. της γαρ εντευξεως ου προς τον θεον λογον γεγενημενης, ακολουθως
και η αποκρισις εκ του ανθρωπινου προς τον ικετευσαντα γινεται, διπλην επαγουσα
τωι νεωι την παιδευσιν. διδασκει γαρ κατα ταυτον οτι τε τωι βιωι προσηκει και ουχι
ρηματων ευφημιαι θεραπευειν το θειον εν τωι τας εντολας ποιειν και των προσοντων
παντων ωνεισθαι την αιωνιον ζωην, και οτι το ανθρωπινον εν πονηριαι δια την
αμαρτιαν γενομενον αποκεκριται της κυριας του αγαθου κλησεως· και δια τουτο
φησι· Τι με λεγεις αγαθον; δια του ειπειν "1εμε"2 την ανθρωπινην φυσιν την περι
αυτον υποδεικνυων τωι λογωι, τηι δε θεοτητι προσ μαρτυρησας την αγαθοτητα εαυτον
αντικρυς αγαθον απε φηνατο τον αληθως υπο του ευαγγελιου θεον κηρυσσομενον.
ει μεν γαρ απεσχοινιζετο της του θεου προσηγοριας ο μονογενης υιος, ουκ ην
ατοπον ισως το αλλοτριον αυτον 3.9.15 και της του αγαθου προσηγοριας οιεσθαι. ει
δε δη και προφηται και ευαγγελισται και αποστολοι διαβοωσι του μονογενους την
θεοτητα, μαρτυρειται δε παρ' αυτου του κυριου τωι θεωι προσηκειν το της
αγαθοτητος ονομα, πως ου κοινωνει της αγαθοτητος ο κοινωνων της θεοτητος; οτι
γαρ και προφηται θεον ομολογουσι τον κυριον και ευαγγελισται και μαθηται και
αποστολοι, ουδεις ουτω των θειων αμυητος ως λογωι δεισθαι περι τουτων μαθειν.
 
 

365

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τις γαρ ουκ οιδεν εν τηι τεταρτηι και τεσσαρακοστηι ψαλμωιδιαι οτι θεον παρα θεου
χριομενον τον Χριστον ο προφητης διακηρυσσει τωι λογωι; και παλιν τον Ἠσαΐαν
ουτω προ δηλως βοωντα του υιου την θεοτητα τις αγνοει των καθω μιληκοτων τηι
προφητειαι, εν οις μετα των αλλων και τουτο φησιν οτι Σεβωειμ ανδρες υψηλοι επι
σε διαβησονται και σοι εσονται δουλοι και οπισω σου ακολουθησουσι δε δεμενοι
χειροπεδαις και εν σοι προσευξονται, οτι εν σοι ο 3.9.16 θεος και ουκ εστι θεος πλην
σου· συ γαρ ει ο θεος. τις γαρ αλλος θεος ο εν εαυτωι θεον εχων και αυτος ων θεος
πλην του μονογενους, ειπατωσαν οι της προφητειας ανη κοοι· την δε του
Ἐμμανουηλ ερμηνειαν και την του Θωμα μετα την επιγνωσιν ομολογιαν την τε του
Ἰωαννου μεγα λοφωνιαν ως προδηλον ουσαν και τοις εξω της πιστεως σιωπησομαι.
αλλ' ουδε τας Παυλου φωνας δι' ακριβειας οιμαι δειν παρατιθεσθαι πασιν ουσας
σχεδον δια στοματος, ος ου μονον θεον, αλλα και μεγαν θεον και επι παντων θεον
ονομαζει τον κυριον, προς μεν Ῥωμαιους λεγων οτι Ὧν οι πατερες και εξ ων ο
Χριστος το κατα σαρκα, ο ων επι παντων θεος ευλογητος εις τους αιωνας, προς δε
τον μαθητην εαυτου Τιτον γραφων Κατα την επιφανειαν του μεγαλου θεου και
σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου, Τιμοθεωι δε διαρρηδην βοαι οτι Ὁ θεος εφανερωθη εν
σαρκι, εδι 3.9.17 καιωθη εν πνευματι. πανταχοθεν τοινυν αποδειχθεντος του θεον
ειναι τον μονογενη υιον πως ο θεωι προσηκειν την αγαθοτητα λεγων της επωνυμιας
ταυτης αλλοτριαν απο δεικνυσι του υιου την θεοτητα, και ταυτα αυτου του κυριου
το αγαθον εαυτωι προσμαρτυρουντος εν τηι περι των με μισθωμενων εις τον
αμπελωνα παραβοληι; εκει γαρ των προκεκμηκοτων δυσανασχετουντων τηι των
μισθωματων ισο μοιριαι και ζημιαν κρινοντων ιδιαν των τελευταιων την ευπραγιαν,
φησι προς τινα των χαλεπαινοντων ο δικαιος κριτης οτι Ἑταιρε, ουκ αδικω σε· ουχι
δηναριου συνεφω νησα σοι την ημεραν; ιδου εχεις το σον· θελω δε και τωι 3.9.18
εσχατωι χαρισασθαι ωσπερ και σοι. μη ουκ εχω εξουσιαν εν τοις εμοις ποιειν ο θελω;
η ο οφθαλμος σου πονηρος, οτι εγω αγαθος ειμι; παντως δε ουδεις περι τουτου φιλο
νεικησει, οτι η του κατ' αξιαν διανομη ιδιον του κριτου εργον εστι· κριτην δε τον
μονογενη θεον ειναι παντες οι μαθηται του ευαγγελιου συντιθενται. Ὁ γαρ πατηρ,
φησι, κρινει ουδενα, αλλα την κρισιν πασαν δεδωκε τωι υιωι. αλλ' ουκ αφιστανται
των γεγραμμενων. φασι γαρ την του ενος προσθηκην κυριως εις τον πατερα
βλεπειν. 3.9.19 ουδεις γαρ, φησιν, αγαθος ει μη εις ο θεος. αρ' ουν ατονησει προς
συνηγοριαν εαυτης η αληθεια; η πολλα χοθεν εστιν εν ευκολιαι πολληι και τουτον
εξελεγξαι τον παραλογισμον της απατης; ο γαρ ταυτα περι του πατρος ειπων
κακεινα προς τον πατερα φησιν οτι Παντα τα εμα σα εστι και τα σα εμα και
δεδοξασμαι εν αυτοις. ει δε παντα τα του πατρος του υιου φησιν ειναι, εν δε των εν
τωι πατρι θεωρουμενων η αγαθοτης, η παντα ουκ εχει, ειπερ τουτο ουκ εχει, και
ψευδεσθαι φησουσι την αληθειαν, η ειπερ αθεμιτον καθυπονοεισθαι την οντως
αληθειαν ως εις ψευδος εκφερομενην, ο παντα τα του πατρος εαυτου λεγων ουδε
της αγαθοτητος εκτος ειναι συνωμολογησεν. ο γαρ εν εαυτωι τον πατερα εχων και τα
του πατρος εμπεριειληφως παντα, μετα παντων δηλονοτι και την αγαθοτητα εχει.
ουκουν αγαθος ο υιος. 3.9.20 Ἀλλ' ουδεις, φησιν, αγαθος, ει μη εις ο θεος· τουτο παρα
των εναντιων προφερεται. ουδε αυτος αποβαλλω τον λογον, ου μην αρνουμαι δια
τουτο του υιου την θεοτητα. ο δε ομολογων θεον ειναι τον κυριον και το αγαθον
αυτωι παντως δια της ομολογιας ταυτης συνεμαρτυρησεν. ει γαρ ιδιον θεου η
αγαθοτης, θεος δε ο κυριος, αγαθος αρα δια των τεθεντων ο υιος αναπεφηνεν. αλλα,
φησι, του ενος η λεξις αποκρινει τον υιον της του αγαθου κοινωνιας. αλλα ραιδιον
δειξαι οτι ουδε το εν τουτο διαχωριζει του 3.9.21 υιου τον πατερα. επι μεν γαρ των
αλλων απαντων το εν ασυνδυαστον εχει την σημασιαν, επι δε του πατρος τε και του
υιου το εν ουκ εν μονοτητι καθοραται. Ἐγω γαρ, φησι, και ο πατηρ εν εσμεν. ει ουν
 
 

366

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εις μεν ο αγαθος, ενοτης δε τις εν τωι υιωι και τωι πατρι θεωρειται, αρα ο κυριος τωι
ενι μαρτυρησας την αγαθοτητα και εαυτωι δια του ενος την επωνυμιαν ταυτην
προσεμαρτυρησε τωι εν οντι προς τον πατερα και ουκ απορρηγνυμενωι της κατα
φυσιν ενοτητος. αλλ' οπως αν δια παντων εκδηλον γενοιτο του σεμνου λογογραφου
το φιλομαθες και ευπαιδευτον, και αυτην κατανοησωμεν επι λεξεως των
γεγραμμενων την συν 3.9.22 ταξιν. 20ουκ οικειουται20, φησι, 20την του οντος
αξιαν20 ο υιος, αξιαν ονομαζων αυτο το ειναι. πως οιδε κυριως τοις πραγμασιν
εφαρμοζειν τα ρηματα. και επειδη δια τον πατερα εστιν, αλλοτριουσθαι αυτον
εαυτου λεγει, ως και 20της τουτου κυριευουσης ουσιας προς εαυτην ελκουσης την
του οντος εννοιαν20· τουτο δε τοι ουτον εστιν, ως αν ει τις λεγοι οτι ο αργυρωνητος,
καθ' ο εστι, κατα την ιδιαν υποστασιν ουκ εκεινος εστιν, αλλ' ο εωνημενος, της κατ'
ουσιαν αυτου υποστασεως εις την του κυριευσαντος φυσιν αναληφθεισης. ταυτα τα
υψηλα του θεολογου νοηματα, η δε των προειρημενων αποδειξις οια; 20αυτου20,
φησι, του 20μονογενους αποδιδοντος τωι πατρι την μονωι κατ' αξιαν οφειλομενην
επω νυμιαν20. και ταυτα ειπων επαγει το μονον ειναι αγαθον 3.9.23 τον πατερα. που
τοινυν εν τουτοις αρνειται ο υιος την επωνυμιαν του οντος; οπερ κατασκευαζει ο
Ευνομιος, ταυτα προστιθεις επι λεξεως· 20ο γαρ την του αγαθου προσ ρησιν μονωι
προσηκειν διδαξας εκεινωι τωι και της σφετερας και πασης αγαθοτητος αιτιωι και παν
το τε ον και το γινομενον αγαθον επ' εκεινον φερων σχοληι γ' αν των ποτε γενομε
νων οικειωσαιτο την εξουσιαν και την του ον τος επωνυμιαν20. τι κοινωνει τοις
ειρημενοις η εξουσια; πως δε μετα ταυτης και της του οντος επωνυμιας ο υιος
ηλλοτριωται; αλλ' ουκ οιδα τι χρη πλεον εν τουτοις ποιειν, 3.9.24 γελαν την
αμαθιαν η ελεειν την απωλειαν. η τε γαρ 20της σφετερας20 λεξις ουχ ουτως
εκληφθεισα ως πεφυκε τε και ειωθεν εν χρησει γινεσθαι παρα τοις ειδοσι κεχρησθαι
λογωι πολλην αυτωι μαρτυρει της αντωνυμικης τεχνολογιας την επιστημην, ην και
τα παιδαρια παρα τοις γραμματισταις αμογητι διεξερχεται, και το παρενεχθηναι του
προκειμενου γελοιως αυτον προς τα μηδεν επικοινωνουντα τωι λογωι και το †
σχηματι συμπεραστικωι το μη κοινωνειν τον υιον της επωνυμιας του οντος ταις
αλλοκοτοις † εφαρμοζομενον κατασκευαις, και παντα τα τοιαυτα καθαπερ
εξεπιτηδες επι γελωτι συγκειται, ωστε τι και παθειν τυχον τους αμε 3.9.25 λεστερους
και επιγελασαι τωι ασυναρτητωι των λογων. αλλα το μη ειναι τον θεον λογον η
αγαθον παντως μη ειναι (ταυτα γαρ κατασκευαζει δι' ων την τε του οντος επω
νυμιαν και την του αγαθου μη οικειουσθαι λεγει) και το κατασκευαζειν την των
γινομενων εξουσιαν μη προσηκειν αυτωι, ταυτα δακρυων αξια και θρηνητικης
συναυλιας. 3.9.26 Ουδε γαρ κατα τινα προπετη και ανεπισκεπτον ορμην απαξ που το
τοιουτον παραφθεγξαμενος ειτα επανορθουται τοις εφεξης το πλημμελημα, αλλ'
εμφιλοχωρει τηι κακιαι, 3.9.27 τοις δευτεροις φιλονεικων υπερβαλεσθαι τα
φθασαντα. λεγει γαρ προιων τοσουτον αυτον ειναι κατω της θειας φυσεως, οσον απ'
εκεινου προς το ταπεινοτερον η των αγγελων υπο βεβηκε φυσις, ου τουτοις γραφων
τοις ρημασιν, αλλα κατα σκευαζων δι' ων λεγει την τοιαυτην διανοιαν. εξεστι δε
κριναι τον λογον τοις εντυγχανουσιν. εχει γαρ ουτω τα γεγραμμενα· 20ος τωι μεν
αγγελος ωνομασθαι σα φως εδιδαξε δι' οτου διηγγειλε τους λογους και τις ο ων, τωι
δε και θεος προσειρησθαι την ιδιαν εδειξε κατα παντων υπεροχην. ο γαρ των δι'
αυτου γενομενων θεος αγγελος του επι παντων θεου20. εγκοπτει μεταξυ τον λογον
θυμος εμπεσων τηι καρδιαι και συγκεχυται προς το παθος ο λογισμος εις οργην υπο
των λεγομενων παρακινουμενος. 3.9.28 και ταχα μοι το τοιουτον παθος της ψυχης
ουκ ασυγγνω στον. τινι γαρ ουκ αν εκ τουτων ο θυμος επιζεσειε, του μεν αποστολου
πασαν
αγγελικην
φυσιν
υποχειριον
ειναι
του
κυριου
βοωντος,
συμπαραλαμβανοντος δε εις μαρτυριαν του δογματος και την προφητικην
 
