Orationes viii de beatitudinibus
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΜΑΚΑΡΙΣΜΟΥΣ.
ΛΟΓΟΣ Αʹ.
̓Ιδων δε τους οχλους, ανεβη εις το ορος· και καθισαντος αυτου, προσηλθον
αυτωι οι μαθηται αυτου· και ανοιξας το στομα αυτου, εδιδασκεν αυτους, λεγων·
Μακαριοι οι πτωχοι τωι πνευματι, οτι αυτων εστιν η βασιλεια των ουρανων.
Τις αρα τοιουτος εστιν εν τοις συνειλεγμενοις, ως μαθητης τε ειναι του Λογου, και
συναναβηναι αυτωι χαμοθεν, απο των κοιλων τε και ταπεινων νοηματων, εις το
πνευματικον ορος της υψηλης θεωριας; Ὃ πα σαν μεν σκιαν την εκ των
υπερανεστηκοτων της κα κιας γεωλοφων εκπεφευγεν, απανταχοθεν δε τηι του
αληθινου φωτος ακτινι περιλαμπομενον, εν καθαραι τηι της αληθειας αιθριαι παντα
διδωσιν εκ περιωπης καθ οραιν, οσα τοις εν τωι κοιλωι καθειργμενοις εστιν αθεατα.
Τα δε απο του υψους τουτου κατοπτευομενα, οια και οσα εστιν, αυτος ο Θεος Λογος,
μακαριζων τους συν αναβαντας αυτωι διεξερχεται, οιον δακτυλωι τινι δει κνυς, ενθεν
μεν την των ουρανων βασιλειαν, ετερω θεν δε, της ανω γης την κληρονομιαν· ειτα
ελεον, και δικαιοσυνην, και παρακλησιν, και την προς τον Θεον των ολων
γινομενην συγγενειαν· και τον εκ των διωγμων καρπον, ο εστι το συνοικον Θεου
γενεσθαι· και οσα αλλα παρεστι προς τουτοις βλεπειν, ανωθεν εκ του ορους
δακτυλοδεικτουντος του Λογου, εκ της 44.1196 υψηλης σκοπιας δια των ελπιδων
αποβλεπομενον. Ἐπειδη ουν αναβαινει εις το ορος ο Κυριος, ακουσωμεν Ἡσαΐου
βοωντος· ∆ευτε, αναβωμεν εις το ορος του Κυριου· καν ασθενωμεν εξ αμαρτιας,
ενισχυσωμεν, καθως υφηγειται η προφητεια, χειρας παρειμενας και γονατα
παραλελυμενα. Ει γαρ επι του ακρου γενοι μεθα, ευρησομεν τον ιωμενον πασαν
νοσον και πα σαν μαλακιαν, τον τας ασθενειας ημων αναλαμβα νοντα, και τας
νοσους βασταζοντα. Ουκουν δρα μωμεν και ημεις προς την ανοδον, ινα μετα Ἡσαΐου
κατα την ακρωρειαν της ελπιδος γενομενοι, ιδωμεν εκ περιωπης τα αγαθα εκεινα,
οσα τοις ακολουθη σασιν επι το υψος ο Λογος δεικνυσιν. Ἀλλ' ανοιξατω και ημιν ο
Θεος Λογος το στομα, και διδαξατω ημας εκεινα, ων η ακροασις μακαριοτης εστιν·
γενεσθω δε ημων αρχη της θεωριας, η των ειρημενων της διδασκαλιας αρχη.
Μακαριοι, φησιν, οι πτωχοι τωι πνευματι, οτι αυτων εστιν η βασιλεια των ουρανων.
Ει τις των φιλοχρυσων γραμμασιν εντυχοι θησαυρον εν τοπωι καταμηνυουσιν· ο δε
περιεχων τον θησαυρον τοπος, πολυν ιδρωτα και πονον υποδεικνυοι τοις επιθυ
μουσι του κτηματος· αρα μαλακισθησεται προς τους πονους, και καταραιθυμησει του
κερδους, και το μη δενα καματον υπο της σπουδης εισενεγκασθαι, γλυ κυτερον του
πλουτου ποιησεται; Ουκ εστι ταυτα, ουκ εστιν· αλλα παντας μεν προς τουτο
παρακαλεσει τους φιλους, πανταχοθεν δε ως αν οιος τε ηι την προς τουτο βοηθειαν
εαυτωι συναγειρας τωι πληθει της χειρος, ιδιον ποιειται τον πλουτον τον
κεκρυμμενον. Ουτος εκεινος εστιν ο θησαυρος, αδελφοι, ον κατα μηνυει το γραμμα·
κεκρυπται δε υπο της ασαφειας ο πλουτος. Ουκουν χρησωμεθα και ημεις οι
επιθυμηται του ακηρατου χρυσιου, τηι των ευχων πολυχειριαι, ωστε ημιν εις το
εμφανες τον πλουτον ελθειν, και παντας εξ ισου διελεσθαι τον θησαυρον, και ολον
εκαστον κτησασθαι. Τοιαυτη γαρ της αρετης η διαι ρεσις, ωστε και εις παντας τους
αντιποιουμενους διαμεριζεσθαι, και πασαν εκαστωι παρειναι, μη ελαττουμενην εν
τοις συμμετεχουσιν. Ἐν μεν γαρ τηι του γηΐνου πλουτου διανομηι αδικει τους
ισομοιρουν τας ο το πλεον παρασπασαμενος· ελαττοι γαρ παν τως το μερος του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

συμμετεχοντος, ο το εαυτου πλεο νασας· ο δε πνευματικος πλουτος το του ηλιου
ποιει, και πασι τοις βλεπουσιν εαυτον μεριζων, και ολος εκαστωι παραγινομενος.
Ἐπει ουν ισον εκαστωι το εκ του πονου κερδος ελπιζεται, ιση γενεσθω πασιν δια των
ευχων προς το ζητουμενον ημιν η συνεργεια. Πρωτον μεν ουν αυτον φημι εγω δειν
τον μακαρι σμον, ο τι ποτε εστιν, εννοησαι. Μακαριοτης τις εστι, κατα γε τον εμον
λογον, περιληψις παντων των κατα το αγαθον νοουμενων· ης απεστι των εις
αγαθην επιθυμιαν ηκοντων ουδεν. Γενοιτο δ' αν ημιν και εκ της του εναντιου
παραθεσεως γνωριμωτερον το εκ του μακαρισμου σημαινομενον· εναντιον δε τωι μα
44.1197 καριωι το αθλιον. Ἀθλιοτης ουν εστιν, η εν τοις λυ πηροις τε και αβουλητοις
παθεσι ταλαιπωρια. Με μερισται δε εκ του εναντιου η εφ' εκατερου των εν αυτοις
γινομενων διαθεσις. Ὑπαρχει γαρ τωι μεν μα καριζομενωι το ευφραινεσθαι τοις
προκειμενοις εις απολαυσιν αυτωι και αγαλλεσθαι· τωι δε ταλανιζο μενωι το ανιασθαι
τοις παρουσιν αυτωι και αλγυνεσθαι. Το μεν ουν μακαριστον αληθως, αυτο το Θειον
εστιν. Ὅ τι ποτε γαρ αυτο ειναι υποθωμεθα, μακαριοτης εστιν η ακηρατος εκεινη
ζωη, το αῤρητον τε και ακατανοητον αγαθον, το ανεκφραστον καλλος, η αυτο χαρις,
και σοφια, και δυναμις· το αληθινον φως· η πηγη πασης αγαθοτητος· η υπερκειμενη
του παν τος εξουσια· το μονον ερασμιον, το αει ωσαυτως εχον, το διηνεκες
αγαλλιαμα· η αΐδιος ευφροσυνη· περι ης παντα τις α δυναται λεγων, λεγει των κατ'
αξιαν ουδεν. Ουτε γαρ η διανοια καθικνειται του οντος, καν τι περι αυτου των
υψηλοτερων νοησαι χωρησω μεν, ουδενι λογωι το νοηθεν εξαγγελλεται. Ἐπει δε ο
πλασας τον ανθρωπον, κατ' εικονα Θεου εποιησεν αυτον· δευτερως αν ειη
μακαριστον το κατα μετου σιαν της οντως μακαριοτητος εν τωι ονοματι τουτωι
γινομενον. Ὥσπερ γαρ επι της σωματικης ευμορφιας, το μεν πρωτοτυπον καλλος εν
τωι ζωντι προσωπωι εστι και υφεστωτι, δευτερευει δε τουτου το κατα μιμησιν επι της
εικονος δεικνυμενον· ουτως και η ανθρωπινη φυσις, εικων ουσα της υπερκειμενης
μα καριοτητος, και αυτη τωι αγαθωι καλλει χαρακτηριζε, οταν εφ' εαυτης δεικνυει
τας των μακαριων χαρακτηρων εμφασεις. Ἀλλ' επειδη ο της αμαρτιας ρυπος το επι
εικονος καλλος ηχρειωσεν· ηλθεν ο εκ νιπτων ημας τωι ιδιωι υδατι, τωι ζωντι τε και
αλλο μενωι εις ζωην αιωνιον, ωστε ημας αποθεμενους το εξ αμαρτιας αισχος, παλιν
κατα την μακαριαν ανακαινισθηναι μορφην. Και καθαπερ επι της ζωγρα φικης
τεχνης ειποι αν τις προς τους απειρους ο επι στημων, εκεινο καλον ειναι το
προσωπον, το εκ τοιωνδε των του σωματος μοριων συγκειμενον· ωι κομη τε τοιαδε,
και οφθαλμων κυκλοι, και οφρυων περιγραφαι, και παρειων θεσις, και τα καθ'
εκαστον παντα δι' ων συμπληρουται η ευμορφια· ουτως και ο την ημετεραν προς την
του μονου μακαριου μιμησιν αναζωγραφων ψυχη, τα καθ' εκαστον των εις μα
καρισμον συντεινοντων, υπογραφει τωι λογωι, και φησιν εν πρωτοις· Μακαριοι οι
πτωχοι τωι πνευματι, οτι αυτων εστιν η βασιλεια των ουρανων. Ἀλλα τι κερδος εκ
της μεγαλοδωρεας γενησεται, μη φανερωθεισης ημιν της εγκειμενης διανοιας τωι
λογωι; Και γαρ επι της ιατρικης, πολλα των τιμιων και δυσ ποριστων φαρμακων
αχρηστα τοις αγνοουσι και ανο νητα μενει, εως αν εις ο τι χρησιμον εκαστον τουτων
εστιν παρα της τεχνης ακουσωμεν. Τι ουν εστι το 44.1200 πτωχευσαι τωι πνευματι, δι'
ου περιγινεται το της βασιλειας των ουρανων εγκρατη γενεσθαι; ∆υο πλου τους
παρα της Γραφης μεμαθηκαμεν· ενα σπουδα ζομενον, και ενα κατακρινομενον.
Σπουδαζεται μεν ο των αρετων πλουτος, διαβαλλεται δε ο υλικος τε και γηινος· οτι ο
μεν της ψυχης γινεται κτημα, ουτος δε προς την των αισθητηριων απατην
επιτηδειως εχει. ∆ιο κωλυει τουτον θησαυριζειν ο Κυριος, ως εις βρωσιν σητων και
εις επιβουλην των τοιχωρυ χουντων εκκειμενον. Κελευει δε περι τον των υψηλων
πλουτον την σπουδην εχειν, ου η φθαρτικη δυναμις ου προσαπτεται. Σητα δε και
κλεπτην ειπων, τον λυμεωνα των της ψυχης θησαυρων ενεδειξατο. Ει ουν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

αντιδιαστελλεται η πενια τωι πλουτωι, παντως κατα την αναλογιαν και διπλην εστι
διδαχθηναι πε νιαν· την μεν αποβλητον, την δε μακαριζομενην. Ὁ μεν ουν
σωφροσυνης πτωχευων, η του τιμιου κτηματος της δικαιοσυνης, η της σοφιας, η της
φρονησεως, η αλλου τινος των πολυτελων κειμηλιων πενης τε και ακτημων και
πτωχος ευρισκομενος, αθλιος της πενιας και ελεεινος της των τιμιων ακτη μοσυνης·
ο δε παντων των κατα κακιαν νοουμενων εκουσιως πτωχευων, και ουδεν των
διαβολικων κει μηλιων εν τοις ιδιοις ταμειοις εχων αποθετον, αλλα τωι πνευματι
ζεων, και δια τουτου την των κακων πενιαν εαυτωι θησαυριζων, ειη αν ουτος εν τηι
μα καριζομενηι πτωχειαι υπο του Λογου δεικνυμενος, ης ο καρπος βασιλεια ουρανων
εστιν. Ἀλλ' επανελθωμεν παλιν επι την εργασιαν του θησαυρου, και μη αποστωμεν
τωι μεταλλευτικωι λογωι το κεκρυμμενον ανακαλυπτοντες. Μακαριοι, φησιν, οι
πτωχοι τωι πνευματι. Ειρηται μεν τροπον τινα τουτο και εν τοις εμπροσθεν, και νυν
παλιν ειρησε, οτι τελος του κατ' αρετην βιου εστιν η προς το Θειον ομοιωσις. Ἀλλα
μην το απαθες και ακηρατον εκφευγει παντη την παρα ανθρωπων μιμησιν. Ουδε γαρ
εστι δυνατον παντη την εμπαθη ζωην ομοιωθη ναι προς την των παθων
ανεπιδεκτον φυσιν. Ει ουν μονον το Θειον μακαριον, καθως ο Ἀποστολος ονομα ζει,
η δε του μακαρισμου κοινωνια τοις ανθρωποις δια της προς τον Θεον εστιν
ομοιωσεως, η δε μιμησις απορος· αρα ανεφικτος εστιν η μακαριοτης τηι ανθρω πινηι
ζωηι. Ἀλλ' εστιν α της Θεοτητος δυνατα τοις βουλομενοις προκειται εις μιμησιν. Τινα
ουν εστι ταυτα; δοκει μοι πτωχειαν πνευματος, την εκουσιον ταπεινοφροσυνην
ονομαζειν ο Λογος. Ταυτης δε υπο δειγμα την του Θεου πτωχειαν ο Ἀποστολος ημιν
λε γων προδεικνυσιν, ος δι' ημας επτωχευσε πλουσιος ων, ινα ημεις τηι εκεινου
πτωχειαι πλουτησωμεν. Ἐπει ουν τα αλλα παντα, οσα περι την θειαν καθοραται
φυσιν, υπερπιπτει τωι μετρωι της ανθρωπινης φυσεως· η δε ταπεινοτης συμφυης τις
ημιν εστι και συντρο φος τοις χαμαι ερχομενοις, και εκ γης την συστασιν εχουσιν,
και εις γην καταῤρεουσιν· εν τωι κατα φυσιν συ και δυνατωι τον Θεον μιμησαμενος,
την μακαριαν αυτος υπεδυς μορφην. Και μηδεις απονον οιεσθω, 44.1201 και μετα
ραιστωνης εκποριζομενον το της ταπεινο φροσυνης κατορθωμα. Το εναντιον μεν ουν
παντος ουτινοσουν των κατ' αρετην επιτηδευομενων, το τοιου τον εστιν
επιπονωτερον. ∆ια τι; οτι καθευδοντος του ανθρωπου, του τα καλα σπερματα
δεξαμενου, το κε φαλαιον της εναντιας σπορας παρα του εχθρου της ζωης ημων το
της υπερηφανιας εῤριζωθη ζιζανιον. ∆ι' ων γαρ εκεινος εαυτον εις γην κατεῤραξεν,
τωι αυτωι τροπωι το δειλαιον γενος το ανθρωπινον προς το κοινον πτωμα εαυτωι
συγκατεβαλεν· και ουδεν εστιν αλλο της φυσεως ημων τοιουτον κακον, ως το δι'
υπερηφα νιας. Ἐπει ουν εμπεφυκε πως το κατα την επαρσιν παθος παντι σχεδον τωι
κοινωνουντι της ανθρωπινης φυσεως, δια τουτο εντευθεν των μακαρισμων ο Κυριος
αρχεται, οιον αρχεγονον τι κακον εκβαλλων εκ της εξεως ημων την υπερηφανιαν,
εν τωι συμβουλευειν μιμησασθαι τον εκουσιως πτωχευσαντα, ος εστιν αληθως
μακαριος, ινα εν ωι δυναμεθα καθως αν οιοι τε ωμεν ομοιωθεντες εκ του πτωχευσαι
κατα προ αιρεσιν, και την του μακαρισμου κοινωνιαν εφελκυ σωμεθα. Τουτο γαρ
φρονεισθω, φησιν, εν υμιν, ο και εν Χριστωι Ἰησου· ος εν μορφηι Θεου υπαρ χων, ουχ
αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι· αλλ' εαυτον εκενωσε μορφην δουλου λαβων.
Τι πτωχοτερον επι Θεου της του δουλου μορφης; Τι τα πεινοτερον επι του βασιλεως
των οντων, η το εις κοινωνιαν της πτωχης ημων φυσεως ελθειν; Ὁ Βασιλευς των
βασιλευοντων, και Κυριος των κυριευοντων εθε λοντως την της δουλειας μορφην
υποδυεται· ο Κριτης του παντος, υποφορος τοις δυναστευουσι γινεται· ο της κτισεως
Κυριος εν σπηλαιωι καταγεται· ο του παντος περιδεδραγμενος ουχ ευρισκει τοπον εν
τωι καταλυ ματι, αλλ' εν τηι φατνηι των αλογων ζωων παραῤριπτει· ο καθαρος και
ακηρατος, τον της ανθρωπινης φυ σεως καταδεχεται ρυπον, και δια πασης της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

πτωχειας ημων διεξελθων μεχρι της του θανατου προεισι πει ρας. Ὁρατε της
εκουσιου πτωχειας το μετρον. Ἡ ζωη θανατου γευεται· ο Κριτης εις κριτηριον
αγεται· ο της ζωης των οντων Κυριος επι τηι ψηφωι του δι καζοντος γινεται· ο πασης
της υπερκοσμιου δυναμεως Βασιλευς τας των δημιων ουκ απωθειται χειρας. Προς
τουτο σοι, φησι, το υποδειγμα, το της ταπεινο φροσυνης βλεπετω μετρον. Ταχα δε
μοι δοκει καλως εχειν και την αλογιαν του τοιουτου διασκοπησαι παθους, ως αν
ευκατορθωτος ημιν ο μακαρισμος γενοιτο, συν ευμαρειαι πολληι και ραιστωνηι της
ταπεινοφροσυνης κατορθουμενης. Καθα περ γαρ οι επιστημονες των ιατρων, το
νοσοποιον αιτιον προεξελοντες, ραιον επικρατουσι του παθους· ουτως και ημεις την
χαυνοτητα των τυφουμενων τωι λογισμωι καταστειλαντες, ευεπιβατον εαυτοις την
της 44.1204 ταπεινοφροσυνης οδον καταστησωμεν. Ποθεν ουν αν τις μαλλον
επιδειξειε του τυφου το ματαιον; Ποθεν αλλοθεν, η εκ του δειξαι την φυσιν, ητις
εστιν; Ὁ γαρ προς εαυτον, και μη τα περι αυτον βλεπων, ουκ αν ευλογως εις το
τοιουτον εμπεσοι παθος. Τι ουν εστιν ανθρωπος; Βουλει τον σεμνοτερον και τιμιωτε
ρον ειπω των λογων; Ἀλλ' ο κοσμων τα ημετερα, και προς το κομπωδεστερον
διασκευαζων την ανθρωπινην ευγενειαν, εκ πηλου γενεαλογει την φυσιν· και η
ευγενεια, και η σεμνοτης του υπερηφανου, το συγγε νες προς την πλινθον εχει. Ει δε
την προσεχη τε και προχειρον της γενεσεως ειπειν εθελοις, απαγε, μη φθεγξηι περι
τουτου· μη γρυξηις, μη ανακαλυψηις, καθως φησιν ο νομος, ασχημοσυνην πατρος και
μη τρος σου· μη δημοσιευσηις τωι λογωι τα ληθης αξια και βαθειας σιγης. Ειτα ουκ
ερυθριαις, ο γηινος αν δριας, ο μετ' ολιγον κονις, ο πομφολυγος δικην ωκυ μορον εν
σεαυτωι περιεχων το φυσημα, πληρης υπερ ηφανιας γινομενος, και περιφλεγμαινων
τωι τυφωι, και τωι ματαιωι φρονηματι εξογκων την διανοιαν. Ουχ οραις εις αμφοτερα
της ζωης του ανθρωπου τα περατα, και οπως αρχεται, και εις ο τι ληγει; Ἀλλα
γαυριαις τηι νεοτητι, και προς το ανθος της ηλικιας βλεπεις, και εγκαλλωπιζηι τηι ωραι,
οτι σοι υπερσφρι γωσιν αι χειρες προς κινησιν, και κουφοι προς το αλμα οι ποδες, και
περισοβει ταις αυραις ο βοστρυ χος, και την παρειαν υπογραφει ο ιουλος, και οτι σοι
η εσθης τηι βαφηι της πορφυρας υπερανθιζεται, και πεποικιλται σοι τα εκ σηρων
υφασματα, πολεμοις η θηραις, η τισιν ιστοριαις πεποικιλμενα, η ταχα και προς τα
πεδιλα βλεπεις επιμελως εν τωι μελανι στιλ βοντα, και περιεργως ταις απο των
ραφιδων γραμ μαις επιτερποντα; Προς ταυτα βλεπεις, προς δε σεαυτον ουχ οραις;
∆ειξω σοι ωσπερ εν κατοπτρωι, τις ει και οιος ει. Ουκ ειδες εν πολυανδριωι τα της
φυσεως ημων μυ στηρια; ουκ ειδες την επαλληλον των οστεων σω ρειαν; κρανια
σαρκων γεγυμνωμενα, φοβερον τι και ειδεχθες εν διακενοις δεδορκοτα τοις
ομμασιν; Ειδες στοματα σεσηροτα, και τα λοιπα των μελων προς το συμβαν
πεφορημενα; Ει εκεινα ειδες, σεαυτον εν εκει νοις τεθεασαι. Που του παροντος
ανθους τα συμβολα; που η ευχροια της παρειας; που το επι του χειλους αν θος; που
το βλοσυρον εν τοις ομμασι καλλος τηι περιβοληι των οφρυων υπολαμπομενον; που
η ευθεια ρις, η τωι καλλει των παρειων μεσιτευουσα; που αι επαυχενιοι κομαι; που οι
περικροταφιοι βοστρυχοι; που αι τοξαζομεναι χειρες; οι ιππαζομενοι ποδες; η
πορφυρα; η βυσ σος; η χλανις; η ζωνη; τα πεδιλα; ο ιππος; ο δρο μος; το φρυαγμα;
παντα, δι' ων σοι νυν ο τυφος αυξεται; Που ταυτα εν εκεινοις, ειπε, υπερ ων νυν
επαιρηι και μεγαλοφρονεις; Ποιον ουτως ανυποστατον οναρ; Ποια τοιαυτα εξ υπνου
φαντασματα; Τις ουτως 44.1205 αδρανης σκια την αφην υποφευγουσα, ως το της
νεοτητος οναρ ομου τε φαινομενον και ευθυς παρ ιπταμενον; Ταυτα μοι προς τους
εν νεοτητι δια το ατελες της ηλικιας αφραινοντας. Τι δ' αν τις ειποι περι των ηδη
καθεστηκοτων, οις η μεν ηλικια βε βηκεν, αστατει δε το ηθος, και η νοσος της υπερη
φανιας αυξεται· ονομα δε τηι τοιαυτηι αῤρωστιαι του ηθους φρονημα τιθενται· αρχη
δε ως επιτοπολυ και η κατ' αυτην δυναστεια, η της υπερηφανιας υποθεσις γινεται.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