 

367

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεγαλοφωνιαν; Ὅταν γαρ, φησιν, εισαγαγηι τον πρωτοτοκον εις την οικουμενην,
λεγει Και προσκυνησατωσαν αυτωι παντες αγγελοι αυτου, και το Ὁ θρονος σου ο
θεος εις τον αιωνα του αιωνος, και το Συ δε ο αυτος ει και τα ετη σου ουκ
εκλειψουσιν· παντα προς ενδειξιν του μονογενους θεου ταυτα του αποστολου
διεξιοντος, τι παθω τον των αγγελων κυριον αγγελον ειναι παρα του χριστομαχου
ακουων, ου κατα το συμβαν τον τοιουτον απορριψαντος λογον, αλλ'
εναγωνιζομενου τηι ατοπιαι, ως μηδεν πλεον Ἰωαννου και Μωυσεως τον κυριον
εχειν 3.9.29 κατασκευαζεσθαι; λεγει γαρ περι εκεινου ο λογος Ουτος εστι περι ου
γεγραπται· Ἰδου εγω αποστελλω τον αγγελον μου προ προσωπου σου. αγγελος ουν ο
Ἰωαννης. αλλα καν θεον ονομαζηι τον κυριον ο εχθρος του κυριου, ανα λογειν αυτον
κατασκευαζει τηι Μωυσεως θεοτητι, επει κακεινος του μεν επι παντων θεου
θεραπων, των δε Αιγυπτιων εταχθη θεος. καιτοι και το επι παντων, καθως και εν
τοις κατοπιν ειρηται, κοινον τωι υιωι προς τον πατερα, του αποστολου την τοιαυτην
αυτωι προσμεμαρτυ ρηκοτος φωνην εν οις φησιν Ἐξ ων ο Χριστος το κατα σαρκα, ο
ων επι παντων θεος. αλλ' ουτος εις αγγελου ταξιν καταγει τον των αγγελων κυριον,
ωσπερ ουκ ακη κοως οτι οι αγγελοι λειτουργικα πνευματα και πυρος 3.9.30 φλογες
εισι. δια τουτων γαρ ο αποστολος ασυγχυτον και σαφη ποιειται την των
υποκειμενων διακρισιν, την μεν υποχειριον φυσιν πνευμα τι ειναι και πυρ
οριζομενος, την δε κυριευουσαν δυναμιν τωι της θεοτητος διασημαι νων ονοματι.
και τοσουτων οντων των την δοξαν του μονογενους θεου διαγγελλοντων μονος
τοις πασιν αντι βοαι ο Ευνομιος 20αγγελον20 αυτον 20του επι παντων20 λεγων
20θεου20, τηι μεν προς τον επι παντων αντιδιαστοληι ενα των παντων ειναι
διοριζομενος, τηι δε προς τους αγγε λους του ονοματος κοινωνιαι το μηδεν εκεινων
παρηλλαχθαι 3.9.31 τηι φυσει κατασκευαζων. πολλακις γαρ το τοιουτον εν τοις
κατοπιν φησιν, οτι οσα της αυτης κοινωνει προση γοριας, ουδ' αν κατα την φυσιν
ετερως εχοι. αρ' ουν ετι των ευθυνοντων ο λογος προσδεεται περι του διαρρηδην
βοωντος τον αγγελον μη τον ιδιον, αλλα τον του οντος απαγγελλειν λογον; δια γαρ
τουτου δεικνυται οτι ο εν αρχηι ων λογος [θεος λογος] ουκ αυτος λογος εστιν, αλλ'
ετερου τινος λογου γινεται λογος, διακονος τε· και αγγελος εκεινου γινομενος.
κακεινο δε τις αγνοει των παντων οτι τωι οντι το μη ον αντιδιαιρειται μονον; ωστε ο
τον υιον αντιδια στειλας τωι οντι σαφως ιουδαΐζει, την του μονογενους υπο στασιν
υπεκκλεπτων του δογματος. ον γαρ εξω της του οντος επωνυμιας λεγει, και του
ειναι παντως εξηιρησθαι κατασκευαζει. ου γαρ δη το ειναι διδους προς τον του
ρηματος ηχον διενεχθησεται. 3.9.32 Ἀλλα και τηι γραφηι κρατυνειν επιχειρει την
ατοπιαν και προβαλλεται τον Μωυσεα συνηγορον κατα της αλη θειας. ως γαρ
εκειθεν ημιν διαλεγομενος τους οικειους μυθους κατ' εξουσιαν διεξεισι λεγων οτι ο
20μεν αποστελ λων Μωυσεα αυτος ην ο ων, δι' ου δε απε στελλε και ελαλει, του μεν
οντος αγγελος, των 3.9.33 δε αλλων απαντων θεος20. αλλ' οτι μεν ουκ εκ των
γεγραμμενων εστιν η ρησις, εξ αυτης εστι της γραφης ο ελεγχος· ει δε τον νουν φησι
τουτον ειναι του γραμματος, αυτος ημιν εξεταστεος ο πρωτοτυπος της γραφης
λογος. και πρωτον γε κατανοησωμεν οτι των μετ' αυτον θεον ο Ευνομιος ονομασας
τον κυριον ουδεν αυτωι πλεον παρα την αγγελικην διδωσι φυσιν. ουδε γαρ ο
Μωυσης ακουσας θεος ειναι του Φαραω εξεβη την ανθρωποτητα, αλλ' εν τηι φυσει
το ομοτιμον εχων τηι της εξουσιας υπεροχηι των ομογενων υπερηρθη και ουδεν
εκωλυσεν αυτον προς το 3.9.34 μη ειναι ανθρωπον το κληθηναι θεον. ουτω και
ενταυθα ενα των αγγελων ο Ευνομιος αυτον ειναι κατασκευασας θεραπευει το
τοιουτο πλημμελημα τηι της θεοτητος κλησει κατα τον αποδοθεντα λογον, ομωνυμιαι
τινι προς αυτον την του θεου προσηγοριαν κοινοποιησας. εξετασωμεν παλιν αυτα τα
ρηματα της βλασφημιας εκθεμενοι. 20ο απο στελλων20, φησι, 20τον Μωυσεα αυτος
 
 

368

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ην ο ων, δι' ου δε απεστειλεν, ο του οντος αγγελος ην20, ουτως ονομαζων τον
κυριον. ουκουν υπ' αυτης ελεγχεται της γραφης η ατοπια του λογογραφου, εν οις ο
Μωυσης ικετευει τον κυριον μη αγγελον τηι ηγεμονιαι του λαου επι στησαι, αλλ'
αυτον της πορειας αυτων αφηγησασθαι. εχει δε ουτως η λεξις εκ προσωπου του
θεου· Βαδιζε, κατα βηθι και οδηγησον τον λαον τουτον εις τον τοπον ον ειπον σοι·
και ιδου ο αγγελος μου προπορευσεται σου ηι αν 3.9.35 ημεραι επισκεπτωμαι. και
παλιν μετ' ολιγα φησι Και συν αποστελω προτερον σου τον αγγελον μου. ειτα
μικρον κατα την ακολουθιαν γινεται παρα του θεραποντος προς τον θεον ικετηρια
τουτον εχουσα τον τροπον· Ει ευρηκα χαριν εναντιον σου, συμπορευθητω ο κυριος
μου μεθ' ημων· και παλιν Ει μη αυτος συμπορευηι ημιν, μη με αναγαγηις εντευθεν·
ειτα αποκρισις του θεου προς τον Μωυσεα· Και τουτον σοι τον λογον ον ειρηκας
ποιησω· ευρηκας γαρ χαριν ενωπιον μου και οιδα σε παρα παντας. ουκουν ει
Μωυσης μεν παραιτειται τον αγγελον, αυτος δε ο χρηματιζων αυτωι συνεμπορος
γινεται και καθηγεμων της στρατιας, φανερως αποδεικνυται δια τουτων, οτι ο τηι
του οντος επωνυμιαι εαυτον γνωρισας ο μονογενης εστι θεος. 3.9.36 ει δε προς τουτο
τις αντιλεγοι, της Ἰουδαικης υποληψεως εσται συνηγορος, τον υιον μη
συμπαραλαμβανων εις την του λαου σωτηριαν. ει γαρ αγγελος μεν τοις Ἰσραηλιταις
ου συναπερχεται, ο δε δια της του οντος επωνυμιας δηλου μενος ο μονογενης ουκ
εστι, καθως ο Ευνομιος βουλεται, ουδεν αλλο η τα εκ της συναγωγης δογματα προς
την εκ κλησιαν του θεου μεταφερεται. ουκουν των δυο το ετερον εξ αναγκης
ομολογησουσιν, η μηδαμου παρειναι τωι Μωυσηι τον μονογενη θεον η αυτον τον
υιον ειναι τον οντα, παρ' ου ο λογος προς τον θεραποντα γινεται. 3.9.37 Ἀλλ'
αντιλεγει τοις ειρημενοις αυτην την γραφην προτεινομενος λεγουσαν 20αγγελου
προτεταχθαι φω νην, και ουτως επηχθαι τον του οντος δια λογον20. τουτο δε ουκ
αντιρρησις, αλλα βεβαιωσις των ημετερων εστιν. και ημεις γαρ φαμεν εναργως τον
προ φητην το περι του Χριστου μυστηριον εμφανες ποιησαι τοις ανθρωποις
βουλομενον αγγελον τον οντα προσαγορευσαι, ως αν μη μονης της του οντος
επωνυμιας κατα τον διαλογον ευρισκομενης προς τον πατερα ο νους των λε
γομενων επαναφεροιτο. αλλ' ωσπερ ο ημετερος λογος των του νου κινηματων
μηνυτης τε και αγγελος γινεται, ουτω φαμεν και τον αληθινον λογον τον εν αρχηι
οντα διαγγελλοντα του ιδιου πατρος την βουλην τηι ενεργειαι της 3.9.38 αγγελιας
επονομαζομενον αγγελον λεγεσθαι. και ωσπερ ο υψηλος Ἰωαννης προτερον αυτον
λογον ειπων ουτως επαγει το θεον ειναι τον λογον, ως αν μη προηγησαμενης της
του θεου προσηγοριας προς τον πατερα ταις υπονοιαις απενεχθειημεν, ουτω και ο
μεγας Μωυσης αγγελον προονο μασας αυτον ειναι τον οντα τοις εφεξης εκδιδασκει
λογοις, ως αν φανερως το κατα τον Χριστον προαγγελθειη μυ στηριον, δια μεν του
αγγελου τον ερμηνεα του πατρικου βουληματος λογον της γραφης διδασκουσης, δια
δε της του οντος προσηγοριας την κατ' αυτο το ειναι του υιου προς 3.9.39 τον πατερα
φυσικην οικειοτητα. ει δε και τον Ἠσαΐαν προβαλοιτο ως ειποντα καλεισθαι το
ονομα αυτου μεγαλης βουλης αγγελον, ουδε ουτως ανατρεψει τον ημετερον λογον.
σαφες γαρ εκει και αναντιρρητον ως η κατα το ανθρω πινον οικονομια δια της
προφητειας σημαινεται. Παιδιον γαρ, φησιν, εγεννηθη ημιν και υιος εδοθη ημιν, ου
η αρχη επι του ωμου αυτου, και καλειται το ονομα αυτου μεγαλης βουλης αγγελος.
προς ο και τον ∆αβιδ οιμαι βλεποντα την της βασιλειας καταστασιν διηγεισθαι, ουχ
ως ουκ οντος βασιλεως, αλλ' ως της δουλικης ταπεινοτητος, ην υπηλθε κατ'
οικονομιαν ο κυριος, εις την της βασιλειας 3.9.40 αξιαν αναληφθεισης. Κατεσταθην
γαρ, φησι, βασιλευς υπ' αυτου, επι Σιων ορος το αγιον αυτου, διαγγελλων το προσ
ταγμα κυριου. ουκουν αγγελος τε και λογος σφραγις τε και εικων και παντα τα
τοιαυτα κατα την αυτην εννοιαν λεγεται ο την πατρικην αγαθοτητα δι' εαυτου
 
 

369

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γνωριζων. ο τε γαρ αγγελος μηνυτης τινος γινεται, και ο λογος ωσ αυτως
εκκαλυπτει το εγκειμενον νοημα, και η σφραγις εν τωι ιδιωι τυπωι το αρχετυπον
δεικνυσι, και η εικων το του απεικονισθεντος καλλος δι' εαυτης ερμηνευει, ως
ισοδυνα 3.9.41 μειν ταυτα παντα τωι σημαινομενωι προς αλληλα. δια τουτο το
αγγελος της του οντος επωνυμιας προτετακται, αγγελος μεν λεγομενος ως μηνυτης
του πατρος, ων δε ως ουκ εχων ονομα γνωριστικον της ουσιας, αλλα πασης υπερ
κειμενος της ονοματικης σημασιας. διο και το ονομα αυτου υπερ παν ειναι ονομα
παρα του αποστολου μεμαρ τυρηται, ουχ ως εν τι προτετιμημενον των αλλων, αλλ'
ως υπερ παν ονομα οντος του οντως οντος. 3.9.42 Ἀλλ' ορω γαρ εις αμετρον ηδη τον
λογον παρατει νομενον και δεδοικα το δοκειν αδολεσχος τις ειναι και περιττος την
φωνην εις πληθος προαγαγων την αντιρρησιν, καιτοι πολλα της δια μεσου
λογογραφιας του αντιπαλου παραδραμων προμηθειαι του μη προς πολλας επων
μυριαδας εκταθηναι τον λογον. τοις γαρ φιλοπονωτεροις και το μη συντομον
διαβολης εστιν αφορμη, οις δε μη προς την χρειαν, αλλα προς την των αργων τε και
ασπουδων επι θυμιαν βλεπει ο νους, δι' ευχης εστιν ολιγοις βημασι πολλα σταδια
της οδου διανυειν. τι ουν χρη πραττειν εφελκο 3.9.43 μενης ημας επι το προσω της
βλασφημιας; η ταχα περιττον εστι και οντως αδολεσχον τοις ομοιοις των
επιχειρηματων εναγωνιζεσθαι; πασα γαρ αυτων η σπουδη και κατα τον εφεξης
αυτου λογον συμφωνος τοις προεξητασμενοις εστιν, ουδεν καινον εις κατασκευην
παρα τα προλαβοντα των επιχειρηματων εχουσα. ει τοινυν ερρωται ημιν η των προ
εκτεθεντων ανατροπη, και τα λειπομενα τοις προεξητασ μενοις συναπεληλεγκται· ει
δε τοις εριστικοις και αντι τυποις εν τωι παρειμενωι το κρατιστον ειναι δοκει,
αναγκαιον αν ειη τουτων ενεκεν δια βραχεων επιδραμειν το υπολοιπον. 3.9.44 Λεγει
μη ειναι τον κυριον προ της ιδιας γεννησεως ο μηδενι του πατρος αυτον
διειργομενον επιδεικνυειν εχων, και τουτο φησιν ουκ απο γραφης τον λογον
πιστουμενος, αλλ' εκ των ιδιων λογισμων κατασκευαζων το λημμα. τουτο δε κοινον
προς απαντα τα της κτισεως αποδεδεικται μερη· ου βατραχος, ου σκωληξ, ου
κανθαρος, ου ποα, ουκ ακανθα, ουκ αλλο τι των ευτελεστατων προ της ιδιας 3.9.45
συστασεως ην. ωστε οπερ δια της λογικης τεχνολογιας επι του υιου συν ιδρωτι και
πονωι κατασκευαζει, τουτο και επι των τυχοντων της κτισεως μοριων
προωμολογηται, και ο πολυς εστι πονος τωι λογογραφωι δειξαι τοις εσχατοις των εν
τηι κτισει τον μονογενη θεον εν τηι κοινωνιαι των ιδιωματων ομοτιμον. ουκουν
ικανον τεκμηριον του κακως αυτους περι των δογματων φρονειν το συμβαινειν
αυτοις τας υποληψεις την τε περι του μονογενους θεου και την 3.9.46 περι της των
βατραχων γενεσεως. ειτα φησιν ισον κατ' αληθειαν και δυναμιν τωι αγεννητον μη
ειναι το προ γεν νησεως μη ειναι. παλιν ο αυτος αρμοσει και προς τουτο μοι λογος,
οτι και επι κυνος και ψυλλης και οφεως και ουτινοσουν των εσχατων το ισον ειπων
τις ουχ αμαρτησεται, επειπερ ισον κατα αληθειαν και δυναμιν τωι αγεννητον μη
ειναι τον κυνα το προ της γεννησεως αυτον μη ειναι. ει δε κατα τον διορισμον
αυτων, ον πολλαχηι διωρισαντο, οσα κοινωνει των ιδιωματων, κοινωνει και της
φυσεως, ιδιον δε του κυνος και των καθ' εκαστον το προ του γενεσθαι μη ειναι, οπερ
και επι του υιου κατασκευαζειν οιεται χρηναι, το λειπομενον της κατασκευης ο
ακροατης παντως εκ του ακολουθου κατοψεται. 3.9.47 Ἀλλα προς το μετριωτερον
μεταγει τον λογον, νεμων τι και φιλανθρωπιας αυτωι, και φησιν 20ου μονον οντα
και υπερ παντα τα οντα φαμεν ειναι τον υιον20 ο μικρον εν τοις κατοπιν της του
οντος επωνυμιας αυτον αποσχοινιζων, 20αλλα και κυριον αυτον20, φησι, 20και
δημιουργον και θεον πασης αισθητης τε και νοητης ουσιας λεγομεν20. ην τι οιεται,
κτιστην ειναι η ακτιστον; ει γαρ πασης νοητης ουσιας ομολογει κυριον και θεον και
δημιουργον ειναι τον υιον, αναγκη πασα, ει μεν ακτιστον ειναι λεγοι ταυτην,
 
 

370

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ψευδεσθαι της ακτιστου φυσεως την δημιουργιαν τωι υιωι προσμαρτυρουντα, ει δε
κτιστην πιστευοι, αυτον εαυτου κτιστην ειναι κατασκευαζει. 3.9.48 ει γαρ μη τωι καθ'
εαυτον ακτιστωι της νοητης ουσιας αφοριζοιτο η δημιουργια, ουδεν ετι το διακρινον
υπολειφθη σεται, της τε αισθητης κτισεως και της νοερας ουσιας επικοινου
νοουμενης. αλλ' επαγει τουτοις 20οτι εν τηι των οντων κτισει παρα του πατρος
επιτετραπται την των απαντων, ορατων τε και αορατων, δη μιουργιαν και των
γενομενων την προνοιαν, αρκουσης αυτωι της ανωθεν αποκληρωθεισης δυναμεως
προς τας γενεσεις των δημιουργη θεντων20. ταυτα βιαζεται μεν το πληθος των
γεγραμμενων εν συντομωι παραδραμειν, παρακατεχει δε πως η βλασφημια τον
λογον, πολυν εσμον νοηματων οιον τινων ιοβολων σφη 3.9.49 κων περιεχουσα.
επετραπη, φησι, παρα του πατρος την δημιουργιαν. ει δε περι χειροτεχνου τινος ο
λογος εγινετο κατα γνωμην του μισθουμενου μεταχειριζομενου την εργα σιαν, αρ'
ουκ αν τοις αυτοις εχρησατο λογοις; και γαρ περι του Βεσελεηλ το ισον ουχ
αμαρτανομεν λεγοντες οτι επιτραπεις παρα του Μωυσεως την σκηνοποιΐαν
δημιουργος των εκει μνημονευθεντων εγενετο, ουκ αν επι την πραξιν ελθων μη
προτερον θειαι τε δυναμει την επιστημην κτησα μενος και τηι του Μωυσεως επιτροπηι
της ενεργειας κατα 3.9.50 τολμησας. ουκουν η του 20επιτετραφθαι20 λεξις επι
κτητον αυτωι γεγενησθαι την δημιουργικην ενδεικνυται δυ ναμιν τε και εξουσιαν,
ως πριν επιτραπηναι μητε θαρ σουντα μητε δυναμενον, επει δε την των εργων
εξουσιαν ελαβε και αποχρωσαν προς τα εργα την δυναμιν, ουτω γεγενησθαι
δημιουργον των οντων, 20αρκουσης αυτωι20, καθως φησιν ο Ευνομιος, 20της
ανωθεν αποκληρωθεισης δυναμεως20. αρα μη κατα τινα τερατειαν των
γενεθλιακων λογων και εν ειμαρμενηι τινι του υιου την γεννησιν τιθεται, καθαπερ
φασιν οι την ματαιαν ταυτην εξησκηκοτες απατην κατα τας ποιας των αστερων επι
πλοκας τε και αποστασεις τας αποκληρωσεις των βιων τοις τικτομενοις συμβαινειν,
της ανωθεν ειρμωι τινι φερο μενης δινησεως τας περι τι δυναμεις τοις γινομενοις επι
3.9.51 κλωθουσης; ταχα τι τοιουτον ο σοφος εννοει και φησι τωι υπερανω πασης
αρχης και εξουσιας και κυριοτητος και παντος ονοματος ονομαζομενου ου μονον εν
τωι αιωνι τουτωι, αλλα και εν τωι μελλοντι καθαπερ εν κοιλοις τισι καθειργ μενωι
χωριοις ανωθεν αποκεκληρωσθαι διαμεμετρημενην προς την ποσοτητα των
γινομενων την δυναμιν. παραδρα μουμαι και τουτον δια συντομιας τον λογον, εξ
ολιγης της των εξετασθεντων αρχης σπερματα προς την κατανοησιν της
βλασφημιας τοις συνετωτεροις των εντυγχανοντων κατα 3.9.52 βαλλομενος. ειτα
δια των εφεξης απολογια τις υπερ ημων αυτωι γεγραπται. ου γαρ αν ετι δοκοιημεν
τοις εντυγχα νουσι παραστοχαζεσθαι της διανοιας του λογου και προς το υπευθυνον
μεθερμηνευειν τα ρηματα, αυτης της εκεινου φωνης ομολογουσης την ατοπιαν. εχει
γαρ ουτω τα γε γραμμενα· 20η γαρ ουχι γη μεν και αγγελος ουκ οντα γεγονεν20;
ορατε τον υψηλον θεολογον ως ουκ αισχυνεται τον αυτον γηι τε και αγγελοις και
αυτωι τωι ποιητηι του παντος εφαρμοζων λογον; ουκουν ει τα αυτα πρεπειν οιεται
περι τε της γης και του κυριου λεγειν, η και ταυτην παντως θεοποιησει η και εκεινον
ταυτηι συν ατιμασει. 3.9.53 Ειτα προστιθησι τουτοις δι' ων απογνυμνουται πλεον η
βλασφημια, ως μηδε παιδι δυσκατανοητον ειναι το ατοπον. φησι γαρ οτι 20μακρον
αν ειη πασας επεξιεναι των νοητων τας γενεσεις η τας ουσιας, αις απασαις ουχι
κοινη τις η του μη οντος φυσις, αλλα κατα τας του δημιουργησαντος ενεργειας η
παραλλαγη20. ταυτα γαρ και σιωπωντων ημων αριδηλον εχει και περιφανη την
κατα του υιου βλασφημιαν, οταν ομολογηι το κατα πασης γενεσεως και ουσιας
λεγομενον μηδεν απαιδειν του περι της θειας του μονογενους υπο στασεως λογου.
αλλα μοι δοκει καλως εχειν υπερβαντα την δια μεσου της βλασφημιας κατασκευην
τροπον τινα προδιελεγχθεισαν εν τοις εξητασμενοις επι τα κεφαλαια 3.9.54 της του
 
 