Ἢ γαρ εν αυτηι τουτο πασχουσιν, η προς αυτην ετοιμαζονται, η τα περι αυτης
διηγηματα και παυσαμενην ηδη πολλακις αναῤριπιζει την νοσον. Και τις λογος
τοιουτος, ως εντος γενεσθαι της ακοης αυτων, της υπο της φωνης των κηρυκων
προβεβυσμενης; Τις πεισει τους ουτως εχοντας, οτι των επι σκηνης πομπευοντων
ουδ' οτιουν διαφερουσι; Και γαρ εκεινοις και προσωπον τι εκ τεχνης των γλα φυρων
επιβεβληται, και αλουργις χρυσοπαστος, και επι αρματος η πομπη, και ομως ουδεμια
νοσος αυτοις υπερηφανιας εκ των τοιουτων εισερχεται· αλλ' οιοι προ της σκηνης
ησαν το φρονημα, ισην επι τηι ψυχηι την εξιν και επι της πομπης διεσωσαντο, και
μετα τουτο ουκ ανιωνται, του τε αρματος αποβαντες, και το σχημα περιαιρουμενοι.
Οι δε δια της αρχης πομ πευοντες εν τηι του βιου σκηνηι, ουτε το προ βρα χεος, ουτε
το μετα βραχυ λογιζομενοι, καθαπερ τωι φυσηματι αι πομφολυγες περιτεινονται· τον
αυτον τροπον και ουτοι περιογκουνται τηι μεγαλοφωνιαι του κηρυκος, και αλλοτριου
τινος προσωπειου μορφην εαυτοις περιπλασσουσιν, εξαλλασσοντες την κατα φυσιν
του προσωπου θεσιν εις το αμειδες και επι φοβον, φθογγος τε αυτοις επινοειται
τραχυτερος, προς την των ακουοντων καταπληξιν επι το θηριωδες με τατυπουμενος·
ουκετι εν τοις ανθρωπινοις μενουσιν οροις, αλλ' εις την θειαν δυναμιν τε και
εξουσιαν εαυτους εισποιουσιν. Ζωης γαρ και θανατου κυριοι ειναι πιστευουσιν, οτι
των εν αυτοις κρινομενων τωι μεν την σωζουσαν νεμουσι ψηφον, τον δε θανατωι
καταδικαζουσι· και ουδε τουτο βλεπουσι, τις αληθως της ανθρωπινης ζωης κυριος, ο
και την αρχην του ειναι και το τελος οριζων· καιτοι γε τουτο μονον ικανον ην εις
καταστολην της χαυνοτητος, το πολλους ιδειν των αρχοντων εν αυτηι τηι της αρχης
σκηνηι εκ μεσων αρπασθεντας των θρονων, και επι τους ταφους εκκομισθεντας, εφ'
ων ο θρηνος τας των κηρυ κων φωνας διεδεξατο. Πως ουν αλλοτριας ζωης κυριος ο
της ιδιας αλλο τριος; Και ουτος τοινυν ει πτωχευει τωι πνευματι, προς τον δι' ημας
πτωχευσαντα εκουσιως βλεπων, και προς το της φυσεως ομοτιμον καθορων, μηδεν
εκ της ηπατημενης εκεινης περι αρχην τραγωιδιας εις το ομογενες εξυβριζοι,
μακαριστος αληθως της τα πεινοφροσυνης της προσκαιρου, την των ουρανων
βασιλειαν ανταλλαξαμενος. Μη αποβαληις, αδελφε, 44.1208 και τον ετερον της
πτωχειας λογον, ος του κατ' ου ρανον πλουτου προξενος γινεται. Πωλησον σου,
φησι, παντα τα υπαρχοντα, και δος πτωχοις, και δευρο, ακολουθει μοι, και εξεις
θησαυρον εν ουρανοις. Και γαρ η τοιαυτη πτωχεια δοκει μοι μη απαιδειν της
μακαριζομενης πτωχειας. Ἰδου παντα, οσα ειχο μεν, αφεντες ηκολουθησαμεν σοι,
φησι προς τον ∆εσποτην ο μαθητης· τι αρα εσται ημιν; Και τις η αποκρισις; Μακαριοι
οι πτωχοι τωι πνευματι, οτι αυτων εστιν η βασιλεια των ουρανων. Βουλει νοησαι, τις
ο πτωχευων τωι πνευματι; Ὁ ανταλ λαξαμενος τον της ψυχης πλουτον της
σωματικης ευποριας, ο δια το πνευμα πτωχευων, ο τον γηινον πλουτον οιον τι
βαρος αποσεισαμενος, ινα μεταρσιος τε και διαεριος ανω φερηται, καθως φησιν ο
Ἀπο στολος, επι νεφελης συμμετεωροπορων τωι Θεωι. Βαρυ τι χρημα το χρυσιον
εστιν, βαρεια πασα η σπουδαζομενη κατα τον πλουτον υλη· κουφον δε τι και
ανωφερες πραγμα η αρετη. Ἀλλα μην αντικειται ταυτα αλληλοις, το βαρος και η
κουφοτης. Ουκουν αμηχανον τινα γενεσθαι κουφον, τωι βαρει της υλης εαυτον
προσηλωσαντα. Ει ουν χρη τοις ανω προσβη ναι, των κατω καθελκοντων
πτωχευσωμεν, ινα εν τοις ανω γενωμεθα. Τις δε ο τροπος, υφηγειται η ψαλμωιδια·
Ἐσκορπισεν, εδωκε τοις πενησιν, η δικαιοσυνη αυτου μενει εις τον αιωνα του
αιωνος. Ὁ τωι πτωχωι κοινωνησας, εις την μεριδα του δι' ημας πτωχευσαντος εαυτον
καταστησει. Ἐπτωχευσεν ο Κυριος, μη φοβηθηις μηδε συ την πτωχειαν. Ἀλλα
βασιλευει πασης της κτισεως ο δι' ημας πτωχευσας. Ουκουν εαν πτωχευσαντι
συμπτω χευσηις, και βασιλευοντι συμβασιλευσεις. Μακαριοι γαρ οι πτωχοι τωι
πνευματι, οτι αυτων εστιν η βασιλεια των ουρανων, ης και ημεις αξιωθειημεν εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι η δοξα και το κρατος, εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ Βʹ.
Μακαριοι οι πραεις, οτι αυτοι κληρονομησουσι την γην. Οι δια κλιμακος
τινος τοις υψηλοτεροις προσβαινον τες, οταν της πρωτης επιβωσι βαθμιδος, δι'
εκεινης επι την υπερκειμενην αιρονται, και παλιν η δευτερα προσαγει τηι τριτηι τον
ανιοντα, και αυτη προς την εφεξης, και αυτη προς την μεθ' εαυτην. Και ουτως ο
ανιων απο του εν ωι εστιν, αει προς το υπερκει μενον ανυψουμενος, επι το
ακροτατον φθανει της αναβασεως. Προς τι βλεπων εντευθεν προοιμιαζομαι; ∆οκει
μοι βαθμιδων δικην η των μακαρισμων διακεισθαι ταξις, ευεπιβατον τωι λογωι δι'
αλληλων ποιουσα την ανοδον. Τον γαρ τωι πρωτωι δια της διανοιας επιβεβηκοτα
μακαρισμωι, δι' αναγκαιας τινος της των νοηματων ακολουθιας, ο μετ' εκεινον
εκδεχεται, καν υποξενιζειν δοκηι παρα την πρωτην ο λογος. Μη γαρ ειναι δυνατον
ισως ο ακουων ερει, καθαπερ εν βαθμων διαθεσει, μετα την των ουρανων βασιλειαν,
της 44.1209 γης την κληρονομιαν καταλαμβανεσθαι· αλλ' ειπερ εδει τηι φυσει των
οντων τον λογον επεσθαι, του ου ρανου την γην ακολουθοτερον ην προτεταχθαι, ως
εντευθεν ημιν επ' εκεινον εσομενης της αναβασεως. Ἀλλ' ει πτερωθειημεν πως τωι
λογωι, και υπερ τα νωτα της ουρανιας αψιδος σταιημεν, ευρησομεν εκει την
υπερουρανιον γην, την εις κληρονομιαν τοις κατ' αρετην βεβιωκοσιν αποκειμενην,
ως μη δοκειν ημαρ τησθαι την ταξιν της των μακαρισμων ακολουθιας, πρωτον
ουρανων, και μετα ταυτα γης, εν ταις επαγ γελιαις ημιν παρα του Θεου προτεθεισης.
Το γαρ φαινομενον, οσον προς την σωματικην αισθησιν, ολον προς εαυτο συγγενως
εχει. Καν γαρ ο μεν υψηλον ειναι δοκηι τωι τοπικωι διαστηματι, αλλ' ουν κατω της
νοερας ουσιας εστιν, ης αδυνατον επιβατευσαι τον λογισμον, μη διαβαντα τωι λογωι
ταυτα προτερον, ων καθικνειται η αισθησις. Ει δε τηι προσηγοριαι της γης η
υπερκειμενη κατονομαζεται ληξις, θαυμασεις μηδεν· τωι γαρ ταπεινωι της ημετερας
ακοης συγ καταβαινει ο Λογος, ο δια τουτο προς ημας καταβας, επειδη ημεις προς
αυτον ανυψωθηναι ουχ οιοι τε ημεν. ∆ια τοινυν των ημιν γνωριμων ρηματων τε και
ονοματων παραδιδωσι τα θεια μυστηρια, ταυς ταις φωναις κεχρημενος, ας η
συνηθεια του αν θρωπινου περιεχει βιου. Και γαρ τηι προ ταυτης επαγγελιαι τον
αφραστον εκεινον εν τοις ουρανοις μακαρισμον, βασιλειαν ωνομασεν· αρα τι
τοιουτον τωι λογωι παραδεικνυων, οιον η κατω περιεχει βασι λεια; διαδηματα τινα
ταις των λιθων αιγλαις περι αστραπτοντα, και ευανθεις αλουργιδας ηδυ τι τοις
λιχνοις ομμασιν απαυγαζουσας, προπυλαια τε και καταπετασματα, και υψηλους
θρονους, και δορυφο ρων στοιχηδον περιεστωτων ταξεις, και οσα αλλα
προστραγωιδουσι περι την τοιαυτην του βιου σκηνην οι τον ογκον της δυναστειας
δια των τοιουτων επι το μειζον εξαιροντες. Ἀλλ' επειδη μεγα τι και υπερ παντα
σχεδον τα εν ανθρωποις ζηλουμενα το της βασιλειας ονομα κατα τον βιον εστιν, δια
τουτο συν εχρησατο τωι ονοματι, προς την των υπερκειμενων αγαθων δηλωσιν· ως
ει γε ην αλλο τι παρα τοις αν θρωποις της βασιλειας ανωτερον, δι' εκεινου αν του
ονοματος παντως μαλιστα ανεπτερωσε ψυχην του ακουοντος, προς επιθυμιαν της
αφραστου μακαριο τητος. Ουδε γαρ ην δυνατον ιδιοις ονομασιν εκεινα τα αγαθα τοις
ανθρωποις εκκαλυφθηναι, α υπερ αι σθησιν τε και γνωσιν ανθρωπινην εστιν. Ουτε
γαρ οφθαλμος ειδε, φησιν, ουτε ους ηκουσεν, ουτε επι καρδιαν ανθρωπου ανεβη.
Ἀλλ' ως αν μη παντελως διαφυγοι τον στοχασμον η ελπιζομενη μακαριοτης, ως
χωρουμεν κατα το ταπεινον ημων της φυσεως, ουτω των ανεκφωνητων ακουομεν.
Μη ουν η της γης ομωνυμια παλιν μετα τους ουρανους καθ ελκετω σου την διανοιαν
επι την κατω γην, αλλ' ειπερ υψωθης τωι Λογωι δια των προτερων μακα ρισμων, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

της ουρανιας επεβης ελπιδος, εκεινην μοι πολυπραγμονει την γην, ητις ου παντων
εστι κληρονομια, πλην ει τινες δια της του βιου πραοτη 44.1212 τος αξιοι της
επαγγελιας εκεινης κρινονται· ην μοι δοκει και ο μεγας ∆αβιδ, ο παρα παντας τους
κατ' αυτον επιδεδημηκοτας τωι βιωι πραΰς τε και ανεξι κακος μαρτυρηθεις υπο της
θειας Γραφης, προνενοη κεναι τηι υφηγησει του Πνευματος, και δια πιστεως ηδη
κατεσχηκεναι το ελπιζομενον, ειπων Πιστευω του ιδειν τα αγαθα Κυριου εν γηι
ζωντων. Ου γαρ φημι τον Προφητην, ταυτην ζωντων προσειρηκεναι την γην τα
θνητα παντα φυουσαν, και εις εαυτην παλιν παν το εξ αυτης γενος αναλυουσαν·
αλλ' οιδε γην ζωντων, ης ουκ επεβη θανατος· εν ηι οδος αμαρ τωλων ουκ ετριβη, η
κακιας ιχνος εφ' εαυτης ουκ εδεξατο, ην ουκ ανετεμε τωι αροτρωι της πονηριας ο τα
ζιζανια σπειρων, η τριβολων και ακανθων αγονος· εν ηι το υδωρ της αναπαυσεως,
και ο της χλοης τοπος, και η τετραχη μεριζομενη πηγη, και η παρα του Θεου των
ολων γεωργουμενη αμπελος, και οσα αλλα δι' αινιγματων παρα της θεοπνευστου δι
δασκαλιας ακουομεν. Ει δη νενοηται ημιν η υψηλη γη υπερανω των ουρανων
θεωρουμενη, εφ' ης η πο λις του βασιλεως συνυκισται, περι ης τα δεδοξα σμενα
ελαληθη, καθως φησιν ο Προφητης, ουκετ' αν εικοτως προς την ταξιν της
ακολουθιας των μακαρι σμων ξενιζοιμεθα. Ουδε γαρ εικος ην, οιμαι, ταυτην
ευλογιας προκεισθαι ταις ελπισι την γην τοις αρπα γησομενοις, καθως φησιν ο
Ἀποστολος, εν νεφελαις εις απαντησιν του Κυριου εις αερα, και ουτως μελ λουσι
παντοτε συν Κυριωι εσεσθαι. Τις ουν ετι χρεια της κατω γης, οις η ζωη μεταρσιος εν
ελπισιν εστιν; Ἁρπαγησομεθα γαρ εν νεφελαις εις απαντησιν του Κυ ριου εις αερα,
και ουτως παντοτε συν Κυριωι εσομεθα. Ἀλλ' ιδωμεν τινος αρετης γερας η εκεινης
της γης κληρονομια προκειται. Μακαριοι γαρ, φησιν, οι πραεις, οτι αυτοι
κληρονομησουσι την γην. Τι το πραον; και περι τι το πραον μακαριζει ο Λο γος; ου
γαρ μοι δοκει παντα επισης αρετην οιεσθαι δειν, οσα αν εν πραοτητι γινεται, ει το
ηρεμαιον τε και βραδυ μονον δια της λεξεως ταυτης σημαινοιτο. Ουτε γαρ εν
δρομευσιν ο πραος αμεινων του επι σπευδοντος, ουτε ο δυσκινητος εν πυκτικηι τον
κατα του εναντιου στεφανον αιρεται· καν τρεχωμεν προς το βραβειον της ανω
κλησεως, επιτεινειν ο Παυλος συμβουλευει το ταχος, λεγων· Ουτω τρεχετε, ινα
καταλαβητε· επει και αυτος δια σφοδροτερας αει της κινησεως του προσω ειχετο,
των οπισω ληθην ποιουμενος· και πυκτευων ευκινητος ην· διεωρα γαρ του
ανθεστωτος την προσβολην· και περι την βασιν ασφαλης ην, και ταις χερσι
καθωπλισμενος, ου κατα κενου τινος και ανυποστατου διεῤριπτει το περι τας χειρας
οπλον, αλλα των καιριων του προσπαλαιοντος ηπτετο, κατ' αυτου του σωματος τας
πληγας φερων. Βουλει γνωναι του Παυλου την πυκτικην; Ἴδε τας ωτειλας του
ανταγωνιζομενου, ιδε τα υπωπια του αντιπαλου, ιδε τα στιγματα του ηττηθεντος
Παντως 44.1213 δε ουκ αγνοεις τον αντιπαλον τον δια της σαρκος προσπαλαιοντα,
ον υπωπιαζει δια της πυκτικης, αμυσσων τοις ονυξι της εγκρατειας, ου νεκροι τα
μελη λιμωι, και διψει, και ψυχει, και γυμνοτητι, ωι τα στιγματα του Κυριου επιβαλλει,
ον νικαι δια του δρομου κατοπιν εαυτου καταλιπων, ως αν μη επισκο τοιτο τας οψεις
του αντιπαλου προτρεχοντος. Ει ουν οξυς και ευκινητος εν τοις αγωσιν ο Παυλος,
και ο ∆αβιδ πλατυνει τα διαβηματα τοις εχθροις επιτρεχων, και ο νυμφιος εν τωι
Ἄσματι δορκαδι κατα το ευ κινητον ομοιουται, ορη διαπηδων, και βουνοις εφαλ
λομενος (και πολλα τοιαυτα εστιν ειπειν, εν οις προτιμοτερον ευρισκεται της
πραοτητος το κατα την κινησιν ταχος)· πως ενταυθα εν κατορθωματος ειδει
μακαριζει το πραον ο Λογος; Μακαριοι γαρ, φησιν, οι πραεις, οτι αυτοι
κληρονομησουσι την γην· εκεινην παντως την γην την των καλων ευφορον
γεννηματων, την τωι ξυλωι της ζωης κομωσαν, την ταις πηγαις των πνευματικων
χαρισματων καταῤρυ τον, εφ' ης η αμπελος η αληθινη βλαστανει, ης γεωργον τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

Πατερα του Κυριου ακουομεν. Ἀλλ' εοικε τοιουτον τι φιλοσοφειν ο Λογος, οτι πολλη
προς την κακιαν εστιν η ευκολια, και οξυῤρο πον επι το χειρον η φυσις· καθαπερ τα
βαρεα των σωματων προς μεν τα ανω πανταπασιν ακινητα μενει, ει δε τινος
ακρωρειας υψηλης επι το πρανες αποσεισθειη, τοσουτωι ροιζωι προς το υποκειμενον
φερεται, του οικειου βαρους την φοραν επιτεινοντος, ως υπερ λογον ειναι το ταχος.
Ἐπει ουν χαλεπον εστιν η εν τουτοις οξυτης, μακαριστον αν ειη παντως το εξ
αντιστροφου νοουμενον. Τουτο δε εστι πραοτης, η προς τας τοιαυτας της φυσεως
ορμας βραδεια τε και δυσκινητος εξις. Καθαπερ γαρ το πυρ, αεικινητον την φυσιν επι
τα ανω εχον, ακινητον εστι κατα την εναντιαν φοραν· τον αυτον τροπον και η αρετη
προς τα ανω και υπερκειμενα οξεια τις ουσα, και ουχ υφιεισα ποτε της ταχυτητος,
πεπεδηται προς την εναντιαν ορμην. Ουκουν επειδη πλεοναζει κατα την φυσιν ημων
η προς τα κακα ταχυτης, καλως το εν τοις τοιουτοις ηρεμουν μακαριζεται. Το γαρ
ησυχιον εν τουτοις, της προς τα ανω κινησεως μαρτυρια γι νεται. Κρειττον δ' αν ειη
δι' αυτων των κατα τον βιον υποδειγματων σαφηνισαι τον λογον· ∆ιπλη της εκα
στου προαιρεσεως εστιν η κινησις, κατ' εξουσιαν προς το δοκουν προιουσα, ενθεν
προς σωφροσυνην, εκειθεν προς το ακολαστον. Ὃ δ' επι μερους ειρηται του κατα
την αρετην και κακιαν ειδους, τουτο και επι παντος νοεισθω. Σχιζεται γαρ παντως
προς τας εναντιας ορμας το ανθρωπινον ηθος, η θυμου προς επιεικειαν
αντιδιαιρουμενου, η τυφου προς μετριο τητα, η φθονου προς ευνοιαν, η δυσμενειας
προς αγαπητικην και ειρηνικην συνδιαθεσιν. Ἐπειδη τοι νυν υλωδης μεν ο
ανθρωπινος βιος, περι δε τας υλας τα παθη, παν δε παθος οξειαν εχει και
ακατασχετον 44.1216 την ορμην προς την εκπληρωσιν του θεληματος (βαρεια γαρ
και κατωφερης η υλη)· δια τουτο μακα ριζει ο Κυριος, ου τους εξω παθους εφ'
εαυτων βιο τευοντας (ου γαρ δυνατον εστιν εν υλωδει ζωηι τον αυ λον καθ' ολου και
απαθη κατορθωθηναι βιον), αλλα τον ενδεχομενον της αρετης ορον εν τηι δια
σαρκος ζωηι την πραοτητα λεγει, και ικανον εις μακαρισμον το πραον ειναι φησιν.
Ου γαρ καθολου την απαθειαν νομοθετει τηι ανθρωπινηι φυσει· ουδε γαρ δικαιου
νομοθετου το ταυτα κελευειν, οσα η φυσις ου δεχεται· το γαρ τοιουτον ομοιον εστιν,
ωσπερ αν ει τις τα ενυδρα μετοικιζοι προς τον εναεριον βιον, η το εμ παλιν επι το
υδωρ, οσα τωι αερι εμβιοτευει· αλλα τηι οικειαι και κατα φυσιν δυναμει προσφορον
ειναι προσ ηκει τον νομον. ∆ια τουτο το μετριον τε και πραον ο μακαρισμος, ου το
πανταπασιν απαθες εγκελευεται· το μεν γαρ εξω της φυσεως, το δε δι' αρετης κατορ
θουμενον. Ει ουν το ακινητον προς επιθυμιαν ο μακαρισμος υπετιθετο, ανονητος αν
ην τωι βιωι και αχρηστος η ευλογια· τις γαρ αν του τοιουτου καθ ικοιτο σαρκι και
αιματι συνεζευγμενος; Νυνι δε φησιν ου τον επιθυμησαντα κατα τινα συντυχιαν
ειναι κατα κριτον, αλλα τον εκ προνοιας το παθος επισπασα μενον. Το μεν γαρ
εγγενεσθαι ποτε τοιαυτην ορμην, η συγκεκραμενη τηι φυσει πολλακις ασθενεια και
παρα γνωμην παρασκευαζει· το δε μη χειμαῤρου δικην παρενεχθηναι τηι του παθους
ορμηι, αλλ' αν δρικως προς την τοιαυτην διαθεσιν στηναι, και τοις λογισμοις το
παθος απωσασθαι, τουτο της αρετης εργον εστιν. Μακαριοι τοινυν οι μη οξυῤροποι
προς τας εμπαθεις της ψυχης κινησεις, αλλα κατεσταλμενοι τωι λογωι, εφ' ων ο
λογισμος καθαπερ τις χαλινος αναστομων τας ορμας, ουκ εαι την ψυχην προς
αταξιαν εκφε ρεσθαι. Μαλλον δ' αν τις επι του κατα τον θυμον παθους το τοιουτον
ιδοι, οπως εστι μακαριστον η πραοτης. Ἐπειδαν γαρ λογος, η πραξις τις, η υπο νοια
των αηδεστερων την τοιαυτην ανακινησηι νοσον, και περιζεσηι τηι καρδιαι το αιμα,
και διαναστηι προς αμυναν η ψυχη· καθαπερ οι μυθοι δια φαρμακοπο σιας τινος εις
αλογων μορφας αλλοιουσι την φυσιν· ουτως εστιν εξαιφνης ιδειν συν, η κυνα, η
παρδαλιν, η αλλο τι τοιουτον θηριον εκ του θυμου τον ανδρα γενομενον. Ὕφαιμος
οφθαλμος· θριξ εσταμενη και επιφρισσουσα· φωνη τραχεια και εποξυνομενη τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

ρημασιν· γλωσσα τωι παθει νεναρκηκυια, και ουχ υπηρετουσα ταις ενδον ορμαις·
χειλη πεπηγοτα, και ου διαρθρουντα τον λογον, ουτε περιστελλοντα τωι στοματι την
εγγενομενην υπο του παθους υγροτητα, αλλ' ασχημονως τον αφρον τηι φωνηι
συνεκπτυοντα· τοιαυται αι χειρες· τοιουτοι οι ποδες· τοιαυτη πασα του σωματος η
διαθεσις, εκαστου των μελων συνδια 44.1217 τιθεμενου τωι παθει. Ει ουν ο μεν
τοιουτος ειη· ο δε προς τον μακαρισμον βλεπων, δια των λογισμων καταπραΰνοι την
νοσον εν καθεστωτι τωι βλεμματι, και ηρεμαιαι τηι φωνηι, καθαπερ τις ιατρος εκ
φρενιτι δος ασχημονουντα θεραπευων τηι τεχνηι· αρ' ουχι και αυτος ερεις
αντιπαραθεις τουτο εκεινωι, οτι ελεεινος μεν και βδελυκτος ο θηριωδης εκεινος,
μακαριστος δε ο πραυς ο τηι του πελας κακιαι μη συνδιαστρεψας το ευσχημον; Και οτι
προς τουτο μαλιστα το παθος ο Λογος βλεπει, δηλον εστιν εκ του μετα την
ταπεινοφροσυνην νομοθετησαι ημιν την πραοτητα. Ἔοικε γαρ εχεσθαι του ετερου το
ετερον, και οιον μητηρ τις ειναι της κατα το πραον εξεως η της ταπεινοφροσυνης
κατα στασις. Ει γαρ υφελοις του ηθους τον τυφον, καιρον ουκ εχει το κατα θυμον
εγγενεσθαι παθος. Ὕβρις γαρ και ατιμια της τοιαυτης αῤρωστιας τοις οργισθεισιν
αιτια γινεται. Ἀτιμια δε ουχ απτεται του εαυτον ταπεινοφροσυνηι παιδαγωγησαντος.
Ει γαρ τις κεκα θαρμενον εχοι τον λογισμον εκ της ανθρωπινης απατης, και βλεποι
το ουτιδανον της φυσεως ηι συγκεκληρωται, αφ' οιας αρχης την συστασιν εχει, και
εις ο τι φερεται τελος το βραχυ και ωκυμορον της τηιδε ζωης, και τον συνεζευγμενον
τηι σαρκι ρυπον, και το πενιχρον της φυσεως, το μη ειναι αυτην αυταρκη δι' εαυτης
προς την ιδιαν συστασιν, ει μη τηι περιουσιαι των αλογων το ενδεον αναπληρωσειεν·
λυπας τε προς τουτοις και πενθη και συμφορας, τας τε πολυτροπους των νο
σηματων ιδεας, αις υποκειται η ανθρωπινη ζωη, ων ουκ εστιν οστις εκ φυσεως
ατελης εστι και ελευθε ρος. Ταυτα δι' ακριβειας κεκαθαρμενωι τωι της ψυχης
οφθαλμωι βλεπων, ουκ αν ραιδιως προς τας των τι μων ελλειψεις αγανακτησειεν. Το
εναντιον μεν ουν απατην ηγησεται την επι τινι προσαγομενην αυτωι παρα του πελας
τιμην, ουκ οντος ημιν εν τηι φυσει τοιουτου τινος, ο δυναται την προς το τιμιον
κοινω νιαν εχειν, ει μη κατα ψυχην μονον, ης η τιμη ουκ απο των κατα τον κοσμον
τουτον επιζητουμενων συν ισταται. Το γαρ επι πλουτωι κομπαζειν, η γενει σε
μνυνεσθαι, η προς δοξαν οραιν, η το δοκειν υπερ τον πελας ειναι, δι' ων αι
ανθρωπιναι πληρουνται τιμαι· ταυτα παντα καθαιρεσις της ψυχικης τιμης και
ονειδος γινονται, ως μη αν ελεσθαι τον λελογισμενον τοιουτωι τινι το καθαρον της
ψυχης καταμολυνεσθαι. Το δε ουτως εχειν ουδεν ετερον, η εν εξει βαθειαι της
ταπεινοφροσυνης εστιν ειναι, ης κατορθωθεισης, ου δεμιαν εισοδον ο θυμος κατα
της ψυχης εξει. Τουτου δε μη παροντος, ο ηρεμος τε και ησυχιος κατορθου βιος· οπερ
ουδεν ετερον, ει μη πραΰτης εστιν, ης το περας μακαρισμος και ουρανιας γης
κληρονο μια, εν Χριστωι Ἰησου, ωι η δοξα και το κρατος, εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην. 44.1220
ΛΟΓΟΣ Γʹ.
Μακαριοι οι πενθουντες, οτι αυτοι παρακληθη σονται. Ουπω της κορυφης
του ορους επιβεβηκαμεν, αλλ' ετι κατα την υπωρειαν των νοηματων εσμεν· ει και
δυο τινας ηδη παρωδευσαμεν λοφους, επι την μα καριστην πτωχειαν, και την
ανωτερω ταυτης πραο τητα δια των μακαρισμων αναχθεντες, μεθ' ους προσαγει τοις
υψηλοτεροις ημας ο Λογος, και τριτον ημιν εφεξης υψωμα δια των μακαρισμων
αναδει κνυσι· προς ο χρη παντως αναδραμειν οκνον απο θεμενους παντα, και την
ευπεριστατον αμαρτιαν, καθως φησιν ο Ἀποστολος, ως αν κουφοι και ευστα λεις επι
της ακρας γενομενοι, καθαρωτερωι τωι της αληθειας φωτι δια της ψυχης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

προσπελασαιμεν. Τι τοινυν εστι το λεγομενον, Μακαριοι οι πενθουντες, οτι αυτοι
παρακληθησονται; Γελασει παντως ο προς τον κοσμον βλεπων, και λεξει ταυτα
καταχλευα ζων τον Λογον· Ει μακαριζονται κατα τον βιον οι εν πασηι συμφοραι
δαπανωμενοι, αθλιοι κατα το ακολου θον εισι παντως οις αλυπος τε και απημων
εστιν η ζωη. Και ουτω τα ειδη των συμφορων εξαριθμου μενος, πλεονασει τον
γελωτα, τα της χηρειας κακα, και την της ορφανιας ταλαιπωριαν υπ' οψιν αγων, τας
ζημιας, τα ναυαγια, τας εκ πολεμων αιχμαλω σιας, τας αδικους εν δικαστηριωι
κρισεις, μεθορι σμους τε και δημευσεις και ατιμιας, τας τε συμφορας τας εκ των
νοσων, οιον πηρωσεις τε και ακρωτη ριασμους, και την παντοδαπην του σωματος
λωβην, και ει τι τοις ανθρωποις κατα τον βιον τουτον συν ισταται παθος, η σωματος,
η ψυχης απτομενον, παντα τωι λογωι διεξελευσεται, δι' ων, ως οιεται, καταγε λαστον
αποδειξει τον τους πενθουντας μακαριζοντα λογον. Ἡμεις δε μικρα φροντισαντες
των μικροψυ χως τε και ταπεινως αναθεωρουντων τα θεια νοη ματα, ως εστι
δυνατον κατιδειν τον εγκειμενον τωι ειρημενωι δια βαθους πλουτον επιχειρησωμεν,
οπως αν φανερον και δια τουτο γενοιτο, ποσον εστι το διαφορον της σαρκινης τε και
χοικης διανοιας, προς την υψηλην τε και επουρανιον. Ἔστι μεν ουν εκ του
προχειρου μακαριστον υπο λαβειν εκεινο το πενθος, το επι πλημμελημασι και
αμαρτιαις γινομενον, κατα την του Παυλου περι της λυπης διδασκαλιαν, του
φησαντος, μη εν ειναι λυπης ειδος, αλλα το μεν κοσμικον, το δε κατα Θεον ενερ
γουμενον. Και της μεν κοσμικης λυπης, θανατον ειναι το εργον· την δε ετεραν,
σωτηριαν εκ μετα νοιας τοις λυπουμενοις εργαζεσθαι. Τωι οντι γαρ ουκ εξω του
μακαριζεσθαι το τοιουτον της ψυχης παθος εστιν, οταν εν αισθησει γενομενη του
χειρονος, τον εν κακιαι βιον απολοφυρηται. Καθαπερ γαρ επι των σωματικων
αῤρωστηματων, οις αν παρετον εξ επη ρειας τινος γενηται τι μερος του σωματος,
σημειον του νενεκρωσθαι το παρειμενον η αναλγησια γινεται· ει δε κατα τινα
τεχνην ιατρικην η ζωτικη παλιν αισθησις επαναχθειη τωι σωματι, χαιρουσιν ηδη πο
44.1221 νουντος του μερους, αυτος τε ο καμνων και οι την θεραπειαν προσαγοντες,
τεκμηριωι χρωμενοι του προς υγιειαν τρεψαι το παθος, το εν αισθησει των
δριμυσσοντων ηδη γενεσθαι το μελος· ουτως επειδαν, καθως φησιν ο Ἀποστολος,
απηλγηκοτες τινες παρα δωσι τωι καθ' αμαρτιαν βιωι εαυτους, νεκροι τινες οντως και
παρετοι του κατ' αρετην βιου γενομενοι, ουδεμιαν εχουσιν ων ποιουσιν την
αισθησιν. Ει δε καθαψαιτο τις αυτων ο ιατρευων λογος, οιον δια τινων θερμων τε
και διακαιοντων φαρμακων (λεγω δε των σκυθρωπων της μελλουσης κρισεως
απειλων), και δια βαθους την καρδιαν τωι φοβωι των προσδο κωμενων δριμυξειεν,
γεεννης φοβον, και πυρ μη σβεννυμενον, και ατελευτητον σκωληκα, και βρυγμον
οδοντων, και κλαυθμον αδιαλειπτον, και σκοτος εξω τερον, και απαντα τα τοιαυτα,
οιον τινα θερμα και δριμεα φαρμακα τωι νεναρκηκοτι δια των καθ' ηδο νην
παθηματων εντριβων και αναθαλπων, εις αισθη σιν αυτον αγαγοι του εν ωι ην βιου,
μακαριστον αυτον απεργασηται, την οδυνηραν αισθησιν τηι ψυχηι εμ ποιησας.
Καθαπερ και ο Παυλος τον τηι κοιτηι του πατρος επιλυσσησαντα, μεχρις εκεινου
μαστιζει τωι λογωι, εως αν αναισθητως ειχεν της αμαρτιας· επει δε καθικετο του
ανδρος η της επιπληξεως ιατρεια, ως ηδη μακαριον δια του πενθους γενομενον,
παρα καλειν αρχεται, ινα μη τηι περισσοτεραι λυπηι, φησι, καταποθηι ο τοιουτος. Ἔστω
δε και τουτο ημιν το νοημα προς την προκειμενην του μακαρισμου θεω ριαν εις τον
κατ' αρετην βιον ουκ αχρηστον, δια το πλεοναζειν πως εν τηι φυσει των ανθρωπων
την αμαρτιαν· ταυτης δε φαρμακον το εκ μετανοιας πενθος αποδεδεικται. Ἀλλα μοι
δοκει βαθυτερον τι των ειρημενων υποσημαινειν ο Λογος εν τηι παρατα τικηι του
πενθους ενεργειαι, αλλο τι παρα τουτο νοειν υφηγουμενος. Ει γαρ μονην την επι τωι
πλημμελη ματι μεταμελειαν επεδεικνυεν, ακολουθοτερον αν ην τους πενθησαντας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

μακαριζεσθαι, ου τους εισαει πενθουντας· ως επι υποδειγματος συγκρισει της εν τηι
νοσωι διαγωγης τους θεραπευθεντας μακαριζομεν, ου τους εισαει θεραπευομενους.
Ἡ γαρ παρατασις της θεραπειας, και το της αῤρωστιας διηνεκες συν ενδεικνυται. Και
αλλως δε μοι δοκει καλως εχειν μη τωι τοιουτωι μονωι νοηματι τιθεσθαι, ως του
Λογου τοις εφ' αμαρτιαις πενθουσιν τον μακαρισμον νεμον τος. Πολλους γαρ
ευρησομεν ακατηγορητον εσχηκο τας τον βιον, και υπ' αυτης της θειας φωνης μεμαρ
τυρημενον επι παντι τωι βελτιονι. Ποια γαρ πλεον εξια του Ἰωαννου; ποια
ειδωλολατρεια του Ἠλιου; Τι μικρον η μειζον κατα τον βιον εκεινων οιδεν η ιστορια
πλημμελημα; Τι ουν; Ἆρα εξω της μακα ριοτητος ειναι ο λογος αυτους υποθησεται,
τους μητε την αρχην νενοσηκοτας, μητε του φαρμακου τουτου, λεγω δε του εκ
μετανοιας πενθους, εις χρειαν ελθον τας; Ἢ ατοπον ειη τους τοιουτους της θειας
μακα ριοτητος αποβλητους οιεσθαι, οτι μητε ημαρτον, μητε πενθει την αμαρτιαν
ιασαντο; Ἢ ουτω γ' αν ειη το αμαρτανειν του αναμαρτητως ζηιν προτιμοτε 44.1224
ρον, ει μονοις τοις μετανοουσιν η του Παρακλητου χαρις αποκεκληρωται; Μακαριοι
γαρ, φησιν, οι πενθουντες, οτι αυτοι παρακληθησονται. Ουκουν ως εστι δυνατον
επομενοι, καθως φησιν ο Ἀμβα κουμ, τωι επι τα υψηλα επιβιβωντι, παλιν την εγκει
μενην διανοιαν τοις ειρημενοις αναζητησωμεν, ως αν μαθοιμεν ποιωι πενθει
προκειται η του Πνευματος του αγιου παρακλησις. Σκοπησωμεν τοινυν εν τηι
ανθρωπινηι ζωηι, τι ποτε πρωτον αυτο το πενθος εστι, και επι τισιν συνιστα. Ουκουν
προδηλον απασιν το τοιουτον, οτι πενθος εστι σκυθρωπη διαθεσις της ψυχης, επι
στερησει τινος των καταθυμιων συνισταμενη· οπερ επι των εν ευθυμιαι διαβιουντων
συνιστασθαι χωραν ουκ εχει· οιον, ευπραγει τις κατα τον βιον, παντα κατα ρουν
αυτωι δια των ηδεων τα πραγματα φερεται, τηι γαμε τηι επευφραινεται, τοις παισιν
επαγαλλεται, δια της των αδελφων συμμαχιας ωχυρωται, σεμνος κατα την αγοραν,
τιμιος τοις δυναστευουσιν, φοβερος τοις αν τιτεταγμενοις, ακαταφρονητος τοις
υποχειριοις, φι λοις ευπροσιτος, πλουτωι κομων, απολαυστικος, ηδυς, αλυπος,
σθεναρος τωι σωματι· παντα εχων, οσα τι μια κατα τον κοσμον τουτον ειναι δοκει· ο
τοιουτος παντως εν ευφροσυνηι εκαστωι των παροντων επιγαν νυμενος. Ει δε τις
μεταβολη της ευημεριας ταυτης καθαψαιτο, η διαζευξιν των φιλτατων, η ζημιαν
των προσοντων, η τινα πηρωσιν της σωματικης ευκλη ριας, εκ πονηρας τινος
συντυχιας επαγουσα, τοτε τηι υπεξαιρεσει του ευφραινοντος, η εναντια διαθεσις
γινεται, ην πενθος προσαγορευομεν. Ουκουν αληθης ο αποδεδομενος περι αυτου
λογος, οτι πενθος εστιν αισθησις τις αλγεινη της των ευφραινοντων στερη σεως. Ει
δη νενοηται ημιν το ανθρωπινον πενθος, γενεσθω τις οδηγια των αγνοουμενων τα
προδηλα, ως αν φανερον γενοιτο, τι το μακαριζομενον εστι πεν θος, ωι επακολουθει
η παρακλησις. Ει γαρ η των προσοντων αγαθων στερησις ενταυθα το πενθος ποιει,
ουκ αν δε τις του αγνοουμενου την ζημιαν απολοφυ ραιτο· γνωναι προσηκει
προτερον αυτο το αγαθον, ο τι ποτε εστι κατα αληθειαν, ειθ' ουτως την ανθρω πινην
φυσιν κατανοησαι. ∆ια γαρ τουτο συμβησεται το μακαριζομενον πενθος
κατορθωθηναι. Οιον γαρ εστιν επι των εν σκοτωι βιοτευοντων, οταν ο μεν εν τεχθηι
τωι ζοφωι, ο δε τηι απολαυσει του εξω φωτος συνειθισμενος, εξ επηρειας τινος
κατακλειστος γενη, ουχ ομοιως αμφοτερων η των παροντων καθα πτεται συμφορα
(ο μεν γαρ ειδως ου εστερηται, βαρειαν ποιειται του φωτος την ζημιαν· ο δε μηδε
ολως εγνωκως την τοιαυτην χαριν, αλυπως διαβιωσε, δια την τροφιαν του ζοφου
μηδενος εκπεπτωκε ναι των αγαθων λογιζομενος· εκ δε τουτου τον μεν η επιθυμια
της του φωτος απολαυσεως, εις πασαν αξει μηχανην και επινοιαν του παλιν ιδειν ου
εξ επηρειας απεστερηθη· ο δε καταγηρασει τωι ζοφωι διαβιων, δια το μη εγνωκεναι το
βελτιον, αγαθον εαυτωι το παρον κρινων)· ουτω και επι του προκειμενου νοη ματος,
ο το αληθως αγαθον κατιδειν ισχυσας, επειτα 44.1225 την πτωχειαν της ανθρωπινης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

φυσεως κατανοησας, εν συμφοραι την ψυχην παντως εξει, τωι μη ειναι εν τωι αγαθωι
εκεινωι τον παροντα βιον, πενθος ποιου μενος. Ουκουν ου την λυπην μοι δοκει
μακαριζειν ο Λογος, αλλα την ειδησιν του αγαθου, ηι το της λυπης παθος
επισυμβαινει, δια το μη παρειναι τωι βιωι το ζητουμενον. Ἀκολουθον τοινυν εξετασαι
τι ποτε αρα εστιν εκεινο το φως, ωι το ζοφωδες τουτο της ανθρωπινης φυσεως
σπηλαιον εν τωι παροντι βιωι ου καταυγα ζεται. Ἦ ταχα, ου προς το ανηνυτον τε και
ακατα ληπτον η επιθυμια βλεπει; Τις γαρ εν ημιν λογισμος τοιουτος, ως ανιχνευσαι
του ζητουμενου την φυσιν; Τις εξ ονοματων τε και ρηματων σημασια τοιαυτη, ως
αξιαν ημιν εννοιαν του υπερκειμενου φωτος εμ ποιησαι; Πως ονομασω το αθεατον;
Πως παραστησω το αυλον; Πως δειξω το αειδες; πως διαλαβω το αμεγεθες, το
αποσον, το αποιον, το ασχηματιστον; το μητε τοπωι, μητε χρονωι ευρισκομενον; το
εξωτε ρον παντος περασμου, και πασης οριστικης φαντα σιας; ου εργον ζωη, και η
παντων των κατα το αγα θον νοουμενων υποστασις; περι ο παν υψηλον νοημα τε
και ονομα θεωρειται; θεοτης, βασιλεια, δυναμις, αιδιοτης, αφθαρσια, χαρα τε και
αγαλλιαμα, και παν οτι περ εστιν εν υψει νοουμενον τε και λεγομενον; Πως τοινυν
εστι και δια ποιων λογισμων το τοιουτον ημων αγαθον υπ' οψιν ελθειν, το
θεωμενον και μη βλεπομενον; Το πασι τοις ουσι το ειναι παρεχομενον; αυτο δε αει
ον, και του γενεσθαι ου προσδεομενον; Ἀλλ' ως αν μη ματην ο λογος καμνοι τοις
αχωρη τοις εαυτον επεκτεινων, των μεν υπερκειμενων αγα θων την φυσιν, ως
αμηχανον ον το τοιουτον υπο καταληψιν ελθειν, πολυπραγμονουντες παυσωμεθα,
τοσουτον μονον εκ των ζητηθεντων κερδαναντες, οσον δι' αυτου του μη δυνηθηναι
κατιδειν το ζητουμενον, εννοιαν τινα του μεγεθους των ζητουμενων ανατυ
πωσασθαι. Ὅσωι δε της γνωσεως ημων υψηλοτερον ειναι το αγαθον τηι φυσει
πιστευομεν, τοσουτωι μαλ λον το πενθος εν αυτοις επιτεινωμεν, οτι τοιουτον εστι
και τοσουτον το αγαθον, ου διεζευγμενοι τυγχα νομεν, ως μηδε την γνωσιν αυτου
χωρειν δυνασθαι. Τουτου μεντοι του υπεραιροντος πασαν δυναμιν κατα ληπτικην,
εν μετουσιαι ποτε ημεν οι ανθρωποι· και τοσουτον ην εν τηι φυσει ημων εκεινο το
αγαθον το υπερ παν νοημα, ως αλλο εκεινο το ανθρωπινον ειναι δοκειν, τηι
ακριβεστατηι ομοιωσει κατα την εικονα του πρωτοτυπου μεμορφωμενον. α γαρ νυν
περι εκεινου στοχαστικως θεωρουμεν, ταυτα παντα και περι τον ανθρωπον ην,
αφθαρσιαι τε και μακαριοτητι· και το αυτοκρατες και το αδεσποτον, το τε αλυπον και
44.1228 απραγματευτον της ζωης, και η εν θειοτεροις δια γωγη· και το γυμνηι τε και
καθαραι παντος προκα λυμματος τηι διανοιαι προς το αγαθον βλεπειν. Ταυτα γαρ
παντα δι' ολιγων ρηματων ο της κοσμογενειας ημιν υπαινιττεται λογος, κατ' εικονα
Θεου λεγων πεπλασθαι τον ανθρωπον, και εν τωι παραδεισωι ζηιν, και των εκει
πεφυτευμενων κατατρυφαιν. Των δε φυ των εκεινων καρπος, ζωη και γνωσις και τα
τοιαυτα εστιν. Ει δε ταυτα εν ημιν ην, πως ουν εστι δια συγ κρισεως
αντιπαραθεωρουντα τηι τοτε μακαριοτητι την παρουσαν νυν αθλιοτητα, μη
επιστεναζειν τηι συμφοραι· το υψηλον τεταπεινωται· το κατ' εικονα του επουρανιου
γενομενον, απεγεωθη· το βασιλευειν τεταγμενον, κατεδουλωθη· το εις αθανασιαν
κτισθεν, κατεφθαρη θανατωι· το εν τρυφηι του παραδεισου διαγον, εις το νοσωδες και
επιπονον τουτο μετωικισθη χωριον· το τηι απαθειαι συντροφον, τον εμπαθη και
επικηρον αντηλλαξατο βιον· το αδεσποτον τε και αυτεξουσιον, νυν υπο τοιουτων
και τοσουτων κακων κυριευεται, ως μηδε ραιδιον ειναι τους τυραννους ημων
απαριθμησασθαι. Ἕκαστον γαρ των εν ημιν παθων, οταν επικρατησηι, δεσποτης του
δουλωθεντος γινεται· και καθαπερ τις τυραννος καταλαβων της ψυχης την
ακροπολιν, δι' αυτων των υποχειριων κακοι το υπηκοον, υπηρεταις τοις ημετεροις
λογι σμοις προς το δοκουν εαυτωι καταχρωμενος· ουτως ο θυμος, ουτως ο φοβος, η
δειλια, το θρασος, το κατα λυπην τε και το καθ' ηδονην παθος, μισος, ερις, ανελεος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

απηνεια, φθονος, κολακεια, μνησικακια τε και αναλγησια, και παντα τα κατα το
εναντιον εν ημιν νοουμενα παθη, τυραννων εστι τινων και δεσπο των απαριθμησις,
των προς το ιδιον κρατος την ψυχην οιον τινα δορυαλωτον καταδουλουντων. Ει δε
τις και τας περι το σωμα συμφορας αναλογιζοιτο, τας τηι φυσει ημων
συμπεπλεγμενας τε και συστρε φομενας, τας ποικιλας λεγω και πολυτροπους των
νοσηματων ιδεας, ων παντων το κατ' αρχας απει ρατον ην το ανθρωπινον, πολυ
μαλλον πλεονασει το δακρυον, εκ παραλληλου θεωρων αντι των αγαθων τα
λυπηρα, και αντιπαρατιθεις τα κακα τοις βελ τιοσιν. Τουτο ουν εοικεν εν αποῤρητωι
διδασκειν ο μακαριζων το πενθος, το προς το αληθινον αγαθον την ψυχην βλεπειν,
μηδε τηι παρουσηι απατηι του βιου καταβαπτιζεσθαι· ου γαρ εστιν ουτε αδακρυτι ζηιν
τον επεσκεμμενον δι' ακριβειας τα πραγματα, ουτε εν λυπηροις ειναι νομιζειν τον
ταις βιωτικαις ηδοναις εμβαθυνοντα· καθαπερ επι των αλογων το τοιουτον εστιν
ιδειν· οις ελεεινη μεν η της φυσεως εστι κατασκευη· (τι γαρ ελεεινοτερον της του
λογου στερησεως;) αισθησις δε της συμφορας αυτοις ουδε μια, αλλα κατα τινα
ηδονην κακεινοις η ζωη διεξ αγεται· και ο ιππος γαυριαι, και ο ταυρος κονιζεται· και
ο συς φρισσει την λοφιαν· και οι σκυλακες παι ζουσι, και διασκιρτωσιν οι μοσχοι, και
εκαστον των ζωων εστιν ιδειν δια τινων τεκμηριων την ηδονην ενδεικνυμενον, οις
ει τις κατανοησις ην της του λογου χαριτος, ουκ αν τον κωφον αυτων και ταλαι
πωρον βιον εν ηδονηι διετιθεντο. Ουτως και επι των ανθρωπων, οις ουδεμια των
αγαθων εστι γνωσις, 44.1229 ων η φυσις ημων απεστερηται, τουτοις καθ' ηδονην η
της παρουσης ζωης διαγωγη. Ἀκολουθει δε τωι τοις παρουσιν ηδεσθαι, το μη ζητειν
τα βελτιω. Ὁ δε μη ζητων, ουκ αν ευροι το μονοις ζη τουσι παραγενομενον. Ουκουν
δια τουτο ο Λογος μα καριζει το πενθος, ου δι' εαυτο κρινων ειναι μακαριον, αλλα
δια το εξ εκεινου παραγενομενον. ∆εικνυσι δε του λογου η συζυγια, οτι της προς την
παρακλη σιν αναφορας το πενθειν αυτοις εστι μακαριον. Μα καριοι γαρ, φησιν, οι
πενθουντες και ουκ εστησεν εν τουτωι τον λογον, αλλα προσεθηκεν, Ὅτι αυτοι
παρακληθησονται. Ὅ μοι δοκει προκατανενοηκως ο μεγας Μωυσης (μαλλον δε, ο εν
εκεινωι ταυτα δια τασσων Λογος, εν ταις μυστικαις του Πασχα παρατη ρησεσιν)·
αζυμον μεν αυτοις αρτον εν ταις εορτασι μοις ημεραις νομοθετησαι· οψον δε τηι
βρωσει πικρι δας ποιησασθαι, ως αν δια των τοιουτων μαθοιμεν αι νιγματων, οτι
ουκ εστι της μυστικης εκεινης εορτης μετασχειν αλλως, ει μη αι πικριδες του βιου
τουτου τηι απληι και αζυμωι ζωηι εκουσιως καταμιγνυοιντο. ∆ια τουτο και ο μεγας
∆αβιδ, καιτοι το ακροτατον της ανθρωπινης ευκληριας μετρον (λεγω δη την βα
σιλειαν) περι εαυτον βλεπων· δαψιλως επιβαλλει των πικριδων τηι εαυτου ζωηι
στεναζων εν οιμωγηι, και θρηνων την παρατασιν της εν σαρκι παροικιας, και
εκλειπων, υπο της των μειζονων επιθυμιας, φησιν, Οιμοι οτι η παροικια μου
εμακρυνθη, Ἑτερωθι δε προς το καλλος των θειων σκηνωματων ατενες απο βλεπων,
εκλιπειν υπο της επιθυμιας φησι, το εν εσχατοις εκει τεταχθαι, του πρωτευειν εν
τοις παρ ουσι, προτιμοτερον εαυτωι κρινων. Ει δε τις ακρι βεστερον κατανοησαι
βουλοιτο του μακαριζομενου τουτου πενθους την δυναμιν, επισκεψασθω εαυτωι εν
τωι κατα τον Λαζαρον και τον πλουσιον διηγηματι, εν ωι γυμνοτερον το τοιουτον
δογμα ημιν σαφηνιζεται. Μνησθητι γαρ, φησιν ο Ἀβρααμ προς τον πλουσιον, οτι
απελαβες τα αγαθα σου εν τηι ζωηι σου· ομοιως δε και ο Λαζαρος τα κακα· δια τουτο
ουτος μεν πα ρακαλειται, συ δε οδυνασαι. Ἔοικε γαρ, επειδη της αγαθης του Θεου
περι τον ανθρωπον οικονομιας απ εστησεν ημας η αβουλια, μαλλον δε η κακοβουλια
του γαρ Θεου αμιγες του κακου το αγαθον εν τηι απο λαυσει ημων νομοθετησαντος,
και καταμιγνυναι τωι καλωι την του κακου πειραν απαγορευσαντος, επειδη ημεις υπο
λαιμαργιας εκουσιως του εναντιου ενεφο ρηθημεν (λεγω δε της του θειου Λογου
παρακοης απογευσαμενοι)· δια τουτο χρη παντως εν αμφοτεροις γενεσθαι την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ανθρωπινην φυσιν, και μετασχειν εν μερει 44.1232 του τε λυπουντος και του
ευφραινοντος. ∆υο δε οντων βιων, και διπλης της ζωης καθ' εκατερον των βιων
ιδιαζοντως θεωρουμενης, ωσαυτως δε και ευφροσυνης διπλης· της μεν εν τωι βιωι
τουτωι, της δε εν τωι κατ' ελπιδας ημιν προκειμενωι· μακαριστον αν ειη την της
ευφροσυνης μοιραν τοις αληθινοις αγαθοις εις τον αΐδιον αποθεσθαι βιον· της δε
λυπης εκπληρωσαι την λειτουργιαν εν τηι βραχειαι ταυτηι και προσκαιρωι ζωηι, ζημιαν
ποιουμενον, ου το στερηθηναι τινος των κατα τον βιον τουτον ηδεων, αλλα το δια
της απολαυσεως τουτων εν αποπτωσει των αμεινονων γενεσθαι. Ου κουν ει
μακαριστον εστιν το εν τοις απειροις αιωσιν ατελεστον τε και εισαει
παρατεινομενην την ευφρο συνην εχειν· δει δε παντως γευσασθαι και των εναν τιων
την ανθρωπινην φυσιν· ουκετι χαλεπον εστι συνιδειν του λογου το βουλημα, δια τι
μακαριοι οι νυν πενθουντες, αυτοι γαρ εις τους απειρους αιωνας παρακληθησονται·
η δε παρακλησις, εκ της του Πα ρακλητου μετουσιας γινεται. Ἰδια γαρ του Πνευ
ματος ενεργεια η της παρακλησεως χαρις εστιν· ης και ημεις αξιωθειημεν, χαριτι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα εις τους αιωνας των αιω νων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ ∆ʹ.
Μακαριοι οι πεινωντες, και διψωντες την δικαιο συνην· οτι αυτοι
χορτασθησονται. Τους στομαχουντας και κακοσιτους φασιν οι της ιατρικης
επιστημονες, πονηρων τινων χυμων τε και περιττωματων επι την ανω γαστερα
συῤρυεντων, αει δοκειν πληρεις τε και διακορεις ειναι, και δια τουτο προς την
ωφελιμον τροφην αλλοτριως εχειν, της φυσικης αυτοις ορεξεως εν τηι νοθωι
πλησμονηι μαρανθεισης. Ει δε τις αυτοις εξ ιατρικης επιμελεια προσαχθειη, δια τινος
τμητικης φαρμακοποσιας απο κλυσθεντων των εναπειλημμενων ταις του στομαχου
κοιλοτησιν, ουτως συμβαινειν, του αλλοτριου μη κετι διοχλουντος την φυσιν, της
ωφελουσης τε και τροφιμου βρωσεως αυτοις επανιεναι την ορεξιν· και τουτο της
υγιειας ειναι σημειον, το μηκετι κατ ηναγκασμενως, αλλα μετ' επιθυμιας τε και
ορμης την βρωσιν προσιεσθαι. Τι ουν μοι βουλεται το προοιμιον; Ἐπειδη προιων δι'
ακολουθιας ο προς τα υψηλοτερα της των μακαρισμων κλιμακος χειραγωγων ημας
λογος, ο κατα την του Προφητου φωνην, τας καλας αναβασεις εν τηι καρδιαι ημων
διατιθεμενος, τοιαυτην ημιν μετα τας προδιανυσθεισας ανοδους τεταρτην
προδεικνυσιν αλλην αναβασιν, λεγων· Μακαριοι οι πεινωντες και διψωντες την
δικαιοσυνην, οτι αυ τοι χορτασθησονται· καλως εχειν οιμαι, το διακο ρες τε και
πλησμονικον της ψυχης εκκαθαραντας, ως εστι δυνατον, της τοιαυτης βρωσεως τε
και πο σεως την μακαριστην ορεξιν ημιν αυτοις εμποιησαι· 44.1233 ουτε γαρ ισχυσαι
δυνατον εστι τον ανθρωπον, μη της αρκουσης τροφης υποστηριζουσης την δυναμιν,
ουτε διχα του φαγειν εμπλησθηναι τροφης, ουτε τραφηναι χωρις ορεξεως. Ἐπει ουν
αγαθον τι κατα την ζωην εστιν η δυναμις· αυτη δε τωι αρκουντι συντηρειται κορωι· ο
δε κορος δια βρωσεως γινεται· το δε φαγειν εξ ορεξεως· μακαριστον αν ειη τοις
ζωσιν η ορεξις, αρχη τε και αιτια της εν ημιν γινομενη δυναμεως. Ὥσπερ δε κατα
την αισθητην ταυτην την τροφην εχο μεν, ου των αυτων παντες εφιενται, αλλα
μεριζεται πολλακις προς τα ειδη των εδωδιμων η των μετ εχοντων επιθυμια, και ο
μεν τις επιτερπεται τοις γλυκαινουσιν, αλλος προς τα δριμυσσοντα τε και
θερμαινοντα την ορμην εχει· ετερος δε τοις αλμω δεσι, και αλλος τοις
παραστυφουσιν ηδεται· συμβαινει δε πολλακις μη κατα το λυσιτελουν εγγινεσθαι
την ορμην εκαστωι της βρωσεως (κατα γαρ τινα κρασεως ιδιοτητα προς τι παθος
επιῤρεπως τις εχων, τρεφει την νοσον τηι των κατ' αλληλων βρωματων ποιοτητι· ει
δε προς τα ωφελουντα την ορμην σχοιη, παντως εν υγιειαι βιωσεται, της τροφης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