371

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δογματος αυτων κατηγοριας ελθειν. ευρεθησεται γαρ ματαιον μεν αποδεικνυς το της
παλιγγενεσιας μυστη ριον, ανονητον δε την μυστικην δωροφοριαν, την τε μετου
σιαν τουτων εις ουδεν πλεον τοις μετεχουσι γινομενην. φησι γαρ μετα τους
συντονους εκεινους αγωνας, εν οις Ουαλεντινους τε και Κηρινθους και Βασιλιδας
και Μοντανους και Μαρκιωνας εις διαβολην του καθ' ημας προεστησατο δογ ματος,
και κατασκευασας το μηδε προς την των Χριστιανων προσηγοριαν οικειως εχειν
τους αγνωστον αποφαινομενους την θειαν φυσιν, αγνωστον δε και τον της
γεννησεως τροπον, και συναριθμησας τοις διαβεβλημενοις ημας, ουτως επαγει τον
παρ' εαυτου λογον εν τουτοις τοις ρημασιν· 20ημεις δε πειθομενοι τοις αγιοις και
μακαριοις αν δρασιν ουτε τηι σεμνοτητι των ονοματων ουτε εθων και μυστικων
συμβολων ιδιοτητι κυ ρουσθαι φαμεν το της ευσεβειας μυστηριον, 3.9.55 τηι δε των
δογματων ακριβειαι20. οτι μεν ουν ουδε τοτε τοις ευαγγελισταις ουτε τοις
αποστολοις ουτε τινι των της αρχαιοτερας γραφης καθηγησαμενων πεισθεις ταυτα
γραφει, παντι δηλον τωι την ιεραν τε και θειαν ουκ αγνο ουντι γραφην. ακολουθον
δ' αν ειη αγιους αυτον και μακα ριους ανδρας οιεσθαι λεγειν Μανιχαιον Νικολαον
Κολουθον Ἀετιον Ἄρειον και παντας τους του αυτου χορου, οις ακολουθων ταυτα
νομοθετει, οτι ουτε των ονοματων η ομολογια ουτε τα εθη της εκκλησιας ουτε τα
μυστικα 3.9.56 συμβολα κυροι την ευσεβειαν. ημεις δε μεμαθηκοτες παρα της αγιας
φωνης οτι αν μη τις γεννηθηι ανωθεν δι' υδατος και πνευματος, ου μη εισελθηι εις
την βασιλειαν του θεου, και οτι Ὁ τρωγων μου την σαρκα και πινων μου το αιμα
εκεινος ζησεται εις τον αιωνα, πεπεισμεθα τηι ομολογιαι των θειων ονοματων,
πατρος λεγω και υιου και πνευματος αγιου, κυρουσθαι το της ευσεβειας μυστηριον
και τηι των μυστικων εθων τε και συμβολων κοινωνιαι την σωτηριαν κρατυνεσθαι·
δογματα δε δι' επιμελειας και τοις εξω του μυστηριου πολλακις εξητασται, και
πολλων εστιν ακουειν υποθεσιν εαυτοις εις λογων αμιλλαν το ημετερον δογμα
προβαλλομενων, και τινας αυτων <ορωμεν> και κατεπι τυγχανοντας της αληθειας
πολλακις και ουδεν ηττον ηλ 3.9.57 λοτριωμενους της πιστεως. επειδη τοινυν
καταφρονει μεν των σεμνων ονοματων, δι' ων της θειοτερας γεννησεως η δυναμις
τοις δια πιστεως μετιουσι την χαριν νεμει, περιοραι δε την των μυστικων συμβολων
τε και εθων κοινωνιαν, εν οις ο Χριστιανισμος την ισχυν εχει, ειπωμεν το του προ
φητου μικρον παρωιδησαντες προς τους ακροατας της απα της οτι Ἕως ποτε
βαρυκαρδιοι; ινα τι αγαπατε την απω λειαν και ζητειτε ψευδος; πως ουχ ορατε τον
διωκτην της πιστεως εις παραβασιν του Χριστιανισμου τους πειθομενους 3.9.58
αυτωι προκαλουμενον; ει γαρ αχρηστος μεν η των σεμνων τε και τιμιων της αγιας
τριαδος ονοματων ομολογια, ανονητα δε τα εθη της εκκλησιας, εν δε τοις εθεσι
τουτοις εστιν η σφραγις, η προσευχη, το βαπτισμα, η των αμαρ τιων εξαγορευσις, η
περι τας εντολας προθυμια, η περι το ηθος κατορθωσις, το κατα σωφροσυνην βιουν,
το προς το δικαιον βλεπειν, το μη ταις επιθυμιαις ερεθιζεσθαι μητε ηδονης ηττασθαι
μητε αρετης απολειπεσθαι, ει ουν μηδεν των τοιουτων εθων επ' αγαθωι
κατορθουσθαι λεγει μηδε τα μυστικα συμβολα φυλακτηρια μεν των περι την ψυχην
αγαθων, καθως πεπιστευκαμεν, γινεσθαι, αποτροπαια δε των κατ' επιβουλην του
πονηρου τοις πεπιστευκοσιν επαγο μενων, τι αλλο και ουχι φανερως εμβοαι τοις
ανθρωποις ληρον ηγεισθαι των Χριστιανων το μυστηριον, καταγελαν της
σεμνοτητος των θειων ονοματων, παιγνιον οιεσθαι τα της εκκλησιας εθη, φλυαριαν
τινα και μωριαν τα κατα το 3.9.59 μυστηριον ενεργουμενα παντα; τι πλεον οι τωι
Ἑλληνισμωι παραμενοντες εις διαβολην του καθ' ημας προφερουσι δογ ματος; ουχι
κακεινοι γελωτος αφορμην το σεμνον ποιουνται των ονοματων, εν οις η πιστις
κρατυνεται, και διαχλευ αζουσι τα μυστικα συμβολα και τα διατηρουμενα παρα των
μεμυημενων εθη; το δε εν δογμασι δειν μονοις οιεσθαι την ευσεβειαν ειναι, τινος
 
 

372

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτως ιδιον ως των Ἑλληνων εστιν; επει κακεινοι φασιν ειναι τι κατα την εαυτων
υπο ληψιν του κηρυγματος ημων πιθανωτερον και τινα μεγαν εξ αυτων τινες
υποτιθενται θεον υπερανεστηκοτα των αλ λων και υποχειριους τινας δυναμεις
ομολογουσι, δια τινος ταξεως και ακολουθιας αλληλων μεν προς το μειζον η
καταδεεστερον διαφερουσας, υπεζευγμενας δε πασας επισης 3.9.60 τωι υπερεχοντι.
ταυτα τοινυν και οι καθηγηται της νεας ειδωλολατριας κηρυσσουσι, και ου
δεδοικασιν οι επομενοι την επικειμενην τοις παραβεβηκοσι κατακρισιν, ωσπερ ου
συνιεντες οτι το εργωι τι ποιησαι των ατοπων του δια ρη ματος εξαμαρτειν μονου
παρα πολυ χαλεπωτερον. οι τοινυν εργωι μεν την πιστιν αρνουμενοι και τα εθη
φαυλιζοντες και την των ονοματων ομολογιαν περιορωντες και τον εκ των
μυστικων συμβολων αγιασμον αντ' ουδενος ειναι κρι νοντες, προς δε τα
σεσοφισμενα ρηματα βλεπειν ανα πεισθεντες και εν τηι του 20γεννητου20 και
20αγεννητου20 τεχνολογιαι την σωτηριαν ειναι νομιζοντες τι αλλο και ουχι
παραβαται των της σωτηριας δογματων εισιν; 3.9.61 Ει δε τις οιεται ταυτα κατα τινα
συκοφαντιαν παρ' ημων αυτοις επιφερεσθαι, καθ' εαυτον διασκεψασθω τα παρ'
αυτου γεγραμμενα, τα τε προτεθεντα ημιν εις εξε τασιν και οσα κατα το ακολουθον
τοις ειρημενοις επαγεται. φησι γαρ τον του κυριου νομον παραγραφομενος (νομος
γαρ εστιν η της θειας μυσταγωγιας παραδοσις) μη εις πατερα τε και υιον και αγιον
πνευμα το βαπτισμα γινεσθαι, καθως ενετειλατο τοις μαθηταις παραδιδους το
μυστηριον, αλλ' 20εις δημιουργον και κτιστην και ου μονον πα 3.9.62 τερα20, φησι,
20του μονογενους, αλλα και θεον20. Ὢ ο ποτιζων τον πλησιον αυτου ανατροπην
θολεραν πως αναταρασσει τηι ιλυωδει προσθηκηι και αναθολοι την αλη θειαν, πως ου
δεδοικε την επικειμενην αραν κατα των προστιθεντων τι ταις θειαις φωναις η
υφαιρειν τολμωντων; αναγνωμεν επ' αυτων των ρηματων την του κυριου φωνην.
Πορευθεντες, φησι, μαθητευσατε παντα τα εθνη, βαπτι ζοντες αυτους εις το ονομα
του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος. που κτισμα τον υιον
προσηγορευσε; που κτιστην και δημιουργον του μονογενους τον πατερα ο λογος
εδιδαξε; που δουλος θεου εν τοις ειρημενοις ο υιος ειναι διδασκεται; που θεος του
υιου εν τηι παραδοσει του 3.9.63 μυστηριου κηρυσσεται; αρα νοειτε και συνιετε οι δι'
απατης κατασυρεντες προς την απωλειαν, τινα των ιδιων ψυχων καθηγητην
προεστησασθε τον νοθευοντα τας αγιας γραφας, τον μεταποιουντα τας θειας φωνας,
τον αναθολουντα τωι ιδιωι βορβορωι το καθαρον των της ευσεβειας δογματων, τον μη
μονον καθ' ημων την εαυτου γλωσσαν οπλιζοντα, αλλα και αυτας μετασκευαζειν
επιχειρουντα τας αγιας φωνας, τον κυριωτεραν την ιδιαν διαστροφην της του κυ
ριου διδασκαλιας αποδειξαι φιλονεικουντα; ουπω καθορατε οτι αντεγειρει εαυτον
τωι προσκυνουμενωι ονοματι, ωστε σιωπηθηναι μεν τωι χρονωι το του κυριου ονομα,
αντεισαχθηναι δε ταις εκκλησιαις αντι του Χριστου τον Ευνο 3.9.64 μιον; ουπω
λογιζεσθε οτι μελετη και παρασκευη και προοιμιον της του αντιχριστου παρουσιας
το αθεον τουτο παρα του διαβολου προκαταβεβληται κηρυγμα; ο γαρ των του
Χριστου λογων κυριωτερας τας ιδιας φωνας αποδειξαι φιλονεικων και μεταλλαξαι
την πιστιν απο των θειων ονο ματων και των μυστικων εθων και συμβολων εις την
ιδιαν απατην, τι αν αλλο κυριως και ουχι αντιχριστος λεγοιτο; 3.10.1 Ἀλλ' ιδωμεν
και το εκ του ακολουθου τηι βλασφημιαι προσκειμενον, οπερ εστιν αυτο το
κεφαλαιον της του δογμα τος αυτων συνηγοριας. οιονται γαρ ισχυροτατην
αποδειξιν ων λεγουσιν εχειν οι το μεγαλειον της του μονογενους δοξης εις ταπεινας
και δουλοπρεπεις υποληψεις καταγοντες τον προς την Μαριαν του κυριου λογον, ον
μετα την ανα στασιν προ της ανοδου πεποιηται λεγων Μη μου απτου, ουπω γαρ
αναβεβηκα προς τον πατερα μου· πορευθητι δε προς τους αδελφους μου και ειπε
αυτοις οτι αναβαινω προς τον πατερα μου και πατερα υμων και θεον μου και 3.10.2
 
 

373

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεον υμων. την μεν ουν ευσεβη των ειρημενων διανοιαν, καθ' ην πεπιστευκαμεν
ειρησθαι ταυτα προς την Μαριαν, προδηλον οιμαι τοις παραδεξαμενοις εν αληθειαι
την πιστιν. προστεθησεται δε ομως και παρ' ημων ο περι τουτου λογος εν τωι
καθηκοντι τοπωι· τεως δε μαθειν αξιον παρα των προφεροντων ημιν τας τοιαυτας
φωνας ο τι το αναβαινον και το ορωμενον και το δια της αφης γνωριζομενον και ετι
προς τουτοις το τοις ανθρωποις δια της αδελφοτητος οικειουμενον, αρα της θειας η
της ανθρωπινης φυσεως ιδιον 3.10.3 ειναι νομιζουσιν. ει μεν γαρ το ψηλαφητον και
ορατον και βρωσει και ποσει διοικουμενον και τοις ανθρωποις ομογενες και
αδελφον και οσα περι την σωματικην καθοραται φυσιν, παντα ταυτα και εν θεοτητι
βλεπουσι, λεγετωσαν περι του μονογενους θεου και ταυτα και οσα βουλονται
μαρτυρει τωσαν αυτωι, και την πορευτικην ενεργειαν και την τοπικην μεταστασιν,
οπερ ιδιον των εν σωματι περιγεγραμμενων 3.10.4 εστιν. ει δε ο μεν δια της Μαριας
αδελφοις διαλεγεται, ο δε μονογενης αδελφους ουκ εχει (πως γαρ αν εν αδελ φοις το
μονογενες διασυζοιτο;) και ο ειπων Πνευμα ο θεος, φησι προς τους μαθητας ο αυτος
οτι Ψηλαφησατε με, ινα δειξηι οτι ψηλαφητη μεν η ανθρωπινη φυσις, αναφες δε το
θειον, και ο ειπων Πορευομαι, την τοπικην διαση μαινει μεταστασιν, ο δε τα παντα
εμπεριειληφως, εν ωι, καθως φησιν ο αποστολος, εκτισθη τα παντα και εν ωι τα
παντα συνεστηκεν, ουδεν εν τοις ουσιν εξω εαυτου εχει εις ο κατα τινα κινησιν η
μεταχωρησις γινεται (ουδε γαρ εστιν ετερως ενεργησαι την κινησιν, μη του μεθ
ισταμενου τον μεν εν ωι ην απολειποντος, ετερον δε αντι μεταλαμβανοντος τοπον το
δε δια παντων ηκον και εν πασιν ον και παντα περικρατουν και υπ' ουδενος των
οντων περιειργομενον ουκ εχει οπου μεταχωρησει τωι μηδεν ειναι 3.10.5 κενον του
θειου πληρωματος), πως καταλιποντες ουτοι το εκ του φαινομενου τας φωνας
γινεσθαι ταυτας τηι θειαι τε και υπερεχουσηι παντα νουν εφαρμοζουσι φυσει, σαφως
του αποστολου εν τηι προς Ἀθηναιους δημηγοριαι το τοιουτον απαγορευοντος επι
θεου νομιζειν, ως ουχι δια ψηλαφησεως ευρισκομενης της θειας δυναμεως, αλλα δια
νοητης θεω 3.10.6 ριας και πιστεως; η παλιν ο βεβρωκως εν οφθαλμοις των
μαθητων και ο επαγγειλαμενος εν τηι Γαλιλαιαι προαξειν τε και οφθησεσθαι, τινα τον
οφθησομενον αυτοις μηνυει; αρα τον θεον, ον ουτε εωρακε τις ουτε ιδειν δυναται, η
τον σωματικον χαρακτηρα τουτεστι την του δουλου μορφην, εν ηι ην ο θεος; ει
τοινυν φανερως δια των ειρημενων προς το βλεπομενον και αντιτυπουν και
κινουμενον και ομογενες τηι φυσει των μαθητων η διανοια των ειρημενων φερεται,
των δε τοιουτων ουδεν περι τον αορατον τε και ασωματον και αναφη και ανειδεον
καθοραται, πως αυτον τον μονογενη θεον τον εν αρχηι οντα και εν τωι πατρι οντα εις
το ομοτιμον Πετρωι και Ἀνδρεαι και Ἰωαννηι και τοις λοιποις των αποστολων
καταγουσιν εν τωι και αδελ φους αυτους λεγειν ειναι του μονογενους και
ομοδουλους; 3.10.7 και πασα προς τουτον αυτοις τον σκοπον η σπουδη βλεπει, το
δειξαι τοσουτον αφεστωτα κατα το μεγαλειον της φυ σεως τον υιον της του πατρος
αξιας τε και δυναμεως και ουσιας, οσον και της ανθρωπινης ουσιας υπερανεστηκε.
και της διανοιας ταυτης τουτον τον λογον ποιουνται συνη γορον τον εκ του ισου την
τε του πατρος και την του θεου φωνην επι τε του κυριου και των μαθητων του
κυριου κοινοποιουντα, ως μηδεμιας μεταξυ νοουμενης κατα την φυσικην αξιαν
διαφορας εν τωι παραπλησιως αυτον και τουτου κακεινων πατερα τε και θεον ειναι
νομιζεσθαι. 3.10.8 Και τοιαυτη τις εστιν η κατα το ακολουθον της βλασφημιας
κατασκευη, 20ως η και τοις μαθηταις δια της σχετικης σημασιας το κοινον της
ουσιας προς τον πατερα συμμαρτυρεισθαι, η μηδε τον κυριον δια της φωνης ταυτης
εις κοινωνιαν της του πατρος αγειν φυσεως, και ως την δουλειαν των μαθητων το
θεον αυτων ονομασθηναι τον επι παντων παριστησι, κατα τον αυτον λογον και τον
υιον δουλευειν τωι θεωι δια των ειρημενων ομολογεισθαι20. οτι μεν ουν ου τηι
 
 

374

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεοτητι του μονογενους εφαρμοζεται τα προς την Μα ριαν ρηματα, δι' αυτης εστι της
των ειρημενων διανοιας 3.10.9 μαθειν. ο γαρ δια παντων προς το ομοτιμον της
ανθρω πινης βραχυτητος εαυτον ταπεινωσας, εκεινος φθεγγεται τα ειρημενα. τις δε
αυτων των ρηματων εστιν η διανοια, την μεν ακριβειαν ειδειεν αν οι δια του
πνευματος τα βαθη του μυστηριου διερευνωμενοι· οσα δε και εις <την> ημε τεραν
ηκει καταληψιν κατα την των πατερων υφηγησιν, ταυτα δι' ολιγων παραθησομεθα.
ο τηι φυσει πατηρ των οντων, εξ ου τα παντα την γενεσιν εχει, εις παρα της του
αποστολου μεγαλοφωνιας ανακεκηρυκται. Εις γαρ θεος, 3.10.10 φησι, και πατηρ, εξ
ου τα παντα. ουκουν η ανθρωπινη φυσις ουκ αλλαχοθεν επεισηλθε τηι κτισει ουδε
αυτοματως ενεφυη τοις γεγονοσιν, αλλα τον ποιητην και αυτη της ιδιας συστασεως
ουκ αλλον εσχεν η τον πατερα των παν των. και αυτο δε το της θεοτητος ονομα, ειτε
την επο πτικην ειτε την προνοητικην εξουσιαν σημαινει, οικειως εχει προς το
ανθρωπινον. ο γαρ την δυναμιν παρασχων τοις ουσι του ειναι, θεος και εποπτης των
υπ' εκεινου γε γονοτων εστιν. αλλ' επειδη κατ' επιβουλην του ενσπειραντος ημιν το
της απειθειας ζιζανιον ουκετι του πατρικου χαρα κτηρος η φυσις ημων την εικονα
εφ' εαυτης διεσωσατο, αλλα προς το αισχος της αμαρτιας μετεμορφωθη, δια τουτο
δια της κατα την προαιρεσιν ομοιοτητος εις την πονηραν συγγενειαν του πατρος της
αμαρτιας εισεποιηθη· ως μηκετι του αποκηρυχθεντος εν τηι ιδιαι κακιαι τον αγα θον τε
και αληθινον ειναι πατερα τε και θεον, αλλ' αντι μεν του φυσει οντος θεου τους
φυσει μη οντας θεους τι μηθηναι, καθως φησιν ο αποστολος, αντι δε του αληθινου
πατρος τον ψευδωνυμον νομισθηναι πατερα, καθως που δι' αινιγματος ο προφητης
Ἰερεμιας λεγει οτι Ἐφωνησε περ-3.10.11 διξ, συνηγαγεν α ουκ ετεκεν. επειδη τοινυν
το κεφαλαιον της συμφορας ημων τουτο ην, το εξοικειωθηναι του αγαθου πατρος το
ανθρωπινον και της θειας εποψεως τε και κηδε μονιας εξω γενεσθαι, δια τουτο ο
πασαν την λογικην κτισιν ποιμαινων καταλιπων εν τοις υψηλοις την απλανη τε και
υπερκοσμιον ποιμνην το πεπλανημενον προβατον, την ημε τεραν λεγω φυσιν, υπο
φιλανθρωπιας μετερχεται. πολλο στον γαρ εστι και ελαχιστον μερος, ει προς το παν
κρι νοιτο, η ανθρωπινη φυσις η μονη κατα το της παραβολης αινιγμα της λογικης
εκατονταδος δια της κακιας αποφοι 3.10.12 τησασα. επει ουν αποξενωθεισαν του
θεου την ημετεραν ζωην δι' εαυτης παλιν επι τον υψηλον τε και ουρανιον χωρον
αναληφθηναι αμηχανον ην, δια τουτο, καθως φησιν ο αποστολος, ο μη γνους
αμαρτιαν υπερ ημων αμαρτια γινεται και της καταρας ημας ελευθεροι την ημετεραν
καταραν οικειωσαμενος και την εχθραν ημων την δια της αμαρτιας προς τον θεον
γεγενημενην αναλαβων και εν εαυτωι αποκτεινας κατα τον του αποστολου λογον
(εχθρα δε ην η αμαρτια) και γενομενος οπερ ημεις δι' εαυτου 3.10.13 παλιν συνηψε
τωι θεωι το ανθρωπινον. τον γαρ καινον εκεινον ανθρωπον τον κατα θεον κτισθεντα,
εν ωι κατυκησε το πληρωμα της θεοτητος σωματικως, τουτον δια καθαρο τητος τηι
συγγενειαι του πατρος της φυσεως ημων προσ οικειωσας πασαν την κοινωνον του
σωματος αυτου και συγ γενη φυσιν προς την αυτην χαριν συνεφειλκυσατο. και
τουτο δια της γυναικος ου προς εκεινους τους μαθητας μονον, αλλα και προς παντας
τους μεχρι του νυν μαθη τευομενους τωι λογωι ευαγγελιζεται, οτι ουκετι εν αποκη
ρυκτοις ο ανθρωπος ουδε της του θεου βασιλειας απο βλητος, αλλα παλιν υιος,
παλιν υπο τον θεον τεταγμενος, τηι απαρχηι της ανθρωποτητος συναγιασθεντος και
του 3.10.14 φυραματος. Ἰδου γαρ, φησιν, εγω και τα παιδια α μοι εδωκεν ο θεος· οθεν
υμεις απεφοιτησατε σαρκες και αιμα δια την αμαρτιαν γενομενοι, εκει παλιν υμας
αναλαβων επανηγαγεν ο δι' ημας κεκοινωνηκως σαρκος τε και αιματος. και ουτω
γεγονε και ημετερος πατηρ και θεος, ου προτερον δια της αποστασιας
ηλλοτριωθημεν. ουκουν ευαγ γελιζεται την αγαθην ταυτην ευεργεσιαν δια των
ειρημενων ο κυριος, και εστι τα ρηματα ου της του υιου ταπεινο τητος ελεγχος, αλλα
 
 