αυτωι συντηρουσης την ευεξιαν)· ουτως και επι της ψυχης τροφης ου παντων προς
το αυτο ρεπουσιν αι επιθυμιαι. Οι μεν γαρ δο ξης, η πλουτου, η τινος κοσμικης
περιφανειας ορε γονται, αλλοις περι την τραπεζαν ασχολος εστιν η ορεξις, ετεροι
τον φθονον, ως τινα δηλητηριωδη τρο φην προθυμως αναλαμβανουσιν· εισιν δε
τινες οις το τηι φυσει καλον εν ορεξει γινεται. Φυσει δε καλον αει και πασι τουτο
εστιν, ο μη αλλου τινος ενεκεν εστιν αιρετον, αλλ' αυτο δι' εαυτο επιθυμητον, αει
ωσαυτως εχον, και ουδεποτε αμβλυνομενον κορωι. ∆ια τουτο μακαριζει ο Λογος ου
τους απλως πεινωντας, αλλ' οις προς την αληθη δικαιοσυνην η επιθυμια την ροπην
εχει. Τις ουν η δικαιοσυνη; τουτο γαρ οιμαι δειν προ τερον ανακαλυφθηναι δια του
λογου, ως αν του κατ' αυτην καλλους φανερωθεντος, ουτως εν ημιν κινηθειη προς
την ωραν του φανεντος η ορεξις. Ουδε γαρ εστι δυνατον προς το μη φαινομενον
επιθυμητικως εχειν, αλλ' αργη πως επι το αγνωστον εστιν η φυσις ημων και
ακινητος, ει μη δι' ακοης η οψεως εννοιαν τινα του επιθυμητου λαβοι. Φασι τοινυν
των εξητακοτων τα τοιαυτα τινες, δικαιοσυνην ειναι εξιν απονεμητι κην του ισου,
και του κατ' αξιαν εκαστωι. Οιον ει τις χρηματων διανομης γενοιτο κυριος, ο προς το
ισον βλεπων, και συμμετρων τηι χρειαι των μετεχοντων την δοσιν, δικαιος λεγεται·
και ει τις του κρινειν την εξουσιαν λαβων, μη προς χαριν τινα και απεχθειαν την
ψηφον φεροι, αλλα τηι φυσει των πραγματων επομενος, τιμωροιτο τε τους αξιους,
και την σωζου σαν ψηφον προς τους ανευθυνους φεροι, και των λοι πων
αμφισβητηματων εν αληθειαι ποιοιτο την κρισιν, και ουτος δικαιος λεγεται. Και ο
τους φορους τοις υποχειριοις τασσων, οταν συμμετρον επιβαληι τηι δυ ναμει τον
φορον, και οικειας δεσποτης, και πολεως 44.1236 αρχων, και εθνων βασιλευς, ει
καταλληλως ηγοιτο των υποτεταγμενων εκαστος τουτων, μη ορμαις αλο γοις υπ'
εξουσιας κινουμενος, αλλ' ευθυτητι το υπ ηκοον κρινων, και προς τας προαιρεσεις
των υποχει ριων τηι γνωμηι συναρμοζομενος· παντα τα τοιαυτα τωι λογωι της
δικαιοσυνης ανατιθεασιν, οι τηι τοιαυτηι εξει το δικαιον οριζομενοι. Ἐγω δε προς το
υψος βλεπων της θειας νομοθεσιας, πλεον τι των ειρημενων εν τηι δικαιοσυνηι ταυτηι
νοεισθαι στοχαζομαι. Ει γαρ κοινος μεν προς πασαν την ανθρωπινην φυσιν ο
σωτηριος λογος, ου παντος δε εστιν ανθρωπου το εν τοις ειρη μενοις ειναι (ολιγων
γαρ το βασιλευειν, το αρχειν, το δικαζειν, το εν εξουσια χρηματων, η τινος αλλης
οικονομιας γενεσθαι· το δε πληθος εν τοις υποχειριοις τε και οικονομουμενοις
εστιν)· πως αν τις δεξαιτο την αληθη δικαιοσυνην εκεινην ειναι, η μη πασι προκειται
ομοτιμως τηι φυσει; Ει γαρ ο σκοπος τωι δικαιωι κατα τους εξωθεν λογους το ισον
εστιν· η δε υπεροχη το ανισον εχει· ουκ εστι τον αποδεδομενον της δικαιοσυνης
λογον αληθη νομισαι, ευθυς τωι κατα τον βιον ανισωι διελεγχομενον. Τις ουν η
δικαιοσυνη η εις παντας φθανουσα; Ἧς η επιθυμια κοινη προ κειται παντι τωι κατα
την ευαγγελικην τραπεζαν βλεποντι· καν πλουσιος τις ηι, καν πενης, καν δου λευηι,
καν κυριευηι, καν ευπατριδης, καν αργυρωνη τος, ουδεμιας περιστασεως, ουτε
πλεοναζουσης, ουτε υποστελλουσης του δικαιου τον λογον. Ει γαρ εν μονωι τωι
προηκοντι κατ' εξουσιαν τινα και υπεροχην το τοιουτον ευρισκοιτο· πως δικαιος ο
τωι πυλωνι του πλουσιου παρεῤριμμενος Λαζαρος, ο μηδεμιαν υλην προς την
τοιαυτην δικαιοσυνην εχων, ουκ αρχην, ουκ εξουσιαν, ουκ οικον, ου τραπεζαν, ουκ
αλλην τινα προς τον βιον παρασκευην, δι' ης εστι την δικαιοσυ νην εκεινην
εργαζεσθαι; Ει γαρ εν τωι αρχειν, η δια νεμειν, η τι ολως οικονομειν το δικαιον εστιν
ειναι, ο μη ὣν εν εκεινοις, εξω του δικαιου παντως εστιν. Πως ουν αξιουται της
αναπαυσεως ο μηδεν εσχηκως τουτων, δι' ων η δικαιοσυνη κατα τον των πολλων
λογον χαρακτηριζεται. Ουκουν ζητητεα ημιν η δικαιο συνη εκεινη, ης ο επιθυμησας
εν επαγγελιαι την απολαυσιν εχει. Μακαριοι γαρ, φησιν, οι πεινωντες την
δικαιοσυνην· οτι αυτοι χορτασθησονται. Πολλων και παντοδαπων προκειμενων εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

μετου σιαν, εφ' α η ανθρωπινη φυσις την ορεκτικην ορμην εχει, πολλης ημιν χρεια
της επιστημης, ωστε ημιν διακρινειν εν τοις τοιουτοις εδωδιμοις το τροφιμον τε και
δηλητηριον, ως αν μη το δοκουν υπο της ψυχης εν τροφης μερει παραλαμβανεσθαι,
θανατον ημιν και διαφθοραν αντι της ζωης ενεργησειεν. Ουκ ακαι ρον δε ισως, δια
τινος ετερου των κατα το Ευαγγε λιον ζητουμενων, την περι τουτου διαρθρωσαι δια
νοιαν. Ὁ κατα παντα κοινωνησας ημιν χωρις αμαρ 44.1237 τιας, και συμμετασχων
ημιν των αυτων παθηματων, την πειναν ουκ εκρινεν αμαρτιαν, ουδε απωσατο της
εαυτου πειρας το κατ' αυτην παθος, αλλ' εδεξατο την ορεκτικην ορμην της φυσεως
την επι τηι τροφηι γι νομενην. Ἀποσιτος γαρ τεσσαρακοντα ημερων δια μεινας,
υστερον επεινασεν· εδωκε γαρ οτε εβουλετο τηι φυσει καιρον τα εαυτης ενεργησαι.
Ἀλλ' ο των πειρασμων ευρετης, οτε εγνω το κατα πειναν παθος και εν εκεινωι
γενομενον, συνεβουλευσε λιθοις την ορεξιν δεξιωσασθαι· τουτο δε εστι, το
παρατρεψαι την επιθυμιαν εκ της κατα φυσιν τροφης επι τα εξω της φυσεως. Ειπε
γαρ, φησιν, ινα οι λιθοι ουτοι αρτοι γενωνται. Τι γαρ ηδικησεν η γεωργια; Τινος δε
χαριν εβδελυχθη τα σπερματα, ως την απο του των ατιμασθηναι τροφην; Τι δε
καταγινωσκεται η του ∆ημιουργου σοφια, ως ου δεοντως δια των σπερ ματων το
ανθρωπινον τρεφουσα; Ει γαρ ο λιθος εις τροφην οικειοτερος νυν αναφαινεται· αρα
της δεου σης περι την ανθρωπινην ζωην προμηθειας η του Θεου σοφια διημαρτεν.
Ειπε ινα οι λιθοι ουτοι αρτοι γενωνται. Ταυτα λεγει μεχρι του νυν τοις υπο της ιδιας
πειραζομενοις ορεξεως, και λεγων, ως επιτο πολυ πειθει επι λιθων σιτοποιεισθαι
τους προς αυτον βλεποντας. Ὅταν γαρ εκβαινηι τους αναγκαιους ορους της χρειας η
ορεξις, τι αλλο και ουχι διαβολου εστι συμβουλη, του τοτε την εκ σπερματων
παραγραφο μενου τροφην, και επι τα εξω της φυσεως προκα λουμενου την ορεξιν;
Ἐκ λιθων εσθιουσιν, οι τον της πλεονεξιας αρτον παρατιθεμενοι· οι τας πολυταλαν
τους και φλεγμαινουσας τραπεζας εαυτοις εξ αδικιων ετοιμαζοντες· ων η παρασκευη
των δειπνων, πομπη τις εστι μεμηχανημενη προς εκπληξιν, εξω των αναγκαιων τηι
ζωηι παραπιπτουσα. Τι γαρ κοινον εχει προς την της φυσεως χρειαν η αβρωτος υλη
του αργυρου, εν βαρει τε και δυσβαστακτωι προτιθεμενη τωι σταθμωι; Τι εστι το της
πεινης παθος; Ουχι του ενδεοντος εφεσις; ∆ιαπνευσθεισης γαρ της δυναμεως, παλιν
αναπληρουται το λειπον τηι καταλληλωι προσ θηκηι. Ἄρτος γαρ εστιν, η αλλο τι των
εδωδιμων, ου η φυσις εφιεται. Ει ουν τις προσαγαγοι χρυσιον αντι αρτου τωι στοματι,
αρα θεραπευει την ενδειαν; Ὅταν ουν τας αβρωτους τις υλας προ των εδωδιμων
επιζητηι, εν λιθοις αντικρυς εχει την ασχολιαν, αλλο ζητουσης της φυσεως, εν αλλωι
καταγινομενος. Λεγει η φυσις, δια του κατα την πειναν παθους μονονουχι φωνην
αφιεισα, το εν χρειαι νυν ειναι βρωσεως· δια το δειν αντεισαγαγειν παλιν τωι σωματι
το διαπνευσθεν της δυναμεως· συ δε ουκ ακουεις της φυσεως· ου γαρ ο ζητει διδως·
αλλ' οπως αν πολυ σοι γενοιτο του αργυρου το αχθος επι της τραπεζης φροντιζεις,
και τους χαλκευτας της υλης αναζητεις· και την ιστοριαν των εγγλυφομενων ταις
υλαις ειδωλων πε ριεργαζηι, οπως αν δι' ακριβειας τοις γλυμμασι τα παθη τε και τα
ηθη δια της τεχνης εισενεχθειη· ως επιγνωναι τε τον θυμον του οπλιτου, οταν το
ξιφος προς την σφαγην ανατεινηται, και την αλγηδονα του τραυματιου, οταν προς
την καιριαν συνεσταλμενος οιμωζειν δοξηι δια του σχηματος· και την ορμην του
θηρευοντος, και του θηριου την αγριοτητα· και οσα 44.1240 αλλα δια της τοιαυτης
περιεργιας εν ταις επιτραπε ζιοις υλαις φιλοτεχνουσιν οι ματαιοι. Πιειν η φυσις
εζητησεν, συ δε τους πολυταλαντους τριποδας ευτρε πιζεις, πλυνους τε και
κρατηρας, και αμφορεας, και αλλα μυρια, μηδεν εχοντα προς την επιζητουμενην
χρειαν κοινον. Ἆρα ουχι φανερως ακουεις δι' ων ποιεις του προς τον λιθον σοι
συμβουλευοντος βλεπειν; Τι δ' αν τις τα λοιπα της λιθωδους ταυτης διεξιοι τροφης,
τα αισχρα θεαματα; τα εμπαθη ακροαματα, δι' ων οδοποιουσιν εαυτοις την των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

κακων ακολουθιαν τοις υπεκκαυμασι της ακολασιας την τροφην επαρ τυοντες; Αυτη
του αντικειμενου περι της τροφης εστι συμ βουλη, ταυτα δια του προς τους λιθους
βλεπειν, αντι της νενομισμενης του αρτου χρησεως υποτιθεται. Ἀλλ' ο των
πειρασμων καθαιρετης, ουχι την πειναν εξοριζει της φυσεως, ως κακων αιτιαν, αλλα
την περιεργιαν την εκ συμβουλης του αντικειμενου συν εισιουσαν τηι χρειαι, μονην
αποπεμψαμενος, αφηκεν τοις ιδιοις οροις οικονομεισθαι την φυσιν. Ὥσπερ γαρ οι
διηθουντες τον οινον ουκ ατιμαζουσιν αυτου το χρη σιμον, δια την καταμιχθεισαν
αχνην αυτωι· αλλα τωι ιθμωι τα περιττα διακριναντες, του καθαρου την χρησιν ουκ
αποβαλλουσιν· ουτως ο θεωρητικος τε και διακριτικος των αλλοτριων της φυσεως,
Λογος, τηι λεπτοτητι της ακριβους θεωριας, την μεν πειναν, ως συντηρητικην ουσαν
της ζωης ημων ουκ εξωρισεν· τας δε συμπλεκομενας τηι χρειαι περιεργιας, διηθησεν
τε και απεῤριψεν, ειπων· εκεινον ειδεναι τροφιμον αρτον, ος τωι ρηματι του Θεου
προς την φυσιν ωικειω. Ει ουν επεινασεν ο Ἰησους, μακαριστον αν ειη το πειναιν,
οταν κατα μιμησιν εκεινου ενεργηται και εν ημιν. Ει τοινυν εγνωμεν τι εστιν ου
πειναι Κυριος, γνωσομεθα παντως του μακαρισμου του νυν ημιν προκειμενου την
δυναμιν. Ποια ουν εστιν η βρωσις, ης ο Ἰησους την επιθυμιαν ουκ επαισχυνεται;
Φησι προς τους μαθητας μετα τον προς την Σαμαρειτιν διαλογον· οτι Ἐμον βρωμα
εστιν, ινα ποιω το θε λημα του Πατρος μου· φανερον δε του Πατρος εστι το θελημα,
ος παντας ανθρωπους θελει σωθηναι, και εις επιγνωσιν αληθειας ελθειν. Ουκουν ει
εκεινος ορεγεται του ημας σωθηναι, και τροφη αυτου γινε η ημετερα ζωη,
μεμαθηκαμεν εις ο τι χρηστεον αν ειη τηι τοιαυτηι της ψυχης διαθεσει. Τι ουν τουτο
εστι; Πεινασωμεν την εαυτων σωτηριαν, διψησωμεν του θειου θεληματος, οπερ εστι
το ημας σωθηναι. Πως ουν εστι την τοιαυτην ημιν κατορθωθηναι πει ναν, νυν παρα
του μακαρισμου μεμαθηκαμεν. Ὁ γαρ την δικαιοσυνην του Θεου ποθησας, ευρεν το
αλη θως ορεκτον· ου την επιθυμιαν ουχ ενι τροπωι των κατα την ορεξιν
ενεργουμενων επληρωσεν· ου γαρ μονον ως βρωσιν την του δικαιου μετουσιαν
εποθησεν. Ἡμιτελης γαρ αν ην επι ταυτης μονης της διαθεσεως 44.1241 στασα η
ορεξις, νυνι δε και ποτιμον το αγαθον τουτο εποιησεν, ινα το ενθερμον τε και
διακαες της επιθυ μιας τωι παθει της διψης ενδειξηται. Ξηροι γαρ τρο πον τινα και
φλογωδεις εν τωι καιρωι του διψους γινο μενοι, ως θεραπευτικον της τοιαυτης
διαθεσεως το ποτον μεθ' ηδονης προσφερομεθα. Ἐπει ουν μια μεν τωι γενει η ορεξις
επι βρωσεως τε και ποσεως· διαφορον δε η προς εκατερον τουτων διαθεσις, ως αν το
ακρο τατον της προς το αγαθον επιθυμιας ο λογος ημιν νομοθετησειεν· μακαριζει
τους τα δυο ταυτα προς την δικαιοσυνην πασχοντας, την πειναν τε και την διψαν,
ως ικανου οντος του ποθουμενου προς εκατε ραν αρμοσθηναι καταλληλως την
ορεξιν, και στεῤραν μεν τωι πεινωντι γινεσθαι τροφην, ποτιμον δε τωι διψητικως
εφελκυσαμενωι την χαριν. Μακαριοι οι πεινωντες και διψωντες την δικαιο συνην,
οτι αυτοι χορτασθησονται. Ἆρ' ουν το μεν προς την δικαιοσυνην ορεκτικως εχειν
μακαριστον, ει δε τις προς την σωφροσυνην, η την σοφιαν, η την φρονησιν, η ει τι
αλλο της αρετης ειδος εστιν, ομοιως εχει, τουτον ου μακαριζει ο Λογος; Ἀλλα
τοιουτον τινα ταχα νουν το λεγομενον εχει· Ἓν των κατ' αρε την νοουμενων, η
δικαιοσυνη εστιν. Συνηθως δε πολ λακις η θεια Γραφη δια της του μερους μνημης,
περιλαμβανει το ολον· ως οταν την θειαν φυσιν δι' ονοματων τινων ερμηνευηι.
Λεγει γαρ, Ἐγω Κυριος, ως εκ προσωπου του Θεου η προφητεια· τουτο μοι ονο μα
αιωνιον· και μνημοσυνον γενεων γενεαις. Και παλιν ετερωθι φησιν· Ἐγω ειμι ο ων.
Και εν ετερωι· οτι Ἐλεημων ειμι. Και μυριοις αλλοις ονομασι τοις το υψηλον τε και
θεοπρεπες διασημαινουσιν, οιδεν ονομαζειν αυτον η αγια Γραφη, ωστε δια τουτων
μα θειν ακριβως, οτι οταν εν τι ειπηι, πας ο των ονομα των καταλογος κατα το
σιωπωμενον τωι ενι συνεκφω νειται. Ου γαρ ενδεχεται, εαν Κυριος λεγηται, μη και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

τα αλλα ειναι· αλλα παντα δι' ενος ονοματος ονο μαζεται. ∆ια τουτων ουν
μεμαθηκαμεν, οτι δια με ρους τινος πολλα περιλαμβανειν οιδεν ο θεοπνευστος
Λογος. Ουκουν και ενταυθα την δικαιοσυνην τοις μακαριστως πεινωσι προκεισθαι ο
Λογος ειπων, παν ειδος αρετης, δια ταυτης αποσημαινει, ως επισης μακαριστον ειναι
τον και φρονησιν, και ανδρειαν, και σωφροσυνην πεινωντα, και ει τι ετερον εν τωι
αυτωι της αρετης λογωι καταλαμβανεται. Ουδε γαρ εστι δυνατον εν τι της αρετης
ειδος των λοιπων διεζευ γμενον, αυτο καθ' εαυτο τελειαν την αρετην ειναι. Ὧ γαρ
αν μη συνθεωρηται τι των κατα το αγαθον νοουμενων, αναγκη πασα το
αντιδιαστελλομενον επ' αυτου χωραν εχειν· αντιδιεστηκε δε τηι σωφροσυνηι μεν το
ακολαστον· τηι φρονησει δε η αφροσυνη, και εκαστωι των προς το κρειττον
υπειλημμενων εστι τι παντως το εκ του εναντιου νοουμενον. Ει ουν μη παντα τηι
δικαιοσυνηι συνθεωροιτο, αμηχανον αν ειη το λειπομενον αγαθον ειναι. Ουκ αν γαρ
τις ειποι αφρονα δικαιοσυνην, η θρασειαν, η ακολαστον, η αλ 44.1244 λο τι των εν
κακιαι θεωρουμενων. Ει δε παντος του χειρονος αμιγης ο της δικαιοσυνης λογος
εστιν, απαν εν εαυτωι παντως το αγαθον περιειληφεν· αγαθον δε παν το κατ' αρετην
θεωρουμενον. Ουκουν πασα αρετη τωι ονοματι της δικαιοσυνης ενταυθα
διασημαινεται, ης τους πεινωντας τε και διψωντας μακαριζει ο Λο γος, την
πλησμονην αυτοις των επιθυμουμενων επ αγγελλομενος. Μακαριοι γαρ, φησιν, οι
πεινωντες και διψωντες την δικαιοσυνην, οτι αυτοι χορτασθησονται. Το δε
λεγομενον τοιουτον μοι τινα νουν εχειν δοκει· Ουδεν των καθ' ηδονην εν τωι βιωι
σπουδαζομενων πλησμιον γινεται τοις σπουδαζουσιν, αλλα, καθως φησι που δι'
αινιγματος η Σοφια· Πιθος τετρημενος εστιν η περι τας ηδονας ασχολια· ωι παντοτε
κατα σπουδην επαντλουντες, απληρωτον τινα και ανηνυ τον επιδεικνυνται κοπον οι
περι ταυτα σπουδαζοντες, εγχεοντες μεν αει τι τωι βυθωι της επιθυμιας, και το προς
ηδονην επεμβαλλοντες, εις κορον δε την επι θυμιαν ουκ αγοντες. Τις εγνω της
φιλαργυριας ορον, δια του προσγενεσθαι τοις φιλαργυρουσι το σπουδα ζομενον; Τις
δοξομανων εληξεν, εν τωι τυχειν ων εσπουδαζεν; ο δε την ηδονην εκπλησας εν
ακροαμασιν η θεαμασιν, η τηι περι γαστερα και μετα γαστερα μανιαι και λυσσηι· τι
ευρεν εκ της απολαυσεως αυτωι ταυτης περιγενομενον; Ου πασης ηδονης ειδος της
δια σωματος εκπληρουμενης ομου τωι προσπελασαι παριπταται, ουδε προς το
βραχυτατον τοις αψαμενοις αυτης παραμενουσης; Τουτο τοινυν το υψηλον δογμα
παρα του Κυριου μανθανομεν, οτι μονη η κατ' αρε την ημιν εγγινομενη σπουδη
παγιον τι εστι και εν υποστατον. Ὁ γαρ τι των υψηλων κατορθωσας, οιον
σωφροσυνην, η μετριοτητα, η την προς το Θειον ευ σεβειαν, η αλλο τι των υψηλων
τε και ευαγγελικων διδαγματων, ου παροδικην εφ' εκαστωι των κατορθω ματων και
αστατον την ευφροσυνην εχει, αλλ' ενιδρυ μενην και διαμενουσαν, και παντι
συμπαρατεινομε νην τωι της ζωης διαστηματι. ∆ια τι; Ὅτι ταυτα μεν εξεστι
διαπαντος ενεργειν, και ουδεις εστι καιρος εν παντι τωι της ζωης διαστηματι, της
αγαθης κορον εμποιων ενεργειας. Ἥ τε γαρ σωφροσυνη και η καθα ροτης, και το εν
παντι αγαθωι αμεταπτωτον, και το προς το κακον ακοινωνητον αει ενεργειται, εως
αν τις προς αρετην βλεπηι, και συμπαρατεινομενην εχει τηι ενεργειαι την
ευφροσυνην. Ἐπι δε των ταις ατο ποις επιθυμιαις εκκεχυμενων, καν διαπαντος
αυτοις η ψυχη βλεπηι προς το ακολαστον, αλλ' ουκ αει το ηδεσθαι παρεστιν. Την τε
γαρ περι την βρωσιν λιχνειαν ο κορος εστησεν, και η του πινοντος ηδονη
συγκατεσβεσθη τηι διψηι, και τα αλλα κατα τον αυτον τροπον και χρονου τινος
χρηιζει, και διαλειμματος, ωστε μαρανθεισης απο της ηδονης και της πλησμο νης,
παλιν ανακληθηναι την του ηδυνοντος ορεξιν. Ἡ δε της αρετης κτησις, οις αν απαξ
βεβαιως ενιδρυθηι, ου χρονωι μετρειται, ουτε κορωι περιοριζεται· αλλα 44.1245
παντοτε τοις κατ' αυτην ζωσιν ακραιφνη τε και νεα ραν, και ακμαζουσαν των ιδιων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

αγαθων παρεχει την αισθησιν. ∆ιο τοις ταυτα πεινωσιν, ο Θεος Λογος την
πλησμονην επαγγελλεται πλησμονην εξαπτουσαν κορωι την ορεξιν, ουκ
αμβλυνουσαν. Τουτο ουν εστιν, ο διδασκει εκ του υψηλου των νοηματων ορους δια
λεγομενος, τωι μηδενι τοιουτωι την επιθυμιαν ημων προσασχολειν, ου μηδεν
προκειται τοις σπουδαζουσι περας, εν οις ματαια τε και ανοητος εστιν η σπουδη·
καθαπερ τοις τηι κορυφηι της εαυτων σκιας επιτρε χουσιν, οις ο δρομος επι το
ανηνυτον φερεται, εις εκεινο αει ταχεως του διωκομενου υπεξιοντος τωι επι
τρεχοντι· αλλ' εκει τρεψαι την ορεξιν, εν οις η σπουδη κτημα του σπουδαζοντος
γινεται. Ὁ γαρ της αρετης επιθυμησας, κτημα ιδιον ποιειται το αγαθον, εν εαυτωι
βλεπων ο επεθυμησεν. Μακαριος ουν ο πει νασας την σωφροσυνην· εμπλησθησεται
γαρ της καθαροτητος. Ἡ δε πλησμονη, καθως ειρηται, ουκ αποστροφην, αλλ'
επιτασιν ποιει της ορεξεως, και συναυξεται αλληλοις κατα το ισον αμφοτερα. Τηι τε
γαρ επιθυμιαι της αρετης η του επιθυμηθεντος κτη σις επηκολουθησεν· και το
εγγενομενον αγαθον απαυ στοι την ευφροσυνην τηι ψυχηι συνεισηνεγκεν. Τοιαυτη
γαρ η του αγαθου τουτου φυσις εστιν, ως μη εν τωι παροντι μονον καταγλυκαινειν
τον απολαυοντα, αλλ' εν πασι τοις του χρονου μερεσιν ενεργον παρεχειν την
ευφροσυνην. Και γαρ η μνημη των ορθως βε βιωμενων ευφραινει τον
κατορθωσαντα· και η εν τωι παροντι ζωη, οταν δι' αρετης διεξαγηται, και η της
αντιδοσεως προσδοκια, ην ουκ αλλην ειναι τινα υπο λαμβανω, η αυτην παλιν την
αρετην, η και εργον εστι των κατορθουντων, και γερας επι τοις κατορθω μασι
γινεται. Ει δε χρη τινος και τολμηρου καθαψασθαι λογου· δοκει ταχα μοι δια του
κατα την αρετην τε και δικαιο συνην λογου εαυτον προτιθεναι τηι ορεξει των
ακουον των ο Κυριος· ος εγενηθη ημιν σοφια απο Θεου, δι καιοσυνη τε και αγιασμος,
και απολυτρωσις, αλλα και αρτος εξ ουρανου καταβαινων, και υδωρ ζων· ου διψηιν
ομολογει ∆αβιδ εν τινι ψαλμωιδιαι, το μακαρι στον τουτο της ψυχης παθος τωι Θεωι
προσφερων, εν οις φησιν· Ἐδιψησεν η ψυχη μου προς τον Θεον τον ισχυρον, τον
ζωντα· ποτε ηξω και οφθησο μαι τωι προσωπωι του Θεου; Ὅς μοι δοκει τηι δυνα μει
του Πνευματος προπαιδευθεις τα μεγαλοφυη ταυτα του Κυριου διδαγματα, και την
πλησμονην της τοιαυτης ορεξεως εαυτωι προσειπειν. Ἐγω γαρ, φησιν, εν δικαιοσυνηι
οφθησομαι τωι προσωπωι σου, χορτασθησομαι εν τωι οφθηναι μοι την δοξαν σου.
Αυτη ουν εστι κατα γε τον εμον λογον η αληθης αρετη, το αμιγες του χειρονος
αγαθον, περι ο παν νοημα 44.1248 των προς το κρειττον νοουμενων
καταλαμβανεται αυτος ο Θεος Λογος, η τους ουρανους καλυψασα αρετη, καθως ο
Ἀμβακουμ διεξερχεται, και καλως οι ταυτην του Θεου την δικαιοσυνην πεινωντες,
εμακαρισθησαν. Τωι οντι γαρ ο γευσαμενος του Κυριου, καθως η ψαλμωιδια λεγει,
τουτεστιν, ο εν εαυτωι δεξαμενος τον Θεον, πληρης γινεται ου εδιψησεν τε και
επεινασεν, κατα την υποσχεσιν του ειποντος· οτι Ἐγω και ο Πατηρ ελευσομεθα, και
μονην παρ' αυτωι ποιησο μεν, του αγιου Πνευματος δηλονοτι προενοικησαντος.
Ουτω μοι δοκει και Παυλος ο μεγας ο των αποῤρητων εκεινων καρπων των εκ του
παραδεισου απογευσα μενος, και πληρης ων εγευσατο ειναι, και αει πει νων. Και γαρ
πεπληρωσθαι του ποθουμενου ομολογει λεγων· Ζηι δε εν εμοι Χριστος· και ως
πεινων αει τοις εμπροσθεν επεκτεινεται λεγων· Ουχ οτι ηδη ελαβον η ηδη
τετελειωμαι, τρεχω δε ινα κατα λαβω. ∆εδοσθω γαρ ημιν κατ' εξουσιαν υποθετικως
ειναι τι λεγειν, ο η φυσις ουκ εχει. Καθαπερ γαρ επι της αισθητης βρωσεως, ει μηδεν
περιττωματικως των εις τροφην λαμβανομενων εξεποιειτο, αλλα το ολον εις
προσθηκην του σωματικου υψους ανελαμ βανετο, εις πολυ αν υψος επηρθη τα
σωματα, της καθ' ημεραν τροφης δι' εαυτης επαυξουσης το μεγε θος· ουτως η
δικαιοσυνη εκεινη, και πασα η μετ' αυτης αρετη, επειδη ουκ εκποιειται εσθιομενη
κατα τον νοητον της βρωσεως τροπον, υψηλοτερους αει ποιει δι' εαυτης τους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