375

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της ημετερας προς τον θεον καταλ 3.10.15 λαγης ευαγγελια. το γαρ περι τον κατα
Χριστον ανθρωπον γεγενημενον κοινη της φυσεως των ανθρωπων χαρις εστιν.
ωσπερ γαρ το κατωφερες και εις γην βριθον του σωματος διαεριον επι τους
ουρανους ιδοντες φερομενον πιστευομεν κατα τον του αποστολου λογον και ημεις
αρπαγησεσθαι εν νεφελαις εις απαντησιν του κυριου εις αερα, ουτως ακη κοοτες, οτι
της ημετερας απαρχης πατηρ και θεος γε γονεν ο αληθινος θεος και πατηρ, ουκετι
αμφιβαλλομεν τον αυτον και ημετερον πατερα και θεον γενεσθαι, μα θοντες οτι εις
την αυτην εισελευσομεθα, οπου προδρομος 3.10.16 υπερ ημων εισηλθεν ο Χριστος.
το δε δια γυναικος την χαριν μηνυεσθαι και αυτο συμφωνον εστι τωι αποδοθεντι
νοηματι. επειδη γαρ, καθως φησιν ο αποστολος, η γυνη εξαπατηθεισα εν παραβασει
γεγονε και της αποστασεως της απο του θεου δια της παρακοης προηγησατο, δια
τουτο πρωτη της αναστασεως γινεται μαρτυς, ινα την εκ της παραβασεως
καταστροφην δια της κατα την αναστασιν πιστεως ανορθωσηι, και ωσπερ των του
οφεως λογων το κατ' αρχας γενομενη προς τον ανδρα διακονος τε και συμ βουλος
αρχην του κακου τωι βιωι και' ακολουθιαν εισηνεγκεν, ουτω του θανατωσαντος τον
αποστατην δρακοντα τους λο γους τοις μαθηταις διακομισασα αρχηγος τοις
ανθρωποις της πιστεως γενηται, δι' ης εικοτως αναλυεται η πρωτη 3.10.17 του
θανατου αποφασις. αλλ' ευρεθηναι μεν εικος παρα των επιμελεστερων
ωφελιμωτεραν τινα των προκειμενων εξηγησιν· ει δε και μηδεν ευρισκοιτο, εκεινην
παντως αρ γειν την παρα των εχθρων προφερομενην συγκρισει της ευρεθεισης
παντα οιμαι τον ευσεβουντα συνθησεσθαι. η μεν γαρ επι καθαιρεσει της του
μονογενους δοξης συμ πεπλασται και πλεον ουδεν· αυτη δε της κατα τον αν θρωπον
οικονομιας τον σκοπον περιεχει. εδειχθη γαρ οτι ουχ ο αναφης τε και αμεταθετος
και αορατος, αλλα το βλεπομενον τε και κινουμενον και ψηλαφωμενον, οπερ της
ανθρωπινης φυσεως ιδιον εστι, τηι Μαριαι την εντολην εδι δου προς τους αδελφους
διακονησαι τον λογον. 3.10.18 Ἔτι και τουτο προσεξετασωμεν, οιαν πεποιηται την
απολογιαν υπερ ων απηλεγχθη παρα του μεγαλου Βασι λειου εις την του σκοτους
μοιραν τον μονογενη θεον αφο ριζων εν τωι λεγειν 20οσον διεστηκε το γεννητον
προς το αγεννητον, τοσουτον παρηλλακται το φως προς το φως20. δειξαντος γαρ
εκεινου μη κατα υφεσιν τινα και επιτασιν του γεννητου προς το αγεννητον την
διαστασιν ειναι, αλλ' εκ διαμετρου την αντιθεσιν εν τοις σημαινομενοις υπαρχειν,
και συλλογισαμενου δια της των τεθεντων ακολουθιας οτι αναλογως τηι
20αγεννησιαι20 και τηι 20γεννησει20 του πατρικου φωτος προς το του υιου
παραλλασσοντος αναγκη πασα μη ελαττωσιν φωτος επι του υιου νοηθηναι, αλλα
παντελη αλλοτριωσιν (ως γαρ ουκ εστιν ειπειν υφειμενην αγεννησιαν ειναι την
γεννησιν, αλλα καθολου διεστηκεν αντιθετικως απ' αλληλων τα σημαινο μενα της
αγεννησιας και της γεννησεως, ουτως ει την αυτην φυλασσοι παραλλαγην το
πατρικον φως προς το εν τωι υιωι νοουμενον, ουκετι φως εκ της ακολουθιας ο υιος
ειναι υποληφθησεται, επισης αυτης τε της αγεννησιας και του κατ' αυτην φωτος εξω
γινομενος· ο δε αλλο τι παρα το φως ων δηλαδη προς το αντικειμενον οικειως κατα
το 3.10.19 ακολουθον εξει)· ταυτης τοινυν της ατοπιας εκ των τεθεν των
αναφανεισης, αναλυειν επιχειρει ο Ευνομιος ταις τε χνικαις εφοδοις των
αποδειξεων ουτωσι λεγων· 20ισμεν γαρ, ισμεν το φως το αληθινον, ισμεν τον
κτισαντα το φως μετα τον ουρανον και την γην, ηκου σαμεν αυτης της ζωης και
αληθειας Χριστου λεγοντος τοις εαυτου μαθηταις· Ὑμεις εστε το φως του κοσμου·
μεμαθηκαμεν παρα του μακαριου Παυλου φως απροσιτον ονομαζοντος τον επι
παντων θεον τηι τε προσθηκηι διορι ζοντος και την υπεροχην του φωτος εκδιδα
σκοντος· ειτα τοσαυτην φωτος παραλλαγην με μαθηκοτες ουκ ανεξομεθα μεχρι
ψιλης γουν 3.10.20 ακοης την αυτην ειναι φωτος εννοιαν20. αρα σπου δαζων τα
 
 

376

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοιαυτα δια των επιχειρηματων κατα της αλη θειας προβαλλεται η της αναισθησιας
των επομενων αυτου ταις απαταις αποπειρωμενος, ποτερον δυνανται συνιδειν τον
παιδιωδη παραλογισμον του σοφισματος η και προς την ουτω προδηλον απατην
αναισθητουσιν; εγω μεν γαρ οιμαι μηδενα ουτως ανοητον, ως μη συνιεναι την εκ
της ομω νυμιας απατην, δι' ης ο Ευνομιος εαυτον τε και τους κατ' αυτον
παρακρουεται. φως οι μαθηται, φησιν, ωνομασθη σαν, φως δε λεγεται και το εν τηι
κτισει γενομενον. ειτα τις ουκ οιδεν οτι <το> ονομα μονον εν τουτοις εστι κοινον, το
δε σημαινομενον εφ' εκατερου διαφορον; το μεν γαρ ηλιακον φως οψεως εστι
διακριτικον, ο δε της διδασκαλιας των μαθητων λογος ταις ψυχαις τον φωτισμον
της αλη 3.10.21 θειας εντιθησιν. ει μεν ουν ταυτην και επ' εκεινου του 3.10.21 φωτος
την διαφοραν οιδεν, ως το μεν σωματος οιεσθαι, το δε ψυχης ειναι φως, ουκετι ημιν
εσται προς αυτον λογος ουδεις, αυτης της απολογιας και προ των ημετερων αυτον
λογων κατακρινουσης. ει δε την τοιαυτην επ' εκεινου του φωτος διαφοραν κατα τον
της ενεργειας τροπον ευρειν ουκ εχει (ου γαρ το μεν οφθαλμων σαρκος, το δε
διανοιας εστι φωτιστικον, αλλα μια και τουτου κακεινου του φωτος η ενεργεια επι
των αυτων ενεργουμενη), πως δια των ηλια κων ακτινων και των αποστολικων
λογων το παρηλλαχθαι το μονογενες φως προς το πατρικον φως αποδεικνυσιν; αλλ'
ο μεν υιος αληθινον, φησι, λεγεται φως, ο δε πατηρ απροσιτον. ουκουν οι
προσδιορισμοι την κατα το μειζον 3.10.22 διαφοραν του πατρικου φωτος
ερμηνευουσιν. αλλο γαρ τι το αληθινον και αλλο το απροσιτον οιεται. ειτα τις ουτως
ηλιθιος, ως μη συνιδειν την των σημαινομενων ταυτοτητα; το γαρ αληθινον τε και
το απροσιτον επισης τοις κατα το εναντιον νοουμενοις εστιν απροσπελαστον. ως γαρ
το αληθες την του ψευδους ου προσδεχεται μιξιν, ουτως και το απροσιτον τον του
εναντιου προσεγγισμον ου προσιεται. κακωι γαρ παντως απροσιτον εστι το
απροσιτον. το δε του υιου φως κακον ουκ εστιν· πως γαρ αν εν κακιαι τις το
αληθινον βλεποι; επει ουν ου κακον η αληθεια, ουκ αν τις και τηι αληθειαι το εν τωι
πατρι φως απροσιτον ειναι λεγοι. ει γαρ αποσειοιτο την αληθειαν, τωι ψευδει παν
3.10.23 τως συνενεχθησεται. τοιαυτη γαρ των αντικειμενων η φυσις, ως εν τηι
απουσιαι του κρειττονος το εξ αντιθετου νοουμενον αναφαινεσθαι. ει μεν ουν τις
λεγοι πορρω της εναντιας παραθεσεως το εν τωι πατρι φως θεωρεισθαι,
εστοχασμενως του αποστολικου βουληματος ερμηνευσει του απροσιτου την λεξιν. ει
δε την προς το αγαθον αλλοτριωσιν σημαινειν το απροσιτον λεγοι, ουδεν ετερον η
αυτον εαυτωι εχθρον τε και αλλοτριον υποθησεται, αγαθον οντα και αγαθωι
αντικειμενον. αλλα μην τουτο των αμηχανων εστι· το γαρ αγαθον οικειως εχει τωι
αγαθωι. 3.10.24 ουκ αρα το φως τουτο προς εκεινο παρηλλακται· ο τε γαρ υιος φως
αληθινον ο τε πατηρ φως εστιν απροσιτον. ειποιμι δ' αν καταθαρσησας οτι και ο
υπαλλασσων εφ' εκατερου τας τοιαυτας προσηγοριας ουχ αμαρτησεται. το τε γαρ
αληθινον απροσιτον εστι τωι ψευδει, [και] το απροσιτον τε παλιν εν ακραιφνει τηι
αληθειαι καταλαμβανεται. ουκουν ταυτον τωι αληθινωι το απροσιτον, οτι κατα το
ισον εστι το εν εκατερωι σημαινομενον τωι κακωι απροσπελαστον. 3.10.25 τινα ουν εν
τουτοις επινοει την παραλλαγην ο δια της των φωτων ομωνυμιας εαυτον τε και
τους καθ' εαυτον φενακιζων; αλλα μηδε τουτο παραδραμωμεν ανεξεταστον, οτι
παραποιησας την του αποστολου ρησιν κατα το εαυτωι δο κουν ως παρ' εκεινου τον
λογον εκτιθεται. φησι γαρ ο Παυλος οτι Φως οικων απροσιτον. διαφερει δε πολυ το
αυτον τε ειναι και το εν τινι λεγειν ειναι. ο γαρ ειπων οτι Φως οικων απροσιτον, τηι
της οικησεως φωνηι ουκ αυτον αλλα το περι αυτον ενεδειξατο, οπερ ισον εστι κατα
τον ημετερον λογον τωι ευαγγελικωι ρηματι τωι λεγοντι εν τωι υιωι τον πατερα ειναι.
φως γαρ αληθινον ο υιος, απροσιτος δε τωι ψευδει εστιν η αληθεια· φως απροσιτον
αρα ο υιος, εν ωι οικει ο πατηρ [ητοι εν ωι εστιν ο πατηρ]. 3.10.26 Ἀλλ' εναγωνιζεται
 
 

377

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοις ματαιοις και φησιν 20εξ αυ των των πραγματων και των πεπιστευμενων
λογιων παρεχομαι των λεγομενων την πιστιν20. η μεν ουν υποσχεσις αυτη· ει δε
κατ' αξιαν των επηγγελ μενων προαγει τον λογον, ο συνετος παντως ακροατης
επισκοπησει. 20ο μακαριος20, φησιν, 20Ἰωαννης εν αρχηι ειναι τον λογον φησας και
τουτον ζωην προσ ειπων, ειτα την ζωην φως ονομασας, μικρον υποβας Και ο λογος
σαρξ εγενετο, φησιν. ει τοινυν το μεν φως εστιν η ζωη, η δε ζωη ο λο γος, ο δε λογος
σαρξ εγενετο, αυτοθεν γινεται 3.10.27 φανερον οτι το φως εν σαρκι γεγονε20. τι ουν;
επειδη το φως και η ζωη και ο θεος και ο λογος εν σαρκι εφανερωθη, δια τουτο
παρηλλακται προς το εν τωι πατρι φως το αληθινον φως; και μην μαρτυρειται παρα
του ευαγγελιου, οτι και εν τωι σκοτει γενομενον απροσ ιτον εμεινε τηι εναντιαι φυσει.
Το γαρ φως εν τηι σκοτιαι, φησιν, ελαμψε, και η σκοτια αυτο ου κατελαβεν. ει μεν ουν
ηλλοιωθη προς το εναντιον και εδυναστευθη τωι ζοφωι το φως εν τηι σκοτιαι
γενομενον, ισχυρον αν ην προς απο δειξιν τοις βουλομενοις επιδεικνυειν, οσον προς
το χειρον παρηλλακται τουτο το φως προς το εν τωι πατρι θεωρουμενον· 3.10.28 ει δε
και ο λογος, καν εν σαρκι γενηται, λογος μενει, και το φως, καν εν τηι σκοτιαι λαμψηι,
φως ουδεν ηττον εστι, του εναντιου την κοινωνιαν ου προσδεχομενον, και η ζωη,
καν εν τωι θανατωι γενηται, εν εαυτηι φυλασσεται, και ο θεος, καν την του δουλου
μορφην υπελθηι, ουκ αυτος γινεται δουλος, αλλ' εις κυριοτητα και βασιλειαν
εξαιρειται το υποχειριον, κυριον και Χριστον ποιων το ταπεινον και ανθρωπινον,
πως δια τουτου προς το χειρον την παραλλαγην του φωτος επι δεικνυσιν, ισως
εκατερου το ατρεπτον εις κακιαν και το αναλλοιωτον εχοντος, ουδε τουτωι
προσεχων, οτι ο προς τον σαρ κωθεντα λογον ιδων, ος ην και φως και ζωη και θεος,
επεγνω δια της οφθεισης δοξης τον πατερα της δοξης ειπων Ἐθεασα μεθα την δοξαν
αυτου, δοξαν ως μονογενους παρα πατρος. 3.10.29 Ἀλλ' ηλθεν επι τον
ανανταγωνιστον λογον τον παλαι μεν ημιν εκ της ακολουθιας των λεγομενων
πεφωραμενον, νυν δε γυμνηι τηι φωνηι προφερομενον. βουλεται γαρ εμπαθη τινα και
επικηρον και ουδεν της υλικης και ροωδους φυ σεως διαφερουσαν επιδειξαι του
υιου την ουσιαν, ως αν δια τουτου την προς τον πατερα διαφοραν αποδειξειεν. φησι
γαρ 20ει μεν εχει δεικνυναι και τον επι παντων θεον, οσπερ εστιν απροσιτον φως, εν
σαρκι γενομενον η γενεσθαι δυναμενον υπ' εξου σιαν ελθειν, προσταγμασιν
υπακουσαι, νο μοις ανθρωπινοις πολιτευεσθαι, σταυρον ενεγ 3.10.30 κειν, ισον
λεγετω τωι φωτι το φως20. ει ταυτα παρ' ημων προεφερετο δια των
προκατεσκευασμενων κατα το ακολουθον εξευρισκοντων, μη συμμαρτυρουμενα
ταις εκεινου φωναις. τις ουκ αν ημας συκοφαντειν ηιτιασατο, ως περινοιαι τινι
λογων προς την ατοπιαν ταυτην το δογμα των υπεναν τιων εκβαλλοντας; νυνι δε
συνηγορια τις εστι του πεφρον τισμενως ημας μετα της αληθειας ευθυνειν τον της
αιρε σεως λογον το μηδε παρ' αυτων εκεινων την κατα το ακολουθον
αναφαινομενην ατοπιαν σιωπηθηναι. ιδου γαρ πως απαρακαλυπτος εστι και
πεπαρρησιασμενη η κατα του μονογενους θεου μαχη, και το κατα φιλανθρωπιαν
εργον διαβολη και κατηγορια της του υιου του θεου φυσεως παρα των εχθρων
ενομισθη, ως ουχι προνοητικως, αλλα φυσικως αυτου προς τον εν σαρκι βιον και το
του σταυρου 3.10.31 παθος κατολισθησαντος. και ωσπερ φυσις εστι τωι λιθωι η επι το
κατω φορα και τωι πυρι το εμπαλιν, και ουκ αντιμεταλαμβανουσι τας αλληλων
ιδιοτητας αι υλαι, ωστε ανωφερη μεν ειναι τον λιθον, βριθειν δε το πυρ επι το κατω
φερομενον, ουτως κατασκευαζουσι τηι μεν του υιου φυσει συνουσιωσθαι τα παθη και
δια τουτο προς το συγ γενες εαυτηι και οικειον ελθειν, την δε του πατρος ελευ θεραν
ουσαν των τοιουτων παθων απροσιτον μειναι τηι των κακων προσβοληι. φησι γαρ
τον επι παντων θεον, οσπερ εστιν απροσιτον φως, μητε γενομενον εν σαρκι μητε γε
3.10.32 νεσθαι δυναμενον. ηρκει το προτερον των ειρημενων ειπειν, οτι ο πατηρ ουκ
 
 

378

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν σαρκι εγενετο· νυνι δε διπλη τις εστι δια της προσθηκης η του ατοπου κατασκευη.
η γαρ του 3.10.33 υιου κατηγορει κακιαν η του πατρος αδυναμιαν. ει μεν γαρ κακον
η της σαρκος κοινωνια, τωι μονογενει θεωι προσ μαρτυρει την κακιαν· ει δε αγαθον η
φιλανθρωπια, αδυ νατον εις το αγαθον αποδεικνυσι τον πατερα, λεγων μη αν αυτον
δυνηθηναι την τοιαυτην χαριν δια σαρκος ενεργησαι. καιτοι τις ουκ οιδε των
παντων, οτι η ζωοποιος δυναμις ομοιως εκ πατρος τε και υιου προεισιν εις
ενεργειαν; Ὥσπερ γαρ, φησιν, ο πατηρ εγειρει τους νεκρους και ζωο ποιει, ουτως και
ο υιος ους θελει ζωοποει, ημας δηλαδη 3.10.34 νεκρους λεγων τους της αληθινης
αποπεσοντας ζωης. ει ουν ωσπερ ο πατηρ ζωοποιει, ουτω και ουκ αλλως ο υιος την
αυτην ενεργει χαριν, πως ο θεομαχος κατ' αμφοτερων κινει την βλασφημον
γλωσσαν, τον μεν πατερα τηι προς το αγαθον αδυναμιαι, τον δε υιον τηι προς το κακον
οικειοτητι καθυβριζων; 3.10.35 Ἀλλ' ουκ εστι, φησι, τωι φωτι το φως ισον, διοτι το
μεν αληθινον, το δε απροσιτον λεγεται. το ουν αληθινον εν ελαττωσει κρινεται; δια
τι; και μην εκεινων εστι λογος, οτι δια τουτο μειζων και υψηλοτερα του πατρος η
θεοτης παρα την του υιου νοειται, διοτι ο μεν αληθινος θεος εν τωι ευαγγελιωι
προσειρηται, ο δε χωρις της του αληθινου προσθηκης. πως ουν ο αυτος λογος επι μεν
της θεοτητος αυξησιν, επι δε του φωτος ελαττωσιν του νοουμενου ση μαινει; ει γαρ
δια τουτο μειζονα του υιου τον πατερα φησιν, οτι αληθινος θεος εστι, κατα τον
αυτον λογον μειζων αν ομολογηθειη του πατρος ο υιος, οτι ο μεν αλη 3.10.36 θινον
φως, ο δε ουχ ουτως κατονομαζεται. 20αλλα τουτο μεν20, φησι, 20το φως τα της
φιλανθρωπιας ενηρ γησεν, εκεινο δε προς την τοιαυτην χαριν αν ενεργητον
εμεινε20. καινος προτιμησεως τροπος· το απρακτον εις φιλανθρωπιαν του
ενεργησαντος υπερτερον κρινουσιν. αλλ' ουτε εστιν ουτε γενησεται τοιουτον εν Χρι
στιανοις ποτε νοημα, δι' ου κατασκευαζεται μη παν αγα θον, οτιπερ εν τοις ουσιν
εστιν, εκ του πατρος την αιτιαν εχειν. των δε καθ' ημας αγαθων το κεφαλαιον η
προς την ζωην επανοδος παρα τοις ευ φρονουσι πεπιστευται· αυτη δε δια της κατα
τον ανθρωπον οικονομιας του κυριου κατωρθωται, ουκ απρακτου και ανενεργητου,
καθως η αιρεσις βουλεται, του πατρος εν τωι καιρωι της οικονομιας απιδιασαντος. ου
γαρ τουτο ενδεικνυται ο ειπων οτι Ὁ πεμψας με μετ' εμου εστι, και Ὁ πατηρ εν εμοι
μενων 3.10.37 ποιει τα εργα ταυτα. πως ουν η αιρεσις μονωι τωι υιωι την υπερ ημων
χαριν προσμαρτυρουσα απομοιρον ποιει τον πατερα της επι τοις κατορθωθεισιν
ευχαριστιας; μονοις γαρ κατα φυσιν οφειλεται τοις ευεργεταις η της ευχαρι στιας
αντιδοσις, ο δε προς ευεργεσιαν αδυνατος εξω του ευχαριστεισθαι παντως εστιν.
οραις ως δια παντων αυτοις προς τουναντιον ο σκοπος περιτρεπεται της κατα του
μονο γενους βλασφημιας, κατα το ακολουθον επι τον πατερα μεταβαινουσης. και
μοι δοκει κατ' αναγκην το τοιουτον συμβαινειν. ει γαρ ο τιμων τον υιον τιμαι τον
πατερα, κατα την θειαν αποφασιν, δηλον οτι και η προς το εναν τιον κατα του υιου
σπουδη επι τον πατερα την αναφοραν 3.10.38 εχει. εγω δε φημι δειν τοις
απλουστερον δεχομενοις το περι τον σταυρον και την αναστασιν κηρυγμα ισης
ευχαρι στιας προς τε τον υιον και τον πατερα την αυτην χαριν υποθεσιν γινεσθαι,
και το πατρικον θελημα του υιου τε λειωσαντος (τουτο δε εστι το παντας ανθρωπους
σωθηναι, καθως φησιν ο αποστολος) ομοιως επι τηι χαριτι ταυτηι τιμαν τον πατερα τε
και τον υιον, ως ουκ αν γενομενης ημιν της σωτηριας, ει μη το αγαθον θελημα του
πατρος δια της ιδιας δυναμεως αυτου προηλθεν ημιν εις ενεργειαν. δυναμιν δε του
πατρος τον υιον ειναι παρα των γραφων μεμαθηκαμεν. 3.10.39 Παλιν δε τα ειρημενα
κατανοησωμεν. 20ει μεν εχει δεικνυναι20, φησι, 20τον επι παντων θεον, οσπερ εστιν
απροσιτον φως, εν σαρκι γενομενον η γενεσθαι δυναμενον, ισον λεγετω τωι φωτι το
φως20. προδηλος γαρ ο των ειρημενων σκοπος δι' αυτης της των ρηματων
κατασκευης, οτι ουκ οιεται τηι παντο δυναμωι θεοτητι τον υιον και προς το τοιουτον
 
 

379

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειδος της φιλανθρωπιας ισχυσαι, αλλα τωι φυσεως εμπαθους ειναι το 3.10.40 κατα
τον σταυρον δεξασθαι παθος. αλλα μοι σκοπουμενωι και αναζητουντι, ποθεν ταις
τοιαυταις των υποληψεων περι το θειον συνεπεσεν, ως το μεν αγεννητον φως
απροσιτον ειναι τωι εναντιωι και καθαρως απαθες και ακηρατον οιεσθαι, το δε
γεννητον επαμφοτεριζειν κατα την φυσιν, ως ουκ ακραιφνες τε και καθαρον εν
απαθειαι φυλασσειν το θειον, αλλα τινα συμμιγη τε και συγκρατον εκ των εναν τιων
την ουσιαν εχειν την και της του αγαθου μετουσιας ορεγομενην και προς εμπαθη
διαθεσιν μεταρρεουσαν, επειδη παρα της γραφης ουκ ην της τοιαυτης ατοπιας τας
υποθεσεις ευρειν, επηλθε μοι λογισασθαι, μη ποτε αρα τας των Αιγυπτιων περι το
θειον μυθολογιας θαυμασας τας εκεινων δοξας τοις περι του μονογενους
εγκαταμιγνυσι 3.10.41 λογοις. φασι γαρ εκεινους την αλλοκοτον ειδωλοποιΐαν, οταν
ανθρωπινοις μελεσιν αλογων τινων μορφας εφαρμο ζωσιν, αινιγμα λεγειν ειναι της
συμμικτου φυσεως, ην προσ αγορευουσι δαιμονα, ταυτην δε λεπτοτεραν μεν των
ανθρω πων ειναι και πολυ τηι δυναμει την ημετεραν υπερφερουσαν φυσιν, το δε
θειον ουκ αμιγες ουδε ακρατον εχειν, αλλα και ψυχης φυσει και σωματος αισθησει
συγκεκραμενον, ηδονην τε και πονον αναδεχομενον, ων ουδεν περι τον αγεν νητον
ειναι θεον. και γαρ κακεινοι λεγουσι τουτο το ονομα, τωι υπερεχοντι κατα τας
υποληψεις αυτων θεωι την αγεννησιαν επιφημιζοντες. εοικεν ουν ημιν ο σοφος
θεολογος ουτος εκ των Αιγυπτιων αδυτων Ἄνουβιν η Ἶσιν η Ὄσιριν τωι κηρυγματι
των Χριστιανων επεισαγειν πλην της των ονοματων ομολογιας· διαφερει δε παντως
ουδεν εις ασεβειαν ο τε ομολογων τα των ειδωλων ονοματα και ο τας περι τουτων
δοξας εν εαυτωι κρατυνας, των δε ονο 3.10.42 ματων φειδομενος. ει τοινυν εκ μεν
της θειας γραφης συνηγοριαν τινα της ασεβειας ταυτης ευρειν ουκ εστιν, εκ δε των
ιερογλυφικων αινιγματων ο λογος αυτοις την ισχυν εχει, παντως ουκ αδηλον τι
προσηκει τους ευ φρονουντας περι τουτων λογισασθαι. οτιδ' ουκ επηρεαστικως
ταυτην την διαβολην επιφερομεν, αυτος αν γενοιτο ημιν μαρτυς δια των ιδιων
λογων Ευνομιος, ο τον αγεννητον μεν απροσ ιτον φως λεγων και εις πειραν
παθηματων ελθειν μη δυναμενον, επι δε του γεννητου καταλληλον τε και συγγενη
την τοιαυτην διαθεσιν ειναι διοριζομενος· ως μηδε χαριν τωι μονογενει θεωι τον
ανθρωπον ων ενεκεν επαθεν εχειν, ειπερ αυτοματως κατα τον λογον αυτων προς
την των παθηματων πειραν κατωλισθεν, της εμπαθους ουσιας φυ σικως προς τουτο
κατασυρεισης, οπερ ουδεμιας αξιον ευχα 3.10.43 ριστιας εστι. τις γαρ αν εν χαριτος
δεξαιτο μερει το κατ' αναγκην συμβαινον, καν επικερδες και ωφελιμον ηι; ουτε γαρ
τωι πυρι της θερμοτητος ουτε τωι υδατι της ροης χαριν γινωσκομεν, εις την αναγκην
της φυσεως αναγοντες το γινομενον, δια το μη δυνασθαι το πυρ της θερμαντικης
ενεργειας απολειφθηναι η στασιμον επι πρανους μειναι το υδωρ, αυτοματως της
τοπικης επικλισεως εφελκομενης επι το προσω την κινησιν. ει ουν φυσεως αναγκηι
την δια σαρκος ευεργεσιαν παρα του υιου γεγενησθαι τοις ανθρω ποις λεγουσιν,
ουδεμιαν παντως χαριν γινωσκουσιν, οτι ουκ εις δυναμιν εξουσιαστικην, αλλ' εις
φυσικην αναγκην το 3.10.44 γεγονος αναφερουσιν. ει δε της δωρεας αισθανομενοι
την ευεργεσιαν ατιμαζουσι, δεδοικα μη προς τουναντιον περι τραπηι παλιν αυτοις η
ασεβεια και προτιμοτεραν ποιησωνται την εμπαθη του υιου διαθεσιν της πατρικης
απαθειας, εν τωι καθ' εαυτους αγαθωι την του καλου κρισιν ποιουμενοι. ει γαρ και
τον υιον, καθως περι του πατρος δογματιζουσιν, απαραδεκτον ειναι συνεβη του
παθους, αδιορθωτος εμεινεν αν η της φυσεως ημων συμφορα, ουκ οντος του δια της
οικειας πειρας εις αφθαρσιαν εξαιρουμενου τον ανθρωπον, και ουτω λανθανει των
σοφιστων η δεινοτης, δι' ων καθ αιρειν επιχειρει του μονογενους θεου το μεγαλειον,
εις μειζονας τε και προτιμοτερας υποληψεις αυτον περιαγουσα, επειπερ ο δυναμενος
δρασαι του αδυνατουντος προς το αγαθον προτιμοτερος. 3.10.45 Ἀλλ' αισθανομαι
 