μετεχοντας, παντοτε τηι παρ' εαυτης προσθηκηι το μεγεθος αυξουσα. Ουκουν ει νε
νοηται ημιν η μακαριστη πεινα, πασαν την απο κα κιας πληθωραν εμεσαντες,
πεινασωμεν την δικαιο συνην του Θεου, ινα και εις πλησμονην αυτης ελθω μεν, εν
Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ Εʹ.
Μακαριοι οι ελεημονες, οτι αυτοι ελεηθησονται. Ταχα τι τοιουτον εστιν, ο
δια τινος οπτασιας ο Ἰακωβ δι' αινιγματος επαιδευθη, κλιμακα ιδων απο γης επι το
ουρανιον υψος διηκουσαν, και τον Θεον επ' αυτης εστηριγμενον, οιον δη νυν και
ημιν η δια των μακαρισμων διδασκαλια ποιει, αει προς τα υψη λοτερα των
νοηματων τους δι' αυτης ανιοντας επ αιρουσα. Και γαρ εκει τωι πατριαρχηι τον κατ'
αρετην οιμαι βιον τωι ειδει της κλιμακος διατυπουσθαι, ως αν αυτος τε μαθοι και
τοις μετ' αυτον υφηγησαιτο, οτι ουκ εστιν αλλως προς τον Θεον υψωθηναι, μη αει
προς τα ανω βλεποντα, και την των υψηλων επιθυ μιαν αληκτον εχοντα, ως μη
αγαπαιν επι των ηδη κατορθωθεντων μενειν, αλλα ζημιαν ποιεισθαι, ει του
υπερκειμενου μη αψαιτο. Και ενταυθα ουν υψος των επ' αλληλων μακαρισμων
αυτωι προσεγγιζειν τωι Θεωι παρασκευαζει, τωι αληθως μακαριωι, και πασης
επεστηριγμενωι μακαριοτητος. Παντως δε, ως τωι 44.1249 σοφωι δια σοφιας, και δια
καθαροτητος τωι καθαρωι προσεγγιζομεν, ουτω και τωι μακαριωι δια της οδου των
μακαρισμων οικειουμεθα. Θεου γαρ ως αληθως ιδιον η μακαριοτης εστιν· διο και
επεστηριχθαι τηι τοιαυτηι κλιμακι ο Ἰακωβ τον Θεον διηγησατο. Ἡ ουν των
μακαρισμων μετουσια ουδεν αλλο, ει μη θεο τητος κοινωνια εστι, προς ην ημας
αναγει δια των λεγομενων ο Κυριος. ∆οκει ουν μοι θεοποιειν τροπον τινα δια της εις
το ακολουθον προκειμενης του μακαρισμου υφηγησεως, τον ακουοντα τε και
συνιεντα του λογου. Μακαριοι γαρ, φησιν, οι ελεημονες, οτι αυτοι ελεηθησονται.
Οιδα πολλαχου της θειας Γραφης, τωι ονοματι του ελεημονος τους αγιους ανδρας
την θειαν δυναμιν προσκαλουμενους· ουτως ο ∆αβιδ εν ταις υμνωιδιαις· ουτως
Ἰωνας εν τηι καθ' εαυτον προφητειαι· ουτως ο μεγας Μωυσης εν πολλοις της
νομοθεσιας κατανομα ζει το Θειον. Ει ουν πρεπουσα τωι Θεωι η προσηγορια του
ελεημονος· τι αλλο και ουχι θεον σε προσκαλειται γενεσθαι ο λογος, οιονει
μορφωθεντα τωι της θεοτητος ιδιωματι; Ει γαρ ελεημων ο Θεος παρα της θεοπνευ
στου Γραφης ονομαζεται· το δε αληθως μακαριστον, η θεοτης εστι· φανερον αν ειη
το εκ του ακολουθου νοουμενον, οτι καν ανθρωπος τις ων ελεημων γενηται, της
θειας αξιουται μακαριοτητος, εν εκεινωι γενομε νος, ωι το Θειον κατονομαζεται.
Ἐλεημων ο Κυριος και δικαιος, και ο Θεος ημων ελεει. Πως ουν ου μακαριον εκεινο
κληθηναι και γενεσθαι τον ανθρω πον, ωιπερ ο Θεος εκ που ποιειν ονομαζεται; αλλα
το μεν ζηλουν τα μειζονα των χαρισματων, συμβουλευει δια των ιδιων λογων και ο
θειος Ἀποστολος· ημιν δε σκοπος εστιν, ουχ οπως αναπεισθειημεν των καλων
ορεγεσθαι (τουτο γαρ αυτοματως εγκειται τηι ανθρω πινηι φυσει, το προς το καλον
επιῤρεπως εχειν)· αλλ' οπως αν μη αμαρτοιμεν της του καλου κρισεως. Ἐν τουτωι
γαρ μαλιστα τωι μερει πλημμελειται ημων η ζωη, εν τωι μη δυνασθαι ακριβως
συνιεναι τι το φυσει καλον, και τι το δι' απατης τοιουτον υπονοουμενον. Ει γαρ
γυμνη προεκειτο η κακια τωι βιωι, και μη τινι καλου φαντασιαι προσκεχρωσμενη, ουκ
αν ηυτομολησε προς αυτην το ανθρωπινον. Ουκουν συνεσεως ημιν χρεια, προς την
του προκειμενου ρητου κατανοησιν, ως αν διδαχθεντες το αληθινον του εγκειμενου
νοη ματος καλλος, κατ' αυτο μορφωθειημεν. Ὥσπερ γαρ η περι το Θειον υποληψις,
εγκειται μεν πασι φυσι κως τοις ανθρωποις· εν δε τηι αγνοιαι του αληθως οντος Θεου,
η περι το σπουδαζομενον γινεται δι αμαρτια (οις μεν γαρ η αληθης θεοτης εστι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

σεβασμιος, η εν Πατρι, και Υιωι, και αγιωι Πνευματι θεωρουμενη· οι δε προς ατοπους
υπονοιας επλανηθησαν, εν τηι κτισει τοιουτον υπονοουντες· και δια τουτο η εν
ολιγωι της αληθειας παρατροπη, τηι ασεβειαι την παροδον δε δωκεν)· ουτω και επι του
προκειμενου νοηματος, ει μη καταλαβοιμεν την αληθη διανοιαν, ουκ εν ολιγωι
44.1252 γενοιτο αν ημιν η ζημια της αληθειας παρασφαλει σιν. Τι τοινυν εστιν ο
ελεος, και περι τι ενεργουμενος; Και πως μακαριος ο αντιλαμβανων, ο διδωσιν; Μα
καριοι γαρ, φησιν, οι ελεημονες, οτι αυτοι ελεη θησονται. Ἡ μεν ουν προχειρος του
ρητου διανοια, προς το φιλαλληλον τε και συμπαθες προσκαλειται τον ανθρωπον,
δια το ανισον τε και ανωμαλον των του βιου πραγματων ου παντων εν τοις ομοιοις
βιο τευοντων, ουτε κατα την αξιαν, ουτε κατα την του σωματος κατασκευην, ουτε
κατα την λοιπην περιου σιαν. Μεμερισται γαρ ως τα πολλα, δια των εναντιων ο βιος,
δουλειαι και κυριοτητι, πλουτωι και πενιαι, δοξηι και ατιμιαι, σαθροτητι σωματος και
ευεξιαι, και πασι τοις τοιουτοις διασχιζομενος. Ὡς αν ουν εις ισον ελ θοι τωι
πλεονεκτουντι το υστερουμενον, και αναπλη ρωθειη το λειπομενον τωι
περισσευοντι, νομοθετει τοις ανθρωποις επι των καταδεεστερων το ελεον. Ου γαρ
εστιν αλλως προς θεραπειαν της συμφορας του πελας ορμησαι, μη ελεου την ψυχην
προς την τοιαυτην ορ μην εκμαλαξαντος· εκ γαρ του εναντιου τηι απηνειαι νοειται ο
ελεος. Ὡς ουν ο απηνης τε και αγριος, απροσ πελαστος εστι τοις εγγιζουσιν ουτως ο
συμπαθης τε και ελεημων, κατακιρναται πως τηι διαθεσει προς το δεομενον, εκεινωι
τωι λυπουμενωι γενομενος, ο επι ζητει η ανιωμενη διανοια. Και εστιν ο ελεος, ως αν
τις ορωι περιλαβων ερμηνευσειεν, εκουσιος λυπη επ' αλλοτριοις κακοις
συνισταμενη. Ει δε ουκ ακριβως την διανοιαν αυτου παρεστησα μεν· ταχα αν αλλωι
λογωι διερμηνευθειη σαφεστερον. Ἔλεος εστιν επι των δυσφορουντων επι τισιν
ανιαροις αγαπητικη συνδιαθεσις. Ὥσπερ γαρ το απηνες τε και θηριωδες, απο του
μισους τας αφορμας εχει· ουτως εκφυεται πως της αγαπης ο ελεος, ουκ αν γενο
μενος, ει μη εκ ταυτης. Και ει τις ακριβως εξετα σειε το του ελεου ιδιωμα, επιτασιν
ευρησει της αγαπητικης διαθεσεως, τωι κατα την λυπην παθει συμμεμιγμενην. Ἡ μεν
γαρ των καλων κοινωνια πασιν ομοιως, και εχθροις, και φιλοις σπουδα ζεται· το δε
των ανιαρων κοινωνειν εθελειν, μο νον ιδιον των τηι αγαπηι κεκρατημενων εστιν.
Ἀλλα μην παντων ωμολογηται των κατα τον βιον τουτον επιτηδευομενων η αγαπη
το κρατιστον ειναι. Ἐπι τασις δε αγαπης ο ελεος. Κυριως αρα μακαριστος, ο εν τηι
τοιαυτηι διαθεσει την ψυχην εχων, ως του ακρο τατου κατα την αρετην
εφαπτομενος· και μηδεις εν μο ναις ταις υλαις την αρετην θεωρειτω· ουτω γαρ αν ου
παντως ειη κατορθωμα το τοιουτον, πλην του δυνα μιν τινα προς ευποιΐαν εχοντος·
αλλα μοι δοκει δικαιο τερον εν προαιρεσει το τοιουτον βλεπειν. Ὁ γαρ θε λησας το
αγαθον μονον, κωλυθεις δε προς το καλον, τωι μη δυνασθαι, κατ' ουδεν ελαττουται
της ψυχης διαθεσει, του δια των εργων την γνωμην δειξαντος. 44.1253 Ὅσον μεν
ουν κερδος εστι τωι βιωι, ει προς τουτο τις εκλαμβανει του μακαρισμου την διανοιαν,
περιττον αν ειη διεξιεναι, φανερων οντων και τοις κομιδη νηπιοις, των εκ της
συμβουλης ταυτης τωι βιωι κατορθουμε νων. Ει γαρ πασι καθ' υποθεσιν η τοιαυτη της
ψυχης εγγενοιτο προς το ελαττουμενον σχεσις, ουκετ' αν ειη το υπερεχον, και
ελαττουμενον· ουκετι προς τα εναντια των ονοματων ο βιος διενεχθησεται· ουκ
ανιασει πενια τον ανθρωπον· ου ταπεινωσει δουλεια· ου λυπησει ατιμια· παντα γαρ
εσται πασι κοινα· και ισονομια και ισηγορια τωι βιωι των ανθρωπων εμπο λιτευεται·
εκουσιως του πολιτευοντος προς το λει πον εξισουμενου. Ει δε τουτο γενοιτο, ουκετ'
αν υπο λειφθειη τις απεχθειας υποθεσις· αργος ο φθονος· νεκρον το μισος· υπεροριος
η μνησικακια, το ψευδος, η απατη, ο πολεμος· (απερ εγγονα παντα τηι του πλειονος
επιθυμιαι εστιν.) Ἐκεινης δε της ασυμπα θους διαθεσεως εξορισθεισης,
συνεκβαλλεται παντως, οιον τινι πονηραι ριζηι, τα της κακιας βλαστηματα. Τηι. δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

των πονηρων υπεξαιρεσει ο των αγαθων κατα λογος αντεισερχεται, ειρηνη και
δικαιοσυνη, και πασα των προς το κρειττον νοουμενων ακολουθια. Τι τοινυν αν ειη
μακαριστοτερον, το ουτω τον βιον εχειν, ουκετι μοχλοις και λιθοις την ασφαλειαν
της ζωης ημων πιστευοντων, αλλ' εν αλληλοις ησφαλι σμενων; Ὥσπερ γαρ ο
απηνης τε και θηριωδης, δυσμενεις εαυτωι τους της αγριοτητος πεπειραμενους ποιει·
ουτως εκ του εναντιου, ευνοι απαντες τωι ελεουντι γινομεθα, φυσικως τοις
μετεχουσι του ελεου την αγαπην εντικτοντος. Ουκουν εστιν ο ελεος, ως γε ο λογος
υπεδειξεν, ευνοιας πατηρ, αγαπης ενεχυρον, συνδεσμος πασης φιλικης διαθεσεως·
της δε ασφα λειας ταυτης, τι αν επινοηθειη κατα την ζωην οχυ ρωτερον; Ὥστε
εικοτως ο Λογος μακαριζει τον ελεη μονα, τοσουτων αγαθων τωι ονοματι τουτωι
εμφαινο μενων. Ἀλλα το μεν βιωφελη την τοιαυτην συμβου λην ειναι, παντος εστι
μη αγνοησαι· εμοι δε δοκει πλεον τι των εκ του προχειρου νοουμενων, τηι του
μελλοντος εκληψει δι' αποῤρητων παραδηλουν η διανοια. Μακαριοι γαρ, φησιν, οι
ελεημονες· οτι αυ τοι ελεηθησονται· ως υστερον αποκειμενης τοις ελεουσι της κατα
τον ελεον αντιδοσεως. Ουκουν ως αν οιοι τε ωμεν την ευληπτον ταυτην και εκ του
προχειρου τοις πολλοις ευρισκομενην καταλιποντες διανοιαν, προς το εσωτερον του
κατα πετασματος διακυψαι, τωι λογωι κατα το δυνατον εγ χειρησωμεν. Μακαριοι οι
ελεημονες, οτι αυτοι ελεη θησονται. Ἔστι μεν ουν τι και δογματων υψηλοτε ρον εν
τωι λογωι μαθειν· οτι παντων αγαθων τας αφορμας ο κατ' εικονα εαυτου ποιησας τον
ανθρωπον, τηι φυσει του πλασματος εναπεθετο, ως μηδεν ημιν 44.1256 των καλων
εξωθεν επεισκρινεσθαι, αλλ' εφ' ημιν ει ναι οπερ βουλομεθα, οιον εκ ταμειου τινος
προχειρι ζομενους το αγαθον εκ της φυσεως· απο μερους γαρ περι του παντος
διδασκομεθα, οτι ουκ εστιν αλλως τινα των κατ' επιθυμιαν τυχειν, μη αυτον εαυτωι
το αγαθον χαριζομενον· διο φησι που προς τους ακουον τας ο Κυριος, οτι Ἡ βασιλεια
του Θεου εντος υμων εστιν· και, οτι Πας ο αιτων λαμβανει, και ο ζητων ευρισκει, και
τωι κρουοντι ανοιγησεται· ως και το λαβειν το ποθουμενον, και το ευρειν το
ζητουμενον, και το εντος των επιθυμουμενων γενε σθαι, εφ' ημιν ειναι οταν
βουλωμεθα, και της ημετερας εξηρτησθαι γνωμης. Ὧ κατα το ακολουθον συγ
κατασκευαζεται, και το εξ εναντιου νοουμενον, οτι και η προς το χειρον ροπη,
μηδεμιας εξωθεν βιαζο μενης αναγκης εγγινεται, αλλ' ομου το ελεσθαι το κακον,
υφισταται, τοτε εις γενεσιν παραγενομενον, οταν ελωμεθα· αυτο δε εφ' εαυτου κατ'
ιδιαν υπο στασιν εξω προαιρεσεως, ουδαμου το κακον ευρισκε κειμενον. Ἐκ δε
τουτων η αυτοκρατης τε και αυτ εξουσιος δυναμις, ην ενετεκτηνατο τηι φυσει των
αν θρωπων ο της φυσεως Κυριος, σαφως επιδεικνυται, δια του παντα της
προαιρεσεως της ημετερας ηρτη σθαι, ειτε αγαθα, ειτε χειρονα· την δε θειαν κρισιν
αδεκαστωι και δικαιωι. ψηφωι της κατα την ημετεραν προθεσιν επομενην, εκεινο
νεμειν εκαστωι, οπερ αν εαυτωι τις παρεχομενος τυχηι· τοις μεν, καθως φη σιν ο
Ἀποστολος, καθ' υπομονην εργου αγαθου δοξαν και τιμην ζητουσι, ζωην αιωνιον·
τοις δε απειθουσι μεν τηι αληθειαι, πειθομενοις δε τηι αδικιαι, οργην και θλιψιν, και
παντα οσα της σκυθρωπης αντιδοσεως εστιν ονοματα. Ὥσπερ γαρ τα ακριβη των
κατοπτρων τοιαυτας δεικνυσι τας των προσωπων εμφασεις, οια περ αν τα προσωπα
ηι, φαιδρα μεν των φαιδρυ νομενων, κατηφη δε των σκυθρωπαζοντων· και ουκ αν
τις αιτιασαιτο την του κατοπτρου φυσιν, ει σκυ θρωπον εμφανειη το απεικονισμα
του πρωτοτυπου δια κατηφειας συμπεπτωκοτος· ουτω και η δικαια του Θεου κρισις
ταις ημετεραις διαθεσεσιν εξομοιουται, οια περ αν τα παρ' ημων ηι, τοιαυτα ημιν εκ
των ιδιων παρεχουσα. ∆ευτε, φησιν, οι ευλογημενοι· και, Πορευεσθε, οι
κατηραμενοι, Μη τις αναγκη των εξωθεν επι τουτων εστιν, τοις δεξιοις μεν την
γλυκειαν φωνην, τοις δε αριστεροις την σκυθρωπην αποκληρουσα; Ουχ ουτοι μεν δι'
ων εποιησαν, εσχον τον ελεον, οι δε τωι προς τους ομοφυλους απηνως εχειν, απηνες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

εαυτοις το Θειον εποιησαν; Ουκ ηλεησε τον τωι πυλωνι προσταλαιπωρουντα πτωχον,
ο ταις τρυ φαις διακεχυμενος πλουσιος, δια τουτο εαυτωι απο κοπτει τον ελεον,
ελεηθηναι δεομενος, και ουκ ακουο μενος· ουχ οτι ζημιαν εφερε μια ρανις εις την
μεγαλην του παραδεισου πηγην, αλλ' οτι η της ελεημοσυνης στα γων αμικτως εχει
προς την απηνειαν. Τις γαρ κοινω νια φωτι προς σκοτος; Οια, φησιν, αν σπειρηι ο αν
θρωπος, τοιαυτα και θερισει· οτι ο σπειρων εις την σαρκα, εκ της σαρκος θερισει
φθοραν· ο δε σπει ρων εις το πνευμα εκ του πνευματος θερισει ζωην 44.1257
αιωνιον. Σποραν οιμαι την ανθρωπινην ειναι προ αιρεσιν· θερος δε την επι τηι
προαιρεσει αντιδοσιν. Πολυχους ο των αγαθων σταχυς, τοις τοιαυτην ελο μενοις
σποραν· επιπονος η ακανθολογια τοις ακαν θωδη σπερματα καταβαλλομενοις τωι
βιωι. Χρη γαρ παντως αυτο θερισαι τινα, οπερ εσπειρεν, και ουκ εστιν αλλως.
Μακαριοι οι ελεημονες, οτι αυτοι ελεηθησον. Τις αν διεξελθοι λογος ανθρωπινος το
βαθος των εγκειμενων νοηματων τωι λογωι; Το γαρ απολυτον τε και αοριστον της
φωνης διδωσι τι και πλεον των ειρημενων περιεργαζεσθαι, το μη προσθειναι τινες
εισιν εις ους ενεργον ειναι προσηκει τον ελεον· αλλ' απλως ειπειν οτι Μακαριοι οι
ελεημονες. Ταχα γαρ ημιν τοιουτον τι δια των ειρημενων ο λογος αινιττε, ως
ακολουθειν τωι μακαριωι πενθει την του ελεους διανοιαν. Και γαρ εκει μακαριστος
ην, ο τον τηιδε βιον εν πενθει· ποιουμενος, και ενθα μοι δοκει την ισην ο λογος
υποσημαινειν διδασκαλιαν. Ὡς γαρ επι των αλλοτριων διατιθεμεθα συμφορων, οταν
τινες των επιτηδειων ημιν αβουλητοις τισι συνενεχθωσι λυπαις, η πατρυας οικιας
εκπεπτωκοτες, η ναυα γιου περισωθεντες γυμνοι, η πειραταις, η ληισταις υποχειριοι
γεγονοτες, η δουλοι εξ ελευθερων, η αιχμαλωτοι εξ ευδαιμονων, η αλλο τι τοιουτον
αντι λαβοντες κακον, οι τεως εν ευκληριαι τινι τον βιον εξεταζομενοι. Ὡς τοινυν επι
τουτων αλγεινη τις γινε ταις ψυχαις ημων η συνδιαθεσις· ταχα πολυ μαλ λον εφ'
ημων αυτων ευκαιρον αν ειη την τοιαυτην ανακεισθαι διανοιαν επι τηι παρ' αξιαν
του βιου βοληι. Ὅταν γαρ λογισωμεθα, τις η λαμπρα ημων οικια ης εκπεπτωκαμεν·
πως υπο τοις ληισταις γεγοναμεν· πως τωι βυθωι του τηιδε βιου καταβυθισθεντες
απεγυ μνωθημεν· οιους και οσους δεσποτας αντι της ελευ θεριας τε και αυτονομου
διαγωγης επεσπασαμεθα· πως το μακαριστον της ζωης θανατωι και φθοραι
διεκοψαμεν· αρα δυνατον, ει ταυτας λαβοιμεν εννοιας, αλλοτριαις συμφοραις
προσασχολεισθαι τον ελεον, και ουκ αυτην ελεεινως την ψυχην διατιθεσθαι, λογιζο
μενην α τε ειχεν, ων τε εκπεπτωκεν; Τι γαρ της αιχμαλωσιας ταυτης ελεεινοτερον;
Ἀντι της εν τωι παραδεισωι τρυφης, το νοσωδες τουτο και επιπονον χωριον εν τηι ζωηι
κεκληρωμεθα· αντι της απαθειας εκεινης, τας μυριας των παθηματων αντειληφαμεν
κηρας· αντι της υψηλης εκεινης διαγωγης, και της μετα των αγγελων ζωης, τοις
θηριοις της γης συνοι κειν κατεκριθημεν· του αγγελικου τε και απαθους τον
κτηνωδη βιον ανταλλαξαμενοι, τους πικρους της ζωης ημων τυραννους, τους
λυσσωντας και αγριαινον τας δεσποτας, τις αν ραιδιως αριθμωι περιλαβοι; Πι κρος
δεσποτης ο θυμος· τοιουτος αλλος ο φθονος· το μισος, το καθ' υπερηφανιαν παθος,
λυσσωδης τις και 44.1260 αγριος τυραννος· ως αργυρωνητων κατατρυφων ο
ακολαστος εστι λογισμος, ο προς τας εμπαθεις τε και ακαθαρτους υπηρεσιας
εξανδραποδιζων την φυ σιν· η δε της πλεονεξιας τυραννις, τινα ου παρερχε πικριας
υπερβολην; Ἡ την αθλιαν δουλωσαμενη ψυχην, αει τας απληστους αυτης επιθυμιας
πληρουν αναγκαζει, παντοτε δεχομενη και ουδεποτε πληρου μενη· οιον τι
πολυκεφαλον θηριον, μυριοις στομασι τηι απληρωτωι γαστρι την τροφην
παραπεμπον· ηι ουδεις ποτε του κερδαινειν γινεται κορος· αλλα το αει
λαμβανομενον, υλη και υπεκκαυμα της του πλειο νος επιθυμιας καθισταται. Τις
τοινυν τον δυστηνον τουτον βιον κατανοησας ανηλεως και απηνως προς τας
τοιαυτας συμφορας διατιθεται; Ἀλλ' αιτιον το μη ελεειν ημας αυτους εν αναισθησιαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

των κακων ειναι· οιον τι πασχουσιν οι εκ μανιας παραφοροι, ων η υπερβολη του
κακου, και την αισθησιν ων πασχουσι προσαφηιρηται. Ει τοινυν τις εαυτον επιγνοιη,
οιος τε προτερον ην, και οιος επι του παροντος εστιν· φησι δε που και ο Σολομων, οτι
Οι εαυτων επιγνω μονες σοφοι· ουδεποτε ελεων ο τοιουτος παυσεται, τηι δε τοιαυτηι
της ψυχης διαθεσει και ο θειος ελεος κατα το εικος ακολουθησει. ∆ιο φησιν·
Μακαριοι οι ελεημονες, οτι αυτοι ελεηθησονται. Αυτοι ουχι ετεροι· εν τουτωι γαρ
σαφηνιζει το ονομα, ως αν ει τις λεγει, Μακαριον εστι το επι μελεισθαι της
σωματικης υγιειας. Ὁ γαρ επιμελου μενος, αυτος εν υγιειαι βιωσεται· ουτως ο
ελεημων εστι μακαριστος, οτι ο καρπος του ελεου ιδιον κτημα του ελεουντος
γινεται· ειτε κατα τον νυν ημιν ευρε θεντα λογον· ειτε κατα τον προεξητασμενον,
τον επι των αλλοτριων λεγω συμφορων δεικνυντα της ψυχης την συμπαθειαν·
αγαθον γαρ ομοιως εκατερον, το τε εαυτον ελεειν κατα τον ειρημενον τροπον, και
το συμ πασχειν ταις δυσπραγιαις των πελας· διοτι το δικαιον της θειας κρισεως, την
επι των καταδεεστερων του ανθρωπου προαιρεσιν, επι της υπερεχουσης δεικνυ
εξουσιας· ωστε τροπον τινα εαυτου δικαστην ειναι τον ανθρωπον, εαυτωι την ψηφον
εν τηι των υπηκοων φεροντα κρισει. Ἐπειδη τοινυν πεπιστευται, και αληθως
πεπιστευται, πασαν παραστησασθαι την αν θρωπινην φυσιν τωι βηματι του Χριστου,
ινα κομισηται εκαστος τα δια του σωματος, προς α επραξεν, ειτε αγαθον, ειτε
φαυλον· ταχα και τολμηρον ειπειν· ει δυ νατον εστι τα αποῤρητα και αθεατα
λογισμωι λαβειν, και ηδη το μακαριον της αντιδοσεως των ελεουμενων κατανοησαι.
Ἡ γαρ εγγινομενη ταις ψυχαις ευνοια, προς τους τον ελεον επιδεικνυμενους, παρα
τον βιον εν τηι ζωηι εισαει κατα το εικος παραμενει τοις μετ εσχηκοσι της χαριτος. Τι
ουν εικος εν τωι καιρωι της εξετασεως, ει επιγνωσθειη παρα των ευ πεπονθοτων ο
ευεργετης, οπως διατεθησεται την ψυχην επι ταις ευχαριστοις φωναις επι Θεου
πασης της κτισεως ευ 44.1261 φημουμενος; Ἆρα τινος αλλου μακαρισμου προσδεη
θησεται, ο εν τοσουτωι θεατρωι επι τοις αριστοις ανα κηρυττομενος; Το γαρ παρειναι
τους ευ πεπονθοτας, η του Ευαγγελιου διδασκει φωνη, εν τηι προς τους δικαιους και
τηι προς τους αμαρτωλους του βασιλεως κρισει. Προς αμφοτερους γαρ τωι δεικτικωι
χρηται, οιονει δακτυλωι το υπερκειμενον γνωρισας· Ἐφ' οσον εποιησατε ενι τουτων
των αδελφων μου των ελαχιστων. Το γαρ Τουτων ειπειν, την των ευπε πονθοτων
παρουσιαν ενδεικνυται. Νυν μοι λεγετω ο την αψυχον υλην των χρηματων
προτιμων της μελλουσης μακαριοτητος· Ποια χρυσιου λαμπροτης τοιαυτη; Τινες
των πολυτιμητων λιθων αυγαι; Τις εξ ενδυματων κοσμος τοιουτος, οιον εκεινο το
αγαθον η ελπις υποτιθεται; Ὅταν ο βασιλευων της κτισεως εαυτον ανακαλυψηι τηι
ανθρωπινηι φυσει, επι του υψηλου θρονου μεγαλοπρεπως προκαθημενος, οταν
οφθωσι περι αυτον αι αναριθμητοι μυριαδες των αγγελων, και δη οταν εν
οφθαλμοις γενηται παν των αποῤρητος των ουρανων βασιλεια, και αναδει χθηι
παλιν εκ του εναντιου τα φοβερα κολαστηρια· εν μεσωι δε τουτων πασα η ανθρωπινη
φυσις, των απο πρωτης κτισεως και μεχρι της του παντος συμ πληρωσεως
γεγονοτων, φοβωι τε και ελπιδι των μελ λοντων εστηκηι μετεωρος, τηι εφ' εκατερα
των προσ δοκωμενων εκβασει κραδαινομενη πολλακις· και των αγαθηι συνειδησει
συνεζηκοτων απιστουντων τωι μελ λοντι, οταν ετερους ιδωσιν, υπο του πονηρου συν
ειδοτος, εις το σκυθρωπον εκεινο σκοτος, ωσπερ υπο τινος δημιου καθελκομενους;
Ἐαν ουτος εν ευφημοις τε και ευχαριστοις ταις παρα των ευπεπονθοτων φωναις,
λαμπρος τηι παῤρησια τωι κριτηι παρα των εργων προσαγαγηται· αρα κατα τον υλωδη
πλουτον ευκληριαν εκεινην ειναι λογισεται; Ἆρα δεξεται αντι των αγαθων εκεινων
ορη παντα και πεδια, και να πας, και θαλασσαν, εις χρυσον αυτωι μεταποιηθεντα
γενεσθαι; Ὁ δε ακριβως σφραγισι και κλειθροις, και σιδηροδετοις πυλαις, και
οχυροις κρυπτηριοις τον μαμωναν κατακρυψας, και πασης εντολης το αποκεισθαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

αυτωι συγκεχωσμενην εν τωι κρυπτωι την υλην προτιμοτερον κρινας, εαν επι το
σκοτεινον πυρ επι κεφαλην κατασυρηται· παντων αυτωι το απεινες και ανημερον
προφεροντων, των κατα την ζωην ταυ την πεπειραμενων, και λεγοντων· Μνησθητι
οτι απελαβες αγαθα σου εν τηι ζωηι σου· συναπεκλεισας εν τοις οχυρωμασι του
πλουτου τον ελεον, και κατ ελιπες υπερ γης την ευσπλαγχνιαν· ουκ εκομισω προς
τον τηιδε βιον την φιλανθρωπιαν· ουκ εχεις ο μη εσχες· ουχ ευρισκεις ο μη απεθου·
ου συναγεις ο μη εσκορπισας· ου θεριεις ων ου κατεβαλου τα σπερματα· αξιον σοι
της σπορας το θερος· πικριαν εσπειρας, δρεπου τα δραγματα· το ανηλεες ετιμη σας,
εχε οπερ ηγαπησας· ουκ ειδες συμπαθως· ουκ οφθησηι ελεεινως. Περιειδες
θλιβομενον, περιοφθησηι 44.1264 απολλυμενος. Ἔφυγες τον ελεον, φευξεται σε ο
ελεος· εβδελυξω τον πτωχον, βδελυξεται σε ο δια σε πτω χευσας. Ει ταυτα και τα
τοιαυτα λεγοιτο, που το χρυσιον; Που τα λαμπρα σκευη; Που η επιβεβλη μενη τοις
θησαυροις δια των σφραγιδων ασφαλεια; Που οι ταις νυκτεριναις φυλακαις
επιτετευγμενοι κυνες, και προς τους επιβουλευοντας των οπλων παρασκευη; Ἡ εν
τοις βιβλιοις αναγεγραμμενη σημειωσις; Τι ταυτα προς τον κλαυθμον και τον
βρυγμον των οδοντων; Τις καταυγασει το σκοτος; Τις κατασβεσει την φλογα; Τις
αποστρεψει τον ατε λευτητον σκωληκα; Ουκουν νοησωμεν, αδελφοι, την του Κυριου
φωνην, εν ολιγωι τοσαυτα περι των μελ λοντων παιδευουσαν· και γενωμεθα
ελεημονες, ινα γενωμεθα δια τουτο μακαριοι, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι η
δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ ς ʹ.
Μακαριοι οι καθαροι τηι καρδιαι, οτι αυτοι τον Θεον οψονται. Ὅπερ παθειν
εικος τους εκ τινος υψηλης ακρω ρειας εις αχανες τι κατακυπτοντας πελαγος, τουτο
μοι πεπονθεν η διανοια, εκ της υψηλης του Κυριου φωνης, οιον απο τινος κορυφης
ορους, εις το αδιεξι τητον των νοηματων βλεπουσα βαθος. Καθαπερ γαρ εν πολλοις
των παραθαλασσιων εστιν ιδειν ορος ημι τομον, κατα το παραλιον μερος απο
κορυφης επι το βαθος δι' ευθειας απεξεσμενον, ου κατα το ανω περας ακρα τις
προβεβλημενη προς τον βυθον επι νενευκεν· οπερ ουν παθειν εικος, τον απο της τοι
αυτης σκοπιας, εκ πολλου του υψους επι την εν τωι βαθει διακυπτοντα θαλατταν·
ουτως ιλιγγιαι μου νυν ψυχη, εν τηι μεγαληι ταυτηι του Κυριου φωνηι γενο μενη
μετεωρος· Μακαριοι οι καθαροι τηι καρδιαι, οτι αυτοι τον Θεον οψονται. Θεος
προκειται τοις την καρδιαν εκκαθαρθεισι το θεαμα. Θεον ουδεις εωρακε πωποτε,
καθως φησιν Ἰωαννης ο μεγας· επιψηφιζει δε και Παυλος ο υψηλος την διανοιαν,
ειπων· οτι Ὃν ειδεν ουδεις ανθρωπων, ουτε ιδειν δυναται. Αυτη εστιν η λεια και
αποτομος πετρα, η μηδεμιαν εφ' εαυτης των νοηματων βασιν υποδεικνυουσα, ην και
ο Μωυσης ωσαυτως απροσιτον τοις καθ' εαυτον δογμασιν απεφηνατο, ως μηδαμου
δυνασθαι προσβη ναι ημων την διανοιαν, πασης αντιληψεως απο ξυσθεισης δια της
αποφασεως. Ουκ εστι γαρ, φησιν, οστις οψεται Κυριον, και ζησεται. Ἀλλα μην
αιωνιος ζωη το ιδειν εστι τον Θεον. Τουτο δε α μηχανον οι στυλοι της πιστεως,
Ἰωαννης και Παυλος και Μωσης διοριζονται. Ὁραις τον ιλιγνον, ωι ψυχη προς το
βαθος των εν τωι λογωι θεωρουμενων συν ελκεται; Ει ζωη ο Θεος, ο μη ιδων αυτον,
την ζωην ου βλεπει· το μη δυνασθαι ιδειν Θεον, οι θεοφοροι των προφητων τε και
αποστολων διαμαρτυρονται. Εις τι τοις ανθρωποις η ελπις περιΐσταται; Ἀλλ'
υποστηριζει καταπιπτουσαν την ελπιδα ο Κυριος. 44.1265 Καθαπερ επι του Πετρου
εποιησεν, κινδυνευοντος βυθισθηναι, παλιν επι στεῤρου και αντιτυπου στη σας του
υδατος. Ει τοινυν ελθηι και εφ' ημας η του Λογου χειρ, και αστατουντας εν τωι βυθωι
των θεωρη ματων, επι θατερου νοηματος καταστησειεν, εξω του φοβου γινομεθα
ισχυρως του χειραγωγουντος ημας Λογου περιδραξαμενοι. Μακαριοι γαρ, φησι, καθα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

ροι τηι καρδιαι, οτι αυτοι τον Θεον οψονται. Ἡ μεν ουν επαγγελια τοσαυτη, ως
παριεναι τον ακροτατον της, μακαριοτητος ορον. Τι γαρ αν τις μετα το τοιουτον
αγαθον, αλλο ποθησειεν, παντα εχων εν εωραμενωι; Το γαρ ιδειν ταυτον σημαινει
τωι σχειν εν τηι της Γραφης συνηθειαι· καθαπερ το, Ἴδοις τα αγαθα Ἱερουσαλημ, αντι
του Ευροις, του λογου σημαινοντος· και το, Ἀρθητω ο ασε βης, ινα μη ιδηι την δοξαν
Κυριου, δια του μη ιδειν, το μη μετασχειν του προφητου δηλουντος. Ουκουν ο τον
Θεον ιδων, παν οπερ εστιν εν αγαθων καταλογωι, δια του ιδειν εσχε, την
ατελευτητον ζωην, την αΐδιον αφθαρσιαν, την αθανατον μακα ριοτητα, την
ατελευτητον βασιλειαν, την αληκτον ευφροσυνην, το αληθινον φως, την
πνευματικην και γλυκειαν φωνην, την απροσιτον δοξαν, το διηνεκες αγαλ λιαμα, το
παν αγαθον. Το μεν ουν κατ' ελπιδα προ κειμενον εν τηι μακαριοτητος επαγγελιαι,
τοιουτον τε και τοσουτον. Ἐπει δε ο τροπος του ιδειν δια του καθαρον γενεσθαι τηι
καρδιαι προδεδεικται· εν τουτωι μοι παλιν ιλιγγιαι η διανοια, μη αρα των αμηχανων
τε και υπερβαινοντων την φυσιν ημων, η καθαροτης της καρδιας εστιν. Ει γαρ δια
τουτο ο Θεος οραται· Μωσης δε και Παυλος ουκ ιδον, το μητε αυτον, μητε αλλον
τινα δυνασθαι ιδειν διωρισατο, αδυνατον εοικε τι ειναι το τωι μακαρισμωι νυν υπο
του Λογου προκειμενον. Τι ουν ημιν το κερδος εκ του γνωναι πως ο Θεος οραται, ει
το δυνατον τηι επινοιαι μη προσεστιν; Ὅμοιον γαρ το τοιουτον, ωσπερ αν ει τις
μακαριον ειναι λεγοι το εν ουρανωι γενεσθαι· οτι εκει κατοψεται τα εν τωι βιωι μη
καθορωμενα, Ει γαρ τις ην μηχανη της επι τον ουρανον πορειας δια του λογου
προδεικνυμενη· το μαθειν οτι μακα ριστον εστι το εν εκεινωι γενεσθαι, χρησιμον αν
ην τοις ακουουσιν. Ἕως δ' αν το κατα την ανοδον αμη χανον ηι, τι φερει κερδος η
γνωσις της μακαριοτη τος της ουρανιας, λυπουσα μονον τους μεμαθηκοτας, οιων
δια το αδυνατον της ανοδου αποστερημεθα; Ἆρ' ουν εξω της φυσεως ημων ο Κυριος
εγκελευεται, και υπερεβη τα μετρα της ανθρωπινης δυναμεως τωι μεγαλειωι του
επιταγματος; Ουκ εστι ταυτα. Ουτε γαρ πτηνους γενεσθαι κελευει, οις το πτερον ουκ
ενεφυσεν, ουδε υπο υδωρ ζηιν οις τον χερσαιον απεκληρωσε βιον. Ει ουν εν πασι τοις
αλλοις προσ φορος εστι τηι δυναμει των δεχομενων ο νομος, και ουδεν υπερ την
φυσιν βιαζεται· και τουτο παντως εκ του ακολουθου νοησομεν, μη απ' ελπιδος ειναι
το δια του μακαρισμου προδεικνυμενον. Ἀλλα και τον 44.1268 Ἰωαννην, και τον
Παυλον, και τον Μωσεα, και ει τις αλλος κατ' εκεινους εστι, μη εκπεπτωκεναι της
υψηλης ταυτης μακαριοτητος, της εκ του ιδειν τον Θεον προσγινομενης, μηδε τον
ειποντα, οτι Ἀποκειται μοι ο της δικαιοσυνης στεφανος, ον αποδω σει μοι ο δικαιος
κριτης, μητε τον επι το στηθος αναπεσοντα του Ἰησου, μητε τον ακηκοοτα παρα της
θειας φωνης, οτι Ἔγνων σε παρα παντας. Ει ουν εκεινοι, παρ' ων υπερ δυναμιν η του
Θεου κατα νοησις ειναι κεκηρυκται, μακαριστοι ειναι ουκ αμ φιβαλλονται· η δε
μακαριοτης εις το ιδειν τον Θεον εστιν, τουτο δε εκ του καθαρον τηι καρδιαι γενεσθαι·
αρα ουκ αδυνατος της καρδιας η καθαροτης, δι' ης εστι γενεσθαι μακαριον. Πως ουν
εστι και τους κατα Παυλον αληθη λεγειν φησαι, υπερ την δυναμιν ημων
υποφαινομενους ειναι την του Θεου κατανοη σιν, και την του Κυριου φωνην μη
αντιδογματιζειν εκεινοις, εν καθαροτητι οφθησεσθαι τον Θεον υπι σχομενην; ∆οκει
μοι καλως εχειν περι τουτου χρηναι δια βραχεων πρωτον λαβειν, ως αν καθ' οδον
γενοιτο ημιν περι το προκειμενον η θεωρια. Ἡ θεια φυσις αυτη καθ' αυτην ο τι ποτε
κατ' ουσιαν εστι, πασης υπερκειται καταληπτικης επινοιας, απροσιτος και
απροσπελαστος ουσα ταις στοχαστικαις επινοιαις, και ουπω τις ανθρωποις προς την
των εκληπτων κατανοησιν εξευρηται δυναμις· ουδε τις εφοδος κα ταληπτικη των
αμηχανων επενοηθη. ∆ιο και Ἀνεξ ιχνιαστους τας οδους αυτου ο μεγας ονομαζει
Ἀπο στολος, σημαινων δια του λογου το ανεπιβατον ειναι λογισμοις την οδον
εκεινην, η προς την γνωσιν της θειας ουσιας αγει· ως ουπω τινος των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

προωδευκοτων τον βιον ιχνος τι καταληπτικης επινοιας σημαινο μενου τηι γνωσει
του υπερ γνωσιν πραγματος. Τοιου τος δε ων κατα την φυσιν ο υπερ πασαν φυσιν,
αλλωι λογωι και οραται και καταλαμβανεται ο αορατος τε και απεριγραπτος. Πολλοι
δε οι της τοιαυτης κατα νοησεως τροποι. Ἔστι γαρ και δια της εμφαινομε νης τωι
παντι σοφιας, τον εν σοφιαι παντα πεποιη κοτα στοχαστικως ιδειν. Καθαπερ και επι
των ανθρωπινων δημιουργηματων οραται τροπον τινα τηι διανοιαι ο δημιουργος του
προκειμενου κατασκευασμα τος, την τεχνην τωι εργωι εναποθεμενος. Ὁραται δε ουχ
η φυσις του τεχνητευσαντος, αλλα μονον η τεχνικη επιστημη, ην ο τεχνιτης τηι
κατασκευηι εν απεθετο. Ουτω και προς τον εν τηι κτισει βλεποντες κοσμον, εννοιαν
ου της ουσιας, αλλα της σοφιας του κατα παντα σοφως πεποιηκοτος ανατυπουμεθα.
Καν της ημετερας ζωης την αιτιαν λογισωμεθα, οτι ουκ εξ αναγκης, αλλ' εξ αγαθης
προαιρεσεως ηλθεν εις το κτισαι τον ανθρωπον, παλιν και δια τουτου του τροπου
καθεωρακεναι λεγομεν τον Θεον, της αγαθοτητος ου της ουσιας εν περινοιαι
γενομενοι· ουτω και τα αλλα παντα, οσα προς το κρειττον τε και υψηλοτερον αναγει
την εν 44.1269 νοιαν, Θεου κατανοησιν τα τοιαυτα κατονομα ζομεν, εκαστου των
υψηλων νοηματων τον Θεον ημιν εις οψιν αγοντος. Ἡ γαρ δυναμις και η
καθαροτης, και το ωσαυτως εχειν, και το αμιγες του εναντιου, και παντα τα τοιαυτα
θειας τινος και υψηλης εννοιας εντυποι ταις ψυχαις την φαντασιαν. Ουκουν
δεικνυται δια των ειρημενων, πως και ο Κυριος αληθευει, οφθησεσθαι τον Θεον τοις
καρδιαν εχουσι καθαραν επαγγειλαμενος· και ο Παυλος ου ψευδεται, μητε
εωρακεναι τινα τον Θεον, μητ' ιδειν δυνασθαι δια των οικειων λογων
αποφηναμενος. Ὁ γαρ τηι φυσει αορατος, ορατος ταις ενεργειαις γινε, εν τισι τοις
περι αυτον καθορωμενος. Ἀλλ' ου προς τουτο βλεπει μονον του μακαρισμου η
διανοια, το εκ τινος ενεργειας τον ενεργουντα δυνασθαι τοιουτον αναλογισασθαι·
γενοιτο γαρ αν ισως και τοις του αιωνος τουτου σοφοις, δια της του κοσμου
ευαρμοστιας η της υπερκειμενης σοφιας τε και δυναμεως κατανοησις. Ἀλλ' ετερον
μοι δοκει η του μακαρισμου μεγαλοφυΐα τοις δυναμενοις δεξασθαι κατιδειν το
ποθουμενον, την συμβουλην υφηγεισθαι· το δε μοι παρασταν νοημα δι'
υποδειγματων σαφηνισθησεται. Ἀγαθον τι κατα τον ανθρωπινον εστι βιον, υγιεια
του σωματος· αλλα μακαριον ου το ειδεναι μονον της υγιειας τον λογον, αλλα το εν
υγιειαι ζηιν. Ει γαρ τις εγκωμια διεξιων της υγιειας την νοσωδη και κακοχυμον
αιροιτο τρο φην· τι των εγκωμιων της υγιειας απωνατο ταις αῤ ρωστιαις
επιτριβομενος; Ουτω τοινυν νοησωμεν και τον προκειμενον λογον, οτι ου το γνωναι
τι περι Θεου μακαριον ο Κυριος ειναι φησιν· αλλα το εν εαυτωι σχειν τον Θεον.
Μακαριοι γαρ οι καθαροι τηι καρ διαι, οτι αυτοι τον Θεον οψονται. Ου γαρ μοι δοκει
ως αντιπροσωπον τι θεαμα τον Θεον προτιθεναι τωι κεκαθαρμενωι τον της ψυχης
οφθαλμον· αλλα τουτο ταχα η του ρητου μεγαλοφυΐα ημιν υποτιθεται, ο και προς
ετερους ο λογος γυμνοτερον παριστησιν, εντος υμων ειναι την βασιλειαν του Θεου
ειπων· ινα διδαχ θωμεν, οτι ο πασης της κτισεως και εμπαθους δια θεσεως την
εαυτου καρδιαν αποκαθηρας, εν τωι ιδιωι καλλει της θειας φυσεως καθοραι την
εικονα. Και μοι δοκει δι' ολιγων ων ειπεν, τοιαυτην συμβουλην περι εχειν ο Λογος·
οτι, Ὦ ανθρωποι, οσοις εστι τις επι θυμια της του οντως αγαθου θεωριας, επειδαν
ακου σητε υπερ τους ουρανους επηρθαι την θειαν μεγαλο πρεπειαν, και την δοξαν
αυτης ανερμηνευτον ειναι, και το καλλος αφραστον, και την φυσιν αχωρητον· μη
εκπιπτετε εις ανελπιστιαν του μη δυνασθαι κατ ιδειν το ποθουμενον. Το γαρ σοι
χωρητον, της του 44.1272 Θεου κατανοησεως μετρον εν σοι εστιν. Ουτω του
πλασαντος σε το τοιουτον αγαθον ευθυς τηι φυσει κα τουσιωσαντος. Των γαρ της
ιδιας φυσεως αγαθων ο Θεος ενετυπωσε τηι σηι κατασκευηι τα μιμηματα, οιον τινα
κηρον σχηματι γλυφης προτυπωσας. Ἀλλ' η κα κια τωι θεοειδει χαρακτηρι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

περιχυθεισα αχρηστον εποιησε σοι το αγαθον υποκεκρυμμενον τοις αισχροις
προκαλυμμασιν. Ει ουν αποκλυσειας παλιν δι' επι μελειας βιου τον επιπλασθεντα τηι
καρδιαι σου ρυπον, αναλαμψει σοι το θεοειδες καλλος. Ὥσπερ επι του σιδηρου
γινεσθαι πεφυκεν, οταν δι' ακονης του ιου γυμνωθηι, ο προ ολιγου μελας, αυγας
τινας εφ' εαυτου προς τον ηλιον στιλβων και λαμπηδονας εκδιδωσιν· ουτως και ο
ενδον ανθρωπος, ον καρδιαν ονομαζει ο Κυριος, επειδαν αποξυσηται τον ιωδη
ρυπον τον δια του πονηρου ευρωτος επανθησαντα τηι μορφηι, παλιν αναληψεται την
προς το αρχετυπον ομοιοτητα, και αγαθος εσται. Το γαρ αγαθωι ομοιον, αγαθον
παντως. Ουκουν ο εαυτον βλεπων, εν εαυτωι το ποθουμενον βλεπει· και ουτω
γινεται μακαριος ο καθαρος τηι καρδιαι, οτι προς την ιδιαν καθαροτητα βλεπων, εν τηι
εικονι καθοραι το αρχετυπον. Ὥσπερ γαρ οι εν κατοπτρωι ορωντες τον ηλιον, καν μη
προς αυτον τον ουρανον αποβλεψωσιν ατενες, ουδεν ελαττον ορωσι τον ηλιον εν τηι
του κατοπτρου αυγηι, των προς αυτον αποβλεποντων του ηλιου τον κυκλον· ουτω,
φησι, και υμεις, καν ατονητε προς κατανοησιν φωτος, εαν επι την εξ αρχης
εγκατασκευασθεισαν υμιν χαριν της εικονος επαναδραμητε, εν εαυτοις το
ζητουμενον εχετε. Καθαροτης γαρ, απαθεια, και κακου παντος αλλοτριωσις η θεοτης
εστιν. Ει ουν ταυτα εν σοι εστι, Θεος παντως εν σοι εστιν. Ὅταν ουν αμιγης πασης
κακιας, και παθους ελευθερος, και παντος κεχωρι σμενος μολυσματος, ο εν σοι
λογισμος ηι, μακαριος ει της οξυωπιας, οτι το τοις μη καθαρθεισιν αθεατον,
εκκαθαρθεις κατενοησας, και της υλικης αχλυος των της ψυχης ομματων
αφαιρεθεισης, εν καθαραι τηι της καρδιας αιθριαι τηλαυγως βλεπεις το μακαριον
θεαμα. Τουτο δε εστι τι; Καθαροτης, ο αγιασμος, η απλοτης, παντα τα τοιαυτα τα
φωτοειδη της θειας φυσεως απαυγασματα, δι' ων ο Θεος οραται. Ἀλλα το μεν ταυτα
ουτως εχειν εκ των ειρημενων ουκ αμφιβαλλομεν. Ἔτι δε ημιν ο λογος το εξ αρχης
απορηθεν επι της αυτης αμηχανιας βλεπει. Ὡς γαρ ο εν ουρανωι γενομενος, εν
μετουσιαι των ουρανιων θαυματων εστιν· ο δε της ανοδου τροπος αμηχανος, ων
ουδεν ημιν των διωμολογημενων κερδος ποιει· ουτως εκ του καθαρθηναι την
καρδιαν, το μακαριον γενεσθαι ουκ αμφιβαλλεται· το δ' οπως αν τις αυτην των
μολυνθεντων αποκαθαρειεν, ισον αντικρυς ειναι δοκει της επι τον ουρανον
αναβασεως. Ποια τοινυν κλιμαξ του Ἰακωβ; ποιον ευρεθησεται πυρινον αρμα καθ'
ομοιοτητα του τον προφητην Ἠλιαν προς ουρα νον ανυψωσαντος, ωι προς τα ανω
θαυματα η καρδια 44.1273 ημων επαρθεισα, το γηινον τουτο βαρος αποτιναξεται; Ει
γαρ τις εν περινοιαι γενοιτο των αναγκαιων της ψυχης παθηματων, απορον οιησεται
και αμηχανον την των συνεζευγμενων κακων αναχωρησιν. Ευθυς εκ πα θους ημιν η
γενεσις αρχεται, και δια παθους η αυξησις προεισιν, και εις το παθος η ζωη
καταληγει, και ανα κεκραται πως το κακον προς την φυσιν, δια των εξ αρχης
παραδεξαμενων το παθος, των δια της παρα κοης εισοικισαμενων την νοσον. Ὥσπερ
δε τηι δια δοχηι των επιγινομενων καθ' εκαστον ειδος, των ζωων η φυσις
συνδιεξερχεται, ως ταυτον ειναι το γενομε νον κατα τον της φυσεως λογον, του εξ
ου γεγονεν· ουτως εξ ανθρωπου ανθρωπος γινεται, εξ εμπαθους εμπαθης, εξ
αμαρτωλου τοιουτος. Ουκουν συνυφιστα τροπον τινα τοις γινομενοις η αμαρτια,
συναπο τικτομενη τε και συναυξουσα, και τωι της ζωης ορωι συγκαταληγουσα. Ἀλλα
δυσεπιτευκτον ημιν ειναι την αρετην, μυριοις ιδρωσι και πονοις, σπουδηι και καματωι
μογις κατορθουμενην, πολλαχη παρα της θειας Γραφης εδιδαχθημεν, τεθλιμμενην
και δια στε νου προιουσαν την οδον της βασιλειας ακουσαντες, πλατειαν τε και
καταντη και επιδρομον, την δια κα κιας τον βιον επι την απωλειαν απαγουσαν. Ου
μην καθολου αμηχανον την υψηλην ζωην, η Γραφη διωρι σατο, η τοσουτων ανδρων
εν ταις ιεραις βιβλοις εκ θεμενη τα θαυματα. Ἀλλ' επειδη διπλης ουσης της διανοιας
εν τηι του ιδειν τον Θεον επαγγελιαι· μιας μεν του γνωναι την του παντος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

υπερκειμενην φυσιν, ετερας δε του ανακραθηναι προς αυτον δια της κατα την ζωην
καθαροτητος· το μεν προτερον της κατα νοησεως ειδος αμηχανον ειναι η των αγιων
φωνη δι οριζεται· το δε δευτερον υπισχνειται τηι ανθρωπινηι φυσει δια της παρουσης
διδασκαλιας ο Κυριος ειπων, Μακαριοι οι καθαροι τηι καρδιαι, οτι αυτοι τον Θεον
οψονται. Το δε οπως εστι καθαρον γενεσθαι, δια πασης σχε δον της ευαγγελικης
διδασκαλιας εξεστι σοι το τοι ουτον μαθειν. Τοις γαρ εφεξης επιδραμων παραγγελ
μασι, σαφες ευρησεις το της καρδιας καθαρσιον. Εις δυο γαρ διελων την κακιαν, την
τε δια των εργων, και την εν νοημασι συνισταμενην, προτερον μεν δια του αρχαιου
νομου, την δια των εργων φανερουμενην αδικιαν εκολασεν, νυνι δε περι το ετερον
της αμαρ τιας ειδος βλεπειν τον νομον εποιησεν, ου το εργον το πονηρον
τιμωρουμενος, αλλ' οπως αν μηδε την αρχην γενοιτο προμηθουμενος. Το γαρ της
προαιρεσεως εξελειν την κακιαν, εκ πολλου του περιοντος εστιν αλλοτριον των
πονηρων εργων τον βιον εργασασθαι. Πολυμερους δε και πολυειδους της κακιας
ουσης, εκαστωι των απηγορουμενων ιδιαν την δια των παρ αγγελματων θεραπειαν
αντεθηκεν. Και επειδη προ χειρον ως επι πολυ παρα παντα τον βιον το κατα την
οργην εστιν αῤρωστημα, εκ του μαλλον επικρα τουντος της θεραπειας αρχεται, το
αοργητον εν πρω τοις νομοθετησας. Ἐδιδαχθης, φησι, παρα του αρχαιο 44.1276
τερου νομου, το Μη φονευσαι, νυν μαθε το χωρισαι της ψυχης την κατα των
ομοφυλων οργην. Ου γαρ καθολου την οργην απειπεν· εστι γαρ και επι καλωι ποτε τηι
τοιαυτηι της ψυχης χρησασθαι ορμηι, αλλα το προς τον αδελφον οργιστικως ποτε
σχειν επι μηδενι αγαθωι, τουτο η παραγγελια κατεσβεσεν. Πας γαρ ο οργιζομενος τωι
αδελφωι εκ του εικη. Ἡ γαρ προσθηκη του εικη, δεικνυσι το ευκαιρον πολλακις της
του θυμου χρησεως, οταν επι κολασει της αμαρ τιας ζεσηι το παθος. Τουτο το ειδος
της οργης τωι Φηνεες ο της Γραφης λογος προεμαρτυρησεν, οτε τηι σφαγηι των
παρανομουντων την κατα του λαου κινη θεισαν απειλην του Θεου ιλεωσατο. Παλιν
μεταβαινει τηι θεραπειαι προς τα δια της ηδονης πλημμελουμενα, και της μοιχειας
την ατοπον επιθυμιαν εξαιρει της καρδιας δια του παραγγελματος. Ουτω και τα καθ'
εκαστον παντα ευρησεις, εν τοις εφεξης διορθουντα τον Κυριον, προς εκαστον των
της κακιας ειδων ταις νομοθεσιαις ισταμενον. Κωλυει το αρχειν αδικων χειρων, δια
το μηδε αμυνεσθαι συγχωρησαι. Ὑπερ οριζει το κατα πλεονεξιαν παθος, δια του προς
το αποδυνεσθαι τωι αφελομενωι, και το υπολειφθεν προσ ταξαι. Θεραπευει την
δειλιαν, καταφρονητικως προς τον θανατον εχειν εκκελευομενος, Και ολως δι' εκα
στου των παραγγελματων, ευρησεις αροτρου δικην τον αροτριακον λογον, τας
πονηρας των αμαρτιων ριζας εκ του βαθους της καρδιας ημων ανορυσσοντα, δι' ων
εστι της ακανθωδους καθαρθηναι καρποφοριας. Ουκουν δι' αμφοτερων ευεργετειται
την φυσιν, οις τε το αγαθον επαγγελλεται, οις τε την προς το προκει μενον
διδασκαλιαν ημιν υποτιθεται. Ει δε επιπονος των αγαθων σπουδη σοι νομιζεται,
συγκρινον τωι εναντιωι βιωι και ευρησεις οσον επιπονωτερα εστιν η κακια, ει μη προς
το παρον, αλλα προς το μετα ταυτα βλε ποις. Ὁ γαρ γεεννας ακουσας, ουκετι πονωι
τινι και σπουδηι των κατα την αμαρτιαν ηδονων χωρισθησε· αλλ' αρκεσει μονος ο
φοβος τοις λογισμοις εγ γενομενος, εξορισαι τα παθη. Μαλλον δε καλως εχει τωι
σιωπωμενωι συνυπακουομενον κατανοησαντας, σφο δροτεραν εντευθεν την
επιθυμιαν λαβειν. Ει γαρ μα καριοι οι καθαροι τηι καρδιαι, ελεεινοι παντως οι κατ
εῤρυπωμενοι τον νουν· οτι προς το του αντικειμενου προσωπον βλεπουσιν. Και ει
αυτος ο θειος χαρακτηρ τωι κατ' αρετην εντυπουται βιωι, δηλον οτι η κατα κακιαν
ζωη μορφη και προσωπον του αντικειμενου γινεται. Ἀλλα μην ει κατα διαφορους
επινοιας ο Θεος εκαστωι των κατα το αγαθον νοουμενων επονομαζεται, φως, και
ζωη, και αφθαρσια, και οσα του τοιουτου γενους εστιν· παντως εκ του αντιστροφου,
το εκαστου τουτων αντικειμενον, τωι της κακιας ευρετηι ονομασθησεται, σκοτος και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