 

380

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπατακτουντος του λογου· ου γαρ επιμενει τωι καθηκοντι δρομωι, κατα τους θερμους
τε και θυμωδεις των πωλων ταις των ανταγωνιστων βλασφημιαις συνεκφερομενος
προς τα της υποθεσεως ατοπα. ουκουν καθεκτεον αυτον περα του μετρου προς
κατασκευην των ατοπων αφηνιαζοντα. συγγνωσεται δε παντως ο ευγνωμων
ακροατης επι τοις ειρημενοις, ουχ ημιν την ανακυπτουσαν εκ της εξετασεως
ατοπιαν, αλλα τοις τας πονηρας υπο τιθεμενοις αρχας λογιζομενος. ημιν δε προς
ετερον τι των 3.10.46 ειρημενων μετακτεον την θεωριαν. φησι γαρ οτι 20και
συνθετον ημιν τον θεον απεργαζεται τωι κοινον μεν υποθεσθαι το φως, ιδιοτησι δε
τισι και ποικιλαις διαφοραις θατερου χωριζειν θατε ρον. συνθετον γαρ ουδεν ηττον
το κοινοτητι μιαι συνενηνεγμενον, διαφοραις δε τισι και συνδρομαις ιδιωματων
χωριζομενον20. προς ταυτα δε βραχυς ημιν ο λογος και ευαπαλλακτος. ο γαρ τοις
ημετεροις επεγκαλει δογμασιν, ει μη δια των ιδιων κατα σκευαζει λογων, καθ' ημων
αυτων ομολογουμεν το εγκλημα. σκεψωμεθα γαρ τα παρ' αυτου γεγραμμενα. φως
αλη θινον ονομαζει τον κυριον, απροσιτον δε φως τον πατερα. ουκουν την κατα το
φως κοινωνιαν και αυτος ωμολογησεν, 3.10.47 ουτως ονομασας εκατερον. των δε
προσηγοριων προσφυως τοις πραγμασιν εφηρμοσμενων, καθως πολλαχηι διωρισατο,
ου ψιλην νοουμεν του φωτος την φωνην διχα τινος διανοιας επι της θειας φυσεως
λεγεσθαι, αλλα τινος υποκειμενου κατηγορεισθαι. ουκουν τηι κατα το ονομα
κοινωνιαι και την των σημαινομενων ομολογουσι ταυτοτητα, επειπερ ων τα
ονοματα τα αυτα, τουτων απεφηναντο μηδε τας φυσεις ετερως εχειν. ενος τοινυν
οντος του κατα το φως σημαι νομενου η του απροσιτου και του αληθινου προσθηκη
κατα τον της αιρεσεως λογον το κοινον διοριζει τοις ιδιαζουσιν, ως αλλο μεν το του
πατρος φως, ετερον δε το του υιου νοηθηναι, τοις ιδιωμασιν απ' αλληλων
διακρινομενα. η τοινυν ανατρεψατω τα ιδια, ινα μη συνθετον δι' ων λεγει
κατασκευασηι το θειον, η μηδε ημων ταυτα κατηγορειτω, 3.10.48 απερ εν τοις ιδιοις
βλεπει λογοις. ουδεν γαρ την απλοτητα δια τουτων ο λογος λυμαινεται, επειδη
κοινοτης τε και ιδιοτης ουσια ουκ εστιν, ωστε την συνδρομην τουτων συν θετον
αποδεικνυειν το υποκειμενον. αλλ' η μεν ουσια καθ' εαυτην ο τι ποτε κατα την
φυσιν εστι διαμενει, εκεινο ουσα οπερ εστι· ταυτα δε των περι αυτην νοουμενων τε
και θεωρουμενων ειναι πας τις αν ειποι διανοιας μετεχων, επει και προς ημας τους
ανθρωπους εστι τι κοινον της θειας φυσεως κατανοησαι, αλλ' ου δια τουτο
ανθρωποτης 3.10.49 το θειον η θεοτης εστι το ανθρωπινον. αγαθον γαρ τον θεον
ειναι πιστευοντες οιδαμεν και επ' ανθρωπου τουτο το ονομα παρα της γραφης
τεταγμενον. αλλα διαιρει την εκ της ομωνυμιας κοινοτητα το ιδιαζον εφ' εκατερου
της ση μασιας. ο μεν γαρ πηγη της αγαθοτητος ων απ' αυτης ονομαζεται, ο δε
μετεχων της αγαθοτητος συμμετεχει και του ονοματος· και ου δια τουτο συνθετος ο
θεος, οτι κοι νωνει προς τον ανθρωπον της του αγαθου προσηγοριας. ουκουν
φανερως εκ τουτων ομολογειται οτι αλλος ο της κοινοτητος και αλλος ο της ουσιας
εστι λογος, και ουδεν μαλλον δια τουτο συνθεσις τις και πολυμερεια περι την απλην
τε και αποσον κατασκευαζεται φυσιν, ει τι των επιθεωρουμενων η εν ιδιοτητι
βλεποιτο η κατα κοινου τινος την σημασιαν εχοι. 3.10.50 Ἀλλ' εφ' ετερον, ει δοκει,
των ειρημενων μετελθωμεν τον δια μεσου ληρον χαιρειν εασαντες, ωι φιλοπονως
την Ἀριστοτελικην των οντων διαιρεσιν επιθρυλων τωι ημετερωι λογωι εξειργασται
γενη και ειδη και διαφορας και ατομα και πασαν την εν ταις κατηγοριαις
τεχνολογιαν επι δια βοληι των ημετερων δογματων προεχειρισατο. ταυτα τοινυν
εασαντες επι το βαρυ και δυσανταγωνιστον αυτου τωι λογωι μετελθωμεν.
∆ημοσθενικωι γαρ θυμωι τον εαυτου λογον τονωσας αλλος τις ημιν εξ Ὀλτισηριδος
Παιανιευς ανα πεφηνε, το δριμυ του ρητορος εν τωι καθ' ημων αγωνι μιμουμενος.
εκθησομαι δε κατα λεξιν αυτα του λογο 3.10.51 γραφου τα ρηματα. 20ναι20, φησιν,
 
 

381

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20αλλ' ει του γεννη του προς το αγεννητον εναντιως εχοντος κατ' ισον υποβαινοι το
γεννητον φως προς το αγεν νητον φως, το μεν γενησεται φως, το δε σκοτος20. το
μεν ουν οξυ και ευστοχον της προς την αντιθεσιν απαν τησεως, οτωι σχολη, δια των
εκεινου μαθετω λογων. εγω δε τον των ημετερων υποκριτην αξιωσαιμ' αν η τα
ημετερα λεγειν (η ως εγγυτατω προσαγειν του λογου την μιμησιν), η καθως
πεπαιδευται και δυναται κεχρημενον τωι λογωι εκ του ιδιου προσωπου και μη εξ
ημων διαλεγεσθαι. μηποτε γαρ ουτω παραχθειη των ημετερων μηδεις, ωστε του γεν
νητου προς το αγεννητον εναντιως κατα το σημαινομενον 3.10.52 εχοντος υποβασιν
του ετερου το ετερον οιεσθαι. παν γαρ το αντικειμενον ουκ εν υφεσει την διαφοραν,
αλλ' εν παντελει τηι κατα το σημαινομενον αλλοτριωσει την αντι διαστολην εχει,
οιον καθευδειν τινα λεγομεν η μη καθευ δειν, καθησθαι η μη καθησθαι, γεγεννησθαι
η μη γεγεν νησθαι, ταλλα παντα κατα τον αυτον τυπον· ων η του ενος αρσις θεσις
του αντικειμενου γινεται. ωσπερ ουν το ζην ουχι υφεσις εστι του μη ζην, αλλα
παντελης εναν τιωσις, ουτω το γεγεννησθαι ουχ υφεσιν του μη γεννη θεντος
ενοησαμεν, αλλ' αντιθεσιν τινα και αντιδιαστολην αμεσιτευτον, ως το εν εκατερωι
σημαινομενον μηδενι τροπωι κοινωνειν προς το ετερον μητε εν ολιγωι μητε εν
πλειονι. ο τοινυν το εξ εναντιου νοουμενον υποβαινειν προς το αντι κειμενον
λεγων εκ του ιδιου προαγετω προσωπου τον λογον. 3.10.53 ο γαρ ημετερος
ιδιωτισμος τα τοις αντικειμενοις αναλο γουντα κατα το ισον τοις πρωτοτυποις και
προς εαυτα λεγει διΐστασθαι. ωστε ει και τωι φωτι την αυτην παραλ λαγην ην τωι
γεννητωι προς το αγεννητον ενοραι ο Ευνομιος, τον ημετερον επαναληψομαι λογον,
οτι ως εκει το ετερον της αντιφασεως μερος ακοινωνητον προς το αντικειμενον
μενει, ουτως ειπερ τωι ενι μερει των αντιθετων το φως συναρμοσθειη, το λειπομενον
συζυγες τωι σκοτωι παντως αναδειχθησεται, της αντιθετικης αναγκης αναλογως τοις
προαγουσι και τον του φωτος λογον προς το αντι-3.10.54 κειμενον διαστελλουσης.
ταυτα ημεις οι 20διχα λογικης εντρεχειας επιχειρουντες τωι γραφειν20, καθως φησιν
ο διαβαλλων ημας, προς τον νεον Παιανιεα δια της επιχωριου γλωττης
υπαγροικιζομεν. πως δε προς την αντιθεσιν ταυτην διηγωνισατο τους θερμους
εκεινους και πυρ πνεοντας λογους κατα την ∆ημοσθενικην ευτονιαν καθ' ημων
προβαλλομενος, οσοις καθ' ηδονην εστι το γελαν, αυτοις επερχεσθωσαν τοις
γεγραμμενοις τωι ρητορι. το γαρ ημετερον προς μεν ελεγχον των της ασεβειας
δογματων ου λιαν δυσκινητον, προς δε το κωμωιδειν την αμαθιαν των απαιδευτων
παντελως εστιν ανεπιτηδειον.

 

 
 

382

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