θανατος και φθορα, και οσα τουτοις ομογενη και ομοφυλα. Ουκουν μαθοντες, δια
τινων η τε κακια και ο κατ' αρετην μορφουται βιος, εξου σιας ημιν προς εκατερον
τουτων κατα το αυτεξου σιον της προαιρεσεως προκειμενης, φυγωμεν την του
διαβολου μορφην, αποθωμεθα το πονηρον προσωπειον, αναλαβωμεν την θειαν
εικονα, γενωμεθα καθαροι τηι 44.1277 καρδιαι, ινα γενωμεθα μακαριοι, της θειας
εικονος εν ημιν μορφωθεισης, δια της καθαρας πολιτειας, εν Χριστωι Ἰησου τωι
Κυριω ημων, ωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ Ζʹ.
Μακαριοι οι ειρηνοποιοι· οτι αυτοι υιοι Θεου κληθησονται. Της ιερας του
μαρτυριου σκηνοπηγιας, ην κατα τον εν τωι ορει παρα του Θεου δειχθεντα τυπον ο
νο μοθετης τοις Ἰσραηλιταις κατεσκευασατο, παντα μεν αγια τε και ιερα καθ'
εκαστον ην, οσα τωι περισχοι νισματι κατα το εντος περιειληπτο· το δε ενδοτατον εν
τουτοις αδυτον τε και αβατον ην, Ἅγιον αγιων λεγομενον· δεικνυσης, οιμαι, της
επιτατικης ταυτης ονοματοποιΐας, το μη κατα το ομοτιμον τοις αλλοις μετεχειν
κακεινο της αγιοτητος· αλλ' οσον διεφερεν του κοινου και βεβηλου το αφιερωμενον
και αγιον, τοσουτον εκεινο το αδυτον των περι αυτο αγιων ιερω τερον τε και
καθαρωτερον ειναι. Οιμαι τοινυν εγω κατα τον αυτον τροπον, των εν τωι ορει τουτωι
προ δειχθεντων ημιν μακαρισμων, παντα μεν ιερα τε και αγια καθ' εκαστον ειναι.
οσα προλαβων ο θειος κατε σκευασε λογος· το δε νυν τηι θεωριαι προκειμενον,
αδυτον ως αληθως και Ἅγιον αγιων ειναι. Ει γαρ το ιδειν τον Θεον υπερβολην εν τωι
αγαθωι ουκ εχει, το υιον γενεσθαι Θεου υπερ πασαν ευκληριαν παντως εστιν· ποια
γαρ ρηματων επινοια; τις εξ ονοματων σημασια της τηλικαυτης επαγγελιας την
δωρεαν περιληψεται; Ὅπερ αν τις τηι διανοιαι νοησηι, υπερ εκεινο παντως εστι το
δηλουμενον· εαν αγαθον, η τιμιον, η υψηλον ονομασηις το κατα τον μακαρισμον
τουτον δι' επαγγελιας προκειμενον, πλεον η κατα την εμφασιν των ονοματων εστι
το δηλουμενον· υπερ ευ χην η επιτυχια, υπερ ελπιδα το δωρον, υπερ την φυσιν η
χαρις. Τι εστιν ανθρωπος ως προς την θειαν φυσιν κρινομενος; Τινος ειπω των
αγιων φωνην, δι' ης εξευτελιζεται το ανθρωπινον; κατα τον Ἀβρααμ γη και σποδος·
κατα τον Ἡσαΐαν χορτος· κατα τον ∆αβιδ ουδε χορτος, αλλ' εοικος χορτωι. Ὁ μεν γαρ
λεγει, Πασα σαρξ χορτος· ουτος δε φησι· Ἄνθρω πος ωσει χορτος· κατα τον
Ἐκκλησιαστην ματαιο της· κατα τον Παυλον, ταλαιπωρια. Οις γαρ εαυτον ο
Ἀποστολος κατωνομασεν, τουτοις απαν κατοικτι ζεται το ανθρωπινον. Ταυτα ο
ανθρωπος· ο δε Θεος τι; Πως ειπω το τι, ο μητε ιδειν δυνατον, μητε ακοηι χωρησαι,
μητε καρδιαι λαβειν; Ποιαις φωναις εξαγ γειλω την φυσιν; Τι ευρω του αγαθου
τουτου εν τοις γινωσκομενοις υποδειγμα; Ποιας καινοτομησω φω νας, προς την του
αφραστου τε και ανεκφωνητου ση μασιαν; Ἤκουσα της θεοπνευστου Γραφης μεγαλα
περι της υπερκειμενης φυσεως διεξιουσης· αλλα τι ταυτα προς αυτην την φυσιν;
Ὅσον γαρ εγω εχωρουν δεξασθαι, τοσουτον ειπεν ο λογος, ουχ οσον εστι το 44.1280
δηλουμενον. Ὡς γαρ οι αναπνεοντες τον αερα κατα την εν εαυτωι εκαστος
ευρυχωριαν, ο μεν πλειον, ο δε ελαττον του αερος ανελαβεν· ου μην ο πολυν εν
εαυτωι κατασχων τον αερα, απαν το στοιχειον εντος εαυτου πεποιηται, αλλα και
ουτος ελαβεν εκ του ολου οσον ηδυνατο, και το ολον εστιν· ουτως και αι της αγιας
Γραφης θεολογιαι, αι παρα των τωι αγιωι Πνευ ματι θεοφορουμενων ημιν εκτεθεισαι,
προς μεν το ημετερον της διανοιας μετρον, υψηλαι και μεγαλαι και υπερ παν εισι
μεγεθος· του τε αληθινου μεγε θους ου προσαπτομεναι. Τις εμετρησε, φησι, τον
ουρανον σπιθαμηι, και τηι χειρι το υδωρ, και πα σαν την γην δρακι; Ὁραις την
μεγαλοφυΐαν του την αφραστον διαγραφοντος δυναμιν; αλλα τι ταυτα προς το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

οντως ον; Μερος γαρ τοι της θειας ενεργειας εν ταις τοιαυταις μεγαληγοριαις, ο
προφητικος ενεδει ξατο λογος· αυτην δε την δυναμιν αφ' ης η ενεργεια, ινα μη ειπω
την φυσιν, αφ' ης η δυναμις, ουτε ειπεν, ουτε εμελλησεν· αλλα και καθαπτεται τωι
λογωι των στοχασμοις τισι το Θειον απεικονιζοντων, ως εκ προσ ωπου του Θεου το
τοιουτον διεξιων· Τινι με ομοιω σατε; λεγει Κυριος. Την ισην δε συμβουλην και ο
Ἐκκλησιαστης τοις ιδιοις εγκατατιθεται λογοις, Μη σπευσηις εξενεγκειν ρημα προ
προσωπου του Θεου· οτι ο Θεος εν τωι ουρανωι ανω, και συ επι της γης κατω· δεικνυς,
οιμαι, δια της των στοιχειων προς αλλη λα διαστασεως, οσωι τωι μετρωι η θεια φυσις
των λογι σμων γηΐνων υπερανεστηκεν. Τουτωι μεν τοι τωι τοι ουτωι και τοσουτωι
πραγματι, ο ουτε ιδειν εστιν, ουτε ακουσαι, ουτε λογισασθαι, ο αντ' ουδενος εν τοις
ουσι λελογισμενος ανθρωπος, η σποδος, ο χορτος, η ματαιο της, οικειουται, εις υιου
ταξιν παρα του Θεου των ολων προσλαμβανομενος. Τι της χαριτος ταυτης εστιν
ευρειν εις ευχαριστιαν επαξιον; Ποιαν φωνην, ποιαν διανοιαν, ποιαν ενθυμησεως
κινησιν, δι' ην την της χαριτος υπερβολην ανυμνησει; εκβαινει την εαυτου φυσιν ο
ανθρωπος, αθανατος εκ θνητου, και εξ επικη ρου ακηρατος, και εξ εφημερου αΐδιος,
και το ολον θεος εξ ανθρωπου γινομενος. Ὁ γαρ Θεου υιος γενε σθαι αξιωθεις, εξει
παντως εν εαυτωι του πατρος το αξιωμα, και παντων γινεται των πατρικων αγαθων
κληρονομος· ω της μεγαλοδωρεας του πλουσιου ∆εσ ποτου! ω της πλατειας
παλαμης! ω της μεγαλης χειρος! ηλικα των αποῤρητων θησαυρων τα χα ρισματα! Εις
το ομοτιμον εαυτωι σχεδον την εξ αμαρ τιας ατιμωθεισαν φυσιν υπο φιλανθρωπιας
αγει. Ει γαρ οπερ αυτος εστι κατα την φυσιν, τουτου την οικειοτητα τοις ανθρωποις
χαριζεται· τι αλλο, η ουχι ομοτιμιαν τινα δια της συγγενειας κατεπαγ γελλεται;
44.1281 Το μεν ουν επαθλον τηλικουτον· ο δε αθλος τις; Ἐαν ειρηνοποιησηι, φησι, τηι
της υποθεσιας χα ριτι στεφανωθησηι. Ἐμοι δοκει και το εργον εφ' ωι τον τοσουτον
μισθον επαγγελλεται ετερον δωρον ειναι. Τι γαρ εις απολαυσιν των κατα τον βιον
σπουδαζομε νων της ειρηνικης εστι τοις ανθρωποις γλυκυτερον ζωης; οτιπερ αν
ειπηις των ηδεων κατα την ζωην, ειρη νης χρηιζει το ειναι ηδυ. Ει γαρ παντα ειη, οσα
κατα τον βιον τετιμηται, πλουτος, ευεξια, γαμετη, παιδες, οικια, γονεις, υπηρεται,
φιλοι· γη, θαλασσα, τοις οικειοις εκατερα πλουτιζουσα· παραδεισοι, θηραι, λουτρα,
παλαιστραι, γυμνασια· τρυφητηρια τε και ηβητη ρια· και παντα, οσα εστι της ηδονης
εφευρηματα· προσκεισθω τουτοις τα ηδεα θεαματα, και τα μουσικα ακροαματα· και
ει τι αλλο δι' ου τοις τρυφωσιν ο βιος ηδυνεται. Ει ταυτα μεν ειη παντα, το δε της
ειρηνης αγαθον μη παρηι, τι κερδος εκεινων, πολε μου των αγαθων την απολαυσιν
επικοπτοντος; ουκουν η ειρηνη αυτη τε ηδεια εστι τοις μετεχουσι, και παντα
καταγλυκαινει τα εν τωι βιωι τιμωμενα. Ἀλλα καν τινα συμφοραν κατα το
ανθρωπινον εν ειρηνηι παθωμεν, αγαθωι το κακον συγκεκραμενον ραιον τοις
πεπονθοσι γινεται· πολεμου δε την ζωην συνεχοντος, αναισθητουμεν τροπον τινα
προς τας τοιαυτας των λυπηρων αφορμας. Ὑπερβαλλει γαρ ταις αλγηδοσι τα καθ'
εκαστον η κοινη συμφορα. Και ωσπερ οι ιατροι περι των σωματικων λεγουσι
παθηματων, ει δυο κατ' αυτον εν ενι σωματι πονοι συμπεσοιεν, του υπερβαλλοντος
μονου την αισθησιν γινεσθαι· λαν θανειν δε πως του ελαττονος κακου την
αλγηδονα, τηι επιβοληι του επικρατουντος εκκλεπτομενην· ουτω τα του πολεμου
κακα τοις αλγεινοις υπερβαλλοντα, προς τας ιδιας συμφορας αναισθητως εχειν τους
καθ' εκαστον παρασκευαζει. Ει δε προς την των κακων των ιδιων αισθησιν
αποναρκαι πως η ψυχη, τοις κοι νοις του πολεμου κακοις εκπεπληγμενηι, πως των
ηδεων αισθησιν εξει; Που οπλα και ιπποι, και τε θηγμενος σιδηρος, και σαλπιγξ
ηχουσα; και φαλαγγες τοις δορασι φρισσουσαι, και ασπιδες συνερειδομεναι, και
κρανη τοις λοφοις φοβερως επινευοντα, συμ πτωσεις, ωθισμοι, συμπλοκαι, μαχαι,
ανδροκτασιαι, φυγαι, διωξεις, οιμωγαι, αλαλαγμοι, γη τοις αιμασιν υγραινομενη,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

νεκροι πατουμενοι, τραυματιαι κατα λειπομενοι, και παντα οσα εν τοις πικροις εστι
του πο λεμου συμπτωμασιν; αρα ο εν τουτοις ων σχεσει ποτε προς την του
ευφραινοντος μνημην τον λογισμον υπο κλιναι; Ει δε που και υποδραμοι την ψυχην
μνημη των ηδιστων τινος· ουχι προσθηκη γινεται συμφορας εν τωι των κινδυνων
καιρωι η των φιλτατων υπομνησις τον λογισμον υπελθουσα; Ουκουν ο μισθον σοι
διδους, ει των κατα πολεμον κακων χωρισθειης, δυο σοι κε χαρισται δωρεας. Ἓν μεν
γαρ εστι δωρον το επα θλον· ετερον δε δωρον αυτος ο αθλος. Ὥστε και ει μηδεν τωι
τοιουτωι κατ' ελπιδα προσκειτο, αυτη δι' εαυτην η ειρηνη πασης αν ην τοις γε νουν
εχουσι προτιμοτερα σπουδης. Ἐν τουτωι τοινυν εστι την της φιλανθρωπιας
υπερβολην επιγνωναι, οτι τας αγαθας αντιδοσεις, ου πονοις και ιδρωσιν, αλλ' ευπα
θειαις τροπον τινα και θυμηδιαις κεχαρισται· ειπερ 44.1284 το κεφαλαιον των
ευφραινοντων η ειρηνη εστιν, ην τοσαυτην εκαστωι παρειναι βουλεται, ως μη μονον
αυτον εκαστον εχειν, αλλ' εκ πολλου του περιοντος και τοις μη εχουσι νεμειν.
Μακαριοι γαρ, φησιν, οι ειρηνοποιοι. Ειρηνοποιος δε εστιν ο ειρηνην διδους αλλωι·
ουκ αν δε τις ετερωι παρασχοιτο, ο μη αυτος εχει. Βουλεται τοινυν προτε ρον ειναι σε
πληρη των της ειρηνης καλων, ειθ' ουτως ορεγειν τοις ενδεως εχουσι του τοιουτου
κτη ματος. Και μη λιαν την δια βαθους θεωριαν περιερ γαζεσθω ο λογος· αυταρκες
γαρ ημιν εις αγαθου κτησιν, και το προχειρον νοημα. Μακαριοι οι ειρη νοποιοι.
Πολλων αῤρωστηματων θεραπειαν ο λογος εν ολιγωι χαριζεται, δια της περιληψεως
ταυτης και γενικωτερας φωνης εκπεριλαβων τα καθ' εκαστον, Τι εστιν η ειρηνη
πρωτον νοησωμεν. Τι αλλο, η αγαπητικη τις προς το ομοφυλον συνδιαθεσις; τι ουν
εστι εξ εναντιου τηι αγαπηι νοουμενον; Μισος, οργη, θυμος, φθονος, μνησικακια,
υποκρισις, η κατα πολε μον συμφορα. Ὁραις οσων και οιων αῤρωστηματων
αντιφαρμακον εστιν η μια φωνη; Ἡ γαρ ειρηνη κατα το ισον εκαστωι των ειρημενων
αντικαθισταται, και αφανισμον ποιει του κακου τηι εαυτης παρουσιαι, Ὡς γαρ υγιειας
επιλαβουσης η νοσος εξαφανιζεται, και φωτος φανεντος ουχ υπολειπεται σκοτος·
ουτως και της ειρηνης επιφανεισης, λυεται παντα τα εκ του εναντιου συνισταμενα
παθη. Τουτο δε οσον εστιν αγαθον, ουδεν οιμαι χρηναι διεξιεναι τωι λογωι αυτος· συ
κατα σεαυτον επιλελογισαι, οιος ο βιος των αλλη λους δι' υποψιας και μισους
εχοντων, ων δυσαντητοι μεν αι συντυχιαι, βδελυκτα δε αυτοις τα αλληλων παντα·
αφθογγα δε τα στοματα, και απεστραμμενα τα βλεμματα· και ακοη πεφραγμενη τηι
του μισουντος και μισουμενου φωνηι. Παν δε φιλον εκατερωι αυτων, ο τωι ετερωι μη
φιλον· και εκ του εναντιου παν εχ θρον, και πολεμιον, ο τωι δυσμενει καταθυμιον.
Ὥσπερ τοινυν τα ευωδη των αρωματων, της ιδιας ευπνοιας τον παρακειμενον αερα
πληρη ποιει· ουτω σοι βου λεται κατα περιουσιαν πλεοναζειν της ειρηνης την χαριν,
ωστε τον σον βιον θεραπειαν ειναι της αλλο τριας νοσου. Ὅσον δε το τοιουτον εστιν
αγαθον, ακρι βεστερον αν επιγνοιης, εκαστου των εκ της δυσμε νους προαιρεσεως
εγγινομενων τηι ψυχηι παθηματων τας συμφορας λογιζομενος. Τις αν διεξελθοι προς
αξιαν της οργης τα παθη; Τις υπογραψει λογος την ασχημοσυνην της τοιαυτης
νοσου; Ὁραις τα των δαι μονωντων παθη τοις υπο θυμου κεκρατημενοις επι
φαινομενα. Λογισαι παραλληλα του τε δαιμονος και του θυμου τα συμπτωματα, και
τις εν τουτοις η δια φορα. Ὕφαιμος και διαστροφος των δαιμονωντων οφθαλμος,
παραφορος η γλωσσα, τραχυ το φθεγμα, οξεια και υλακωδης η φωνη. Κοινα ταυτα
και του θυμου και του δαιμονος, κλονος κεφαλης, χειρων εμπληκτοι κινησεις,
βρασμος ολου του σωματος, 44.1285 αστατοι ποδες, μια των δυο νοσηματων η δια
των. τοιουτων υπογραφη. Τοσουτον μονον παρηλλακται του ετερου το ετερον, οσον
το μεν εκουσιον ειναι κα κον, το δε αβουλητως προσπιπτειν οις αν εγγινεται. Το δε
κατ' ιδιαν ορμην εν συμφοραι γενεσθαι, του παρα γνωμην παθειν, οσον
ελεεινοτερον; Και την μεν εκ δαιμονος νοσον ο ιδων παντως ηλεησε· την δε εκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

θυμου παραφοραν, ομου τε ειδεν και εμιμησατο, ζημιαν εκκρινων το μη
υπερβαλλεσθαι τωι καθ' εαυτον παθει τον προνοσησαντα. Και ο μεν δαιμων
στρεβλων του εμπαθους το σωμα, μεχρις εκεινου το κακον ιστησι, κατα του αερος
εικη διαῤριπτων του μεμηνοτος τας χειρας· ο δε του θυμου δαιμων ουκ αργας ποιει
τας κινησεις του σωματος. Ἐπειδαν γαρ επικρατησηι το παθος, και υπερζεσηι το
περικαρδιον αιμα της μελαινης χολης, ως φασιν, εκ της θυ μωδους διαθεσεως
απανταχηι κατασπαρεισης τωι σωματι, τοτε υπο των ενδοθεν συνθλιβομενων ατμων,
στενοχωρειται παντα τα περι την κεφαλην αισθητη ρια· οφθαλμοι μεν υπο την των
βλεφαρων περιγρα φην εξωθουνται, υφαιμον τι και δρακοντωδες προς το λυπουν
ατενιζοντες· ασθματι δε τα σπλαγχνα συνε χεται· διοισουσι δε κατα του αυχενος αι
φλεβες, και η γλωσσα παχυνεται· και η φωνη στενουμενης της αρτηριας εκουσιως
οξυνεται· και τα χειλη τηι υπο σποραι της ψυχρας εκεινης χολης πηγνυται και περι
μελαινεται, και δυσκινητα γινεται προς την κατα φυσιν διαστολην και επιμυσιν, ως
μηδε τον πτυελον εν τωι στοματι πλεοναζοντα περικρατειν δυνασθαι, αλλα
συνεκβαλειν τοις ρημασι, του βεβιασμενου φθογγου τον αφρον παραπτυοντος. Τοτε
τοινυν και τας χειρας εστιν ιδειν ανακινουμενας υπο της νοσου, και τους ποδας
ωσαυτως· κινειται δε τα μελη ταυτα, ουκετι ματην, καθαπερ επι των δαιμονωντων
γινε, αλλ' επι κακωι των αλληλοις δια της νοσου συμ πλεκομενων. Ευθυς γαρ προς
τα καιρια των αισθη τηριων αι ορμαι των αλληλους πληττοντων γινονται. Ει δε που
προσεγγισει εν τηι συμπλοκηι το στομα τωι σωματι, ουδε οι οδοντες απρακτοι
μενουσιν, αλλ' εμφυονται θηριου δικην οις αν εμπελασωσι. Και τις αν τα καθ'
εκαστον ειποι κακα, οσα εκ του θυμου την γενεσιν εχει; Ὁ τοινυν κωλυων την
τοιαυτην ασχημοσυνην, εικοτως αν μακαριστος τε και τιμιος, εκ της μεγιστης
ευεργεσιας ονομαζοιτο. Ει γαρ ο σωματικης τινος αηδιας χωρισας τον ανθρωπον, τι
μιος δια της τοιαυτης ευποιΐας εστι· ποσωι μαλλον ο την ψυχην της νοσου ταυτης
ελευθερωσας, ως ευερ γετης του βιου παρα τοις νουν εχουσι νομισθησεται; Ὅσον
γαρ κρειττων η ψυχη του σωματος, τοσουτωι τιμιωτερος των τα σωματα
θεραπευοντων ο τας ψυχας εξιωμενος. Και μηδεις οιεσθω των εκ του μισους
ενεργουμε νων κακων, την κατα τον θυμον αηδιαν οιεσθαι με χαλεπωτατην ειναι.
∆οκει μοι το κατα τον φθονον και την υποκρισιν παθος πολλωι χαλεπωτερον του
44.1288 μνημονευθεντος ειναι· οσωι και δεινοτερον του προ δηλου το κεκρυμμενον.
Και γαρ των κυνων τουτους πλεον διευλαβουμεθα, ων ουτε υλακη τον θυμον προ
μηνυει, ουτε κατα το προσωπον εφοδος αλλ' ευπραωι τε και ημερωι τωι σχηματι το
απροορατον τε και απερισκεπτον ημων επιφυλαττουσι· τοιουτον εστι το κατα τον
φθονον και την υποκρισιν παθος, οις ενδοθεν μεν εν τωι βαθει της καρδιας το μισος,
οιον τι πυρ κατα το λεληθος υποτρεφεται, το δε φαινο μενον τηι υποκρισει
κατασχηματιζεται προς το φι λον. Ὥσπερ δε ει πυρ αχυροις υποκρυφθειη, τεως μεν
ενδοθεν διασμυχει τηι καυσει τα παρακειμενα, φλοξ δε κατα το φαινομενον ουκ
εκδιδοται, αλλα δριμυς τις καπνος βιαιως ενδοθεν συνθλιβομενος διεξερχεται· ει δε
τινος τυχηι διαπνοης, τοτε εις λαμπραν τε και εκδηλον αναῤριπιζεται φλογα· ουτω
και ο φθονος διεσθιει μεν ενδοθεν την καρδιαν, πυ ρος δικην οιον αχυρων
πεπιλημενον τινα χημωνα· και κρυπτει μεν υπ' αισχυνης την νοσον, ου μην δυνατος
εστιν εις το παντελες επικρυψασθαι· αλλ' οιον τις καπνος δριμυς εκ του φθονου
πικρια τοις περι το σχημα συμπτωμασιν ενδιαφαινεται. Ει δε τις συμφορα του
φθονουμενου προσαψαιτο, τοτε φανεροι την νοσον, εν ευφροσυνηι τε και ηδονηι την
εκεινου λυπην ποιουμενος. Κατηγορειται δε τα κρυπτα του παθους, εως αν
λανθανειν δοκηι, δια των φανερων τεκμηριων περι το προσωπον. Τα γαρ επιθανατια
των απεγνωσμενων σημεια, ταυτα του δια φθονου εκτετηκοτος πολλακις γινεται,
οφθαλμοι ξηροι, κατ εσκληκοσι τοις βλεφαροις εγκοιλαινομενοι, οφρυς συμ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

πεπτωκυια, οστεα των σαρκων εν τοπωι διαφαινο μενα. Ἡ δε αιτια της νοσου τις; Το
εν αθυμιαι ζηιν αδελφον, η οικειον, η γειτονα. Ὢ καινων αδικηματων! Ἔγκλημα
ποιεισθαι το μη δυστυχειν εκεινον, ου ταις ευ πραγιαις αλγυνεται· ουκ εξ ων αυτος
τι πεπονθε παρ' αυτου κακον την αδικιαν κρινων, αλλ' εξ ων εκεινος αδικων ουδεν,
εν τοις καταθυμιοις εστι. Τι πεπονθας, ω δειλαιε; προς αυτον ειποιμι αν· αντι τινος
εκτε τηκας, πικρωι τωι οφθαλμωι τας ευπραγιας υποβλε πων του γειτονος; Τι εγκαλειν
εχεις; Ει ευπρεπης εκεινος τωι σωματι; Ει λογωι κεκοσμηται; Ει τωι γενει το πλεον
εχει; Ει τινος αρχης επιβας λαμπρος επι της αξιας οραται; Ει χρηματων αυτωι τις ευ
πορια προσγεγονεν; Ει σεμνος εν λογοις δια την φρο νησιν; Ει περιβλεπτος τοις
πολλοις εξ ευεργεσιας εστιν; Ει παισιν επαγαλλεται; Ει γαμετηι ευφραινε; Ει ταις του
οικου προσοδοις λαμπρυνεται; ∆ια τι σοι ταυτα καθαπερ ακιδες βελων κατα της καρ
διας εμπιπτουσι; Συγκροτεις τας παλαμας· τους δακτυλους συμπλεκεις· αδημονεις
τοις λογισμοις· βυθιον τι και οδυνηρον υποστενεις· αηδης σοι η των προσοντων
απολαυσις· πικρα η τραπεζα· κατηφης η αιτια· ετοιμον το ους προς την του
ευπραττοντος διαβολην. Ει δε τι των δεξιων λεγοιτο, βεβυσται η ακοη προς τον
λογον. Και ουτω την ψυχην διακειμε νος, τι περιστελλεις τηι υποκρισει την νοσον;
Πως σοι το της φιλιας προσωπειον δια της κατεσχηματισ μενης ευνοιας
επιμορφιζεται; Τι δεξιοις ταις ευφη μοις προσηγοριαις, χαιρειν και υγιαινειν
εγκελευο 44.1289 μενος, τα εναντια δι' αποῤρητων κατα ψυχην επ αρωμενος;
Τοιουτος ο Καιν, ο τηι ευδοκιμησει του Ἄβελ επιλυσσησας· ο φθονος μεν ενδοθεν τον
φονον ενεκελευετο, η δε υποθεσις δημιος γινεται· φιλον γαρ τι και προσηγορον
υπελθων σχημα, της των γονεων συμμαχιας ποῤρωθεν αυτον επι το πεδιον προηγα
γεν· ειθ' ουτως εξεκαλυψε τωι φονωι τον φθονον. Ὁ τοινυν την τοιαυτην νοσον
εκβαλλων της ανθρωπινης ζωης, και ευνοιαι τε και ειρηνηι, συνδεσμων το ομο
φυλον, και εις φιλικην ομοφωνιαν τους ανθρωπους αγων, αρ' ουχι θειας οντως
δυναμεως εργον ποιει, τα μεν κακα της ανθρωπινης φυσεως περιοριζων, αντ
εισαγων δε την των αγαθων κοινωνιαν; ∆ια τουτο υιον Θεου τον ειρηνοποιον
ονομαζει, οτι μιμητης γινεται του αληθινου Θεου, ο ταυτα τηι ζωηι των αν θρωπων
χαριζομενος. Μακαριοι τοινυν οι ειρηνοποιοι, οτι αυτοι υιοι Θεου κληθησονται.
Τινες ουτοι; Οι μιμηται της θειας φιλανθρωπιας, οι το ιδιον της θειας ενεργειας επι
του ιδιου δεικνυντες βιου. Ἀναιρει καθολου και εις το μη ον περιιστησιν, ο των
αγαθων ευεργετης και Κυριος, παν οσον εστι του αγαθου εκφυλον τε και αλλοτριον.
Ταυτην νομοθετει και σοι την ενερ γειαν, εκβαλλειν το μισος, καταλυειν τον
πολεμον, αφανιζειν τον φθονον, εξοριζειν την μαχην, αναιρειν την υποκρισιν,
κατασβεννυειν ενδοθεν την υποσμυχουσαν εν τηι καρδιαι μνησικακιαν· αντεισαγειν
δε αντι τουτων, οσα τηι υπεξαιρεσει των εναντιων αντικαθηται. Ὡς γαρ τηι του
σκοτους υποχωρησει το φως επιγινεται, ουτω και ανθ' εκαστου τουτων, ο του
πνευματος καρ πος αντεισερχεται, αγαπη, χαρα, ειρηνη, χρηστοτης, μακροθυμια,
απας ο τωι Ἀποστολωι κατειλεγμενος των αγαθων αριθμος. Πως ουν ου μακαριος ο
των θειων δωρεων διανομευς; Ὁ μιμητης των του Θεου χαρισματων; Ὁ τηι θειαι
μεγαλοδωρεαι τας ιδιας εξομοιων ευποιιας; Ταχα δε ου προς το αλλοτριον αγαθον
μονον ο μακαρισμος βλεπει· αλλ' οιμαι κυ ριως ειρηνοποιον χρηματιζειν, τον την εν
εαυτωι στασιν της σαρκος και του πνευματος, και τον εμ φυλιον της φυσεως πολεμον
εις ειρηνικην συμφωνιαν αγοντα, οταν μηκετι ενεργος ηι ο του σωματος νομος, ο
αντιστρατευομενος τωι νομωι του νοος, αλλ' υποζευ χθεις τηι κρειττονι βασιλειαι
υπηρετης γινεται των θειων επιταγματων. Μαλλον δε μη τουτο νομισωμεν
συμβουλευειν τον λογον, το εν δυαδι νοεισθαι των κατ ωρθωκοτων τον βιον· αλλ'
επειδαν εξαιρεθηι του εν ημιν φραγμου το μεσοτοιχον της κακιας, εις οι δυο τηι προς
το κρειττον ανακρισει συμφυεντες γινονται. Ἐπειδη τοινυν απλουν το θειον και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

ασυνθετον, και ασχηματιστον ειναι πεπιστευται, οταν και [επι] το ανθρωπινον δια
της τοιαυτης ειρηνοποιΐας, εξω της κατα την διπλην συνθεσεως γενηται, και
ακριβως εις το αγαθον επανελθηι, απλουν τε και ασχηματιστον, και ως αληθως εν
γενομενον, ως ταυτον ειναι τωι κρυπτωι το φαινομενον, και τωι φαινομενωι το
κεκρυμ μενον· τοτε αληθως κυρουται ο μακαρισμος, και λε 44.1292 γονται κυριως οι
τοιουτοι υιοι Θεου, μακαρισθεντες κατα την επαγγελιαν του Κυριου ημων Ἰησου Χρι
στου, ωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ Ηʹ.
Μακαριοι οι δεδιωγμενοι ενεκεν δικαιοσυνης· οτι αυτων εστιν η βασιλεια
των ουρανων. Ἡ μεν ταξις της υψηλης των μαθηματων διδασκα λιας, επι τον
ογδοον αγει βαθμον την παρουσαν του ρητου θεωριαν· εγω δε καλως εχειν φημι
πρωτον εκεινο κατανοησαι τωι λογωι, τι το της ογδοης παρα τωι Προφητηι μυστηριον,
της εν δυο ψαλμωιδιαις προ τεταγμενης· τι δε ο μακαρισμος, και η της περιτο μης
νομοθεσια, κατα την ογδοην αμφοτερα τωι νομωι παρατηρουμενα. Ταχα τι συγγενες ο
αριθμος ουτος προς την ογδοην εχει μακαριοτητα· ητις ωσπερ κο ρυφη των
μακαρισμων παντων επι του ακροτατου κειται της αγαθης αναβασεως. Ἐκει τε γαρ ο
Προ φητης την αναστασιμον ημεραν τωι της ογδοης αινι γματι διασημαινει, και ο
καθαρισμος την επι το κα θαρον τε και κατα φυσιν επανοδον του μολυνθεντος
ανθρωπου ενδεικνυται, και η περιτομη την των νε κρων δερματων αποβολην
ερμηνευει, α μετα την παρακοην της ζωης γυμνωθεντες ενεδυσαμεθα· και ενταυθα η
ογδοη μακαριοτης, την εις τους ουρανους αποκαταστασιν εχει των εις δουλειαν μεν
εκπεσον των, επι βασιλειαν δε παλιν εκ της δουλειας ανακλη θεντων. Μακαριοι γαρ,
φησιν, οι δεδιωγμενοι ενεκεν εμου· οτι αυτων εστιν η βασιλεια των ουρανων. Ἰδου
το περας των κατα Θεον αγωνων, το των πονων γερας, το των ιδρωτων επαθλον· το
της εν τοις ουρανοις βασιλειας αξιωθηναι. Ουκετι περι το αστατον τε και
αλλοιουμενον η της ευκληριας ελπις διαπλαναται. Ὁ γαρ περιγειος χωρος των
τρεπομενων τε και αλλοιου μενων εστι· των δε κατα τον ουρανον φαινομενων τε
και κινουμενων, ουδεν τουτων επιγινωσκομεν, ως μη κατα τα αυτα και ωσαυτως
εχειν, αλλ' ειρμωι και ταξει και ακολουθιαι προς τον ιδιον δρομον παντα κατα τον
ουρανον διεξερχεσθαι. Ὁραις τοινυν της δωρεας την υπερβολην; οτι ουκ εν τοις
τρεπομενοις το μεγεθος της αξιας χαριζεται, ως αν ει τις μετα βολης φοβος τας
χρηστοτερας ελπιδας παραλυπη σειεν· αλλ' ουρανων μεν βασιλειαν ειπων, δεικνυσι
το αμεταβλητον και αει ωσαυτως εχον της κατ' ελ πιδα προκειμενης ημιν δωρεας. Ὃ
δε μοι διαπορειν εκ των ειρημενων επερχεται, τουτο εστιν· πρωτον μεν, οτι τωι
πτωχευσαι τωι πνευματι τοις ενεκεν αυτου διωχθεισιν, εις ισον αγειν εκατεροις το
γερας προστιθησιν. Ὧν γαρ το επαθ λον το αυτο, τουτων δηλαδη και οι αγωνες ισοι·
επειτα δε πως τους δεξιους απο των ευωνυμων δια κρινας, προσκαλειται προς την
των ουρανων βασι λειαν, αλλας της τοιαυτης τιμης τας αιτιας λεγων; Το γαρ
συμπαθες τε και μεταδοτικον και φιλαλληλον εκει προφερων, ουδαμου μεμνηται
ουτε της πνευμα 44.1293 τικης πτωχειας, ουτε της ενεκεν εκεινου διωξεως· καιτοι
πολυ δοκει κατα το προχειρον της διανοιας απ' αλληλων ταυτα διακεκρισθαι. Τι γαρ
κοινωνει το πτωχευσαι τωι διωχθηναι; Ἢ ταυτα παλιν τινα συμφωνιαν εχει προς τα
της αγαπητικης συμπαθειας αποτελεσματα; Ἔθρεψε τις τον δεομενον, η τον γυ μνον
περιεβαλεν, η στεγητον οδιτην εδεξιωσατο, η ασθενουντι και κατακλειστωι την
ενδεχομενην θερα πειαν προσηγαγεν· τι ταυτα προς το πτωχευσαι και διωχθηναι
κοινον εχει, κατα τον του επιτηδευματος λογον; Ουτος αλλοτριας συμφορας
θεραπευει· εκει νων δε εκατερος, ο τε πτωχευων και ο διωκομενος, των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

θεραπευοντων προσδεεται, αλλα το περας επι παντων ισον. Ὁμοιως γαρ εις ουρανον
αγει τον πτω χευσαντα τωι πνευματι, και τον ενεκεν αυτου διω χθεντα, και τους το
συμπαθες επιδειξαμενους προς το ομοφυλον. Τι ουν φαμεν προς ταυτα; Ὅτι εχεται
αλ ληλων τα παντα προς τον ενα σκοπον συννενευκοτα και συμπνεοντα. Ἥ τε γαρ
πτωχεια προς μεταναστα σιν ευκολος, και η φιλοπτωχεια της πτωχειας ουκ
ηλλοτριωται. Ἀλλα μοι δοκει καλως εχειν προτερον τον παροντα λογον αναζητησαι·
ειθ' ουτω την εν τοις εξητασμενοις συμφωνιαν και τον νουν επισκεψασθαι.
Μακαριοι οι δεδιωγμενοι ενεκεν δικαιοσυνης. Ποθεν δεδιωγμενοι, και παρα τινος; Ὁ
μεν ουν προχειρος λογος το των μαρτυρων ημιν υποδεικνυσι σταδιον, και τον της
πιστεως δρομον υποσημαινει. Ἡ γαρ διωξις, την συντονον του τρεχοντος περι το
ταχος σπουδην ερμηνευει· μαλλον δε και την εν τωι τρεχειν νικην υποσημαινει. Ου
γαρ εστιν ετερως νικησαι τρεχοντα, μη κατοπιν καταλιποντα εαυτου τον
συντρεχοντα. Ἐπει ουν ο τε προς το βραβειον της ανω κλησεως τρεχων, και ο δια το
βραβειον διωκο μενος παρα του εχθρου, επισης εχουσι κατα νωτου, ο μεν τον
διαμιλλωμενον, ο δε τον διωκοντα· ουτοι δε εισιν οι τον του μαρτυριου δρομον
ανυοντες, εν τοις υπερ της ευσεβειας αγωσι, διωκομενοι και ου κατα λαμβανομενοι·
εοικε το κεφαλαιον της κατ' ελπιδα προκειμενης μακαριοτητος, οιον τινα στεφανον
εν τελευταιοις προτεθεικεναι λογοις. Μακαριον γαρ ως αληθως το ενεκεν του
Κυριου διωκεσθαι. ∆ια τι; Ὅτι το παρα του κακου εκδιωκεσθαι, αιτιον εν τωι αγαθωι
γενεσθαι καθισταται. Ἡ γαρ του πονηρου αλλοτριωσις, της προς το αγαθον
οικειωσεως αφορμη γινεται· αγαθον δε και παντος αγαθου επεκεινα, αυτος ο Κυριος,
προς ον ανατρεχει ο διωκομενος. Ουκουν μακαριος ως αληθως, ο συνεργωι τωι εχθρωι
προς το αγαθον χρωμενος. Ἐπειδη γαρ εν μεθοριωι κειται του αγαθου και του
χειρονος η ανθρωπινη ζωη, ωσπερ ο της αγαθης τε και υψηλης ελπιδος
απολισθησας, εν τωι βαραθρωι γινεται· ουτως ο της αμαρτιας απωικισθεις, και της
φθορας αλλοτριωθεις, δικαιοσυνην τε και αφθαρσιαν μετερχεται. Ὥστε της παρα
των τυραννων γινομενης κατα των μαρτυρων διωξεως, το μεν ειδος κατα το
προχειρως φαινο μενον, αλγεινον ειναι τηι αισθησει· ο δε σκοπος των 44.1296
γινομενων, υπερβαινει πασαν μακαριοτητα. Κρειτ 44.1296 τον δ' αν ειη δι'
υποδειγματων ημας του λογου κατ ιδειν την διανοιαν. Τις ουκ οιδεν, οσωι του
αγαπασθαι το επιβουλευεσθαι χαλεπωτερον κεκριται; Τουτο μεν τοι πολλακις το
δοκουν χαλεπον, και της κατα τον βιον τουτον ευκληριας πολλοις αιτιον γινεται,
οιον περι του Ἰωσηφ ο λογος ενδεικνυται· ος επιβουλευ θεις παρα των αδελφων, και
της μετ' αυτων συν διαγωγης απελαθεις, δια της πρασεως βασιλευς αν εδειχθη των
επιβεβουλευκοτων, ουκ αν ισως προελ θων επι το τηλικουτον αξιωμα, μη του
φθονου δια της επιβουλης εκεινης την βασιλειαν οδοποιησαντος. Ὥσπερ τοινυν ει
τις του μελλοντος την γνωσιν εχων, προειπε τωι Ἰωσηφ, οτι Ἐπιβουλευθεις μακαριος
εσηι, ουκ αν εκ του προχειρου πιθανος εδοξε τωι ακουοντι, προς το παραχρημα
λυπηρον ορωντι· ου γαρ αν ωιηθη δυνατον ειναι κακης προαιρεσεως αγαθον ανα
δειχθηναι το περας· ουτω δη και ενταυθα ο των τυ ραννων τοις πιστοις επαγομενος
διωγμος, πολυ κατα την αισθησιν το αλγεινον εχων, δυσπαραδεκτον ποιει τοις
σαρκωδεστεροις την δια των αλγεινων αυτοις προκειμενην της βασιλειας ελπιδα·
αλλ' ο Κυριος το σαθρον υπεριδων της φυσεως, προαναφωνει τοις ασθενεστεροις,
οιον εστι της αγωνιας το περας, ινα τηι της βασιλειας ελπιδι την προσκαιρον των
αλγεινων αισθησιν ευκολως καταπαλαισωσιν. ∆ια τουτο χαιρει ο μεγας Στεφανος
κυκλωι καταλιθαζομενος, και οιον τινα δροσον ηδειαν προθυμως τωι σωματι δεχεται
τας επαλληλους των λιθων νιφαδας, και ευλογιαις τους μιαιφονουντας αμειβεται,
μη στηναι την αμαρτιαν τουτοις αυτοις επευχομενος· επειδη και της επαγ γελιας
ηκουσε, και την ελπιδα τοις φαινομενοις ειδε συμβαινουσαν. Ἐν βασιλειαι γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

ουρανων τους ενεκεν του Κυριου δεδιωγμενους ακουσας γενεσθαι, ειδε το
προσδοκωμενον, εν ωι εδιωκετο. Τρεχοντι γαρ αυτωι δια της ομολογιας, το
ελπιζομενον δεικνυται, ουρανος ανοιγομενος, η θεια δοξα προς τον αγωνα του τρε
χοντος εκ της υπερκοσμιου ληξεως κατακυπτουσα, αυτος ο εν τοις αγωσιν υπο του
αθλητου μαρτυρου μενος. Ἡ γαρ του αγωνοθετου στασις την προς τον
αγωνιζομενον συμμαχιαν παραδηλοι δι' αινιγματος, ως αν δια τουτου μαθοιμεν τον
αυτον ειναι και τον διατιθεντα τους αθλους, και τον κατα των αντιπαλων τοις ιδιοις
αγωνισταις συνισταμενον. Τι τοινυν αν ειη μακαριωτερον του δια τον Κυριον
δεδιωγμε νου, ωι υπαρχει συναγωνιστην τον αγωνοθετην εχειν; Ουδε γαρ των
ευκολων εστιν, ταχα δε και καθ απαξ αδυνατον, των κατα την ζωην ταυτην ηδεων
το μη φαινομενον αγαθον προτιμησαι των φαινομενων, ωστε ραιδιως ελεσθαι τινα,
η της οικιας εξοικισθηναι, η γαμετης και παιδων, αδελφων τε και γονεων, και
ομηλικων, και παντων των κατα τον βιον ηδεων εξω γενεσθαι, μη αυτου του Κυριου
συνεργουντος προς το αγαθον τωι κατα προθεσιν κλητωι γεγονοτι. Ὃν γαρ
προγινωσκει, καθως φησιν ο Ἀποστολος, τουτον 44.1297 και προοριζει, και καλει,
και δικαιοι, και δοξαζει. Ἐπειδη τοινυν συμφυεται πως η ψυχη δια των σω ματικων
αισθησεων προς τα ηδεα του βιου, και τηι ευχροιαι της υλης δια των οφθαλμων
επιτερπεται, και τηι ακοηι προς τα ηδεα των ακροαματων την ροπην εχει, τηι τε
οσφρησει και τηι γευσει και τηι αφηι, καθο πεφυκεν οικειως εχειν εκαστηι
συνδιατιθεται. ∆ια τουτο οιον τινι ηλωι προς τα ηδεα του βιου τηι αισθητικηι δυναμει
προσκολλωμενη, δυσαποσπαστως εχει τουτων, οις συνεφυη προσκολληθεισα, και
κατα τας χελωνας και τους κοχλιας οιον τινι οστρακινωι καλυμματι ενδεδεμενη
δυσπορευτος εστι προς τας τοιαυτας κινησεις, ολον συνεπισυρομενη του βιου το
αχθος. ∆ιο και ευαλωτος γινεται η ουτως εχουσα τοις διωκουσι προς δημευσεως
απειλην, η ζημιαν, η τινος αλλου των κατα την ζωην ταυτην σπουδαζομενων,
ευχερως ενδιδουσα και υποχειρος γινομενη τωι διω κοντι· αλλ' επειδαν ο ζων λογος,
καθως φησιν ο Ἀποστολος, ο ενεργος και τμητικος υπερ πασαν μα χαιραν διστομον,
εντος γενηται του αληθως παρα δεξαμενου την πιστιν, και διατεμηι τα κακως συμ
πεφυκοτα, και τα της συνηθειας δεσμα διακοψηι· τοτε, καθαπερ τι αχθος τηι ψυχηι
συνδεδεμενον τας κοσμικας ηδονας, οιον τις δρομευς των ωμων απο σεισαμενος,
κουφος και ευσταλης το των αγωνων σταδιον διεξερχεται, χειραγωγωι προς τον
δρομον αυτωι τωι αγωνοθετηι χρωμενος. Ου γαρ οσα κατελι πεν βλεπει, αλλ' οσα
μετερχεται· ουδε προς το κατο πιν ηδυ τον οφθαλμον επιστρεφει, αλλα προς το προ
κειμενον αγαθον ιεται· ουδε τηι ζημιαι των γηΐνων αλγυνεται, αλλα τωι κερδει των
επουρανιων αγαλλε, δια τουτο παν κολαστηριων ειδος, ως αφορμην και συνεργειαν
της προκειμενης χαρας, ετοιμως δε χεται· το πυρ, ως της υλης καθαρσιον· το ξιφος,
ως διαιρετικον της προς τα υλωδη και σαρκινα του νου συμφυΐας· πασαν πονων τε
και αλγηματων επινοιαν, ως του πονηρου δηλητηριου του κατα την ηδονην
αντιφαρμακον ουσαν, προθυμως δεχεται. Καθαπερ οι περιττωματικοι και χολωδεις,
ετοιμως σπωσι της πικρας αντιδοσεως, ως αν δι' εκεινης το νοσοποιον αιτιον
αποκλυσθειη· ουτω δεχεται ο παρα του εχθρου διωκομενος και προς τον Θεον
φευγων, την των αλ γεινων εισβολην, σβεστηριον ουσαν της καθ' ηδονην ενεργειας·
ουκ εστι γαρ ησθηναι τον αλγυνομενον. Ἐπει ουν δι' ηδονης εισηλθεν η αμαρτια, δια
τουτο εναντιου παντως εξελαθησεται. Ουκουν οι διωκοντες δια την εις τον Κυριον
ομολογιαν, και τα δυσβαστα κτα των κολαστηριων επινοουντες, ιατρειαν τινα ταις
ψυχαις δια των πονων προσαγουσι, ταις των αλγεινων προσβολαις την καθ' ηδονην
θεραπευοντες νοσον. Ουτω δεχεται τον σταυρον ο Παυλος· το ξιφος Ἰακωβος· τους
λιθους Στεφανος· τον επι κεφαλην ανασκολοπισμον ο μακαριος Πετρος· παντες οι
μετα ταυτα της πιστεως αγωνισται, τας πολυτροπους των κολαστηριων ιδεας, θηρια,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

βαραθρα, πυρκαιας, τας των κρυμων πηξεις, τας των πλευρων αποσαρκωσεις, τας
των κεφαλων περικυκλωσεις, τας των ομματων 44.1300 αποβολας, τας των
δακτυλων αποκοπας, τας των εφ' εκατερα του σωματος δια των σκελων ρηξεις, τας
δια του λιμου τηκεδονας, παντα ταυτα και τα τοιαυτα ως καθαρσια της αμαρτιας οι
αγιοι μετ' ευφροσυνης προσιεντο, ως αν μηδεν ιχνος τηι καρδιαι δια της ηδονης
εγγινομενον υπολειφθειη, της αλγεινης ταυ της και δριμειας αισθησεως παντας τους
καθ' ηδονην εγγινομενους τηι ψυχηι τυπους εξαλει φουσης. Μακαριοι τοινυν οι
δεδιωγμενοι ενεκεν εμου. Τουτο δε τοιουτον εστιν (ως αν και τον ετερον λογον
κατανοησωμεν), ως ει τις τηι υγιειαι λογον δοιη, ειπηι αν κακεινη· οτι Μακαριοι οι
απο της νοσου κε χωρισμενοι ενεκεν εμου. Ἡ γαρ των λυπηρων αλλο τριωσις, το εν
εμοι γενεσθαι τους ποτε νενοσηκοτας παρασκευαζει. Ουτως ακουσωμεν της φωνης,
ως αυτης της ζωης ημιν τον τοιουτον μακαρισμον εμ βοωσης. Μακαριοι οι
δεδιωγμενοι υπο του θανατου ενεκεν εμου· ως το φως λεγοι Μακαριοι οι δεδιω
γμενοι υπο του σκοτους ενεκεν εμου. Ὁμοιως και η δικαιοσυνη, και αγιασμος, και η
αφθαρσια, και η αγαθοτης, και παν νοημα των προς το κρειττον νοου μενων τε και
λεγομενων. Ὁ Κυριος ων, καθο νοει, κατ' εκεινο σοι λεγειν νομιζεσθω· οτι Μακα
ριος εστι πας ο παντος εναντιου πραγματος απελαυ νομενος, φθορας, σκοτους,
αμαρτιας, αδικιας, πλεονεξιας, εκαστου των διαστελλομενων τοις κατα την αρετην
λογοις πραγμασι τε και νοημασι. Το γαρ εξω των κακων γενεσθαι, εντος εστι των
αγαθων καταστηναι. «Ὁ ποιων την αμαρτιαν,» φησιν ο Κυριος, «δουλος εστι της
αμαρτιας.» Ουκουν ο αποστας ωι εδουλευσεν, ελευθεριαζει τωι αξιωματι. Το δε
ακροτατον της ελευθεριας ειδος, το αυτεξουσιον εστι γενεσθαι. Ἡ δε της βασιλειας
αξια υπερκειμενην εαυτης τινα τυραννιδα ουκ εχει. Ουκουν ει αυτεξουσιος εστιν ο
της αμαρτιας αλλοτριος· ιδιον δε βασιλειας εστι το αυτοκρατες τε και αδεσποτον·
ακολουθως μακαριζεται ο απο του κακου διωκομενος, ως της εκειθεν διωξεως την
βασιλικην αξιαν αυτωι προξενουσης. Μη ουν αχθεσθωμεν, αδελφοι, των γηΐνων
απελαυνομενοι. Ὁ γαρ εντευθεν μεταστας, εν τοις κατ' ουρανον βασιλειοις
αυλιζεται. ∆υο ταυτα εστι στοιχεια εν τηι των οντων κτισει, προς διαγωγην της
λογικης φυσεως μεμερισμενα, η γη τε και ο ουρανος. Τοπος των δια σαρκος
ειληχοτων την ζωην, η γη· ο δε ουρανος των ασωματων. Ἀναγκη τοινυν παντως
ειναι που την ημετεραν ζωην, εαν μη διωχθωμεν απο της γης, τηι γηι παντως
εναπομενομεν· εαν εντευθεν απελθωμεν, επι τον ουρανον μετοικισθησομεθα. Ὁραις
εις ο τι φερει ο μακαρισμος δια του δοκουντος λυπηρου του τοσουτου σοι αγαθου
γινομενος προξενος; Ὅπερ νοησας, φησι και ο Ἀποστολος, οτι Πασα παιδεια προς
μεν το παρον ου δοκει χαρας ειναι, αλλα λυπης· υστερον δε καρπον ειρηνικον τοις
δι' αυτης γεγυμνασμενοις απο 44.1301 διδωσι δικαιοσυνης. Ουκουν των
προσδοκωμενων καρπων ανθος, η θλιψις εστιν. ∆ια τον καρπον ουν, και το ανθος
δρεψωμεθα· διωχθωμεν ινα δραμωμεν· δραμοντες δε ουκ εικη δραμουμεθα, αλλα
προς το βραβειον ημων της ανω κλησεως ο δρομος εστω· ουτω δραμωμεν, ινα
καταλαβωμεν. Τι το καταλαμβανομενον; Τι το βραβειον; Τις ο στεφανος; Ου μοι
δοκει αλλο τι ειναι παρ' αυτον τον Κυριον εκαστον των ελπιζομενων. Αυτος γαρ εστι
και αγωνοθετης των αθλουντων, και στεφανος των νικωντων· εκεινος ο διανεμων
τον κληρον· εκεινος ο αγαθος κληρος· εκεινος η αγαθη μερις· εκεινος ο την μεριδα
σοι χαριζομενος· εκεινος ο πλουτιζων· εκεινος ο πλουτος, ο δεικνυς σοι τον
θησαυρον, και θησαυρος σοι γινομενος· ο εις επιθυμιαν σε του καλου μαργαριτου
αγων, και ωνιος σοι τωι καλως συμπορευομενωι προκειμενος. Ἵνα ουν εκεινο
κτησωμεθα, ωσπερ επ' αγορας, ων εχομεν αντικαταλλασσωμεν α ουκ εχομεν. Μη
λυπηθωμεν τοινυν διωκομενοι, μαλλον δε και ευφρανθωμεν, οτι δια το διωκεσθαι
απο των τηι γηι τιμιων, προς το ουρανιον αγαθον συνελαυνομεθα, κατα τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

επαγγειλαμενον μακαριους ειναι τους δεδιωγμενους ενεκεν αυτου· οτι αυτων εστιν
η βασιλεια των ουρανων, χαριτι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου· οτι αυτωι εστιν η
δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39


